వికీపీడియా tewiki https://te.wikipedia.org/wiki/%E0%B0%AE%E0%B1%8A%E0%B0%A6%E0%B0%9F%E0%B0%BF_%E0%B0%AA%E0%B1%87%E0%B0%9C%E0%B1%80 MediaWiki 1.47.0-wmf.11 first-letter మీడియా ప్రత్యేక చర్చ వాడుకరి వాడుకరి చర్చ వికీపీడియా వికీపీడియా చర్చ దస్త్రం దస్త్రంపై చర్చ మీడియావికీ మీడియావికీ చర్చ మూస మూస చర్చ సహాయం సహాయం చర్చ వర్గం వర్గం చర్చ వేదిక వేదిక చర్చ TimedText TimedText talk మాడ్యూల్ మాడ్యూల్ చర్చ Event Event talk Topic 0 1557 4908312 4842949 2026-07-19T10:45:54Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 /* ఇవికూడా చూడండి */ 4908312 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ఒడిశా | type = [[భారతదేశ రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు|రాష్ట్రం]] | image_blank_emblem = | anthem = [[Bande Utkala Janani]]<br>(''I Adore Thee, O Mother Utkala!'') | blank_emblem_size = 100px | blank_emblem_type = [[Emblem of Odisha|Emblem]] | image_seal = Seal of Odisha.png | seal_size = 150px | seal_type = [[Emblem of Odisha|Emblem]] | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = The sun temple at konark.jpg | photo1b = Habalikhati Beach at Bhitarkanika.jpg | photo2a = Gundichaghagi Waterfall, Keonjhar During monsoons.png | photo2b = Mukteswar.JPG | photo3a = Shri Jagannatha Temple.jpg | photo3b = Sunrise at Bhitarakanika.jpg | photo4a = 1 Mahanadi River near Satkosia Tiger Reserve Tikarpara India 2012.jpg | photo4b = BuddhaStupaDhauliGiri.jpg | photo5a = Rajarani Temple 2.jpg | photo5b = Chilika lake puri.jpg | position = centre of india | spacing = 1 | color_border = white | color = black | size = 300 }} | image_caption = ''Clockwise from top:'' Habalikhati Beach, [[Mukteshvara Temple, Bhubaneswar|Mukteshvara Temple]], [[Bhitarkanika National Park]], [[Dhauli]], [[Chilika Lake]], [[Rajarani Temple]], [[Mahanadi]], [[Jagannath Temple]], Gundichaghagi Waterfall, [[Konark Temple]] | image_map = IN-OD.svg | coordinates = {{coord|20.27|85.82|region:IN-OR_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = భువనేశ్వర్ | coordinates_footnotes = | subdivision_type = దేశం | subdivision_name = {{flag|India}} | established_title = రాష్ట్రావతరణ | established_date = 1 ఏప్రిల్ 1936 <br />([[Utkala Dibasa]]) | parts_type = | parts_style = | p1 = | seat_type = రాజధాని<br />అతిపెద్ద నగరం | seat = [[భువనేశ్వర్]]<ref name=CitiesAbove100,000>{{cite web |title=Cities having population 1 lakh and above, Census 2011 |publisher=[[Government of India]] |url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2-vol2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |access-date=2 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141125040030/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2-vol2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |archive-date=25 November 2014 |url-status=live }}</ref> | seat1_type = | seat1 = | government_footnotes = | governing_body = {{nowrap|ప్రభుత్వం}} | leader_title = [[గవర్నర్]] | leader_name = [[గణేషి లాల్]] | leader_title1 = ముఖ్యమంత్రి | leader_name1 = [[నవీన్ పట్నాయక్]] ([[బిజు జనతాదళ్|BJD]]) | leader_title2 = [[శాసన వ్యవస్థ]] | leader_name2 = [[ఏక సభ]], (147 సీట్లు) | leader_title3 = పార్లమెంట్ నియోజకవర్గాలు | leader_name3 = [[లోక్‌సభ]] (21 seats)<br />[[రాజ్యసభ]] (10 సీట్లు) | leader_title4 = [[ఉన్నత న్యాయస్థానం]] | leader_name4 = [[ఒడిశా ఉన్నత న్యాయస్థానం]] | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 155,707 | area_note = | area_rank = 8వ | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 41974218<ref name="CensusIndia2011PCA12018">{{cite web|url=https://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/India/Chapter-1.pdf|title=Population, Size and Decadal Change|date=2018|work=Primary Census Abstract Data Highlights, [[Census of India]]|access-date=2020-06-16|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191019035341/https://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/India/Chapter-1.pdf|archive-date=2019-10-19|publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> | population_as_of = 2011 | population_rank = 11th | population_density_km2 = auto | population_note = | population_demonym = ఒడియావారు | GDP Nominal = | timezone1 = [[భారత ప్రామాణిక కాలమానం|IST]] | utc_offset1 = +05:30 | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-OR]] | demographics_type1 = GDP {{nobold|(2019–20)}} | demographics1_footnotes = <ref name="MOSPI">{{cite web|url=https://www.prsindia.org/parliamenttrack/budgets/odisha-budget-analysis-2020-21|title=Odisha Budget analysis|date=18 February 2020|website=PRS India|access-date=27 September 2020}}</ref> | demographics1_title1 =మొత్తం | demographics1_info1 = {{INRConvert|533822|c}} | demographics1_title2 = తలసరి జిడిపి | demographics1_info2 = {{INRConvert|116614}} | blank_name_sec2 = HDI {{nobold|(2018)}} | blank_info_sec2 = {{increase}} 0.606<ref>{{Cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/?interpolation=0&extrapolation=0&nearest_real=0|title=Sub-national HDI – Subnational HDI – Global Data Lab|website=globaldatalab.org|access-date=2020-04-17}}</ref><br/>{{color|#FFA500|medium}} · 32nd | blank1_name_sec2 = [[అక్షరాస్యత | అక్షరాస్యత రేటు]] | blank1_info_sec2 = 73.45%<ref name=CensusLiteracy>{{cite web |title=State of Literacy |website=[[Census of India]] |page=110 |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/india/Final_PPT_2011_chapter6.pdf |access-date=5 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706191931/http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/india/Final_PPT_2011_chapter6.pdf |archive-date=6 July 2015 |url-status=live }}</ref> | blank2_name_sec2 = {{nowrap|అధికార భాషలు}} | blank2_info_sec2 = [[ఒడియా]]<ref name=nclmanurep2010>{{cite web |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 47th report (July 2008 to June 2010) |pages=122–126 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM47thReport.pdf |access-date=16 February 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120513161847/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM47thReport.pdf |archive-date=13 May 2012 }}</ref><!--PLEASE DO NOT ADD "HINDI" OR "ENGLISH" HERE WITHOUT A REFERENCE, OR ELSE IT WILL BE REMOVED--> | website = {{URL|www.odisha.gov.in/}} | module = {{Infobox place symbols|embedded=yes | region = Odisha | country = India | flag = | emblem = [[Emblem of Odisha]] | song = [[Bande Utkala Janani]] | dance = [[File:Odissi Performance DS.jpg|50px|left]] [[Odissi]] | mammal = [[File:Sambhar deer.jpg|50px|left]] [[Sambar (deer)|Sambar]]<ref name="Orissareview"/> | bird = [[File:Indian roller (Coracias benghalensis) Photograph by Shantanu Kuveskar.jpg|50px|left]] [[Indian Roller]]<ref name="The Times of India 2017">{{cite web | title=Palapitta: How a mindless dasara ritual is killing our state bird palapitta – Hyderabad News | website=The Times of India | date=29 September 2017 | url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/how-a-mindless-dasara-ritual-is-killing-our-state-bird-palapitta/articleshow/60872593.cms | access-date=7 October 2019}}</ref><ref>{{citation | url=http://magazines.odisha.gov.in/Orissareview/apr2005/englishpdf/bluelay.pdf | title=Blue Jay | publisher=Orissa Review | date=2005 | access-date=2021-06-02 | archive-date=2019-10-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191007123050/http://magazines.odisha.gov.in/Orissareview/apr2005/englishpdf/bluelay.pdf | url-status=dead }}</ref> | flower = [[File:Sita-Ashok (Saraca asoca) flowers in Kolkata W IMG 4146.jpg|50px|left]] [[Saraca asoca|Ashoka]]<ref name="Orissareview"/> | tree = [[File:Ficus religiosa Bo.jpg|50px|left]] [[Ficus religiosa|Sacred Fig]]<ref name="Orissareview">{{citation |url= http://magazines.odisha.gov.in/Orissareview/apr2005/englishpdf/bluelay.pdf |title= Blue Jay |publisher= Orissa Review |page= 87 |date= 2005 |access-date= 2021-06-02 |archive-date= 2019-10-07 |archive-url= https://web.archive.org/web/20191007123050/http://magazines.odisha.gov.in/Orissareview/apr2005/englishpdf/bluelay.pdf |url-status= dead }}</ref><ref>{{citation | url=http://rprcbbsr.in/View/Downloads/Ficusreligiosa18_11_2014.pdf |title=Pipal(Ficus religiosa) – The State Tree of Odisha |publisher= RPRC |date= 2014}}</ref> | fish = [[File:Tor tor - Hamilton. Illustration by Haludar.jpg|50px|left]] [[Tor tor|Mahanadi mahseer]]<ref>{{cite web|title=State Fishes of India|url=http://nfdb.gov.in/PDF/Fish%20&%20Fisheries%20of%20India/2.State%20Fishes%20of%20India.pdf|publisher=National Fisheries Development Board, Government of India|access-date=25 December 2020}}</ref> | food = [[File:Pakhala bhat.jpg|50px|left]] [[Pakhala]] | sweet = [[File:Rasgullas.JPG|50px|left]] [[Rasgulla|Rasagola]] }} }} '''ఒడిశా ''' ({{lang-or|ଓଡ଼ିଶା}}) ( పాత పేరు '''ఒరిస్సా''') తూర్పు భారతదేశంలో ఉన్న [[భారతదేశ రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు|ఒక రాష్ట్రం]] . దీనికి ఉత్తరాన [[ఝార్ఖండ్]] రాష్ట్రం, ఈశాన్యాన [[పశ్చిమ బెంగాల్]], దక్షిణాన [[ఆంధ్రప్రదేశ్]], పశ్చిమాన [[ఛత్తీస్‌గఢ్]] రాష్ట్రాలు, తూర్పున [[బంగాళాఖాతం]] సముద్రమున్నాయి. ఇది [[భారతదేశ రాష్ట్రాల విస్తీర్ణం|విస్తీర్ణంలో 8 వ అతిపెద్ద రాష్ట్రం]], [[భారతదేశ రాష్ట్రాల జనాభా|జనాభా ప్రకారం 11]] వ అతిపెద్ద రాష్ట్రం. షెడ్యూల్డ్ తెగల జనాభా పరంగా భారతదేశంలో మూడవ స్థానంలో ఉంది.<ref>{{Cite web|url=http://www.stscodisha.gov.in/Aboutus.asp?GL=abt&PL=1|title=ST & SC Development, Minorities & Backward Classes Welfare Department:: Government of Odisha|website=stscodisha.gov.in|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180901131912/http://www.stscodisha.gov.in/Aboutus.asp?GL=abt&PL=1|archive-date=1 September 2018|access-date=10 December 2018}}</ref> [[బంగాళాఖాతం]] వెంబడి {{Convert|485|km}} తీరం ఉంది.<ref name="CoastalSecurity">{{Cite web|url=http://odishapolice.gov.in/?q=node/163|title=Coastal security|publisher=[[Odisha Police]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150206043803/http://odishapolice.gov.in/?q=node%2F163|archive-date=6 February 2015|access-date=1 February 2015}}</ref> '''ఈ ప్రాంతాన్ని ఉత్కల''' అని కూడా పిలుస్తారు. ఈ పదం భారతదేశ జాతీయ గీతం " [[భారత జాతీయగీతం|జన గణ మన]] "లో ప్రస్తావించబడింది.<ref name="NationalAnthem">{{Cite web|url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00urduhindilinks/txt_janaganamana.pdf|title=The National Anthem of India|publisher=[[Columbia University]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120124230152/http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00urduhindilinks/txt_janaganamana.pdf|archive-date=24 January 2012|access-date=1 February 2015}}</ref> ఒడిశా భాష [[ఒడియా భాష|ఒడియా]], ఇది [[భారతదేశ అధికారిక భాషలు|భారతదేశ ప్రాచీన భాషలలో ఒకటి]] .<ref>{{Cite web|date=2014-02-21|title=Cabinet approved Odia as Classical Language|url=https://www.jagranjosh.com/current-affairs/cabinet-approved-odia-as-classical-language-1392954604-1|access-date=2025-10-23|website=Jagranjosh.com|language=en}}</ref> ఒడిషా రాష్ట్రానికి ఆ పేరు రావడానికి గల కారణం ఓడ్రా అనె ప్రాచీన ఆదివాసి తెగ, ఆ తెగ ద్వారానే ఓడ్రా దేశ అనే పాత గిరిజన నామం ఏర్పడింది, ఇది క్రమంగా ఒడిషా (లేదా ఉద్దిషా, లేదా ఉడిసా)గా రూపాంతరం చెందింది, ఇది ఆంగ్లంలో ఒరిస్సాగా మారింది; 21వ శతాబ్దపు ప్రారంభంలో అసలు ఒడిషా పునఃస్థాపించబడే వరకు స్పెల్లింగ్ కొనసాగింది. ఈ ప్రాంతం యొక్క భాష ఒడియా అని పిలువబడింది . సా.శ.పూ 261 లో [[మౌర్య సామ్రాజ్యం|మౌర్య]] చక్రవర్తి [[అశోకుడు]] [[కళింగ యుద్ధం]]<nowiki/>లో [[ఖారవేలుడు]] రాజును ఓడించినా ఖారవేలుడు మరల రాజ్యాన్ని పొందాడు. ఈ యుద్ధం ప్రతీకారవాంఛగల చక్రవర్తి అశోకుడిని బౌద్ధమతం స్వీకరణతో ప్రశాంతుడిగా మార్చడానికి కారణమైంది., అప్పటి ప్రాంతం, ఆధునిక ఒడిశా సరిహద్దులతో సరిపోలుతుంది.<ref name="GovHistory">{{Cite web|url=http://www.orissa.gov.in/history1.htm|title=Detail History of Orissa|publisher=[[Government of Odisha]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20061112195307/http://www.orissa.gov.in/history1.htm|archive-date=12 November 2006}}</ref> [[బ్రిటీష్ ఇండియాలోని ప్రెసిడెన్సీలు, ప్రావిన్సులు|బ్రిటిష్ భారత]] ప్రభుత్వం ఒడిస్సా ప్రావిన్స్ ను 1936 ఏప్రిల్ 1 న స్థాపించబడినప్పుడు ఒడిశా యొక్క ఆధునిక సరిహద్దులను గుర్తించింది. ఇందులో బీహార్, ఒరిస్సా ప్రావిన్స్ లో ఒడియా మాట్లాడే జిల్లాలు ఉన్నాయి. ఏప్రిల్ 1ని ఉత్కల దిబసగా జరుపుకు౯రు.<ref name="FlavoursOfOdisha">{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/Utkala-Dibasa-hails-colours-flavours-of-Odisha/articleshow/33095967.cms|title=Utkala Dibasa hails colours, flavours of Odisha|date=2 April 2014|work=[[The Times of India]]|access-date=1 February 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150708211533/http://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/Utkala-Dibasa-hails-colours-flavours-of-Odisha/articleshow/33095967.cms|archive-date=8 July 2015}}</ref> సా.శ. 989 లో మర్కత కేశరీ రాజు [[కటక్]] రాజధానిగా పరిపాలించాడు.<ref name="Chakraborty1985">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=PItbvfAvVggC&pg=PA17|title=National Integration in Historical Perspective: A Cultural Regeneration in Eastern India|last=Rabindra Nath Chakraborty|publisher=Mittal Publications|year=1985|pages=17–|id=GGKEY:CNFHULBK119|access-date=30 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130515095045/http://books.google.com/books?id=PItbvfAvVggC&pg=PA17|archive-date=15 May 2013}}</ref> తరువాత బ్రిటిష్ శకం వరకు ఈ నగరాన్ని చాలా మంది పాలకులు రాజధానిగా ఉపయోగించారు. ఆ తరువాత in 1970 [[భుబనేశ్వర్|భువనేశ్వర్]] ఒడిశా రాజధాని అయ్యింది.<ref name="Kalia1994">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=F2YSPiKbmHkC&pg=PA23|title=Bhubaneswar: From a Temple Town to a Capital City|last=Ravi Kalia|publisher=SIU Press|year=1994|isbn=978-0-8093-1876-6|page=23|access-date=2 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105110847/https://books.google.com/books?id=F2YSPiKbmHkC&pg=PA23|archive-date=5 January 2016}}</ref> ఒడిశా ఆర్థిక స్థూల రాష్ట్రీయ ఉత్పత్తి ₹ 5.33 లక్షల కోట్లు, తలసరి స్థూల రాష్ట్రీయ ఉత్పత్తి ₹ 116.614 గా భారతదేశం లో16 వ అతిపెద్ద ఆర్థిక వ్యవస్థ గల రాష్ట్రంగా,ుంది..<ref name="MOSPI">{{cite web|url=https://www.prsindia.org/parliamenttrack/budgets/odisha-budget-analysis-2020-21|title=Odisha Budget analysis|date=18 February 2020|website=PRS India|access-date=27 September 2020}}</ref> మానవ అభివృద్ధి సూచికలో ఒడిశా భారత రాష్ట్రాలలో 32 వ స్థానంలో ఉంది.<ref name="snhdi-gdl">{{Cite web|url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|title=Sub-national HDI – Area Database|website=Global Data Lab|publisher=Institute for Management Research, Radboud University|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|archive-date=23 September 2018|access-date=25 September 2018}}</ref> [[కోణార్క]], [[పూరి]], [[భువనేశ్వర్]]లు ప్రసిద్ధి చెందిన మందిరాలు గల పట్టణాలు. == భౌగోళికం == ఒడిశా రాష్ట్రానికి పశ్చిమ, ఉత్తర భాగాలలో తూర్పు కనుమలు, ఛోటానాగపూర్ పీఠభూమి ఉన్నాయి. ఇది దట్టమైన అడవుల ప్రాంతం. లోపలి ప్రాంతాలు అరణ్యాలు, కొండల మయం. ఆదివాసులు, తెగలు ఇక్కడ నివసిస్తున్నారు. తూర్పు కనుమలకు, సముద్రానికి మధ్యభాగంలోని మైదాన ప్రాంతం సారవంతమైన వ్వవసాయభూమి. తీరప్రాంత మైదానాలు ప్రధాన జనావాసకేంద్రాలు. [[మహానది]], [[బ్రాహ్మణి నది]], [[బైతరణి నది]] డెల్టాలు కూడా ఇక్కడే ఉన్నాయి. తీర రేఖ తిన్నగా (చీలకుండా) ఉండడంవల్ల మంచి నౌకాశ్రయాలకు అవకాశంలేదు. ఒక్క [[పరదీప్]] మాత్రం నౌకలకు అనుకూలమైనది. తీర ప్రాంతాలు, మహానది డెల్టా సారవంతమైన నేలలు. సక్రమంగా మంచి వర్షపాతం ఉండడంవల్ల ఏటా రెండు వరి పంటలు పండుతాయి. బంగాళాఖాతంలో జనించే తుఫానుల తాకిడికి ఒరిస్సా తీరప్రాంతం తరచు నష్టపోతూ ఉంటుంది. 1999 అక్టోబరులో వచ్చిన తుఫాను వల్ల 10,000 మంది మరణించాఱు. తీవ్రమైన నష్టం వాటిల్లింది == చరిత్ర == [[File:Udaygiri02.JPG|thumb|ఉదయగిరి బౌద్ధ స్తూపం, ఒడిశా]] ఎక్కువ కాలం ఒడిశా కళింగరాజుల పాలనలో ఉండేది. క్రీ.పూ. 250 లో మగధ రాజు ఆశోకుడు తీవ్రమైన యుద్ధంలో కళింగరాజులను జయించాడుగాని, ఆ యుద్ధంలోని రక్తపాతానికి పశ్చాత్తాపం చెంది, శాంతి మార్గాన్ని అవలంబించాడు. తరువాత దాదాపు 100 సంవత్సరాలు ఈ ప్రాంతం మౌర్యుల పాలనలో ఉంది. కళింగరాజుల పతనానంతరం ఒరిస్సా ప్రాంతాన్ని వేరువేరు వంశాల రాజులు పాలించారు. * మురుంద వంశము * మరాఠ వంశము * నల వంశము * విగ్రహ, ముద్గల వంశము * శైలోద్భవ వంశము * భౌమకార వంశము * నందోద్భవ వంశము * సోమవంశి వంశము * తూర్పు గంగుల వంశము * సూర్య వంశి వంశము ( vaddi,od,vadde rajulu) [[ముస్లిం]] దండయాత్రల ప్రధానమార్గానికి ప్రక్కగా ఉన్నందువల్లా, కొద్ది దండయాత్రలకు బలమైన ప్రతిఘటన చేయగలగడం వల్లా ఈ ప్రాంతం చాలా కాలం మహమ్మదీయుల పాలనలోకి రాలేదు. కాని 1568లో ముఘల్ సామ్రాజ్యంలో కలుపబడింది. ముఘల్ రాజుల పతనం తరువాత ఒడిశాలో కొంత భాగం బెంగాలు నవాబుల పాలనలోను, మరి కొంత భాగం మరాఠా లపాలనలోను ఉంది. 1936లో [[బీహారు]]లో కొంతభాగం చేర్చి ఒడిశా ప్రాదేశిక విభాగం ఏర్పరచబడింది. 1948లో 24 రాజసంస్థానాల విలీనం వల్ల ఒడిశా వైశాల్యం, జనాభా దాదాపు రెట్టింపు అయ్యింది. 1950లో ఒరిస్సా ప్రత్యేక రాష్ట్రం ఏర్పడింది. 2011 నవంబరు 4 న ఈ రాష్ట్రం యొక్క పేరును ఒడిశాగా మార్చారు. == సంస్కృతి == ఒడియా అధికారిక భాష. ఒడిశాలో సాంస్కృతిక వారసత్వం సుసంపన్నమైనది. భువనేశ్వర్ లో మందిరాలు, పూరీ రథయాత్ర, పిపిలి హస్తకళలు, [[కటక్]] వెండినగిషీలు, పట చిత్రాలు, వివిధ ఆదివాసీ తెగలు వారి కళలు, ఆచారాలు - ఇవన్నీ ఒడిశా సాంస్కృతిక ప్రతీకలు. == జన విస్తరణ == [[File:Lifestyle of tribal folks is visible.jpg|thumb|ఒడిశాలోని [[కోరాపుట్]] జిల్లాలోని [[షెడ్యూల్డు తెగ|షెడ్యూల్డు తెగల ప్రజలు]]]] ఒడిశా జనాభాలో దాదాపు 24% వరకు ఆదివాసిలు ఉన్నారు. ఇది చాలా రాష్ట్రాలకంటే ఎక్కువ. 87% జనాభా గ్రామీణ ప్రాంతాలలో నివసిస్తున్నారు. ఎక్కువ భూమి కొద్ది మంది అధినంలో ఉండడంవలనా, అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు ఆదివాసి ప్రాంతాలకు విస్తరిచకపోవడం వలనా ఒరిస్సాలో పేదరికం బాగా ఎక్కువనే చెప్పవచ్చును. 24% వరకు ఉన్న ఆదివాసజనులలో 62 వివిధ తెగలున్నాయి. వీరి జీవనవిధానం వన్య సంపద కేంద్రంగా ఉంటుంది. రైల్వేలు, ఆనకట్టలు, ఖనిజాల త్రవ్వకం వంటి ఆధునిక కార్యక్రమాలు వీరి బ్రతుకుతెరువును దుర్భరంచేయడం వల్ల అనేక సమస్యలు తలెత్తుతున్నాయి. 16% వరకు ఉన్న దళితులు దేశమంతటా ఉన్న సామాజిక వివక్షతల్ల, ఆర్థిక అసమానతల వల్ల బాగా వెనుకబడి ఉన్నారు. ఒడిశాలో శిశుమరణాలు 1000 కి 97. ఇది దేశంలో బాగా అధికం. 60% పైగాజనులకు సరైన సదుపాయాలు (నీరు, విద్యుత్తు, నివాసయోగ్యమైన ఇల్లు వంటివి) అందుబాటులోలేవు. వీటికి తోడు తుఫానులు, వరదలు, అనావృష్టి వంటి ప్రకృతివైపరీత్యాలు ఒడిశా అభివృద్ధికి ప్రధానమైన అడ్డంకులు. ==క్రీడాకారులు== *[[ప్రమోద్‌ భగత్‌]]: అంతర్జాతీయ పారా బ్యాడ్మింటన్ క్రీడాకారుడు <ref name="చరిత్ర సృష్టించిన ప్రమోద్‌ భగత్‌.. భారత్‌ ఖాతాలో మరో స్వర్ణం">{{cite news |last1=Sakshi |title=చరిత్ర సృష్టించిన ప్రమోద్‌ భగత్‌.. భారత్‌ ఖాతాలో మరో స్వర్ణం |url=https://www.sakshi.com/telugu-news/sports/tokyo-paralympics-shuttler-pramod-bhagat-wins-gold-sl3-badminton-1393120 |accessdate=5 September 2021 |work= |date=4 September 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210905045423/https://www.sakshi.com/telugu-news/sports/tokyo-paralympics-shuttler-pramod-bhagat-wins-gold-sl3-badminton-1393120 |archivedate=5 September 2021 |language=te |url-status=live }}</ref> == పర్యాటక స్థలాలు == * రాజధాని [[భువనేశ్వర్]]: మందిరాల నగరమని దీనికి పేరు. ఇక్కడ సుమారు 1000 మందిరాలున్నాయి. * పూరి: జగత్ప్రసిద్ధమైన జగన్నాధ మందిరం ఉంది. [[జగన్నాధ రధయాత్ర]] ఏటా ఒక ముఖ్యమైన ఉత్సవం. జగన్నాధుడు, బలభద్రుడు, సుభద్రలను ఊరేగించే ఈ ఉత్సవానికి లక్షలాది భక్తులు హాజరవుతారు. * [[కోణార్క]] సూర్య మందిరం - ఒరిస్సా శిల్పకళా నైపుణ్యానికి, నిర్మాణకౌశలానికి ఒక చక్కని తార్కాణం. 13వ శతాబ్దంలో నిర్మించిన ఈ మందిరంలోని శిల్పాలలో ఆనాటి సాంస్కృతిక జీవన విధానం ప్రతిబింబిస్తుంది. [[దస్త్రం:Stone_work_at_Konark_Orissa_India.jpg|thumb|Stone work at Konark]] * [[చిల్కా సరస్సు]]: మహానది ముఖద్వారానికి దక్షిణాన ఉన్న ఉప్పునీటి సరస్సు. ఎన్నో విధాల పక్షులకు ఆవాసం. రక్షితవనం. ఇక్కడ దాదాపు 150 జాతుల పక్షులు వలసకు వస్తుంటాయి. * చర్చికా మాత మందిరం: రేణుకా నది ఒడ్డున రుచికా పర్వతంపై, బంకి వద్ద, సుందర ప్రకృతి సౌందర్యానికి దీటుగా నిర్మింపబడ్డ మందిరం. కటక్ కు 52 కి.మీ., భువనేశ్వర్ కు 60 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. * సునాదేయి మందిరం: మహానది ఒడ్డున ఉంది. వలస పక్షులకు ఆవాసం కూడాను. పిక్నిక్ లకు జనప్రియమైనది. == రాజకీయాలు == ఒడిశా రాష్ట్రపాలన భారతదేశంలోని అన్ని రాష్ట్రాల పాలనా విధానాన్ని అనుసరించే ఉంటుంది (గవర్నరు, ముఖ్య మంత్రి, కాబినెట్, అసెంబ్లీ మొదలగునవి) ===రాజకీయ నాయకులు=== * [[నందిని శతపథి]] * [[బిజు పట్నాయక్]] * [[హేమానంద బిశ్వాల్]] * [[నవీన్ పట్నాయక్]] == ఆర్థిక పరిస్థితి == {{జనగణన చారిత్రక జనాభా | align= | 1871= | 1881= | 1891= | 1901= | 1911= | 1921= | 1931= | 1941= | 1951= 14646100 | 1961= 17549500 | 1971= 21944625 | 1981= 26370270 | 1991= 31659740 | 2001= 36707900 | 2011= 41947358 | estyear= | estimate= | estref= | align-fn= | footnote= }} ఒడిశా ఆర్థిక స్థితికి ముఖ్యమైన వనరులు: * [[మహానది]] డెల్టాలో పండే [[వరి]]. * మంచి ఖనిజ నిక్షేపాలు - ముఖ్యంగా [[బొగ్గు]], [[ఇనుము]], [[మైకా]], [[మాంగనీసు]]. * తూర్పు కనుమలలో లభించే [[కలప]]. * అటవీ ఉత్పత్తులు. కొన్ని గణాంకాలు: * అభివృద్ధి రేటు 4.3 % (భారతదేశం సగటు 6.7 %) * మొత్తం స్థూల ఉత్పత్తిలో వ్వసాయం పాలు 32% . మొత్తం జనాభాలో 62% వ్యసాయ పనులపై ఆధారపడి ఉన్నారు. * సుమారు 1,75,000 మంది దారిద్ర్యరేఖ దిగువన ఉన్నారు * అక్షరాస్యత 50% (భారతదేశం సగటు 66%) == జిల్లాలు == == ఇవికూడా చూడండి == * [[ఒరియా]] * [[సురేంద్రనాథ్ ద్వివేది]] * [[సారంగధర్ దాస్]] * [[తారా తరిణి మందిర్]] * [[వింధ్యతాబి నాగులు]] * [[ఒడిశా చరిత్ర]] * [[అథ్‌గఢ్ రాష్ట్రం]] * [[ధెంకనల్ రాష్ట్రం]] * [[నీలగిరి రాష్ట్రం]] * [[ఒడిశా పాలకుల జాబితా]] * [[ఒడిశా ఆక్రమణ (1741)]] * [[ఒరిస్సాపై బెంగాల్ సుల్తానేట్ విజయం]] == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} == బయటి లింకులు == * [http://www.orissa.gov.in ఒరిస్సా రాష్ట్ర ప్రభుత్వం వెబ్ సైటు] * [https://web.archive.org/web/20200604184701/https://www.nic.in/ భారత ప్రభుత్వం వెబ్ సైటు] * [http://www.orissa.gov.in/highereducation/ ఒరిస్సా రాష్ట్ర ప్రభుత్వం ఉన్నత విద్యా శాఖ వెబ్ సైటు] {{భారతదేశ రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు}}{{తూర్పుకనుమలు}} [[వర్గం:భారతదేశ రాష్ట్రాలు, ప్రాంతాలు]] nuzwv23qtdq7io43nre5m42svz5pd8q 0 1583 4908337 4906724 2026-07-19T10:56:39Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* ఇవికూడా చూడండి */ 4908337 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian state or territory | name = Assam | type = State | image_seal = Seal of Assam.svg | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | align = center | total_width = 250 | image_style = | perrow = 1/2/2/2 | image1 = Indian Rhino of Assam, Kaziranga National Park.jpg | alt1 = | image2 = | alt2 = | image3 = Sivadol Sivasagar.JPG | alt3 = | image4 = Kamakhya Temple, Guwahati.jpg | alt4 = | image5 = | alt5 = | image6 = Assam Cotton College.jpg | alt6 = | image7 = IIT Guwahati.jpg | alt7 = | image8 = Rang Ghar front view 1.jpg | alt8 = | image9 =Tea gardens of Kaziranga National Park, Assam.jpg | alt9 = }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = From top, left to right:[[Indian rhinoceros]] in [[Kaziranga National Park]], [[Sivasagar Sivadol]], [[Kamakhya Temple]], [[Lachit Borphukan]] statue, [[Cotton University]], [[IIT Guwahati]], [[Rang Ghar]], Assam [[Tea garden]] | etymology = "Uneven" or from "Ahom" | nickname = "Land of Blue Hills" | motto = Joi Aai Axom (Hail mother Assam)<ref>{{cite web |url=https://assam.gov.in/about-us/389 |title=State Symbols &#124; Assam State Portal |publisher=Assam.gov.in |date=2020-12-01 |access-date=2022-08-24 |archive-date=4 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220704080747/https://assam.gov.in/about-us/389 |url-status=live }}</ref> | anthem = "O Mur Apunar Desh" (O my Dearest Country) | image_map = IN-AS.svg | coordinates = {{coord|26.14|91.77|region:IN-AS|display=inline,title}} | region = Northeast India | before_was = [[Undivided Assam| State of Assam]] | formation_date2 = formation1 | formation_date3 = 21 Jan 1972 | formation_date4 = 26 January 1950<ref>{{cite book |last1=Steinberg |first1=S. |title=The Statesman's Year-Book 1964–65: The One-Volume ENCYCLOPAEDIA of all nations |date=2016 |publisher=Springer |isbn=978-0-230-27093-0 |page=412 |url=https://books.google.com/books?id=O43LDQAAQBAJ&pg=PA412 |access-date=3 September 2018 |archive-date=1 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230201230333/https://books.google.com/books?id=O43LDQAAQBAJ&pg=PA412 |url-status=live }}</ref> | capital = Dispur | largestcity = Guwahati | districts = [[List of districts of Assam|31 (5 divisions)]] | Governor = [[Gulab Chand Kataria]] | Chief_Minister = [[Himanta Biswa Sarma]] | party = [[Bharatiya Janata Party|BJP]] | judiciary = [[Gauhati High Court]] | legislature_type = Unicameral | assembly = [[Assam Legislative Assembly]] | assembly_seats = 126 seats | rajya_sabha_seats = 7 seats | lok_sabha_seats = 14 seats | area_total_km2 = 78438 | area_rank = 16th | length_km = 725 | width_km = 30 | elevation_m = 80 | elevation_max_m = 1,960 | elevation_max_point = Cachar Hills section | elevation_min_m = 45 | population_total = {{Increase}} 31,169,272 | population_as_of = 2011 | population_rank = 15th | population_urban = 14.1% | population_rural = 85.9% | population_density = 397 | population_demonym = [[Assamese people|Assamese]] | 0fficial_Langs = [[Assamese language|Assamese]] • [[Boro language (India)|Boro]]<ref name=nclmanurep2010>{{cite web |archive-date = 28 December 2017|archive-url = https://web.archive.org/web/20171228171523/http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |url=http://www.nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 52nd report (July 2014 to June 2015) |pages=58–59 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |access-date = 16 February 2016 |df=dmy-all}}</ref> | additional_official = [[Bengali language|Bengali]] ([[Barak Valley]])<ref name="BnOff">{{Cite news |url=http://www.business-standard.com/article/pti-stories/govt-withdraws-assamese-as-official-language-from-barak-valley-114090901180_1.html |title=Govt withdraws Assamese as official language from Barak valley |agency=Press Trust of India |date=9 September 2014 |work=Business Standard India |access-date=29 January 2018 |archive-date=29 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180129195116/http://www.business-standard.com/article/pti-stories/govt-withdraws-assamese-as-official-language-from-barak-valley-114090901180_1.html |url-status=live }}</ref> | official_script = [[Bengali–Assamese script]] | GDP_footnotes = <ref name="Assam Budget 2021">{{cite web |url=https://finance.assam.gov.in/portlets/assam-budget-2021-22 |title=Assam Budget 2021 |date=16 July 2021 |access-date=17 July 2021 |archive-date=17 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210717122909/https://finance.assam.gov.in/portlets/assam-budget-2021-22 |url-status=dead }}</ref> | GDP_total = {{IncreaseNeutral}} {{INRConvert|3.74|lc|lk=r}} | GDP_year = 2019-2020 | GDP_rank = 18th | GDP_per_capita = {{Increase}} {{INRConvert|109069|lk=r}} | GDP_per_capita_rank = 18th | HDI_year = 2018 | HDI = {{IncreaseNeutral}}0.614 {{color|#fc0|Medium}}<ref>{{cite web |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |title=Sub-national HDI – Area Database – Global Data Lab |website=hdi.globaldatalab.org|access-date=13 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/|archive-date=23 September 2018|url-status=live}}</ref> | HDI_rank = 30th | literacy = {{Increase}}72.19%<ref name="pc-census2011">{{cite web |title=Census 2011 (Final Data) – Demographic details, Literate Population (Total, Rural & Urban) |url=http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |website=planningcommission.gov.in |publisher=Planning Commission, Government of India |access-date=3 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180127163347/http://planningcommission.gov.in/data/datatable/data_2312/DatabookDec2014%20307.pdf |archive-date=27 January 2018 |url-status=dead}}</ref> | literacy_year = 2011 | literacy_rank = 25th | sex_ratio = 958 | sexratio_year = 2011 | sexratio_rank = 12th | iso_code = IN-AS | registration_plate = AS | website = assam.gov.in | footnotes = • First recognised as an administrative division on 1 April 1911, and led to the establishment of [[Assam Province]] by partitioning [[Eastern Bengal and Assam|Province of East Bengal and Assam]]. <br /> • Assam was one of the original provincial divisions of British India. <br /> • Assam has had a legislature since 1937.<ref>{{cite web |url=http://www.assamassembly.gov.in/history.html |title=Assam Legislative Assembly - History |access-date=14 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160913195856/http://www.assamassembly.gov.in/history.html |archive-date=13 September 2016 |url-status=live}}</ref> | foundation_day = Assam Day | mammal = [[Indian rhinoceros]] | bird = [[White-winged duck]] | flower = [[Foxtail orchid]] | tree = [[Hollong]] | image_highway = SH IN-AS.png | SH_numbers = [[List of state highways in Assam|AS SH1 -AS SH48]] }} '''అసోం''' (పూర్వ పేరు '''అస్సోం''') ఈశాన్య [[భారతదేశం]] లోని ఒక రాష్ట్రం. దీని రాజధాని [[దిస్పూర్]]. హిమాయల పర్వత సానువుల్లో ఉన్న ప్రాంతం చూట్టూ [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్]], [[నాగాలాండ్]], [[మణిపూర్]], [[మిజోరాం]], [[త్రిపుర]], [[మేఘాలయ]] మొదలైన ఈశాన్య రాష్ట్రాలు ఉన్నాయి. అసోం ముఖ్య వాణిజ్య నగరమైన [[గౌహాతి]] సప్త సోదరీ రాష్ట్రాలుగా పిలవబడే ఈశాన్య రాష్ట్రాలకు ముఖద్వారం. ఈ రాష్ట్రాలన్నీ మిగిలిన భారత భూభాగానికి అసోంకు [[పశ్చిమ బెంగాల్|పశ్చిమ బెంగాల్తొ]] ఉన్న సరిహద్దుతో కలపబడి ఉన్నాయి. ఈ కురుచైన పట్టీని [[సిలిగురి కారిడార్|కోడిమెడ]] అని వ్యవహరిస్తుంటారు. అసోంకు [[భూటాన్]], [[బంగ్లాదేశ్]] దేశాలతో సరిహద్దులు ఉన్నాయి. == పేరు పుట్టుపూర్వోత్తరాలు == కొందరు '''అసోం''' "అసమ" లేదా "అస్సమ" అనే [[సంస్కృతం|సంస్కృత]] పదం అపభ్రంశమని భావిస్తారు. ఈ పదం పర్వత ప్రాంతం వర్ణనకు కచ్చితంగా సరిపోతుంది. మరికొందరు ఈ పదం అసోం ప్రాంతాన్ని 600 సంవత్సరాల పాటు పరిపాలించిన [[అహోం]]లకు సంబంధించిందని భావిస్తారు. 1228కి పూర్వం ఈ పదాన్ని ఉపయోగించిన ఆధారాలు లేకపోవడం, చారిత్రక గంథాలు అహోంలను అసాంలని కూడా పేర్కొనడం ఈ వాదానికి ఊతానిస్తున్నాయి. ''అసమ'' లేదా ''అస్సమ'' అన్న పదాలు "కామరూప"ను [[భాస్కరవర్మన్|భాస్కర వర్మన్]] పరిపాలించిన కాలములో వాడబడింది. ఆ కాలములో ప్రస్తుత ఉత్తర అసోం భూమి నుండి విషవాయువులు విరజిమ్ముతూ అనివాసయోగ్యముగా ఉండేది. కొంతమంది కామరూప నేరస్థులు శిక్షను తప్పించుకోవడానికి ఈ ప్రాంతానికి పారిపోయి వచ్చారని [[చైనా]] యాత్రికుడు [[హ్యుయాన్ త్సాంగ్]] యాత్రా రచనల వల్ల తెలుస్తుంది. వీరే అసమ లేదా అస్సమ అని పిలవబడ్డారు. హ్యుయాన్ త్సాంగ్ అస్సమ ప్రజలు దాడిచేస్తారనే భయముతో చైనాకు ఈ మార్గం గుండా తిరిగి వెళ్లలేదు. కామరూపి భాషలో, ఈ పదానికి ''వింత మనిషి/పాపి''తో పాటు ''ఎవ్వరితో పోల్చలేని వ్యక్తి'' అనే అర్ధం కూడా ఉంది. అయితే పూర్వపు కామరూపి గ్రంథాలలో ఈ ప్రాంతాన్ని ''అసమ'' లేదా ''అసం'' లేదా ''అసోం'' అని వ్యవహరించనే లేదు. బ్రిటిషు జనరల్ పై ఏదేని కారణం వల్ల ఈ పేరు ఎన్నుకోలేదు. ఇతను ఆంథెరా అస్సమ అనే ఒక శాస్త్రీయ నామం నుండి ఆంథెరాను వదిలేసి మిగిలిన పేరును తీసుకున్నాడు అంటారు. ఈ పద ప్రయోగం తొలిసారిగా బ్రిటీషు వారు యాండబూ అకార్డ్ తరువాత ఎగువ అసోం రాష్ట్రంను సృష్టించినప్పుడు జరిగింది. కాని ఈ వాదన అంత నమ్మదగిందిగా లేదు. ''ఆంథెరా అస్సమ'' అనే ఒక విధమైన పట్టుపురుగు అసోం ప్రాంతంలో అంతటా ఉంది. కనుక అసోం ప్రాంతపు పేరు ఆ పురుగుకు తగిలి ఉండ వచ్చును కాని ఆ పురుగుపేరు ప్రాంతానికి వర్తించకపోవచ్చును. == భౌగోళికం == ఆంగ్ల అక్షరం '''T''' ఆకారంలో ఉండే ఈ రాష్ట్రం భౌగోళికంగా మూడు ప్రాంతాలుగా విభజించవచ్చు. ఉత్తరాన [[బ్రహ్మపుత్ర]] నదీలోయ, మధ్యన [[కర్బి]], చాచర్ కొండలు, దక్షిణాన [[బరక్ లోయ]]. అసోం రాష్ట్రంలో మార్చి నుండి సెప్టెంబరు వరకు భారీ వర్షాలు కురుస్తాయి. వేసవి నెలల్లో గాలిలో తేమ ఎక్కువగా ఉంటుంది. ఉష్ణోగ్రతలు సాధారణంగా అన్ని కాలాల్లోనూ మితముగా ఉంటాయి. అసోంలో జీవ సంపద, అడవులు, వణ్యప్రాణులు పుష్కలంగా ఉన్నాయి. ఒకప్పుడు కలప వ్యాపారం జోరుగా సాగేది, అయితే భారతదేశ సుప్రీం కోర్టు దీన్ని నిషేధించడంతో అది తగ్గింది. ఈ ప్రాంతంలో అనేక అభయారణ్యాలు ఉన్నాయి. అందులో ముఖ్యమైంది, అరుదైన భారతీయ ఖడ్గమృగానికి ఆలవాలమైన [[కాజీరంగా]] జాతీయ వనం. రాష్ట్రంలో అత్యధికంగా వెదురు ఉత్పత్తి అవుతుంది. కానీ వెదురు పరిశ్రమ ఇంకా ఆరంభ దశలోనే ఉంటుంది. వన్య ప్రాణులు, అడవులు, వృక్షసంపద, నదులు, జలమార్గాలు అన్నీ ఈ ప్రాంతాకి ఎంతో ప్రకృతి సౌందర్యాన్ని తెచ్చుపెడుతూ పర్యాటక రంగ అభివృద్ధికి దోహదపడుతున్నాయి. అతివృష్టి, చెట్ల నరికివేత,, ఇతరత్రా కారణాల వల్ల ప్రతి సంవత్సరం వరదలు సంభవించి విస్తృత ప్రాణ నష్టం, ఆస్తి నష్టం వాటిల్లడమే కాకుండా జీవనోపాధికి ముప్పు జరుగుతుంది. భూకంప బాధిత ప్రాంతంలో ఉన్న అసోం 1897లో (రిక్టర్ స్కేలు పై 8.1 గా నమోదైంది), 1950లో (రిక్టర్ స్కేలు పై 8.6 గా నమోదైంది) రెండు అతిపెద్ద భూకంపాలకు గురైంది. == చరిత్ర == [[దస్త్రం:Assam MK Lion.JPG|thumb|9-10వ శతాబ్దానికి చెందిన కామరూప - పలాస్ వంశ చిహ్నంగా చెక్కబడిన శిల్పం|ఎడమ]] [[దస్త్రం:Print2.gif|thumb|సంప్రదాయ దుస్తుల్లో సత్రియా నాట్యం చేస్తున్న యువతి|ఎడమ]] === ప్రాచీన అసోం === అసోం,, పరిసర ప్రాంతాలు పురాణకాలంలో ప్రాగ్జ్యోతిషం అనబడేవని మహాభారతంలో చెప్పబడింది. అక్కడి ప్రజలు కిరాతులనీ, చీనులనీ అనబడ్డారు. కామరూప రాజ్యానికి ప్రాగ్జ్యోతిషపురం రాజధాని. === మధ్యయుగ అసోం === మధ్యయుగంలో దీనిపేరు కామరూప, లేదా కమట. అక్కడ రాజ్యమేలిన వంశాలలో వర్మ వంశం ప్రధానమైంది. కనోజ్‌ను పాలించిన [[హర్షవర్ధనుడు|హర్షవర్ధనుని]] సమకాలీనుడైన భాస్కరవర్మ కాలంలో జువన్‌జాంగ్ అనే చైనా యాత్రికుడు కామరూప ప్రాంతాన్ని సందర్శించాడు. ఇంకా కచారి, చూటియా వంశాలు కూడా రాజ్యమేలాయి. వీరు ఇండో-టిబెటన్ జాతికి చెందిన రాజులు. తరువాత టాయ్ జాతికి చెందిన అహోమ్ రాజులు 600 సంవత్సరాలు పాలించారు. కోచ్ వంశపు రాజులు అసోం పశ్చిమభాగాన్నీ, ఉత్తర బెంగాల్‌నూ పాలించారు. ఈ రాజ్యం అప్పుడు రెండు భాగాలయ్యింది. పశ్చిమ భాగం మొగల్‌చక్రవర్తుల సామంతరాజ్యమైంది. తూర్పు భాగం అహోం రాజుల పాలన క్రిందికి వచ్చింది. మొత్తానికి బ్రిటిష్ వారి కాలం వరకూ ఎవరూ అసోంను పూర్తిగా తమ అధీనంలోకి తెచ్చుకొనలేక పోయారు. ;బ్రిటీషు పాలన అహోం రాజులలోని అంతర్గత కలహాల కారణంగా అది 1821 నాటికి [[బర్మా]] పాలకుల సామంతరాజ్యంగా మారింది. దానితో బర్మావారికి, బ్రిటిష్ వారికి వైరం మొదలయ్యింది. మొదటి ఆంగ్ల-బర్మా యుద్ధము తరువాత 1826లో యాండబూ ఒడంబడిక ప్రకారం అసోం బ్రిటిషు అధీనంలోకి, బెంగాలు ప్రెసిడెన్సీలో భాగంగా, తీసుకోబడింది. 1905-1912 మధ్య అసోం ఒక వేరు పరగణా అయ్యింది. భారత స్వాతంత్ర్యం తరువాత అహోం రాజ్యభాగం, ప్రస్తుత [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్]], నాగా పర్వత ప్రాంతం, కచారి రాజ్య ప్రాంతం, లూషాయ్ పర్వత ప్రాంతం, గారో పర్వత ప్రాంతం, జైంతియా పర్వత ప్రాంతం - ఇవన్నీ అసోం రాష్ట్రంలో చేర్చ బడ్డాయి. రాజదానిగా [[షిల్లాంగ్]] నగరం ఏర్పడింది. సిల్హెట్ ప్రాంతం వారు పాకిస్తాన్‌లో చేరారు. [[మణిపూర్]], [[త్రిపుర]] సంస్థానాలు ప్రత్యేక పరగణాలయ్యాయి. == స్వాతంత్ర్యం తరువాత అసోం == స్వాతంత్ర్యం తరువాత 1960 - 1970 దశకాలలో అసోం రాష్ట్రంలోంచి [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్]], [[నాగాలాండ్]], [[మేఘాలయ]], [[మిజోరామ్]] రాష్ట్రాలు వేరుచేయబడ్డాయి. రాజధాని [[దిస్పూర్]]కు మార్చబడింది. పెరుగుతున్న [[గౌహతి]] నగరంలో దిస్పూర్ కలిసిపోతున్నది. అసోం అధికారిక భాషగా చేయాలని సంకల్పించినపుడ [[కచార్ జిల్లా]] వాసులూ, ఇతర [[బెంగాలీ]] భాష మాటలాడేవారూ ప్రతిఘటించారు. ఇది తీవ్రమైన ఉద్యమమైంది. 1980 దశకంలో ఆరు సంవత్సరాల పాటు తీవ్రమైన ఉద్యమం నడచింది. బయటి ప్రాంతనుండి, ముఖ్యంగా బంగ్లాదేశ్ నుండి వచ్చి స్థిరపడినవారిని వెళ్ళగొట్టాలనీ, వారు స్థానికుల జన విస్తరణను మార్చేస్తున్నారనీ అనేది ఈ ఉద్యమంలో ప్రధానాంశం. మొదట శాంతియుతంగా మొదలైన ఈ ఉద్యమం క్రమేపీ హింసాత్మకమవసాగింది. కేంద్రప్రభుత్వంతో జరిగిన [[అస్సాం ఒప్పందం|ఒప్పందం]] తరువాత ఈ ఉద్యమం చల్లబడింది. కాని ఆ ఒప్పందంలో చాలా భాగం ఇప్పటికీ అమలు కాలేదు. ఇది ప్రజలలో అసంతృప్తికి ఒక ముఖ్యకారణం. 1980-90 లలో బోడో తెగల వారు, మరికొన్ని తెగలవారు ప్రత్యేక ప్రతిపత్తి కోసము ఘర్షణలు ప్రారంభించారు. ఇవి క్రమంగా సాయుధ, హింసాత్మక పోరాటాలయ్యాయి. ''యునైటెడ్ లిబరేషన్ ఫ్రంట్,'' ''నేషనల్ డెమోక్రాటిక్ ఫ్రంట్ ఆఫ్ బోడోలాండ్'' వంటి తీవ్రవాద వర్గాలకూ, భారత సైన్యానికీ మధ్య పోరులు పెచ్చరిల్లాయి. సైన్యం మానవహక్కులను మంటకలుపుతున్నదనీ, విచక్షణా రహితంగా హింసను అమలు చేస్తున్నదనీ ఆరోపణలు బలంగా ఉన్నాయి. వర్గాల మధ్య పోరాటాలలో ఎన్నో మూక హత్యలు జరిగాయి == భాషలు == [[అస్సామీ భాష|అస్సామీ]], [[బోడో భాష]] రాష్ట్ర అధికార భాషలు. భాషా శాస్త్ర యుక్తముగా ఆధునిక అస్సామీ భాష తూర్పు "మాగధి ప్రాకృతం" నుండి ఉద్భవించింది. అయితే ఈ ప్రాంతములో మాట్లాడే ఇతర టిబెటో-బర్మన్, [[మోన్-ఖమెర్]], [[కోచ్ భాష]]<nowiki/>ల ప్రభావము కూడా అధికాముగానే ఉంది. బోడో ఒక టిబెటో-బర్మన్ భాష. బ్రిటీషు వారి రాకతో, [[బెంగాల్ విభజన (1905)|బెంగాల్ విభజనతో]] బరక్ లోయలో [[బంగ్లా భాష|బెంగాళీ]] ([[సిల్హెటి]]) ప్రాబల్యం హెచ్చింది. [[నేపాలీ భాష|నేపాళీ]], [[హిందీ]] రాష్ట్రంలో మాట్లాడే ఇతర ముఖ్య భాషలు ==రాష్ట్ర గణాంకాలు== #అవతరణ:1950 జనవరి 26 #వైశాల్యం. 78, 438 చ.కి. #జనసంఖ్య. 31, 169, 272 స్త్రీలు. 15, 214, 345 పురుషులు. 15, 954, 927, నిష్పత్తి . 954/1000 #అక్షరాస్యత. స్త్రీలు. 73.18% పురుషులు. 78.81% #ప్రధాన మతాలు. హిందు, ముస్లిం, బౌద్ధ మతం. #ప్రధాన భాషలు. అస్సామీ, బెంగాలి, బోడో. #జిల్లాల సంఖ్య.27 #గ్రామాలు. 25, 124 పట్టణాలు.125 #పార్లమెంటు సభ్యుల సంఖ్య, 14 శాసనసభ్యుల సంఖ్య. 126 #మూలx. మనోరమ ఇయర్ బుక్ == సంస్కృతి == ఆదిమవాసుల ఆచారాలు, అందిపుచ్చుకున్న సంప్రదాయాలు కలగలిపి ఉండటం వల్ల మిగిలిన ప్రాంతాలకంటే అస్సామీ సంస్కృతి కాస్త భిన్నమైన, సుసంపన్నమైన సంస్కృతిగా అభివృద్ధి చెందింది. ;గమోసా అస్సామీ ఆచార వ్యవహారాలలో [[గమోసా]]కు ఒక విశిష్టమైన స్థానముంది. ఇది ఒక దీర్ఘ చతురస్రాకారపు గుడ్డ. మూడు ప్రక్కల ఎరుపుగాని, వేరే రంగులో గాని అంచు ఉంటుంది. నాలుగవ ప్రక్క అల్లిక అంచుగా ఉంటుంది. దీనికి ''వళ్ళు తుడుచుకొనేది'' అనే సామాన్య అర్ధం చెప్పవచ్చును. నిజంగానే వళ్ళు తుడుచుకోవడానికి వాడినా, గమోసాను మరెన్నో విధాలుగా వాడుతారు. రైతులు మొలగుడ్డగా వాడుతారు. [[బిహూ]] నాట్యకారులు చిత్రమైన ముడివేసి తలగుడ్డగా వాడుతారు. ప్రార్థనా సమయంలో మెడలో వేసుకొంటారు. సమాజంలో ఉన్నతిని తెలుపుకొనే విధంగా భుజాన వేసుకొంటారు. బిహు పండుగకు పెద్దవారికి గమోసాలు సమర్పించుకోవడం ఆనవాయితీ. ఏదయినా భక్తిగా, ఆదరంగా భావించే వస్తువును నేలమీద పెట్టరు. ముందుగా గమోసా పరచి, దానిపై ఉంచుతారు. ''గామ్''+''చాదర్'' (అనగా పూజా గదిలో పురాణ గ్రంథాన్ని కప్పి ఉంచే గుడ్డ) - అనే కామరూప పదం గమోసాకు మూలం. అన్ని మతాలువారూ గమోసాను ఇదే ఆదరంతో దైనందిన జీవితంలో వాడుతారు ;బిహు '''బిహు''' పండుగ అసోంలో ఎక్కువ మంది జరుపుకొనే పండుగ. ఇది సంవత్సరంలో మూడు సార్లు వస్తుంది. ''మాఘ్'' (జనవరి), ''బోహాగ్'' (ఏప్రిల్), ''కతి'' (అక్టోబరు) ;దుర్గా పూజ [[దుర్గాపూజ]] కూడా అసోంలో బాగా పెద్దయెత్తున జరుపుకొనే పండుగ. అసోంలో స్థిరపడిన లక్షలాది [[బెంగాలీ]]యుల ప్రభావం కూడా ఈ పండుగ ప్రాచుర్యానికి కొంత కారణం కావచ్చును. ;సంగీతం భిన్నజాతులు, సంస్కృతుల సమ్మేళనం కారణంగా అసోం జానపద సంగీతంలో చాలా వైవిధ్యం కానవస్తుంది. దీనికి ఆధునిక సంగీతంలోని బాణీలు జోడించడం వల్ల మరింత సుసంపన్నమైనది. [[రుద్ర బారువా]], [[భూపేన్ హజారికా]], [[ఖాగెన్ మహంత]], [[అనిమా చౌధురి]] - వీరు ప్రసిద్ధులైన సంగీతకారులలో కొందరు. == దేవాలయాలు == * [[ఉమానంద దేవాలయం]] * [[జోన్‌బీల్ మేళా]] == ఆర్ధిక వ్యవస్థ == === అసోం టీ === తేయాకు ఉత్పత్తి అసోం ఆర్థిక వ్యవస్థలో ప్రధానమైనది. సముద్ర మట్టానికి దగ్గర ఎత్తులో పండే అసోం తేయాకుకు ఒక ప్రత్యేకమైన రుచి ఉంటుంది. ''[[కామెల్లియా అస్సామికా]]'' '' అనేది అసోం పేరుతో ప్రసిద్ధమైన ఒక తేయాకు రకం. (ఇటువంటి గౌరవం అసోం కూ, చైనాకు మాత్రమే దక్కింది ''[[కామెల్లియా సినెసిస్]] అనే పేరుతో ఒక చైనా తేయాకు రకం ఉంది. అసోంలో తేయాకు వ్యవసాయం బ్రిటిషువారు వృద్ధి చేశారు. ఆ కాలంలో [[బీహారు]], [[ఒడిషా]] ప్రాంతాలనుండి కూలీలుగా వచ్చి చాలామంది ఇక్కడ స్థిరపడ్డారు. === అసోం చమురు; === ముడి చమురు, సహజవాయువు కూడా అసోం ఉత్పత్తులలో ప్రధానమైనవి. ప్రపంచంలో చమురు ప్రప్రథమంగా అమెరికాలోని టిటస్‌విల్లిలోలభించింది. రెండవ స్థలం అసోం . ఇక్కడ అప్పుడు త్రవ్విన బావిలో ఇప్పటికీ చమురు ఉత్పత్తి కొనసాగుతున్నది. == అసోంలో సమస్యలు == బ్రిటిషు అధికారం నుంచి అసోం ప్రాంతంలోని వేరువేరు పరగణాలు ప్రశాంతంగా స్వతంత్రభారతదేశంలో విలీనం చేయబడ్డాయి. కాని తరువాత ఈ ప్రాంతంలోని అభివృద్ధి బాగా కుంటుపడింది. ఫలితంగా తీవ్రవాద వర్గాలు, వేర్పాటు వాద వర్గాలు ప్రాభవం సంపాదించగలిగాయి. గ్రామీణ ప్రాంతంలోని తీవ్రమైన నిరుద్యోగ సమస్య వీరికి అనుకూలమైన పరిస్థితులను కూరుస్తున్నాయి. దీనికి తోడు వివిధ తెగల మధ్య వైరాలు, పొరుగు దేశాలనుంచి కొన సాగుతున్న వలసలు, వెనుకబాటుతనం - ఇవన్నీ అసోంను వెంటాడుతున్న సమస్యలు. కొన్ని తెగల మధ్య ఘర్షణలు చాలా తీవ్రంగ ఉంటున్నాయి. == జిల్లాలు == {| class="wikitable" |+అసోం జిల్లాల జాబితా ! వ.సం. ! కోడ్ ! ‌జిల్లా ! ముఖ్య పట్టణం ! జనాభా ([[2001]]) ! విస్తీర్ణం (కి.మీ.²) ! జన సాంద్రత (/కి.మీ.²) |- |1 || BK || [[బక్స జిల్లా]] || [[ముషాల్‌పూర్]] || 953,773 || 2,400 || 398 |- |2 || BA ||[[బాజాలి జిల్లా]] || [[పట్శాల]] || || || |- |3 || BP || [[బార్పేట జిల్లా]] || [[బార్పేట]] || 1642420 || 3245 || 506 |- |4 || BS || [[విశ్వనాథ్ జిల్లా]] || [[విశ్వనాథ్ చారియాలి]] || 5,80,000 || 1,100 || 530 |- |5 || BO || [[బొంగైగావ్ జిల్లా]] || [[బొంగైగావ్]] || 906315 || 2510 || 361 |- |6 || CA || [[కచార్ జిల్లా]] || [[సిల్చార్]] || 1442141 || 3786 || 381 |- |7 || CD || [[చరాయిదేవ్ జిల్లా]] || [[సోనారీ]] || 471,418 || 1,064 || 440 |- |8 || CH || [[చిరంగ్ జిల్లా]] || [[కాజల్‌గావ్]] || 481,818 || 1,468 || 328 |- |9 || DR || [[దర్రాంగ్ జిల్లా]] || [[మంగల్‌దాయి]] || 1503943 || 3481 || 432 |- |10 || DM || [[ధెమాజి జిల్లా]] || [[ధెమాజి]] || 569468 || 3237 || 176 |- |11 || DU || [[ధుబ్రి జిల్లా]] || [[ధుబ్రి]] || 1634589 || 2838 || 576 |- |12 || DI || [[డిబ్రూగర్ జిల్లా]] || [[డిబ్రూగర్]] || 1172056 || 3381 || 347 |- |13 || DH || [[దిమా హసాయో జిల్లా]] || [[హాఫ్లాంగ్]] || 186189 || 4888 || 38 |- |14 || GP || [[గోల్‌పారా జిల్లా]] || [[గోల్‌పారా]] || 822306 || 1824 || 451 |- |15 || GG || [[గోలాఘాట్ జిల్లా]] || [[గోలాఘాట్]] || 945781 || 3502 || 270 |- |16 || HA || [[హైలకండి జిల్లా]] || [[హైలకండి]] || 542978 || 1327 || 409 |- |17 || JO || [[హోజాయ్ జిల్లా]] || [[హోజాయ్]] || 931,218 || || |- |18 || JO || [[జోర్హాట్ జిల్లా]] || [[జోర్హాట్]] || 1009197 || 2851 || 354 |- |19 || KM || [[కామరూప్ మెట్రో జిల్లా]] || [[గౌహతి]] || 1,260,419 || 1,528|| 820 |- |20 || KU || [[కామరూప్ జిల్లా]] || [[అమింగావ్]] || 1,517,202 || 1,527.84 || 520 |- |21 || KG || [[కర్బి ఆంగ్లాంగ్ జిల్లా]] || [[దిఫు]] || 812320 || 10434 || 78 |- |22 || KR || [[కరీంగంజ్ జిల్లా]] || [[కరీంగంజ్]] || 1003678 || 1809 || 555 |- |23 || KJ || [[కోక్రఝార్ జిల్లా]] || [[కోక్రఝార్]] || 930404 || 3129 || 297 |- |24 || LA || [[లఖింపూర్ జిల్లా]] || [[ఉత్తర లఖింపూర్]] || 889325 || 2277 || 391 |- |25 || MJ || [[మజులి జిల్లా]] || [[గారమూర్]] || 167,304|| 880 || 300 |- |26 || MA || [[మారిగావ్ జిల్లా]] || [[మారిగావ్]] || 775874 || 1704 || 455 |- |27 || NN || [[నాగావ్ జిల్లా]] || [[నాగావ్]] || 2315387 || 3831 || 604 |- |28 || NB || [[నల్బరి జిల్లా]] || [[నల్బరి]] || 1138184 || 2257 || 504 |- |29 || SV || [[శివ్‌సాగర్ జిల్లా]] || [[శిబ్‌సాగర్]] || 1052802 || 2668 || 395 |- |30 || ST || [[సోనిత్‌పూర్ జిల్లా]] || [[తేజ్‌పూర్]] || 1677874 || 5324 || 315 |- |31 || SM || [[దక్షిణ సల్మారా జిల్లా]] || [[హాట్సింగరి]] || 555,114 || 568 || 980 |- |32 || TI || [[తిన్‌సుకియా జిల్లా]] || [[తిన్‌సుకియా]] || 1150146 || 3790 || 303 |- |33 || UD || [[ఉదల్గురి జిల్లా]] || [[ఉదల్గురి]] || 832,769 || 1,676 || 497 |- |34 || WK || [[పశ్చిమ కర్బి ఆంగ్లాంగ్ జిల్లా]] || [[హమ్రెన్]] || 3,00,320 || 3,035 || 99 |- |35 || ML || [[మజులి జిల్లా]] || [[-]] || - || - || - |} == ఇవికూడా చూడండి == * [[అసోం ముఖ్యమంత్రులు]] * [[అసోం శాసనసభ ఎన్నికలు 2006]] * [[పరిణీత బోర్తకూర్]] * [[అస్సాం జానపద నృత్యాలు|అసోం జానపద నృత్యాలు]] * [[దిమాసా రాజ్యం]] * [[అస్సామీ భాషా అంధకార యుగం]] * [[కార్బీ]] * [[ఎల్లోరా విజ్ఞాన్ మంచ్]] * [[చారాయిదేవ్]] * [[కాజీరంగా జాతీయ పార్కు చరిత్ర]] * [[అసోం ప్రాంతీయ విభాగాలు]] * [[యాండబో సంధి]] * [[ఇన్ ది నేమ్ ఆఫ్ ది నేషన్]] * [[నేచర్స్ బెకన్]] * అస్సాం డిటెన్షన్ క్యాంప్ * [[అస్సామీ హస్త చిత్రకళ]] * [[సాసోని మెర్‌బిల్]] * [[పైడ్ ఫాల్కనెట్]] * [[మిసింగ్ అటానమస్ కౌన్సిల్]] *[[తలతల్ ఘర్]] *[[ఓజాపాలి]] *[[1985 మేరపాని సంఘటన]] *[[కచారి]] *[[ముఓల్హోయ్]] *[[ఖమ్యాంగ్ భాష]] *[[అసోం లోని నగరాల జనాభా జాబితా]] *[[అస్సాం టీ]] *[[అపో]] *[[అసోం వంటకాల్లో ఉపయోగించే కూరగాయల జాబితా]] *[[ఆల్ బోడో స్టూడెంట్స్ యూనియన్]] *[[28వ బెటాలియన్ ఉల్ఫా]] *[[శ్రీమంత శంకరదేవ సంఘం]] *[[తాని]] == మూలాలు == {{మూలాలు}} == వెలుపలి లంకెలు == * [https://web.archive.org/web/20051105045832/http://www.assam.org/content.php?menu=9&page_id=1 అసోం .ఆర్గ్] * [https://web.archive.org/web/20061128184547/http://www.assamgovt.nic.in/ అసోం ప్రభుత్వ వెబ్‌సైటు] * [https://web.archive.org/web/20091129083807/http://www.shaktipeethas.org/topic-t170.html కామాఖ్య శక్తిపీఠం] {{భారతదేశ రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు}}{{Authority control}} [[వర్గం:అసోం|*]] [[వర్గం:భారతదేశ రాష్ట్రాలు, ప్రాంతాలు|అసోం]] [[వర్గం:ఏడు సోదర రాష్ట్రాలు|అసోం]] [[వర్గం:ఈ వారం వ్యాసాలు]] [[వర్గం:ఈశాన్య భారతదేశం]] 84bn5rw9ricnams1zm9zhj5hrxxjdjh 0 1585 4908345 4899764 2026-07-19T11:00:23Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* ఇవి కూడా చూడండి */ 4908345 wikitext text/x-wiki {{భారత రాష్ట్ర సమాచారపెట్టె| state_name=అరుణాచల్ ప్రదేశ్ | image_map=Arunachal Pradesh in India (disputed hatched).svg | capital=[[ఇటానగర్]] | latd = 27.08|longd=93.4| largest_city=[[ఇటానగర్]]| abbreviation=IN-AR | official_languages=[[ఇంగ్లీషు]], [[ఆది భాష|ఆది]], [[నిషి భాష|నిషి]], [[మోన్‌పా భాష|మోన్‌పా]]| legislature_type=ఒకే సభ| legislature_strength=60 | governor_name=[[బి డి మిశ్రా]] | chief_minister=[[పెమా ఖండూ]] | established_date=[[20-02-1987]] | area=83,743 | area_rank=14| area_magnitude=10 | population_year=2001 | population=1,091,117 | population_rank=26 | population_density=13 | districts=16 | website=arunachalpradesh.nic.in | footnotes = | seal=[[దస్త్రం:Emblem of India.svg|100px|center]] }} '''అరుణాచల్ ప్రదేశ్''' [[భారతదేశం]]లోని ఒక రాష్ట్రం. భారతదేశ పాలనలో ఉన్నా, ఈ ప్రాంతాన్ని [[టిబెట్ స్వాధికార ప్రాంతం|టిబెట్ స్వయం ప్రతిపత్తి ప్రాంతం]] ఒక భాగమని [[చైనా]] వాదన. భారత, చైనాల మధ్య వివాదాస్పదంగా మిగిలిన ప్రాంతాలలో [[అక్సాయ్ చిన్|అక్సాయి చిన్తో]] పాటు, అరుణాచల్ ప్రదేశ్ కూడా ఒకటి. ఈ రాష్ట్రానికి దక్షిణాన [[అస్సాం]] రాష్ట్రం, ఆగ్నేయాన [[నాగాలాండ్]], తూర్పున [[బర్మా]], పశ్చిమాన [[భూటాన్]] సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. [[ఇటానగర్]] రాష్ట్ర రాజధాని. పీపుల్స్ రిపబ్లిక్ ఆఫ్ చైనా ఈ రాష్ట్రాన్ని గానీ, రాష్ట్రం ఉత్తర సరిహద్దైన మెక్‌మెహన్ రేఖను గానీ అధికారికంగా గుర్తించలేదు. చైనా ఈ ప్రాంతాన్ని దక్షిణ టిబెట్ గా వ్యవహరించి ఈ ప్రాంతాన్ని టిబెట్ స్వయంప్రతిపత్తి ప్రాంతం ఆరు సరిహద్దు కౌంటీల మధ్య విభజించింది: (పశ్చిమం నుండి తూర్పుకు) కోన కౌంటీ, లుంఝే కౌంటీ, నంగ్ కౌంటీ, మైయిన్లింగ్ కౌంటీ, మేదోగ్ కౌంటీ, ఝాయూ కౌంటీ. అయితే అదే సమయంలో చైనా, ఇండియా రెండు దేశాలు ఒక [[వాస్తవాధీన రేఖ]]ను నిర్ణయించాయి. ఈ వివాదం ఎటువంటి అందోళనలకు దారితీసే అవకాశం లేదని భావించారు. ఇదివరకు ఈశాన్య సరిహద్దు ప్రాంతంగా పిలవబడుతున్న ఈ ప్రాంతం [[1987]] వరకు అస్సాం రాష్ట్రంలో భాగంగా ఉండేది. తూర్పున భద్రతా పరిస్థితులను, చైనా-ఇండియా ఘర్షణలను దృష్టిలో పెట్టుకొని అరుణాచల్ ప్రదేశ్ కు రాష్ట్ర స్థాయి కల్పించడమైంది.<ref>{{Cite web|url=https://www.outlookindia.com/national/boundary-issues-what-are-the-border-disputes-in-northeast-india-why-are-they-so-comple-news-289528|title=Boundary Issues: What Are The Border Disputes In Northeast India, Why Are They So Complex?|date=26 మే 2023|website=Outlook India}}</ref> == చరిత్ర == ఇక్కడి గిరిజనుల తొలి పూర్వీకులు అవగత చరిత్రకు మునుపే టిబెట్ నుండి ఇక్కడికి వలస వచ్చారు. తరువాతి కాలంలో థాయి, బుర్మా నుండి వలస వచ్చిన వారు వీరితో చేరారు. '''అపతానీ ''' అనే తెగకు చరిత్ర గురించిన అవగాహన ఉన్నప్పటికీ, రాష్ట్ర వాయవ్య ప్రాంత భాగాల గురించి తప్ప మిగతా ప్రాంతం గురించి పెద్దగా తెలియదు. లభ్యమౌతున్న చరిత్ర 16 వ శతాబ్దం నాటి అహోం చరిత్ర గాథలు మాత్రమే. గిరిజన మోన్‌పా, షెర్దూక్‌పెన్ తెగలవారు స్థానిక పాలకుల గురించిన చరిత్రను రికార్డు చేస్తూ వచ్చారు. వాయవ్య ప్రాంతాలు సా.శ.పూ. 500, సా.శ. 600 మధ్య విలసిల్లిన మోన్‌పా రాజ్య ఏలుబడిలోకి వచ్చాయి. తరువాత ఉత్తర ప్రాంతాలు టిబెట్ పాలనలోకి వచ్చాయి. రాష్ట్రం లోని మిగత ప్రాంతాలు, ముఖ్యంగా [[మయన్మార్|మయాన్మార్]]కు చేరువగా ఉన్న ప్రాంతాలు అహోంల పాలనలోకి వచ్చాయి. [[1858]]లో ఈ ప్రాంతాలను బ్రిటిషు వారు భారత్ లో కలిపేసారు. పశ్చిమ సియాంగ్ లోని సియాంగ్ పర్వత పాదాల వద్ద గల 14 వ శతాబ్దపు హిందూ దేవాలయం, మాలినీతన్ గుడి శిథిలాల తవ్వకాల్లో రాష్ట్ర పురాతన చరిత్ర గురించిన కొత్త విషయాలు తెలిసాయి. హిందూ దేవతల బొమ్మలు, మండపాలు బయల్పడ్డాయి. స్థానికలకు ఇది తీర్థయాత్రాస్థలంగా మారిపోయింది. భిస్మాక్‌నగర్ వద్ద గల మరో సాంస్కృతిక స్థలం వద్ద లభించిన ఆధారాలను బట్టి ఇక్కడ స్థానిక నాగరికత వర్ధిల్లిందని తెలుస్తోంది. తవాంగ్ జిల్లాలో గల మూడో సాంస్కృతిక వారసత్వ స్థలం, తవాంగ్ బౌద్ధారామం వద్ద బౌద్ధ మతావలంబీకులైన తెగల ప్రజల చరిత్రకు చెందిన ఆధారాలు దొరికాయి. [[1913]]-[[1914|14]]లో బ్రిటిషు అధికారి, సర్ హెన్రీ మెక్‌మెహాన్ [[సిమ్లా]]లో జరిగిన ఒక సమావేశంలో [[భారత్]] [[చైనా]]ల మధ్య 550 మైళ్ళ పొడవైన ఒక సరిహద్దు రేఖను ప్రతిపాదించాడు. అదే [[మెక్‌మహాన్ రేఖ|మెక్‌మెహాన్ రేఖ]]. కానీ [[1947]]లో చైనా ఈ సరిహద్దు రేఖను తిరస్కరించి, అసలా రేఖను ఎప్పుడూ అంగీకరించలేదని [[1929]] నాటి ఎన్‌సైక్లోపీడియా బ్రిటానికా లోని మాపును ఉదహరిస్తూ వాదించింది. ఆ మాపులో సరిహద్దు రేఖ ఏకంగా అస్సాం లోని మైదాన ప్రాంతం వద్ద గుర్తించబడి ఉంది. ఈ వివాదాన్ని సాకుగా తీసుకుని, [[1959]] [[ఆగష్టు 26]] న చైనా సైనికుల గుంపు ఒకటి మెక్‌మెహాన్ రేఖను దాటి భారత భూభాగంలోకి కొన్ని మైళ్ళు చొచ్చుకు వచ్చి, లాంగ్‌జు వద్దగల ఔట్‌పోస్టును పట్టుకుంది. [[1961]]లో దీన్ని వదలి వెనక్కి వెళ్ళినా, తిరిగి [[1962]]లో ససైన్యంగా చొచ్చుకువచ్చి, [[భారత చైనా యుద్ధం 1962|భారత చైనా యుద్ధానికి]] తెర లేపింది. ముందు భూటాన్ సరిహద్దుకు దగ్గరగా గల తాంగ్లా, తవాంగ్ ల వద్ద దాడి చేసి, తరువాత మొత్తం సరిహద్దు రేఖ పొడవునా దాడి చేసింది. అనేక చోట్ల బాగా లోపలికి చొచ్చుకు వచ్చారు. అయితే, వెనక్కి, మెక్‌మెహాన్ రేఖ వద్దకు తిరిగి వెళ్ళిపోవడానికి ఒప్పుకుని, [[1963]]లో యుద్ధ ఖైదీలను వదలిపెట్టారు. అస్సాం మైదాన ప్రాంత పరిరక్షణలో భారత సంసిద్ధత, భారతీయ వైమానిక దళ పటిమ, చైనీయులకెదురైన ప్రతికూల పరిస్థితులు దీనికి కారణంగా భారత్ చెప్పుకోగా, కేవలం రాజకీయ కారణాల వల్లనే వెనుదిరిగామని చైనా చెప్పుకుంది. ఈ యుద్ధం తరువాత అప్పటి వరకు [[ఈశాన్య సరిహద్దు ఏజెన్సీ|ఈశాన్య సరిహద్దు ఏజెన్సీగా]] ఉన్న ఈ ప్రాంతం అస్సాంలో భాగమైంది. చైనాతో ఉన్న ఘర్షణాత్మక వైఖరిని దృష్టిలో ఉంచుకుని 1987 లో అరుణాచల్ ప్రదేశ్ కు పూర్తి స్థాయి రాష్ట్ర హోదా ఇచ్చారు. == భౌగోళికం == అరుణాచల్ ప్రదేశ్ లోన్ ఎక్కువ భాగం [[హిమాలయాలు]] ఆక్రమించుకుని ఉన్నాయి. అల్థౌఘ్ పర్త్స్ ఒఫ్ లోహిత్ చాంగ్‌లాంగ్, తిరాప్ లలోని కొన్ని ప్రాంతాల్లో పట్‌కోయి కొండలు వ్యాపించి ఉన్నాయి. === వాతావరణం === అరుణాచల్ ప్రదేశ్ లో వాతావరణం ఎత్తును బట్టి మారుతూ ఉంటుంది. టిబెట్ సరిహద్ద్దుకు దగ్గరగా, ఎగువ హిమాలయాల వద్ద ఉన్న ఎత్తైన ప్రదేశాల్లో అతిశీతల వాతావరణం నెలకొని ఉంటుంది. మధ్య హిమాలయాల వద్ద సమశీతోష్ణ స్థితి ఉంటుంది. యాపిల్, కమలా పండ్ల వంటివి పండుతాయి. దిగువ హిమాలయాలు, సముద్ర మట్టానికి దగ్గరగా ఉన్న ప్రాంతాల్లో ఉష్ణ వాతావరణం ఉంటుంది. రాష్ట్రంలో వర్షపాతం చాలా ఎక్కువ; సాలుకు 2,000 నుండి 4,000 మి.మీ (80 నుండి 160 అంగుళాలు) వర్షపాతం నమోదవుతుంది. పర్వత సానువుల్లో రోడోడెండ్రన్, ఓక్, పైన్, మేపుల్, ఫర్, జూనిపర్ మొదలైన వృక్షాలతో కూడిన అరణ్యాలు విస్తరించి ఉన్నాయి. == పాలనా విభాగాలు == అరుణాచల్ ప్రదేశ్ ను పరిపాలనా సౌలభ్యం కొరకు 16 జిల్లాలుగా విభజించబడింది. ప్రతి జిల్లా పాలనా వ్యవహారాలు నిర్వర్తించడానికి, స్థానిక ప్రజల అవసరాలను తీర్చడానికి ఒక జిల్లా కలెక్టరు నియమించబడతాడు. చైనా యోచనలపై అపనమ్మకంతో ఈ ప్రాంతం మీద ప్రత్యేకంగా టిబెట్ సరిహద్దుపై [[భారత సైనిక దళం|భారత సైన్యం]] గట్టి నిఘా కొనసాగుతుంది. ఉత్తర ప్రాంతాలు, ఇండో-బర్మా సరిహద్దులో, నాగాలాండ్ సరిహద్దు ప్రాంతాలలో నాగా-క్రైస్తవ తీవ్రవాద వర్గాలు స్థానిక ప్రజలను హింసిస్తున్నారని వచ్చిన ఆరోపణల వలన ఈ ప్రాంతాలను సందర్శించడానికి ప్రత్యేక అనుమతి అవసరం ఉంది == జిల్లాలు == # [[అంజావ్ జిల్లా|అంజావ్]] # [[ఛంగ్‌లంగ్ జిల్లా|ఛంగ్‌లంగ్]] # [[తూర్పు కమెంగ్ జిల్లా|తూర్పు కమెంగ్]] # [[తూర్పు సియాంగ్ జిల్లా|తూర్పు సియాంగ్]] # [[కమ్లె జిల్లా|కమ్లె]] # [[క్రా దాడీ జిల్లా|క్రా దాడీ]] # [[కురుంగ్ కుమే జిల్లా|కురుంగ్ కుమె]] # [[లేపా రాడా జిల్లా|లేపా రాడా]] # [[లోహిత్ జిల్లా|లోహిత్]] # [[లంగ్‌డంగ్ జిల్లా|లంగ్‌డంగ్]] # [[లోయర్ దిబాంగ్ వ్యాలీ జిల్లా|లోయర్ దిబాంగ్ వ్యాలీ]] # [[లోయర్ సియాంగ్ జిల్లా|లోయర్ సియాంగ్]] # [[లోయర్ సుబన్‌సిరి జిల్లా|లోయర్ సుబన్‌సిరి]] # [[నామ్‌సాయ్ జిల్లా|నామ్‌సాయ్]] # [[పక్కే కెస్సాంగ్ జిల్లా|పక్కే కెస్సాంగ్]] # [[పపుమ్ పరె జిల్లా|పపుమ్ పరె]] # [[షి యోమి జిల్లా|షి యోమి]] # [[సియాంగ్ జిల్లా|సియాంగ్]] # [[తవాంగ్ జిల్లా|తవాంగ్]] # [[తిరప్ జిల్లా|తిరప్]] # [[అప్పర్ దీబాంగ్ వ్యాలీ జిల్లా|అప్పర్ దీబాంగ్ వ్యాలీ]] # [[అప్పర్ సియాంగ్ జిల్లా|అప్పర్ సియాంగ్]] # [[అప్పర్ సుబన్‌సిరి జిల్లా|అప్పర్ సుబన్‌సిరి]] # [[వెస్ట్ కామెంగ్ జిల్లా|వెస్ట్ కామెంగ్]] # [[వెస్ట్ సియాంగ్ జిల్లా|వెస్ట్ సియాంగ్]] == ప్రజలు == [[దస్త్రం:Apatani tribal women.jpg|thumb|ఆపతాని తెగకు చెందిన మహిళలు]] 65% అరుణాచలవాసులు, 20 ప్రధాన సమష్టి తెగలు, 82 చిన్న తెగలకు చెందినవారు. ఈ తెగల సంస్కృతి, భాష, నమ్మకాలు పరిపుష్టం, విభిన్నమైనవి. వీరిలో అధికసంఖ్యాకులు టిబెట్ లేదా థాయి-బర్మా సంతతులకు చెందినవారు. మిగిలిన 35% మంది ప్రజలు ఇతర ప్రాంతాల నుండి వలస వచ్చినవారు. ఈ వలస ప్రజలలో 30,000 మంది బంగ్లాదేశీ కాందిశీకులు, [[చక్మా]] నిర్వాసితులు. ఇందులో భారతదేశ ఇతర ప్రాంతాలు, ముఖ్యంగా [[అస్సాం]], [[నాగాలాండ్]] నుండి వలస వచ్చిన వారు కూడా ఉన్నారు.అరుణాచల్ ప్రదేశ్ స్థానిక తెగలలో ఆది, నిషి, మోన్పా తెగలు ప్రధానమైనవి. రాష్ట్రంలో అక్షరాస్యత శాతం 1991 లో ఉన్న 41.59% నుండి 54.74%కు పెరిగింది. ప్రస్తుత గణన ప్రకారం 487,796 మంది అక్షరాస్యులు ఉన్నారు. రాష్ట్ర జనాభాలో దాదాపు సగభాగం ప్రజలు [[డోన్యి పోలో]] మతాన్ని అవలంబిస్తారు. ఇంకొక 42% మంది ప్రజలు [[బౌద్ధ మతం]], [[హిందూ మతం|హిందూ మతానికి]] చెందినవారు. మిగిలిన వాళ్లు క్రైస్తవ, ఇస్లాం మతస్థులు. == ఆర్ధిక వ్యవస్థ == వ్యావసాయమే రాష్ట్ర ఆర్థిక వ్యవస్థకు ప్రాధాన ఆయువుపట్టు. స్థానికులు ''ఝుం'' అని వ్యవహరించే పోడు వ్యవసాయ పద్ధతిని గిరిజన జాతుల ప్రజలు విరివిగా అవలంబించేవారు. కానీ అది ఇప్పుడు తగ్గుముఖం పట్టింది. వ్యవసాయం తర్వాత అంతే ముఖ్య ఆర్థిక వనరు అటవీ ఉత్పత్తులు.ఇక్కడ వరి, మొక్కజొన్న, జొన్న, గోధుమ, పప్పుదినుసులు, చెరుకు, అల్లం, నూనె గింజలు మొదలైన పంటలను పండిస్తారు. అరుణాచల్ వాతావరణం పండ్లు, పూల తోటలకు కూడా చాలా అనుకూలమైంది.చెక్క మిల్లులు, ప్లైవుడ్ తయారీ (ఈ రెండు పరిశ్రమలను ఇటీవల నిషేధించారు), బియ్యపు మిల్లులు, పండ్ల నిలువ కేంద్రాలు, చేనేత, హస్తకళలు రాష్ట్రంలోని ముఖ్య పరిశ్రమలు. == రాజకీయాలు == అరుణాచల్ ప్రదేశ్ లో ముఖ్యమంత్రి [[ప్రేమ్ ఖాండు]] నాయకత్వాన [[అరుణాచల్ కాంగ్రెస్]] పార్టీ అధికారంలో ఉంది. [[అరుణాచల్ కాంగ్రెస్ (మిథి)|అరుణాచల్ కాంగ్రెస్ (మిత్తి)]], [[కాంగ్రెస్ (డోలో)]], [[పీపుల్స్ పార్టీ ఆఫ్ అరుణాచల్]] రాష్ట్రంలోని ఇతర ప్రధాన ప్రతిపక్ష పార్టీలు. == రవాణా == రాష్ట్రంలో, [[ఇటానగర్]], దాపర్జియో, జీరో, అలోంగ్, తేజూ, పషిగత్ పట్టణాలలో ప్రభుత్వ విమానాశ్రయాలు ఉన్నాయి. కానీ ఈ ప్రాంతం పర్వతమయమైనందు వల్ల ఈ విమానాశ్రయాలన్నీ చాలా చిన్నవి. ఎక్కువ సంఖ్యలో విమానాలకు ఇవి ఆశ్రయం ఇవ్వలేవు. == పర్యటన == అరుణాచల్ ప్రదేశ్ ప్రశాంత నిర్మల వతావరణం దేశవిదేశాల నుండి అనేకమంది యాత్రీకులను ఆకర్షిస్తుంది. స్థానికంగా కూడా అనేకమంది ప్రజలు అరుణాచల్ ప్రదేశ్ విభిన్న సంస్కృతిని ఆస్వాదించడానికి [[బొండిలా]], [[తవాంగ్]], [[తిరప్]] మొదలైన ప్రదేశాలను సందర్శిస్తుంటారు. ==రాష్ట్ర గణాంకాలు== * రాష్ట్ర అవతరణ 1987 ఫిబ్రవరి 20, వైశాల్యం.83,743 చ.కి., జనసంఖ్య.1,382,611 స్త్రీలు., 662,379 పురుషులు., 720,232 నిష్పత్తి . 920, జిల్లాల సంఖ్య. 16, గ్రామాలు, పట్టణాలు. 3,863, ప్రధాన భాష. ప్రధాన మతం., బౌద్ధమతం/హిందు మతం, క్రీస్తు మతం., పార్లమెంటు సభ్యుల సంఖ్య, 2 శాసన సభ్యుల సంఖ్య. 60 == ఇవి కూడా చూడండి == * [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రులు]] * [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్ గవర్నర్లు]] * [[సురేంద్రనాథ్ ద్వివేది]] * [[రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 1956]] * [[అచింగ్‌మోరి సంఘటన]] * [[పీటర్ లోరెన్ సెటన్ జేమ్స్]] == మూలాలు == {{మూలాలు}} == బయటి లింకులు == * [https://web.archive.org/web/20061212201923/http://arunachalpradesh.nic.in/ అరుణాచల్ ప్రదేశ్ రాష్ట్ర ప్రభుత్వ అధికారిక వెబ్‌సైటు ] * [http://www.arunachaltourism.com/ అరుణాచల్ ప్రదేశ్ పర్యాటక శాఖ] * [https://web.archive.org/web/20051001233107/http://www.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/china_india_e_border_88.jpg వివాదాస్పద ప్రాంతాన్ని సూచిస్తున్న పెద్ద పటము] * [https://web.archive.org/web/20060209014022/http://goidirectory.nic.in/arunachal.htm అరుణాచల్ పాలనా యంత్రాంగ లింకులు] * [https://web.archive.org/web/20050829154747/http://www.esamskriti.com/html/new_photo.asp?subcatid=81 అరుణాచల్ ఫోటోలు] {{భారతదేశ రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు}}{{అరుణాచల్ ప్రదేశ్}} [[వర్గం:అరుణాచల్ ప్రదేశ్|*]] [[వర్గం:భారతదేశ రాష్ట్రాలు, ప్రాంతాలు]] [[వర్గం:ఏడు సోదర రాష్ట్రాలు]] [[వర్గం:ఈశాన్య భారతదేశం]] fpugqopkg4m78oktox5wamv432gtbzb 4908346 4908345 2026-07-19T11:01:09Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* ఇవి కూడా చూడండి */ 4908346 wikitext text/x-wiki {{భారత రాష్ట్ర సమాచారపెట్టె| state_name=అరుణాచల్ ప్రదేశ్ | image_map=Arunachal Pradesh in India (disputed hatched).svg | capital=[[ఇటానగర్]] | latd = 27.08|longd=93.4| largest_city=[[ఇటానగర్]]| abbreviation=IN-AR | official_languages=[[ఇంగ్లీషు]], [[ఆది భాష|ఆది]], [[నిషి భాష|నిషి]], [[మోన్‌పా భాష|మోన్‌పా]]| legislature_type=ఒకే సభ| legislature_strength=60 | governor_name=[[బి డి మిశ్రా]] | chief_minister=[[పెమా ఖండూ]] | established_date=[[20-02-1987]] | area=83,743 | area_rank=14| area_magnitude=10 | population_year=2001 | population=1,091,117 | population_rank=26 | population_density=13 | districts=16 | website=arunachalpradesh.nic.in | footnotes = | seal=[[దస్త్రం:Emblem of India.svg|100px|center]] }} '''అరుణాచల్ ప్రదేశ్''' [[భారతదేశం]]లోని ఒక రాష్ట్రం. భారతదేశ పాలనలో ఉన్నా, ఈ ప్రాంతాన్ని [[టిబెట్ స్వాధికార ప్రాంతం|టిబెట్ స్వయం ప్రతిపత్తి ప్రాంతం]] ఒక భాగమని [[చైనా]] వాదన. భారత, చైనాల మధ్య వివాదాస్పదంగా మిగిలిన ప్రాంతాలలో [[అక్సాయ్ చిన్|అక్సాయి చిన్తో]] పాటు, అరుణాచల్ ప్రదేశ్ కూడా ఒకటి. ఈ రాష్ట్రానికి దక్షిణాన [[అస్సాం]] రాష్ట్రం, ఆగ్నేయాన [[నాగాలాండ్]], తూర్పున [[బర్మా]], పశ్చిమాన [[భూటాన్]] సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. [[ఇటానగర్]] రాష్ట్ర రాజధాని. పీపుల్స్ రిపబ్లిక్ ఆఫ్ చైనా ఈ రాష్ట్రాన్ని గానీ, రాష్ట్రం ఉత్తర సరిహద్దైన మెక్‌మెహన్ రేఖను గానీ అధికారికంగా గుర్తించలేదు. చైనా ఈ ప్రాంతాన్ని దక్షిణ టిబెట్ గా వ్యవహరించి ఈ ప్రాంతాన్ని టిబెట్ స్వయంప్రతిపత్తి ప్రాంతం ఆరు సరిహద్దు కౌంటీల మధ్య విభజించింది: (పశ్చిమం నుండి తూర్పుకు) కోన కౌంటీ, లుంఝే కౌంటీ, నంగ్ కౌంటీ, మైయిన్లింగ్ కౌంటీ, మేదోగ్ కౌంటీ, ఝాయూ కౌంటీ. అయితే అదే సమయంలో చైనా, ఇండియా రెండు దేశాలు ఒక [[వాస్తవాధీన రేఖ]]ను నిర్ణయించాయి. ఈ వివాదం ఎటువంటి అందోళనలకు దారితీసే అవకాశం లేదని భావించారు. ఇదివరకు ఈశాన్య సరిహద్దు ప్రాంతంగా పిలవబడుతున్న ఈ ప్రాంతం [[1987]] వరకు అస్సాం రాష్ట్రంలో భాగంగా ఉండేది. తూర్పున భద్రతా పరిస్థితులను, చైనా-ఇండియా ఘర్షణలను దృష్టిలో పెట్టుకొని అరుణాచల్ ప్రదేశ్ కు రాష్ట్ర స్థాయి కల్పించడమైంది.<ref>{{Cite web|url=https://www.outlookindia.com/national/boundary-issues-what-are-the-border-disputes-in-northeast-india-why-are-they-so-comple-news-289528|title=Boundary Issues: What Are The Border Disputes In Northeast India, Why Are They So Complex?|date=26 మే 2023|website=Outlook India}}</ref> == చరిత్ర == ఇక్కడి గిరిజనుల తొలి పూర్వీకులు అవగత చరిత్రకు మునుపే టిబెట్ నుండి ఇక్కడికి వలస వచ్చారు. తరువాతి కాలంలో థాయి, బుర్మా నుండి వలస వచ్చిన వారు వీరితో చేరారు. '''అపతానీ ''' అనే తెగకు చరిత్ర గురించిన అవగాహన ఉన్నప్పటికీ, రాష్ట్ర వాయవ్య ప్రాంత భాగాల గురించి తప్ప మిగతా ప్రాంతం గురించి పెద్దగా తెలియదు. లభ్యమౌతున్న చరిత్ర 16 వ శతాబ్దం నాటి అహోం చరిత్ర గాథలు మాత్రమే. గిరిజన మోన్‌పా, షెర్దూక్‌పెన్ తెగలవారు స్థానిక పాలకుల గురించిన చరిత్రను రికార్డు చేస్తూ వచ్చారు. వాయవ్య ప్రాంతాలు సా.శ.పూ. 500, సా.శ. 600 మధ్య విలసిల్లిన మోన్‌పా రాజ్య ఏలుబడిలోకి వచ్చాయి. తరువాత ఉత్తర ప్రాంతాలు టిబెట్ పాలనలోకి వచ్చాయి. రాష్ట్రం లోని మిగత ప్రాంతాలు, ముఖ్యంగా [[మయన్మార్|మయాన్మార్]]కు చేరువగా ఉన్న ప్రాంతాలు అహోంల పాలనలోకి వచ్చాయి. [[1858]]లో ఈ ప్రాంతాలను బ్రిటిషు వారు భారత్ లో కలిపేసారు. పశ్చిమ సియాంగ్ లోని సియాంగ్ పర్వత పాదాల వద్ద గల 14 వ శతాబ్దపు హిందూ దేవాలయం, మాలినీతన్ గుడి శిథిలాల తవ్వకాల్లో రాష్ట్ర పురాతన చరిత్ర గురించిన కొత్త విషయాలు తెలిసాయి. హిందూ దేవతల బొమ్మలు, మండపాలు బయల్పడ్డాయి. స్థానికలకు ఇది తీర్థయాత్రాస్థలంగా మారిపోయింది. భిస్మాక్‌నగర్ వద్ద గల మరో సాంస్కృతిక స్థలం వద్ద లభించిన ఆధారాలను బట్టి ఇక్కడ స్థానిక నాగరికత వర్ధిల్లిందని తెలుస్తోంది. తవాంగ్ జిల్లాలో గల మూడో సాంస్కృతిక వారసత్వ స్థలం, తవాంగ్ బౌద్ధారామం వద్ద బౌద్ధ మతావలంబీకులైన తెగల ప్రజల చరిత్రకు చెందిన ఆధారాలు దొరికాయి. [[1913]]-[[1914|14]]లో బ్రిటిషు అధికారి, సర్ హెన్రీ మెక్‌మెహాన్ [[సిమ్లా]]లో జరిగిన ఒక సమావేశంలో [[భారత్]] [[చైనా]]ల మధ్య 550 మైళ్ళ పొడవైన ఒక సరిహద్దు రేఖను ప్రతిపాదించాడు. అదే [[మెక్‌మహాన్ రేఖ|మెక్‌మెహాన్ రేఖ]]. కానీ [[1947]]లో చైనా ఈ సరిహద్దు రేఖను తిరస్కరించి, అసలా రేఖను ఎప్పుడూ అంగీకరించలేదని [[1929]] నాటి ఎన్‌సైక్లోపీడియా బ్రిటానికా లోని మాపును ఉదహరిస్తూ వాదించింది. ఆ మాపులో సరిహద్దు రేఖ ఏకంగా అస్సాం లోని మైదాన ప్రాంతం వద్ద గుర్తించబడి ఉంది. ఈ వివాదాన్ని సాకుగా తీసుకుని, [[1959]] [[ఆగష్టు 26]] న చైనా సైనికుల గుంపు ఒకటి మెక్‌మెహాన్ రేఖను దాటి భారత భూభాగంలోకి కొన్ని మైళ్ళు చొచ్చుకు వచ్చి, లాంగ్‌జు వద్దగల ఔట్‌పోస్టును పట్టుకుంది. [[1961]]లో దీన్ని వదలి వెనక్కి వెళ్ళినా, తిరిగి [[1962]]లో ససైన్యంగా చొచ్చుకువచ్చి, [[భారత చైనా యుద్ధం 1962|భారత చైనా యుద్ధానికి]] తెర లేపింది. ముందు భూటాన్ సరిహద్దుకు దగ్గరగా గల తాంగ్లా, తవాంగ్ ల వద్ద దాడి చేసి, తరువాత మొత్తం సరిహద్దు రేఖ పొడవునా దాడి చేసింది. అనేక చోట్ల బాగా లోపలికి చొచ్చుకు వచ్చారు. అయితే, వెనక్కి, మెక్‌మెహాన్ రేఖ వద్దకు తిరిగి వెళ్ళిపోవడానికి ఒప్పుకుని, [[1963]]లో యుద్ధ ఖైదీలను వదలిపెట్టారు. అస్సాం మైదాన ప్రాంత పరిరక్షణలో భారత సంసిద్ధత, భారతీయ వైమానిక దళ పటిమ, చైనీయులకెదురైన ప్రతికూల పరిస్థితులు దీనికి కారణంగా భారత్ చెప్పుకోగా, కేవలం రాజకీయ కారణాల వల్లనే వెనుదిరిగామని చైనా చెప్పుకుంది. ఈ యుద్ధం తరువాత అప్పటి వరకు [[ఈశాన్య సరిహద్దు ఏజెన్సీ|ఈశాన్య సరిహద్దు ఏజెన్సీగా]] ఉన్న ఈ ప్రాంతం అస్సాంలో భాగమైంది. చైనాతో ఉన్న ఘర్షణాత్మక వైఖరిని దృష్టిలో ఉంచుకుని 1987 లో అరుణాచల్ ప్రదేశ్ కు పూర్తి స్థాయి రాష్ట్ర హోదా ఇచ్చారు. == భౌగోళికం == అరుణాచల్ ప్రదేశ్ లోన్ ఎక్కువ భాగం [[హిమాలయాలు]] ఆక్రమించుకుని ఉన్నాయి. అల్థౌఘ్ పర్త్స్ ఒఫ్ లోహిత్ చాంగ్‌లాంగ్, తిరాప్ లలోని కొన్ని ప్రాంతాల్లో పట్‌కోయి కొండలు వ్యాపించి ఉన్నాయి. === వాతావరణం === అరుణాచల్ ప్రదేశ్ లో వాతావరణం ఎత్తును బట్టి మారుతూ ఉంటుంది. టిబెట్ సరిహద్ద్దుకు దగ్గరగా, ఎగువ హిమాలయాల వద్ద ఉన్న ఎత్తైన ప్రదేశాల్లో అతిశీతల వాతావరణం నెలకొని ఉంటుంది. మధ్య హిమాలయాల వద్ద సమశీతోష్ణ స్థితి ఉంటుంది. యాపిల్, కమలా పండ్ల వంటివి పండుతాయి. దిగువ హిమాలయాలు, సముద్ర మట్టానికి దగ్గరగా ఉన్న ప్రాంతాల్లో ఉష్ణ వాతావరణం ఉంటుంది. రాష్ట్రంలో వర్షపాతం చాలా ఎక్కువ; సాలుకు 2,000 నుండి 4,000 మి.మీ (80 నుండి 160 అంగుళాలు) వర్షపాతం నమోదవుతుంది. పర్వత సానువుల్లో రోడోడెండ్రన్, ఓక్, పైన్, మేపుల్, ఫర్, జూనిపర్ మొదలైన వృక్షాలతో కూడిన అరణ్యాలు విస్తరించి ఉన్నాయి. == పాలనా విభాగాలు == అరుణాచల్ ప్రదేశ్ ను పరిపాలనా సౌలభ్యం కొరకు 16 జిల్లాలుగా విభజించబడింది. ప్రతి జిల్లా పాలనా వ్యవహారాలు నిర్వర్తించడానికి, స్థానిక ప్రజల అవసరాలను తీర్చడానికి ఒక జిల్లా కలెక్టరు నియమించబడతాడు. చైనా యోచనలపై అపనమ్మకంతో ఈ ప్రాంతం మీద ప్రత్యేకంగా టిబెట్ సరిహద్దుపై [[భారత సైనిక దళం|భారత సైన్యం]] గట్టి నిఘా కొనసాగుతుంది. ఉత్తర ప్రాంతాలు, ఇండో-బర్మా సరిహద్దులో, నాగాలాండ్ సరిహద్దు ప్రాంతాలలో నాగా-క్రైస్తవ తీవ్రవాద వర్గాలు స్థానిక ప్రజలను హింసిస్తున్నారని వచ్చిన ఆరోపణల వలన ఈ ప్రాంతాలను సందర్శించడానికి ప్రత్యేక అనుమతి అవసరం ఉంది == జిల్లాలు == # [[అంజావ్ జిల్లా|అంజావ్]] # [[ఛంగ్‌లంగ్ జిల్లా|ఛంగ్‌లంగ్]] # [[తూర్పు కమెంగ్ జిల్లా|తూర్పు కమెంగ్]] # [[తూర్పు సియాంగ్ జిల్లా|తూర్పు సియాంగ్]] # [[కమ్లె జిల్లా|కమ్లె]] # [[క్రా దాడీ జిల్లా|క్రా దాడీ]] # [[కురుంగ్ కుమే జిల్లా|కురుంగ్ కుమె]] # [[లేపా రాడా జిల్లా|లేపా రాడా]] # [[లోహిత్ జిల్లా|లోహిత్]] # [[లంగ్‌డంగ్ జిల్లా|లంగ్‌డంగ్]] # [[లోయర్ దిబాంగ్ వ్యాలీ జిల్లా|లోయర్ దిబాంగ్ వ్యాలీ]] # [[లోయర్ సియాంగ్ జిల్లా|లోయర్ సియాంగ్]] # [[లోయర్ సుబన్‌సిరి జిల్లా|లోయర్ సుబన్‌సిరి]] # [[నామ్‌సాయ్ జిల్లా|నామ్‌సాయ్]] # [[పక్కే కెస్సాంగ్ జిల్లా|పక్కే కెస్సాంగ్]] # [[పపుమ్ పరె జిల్లా|పపుమ్ పరె]] # [[షి యోమి జిల్లా|షి యోమి]] # [[సియాంగ్ జిల్లా|సియాంగ్]] # [[తవాంగ్ జిల్లా|తవాంగ్]] # [[తిరప్ జిల్లా|తిరప్]] # [[అప్పర్ దీబాంగ్ వ్యాలీ జిల్లా|అప్పర్ దీబాంగ్ వ్యాలీ]] # [[అప్పర్ సియాంగ్ జిల్లా|అప్పర్ సియాంగ్]] # [[అప్పర్ సుబన్‌సిరి జిల్లా|అప్పర్ సుబన్‌సిరి]] # [[వెస్ట్ కామెంగ్ జిల్లా|వెస్ట్ కామెంగ్]] # [[వెస్ట్ సియాంగ్ జిల్లా|వెస్ట్ సియాంగ్]] == ప్రజలు == [[దస్త్రం:Apatani tribal women.jpg|thumb|ఆపతాని తెగకు చెందిన మహిళలు]] 65% అరుణాచలవాసులు, 20 ప్రధాన సమష్టి తెగలు, 82 చిన్న తెగలకు చెందినవారు. ఈ తెగల సంస్కృతి, భాష, నమ్మకాలు పరిపుష్టం, విభిన్నమైనవి. వీరిలో అధికసంఖ్యాకులు టిబెట్ లేదా థాయి-బర్మా సంతతులకు చెందినవారు. మిగిలిన 35% మంది ప్రజలు ఇతర ప్రాంతాల నుండి వలస వచ్చినవారు. ఈ వలస ప్రజలలో 30,000 మంది బంగ్లాదేశీ కాందిశీకులు, [[చక్మా]] నిర్వాసితులు. ఇందులో భారతదేశ ఇతర ప్రాంతాలు, ముఖ్యంగా [[అస్సాం]], [[నాగాలాండ్]] నుండి వలస వచ్చిన వారు కూడా ఉన్నారు.అరుణాచల్ ప్రదేశ్ స్థానిక తెగలలో ఆది, నిషి, మోన్పా తెగలు ప్రధానమైనవి. రాష్ట్రంలో అక్షరాస్యత శాతం 1991 లో ఉన్న 41.59% నుండి 54.74%కు పెరిగింది. ప్రస్తుత గణన ప్రకారం 487,796 మంది అక్షరాస్యులు ఉన్నారు. రాష్ట్ర జనాభాలో దాదాపు సగభాగం ప్రజలు [[డోన్యి పోలో]] మతాన్ని అవలంబిస్తారు. ఇంకొక 42% మంది ప్రజలు [[బౌద్ధ మతం]], [[హిందూ మతం|హిందూ మతానికి]] చెందినవారు. మిగిలిన వాళ్లు క్రైస్తవ, ఇస్లాం మతస్థులు. == ఆర్ధిక వ్యవస్థ == వ్యావసాయమే రాష్ట్ర ఆర్థిక వ్యవస్థకు ప్రాధాన ఆయువుపట్టు. స్థానికులు ''ఝుం'' అని వ్యవహరించే పోడు వ్యవసాయ పద్ధతిని గిరిజన జాతుల ప్రజలు విరివిగా అవలంబించేవారు. కానీ అది ఇప్పుడు తగ్గుముఖం పట్టింది. వ్యవసాయం తర్వాత అంతే ముఖ్య ఆర్థిక వనరు అటవీ ఉత్పత్తులు.ఇక్కడ వరి, మొక్కజొన్న, జొన్న, గోధుమ, పప్పుదినుసులు, చెరుకు, అల్లం, నూనె గింజలు మొదలైన పంటలను పండిస్తారు. అరుణాచల్ వాతావరణం పండ్లు, పూల తోటలకు కూడా చాలా అనుకూలమైంది.చెక్క మిల్లులు, ప్లైవుడ్ తయారీ (ఈ రెండు పరిశ్రమలను ఇటీవల నిషేధించారు), బియ్యపు మిల్లులు, పండ్ల నిలువ కేంద్రాలు, చేనేత, హస్తకళలు రాష్ట్రంలోని ముఖ్య పరిశ్రమలు. == రాజకీయాలు == అరుణాచల్ ప్రదేశ్ లో ముఖ్యమంత్రి [[ప్రేమ్ ఖాండు]] నాయకత్వాన [[అరుణాచల్ కాంగ్రెస్]] పార్టీ అధికారంలో ఉంది. [[అరుణాచల్ కాంగ్రెస్ (మిథి)|అరుణాచల్ కాంగ్రెస్ (మిత్తి)]], [[కాంగ్రెస్ (డోలో)]], [[పీపుల్స్ పార్టీ ఆఫ్ అరుణాచల్]] రాష్ట్రంలోని ఇతర ప్రధాన ప్రతిపక్ష పార్టీలు. == రవాణా == రాష్ట్రంలో, [[ఇటానగర్]], దాపర్జియో, జీరో, అలోంగ్, తేజూ, పషిగత్ పట్టణాలలో ప్రభుత్వ విమానాశ్రయాలు ఉన్నాయి. కానీ ఈ ప్రాంతం పర్వతమయమైనందు వల్ల ఈ విమానాశ్రయాలన్నీ చాలా చిన్నవి. ఎక్కువ సంఖ్యలో విమానాలకు ఇవి ఆశ్రయం ఇవ్వలేవు. == పర్యటన == అరుణాచల్ ప్రదేశ్ ప్రశాంత నిర్మల వతావరణం దేశవిదేశాల నుండి అనేకమంది యాత్రీకులను ఆకర్షిస్తుంది. స్థానికంగా కూడా అనేకమంది ప్రజలు అరుణాచల్ ప్రదేశ్ విభిన్న సంస్కృతిని ఆస్వాదించడానికి [[బొండిలా]], [[తవాంగ్]], [[తిరప్]] మొదలైన ప్రదేశాలను సందర్శిస్తుంటారు. ==రాష్ట్ర గణాంకాలు== * రాష్ట్ర అవతరణ 1987 ఫిబ్రవరి 20, వైశాల్యం.83,743 చ.కి., జనసంఖ్య.1,382,611 స్త్రీలు., 662,379 పురుషులు., 720,232 నిష్పత్తి . 920, జిల్లాల సంఖ్య. 16, గ్రామాలు, పట్టణాలు. 3,863, ప్రధాన భాష. ప్రధాన మతం., బౌద్ధమతం/హిందు మతం, క్రీస్తు మతం., పార్లమెంటు సభ్యుల సంఖ్య, 2 శాసన సభ్యుల సంఖ్య. 60 == ఇవి కూడా చూడండి == * [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రులు]] * [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్ గవర్నర్లు]] * [[సురేంద్రనాథ్ ద్వివేది]] * [[రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం, 1956]] * [[అచింగ్‌మోరి సంఘటన]] * [[పీటర్ లోరెన్ సెటన్ జేమ్స్]] * [[ఈశాన్య భారతదేశంలో భారత సైన్యం చేసిన మానవ హక్కుల ఉల్లంఘనలు]] == మూలాలు == {{మూలాలు}} == బయటి లింకులు == * [https://web.archive.org/web/20061212201923/http://arunachalpradesh.nic.in/ అరుణాచల్ ప్రదేశ్ రాష్ట్ర ప్రభుత్వ అధికారిక వెబ్‌సైటు ] * [http://www.arunachaltourism.com/ అరుణాచల్ ప్రదేశ్ పర్యాటక శాఖ] * [https://web.archive.org/web/20051001233107/http://www.lib.utexas.edu/maps/middle_east_and_asia/china_india_e_border_88.jpg వివాదాస్పద ప్రాంతాన్ని సూచిస్తున్న పెద్ద పటము] * [https://web.archive.org/web/20060209014022/http://goidirectory.nic.in/arunachal.htm అరుణాచల్ పాలనా యంత్రాంగ లింకులు] * [https://web.archive.org/web/20050829154747/http://www.esamskriti.com/html/new_photo.asp?subcatid=81 అరుణాచల్ ఫోటోలు] {{భారతదేశ రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు}}{{అరుణాచల్ ప్రదేశ్}} [[వర్గం:అరుణాచల్ ప్రదేశ్|*]] [[వర్గం:భారతదేశ రాష్ట్రాలు, ప్రాంతాలు]] [[వర్గం:ఏడు సోదర రాష్ట్రాలు]] [[వర్గం:ఈశాన్య భారతదేశం]] gbjaazcw21ao7buwmynpua0qtvalfyx 0 2438 4907906 4893952 2026-07-18T18:08:49Z Pranayraj1985 29393 /* ఇవికూడా చూడండి */ 4907906 wikitext text/x-wiki {{విస్తరణ}} {{భారత స్థల సమాచారపెట్టె |native_name = పూణే |type = నగరం | మెట్రోపాలిటన్ నగరం |nickname = డక్కన్ రాణి |skyline= Pune ShaniwarWada DelhiGate.jpg |skyline_caption= [[శనివార్ వాడ]], పీష్వాల రాజసౌధం |latd = 18.53 |longd = 73.85 |state_name = మహారాష్ట్ర |district = పూణే |taluk_names = హవేలీ తాలూక |leader_title = మేయర్ |leader_name = రాజ్‌లక్ష్మి భొసాలే |altitude = 560 |population_as_of = 2008 |population_total = 5064700 |population_metro = 5695000 |population_metro_as_of = 2008 |population_metro_rank = 8వది |population_density = 7214 |area_magnitude = 8 |area_total = 1359 |area_telephone = 91(20) |postal_code = 411 0xx |vehicle_code_range = MH 12 (పుణె), MH 14 (పింప్రి-చించ్‌వడ్) |website = www.pune.gov.in |footnotes = }} '''పూణే''' పశ్చిమ [[భారతదేశం]] లోని [[మహారాష్ట్ర]] అనే రాష్టంలో ఉంది. ఈ నగరం [[పూణే జిల్లా]] రాజధాని. 4.5 మిలియన్ల జనాభాతో ఇది భారతదేశంలోని ఎనిమిదవ అతి పెద్ద నగరంగా, [[మహారాష్ట్ర]]లో రెండవ అతి పెద్ద నగరంగా ఉంది. [[ముంబై]] మహానగరం నుండి ఇది సుమారు 160 నుంచి 180 కిలోమీటర్లు దూరంలో ఉంది. ఇది [[పూణే మెట్రోపాలిటన్ ప్రాంతం|మెట్రోపాలిటన్ ప్రాంతం]]. ఇది మరాఠీయుల సాంస్కృతిక రాజధానిగా విరాజిల్లుతుంది. ఇది ఎన్నో గొప్ప విద్యాసంస్థలకు ప్రసిద్ధిగాంచింది. అందుకే దీనిని "ఆక్స్ ఫోర్డ్ ఆఫ్ ద ఈస్ట్" (ఆక్స్ ఫోర్డ్ ఆఫ్ ఇండియా) అని పిలుస్తారు. [[జాతీయ వైరాలజీ పరిశోధన సంస్థ]] ఇక్కడ ఉంది. ==ప్రముఖులు== పూణే నగరంలో జన్మించిన కొందరు ప్రముఖులు: * [[ఆనందీబాయి జోషి]] - పాశ్చాత్య వైద్యంలో పట్టాపొందిన మొట్టమొదటి భారతీయ మహిళా వైద్యురాలు. * [[కమల్ రణదివె]] - భారత దేశానికి చెందిన కణ జీవ శాస్త్రవేత్త, పద్మభూషణ్ పురస్కార గ్రహీత. * [[కునాల్ గంజావాలా|కునాల్ గాంజావాలా]] - సినిమా నేపథ్య గాయకుడు. * [[ప్రభా ఆత్రే]] - కిరాణా ఘరానాకు చెందిన హిందుస్తానీ గాయని. * [[బాల గంధర్వ]] - ఈ పేరుతో ప్రసిద్ధుడైన నారాయణ్ శ్రీపాద్ రాజ్‌హంస్ మరాఠీ గాయకుడు, నాటక కళాకారుడు. * [[బాల్ థాకరే]] - శివసేన పార్టీ వ్యవస్థాపకుడు. * [[మనిందర్ సింగ్|మణీందర్ సింగ్]] - భారత మాజీ క్రికెట్ క్రీడాకారుడు. * [[రాధిక ఆప్టే]] - భారతీయ నటి. తెలుగు, హిందీ సినిమాలలో నటించింది. * [[రేణూ దేశాయ్]] - తెలుగు నటి, రూపదర్శి, కాస్ట్యూం డిజైనర్. తెలుగు నటుడు పవన్ కళ్యాణ్ని వివాహం చేసుకుంది. * [[రోహిణీ హట్టంగడి]] - హిందీ నటి. రిచర్డ్ అటెన్‌బరో తీసిన గాంధీ చిత్రంలో కస్తూరీబా పాత్రలో నటించింది. * [[వసంత్ గోవారికర్]] - భారతీయ శాస్త్రవేత్త, పద్మశ్రీ, పద్మభూషణ అవార్డుల గ్రహీత. * [[వినోద్ ఖోస్లా]] - ఇండియన్-అమెరికన్ వెంచర్ క్యాపిటలిస్ట్, సన్ మైక్రోసిస్టమ్స్ వ్యవస్థాపకుల్లో ఒకడు. * [[వినోద్ ధామ్]] - ఇంటెల్ పెంటియమ్ చిప్ యొక్క రూపకర్త. * [[వై.వి. చంద్రచూడ్]] - 16వ భారతదేశ ప్రధాన న్యాయమూర్తి. * [[సులోచన (నటి)|సులోచన/రూబీమేయర్స్]] - తొలి తరం హిందీ సినిమా నటి. "ఇండియన్ గ్రేటాగార్బో"గా ప్రసిద్ధి చెందిన ఆంగ్లో ఇండియన్. * [[స్మితా పాటిల్]] - భారతీయ సినిమా, టెలివిజన్ నటి. * [[హంసా నందిని]] - నటిగా, మోడల్‌గా రాణిస్తున్న వ్యక్తి. పలు తెలుగు సినిమాలలో నటించింది. * [[క్షమా సావంత్]] - [[అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలు|అమెరికా]] దేశానికి చెందిన [[రాజకీయవేత్త]], ఆర్థికవేత్త. * [[బాబా అధవ్]] - భారతీయ సామాజిక కార్యకర్త. * [[బి.కె. జయంతి]] - [[భారతదేశం|భారతీయ]] సంతతికి చెందిన ఒక [[బ్రిటిష్]] ఆధ్యాత్మిక గురువు, * [[సందీప్ రానడే]]: భారతీయ శాస్త్రీయ గాయకుడు == ఇవికూడా చూడండి == * [[భారతదేశంలోని మెట్రోపాలిటన్ ప్రాంతాల జాబితా]] * [[లేన్యాద్రి]] * [[హుజూర్పాగా]] * [[రాజీవ్ గాంధీ జంతుప్రదర్శనశాల (పూణే)]] * [[పాతాళేశ్వర గుహలు, పూణే]] == వెలుపలి లింకులు == {{Commons category}} {{మహారాష్ట్ర}} {{మహారాష్ట్ర జిల్లాల ముఖ్యపట్టణాలు}} [[వర్గం:మహారాష్ట్ర]] [[వర్గం:మహారాష్ట్ర నగరాలు పట్టణాలు]] 3gz2zuuti92ff916p64tvjjdbvejmhz 0 2450 4908224 4833924 2026-07-19T09:32:23Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4908224 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = సాతారా | other_name = <!-- Please do not add any Indic script in this infobox, per WP:NOINDICSCRIPT policy. --> | settlement_type = నగరం | image_skyline = | image_alt = | image_caption = పైనుండి సవ్యదిశలో: చార్‌భింటి, నటరాజాలయం, మూడు లిపుల్లో నగరం పేరు: మోడి,దేవనాగరి, లాటిన్; క్ష్జేత్ర మహూలి, అజింక్యతారా కోట, నగర విహంగ వీక్షణం | nickname = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = India Maharashtra | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = మహారాష్ట్ర పటంలో నగర స్థానం | coordinates = {{coord|17.688|N|74.006|E|display=inline,title}} | subdivision_type = [[దేశం]] | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = [[రాష్ట్రం]] | subdivision_name1 = [[మహారాష్ట్ర]] | subdivision_type2 = [[జిల్లా]] | subdivision_name2 = [[సతారా జిల్లా|సతారా]] | established_title = <!-- Established --> Established | established_date = 16వ శతాబ్దం | founder = షాహు 1 | named_for = సాత్ తారా అనే ఏడు దుర్గాలు | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 22.42 | elevation_m = 742 | population_total = 326,079 | population_as_of = 2011 | population_density_km2 = | population_demonym = | population_footnotes = | demographics_type1 = భాషలు | demographics1_title1 = అధికారిక | demographics1_info1 = [[మరాఠీ]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 415001, 415002, 415003, 415004, 415005, 415006 | area_code_type = Telephone code | area_code = 02162 | registration_plate = MH-11 | governing_body = | website = {{URL|www.satara.nic.in}} | footnotes = | official_name = सातारा }} '''సాతారా''', [[మహారాష్ట్ర]]లోని [[సతారా జిల్లా|సాతారా జిల్లా]] ముఖ్యపట్టణం. ఇది [[కృష్ణా నది]], వెన్నా నదుల సంగమం వద్ద ఉంది.<ref>{{cite EB1911|wstitle=Satara|volume=24|page=227}}</ref> ఈ నగరాన్ని 16 వ శతాబ్దంలో స్థాపించారు. ఇది ఛత్రపతి షాహుజీ-1 కి రాజధానిగా ఉండేది. ఏడు (సాత్) దుర్గాల (తారా) నగరంగా దీనికి ఈ పేరు వచ్చింది. == భౌగోళికం == [[దస్త్రం:View from Panchgani, Maharashtra.jpg|right|250px|thumb|పంచగని దృశ్యం]] సతార పట్తణం {{Coord|17.68|N|73.98|E|type:city(108043)_region:IN-MH}} వద్ద ఉంది.<ref>{{cite web|title=Maps, Weather, and Airports for Satara, India|url=http://www.fallingrain.com/world/IN/16/Satara.html|access-date=18 August 2017|website=Fallingrain.com|archive-date=4 మే 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070504141122/http://www.fallingrain.com/world/IN/16/Satara.html|url-status=dead}}</ref> అజింక్యతారా దుర్గపు వాలులో నగరం నెలకొని ఉంది.<ref name="gsda.maharashtra.gov.in">{{Cite web|title=Groundwater Surveys and Development Agency Website|url=https://gsda.maharashtra.gov.in/english/index.php/District_Information_InDetailed/index/15}}</ref> దక్కను పీఠభూమికి పశ్చిమ ప్రాంతంలో ఉంది.<ref>{{Cite web|title=GEOGRAPHICAL FEATURES OF SATARA DISTRICT|url=https://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/121355/10/10_chapter%202.pdf}}</ref> కాస్ పీఠభూమి నగరం నుండి 25 కి.మీ. దూరంలో ఉంది.<ref>{{Cite web|title=Official Website Of Kaas|url=https://www.kas.ind.in/index.php|access-date=2020-01-16|website=www.kas.ind.in}}</ref> ఇది యునెస్కో వారి ప్రపంచ వారసత్వ స్థలాల్లో ఒకటి. స్థానికంగా దీన్ని కాస్ పత్థర్ అని అంటారు. == చరిత్ర == దక్కన్‌పై మొట్టమొదటి ముస్లిం దండయాత్ర 1296లో జరిగింది. 1636లో నిజాం షాహీ రాజవంశం అంతమైంది. 1663లో ఛత్రపతి శివాజీ పరాలి, సాతారా కోటలను జయించాడు. శివాజీ మరణం తరువాత, మరాఠా సామ్రాజ్యానికి వారసుడైన షాహు శివాజీని, ఏడు సంవత్సరాల వయస్సులో ఉన్నప్పుడు [[మొఘలులు]] బంధించారు. 1700లో తన తండ్రి మరణించే వరకు అతను వారి ఖైదీ గానే ఉన్నాడు. అతడి సవతి తమ్ముడు, మహారాణి తారాబాయి కుమారుడు అయిన షాహూ శంభాజీని ఆమె ఛత్రపతి మహారాజ్‌గా ప్రకటించి తాను రాజప్రతినిధిగా పరిపాలన చేపట్టింది. 1707లో కొన్ని ముందస్తు షరతులతో [[మొఘలులు]] షాహూని విడుదల చేశారు. ఔరంగజేబు కుమారుడు ముహమ్మద్ ఆజం షా 6 నెలల ముట్టడి తర్వాత సాతారా కోట అజింక్యతరను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. ఆ తరువాత 1706లో దీన్ని తిరిగి పరశురామ్ ప్రతినిధి చేజిక్కించుకున్నాడు. 1708లో ఛత్రపతి శంభాజీ కుమారుడు ఛత్రపతి షాహూకు సాతారా కోటలో పట్టాభిషిక్తుడయ్యాడు. ఛత్రపతి శివాజీ ప్రత్యక్ష వారసులు సాతారాలో నివసిస్తున్నారు. ఛత్రపతి ఉదయన్‌రాజే భోంస్లే శివాజీ 13వ వారసుడు.<ref>{{cite web|title=Satara District : Historical reference|url=https://www.satara.gov.in/en/history/|website=www.satara.gov.in}}</ref> క్విట్ ఇండియా ఉద్యమ సమయంలో సాతారాలో షాడో ప్రభుత్వాన్ని స్థాపించారు.<ref>{{Cite book|title=Vidyabharti D.C.C. Bank (Bank clerk examination)|last=Swami|first=V.N.|publisher=Vidyabharti Publication|year=2020|location=[[Latur]], Maharashtra, India|page=191|language=mr}}</ref> == జనాభా వివరాలు == 2011 జనగణన ప్రకారం, <ref>[http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf Cities having population 1 lakh and above]. Censusindia.gov.in</ref> సాతారాలో జనాభా 1,20,079. ఇందులో 61,129 మంది పురుషులు కాగా 59,066 మంది స్త్రీలు - పురుషులు 52%, స్త్రీలు 48% ఉన్నారు. సాతారా సగటు అక్షరాస్యత 80%. ఇది జాతీయ సగటు 74% కంటే ఎక్కువ: పురుషులలో అక్షరాస్యత 84% కాగా, స్త్రీలలో ఇది 76%. సాతారా జనాభాలో 10% మంది 6 సంవత్సరాల కంటే తక్కువ వయస్సు ఉన్నవారు. మరాఠీ విస్తృతంగా మాట్లాడే భాష. జనాభాలో 1.5% మంది హిందీ మాట్లాడుతారు. మహారాష్ట్ర రాష్ట్ర లింగ నిష్పత్తి 883 కాగా, సాతారాలో ఇది 881. == శీతోష్ణస్థితి == సాతారా నగరంలో ఉష్ణమండల తడి, పొడి శీతోష్ణస్థితి ఉంటుంది (కొప్పెన్ వాతావరణ వర్గీకరణ: Aw). నగరం చుట్టూ ఉన్న ఎత్తైన పర్వతాలు నగర శీతోష్ణస్థితిని ప్రభావితం చేస్తాయి. నగరంలో ఏడాదికి 900 మిమీ నుండి 1,500 మిమీ వరకు వర్షపాతం ఉంటుంది.{{Weather box | location = Satara (1981–2010, extremes 1933–2012) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 35.8 | Feb record high C = 38.0 | Mar record high C = 40.5 | Apr record high C = 41.9 | May record high C = 42.1 | Jun record high C = 40.9 | Jul record high C = 33.5 | Aug record high C = 35.2 | Sep record high C = 34.6 | Oct record high C = 37.7 | Nov record high C = 36.0 | Dec record high C = 34.0 | year record high C = 42.1 | Jan high C = 29.8 | Feb high C = 32.4 | Mar high C = 35.4 | Apr high C = 37.2 | May high C = 36.6 | Jun high C = 30.4 | Jul high C = 27.0 | Aug high C = 26.5 | Sep high C = 28.9 | Oct high C = 30.9 | Nov high C = 30.1 | Dec high C = 29.3 | year high C = 31.2 | Jan low C = 12.8 | Feb low C = 14.2 | Mar low C = 18.1 | Apr low C = 21.1 | May low C = 22.7 | Jun low C = 22.5 | Jul low C = 21.8 | Aug low C = 21.2 | Sep low C = 20.5 | Oct low C = 19.2 | Nov low C = 15.9 | Dec low C = 13.3 | year low C = 18.6 | Jan record low C = 4.8 | Feb record low C = 5.8 | Mar record low C = 9.1 | Apr record low C = 12.3 | May record low C = 15.2 | Jun record low C = 18.0 | Jul record low C = 19.0 | Aug record low C = 14.5 | Sep record low C = 14.5 | Oct record low C = 13.2 | Nov record low C = 9.0 | Dec record low C = 7.3 | year record low C = 4.8 | rain colour = green | Jan rain mm = 1.1 | Feb rain mm = 0.2 | Mar rain mm = 5.1 | Apr rain mm = 20.2 | May rain mm = 27.2 | Jun rain mm = 199.7 | Jul rain mm = 224.9 | Aug rain mm = 172.1 | Sep rain mm = 124.1 | Oct rain mm = 100.6 | Nov rain mm = 21.6 | Dec rain mm = 8.7 | year rain mm = 905.3 | Jan rain days = 0.1 | Feb rain days = 0.1 | Mar rain days = 0.3 | Apr rain days = 1.4 | May rain days = 2.1 | Jun rain days = 10.9 | Jul rain days = 15.3 | Aug rain days = 12.8 | Sep rain days = 8.1 | Oct rain days = 5.5 | Nov rain days = 1.5 | Dec rain days = 0.4 | year rain days = 58.7 | time day = 17:30 [[Indian Standard Time|IST]] | Jan humidity = 36 | Feb humidity = 29 | Mar humidity = 28 | Apr humidity = 34 | May humidity = 44 | Jun humidity = 70 | Jul humidity = 78 | Aug humidity = 79 | Sep humidity = 71 | Oct humidity = 56 | Nov humidity = 47 | Dec humidity = 41 | year humidity = 51 | source 1 = [[India Meteorological Department]]<ref name=IMDnormals> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205040301/http://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = http://imdpune.gov.in/library/public/1981-2010%20CLIM%20NORMALS%20%28STATWISE%29.pdf | title = Station: Satara Climatological Table 1981–2010 | work = Climatological Normals 1981–2010 | publisher = India Meteorological Department | date = January 2015 | pages = 685–686 | access-date = 10 April 2020}}</ref><ref name=IMDextremes> {{cite web | archive-url = https://web.archive.org/web/20200205042509/http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | archive-date = 5 February 2020 | url = http://imdpune.gov.in/library/public/EXTREMES%20OF%20TEMPERATURE%20and%20RAINFALL%20upto%202012.pdf | title = Extremes of Temperature & Rainfall for Indian Stations (Up to 2012) | publisher = India Meteorological Department | date = December 2016 | page = M152 | access-date = 10 April 2020}}</ref> | source 2 = Government of Maharashtra<ref> {{cite web | url = http://cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/SATARA/gen_climate.html | title = Climate | publisher = Government of Maharashtra | access-date = 10 April 2020}}</ref> | date = June 2012 }} == రవాణా == జాతీయ రహదారి 48 (గతంలో జా.ర 4) సాతారా గుండా పోతుంది.<ref>{{cite web|title=Satara District Map|url=http://www.mapsofindia.com/maps/maharashtra/districts/satara.htm|access-date=31 March 2015|website=Mapsofindia.com}}</ref> == పర్యాటక ప్రదేశాలు == * పంచగని * మహాబలేశ్వర్ * పటేశ్వర్ * అజింక్యతారా (మంగళాదేవి మందిరం) * యవతేశ్వర్ * కాస్ సరస్సు * బమ్నోలి * సజ్జన్ గడ్ * తోసేఘర్ జలపాతం * చల్కెవాడి * వందగిరి, కళ్యాణగడ్ కోటలు * మయాని పక్షి ఉద్యానవనం * కొయనా ఆనకట్ట == ప్రముఖ వ్యక్తులు == * [[పి.బి. గజేంద్రగడ్కర్]]: [[భారతదేశ అత్యున్నత న్యాయస్థానం|భారతదేశ సుప్రీంకోర్టు]] [[భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి|ఏడవ ప్రధాన న్యాయమూర్తి]]. ==ఇవి కూడా చూడండి== *[[సతారా లోక్‌సభ నియోజకవర్గం|సాతారా లోక్‌సభ నియోజకవర్గం]] == మూలాలు == <references /> == బయటి లింకులు == * [https://web.archive.org/web/20140516190446/http://satara.nic.in/ సాతారా జిల్లా వెబ్ సైటు] * [https://web.archive.org/web/20080219195624/http://tosic.interfree.it/Asia/In-Satara.htm చరిత్ర] * [https://web.archive.org/web/20090304040649/http://satara.nic.in/htmldocs/distmap_roads.htm సాతారా జిల్లా రోడ్లు, రైల్వేలు] * [https://web.archive.org/web/20090304112656/http://satara.nic.in/images/sat_map_phyi_new2.jpg సాతారా జిల్లా భౌగోళిక మ్యాపు] == వెలుపలి లింకులు == {{Commons category}} {{మహారాష్ట్ర}} {{మహారాష్ట్ర జిల్లాల ముఖ్యపట్టణాలు}} [[వర్గం:మహారాష్ట్ర నగరాలు పట్టణాలు]] 4gdttllflfrxx7444lyxt4qhbmdp1mi 0 2519 4908307 4906330 2026-07-19T10:34:50Z Brjswiki 137150 /* మూలాలు */ వికీవ్యాఖ్య పేజీ కి లింక్ చేశాను 4908307 wikitext text/x-wiki {{విస్తరణ}} {{Infobox person | name = అరుణా అసఫ్ అలీ | image = Aruna asaf ali.jpg | image_size = 200px | caption = | birth_date = 1909 జూలై 16 | birth_place = కల్కా, పంజాబ్, [[బ్రిటిష్ ఇండియా]] (ఇప్పుడు [[హర్యానా]]) | death_date = {{Death date and age|df=yes|1996|7|29|1909|7|16}} | death_place = | nationality = భారతీయురాలు | field = | work_institution = | alma_mater = సేక్రెడ్ హార్ట్ కాన్వెంట్ | doctoral_advisor = | doctoral_students = | occupation = భారత స్వాతంత్ర్య కార్యకర్త, ఉపాధ్యాయురాలు | honors = 1997లో భారత్ రత్న పురస్కారం | religion = | footnotes = }} అరుణా అసఫ్ అలీ (ఆంగ్లం Aruna Asaf Ali; బెంగాళీ: অরুণা আসফ আলী; 1909 జూలై 16 - 1996 జూలై 29), ప్రసిద్ధ భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమ నాయకురాలు. [[1942]]లో [[గాంధీజీ]] జైలుకెళ్ళినపుడు క్విట్ ఇండియా ఉద్యమానికి నాయకత్వం వహించిన మహిళ. క్విట్ ఇండియా ఉద్యమకాలంలో [[బొంబాయి]]లోని గవాలియా టాంకు [[మైదానం]]లో భారత జాతీయపతాకాన్ని ఎగురవేసిన [[మహిళ]]గా చిరస్మరణీయురాలు. [[ఢిల్లీ]] నగరానికి మొట్టమొదటి [[మేయర్]]. ఈమెకు మరణానంతరం [[భారతరత్న]] అవార్డు లభించింది. ==తొలి జీవితం== అరుణా గంగూలీ, [[హర్యానా]]లోని కాల్కాలో ఒక [[బెంగాళీ]] [[బ్రహ్మ సమాజం|బ్రహ్మసమాజ]] కుటుంబంలో జన్మించింది. ఈమె విద్యాభ్యాసం [[లాహోరు]], [[నైనీతాల్]] లలో జరిగింది. చదువు పూర్తయిన తర్వాత ఉపాధ్యాయురాలిగా పనిచేసింది. దేశములోని అప్పటి పరిస్థితుల్లో అది ఒక మహిళకు గొప్ప ఘనతే. ఈమె [[కలకత్తా]]లోని [[గోపాలకృష్ణ గోఖలే|గోఖలే]] స్మారక పాఠశాలలో బోధించింది. అరుణకు [[భారత జాతీయ కాంగ్రేసు]] నాయకుడైన అసఫ్ అలీతో [[అలహాబాదు]]లో పరిచయమేర్పడింది. ఈ పరిచయం [[పెళ్ళి]]కి దారితీసింది. అరుణ తల్లితండ్రులు మతాలు వేరు (ఈమె హిందూ, అతను ముస్లిం), వయోభేదము (ఇద్దరికీ వయసులో 20 ఏళ్ళకి పైగా తేడా) ఎక్కువన్న భావనతో ఆ పెళ్ళిని వ్యతిరేకించినా 1928లో అసఫ్ అలీని వివాహమాడింది. ==కుటుంబం== అరుణ తండ్రి ఉపేంద్రనాథ్ గంగూలీ తూర్పు బెంగాల్లోని బరిసాల్ జిల్లాకు చెందినవాడు. అయితే సంయుక్త రాష్ట్రాల్లో (యునైటెడ్ ప్రావిన్స్)లో స్థిరపడ్డాడు. ఆయన ఒక రెస్టారెంటు యజమాని, సాహసికుడు. ఈమె తల్లి అంబాలికా దేవి, అనేక హృద్యమైన బ్రహ్మసమాజ ప్రార్థనాగీతాలు రచించిన ప్రముఖ బ్రహ్మజ నాయకుడు త్రైలోక్యనాథ్ సన్యాల్ యొక్క కూతురు. ఉపేంద్రనాథ్ గంగూలీ యొక్క చిన్నతమ్ముడు ధీరేంద్రనాథ్ గంగూలీ తొలితరం భారతీయ సినిమా దర్శకుడు. ఇంకో సోదరుడు నాగేంద్రనాథ్, ఒక మృత్తికా జీవశాస్త్రజ్ఞుడు, [[రవీంద్రనాథ్ టాగూర్]] యొక్క జీవించి ఉన్న ఏకైక కుమార్తె మీరాదేవిని పెళ్ళిచేసుకున్నాడు. కానీ, కొన్నాళ్ళ తర్వాత వాళ్ళు విడిపోయారు. అరుణ సోదరి, పూర్ణిమా బెనర్జీ భారత రాజ్యాంగ సభలో సభ్యురాలు. ==స్వాతంత్ర్యోద్యమం: తొలి రోజులు== [[File:Aruna Asaf Ali 1998 stamp of India.jpg|right|thumb|150px|అరుణా అసఫ్ అలీ స్మారక తపాలాబిళ్ళ]] వివాహము తర్వాత అరుణ [[భారత జాతీయ కాంగ్రేసు]]లో క్రియాశీలక సభ్యురాలై [[ఉప్పు సత్యాగ్రహము]]లో నిర్వహించిన బహిరంగ ప్రదర్శనలలో పాల్గొన్నది. ఈమెను [[దిమ్మరితనము|దేశదిమ్మరి]] అనే అభియోగము మోపి అరెస్టు చేశారు. అందువల్ల [[రాజకీయాలు|రాజకీయ]] ఖైదీలందరి విడుదలకు తోడ్పడిన గాంధీ-ఇర్వింగ్ ఒప్పందముతో 1931లో ఈమెను విడుదల చేయలేదు. అరుణతో పాటు ఖైదులో ఉన్న ఇతర మహిళా ఖైదీలు అరుణను విడుదల చేసేవరకు [[కారాగారము|జైలు]]ను వదిలి వెళ్ళేది లేదని పట్టుబట్టారు. మహాత్మా గాంధీ కలుగజేసుకోవటంతో కానీ వీరు తమ పట్టును సడలించలేదు. ఆ తరువాత ప్రజాఆందోళన వలన ఈమెను విడుదల చేశారు. 1932లో తీహార్ జైళ్ళో రాజకీయ ఖైదీగా ఉండగా అరుణ జైల్లో రాజకీయ ఖైదీల పట్ల చూపుతున్న వివక్షకు వ్యతిరేకంగా నిరాహారదీక్ష నిర్వహించింది. ఈమె ప్రయత్నం ఫలితంగా తీహర్ జైళ్లో రాజకీయ ఖైదీల పరిస్థితి మెరుగైంది కానీ ఈమెను అంబాలా జైలుకు తరలించి ఒంటరి ఖైదులో ఉంచారు. జైలునుండి విడుదలైన తర్వాత ఈమె రాజకీయాలలో పాల్గొనలేదు <ref name="భారత స్వాతంత్ర్య పోరాటంలో వీర నారీమణులు">{{cite news |last1=10TV |title=భారత స్వాతంత్ర్య పోరాటంలో వీర నారీమణులు |url=https://10tv.in/independenceday2020/women-freedom-fighters-of-india-96950.html |accessdate=2 September 2021 |date=14 August 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210902084014/https://10tv.in/independenceday2020/women-freedom-fighters-of-india-96950.html |archivedate=2 సెప్టెంబరు 2021 |language=te |work= |url-status=live }}</ref> ==పురస్కారాలు== * 1987 : [[ఇందిరా గాంధీ జాతీయ సమైక్యతా పురస్కారం]] * 1996 : [[భారతరత్న]] (మరణానంతరం) ==ఇవి కూడా చూడండి== * [[సుప్రసిద్ధ భారతీయులు - జాబితా]] ==మూలాలు== {{Reflist}}{{వికీవ్యాఖ్య}} ==ఇతర లింకులు== *[http://www.guardian.co.uk/india/story/0,12559,824059,00.html An Obituary of Mrs. Aruna Asaf Ali by Inder Malhotra in The Guardian] *[https://web.archive.org/web/20051221041704/http://evesindia.indiainfo.com/bold-beauty/skindeep/asaf_ali.html A write-up on Aruna Asaf Ali] *[https://web.archive.org/web/20141108024601/http://dimdima.com/knowledge/build.asp?tit=48&q_title=Aruna+Asaf+Ali Another write-up on Aruna Asaf Ali] {{భారతరత్న గ్రహీతలు}} {{Authority control}} [[వర్గం:భారతరత్న గ్రహీతలు]] [[వర్గం:భారత స్వాతంత్ర్య సమర యోధులు]] [[వర్గం:1909 జననాలు]] [[వర్గం:1996 మరణాలు]] [[వర్గం:హర్యానా వ్యక్తులు]] [[వర్గం:ఢిల్లీ స్వాతంత్ర్య సమర యోధులు]] [[వర్గం:జవహర్ లాల్ నెహ్రూ అవార్డు గ్రహీతలు]] [[వర్గం:పశ్చిమ బెంగాల్ మహిళా స్వాతంత్ర్య సమర యోధులు]] ll2nt712nop6xrkm8mu2y9fe7vwh91a 0 6394 4908002 4801830 2026-07-19T02:26:18Z స్వరలాసిక 13980 /* చరిత్ర */ 4908002 wikitext text/x-wiki [[బొమ్మ:Tankbund 05.JPG|right|thumb|200px|ట్యాంక్‌బండ్ ప్రవేశద్వారం]] [[Image:Tankbund road.jpg|right|thumb|200px|ట్యాంక్ బండ్ రోడ్డు - ఒక విగ్రహం మాత్రం ఈ బొమ్మలో కనిపిస్తుంది]] [[Image:TANKBUND VIEW.jpg|right|thumb|200px|ట్యాంక్ బండ్ రోడ్డు మరొ పక్క నుండి జాగ్రత్తగా గమనిస్తే కుడి పక్కన రెండు విగ్రహాలు కనిపిస్తాయి]] [[బొమ్మ:Hussain sagar.jpg|175px|right|thumb|హుస్సేన్ సాగర్లోని జిబ్రాల్టర్ రాక్ మీద ఏర్పరిచిన బుద్ధ విగ్రహం, టాంక్ బండ్ మీదనుండి ఇలా కనిపిస్తుంది]] [[బొమ్మ:Buddha statue 11102016.jpg|200px|right|thumb|టంక్ బండ్ మీదనుంచి బుద్ధవిగ్రహం ఈ విధంగా కనిపిస్తుంది]] [[Image:SUNSET FROM TANKBUND.jpg|right|thumb|200px|ట్యాంక్ బండ్ రోడ్డు మీద నుంచి సూర్యాస్తమయ దృశ్యం.దూరంగా బుద్ధ విగ్రహం కూడాకనిపిస్తుంది]] [[Image:TANK ON TANKBUND.jpg|right|thumb|200px|1965 భారత్ పాకిస్తాన్ యుద్ధంలో భారత సైన్యానికి పట్టుబడిన M47 Patton Tank, ఆ యుద్ధ విజయ చిహ్నంగా, టాంకు బండ్ మీద ప్రజలు చూడ్డానికి, రొటరీ పార్క్ ప్రవేశ ద్వారం వద్ద ఉంచారు]] '''టాంక్ బండ్ (Tank Bund) ''' గా ప్రసిద్ధమైన ఈ రహదారి [[1568]]లో [[హుస్సేన్‌ సాగర్‌]] గట్టుగా నిర్మించబడింది. ఇది [[చెరువు]] గట్టుగా ఊంది కాబట్టి, టాంక్ బండ్ (చెరువు గట్టు) గా ప్రసిద్ధి చెందింది. [[హైదరాబాదు]], [[సికింద్రాబాదు]] జంట నగరాలను కలుపుతుంది [[హుస్సేన్‌ సాగర్‌]] మీద ఉన్న టాంకు బండ్. ఈ గట్టుమీద నుండి వెళ్ళే ట్యాంక్ బండ్ రహదారికి, జంటనగరాలలో ఒక విశిష్టమైన గుర్తింపు ఉంది. పొద్దున్న పూట వ్యాయామంలో భాగంగా ఉదయం నడక సాగించేవారికి, సాయంకాలం వాహ్యాళికి వెళ్ళేవారికి (ముఖ్యంగా ఆదివారం, ఇతర శెలవు రోజుల సాయంత్ర సమయాలలో), స్నేహితులను కలుసుకొనేవారికి, ఇది ఒక ఇష్టమైన ప్రత్యేక స్థలం. ==చరిత్ర== చెరువు గట్టుమీద మార్గంలో పూర్వము చెరువు కనిపించకుండా ఎత్తైన ప్రహరీ గోడలు ఉండేవి. 1946లో ఇది నచ్చని అప్పటి హైదరాబాదు దీవాను సర్ [[మీర్జా ఇస్మాయిల్]] గోడలను కూల్చివేయించి వాటి స్థానంలో ఇనుప కడ్డీలతో కూడిన ప్రాకారాన్ని (రెయిలింగు) ను కట్టించాడు. ఈ విధంగా చెరువు కట్టమీద నడిచే వారికి చల్ల గాలి పీల్చుకుంటూ, చెరువు యొక్క దృశ్యాన్ని అస్వాదించే విధంగా మార్పులు చేశాడు.<ref>[http://books.google.com/books?id=rYJs8IQcF0QC&pg=PA92&dq=Tank+bund&lr=&ei=IIlMSNHUEqa4iQGTkJDlDQ&client=firefox-a&sig=RQs5xcxzUZmpkUjkjmeaHs0ymFU#PPA92,M1 The Eighteenth Parallel By A. Ashokamitran, G. Narayanan పేజీ.92]{{Dead link|date=జనవరి 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> మూసీ నది ఉపనది పైన ఈ కట్టను 1562లో ఇబ్రహీమ్ కులీ కుతుబ్‌షా హైదరాబాదు నగరానికి నీటి సరఫరా నిమిత్తం కట్టించాడు. తనను అనారోగ్యంనుండి కోలుకునేలా చేసిన హుస్సేన్ షా వలీ గౌరవార్ధం ఈ చెరువుకు హుస్సేన్ సాగర్ అని పేరు పెట్టాడు.<ref>{{Cite web |url=http://theindianphotographer.blogspot.com/2006/12/buddha-statue-at-hussain-sagar.html |title=ఇండియన్ ఫొటోగ్రాఫర్ బ్లాగు |website= |access-date=2012-09-05 |archive-url=https://archive.today/20120905160421/theindianphotographer.blogspot.com/2006/12/buddha-statue-at-hussain-sagar.html |archive-date=2012-09-05 |url-status=dead }}</ref> అప్పటికి ఇంకా చరిత్రాత్మకమైన చార్మినార్ నిర్మాణం జరుగలేదు. నిజాం పాలనలో ఉన్న హైదరాబాదు నగరానికి, బ్రిటిష్ వారి అధీనంలో ఉన్న కంటోన్మెంట్‌కు మధ్య రాకపోకలకు ఈ కట్ట ఒక మార్గమయ్యింది. 1830లో తన కాశీయాత్రలో భాగంగా నగరాన్ని సందర్శించిన యాత్రాచరిత్రకారుడు [[ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య]] ఈ గట్టుగా నిర్మించిన బాట గురించి వ్రాశారు. ''ఆ కట్టమీద ఇంగ్లీషువారు గుర్రపుబండ్లు పొయ్యేటందుకు యోగ్యముగా భాట ముచ్చటగా చక్కచేసి మొగలాయి వాహనాలున్నూ మనుష్యులున్ను ఎక్కినడిచి చెరచకుండా భాటకు ఇరుపక్కలా తమ పారా పెట్టియున్నారు.'' అని ఆయన వ్రాశారు. ఏనుగుల వీరాస్వామయ్య రాసిన ప్రకారం ఐరోపియన్లు మినిహా మిగిలిన వారికి ముందస్తుగా అనుమతి లేకుండా ఎక్కనిచ్చేవారు.<ref name="కాశీయాత్ర చరిత్ర">{{cite book|last1=వీరాస్వామయ్య|first1=యేనుగుల|title=కాశీయాత్రా చరిత్ర|date=1941|publisher=దిగవల్లి వెంకట శివరావు|location=విజయవాడ|edition=మూడవ ముద్రణ|url=http://ia601406.us.archive.org/12/items/kasiyatracharitr020670mbp/kasiyatracharitr020670mbp.pdf|accessdate=26 November 2014}}</ref> ==అందచందాలు== క్రమంగా హుస్సేన్ సాగర్ నీరు త్రాగు నీటి అవసరాలకు పనికిరాకుండా పోయింది. అయితే నగరం విస్తరిస్తున్న కొద్దీ టాంక్‌బండ్ రోడ్డుమీద వాహనాల రద్దీ బాగా పెరిగింది. రోడ్డును అభివృద్ధి పరుస్తూనే వివిధ ప్రభుత్వాలు దానిని, దాని పరిసరాలను సుందరంగా తీర్చి దిద్దారు. పార్కులు, విగ్రహాలు, మందిరాలు, భవనాల సముదాయంతో ఇది నగరంలో ప్రముఖ స్థానాన్ని ఆక్రమిస్తున్నది. ==బుద్ధ విగ్రహం== టాంక్‌బండ్ ప్రక్కనున్న హుస్సేన్ సాగర్‌లో 'జిబ్రాల్టర్ రాక్' అనబడే రాతిపైన ఒక పెద్ద బుద్ధ విగ్రహాన్ని అమర్చారు. ఒకే రాతిలో మలచబడిన ఈ విగ్రహం 17.5 మీటర్ల ఎత్తు ఉండి 350 టన్నుల బరువుంటుంది. [[గణపతి స్థపతి]] నేతృత్వంలో 40 మంది శిల్పులు రెండు సంవత్సరాలు శ్రమించి మలచిన ఈ శిల్పం 60 కి.మీ. దూరంనుండి 192 చక్రాలు గల వాహనంపై ఇక్కడికి తీసుకురాబడింది. అయితే స్థాపన సమయంలో విషాదం చోటు చేసుకొంది. బార్జ్‌తో పాటు విగ్రహం మునిగి కొందరు శ్రామికులు ప్రాణాలు పోగొట్టుకొన్నారు. మళ్ళీ 1992 డిసెంబరులో దీనిని వెలికితీసి ప్రతిష్ఠించారు. హైదరాబాదు నగర చిహ్నంగా చార్్మినార్‌తో పాటు ఈ విగ్రహాన్ని కూడా పలు సందర్భాలలో చూపుతారు. ==33 మహానుభావుల విగ్రహాలు== [[నందమూరి తారక రామారావు]] ముఖ్యమంత్రిగా ఉన్నపుడు ఈ రోడ్డుపై 33 [[విగ్రహాలు]] నెలకొల్పబడ్డాయి. ఈ 33 మంది వ్యక్తులు ఆంధ్ర ప్రదేశ్ చరిత్ర, సంస్కృతి, సాహిత్యాలలో విశిష్టమైన స్థానం కలిగిన మహనీయులు. వారి చిత్రాలన్నిటిని, ఈ వ్యాసం చివర ఉన్న దృశ్య మాలికలో చూడవచ్చు. ఈ విగ్రహాలు ఏర్పరచే సమయంలో, మరికొంతమంది విశిష్ట వ్యక్తుల విగ్రహాలు ఏర్పరచలేదని కొంత వివాదం ఏర్పడింది. ముఖ్యంగా, జ్ఞానపీఠ బహుమతి గ్రహీత, వేయు పడగలు, రామాయణ కల్పవృక్షం వంటి కావ్యాలను రచించిన విశ్వనాధ సత్యనారాయణ విగ్రహం, తన కవితలతో, పాటలతో తెలుగువారిని వెన్నలస్నానాలు చేయించిన దాశరథిగారి విగ్రహం, అపర చాణక్యుడుగా పేరుగాంచిన తెలుగు ప్రధాని పి.వి నరసింహారావుగారి విగ్రహాలు ఇక్కడ ఏర్పరచకపోవటం ఒక లోపంగా ఇప్పటికీ సాహితీ అభిమానులు బాధపడుతుంటారు. చిత్రమాలికలో చూపినట్టుగా విగ్రహాలఅన్నింటిలో కొన్ని నేడు లేవు..... విచిత్రమేమిటంటే రాజకీయాలతో, ఉద్యమాలతో, వివాదాలతో, ప్రాంతాలతో సంబంధంలేని మొత్తం తెలుగువారందరికీ చెందిన అన్నివిగ్రహాలలో కొన్ని తెలుగువారిచేతనే కూల్చబడి, పగలగొట్టబడి, తగలబెట్టబడి, విరగ్గొట్టబడి, తొక్కబడి హుసేన్ సాగర్ లో విసిరివేయబడటం.... ==టాంకు బండ్ పరిసరాలు== సరస్సుకు టాంక్‌బండ్ ఒక కట్ట కాగా రెండవ ప్రక్క నెక్‌లేస్ రోడ్, [[ఐ-మాక్స్ థియేటర్]], [[ఎన్.టి.ఆర్. ఉద్యానవనం]] శోభాయమానంగా వృద్ధి చెందాయి. [[సెక్రటేరియట్]] భవనం, పెద్ద ఫ్లై ఓవర్, బోట్ క్లబ్, [[లుంబిని పార్కు]], [[రాష్ట్రపతి రోడ్డు (హైదరాబాదు)|రాష్ట్రపతి రోడ్డు]] ఇక్కడికి సమీపంలోనే ఉన్నాయి. ఉత్తరాన [[సంజీవయ్య పార్కు]], హజరత్ [[సైదాని మా సమాధి]] ఉన్నాయి. ట్రాఫిక్ సమస్యను అధిగమించడానికి టాంక్‌బండ్‌కు సమాంతరంగా దిగువ టాంక్‌బండ్ రోడ్ వేశారు. ఇది ప్రస్తుతం పత్రిక, టెలివిజన్ కార్యాలయాల కేంద్రంగా విలసిల్లుతున్నది. ఈ దిగువ టాంక్‌బండ్ రోడ్డు దక్షిణాన [[కట్ట మైసమ్మ గుడి]], దాని సమీపంలో [[ఇందిరా పార్కు]] ఉన్నాయి.<ref>[సులేఖ.కమ్‌ లో ధనుంజయరెడ్డి వ్యాసం]</ref> ఇలా టాంక్‌బండ్ ప్రస్తుతం హైదరాబాదు సికందరాబాదు నగరాలలో ముఖ్యమైన ప్రయాణ మార్గంగానూ, పర్యాటక స్థలంగానూ ఉంది. ==టాంక్ బండ్‌పై జరిగే ఉత్సవాలు== ===గణేశ విగ్రహాల నిమజ్జనం=== [[File:Another sculpture.JPG|thumb|right|బుద్ధ విగ్రహం పీటముపైనున్న ఒక శిల్పము]] ప్రతి సంవత్సరం [[వినాయక చవితి]] అనంతరం హుస్సేన్ సాగర్‌లో గణేశ విగ్రహాల [[నిమజ్జనం]] జంటనగరాలలో ఒక ముఖ్యమైన వార్షిక సంరంభంగా పరిణమించింది.దీనివల్ల, ఈ సరస్సును "వినాయక్ సాగర్"గా కూడా కొంతమంది పిలవటం పరిపాటయ్యింది. కోలాహలంగా, అనేక వాహనాలలో, వివిధ సైజులలో వినాయకులు ఊరేగింపుగా తెచ్చి సరస్సులో నిమజ్జనం చేస్తారు. ఏటా దాదాపుగా 30,000 పైగా విగ్రహాలు ఇలా నిమజ్జనం చేయబడుతాయని అంచనా. ట్రాపిక్ సమస్యలను నియంత్రించడానికి, మతపరమైన కల్లోలాలు తలెత్తకుండా ఉండడానికి నగర పాలక సంస్థ, రాష్ట్ర ప్రభుత్వం పెద్దయెత్తున ఏర్పాట్లు చేస్తారు. బందోబస్తు కోసం 30,000 పైగా పోలీసు బలగం ఈ సమయంలో విధి నిర్వహరణలో ఉంటారు. విగ్రహాల సంఖ్యను, ఊరేగింపు రూట్లను, నిమజ్జనా కార్యకలాపాలను పర్యవేక్షించి తగు చర్యలు తీసుకోవడానికి ప్రణాళిక కోసం ప్రత్యేకమైన సాఫ్ట్‌వేర్‌ను వాడుతున్నారు.<ref>{{Cite web |url=http://www.newspoint.us/2007/09/17/hi-tech-guidance-for-ganesh-nimajjan.html |title=న్యూస్ పాయింట్ వార్త 17/9/2007 |website= |access-date=2008-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120121221025/http://www.newspoint.us/2007/09/17/hi-tech-guidance-for-ganesh-nimajjan.html |archive-date=2012-01-21 |url-status=dead }}</ref> నిమజ్జనం జరిగిన మర్నాడు చూస్తే, అంతకుముందువరకు ఎన్నో పూజలందుకున్న విగ్రహాల మీదకెక్కి వాటిని పగులగొట్టి వాటిల్లో అమర్చిన ఇనప చువ్వలు తీసుకుపోతున్నవారు కనిపిస్తారు. చివరకు, ప్లాస్టర్ ఆఫ్ పారిస్ ముక్కలుగా మారిన ఆ విగ్రహాలు నీటిలో మిగిలిపోతాయి.ఈ విధంగా ప్లాస్టర్ ఆఫ్ పారిస్‌తో చేయబడి, రసాయనిక రంగులు పూయబడిన విగ్రహాలను ఇంత పెద్ద యెత్తున నిమజ్జనం చేయడం వల్ల సరస్సు నీరు కలుషితమౌతుందని పర్యావరణ పరిరక్షణావాదులు హెచ్చరిస్తున్నారు.<ref>[http://www.ias.ac.in/currsci/dec102001/1412.pdf విక్రమరెడ్డి, విజయకుమార్ నివేదిక]</ref> విగ్రహాలను ప్లాస్టర్ ఆఫ్ పారిస్ తో కాకుండా మట్టితో చేస్తే పర్యావరణం మీద ప్రభావం చాలావరకు తగ్గించవచ్చని, నిపుణుల అభిప్రాయం. ==దృశ్య మాలిక== === టాంకు బండ్ మీద ఉన్న విగ్రహాల దృశ్య మాలిక === <gallery> బొమ్మ:SamarpaNa falakaM.jpg|సమర్పణ ఫలకం Image:Alluri_Sita_Rama_Raju_statue.jpg|[[అల్లూరి సీతారామ రాజు]] Image:Arthur Cotton Statue.jpg|[[ఆర్థర్ కాటన్]] Image:Errapragada.jpg|[[ఎర్రాప్రగడ]] Image:RudramadEvi.jpg|[[రుద్రమదేవి]] File:Statue of Mahbub Ali Khan.jpg|[[మహబూబ్ ఆలీఖాన్]] Image:SarvEpalli raadhaakRshNan.jpg|[[సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్]] Image:C Ramalinga Reddy.jpg|[[సి.ఆర్.రెడ్డి]] Image:Gurajada Apparao statue on Tank bund1.jpg|[[గురజాడ అప్పారావు]] Image:tyagayya.jpg|[[త్యాగయ్య]] Image:Tripuraneni Ramaswami Chaudari.jpg|[[త్రిపురనేని రామస్వామిచౌదరి]] Image:PiMgaLi veMkayya.jpg|[[పింగళి వెంకయ్య]] Image:BaLLaari raaGava.jpg|[[బళ్ళారి రాఘవ]] Image:Magdoom Mohiuddin.jpg|[[మగ్దూం మొహియుద్దీన్]] Image:SuravaraM prataapareddi.jpg|[[సురవరం ప్రతాపరెడ్డి]] Image:jashuva.jpg|[[జాషువ]] Image:MuTnUri kRshNaa raavu.jpg|[[ముట్నూరి కృష్ణారావు]] Image:SriSri.jpg|[[శ్రీశ్రీ]] Image:RaGupati veMkaTaratnaM nayiDu.jpg|[[రఘుపతి వెంకటరత్నం నాయుడు]] Image:raamadaasu.jpg|[[రామదాసు]] Image:Vijayanagara.jpg|[[శ్రీకృష్ణదేవరాయలు]] Image:XEtrayya.jpg|[[క్షేత్రయ్య]] Image:POtulUri vIrabrahmEMdraswaami.jpg|[[పోతులూరి వీరబ్రహ్మేంద్రస్వామి]] Image:Brahma Nayudu.jpg|[[బ్రహ్మనాయుడు]] Image:molla.jpg|[[మొల్ల]] Image:TaanIshaa.jpg|[[తానీషా]] Image:SiddEMdra yOgi.jpg|[[సిద్ధేంద్ర యోగి]] Image:VEmana.jpg|[[వేమన]] Image:POtanaamaatyuDu.jpg|[[పోతనామాత్యుడు]] Image:annamaacaaryulu.jpg|[[అన్నమాచార్య]] Image:tikkana.jpg|[[తిక్కన సోమయాజి]] Image:NannayyaBaTTu.jpg|[[నన్నయభట్టు]] Image:SaalivaahanuDu.jpg|[[శాలివాహనుడు]] </gallery> ===విగ్రహ విధ్వంసం === ప్రత్యెక తెలంగాణా ఉద్యమంలో భాగంగా టాంక్ బండ్ మీద వారి దృష్టిలో ఆంధ్రా ప్రాంతపు వారి విగ్రహాలను ధ్వంసం చేశారు. ప్రస్తుతానికి పై దృశ్య మాలికలో కనపడే అనేక విగ్రహాలు లేవు. === ట్యాంక్ బండ్ వద్ద బతుకమ్మ వేడుకలు === బతుకమ్మ పండుగ సందర్భంగా 2016 అక్టోబరు 9న తెలంగాణ ప్రభుత్వ భాషా సాంస్కృతిక శాఖ ఆధ్వర్యంలో ట్యాంక్ బండ్ వద్ద [[బతుకమ్మ]] వేడుకలను ఘనంగా నిర్వహించారు.<gallery> దస్త్రం:Bathukamma on Boat in Hussain Sagar Lake in Bathukamma Celebrations at Tank Bund (09.10.2016) 04.jpg|హుస్సేన్ సాగర్ లో పడవలమీద బతుకమ్మలు దస్త్రం:Bathukamma in Bathukamma Celebrations at Tank Bund (09.10.2016) 01.jpg|'బతుకమ్మ' వేడుకలలో భాగంగా ఏర్పాటుచేసిన బతుకమ్మ దస్త్రం:Women playing Bathukamma in Bathukamma Celebrations at Tank Bund (09.10.2016) 01.jpg|'బతుకమ్మ' వేడుకలలో బతుకమ్మ ఆడుతున్న మహిళలు దస్త్రం:Foreign Women in Bathukamma Celebrations at Tank Bund (09.10.2016) 01.jpg|'బతుకమ్మ' వేడుకలలో పాల్గొన్న విదేశీ మహిళలు దస్త్రం:Bathukamma on Boat in Hussain Sagar Lake in Bathukamma Celebrations at Tank Bund (09.10.2016) 01.jpg|'బతుకమ్మ' వేడుకలలో భాగంగా హుస్సేన్ సాగర్ లో పడవమీద బతుకమ్మ దస్త్రం:Fire Crackers' Spark on Hussain Sagar Lake in Bathukamma Celebrations at Tank Bund (09.10.2016) 01.jpg|'బతుకమ్మ' వేడుకలలో బాణాసంచా మెరుపులు </gallery> ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} {{హైదరాబాదుకు చెందిన విషయాలు}} {{టాంకు బండ పై విగ్రహాలు}} [[వర్గం:హైదరాబాదు]] [[వర్గం:కాశీయాత్రా చరిత్రలో ప్రస్తావించిన గ్రామాలు, పట్టణాలు]] 2onwdwmph8rp26l2rzll4fgz56c36jf 0 10277 4907799 4906633 2026-07-18T12:12:18Z Kalasagary 107518 /* ఇది కూడా చదవండి */ 4907799 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious text |name= రామాయణం | image = Rāma slays Rāvaṇa.png | caption = 17వ శతాబ్దానికి చెందిన రాచరిక మేవార్ మాన్యుస్క్రిప్ట్ లో రావణుడిని రాముడు వధిస్తున్నాడు | author = [[వాల్మీకి]] | religion = [[హిందూ]] | language = సంస్కృతం | period = సా.శ.పూ 8వ శతాబ్దం - సా.శ 3వ శతాబ్దం | native_wikisource =वाल्मीकिरामायणम् |orig_lang_code =sa | wikisource = The Ramayana | verses = 24,000 |chapters=500 సర్గలు, 7 కాండలు}} '''రామాయణం''' [[భారత దేశం|భారతీయ]] వాఙ్మయంలో ఆదికావ్యంగాను, దానిని [[సంస్కృతం]]లో రచించిన [[వాల్మీకి]] మహాముని ఆదికవిగాను సుప్రసిద్ధం. రామాయణ కావ్యం సంస్కృతం భాషలో రచించబడింది.<ref>Lecture 34: Rewritings / Retellings of Indian Epics II: Ramayana</ref><ref>History of Ancient India: Earliest Times to 1000 A. D., Radhey Shyam Chaurasiya p. 38: "the Kernel of the Ramayana was composed before 500 B.C. while the more recent portion were not probably added till the 2nd century B.C. and la ter."</ref> [[త్రేతాయుగం]] కాలంలో ఇందులోని చరిత్ర జరిగినట్లు వాల్మీకి మహర్షి పేర్కొన్నాడు. భారతదేశం లోని అన్ని భాషల యందు, అన్ని ప్రాంతాలనందు ఈ కావ్యం ఎంతో ఆదరణీయం, పూజనీయం. [[ఇండోనేషియా]], [[థాయిలాండ్]], [[కంబోడియా]], [[మలేషియా]], [[వియత్నాం]], [[లావోస్]] దేశాలలో కూడా రామాయణ గాథ ప్రచారంలో ఉంది. ఇండోనీషియా లోని బాలి దీవిలో '''రామాయణం''' నృత్య నాటకం బాగా ప్రసిద్ధం. == రామాయణ ప్రాముఖ్యం == 24,000 శ్లోకాలతో కూడిన రామాయణం భారతదేశంలో, [[హిందూ ధర్మము|హిందూ ధర్మం]] [[చరిత్ర]], [[సంస్కృతి]], నడవడిక, నమ్మకాలు, ఆచారాలపై అనితరమైన ప్రభావం కలిగిఉంది. రామాయణంలో శ్రీ సీతారాముల పవిత్ర చరిత్ర వర్ణింపబడింది. తండ్రీకొడుకులు, భార్యాభర్తలు, అన్నదమ్ములు, యజమాని-సేవకులు, మిత్రులు, రాజు-ప్రజలు, భగవంతుడు-భక్తుడు - వీరందరి మధ్య గల సంబంధబాంధవ్యములు, ప్రవర్తనా విధానములు రామాయణములో చెప్పబడినవి. చాలా మంది అభిప్రాయములో రామాయణములోని పాత్రలు ఆదర్శ జీవనమునకు ప్రమాణముగా స్వీకరిస్తారు. వాల్మీకి రామాయణమే గాక, వేదవ్యాసుని ఆధ్యాత్మ రామాయణము, భవభూతి ఉత్తర రామచరితము పేరెన్నిక గన్నవి. ఇతర భారతీయ భాషలలో [[తులసీదాసు]] [[రామచరితమానస్]] (అవధి), [[కంబర్ (కవి)|కంబర్]] వ్రాసిన కంబ రామాయణము (తమిళం), [[రంగనాథ రామాయణము|రంగనాధరామాయణం]], [[రామాయణ కల్పవృక్షము]], [[మందరము]] (తెలుగు), [[తుంచత్తు ఎళుత్తచ్చన్]] మలయాళంలో వ్రాసిన అధ్యాత్మ రామాయణం వంటి అనేక కావ్యాలు ప్రాచుర్యం పొందాయి. ఇంక రామాయణములోని పాత్రలు, సంఘటనలు, భావములు, తత్త్వాలు అంతర్గతంగా నున్న పురాణాలు, కథలు, కావ్యాలు, పాటలు అన్ని భారతీయ భాషలలోను లెక్కకు మిక్కిలిగా ఉన్నాయి. కాని వాల్మీకి రామాయణమే ప్రధాన ప్రమాణముగా సర్వత్రా అంగీకరింప బడుతున్నది. ఆదికవి [[వాల్మీకి]] ప్రార్థన సంప్రదాయంగా చాలామంది కవులు స్మరిస్తారు. : కూజంతమ్ రామరామేతి మధురమ్ మధురాక్షరమ్ : ఆరుహ్య కవితా శాఖాం వందే వాల్మీకి కోకిలమ్ : కావ్యం రామాయణం సీతాయాశ్చరితమ్ మహత్ : పౌలస్త్య వధమిత్యేవ, చకార చరిత వ్రత: రామాయణము ప్రధానముగా సీతా రాముల పుణ్యచరితము. ఆంజనేయ భక్తి భరితము. వీరిని గూర్చిన ప్రార్థనలు ఎన్నో ప్రచారములో నున్నవి. మచ్చుకు కొన్ని. : ఆపదామపహర్తారం దాతారం సర్వసంపదాం. : లోకాభిరామం శ్రీరామం భూయో భూయో నమామ్యహం. : దక్షిణే లక్ష్మణో యస్య వామేచ జనకాత్మజా : పురతో మారుతిర్యస్య తం వందే రఘు నందనమ్ :గోష్పదీకృత వారాసిం మశకీకృత రాక్షసమ్ :రామాయణ మహా మాలా రత్నం వందే అనిలాత్మజమ్ రామ నామము సకల పాప హరమనీ, మోక్షప్రథమనీ పలువురి నమ్మిక. ''రమంతే సర్వేజనాః గుణైతి ఇతి రామః'' (తన సద్గుణముల చేత అందరినీ సంతోషింపజేసేవాడు రాముడు) అని రామ శబ్దానికి వ్యుత్పత్తి చెప్పబడింది."రామ" నామములో అష్టాక్షరీ మంత్రము "ఓం నమో నారాయణాయ" నుండి 'ర' బీజాక్షరము, <ref>{{Cite journal |last=Fukami |first=Tadashi |date=2010-10-22 |title=CORRECTING DARWIN'S OTHER MISTAKE |url=http://dx.doi.org/10.1111/j.1558-5646.2010.01080.x |journal=Evolution |volume=64 |issue=11 |pages=3336–3338 |doi=10.1111/j.1558-5646.2010.01080.x |issn=0014-3820}}</ref>పంచాక్షరీ మంత్రము "ఓం నమశ్శివాయ" నుండి 'మ' బీజాక్షరము పొందుపరచబడియున్నవని ఆధ్యాత్మిక వేత్తల వివరణ. మూడు మార్లు "రామ" నామమును స్మరించినంతనే శ్రీ విష్ణు సహస్ర నామ స్తోత్రము చేసిన ఫలము లభించునని శ్రీ విష్ణు సహస్ర నామ స్తోత్రము-ఉత్తర పీఠికలో చెప్పబడింది. : '''శ్రీ రామ రామ రామేతి రమే రామే మనోరమే''' : '''సహస్రనామ తత్తుల్యమ్ రామనామ వరాననే''' == వాల్మీకి - రామాయణ కావ్యావతరణం గురించిన కథ == [[దస్త్రం:క్రౌంచ పక్షులు రామాయణ శ్లోకం.jpg|200px|thumb|క్రౌంచ పక్షులను నిషాదుడు చంపగా వాల్మీకి నోటి నుండి అప్రయత్నంగా వచ్చిన రామాయణ శ్లోకం]] మహర్షి [[వాల్మీకి]] ఆదికవియే గాక వేదాంతి. దార్శనికుడు. తపస్వి. ప్రజలకు మార్గ దర్శకుడు. సంస్కర్త. కార్యాచరణ వేత్త. ఒక నాడు నారద మహర్షి వాల్మీకి ఆశ్రమమునకు వస్తాడు. అప్పుడు వాల్మీకి నారదుడిని ఒక ప్రశ్న అడుగుతాడు. కఃను అస్మిన్ సాంప్రతం లోకే గుణవాన్ కః చ వీర్యవాన్ ధర్మజ్ఞః చ కృతజ్ఞః చ సత్యవాక్యో దృఢ వ్రతః ఈ కాలం లో, ఈ లోకంలో గుణవంతుడు, యుద్ధంలో శత్రువుని ధైర్యంగా జయించగల్గిన వాడు, ధర్మవంతుడు, చేసిన మేలు మరువని వాడు, ఎల్లప్పుడు సత్యమునే పలికేవాడు, అనుకున్న పనిని దృఢ సంకల్పంతో చేసేవాడు ఎవడయిన ఉన్నడా..? ఉంటే వాని గురించి చెప్పు అని అడుగుతాడు. అవియే కాక అన్ని భూతములయందు దయ కలవాడు, విద్వాంసుడు, సమర్ధుడు, ప్రియదర్శనుడు, కోపాన్ని జయించినవాడు, అసూయలేనివాడు... అలా 16 గుణములు చెప్పి అవన్ని ఉన్నవాడు ఈ భూమి మీద ఉన్నడా అని వాల్మికి మహర్షి అడుగుతాడు. అప్పుడు నారదుడు ఇట్లా చెబుతాడు. మహర్షీ, మీరు అడిగిన గుణములు గొప్ప చక్రవర్తులకే అసంభవము. ఇక మామూలు మనుష్యులు సంగతి చెప్పనేల..! కానీ అలాంటి ఒక మనుష్యుని గురించి నేను మీకు చెపుతాను అని ఈ విధముగా చెప్పనారంభించెను. '''ఇక్ష్వాకు వంశ ప్రభవో రామో నామ జనైః శ్రుతః''' '''నియతాత్మా మహావీర్యో ధ్యుతిమాన్ ధృతిమాన్ వశీ.''' '''ఇక్ష్వాకు వంశములో పుట్టిన రాముడు అనే పేరుతో ఒక మహానుభావుడు ఉన్నాడు, ఆయన అపారమైన శక్తి కలవాడు, సంకల్పశక్తి కలవాడు, ఇంద్రియములను జయించినవాడు, అన్ని విద్యలు తెలిసినవాడు, ఐశ్వర్యవంతుడు, శత్రువుని నిగ్రహించ గల్గిన వాడు, ఈ ప్రపంచాన్ని అంతటిని పొషించగల్గిన వాడు, సముద్రమంత గాంభీర్యం ఉన్నవాడు, హిమవత్ పర్వతమంత ధైర్యం ఉన్నవాడు, సాక్షాత్ శ్రీ మహావిష్ణువయా అని సంక్షేప రామాయణాన్ని నారదుడు చెప్పనారంభిచెను.''' సుమారు ఒక నూరు శ్లోకములలో సంక్షేప రామాయణాన్ని నారదుడు వాల్మికి మహర్షికి చెప్పెను. అప్పుడు వాల్మికి మహర్షి అమితానందభరుతుడయ్యెను. పటిక బెల్లం తిన్నవాని నోటికి తీపి ఎలా నిలిచి వుంటుందో అలా ఆయన హృదయమంత రామాయణం నిండిపోయెను. ఆ మరునాడు ఆయన తన శిష్యుడు భరద్వాజునితో తమసా నదీ తీరమున వెళ్ళుచుండగా ఒక వేటగాడు క్రౌంచ పక్షుల జంటలో మగ పక్షిని బాణముతో కొట్టెను. అప్పుడది విలవిలలాడుచు అసువులు వీడెను. ఆ దృశ్యమును జూచి, వాల్మీకి ముని హృదయము ద్రవించెను. మనస్సు ఆర్ద్రమయ్యెను. శోకాకులుడైన ఆయన నోట ఈ మాటలు వెలువడెను. : మానిషాద ప్రతిష్ఠాం త్వమగమ: శాశ్వతీస్సమా: : యత్ క్రౌంచ మిధునాదేకమ్ అవధీ: కామ మోహితమ్ "ఓరీ కిరాతకుడా! క్రౌంచ దంపతులలో కామమోహితమగు ఒకదానిని చంపి, నీవు శాశ్వతమగు అపకీర్తిని పొందితివి" శోక పరితప్త హృదయముతో ఆయన ఉచ్ఛరించిన ఈ మాటలు ఛందో బద్ధముగా నున్న మొదటి శ్లోకమని, అది రామాయణం వినుటవలన తటస్థించెనని [[సంస్కృతము|సంస్కృత]] సాహిత్య చరిత్రలో నమ్మకము. ఆప్పుడు [[బ్రహ్మ]] దేవుడు వాల్మీకికి ఆ శ్లోక విశిష్టతను తెలిపి, శ్రీ రామ చరిత్రను కావ్య రూపమున రచింపుమని ప్రేరేపించెను. లోకములయందు పర్వతములు, నదులు ఉన్నంత కాలము ఆ రామాయణ కావ్యము ప్రకాశించునని దీవించెను. : యావత్ స్థాస్యంతి గిరయ: సరితశ్చ మహీతలే : తావత్ రామాయణ కథా లోకేషు ప్రచరిష్యతి. : రామాయణ మహాకావ్యమ్ శతకోటి ప్రవిస్తరమ్ : ఏకైకమక్షరమ్ ప్రోక్తమ్ పుంసామ్ మహా పాతక నాశనమ్ [బాలకాండ] రామ లక్ష్మణ భరత శత్రుఘ్నులు జననము వివరించాము == కావ్య విభాగాలు, సంక్షిప్త కథ == రామాయణ మహాకావ్యము ఏడు కాండములు (భాగములు) గా విభజింప బడింది. వాస్తవానికి వాల్మీకి రాసిన రామాయణంలోనివి ఆరు కాండలు, మొత్తం 24వేల శ్లోకములు (శతకోటి అక్షరములని కూడా చెబుతారు).ఏడవ కాండము అయిన ఉత్తర కాండము వాల్మీకి రచన కాదంటారు. కాండము అనగా చెరకుగడ కణుపు అని అర్ధము. రామాయణ కథనము చెరకు వలె మధురమైనది గనుక ఈ పేరు సమంజసమని పండితులు వివరిస్తారు. ఒక్కొక్క కాండములోను ఉప భాగములు "సర్గ"లు. * '''బాల కాండ''' (77 సర్గలు): కథా ప్రారంభము, రాముని జననము, బాల్యము, విశ్వామిత్రునితో ప్రయాణము, యాగపరిరక్షణ, సీతా స్వయంవరము, సీతారామ కల్యాణము * '''అయోధ్య కాండ''' (119 సర్గలు): కైకేయి కోరిక, దశరథుని దుఃఖము, సీతారామ లక్ష్మణుల వనవాస వ్రతారంభము * '''అరణ్య కాండ''' (75 సర్గలు): వనవాస కాలము, మునిజన సందర్శనము, రాక్షస సంహారము, శూర్పణఖ భంగము, సీతాపహరణము * '''కిష్కింధ కాండ''' (67 సర్గలు): రాముని దుఃఖము, హనుమంతుడు రామునకు సుగ్రీవునకు స్నేహము గూర్చుట, వాలి వధ, సీతాన్వేషణ ఆరంభము * '''సుందర కాండ''' (68 సర్గలు): హనుమంతుడు సాగరమును లంఘించుట, సీతాన్వేషణము, లంకాదహనము, సీత జాడను రామునకు తెలియజెప్పుట * '''యుద్ధ కాండ''' (131 సర్గలు): సాగరమునకు వారధి నిర్మించుట, యుద్ధము, రావణ సంహారము, సీత అగ్ని ప్రవేశము, అయోధ్యకు రాక, పట్టాభిషేకము * '''ఉత్తర కాండ''': సీత అడవులకు పంపబడుట, కుశ లవుల వృత్తాంతము, సీత భూమిలో కలసిపోవుట, రామావతార సమాప్తి - (కాని ఇది మూలకావ్యములోనిది కాదని, తరువాత జతచేయబడినదని కొందరి అభిప్రాయము.) ===[[బాలకాండము]]=== [[File:Sita Svayamvar.jpg|thumb|left|శివ ధనుర్భంగము - రవివర్మ చిత్రం]] అయోధ్య నగరం రాజధానిగా, కోసలదేశాన్ని రఘువంశీ వంశపు రాజైన [[దశరథుడు]] పాలిస్తున్నాడు.[[కౌసల్య]], [[సుమిత్ర]], [[కైకేయి]] ఆయన భార్యలు. పిల్లలు లేని కారణంగా దశరథుడు [[పుత్రకామేష్ఠి]] యాగం చేశాడు. తరువాత ఆ రాజుకు నలుగురు బిడ్డలు జన్మించారు. వారికి [[రామావతారము|రాముడు]], [[భరతుడు]], [[లక్ష్మణుడు]], [[శత్రుఘ్నుడు]] అని నామకరణం చేశారు. [[రావణుడు]] అనే వాడు బ్రహ్మవద్ద వరాలుపొంది దేవతలను జయించి మునులను వేధిస్తున్నాడు. వానికి దేవ గంధర్వ యక్ష రాక్షసుల వల్ల చావులేదు. దేవతల ప్రార్థనలు మన్నించి [[శ్రీ మహా విష్ణువు]] వానిని హతంచేయడానికి నరుడై జన్మింపనెంచాడు. విష్ణువు రామునిగా, ఆదిశేషుడు లక్ష్మణునిగా, శంఖ చక్రములు భరత శత్రుఘ్నులుగా అవతరించారు. [[శ్రీమహాలక్ష్మి]] [[సీత]]గా అయోనిజయై [[జనక మహారాజు]] ఇంట పెరుగుతున్నది. రుద్రాంశ సంభూతుడైన [[హనుమంతుడు]] కిష్కింధలో ఉన్నాడు. కులగురువు వశిష్టుని వద్ద రామ, భరత, లక్ష్మణ, శత్రుఘ్నులు సకల విద్యలనూ అభ్యసించారు. ఒకనాడు విశ్వామిత్ర మహర్షి దశరథుని వద్దకు వచ్చి తన యాగసంరక్షణార్ధమై రామ లక్ష్మణులను తనతో పంపమని కోరాడు. ముక్కుపచ్చలారని నవయువకులను పంపడానికి దశరథుడు సంకోచించినా, [[వశిష్ఠుడు|వశిష్ఠుని]] సలహామేరకు విశ్వామిత్రునితో పంపాడు. విశ్వామిత్రుడు రామ లక్ష్మణులకు ఎన్నో అస్త్రవిద్యారహస్యాలను బోధించాడు. దారిలో రామ లక్ష్మణులు తాటకి అనే రాక్షసిని సంహరించారు. గంగానదిని దర్శించారు. రాముని పాదము సోకి [[అహల్య]]కు శాపవిమోచనమైనది. రామ లక్ష్మణుల రక్షణలో యాగము జయప్రథముగా జరిగింది. మారీచ సుబాహులూ, ఇతర రాక్షసగణములూ దండింపబడ్డారు. తిరుగుదారిలో రామలక్ష్మణులు విశ్వామిత్రునితో కలసి జనకుని రాజధానియైన మిథిలానగరం చేరారు. అక్కడ సీతా స్వయంవరంలో రాముడు శివుని విల్లు విరచి, సీతకు వరుడైనాడు. సీతారాములు, ఊర్మిళా లక్ష్మణులు, మాండవీ భరతులు, శ్రుతకీర్తి శత్రుఘ్నుల వివాహం కనుల పండుగగా జరిగింది. తిరుగుదారిలో రాముని ఎదిరించిన [[పరశురాముడు|పరశురామునకు]] తాము ఇద్దరూ విష్ణుస్వరూపులే అని తెలిసింది. మహా వైభవముగా నలుగురు జంటలూ అయోధ్యకు తిరిగి వచ్చారు. అయోధ్యలో పాలన నిత్యకల్యాణముగా సాగుతున్నది. === [[అయోధ్యా కాండము]] === [[File:Raja Ravi Varma, Sree Rama Crossing Sarayu river.jpg|thumb|300px|సరయు నది దాటుతున్న రాముడు]] దశరథుడు రాజ్యభారాన్ని పెద్దకొడుకైన రామునకప్పగింపవలెనని సంకల్పించాడు. పట్టాభిషేకానికి సర్వమూ సిద్ధమైనది. అంతటా వేడుకలు జరుగుతున్నాయి. రాముని సవతి తల్లియైన కైకేయికి రాముడంటే ఎంతో వాత్సల్యము. కాని ఆమె చెలికత్తె మంధర కైకేయికి ఇలా నూరిపోసింది - "రాముడు రాజయితే కౌసల్య రాజమాతవుతుంది. నీ స్థానం బలహీనపడుతుంది. కనుక భరతుని రాజుగా చేసి, రాముని దూరంగా పంపే మార్గం ఆలోచించు.". ఈ మాటలు కైకేయి వంటబట్టాయి. అంతకు పూర్వము దశరధుడు ఆమెకు రెండు కోరికలు ప్రసాదించాడు. వాటిని గుర్తు చేస్తూ ఆమె దశరధుని రెండు కోరికలు కోరింది - (1) భరతుని పట్టాభిషేకము (2) రామునకు 14 ఏండ్ల వనవాసము. దశరథునకు ఎటూ పాలుపోలేదు. దుఃఖంతో క్రుంగిపోయాడు. కాని రాముడు తండ్రి మాట నిలబెట్టడానికి కృతనిశ్చయుడై ఉన్నాడు. రామునితోబాటు ఆత్మయైన సీత, నీడయైన లక్ష్మణుడూ వనవాసానికి బయలుదేరారు. అయోధ్యపురవాసులంతా విలపించారు.అందరివద్దా సెలవు తీసుకొని సీతారామలక్ష్మణులు సకలసౌఖ్యాలూ వర్జించి, నారదుస్తులు ధరించి వనవాస దీక్షకు సిద్ధమైనారు. దారిలో గుహుడనే నిషాదరాజు వారిని గంగానది దాటించాడు. అక్కడ దశరధుడు రామునికై విలపిస్తూ స్వర్గతుడైనాడు. మేనమామల ఇంటినుండి అయోధ్యకు వచ్చిన భరతుడు తల్లి చేసిన పనికి మండిపడ్డాడు. ఆమె ముఖం చూడడానికీ, తన ముఖం ఇతరులకు చూపడానికీ అతని మనసొప్పలేదు. సైన్యంతో అడవికి వెళ్ళి - "నీకు చెందవలసిన రాజ్యం నావంటి అల్పుడు పాలించలేడు. నా తల్లి తప్పును మన్నించి, అయోధ్యకు తిరిగివచ్చి మమ్మలనందరినీ ఏలుకో" అని ప్రార్థించాడు. తండ్రి మరణవార్త విన్న రాముడు దుఃఖించాడు. కాని "తండ్రి మాట నిలబెట్టడం మన కర్తవ్యం. వనవాస దీక్ష ముగియవలసిందే" అని నిశ్చయించాడు. అప్పుడు భరతుడు - "14 సంవత్సరాల తరువాత నీవు అయోధ్యకు రావడం ఒక్కరోజు ఆలస్యమైనా నేను ప్రాణాలు త్యజిస్తాను. అంత వరకు నీ పాదుకలను సింహాసనంపై ఉంచి, భృత్యునిగా నేను రాజ్యపాలన నిర్వహిస్తాను" అని అయోధ్యకు తిరిగి వెళ్ళాడు. సీతారామ లక్ష్మణులు మందాకినీ తీరాన చిత్రకూటం అనే సుందర ప్రదేశంలో ఒక పర్ణశాలను నిర్మించుకొని జపతపాది కార్యములు నిర్వహిస్తూ కాలం గడుపుతున్నారు. వారు అత్రి మహాముని ఆశ్రమాన్ని దర్శించినపుడు సీతమ్మవారు అనసూయ ఉపదేశములు, ఆశీర్వచనములు గ్రహించింది. === [[అరణ్యకాండ]] === [[Image:Panchvatistha Ram.jpg|thumb|left|పర్ణశాలలో సీతారామలక్ష్మణుల జీవనం]] శాపవశమున విరాధుడనే రాక్షసుడైన తుంబురుడు రామ లక్ష్మణులచేత శాపవిమోచనం పొందాడు. తరువాత సీతారామలక్ష్మణులు సుతీక్ష్ణుడు, అగస్త్యుడు వంటి మహర్షుల ఆశ్రమాలను దర్శించి, పిదప గోదావరీ తీరాన పంచవటి వద్ద పర్ణశాలను నిర్మించుకొని అక్కడ నివసింపసాగారు. అక్కడకి శూర్పణఖ అనే కామరూపియైన రాక్షసి వచ్చి రామ లక్ష్మణులను మోహించి సీతను తినివేయడానికి సన్నద్ధమైనది. లక్ష్మణుడు ఆమె ముక్కు చెవులు కోసి పంపాడు. రోదిస్తున్న శూర్పణఖ కసి తీరడానికి ఆమె సోదరులైన ఖర దూషణులనే రాక్షసులు 14 వేల మంది రాక్షసులతో రామునిపై దండెత్తారు. రాముడొకడే వారందరిని హతం చేసాడు. శూర్పణఖ వెళ్ళి రావణునితో మొరపెట్టుకొంది. కసితో రావణుడు మారీచుడిని మాయలేడి రూపంలో పంపి రామ లక్ష్మణులను దూరంగా వెళ్ళేలా చేసి, తాను సీతను ఎత్తుకుపోయాడు. అడ్డు వచ్చిన జటాయువు రెక్కలు తెగనరికాడు. సీత కనిపించక హతాశులైన రామలక్ష్మణులు ఆమెను వెతుకనారంభించారు. కొనవూపిరితోనున్న జటాయువు వారికి సీతాపహరణం గురించి తెలిపి రాముని చేతిలో కన్నుమూశాడు. దుఃఖంతో సీతను వెతుకుతున్న రామలక్ష్మణులకు కబంధుడనే రాక్షసుడు ఎదురయ్యాడు. వాడు శాపవిమోచనం పొందుతూ సుగ్రీవునితో మైత్రి చేసుకోమని చెప్పాడు. ఆపై రామలక్ష్మణులు మతంగముని ఆశ్రమంలో వారికోసం ఎదురు చూస్తున్న శబరి ఆతిథ్యం స్వీకరించి, ఋష్యమూకపర్వతానికి బయలుదేరారు. === [[కిష్కింధకాండము]] === సుగ్రీవుడు వానరరాజు. అన్న యైన వాలితో దురదృష్టవశాత్తు విరోధము సంభవించగా సుగ్రీవుడు హనుమదాది అనుచరులతోడుగా ఋష్యమూకపర్వతంపై ప్రాణభయంతో కాలం గడుపుతున్నాడు. హనుమంతుడు రామలక్ష్మణులను కలసి, సుగ్రీవునివద్దకుతోడ్కొని వెళ్ళాడు.రాముడూ, సుగ్రీవుడూ అగ్నిసాక్షిగా మిత్రులయ్యారు. వాలిని వధించి రాముడు సుగ్రీవునకు వానర రాజ్యం కట్టబెట్టాడు. తరువాత సుగ్రీవుడు వానరులను నలుదిక్కులకూ సీతాన్వేషణ నిమిత్తమై పంపాడు. అలా దక్షిణదిశకు వెళ్ళినవారిలో అంగదుని నాయకత్వంలో హనుమంతుడూ, జాంబవంతుడూ, నీలుడూ, మైందుడూ, ద్వివిధుడూ, సుషేణుడూ వంటి మహావీరులున్నారు. వారు అంతా కలయజూస్తూ, అనేక అవాంతరాలను అధిగమించి, స్వయంప్రభ అనే యోగిని సాయంతో దక్షిణసముద్ర తీరానికి చేరుకొన్నారు. ఆపై దిక్కు తోచకవారు శోకంలో మునిగిపోయిన వారికి జటాయువు సోదరుడైన సంపాతి కనిపించి, రావణుడు సీతను అపహరించి లంకలో దాచాడని చెప్పాడు. ఇక నూరు యోజనాల విస్తీర్ణమున్న సముద్రాన్ని దాటి లంకకెలా వెళ్ళాలో తెలియక వానరులు తర్జన భర్జనలు పడసాగారు. అప్పుడు జాంబవంతుడు ఈ కార్యానికి హనుమంతుడే సమర్ధుడనీ, హనుమకు అసాధ్యమైన పని లేదనీ ధైర్యం చెప్పాడు. తన శక్తి తెలిసికొన్న హనుమంతుడు మహాతేజంతో ప్రకాశించాడు. === [[సుందర కాండ|సుందరకాండ]] === [[File:Lanka Dahan.jpg|thumb|left|లంక నుండి తిరిగి వస్తున్న హనుమంతుడు]] హనుమంతుడు సన్నద్ధుడై, దేవతలకు మ్రొక్కి, మహేంద్రగిరిపైనుండి లంఘించాడు. దారిలో మైనాకుని ఆతిథ్యాన్ని వినయంతో తిరస్కరించి, సురస అనే నాగమాత పరీక్షను దాటి, సింహిక అనే ఛాయాగ్రాహక రాక్షసిని సంహరించి, రామబాణములా లంకలో వ్రాలాడు. చీకటి పడిన తరువాత లంకిణిని దండించి, మయుని అపూర్వ సృష్టియైన లంకలో ప్రవేశించి, సీతను వెదుకసాగాడు. చిన్నశరీరము ధరించి, హనుమంతుడు రావణుని మందిరములోనూ, పానశాలలోనూ, పుష్పక విమానములోనూ అన్నిచోట్లా సీతను వెదకినాడు. నిద్రించుచున్న స్త్రీలలో మండోదరిని చూచి సీత అని భ్రమించాడు. మరల తప్పు తెలుసుకొని అన్వేషణ కొనసాగించాడు. సీతమ్మ జాడ కానక చింతించాడు. ఏమిచేయాలో తోచలేదు. ఊరకే వెనుకకు మరలి అందరినీ నిరాశపరచడానికి సిద్ధపడలేక ఆత్మహత్యకు కూడా ఉపక్రమించబోతుండగా అశోక వనం కనిపిస్తుంది . రామలక్ష్మణులకు, జానకికి, రుద్రునకు, ఇంద్రునకు, యమునకూ, వాయువునకూ, సూర్య చంద్రులకూ, మరుద్గణములకూ, బ్రహ్మకూ, అగ్నికీ, సకల దేవతలకూ నమస్కరించి అశోకవనంలో సీతను వెదకడానికి బయలుదేరాడు. అక్కడ [[శింశుపా]] వృక్షము క్రింద, రాక్షసకాంతలచే పీడింపబడుతూ, సింహముల మధ్యనున్న లేడివలే భీతయై కృశించిన సీతను చూచాడు. జాడలెరిగి ఈమె సీతయే అని నిర్ధారించుకొన్నాడు. అక్కడికి కామాతురుడైన రావణుడు వచ్చి ఆమెను బెదిరించి, తనకు వశముకావలెనని ఆదేశించాడు. శ్రీరాముని బాణాగ్నితో లంక భస్మము అగుట తథ్యమని సీత రావణునకు గట్టిగా చెప్పినది. ఒక నెల మాత్రము గడువు పెట్టి రావణుడు వెళ్ళిపోయాడు. రాక్షసకాంతలు సీతను నయానా, భయానా అంగీకరింపచేయాలి అని ప్రయత్నిస్తూ ఉండటం వల్ల ప్రాణత్యాగం చేయాలని సీత నిశ్చయించుకొన్నది. వారిలో సహృదయయైన త్రిజట అనే రాక్షసకాంతకు ఒక కల వచ్చింది. తెల్లని ఏనుగునెక్కి వచ్చి రామ లక్ష్మణులు సీతను తీసికొని పోయినట్లూ, లంక నాశనమైనట్లూ, రావణాదులంతా హతమైనట్లూ వచ్చిన ఆ కల విని రాక్షసకాంతలు భీతిల్లారు. సీతకు శుభ శకునములు కనిపించసాగాయి. ఇంక ఆలస్యము చేయరాదని, హనుమంతుడు సీతకు కనిపించి మెల్లగా తన వృత్తాంతమునూ, రాముని దుఃఖమునూ వివరించి, రాముడిచ్చిన ఉంగరాన్ని ఆమెకు అందించాడు. సీత దుఃఖించి, అందరి క్షేమసమాచారములు అడిగి, ఆపై రాముని వర్ణించమని కోరింది. హనుమంతుడు భక్తితో ఆజానుబాహుడు, అరవింద దళాయతాక్షుడు, శుభలక్షణములు గలవాడు, అనన్య సుందరుడు అయిన రాముని, అతని సోదరుడైన లక్ష్మణుని వర్ణించగా విని సీత ఊరడిల్లినది. హనుమంతుని ఆశీర్వదించి, తన చూడామణిని ఆనవాలుగా ఇచ్చింది. ఒక్క నెలలో రాముడు తనను కాపాడకున్న తాను బ్రతుకనని చెప్పినది. ఇక హనుమంతుడు పనిలో పనిగా రావణునితో భాషింపవలెననీ, లంకను పరిశీలింపవలెననీ నిశ్చయించుకొన్నాడు. వెంటనే ఉగ్రాకారుడై వనమునూ, అడ్డు వచ్చిన వేలాది రాక్షసులనూ, రావణుడు పంపిన మహా వీరులనూ హతముచేసి, కాలునివలె మకరతోరణాన్ని అధిష్ఠించి కూర్చున్నాడు. చివరకు ఇంద్రజిత్తు వేసిన బ్రహ్మాస్త్రానికి వివశుడైనట్లు నటించి రావణుని వద్దకు వెళ్ళాడు. సీతమ్మను అప్పజెప్పి రాముని శరణువేడి, లంకను కాపాడుకోమనీ, ప్రాణాలు దక్కించుకోమనీ హితవు చెప్పాడు. రావణుడు ఉగ్రుడై హనుమంతుని తోకకు నిప్పు పెట్టమని ఆదేశించాడు. కాలిన తోకతో హనుమంతుడు లంకను దహించి, మరొక్కమారు సీతను దర్శించి, మరల వెనుకకు ప్రయాణమై మహేంద్రగిరిపై వ్రాలాడు. "చూచాను సీతను" అని జరిగిన సంగతులన్నీ సహచరులకు వివరించాడు. ఆపై అంతా కలసి సుగ్రీవుడు, రామలక్ష్మణులు ఉన్నచోటకు వచ్చి సీత జాడను, ఆమె సందేశమును వివరించారు. ఆపై చేయవలసినది ఆలోచించమని కోరారు. === [[యుద్ధకాండ]] === [[File:Rama-Varuna.jpg|thumb|లంకకు దారి ఇవ్వవలసిందిగా సముద్రునిపై కోపిస్తున్న రాముడు]] హనుమంతుడు చేసిన మహోపకారానికి రాముడు "ఇంతటి క్లిష్టకార్యమును మరెవ్వరు సాధింపలేరు. మా అందరి ప్రాణములను నిలిపిన ఆప్తుడవు నీవు. నీవంటి దూత మరొకరు లేరు. గాఢాలింగనము కంటె నీకు నేనేమి బహుమానము ఇవ్వగలను" అని హనుమను కౌగిలించుకొనెను . తరువాత అందరూ తర్కించి యుద్ధమునకు నిశ్చయించారు. సరైన సమయము చూసి, నీలుని నాయకత్వములో బ్రహ్మాండమైన కపిసేన దక్షిణమునకు పయనమై సాగరతీరము చేరుకొన్నది. అక్కడ లంకలో రావణుడు యుద్ధము విషయమై తనవారితో చర్చింపసాగాడు. అతని తమ్ముడైన విభీషణుడు రావణునితో విభేదించి, సాగరముదాటి, రాముని శరణు జొచ్చెను. కానున్న లంకాధిపతివని రాముడు విభీషణునకు ఆశ్రయమిచ్చి, కానున్న లంకాధిపతిగా సాగరజలాలతో అభిషిక్తుని చేయించెను. ఇక సాగరమును దాటుటకు అద్భుతమైన వారధి నిర్మాణము విశ్వకర్మ కొడుకైన నలుని పర్యవేక్షణలో ప్రారంభమైనది. అయిదు దినములలో 100 యోజనముల పొడవు, 10 యోజనముల వెడల్పు గల వారధి పూర్తికాగా, వానర భల్లూకసేనల, రామలక్ష్మణులు వారధి దాటి లంకను చేరారు. నీలుని నాయకత్వంలో ఆ సేన మరో సాగరంలా ఉండి, రామకార్యానికి సన్నద్ధమై ఉంది. రావణుని చారుల వల్ల తెలిసిన సమాచారం ప్రకారం వానర సేనా, రామలక్ష్మణులూ అజేయులు, అసమానులు. కనుక యుద్ధం వినాశనహేతువని కొందరు ఎరుగనిది. ముఖ్యంగా ప్రహస్తుడూ, ఇంద్రజిత్తూ, నికుంభుడూ - వీరిలో ఎవరైనా తప్పక రామలక్ష్మణులను కడతేర్చగలరనీ, కనుక ఇక ఇంద్రుని వజ్రాయుధాన్ని గడ్డిపోచలా తలిచే కుంభకర్ణుడూ, తనూ యుద్ధానికి రావలసిన అవుసరమే రాదనీ రావణుడి విశ్వాసం. [[File:Atikaya, a son of Ravana.jpg|thumb|left|వానర సైనికులతో పోరాడుతున్న అతికాయుడు]] ఇరు పక్షాలవారూ వ్యూహాలు సన్నద్ధం చేసుకొన్నారు. చిట్టచివరి ప్రయత్నంగా రాముడు పనిచిన అంగదరాయబారం విఫలమైనది. ::జయత్యతిబలో రామో లక్ష్మణశ్చ మహాబలః ::రాజా జయతి సుగ్రీవో రాఘవేణాభిపాలితః అంటూ వానరసేన లంకను ముట్టడించింది. మహాయద్ధంతో భునభోంతరాళాలు కంపిస్తున్నాయి. వానరులచేతిలో రాక్షసవీరులు భంగపడ్డారు. దానితో ఇంద్రజిత్తు మాయాయుద్ధమారంభించి నాగాస్త్రంతో రామలక్ష్మణులను వివశులను చేసి శతృసైన్యాన్ని భయకంపితులను చేశాడు. అంతా విషణ్ణులైన సమయానికి [[గరుత్మంతుడు]] మహాప్రభంజనంలా వచ్చి వారిని నాగబంధాలనుండి విముక్తులను చేశాడు. మరునాడు హనుమంతుని చేత ధూమ్రాక్షుడూ, అంగదుని చేత వజ్రదంష్ట్రుడూ, నీలునిచేత ప్రహస్తుడూ హతులయ్యారు. రావణుడు స్వయంగా మహావీరులైన రాక్షసగణాలను వెంటబెట్టుకొని యుద్ధానికి వెడలాడు.అప్పుడు జరిగిన భీకరసంగ్రామంలో రావణుని కిరీటము నేలబడింది. ధనుసు చేజారింది. విశ్రాంతి తీసికొని మరునాడు యుద్ధానికి రమ్మని రాముడు రావణుని పంపేశాడు. అవమాన భారంతో కృంగిన రావణుడు తన సోదరుడైన కుంభకర్ణుని నిదురలేపి యుద్ధానికి పంపాడు. [[కుంభకర్ణుడు]] వానరులను కరకర నమలి మ్రింగుతూ, ఎండు అడవిని అగ్ని కాల్చినట్లుగా వానరసేనను నాశనం చేయసాగాడు. లక్ష్మణునిబాణాలు కుంభకర్ణుని నిలువరించాయు. రాముడు దివ్యాస్త్రాలతో వాని బాహువులనూ, ఊరువులనూ ఖండించగా వాడు పర్వతంలా క్రిందపడ్డాడు. వాడి క్రింద పడి ఎందరో రక్షసులు కూడా నశించారు. శోకిస్తున్న రావణుడిని ఊరడించి మరునాడు దేవాంతక, నరాంతక, అతికాయ, త్రిశిరులనే రావణ నందనులు, మత్తుడు ఉన్మత్తుడు అనే రావణ సోదరులు - అందరూ మహా శూరులు- భీకరమైన యుద్ధానికి దిగారు. వారు అంగదుని, హనుమంతుని, లక్ష్మణుని చేత హతులయ్యారు. ఇక ఇంద్రజిత్తు బ్రహ్మాస్త్రాన్ని సంధించాడు. దానితో అందరూ మూర్ఛిల్లారు. రామ లక్ష్మణ హనుమంతులు కూడా బ్రహ్మాస్త్రాన్ని మన్నించక తప్పలేదు. ఎలాగో తెలివి తెచ్చుకొన్న జాంబవంతుడు హిమవత్పర్వతాలలో నున్న ఓషధులు తెమ్మని హనుమకు పురమాయించాడు. హనుమంతుడు పర్వతసమేతంగా ఓషధులను తెచ్చి అందరినీ పునరుజ్జీవితులను చేసి, మరల పర్వతాన్ని యధాస్థానంలో ఉంచి వచ్చాడు. [[ఇంద్రజిత్తు]] బ్రహ్మశిరోనామకాస్త్రాన్ని సాధించడానికి నికుంభిలా యజ్ఙం ఆరంభించాడు. లక్ష్మణుడు అన్న ఆశీర్వాదము పొంది, హనుమంతుని భుజాలపై ఆసీనుడై వెళ్ళి, యజ్ఙాన్ని భంగం చేసి యద్ధానికి తలపడ్డాడు. ఆ భీకర సమరంలో ఆకాశాన్ని బాణాలు కప్పివేశాయి. చివరకు రాముని పేరు చెప్పి సౌమిత్రి సంధించిన ఐంద్రాస్త్రంతో ఇంద్రజిత్తు తల తెగిపడింది. [[దస్త్రం:Bazaar art print, c.1910's.jpg|right|thumb|రామ రావణ యుద్ధము]] ఇక రావణుడు మహోదరాది మహావీరులతో యుద్ధానికి వెడలాడు. సుగ్రీవుని చేత మహోదరుడు మరణించాడు. రావణుని మహోగ్రశరధాటికివానర సైన్యము ఛిన్నాభిన్నమైనది. లక్ష్మణుడు దారుణంగా గాయపడ్డాడు.. అప్పుడు రాముడు తనవారిన ఉద్దేశించి - "మీరు సౌమిత్రిని రక్షిస్తూ, యుద్ధం చూస్తూ ఉండండి. నేను రాముడంటే ఏమిటో చూపిస్తాను. రావణ సంహారం చేసి వస్తాను" అన్నాడు. రామ రావణ సంగ్రామం ప్రళయకాలాగ్నివలే చెలరేగినది. రావణుని అస్త్రంతో లక్ష్మణుడు కూలిపోయాడు. రాముడు విలపించసాగాడు. లక్ష్మణుడు కేవలం మూర్ఛిల్లాడని ధైర్యం చెప్పి సుషేణుడు మరల హనుమను మరల గిరిశిఖరానికి వెళ్ళమన్నాడు. హనుమంతుడు శిఖరంతో సహా ఓషధులను తెచ్చి వాసన చూపగా లక్ష్మణుడు లేచి నిలబడి, "అన్నా! ఈ సాయంసంధ్యలో రావణుడు కడతేరాలి అన్నాడు". రామునకు సహాయంగా [[ఇంద్రుడు]] మాతలిని సారథిగా పంపాడు. యుద్ధ పరిశ్రాంతుడై యున్న రామునకు [[అగస్త్యుడు]] "ఆదిత్య హృదయము"ను ఉపదేశించాడు. రాముడు దానిని మూడు మార్లు జపించాడు. రాముడు, రావణుడు శరవర్షాన్ని కురిపింపసాగారు. "రామరావణ యుద్ధం రామరావణ యోరివ" - వారి యుద్ధానికి మరొకటి పోలిక లేదు - అని దేవగణాలు ఘోషిస్తున్నాయి. రావణుని తలలు తెగి పడుతున్నా మరల మరల మొలుస్తూనే ఉన్నాయి. "రామా! ఇలా కాదు. బ్రహ్మాస్త్రాన్ని సంధించు" అని మాతలి అన్నాడు. రాముడు సంధించిన బ్రహ్మాస్త్రం నిప్పులు చిమ్ముతూ రావణుని గుండెను చీల్చి, తిరిగి వచ్చి రాముని అమ్ముల పొదిలో చేరింది. రాముడు ఎరపెక్కిన కన్నులతో, శరదళితదేహంతో, కోటి సూర్యుల ప్రకాశంతో, ధనుస్సును నేలకానించి, మరో చేత బాణాన్ని త్రిప్పుతూ వీరశ్రీబంధురాంగుడై త్రిదశపతినుతుడై శోభిల్లాడు. సకలదేవతలు రామునకు అంజలి ఘటించారు. అనంతరం సీత అగ్ని ప్రవేశం చేసి తన ధర్మనిరతిని లోకానికి నిరూపించింది. సీతారామలక్ష్మణులు సపరివారంగా అయోధ్యకు తిరిగివచ్చారు. వైభవంగా సీతారాముల పట్టాభిషేకం జరిగింది. {{clear}} [[దస్త్రం:Srisitaramafamily temple sculpture.JPG|center|thumb|500px|పట్టాభిషిక్తులైన సీతారాములు, పరిజనసమేతంగా - [[జీలకర్రగూడెం]] గ్రామం ఆలయంలో శిల్పం ]] {{clear}} === [[ఉత్తరకాండ]] === ''[[ఉత్తరకాండము]]'' ప్రత్యేక వ్యాసం చూడండి. {{హిందూధర్మశాస్త్రాలు|left}} ==రామాయణ కావ్యంలోని నీతి== *ధర్మము, అర్ధము, కామము, మోక్షము అనునవి పురుషార్ధములు. జీవితం యొక్క గమ్యం మోక్షం పొందడం. మోక్షాన్ని పొందడానికి ధర్మాన్ని ఆచరించాలి. ధర్మాన్ని ఆచరించుటకు అర్ధమును, కామమును జయించాలి. *ఏ పురుషుడైనా ఏకపత్నీవ్రతుడైయుండాలి. *సత్యము చెప్పడం, మాటపై నిలబడటం *తండ్రి మాట జవదాటరాదు. == తెలుగు సాహిత్యంలో రామాయణం == {{Main|తెలుగు రామాయణాల జాబితా}} * [[ఆతుకూరి మొల్ల]] - మొల్ల రామాయణము * [[తిక్కన]] -నిర్వచనోత్తర రామాయణం * [[పోతన]] - భాగవతము * [[గోన బుద్ధారెడ్డి]] - రంగనాథ రామాయణము * [[గోపీనాధం వేంకటకవి]] - గోపీనాథ రామాయణం * [[కంకంటి పాపరాజు]] - ఉత్తర రామాయణము * భక్త [[రామదాసు]] - సంకీర్తనలు * [[భక్త రామదాసు]] - దాశరథీ శతకము * [[తూము నరసింహదాసు]] - సంకీర్తనలు * [[త్యాగరాజు]] - సంకీర్తనలు * [[అన్నమయ్య]] - సంకీర్తనలు * [[విశ్వనాధ సత్యనారాయణ]] - శ్రీమద్రామాయణ కల్ప వృక్షము * [[వావిలికొలను సుబ్బారావు]] (వాసుదాస స్వామి) - మందరము : శ్రీమదాంధ్ర వాల్మీకి రామాయణము * [[కూచిమంచి తిమ్మన]] - అచ్చ తెలుగు రామాయణము * [[బ్రహ్మశ్రీ చెదలవాడ సుందర రామ శాస్త్రి]] - ఆధ్యాత్మ రామాయణము * [[డా. యం. కృష్ణమాచార్యులు, డా. గోలి వెంకట రామయ్య]] - శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణాంతర్గత సుందర కాండము. గీతా ప్రెస్, గోరఖ్ పూర్ వారి ప్రచురణ) * [[కాశీభొట్ల సత్యనారాయణ]] - ఆదిత్య హృదయము * [[బుక్కపట్టణం రామచంద్రాచార్యులు]] - (రామానందుని) ఆనంద రామాయణం * [[వేదుల సూర్యనారాయణ శర్మ]] - [[అంతరార్థ రామాయణం]] * [[డా. ఇలపావులూరి పాండురంగారావు]]- నుదిన రామాయణం * [[చదలవాడ సుందరరామశాస్త్రి]] - (వాల్మీకి రామాయణము అన్ని కాండములు పరిష్కరించి ప్రచురించిరి) * [[చదలవాడ సుందరరామశాస్త్రి]] - శ్రీమద్రామాయణాంతర్గత సుందర కాండము * [[విమలాశర్మ]] - (ఏకనాధ మహారాజు యొక్క) భావార్ధ రామాయణము * [[దోర్బల విశ్వనాధ శర్మ]] - ఏకశ్లోక రామాయణమం ( మోహనరూప వ్యాఖ్య) * [[పురాణపండ రాధాకృష్ణమూర్తి]] - హనుమచ్చరిత్ర * [[ఎమ్. ఎస్. శాస్త్రి]] - పాదుకా పట్టాభిషేకం * [[సోమరాజు సుశీల]] - పథ దర్శిని శ్రీరామ కథ (లక్ష్మీబాయి కేళ్కర్ రామాయణ ప్రవచనాల సంకలనం) * [[నేతి అనంతరామ శాస్త్రి]] - ప్రసిద్ధ సంస్కృతాంధ్ర రామాయణాల్లో రాజనీతి తత్వము * [[కాశీభొట్ల సత్యనారాయణ]] - ప్రవాహిని వ్యాఖ్య (అన్ని కాండములు) * [[శ్రీపాద సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి]] - వాల్మీకి రామాయణం * [[జి.వి. పూర్ణచంద్]] - రామాయణంలో విశేషాలు * [[భావరాజు వరలక్ష్మి]] - రామకథాసుధ * [[జానకీజాని]] - రామాయణ పావని * [[విద్యా ప్రకాశానందగిరి స్వామి]] - రామాయణ రత్నాకరము * [[పడాల రామారావు]] - వాల్మీకి రామాయణం * [[కొత్త రంగయ్య]] - రామాయణం ఎందుకు చదవాలి * [[ఉషశ్రీ]] - [[ఉషశ్రీ రామాయణము]] * [[రొంపిచర్ల శ్రీనివాసాచార్యులు]] - సంపూర్ణ వాల్మీకి రామాయణము - సంగ్రహ వచనము * [[జె. వెంకటేశ్వరరావు]] - (వాల్మీకి, విశ్వనాధ దర్శించిన) సీతారాముల దాంపత్య వైభవము * [[డా. దాశరధి రంగాచార్యులు]] - సీతా చరితం * [[పుల్లెల శ్రీరామ చంద్రుడు]] - సీతా రావణ సంవాదఝురి * [[సాతులూరి గోపాలకృష్ణమాచార్య]] - శ్రీమద్రామాయణ సుధాస్వాదము * [[వేదుల వెంకట శాస్త్రి]] - శ్రీమద్వేంకటేశ్వర రామాయణము * [[సి.హెచ్. స్వరాజ్యలక్ష్మి]] - శ్రీరామ కర్ణామృత వ్యాఖ్య - రామనామ రసార్ణవం * [[ఎమ్.ఎస్.ఎన్. శాస్త్రి]] - శ్రీరామ విజయం (పౌలస్త్యవధ) * [[వేదవ్యాస]] - శ్రీరామ చరితామృతం * [[కల్లూరి సూర్యనారాయణ]] - శ్రీ గాయత్రీ రామాయణం * [[వానమామలై వరదాచార్యులు]] - శ్రీ గీత రామాయణము * [[శ్రీ పూర్ణానంద స్వామి, శ్రీ విద్యా ప్రకాశానంద స్వామి]] - వాల్మీకి కృత శ్రీ యోగవాసిష్టము . తెలుగు అనువాదము * [[బేతవోలు రామబ్రహ్మం]] - శ్రీ మద్రామాయణము * [[ఖండేహాల్ వెంకటరావు]] - శ్రీ మద్రామాయణము * [[చలమచర్ల వెంకట శేషాచార్యులు]] - శ్రీ మద్రామాయణము * [[చలమచర్ల వెంకట శేషాచార్యులు]] - శ్రీ మద్రామాయణము ఆంధ్ర తాత్పర్య సహితము * [[చలమచర్ల వెంకట శేషాచార్యులు]] - శ్రీరామ కర్ణామృతము * [[పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు]] - శ్రీమద్వాల్మీకి మహర్షి ప్రణీత శ్రీమద్రామాయణము . ప్రతిపదార్థ తాత్పర్య వ్యాఖ్యా సమేతము * [[దినవహి సత్యనారాయణ]] - తులసీదాసు శ్రీరామ చరితమానసము . తెలుగు వచనము * [[సూరంపూడి వెంకట సత్యనారాయణ]] - సుందరకాండము. గేయ కవిత * [[కొంపెల్ల వెంకట రామశాస్త్రి]] - సకల కార్య సిద్ధికి సుందర కాండము * [[కొంపెల్ల వెంకట రామశాస్త్రి]] - వాల్మీకి రామాయణం . సరళ సుందర వచనం * బ్రహ్మశ్రీ [[పురాణపండ రాధాకృష్ణమూర్తి]] - సకల కార్య సిద్ధికి సుందర కాండము * [[పవని నిర్మల ప్రభావతి]] -సుందర కాండ * [[బోడాల రామకోటయ్య]] - తులసీ రామాయణము * [[యం. కృష్ణమాచార్యులు]] - తులసీ రామాయణము * [[ముసునూరు రామకృష్ణారావు]] - ఉత్తర రామాయణము * [[ముసునూరు శివ రామకృష్ణారావు]] - వాల్మీకి రామాయణము * [[ఉత్పల వెంకట నరసింహాచార్యులు]] - వాల్మీకి రామాయణము * [[పురిపండా అప్పలస్వామి]] - వ్యవహారికాంధ్ర వాల్మీకి రామాయణం * [[మాముడాల వెంకటేశ్వరరావు]] - వాల్మీకి హృదయం . శ్రీమద్రామాయణ కథా సంగ్రహం * [[ముట్నూరి సంగమేశం]] - వాల్మీకి రామాయణము. శాపములు, వరములు (శ్రీపాద రఘునాధ బిడే - మరాఠీ మూల గ్రంథం) * [[మైత్రేయ]] - వేదమన్త్ర రామాయణమ్ * [[గుంటూరు శేషేంద్రశర్మ]] - షోడశి-రామాయణ రహస్యాలు * [[ఎం.ఎస్.రామారావు]] - సుందర కాండము * [[వడలి మండేశ్వరరావు]] - ఇది కల్ప వృక్షం * [[మోడేకుర్తి గున్నయ్య పంతులు]] - విశోధిత రామాయణము * [[దరిమడుగు మల్లయ్య]] - సంగ్రహ నిర్వచన రామాయణము * [[గణపతి రామాయణ సుధ]] - చర్ల గణపతి శాస్త్రి * [[ఆటవెలది రామాయణము]] - * [[అధ్యాత్మ రామాయణ కీర్తనలు]] - మునిపల్లె సుబ్రహ్మణ్య కవి * [[మల్లెమాల రామాయణము]] - యమ్.యస్. రెడ్డి * [[శ్రీ జగన్నాధ రామాయణము]] -శ్రీ జగన్నాధ శాస్త్రి * [[రామాయణ rahasyalu]] -శ్రీ Gannu Krishnamurthy *రామాయణం - నిగూడ వాస్తవాలు -యాపర్ల లక్ష్మీనారాయణ రెడ్డి *మంథెన రామాయణము (యక్షగాన కావ్యము) - బ్రహ్మ శ్రీ ముద్దు బాలంభట్టు (18 వ శతాబ్దం) *సాకేత రామాయణము (మరాఠీలో (శ్రీ గజానన్ మాల్గూళ్కర్ గారిచే రచింపబడిన గీత రామాయణ్ కి సృజనానువాదం) - బ్రహ్మ శ్రీ గజానన్ తామన్ === సినిమాలు === * [[లవకుశ]] (1963) * [[సంపూర్ణ రామాయణం (1971 సినిమా)|సంపూర్ణ రామాయణం]] (1971) * [[సీతారామకల్యాణం|సీతారామ కళ్యాణం]] * [[సీతాకళ్యాణం]] * [[శ్రీరామ పట్టాభిషేకం]] * [[పాదుకా పట్టాభిషేకం]] * [[శ్రీరామాంజనేయ యుద్ధం (1975)|శ్రీరామాంజనేయ యుద్ధం]] (1975) * [[రామాయణం (సినిమా)|బాల రామాయణం]] (1996) * [[శ్రీరామరాజ్యం (సినిమా)|శ్రీరామరాజ్యం]] (2011) == రామాయణానికు సంబంధించిన స్థలాలు, ఆలయాలు == * [[అయోధ్య]] * [[భద్రాచలం]] * [[రామేశ్వరం]] * చిత్రకూటం * లంక * [[రామసేతు]] లంక: నేటి శ్రీలంక యే రామాయణములో చెప్పిన లంక అని హిందువులు భావిస్తారు. శ్రీలంకలో రామాయణానికి సంబంధించిన చారిత్రిక కథలు స్థలాలు కనిపిస్తాయి. 1. ఋషి పులస్తి (రావణుని తాత) విగ్రహము 2. విస్రవాసముని (రావణుని తండ్రి) విగ్రహము 3. అశోకారణ్యము 4. రావణ జల పాతాలు - రావణ గుహలు 5.చారియత్ పాత్ (సీతాదేవిని మండోదరి కోట నుండి అశోకవనానికి తీసికెళ్లిన దారి) చిత్ర కూటము: శ్రీరాముడు అరణ్యవాసములో మొదటి 12 సంవత్సరములు ఈ ప్రాంతము లోనే ఉన్నాడని హిందువుల నమ్మకం. ఉత్తర్ ప్రదేశ్ రాష్ట్రములో చిత్రకూతట్ జిల్లాలో కాశికి దగ్గరలో ఈ అటవీ ప్రాంతము ఉంది. ఇప్పటికీ ఇది దట్టమయిన ఆటవీ ప్రాంతము. ఇక్కడ భరత్ కుండ్, సీతాకుండ్, హనుమాంధార ఇంకా అనేక ప్రాంతాలు సీతారాములు తిరిగిన ప్రదేశాలుగా గుర్తింపబడినవి. == ఇతర భాషలలో రామాయణానికి సంబంధించిన రచనలు == * [[తులసీదాసు]] - [[రామచరితమానస్]] * [[తులసీదాసు]] - [[హనుమాన్ చాలీసా]] * కంబ రామాయణం * [[రాజగోపాలాచారి]] - రామాయణం == ఏకశ్లోకీరామాయణం == రామాయణం ఒక్క శ్లోకంలో! : ఆదౌ రామ తపోవనాదిగమనం హత్వా మృగం కాంచనమ్ || : వైదేహీ హరణం జటాయు మరణం సుగ్రీవ సంభాషణమ్ || : వాలీ నిగ్రహణం సముద్రతరణం లంకాపురీదాహనమ్ | : పశ్చాద్రావణకుంభకర్ణహననం ఏతద్ధి రామాయణమ్ || == రామాయణంలో పాత్రలు == * [[సీత]] * [[రామావతారము|రాముడు]] * [[లక్ష్మణుడు]] * [[హనుమంతుడు]] * [[రావణుడు]] == ప్రార్థనలు == * [[s:శ్రీ నామ రామాయణం|శ్రీ నామ రామాయణం]] పూర్తి పాఠం వికీమూలాలలో. * [[s:శ్రీ రామరక్షా స్తోత్రం|శ్రీ రామరక్షా స్తోత్రం]] పూర్తి పాఠం వికీమూలాలలో. ==లౌకికవాదం== ఇటీవల ఐ-సర్వ్ అనే ఆధ్యాత్మిక సంస్థ ఒక అమెరికన్ సాఫ్టువేర్ లో పంచాంగాన్ని ఉపయోగించి శ్రీరాముడు సామాన్య.శ. పూ పూర్వం [[5114]] లో [[జనవరి]] 10 న జన్మించాడని వివాదాస్పద వ్యాఖ్యలు చేసింది. దీనిని పలువురు విభేదించారు. రాముడి ఉనికి అవాస్తవమని, భారతీయ సంస్కృతి - మనిషి సత్ప్రవర్తన - కుటుంబవ్యవస్థ పటిష్ఠత కోసం వ్రాయబడిన రామాయణం కేవలం కల్పిత కథ అని, [[వాల్మీకి]] రాముడి సమకాలీకుడు కాదని, క్రీస్తు పూర్వం 5114 నాటికి ఎటువంటి లిపి అభివృద్ధి కాలేదని, ఆప్పటికి ఆర్యులు భారతదేశంలోకి అడుగుపెట్టలేదని, వారి అధికార భాష అయిన సంస్కృత భాష భారతదేశంలో లేదని, [[రామసేతు]] ప్రకృతిసిద్ధంగా ఓషన్ కరెంట్స్ వల్ల ఏర్పడిన షోల్ అని, రామసేతు వంటి షోల్స్ ప్రపంచంలో చాలా ఉన్నాయని, రామాయణ కథ జరిగినట్లు కచ్చితమైన ఆధారాలు లేవని కొంతమంది తమ అభిప్రాయాల్ని వెలిబుచ్చుతున్నారు. ఏ కవి అయినా తన కావ్యంలో సహజమైన ప్రదేశాలను లిఖిస్తాడని, తాను మరణించిన తర్వాత అవి కాలగర్భంలో కలిసిపోయి వేల సంవత్సరాల తర్వాత త్రవ్వకాల్లో బయటపడినప్పుడు ఆ కావ్యం చరిత్రలా అగుపిస్తుందని, మునుషులు మరణించినా ప్రదేశాలు అలాగే ఉంటాయని, అసలు లంక అనగా సముద్రతీర ప్రాంతమని, రామాయణంలో లంక అని వ్రాసియుంది కాని శ్రీలంక అని లేదని మరికొందరి అభిప్రాయం.రామాయణం జరగలేదని రామాయణం కథలోనే ఉంది ఒకదనికి ఒకటి సంబంధం లేకుండా పోయింది.{{citation needed|7 November 2022}} రామాయణం కాలం నాటి లంక ఈనాటి శ్రీలంక కానేకాదు, ఆనాటి స్వర్ణ లంక భూమి దక్షిణ ధృవం వద్ద ఎప్పుడో సముద్రంలో మునిగిపోయి వుంది. ఒక జలాంతర్గామి నావికులకు కనిపించింది కూడా. వెలికి తీయడం సాధ్యం కానంతగా ఖర్చులు అవుతాయని వదిలేశారు.<ref>{{Cite web|title=లంక|url=https://en.m.wikipedia.org/wiki/Lanka#:~:text=However%2C%20the%20Ramayana%20clearly%20states,of%20India%20passes%20the%20Equator.|access-date=2024-07-18|website=EENADU|language=te}}</ref> ఆనాడు ఆంజనేయ స్వామి వారు లంకకు 100 యోజనల దూరం ప్రయాణం చేసి (అనగా 1,150కిలోమీటర్ల దూరం) చేరుకున్నారు. ఇప్పటి లంక రామేశ్వరం కు కేవలం 50 కిలోమీటర్ల దూరంలో మాత్రమే వుంది. ఆనాటి రామాయణం నిజం, స్వర్ణ లంక నిజం. ఇప్పటి [[శ్రీలంక]] పేరు గతంలో సింహళ దేశం/సిలోన్ కదా. ==సంస్కృతంలో ఇతర రామాయణాలు== సంస్కృత సాహిత్యంలో వాల్మీకి రామయణం తరువాత అంతగా ప్రసిద్ధంకాని రామాయణాలలో పేర్కొనదగినవి: * అద్భుత రామాయణం * ఆనంద రామాయణం * ఆధ్యాత్మిక రామాయణం లేక భుసుండి రామాయణం. * మహా రామాయణం లేక యోగ వాశిష్థము. ===అద్భుత రామాయణం=== ఇది అన్ని రామాయణాలలో కన్న చిన్నది; నిజానికి ఇది వాల్మీకి రామాయణానికి అనుబంధమయినట్టు- అద్భుతోత్తర కాండమని చెబుతారు. ఇది 27-సర్గలది. దీనిలోని ప్రధానభావాలలో ఒకటి పరాశక్తిగా సీతాదేవి మహత్యాన్ని చిత్రించడం. ఈమె ఈ పరాశక్తి అవతారంలో మహాభయంకరుడైన సహస్రకంఠరావణుడ్ని సంహరిస్తుంది. సీతాసహస్ర నామస్తోత్రం ఒకటి ఈ అద్భుత రామాయణంలో చెప్పబడింది. నారదుని ద్వారా సంగీత కళయొక్క భక్తితత్వం దీనిలో చెప్పబడింది. రాముడు పరశురామునికి, హనుమంతునికి తన విశ్వరూపాన్ని, తక్కిన అవతారాలను చూపుతాడు. దశగ్రీవరావణుని మించిన రావణుల వినాశంలో వానరులయొక్క సీతాదేవి యొక్క పాత్రను అద్భుతీకరించే కధలున్ను ఈలాంటి రామాయణమే [[థాయిలాండ్]] లోని రామాయణకుడ్య చిత్రాలకు కారణమయినది; [[త్యాగరాజు]] ల వారు ఈలాంటి కధలను మనస్సులో పెట్టుకొనే శ్రీజనకతనయే అని, [[కలకంఠీ రాగం]] లోను, దేవి తనపదభోక్తం అని శాహనరాగం లోను పాడిఉంటారని పరిశోధకుల అభిప్రాయం. ===ఆనంద రామాయణం=== ఆనంద రామాయణం కుడా అద్భుత రామాయణం లానే రామకధలోని, రాముని చర్యలలోని మతతత్త్వ అద్భుతాంశాలనే వర్ణింస్తుంది. కాని ఇది అద్భుత రామాయణం కన్నా చాలా విస్తృతం. ఇది శివపార్వత్య సంవాదరూపంలో ఉన్న 109 అధ్యాయాల, 9 కాండల గ్రంథం. భక్తి వేదాంతాలకు ఎక్కువ ప్రాధాన్యం, రాముడు పరబ్రహం.రామమంత్రం, రామసహస్రనామస్తోత్రంతో పాటు పెక్కు స్తోత్రాలు, పూజావిధి, రామనామజపం, పెక్కు కొత్తకధలు -వీటిలో కొన్ని రాముని సోదరులకు సంబంధించినవి. రాముని దక్షిణభారతయాత్రలో దక్షిణాపధంలోని క్షేత్రాలపేర్లు, ముఖ్యంగా తమిళనాడులోని క్షేత్రాల పేర్లు దీనిలో విస్తారంగా వర్ణితంకావటం గమనింపతగ్గ విషయం. రాముడు 15 శ్లోకాలలో సీతకు వేదాంత తత్త్వం ఉపదేశిస్తాడు. దీనిని దేహరామాయణమని దీనిని ప్రతివాడు తనలో భాగంగా చేసుకోవాలని, మనస్సులో దీనిని దాచుకోవాలని అంటాడు. ===ఆధ్యాత్మిక రామాయణం లేక భుసుండి రామాయణం.=== ఆనంద, అద్భుత రామాయణాలతో పోల్చి చూస్తే ఆధ్యాత్మిక రామాయణం చాలా వ్యాప్తి చెందినట్లు తెలియుచున్నది. దీనిని పారాయణం చేసేవారు, పూజించేవారు, వ్యాఖ్యానించేవారు ఎక్కువ. దీనికి వ్యాఖ్యలు కూడా చాలా ఉన్నాయి. తమిళ, మలయాళ, హిందీలోని రామాయణాలు- హిందీలో [[తులసీదాసు]] రామచరిత మానసం, మలయాళంలో ఎళుతుచ్చన్ ఆధ్యత్మరామాయణ కిళిపాట్టు వంటివి-ఆధ్యాత్మిక రామాయణానికి అతిసన్నిహితమైనవి. ఈ ఆధ్యాత్మిక రామాయణం పేరుకు తగ్గట్టు రాముణ్ణి పరబ్రహ్మగా నిరూపించి, రామగీతవంటి ఆధ్యాత్మికోపదేశాలు కూడా చేస్తుంది. ఆధ్యాత్మిక రామాయణం శివుడు ప్రాస్వతికి ఉపదేశించినట్లు రచింపబడింది. తులసీదాసు రామచరిత మానస ఉత్తరకాండలో కాకభుసుండని కధ వస్తుంది. ఈ కాకభుసుండుడు గరుడునితో రామమహత్మ్యం గురుంచి, రామభక్తిని గురుంచి చర్చిస్తూ, తన జీవితం, తాను ఎలా కాకి అయిపుట్టిందీ తెలియజేస్తాడు. కాకభుసుండుని కధ, దానిదైవమూలం యోగవాశిష్ఠం చివర నిర్వాణకాండ ప్రథమభాగం 14-27 అధ్యాయాలలో చెప్పబడ్డాయి. ఈకాకభుసుండుడు ఎవడు? అన్న ప్రశ్నకు సమాధానం '''ఆది రామాయణం''' అని లిఖిత పుస్తకాలలో కనిపించే సంస్కృతం రామాయణంలో లభిస్తుంది.ఈ రామయణం లిఖితపత్రులు ఎక్కువగా లేకపోయినా, సమగ్రమైనవో, అసమగ్రమైనవో బరోడా, ఉదయ్ పూర్, జైపూర్, మధురా, రేవా, అయోధ్య, బనారస్, కలకత్తా, లండన్ లిఖిత గ్రంథాలయాలలో లభిస్తున్నాయి. ===మహా రామాయణం లేక యోగ వాశిష్థం=== యోగ వాశిష్థములో రామునికి ఆయన గురువు [[వశిష్ఠుడు]] తత్త్వోపదేశం చేస్తాడు.ఈ మహారామాయణం పూర్తిగా జ్ఞాన మార్గాన్ని వర్ణించటం వల్లనే దీనికి మహారామాయణమని, జ్ఞాన వాశిష్థమని, యోగవాశిష్ఠమని, మోక్షోపాయనమని పేర్లు వచ్చాయి. ఇది 6 ఖంఢాల మహాగ్రంధం. రసవత్తరమైన శైలిలో ఆఖ్యానోపాఖ్యాలతో హృదయంగమంగా ఉంటుంది. దృష్టివాదం-సృష్టివాదం వంటి గహన తత్త్వ విషయాలను ఇది చెబుతున్నది. దీనిని [[విద్యారణ్యుడు]] విశేషంగా ఉదహరించారు. మొగల్ చక్రవర్తుల కాలంలో దీనిని సన్యాసులు హెచ్చుగా ఆదరించారు. [[అక్బర్]] చక్రవర్తి, దారా శిఖోహ్ దీని విషయాలను శ్రద్ధగా వినేవారని చరిత్రకారులు వ్రాసారు. దీనినే పారశీక భాషలోకి అనువదించారు కూడా. ===వాశిష్ఠ రామాయణం=== వాశిష్ఠ రామాయణం అనేది ఆధ్యాత్మికంగా మిగతా రామాయణాలకి భిన్నం. ఇది 7 అధ్యాయాల గ్రంథం. దీనిని వశిష్ఠోత్తర రామయణం అని కూడా అంటారు. దీనికే ''శతముఖ రావణచరితం, సహస్రముఖ రావణ చరితం, సీతా విజయం ''' అనే పేర్లు ఉన్నాయి. దీనిలో సీత శతకంఠ రావణుని ధ్వంసం చేస్తుంది. కొన్ని లిఖిత పుస్తకాలు దీనిని [[జైమిని భారతం]]లో భాగంగా, కొన్ని [[స్కంద పురాణం]] లోని వశిష్ఠ సంహితలో భాగంగా పేర్కొంటున్నవి. ఇవే కాక రామాయణానికి సంబంధించి పలు ఇతర గ్రంథాలు సంస్కృతంలో రచింపబడినవి.అందులో ముఖ్యంగా: ==== మైరావణ చరిత్ర==== మైరావణ చరిత్ర, లేక అహిమహిరావణ చరిత్ర అనే పేరుతో చాల లిఖిత పుస్తకాలున్నాయి. ఇటీవలి వరకు దీనిని [[హరికధ]]గా చెప్పేవారు. దీనిని జైమిని భారతంలో భాగంగా పేర్కొన్నారు. కాని కొందరు పండితులు దీనితో ఏకీభవించరు. ==== కుశలో పాఖ్యానం==== కుశలో పాఖ్యానము అనే రామకధకు సమబందించిన భాగం మరొకటున్నది. ఇది జైమిని భారతంలో భాగం. జైమినీయ అశ్వమేధంలో ఈ కుశలో పాఖ్యానము 25-36 అధ్యాయాలుగా ముద్రితమైనది. జైమినీయ అశ్వమేధంలోని ప్రధాన ఇతివృత్తం [[యుధిష్థరుడు]] పట్టాభిషేకం తర్వాత [[అశ్వమేధయాగం]] చేయటం, ప్రసక్తాను ప్రసక్తంగా ఇందులో రామాశ్వమేధకధ చెప్పబడింది. ఈ కధలో పద్మపురాణంలోని పాతాళఖండంలో ఉన్న కధలలోలాగ రామపశ్చాత్తాపం, సీతారామ లవకుశ సమాగమం, రాముడు సీతా సమేతుడై అశ్వమేధయాగం ఆచరించటం వర్నితమయినాయి. ఇవే కాకుండా, "సత్యోపాఖ్యానం, రామరాజ్యం, దేవీ భాగవతం, పద్మపురాణం, స్కంద పురాణం" మొదలగు గ్రంథాలలో రామకధను వివరించుట జరిగింది. ==ఇది కూడా చదవండి== * [[రామాయణంలో స్త్రీ పాత్రలు]] * [[రామాయణం వివిధ రూపాలు]] * [[రామాయణం 3392 AD]] * [[గీత్ రామాయణ్]] == చిత్రమాలిక == ఏషియన్-ఇండియా స్మారక సమ్మిట్ 2018 సందర్భంగా 2018 జనవరి 24న హైదరాబాద్‌లోని [[రవీంద్రభారతి]]<nowiki/>లో ఇండియన్ కౌన్సిల్ ఫర్ కల్చరల్ రిలేషన్స్, తెలంగాణ ప్రభుత్వ భాషా సాంస్కృతిక శాఖ సంయుక్తంగా అంతర్జాతీయ రామాయణ మహోత్సవం నిర్వహించింది.<gallery> దస్త్రం:KV Ramanachary speech at International Ramayana Festival in Ravindra Bharathi (24.01.2018) 02.jpg|అంతర్జాతీయ రామాయణ మహోత్సవంలో భాగంగా 15 మంది సభ్యులతో కూడిన సింగపూర్ అప్సరస్ ఆర్ట్స్ గ్రూప్ ప్రదర్శించిన ఆంజనేయం నృత్యరూపకం అభినందన కార్యక్రమంలో మాట్లాడుతున్న [[కె.వి. రమణాచారి|కెవి రమణాచారి]] (చిత్రంలో [[మామిడి హరికృష్ణ]], [[శోభా నాయుడు]] తదితరులు) దస్త్రం:Anjaneyam Play by the Singapore Apsaras Arts Group in Ravindra Bharathi (24.01.2018) 07.jpg|అంతర్జాతీయ రామాయణ మహోత్సవంలో భాగంగా 15 మంది సభ్యులతో కూడిన సింగపూర్ అప్సరస్ ఆర్ట్స్ గ్రూప్ ప్రదర్శించిన ఆంజనేయం నృత్యరూపకంలోని దృశ్యం. దస్త్రం:Felicitation to Artist at International Ramayana Festival in Ravindra Bharathi (24.01.2018) 01.jpg|అంతర్జాతీయ రామాయణ మహోత్సవంలో భాగంగా 15 మంది సభ్యులతో కూడిన సింగపూర్ అప్సరస్ ఆర్ట్స్ గ్రూప్ ప్రదర్శించిన ఆంజనేయం నృత్యరూపకం నటికి శోభా నాయుడుచే సత్కారం (చిత్రంలో మామిడి హరికృష్ణ తదితరులు) దస్త్రం:Ramayana Play by the Myanmar Royal Pontaw Ramayana Group in Ravindra Bharathi (23.01.2018) 31.jpg|అంతర్జాతీయ రామాయణ మహోత్సవంలో భాగంగా 12 మంది సభ్యులతో కూడిన మయన్మార్ రాయల్ పొంటావ్ రామాయణ బృందం ప్రదర్శించిన రామాయణ నృత్యరూపకంలోని దృశ్యం. దస్త్రం:Shobha Naidu speech at International Ramayana Festival in Ravindra Bharathi (24.01.2018).jpg|అంతర్జాతీయ రామాయణ మహోత్సవంలో భాగంగా 15 మంది సభ్యులతో కూడిన సింగపూర్ అప్సరస్ ఆర్ట్స్ గ్రూప్ ప్రదర్శించిన ఆంజనేయం నృత్యరూపకం అభినందన కార్యక్రమంలో మాట్లాడుతున్న శోభా నాయుడు దస్త్రం:Singapore Apsaras Arts Group in Ravindra Bharathi (24.01.2018) 01 02.jpg|అంతర్జాతీయ రామాయణ మహోత్సవంలో భాగంగా 15 మంది సభ్యులతో కూడిన సింగపూర్ అప్సరస్ ఆర్ట్స్ గ్రూప్ ప్రదర్శించిన ఆంజనేయం నృత్యరూపక నటీనటులు </gallery> == మూలాలు == 4. [https://en.m.wikipedia.org/wiki/Lanka#:~:text=However%2C%20the%20Ramayana%20clearly%20states,of%20India%20passes%20the%20Equator. https://en.m.wikipedia.org/wiki/Lanka#:~:text=However%2C%20the%20Ramayana%20clearly%20states,of%20India%20passes%20the%20Equator.] == ఆధారాలు == * సుందర కాండము: గీతా ప్రెస్, గోరఖ్ పూర్ వారి ప్రచురణ. * [http://www.avkf.org/BookLink/book_link_index.php అప్పాజ్యోస్యుల-విష్ణుభొట్ల-కందాళం ఫౌండేషన్ వారి సైటు - తెలుగు పుస్తకాల ఉద్యానవనం] * [[ఉషశ్రీ రామాయణము]] * 1969 భారతి మాస పత్రిక- వ్యాసం-సంస్కృతంలో ఇతర రామాయణాలు- వ్యాస కర్త:డా.వి.రాఘవన్. == బయటి లింకులు == * [http://neetikathalu.wordpress.com/tag/ramaya%e1%b9%87am/ శ్రీమద్రామాయణము లోని నీతికథలు] * {{Cite web|title=Module 9:Translating ReligiousLecture 34: Rewritings / Retellings of Indian Epics II: Ramayana|url=http://www.nptel.ac.in/courses/109104050/pdf_version/lecture34.pdf|url-status=dead|publisher=NPTEL|access-date=2015-03-30|archive-date=2015-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20151029234813/http://www.nptel.ac.in/courses/109104050/pdf_version/lecture34.pdf}} * http://books.google.co.in/books?id=cWmsQQ2smXIC&pg=PA38&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false * https://web.archive.org/web/20160428014933/http://www.indologica.com/volumes/vol31/09_Saklani.pdf * [http://www.valmikiramayan.net/ ఒక్కొక్క శ్లోకానికీ ఆంగ్లానువాదము; శ్రీ దేశిరాజు హనుమంతరావు, శ్రీ కె. ఎమ్. కె. మూర్తి, శ్రీమతి దుర్గా నాగ దేవి, శ్రీ వాసుదేవ కిషోర్, శ్రీమతి దేశిరాజు కుమారి, శ్రీమతి కె. రాజేశ్వరి గార్ల సమర్పణ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070113034155/http://www.valmikiramayan.net/ |date=2007-01-13 }} * [http://sampoornaramayanam.blogspot.com/ సంపూర్ణ వాల్మీకి రామాయణం] * ఆంధ్ర శ్రీమద్రామాయణం [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.372163 రెండవ భాగం] [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.372195 మూడవ భాగం] {{రామాయణం}} [[వర్గం:హిందూమతం]] [[వర్గం:హిందూ గ్రంథాలు]] 4fej1psc8fi28vsvpcs2hpnozblloyy 0 11873 4908028 4906863 2026-07-19T03:14:09Z Kopparthi janardhan1965 124192 పాత్రలు 4908028 wikitext text/x-wiki {{సినిమా| name = హీరో - 76 | year = 1976| image = Hero-76.jpg| language = తెలుగు| director = [[సి.వి.శ్రీధర్]] | producer = కె.తిరువెంకటస్వామి| production_company = నందిని స్క్రీన్స్| }} '''హీరో -76''' [[1976]], [[డిసెంబరు 3]]న విడుదలైన తెలుగు డబ్బింగ్ సినిమా.<ref>http://ghantasalagalamrutamu.blogspot.in/2014/04/76-1976.html{{Dead link|date=మే 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1975లో విడుదలైన తమిళ సినిమా [[:ta:வைர நெஞ்சம்|వైర నెంజమ్]] ను హీరో -76 పేరుతో తెలుగులో డబ్ చేశారు. నిజానికి 1973లో విడుదలైన [[సి.వి.శ్రీధర్]] స్వంత హిందీ సినిమా [[:hi:गहरी चाल (1973 फ़िल्म)|గెహరీ చాల్]] ను తమిళంలో పునర్మించారు. ==నటీనటులు== * [[శివాజీ గణేశన్]]_ అనంత్ * పద్మప్రియ_ గీత * ఆర్.ముత్తురామన్_ శంకర్ * కె.బాలాజీ_ మదన్ * [[ఎ. శకుంతల|సి.ఐ.డి.శకుంతల]]_ శోభ * [[సచ్చు]]_ శాంతి * [[ధూళిపాళ సీతారామశాస్త్రి|ధూళిపాళ]]_ ధర్మలింగం * [[హలం (నటి)|హలం]]_ డ్యాన్సర్ ==సాంకేతిక వర్గం== * కథ, దర్శకత్వం: [[సి.వి.శ్రీధర్]] * మాటలు, పాటలు: [[రాజశ్రీ]] * సంగీతం: [[ఎం.ఎస్.విశ్వనాథన్]], [[మారెళ్ళ రంగారావు]] * ఛాయాగ్రహణం: పి.రాజగోపాల్ * కూర్పు: ఎన్.ఎం.శంకర్ * నిర్మాత: కె.తిరువెంకటస్వామి * నేపథ్య గాయకులు: వాణిజయరాం, శ్రీపతి పండితారాధ్యుల బాలసుబ్రహ్మణ్యం, పులపాక సుశీల * నిర్మాణ సంస్థ: నందిని స్క్రీన్స్ * విడుదల:03:12:1976. ==పాటలు== # ఈనాడు రాగం మధుర రాగం పైవారు భోగం ఇంద్రబోగం - [[వాణీ జయరాం]] # కార్తీక మాసమిది కళ్యాణ కాలమిది జాతకం చూడాలి సింగారి - [[ఎస్.పి. బాలు]], [[పి. సుశీల]] # మై స్వీటి నీమల్లెల చిరునవ్వులే నా మదిలో పల్లవులే - ఎస్.పి. బాలు # రాగము పాడే ఎద కదలాడే ఆశలు పొంగెను నాలో రాణి - ఎస్.పి. బాలు, పి. సుశీల ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:తెలుగు డబ్బింగ్ సినిమాలు]] [[వర్గం:తమిళ అనువాద సినిమాలు]] ols4ju5z3sljzodx45xi0g27y7ye8sj 0 14937 4907913 4329038 2026-07-18T18:20:24Z ~2026-40200-01 151943 Mandal Rev 4907913 wikitext text/x-wiki '''ఇందల్వాయి ,''' [[తెలంగాణ]] రాష్ట్రం, [[నిజామాబాద్ జిల్లా]], [[ఇందల్వాయి మండలం|ఇందల్వాయి]] మండలం లోని గ్రామం .<ref>{{Cite web |url=http://www.ourtelugunadu.com/wp-content/uploads/2018/02/229.-Nizamabad-Final.pdf |title=ఆర్కైవ్ నకలు |access-date=2018-07-27 |website= |archive-date=2019-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191209041557/http://www.ourtelugunadu.com/wp-content/uploads/2018/02/229.-Nizamabad-Final.pdf |url-status=dead }}</ref>{{Infobox Settlement| |name = ఇందల్వాయి |native_name = |nickname = |settlement_type = మండలం <!-- images and maps -----------> |image_skyline = |imagesize = |image_caption = |image_map = |mapsize = 200px |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = తెలంగాణ |pushpin_label_position = right |pushpin_map_caption = తెలంగాణ పటంలో మండల స్థానం |pushpin_mapsize = 200 <!-- Location ------------------> |subdivision_type = [[రాష్ట్రం]] |subdivision_name = [[తెలంగాణ]] |subdivision_type1 = [[జిల్లా]] |subdivision_name1 = [[నిజామాబాదు జిల్లా|నిజామాబాదు]] |subdivision_type2 = [[మండలం]] |subdivision_name2 = [[ఇందల్వాయి మండలం|ఇందల్వాయి]] <!-- Politics -----------------> |government_foonotes = |government_Telangana = [[తెలంగాణ ప్రభుత్వం]] [[ఇందల్వాయి మండలం]] |leader_title = [[శాసనసభ సభ్యుడు]] [[నిజామాబాదు (గ్రామీణ) శాసనసభ నియోజకవర్గం]] |leader_name = [[బాజిరెడ్డి గోవ‌ర్ద‌న్]] చైర్మన్ - [[తెలంగాణ రాష్ట్ర రోడ్డు రవాణా సంస్థ]] |leader_title1 = [[మండల ప్రజాపరిషత్]] |leader_name1 = బాదావత్ రమేష్ నాయక్ -MPP |leader_title2 = [[మండల ప్రజాపరిషత్]] |leader_name2 = బుసాని అంజయ్య -Vice MPP |established_title = |established_date = <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = చ.కి.మీ |unit_pref = |area_footnotes = |area_total_km2 = <!-- Population -----------------------> |population_as_of = 2011 |population_footnotes = |population_note = |population_total = 9382 |population_density_km2 = |population_blank1_title = పురుషుల సంఖ్య |population_blank1 = 4623 |population_blank2_title = స్త్రీల సంఖ్య |population_blank2 = 4759 |population_blank3_title = గృహాల సంఖ్య |population_blank3 = 2147 <!-- literacy -----------------------> |literacy_as_of = 2011 |literacy_footnotes = |literacy_total = |literacy_blank1_title = పురుషుల సంఖ్య |literacy_blank1 = |literacy_blank2_title = స్త్రీల సంఖ్య |literacy_blank2 = <!-- General information ---------------> |timezone = |utc_offset = |timezone_DST = |utc_offset_DST = | latd = 18.539994 | latm = | lats = | latNS = N | longd = 78.225414 | longm = | longs = | longEW = E |elevation_footnotes = <!-- for references: use<ref> </ref> tags --> |elevation_m = |elevation_ft = <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = [[పిన్‌కోడ్]] |postal_code =503164 |area_code = |blank_name = |blank_info = |blank1_name = |website = |footnotes = |leader_title3=[[జిల్లా ప్రజాపరిషత్]]|leader_name3=సుమనా రెడ్డి - ZPTC}} ఇది సమీప పట్టణమైన [[నిజామాబాద్]] నుండి 33 కి. మీ. దూరంలోనూ ఉంది.2016 అక్టోబరు 11 న చేసిన తెలంగాణ జిల్లాల పునర్వ్యవస్థీకరణకు ముందు ఈ గ్రామం పాత నిజామాబాదు జిల్లా లోని [[డిచ్‌పల్లి మండలం|డిచ్‌పల్లి మండలంలో]] ఉండేది.<ref>{{Cite web|title=నిజామాబాదు జిల్లా|url=https://mines.telangana.gov.in/MinesAndGeology/Documents/GO's/New%20District%20Gos/Nizamabad.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220081912/https://mines.telangana.gov.in/MinesAndGeology/Documents/GO%27s/New%20District%20Gos/Nizamabad.pdf|archive-date=2021-12-20|access-date=2021-01-06|website=తెలంగాణ గనుల శాఖ}}</ref>హైదరాబాదు -నాందేడ్ రైలుమార్గంపై ఉంది. ఇదే పేరుతో రైల్వేస్టేషన్ గలిగిన గ్రామం. == గణాంకాలు == 2011 భారత జనగణన గణాంకాల ప్రకారం ఈ గ్రామం 2147 ఇళ్లతో, 9382 జనాభాతో 3156 హెక్టార్లలో విస్తరించి ఉంది. గ్రామంలో మగవారి సంఖ్య 4623, ఆడవారి సంఖ్య 4759. షెడ్యూల్డ్ కులాల సంఖ్య 1135 కాగా షెడ్యూల్డ్ తెగల సంఖ్య 1170. గ్రామ జనగణన లొకేషన్ కోడ్ 571235.<ref>{{Cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_Village_Release_2800.xlsx|title=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India - Village amenities of 2011}}</ref> == విద్యా సౌకర్యాలు == గ్రామంలో రెండుప్రైవేటు బాలబడులు ఉన్నాయి. ప్రభుత్వ ప్రాథమిక పాఠశాలలు 10, ప్రైవేటు ప్రాథమిక పాఠశాల ఒకటి , ప్రభుత్వ ప్రాథమికోన్నత పాఠశాలలు రెండు , ప్రైవేటు ప్రాథమికోన్నత పాఠశాల ఒకటి, ప్రభుత్వ మాధ్యమిక పాఠశాలలు రెండు, ప్రైవేటు మాధ్యమిక పాఠశాల ఒకటి ఉన్నాయి.సమీప జూనియర్ కళాశాల, ప్రభుత్వ ఆర్ట్స్ / సైన్స్ డిగ్రీ కళాశాల నడిపల్లిలోను, ఇంజనీరింగ్ కళాశాల ధర్మారం (బి)లోనూ ఉన్నాయి. సమీప వైద్య కళాశాల హైదరాబాదులోను, మేనేజిమెంటు కళాశాల, పాలీటెక్నిక్‌లు నిజామాబాద్లోనూ ఉన్నాయి. సమీప వృత్తి విద్యా శిక్షణ పాఠశాల, అనియత విద్యా కేంద్రం, దివ్యాంగుల ప్రత్యేక పాఠశాల నిజామాబాద్లో ఉన్నాయి. == వైద్య సౌకర్యం == === ప్రభుత్వ వైద్య సౌకర్యం === ఇందల్వాయిలో ఉన్న ఒకప్రాథమిక ఆరోగ్య కేంద్రంలో ఒక డాక్టరు, ఐదుగురు పారామెడికల్ సిబ్బందీ ఉన్నారు. రెండు ప్రాథమిక ఆరోగ్య ఉప కేంద్రాల్లో డాక్టర్లు లేరు. ముగ్గురు పారామెడికల్ సిబ్బంది ఉన్నారు. ఒక పశు వైద్యశాలలో ఒక డాక్టరు, ఇద్దరు పారామెడికల్ సిబ్బందీ ఉన్నారు.సమీప సామాజిక ఆరోగ్య కేంద్రం, మాతా శిశు సంరక్షణ కేంద్రం, టి. బి వైద్యశాల గ్రామం నుండి 10 కి.మీ. కంటే ఎక్కువ దూరంలో ఉన్నాయి. అలోపతి ఆసుపత్రి, ప్రత్యామ్నాయ ఔషధ ఆసుపత్రి, డిస్పెన్సరీ, సంచార వైద్య శాల, కుటుంబ సంక్షేమ కేంద్రం గ్రామం నుండి 10 కి.మీ. కంటే ఎక్కువ దూరంలో ఉన్నాయి. === ప్రైవేటు వైద్య సౌకర్యం === గ్రామంలో10 ప్రైవేటు వైద్య సౌకర్యాలున్నాయి. ఎమ్బీబీయెస్ కాకుండా ఇతర డిగ్రీ చదివిన డాక్టర్లు 10 మంది ఉన్నారు. రెండు మందుల దుకాణాలు ఉన్నాయి. == తాగు నీరు == గ్రామంలో కుళాయిల ద్వారా రక్షిత మంచినీటి సరఫరా జరుగుతోంది. కుళాయిల ద్వారా శుద్ధి చేయని నీరు కూడా సరఫరా అవుతోంది. గ్రామంలో చేతిపంపుల ద్వారా నీరు అందుతుంది. బోరుబావుల ద్వారా కూడా ఏడాది పొడుగునా నీరు అందుతుంది. చెరువు ద్వారా గ్రామానికి తాగునీరు లభిస్తుంది. == పారిశుధ్యం == గ్రామంలో భూగర్భ మురుగునీటి వ్యవస్థ ఉంది. మురుగునీరు బహిరంగ కాలువల ద్వారా కూడా ప్రవహిస్తుంది. మురుగునీటిని నేరుగా జలవనరుల్లోకి వదులుతున్నారు. గ్రామంలో సంపూర్ణ పారిశుధ్య పథకం అమలవుతోంది. సామాజిక మరుగుదొడ్డి సౌకర్యం లేదు. ఇంటింటికీ తిరిగి వ్యర్థాలను సేకరించే వ్యవస్థ లేదు. సామాజిక బయోగ్యాస్ ఉత్పాదక వ్యవస్థ లేదు. చెత్తను వీధుల పక్కనే పారబోస్తారు. == సమాచార, రవాణా సౌకర్యాలు == ఇందల్వాయిలో పోస్టాఫీసు సౌకర్యం, సబ్ పోస్టాఫీసు సౌకర్యం ఉన్నాయి. పోస్ట్ అండ్ టెలిగ్రాఫ్ ఆఫీసు గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉంది. లాండ్ లైన్ టెలిఫోన్, పబ్లిక్ ఫోన్ ఆఫీసు, మొబైల్ ఫోన్, ఇంటర్నెట్ కెఫె / సామాన్య సేవా కేంద్రం మొదలైన సౌకర్యాలు ఉన్నాయి. ప్రైవేటు కొరియర్ గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉంది. గ్రామానికి సమీప ప్రాంతాల నుండి ప్రభుత్వ రవాణా సంస్థ బస్సులుప్రైవేటు బస్సులు తిరుగుతున్నాయి. సమీప గ్రామాల నుండి ఆటో సౌకర్యం కూడా ఉంది. వ్యవసాయం కొరకు వాడేందుకు గ్రామంలో ట్రాక్టర్లున్నాయి. రైల్వే స్టేషన్ ఉంది.జాతీయ రహదారి, ప్రధాన జిల్లా రహదారి, జిల్లా రహదారి గ్రామం గుండా పోతున్నాయి. రాష్ట్ర రహదారి గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉంది. గ్రామంలో తారు రోడ్లు, కంకర రోడ్లు, మట్టిరోడ్లూ ఉన్నాయి. == మార్కెటింగు, బ్యాంకింగు == గ్రామంలో వాణిజ్య బ్యాంకు, సహకార బ్యాంకు, వ్యవసాయ పరపతి సంఘం ఉన్నాయి. గ్రామంలో స్వయం సహాయక బృందం, పౌర సరఫరాల కేంద్రం, వారం వారం సంత ఉన్నాయి. ఏటీఎమ్ గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉంది. రోజువారీ మార్కెట్, వ్యవసాయ మార్కెటింగ్ సొసైటీ గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి. == ఆరోగ్యం, పోషణ, వినోద సౌకర్యాలు == గ్రామంలో సమీకృత బాలల అభివృద్ధి పథకం, అంగన్ వాడీ కేంద్రం, ఇతర పోషకాహార కేంద్రాలు, ఆశా కార్యకర్త ఉన్నాయి. గ్రామంలో ఆటల మైదానం ఉంది. గ్రామంలో వార్తాపత్రిక పంపిణీ జరుగుతుంది. శాసనసభ పోలింగ్ కేంద్రం, జనన మరణాల నమోదు కార్యాలయం ఉన్నాయి. సినిమా హాలు, గ్రంథాలయం, పబ్లిక్ రీడింగ్ రూం గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి. == విద్యుత్తు == గ్రామంలో గృహావసరాల నిమిత్తం విద్యుత్ సరఫరా వ్యవస్థ ఉంది. రోజుకు 7 గంటల పాటు వ్యవసాయానికి, 12 గంటల పాటు వాణిజ్య అవసరాల కోసం కూడా విద్యుత్ సరఫరా చేస్తున్నారు. == భూమి వినియోగం == ఇందల్వాయిలో భూ వినియోగం కింది విధంగా ఉంది: * అడవి: 1618 హెక్టార్లు * వ్యవసాయేతర వినియోగంలో ఉన్న భూమి: 6 హెక్టార్లు * వ్యవసాయం సాగని, బంజరు భూమి: 208 హెక్టార్లు * శాశ్వత పచ్చిక ప్రాంతాలు, ఇతర మేత భూమి: 187 హెక్టార్లు * తోటలు మొదలైనవి సాగవుతున్న భూమి: 28 హెక్టార్లు * వ్యవసాయం చేయదగ్గ బంజరు భూమి: 456 హెక్టార్లు * సాగులో లేని భూముల్లో బీడు భూములు కానివి: 196 హెక్టార్లు * బంజరు భూమి: 213 హెక్టార్లు * నికరంగా విత్తిన భూమి: 240 హెక్టార్లు * నీటి సౌకర్యం లేని భూమి: 439 హెక్టార్లు * వివిధ వనరుల నుండి సాగునీరు లభిస్తున్న భూమి: 210 హెక్టార్లు == నీటిపారుదల సౌకర్యాలు == ఇందల్వాయిలో వ్యవసాయానికి నీటి సరఫరా కింది వనరుల ద్వారా జరుగుతోంది. * బావులు/బోరు బావులు: 210 హెక్టార్లు == ఉత్పత్తి == ఇందల్వాయిలో ఈ కింది వస్తువులు ఉత్పత్తి అవుతున్నాయి. === ప్రధాన పంటలు === [[వరి]] === పారిశ్రామిక ఉత్పత్తులు === బీడీలు == సీతారామచంద్ర స్వామి ఆలయం == ఇందల్వాయి గ్రామంలో ఉన్న సీతారామచంద్ర స్వామి ఆలయం సుమారు 200 సంవత్సరాల చరిత్ర ఉంది. సిర్నాపల్లి జమీందారిణి రాణీ జానకీబాయి కట్టించిందని ప్రతీతి. ఈ దేవాలయంలో రాముడు సీతమ్మ వారిని తన తొడ మీద కూర్చుండ బెట్టుకుని ఉంది. ఇక్కడ సీతారాములతో పాటు లక్ష్మణుడి విగ్రహం లేకపోవటం విశేషం. సుమారు ఐదున్నర అడుగుల ఎత్తు కలిగిన ఏకశిలా విగ్రహంలో రెండు సాలగ్ర్ర్రామాలు కలిగి, చుట్టూ దశావతారాలు చెక్కబడి ఉన్నాయి. మూల విగ్రహంలో హనుమంతుడు మాత్రం ఉన్నాడు. ఈ దేవాలయంలో ప్రతి సంవత్సరము చైత్ర శుద్ధ పంచమి నుండి సప్తమి వరకు అధ్యయనోత్సవము, సప్తమి నాడు సాయంకాలము బ్రహ్మోత్సవ కార్యక్రమాలు ప్రారంభమై చైత్ర పౌర్ణమి హనుమాన్ జయంతి నాడు రథోత్సవము, తెల్లవారి వనవిహారము (చక్ర-తీర్థం), మరునాడు ద్వాదశారాధన (నాగవెల్లి), అదే రోజు రాత్రి స్వామి వారికి ఏకాంత సేవా కార్యక్రమము ఇలా మొత్తం పదమూడు రోజులపాటు జాతర జరుగుతుంది. == గ్రామ విశేషాలు == కుతుబ్‌షాహీల కాలంలో ఇందల్వాయి గోల్కొండ నుండి సూరత్ వెళ్లే రహదారిపై ప్రధాన కేంద్రంగా ఉండేది.<ref>[http://books.google.com/books?id=q8zERtJWtSUC&pg=PA104&dq=indalvai#v=onepage&q=indalvai&f=false Golconda Through Time: A Mirror of the Evolving Deccan By Marika Sardar]{{Dead link|date=జనవరి 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ఇందల్వాయి కత్తులు, చురకత్తులు, ఈటెల వంటి ఇనుప వస్తువుల తయారీకి ప్రధాన కేంద్రంగా ప్రసిద్ధి చెందింది. సమీపంలో కాలాఘాట్ కొండల్లో తవ్వితీసిన ఇనుముతో ఈ ఆయుధాలు తయారుచేసేవారు.<ref>[http://books.google.com/books?id=L-s8AAAAIAAJ&pg=PA310&dq=indalvai#v=onepage&q=indalvai&f=false The Cambridge Economic History of India: C. 1200-c. 1750 edited by Tapan Raychaudhuri]</ref> ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} == వెలుపలి లంకెలు == {{ఇందల్వాయి మండలంలోని గ్రామాలు}} o02ukt6ruay83cjhfmyp9l822dpvjnw 4907914 4907913 2026-07-18T18:21:58Z ~2026-40200-01 151943 /* */ 4907914 wikitext text/x-wiki '''ఇందల్వాయి ,''' [[తెలంగాణ]] రాష్ట్రం, [[నిజామాబాద్ జిల్లా]], [[ఇందల్వాయి మండలం|ఇందల్వాయి]] మండలం లోని గ్రామం .<ref>{{Cite web |url=http://www.ourtelugunadu.com/wp-content/uploads/2018/02/229.-Nizamabad-Final.pdf |title=ఆర్కైవ్ నకలు |access-date=2018-07-27 |website= |archive-date=2019-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191209041557/http://www.ourtelugunadu.com/wp-content/uploads/2018/02/229.-Nizamabad-Final.pdf |url-status=dead }}</ref>{{Infobox Settlement| |name = ఇందల్వాయి |native_name =INDALWAI MANDALAM |nickname = |settlement_type = మండలం <!-- images and maps -----------> |image_skyline = |imagesize = |image_caption = |image_map = |mapsize = 200px |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = తెలంగాణ |pushpin_label_position = right |pushpin_map_caption = తెలంగాణ పటంలో మండల స్థానం |pushpin_mapsize = 200 <!-- Location ------------------> |subdivision_type = [[రాష్ట్రం]] |subdivision_name = [[తెలంగాణ]] |subdivision_type1 = [[జిల్లా]] |subdivision_name1 = [[నిజామాబాదు జిల్లా|నిజామాబాదు]] |subdivision_type2 = [[మండలం]] |subdivision_name2 = [[ఇందల్వాయి మండలం|ఇందల్వాయి]] <!-- Politics -----------------> |government_foonotes = |government_Telangana = [[తెలంగాణ ప్రభుత్వం]] [[ఇందల్వాయి మండలం]] |leader_title = [[శాసనసభ సభ్యుడు]] [[నిజామాబాదు (గ్రామీణ) శాసనసభ నియోజకవర్గం]] |leader_name = [[బాజిరెడ్డి గోవ‌ర్ద‌న్]] చైర్మన్ - [[తెలంగాణ రాష్ట్ర రోడ్డు రవాణా సంస్థ]] |leader_title1 = [[మండల ప్రజాపరిషత్]] |leader_name1 = బాదావత్ రమేష్ నాయక్ -MPP |leader_title2 = [[మండల ప్రజాపరిషత్]] |leader_name2 = బుసాని అంజయ్య -Vice MPP |established_title = |established_date = <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = చ.కి.మీ |unit_pref = |area_footnotes = |area_total_km2 = <!-- Population -----------------------> |population_as_of = 2011 |population_footnotes = |population_note = |population_total = 9382 |population_density_km2 = |population_blank1_title = పురుషుల సంఖ్య |population_blank1 = 4623 |population_blank2_title = స్త్రీల సంఖ్య |population_blank2 = 4759 |population_blank3_title = గృహాల సంఖ్య |population_blank3 = 2147 <!-- literacy -----------------------> |literacy_as_of = 2011 |literacy_footnotes = |literacy_total = |literacy_blank1_title = పురుషుల సంఖ్య |literacy_blank1 = |literacy_blank2_title = స్త్రీల సంఖ్య |literacy_blank2 = <!-- General information ---------------> |timezone = |utc_offset = |timezone_DST = |utc_offset_DST = | latd = 18.539994 | latm = | lats = | latNS = N | longd = 78.225414 | longm = | longs = | longEW = E |elevation_footnotes = <!-- for references: use<ref> </ref> tags --> |elevation_m = |elevation_ft = <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = [[పిన్‌కోడ్]] |postal_code =503164 |area_code = |blank_name = |blank_info = |blank1_name = |website = |footnotes = |leader_title3=[[జిల్లా ప్రజాపరిషత్]]|leader_name3=సుమనా రెడ్డి - ZPTC}} ఇది సమీప పట్టణమైన [[నిజామాబాద్]] నుండి 33 కి. మీ. దూరంలోనూ ఉంది.2016 అక్టోబరు 11 న చేసిన తెలంగాణ జిల్లాల పునర్వ్యవస్థీకరణకు ముందు ఈ గ్రామం పాత నిజామాబాదు జిల్లా లోని [[డిచ్‌పల్లి మండలం|డిచ్‌పల్లి మండలంలో]] ఉండేది.<ref>{{Cite web|title=నిజామాబాదు జిల్లా|url=https://mines.telangana.gov.in/MinesAndGeology/Documents/GO's/New%20District%20Gos/Nizamabad.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220081912/https://mines.telangana.gov.in/MinesAndGeology/Documents/GO%27s/New%20District%20Gos/Nizamabad.pdf|archive-date=2021-12-20|access-date=2021-01-06|website=తెలంగాణ గనుల శాఖ}}</ref>హైదరాబాదు -నాందేడ్ రైలుమార్గంపై ఉంది. ఇదే పేరుతో రైల్వేస్టేషన్ గలిగిన గ్రామం. == గణాంకాలు == 2011 భారత జనగణన గణాంకాల ప్రకారం ఈ గ్రామం 2147 ఇళ్లతో, 9382 జనాభాతో 3156 హెక్టార్లలో విస్తరించి ఉంది. గ్రామంలో మగవారి సంఖ్య 4623, ఆడవారి సంఖ్య 4759. షెడ్యూల్డ్ కులాల సంఖ్య 1135 కాగా షెడ్యూల్డ్ తెగల సంఖ్య 1170. గ్రామ జనగణన లొకేషన్ కోడ్ 571235.<ref>{{Cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_Village_Release_2800.xlsx|title=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India - Village amenities of 2011}}</ref> == విద్యా సౌకర్యాలు == గ్రామంలో రెండుప్రైవేటు బాలబడులు ఉన్నాయి. ప్రభుత్వ ప్రాథమిక పాఠశాలలు 10, ప్రైవేటు ప్రాథమిక పాఠశాల ఒకటి , ప్రభుత్వ ప్రాథమికోన్నత పాఠశాలలు రెండు , ప్రైవేటు ప్రాథమికోన్నత పాఠశాల ఒకటి, ప్రభుత్వ మాధ్యమిక పాఠశాలలు రెండు, ప్రైవేటు మాధ్యమిక పాఠశాల ఒకటి ఉన్నాయి.సమీప జూనియర్ కళాశాల, ప్రభుత్వ ఆర్ట్స్ / సైన్స్ డిగ్రీ కళాశాల నడిపల్లిలోను, ఇంజనీరింగ్ కళాశాల ధర్మారం (బి)లోనూ ఉన్నాయి. సమీప వైద్య కళాశాల హైదరాబాదులోను, మేనేజిమెంటు కళాశాల, పాలీటెక్నిక్‌లు నిజామాబాద్లోనూ ఉన్నాయి. సమీప వృత్తి విద్యా శిక్షణ పాఠశాల, అనియత విద్యా కేంద్రం, దివ్యాంగుల ప్రత్యేక పాఠశాల నిజామాబాద్లో ఉన్నాయి. == వైద్య సౌకర్యం == === ప్రభుత్వ వైద్య సౌకర్యం === ఇందల్వాయిలో ఉన్న ఒకప్రాథమిక ఆరోగ్య కేంద్రంలో ఒక డాక్టరు, ఐదుగురు పారామెడికల్ సిబ్బందీ ఉన్నారు. రెండు ప్రాథమిక ఆరోగ్య ఉప కేంద్రాల్లో డాక్టర్లు లేరు. ముగ్గురు పారామెడికల్ సిబ్బంది ఉన్నారు. ఒక పశు వైద్యశాలలో ఒక డాక్టరు, ఇద్దరు పారామెడికల్ సిబ్బందీ ఉన్నారు.సమీప సామాజిక ఆరోగ్య కేంద్రం, మాతా శిశు సంరక్షణ కేంద్రం, టి. బి వైద్యశాల గ్రామం నుండి 10 కి.మీ. కంటే ఎక్కువ దూరంలో ఉన్నాయి. అలోపతి ఆసుపత్రి, ప్రత్యామ్నాయ ఔషధ ఆసుపత్రి, డిస్పెన్సరీ, సంచార వైద్య శాల, కుటుంబ సంక్షేమ కేంద్రం గ్రామం నుండి 10 కి.మీ. కంటే ఎక్కువ దూరంలో ఉన్నాయి. === ప్రైవేటు వైద్య సౌకర్యం === గ్రామంలో10 ప్రైవేటు వైద్య సౌకర్యాలున్నాయి. ఎమ్బీబీయెస్ కాకుండా ఇతర డిగ్రీ చదివిన డాక్టర్లు 10 మంది ఉన్నారు. రెండు మందుల దుకాణాలు ఉన్నాయి. == తాగు నీరు == గ్రామంలో కుళాయిల ద్వారా రక్షిత మంచినీటి సరఫరా జరుగుతోంది. కుళాయిల ద్వారా శుద్ధి చేయని నీరు కూడా సరఫరా అవుతోంది. గ్రామంలో చేతిపంపుల ద్వారా నీరు అందుతుంది. బోరుబావుల ద్వారా కూడా ఏడాది పొడుగునా నీరు అందుతుంది. చెరువు ద్వారా గ్రామానికి తాగునీరు లభిస్తుంది. == పారిశుధ్యం == గ్రామంలో భూగర్భ మురుగునీటి వ్యవస్థ ఉంది. మురుగునీరు బహిరంగ కాలువల ద్వారా కూడా ప్రవహిస్తుంది. మురుగునీటిని నేరుగా జలవనరుల్లోకి వదులుతున్నారు. గ్రామంలో సంపూర్ణ పారిశుధ్య పథకం అమలవుతోంది. సామాజిక మరుగుదొడ్డి సౌకర్యం లేదు. ఇంటింటికీ తిరిగి వ్యర్థాలను సేకరించే వ్యవస్థ లేదు. సామాజిక బయోగ్యాస్ ఉత్పాదక వ్యవస్థ లేదు. చెత్తను వీధుల పక్కనే పారబోస్తారు. == సమాచార, రవాణా సౌకర్యాలు == ఇందల్వాయిలో పోస్టాఫీసు సౌకర్యం, సబ్ పోస్టాఫీసు సౌకర్యం ఉన్నాయి. పోస్ట్ అండ్ టెలిగ్రాఫ్ ఆఫీసు గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉంది. లాండ్ లైన్ టెలిఫోన్, పబ్లిక్ ఫోన్ ఆఫీసు, మొబైల్ ఫోన్, ఇంటర్నెట్ కెఫె / సామాన్య సేవా కేంద్రం మొదలైన సౌకర్యాలు ఉన్నాయి. ప్రైవేటు కొరియర్ గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉంది. గ్రామానికి సమీప ప్రాంతాల నుండి ప్రభుత్వ రవాణా సంస్థ బస్సులుప్రైవేటు బస్సులు తిరుగుతున్నాయి. సమీప గ్రామాల నుండి ఆటో సౌకర్యం కూడా ఉంది. వ్యవసాయం కొరకు వాడేందుకు గ్రామంలో ట్రాక్టర్లున్నాయి. రైల్వే స్టేషన్ ఉంది.జాతీయ రహదారి, ప్రధాన జిల్లా రహదారి, జిల్లా రహదారి గ్రామం గుండా పోతున్నాయి. రాష్ట్ర రహదారి గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉంది. గ్రామంలో తారు రోడ్లు, కంకర రోడ్లు, మట్టిరోడ్లూ ఉన్నాయి. == మార్కెటింగు, బ్యాంకింగు == గ్రామంలో వాణిజ్య బ్యాంకు, సహకార బ్యాంకు, వ్యవసాయ పరపతి సంఘం ఉన్నాయి. గ్రామంలో స్వయం సహాయక బృందం, పౌర సరఫరాల కేంద్రం, వారం వారం సంత ఉన్నాయి. ఏటీఎమ్ గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉంది. రోజువారీ మార్కెట్, వ్యవసాయ మార్కెటింగ్ సొసైటీ గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి. == ఆరోగ్యం, పోషణ, వినోద సౌకర్యాలు == గ్రామంలో సమీకృత బాలల అభివృద్ధి పథకం, అంగన్ వాడీ కేంద్రం, ఇతర పోషకాహార కేంద్రాలు, ఆశా కార్యకర్త ఉన్నాయి. గ్రామంలో ఆటల మైదానం ఉంది. గ్రామంలో వార్తాపత్రిక పంపిణీ జరుగుతుంది. శాసనసభ పోలింగ్ కేంద్రం, జనన మరణాల నమోదు కార్యాలయం ఉన్నాయి. సినిమా హాలు, గ్రంథాలయం, పబ్లిక్ రీడింగ్ రూం గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి. == విద్యుత్తు == గ్రామంలో గృహావసరాల నిమిత్తం విద్యుత్ సరఫరా వ్యవస్థ ఉంది. రోజుకు 7 గంటల పాటు వ్యవసాయానికి, 12 గంటల పాటు వాణిజ్య అవసరాల కోసం కూడా విద్యుత్ సరఫరా చేస్తున్నారు. == భూమి వినియోగం == ఇందల్వాయిలో భూ వినియోగం కింది విధంగా ఉంది: * అడవి: 1618 హెక్టార్లు * వ్యవసాయేతర వినియోగంలో ఉన్న భూమి: 6 హెక్టార్లు * వ్యవసాయం సాగని, బంజరు భూమి: 208 హెక్టార్లు * శాశ్వత పచ్చిక ప్రాంతాలు, ఇతర మేత భూమి: 187 హెక్టార్లు * తోటలు మొదలైనవి సాగవుతున్న భూమి: 28 హెక్టార్లు * వ్యవసాయం చేయదగ్గ బంజరు భూమి: 456 హెక్టార్లు * సాగులో లేని భూముల్లో బీడు భూములు కానివి: 196 హెక్టార్లు * బంజరు భూమి: 213 హెక్టార్లు * నికరంగా విత్తిన భూమి: 240 హెక్టార్లు * నీటి సౌకర్యం లేని భూమి: 439 హెక్టార్లు * వివిధ వనరుల నుండి సాగునీరు లభిస్తున్న భూమి: 210 హెక్టార్లు == నీటిపారుదల సౌకర్యాలు == ఇందల్వాయిలో వ్యవసాయానికి నీటి సరఫరా కింది వనరుల ద్వారా జరుగుతోంది. * బావులు/బోరు బావులు: 210 హెక్టార్లు == ఉత్పత్తి == ఇందల్వాయిలో ఈ కింది వస్తువులు ఉత్పత్తి అవుతున్నాయి. === ప్రధాన పంటలు === [[వరి]] === పారిశ్రామిక ఉత్పత్తులు === బీడీలు == సీతారామచంద్ర స్వామి ఆలయం == ఇందల్వాయి గ్రామంలో ఉన్న సీతారామచంద్ర స్వామి ఆలయం సుమారు 200 సంవత్సరాల చరిత్ర ఉంది. సిర్నాపల్లి జమీందారిణి రాణీ జానకీబాయి కట్టించిందని ప్రతీతి. ఈ దేవాలయంలో రాముడు సీతమ్మ వారిని తన తొడ మీద కూర్చుండ బెట్టుకుని ఉంది. ఇక్కడ సీతారాములతో పాటు లక్ష్మణుడి విగ్రహం లేకపోవటం విశేషం. సుమారు ఐదున్నర అడుగుల ఎత్తు కలిగిన ఏకశిలా విగ్రహంలో రెండు సాలగ్ర్ర్రామాలు కలిగి, చుట్టూ దశావతారాలు చెక్కబడి ఉన్నాయి. మూల విగ్రహంలో హనుమంతుడు మాత్రం ఉన్నాడు. ఈ దేవాలయంలో ప్రతి సంవత్సరము చైత్ర శుద్ధ పంచమి నుండి సప్తమి వరకు అధ్యయనోత్సవము, సప్తమి నాడు సాయంకాలము బ్రహ్మోత్సవ కార్యక్రమాలు ప్రారంభమై చైత్ర పౌర్ణమి హనుమాన్ జయంతి నాడు రథోత్సవము, తెల్లవారి వనవిహారము (చక్ర-తీర్థం), మరునాడు ద్వాదశారాధన (నాగవెల్లి), అదే రోజు రాత్రి స్వామి వారికి ఏకాంత సేవా కార్యక్రమము ఇలా మొత్తం పదమూడు రోజులపాటు జాతర జరుగుతుంది. == గ్రామ విశేషాలు == కుతుబ్‌షాహీల కాలంలో ఇందల్వాయి గోల్కొండ నుండి సూరత్ వెళ్లే రహదారిపై ప్రధాన కేంద్రంగా ఉండేది.<ref>[http://books.google.com/books?id=q8zERtJWtSUC&pg=PA104&dq=indalvai#v=onepage&q=indalvai&f=false Golconda Through Time: A Mirror of the Evolving Deccan By Marika Sardar]{{Dead link|date=జనవరి 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ఇందల్వాయి కత్తులు, చురకత్తులు, ఈటెల వంటి ఇనుప వస్తువుల తయారీకి ప్రధాన కేంద్రంగా ప్రసిద్ధి చెందింది. సమీపంలో కాలాఘాట్ కొండల్లో తవ్వితీసిన ఇనుముతో ఈ ఆయుధాలు తయారుచేసేవారు.<ref>[http://books.google.com/books?id=L-s8AAAAIAAJ&pg=PA310&dq=indalvai#v=onepage&q=indalvai&f=false The Cambridge Economic History of India: C. 1200-c. 1750 edited by Tapan Raychaudhuri]</ref> ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} == వెలుపలి లంకెలు == {{ఇందల్వాయి మండలంలోని గ్రామాలు}} phu2zbqxxp5wjh95km2mzomkmrsd04g 0 14993 4907830 4329545 2026-07-18T13:11:58Z ~2026-40302-70 151929 4907830 wikitext text/x-wiki '''నల్లవెల్లి,''' [[తెలంగాణ]] రాష్ట్రం, [[నిజామాబాద్ జిల్లా]], [[ఇందల్వాయి మండలం|ఇందల్వాయి]] మండలంలోని గ్రామం.<ref>{{Cite web |url=http://www.ourtelugunadu.com/wp-content/uploads/2018/02/229.-Nizamabad-Final.pdf |title=ఆర్కైవ్ నకలు |access-date=2018-07-27 |website= |archive-date=2019-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191209041557/http://www.ourtelugunadu.com/wp-content/uploads/2018/02/229.-Nizamabad-Final.pdf |url-status=dead }}</ref>{{Infobox Settlement| |name = నల్లవెల్లి |native_name = |nickname = |settlement_type = రెవిన్యూ గ్రామం <!-- images and maps -----------> |image_skyline = |imagesize = |image_caption = |image_map = |mapsize = 200px |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = తెలంగాణ |pushpin_label_position = right |pushpin_map_caption = తెలంగాణ పటంలో గ్రామ స్థానం |pushpin_mapsize = 200 <!-- Location ------------------> |subdivision_type = [[రాష్ట్రం]] |subdivision_name = [[తెలంగాణ]] |subdivision_type1 = [[జిల్లా]] |subdivision_name1 = [[నిజామాబాదు జిల్లా|నిజామాబాదు]] |subdivision_type2 = [[మండలం]] |subdivision_name2 = [[ఇందల్వాయి]] <!-- Politics -----------------> |government_foonotes = |government_type = |leader_title = [[ఎంపీటీసీ]] MPTC |leader_name =బుసాని అంజయ్య |leader_title1 = [[సర్పంచ్]] |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |established_title = |established_date = <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = చ.కి.మీ |unit_pref = |area_footnotes = |area_total_km2 = <!-- Population -----------------------> |population_as_of = 2011 |population_footnotes = |population_note = |population_total = 4684 |population_density_km2 = |population_blank1_title = పురుషుల సంఖ్య |population_blank1 2242 |population_blank2_title = స్త్రీల సంఖ్య |population_blank2 = 2442 |population_blank3_title = గృహాల సంఖ్య |population_blank3 = 1093 <!-- literacy -----------------------> |literacy_as_of = 2011 |literacy_footnotes = |literacy_total = |literacy_blank1_title = పురుషుల సంఖ్య |literacy_blank1 = |literacy_blank2_title = స్త్రీల సంఖ్య |literacy_blank2 = <!-- General information ---------------> |timezone = |utc_offset = |timezone_DST = |utc_offset_DST = | latd = 18.511377 | latm = | lats = | latNS = N | longd = 78.277384 | longm = | longs = | longEW = E |elevation_footnotes = <!-- for references: use<ref> </ref> tags --> |elevation_m = |elevation_ft = <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = పిన్ కోడ్ |postal_code = 503164 |area_code = |blank_name = ఎస్.టి.డి కోడ్ |blank_info = |blank1_name = |website = |footnotes = |other_name=NALLAVELLY}} ఇది మండల కేంద్రమైన ఇందల్వాయి నుండి 18 కి. మీ. దూరం లోను, సమీప పట్టణమైన [[నిజామాబాద్]] నుండి 35 కి. మీ. దూరంలోనూ ఉంది. 2016 అక్టోబరు 11 న చేసిన తెలంగాణ జిల్లాల పునర్వ్యవస్థీకరణకు ముందు ఈ గ్రామం పాత నిజామాబాదు జిల్లా లోని [[ధర్‌పల్లి మండలం (నిజామాబాద్ జిల్లా)|ధర్‌పల్లి మండలంలో]] ఉండేది. <ref>{{Cite web|title=నిజామాబాదు జిల్లా|url=https://mines.telangana.gov.in/MinesAndGeology/Documents/GO's/New%20District%20Gos/Nizamabad.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220081912/https://mines.telangana.gov.in/MinesAndGeology/Documents/GO%27s/New%20District%20Gos/Nizamabad.pdf|archive-date=2021-12-20|access-date=2021-01-06|website=తెలంగాణ గనుల శాఖ}}</ref> ==గ్రామ జనాభా== 2011 భారత జనగణన గణాంకాల ప్రకారం ఈ గ్రామం 1093 ఇళ్లతో, 4684 జనాభాతో 2159 హెక్టార్లలో విస్తరించి ఉంది. గ్రామంలో మగవారి సంఖ్య 2242, ఆడవారి సంఖ్య 2442. షెడ్యూల్డ్ కులాల సంఖ్య 432 కాగా షెడ్యూల్డ్ తెగల సంఖ్య 806. గ్రామం యొక్క జనగణన లొకేషన్ కోడ్ 571252<ref>{{Cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_Village_Release_2800.xlsx|title=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India - Village amenities of 2011}}</ref>.పిన్ కోడ్: 503164. == విద్యా సౌకర్యాలు == గ్రామంలో ప్రభుత్వ ప్రాథమిక పాఠశాలలు నాలుగు, ప్రభుత్వ ప్రాథమికోన్నత పాఠశాలలు రెండు, ప్రభుత్వ మాధ్యమిక పాఠశాల ఒకటి ఉన్నాయి.సమీప బాలబడి [[ధర్‌పల్లి (నిజామాబాద్ జిల్లా)|దర్పల్లిలో]] ఉంది.సమీప జూనియర్ కళాశాల ధార్పల్లిలోను, ప్రభుత్వ ఆర్ట్స్ / సైన్స్ డిగ్రీ కళాశాల, ఇంజనీరింగ్ కళాశాల‌లు నిజామాబాద్లోనూ ఉన్నాయి. సమీప వైద్య కళాశాల హైదరాబాదులోను, మేనేజిమెంటు కళాశాల, పాలీటెక్నిక్‌లు నిజామాబాద్లోనూ ఉన్నాయి. సమీప వృత్తి విద్యా శిక్షణ పాఠశాల, అనియత విద్యా కేంద్రం, దివ్యాంగుల ప్రత్యేక పాఠశాల నిజామాబాద్లో ఉన్నాయి. == వైద్య సౌకర్యం == === ప్రభుత్వ వైద్య సౌకర్యం === నల్లవల్లెలో ఉన్న ఒక ప్రాథమిక ఆరోగ్య ఉప కేంద్రంలో డాక్టర్లు లేరు. ఒకరు పారామెడికల్ సిబ్బంది ఉన్నారు.సమీప సామాజిక ఆరోగ్య కేంద్రం, ప్రాథమిక ఆరోగ్య కేంద్రం, మాతా శిశు సంరక్షణ కేంద్రం, టి. బి వైద్యశాల గ్రామం నుండి 10 కి.మీ. కంటే ఎక్కువ దూరంలో ఉన్నాయి. అలోపతి ఆసుపత్రి, ప్రత్యామ్నాయ ఔషధ ఆసుపత్రి, డిస్పెన్సరీ, పశు వైద్యశాల, సంచార వైద్య శాల, కుటుంబ సంక్షేమ కేంద్రం గ్రామం నుండి 10 కి.మీ. కంటే ఎక్కువ దూరంలో ఉన్నాయి. === ప్రైవేటు వైద్య సౌకర్యం === గ్రామంలో8 ప్రైవేటు వైద్య సౌకర్యాలున్నాయి. ఎమ్బీబీయెస్ కాకుండా ఇతర డిగ్రీ చదివిన డాక్టర్లు ఇద్దరు, డిగ్రీ లేని డాక్టర్లు ఆరుగురు ఉన్నారు. ఒక మందుల దుకాణం ఉంది. == తాగు నీరు == గ్రామంలో కుళాయిల ద్వారా రక్షిత మంచినీటి సరఫరా జరుగుతోంది. గ్రామంలో ఏడాది పొడుగునా చేతిపంపుల ద్వారా నీరు అందుతుంది. బోరుబావుల ద్వారా కూడా ఏడాది పొడుగునా నీరు అందుతుంది. చెరువు ద్వారా గ్రామానికి తాగునీరు లభిస్తుంది. == పారిశుధ్యం == మురుగునీరు బహిరంగ కాలువల ద్వారా ప్రవహిస్తుంది. మురుగునీరు బహిరంగంగా, కచ్చా కాలువల ద్వారా కూడా ప్రవహిస్తుంది. మురుగునీటిని నేరుగా జలవనరుల్లోకి వదులుతున్నారు. గ్రామంలో సంపూర్ణ పారిశుధ్య పథకం అమలవుతోంది. సామాజిక మరుగుదొడ్డి సౌకర్యం లేదు. ఇంటింటికీ తిరిగి వ్యర్థాలను సేకరించే వ్యవస్థ లేదు. సామాజిక బయోగ్యాస్ ఉత్పాదక వ్యవస్థ లేదు. చెత్తను వీధుల పక్కనే పారబోస్తారు. == సమాచార, రవాణా సౌకర్యాలు == నల్లవల్లెలో సబ్ పోస్టాఫీసు సౌకర్యం ఉంది. పోస్టాఫీసు సౌకర్యం, పోస్ట్ అండ్ టెలిగ్రాఫ్ ఆఫీసు గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి. లాండ్ లైన్ టెలిఫోన్, పబ్లిక్ ఫోన్ ఆఫీసు, మొబైల్ ఫోన్ మొదలైన సౌకర్యాలు ఉన్నాయి. ప్రైవేటు కొరియర్ గ్రామానికి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. ఇంటర్నెట్ కెఫె / సామాన్య సేవా కేంద్రం గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉంది. గ్రామానికి సమీప ప్రాంతాల నుండి ప్రభుత్వ రవాణా సంస్థ బస్సులుప్రైవేటు బస్సులు తిరుగుతున్నాయి. సమీప గ్రామాల నుండి ఆటో సౌకర్యం కూడా ఉంది. వ్యవసాయం కొరకు వాడేందుకు గ్రామంలో ట్రాక్టర్లున్నాయి. రైల్వే స్టేషన్ ఉంది. జిల్లా రహదారి గ్రామం గుండా పోతోంది. జాతీయ రహదారి, ప్రధాన జిల్లా రహదారి గ్రామం నుండి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉన్నాయి. రాష్ట్ర రహదారి గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉంది. గ్రామంలో తారు రోడ్లు, కంకర రోడ్లు, మట్టిరోడ్లూ ఉన్నాయి. == మార్కెటింగు, బ్యాంకింగు == గ్రామంలో స్వయం సహాయక బృందం, పౌర సరఫరాల కేంద్రం ఉన్నాయి. వాణిజ్య బ్యాంకు గ్రామం నుండి 5 కి.మీ. లోపు దూరంలో ఉంది. ఏటీఎమ్, సహకార బ్యాంకు, వ్యవసాయ పరపతి సంఘం గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి. రోజువారీ మార్కెట్, వారం వారం సంత, వ్యవసాయ మార్కెటింగ్ సొసైటీ గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి. == ఆరోగ్యం, పోషణ, వినోద సౌకర్యాలు == గ్రామంలో సమీకృత బాలల అభివృద్ధి పథకం, అంగన్ వాడీ కేంద్రం, ఇతర పోషకాహార కేంద్రాలు, ఆశా కార్యకర్త ఉన్నాయి. గ్రామంలో వార్తాపత్రిక పంపిణీ జరుగుతుంది. శాసనసభ పోలింగ్ కేంద్రం, జనన మరణాల నమోదు కార్యాలయం ఉన్నాయి. ఆటల మైదానం గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉంది. సినిమా హాలు, గ్రంథాలయం, పబ్లిక్ రీడింగ్ రూం గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి. == విద్యుత్తు == గ్రామంలో గృహావసరాల నిమిత్తం విద్యుత్ సరఫరా వ్యవస్థ ఉంది. రోజుకు 7 గంటల పాటు వ్యవసాయానికి, 16 గంటల పాటు వాణిజ్య అవసరాల కోసం కూడా విద్యుత్ సరఫరా చేస్తున్నారు. == భూమి వినియోగం == నల్లవల్లెలో భూ వినియోగం కింది విధంగా ఉంది: * అడవి: 850 హెక్టార్లు * వ్యవసాయేతర వినియోగంలో ఉన్న భూమి: 2 హెక్టార్లు * సాగులో లేని భూముల్లో బీడు భూములు కానివి: 431 హెక్టార్లు * బంజరు భూమి: 193 హెక్టార్లు * నికరంగా విత్తిన భూమి: 682 హెక్టార్లు * నీటి సౌకర్యం లేని భూమి: 654 హెక్టార్లు * వివిధ వనరుల నుండి సాగునీరు లభిస్తున్న భూమి: 652 హెక్టార్లు == నీటిపారుదల సౌకర్యాలు == నల్లవల్లెలో వ్యవసాయానికి నీటి సరఫరా కింది వనరుల ద్వారా జరుగుతోంది. * బావులు/బోరు బావులు: 600 హెక్టార్లు* చెరువులు: 52 హెక్టార్లు == ఉత్పత్తి == నల్లవల్లెలో ఈ కింది వస్తువులు ఉత్పత్తి అవుతున్నాయి. === ప్రధాన పంటలు === [[వరి]], [[కూరగాయలు]], [[మొక్కజొన్న]] === పారిశ్రామిక ఉత్పత్తులు === బీడీలు ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} == వెలుపలి లంకెలు == {{ఇందల్వాయి మండలంలోని గ్రామాలు}} * [[మహబూబ్ నగర్]] జిల్లా, [[నాగర్‌కర్నూల్]] మండలంలోని ఇదే పేరుగల లానికి చెందిన గ్రామం కోసం [[నల్లవెల్లి]] చూడండి. h3q4kblurpzkr372qfcaac2ifhf6pu5 4907831 4907830 2026-07-18T13:15:41Z ~2026-40302-70 151929 4907831 wikitext text/x-wiki '''నల్లవెల్లి,''' [[తెలంగాణ]] రాష్ట్రం, [[నిజామాబాద్ జిల్లా]], [[ఇందల్వాయి మండలం|ఇందల్వాయి]] మండలంలోని గ్రామం.<ref>{{Cite web |url=http://www.ourtelugunadu.com/wp-content/uploads/2018/02/229.-Nizamabad-Final.pdf |title=ఆర్కైవ్ నకలు |access-date=2018-07-27 |website= |archive-date=2019-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191209041557/http://www.ourtelugunadu.com/wp-content/uploads/2018/02/229.-Nizamabad-Final.pdf |url-status=dead }}</ref>{{Infobox Settlement| |name = నల్లవెల్లి |native_name = NALLAVELLY |nickname = |settlement_type = రెవిన్యూ గ్రామం <!-- images and maps -----------> |image_skyline = |imagesize = |image_caption = |image_map = |mapsize = 200px |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = తెలంగాణ |pushpin_label_position = right |pushpin_map_caption = తెలంగాణ పటంలో గ్రామ స్థానం |pushpin_mapsize = 200 <!-- Location ------------------> |subdivision_type = [[రాష్ట్రం]] |subdivision_name = [[తెలంగాణ]] |subdivision_type1 = [[జిల్లా]] |subdivision_name1 = [[నిజామాబాదు జిల్లా|నిజామాబాదు]] |subdivision_type2 = [[మండలం]] |subdivision_name2 = [[ఇందల్వాయి]] <!-- Politics -----------------> |government_foonotes = |government_type = |leader_title = [[ఎంపీటీసీ]] |leader_name =బుసాని అంజయ్య |leader_title1 = [[సర్పంచ్]] |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |established_title = |established_date = <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = చ.కి.మీ |unit_pref = |area_footnotes = |area_total_km2 = <!-- Population -----------------------> |population_as_of = 2011 |population_footnotes = |population_note = |population_total = 4684 |population_density_km2 = |population_blank1_title = పురుషుల సంఖ్య |population_blank1 2242 |population_blank2_title = స్త్రీల సంఖ్య |population_blank2 = 2442 |population_blank3_title = గృహాల సంఖ్య |population_blank3 = 1093 <!-- literacy -----------------------> |literacy_as_of = 2011 |literacy_footnotes = |literacy_total = |literacy_blank1_title = పురుషుల సంఖ్య |literacy_blank1 = |literacy_blank2_title = స్త్రీల సంఖ్య |literacy_blank2 = <!-- General information ---------------> |timezone = |utc_offset = |timezone_DST = |utc_offset_DST = | latd = 18.511377 | latm = | lats = | latNS = N | longd = 78.277384 | longm = | longs = | longEW = E |elevation_footnotes = <!-- for references: use<ref> </ref> tags --> |elevation_m = |elevation_ft = <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = పిన్ కోడ్ |postal_code = 503164 |area_code = |blank_name = ఎస్.టి.డి కోడ్ |blank_info = |blank1_name = |website = |footnotes = |other_name=NALLAVELLY}} ఇది మండల కేంద్రమైన ఇందల్వాయి నుండి 18 కి. మీ. దూరం లోను, సమీప పట్టణమైన [[నిజామాబాద్]] నుండి 35 కి. మీ. దూరంలోనూ ఉంది. 2016 అక్టోబరు 11 న చేసిన తెలంగాణ జిల్లాల పునర్వ్యవస్థీకరణకు ముందు ఈ గ్రామం పాత నిజామాబాదు జిల్లా లోని [[ధర్‌పల్లి మండలం (నిజామాబాద్ జిల్లా)|ధర్‌పల్లి మండలంలో]] ఉండేది. <ref>{{Cite web|title=నిజామాబాదు జిల్లా|url=https://mines.telangana.gov.in/MinesAndGeology/Documents/GO's/New%20District%20Gos/Nizamabad.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220081912/https://mines.telangana.gov.in/MinesAndGeology/Documents/GO%27s/New%20District%20Gos/Nizamabad.pdf|archive-date=2021-12-20|access-date=2021-01-06|website=తెలంగాణ గనుల శాఖ}}</ref> ==గ్రామ జనాభా== 2011 భారత జనగణన గణాంకాల ప్రకారం ఈ గ్రామం 1093 ఇళ్లతో, 4684 జనాభాతో 2159 హెక్టార్లలో విస్తరించి ఉంది. గ్రామంలో మగవారి సంఖ్య 2242, ఆడవారి సంఖ్య 2442. షెడ్యూల్డ్ కులాల సంఖ్య 432 కాగా షెడ్యూల్డ్ తెగల సంఖ్య 806. గ్రామం యొక్క జనగణన లొకేషన్ కోడ్ 571252<ref>{{Cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_Village_Release_2800.xlsx|title=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India - Village amenities of 2011}}</ref>.పిన్ కోడ్: 503164. == విద్యా సౌకర్యాలు == గ్రామంలో ప్రభుత్వ ప్రాథమిక పాఠశాలలు నాలుగు, ప్రభుత్వ ప్రాథమికోన్నత పాఠశాలలు రెండు, ప్రభుత్వ మాధ్యమిక పాఠశాల ఒకటి ఉన్నాయి.సమీప బాలబడి [[ధర్‌పల్లి (నిజామాబాద్ జిల్లా)|దర్పల్లిలో]] ఉంది.సమీప జూనియర్ కళాశాల ధార్పల్లిలోను, ప్రభుత్వ ఆర్ట్స్ / సైన్స్ డిగ్రీ కళాశాల, ఇంజనీరింగ్ కళాశాల‌లు నిజామాబాద్లోనూ ఉన్నాయి. సమీప వైద్య కళాశాల హైదరాబాదులోను, మేనేజిమెంటు కళాశాల, పాలీటెక్నిక్‌లు నిజామాబాద్లోనూ ఉన్నాయి. సమీప వృత్తి విద్యా శిక్షణ పాఠశాల, అనియత విద్యా కేంద్రం, దివ్యాంగుల ప్రత్యేక పాఠశాల నిజామాబాద్లో ఉన్నాయి. == వైద్య సౌకర్యం == === ప్రభుత్వ వైద్య సౌకర్యం === నల్లవల్లెలో ఉన్న ఒక ప్రాథమిక ఆరోగ్య ఉప కేంద్రంలో డాక్టర్లు లేరు. ఒకరు పారామెడికల్ సిబ్బంది ఉన్నారు.సమీప సామాజిక ఆరోగ్య కేంద్రం, ప్రాథమిక ఆరోగ్య కేంద్రం, మాతా శిశు సంరక్షణ కేంద్రం, టి. బి వైద్యశాల గ్రామం నుండి 10 కి.మీ. కంటే ఎక్కువ దూరంలో ఉన్నాయి. అలోపతి ఆసుపత్రి, ప్రత్యామ్నాయ ఔషధ ఆసుపత్రి, డిస్పెన్సరీ, పశు వైద్యశాల, సంచార వైద్య శాల, కుటుంబ సంక్షేమ కేంద్రం గ్రామం నుండి 10 కి.మీ. కంటే ఎక్కువ దూరంలో ఉన్నాయి. === ప్రైవేటు వైద్య సౌకర్యం === గ్రామంలో8 ప్రైవేటు వైద్య సౌకర్యాలున్నాయి. ఎమ్బీబీయెస్ కాకుండా ఇతర డిగ్రీ చదివిన డాక్టర్లు ఇద్దరు, డిగ్రీ లేని డాక్టర్లు ఆరుగురు ఉన్నారు. ఒక మందుల దుకాణం ఉంది. == తాగు నీరు == గ్రామంలో కుళాయిల ద్వారా రక్షిత మంచినీటి సరఫరా జరుగుతోంది. గ్రామంలో ఏడాది పొడుగునా చేతిపంపుల ద్వారా నీరు అందుతుంది. బోరుబావుల ద్వారా కూడా ఏడాది పొడుగునా నీరు అందుతుంది. చెరువు ద్వారా గ్రామానికి తాగునీరు లభిస్తుంది. == పారిశుధ్యం == మురుగునీరు బహిరంగ కాలువల ద్వారా ప్రవహిస్తుంది. మురుగునీరు బహిరంగంగా, కచ్చా కాలువల ద్వారా కూడా ప్రవహిస్తుంది. మురుగునీటిని నేరుగా జలవనరుల్లోకి వదులుతున్నారు. గ్రామంలో సంపూర్ణ పారిశుధ్య పథకం అమలవుతోంది. సామాజిక మరుగుదొడ్డి సౌకర్యం లేదు. ఇంటింటికీ తిరిగి వ్యర్థాలను సేకరించే వ్యవస్థ లేదు. సామాజిక బయోగ్యాస్ ఉత్పాదక వ్యవస్థ లేదు. చెత్తను వీధుల పక్కనే పారబోస్తారు. == సమాచార, రవాణా సౌకర్యాలు == నల్లవల్లెలో సబ్ పోస్టాఫీసు సౌకర్యం ఉంది. పోస్టాఫీసు సౌకర్యం, పోస్ట్ అండ్ టెలిగ్రాఫ్ ఆఫీసు గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి. లాండ్ లైన్ టెలిఫోన్, పబ్లిక్ ఫోన్ ఆఫీసు, మొబైల్ ఫోన్ మొదలైన సౌకర్యాలు ఉన్నాయి. ప్రైవేటు కొరియర్ గ్రామానికి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. ఇంటర్నెట్ కెఫె / సామాన్య సేవా కేంద్రం గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉంది. గ్రామానికి సమీప ప్రాంతాల నుండి ప్రభుత్వ రవాణా సంస్థ బస్సులుప్రైవేటు బస్సులు తిరుగుతున్నాయి. సమీప గ్రామాల నుండి ఆటో సౌకర్యం కూడా ఉంది. వ్యవసాయం కొరకు వాడేందుకు గ్రామంలో ట్రాక్టర్లున్నాయి. రైల్వే స్టేషన్ ఉంది. జిల్లా రహదారి గ్రామం గుండా పోతోంది. జాతీయ రహదారి, ప్రధాన జిల్లా రహదారి గ్రామం నుండి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉన్నాయి. రాష్ట్ర రహదారి గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉంది. గ్రామంలో తారు రోడ్లు, కంకర రోడ్లు, మట్టిరోడ్లూ ఉన్నాయి. == మార్కెటింగు, బ్యాంకింగు == గ్రామంలో స్వయం సహాయక బృందం, పౌర సరఫరాల కేంద్రం ఉన్నాయి. వాణిజ్య బ్యాంకు గ్రామం నుండి 5 కి.మీ. లోపు దూరంలో ఉంది. ఏటీఎమ్, సహకార బ్యాంకు, వ్యవసాయ పరపతి సంఘం గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి. రోజువారీ మార్కెట్, వారం వారం సంత, వ్యవసాయ మార్కెటింగ్ సొసైటీ గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి. == ఆరోగ్యం, పోషణ, వినోద సౌకర్యాలు == గ్రామంలో సమీకృత బాలల అభివృద్ధి పథకం, అంగన్ వాడీ కేంద్రం, ఇతర పోషకాహార కేంద్రాలు, ఆశా కార్యకర్త ఉన్నాయి. గ్రామంలో వార్తాపత్రిక పంపిణీ జరుగుతుంది. శాసనసభ పోలింగ్ కేంద్రం, జనన మరణాల నమోదు కార్యాలయం ఉన్నాయి. ఆటల మైదానం గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉంది. సినిమా హాలు, గ్రంథాలయం, పబ్లిక్ రీడింగ్ రూం గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి. == విద్యుత్తు == గ్రామంలో గృహావసరాల నిమిత్తం విద్యుత్ సరఫరా వ్యవస్థ ఉంది. రోజుకు 7 గంటల పాటు వ్యవసాయానికి, 16 గంటల పాటు వాణిజ్య అవసరాల కోసం కూడా విద్యుత్ సరఫరా చేస్తున్నారు. == భూమి వినియోగం == నల్లవల్లెలో భూ వినియోగం కింది విధంగా ఉంది: * అడవి: 850 హెక్టార్లు * వ్యవసాయేతర వినియోగంలో ఉన్న భూమి: 2 హెక్టార్లు * సాగులో లేని భూముల్లో బీడు భూములు కానివి: 431 హెక్టార్లు * బంజరు భూమి: 193 హెక్టార్లు * నికరంగా విత్తిన భూమి: 682 హెక్టార్లు * నీటి సౌకర్యం లేని భూమి: 654 హెక్టార్లు * వివిధ వనరుల నుండి సాగునీరు లభిస్తున్న భూమి: 652 హెక్టార్లు == నీటిపారుదల సౌకర్యాలు == నల్లవల్లెలో వ్యవసాయానికి నీటి సరఫరా కింది వనరుల ద్వారా జరుగుతోంది. * బావులు/బోరు బావులు: 600 హెక్టార్లు* చెరువులు: 52 హెక్టార్లు == ఉత్పత్తి == నల్లవల్లెలో ఈ కింది వస్తువులు ఉత్పత్తి అవుతున్నాయి. === ప్రధాన పంటలు === [[వరి]], [[కూరగాయలు]], [[మొక్కజొన్న]] === పారిశ్రామిక ఉత్పత్తులు === బీడీలు ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} == వెలుపలి లంకెలు == {{ఇందల్వాయి మండలంలోని గ్రామాలు}} * [[మహబూబ్ నగర్]] జిల్లా, [[నాగర్‌కర్నూల్]] మండలంలోని ఇదే పేరుగల లానికి చెందిన గ్రామం కోసం [[నల్లవెల్లి]] చూడండి. 0ousciwbeeja6skravy5tuy1r6zna6j 4907903 4907831 2026-07-18T17:52:50Z ~2026-40196-41 151940 4907903 wikitext text/x-wiki '''నల్లవెల్లి,''' [[తెలంగాణ]] రాష్ట్రం, [[నిజామాబాద్ జిల్లా]], [[ఇందల్వాయి మండలం|ఇందల్వాయి]] మండలంలోని గ్రామం.<ref>{{Cite web |url=http://www.ourtelugunadu.com/wp-content/uploads/2018/02/229.-Nizamabad-Final.pdf |title=ఆర్కైవ్ నకలు |access-date=2018-07-27 |website= |archive-date=2019-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191209041557/http://www.ourtelugunadu.com/wp-content/uploads/2018/02/229.-Nizamabad-Final.pdf |url-status=dead }}</ref>{{Infobox Settlement| |name = నల్లవెల్లి |native_name = NALLAVELLY |nickname = |settlement_type = రెవిన్యూ గ్రామం <!-- images and maps -----------> |image_skyline = |imagesize = |image_caption = |image_map = |mapsize = 200px |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = తెలంగాణ |pushpin_label_position = right |pushpin_map_caption = తెలంగాణ పటంలో గ్రామ స్థానం |pushpin_mapsize = 200 <!-- Location ------------------> |subdivision_type = [[రాష్ట్రం]] |subdivision_name = [[తెలంగాణ]] |subdivision_type1 = [[జిల్లా]] |subdivision_name1 = [[నిజామాబాదు జిల్లా|నిజామాబాదు]] |subdivision_type2 = [[మండలం]] |subdivision_name2 = [[ఇందల్వాయి]] <!-- Politics -----------------> |government_foonotes = |government_type = |leader_title = [[ఎంపీటీసీ]] |leader_name =బుసాని అంజయ్య |leader_title1 = [[సర్పంచ్]] |leader_name1 = |leader_title2 = |leader_name2 = |established_title = |established_date = <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = చ.కి.మీ |unit_pref = |area_footnotes = |area_total_km2 = <!-- Population -----------------------> |population_as_of = 2011 |population_footnotes = |population_note = |population_total = 4684 |population_density_km2 = |population_blank1_title = పురుషుల సంఖ్య |population_blank1 2242 |population_blank2_title = స్త్రీల సంఖ్య |population_blank2 = 2442 |population_blank3_title = గృహాల సంఖ్య |population_blank3 = 1093 <!-- literacy -----------------------> |literacy_as_of = 2011 |literacy_footnotes = |literacy_total = |literacy_blank1_title = పురుషుల సంఖ్య |literacy_blank1 = |literacy_blank2_title = స్త్రీల సంఖ్య |literacy_blank2 = <!-- General information ---------------> |timezone = |utc_offset = |timezone_DST = |utc_offset_DST = | latd = 18.511377 | latm = | lats = | latNS = N | longd = 78.277384 | longm = | longs = | longEW = E |elevation_footnotes = <!-- for references: use<ref> </ref> tags --> |elevation_m = |elevation_ft = <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = పిన్ కోడ్ |postal_code = 503164 |area_code = |blank_name = ఎస్.టి.డి కోడ్ |blank_info = |blank1_name = |website = |footnotes = |other_name=}} ఇది మండల కేంద్రమైన ఇందల్వాయి నుండి 18 కి. మీ. దూరం లోను, సమీప పట్టణమైన [[నిజామాబాద్]] నుండి 35 కి. మీ. దూరంలోనూ ఉంది. 2016 అక్టోబరు 11 న చేసిన తెలంగాణ జిల్లాల పునర్వ్యవస్థీకరణకు ముందు ఈ గ్రామం పాత నిజామాబాదు జిల్లా లోని [[ధర్‌పల్లి మండలం (నిజామాబాద్ జిల్లా)|ధర్‌పల్లి మండలంలో]] ఉండేది. <ref>{{Cite web|title=నిజామాబాదు జిల్లా|url=https://mines.telangana.gov.in/MinesAndGeology/Documents/GO's/New%20District%20Gos/Nizamabad.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220081912/https://mines.telangana.gov.in/MinesAndGeology/Documents/GO%27s/New%20District%20Gos/Nizamabad.pdf|archive-date=2021-12-20|access-date=2021-01-06|website=తెలంగాణ గనుల శాఖ}}</ref> ==గ్రామ జనాభా== 2011 భారత జనగణన గణాంకాల ప్రకారం ఈ గ్రామం 1093 ఇళ్లతో, 4684 జనాభాతో 2159 హెక్టార్లలో విస్తరించి ఉంది. గ్రామంలో మగవారి సంఖ్య 2242, ఆడవారి సంఖ్య 2442. షెడ్యూల్డ్ కులాల సంఖ్య 432 కాగా షెడ్యూల్డ్ తెగల సంఖ్య 806. గ్రామం యొక్క జనగణన లొకేషన్ కోడ్ 571252<ref>{{Cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/DCHB_Village_Release_2800.xlsx|title=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India - Village amenities of 2011}}</ref>.పిన్ కోడ్: 503164. == విద్యా సౌకర్యాలు == గ్రామంలో ప్రభుత్వ ప్రాథమిక పాఠశాలలు నాలుగు, ప్రభుత్వ ప్రాథమికోన్నత పాఠశాలలు రెండు, ప్రభుత్వ మాధ్యమిక పాఠశాల ఒకటి ఉన్నాయి.సమీప బాలబడి [[ధర్‌పల్లి (నిజామాబాద్ జిల్లా)|దర్పల్లిలో]] ఉంది.సమీప జూనియర్ కళాశాల ధార్పల్లిలోను, ప్రభుత్వ ఆర్ట్స్ / సైన్స్ డిగ్రీ కళాశాల, ఇంజనీరింగ్ కళాశాల‌లు నిజామాబాద్లోనూ ఉన్నాయి. సమీప వైద్య కళాశాల హైదరాబాదులోను, మేనేజిమెంటు కళాశాల, పాలీటెక్నిక్‌లు నిజామాబాద్లోనూ ఉన్నాయి. సమీప వృత్తి విద్యా శిక్షణ పాఠశాల, అనియత విద్యా కేంద్రం, దివ్యాంగుల ప్రత్యేక పాఠశాల నిజామాబాద్లో ఉన్నాయి. == వైద్య సౌకర్యం == === ప్రభుత్వ వైద్య సౌకర్యం === నల్లవల్లెలో ఉన్న ఒక ప్రాథమిక ఆరోగ్య ఉప కేంద్రంలో డాక్టర్లు లేరు. ఒకరు పారామెడికల్ సిబ్బంది ఉన్నారు.సమీప సామాజిక ఆరోగ్య కేంద్రం, ప్రాథమిక ఆరోగ్య కేంద్రం, మాతా శిశు సంరక్షణ కేంద్రం, టి. బి వైద్యశాల గ్రామం నుండి 10 కి.మీ. కంటే ఎక్కువ దూరంలో ఉన్నాయి. అలోపతి ఆసుపత్రి, ప్రత్యామ్నాయ ఔషధ ఆసుపత్రి, డిస్పెన్సరీ, పశు వైద్యశాల, సంచార వైద్య శాల, కుటుంబ సంక్షేమ కేంద్రం గ్రామం నుండి 10 కి.మీ. కంటే ఎక్కువ దూరంలో ఉన్నాయి. === ప్రైవేటు వైద్య సౌకర్యం === గ్రామంలో8 ప్రైవేటు వైద్య సౌకర్యాలున్నాయి. ఎమ్బీబీయెస్ కాకుండా ఇతర డిగ్రీ చదివిన డాక్టర్లు ఇద్దరు, డిగ్రీ లేని డాక్టర్లు ఆరుగురు ఉన్నారు. ఒక మందుల దుకాణం ఉంది. == తాగు నీరు == గ్రామంలో కుళాయిల ద్వారా రక్షిత మంచినీటి సరఫరా జరుగుతోంది. గ్రామంలో ఏడాది పొడుగునా చేతిపంపుల ద్వారా నీరు అందుతుంది. బోరుబావుల ద్వారా కూడా ఏడాది పొడుగునా నీరు అందుతుంది. చెరువు ద్వారా గ్రామానికి తాగునీరు లభిస్తుంది. == పారిశుధ్యం == మురుగునీరు బహిరంగ కాలువల ద్వారా ప్రవహిస్తుంది. మురుగునీరు బహిరంగంగా, కచ్చా కాలువల ద్వారా కూడా ప్రవహిస్తుంది. మురుగునీటిని నేరుగా జలవనరుల్లోకి వదులుతున్నారు. గ్రామంలో సంపూర్ణ పారిశుధ్య పథకం అమలవుతోంది. సామాజిక మరుగుదొడ్డి సౌకర్యం లేదు. ఇంటింటికీ తిరిగి వ్యర్థాలను సేకరించే వ్యవస్థ లేదు. సామాజిక బయోగ్యాస్ ఉత్పాదక వ్యవస్థ లేదు. చెత్తను వీధుల పక్కనే పారబోస్తారు. == సమాచార, రవాణా సౌకర్యాలు == నల్లవల్లెలో సబ్ పోస్టాఫీసు సౌకర్యం ఉంది. పోస్టాఫీసు సౌకర్యం, పోస్ట్ అండ్ టెలిగ్రాఫ్ ఆఫీసు గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి. లాండ్ లైన్ టెలిఫోన్, పబ్లిక్ ఫోన్ ఆఫీసు, మొబైల్ ఫోన్ మొదలైన సౌకర్యాలు ఉన్నాయి. ప్రైవేటు కొరియర్ గ్రామానికి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. ఇంటర్నెట్ కెఫె / సామాన్య సేవా కేంద్రం గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉంది. గ్రామానికి సమీప ప్రాంతాల నుండి ప్రభుత్వ రవాణా సంస్థ బస్సులుప్రైవేటు బస్సులు తిరుగుతున్నాయి. సమీప గ్రామాల నుండి ఆటో సౌకర్యం కూడా ఉంది. వ్యవసాయం కొరకు వాడేందుకు గ్రామంలో ట్రాక్టర్లున్నాయి. రైల్వే స్టేషన్ ఉంది. జిల్లా రహదారి గ్రామం గుండా పోతోంది. జాతీయ రహదారి, ప్రధాన జిల్లా రహదారి గ్రామం నుండి 5 నుండి 10 కి.మీ. దూరంలో ఉన్నాయి. రాష్ట్ర రహదారి గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉంది. గ్రామంలో తారు రోడ్లు, కంకర రోడ్లు, మట్టిరోడ్లూ ఉన్నాయి. == మార్కెటింగు, బ్యాంకింగు == గ్రామంలో స్వయం సహాయక బృందం, పౌర సరఫరాల కేంద్రం ఉన్నాయి. వాణిజ్య బ్యాంకు గ్రామం నుండి 5 కి.మీ. లోపు దూరంలో ఉంది. ఏటీఎమ్, సహకార బ్యాంకు, వ్యవసాయ పరపతి సంఘం గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి. రోజువారీ మార్కెట్, వారం వారం సంత, వ్యవసాయ మార్కెటింగ్ సొసైటీ గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి. == ఆరోగ్యం, పోషణ, వినోద సౌకర్యాలు == గ్రామంలో సమీకృత బాలల అభివృద్ధి పథకం, అంగన్ వాడీ కేంద్రం, ఇతర పోషకాహార కేంద్రాలు, ఆశా కార్యకర్త ఉన్నాయి. గ్రామంలో వార్తాపత్రిక పంపిణీ జరుగుతుంది. శాసనసభ పోలింగ్ కేంద్రం, జనన మరణాల నమోదు కార్యాలయం ఉన్నాయి. ఆటల మైదానం గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉంది. సినిమా హాలు, గ్రంథాలయం, పబ్లిక్ రీడింగ్ రూం గ్రామం నుండి 10 కి.మీ.కి పైబడిన దూరంలో ఉన్నాయి. == విద్యుత్తు == గ్రామంలో గృహావసరాల నిమిత్తం విద్యుత్ సరఫరా వ్యవస్థ ఉంది. రోజుకు 7 గంటల పాటు వ్యవసాయానికి, 16 గంటల పాటు వాణిజ్య అవసరాల కోసం కూడా విద్యుత్ సరఫరా చేస్తున్నారు. == భూమి వినియోగం == నల్లవల్లెలో భూ వినియోగం కింది విధంగా ఉంది: * అడవి: 850 హెక్టార్లు * వ్యవసాయేతర వినియోగంలో ఉన్న భూమి: 2 హెక్టార్లు * సాగులో లేని భూముల్లో బీడు భూములు కానివి: 431 హెక్టార్లు * బంజరు భూమి: 193 హెక్టార్లు * నికరంగా విత్తిన భూమి: 682 హెక్టార్లు * నీటి సౌకర్యం లేని భూమి: 654 హెక్టార్లు * వివిధ వనరుల నుండి సాగునీరు లభిస్తున్న భూమి: 652 హెక్టార్లు == నీటిపారుదల సౌకర్యాలు == నల్లవల్లెలో వ్యవసాయానికి నీటి సరఫరా కింది వనరుల ద్వారా జరుగుతోంది. * బావులు/బోరు బావులు: 600 హెక్టార్లు* చెరువులు: 52 హెక్టార్లు == ఉత్పత్తి == నల్లవల్లెలో ఈ కింది వస్తువులు ఉత్పత్తి అవుతున్నాయి. === ప్రధాన పంటలు === [[వరి]], [[కూరగాయలు]], [[మొక్కజొన్న]] === పారిశ్రామిక ఉత్పత్తులు === బీడీలు ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} == వెలుపలి లంకెలు == {{ఇందల్వాయి మండలంలోని గ్రామాలు}} * [[మహబూబ్ నగర్]] జిల్లా, [[నాగర్‌కర్నూల్]] మండలంలోని ఇదే పేరుగల లానికి చెందిన గ్రామం కోసం [[నల్లవెల్లి]] చూడండి. ktvx2pvjnbhadc99y2vc92e4k5dqg10 0 35697 4907805 4712184 2026-07-18T12:43:03Z Kopparthi janardhan1965 124192 సాంకేతిక వర్గం 4907805 wikitext text/x-wiki {{సినిమా| name = సైనికుడు| image= TeluguFilmPoster Sainikudu 2006.jpg| director = [[గుణశేఖర్]]| year = 2006 | language = తెలుగు| writer = [[గుణశేఖర్]],<br>[[పరుచూరి సోదరులు]]| producer = [[సి. అశ్వినీదత్]]| starring = [[మహేష్ బాబు]],<br>[[త్రిష కృష్ణన్]],<br>[[ఇర్ఫాన్ ఖాన్]],<br>[[ప్రకాష్ రాజ్]]| music = [[హ్యారిస్ జయరాజ్]]| cinematograpy = [[బాలసుబ్రమనియం]]| editing = [[శ్రీకర్ ప్రసాద్]]| budget = 18 కోట్లు | released = [[నవంబరు 30]],[[2006]]| production_company = [[వైజయంతి మూవీస్]]| imdb_id = 0843372 }} '''సైనికుడు''' 2006లో గుణశేఖర్ దర్శకత్వంలో విడుదలైన ఒక [[తెలుగు సినిమా]]. మహేష్ బాబు, త్రిష, ఇర్ఫాన్ ఖాన్ ఇందులో ప్రధాన పాత్రధారులు. అంతకు ముందే [[ఘట్టమనేని మహేశ్ ‌బాబు|మహేశ్ బాబు]] హీరోగా సంచలనాత్మకమైన విజయం సాధించిన [[పోకిరి]] చిత్రం వెంటనే ఈ చిత్రం భారీ అంచనాలతో విడుదలయ్యింది కాని బాక్సాఫీసు వద్ద పూర్తిగా విఫలమయ్యంది. 2006లో ఈ సినిమాకు [[నంది ఉత్తమ స్పెషల్ ఎఫెక్ట్స్|ఉత్తమ స్పెషల్ ఎఫెక్ట్స్]] విభాగంలో [[నంది పురస్కారాలు|నంది అవార్డు]] వచ్చింది. ==కథాగమనం== సిద్ధార్థ (మహేష్ బాబు) ఒక వైద్య విద్యార్థి. స్నేహితులతో కలిసి సామాజిక సేవా కార్యక్రమాలలో ఎక్కువగా పాల్గొంటూ ఉంటారు. ఒక ఘోరమైన తుఫాన్ తాకిడికి వరంగల్ పరిసరప్రాంతాలు పూర్తిగా జలమయమౌతాయి. సిద్ధార్థ, అతని స్నేహితులు చాలా మందిని రక్షిస్తారు. తుఫాను బాధితులకు ప్రభుత్వ సహాయం అందలేదని తెలుస్తుంది. ఆహార పొట్లాల పంపిణీలో ఒక కుర్రవాడు చనిపోతాడు. ఆ దృశ్యాన్ని చూడలేక పోతాడు సిద్ధార్థ. అయితే [[తుఫాను]] బాధితులకు ఏడు కోట్లు విరాళంగా ఇస్తున్నానని ఆ ఏరియాలో పెద్ద దాదా అయిన పప్పూయాదవ్ (ఇర్ఫాన్ ఖాన్) ముఖ్యమంత్రి (కోట శ్రీనివాసరావు)తో చెపుతాడు. త్వరలో జరగ బోయే ఎన్నికలలో నిలబడాలనే ఆలోచనతో విరాళం ప్రకటిస్తాడు. పప్పూయాదవ్ తో గొడవ పెట్టుకొని అతనికి పోటీగా తన స్నేహితుడు అజయ్ ను పోటీగా నిలబెడతాడు సిద్ధార్థ. తానో పెద్ద రౌడీనని తన దారికడ్డువస్తే అడ్డంగా నరికేస్తానని సిద్ధార్థ గ్యాంగును బెదిరిస్తాడు పప్పూయాదవ్. అయినా పోటీనుంది విరమించుకోక పోవడంతో తన బావమరిది అయిన మొండినాని (ప్రకాష్ రాజ్) తో కలసి తనపైనే బాంబ్ బ్లాస్టింగ్ ప్లాన్ చేసుకొని అది సిద్ధార్థ గ్యాంగ్ చేసారని అతడిని జైలుకు పంపిస్తాడు. తరువాత ఎన్నికలలో గెలిచి హోం మంత్రి అయిపోతాడు పప్పూ యాదవ్. పప్పూయదవ్ వరలక్ష్మి అనే అమ్మాయిని (త్రిష) ప్రేమిస్తుంటాడు. వాళ్ళిద్దరకూ పెళ్ళి కుదిరి తాళి కట్టే సమయానికి సిద్ధార్థ వరలక్ష్మిని కిడ్నాప్ చేసి ఎత్తుకు పోతాడు. అతనిపై కేసు నమోదు చేసి అతన్ని వెతుకుతుంటారు పప్పూయాదవ్ మనుషులు. ఆమెను అడ్డు పెట్టుకొని పప్పూయాదవ్ ద్వారా అతని ఎన్నికలు వాగ్దాలను ప్రజలకు ఉపయోగపడే మంచిపనులను జరిపిస్తూ ఉంటాడు సిద్ధార్థ. ముందు సిద్ధార్థ అసహ్యించుకొన్న వరలక్ష్మి తరువాత మెల్లగా అతడిని ఇష్టపడుతుంది. ఆవిషయం తెలిసిన పప్పూయదవ్ ఆమెను అడ్డు పెట్టుకొని సిద్ధార్థను అంతమొందించాలనుకొంటాడు. వరలక్ష్మి ద్వారా కిడ్నాప్ కేసు విత్ డ్రా చేయించి తరువాతి ఎన్నికలలో పప్పూ యాదవ్‌ను విద్యార్థుల సహాయంతో అడ్డగించి అజయ్ను గెలిపిస్తాడు సిద్ధార్థ. నీ ఒక్క స్నేహితునితో నన్ను అడ్డగించడం నీవల్ల ఏమవుతుంది అన్న పప్పూ యాదవ్ మాటలకు ఒక్కడు బయలు దేరాడు వాడి వెనుక మరొకడు వెనుక మరొకడు ఇలా అందరూ వస్తారు నీలాంటి రౌడీలను తొక్కేస్తారు అంటాడు సిద్ధార్థ సినిమా ముగింపులో. == తారాగణం == * సిద్ధార్థ గా [[ఘట్టమనేని మహేశ్ ‌బాబు|మహేష్ బాబు]] * వరలక్ష్మి గా [[త్రిష కృష్ణన్|త్రిష]] * పప్పు యాదవ్ గా [[ఇర్ఫాన్ ఖాన్]] * మొండి నాని గా [[ప్రకాష్ రాజ్]] * ముఖ్యమంత్రిగా [[కోట శ్రీనివాసరావు]] * అజయ్ గా [[అజయ్ (నటుడు)|అజయ్]] * పోచమ్మ గా [[తెలంగాణ శకుంతల|తెలంగాణా శకుంతల]] * రవి వర్మ * పప్పు యాదవ్ లాయరుగా [[నర్సింగ్ యాదవ్]] * [[కొండవలస లక్ష్మణరావు]] * [[పరుచూరి వెంకటేశ్వరరావు]] * [[రఘునాథ రెడ్డి]] * [[రాధాకుమారి]] * [[బియాంకా దేశాయ్]] ==చిత్ర విశేషాలు== * భారీగా వేసిన వరద దృశ్యాల చిత్రీకరణ సినిమా యొక్క టెక్నికల్ విలువలను తెలియజేస్తుంది. సంగీతం ఈ సినిమాకు మరొక ప్లస్ పాయింట్. * ఆంధ్ర ప్రదేశ్‌లో సంచలనం కలిగించి [[పరిటాల రవి]] హత్య కేసుకు సంబంధం కలిగి ఉన్నారని వాఱ్తలలో చెప్పబడే వ్యక్తుల పేర్లు, ఘటనలు కొన్ని (ఉదాహరణ - మొద్దు శీను బదులు మొండినాని) ఈ సినిమాలో అన్యాపదేశంగా చూపారు. == సాంకేతిక వర్గం == * దర్శకుడు: గుణశేఖర్ * రచన: గుణశేఖర్_ పరుచూరి బ్రదర్స్ * సంగీతం: హ్యారీష్ జయరాజ్ * గీత రచయితలు: చంద్రబోస్, కులశేఖర్, వేటూరి సుందరరామమూర్తి * నేపథ్య గాయకులు: కవితా కృష్ణమూర్తి, కారుణ్య, మాలతి, సునీత, సారథి, కె.కె , ఉన్నికృష్ణన్, కె.ఎస్.చిత్ర, కార్తీక్, హరిణి, అనుష్క మంచంద, హరిహరన్, శ్రేయా ఘోషల్, లెస్లీ లూయిస్, శ్రీపతి పండితారాధ్యుల బాలసుబ్రహ్మణ్యం * ఛాయా గ్రహణం: బాలసుబ్రహ్మణ్యం * కూర్పు: అక్కినేని శ్రీకర ప్రసాద్ * సమర్పణ: చలసాని ధర్మరాజు * నిర్మాత: చలసాని అశ్వనీదత్ * నిర్మాణ సంస్థ: వైజయంతి మూవీస్ * విడుదల:30:11:2006. ==పాటలు== {{Track listing | headline = పాటల జాబితా | extra_column = గాయకులు | total_length = 31:33 | all_music = [[హారిస్ జయరాజ్]] | title1 = బైలా బైలామో | lyrics1 = [[చంద్రబోస్ (రచయిత)|చంద్రబోస్]] | extra1 = లెస్లీ లూయిస్, అనుష్క మంచంద, సునీత సారధి | length1 = 5:40 | title2 = మాయేరా | lyrics2 = కులశేఖర్ | extra2 = [[ఎస్. పి. బాలసుబ్రహ్మణ్యం]], [[ఉన్నికృష్ణన్]] & కవితా కృష్ణమూర్తి | length2 = 5:35 | title3 = ఓరుగల్లుకే పిల్లా | lyrics3 = వేటూరి సుందర రామమూర్తి | extra3 =[[కారుణ్య]], మాలతి, కార్తీక్, హరిణి | length3 = 5:40 | title4 = సొగసు చూడతరమా | lyrics4 = కులశేఖర్ | extra4 = [[శ్రేయా ఘోషాల్]] | length4 = 4:54 | title5 = ఆడపిల్లా అగ్గిపుల్లా' | lyrics5 = వేటూరి సుందర రామమూర్తి | extra5 = [[హరిహరన్]] & [[చిత్ర]] | length5 = 4:34 | title6 = గో గో అదిగో | lyrics6 = చంద్రబోస్ | extra6 = కేకే | length6 = 5:10 }} ఈ సినిమా పాటలు ఐదు దేశాలలో (భారత్, అమెరికా, ఆస్ట్రేలియా, సింగపూర్, దుబాయ్) 10 స్థానాలలో ఒకేమారు 2006 అక్టోబరు 21న ఆవిష్కరింపబడ్డాయి. ఇందుకు ప్రత్యేకంగా ఉపగ్రహం లింకు వాడారు.<ref name="audiorelease">{{cite web | title=''Ashwini Dutt Innovations''| website=idlebrain.com|url=http://www.idlebrain.com/news/2000march20/aswinidutt-innovation.html| accessdate=23 November 2006}}</ref> పాటలు జనప్రియమయ్యాయి.<ref name="chartbuster">{{cite web| title=''"Sainikudu" slated for Nov. 30''| website=indiaglitz.com| url=http://www.indiaglitz.com/channels/telugu/article/26841.html| accessdate=24 November 2006| archive-date=18 నవంబరు 2006| archive-url=https://web.archive.org/web/20061118224810/http://www.indiaglitz.com/channels/telugu/article/26841.html| url-status=dead}}</ref> ==మూలాలు, వనరులు== {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:ఘట్టమనేని మహేశ్ ‌బాబు సినిమాలు]] [[వర్గం:తెలుగు ప్రేమకథా సినిమాలు]] [[వర్గం:గుణశేఖర్ దర్శకత్వం వహించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:పరుచూరి బ్రదర్స్ సినిమాలు]] [[వర్గం:త్రిష నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:ప్రకాష్ రాజ్ నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:కోట శ్రీనివాసరావు నటించిన సినిమాలు]] k01kl6nnhscyt72qzkdov6kvys4x014 0 37465 4908313 4907782 2026-07-19T10:46:03Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 /* ఇవి కూడా చూడండి */ 4908313 wikitext text/x-wiki {{దక్షిణ ఆసియా చరిత్ర‎}} [[దస్త్రం:Joppen1907India1700a.jpg|thumb|1700 కాలంనాటికి విస్తరించిన మొఘల్ సామ్రాజ్యం]] మొఘలాయిలు కీ.శ. 1526 నుండి 1707 వరకు భారత ఉపఖండాన్ని ([[ఆఫ్ఘనిస్తాన్]], [[పాకిస్తాన్]], [[భారత్]]) పరిపాలించిన రాజవంశీయులు. 1526లో [[తైమూర్ లంగ్|తైమూరు]] వంశానికి చెందిన [[బాబర్]] [[మొదటి పానిపట్టు యుద్ధం]]లో [[ఇబ్రహీమ్ లోడీ]]ని ఓడించి '''మొఘల్ సామ్రాజ్యాన్ని''' స్థాపించాడు. ''ముఘల్'' అంటే ''మంగోల్'' అనే పదానికి పర్షియా భాషలో సమానమైన పదం. ''మంగోల్'' అంటే మధ్య ఆసియాలోని [[చెంఘీజ్ ఖాన్]] వంశీయులైన సంచార యుద్ధవీరులు అని అర్థం. మొఘల్ వంశీయులంతా ఇస్లాం మతాన్ని కచ్చితంగా పాటించారు. బాబరు తరువాత పరిపాలనా బాధ్యతల్ని చేపట్టిన [[హుమాయూన్]]ను పఠాన్ వీరుడైన షేర్ షా సూరి జయించి సుర్ సామ్రాజ్యం స్థాపించాడు. పదహారేళ్ళ తరువాత పోగట్టుకున్న కోటలన్నింటినీ [[హుమాయూన్]] మళ్ళీ జయించాడు. హుమాయూన్ తరువాత అతని కుమారుడైన [[అక్బర్]] మొఘల్ సామ్రాజ్యాన్ని విస్తరించి 1556 నుండి 1605 వరకు పాలించాడు. అక్బర్ తరువాత విశాలమైన మొఘల్ సామ్రాజ్యం అతని కుమారుడైన [[జహాంగీర్]]కు సంక్రమించింది. జహాంగీర్ తర్వాత ఢిల్లీ సింహాసనాన్ని అధిష్టించిన [[షాజహాన్]] కాలంలో మొఘల్ సామ్రాజ్యం ప్రపంచంలోనే అతి గొప్ప రాజ్యంగా కీర్తింపబడింది. ఇతను పరిపాలించిన కాలాన్నే చరిత్రకారులు మొఘల్ సామ్రాజ్య స్వర్ణ యుగంగా వర్ణిస్తారు. షాజహాను కీ.శ.1630, 1653 మధ్య, తన భార్య [[ముంతాజ్ మహల్|ముంతాజ్]] జ్ఞాపకార్థంగా, ప్రసిద్ధిగాంచిన [[తాజ్ మహల్]] కట్టించాలని సంకల్పంచాడు. ముంతాజ్ తన 14వ బిడ్డ ప్రసవ సమయంలో మరణించింది. 1700 నాటికి సామ్రాజ్యం 40లక్షల చదరపు కిలోమీటర్ల మేర విస్తరించి ఉత్థాన స్థితికి చేరుకొన్నది.<ref>Peter Turchin, Jonathan M. Adams, and Thomas D. Hall. [http://www.eeb.uconn.edu/faculty/turchin/PDF/Latitude.pdf ''East-West Orientation of Historical Empires.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061110130443/http://www.eeb.uconn.edu/faculty/turchin/PDF/Latitude.pdf|date=2006-11-10}} [[University of Connecticut]], November 2004.</ref> == మతం == మొఘల్ సామ్రాజ్యంలోని ప్రజలలో అత్యధిక సంఖ్యాకులు హిందూ మతస్థులైనా పాలకవర్గం మాత్రం ముస్లిం మతస్థులు. సామ్రాజ్యాన్ని బాబర్ స్థాపించినా [[అక్బర్]] కాలము వరకు స్థిరపడలేదు. ఉదార స్వభావుడైన అక్బర్ జన్మతః భారతీయునిగా స్థానిక సంస్కృతి రీతులతో వల్లమాలిన అనుబంధం, అభిమానం కలిగి ఉన్నాడు. అక్బర్ పాలనలో మొఘల్ ప్రభుత్వం [[జిజియా పన్ను]] (ముస్లిమేతర మతస్థులపై విధించే పన్ను) ను అంతం చేసింది. ముస్లింల సాంప్రదాయక చాంద్రమాన కాలగణనను విడిచి వ్యవసాయ పనులలో సౌలభ్యము కొరకు సూర్యమాన కాలగణనను అవలంభించారు. మతవిషయాలలో అక్బర్ యొక్క అసాధరణ ఆలోచనా సరళికి రూపకల్పనే ఈయన స్థాపించిన [[దీన్-ఎ-ఇలాహీ]] (దేవుని మతం).<ref name="Berndl" /> దీన్-ఎ-ఇలాహీ [[హిందూ మతం|హిందూ]], [[సూఫీ తత్వము|సూఫీ ఇస్లాం]], [[జొరాస్ట్రియన్ మతము]], [[క్రైస్తవ మతము]]ల సంగ్రహం. అక్బర్ తను జీవించి ఉన్నంతవరకు దీన్-ఎ-ఇలాహీని అధికారిక మతంగా ప్రకటించాడు. అయితే ఈయన చర్యలను సాంప్రదాయక ఇస్లాం ముల్లాలు తీవ్రంగా నిరసించారు. మొఘల్ చక్రవర్తి, అక్బర్ ఆనాటి పరిస్థితులలో సహనశీలిగా చిరస్మరణీయుడు. 1556 నుండి 1605 వరకు సాగిన ఈయన సుదీర్ఘ పాలనలో ఒకే ఒక పెద్ద ఊచకోత నమోదైంది. 1568 ఫిబ్రవరి 24న [[చిత్తోర్ యుద్ధం]] తర్వాత కోటలోని వాసులందరినీ మట్టుపెట్టమని ఆదేశాలు జారీచేశాడు. అక్బరు యొక్క పర మత సహనము, ప్రజలు పూజించే విధానల పట్ల సహనాన్ని పాటించటము, మహమ్మదీయేతరులపై జిజియా పన్ను రద్దు, ఇతర మత విశ్వాసాలపట్ల ఆసక్తి ఆతని పరమత గౌరవానికి ప్రతీకలు. ఇవే అతని ఎదుటి వర్గమైన ఛాందస మహమ్మదీయులు మహమ్మదీయ మతాన్ని తృణీకరించడంతో సమానముగా భావించారు. దానికి అసలైన కారణాలు, ఇతర మత సిద్ధాంతాలపట్ల తప్పులు చేయలేననే అశక్తతను ప్రకటించడము, కొత్త మతపరమైన భావనలను ప్రచారం చేయడం, హిందువుల, జోరాస్ట్రియన్ల పండుగలను జరుపుకోవటం. సాంప్రదాయక మత మౌఢ్యము[[ఔరంగజేబు]] పాలనలోకి వచ్చిన తర్వాతనే రాజ్యవ్యవహారాలలో పెద్ద పాత్ర పోషించటం ప్రారంభమైంది. ఔరంగజేబు కఠోర ముస్లిం మతావలంబీకుడు, మొఘల్ సేనల అత్యంత దృఢమైన సేనాని. గొప్ప మొఘల్ చక్రవర్తులలో చివరివాడైన ఔరంగజేబు తన పూర్వీకుల హయాములో అమలుజరిగిన కొన్ని ఉదార పాలసీలను రద్దు చేశాడు. == రాజకీయ ఆర్ధికరంగము == మొఘలులు భూమి శిస్తును సేకరించటానికి మున్సబుదారీ వ్యవస్థను ఉపయోగించారు. యుద్ధసమయములో సైనికుల దండును పంపే హామీపై, చక్రవర్తి మున్సబుదారుకు భూమి శిస్తు హక్కులు మంజూరు చేశేవాడు. హక్కులు ఇచ్చిన భూమి వైశాల్యము పెరిగినకొద్దీ మున్సబుదారు పంపవలసిన సైన్యము సంఖ్య కూడా పెరిగేది. మున్సబుపై హక్కులు వంశానుగతంగా సంక్రమించవు, అధికారాలను చక్రవర్తి తిరిగితీసుకునే అవకాశము కూడా ఉంది. ఈ పద్ధతి కేంద్ర ప్రభుత్వానికి మున్సబుదారులపై దృఢమైన పట్టు కల్పించింది. [[దస్త్రం:InsideAgraFort.jpg|thumb|right|250px|ఆగ్రాలో మొఘలుల రాజభవనమైన ఖాస్ మహల్ లోపలి దృశ్యం]] {| class="wikitable" |- |align=center colspan=13 style="background:#ccf"| '''గొప్ప మొఘల్ చక్రవర్తులు''' |- ! style="background-color:#FFD700" | చక్రవర్తి !! style="background-color:#FFD700" | పేరు !! style="background-color:#FFD700" | పాలన ప్రారంభం !! style="background-color:#FFD700" | పాలన అంతం |years |- | valign="top" | '''[[బాబర్]]''' | valign="top" | జహీరుద్దీన్ ముహమ్మద్ | valign="top" | [[1526]] | valign="top" | [[1530]] |4 |- | valign="top" | '''[[హుమాయూన్]]''' | valign="top" | నసీరుద్దీన్ మొహమ్మద్ | valign="top" | [[1530]] | valign="top" | [[1540]] |10 |- | valign="top" | '''సంధి కాలము *''' | valign="top" | - | valign="top" | [[1540]] | valign="top" | [[1555]] |15 |- | valign="top" | '''[[హుమాయూన్]]''' | valign="top" | నసీరుద్దీన్ మొహమ్మద్ | valign="top" | [[1555]] | valign="top" | [[1556]] |1 |- | valign="top" | '''[[అక్బర్]]''' | valign="top" | జలాలుద్దీన్ మొహమ్మద్ | valign="top" | [[1556]] | valign="top" | [[1605]] |49 |- | valign="top" | '''[[జహాంగీర్]]''' | valign="top" | నూరుద్దీన్ మొహమ్మద్ | valign="top" | [[1605]] | valign="top" | [[1627]] |22 |- | valign="top" | '''[[షాజహాన్]]''' | valign="top" | షహబుద్దీన్ మొహమ్మద్ | valign="top" | [[1627]] | valign="top" | [[1658]] |31 |- | valign="top" | '''[[ఔరంగజేబు|ఔరంగజేబ్]]''' | valign="top" | మొహియుద్దిన్ మొహమ్మద్ | valign="top" | [[1658]] | valign="top" | [[1707]] |49 |- |} <nowiki>*</nowiki> ఆఫ్ఘన్ పరిపాలన (షేర్షా సూరీ, అతని వంశీయులు) == రాజ్యస్థాపన , బాబర్ == {{main|బాబర్}} మొఘల్ సామ్రాజ్యానికి బీజం వేసింది బాబర్ (పరిపాలన 1526–1530). [[బాబర్]], మధ్య ఆసియా మొత్తాన్ని జయించిన మహాయోధుడు తైమూర్ లాంగ్ యొక్క ముని మనమడు.<ref name="Berndl">{{Cite book |last=Berndl |first=Klaus |title=National Geographic Visual History of the World |publisher=National Geographic Society |year=2005 |isbn=978-0-7922-3695-5 |pages=318–320}}</ref> 16వ శతాబ్దము తొలినాళ్లలో మంగోల్, తురుష్క, పర్షియన్, ఆఫ్ఘనీ యోధులతో కూడిన మొఘల్ సైన్యాలు, తైమూర్ వంశ యువరాజైన, జహీరుద్దీన్ మహమ్మద్ బాబర్ నాయకత్వంలో భారతదేశంపై దండెత్తాయి. తైమూర్ 1398లో భారత్ పై డండయాత్రకు విఫలయత్నం చేసి సమర్‌ ఖండ్కు వెనుదిరిగాడు. తైమూర్ స్వయంగా తాను మరో మంగోల్ యోధుడు [[చెంగీజ్ ఖాన్]] వారసుణ్ణని ప్రకటించుకొన్నాడు. ఉజ్బెక్ లచే [[సమర్‌కండ్|సమర్‌ఖండ్]] నుండి తరిమివేయబడిన బాబర్ మొదటగా 1504లో కాబూల్లో తన పాలనను స్థాపించాడు. ఆ తరువాత ఇబ్రహీం లోఢీ పాలిస్తున్న [[ఢిల్లీ]] సుల్తానులలో అంతఃకలహాలను ఆసరాగా తీసుకొని దౌలత్ ఖాన్ లోఢీ (పంజాబ్ గవర్నరు), ఆలం ఖాన్ (ఇబ్రహీం లోఢీ మామ) ల ఆహ్వానంతో బాబరు 1526లో ఢిల్లీపై దండెత్తాడు.<ref>{{Cite book |last=Bayley |first=Christopher |title=The European Emergence. The Mughals Ascendant |isbn=0-7054-0982-1 |page=151}}</ref> అనుభవమున్న సేనానిగా బాబర్ తన సుశిక్షుతులైన 12వేల సైన్యముతో 1526లో భారతదేశంలో అడుగుపెట్టి లోఢీ యొక్క సమైక్యతలోపించిన లక్ష బలము కల భారీ సైన్యాన్ని ఎదుర్కొన్నాడు. ఈ [[మొదటి పానిపట్టు యుద్ధం]]లో బాబర్, సుల్తాన్ లోడీని నిర్ణయాత్మకముగా ఓడించాడు. తుపాకీ బళ్ళు, కదిలించగలిగే ఫిరంగీలు, అత్యుత్తమ ఆశ్వికదళ యుక్తులు, ఆ కాలము నాటి ఆంగ్లేయుల పొడవు ధనుస్సు కంటే అత్యంత శక్తివంతమైన మొఘలు విల్లుల సహాయముతో అద్వితీయమైన విజయాన్ని సాధించాడు బాబర్. ఆ యుద్ధములో సుల్తాన్ లోఢీ మరణించాడు. ఒక సంవత్సరము తర్వాత (1527) కణ్వా యుద్ధములో చిత్తోర్ రాజు రాణా ప్రతాప్ సింగ్ నేతృత్వములోని రాజపుత్రుల సంఘటిత సేనను నిర్ణయాత్మకముగా ఓడించాడు. బాబర్ పాలనలో మూడవ పెద్ద యుద్ధము 1529లో జరిగిన గోగ్రా యుద్ధము. ఇందులో బాబర్ ఆఫ్ఘన్, బెంగాల్ నవాబు యొక్క సంయుక్త సేనలను మట్టికరిపించాడు. తన సైనిక విజయాలను పటిష్ఠపరచే మునుపే బాబర్ 1530లో ఆగ్రా వద్ద మరణించాడు. తన ఐదేళ్ళ చిన్న పాలనాకాలములో బాబర్ అనేక కట్టడాలను నిర్మించేందుకు శ్రద్ధ వహించాడు. కానీ అందులో కొన్ని మాత్రమే మనగలిగాయి. బాబర్ తన అత్యంత ముఖ్యమైన వారసత్యముగా భవిష్యత్తులో భారత ఉపఖండముపై సువిశాల సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించాలనే తన స్వప్నాన్ని సాకారము చెయ్యగల వారసులను మిగిల్చిపోయాడు. === హుమాయూన్‌కు బాబరు వ్రాసిన వీలునామా === భోపాల్ లోని ప్రభుత్వ గ్రంథాలయములో దొరికిన పత్రాల ప్రకారం [[బాబర్|బాబరు]] [[హుమాయూన్]]కు ఈ క్రింది వీలునామా వ్రాసాడు. "నా ప్రియ కుమారునికి, ఈ క్రింది విషయాలు గుర్తుంచుకోదగినవి: నీ మనస్సు లో మతవిద్వేషాలను ఉంచుకోవద్దు. న్యాయము చెప్పేటప్పుడు, ప్రజల సున్నితమైన మత విశ్వాసాలను, హక్కులను పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి. గోవధను తప్పిస్తే స్థానికుల మనసులలో స్థానం సంపాదించవచ్చు. ఇవి నిన్ను ప్రజలకు దగ్గరగా తీసుకువెళ్తాయి. ప్రజల ప్రార్థనాలయాలను ఏ మతానికి చెందినవైనా ధ్వంసం చేయవద్దు. దేశ శాంతి కోసం పూర్తి సమాన న్యాయం అమలు చేయగలవు. ఇస్లామును ప్రచారంచేయటానికి , ఇతర మతాలను అన్యాయముతో, కౄరంగా అణచివేయటము అనే కత్తుల కన్నా ప్రేమా, ఆప్యాయత అనే కత్తుల ఉపయోగము ఎంతో గొప్పది. షియాలకు, సున్నీలకు మధ్య విభేదాలను తొలగించు. ఋతువుల గుణగణాలను చూచినట్లే, నీ ప్రజల గుణగణాలను చూడు." == హుమాయూన్ == {{main|హుమాయూన్}} బాబరు మరణముతో, అతని కుమారుడు [[హుమాయూన్]] (1530–56) రాజ్యానికి వచ్చేనాటికి రాజ్యం క్లిష్టపరిస్థుతులలో ఉంది. ఢిల్లీ గద్దెపై ఆఫ్ఘన్లు దాడిచేయటం, తన రాజ్యసంక్రమణ వివాదాస్పదం కావటంతో అన్నివైపుల నుండి హుమాయున్‌కు ఒత్తిడి ప్రారంభమయ్యింది. [[షేర్ షా సూరి]] సేనలచే [[సింధ్]] వరకూ తరమబడిన హుమాయున్, 1540లో పర్షియాకు పారిపోయి, పదునైదు సంవత్సరాల పాటు సఫవిద్‌ల అతిధిగా [[షా తహమస్ప్]] సభలో అవమానంతో తలదాచుకున్నాడు. షేర్షా సూరీ పాలనలో సామ్రాజ్యాన్ని సమైక్య పరచటం, పాలనా యంత్రాగాన్ని వ్యవస్థీకరించడం జరిగాయి. ఇవి ఆ తరువాత అక్బర్ పాలనలో మరింత అభివృద్ధి చెందాయి. అంతేకాక షేర్షా సూరీ యొక్క సమాధి శిల్పకళా తార్కాణమై ఇండో-ఇస్లామిక్ సమాధుల శిల్పశైలిని చాలా ప్రభావితం చేసింది. 1545లో సఫవిదుల సహాయముతో హుమాయున్ కాబూల్ పై పట్టుసాధించి, 1545 మేలో షేర్షా సూరీ మరణముతో బలహీనపడిన ఆఫ్ఘన్ల అధికారాన్ని ఆసరాగా తీసుకొని భారత్‌పై తిరిగి తన హక్కును చాటాడు. హుమాయన్ 1555లో ఢిల్లీని తిరిగి చేజిక్కించుకున్నాడు. కానీ తిరిగివచ్చిన ఆరు నెలలకే తన గ్రంథాలయ మెట్లపై జారిపడి మరణించాడు. ఢిల్లీలోని [[హుమాయూన్ సమాధి]] మొఘల్ శిల్పశైలి అభివృద్ధికి, మెరుగుకు అత్యద్భుత ఉదాహరణ. దీన్ని హుమాయున్ మరణించిన ఎనిమిది సంవత్సరాలకు 1564లో ఆయన విధవరాలు [[హాజీ బేగం]] రూపకల్పన జేసినది. == అక్బర్ == {{main|అక్బర్ }} [[దస్త్రం:AgraFort.jpg|thumb|right|ఆగ్రా కోట యొక్క ప్రధాన ద్వారము]] హుమాయున్ యొక్క ఆకస్మిక మరణం కారణంగా 1556లో అతని పదమూడేండ్ల కుమారుడు జలాలుద్దీన్ అక్బర్ (1556 - 1605) <ref>{{Cite web |last=Ballhatchet |first=Kenneth A. |title=Akbar |url=https://www.britannica.com/biography/Akbar |access-date=17 July 2017 |website=Encyclopædia Britannica |archive-date=25 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230525120830/https://www.britannica.com/biography/Akbar |url-status=live }}</ref> రాజ్య నిర్వహణను స్వీకరించాడు. 1556న రెండవ పానిపట్టు యుద్ధంలో విజయం సాధించిన తరువాత అక్బరు తరపున [[బైరంఖాన్]] రాజ్య విస్తరణను విస్తృతంగా చేపట్టాడు. అక్బరు యుక్త వయస్సుకు వచ్చిన తరువాత, తనదైన వ్యక్తిత్వాన్ని, రాజకీయ చతురతను అలవర్చుకున్నాడు. పని పట్ల ఎక్కువ శ్రద్ధ కలిగి కొన్ని సంవత్సరాల మొఘల్ సామ్రాజ్యంలోని పద్ధతులను స్వయంగా పర్యవేక్షించాడు. రాజ్య విస్తరణ చేసి ఉత్తరాన-పశ్చిమాన [[కాబూల్]], ఉత్తరాన [[జమ్ము కాశ్మీర్|కాశ్మీర్]], తూరుపున [[బెంగాల్]] నుండి మధ్య-భారతాన [[నర్మద|నర్మదా]] నది వరకూ పాలించాడు. అక్బర్ ఆగ్రా సమీపాన 1571లో ప్రారంభించి పటిష్ఠమైన గోడకల [[ఫతేపూర్ సిక్రీ]] (ఫతే = విజయము) అనే రాజధాని నగరాన్ని నిర్మించాడు. అందులో అక్బర్ యొక్క పట్టమహిషులకు రాజసౌధాలు, పెద్ద కృత్రిమ సరస్సు, నీటితో నింపబడిన తటాకాలు కలిగిన పెరళ్ళు కట్టించాడు. అయితే, ఆ నగరాన్ని అనతికాలములోనే విడిచిపెట్టి రాజధానిని 1585లో లాహోర్ కు మార్చాడు. రాజధానిని మార్చటానికి ఫతేపూర్ సిక్రీ నీటి సరఫరా సరిగా లేకపోవటము కారణము అయ్యిండవచ్చు లేదా కొందరు చరిత్రకారులు భావించినట్టు అక్బర్ సామ్రాజ్యము యొక్క వాయవ్య ప్రాంతాలలో దృష్టి పెట్టవలసి రావడంతో రాజధానిని వాయవ్యానికి మార్చాడు. 1599లో అక్బర్ రాజధానిని తిరిగి [[ఆగ్రా]]కు మార్చి తను మరణించేవరకు ఇక్కడినుండే పాలించాడు. వివిధ మతాల ప్రజల సేవలను తనలో కలుపుకుని, పెద్ద భూభాగాన్ని ఏలేందుకు అక్బరు రెండు వైవిధ్యమైన, ప్రయోజనకరమైన విధానాలను ప్రవేశ పెట్టినాడు. ==జహాంగీర్== [[దస్త్రం:Bichitr - Jahangir preferring a sufi sheikh to kings.jpg|thumb]] నూరుద్దీన్ సలీం జహాంగీర్ (ఆంగ్లం : Nuruddin Salim Jahangir), బిరుదు : అల్-సుల్తాన్ అల్-ఆజమ్ వల్ ఖాఖాన్ అల్-ముకర్రమ్, ఖుష్రూయే గీతీ పనాహ్, అబుల్-ఫాతెహ్ నూరుద్దీన్ జహాంగీర్ పాద్షాహ్ గాజీ జన్నత్-మక్సానీ (పర్షియన్: نور الدین جهانگیر ), జననం 1569 సెప్టెంబరు 20 - మరణం 1627 నవంబరు 8) (OS 1569 ఆగస్టు 31 – NS 1627 నవంబరు 8, మొఘల్ సామ్రాజ్యపు నాలుగవ చక్రవర్తి. జహాంగీర్ అనే పదం పర్షియన్ భాషా పదం; جهانگير, అర్థం "ప్రపంచాన్ని జయించినవాడు". నూరుద్దీన్ అనగా "విశ్వాస జ్యోతి".<ref>{{Cite book |last=Gilbert |first=Marc Jason |url=https://books.google.com/books?id=7OQWDgAAQBAJ&pg=PA79 |title=South Asia in World History |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2017 |isbn=978-0-19-976034-3 |page=79 |access-date=22 August 2017 |archive-date=22 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230922033918/https://books.google.com/books?id=7OQWDgAAQBAJ&pg=PA79 |url-status=live }}</ref> జహాంగీర్ తండ్రి అక్బర్. ఎన్నో నోముల తరువాత పుట్టాడు. జహాంగీర్ భార్య నూర్జహాను. అందగత్తెయేగాక మహా తెలివైనది. రాజ్యభారాన్ని మోయగల స్తోమత గలది. జహాంగీర్ త్రాగుడు అలవాటుకు బానిస. ఈ దురలవాటుతోనే మరణించాడు. మంచి న్యాయ పరిపాలకుడిగా పేరున్ననూ, 'త్రాగుడు చక్రవర్తి' గా చెడ్డపేరు తెచ్చుకొని మరణించాడు. == ఇవి కూడా చూడండి == * [[మొఘల్ గార్డెన్స్]] * [[భారతదేశంలో అతిపెద్ద సామ్రాజ్యాల జాబితా]] * [[ఘాగ్రా యుద్ధం]] * [[షకర్ ఖేడా యుద్ధం]] * [[భారతదేశ స్వర్ణయుగం]] * [[ఒరిస్సాపై బెంగాల్ సుల్తానేట్ విజయం]] == Notes == <references/> == బయటి లింకులు == * [http://www.mughalindia.co.uk/index.html Mughal India] an interactive experience from the [[British Museum]] * [http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/mughalempire_1.shtml The Mughal Empire] from [[BBC]]) * [https://web.archive.org/web/20051202045249/http://www.i3pep.org/archives/2005/04/12/mughal-empire/ Mughal Empire] * [https://web.archive.org/web/20070304050303/http://www.streetphotos.net/pakistan/wazir.htm Photographs from Lahore's Mughal period walled city] * [http://www.islamicarchitecture.org/dynasties/mughals.html The Great Mughals]{{Dead link|date=డిసెంబర్ 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.mughalgardens.org/html/home.html Gardens of the Mughal Empire] * ''Indo-Iranian Socio-Cultural Relations at Past, Present and Future'', by M.Reza Pourjafar, Ali * A. Taghvaee, in [http://www.webjournal.unior.it - '''''Web Journal on Cultural Patrimony''''' (Fabio Maniscalco ed.)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160130223426/http://www.webjournal.unior.it/ |date=2016-01-30 }}, vol. 1, January-June 2006 * [https://web.archive.org/web/20170930141527/http://www.paradoxplace.com/Insights/Civilizations/Mughals/Mughals.htm Adrian Fletcher's Paradoxplace - PHOTOS - Great Mughal Emperors of India] {{మొఘల్ సామ్రాజ్యం}} [[వర్గం:మొఘల్ సామ్రాజ్యం]] [[వర్గం:1526 స్థాపితాలు]] [[వర్గం:ముస్లిం వంశాలు]] [[వర్గం:చరిత్ర]] ec0gjip59yu4uucj7esuo43o6b7ly3r 0 39204 4907886 4645192 2026-07-18T17:10:31Z Muralikrishna m 106628 4907886 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder | image = Deve Gowda BNC.jpg | caption = | office = 11వ భారత ప్రధానమంత్రి | president = [[శంకర దయాళ్ శర్మ]] | term_start = 1 జూన్ 1996 | term_end = 21 ఏప్రిల్ 1997 | predecessor = [[అటల్ బిహారీ వాజపేయి]] | successor = [[ఐ.కె.గుజ్రాల్]] | office2 = భారతదేశ హోంమంత్రి | term_start2 = 1 జూన్ 1996 | term_end2 = 29 జూన్ 1996 | primeminister2 = | predecessor2 = [[మురళీ మనోహర్ జోషి]] | successor2 = [[ఇంద్రజిత్ గుప్తా]] | office3 = 14వ కర్ణాటక ముఖ్యమంత్రి | governor3 = ఖుర్షేద్ ఆలం ఖాన్ | term_start3 = 11 డిసెంబరు 1994 | term_end3 = 31 మే 1996 | predecessor3 = [[వీరప్ప మొయిలీ]] | successor3 = జె.హెచ్.పటేల్ | birth_date = {{birth date and age|1933|5|18|df=y}} | birth_place = హరదనహళ్ళి, మైసూర్ రాజ్యం, బ్రిటిష్ ఇండియా <br/>(ప్రస్తుతం కర్నాటక, భారతదేశం) | birth_name = హరదనహళ్ళి దొడ్డెగౌడ దేవెగౌడ | party = జనతాదళ్ (సెక్యులర్) <br/>{{small|(1999–ప్రస్తుతం)}} | otherparty = [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] <small>(1953–1962)</small><br/>[[జనతా పార్టీ]] <small>(1977–1988)</small> [[జనతాదళ్]] <small>(1988–1999)</small> | spouse = {{Marriage|చెన్నమ్మ|25 May 1954}} (మ.2026 జులై 18)<ref>[http://164.100.47.132/LssNew/members/former_Biography.aspx?mpsno=3711 Kumaraswamy,Shri H.D.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107104908/http://164.100.47.132/LssNew/members/former_Biography.aspx?mpsno=3711|date=7 January 2014}} on the Lok Sabha website.</ref> | children = 6; వారిలో [[హెచ్‌.డి రేవణ్ణ]],<br/>[[హెచ్. డి. కుమారస్వామి]] | profession = [[రైతు]], [[రాజకీయ నాయకుడు]] | website = {{URL|http://hddevegowda.in}} | signature = DeveGowda autograph.jpg |relatives=[[ప్రజ్వల్ రేవణ్ణ]] (మనవడు)}} '''హరదనహళ్ళి దొడ్డేగౌడ దేవేగౌడ''' ([[కన్నడ]]: ಹರದನಹಳ್ಳಿ ದೊಡ್ಡೇಗೌಡ ದೇವೇಗೌಡ; జననం [[1933]] [[మే 18]])<ref>{{cite web|url=http://pmindia.nic.in/pm_gowda.htm|title=Profile on website of Prime Minister's Office|website=|access-date=2007-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20071010020723/http://pmindia.nic.in/pm_gowda.htm|archive-date=2007-10-10|url-status=dead}}</ref><ref name="pmindia1">{{cite web|url=http://www.pmindia.gov.in/en/former_pm/shri-h-d-deve-gowda/|title=Shri H. D. Deve Gowda|accessdate=4 August 2012|publisher=pmindia.gov.in|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20140926065154/http://pmindia.gov.in/en/former_pm/shri-h-d-deve-gowda/|archive-date=26 సెప్టెంబరు 2014|url-status=dead}}</ref> భారతీయ రాజకీయనాయకుడు. అతను 11వ [[భారతదేశ ప్రధానమంత్రి|ప్రధానమంత్రి]]<nowiki/>గా పనిచేశాడు. 1996 జూన్ 1 నుండి 1997 ఏప్రిల్ 21 వరకు తన సేవలనందించాడు.<ref name="www.britannica.com">{{cite web|title=Britannica article|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/938170/HD-Deve-Gowda|accessdate=2014-10-16}}</ref> అంతకు ముందు అతను 1994 నుండి 1996 వరకు కర్నాటక రాష్ట్రానికి 14వ [[కర్ణాటక ముఖ్యమంత్రుల జాబితా|ముఖ్యమంత్రి]] బాధ్యతలు నిర్వర్తించాడు. అతను 16వ లోక్‌సభకు [[కర్ణాటక|కర్నాటక రాష్ట్రం]] లోని [[హసన్ లోక్‌సభ నియోజకవర్గం]] నుండి ఎన్నికయ్యాడు. అతను [[జనతాదళ్ (సెక్యులర్)]] పార్టీకి జాతీయ అధ్యక్షుడు.<ref name="janata.in">{{cite web|url=http://www.janata.in/index.php?option=com_content&view=article&id=55&Itemid=62|title=JDS Leader: H. D. Deve Gowda Profile|accessdate=11 June 2017|publisher=janata.in|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100925020517/http://www.janata.in/index.php?option=com_content&view=article&id=55&Itemid=62|archivedate=25 September 2010}}</ref> == ప్రారంభ జీవితం, విద్య == అతను 1933 మే 18న [[మైసూరు సామ్రాజ్యం|మైసూర్ రాజ్యంలో]] హొలినరసపుర తాలూకాలోని హరదనహళ్ళి గ్రామంలో జన్మించాడు. అతను భారత ప్రభుత్వం చే గుర్తించబడిన వెలుకబడిన కులాలలోని వొక్కలిగ కులానికి చెందినవాడు.<ref>{{cite web|url=http://www.business-standard.com/article/opinion/the-office-of-prime-minister-a-largely-north-indian-upper-caste-hindu-affair-114050700846_1.html|title=The office of Prime Minister: A largely north Indian upper-caste, Hindu affair}}</ref><ref>http://www.ndtv.com/india-news/caste-based-politics-has-to-end-in-karnataka-deve-gowda-491714</ref><ref>http://www.rediff.com/news/2008/apr/21spec.htm</ref> అతని తండ్రి దొడ్డె గౌడ వ్యవసాయదారుడు, తల్లి దేవమ్మ గృహిణి.<ref name="Asiaweek article">{{cite web|url=http://www.asiaweek.com/asiaweek/96/0607/nat4.html|title=Asiaweek article|accessdate=2007-09-30|archive-date=2007-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20071109211728/http://www.asiaweek.com/asiaweek/96/0607/nat4.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.newindianexpress.com/states/karnataka/At-81-Gowda-Lives-on-Ragi-Mudde-on-the-Campaign-Trail/2014/03/28/article2135490.ece#.UzU21qiSySo|title=New Indian Express article|accessdate=2014-03-28|archive-date=2014-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20140329014142/http://www.newindianexpress.com/states/karnataka/At-81-Gowda-Lives-on-Ragi-Mudde-on-the-Campaign-Trail/2014/03/28/article2135490.ece#.UzU21qiSySo|url-status=dead}}</ref> రైతు కుటుంబములో పుట్టిన దేవేగౌడ<ref name="Asiaweek article"/> రైతుగా శిక్షణ పొందాడు. అతను 1950ల చివరిలో హసన్ లోని ఎల్.వి.పాలిటెక్నిక్ నుండి సివిల్ ఇంజనీరింగ్ లో డిప్లొమా పొందాడు.<ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/Deve-Gowda-goes-down-memory-lane/article16652770.ece|title=Deve Gowda goes down memory lane|date=2 February 2009|accessdate=11 June 2017|work=The Hindu}}</ref> అతను 1954లో చెన్నమ్మను వివాహమాడాడు. వారికి ఆరుగురు కుమారులు, ఇద్దరు కుమార్తెలు. అతని కుమారులలో [[హెచ్‌.డి రేవణ్ణ]] రాజకీయ నాయకుడు, [[హెచ్. డి. కుమారస్వామి]] కర్ణాటక రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రిగా పనిచేసాడు.<ref>{{cite web|url=http://indiatoday.intoday.in/story/journey-from-being-humble-farmers-to-first-family-proves-uneasy-for-gowdas/1/276299.html|title=The taste of power|date=31 January 1997|accessdate=11 June 2017|publisher=[[India Today]]|last1=Baweja|first1=Harinder}}</ref> == రాజకీయ జీవితం == === కాంగ్రెస్ లో చేరిక === గౌడ 1953లో [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] పార్టీలో చేరి అందులో సభ్యునిగా 1962 వరకు ఉన్నాడు. ఈ సమయంలో అతను [[హొలెనరసిపుర]] లోని ఆంజనేయ కో-ఆపరేటివ్ సొసైటీకి అధ్యక్షునిగా ఉన్నాడు. తరువాత అతను హొలెనరసిపుర తాలూకా డెవలప్‌మెంటు బోర్డు సభ్యునిగా ఉన్నాడు. 1962లో తొలిసారిగా కర్ణాటక శాసనసభకు [[హోలెనరసిపూర్ శాసనసభ నియోజకవర్గం]] నుండి స్వతంత్ర అభ్యర్థిగా పోటీ చేసి గెలుపొందాడు.తరువాత అతను 1962 నుండి 1989 వరకు వరుసగా నాలుగు సార్లు అదే శాసనసభ నియోజకవర్గం నుండి గెలుపొందాడు. అతను కాంగ్రెస్ పార్టీ చీలిపోయినపుడు కాంగ్రెస్ (ఓ) పార్టీలోనికి చేరాడు. 1972 మార్చి నుండి 1976 మార్చి వరకు, 1976 నవంబరు నుండి 1977 డిసెంబరు వరకు శాసనసభలో ప్రతిపక్ష నాయకునిగా సేవలనందించాడు.<ref>{{cite web|url=http://www.janatadalsecular.org.in/ourleaders_devegowda.htm|title=Janata Dal (Secular)|accessdate=2012-08-04|publisher=Janatadalsecular.org.in|website=|archive-url=https://archive.today/20120804132733/http://www.janatadalsecular.org.in/ourleaders_devegowda.htm|archive-date=2012-08-04|url-status=dead}}</ref> ఎమర్జెన్సి కాలంలో (1975-77) బెంగళూరు కేంద్రకారాగారంలో జైలుశిక్షను అనుభవించాడు. === జనతా పార్టీలో === జనతాపార్టీ రాష్ట్ర శాఖకు రెండు సార్లు అధ్యక్ష బాధ్యతలను చేపట్టాడు. 1970వ దశకము చివరలో [[జనతా పార్టీ]]లో ఎదిగిన దేవేగౌడ, 1980లో పార్టీ చీలీపోయినప్పుడు దాని వారసత్వ పార్టీ అయిన [[జనతాదళ్]]ను తిరిగి సమైక్య పరచటంలో ప్రధానపాత్ర పోషించాడు. దేవేగౌడ పార్టీలోకి విభిన్న కులాలకు చెందిన వ్యక్తులను ఆకర్షించడంలో కీలకమయ్యాడు. 1983 నుండి 1988 వరకు [[రామకృష్ణ హెగ్డే]] నాయకత్వంలోని కర్నాటకలోని జనతా పార్టీ ప్రభుత్వంలో మంత్రిగా తన సేవలనందించాడు. 1994 లో అతను జనతాదళ్ రాష్ట్ర విభాగానికి అధ్యక్షుడైనాడు. 1994 రాష్ట శాసనసభ ఎన్నికలలో జనతా దళ్ పార్టీ విజయానికి కృషిచేసాడు. అతను రామనగర నియోజకవర్గం నుండి ఎన్నుకోబడ్డాడు. కర్ణాటక రాష్ట్రానికి 14వ ముఖ్యమంత్రిగా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు. 1995 జనవరిలో గౌడ అంతర్జాతీయ ఆర్థిక వేత్తల పోరంలో పాల్గొనడానికి స్విడ్జర్లాండ్ వెళ్ళాడు. తరువాత కర్నాటక రాష్ట్రానికి విదేశీ పెట్టుబడులను తెప్పించడానికి సింగపూర్ కూడా వెళ్ళాడు.<ref name="pmindia1" /> === ప్రధానమంత్రిగా === 1996 సార్వత్రిక ఎన్నికలలో [[భారత జాతీయ కాంగ్రేసు]] ఓడిపోయి, అప్పటి ప్రధానమంత్రి [[పి.వి.నరసింహారావు]] రాజీనామా చేసిన తర్వాత, జాతీయవాద పార్టీలు ప్రభుత్వము నెలకొల్పడంలో విఫలమయ్యాయి. అప్పుడు యునైటెడ్ ఫ్రంట్ (కాంగ్రెస్ యేతర, బి.జె.పి.యేతర ప్రాంతీయ పార్టీలతో కలసి) కాంగ్రెస్ మద్దతుతో ప్రభుత్వం ఏర్పాటు చేయాలని నిర్ణయించుకుంది. అపుడు దేవెగౌడ యునైటెడ్ ఫ్రంట్ సంకీర్ణ ప్రభుత్వానికి నాయకునిగా ఎన్నుకోబడి దేశానికి 11వ ప్రధానమంత్రి అయ్యాడు.<ref name="janata.in" /> అతను 1996 జూన్ 1 న ప్రధానమంత్రి బాధ్యతలు చేపట్టి 1997 ఏప్రిల్ 11 వరకు కొనసాగాడు. అతను యునైటెడ్ ఫ్రంటు స్టీరింగ్ కమిటీకి చైర్మన్ గా కూడా ఉన్నాడు.<ref name="janata.in" /> === జనతాదళ్ (సెక్యులర్) === [[దస్త్రం:Vishwa_Konkani_Sammelan.jpg|thumb|ఓ కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించిన దేవెగౌడ.|300x300px]] 1977 జాతీయ ఎన్నికలలో విపక్ష పార్టీలను సంఘటితం చేసి జయప్రకాష్ నారాయణ్ స్థాపించిన జనతా పార్టీ మూలాలను తిరిగి గుర్తించి జనతాదళ్ (సెక్యులర్) పార్టీ స్థాపించబడింది. 1988లో చిన్న విపక్ష పార్టీలను జనతా పార్టీ తనలో కలుపుకొని [[జనతాదళ్]] పార్టీగా అవతరించింది. 1989 లో నేషనల్ ఫ్రంట్ ప్రభుత్వాన్ని జనతాదళ్ పార్టీకి చెందిన [[విశ్వనాధ్ ప్రతాప్ సింగ్]] నాయకత్వం వహించి జనతాదళ్ పార్టీ నుండి మొదటి ప్రధానమంత్రి అయ్యాడు. తరువాత దేవెగౌడ, [[ఐ.కె.గుజ్రాల్]]లు యునైటెడ్ ఫ్రంట్ సంకీర్ణ ప్రభుత్వంలో ప్రధానమంత్రులుగా వరుసగా 1996, 1997 లలో కాగలిగారు. 1999 లో పార్టీలోని కొందరు సీనియర్ నాయకులు [[భారతీయ జనతా పార్టీ]]తో కలసి ఎన్.డి.ఎ కూటమి ఏర్పరచినపుడు పార్టీ వర్గాలుగా విడిపోయింది. దేవెగౌడ సారథ్యంలోని జనతాదళ్ (సెక్యులర్) పార్టీలోనికి మధు దండావతే వంటి నాయకులతో పాటు అనేకమంది చేరారు. ఈ పార్టీ విభాగానికి దేవెగౌడ జాతీయ అధ్యక్షుడు అయ్యాడు. 1999 సార్వత్రిక ఎన్నికలలో అతను ఓడిపోయాడు కానీ 2002లోకనకపురలో జరిగిన ఉప ఎన్నికలో గెలిచాడు. 2004 కర్నాటక ఎన్నికలలో జనతాదళ్ (సెక్యులర్) పార్టీగా పునరుద్ధరించడంతో 58 సీట్లు గెలుచుకుంది. రాష్ట్రంలో పరిపాలించే ప్రభుత్వంలో భాగమయింది. తరువాత ఈపార్టీ బి.జె.పితో కలసి ప్రత్యామ్నాయ ప్రభుత్వాన్ని 2006 లో ఏర్పాటు చేసింది. అతని కూమరుడు [[హెచ్. డి. కుమారస్వామి]] బి.జె.పి-జె.డి (ఎస్) పార్టీల కూటమికి నాయకత్వం వహించి ప్రభుత్వాన్ని 20 నెలల పాటు ఏర్పాటు చేసాడు.<ref>{{cite web|url=http://www.janata.in/index.php?option=com_content&view=article&id=53:janata-dal-secular&catid=36:jds&Itemid=60|title=Janata Dal Secular|accessdate=2012-08-04|publisher=Janata.in|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20111007035451/http://www.janata.in/index.php?option=com_content&view=article&id=53:janata-dal-secular&catid=36:jds&Itemid=60|archive-date=2011-10-07|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.janatadalsecular.org.in/history.htm|title=Janata Dal (Secular)|accessdate=2012-08-04|publisher=Janatadalsecular.org.in|website=|archive-url=https://archive.today/20120804112104/http://www.janatadalsecular.org.in/history.htm|archive-date=2012-08-04|url-status=dead}}</ref> 2008 రాష్ట్ర ఎన్నికలలో పార్టీ 28 సీట్లు మాత్రమే గెలుచుకుంది. కానీ దక్షిణ కర్ణాటకలో ముఖ్యమైన శక్తిగా మారింది. [[సిద్దరామయ్య]], సి.ఎం.ఇబ్రహీం లను జె.డి (ఎస్) పార్టీ నుండి దేవగౌడ బహిష్కరించాడు. సిద్ధరామయ్య కర్నాటక లోని దళిత, వెనుకబడిన మైనారిటీ వర్గాలను ప్రాతినిధ్యం వహిస్తున్న అహిందా (AHINDA) <ref name="Ahinda1">{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/Siddaramaiah-under-pressure-to-revive-AHINDA/article15247174.ece|title=Siddaramaiah under pressure to revive AHINDA|date=2006-06-23|accessdate=2017-10-13|publisher=[[The Hindu]]}}</ref><ref name="Ahinda2">{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/AHINDA-leaders-divided-over-Siddaramaiahrsquos-likely-pact-with-BJP/article16346932.ece|title=AHINDA leaders divided over Siddaramaiah’s likely pact with BJP|date=2009-01-07|accessdate=2017-10-13|publisher=[[The Hindu]]}}</ref><ref name="Ahinda3">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bengaluru/ahinda-movement-will-be-strengthened-to-prevent-dalits-from-joining-hindutva-fold/articleshow/59730845.cms|title='Ahinda movement will be strengthened to prevent Dalits from joining Hindutva fold'|date=2017-07-24|accessdate=2017-10-13|publisher=[[The Times of India]]}}</ref> ఉద్యమానికి నాయకత్వం వహిస్తున్నాడు.<ref name="The Hindu">{{Cite web|url=http://www.hindu.com/2005/10/02/stories/2005100217290100.htm|title=JD(S) to expel Siddaramaiah, Ibrahim|accessdate=2013-05-12|publisher=The Hindu|website=|archive-date=2006-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20060529192052/http://www.hindu.com/2005/10/02/stories/2005100217290100.htm|url-status=dead}}</ref> తరువాత సిద్ధరామయ్య, సి.ఎం.ఇబ్రహీంలు భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ లో చేరారు.<ref name="Siddaramaiah joins Congress">{{Cite web|url=http://www.hindustantimes.com/News-Feed/NM13/Siddaramaiah-joins-Congress/Article1-124378.aspx|title=Siddaramaiah joins Congress|accessdate=2013-05-12|publisher=Hindustan Times|website=|archive-date=2013-01-25|archive-url=https://archive.today/20130125233235/http://www.hindustantimes.com/News-Feed/NM13/Siddaramaiah-joins-Congress/Article1-124378.aspx|url-status=dead}}</ref> 2013 విధాన సభ ఎన్నికలలో కాంగ్రెస్ పార్టీ గెలుపొంది సిద్ధరామయ్య కర్నాటక రాష్ట్రానికి 2013లో ముఖ్యమంత్రి అయ్యాడు.<ref name="NDTV.com">{{Cite web|url=http://www.ndtv.com/elections/article/assembly-polls/siddaramaiah-to-be-sworn-in-as-karnataka-cm-on-monday-365969|title=Siddaramaiah to be sworn-in as Karnataka Chief Minister on Monday|accessdate=2013-05-12|publisher=NDTV.com}}</ref> 2008లో జె.డి.ఎస్ ప్రారంభంలో చేసుకున్న ఒప్పందానికి విరుద్ధంగా బి.జె.పి. నాయకుడు [[బి.ఎస్.యడ్యూరప్ప]]కు అధికారాన్ని బదిలీ చేయలేదు.<ref name="JDS did not betray BJP, says Kumaraswamy">{{Cite web|url=http://www.dnaindia.com/india/1158025/report-jds-did-not-betray-bjp-says-kumaraswamy|title=JDS did not betray BJP, says Kumaraswamy|accessdate=2013-05-12|publisher=India - DNA}}</ref><ref name="BJP says its Betrayal withdraws Support to JDS in Karnataka">{{Cite web|url=http://www.daijiworld.com/news/news_disp.asp?n_id=38847&n_tit=BJP+says+it%27s+%27Betrayal%27%2C+withdraws+Support+to+JD%28S%29+in+Karnataka|title=BJP says its Betrayal withdraws Support to JDS in Karnataka|accessdate=2013-05-12|publisher=Daijiworld|website=|archive-date=2019-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20191013111801/http://www.daijiworld.com/news/news_disp.asp%3Fn_id%3D38847%26n_tit%3DBJP%2Bsays%2Bit%27s%2B%27Betrayal%27,%2Bwithdraws%2BSupport%2Bto%2BJD(S)%2Bin%2BKarnataka|url-status=dead}}</ref> ఇది 2008 లో జరిగిన విధాన సభ ఎన్నికలో జె.డి.డి.కు పెద్ద అవరోధానికి దారితీసింది. దీని ఫలితంగా 2004 విధాన సభలో 58 స్థానాలు<ref name="Karnataka Assembly Election Results 2004">{{Cite web|url=http://www.indian-elections.com/assembly-elections/result-karnataka-assembly-2004.html|title=Karnataka Assembly Election Results 2004|accessdate=2013-05-12|publisher=Elections in India|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20180630022910/http://www.indian-elections.com/assembly-elections/result-karnataka-assembly-2004.html|archive-date=2018-06-30|url-status=dead}}</ref> గల పార్టీ 28 సీట్లు మాత్రమే గెలుచుకుంది.<ref name="Karnataka Assembly Election Results 2008">{{Cite web|url=http://www.indian-elections.com/assembly-elections/karnataka/election-result-08.html|title=Karnataka Assembly Election Results 2008|accessdate=2013-05-12|publisher=Elections in India|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20180630022913/http://www.indian-elections.com/assembly-elections/karnataka/election-result-08.html|archive-date=2018-06-30|url-status=dead}}</ref> [[బి.ఎస్.యడ్యూరప్ప]] కర్నాటకలో అత్యధికంగా ఉన్న లింగాయత్ కులానికి చెందినందువల్ల జె.డి.ఎస్ పార్టీలోని అనేక మంది లింగాయత్ కులానికి చెందిన నాయకులు పార్టీని విడిచిపెట్టారు.<ref name="Monsters and Critics">{{Cite web|url=http://news.monstersandcritics.com/india/news/article_1380552.php/Prakash-led_rebel_group_quits_JD-S_in_Karnataka|title=Prakash-led rebel group quits JD-S in Karnataka|accessdate=2013-05-12|publisher=Monsters and Critics|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20130901025721/http://news.monstersandcritics.com/india/news/article_1380552.php/Prakash-led_rebel_group_quits_JD-S_in_Karnataka|archive-date=2013-09-01|url-status=dead}}</ref> 2008 లో [[బి.ఎస్.యడ్యూరప్ప]] ముఖ్యమంత్రిగా ఎన్నుకోబడ్డాడు. కర్ణాటక ముఖ్యమంత్రి అయిన బి. ఎస్. యడ్యూరప్పను దేవ్ గౌడ దూషించాడు.<ref name="abuse1">{{Cite web|url=http://www.dnaindia.com/india/report-former-pm-deve-gowda-abuses-karnataka-cm-1333202|title=Former PM Deve Gowda abuses Karnataka CM|date=2010-01-10|accessdate=2017-10-13|publisher=[[DNA India]]}}</ref><ref name="abuse3">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Former-PM-Gowda-calls-CM-Yeddyurappa-a-bloody-bastard/articleshow/5431046.cms|title='Former PM Gowda calls CM Yeddyurappa a bloody bastard'|date=2010-01-11|accessdate=2017-10-13|publisher=[[The Times of India]]}}</ref> ఈ సంఘటన "భారత రాజకీయాల్లో కొత్త తక్కువ" చేసినట్లు అయింది.<ref name="abuse4">{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/new-low-in-politics-gowda-abuses-yeddyurappa-408623|title='New low in politics, Gowda abuses Yeddyurappa'|date=2010-01-10|accessdate=2017-10-13|publisher=[[NDTV]]}}</ref> కర్ణాటక ముఖ్యమంత్రికి దుర్భాషలాడినందుకు గౌడ క్షమాపణలు చెప్పాడు.<ref name="abuse2">{{Cite web|url=http://www.rediff.com/news/report/deve-gowda-abuses-yeddyurappa-then-says-sorry/20100110.htm|title='Deve Gowda abuses Yeddyurappa, then says sorry'|date=2010-01-10|accessdate=2017-10-13|publisher=[[Rediff.com]]}}</ref> [[బి.ఎస్.యడ్యూరప్ప|బి.ఎస్. యడ్యూరప్ప]], [[సిద్దరామయ్య]] ఇద్దరూ కర్ణాటక రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రులుగా మారారు. 2008 నుండి 2018 వరకు సార్వత్రిక ఎన్నికల వరకు దేవ్ గౌడ నేతృత్వంలోని జె.డి.ఎస్ పార్టీ కర్ణాటక రాజకీయాల్లో ప్రభావం చూపలేదు. [[2018 కర్నాటక శాసనసభ ఎన్నికలు|2018 కర్నాటక శాసనసభ ఎన్నికలలో]] కాంగ్రెస్, బి.జె.పి, జె.డి.ఎస్ మధ్య పోటీ పెరిగింది. ఎన్నికల ఫలితలలో బి.జె.పికి 104 సీట్లు, కాంగ్రెస్ కు 78 సీట్లు, జె.డి.ఎస్ కు 37 సీట్లు వచ్చాయి. భారతీయ జనతా పార్టీ అత్యధిక స్థానాలు పొందినా ప్రభుత్వ ఏర్పాటుకు మెజారిటీ సంపాదించలేకపోయింది. బి.జె.పికి అధికారం వదలడం యిష్టం లేని కాంగ్రెస్ పార్టీ జె.డి.ఎస్ కు మద్దతు ప్రకటించింది. జె.డి.ఎస్. ప్రభుత్వ ఏర్పాటు చేయడానికి సిద్ధపడింది. అంతకు ముందు కర్నాటక గవర్నర్ బి.జె.పికి ప్రభుత్వం ఏర్పాటు చేయవలసినదిగా కోరాడు. బి.ఎస్. యడ్యూరప్ప ముఖ్యమంత్రిగా ప్రమాణ స్వీకారం చేసాడు. గవర్నర్ ఆదేశాల ప్రకారం 2 వారాలలో బలపరీక్ష చేయవలసి ఉంది. దీనికి కాంగ్రెస్, జె.డి (ఎస్) పార్టిలు సుప్రీం కోర్టుకు వెళ్లాయి. సుప్రీం కోర్టు ఒక్కరోజులో బలపరీక్ష చేయాల్సిందిగా కోరాడు. బి.జె.పి పార్టీకి ఏ ఇతర పార్టీల మద్దతు లేకపోవడంతో యడ్యూరప్ప బలపరీక్షకు ముందే రాజీనామా చేసాడు. 2019 ఎన్నికల్లో బీజేపీ తిరిగి అధికారంలోకి రావడంతో కర్ణాటకలోని బీజేపీ వర్గం సంకీర్ణ ప్రభుత్వంలోని 17 (14 మంది కాంగ్రెస్ 3 జేడీ (స్) ) మంది ఎమ్మెల్యేలను ఆకర్షించి ప్రభుత్వాన్ని కూల్చి వేసింది. తర్వాత యాడ్యూరప్ప కర్ణాటక ముఖ్యమంత్రిగా ప్రమాణస్వీకారం చేశారు.<ref name="Coastaldigest.com - The Trusted News Portal of India, Coastal Karnataka Latest news from Mangalore, Udupi, Bhatkal cities">{{Cite web|url=http://www.coastaldigest.com/index.php/karnataka-poll-2013/52726-jds-sdpi-will-have-no-impact-in-dk-ramanath-rai|title=JD(S), SDPI will have no impact in DK: Ramanath Rai|accessdate=2013-05-12|publisher=Coastaldigest.com - The Trusted News Portal of India, Coastal Karnataka Latest news from Mangalore, Udupi, Bhatkal cities|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20130503003434/http://www.coastaldigest.com/index.php/karnataka-poll-2013/52726-jds-sdpi-will-have-no-impact-in-dk-ramanath-rai|archive-date=2013-05-03|url-status=dead}}</ref><ref name="The Diplomat">{{Cite web|url=http://thediplomat.com/the-pulse/2013/05/09/congress-party-sweeps-bjp-in-karnataka-elections/|title=Congress Party Sweeps BJP in Karnataka Elections|accessdate=2013-05-12|publisher=The Diplomat}}</ref><ref name="India Today - Breaking News from India, World, Business and Politics">{{Cite web|url=http://indiatoday.intoday.in/story/karnataka-assembly-polls-2013-results-bjp-congress-kjp-bsy/1/269841.html|title=Seven years later, Congress secures thumping victory in Karnataka : Assembly Elections 2013, News - India Today|accessdate=2013-05-12}}</ref><ref name="The Times of India: Latest News India, World & Business News, Cricket & Sports, Bollywood">{{Cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/specials/news/Karnataka-election-results-2013-Have-political-fortunes-really-changed/articleshow/19997273.cms|title=Karnataka election results 2013: Have political fortunes really changed? - The Times of India|accessdate=2013-05-12}}</ref><ref name="Siddaramaiah sworn in as Karnataka Chief Minister">{{Cite web|url=http://www.deccanherald.com/content/331934/siddu-sworn-22nd-chief-minister.html|title=Siddaramaiah sworn in as Karnataka Chief Minister|accessdate=2013-05-13}}</ref> జె.డి (ఎస్) సారథ్యంలోని ప్రభుత్వం కర్నాటకలో కొలువుతీరనుంది. == నిర్వహించిన పదవులు<ref name="164.100.47.132">{{Cite web |url=http://164.100.47.132/LssNew/Members/Biography.aspx?mpsno=3960 |title=ఆర్కైవ్ నకలు |website= |access-date=2018-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141019223206/http://164.100.47.132/LssNew/Members/Biography.aspx?mpsno=3960 |archive-date=2014-10-19 |url-status=dead }}</ref> == * 1962–89 : సభ్యుడు, కర్నాటక శాసనసభ (7 సార్లు) * 1972–76: కర్నాటక శాసనసభకి ప్రతిపక్ష నాయకుడు * 1983–88: పబ్లిక్ వర్క్స్, నీటిపారుదల శాఖామంత్రి, కర్నాటక ప్రభుత్వం. * 1991: 10వ లోక్‌సభ సభ్యునిగా ఎన్నుకోబడ్డాడు. * 1991–94: సభ్యుడు, కామర్స్ కమిటీ ** సభ్యుడు, జాయింట్ పార్లమెంటరీ కమిటీ ఆన్ ఫెర్టిలైజర్స్ ** సభ్యుడు, కన్సల్టేటివ్ కమిటీ, వ్యవసాయ మంత్రిత్వశాఖ * 1994: అధ్యక్షుడు, జనతాదళ్, కర్నాటక. * 1994–96 : కర్నాటక రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రి. * జూన్. 1996 – ఏప్రిల్. 1997 : భారతదేశ ప్రధానమంత్రి. పెట్రోలియం, రసాయన శాఖామంత్రి, హోం మంత్రి, అణుశక్తి మంత్రి, ఫుడ్ అండ్ ప్రాసెసింగ్ ఇండస్ట్రిస్ మంత్రి, పట్టణ వ్యవహారాలు, ఉపాధి శాఅఖా మంత్రి. * 1996–98 : సభ్యుడు, రాజ్యసభ * నవంబరు. 1996-1997 ఏప్రిల్ : రాజ్యసభ నాయకుడు ; * 1998 : 12వ లోక్‌సభకుతిరిగి ఎన్నిక (2వసారి ). ** జాతీయ అధ్యక్షుడు, జనతాదళ్ (సెక్యులర్) * 2002: 13వ లోక్‌సభకు తిరిగి ఎన్నిక (3వసారి) * 2004: 14వ లోక్‌సభకు తిరిగి ఎన్నిక (4వసారి) * 2006–2008 : సభ్యుడు, రైల్వే కమిటీ * 2009: 15వ లోక్‌సభకు తిరిగి ఎన్నిక (5వసారి) * 2009 ఆగస్టు 31 : సభ్యుడు, డెఫెన్స్ కమిటీ * 2014: 16వ లోక్‌సభకు తిరిగి ఎన్నిక (6వసారి) * 2014 సెప్టెంబరు 1 - :సభ్యుడు, స్టాండింగ్ కమిటీ ఆన్ డిఫెన్స్ == ఇవి కూడా చూడండి == * [[భారత ప్రధానమంత్రుల జాబితా]] == మూలాలు == {{reflist|colwidth=30em}} == బయటి లంకెలు == {{commons category|H. D. Deve Gowda}}{{Wikiquote}} * {{Official website|hddevegowda.in}} * [https://web.archive.org/web/20180520161015/http://archivepmo.nic.in/shrihddevegowda.html Prime Minister H. D. Deve Gowda] ''Prime Ministers Office, Archived'' {{s-start}} {{s-off}} {{s-bef|before=[[అటల్ బిహారీ వాజపేయి]]}} {{s-ttl|title=భారతదేశ ప్రధానమంత్రి|years=1996–1997}} {{s-aft|after=[[ఐ.కె.గుజ్రాల్]]}} {{s-end}} {{భారత ప్రధానమంత్రులు}} {{కర్ణాటక ముఖ్యమంత్రులు}} {{Authority control}} [[వర్గం:భారత ప్రధానమంత్రులు]] [[వర్గం:11వ లోక్‌సభ సభ్యులు]] [[వర్గం:1933 జననాలు]] [[వర్గం:కర్ణాటక ముఖ్యమంత్రులు]] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:16వ లోక్‌సభ సభ్యులు]] [[వర్గం:కర్ణాటక వ్యక్తులు]] dts5an49vrjwegk8v5el1kal2iiy2h9 0 46994 4907905 4902519 2026-07-18T18:08:24Z Pranayraj1985 29393 /* గాయకులు */ 4907905 wikitext text/x-wiki {{విస్తరణ}} {{భారతీయ సంగీతం}} '''హిందుస్థానీ శాస్త్రీయ సంగీతము''' [[భారతీయ శాస్త్రీయ సంగీతము|భారతీయ శాస్త్రీయ సంగీత]] సంప్రదాయాలలో ఒకటి, 13-14 శతాబ్దములలోని సాంస్కృతిక పరిస్థితులచే అమితముగా ప్రభావితమైనది. హిందుస్థానీ శాస్త్రీయ సంగీతపు మూలములు మానవ చరిత్రలోనే అత్యంత ప్రాచీన శాస్త్రములైన [[వేదాలు|వేదముల]] సంప్రదాయములోనివి. ఇందువలన హిందుస్థానీ సంగీతము యొక్క మూలములు మానవ చరిత్రలోని అత్యంత పురాతనమైన సంగీత సంప్రదాయములలోనివని భావించవచ్చును. నాలుగు వేదములలో ఒకటైన [[సామవేదము]] దీనికి సంబంధించిన సంపూర్ణ సాహిత్యమును వివరిస్తుంది. హిందుస్థానీ సంగీతము [[ధ్యానము]] రూపములో కూడా కలదు, కానీ ఇది కొందరు అదృష్టవంతులకు మాత్రమే అందుబాటులో ఉంది. హిందుస్థానీ సంగీతము [[రాగము]]లు, [[తాళము]] లపై ఆధారపడి, మానవ శరీరంలోని వివిధ "చక్రముల"ను ప్రభావితం చేయగలిగి [[కుండలిని]] శక్తి దిశగా తీసుకు వెళ్తున్నది. [[వేదము]]ల యొక్క పద్ధతులు ముఖ్యముగా భౌతిక, మానసిక, [[ఆధ్యాత్మిక]] వికాసములకు తోడ్పడి ఈ చక్రముల ఉత్తేజపరుచుటతో అనుసంధానమై ఉంది. భారతీయ శాస్త్రీయ సంగీతము మానవ సమాజముచే సృష్టించబడిన సంగీత పద్ధతులన్నింటిలో అత్యంత క్లిష్టమైనది, సంపూర్ణమైనది. [[పాశ్చాత్య సంగీతము]]లోని ఎనిమిది మూల స్వరములు డొ రే మి ఫ సొ ల టి డొ, స రిగా మ ప దని స లకు సమానము. [[స్వరము]]ల ఆధారముగా పాడే పద్ధతి వేదముల కాలము నాటికే ప్రసిద్ధమైనది. సామ వేదములోని పవిత్ర స్తోత్రములను పాడేవారు కానీ, వల్లె వేసేవారు కాదు. ఇది ఎన్నో శతాబ్దముల నుండి అభివృద్ధి చెంది భారత దేశాన (ప్రస్తుత [[పాకిస్తాన్]], [[బంగ్లాదేశ్]] లతో పాటు) స్థిరపడినది. దక్షిణ భారతములో ప్రముఖమైన [[కర్ణాటక సంగీతము]] వలె గాక, హిందుస్థానీ సంగీతము ప్రాచీన హైందవ సంస్కృతి, వేదాల తత్వములు, పురాతన శబ్ద వాయిద్యములతో పాటు [[మొఘల్ సామ్రాజ్యం]] మొఘల్ పరిపాలనా సమయమునందు [[పర్షియా]] దేశపు సంగీత విధానముల కలయిక ఉంది. [[దక్షిణ ఆసియా]]కు ఆవల హిందుస్థానీ సంగీతము భారతీయ సంగీతముగా పరిగణించబడటము పరిపాటి. భరత ఖండమునకు ఆవల ఇది అత్యంత ప్రీతిపాత్రమైన సంగీత పద్ధతి అని భావించవచ్చు. కర్ణాటక సంగీతము మాదిరిగా, హిందుస్తానీ సంగీతము ఆరోహణ, అవరోహణములతో కూడిన [[రాగము]]ల యొక్క స్వభావములతో క్రమబద్ధీకరించబడినవి. రాగమునందు [[ఆరోహణ]] [[అవరోహణ]]ల యందున్న క్రమములో ఒకే స్వరములు ఉండవలెనన్న నిబంధన లేదు. రాగ స్వభావమునకు [[వాది]], [[సంవాది]]లతో కూడిన ఒక ప్రత్యేకమైన అమరికను [[పకడ్]] అంటారు. వీటితో పాటు ప్రతి రాగమునకు [[అంబిత్]], [[మీండ్]]యను నిబంధనలు మరికొన్ని ప్రత్యేక లక్షణములు ఉన్నాయి. ఇరవయ్యవ శతాబ్ది ప్రారంభమున, హిందుస్థానీ సంగీతమును ప్రస్తుత [[థాట్]] పద్ధతిన క్రమబద్ధీకరణ చేసిన వారు పండిట్. విష్ణు నారాయణ్ భాత్కండే (1860-1936) గారు. అంతకు ముందు రాగములను [[రాగ]] (మగ), రాగిణి (ఆడ), పుత్ర (శిశు) క్రమమున ఏర్పరచి ఉండేవి. కళాకారులు, ముఖ్యముగా కచేరి చేయువారు (కృతులను రచించువారు కాదు) జనామోదాన్ని పొందిన తరువాత వారి పేర్లకు హిందువులయితే పండిట్ అని ముస్లిములయితే ఉస్తాదులని కలిపి గౌరవిస్తారు. ==చరిత్ర == [[సంగీతం]] హిందూ సంస్కృతిలో ఒక ప్రధాన భాగం అయిపోయింది. వైష్ణవ సంప్రదాయములో సంగీతానికి ఎంతో ప్రత్యేక స్థానం ఉంది, సంగీతాన్ని ఆధారంగా చేసుకొని ఎందరో భగవతారాధన చేసి తరించారు. క్రీస్తు పూర్వం 1800 ప్రాంతములోనిదిగా భావించబడుతున్న చందోగ్య ఉపనిషత్తులో ఆనాడు స్వరముల ఆధారముగా వేద మంత్రాలను పాడే విధానం గురించిన విజ్ఞానాన్ని భద్రపరిచారు. అలా గానం చేసే వారిని సమనులు లేదా సామవేదులు అని పిలిచేవారు. వీరు [[శంకు]], [[వీణ]], [[వేణువు]] వంటి వాయిద్యాలను ఉపయోగించేవారు. రాగము అను పదము క్రీ.పూ 200 ప్రాంతమున [[భరతముని]] చే రచింపబడినదని భావించబడుతున్న నాట్య శాస్త్రములో కనిపిస్తున్నది. ఆ తరువాతి కాలంలో ప్రాచుర్యం పొంది, పురాణాల కాలంలో అనేక విధములైన కళలలో కనిపిస్తున్నది. [[నారదుడు|నారదునిచే]] రచింపబడిన సంగీత మకరందమను శాస్త్రములో (క్రీపూ 1100) హిందుస్తానీ సంగీతమును పోలిన పద్ధతి కనిపిస్తున్నది. నారదుడు రాగములకు పేర్లు పెట్టి వర్గీకరణ చేసి ఒక విధానాన్ని రచించాడు. 12వ శతాబ్దమున [[జయదేవుడు]] [[అష్టపదులు|అష్టపది]] అను సంప్రదాయమున పాడెనని తెలుస్తున్నది. ఆ తరువాత భారతీయులతో కలిసిపోయిన [[మొఘల్ సామ్రాజ్యం|మొఘల్ సామ్రాజ్య]]వాదులు, ముఖ్యంగా జలాలుద్దీన్ [[అక్బర్]] కాలంలో సంగీత నృత్య కళలకు ఆదరణ దొరికింది, అదే కాలానికి చెందినవాడు ప్రముఖ సంగీతకారుడు [[తాన్ సేన్]]. అతని రాగాలు (సమయానికి అనుగుణంగా విభజింపబడి) ఎంతో శక్తివంతమైనవిగా చెప్పుకోబడతాయి. అతనొక ఉదయం రాత్రి సమయానికి చెందిన రాగమును పాడుట వలన, నగరమంతా మేఘమయమై చీకటి ఆవరించిందని చెప్పుకుంటారు. [[20వ శతాబ్దము]]లో [[మహారాజు]]ల, [[నవాబు]]ల బలము క్షీణించింది, దాంతోపాటే వారి పోషణ కూడా. [[ఆకాశవాణి]] (ఆల్ ఇండియా రేడియో) ఏర్పడిన తరువాత కొంత మంది కళాకారులను ఆదుకున్నది. [[1902]]లో ఫ్రెడ్ గైస్‌బర్గ్ అనే ఆయన రికార్డు చేయడంతో మొట్టమొదటగా గౌహర్ జాన్ అనే కళాకారిణి వెలుగులోకి వచ్చింది. == గాయకులు == # [[మణిరామ్]]: మేవాటి ఘరానాకు చెందిన ఒక [[హిందుస్థానీ సంగీతం|భారతీయ శాస్త్రీయ]] గాయకుడు. # [[సందీప్ రానడే]]: [[పూణే|పూణేకు]] చెందిన ఒక భారతీయ శాస్త్రీయ గాయకుడు == సంబంధిత లింకులు == * [[భారతీయ శాస్త్రీయ సంగీతము]] * [[కర్ణాటక సంగీతము]] * [[ఖవ్వాలి]] * [[రాగము]] * [[తాళము]] * [[రివాయత్]] * [[మల్హార్ రాగం]] * [[లలిత రాగం]] == బయటి లింకులు== * [http://www.itcsra.org/ ITC Sangeet Research Academy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100412122838/http://www.itcsra.org/ |date=2010-04-12 }} * [http://www.articlestonurture.com/classical/music.html/2 Imagination Concept in Indian Classical Music]{{Dead link|date=జనవరి 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20120108073408/http://www.classicalmusicheritage.org/ Patiala Gharana Classical Music Academy of Pakistan] [[వర్గం:హిందుస్థానీ సంగీతము]] [[వర్గం:సంగీతం]] [[వర్గం:సంగీత పద్ధతులు]] 1x8pb47v94tzgl65ilylq9xoc8zx3be 0 48118 4908324 4558334 2026-07-19T10:50:31Z Pranayraj1985 29393 /* మూలాలు */ 4908324 wikitext text/x-wiki {{Infobox subdivision type|name=రాజస్థాన్ జిల్లాలు|map=Map rajasthan dist all shaded.png|category=జిల్లాలు|territory=[[రాజస్థాన్]]|start_date=|current_number=50|number_date=|population_range=[[జైసల్మేర్ జిల్లా|జైసల్మేర్]] – 669,919 (అత్యల్ప); [[జైపూర్ జిల్లా|జైపూర్]] – 6,626,178 (అత్యధిక)|area_range=[[ధౌల్‌పూర్ జిల్లా|ధౌల్‌పూర్]] – {{convert|3,084|కిమీ2|చ.మీ|abbr=on}} (అత్యల్ప); [[జైసల్మేర్ జిల్లా|జైసల్మేర్]] – {{convert|38,401|కిమీ2|చ.మీ|abbr=on}} (అత్యధిక)|government=రాజస్థాన్ ప్రభుత్వం|subdivision=రాజస్థాన్ తహసీల్‌ల జాబితా|caption=రాజస్థాన్ జిల్లాలు}} భారతదేశంలోని వాయవ్య భాగంలో ఉన్న రాజస్థాన్ రాష్ట్రం 23°30'N, 30°12'N అక్షాంశం, 69°30'E, 78°17'E రేఖాంశం మధ్య విస్తరించి ఉంది. 2025 జనవరి 1 నాటికి, పరిపాలనా ప్రయోజనాల కోసం రాష్ట్రం 41 జిల్లాలు, 7 విభాగాలుగా విభజించబడింది.<ref>{{cite web|title=District Profile|url=http://rajasthan.gov.in/District/Pages/DistrictProfile.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150609195128/http://rajasthan.gov.in/District/Pages/DistrictProfile.aspx|archive-date=2015-06-09|access-date=2015-06-11}} Rajasthan District Profile</ref> భారతదేశంలో ఉత్తరప్రదేశ్ 75 జిల్లాలతో మొదటి స్థానంలో ఉండగా, మధ్య ప్రదేశ్ 57 జిల్లాలతో రెండవ స్థానంలో ఉండగా, వాటి తర్వాత, జిల్లాల సంఖ్య పరంగా రాజస్థాన్ భారతదేశంలో మూడవ స్థానంలో ఉంది. రాజస్థాన్ పశ్చిమ, వాయవ్య దిశలో పాకిస్తాన్‌తో సరిహద్దును కలిగి ఉంది. పంజాబ్, హర్యానా, ఉత్తర ప్రదేశ్, మధ్య ప్రదేశ్, గుజరాత్ వంటి ఇతర భారతీయ రాష్ట్రాలతో సరిహద్దులను పంచుకుంటుంది. రాజస్థాన్ 342,239 చ.కి.మీటర్లు (132,139 చదరపు మైళ్ళు) విస్తరించి భారతదేశంలో విస్తీర్ణంలో అతిపెద్ద రాష్ట్రంగా నిలిచింది. జిల్లా నిర్వహణ బాధ్యతలను అఖిల భారత అధికారులు, రాష్ట్ర నియమిత అధికారులు నిర్వహిస్తారు. ప్రతి జిల్లాలో అఖిల భారత అధికారులు డిప్యూటీ కమిషనర్ లేదా జిల్లా మేజిస్ట్రేట్ (భారత పరిపాలనా సేవ నుండి), సూపరింటెండెంట్ ఆఫ్ పోలీస్ (భారత పోలీసు సేవ నుండి) డిప్యూటీ కన్జర్వేటర్ ఆఫ్ ఫారెస్ట్స్ (భారత అటవీ సేవ నుండి), వీరిలో ప్రతి ఒక్కరికి వివిధ రాజస్థాన్ రాష్ట్ర సేవల అధికారులు సహాయం చేస్తారు. రాష్ట్రం నియమించిన అధికారులు ఆరోగ్యం, విద్య ఇతర ప్రాథమిక సౌకర్యాల వంటి విషయాలకు బాధ్యత వహిస్తారు. == జిల్లాల జాబితా == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! !జిల్లా !ప్రాంతం (కిమీ²లో) !జనాభా !విభాగం |- |1 |[[అజ్మీర్ జిల్లా|అజ్మీర్]] |8,481 |2,584,913 |అజ్మీర్ విభాగం |- |2 |[[ఆల్వార్ జిల్లా|ఆల్వార్]] |8,380 |3,671,999 |జైపూర్ విభాగం |- |3 |[[బలోత్రా జిల్లా|బలోత్రా]] | |1,115,751 |జోధ్‌పూర్ విభాగం |- |4 |[[బన్‌స్వార జిల్లా|బన్‌స్వార]] |5,037 |1,798,194 |ఉదయపూర్ విభాగం |- |5 |[[బరన్ జిల్లా|బరన్]] |6,992 |1,223,921 |కోట విభాగం |- |6 |[[బార్మర్ జిల్లా|బార్మర్]] |28,387 |2,604,453 |జోధ్‌పూర్ విభాగం |- |7 |[[బీవార్ జిల్లా|బీవార్]] | |1,094,918 |అజ్మీర్ విభాగం |- |8 |[[భరత్‌పూర్ జిల్లా|భరత్‌పూర్]] |5,066 |2,549,121 |భరత్‌పూర్ విభాగం |- |9 |[[భిల్వార జిల్లా|భిల్వార]] |10,455 |2,410,459 |అజ్మీర్ విభాగం |- |10 |[[బికనీర్ జిల్లా|బికనీర్]] |30,247 |2,367,745 |బికనీర్ విభాగం |- |11 |[[బుంది జిల్లా|బుంది]] |5,550 |1,113,725 |కోట విభాగం |- |12 |[[చిత్తౌర్‌గఢ్ జిల్లా|చిత్తౌర్‌గఢ్]] |7,822 |1,544,392 |ఉదయపూర్ విభాగం |- |13 |[[చురు జిల్లా|చురు]] |13,858 |2,041,172 |సికార్ విభాగం |- |14 |[[దౌస జిల్లా|దౌసా]] |3,432 |1,637,226 |జైపూర్ విభాగం |- |15 |[[డీగ్ జిల్లా|డీగ్]] | |10,72,755 |భరత్‌పూర్ విభాగం |- |16 |[[దివానా కుచమన్ జిల్లా]] | |1,625,837 |అజ్మీర్ విభాగం |- |17 |[[ధౌల్‌పూర్ జిల్లా|ధౌల్‌పూర్]] |3,033 |1,207,293 |భరత్‌పూర్ విభాగం |- |18 |[[దుంగర్‌పూర్ జిల్లా|దుంగర్‌పూర్]] |3,770 |1,388,906 |ఉదయపూర్ విభాగం |- |19 |[[హనుమాన్‌గఢ్ జిల్లా|హనుమాన్‌గఢ్]] |9,656 |1,774,692 |బికనీర్ విభాగం |- |20 |[[జైపూర్ జిల్లా|జైపూర్]] |11,143 |6,626,178 |జైపూర్ విభాగం |- |21 |[[జైసల్మేర్ జిల్లా|జైసల్మేర్]] |38,401 |669,919 |జోధ్‌పూర్ విభాగం |- |22 |[[జలోర్ జిల్లా|జలోర్]] |10,640 |1,828,730 |జోధ్‌పూర్ విభాగం |- |23 |[[ఝలావర్ జిల్లా|ఝలావర్]] |6,928 |1,411,129 |కోట విభాగం |- |24 |[[ఝున్‌ఝును జిల్లా|ఝున్‌ఝును]] |5,928 |2,137,045 |సికార్ విభాగం |- |25 |[[జోధ్‌పూర్ జిల్లా|జోధ్‌పూర్]] |22,850 |3,687,165 |జోధ్‌పూర్ విభాగం |- |26 |[[కరౌలి జిల్లా|కరౌలి]] |5,043 |1,458,248 |భరత్‌పూర్ విభాగం |- |27 |[[ఖైర్తల్-తిజారా జిల్లా]] | |966,821 |జైపూర్ విభాగం |- |28 |[[కోట్‌పుట్లీ బెహ్రోర్ జిల్లా|కోట్‌పుట్లీ బెహ్రోర్]] | |1,271,426 |జైపూర్ విభాగం |- |29 |[[కోట జిల్లా|కోట]] |5,217 |1,951,014 |కోట విభాగం |- |30 |[[నాగౌర్ జిల్లా|నాగౌర్]] |17,718 |3,307,743 |అజ్మీర్ విభాగం |- |31 |[[పాలీ జిల్లా|పాలీ]] |12,387 |2,037,543 |జోధ్‌పూర్ విభాగం |- |32 |[[ఫలోడి జిల్లా|ఫలోడి]] | |731,583 |జోధ్‌పూర్ విభాగం |- |33 |[[ప్రతాప్‌గఢ్ జిల్లా (రాజస్థాన్)|ప్రతాప్‌గఢ్]] |4,117 |867,848 |ఉదయపూర్ విభాగం |- |34 |[[రాజ్‌సమంద్ జిల్లా|రాజ్‌సమంద్]] |4,550 |1,156,597 |ఉదయపూర్ విభాగం |- |35 |[[సలుంబర్ జిల్లా|సలుంబర్]] | |570,775 |ఉదయపూర్ విభాగం |- |36 |[[సవై మధోపూర్ జిల్లా|సవై మధోపూర్]] |10,527 |1,335,551 |భరత్‌పూర్ విభాగం |- |37 |[[సికార్ జిల్లా|సికార్]] |7,742 |2,677,333 |సికార్ విభాగం |- |38 |[[సిరోహి జిల్లా|సిరోహి]] |5,136 |1,036,346 |జోధ్‌పూర్ విభాగం |- |39 |[[శ్రీ గంగానగర్ జిల్లా|శ్రీ గంగానగర్]] |11,154 |1,969,168 |బికనీర్ విభాగం |- |40 |[[టోంక్ జిల్లా|టోంక్]] |7,194 |1,421,326 |అజ్మీర్ విభాగం |- |41 |[[ఉదయ్‌పూర్ జిల్లా]] |11,724 |3,068,420 |ఉదయపూర్ విభాగం |} == కొత్తగా ఏర్పడిన జిల్లాలు == {| class="wikitable sortable" !వ.సంఖ్య !కొత్తగా ఏర్పడిన జిల్లా ! గతంలో ఏ జిల్లాలో భాగంగా ఉండేది |- |4 | [[బలోత్రా జిల్లా|బలోత్రా]] | [[బార్మర్ జిల్లా]] |- |1 | [[బీవార్ జిల్లా|బీవార్]] | [[అజ్మీర్ జిల్లా]], [[పాలీ జిల్లా|పాలి జిల్లా]] |- |5 | [[డీగ్ జిల్లా|డీగ్]] | [[భరత్‌పూర్ జిల్లా]] |- |15 | [[దివానా కుచమన్ జిల్లా|దివానా కుచమన్]] |[[నాగౌర్ జిల్లా]] |- |3 | [[ఖైర్తాల్ తిజారా జిల్లా|ఖైర్తాల్ తిజారా]] | [[ఆల్వార్ జిల్లా]] |- |10 | [[కోట్‌పుట్లీ బెహ్రోర్ జిల్లా|కోట్‌పుట్లీ బెహ్రోర్]] | [[జైపూర్ జిల్లా]], [[ఆల్వార్ జిల్లా|అల్వార్ జిల్లా]] |- |14 | [[ఫలోడి జిల్లా|ఫలోడి]] |[[జోధ్‌పూర్ జిల్లా]] |- |19 | [[సాలంబర్ జిల్లా|సాలుంబర్]] |[[ఉదయ్‌పూర్ జిల్లా]] |} == విభాగాలు == [[దస్త్రం:Map_rajasthan_dist_7_div.png|thumb|450x450px| రాజస్థాన్ విభాగాలు|center]] {| class="wikitable sortable" style="width:95%; text-align:center; border:1px solid black" !వ.సంఖ్య ! style="background:#99ff99;" | విభాగం !style="background:#99ff99;"| విభాగం లోని జిల్లాలు |- |1 |అజ్మీర్ | * [[అజ్మీర్ జిల్లా|అజ్మీర్]] * [[బీవర్|బీవార్]] * [[దీద్వానా అసెంబ్లీ నియోజకవర్గం|దీద్వానా-కూచమన్]] * [[నాగౌర్ జిల్లా|నాగౌర్]] * [[భిల్వార జిల్లా|భిల్వారా]] * [[టోంక్ జిల్లా]] |- |2 |భరత్‌పూర్ | * [[భరత్‌పూర్ జిల్లా|భరత్‌పూర్]] * [[డీగ్]] * [[ధౌల్‌పూర్ జిల్లా|ధోల్పూర్]] * [[కరౌలి జిల్లా|కరౌలి]] * [[సవై మధోపూర్ జిల్లా|సవాయి మాధోపూర్]] |- |3 |బికనీర్ | * [[అనుప్‌గఢ్ జిల్లా|అనుప్‌గఢ్]] * [[బికనీర్ జిల్లా|బికనీర్]] * [[హనుమాన్‌గఢ్ జిల్లా|హనుమాన్‌గఢ్]] * [[శ్రీ గంగానగర్ జిల్లా|శ్రీ గంగానగర్]] |- |4 |బన్‌స్వార | * [[బన్‌స్వార]] * [[దుంగర్‌పూర్ జిల్లా|దుంగార్పూర్]] * [[ప్రతాప్‌గఢ్ జిల్లా (రాజస్థాన్)|ప్రతాప్‌గఢ్]] |- |5 |జైపూర్ | * [[ఆల్వార్ జిల్లా|అల్వార్]] * [[దౌస జిల్లా|దౌసా]] * [[జైపూర్ జిల్లా|జైపూర్]] * [[జైపూర్ జిల్లా|జైపూర్ రూరల్]] * [[ఖైర్తాల్|ఖైర్తాల్ తిజారా]] * [[కోట్‌పుత్లీ-బెహ్రోర్ జిల్లా|కోట్‌పుట్లీ-బెహ్రోర్]] |- |6 |జోధ్‌పూర్ | * [[బలోత్రా]] * [[బార్మర్ జిల్లా|బార్మర్]] * [[జైసల్మేర్ జిల్లా|జైసల్మేర్]] * [[జోధ్‌పూర్ జిల్లా|జోధ్‌పూర్ అర్బన్]] * [[జోధ్‌పూర్ జిల్లా|జోధ్‌పూర్ రూరల్]] * [[ఫలోడి]] |- |7 |కోట | * [[బరన్ జిల్లా|బరన్]] * [[బుంది జిల్లా|బండి]] * [[ఝలావర్ జిల్లా|ఝలావర్]] * [[కోట జిల్లా|కోట]] |- |8 |పాలి | * [[పాలీ జిల్లా|పాలి]] * [[జలోర్ జిల్లా|జాలోర్]] * [[సిరోహి జిల్లా|సిరోహి]] |- |9 |సికార్ | * [[ఝున్‌ఝును జిల్లా|ఝుంఝును]] * [[సికార్ జిల్లా|సికర్]] * [[చురు జిల్లా|చురు]] |- |10 |ఉదయ్‌పూర్ | * [[భిల్వార జిల్లా|భిల్వారా]] * [[చిత్తౌర్‌గఢ్ జిల్లా|చిత్తోర్‌గఢ్]] * [[రాజ్‌సమంద్ జిల్లా|రాజసమంద్]] * [[సలుంబర్|సాలుంబర్ జిల్లా]] * [[ఉదయ్‌పూర్ జిల్లా|ఉదయపూర్]] |} == ఇవి కూడా చూడండి == * [[రాజస్థాన్‌లోని పట్టణ స్థానిక సంస్థల జాబితా]] * [[రాజస్థాన్ అడ్మినిస్ట్రేటివ్ సర్వీస్]] * [[రాజస్థాన్ తాలూకాల జాబితా]] == మూలాలు == {{మూలాలు}} == వెలుపలి లంకెలు == {{రాజస్థాన్ లోని జిల్లాలు}}{{భారతదేశం జిల్లాలు}} [[వర్గం:రాజస్థాన్ జిల్లాలు]] [[వర్గం:భారతదేశ జిల్లాల జాబితాలు]] [[వర్గం:జాబితాలు]] [[వర్గం:భారతదేశం లోని జిల్లాలు]] [[వర్గం:రాజస్థాన్‌కు సంబంధించిన జాబితాలు]] 4hhlinm49a92fqpwhxljzxr5uo905d2 0 53483 4907797 4603865 2026-07-18T12:05:56Z Kopparthi janardhan1965 124192 తారాగణం 4907797 wikitext text/x-wiki {{వేదిక|తెలుగు సినిమా}}సెక్రెటరీ చిత్రం 1976 లో సురేష్ ప్రొడక్షన్స్ పతాకంపై, నిర్మాత డీ.రామానాయుడు నిర్మించిన తెలుగు ఫ్యామిలీ డ్రామా చిత్రం.ఈ చిత్రంలో అక్కినేని నాగేశ్వరరావు, వాణిశ్రీ,చంద్రమోహన్, గుమ్మడి, కాంచన, తదితరులు నటించారు. సంగీతం కె వి మహదేవన్ సమకూర్చగ , యద్దనపూడి సులోచనారాణి నవల ఆధారంగా ఈ చిత్రాన్ని నిర్మించారు.{{సినిమా| name =సెక్రటరీ| image = Secretary.jpg | director =[[కె.ఎస్.ప్రకాశరావు]]| story = [[యద్దనపూడి సులోచనా రాణి]] | dialogues = [[ఆచార్య ఆత్రేయ]]| year =1976| language =తెలుగు| producer = [[డి.రామానాయుడు]] | production_company =[[సురేష్ ప్రొడక్షన్స్]]| lyrics = [[ఆత్రేయ]] | music =[[కె.వి.మహదేవన్]]| playback_singer = [[వి.రామకృష్ణ]], [[పి.సుశీల]], [[ఎస్.పి.బాలసుబ్రహ్మణ్యం]] | starring =[[అక్కినేని నాగేశ్వరరావు]],<br>[[వాణిశ్రీ]],<br>[[జయసుధ]],<br>[[చంద్రమోహన్]],<br>[[కాంచన]],<br>[[సత్యనారాయణ]],<br>[[కృష్ణకుమారి (నటి)|కృష్ణకుమారి]],<br>[[రంగనాథ్]]<br>[[శాంతకుమారి]],<br>[[గిరిజ (నటి)|గిరిజ]]| }} తెలుగు సినిమా చరిత్రలో నవలలను ఆధారంగా చిత్రాలను నిర్మించి విజయం సాధించిన సంస్ధలు సురేష్,అన్నపూర్ణ సంస్ధలు. ఆ కోవలో సురేష్ ప్రొడక్షన్స్ నిర్మించిన సెక్రటరీ సినిమా. యుధ్దనపూడి సులోచనారాణి రచించిన [[సెక్రటరీ (నవల)|సెక్రటరీ నవల]] ఈ సినిమా కి ఆధారం. == తారాగణం == * అక్కినేని నాగేశ్వరరావు_ రాజశేఖరం * వాణీశ్రీ_జయంతి * చంద్రమోహన్_ శివరాం * గుమ్మడి వెంకటేశ్వరరావు_ డాక్టర్ సుబ్రహ్మణ్యం * కైకాల సత్యనారాయణ_ కరుణాకరం * అల్లు రామలింగయ్య_ రేఖ భర్త * పుణ్యమూర్తుల రాజబాబు_ వాసు * రంగనాథ్_ డాక్టర్ ప్రసాద్ * ధూళిపాళ_ వర్మ * తిక్కవరపు సుబ్బరామిరెడ్డి_ ఎస్.పి.శివరాం రెడ్డి(అతిథి పాత్ర) * దగ్గుబాటి రామానాయుడు_ డాక్టర్( అతిథి పాత్ర) * జయసుధ_ ప్రమీల * కాంచన_ రేఖారాణి * కృష్ణకుమారి_ డాక్టర్ విజయలక్ష్మి * హేమలత_ కామేశ్వరమ్మ * శాంతకుమారి_ బామ్మ * గిరిజ కరుణాకరం భార్య * రమాప్రభ_ వాసంతి * అన్నపూర్ణ_ సునంద * రాధాకుమారి * మమత * కల్పనా రాయ్_ సర్వెంట్ * వై.విజయ * మాస్టర్ రాము * బేబీ రోహిణి. == సాంకేతిక వర్గం == * ==పాటలు == పాటల రచయిత ఆచార్య ఆత్రేయ. * మనసులేని బ్రతుకొక నరకం, గానం. వి. రామకృష్ణ * నా పక్కన చోటున్నది ఒక్కరికే , గానం. వి. రామకృష్ణ * ఆకాశమంత పందిరి వేసి, గానం.వి.రామకృష్ణ, సుశీల * చాటుమాటు సరసంలో, గానం.ఎస్ పి బాలసుబ్రహ్మణ్యం, పి సుశీల * మొరటోడు నా మొగుడు , గానం.వి.రామకృష్ణ, పి.సుశీల * పెదవి విప్పలేను , గానం.వి.రామకృష్ణ , పి.సుశీల * నేటిదా ఒకనాటిదా , గానం.వి.రామకృష్ణ , పులపాక సుశీల . ==మూలాలు== <references/> [[వర్గం:అక్కినేని నాగేశ్వరరావు నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:నవల ఆధారంగా తీసిన సినిమాలు]] [[వర్గం:రామానాయుడు నిర్మించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:కాంచన నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:జయసుధ నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:చంద్రమోహన్ నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:రమాప్రభ నటించిన సినిమాలు]] iwskqlv7izy8zt4cgxzui4sqt6juf3t 4907800 4907797 2026-07-18T12:13:10Z Kopparthi janardhan1965 124192 సాంకేతిక వర్గం 4907800 wikitext text/x-wiki {{వేదిక|తెలుగు సినిమా}}సెక్రెటరీ చిత్రం 1976 లో సురేష్ ప్రొడక్షన్స్ పతాకంపై, నిర్మాత డీ.రామానాయుడు నిర్మించిన తెలుగు ఫ్యామిలీ డ్రామా చిత్రం.ఈ చిత్రంలో అక్కినేని నాగేశ్వరరావు, వాణిశ్రీ,చంద్రమోహన్, గుమ్మడి, కాంచన, తదితరులు నటించారు. సంగీతం కె వి మహదేవన్ సమకూర్చగ , యద్దనపూడి సులోచనారాణి నవల ఆధారంగా ఈ చిత్రాన్ని నిర్మించారు.{{సినిమా| name =సెక్రటరీ| image = Secretary.jpg | director =[[కె.ఎస్.ప్రకాశరావు]]| story = [[యద్దనపూడి సులోచనా రాణి]] | dialogues = [[ఆచార్య ఆత్రేయ]]| year =1976| language =తెలుగు| producer = [[డి.రామానాయుడు]] | production_company =[[సురేష్ ప్రొడక్షన్స్]]| lyrics = [[ఆత్రేయ]] | music =[[కె.వి.మహదేవన్]]| playback_singer = [[వి.రామకృష్ణ]], [[పి.సుశీల]], [[ఎస్.పి.బాలసుబ్రహ్మణ్యం]] | starring =[[అక్కినేని నాగేశ్వరరావు]],<br>[[వాణిశ్రీ]],<br>[[జయసుధ]],<br>[[చంద్రమోహన్]],<br>[[కాంచన]],<br>[[సత్యనారాయణ]],<br>[[కృష్ణకుమారి (నటి)|కృష్ణకుమారి]],<br>[[రంగనాథ్]]<br>[[శాంతకుమారి]],<br>[[గిరిజ (నటి)|గిరిజ]]| }} తెలుగు సినిమా చరిత్రలో నవలలను ఆధారంగా చిత్రాలను నిర్మించి విజయం సాధించిన సంస్ధలు సురేష్,అన్నపూర్ణ సంస్ధలు. ఆ కోవలో సురేష్ ప్రొడక్షన్స్ నిర్మించిన సెక్రటరీ సినిమా. యుధ్దనపూడి సులోచనారాణి రచించిన [[సెక్రటరీ (నవల)|సెక్రటరీ నవల]] ఈ సినిమా కి ఆధారం. == తారాగణం == * అక్కినేని నాగేశ్వరరావు_ రాజశేఖరం * వాణీశ్రీ_జయంతి * చంద్రమోహన్_ శివరాం * గుమ్మడి వెంకటేశ్వరరావు_ డాక్టర్ సుబ్రహ్మణ్యం * కైకాల సత్యనారాయణ_ కరుణాకరం * అల్లు రామలింగయ్య_ రేఖ భర్త * పుణ్యమూర్తుల రాజబాబు_ వాసు * రంగనాథ్_ డాక్టర్ ప్రసాద్ * ధూళిపాళ_ వర్మ * తిక్కవరపు సుబ్బరామిరెడ్డి_ ఎస్.పి.శివరాం రెడ్డి(అతిథి పాత్ర) * దగ్గుబాటి రామానాయుడు_ డాక్టర్( అతిథి పాత్ర) * జయసుధ_ ప్రమీల * కాంచన_ రేఖారాణి * కృష్ణకుమారి_ డాక్టర్ విజయలక్ష్మి * హేమలత_ కామేశ్వరమ్మ * శాంతకుమారి_ బామ్మ * గిరిజ కరుణాకరం భార్య * రమాప్రభ_ వాసంతి * అన్నపూర్ణ_ సునంద * రాధాకుమారి * మమత * కల్పనా రాయ్_ సర్వెంట్ * వై.విజయ * మాస్టర్ రాము * బేబీ రోహిణి. == సాంకేతిక వర్గం == *దర్శకుడు: కోవెలమూడి సూర్య ప్రకాశరావు *కథ: యద్దనపూడి సులోచన రాణి *చిత్రానువాదం: కె.ఎస్.ప్రకాశరావు *సంగీతం: కె.వి.మహదేవన్ *సంభాషణలు: ఆచార్య ఆత్రేయ *గీత రచయిత: ఆచార్య ఆత్రేయ *నేపథ్య గాయకులు: పులపాక సుశీల, విస్సంరాజు రామకృష్ణ, శ్రీపతి పండితారాధ్యుల బాలసుబ్రహ్మణ్యం *ఛాయా గ్రహణం: విన్సెంట్ *కూర్పు: కె.ఎ.మార్తాండ్ *నిర్మాత: దగ్గుబాటి రామానాయుడు *నిర్మాణ సంస్థ: సురేష్ ప్రొడక్షన్స్ *విడుదల:28:04:1976. ==పాటలు == పాటల రచయిత ఆచార్య ఆత్రేయ. * మనసులేని బ్రతుకొక నరకం, గానం. వి. రామకృష్ణ * నా పక్కన చోటున్నది ఒక్కరికే , గానం. వి. రామకృష్ణ * ఆకాశమంత పందిరి వేసి, గానం.వి.రామకృష్ణ, సుశీల * చాటుమాటు సరసంలో, గానం.ఎస్ పి బాలసుబ్రహ్మణ్యం, పి సుశీల * మొరటోడు నా మొగుడు , గానం.వి.రామకృష్ణ, పి.సుశీల * పెదవి విప్పలేను , గానం.వి.రామకృష్ణ , పి.సుశీల * నేటిదా ఒకనాటిదా , గానం.వి.రామకృష్ణ , పులపాక సుశీల . ==మూలాలు== <references/> [[వర్గం:అక్కినేని నాగేశ్వరరావు నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:నవల ఆధారంగా తీసిన సినిమాలు]] [[వర్గం:రామానాయుడు నిర్మించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:కాంచన నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:జయసుధ నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:చంద్రమోహన్ నటించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:రమాప్రభ నటించిన సినిమాలు]] ie1wqeairk0obi9m7v7kbad5w59dji9 0 54875 4907802 3783554 2026-07-18T12:21:22Z Kopparthi janardhan1965 124192 4907802 wikitext text/x-wiki {{సినిమా| name =సైనికుడు| image = Sainikudu (1997).jpg| caption = సినిమా పోస్టర్| director =[[బి.కృష్ణారెడ్డి]]| year =1997| language =తెలుగు| production_company =[[శ్రీలక్ష్మీ ఇంటర్నేషనల్]]| starring =[[సాయి కుమార్]],<br>[[ఇంద్రజ]]| }} సైనికుడు 1997 డిసెంబరు 19న విడుదలైన తెలుగు సినిమా. శ్రీ లక్ష్మి ఇంటర్నేషనల్స్ పతాకం కింద చిట్టి నిర్మించిన ఈ సినిమాకు బి. కృష్ణా రెడ్డి దర్శకత్వం వహించాడు. సాయికుమార్, ఇంద్రజ లు ప్రధాన తారాగణంగా నటించిన ఈ సినిమాకు [[రమణీ భరధ్వాజ్|రమణి భరధ్వాజ్]] సంగీతాన్నందించాడు.<ref>{{Cite web|title=Sainikudu (1997)|url=https://indiancine.ma/BDRE|access-date=2022-12-21|website=Indiancine.ma}}</ref> == తారాగణం == * సాయికుమార్ * ఇంద్రజ == సాంకేతిక వర్గం == * దర్శకత్వం: బి.కృష్ణారెడ్డి * కథ, చిత్రానువాదం: బి.కృష్ణారెడ్డి * నిర్మాత: చిట్టి * సంగీతం: రమణీ భరధ్వాజ్ * పాటల రచయితలు: భువన చంద్ర, గురుచరణ్, హేమాద్రి * గాయకులు: చిత్ర, రమణీ భరధ్వాజ్, లలితా సాగరి, సునంద, మురళీధరన్, మనో, మురళి, రాము * నిర్మాణ సంస్థ: శ్రీలక్ష్మీ ఇంటర్నేషనల్ * విడుదల: 19:12:1997. == పాటలు == # ఉదయానికి చెప్పెయ్ వెల్ కం... రచన: భువన చంద్ర, గాయకులు: చిత్ర మురళీధరన్, కోరస్ # లేనే లేని నిన్నటి కోసం... : రచన: గురుచరణ్, గాయకులు: రమణీ భరధ్వాజ్, చిత్ర # నాకంటే ధనవంతుడు లేనే లేదు... రచన: గురుచరణ్, గాయకుడు: మురళీధర్ # పాడనా తెలుగుపాట... రచన: గురుచరణ్, గాయకులు: మనో, మురళీ, రాము, లలితా సాగరి # అనురాగపు సుమవనమా.. రచన: హేమాద్రి, గాయకులు: రమణీ భరధ్వాజ్, సునంద, కోరస్ == మూలాలు == {{మూలాల జాబితా}} b60rxskwojq1yw7h4e5405ze39pz4r4 0 66724 4908368 4833457 2026-07-19T11:39:27Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 /* ఇవీ చూడండి */ 4908368 wikitext text/x-wiki {{విస్తరణ}}{{మూలాలు లేవు}}{{సూఫీ తత్వము}} '''సూఫీ తత్వము''' (అరబ్బీ : تصوّف - ''తసవ్వుఫ్'', పర్షియన్ భాష :صوفی‌گری ''సూఫీగరి'', టర్కిష్ భాష : తసవ్వుఫ్, ఉర్దూ భాష : تصوف ) <ref name="qamar">{{citation|url=https://books.google.ca/books?id=t1ORAgAAQBAJ&|title=Striving for Divine Union: Spiritual Exercises for Suhraward Sufis|author=Qamar-ul Huda|pages=1–4|publisher=RoutledgeCurzon|year=2003}}</ref> : [[ఇస్లాం]] మతములో ఒక ఆధ్యాత్మిక ఆచారం ఈ సూఫీ తత్వం. ఈ తత్వం ప్రకారం స్వీయ ఆధ్యాత్మికా మార్గాన ఈశ్వర ప్రేమను పొందడం ధ్యేయం.<ref>Trimingham (1998), p.1</ref> ఈ తత్వంలోని విశ్వసోదర ప్రేమ మాత్రం శ్లాఘింపదగినది. ఈ సూఫీ తరీఖాలు [[సున్నీ ఇస్లాం]] గాని [[షియా ఇస్లాం]] గాని కలిగివున్నవే. భారతదేశంలోకి ఎందరో సూఫీ సన్యాసుల ప్రవేశం పదమూడో శతాబ్దం నుంచి మొదలైంది. [[ఖ్వాజా మొయినుద్దీన్ చిష్తి]] సూఫీ వాదాన్ని ప్రచారం చేశాడు. ఆ తర్వాత ఎన్నో సూఫీ శాఖలు (సిల్‌సిలాలు) భారతదేశంలో ప్రవేశించాయి. సాంస్కృతిక సమైక్యతకు సూఫీలు దోహద పడ్డారు.<ref>See: * Esposito (2003), p.302 * Malik (2006), p.3 * B. S. Turner (1998), p.145 * {{cite web | url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/aftoc.html | work=Country Studies | publisher=U. S. Library of Congress (Federal Research Division) | title=Afghanistan: A Country Study | accessdate=2007-04-18 | pages=150}}</ref> ==సూఫీ మతము== 14 వ శతాబ్దములోని బాగ్దాదు రాజు ఆస్థానసభ్యులలో ఉస్మాన్ షా అనే ఆయన ఒకడుండేవాడు.ఇతడు లక్ష్మీపుత్రుడు, పండితుడు, జ్ఞాని. ఇతనికి భారతదేశం దర్సించాలని ఒక అవ్యక్త ప్రేరణ కలిగింది.వెంటనే తన రాజీనామా పత్రము తన ప్రభువు చేతికిచ్చాడు. రాజు నాయనా, భయాన పోవద్దని చెప్పారు. వినలేదు. సా.శ.1350లో భారతయాత్రకు ముగ్గురు మిత్రులతో పయానమైనాడు.స్నేహితులు కూడా ఇట్టి జ్ఞానమూర్తులే. మనము ఈశ్వర దర్శనార్ధము వెళ్తున్నాము మనకు ధనముతో పనిలేదు అని మన వెంట ఏమీ తీసుకు వెళ్ళద్దని నిర్ణయించారు.ఈవిధంగా వారంటా అరేబియా సముద్రంలో పడవలో బయలుదేరారు. కొంతదూరం వచ్చునప్పటికి పడవ మునుగుటకు సిద్ధమైనది. అప్పుడు ఉస్మాన్ షా మీలో ఎవరైనా డబ్బును దగ్గర ఉంచుకున్నారా అని ప్రశ్నించాడు. వారిలో ఒకడు నావద్ద ఒక బంగారు నాణెం ఉందని వాంకురిసే రోజు పనికివచ్చునని చెప్పగా దానిని ఉస్మాన్ షా పారివేయమని చెప్పగా అతను దానిని సముద్రంలోకి విసిరిన వెంటనే పడవ తేలడం మొదలయింది. ఈశ్వర సేవకులకు ఏశ్వరుడే ధనము. వాడే రక్షకుడు. ఈవిధంగా వారు అరేబియన్ సముద్రము దాటి సింధూ తీరం చేరారు. సెహ్వాన్ అనే పట్టణంలో దిగారు. ఇక్కడి ముసల్మాన్ మతబోధకులు ఒక పాత్రనిండా పాలుపోసి వీరికి పంపారు. ఉస్మాన్ షా ఈపాత్ర తీసుకోక ఆపాలపైన ఒక పుష్పం ఉంచి తిప్పిపంపాడు.పాలవలె ఒకపాత్రలో మేముండే వాళ్ళము కామని జీవితప్రవాహమనే పాలమీద పుష్పం వలె తేలియాడే వారమని దీని మూలంగా ఉస్మాన్ షా తెలియపరిచాడు. ఇది సూఫీల మూల లక్ష్యం.సూఫీలకు సింధురాష్ట్రము పట్టుకొమ్మ. సూఫీతత్వములకు [[ఉపనిషత్తు]] లభావములకు చాల దగ్గరపోలికలు ఉన్నాయి.ఉపనిషత్తుల ప్రభావమే వీరిని సూఫీలుగా మార్చిందని కొందరి అభిప్రాయము.సూఫీతత్వము పుట్టిన కాలంలో తెలుగుదేశంలో హరిహర మతములకు తీవ్ర కక్ష్య లేర్పడగా మహాజ్ఞాని అయిన [[తిక్కన]] హరిహర సమైక్యం బోధించాడు.సరిగా ఆకాలంలో ఉత్తర భారతభూమిలో హిందూ ముసల్మాన్ మతములకు తీవ్ర కక్ష్యలేర్పడినవి.అప్పుడు ఉన్నత జ్ఞానశిఖరములను అధిరోహించిన బ్రహ్మజ్ఞానులు సత్యమునకు అవధులులేవనీ ఈశ్వరుడు సమస్త మానవుల హృదయసీమలందు ఉన్నాడనీ బోధించారు.ఇట్టి వారిలో [[కబీరు]] ప్రముఖుడు.విశ్వకవి [[రవీంద్రనాధ్ ఠాగూర్]]కి సూఫీ మతంపై మిక్కిలి మక్కువ.ఉపనిషత్తులవలె సత్యాంవేషణకు ఏకత్వమునకు ప్రాధాన్యమిస్తుంది. సూఫీ శబ్దము సఫానుండి పుట్టిందనీ, సఫా అనగా ఇంగ్లీషు శబ్దమైన సోఫా అనీ అర్ధము.ప్రవక్తలు జీవించిన రోజులలో మసీదుబైట ఉండే బల్లపైన కొందరు కూర్చొనేవారు.వీరు ముష్టికొరకు గాదు ఇట్లా కూర్చున్నది. అవధులులేని ఈశ్వరుని మసీదు నాలుగు గోడల మధ్య బంధిస్తునారని మౌనంగా నిరసన చూపించుట కట్లు కూర్చొనేవారు.వీరినే సూఫీలన్నారు. దీని భావమే కబీరు గానం చేసాడు.సఫా అనగా శుభ్రం చేయుట అని అర్ధము.హృదయమాలిన్యమును పరిసుభ్రము చేయుట.హిందూ మాతంలో (ఈశ్వరుడు) == గంధం బసవ శంకరరావు గారు చెప్పిన మాటలు == * 'సూఫీ' అంటే 'కంబళి బట్ట' అని అర్థం.సూఫీ తత్వవేత్తలు భౌతిక సౌఖ్యాలకు లోనుకాక, నిరాడంబరమైన కంబళి బట్టలు ధరించడం వల్ల ఈ మతానికి 'సూఫీ' అని పేరొచ్చింది.'సూఫీ' అంటే- పవిత్రతకు, (భౌతికబంధాల నుంచి) స్వేచ్ఛకు సంకేతం! సూఫీ యోగి అంతర్దృష్టితో ధ్యానతత్పరుడై, సత్యాన్వేషకుడై ఉంటాడు.ధ్యాన దైవిక ప్రేమ భావనతోపరమాత్మలో లీనం కావడమే సూఫీ సిద్ధాంతం.ఆడంబరాలకూ దూరంగా పవిత్రంగా యోగులుగా, సన్యాసులుగా, స్వాములుగా జీవితాన్ని గడిపే వ్యక్తులు 'సూఫీలు. * పరమాత్ముడైన శ్రీకృష్ణుని పతిగా తలచి, జీవాత్మలైన గోపికలు అతడిని విడిచి మనలేక, [[మధురభక్తి]]తో తమ మాన ప్రాణాలు అర్పించి కృష్ణుడి సాన్నిధ్యాన్ని పొందుతారు.[[భగవంతుడు]] [[పరమాత్మ]] కాగా, [[భక్తుడు]] ([[జీవి]] ) [[జీవాత్మ]] . ఈ రెండింటి అనుసంధానం జరిగేది భక్తితో. అదీ మధురమైన భావనతో. 'సూఫీ'లో నిగూఢమై ఉన్న సత్యమిదే! దీనిని సూఫీ యోగులు 'ఇష్క్‌ హక్కికీ' అంటారు.భారతీయ భక్తి సంప్రదాయంలో [[జయదేవుడు]], [[మీరాబాయి]], [[అన్నమాచార్య]], [[తులసీదాసు]], [[చైతన్య మహాప్రభు]], [[క్షేత్రయ్య]] ఈ కోవకు చెందినవారే! * ఇస్లాం నుంచి ఆవిర్భవించి ప్రపంచవ్యాప్తంగా విస్తరించిన సూఫీ తత్వం కేవలం ఒక మతం కాదు. అది మత పరిధులను దాటి విశ్వచైతన్యాన్ని, భగవత్తత్వాన్ని నింపుకొన్న విశాల మధురభక్తి సిద్ధాంతం.భారతీయ సూఫీ యోగుల్లో [[ఖ్వాజా మొయినుద్దీన్‌ చిష్తీ]], [[బ్రహ్మర్షి హుస్సేన్ షా|షా హుస్సేన్]] ‌, [[సయ్యద్‌ అలీ హైదర్]] ‌, [[ఫర్ద్‌ ఫకీర్]] ‌, [[ఖలందర్‌ హజ్రత్‌ సాయి ఖుతబ్‌ అలీ షా]], [[హజ్రత్‌ సాయి రోషన్‌ అలీ షా]], [[హదీబక్ష్‌]]లు ప్రముఖులు. * సూఫీ యోగులందరూ భగవంతునిపై ఆధారపడి జీవనం సాగించారు. నవాబులు, ప్రభువులు అందించిన కానుకలను సున్నితంగా తిరస్కరించారు. ఆర్భాటాలకు తావివ్వకుండా, అహంకార రహితులై, నామసంకీర్తనం చేస్తూ భక్తులకు సందేశాలు అందిస్తూ, సత్యాన్వేషణలో [[ఆత్మ సాక్షాత్కారం]] చేసుకున్నారు. సూఫీ వేదాంత సోపానాల్లో ఈ దశను 'ఫనా-ఫి-అల్లాహ్‌' అంటారు.[[తురీయావస్థ]], [[సమాధి]] స్థితులను అంగీకరించిన సూఫీ యోగులు నిశ్చల [[భక్తి]] భావంతో, భగవత్‌ ప్రణయ సౌందర్యంలో తన్మయీభూతులై తమ జీవాత్మలను పరమాత్ముడైన [[అల్లాహ్]]లో ఐక్యం చేసుకున్నారు.<ref>{{Cite web |url=http://www.eenadu.net/antaryami/antarmain.asp?qry=310508anta |title=ఆర్కైవ్ నకలు |website= |access-date=2016-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110830180255/http://eenadu.net/antaryami/antarmain.asp?qry=310508anta |archive-date=2011-08-30 |url-status=dead }}</ref> == సూఫీ తరీఖా == [[దస్త్రం:Mevlana Konya.jpg|thumb|left|[[మౌలానా రూమి]] సమాధి, కోన్యా, [[టర్కీ]]]] [[దస్త్రం:Afaq Khoja Mausoleum in Kashgar, 11 October 2005.jpg|left|చైనా, కాష్గర్ లోని ఖోజా ఆఫాఖ్ సమాధి.|thumb|250px]] సూఫీ [[తరీఖా]]లు నాలుగు. * [[చిష్తియా]] * [[సహర్ వర్దియా]] * [[ఖాదరియా]] * [[నఖ్ష్ బందియా]] == కొన్ని విశేషాలు == *[[డబ్బు]] ముట్టుకోరాదు. పేదరికమే సుగుణం. *[[బ్రహ్మచర్యం]] తప్పనిసరి కాదు.ఆధ్యాత్మిక పురోగతికి, కుటుంబ జీవితం ఆటంకం కాదు.ప్రపంచాన్ని త్యజించి క్రియారాహిత్యంతో జీవించవద్దు. భౌతిక [[శ్రమ]]తో జీవనోపాధి కల్పించుకుంటూనే భగవంతుడిని అన్వేషించాలి. రైతులుగా, నేతపని వారుగా, కసాయి పనివారుగానైనా సరే శ్రమించాలి. *భగవంతుని పట్ల ప్రేమ, భక్తి ప్రపత్తులే మోక్షాన్ని ప్రసాదిస్తాయి.జీవాత్మ పరమాత్మతో సమైక్యమవ్వాలి. ([[వహదతుల్ వజూద్]] ). *భగవంతునికి, మానవులకు మధ్య ప్రేమికుల సంబంధం కాకుండా యజమాని - బానిసల సంబంధం ఉండాలి. ([[వహదతుల్ షుద్]] ) -- [[నక్షబందీ]] శాఖకు చెందిన [[షేక్ అహ్మద్ సర్హిందీ]] *మక్కా, గంగ మోక్షాన్ని ఇవ్వలేవు.అహాన్ని పరిత్యజించడమే మోక్ష మార్గము.-- [[బుల్లేషా]] . *[[శ్రీరాజ్]] అనే హిందువును [[ముహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్]] [[వజీరు]]గా నియమించాడు. మొఘలులు రాజపుత్రులను, మరాఠీలను ఉన్నత పదవుల్లో నియమించారు. *కాశ్మీర్‌ను పాలించిన ‘[[జైనులాబిదిన్]] ’ హిందూ మతాన్ని ఆదరించాడు. *[[అక్బర్]] అన్ని మతాలు సమానమే అన్నాడు. *[[హారతి]]ని [[నిసర్]] గా. [[దిష్టి]]ని [[నజర్]]గా ముస్లింలు స్వీకరించారు. హిందువులను చూసి అత్యధిక ముస్లింలు బహుభార్యత్వాన్ని త్యజించి ఏకపత్నీవ్రతం అవలంబించారు. * జీవాత్మ, పరమాత్మ ఐక్యమవ్వాలనే అద్వైత భావనను సూఫీలు స్వీకరించారు. బెంగాల్‌లోని సూఫీ ముస్లింలు, సీతా, కాళీ వంటి హిందూ దేవతలను ఆరాధించారు. * సంస్కృతంలోని వైద్య రచనలను ‘తిబ్ - ఎ - సికిందరి’ పేరుతో పర్షియన్‌లోకి అనువదించారు. * ముస్లింల నుంచి రసాయన శాస్త్ర పరిజ్ఞానాన్ని, ‘జిచ్’ అనే క్యాలెండర్‌కు సంబంధించిన అంశాలను, ‘తాజిక్’ అని పిలిచే జ్యోతిష్య శాస్త్ర విభాగాన్ని హిందువులు స్వీకరించారు. * [[బదౌని]] రామాయణాన్ని పర్షియన్‌లోకి అనువదించగా, ముస్లిం పండితులు మహాభారతాన్ని ‘రమ్జానామా’ పేరుతో పర్షియన్‌లోకి అనువదించారు. * [[అమీర్ ఖుస్రో]] భారతదేశాన్ని తన మాతృభూమిగా భావిస్తూ హిందీ భాషాభివృద్ధికి కృషి చేశాడు. కవిత్వంలో భారతీయ శైలి (సబక్ -ఇ - హింద్) ని ప్రోత్సహించాడు.పర్షియన్ సంగీత సంప్రదాయాల ప్రభావంతో ఉత్తర భారతదేశంలో [[హిందుస్థానీ సంగీతం]] అభివృద్ధి చెందింది. అమీర్ ఖుస్రో, జైపూర్ పాలకుడు [[హుసేన్ షా షర్కీ]] వంటి వారు ఎన్నో కొత్త రాగాలను సృష్టించారు. *ముస్లింలు భారతీయ వాస్తు కళలకు కమాన్, గుమ్మటం, మీనార్ (స్తంభాలు) లను జోడించారు. రంగురాళ్లను వినియోగించారు. ఉద్యాన కళను అభివృద్ధి చేశారు. బృందావనంలోని ఆలయాల్లో మొగల్ శైలి కనిపిస్తుంది. అక్బర్ నిర్మించిన ఫతేపూర్ సిక్రీలో హిందూ-ఇస్లామిక్ శైలి కనిపిస్తుంది. *ని ర్గుణ వాదుల్లో రామానందుడి శిష్యుల్లో [[కబీర్]] ప్రసిద్ధుడు. ఆయన భగవంతుడిని రామ్, రహీమ్, అల్లా అన్నాడు.. * కాశ్మీరులో[[లల్లా]] అనే శైవయోగిని ‘ఋషి’ ఉద్యమాన్ని నడిపారు. హిందువులు సూఫీ మహనీయుల సమాధులను దర్శించి నేటికీ ఆరాధిస్తున్నారు. * సూఫీలు అద్వైత భావనతో యోగ సాధన చేశారు. ‘అమృతకుండ’ అనే హర్షయోగ గ్రంథాన్ని పర్షియన్‌లోకి అనువదించుకున్నారు.[[నిజాముద్దీన్ ఔలియా]] యోగ సాధన చేసి [[సిద్ధుడు]] అయ్యాడు. * హృదయ ధ్యానమునకు ప్రార్థన, నామజపము, స్మరణ, మౌనము సాధనలు.నామజపంకన్నా స్మరణ చాలా శ్రేష్ఠమని వీరిభావన.మౌనము 2 రకాలు. 1.శారీరిక మౌనము 2. మానసికమౌనము. మౌనమునకుపాంగం ఏకాంతవాసం.శరీర మౌనము ప్రథమసోపానము.దీనికి మానసికమౌనమే గమ్యస్థానము.మౌనమే ఏశ్వరుని వాక్కు. * సూఫీముఖ్యులలో దర్యాఖాన్ ప్రముఖులు. వీరు మౌనము నుండి వాక్కు వస్తుందని అన్నారు.వాక్కు కన్నా శక్తి కలది మౌనమే అని వీరి అభిప్రాయము. మనస్సు బురద వంటిదని దానిని కదిలిస్తూ ఉంటే ఎప్పుడూ మలినంగానే ఉంటుంది.మనస్సు కదిలించకుండా ఉంటే, అది పరిశుభ్రమై ఆత్మజ్ఞాన సంపన్నమవుతుంది.అదే మౌనంగా ఉండడం. * వీరి మంత్రము ఓంకారము వలే ఉంటుంది. '''హూ''' అంటారు.దీనిని బ్రహ్మాండాక్షరమని వక్రాక్షమనీ అంటారు.సూఫీలు ధ్యాన సాధనకు దీనినే ఉపయోగిస్తారు.ఇది చీకటిలో దీపం వలె వెలుగుతుందని వీరి నమ్మకము. * ఈశ్వరుడు శరీరంలో బందీయై ఉన్నాడు.ఇతనిని పొందుటకు శరీరబంధములనుండి విముక్తుని చేయాలి.అందువలన శరీరమునకు బాధ తప్పదు.బాధవల్ల భగవంతుడు సన్నిహితుడవుతాడు. * తాను పోగొట్టుకున్నదాని గురుంచి హృదయం ఏడుస్తుంటే తాను కన్నదాని గురుంచి ఆత్మ నవ్వుతుంది. తీవ్రావేదన లేనిదే భగవానుడు దగ్గరకురాడని వీరి నమ్మకము. * సూఫీలు భగవానుని ప్రియునిగా భావించి ఆరాధిస్తారు. * సూఫీలు మాంసాహారము భుజించరు. సూఫీలో షిరాజ్ వైన్ ను తాగుతారు.పునర్జన్మ ఉందని నమ్ముదురు. ==షాలటీఫ్== సూఫీ భక్తులలో ప్రముఖుడు షాలటీఫ్. ఈయన 1693 సం.లో జన్మించాడు.తండ్రి విద్యాభ్యాసమునకితనిని గురువు వద్దకు పంపాడు.గురువు '''అలీఫ్''' అక్షరమును దిద్దమని అతనిచేత అనిపించాడు. తర్వాత బే అక్షరము వ్రాసి ఉచ్చరించమని చెప్పాడు.అతడు మాట్లాడలేదు గురువుగారు నోరూ చేయి చేసుకున్నారు.అతడు మాట్లాడలేదు.ఆలీఫ్ తర్వాత అక్షరం చెప్పమంటే అనలెదని తండ్రికి చెప్పినాడు.అలీఫ్ అంటే అల్లా అని అర్ధమని అల్లా తర్వాత ఇంకొకటి లేదని తండ్రి కొ చెప్పనాడు.తర్వాత అతడు బడికి వెళ్ళడం మాని వెసాడుఇ. ప్రకృతి పాఠశాలలోనే జీవిత విద్యను అభ్యసించాడు.ఆదేశ పాలకినికి తండ్రి గృహవైద్యుడు.పాలకుని కుమార్తెకు జబ్బుచేసింది.తండ్రిని పిలిపించగా తండ్రికి బదులుగా కుమారుణ్ణి పంపాడు.లటిఫ్ వెళ్ళి రోగినాడి పరీక్షించి ఈశ్వరుని హస్తంలో ఉనావారికి ఎన్నటికీ అపాయం ఉండదని అన్నాడు.రోగి నవయొవ్వని. ఆమె సౌందర్యమునకు ముగ్ధుడైనాడు.ఆమెను తనకిచ్చి పెళ్ళి చేయమన్నాడు.ఆమె తల్లితండ్రులు ఒప్పుకోలేదు.ఆమెపై ప్రేమ ఈతనిని పిచ్చివానిగా చేసింది.తన సర్వస్వం వదిలి దేశదిమ్మరి అయినాడు.కొంతకాలం తిరిగి తిరిగి హింగ్లాజ్ పట్టణమునకు చేరుకున్నాడు.అక్కడ మర్మయోగులనాశృఅయించాడు.గురువులు ప్రణవాక్షరాన్ని ప్రసాదించారు. ప్రణవమంత్రం చీకటిలో తనకు వెలుగుగా ప్రసాదించిదనాడు లటీఫ్.అనేక కష్టములను భరించి ఇంటికి చెరుకున్నాడు.ఆలోగా ప్రియురాలు తనలోనే ఉన్నదని గ్రహించాడు.ఆతని అనిష్కల్మష ప్రేమను గ్రహించి పాలకుడు ఆతని కుమార్తెను ఆతనికిచాడు.ఇద్దరూ పెళ్ళిచేసుకున్నారు.లటీఫ్ అప్పటికే భగవామృతం పూర్తిగా సేవించాడు. లటీఫ్ త్యాగరాజు, అన్నమాచార్యులవంటి భక్తుడు. నిత్య మధురగాన సంకీర్తనలలో గడిపేవాడు.1747లోనో 1752లోనో ఈతను ఈశ్వరుని దర్శించి పరమపదించాడని ఈతని సూఫీతత్వ శిష్యులందురు. [[దస్త్రం:dil.gif|thumb|మనసులో అల్లాహ్ పేరు ముద్రించి వుంటుందనే విషయాన్ని సూచించే చిత్రం. ఖాదిరి అల్-మున్‌తహీ తరీఖాకు చెందిన విశ్వాసం.|link=Special:FilePath/Dil.gif]] == సూఫీ కవిత్వం == * తనకటుగాని, ఇటుగాని సైతానుకి ఎవరన్నా పరిశుద్ధంగా కనిపిస్తే ఓర్వలేక జ్వరంతో మంచమెక్కుతాడు దుష్టుడైనా సరే తనగడ్డి వామి తగలబడితే, ఇంకవాడు ఎవడింట్లోనూ దీపం వెలిగేటందుకిష్టపడడు -- దీవి సుబ్బారావు * నీలో ఉన్న ప్రతి భాగానికి ఒక రహస్య భాష ఉంది. నీ చేతులు, కాళ్లు నువ్వేం చేశావో చెబుతాయి.-- మౌలానా రూమీ * దిగుడుబావి నుండి ఏతంతో నీళ్లను పైకి తోడినట్లు పరుపుతో నీ కళ్లను నీటితో ఉబికిపోనీ నీ హృదయపు మాగాణి పొలంలో పచ్చటి చివురులు మొలకెత్తనీ కన్నీరు కావలిస్తే కన్నీరు కార్చేవాళ్లతో దయగా వుండు దయ కావాలిస్తే నిస్సహాయుల పట్ల దయ చూపు -- మౌలానా రూమీ * అల్లాను ప్రేమిస్తున్నావా?' అంటే ఔను అహర్నిశలూ మరి సైతాన్ని ద్వేషిస్తున్నావా? లేదు, అందుకు సమయం ఎక్కడిది?-- రబియా * పంచవన్నెల పింఛమే నెమలికి శత్రువు/ చాలా మంది రాజులు తలలు పోగోట్టుకోటానికి కారణం/ వారు తాల్చిన రత్నఖచిత కిరీటాలు ''-- హాఫిజ్ షీరాజీ. * సూఫీయోగి ఈ క్షణానికి చెందిన వారు. 'రేపు' అనటం సుతరామూ గిట్టదు''.... ఫరీదుద్దీన్ అత్తార్. * మధుర మోహన విగ్రహం నన్ను మభ్యపరిచింది! ఆతని మత్తెక్కిన నయనాలు నన్ను మాయ చేసినవి! ఆదొంగ నాలోనే ఉన్నాడు, తెలియక దేశాలు తిరిగాను, ఆ విచిత్ర తస్కరుడు పైబట్ట అపహరించాడు! * అడవులు కొండలు తిరిగినానే మనసా, ఆతనిని గుర్తించలేకపోతినే మనసా! ఆతనిని సామాన్యంగా గుర్తించలేనే ఓ మనసా, ఆతని హృదయ నేత్రంతో కనలేవే ఓ మనసా! * ప్రతి ఉదయము సాయంకాలములందు చేసిన పాపాలకు పరితపిస్తాను నేను.నాస్థితిని తలచి గుండె పగిలి సిగ్గుపడతాను నేను. వీటి ఫలితాలు ఎటు నెట్టినను వాని భావం లోనే వుంటాను నేను. నీ దయలేనిది నా కష్టాలు గట్టెక్కవు సంతత దుఃఖాలు నా హృదయ శాంతి నీయవు నాహృదయం పంట పండించు నీవు! శాంతి ధామం చేరునట్లు దయలచు నీవు! ఆతని దయా సముద్రం అంతులేనిది నోరు హృదయం విప్పి చెప్పలేనిది. పాపాలు గంపలతో ఉన్నా పాపసాగరంలో తేలియాడుతున్నా ఆతడు చేయును పాపముల నన్నిటి సున్నా! * కరకు కరవాలమైనా మిత్రుడు వచ్చాడు. * ప్రపంచ దుఃఖపాల పడవద్దని చెప్పితిగా మనసా. అడవులు కొండలు విహారములు ఆనందించవద్దంటిని గదా మనసా! ప్రపంచమంతా ఏమిలేదు, ఎండమావి చెప్పితిగదా మనసా! సంసారం సముద్రంమీద తేలే బుగ్గని అంటినిగదా మనసా! * అత్యాశాపరులనుండి బైట పడలేవు నీవు, అశాంతినుండి బైటపడనివ్వరు వారు! * వూలు వస్త్రం లోపల సమస్త పాపములు దాగి వున్నవి వంచన, కపటము, అపాయములు అందులో మూగి వున్నవి! తెలుసుకొనవే మనసా! * రాజులకు రాజును నేను, నీవంటి దిగంబరిని కాను నేను, ప్రతిభాగం పగిలిఉన్నా, పదిలంగానే ఉన్నాన్నేను, ప్రతిమారాధకుణ్ణి అవిశ్వాసిని నేను, ముసల్మాన్ కాకయే మసీదుకు వెళ్తాను నేను! * కాబాకు వెళ్ళినా, కాశీకి వెళ్ళినా అందులో ఉన్నవి వానివే, కాబాలో ఉన్న నల్లరాయీ వానిదే, కాశీలో ఉన్న విగ్రహము వానిదే, విశ్వమంతటా వ్యాపించి ఉన్నది వానిదే! * అంతటా భగ్గున మంటలు మండుట చూస్తిని, అదే అన్ని వైపులా వ్యాపించుట చూచితిని, వెలుగు నాటకం ఆడుట చూస్తిని, దాని మూలం వేరే ఉన్నట్లు చూస్తిని! ప్రియుని ప్రేమ పొందితి నేను, అర్హతనునట్టి ఆతని వాత్సల్యం పొందితి నేను, పుట్టిన మొక్క పెరిగి పంట పండగనే, ప్రేమారామంలో ప్రేమ పుష్పం పొందితి నేను! == సూఫీ తత్వ ఆచరణా విధానాలు == * [[జిక్ర్]] * [[హాజ్రా]] * [[ఖవ్వాలి]] * [[సమా]] * [[ఖాల్వా]] == ఇవీ చూడండి == * [[ఆస్తానా|ఆస్తానాలు]] * [[ఖానఖాహ్]] * [[దర్గాహ్]] * [[ఔలియా]] * [[రస్‌ఖాన్]] * [[షా మఖ్దుమ్ రూపోష్]] == సూఫీల జాబితా == {{Main|సూఫీ సాధువుల జాబితా}} [[దస్త్రం:Brooklyn Museum - Saint Shams-i Tabriz.jpg|thumb|హజ్రత్ షంస్ తబ్రేజ్]] * [[రాబియా బస్రీ]] - బస్రా, ఇరాక్ (8వ శతాబ్దము) * [[బహాఉద్దీన్ నఖ్ష్ బంద్ బుఖారి]] 14వ శతాబ్దం, ఉజ్బెకిస్తాన్ * [[అల్ ఖాకిమ్ అత్-తిర్మజి]] 8వ శతాబ్దం, ఉజ్బెకిస్తాన్ * [[ఖ్వాజా అహ్మద్ యాసవి]] 12వ శతాబ్దం, తుర్కెస్తాన్ * [[ఫరీదుద్దీన్ అత్తార్]] పర్షియా * [[అబూ సయ్యద్ అబుల్-ఖైర్]], పర్షియా * [[ఇబ్న్ అరబి]], 1165- 1240 * [[మహ్ మూద్ షబెస్తరి]], పర్షియన్ (హిజ్రీ శకం 687 - 720) * [[జునైద్ బగ్దాది]] పర్షియన్ * [[బాయజీద్ బుస్తామీ]], పర్షియా * [[మన్సూర్ అల్-హల్లాజ్]], పర్షియా * [[అబ్దుల్ ఖాదిర్ జీలాని]], సున్ని, హంబలి, పర్షియన్, బాగ్దాద్ (ఇరాక్) లో సమాధి గలదు * [[నజ్ముద్దీన్ కుబ్రా]], పర్షియా * [[జుల్-నూన్ మిస్రి]], 9 వ శతాబ్దం, నుబియా (ఈజిప్టు) * [[జలాలుద్దీన్ ముహమ్మద్ రూమి]] - 1207, పర్షియా, దర్వేషీ తరీఖా స్థాపకుడు * [[అల్-సఖ్వి]] 831— 902 * [[నస్రుద్దీన్|ముల్లా నస్రుద్దీన్]], పర్షియా * [[గులామ్ ముస్తఫా ఖాన్ ముజద్దిద్]] 1912-2005, ఆసియా, పాకిస్తాన్ * [[అహ్మద్ రజా ఖాన్]] 1856-1920, ఆసియా, బరేలీ మదరసా స్థాపకుడు * [[ముహమ్మద్ తాహిరుల్ ఖాద్రి]] * [[సయ్యద్ ఫైజుల్ హసన్ షా]] * [[హజరత్ జామి]] - 1414, పర్షియా * [[సయ్యద్ ముహమ్మద్ నఖీబ్ అల్ అత్తాస్]] * [[ముహమ్మద్ ఇలియాస్]] - 1885 * ఖలందర్ బాబా * [[శర్మద్ షహీద్]] == మూలాలు == {{reflist|colwidth=45em}} {{మూలాలజాబితా}} == బయటి లింకులు == * [http://iqbalmirzaee.blogspot.com Sufism Articals Downloads and many] * [https://web.archive.org/web/20111016144645/http://www.uga.edu/islam/Sufism.html Sufism's Many Paths] * [http://www.zikr.co.uk/sufism Sufism in a Nutshell: Introduction & Stations of Progress]{{Dead link|date=జనవరి 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{ఇస్లాం}} [[వర్గం:ఇస్లాం]] [[వర్గం:ఆస్తికవాదం]] [[వర్గం:సూఫీ తత్వము]] [[వర్గం:తత్వశాస్త్రం]] [[వర్గం:సూఫీలు]] 8v6x563hwihzopjufbm5yxk49fj50is 0 73682 4908000 4428667 2026-07-19T02:24:12Z స్వరలాసిక 13980 /* చరిత్ర */ 4908000 wikitext text/x-wiki {{Infobox university | name = బెసెంట్ థియొసాఫికల్ కాలేజ్ | native_name = బెసెంట్ దివ్యజ్ఞాన కళాశాల | native_name_lang = | image = Besant theosophical college.jpg | image_upright = | image_alt = | caption = | latin_name = | other_name = బి.టి.కాలేజి | former_name = వుడ్ నేషనల్ కాలేజ్ | motto = ''Education as Service'' | motto_lang = | mottoeng = | top_free_label = | top_free = | type = ప్రైవేటు | established = {{start date and age|1917}} | closed = <!-- {{end date|YYYY}} --> | founder = | parent = | affiliation = [[శ్రీ వెంకటేశ్వర విశ్వవిద్యాలయం]] | religious_affiliation = | academic_affiliation = | endowment = | budget = | officer_in_charge = | chairman = | chairperson = | chancellor = | president = | vice-president = | superintendent = | vice_chancellor = | provost = | rector = | principal = | director = | dean = | head_label = | head = | academic_staff = | administrative_staff = | students = | undergrad = | postgrad = | doctoral = | other = | address = గిరిరావు స్ట్రీట్, బెంగళూరు రోడ్డు | city = [[మదనపల్లె]] | state = [[ఆంధ్రప్రదేశ్]] | country = [[భారతదేశం]] | postcode = 517325 | campus = గ్రామీణ | language = | free_label = | free = | free_label2 = | free2 = | colors = <!--or, colours= --> | athletics = | sports = | athletics_nickname = <!--or, sports_nickname= --> | sporting_affiliations = | mascot = <!--or, mascots= --> | sports_free_label = | sports_free = | sports_free_label2 = | sports_free2 = | website = [http://btcollege.org/ btcollege.org] | logo = | logo_size = | logo_alt = | footnotes = }} '''బెసెంట్ థియొసాఫికల్ కాలేజి''' (దివ్యజ్ఞాన కళాశాల) - [[మదనపల్లె]] పట్టణంలో డా.[[అనీ బిసెంట్]] పేరిట స్థాపించిన కళాశాల. దక్షిణాంధ్రంలో మొదటి కళాశాల. దీన్ని [[మద్రాసు]] (చెన్నై) లోగల [[దివ్యజ్ఞాన సమాజం]] స్థాపించి నడుపుతోంది. ఇది ''బి.టి. కాలేజి''గా ప్రసిధ్ధి చెందింది. ==చరిత్ర== ఈ కళాశాల రాయలసీమ విద్యారంగంలో ఒక మైలురాయిగా నిలిచింది. ప్రజా ఉద్యమాలకు, స్వాతంత్ర్య పోరాటానికి స్ఫూర్తిని అందించిన గొప్ప వేదికగా ఈ కళాశాలను పేర్కొనవచ్చు. దివ్యజ్ఞాన సమాజం ప్రచారానికి [[అనిబిసెంట్]] 1893లో భారతదేశానికి వచ్చింది. బ్రిటిషు ప్రభుత్వ దురాగతాలు, భారతీయుల పేదరికం, నిరక్షరాస్యతను చూసి ఆమె చలించిపోయింది. స్వాతంత్ర్యం కోసం పోరాడాలని ఆమె నిర్ణయించుకుని హోంరూల్ ఉద్యమానికి శ్రీకారం చుట్టింది. దివ్యజ్ఞాన సమాజం తరఫున పాఠశాల స్థాపన కోసం ఆమె చిత్తూరు జిల్లా మదనపల్లెకు వచ్చింది. ఈ ప్రాంతంలో విద్యావ్యాప్తికి అనిబిసెంట్ చేసిన సేవలు మరువలేనివి. ఈమె రాయలసీమలో మొట్టమొదటి దివ్యజ్ఞాన కళాశాలను [[1915]], [[జూలై 19]]న స్థాపించింది.<ref name="విశాలాంధ్ర">{{cite news |last1=విలేకరి |title=మదనపల్లె బిటి కళాశాలకు వందేళ్లు |url=http://54.243.62.7/images_designer/article_docs/2014/7/15/TIRUPATHI.pdf |accessdate=21 June 2020 |work=విశాలాంధ్ర దినపత్రిక |date=14 July 2014 }}{{Dead link|date=జూన్ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>https://www.thehindu.com/features/friday-review/a-historic-journey/article6245726.ece</ref> మొదట ఈ కళాశాల [[మద్రాసు విశ్వవిద్యాలయం|మద్రాసు విశ్వవిద్యాలయానికి]] అనుబంధంగా ఉండేది. ఈ కళాశాల కేంద్రంగా అనిబిసెంట్ హోమ్‌రూల్ ఉద్యమాన్ని నడిపింది. ఈ ఉద్యమం నడుపుతున్నందుకు ఆమెను బ్రిటిషు ప్రభుత్వం ఊటీలో అరెస్టు చేసింది. దానికి నిరసనగా మదనపల్లెలో కళాశాల విద్యార్థులు పెద్ద ఎత్తున ఉద్యమం చేశారు. ఇది, జాతీయోద్యమంలో విద్యార్థులు నేరుగా పాల్గొన్న మొదటి సంఘటన. అనిబిసెంట్‌ను ఆ తర్వాత విడుదల చేసినప్పటికీ కళాశాలను మద్రాసు విశ్వవిద్యాలయం అనుబంధం నుండి తొలగించారు. దీనికి వెరువక అనిబిసెంట్ కళాశాల పేరును ఉడ్ నేషనల్ కాలేజీ అని పేరు మార్చి మద్రాసులో ఆమె స్థాపించిన నేషనల్ యూనివర్సిటీకి అనుబంధంగా చేర్చింది. ఆ యూనివర్సిటీకి [[రవీంద్రనాథ్ ఠాగూర్|రవీంద్రనాధ టాగూరు]] ఛాన్స్‌లర్‌గా వ్యవహరించాడు. 1919లో టాగూరు ఈ కళాశాలను సందర్శించాడు. ఈ సందర్భంగా ఇతడు ఇక్కడ జనగణమన గేయాన్ని [[బంగ్లా భాష|బెంగాలీ భాష]] నుండి ఇంగ్లీషులోనికి అనువదించాడు. ఈ గేయానికి కళాశాల ప్రిన్సిపాల్, ఐరిష్ కవి జేమ్స్ కజిన్స్ భార్య మార్గరెట్ కజిన్స్ బాణీని కూర్చింది. ఆ విధంగా ప్రస్తుతం మనం ఆలపించే రీతిలో జాతీయగీతం ఈ కళాశాల నుండే పాడటం ప్రారంభమయ్యింది.<ref>{{Cite web |url=https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/150817/andhra-pradesh-national-anthem-tune-was-composed-in-madanapalle.html |title=ఆర్కైవ్ నకలు |website= |access-date=2020-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200619013810/https://www.deccanchronicle.com/nation/current-affairs/150817/andhra-pradesh-national-anthem-tune-was-composed-in-madanapalle.html |archive-date=2020-06-19 |url-status=live }}</ref> 1927లో [[ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం]] ప్రారంభమైన తర్వాత ఈ కళాశాల ఆ విశ్వవిద్యాలయానికి అనుబంధంగా మారింది. కానీ 1929లో అధికార పరిధి పునర్విభజన కారణంగా ఈ కళాశాల మళ్ళీ మద్రాసు విశ్వవిద్యాలయం పరిధిలోనికి వచ్చింది. 1956 నుండి ఈ కళాశాల తిరుపతిలోని [[శ్రీ వేంకటేశ్వర విశ్వవిద్యాలయం|శ్రీ వేంకటేశ్వర విశ్వవిద్యాలయానికి]] అనుబంధంగా పనిచేస్తున్నది. ఈ కళాశాలను సందర్శించిన ప్రముఖులలో [[హరీంద్రనాథ్ ఛటోపాధ్యాయ]], [[కమలాదేవి ఛటోపాధ్యాయ]], [[సరోజినీ నాయుడు]], [[మహాత్మా గాంధీ]], [[సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్]], [[బాబూ రాజేంద్ర ప్రసాద్|బాబూ రాజేంద్రప్రసాద్]], [[వి. వి. గిరి|వి.వి.గిరి]], [[చంద్రశేఖర వేంకట రామన్|సి.వి.రామన్]], సి.పి.రామస్వామి అయ్యర్, [[మీర్జా ఇస్మాయిల్]], [[టంగుటూరి ప్రకాశం]] మొదలైన వారున్నారు. ==పూర్వవిద్యార్థులు== * [[శంకరంబాడి సుందరాచారి]] * [[కోట్ల విజయభాస్కరరెడ్డి]] * [[సరస వెంకటనారాయణ భట్టి]]: [[భారతదేశ అత్యున్నత న్యాయస్థానం|భారత సుప్రీంకోర్టు]] న్యాయమూర్తి. ==పూర్వ అధ్యాపకులు== * మార్గరెట్ కజిన్స్ * [[వల్లంపాటి వెంకటసుబ్బయ్య]] ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} ==బయటి లింకులు== * [https://web.archive.org/web/20080202013808/http://www.btcollege.org/ బీ.టీ కాలేజీ అధికారిక సైటు] [[వర్గం:మదనపల్లె]] [[వర్గం:విద్యా సంస్థలు]] [[వర్గం:కళాశాలలు]] [[వర్గం:1915 స్థాపితాలు]] 9id287wngmjo95devogbxzxgh9a7iya 0 75155 4907890 4907491 2026-07-18T17:12:38Z Pranayraj1985 29393 /* సంస్థలు */ 4907890 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ఉదయ్‌పూర్|other_name | settlement_type = [[నగరం (సిటీ)|నగరం]] | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Evening view, City Palace, Udaipur.jpg | photo2a = Udaipur palace night.jpg | size=260 }} | image_alt = ఉదయ్‌పూర్ సిటీ | image_caption = పై నుండి క్రిందికి:ఉదయ్‌పూర్ నగరం సాయంత్రం దృశ్యం, సిటీ ప్యాలెస్, సిటీ ప్యాలెస్ కాంప్లెక్స్ | nickname = సరస్సుల నగరం | pushpin_map = India Rajasthan#India | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = ఉదయ్‌పూర్ | pushpin_map_caption = భారతదేశ పటంలో రాజస్థాన్ రాష్ట్ర స్థానం | coordinates = {{coord|24.58|N|73.68|E|display=inline,title}} | subdivision_type = [[దేశం]] | subdivision_name = {{flag|భారతదేశం}} | subdivision_type1 = [[రాష్ట్రం]] |subdivision_type2 =[[జిల్లా]] | subdivision_name1 = [[రాజస్థాన్]] | subdivision_name2 = [[ఉదయ్‌పూర్ జిల్లా|ఉదయ్‌పూర్]] | established_date = 1559 CE | founder = రానా ఉదయ్ సింగ్ II | named_for = | governing_body = ఉదయ్‌పూర్ నగరపాలక సంస్థ | leader_title = [[నగర మేయర్|మేయర్]] | leader_name = గోవింద్ సింగ్ తక్ ([[బిజెపి]]) | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 64 | area_footnotes = <ref name="JanaaGraha_Udaipur">{{cite web|title=Udaipur City|url=http://janaagraha.org/files/udaipur-report-v15.pdf}}</ref> | elevation_m = 423 | population_total = 451,100 | GDP Per Capita = ₹ 84,595 (4673.7 USD PPP) (2018){{citation needed|date=December 2020}} | population_as_of = 2011 | population_footnotes = | population_density_km2 = | literacy_rate = 89.66 | population_metro = 474,531 | demographics_type1 = [[భాషలు]] | demographics1_title1 = [[అధికార భాష|అధికారిక]] | demographics1_info1 = [[హిందీ]] | demographics1_title2 = అదనపు అధికార భాష | demographics1_info2 = [[ఆంగ్లం]] | demographics1_title3 = ప్రాంతీయ | demographics1_info3 = [[మెవారీ]] | timezone1 = [[భారత ప్రామాణిక కాలమానం]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[పిన్‌కోడ్]] | postal_code = 313001- 313024 | area_code = +91- 294 | area_code_type = [[ప్రాంతీయ ఫోన్‌కోడ్]] | registration_plate = RJ-27 | blank1_name_sec1 = దగ్గరి నగరాలు | blank1_info_sec1 = [[జోధ్‌పూర్]] , [[చిత్తౌర్‌గఢ్]], [[కోట (రాజస్థాన్)| కోట]], [[అహ్మదాబాద్]], [[జైపూర్]], [[ఇండోర్]], | blank2_name_sec1 = | blank2_info_sec1 = | website = {{URL|www.udaipur.rajasthan.gov.in|అధికారక వెబ్సైట్}} }} ఉదయ్‌పూర్''',''' పశ్చిమ భారతదేశంలోని [[రాజస్థాన్]] రాష్ట్రం, [[ఉదయ్‌పూర్ జిల్లా|ఉదయ్‌పూర్ జిల్లాకు]] చెందిన ఒక నగరం.దీనిని''' సిటీ ఆఫ్ సన్ సెట్ ''' (సూర్యాస్తమయ నగరం), '''సరస్సుల నగరం''' (సిటీ ఆఫ్ లేక్) అని కూడా పిలుస్తారు. స్థానికులు దీనిని '''శ్వేత నగరం '''అనికూడా అంటారు.ఇది [[ఉదయ్‌పూర్ జిల్లా|ఉదయ్‌పూర్ జిల్లాకు]], [[పరిపాలనా కేంద్రం|పరిపాలనా ప్రధానకేంద్రం]]. == జనాభా == ఉదయ్‌పూర్ నగరాన్ని ఉదయ్‌పూర్ మెట్రోపాలిటన్ రీజియన్ పరిధిలోకి వచ్చే [[మునిసిపల్ కార్పొరేషన్]] నిర్వహిస్తుంది. 2011 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం ఉదయ్‌పూర్ జనాభా 451,100 మంది ఉండగా, వీరిలో పురుషులు 233,959 కాగా, స్త్రీలు 217,141 మంది ఉన్నారు. ఉదయ్‌పూర్ నగరంలో 451,100 జనాభా ఉన్నప్పటికీ పట్టణ / మెట్రోపాలిటన్ జనాభా 474,531, అందులో 246,118 మంది పురుషులు, 228,413 మంది మహిళలు ఉన్నారు.<ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/city/92-udaipur.html|title=Udaipur City Population Census 2011-2021 {{!}} Rajasthan|website=www.census2011.co.in|access-date=2021-02-09}}</ref> == చరిత్ర == [[రాజపుత్రులు]] ఏలిన మేవార రాజ్యానికి ఉదయ్‌పూర్ రాజధానిగా ఉండేది. ఉదయ్‌పూర్ అతి దీర్ఘకాలం పరిపాలించిన సంస్థానంగా ఉదయ్‌పూర్ ప్రపంచంలో ప్రథమ స్థానంలో ఉంది. రాజపుత్రుల సంతతివారు ఇప్పటికీ వారి హోదాలో కొనసాగుతున్నారు. రాజపుత్రుల చరిత్ర, [[సంస్కృతి]], విజ్ఞాన ప్రదేశాలు ఉదయ్‌పూర్ ఇప్పటికీ విశదీకరిస్తుంది.అనేక రాజమందిరాలు విలాసవంతమైన వసతిగృహాలుగా మారాయి. ఈ నగరాన్ని '''తూర్పు వెనిస్ నగరం, ప్రేమ నగరం, సరస్సుల నగరం ''' అని ఉపనామాలు ఉన్నాయి. [[మహారాణా ప్రతాప్]] [[ఆత్మ]] నిండి ఉందా అనిపించే ఈ పట్టణాన్ని [[1567]]లో ఆరావళి పర్వత పాద పంక్తులలో మహారాజ [[ఉదయ్ సింగ్]] నిర్మించాడు. [[మేవార్]] సామ్రాజ్యానికి ఇది రాజధాని. మూడు సుందరమైన సరస్సులతో, అద్భుతమైన పాలరాతి కళాసంపదతో ఉదయ్‌పూర్ నిండి ఉంటుంది. దక్షిణం వైపు పిచ్డా సరస్సు, మిగిలిన మూడు దిక్కులా ప్రహరీ సరిహద్దులుగా కలిగి ఉంటుంది. ఈ నగరంలో అన్నింటికన్నా చెప్పుకోదగ్గది సిటీ ప్యాలెస్. [[పిచోలా సరస్సు]] ప్రక్కనే ఉండే ఈ ప్యాలెస్ మొత్తం రాజస్థాన్ లోనే అతి పెద్దది. దీని నిర్మాణాన్ని 1559 లో మహారాణా ఉదయ్ సింగ్ II చేపట్టారు. దీన్ని ఇప్పుడు మ్యూజియంగా మార్చారు. మరో ముఖ్యమైన ప్యాలెస్ " లేక్ ప్యాలెస్". సరస్సు మధ్యలో నిర్మించబడిన ఈ అద్భుతమైన కట్టడాన్ని [[మహారాణా జగత్ సింగ్]] వేసవి విడిదిగా నిర్మించుకున్నాడు. దీని నిర్మాణం 1743 లో మొదలై 1746 లో పూర్తయింది. సరస్సు మధ్యలో ఉండటం వల్ల ఇది ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఎంతో ప్రసిద్ధి గాంచింది. ఈ ప్యాలెస్ లోనే ఉదయ్‌పూర్ మహారాజు, మొఘల్ చక్రవర్తి [[షాజహాన్]]కి ఆతిధ్యమిచ్చాడు. ఉదయ్‌పూర్ లో అడుగడుగునా రాజపుట్ వీరుడు, అసామాన్య ధైర్యసాహసాలతో మేవార్ గడ్డపై పరదేశీయుల ఆధిపత్యాన్ని నిరసించి, తరిమికొట్టిన దేశభక్తుడు మహారాణా ప్రతాప్ ఉనికి కనిపిస్తూనే ఉంటుంది. ఈ వీరుడికి అత్యంత విశ్వాసపాత్రంగా ఉండి, ధైర్య సాహసాలతో మహారాణా ప్రతాప్ ప్రాణాలను రక్షించి, చివరకు హల్దీ ఘాట్ లో జరిగిన యుద్ధంలో ప్రాణాలు కోల్పోయిన [[గుఱ్ఱం]] పేరు "చేతక్". ఈ గుఱ్ఱానికి ఎంతో ఆదరంతో అనేక స్థలాలలో విగ్రహాలు కట్టించారు. ఉదయ్‌పూర్ 1159లో రెండవ ఉదయ్ సింఘ్ చేత నిర్మింపబడి మేవార రాజ్యానికి ప్రథమ, ఆఖరి రాజధానిగా స్థిరపరిచారు. ఈ నగరం నాగ్డా నగరానికి ఆగ్నేయంగా బణా నదీతీరంలో నిర్మించారు. చరిత్రననుసరించి రెండవ ఉదయ్ సింఘ్ ఆరావళీ పర్వత ప్రాంతంలో వేటాడే సమయంలో ఒక తపస్వి చెంతకు వెళ్ళాడు. ఆ తపస్వి రాజును ఆశీర్వదించి అక్కడ ఒక రాజభవనం నిర్మించమని సలహా ఇచ్చాడు. అలా నిర్మిస్తే అది సురక్షితంగా ఉంటుందని రాజుకు నమ్మకంగా చెప్పాడు. ఫలితంగా రెండవ ఉదయ్ సింఘ్ ఆ ప్రదేశంలో తన నివాస స్థలంగా భవన నిర్మాణం చేసాడు. 1568లో మొగల్ చక్రవర్తి అక్బర్ చిత్తోఢ్ కోటను స్వాధీనపరచుకున్నాడు. ఉదయ్ సంఘ్ తన రాజధానిని తన నివాసిత ప్రాంతానికి మార్చుకున్నాడు. అది ఉదయ్‌పూర్ నగరం అయింది. మొగల్ సామ్రాజ్యం బలహీన పడిన సమయంలో మొగల్ సామ్రాజ్యాన్ని ప్రారంభం నుండి ఎదిరిస్తున్న సూర్యవంశ రాజులైన సిశోడియా రాణాస్ (మహారాణాస్) తమను స్వతంత్రులుగా ప్రకటించుకుని చిత్తోఢ్ తప్ప మిగిలిన మేవార్ సామ్రాజ్యాన్ని ఆక్రమించుకున్నాడు. ఉదయ్‌పూర్ రాష్ట్ర రాజధానిగా మిగిలి పోయింది. 1818 నుండి [[బ్రిటిష్]] పాలనా కాలంలో ఇది రాజసంస్థానంగా కొనసాగింది. [[ఎడారి]] పర్వత ప్రాంతం అయినందున, ఇది అతి పెద్ద మొగల్ అశ్వసేనకు అనుకూలం కాదు, కనుక ఉదయ్‌పూర్ మొగల్ చక్రవర్తుల ఆధిపత్యం నుండి సురక్షితంగా మిగిలి పోయింది. ప్రపంచంలో ఇప్పటికీ కొనసాగుతున్న పురాతనమైన ఒకే రాజవంశం మేవాడ రాజవంశం. [[నేపాల్]] రాజవంశం, [[జమ్మూ]] రాజవంశం కూడా మూలం మేవార్ రాజవంశమే. == పర్యాటకం == భారతదేశంలో ఉదయ్‌పూర్ ప్రఖ్యాత పర్యాటక ఆకర్షణ కలిగిన నగరం. ఉదయ్‌పూర్ నగరం సరసులు, రాజభవనాలు, సంస్కృతి, ప్రజా జీవన విధానం వంటి వాటితో స్వదేశీ, విదేశీ పర్యాటకులను ఆకర్షిస్తుంది. ఇది పలు చలనచిత్ర నటీ నటులకు, వ్యాపారులకు, రాజకీయ నాయకులకు చెందిన వివాహ వేదికగా ఉంది. వీరు ఇక్కడ వివాహ వేడుకలు, విందులు జరుపుకుంటారు. [[దస్త్రం:Udaipur-City Palace.jpg|thumb|సిటీ ప్యాలెస్]] [[దస్త్రం:Udaipur palace night.jpg|thumb|right| రాత్రి వేళలో ది ఉదయపూర్ ప్యాలెస్ కాంప్లెస్]] [[దస్త్రం:Udaipur-citypalace.jpg|right|thumb|సిటీ ప్యాలెస్]] [[దస్త్రం:Jagdish Temple Udaipur.jpg|right|thumb|జగదీష్ ఆలయం]] [[దస్త్రం:JagMandir.jpg|thumb|జగ్ మందిర్]] [[దస్త్రం:LakePalaceEarlyMorning.jpg|thumb|లేక్ ప్యాలెస్]] === ఊదయపూర్ సిటీ ప్యాలెస్ === 1559లో పిచోల సరస్సు తీరంలో గంభీరంగా ఈ '''[[ఉదయపూర్ సిటీ ప్యాలెస్]]''' సముదాయం ఉంది. ఈ సరస్సుకు ఒకతీరంలో జగ మందిర్ అనే ఫైవ్ స్టార్ హోటెల్ మరొక వైపు ఉదయ్‌పూర్ నగరం ఉంది. మూడు ఆర్చులు కలిగిన త్రిపోలియా అనే ద్వారం 1725లో నిర్మించబడింది. ఈ ద్వారం వరుసగా బహిరంగ ప్రదేశాలు, తోటలు, భవన గోపురాలు, మందిరాలు వసారాలు చేరుకోవచ్చు. అక్కడ ఉన్న సూరజ్ ఘోక్డా వద్ద క్లిష్ట సమయాలలో రాణాలు ప్రజలకు దర్శనం ఇచ్చి ధైర్యం చెప్తుంటారు. భీమ్ విలాస్ లో చిని చిత్రశాలలో అందమైన [[శ్రీకృష్ణుడు|కృష్ణుడి]] కుడ్యాచిత్రాలకు గుర్తింపు పొందింది.దిల్ కుష్ మహల్, సీష్ మహల్, మోతీ మహల్, కృష్ణ విలాస్, ఇక్కడ రాజకుమార్తె తన కొరకు శత్రు రాజకుమారులు చేయాలనుకున్న యుద్ధం తప్పించడానికి విషం తీసుకుని ప్రాణత్యాగం చేసిన ప్రదేశమిది. ఆ జ్ఞాపకంగా ఇక్కడ అనేక పురాతన కళాత్మకమైన వస్తువులు, చిత్రాలు, అలంకరించిన గృహోపయోగ వస్తువులు వేల కొలది పర్యాటకులను ఆకర్షిస్తుంది.<ref>{{Cite web|url=https://www.transindiatravels.com/rajasthan/udaipur/tourist-places-to-visit-in-udaipur/|title=10 Must-Visit Places In Udaipur, The City Of Lakes|date=2016-12-02|website=Trans India Travels|language=en-US|access-date=2021-02-21}}</ref> పాత సిటీ ప్యాలెస్, శివ్ నివాస్ ప్యాలెస్, ఫ్యాచ్ ప్రకాష్ ప్యాలెస్ ఇప్పుడు అయిదు నక్షత్రాల హోటెల్స్ గా మార్చబడ్డాయి. === జల మందిరం === 1743-1746లో పిచోలా సరసు మధ్యలో ఉన్న జాగ్ నివాస్ ద్వీపంలో పాలరాతి రాజభవనం ఇది. ఇది రాజకుటుంబం వేసవి విడిదిగా ఉపయోగించడానికి నిర్మించబడింది. ఇప్పుడది '''ది తాజ్ హోటెల్స్ రిసార్ట్స్ అండ్ ప్యాలెస్ ''' సంస్థ క్రింద 5 నక్షత్రాల హోటల్‌గా మార్చబడింది. === జగ్ మందిర్ === పిచోలా సరసులో [[జగ్ మందిర్ ప్యాలెస్]] మరొక ద్వీపం. ఉద్యానవన సభామండపానికి గుర్తింపు పొందింది. ఇక్కడ హెచ్ ఆర్ హెచ్ గ్రూప్ నడుపుతున్న హోటల్ ఉంది. ఇక్కడ [[షాజహాన్]] తన తండ్రి మీద తిరుగుబాటు చేసిన కాలంలో కొంతకాలం నివసించాడు. === వేసవి విడిది === మహారాజుకు ఇది మరొక వేసవి విడిది. కొండ శిఖరం మీద నిర్మించబడిన ఈ భవనం నుండి చుట్టూ ఉన్న సరసుల సుందర దృశ్యం కనిపిస్తుంది. ఈ రాజభవనంలో వర్షపు నీటిని సేకరించి సంవత్సరమంతా అవసరాలకు వాడడానికి అనువైన నిర్మాణం చేయబడి ఉంది. === జగదీష్ ఆలయం === ఉదయ్‌పూర్ నగర మధ్యలో ఉన్న పెద్ద ఆలయం జగదీష్ మందిర్. ఈ అలయం సా.శ. 1651లో మొదటి మహారాణా జగత్ సింగ్ చేత నిర్మించబడింది. సింధు-ఆర్యన్ శిల్పకళతో నిర్మించబడిన నిర్మాణాలకు ఇది ఒక ఉదాహరణ. ఈ ఆలయం గొప్ప శిల్పకళావైభవానికి, చిత్రాలకు ప్రసిద్ధి చెందింది. నగరంలో ఉన్న పర్యాటక సందర్శనా ప్రదేశాలలో ఈ ఆలయం ఒకటి. ఇక్కడ రాజస్థానీ దుస్తులు, చిత్రాలు మొదలైనవి లభ్యమౌతాయి. కనుక నగరంలోని పర్యాటకులకు ఆకర్షణీయ ప్రాంతాలలో ఇది ఒకటి. === ఫతే సాగర్ సరసు === ఫతే సాగర్ సరసు పిచోలా సరసుకు ఉత్తరంగా ఉంటుంది. సా.శ 1678లో దీనిని మహారాణా జైసింగ్ నిర్మించాడు. అయినా తరువాత మహారాణా ఫతే సింగ్ చేత పునర్నిర్మాణం చేయబడి విస్తరించబడింది. తరువాత అధిక వర్షపాతం కారణంగా నిర్మాణాలు అత్యధికంగా ధ్వంసం కావడం వలన 1993-1994లో నీరు పూర్తిగా ఎండి పోయింది. అయినా 2005-2006లో ఈ సరసుకు తిరిగి నీరు చేరింది. === పిచోలా సరసు === పిచోలా సరసులో రెండు ద్వీపాలు ఉన్నాయి. ఒకటి జగ్ నివాస్, జగ్ మందిర్. ఈ సరసు 4 కిలోమీటర్ల పొడవు 3 కిలోమీటర్ల వెడల్పు ఉంటుంది. ముందుగా దీనిని రెండవ మహారాణా ఉదయ్ సింగ్ నిర్మించాడు. ఈ సరసులో స్నానం చెయ్యడానికి, బట్టలు ఉతకడానికి పలు ఘట్టాలు ఉన్నాయి. ఉదయ్‌పూర్ లోని బాన్సి ఘాట్ నుండి బోట్లు లభ్యం ఔతాయి. సరసు కేంద్రంలో లేక్ ప్యాలెస్ ఉంటుంది. మంచి వర్షాలు పడినప్పుడు సరసు నీటితో నిండి పోతుంది అలాగే ఒక్కోసారి కరువు కాలంలో ఇది ఎండి పోతుంది. === సహేలియోంకి బారి === సహేలియోకి బారి అనేది రాజోద్యానవనం. దీనిని మహారాణితో పంపబడిన 48 మంది చెలికత్తెలు కొరకు ఉదయ్‌పూర్ రాజుల చేత నిర్మించబడింది. ఫతే సాగర్ సరసు తీరంలో ఈ ఉద్యానవనం నిర్మించబడింది. ఈ సరసులో తామర కొలనులు, ఏనుగు ఆకార ఫౌంటెన్లు (జలయంత్రాలు) ఉన్నాయి. ఈ ఫౌంటెన్లు సరసులోని నీటి ఆధారంగా పనిచేస్తుంటాయి. === గులాబీ తోట, జంతుప్రదర్శనశాల === రాజభవనం సమీపంలో [[పిచోలా సరస్సు|పిచోలా సరసు]] తూర్పు దిక్కున మహారాణా సాజన్ సింగ్ చేత [[గులాబ్ బాగ్ - జంతుప్రదర్శనశాల|గులాబ్ బాగ్]] అనే ఉద్యానవనం నిర్మించబడింది. ఈ ఉద్యానవనం ఉన్న గ్రంథాలయంలో చేతితో వ్రాసిన పుస్తకాలు భద్రపరచబడ్డాయి. సత్యార్ధ్ ప్రకాష్ చేత వ్రాయబడిన వ్రాతపతులు కొంత భాగం ఇక్కడ భద్రపరచబడి ఉన్నాయి.ఈ ఉద్యానవనంలో సత్యార్ధ్ ప్రకాష్ స్థూపం ఒకటి ఉంది. ఉద్యానవనంలో ఉన్న జంతుప్రదర్శనశాలలో పులులు, చిరుతపులులు, [[పక్షులు]], [[కృష్ణ జింక]], ఇతర కృూరమృగాలు చిత్రాలు ఉన్నాయి. === దూద్ తాలై === '''ఎ రాక్ అండ్ ఫౌంటెన్''' ఉద్యానవనం. సూర్యాస్తమయ దృశ్యం పిచోలా సరసు నుండి చూసి ఆనందించ వచ్చు. '''కార్ని మాతా''' ఆలయం నుండి ఇక్కడికి చేరుకోవడానికి రోప్‌వే కూడా ఉంది. === భారతీయ లోక్ కళా మందిరం === జానపదకళల ప్రదర్శన శాలలో పప్పెట్ షో కూడా నిర్వహించబడుతుంది. === మహారాణా ప్రతాప్ మెమోరియాల్ లేక మోతీ మాగ్రి === ఫతే సాగర్ నుండి కనిపించే మోతీమా గిరి శిఖరం మీద రాజపుత్ ప్రియత నాయకుడు మహారాణా ప్రతాప్ సింగ్ తన అభిమాన ఆశ్వం చేతక్‌విగ్రహంపై కూర్చొని ఉన్న కంచువిహ్రహం ప్రతిష్ఠించబడి ఉంది. === బొహరా గణేశ్ జీ === ఈ ఆలయం పాత రైల్వే స్టేషను, ఎమ్ ఎల్ ఎస్ విశ్వవిద్యాలంయం వద్ద ఉంది. పురాతనమైన గణేష్ ఆలయంలో నిలబడి ఉన్న [[వినాయకుడు]] దర్శనమిస్తాడు. అత్యంత శక్తివంతుడైన దైవంగా భావించి భక్తులు ఇక్కడకు ప్రతి బుధవారం వచ్చి స్వామిని దర్శించుకుంటారు. === నెహ్రూ ఉద్యానవనం === ఫతే సాగర్ సరసు మధ్యలో ఉపస్థితమై ఉన్న ఈ పార్క్ 41 చదరపు ఎకరాలు (170,000 చదరపు మీటర్లు). ఈ ఉద్యానవనంలో సంపెంగ కొలను, పూల తోటలు ఉన్నాయి. భారతదేశపు తొలి ప్రధాన మంత్రి జవహర్లాల్ నెహ్రూ పుట్టిన రోజు సందర్భంగా ఈ ఉద్యానవనం ప్రారంభించబడింది. ఈ ఉద్యానవనం నుండి మహారాణా ప్రతాప్ మోతీ మహల్, ఆరావళి పర్వతాలు దర్శనం ఇస్తాయి. === బగోర్ కి హవేలి === ఈ భవనం పిచోలీ సరసు ఒడ్డున గంగోరీ ఘాట్ వద్ద నిర్మించబడింది. ఈ భవనంలో ప్రస్తుతం రాజస్థానీ సాంస్కృతిక సంగీతం, నృత్యాలు ప్రదర్శించబడుతున్నాయి. === అహర్ మ్యూజియమ్ === ఉదయ్‌పూర్ నగరానికి 2 కిలోమీటర్ల దూరంలో మేవార్ రాణాల సమాధుల సమూహం ఉంది. ఇక్కడ 19 రాణాల సమాధులు ఉన్నాయి. 1597-1620 మధ్య కాలంలో మేవార్‌ను పాలించిన మహా రాణా అమర్ సింగ్ సమాధి కూడా ఇక్కడ ఉంది. దీనికి సమీపంలో అహర్ మ్యూజియం ఉంది. ఇక్కడ కొన్ని అతి అపురూపమైన మట్టి పాత్రలు ఉన్నాయి. అలాగే కొన్ని శిల్పాలు ఇతర వాస్తు నిర్మాణాలు ఉన్నాయి. కొన్ని శిలా ఖండాలు సా.శ. 1700 సంవత్సరాల నాటివి. 10వ శతాబ్ధపు బుద్ధుడి కంచు శిల్పం ప్రత్యేక ఆకర్షణ. === శిల్ప్ గ్రామ్ === ఉదయ్‌పూర్ వాయవ్యంలో హస్తకళల గ్రామం ఉంది. ప్రతి సంవత్సరం ఇక్కడ హస్తకళా వస్తు సంత జరుగుతుంటుంది. ఇది భారతదేశంలో అతి పెద్ద హస్తకళా సంతగా భావిస్తారు. వివిధ రాష్ట్రాల నుండి వచ్చిన ప్రజలు ఇక్కడ తాత్కాలిక దుకాణాలు ఏర్పరచుకుని తమ హస్తకళా ఖండాలను విక్రయిస్తుంటారు. === నీమాచ్ మాతా ఆలయం === ఉదయ్‌పూర్ లోని పచ్చని కొండల మీద దీవాలీ ప్రదేశంలో ఈ ఆలయం ఉంది. ఈ ఆలయానికి చేరడానికి మెట్లదారి 800 మీటర్ల పొడవున ఏటవాలు దారి కూడా ఉన్నాయి. ఈ ప్రదేశానికి దిగువగా భురానీ నగర్ పేరిట ఒక భోరా కాలనీ, భురానీ మసీదు పేరిట ఒక కొత్త [[మసీదు]] ఉన్నాయి. అతి ప్రశాంతమైన ఈ ప్రదేశానికి చేరువగా దిగువన షహేలియోంకి బాడి, ఫతే సాగర్ సరసు ఉన్నాయి. === ఉదయ్‌పూర్ సోలార్ అబ్జర్వేటరీ === ఆసియా ఒకే ఒక సోలార్ అబ్జర్వేటరీ ఉదయ్‌పూర్ సోలార్ అబ్జర్వేటరీ ఫతే సాగర్ సరసు లోని ద్వీపంలో ఉంది. === సుఖాడియా సర్కిల్ === ఉదయ్‌పూర్ ఉత్తర సరిహద్దులలో ఉన్న పంచవటి నుండి రాణాకపూర్, [[మౌంట్ అబూ]] పర్వత మార్గంలో ఈ సర్కిల్ ఉంది. ఈ సర్కిల్ వినోద కార్యక్రమాలు, సభలు నిర్వహణకు పేరు పొందింది. === జోనల్ రైల్వే ట్రైనింగ్ ఇన్సిట్యూట్ === ఆసియా లోనే అతి పెద్దది అని భావించబడుతున్న [[భారతీయ రైల్వే]] శిక్షణా కేంద్రం అతి పెద్ద పచ్చని మైదానంలో ఉంది. నిరాడంబరంగా అలాగే చూపరులను ప్రభావితులని చేసే ఆర్చ్ ఆకార భవనం, ప్రశాంతమైన ప్రహరీలతో ఈ ప్రదేశం సరసుల నగరమైన ఉదయ్‌పూర్ మరింత శోభను కూరుస్తుంది. === ఉదయ్‌పూర్ అంబామాత దేవాలయం === [[ఉదయ్‌పూర్ అంబామాత దేవాలయం|అంబామాత దేవాలయం]] ఉదయపూర్ నగరం మధ్యలో ఉన్న హిందూ దేవాలయం. [[గుజరాత్‌]]<nowiki/>రాష్ట్రంలోని అంబామాత దేవత ఆజ్ఞ మేరకు ఉదయ్‌పూర్ మహారాణా రాజ్ సింగ్ ఈ దేవాలయాన్ని నిర్మించాడని చరిత్రకారుల అభిప్రాయం. == చలన చిత్రాలలో ఉదయ్‌పూర్ == [[దస్త్రం:Udaipur 219.jpg|372x372px|ప్యాలెస్ నుండిుదయపూర్ నగరం|కుడి]] ఉదయ్‌పూర్ నగరం ప్రపంచంలోనే ఉత్తమ నగరమని ''' త్రావెల్ +లీషర్''' పత్రికలో ప్రచురితమైంది.ఉదయ్‌పూర్ నగరాన్ని '''వెనిస్ ఆఫ్ ది ఈస్ట్, కాష్మీర్ ఆఫ్ ది రాజస్థాన్ '''అని కూడా పిలుస్తారు. [[షాజహాన్]] చేత నిర్మించబడిన [[తాజ్ మహల్]] ప్రేరణతో ఉదయ్‌పూర్ లో నిర్మించబడిన '''జాగ్ మందిర్ '''కారణంగా ఈ పేరు వచ్చింది. ఇండియాలో చిత్రీకరించిన జేమ్స్ బాండ్ చిత్రం చిత్రీకరించింది ది లెక్ ప్యాలెస్, బారిష్ మందిర్ ([[మాన్‌సూన్ ప్యాలెస్]]) మొదలైన ప్రదేశాలలోనే.బ్రిటిష్ దూరదర్శన్ ప్రసరించిన '''జువెల్ ఇన్ ది క్రౌన్''' చిత్రీకరించింది ఇక్కడే. దిస్నీ చానల్ చిత్రం '''చిఠాహ్ గర్ల్స్ ఒన్ వరల్డ్''' 2008లోఉదయ్‌పూర్ లో చిత్రీకరించబడింది. అదనంగా ఉదయ్‌పూర్ లో చిత్రీకరించబడిన విదేశీ చిత్రాలు డార్జిలింగ్ లిమిటెడ్, ఓపెనింగ్ లైట్, హీట్ అండ్ డస్ట్, ఇన్డిస్క్ రింగ్, ఇన్‌సైడ్ ఆక్టోబసీ, జేమ్స్ బాండ్ ఇండియా, గాంధి, ఫాల్ మొదలగునవి. ఉదయ్‌పూర్ లో చిత్రీకరించబడిన హిందీ చిత్రాలు గైడ్, మేరాసాయా, ఫూల్ బనే అంగారే, కచ్చే ధాగే, మెర గ్యాన్ మేరా దేష్, జల్‌మహల్, యాదిన్, రిటర్న్ ఆఫ్ ది బాగ్దాద్, ఏకలవ్య, ది యాయల్ గార్డ్, ధమ్మాల్, జిస్ దేస్ మే గంగా రహతా హై, చలో ఇషాక్ లడాయే, ఫిజా, గద్దార్, హమ్ హై రహి ప్యార్ కే, కుదా గవాహ్, కుందన్, నందిని, సాజన్ కా ఘర్ అదనంగా అనేక బాలీ వుడ్ చిత్రాల పాటలు ఉదయ్‌పూర్ లో చిత్రీకరించబడ్డాయి. == సమీప ప్రదేశాలు == * నాధ్ ద్వారా:- ఉదయ్‌పూర్ నగరానికి 48 కిలోమీటర్లదూరంలో ద్వారకకు వెళ్ళే మార్గంలో [[నాధ్ ద్వారా]] ఉంది. భగవంతుడి చేరడానికి ద్వారమని ఈ ఊరి పేరుకు అర్ధం. * [[మౌంట్ అబూ]]:- ఇది ఉదయ్‌పూర్‌కు సమీపంలో ఉన్న ప్రఖ్యాత వేసవి విడిది. * ఏక్‌లింగ్‌జి:- ఉదయ్‌పూర్‌కు 22 కిలోమీటర్లదూరంలో ఈ శివాలయం ఉంది.సా శ 734లో నిర్మించబడిన పాలరాతితోనూ, ఇసుక రాళ్ళతోనూ నిర్మించిన 108 ఉప ఆలయాల సముదాయం కలిగిన ఈ శివాలయం రాజకుటుంబం ఆరాధనకు ప్రత్యేకించబడింది. * [[అంబికా మాతా దేవాలయం (జగత్)|అంబికా మాతా దేవాలయం]]: ఇక్కడికి సమీపంలోని జగత్ గ్రామంలో ఉన్న [[హిందూ దేవాలయాలు|హిందూ దేవాలయం]]. * [[దేవిగఢ్ ప్యాలెస్]]: డెల్వారా గ్రామంలోని 18వ శతాబ్దపు దేవిగఢ్ ప్యాలెస్‌లో ఉన్న ఒక వారసత్వ హోటల్, రిసార్ట్. == కర్మాగారాలు == * [[హిందూస్తాన్ జింక్]]: [[తుత్తునాగము|జింక్]], [[సీసం (మూలకం)|సీసం]], [[వెండి]], [[కాడ్మియం|కాడ్మియంలను]] ఉత్పత్తి చేసే ఒక భారతీయ సమీకృత మైనింగ్, వనరుల ఉత్పత్తిదారు. == సంస్థలు == # [[సేవా మందిర్]]:[[రాజస్థాన్]] రాష్ట్రంలోని ఉదయ్‌పూర్‌లో ఉన్న ఒక భారతీయ క్షేత్రస్థాయి [[ప్రభుత్వేతర సంస్థ|స్వచ్ఛంద సంస్థ]]. # [[నారాయణ్ సేవా సంస్థాన్]]: లాభాపేక్ష లేని [[స్వచ్ఛంద సేవాసంస్థలు|స్వచ్ఛంద సంస్థ]]. == రవాణా == ఇక్కడ [[మహారాణా ప్రతాప్ విమానాశ్రయం]] ఉంది. == ఇవికూడా చూడండి == * [[ఉదయపూర్ లోని పర్యాటక ఆకర్షణల జాబితా]] == మూలాలు == {{మూలాలు}} == వెలుపలి లింకులు == {{Commons category}} {{రాజస్థాన్ జిల్లాల ముఖ్యపట్టణాలు}} [[వర్గం:రాజస్థాన్]] [[వర్గం:ఉదయ్‌పూర్ జిల్లా]] [[వర్గం:ఉదయ్‌పూర్ జిల్లా నగరాలు పట్టణాలు]] fyumwt0f9g9tkf6jl2tzreyahmhfq0t 0 76589 4908369 4632484 2026-07-19T11:39:35Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 /* ఇవీ చూడండి */ 4908369 wikitext text/x-wiki [[దస్త్రం:Shaykh 'Abd al Qadir Jalani.jpg|thumb|ఊహాత్మక చిత్రణ]] {{సూఫీ తత్వము}} '''షేక్ అబ్దుల్ ఖాదిర్ అల్-జీలానీ''' '''Shaikh 'Abd al-Qadir al-Jilani''' ([[పర్షియన్]], [[ఉర్దూ భాష|ఉర్దూ]] : عبد القادرگیلانی, [[అరబ్బీ భాష|అరబ్బీ]]عبد القادر الجيلانى ) (ఇంకనూ 'అబ్దుల్ ఖాదర్', 'అబ్ద్ అల్-ఖాదిర్', - జీలానీ, జిలానీ, గీలానీ, గిలానీ, జైలానీ, గైలానీ, అనీ పలుకుతారు) ([[1077]] - [[1166]]), వీరు ప్రఖ్యాత [[సున్నీ ముస్లిం]], [[సూఫీ]], [[షేఖ్]], [[సయ్యద్]], [[హంబలీ]] పండితులు. వీరు [[ఖాదరియా]] పాఠశాలను (పీఠం) స్థాపించారు. భారతదేశంలో ఈ పాఠశాలకు చెందినవారు కోట్లకొలదీ గలరు. ఇతను [[ఇరాన్]] లోని [[గీలాన్]] అనే పట్టణంలో [[రంజాన్]] నెలలో జన్మించరు. గీలాన్ లో పుట్టారు కావున గీలానీ అనే పేరూ వచ్చింది. వీరు [[జునైద్ బగ్దాదీ]] ఆత్మజ్ఞాన పరంపరకు చెందినవాడు. == వీరికి గల బిరుదులు == * "గౌస్-ఎ-ఆజమ్" (మహోన్నత ఆధ్యాత్మిక సహాయకులు). * బడే పీర్ (పెద్ద గురువుగారు) * పీరానే పీర్ (గురువులకే గురువు) * దస్తగీర్ (చేయి పట్టి మార్గదర్శకం చేయువారు) * గౌస్-ఎ-పాక్ (సత్యమైన సహాయకులు) * సర్దార్-ఎ-ఔలియా (వలీల (సూఫీ మహానీయుల) యందు సర్దార్) == జీవిత చరిత్ర == అబ్దుల్ ఖాదిర్ ఇస్లామీయ ప్రవక్త ఐన [[మహమ్మదు ప్రవక్త]] వంశానికి చెందినవాడు. తల్లి పెంపకంలో పెద్దవాడయ్యాడు. ఇతని తండ్రి [[అబూ సాలెహ్]], [[హసన్ ఇబ్న్ అలీ]] వంశంనుండి, తల్లి [[హుసేన్ ఇబ్న్ అలీ]] వంశంనుండి వచ్చారు. తన 18వ ఏట 1095 లో [[బాగ్దాద్]]కు విద్యార్జన కొరకు బయలు దేరాడు. అబూ సయ్యద్ అలీ అల్-ముకర్రమీ నుండి [[ఫిఖహ్]] జ్ఞానాన్నీ, అబూబక్ర్ బిన్ ముజప్ఫర్ నుండి [[హదీసులు|హదీసుల]] జ్ఞానాన్నీ, అబూ ముహమ్మద్ జాఫర్ నుండి [[తఫ్సీర్]] జ్ఞానాన్నీ అర్జించాడు. [[సూఫీ]] తత్వంలో ఇతని గురువు షేక్ అబుల్-ఖైర్ హమ్మాద్ బిన్ ముస్లిం అల్-దబ్బస్. ఇతని ద్వారా తత్వజ్ఞానం పొందిన తరువాత తన సూఫీ యాత్రను కొనసాగించాడు. తన విద్యాభ్యాసం పూర్తయిన తరువాత [[బాగ్దాదు]] నగరాన్ని వదలి, ఇరవై ఐదు సంవత్సరాలు [[ఇరాక్]] లోని ఎడారి ప్రాంతాలలో తిరుగుతూ [[అల్లాహ్]]ను పొందే మార్గాలను అన్వేషించసాగాడు.<ref>Abd-al-Haqq, ''Akbar'', p.11</ref> తన యాభై అయిదవ యేట తిరిగి బాగ్దాదు నగరానికి వచ్చాడు. ప్రజలలో తిరుగుతూ, ఇస్లాం తత్వాన్ని, సూఫీ తత్వాన్ని ప్రజలకు బోధించసాగాడు. తన గురువుగారి పాఠశాలలో ప్రవేశించి బోధించసాగాడు. ఉదయసమయాన హదీసులు, తఫ్సీర్ లను, మధ్యాహ్న సమయాలలో [[ఖురాన్]]లో గల 'తసవ్వుఫ్' (దివ్యజ్ఞానాన్ని) బోధించ సాగాడు. హి.శ. 521 నుండి 561 వరకూ ఇస్లాం సేవలో గడిపాడు. తాను ఎన్నో సమూహాలను తయారుచేసి ఇతర ప్రదేశాలకు [[తబ్లీగ్]] కొరకు పంపాడు. [[1128]] లో[[భారత ఉప ఖండం|భారత ఉప ఖండాన్ని]] సందర్శించాడు. ప్రస్తుత [[పాకిస్తాన్]] లోని [[ముల్తాన్]] లోనూ బస చేశాడు. సా.శ. [[1156]] లో, (హి.శ. [[రబీఉల్ అవ్వల్]] నెల, 8వ తేదీన, శనివారం రాత్రి), 89 సంవత్సరాల వయస్సులో మరణించాడు, ఇతనిని [[బాగ్దాదు]] లోని తన [[మదరసా]] లోనే [[ఖననం]] చేశారు.<ref>Majid 'Ursan al-Kilani, Nash'at al-Tariqat al-Qadiriyah</ref><ref>[http://www.islamictourism.com/login/file.php?id=734&lang=E The Qadirya Shrine, Baghdad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090302185500/http://www.islamictourism.com/login/file.php?id=734&lang=E |date=2009-03-02 }} (PDF)</ref> == కార్యాలు == ఇతని ముఖ్యమైన రచనలు క్రింద ఇవ్వబడ్డాయి: * అల్-గునియ లీ-తాలిబి తారీఖ్ అల్-హక్ వ అల్-దీన్ (సత్యం, మత మార్గాన్వేషులకు సరైన మార్గదర్శకాలు) * అల్-ఫతహ్ అర్-రబ్బానీ (పరమేశ్వర విజయం) * మల్ఫూజాత్ * ఫుతూహ్ అల్-గైబ్ (కానరాని విజయాలు) * జలా అల్-ఖాతిర్ == వీరి సంస్మరణలు == ఇతని సంస్మరణార్థం, ప్రపంచంలోని పలు దేశాలలోని [[ముస్లింలు]], ఇతని పేరుతో [[ఉర్స్]] కార్యక్రమాలు, "గ్యారహ్-వీం ఫాతెహా"లు నిర్వహిస్తారు. ఈ కార్యక్రమాల ముఖ్య ఘట్టాలు, గొర్రెలు లేదా మేకలను కోసి, చక్కటి ఆహార పదార్థాలను తయారు చేసి, పేదలతో సహపంక్తి భోజనాలు, అన్నదాన కార్యక్రమాలు, బంధుమిత్ర సమీకరణలూ , ఫాతెహా విందు కార్యక్రమాలూ నిర్వహిస్తారు. ఆంధ్రప్రదేశ్ లో ప్రత్యేక విశేషమేమనగా ఈ ఉత్సవాలలో హిందూ-ముస్లిం సోదరులు కలసి ఈ ఫాతెహా కార్యక్రమాలను అమిత భక్తి శ్రద్ధలతో నిర్వహిస్తారు. హిందూ-ముస్లిం తారతమ్యత అసలే కనపడని "సమైక్యతా" కార్యక్రమాలివి. == మూలాలు == <References/> == పుస్తకాలు == * Utterances of Shaikh Abd al-Qadir al-Jīlānī (Malfūzāt) / transl. from the Arabic by Muhtar Holland Malfūzāt Author: Muhtar Holland (1935-) Year: 1994, Publisher: Kuala Lumpur : S. Abdul Majeed & Co, ISBN 1-88221-603-2 * Fifteen letters, khamsata ashara maktūban / Shaikh Abd Al-Qādir Al-Jīlānī ; translated from the Persian into Arabic by Alī usāmu ́D-Dīn Al-Muttaqī ; and from Arabic into English by Muhtar Holland, Kamsata ašara maktūban Author: ʿAlāʾ al-Dīn ʿAlī b. ʿAbd al-Malik al- Muttaqī al-Hindī (ca1480-1567) ; Muhtar Holland (1935-) Year: c1997 Edition: 1st ed Publisher: Hollywood, Fla : Al-Baz Pub ISBN 1-88221-616-4 * The removal of cares = Jalā Al-Khawātir : a collection of forty-five discoures / Shaikh Abd Al-Qādir Al-Jīlānī ; transl. from the Arabic by Muhtar Holland Jalā al-Khawātir Author: Muhtar Holland (1935-) Year: c1997 Publisher: Ft. Lauderdale, Fla : Al-Baz Pub Extent: xxiii, 308 p Size: 22&nbsp;cm ISBN 1-88221-613-X * The Sultan of the saints : mystical life and teachings of Shaikh Syed Abdul Qadir Jilani / Muhammad Riaz Qadiri Author: Muhammad Riyaz Qadiri Year: 2000, Publisher: Gujranwala : Abbasi Publications, Size: 22&nbsp;cm, ISBN 969-851016-8 * The sublime revelation = al-Fath ar-Rabbānī : a collection of sixty-two discourses / Abd al-Qādir al- Jīlānī ; transl. from the Arabic by Muhtar Holland, al-Fath al-Rabbānī Year: 1998 Edition: 2nd ed, Publisher: Ft. Lauderdale : Al-Baz Publishing, ISBN 1-88221-602-4 == సమకాలీన అల్-జీలానీ వంశం == 'మీర్' వంశాలు, 'హబష్' వంశాలు, కుటుంబాలు ప్రపంచంలో పలుచోట్ల గలవు. == ఇవీ చూడండి == * [[ఖాదరియా]] * [[సూఫీలు]] * [[సయ్యద్]] * [[ఔలియా]] * [[షా మఖ్దుమ్ రూపోష్]] {{ఇస్లాం}} == బయటి లింకులు == * http://www.aljlees.com/7s3898203-3027.html * [https://web.archive.org/web/20150327110031/http://www.yabahu.com/ Website regarding Sarwari Qadri Order (Hazrat Sultan Bahu R.A)] * [https://web.archive.org/web/20090410011507/http://www.algillani.org/ Website regarding Shaykh Abdul-Qadri al-Gilani and his descendants.] * [https://web.archive.org/web/20130520152213/http://gilani.com.pk/ A complete website regarding Ghaus ul Azam and Gilani Syeds.] * [https://web.archive.org/web/20110319141705/http://www.ibnarabisociety.org/ibnarabi.html Articles on mysticism of Ibn Arabi] from Ibn Arabi Society * [http://www.al-baz.com/shaikhabdalqadir/ Website dedicated to Shaikh Muhyi'din 'Abd al-Qadir al-Jilani] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141216192415/http://al-baz.com/ |date=2014-12-16 }} from www.al-baz.com * [http://www.ghouseazam.com A Site of Web Links About Ghouse Azam Dastagir rz.] * [http://www.al-baz.com/ourbooks.shtml Most of Abdul Qadir Jilani's works] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080222201027/http://www.al-baz.com/ourbooks.shtml |date=2008-02-22 }} * [http://www.sufiblog.com/abdul-qadir-jilani.html Ghauth ul Azam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080512010625/http://www.sufiblog.com/abdul-qadir-jilani.html |date=2008-05-12 }} * [https://web.archive.org/web/20110707205817/http://www.islam.co.za/abdalqadirjilani/default.htm][http://www.al-baz.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141216192415/http://al-baz.com/ |date=2014-12-16 }}[http://www.quranicstudies.com/listbook1.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081119150100/http://www.quranicstudies.com/listbook1.html |date=2008-11-19 }} Excerpts/Books by [[Abdul Qadir Jilani]] [[వర్గం:ఇస్లామీయ ధార్మిక పురుషులు]] [[వర్గం:సూఫీలు]] [[వర్గం:ముస్లిం పండితులు]] [[వర్గం:ఔలియాలు]] [[వర్గం:1077]] [[వర్గం:1166 మరణాలు]] 0l5m191f8xxbdje0frn2daztcim91w4 0 80720 4907876 4904756 2026-07-18T16:03:36Z Pranayraj1985 29393 4907876 wikitext text/x-wiki {{కర్ణాటక చరిత్ర}}{{Infobox country | native_name = | image_map = Indian Rashtrakuta Empire map.svg | title_leader = [[Maharaja]] | year_leader2 = 973–982 | year_leader1 = 735–756 | leader2 = Indra IV | leader1 = Dantidurga | religion = [[Hinduism]]<br>[[Jainism]]<br>[[Buddhism]]<ref name="buddha">The Rise and Decline of [[Buddhism]] in India, K.L. Hazara, Munshiram Manoharlal, 1995, pp288–294</ref> | common_languages = కన్నడ<br>సంస్కృతం | capital = మాన్యఖేట | image_map_caption = {{legend|#FF9F80|Extent of Rashtrakuta Empire, 800 CE, 915 CE}} | s1 = Western Chalukya Empire | conventional_long_name = మాన్యఖేట రాష్ట్రకూటులు | p1 = Chalukya dynasty | date_pre = 753 | event_pre = Earliest Rashtrakuta records | year_end = 982 | year_start = 753 | government_type = Monarchy | status_text = Empire | status = Empire | common_name = మాన్యఖేట రాష్ట్రకూటులు | today = [[India]] }}'''రాష్ట్రకూటులు''' సా.శ. 6 -10 వ శతాబ్దాల మధ్య [[భారత ఉపఖండము|భారత ఉపఖండంలోని]] పెద్ద భాగాలను పాలించిన రాజవంశం. పురాతన రాష్ట్రకూట శాసనమైన 7 వ శతాబ్దపు రాగి పలక, మధ్య లేదా పశ్చిమ భారతదేశంలోని మనపురా అనే నగరం నుండి వారు చేసిన పాలనను వివరిస్తుంది. అదే సమయంలో అచలాపూర్, కన్నౌజ్ వంటి ఇతర ప్రాంతాలను పాలించిన రాజులు కూడా రాష్ట్రకూటులే. వీరు [[సాత్యకి|యాదవ వంశానికి చెందిన సాత్యకి వారసులమని]] తమ శాసనాలలో తెలియజేశారు. ఎలిచ్‌పూర్ తెగ [[చాళుక్యులు|బాదామి చాళుక్యులకు]] పాలెగాళ్ళుగా ఉండేవారు. దంతిదుర్గుడు చాళుక్య రెండవ కీర్తివర్మను అధికారం నుండి కూలదోసి, ఆధునిక కర్ణాటక లోని గుల్బర్గా ప్రాంతం కేంద్రంగా ఒక సామ్రాజ్యాన్ని నిర్మించాడు.సా.శ. 753 లో [[దక్షిణ భారతదేశం|దక్షిణ భారతదేశంలో]] అధికారంలోకి వచ్చిన ఈ వంశం మాన్యఖేటకు చెందిన రాష్ట్రకూటులుగా పేరుబడింది. అదే సమయంలో [[బెంగాల్]] యొక్క [[పాల సామ్రాజ్యం|పాల]] వంశం, మాళ్వాకు చెందిన [[గుర్జర ప్రతీహార రాజవంశం|ప్రతీహార రాజవంశాలు]] తూర్పు, వాయవ్య భారతదేశంలో బలపడుతున్నాయి. అరబిక్ గ్రంథం, ''సిల్సిలాత్ అల్-తవారిఖ్'' (851), రాష్ట్రకూటులను ప్రపంచంలోని నాలుగు ప్రధాన సామ్రాజ్యాలలో ఒకటిగా పేర్కొంది.<ref name="siraf">Reu (1933), p39</ref> ఈ కాలం, 8 వ 10 వ శతాబ్దాల మధ్య, సంపద్వంతమైన [[ఇండో-గంగా మైదానం|గంగా మైదానాల]] వనరుల కోసం త్రిముఖ పోరాటం జరిగింది. ఈ మూడు సామ్రాజ్యాలూ కొద్ది కొద్ది కాలాల పాటు కన్నౌజ్ వద్ద అధికార స్థానాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాయి. మాన్యఖేటకు చెందిన రాష్ట్రకూటులు ఉచ్ఛస్థితిలో ఉన్న కాలంలో, ఉత్తరాన [[గంగా నది|గంగా]] [[యమునా నది|యమున]]ల దోయబ్ నుండి దక్షిణాన [[కన్యాకుమారి]] వరకూ ఉన్న విస్తారమైన సామ్రాజ్యాన్ని పరిపాలించారు. రాజకీయ విస్తరణ, నిర్మాణ విజయాలు, ప్రసిద్ధ సాహిత్య రచనల ఫలవంతమైన కాలం అది. ఈ రాజవంశం లోని తొలి రాజులు [[హిందూ మతం|హిందూ మతాన్ని]], తరువాత రాజులు [[జైన మతము|జైనమతాన్నీ]] అవలంబించారు. వారి పాలనలో, [[జైన మతము|జైన]] గణిత శాస్త్రవేత్తలు, పండితులు [[కన్నడ భాష|కన్నడ]], [[సంస్కృతము|సంస్కృతాల్లో]] ముఖ్యమైన రచనలు చేశారు. ఈ రాజవంశం లోని అత్యంత ప్రసిద్ధ రాజు [[అమోఘవర్ష|మొదటి అమోఘవర్షుడు]], [[కన్నడ భాష|కన్నడ]] భాషలో ఒక మైలురాయి సాహిత్య రచన అయిన ''కవిరాజమార్గ'' రాశాడు. [[ద్రావిడ నిర్మాణం|ద్రావిడ]] శైలి వాస్తుశైలి ఉచ్ఛస్థితిని చేరుకుంది. దీనికి ఉత్తమ ఉదాహరణ ఆధునిక [[మహారాష్ట్ర|మహారాష్ట్రలోని]] [[ఎల్లోరా గుహలు|ఎల్లోరాలోని]] కైలాసనాథ్ ఆలయంలో కనిపిస్తుంది. ఇతర ముఖ్యమైన నిర్మాణాలు కాశీవిశ్వనాథ ఆలయం, ఆధునిక [[కర్ణాటక|కర్ణాటకలోని]] పట్టడకల్ వద్ద ఉన్న జైన నారాయణ ఆలయం, రెండూ [[ఆసియా, ఆస్ట్రలేషియాల్లోని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాల జాబితా|యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు]] . == చరిత్ర == [[దస్త్రం:Rashtrakuta-empire-map.svg|కుడి|thumb|290x290px| మాన్యఖేట సామ్రాజ్యం]] రాష్ట్రకూట రాజవంశం యొక్క మూలం భారత చరిత్రలో ఒక వివాదాస్పద అంశం. [[సామాన్య శకం|క్రీస్తుపూర్వం]] 2 వ శతాబ్దంలో [[అశోకుడు|అశోక]] చక్రవర్తి కాలం నాటి <ref name="arattas">[[Bisheshwar Nath Reu|Reu]] (1933), pp1–5</ref> రాష్ట్రకూటుల పూర్వీకుల మూలం పట్ల, <ref name="arattas"/> 6 - 7 వ శతాబ్దాల్లో ఉత్తర, మధ్య భారతదేశంలోని, దక్కన్ లోని చిన్నచిన్న రాజ్యాలను పరిపాలించిన అనేక రాష్ట్రకూట రాజవంశాల మధ్య సంబంధాల పట్లా ఈ వివాదాలు ఉన్నాయి. ఈ మధ్యయుగ రాష్ట్రకూటులకు, 8 -10 వ శతాబ్దాల మధ్య పాలించిన మాన్యఖేటకు చెందిన రాష్ట్రకూటులకు (కర్ణాటక రాష్ట్రంలోని గుల్బర్గా జిల్లాలోని ప్రస్తుత [[మల్ఖేడా|మల్ఖేడ్]]) సంబంధం కూడా చర్చనీయాంశమైంది.<ref name="connect">Altekar (1934), pp1–32</ref><ref name="connect1">Reu (1933), pp6–9, pp47–53</ref><ref name="study1">Kamath (2001), p72–74</ref> రాష్ట్రకూట చరిత్రకు మూలాలు మధ్యయుగ శాసనాలు, [[పాళీ భాష|పాళీ]] భాషలోని ప్రాచీన సాహిత్యం, <ref name="pali">Reu (1933), p1</ref> సంస్కృత, [[కన్నడ భాష|కన్నడ]] భాషలలోని సమకాలీన సాహిత్యం, అరబ్ యాత్రికుల రచనలు.<ref name="sources">Kamath (2001), p72</ref> రాజవంశపు పారంపర్యం (సూర్య వంశం/చంద్రవంశం), స్థానిక ప్రాంతం, పూర్వీకుల స్థానం వగైరాల గురించి వివిధ సిద్ధాంతాలున్నాయి. శాసనాలు, రాజ చిహ్నాలు, "రాష్ట్రిక" వంటి పురాతన వంశం పేర్లు, (''రట్ట'', ''రాష్ట్రకూట'', ''లట్టాలూర పురవరాధీశ్వర'' వగైరాలు) యువరాజులు, యువరాణుల పేర్లు, నాణేలు వంటి అవశేషాల ఆధారంగా ఈ సిద్ధాంతాలను కాయించారు.<ref name="study1" /><ref name="study">Reu (1933), pp1–15</ref> తొలి రాష్ట్రకూటులు ఏ జాతికి / భాషా సమూహానికి చెంది ఉండవచ్చనే విషయమై పండితులలో చర్చ ఉంది. వాయవ్య భారతదేశంలోని జాతి సమూహాలు, <ref name="raj">[[John Faithfull Fleet|J. F. Fleet]] in Reu (1933), p6</ref> కన్నడిగ, <ref name="kann">A Kannada dynasty was created in [[Berar Sultanate|Berar]] under the rule of Badami Chalukyas (Altekar 1934, p21–26)</ref><ref name="kann2">Kamath 2001, p72–3</ref><ref name="latur">Singh (2008), p556</ref> [[రెడ్డి]], <ref name="red">A.C. Burnell in Pandit Reu (1933), p4</ref> మరాఠా, <ref name="mar">C.V. Vaidya (1924), p171</ref><ref name="mar1">D.R.Bhandarkar in Reu, (1933), p1, p7</ref> [[పంజాబ్ ప్రాంతం|పంజాబ్ ప్రాంతానికి చెందిన]] తెగలు - సంభవనీయమైన జాతులు.<ref name="pun">Hultzsch and Reu in Reu (1933), p2, p4</ref> అయితే 8 నుండి 10 వ శతాబ్దంలో ఈ రాజవంశానికి చెందిన పాలకులు [[కన్నడ భాష|కన్నడ భాషకు]] సంస్కృతానికి ఇచ్చినంత ప్రాముఖ్యతనిచ్చారనే విషయమై పండితుల్లో ఏకాభిప్రాయం ఉంది. రాష్ట్రకూట శాసనాల్లో కన్నడ సంస్కృతం రెండింటినీ ఉపయోగిస్తారు (చరిత్రకారులు షెల్డన్ పొల్లాక్, జాన్ హౌబెన్ వంటి వారు ఎక్కువగా కన్నడలో ఉన్నాయని పేర్కొన్నారు), <ref name="language">Kamath (2001), p73</ref><ref name="language1">Pollock 2006, p332</ref><ref name="houb">Houben(1996), p215</ref><ref name="language2">Altekar (1934), p411–3</ref><ref name="dal">Dalby (1998), p300</ref> పాలకులు రెండు భాషలలోని సాహిత్యాన్నీ ప్రోత్సహించారు. తొట్టతొలి కన్నడ రచనలు రాష్ట్రకూటుల ఆస్థానం లోని కవులు రచించినవే.<ref name="credit">Sen (1999), pp380-381</ref><ref name="Jaina_literature">During the rule of the Rashtrakutas, literature in Kannada and Sanskrit flowered (Kamath 2001, pp 88–90)</ref><ref name="Jaina_literature1">Even royalty of the empire took part in poetic and literary activities – Thapar (2003), p334</ref><ref name="Jaina_literature2">Narasimhacharya (1988), pp17–18, p68</ref> ఈ రాష్ట్రకూటులు కన్నడిగులు అయినప్పటికీ, <ref name="study1" /><ref name="kanna">Altekar (1934), pp21–24</ref><ref name="kanna1">Possibly Dravidian Kannada origin (Karmarkar 1947 p26)</ref><ref name="mas">Masica (1991), p45-46</ref><ref name="ravi">Rashtrakutas are described as Kannadigas from Lattaluru who encouraged the Kannada language (Chopra, Ravindran, Subrahmanian 2003, p87)</ref> వారొక ఉత్తర దక్కన్ భాషలో కూడా మాట్లాడగలిగేవారు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=ISFBJarYX7YC&pg=PA286&dq=Rashtrakuta|title=Rashtrakuta Dynasty|last=Hoiberg and Ramchandani|publisher=Students Britannica|year=2000|isbn=978-0-85229-760-5}}</ref> రాష్ట్రకూట సామ్రాజ్యంలో ఆధునిక [[కర్ణాటక]], [[మహారాష్ట్ర]] రాష్ట్రాలు పూర్తిగాను [[ఆంధ్రప్రదేశ్]] తెలంగాణ లోని కొంత భాగమూ ఉన్నాయి. ఈ ప్రాంతాన్ని రాష్ట్రకూటులు రెండు శతాబ్దాల పాటు పాలించారు. సామన్‌గఢ్ రాగి పలక శాసనం (753) ప్రకారం, దంతిదుర్గుడనే పాళెగాడు బహుశా బేరార్ లోని అచలాపుర (మహారాష్ట్రలో ఆధునిక ఎలిచ్‌పూర్) నుండి పాలించేవాడు. 753 లో అతడు రెండవ కీర్తివర్మకు చెందిన గొప్ప కర్ణాటక సైన్యాన్ని ([[చాళుక్యులు|బాదామి చాళుక్యుల]] సైన్యాన్ని సూచిస్తూ) [[బాదామి]]లో ఓడించి, చాళుక్య సామ్రాజ్యపు ఉత్తర ప్రాంతాలను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.<ref name="karnatik">Reu (1933), p54</ref><ref name="karnata">From Rashtrakuta inscriptions call the Badami Chalukya army ''Karnatabala'' (power of ''Karnata'') (Kamath 2001, p57, p65)</ref><ref name="achala">Altekar in Kamath (2001), p72</ref> ఆ తరువాత అతను తన మామ, [[పల్లవ]] రాజు నందివర్మన్ చాళుక్యుల నుండి [[కాంచి|కంచిని]] తిరిగి పొందటానికి సహాయం చేశాడు. మాళ్వాలోని గుర్జర్లను, [[ఒడిషా|కళింగ]], [[కోసల]], [[శ్రీశైలం]] పాలకులను ఓడించాడు.<ref name="srisila">Sastri (1955), p141</ref><ref name="Gulbarga">Thapar (2003), p333</ref> ఇతనిని దంతివర్మ అని కూడా అంటారు. అద్వితీయ బలపరాక్రమ సంపన్నుడు. అతడికి ఖడ్గావలోక, వైరమేఘ అనే బిరుదులున్నాయి. దంతిదుర్గుని వారసుడు [[కృష్ణ I]] నేటి కర్ణాటక, కొంకణాల ప్రధాన భాగాలను తన ఆధీనంలోకి తెచ్చాడు.<ref name="kon">Sastri (1955), p143</ref><ref name="secure">Sen (1999), p368</ref> 780 లో నియంత్రణలోకి తీసుకున్న [[ధ్రువ ధారావర్షుడు|ధ్రువధరవర్ష]] పాలనలో, రాజ్యం [[కావేరి నది]]కి, మధ్య భారతదేశం మధ్య ఉన్న భూభాగాలన్నింటినీ కలుపుకొని ఒక సామ్రాజ్యంగా విస్తరించింది.<ref name="abdication">Desai and Aiyar in Kamath (2001), p75</ref><ref name="abd">Reu (1933), p62</ref><ref name="panindia">Sen (1999), p370</ref> అతను కనౌజ్ పైకి దాడి చేసి, అక్కడి గుర్జర ప్రతీహారులను, బెంగాలు లోని పాల రాజులనూ ఓడించాడు. ఈ దండయాత్రలో అతడికి కీర్తి, సంపదలు అపారంగా లభించాయిగానీ కొత్తగా భూభాగం పొందలేదు.[[తూర్పు చాళుక్యులు]], తాలకాడ్ లోని [[గంగా నది|గాంగులను]] కూడా తన అధీనం లోకి తెచ్చుకున్నాడు.<ref name="effectively">The Rashtrakutas interfered effectively in the politics of Kannauj (Thapar 2003), p333</ref> ఆల్టేకర్, సేన్ ల ప్రకారం, అతడి పాలనలో రాష్ట్రకూటులు యావద్భారత వ్యాప్త శక్తిగా మారారు.<ref name="All-India">From the Karda inscription, a ''digvijaya'' (Altekar in Kamath 2001, p75)</ref> === విస్తరణ === ధ్రువ ధరవర్ష మూడవ కుమారుడు [[మూడవ గోవిందుడు]] సింహాసనం అధిరోహించడం మునుపెన్నడూ లేని విజయవంతమైన శకానికి తెరదీసింది.<ref name="era">The ablest of the Rashtrakuta kings (Altekar in Kamath 2001, p77)</ref> ఈ సమయంలో రాష్ట్రకూటుల ప్రారంభ రాజధాని ఉన్న ప్రదేశం గురించి అనిశ్చితి ఉంది.<ref name="earlycapital">Modern Morkhandi ([[Mayurkhandi]] in [[Bidar district]] (Kamath 2001, p76)</ref><ref name="earlycapital1">modern Morkhand in Maharashtra (Reu 1933, p65)</ref><ref name="earlycapital2">Sooloobunjun near Ellora (Couseris in Altekar 1934, p48). Perhaps Elichpur remained the capital until Amoghavarsha I built Manyakheta. From the Wani-Dmdori, Radhanpur and Kadba plates, Morkhand in Maharashtra was only a military encampment, from the Dhulia and Pimpen plates it seems Nasik was only a seat of a viceroy, and the Paithan plates of Govinda III indicate that neither Latur nor Paithan was the early capital.(Altekar, 1934, pp47–48)</ref> అతని పాలనలో గంగా మైదానాలపై నియంత్రణ కోసం రాష్ట్రకూటులు, పాలాలు ప్రతిహారుల మధ్య త్రివిధ వివాదాలు రేగాయి. ప్రతిహార చక్రవర్తి నాగభట్ట II పైన, [[పాల సామ్రాజ్యం|పాలా]] చక్రవర్తి ధర్మపాలుడి పైనా, <ref name="kon" /> మూడవ గోవిందుడు సాధించిన విజయాలను వివరిస్తూ, అతడి గుర్రాలు హిమాలయాల్లోని చల్లటి నీళ్ళను తాగాయని, అతని యుద్ధంలో ఏనుగులు పవిత్ర గంగా జలాలను తాగాయనీ సంజన్ శాసనం చెప్పింది.<ref name="icy">Kamath 2001, MCC, p76</ref><ref name="Himalayas">From the Sanjan inscriptions, {{వెబ్ మూలము|title=The Rashrakutas|url=http://www.kamat.com/kalranga/deccan/rashtrakutas/|author=Dr. Jyotsna Kamat|publisher=1996–2006 Kamat's Potpourri|accessdate=20 December 2006}}</ref> అతని సైనిక దండయాత్రలను [[అలెగ్జాండర్]] తోటి, [[మహాభారతం|మహాభారతంలోని]] [[అర్జునుడు|అర్జునుడి]] తోటీ పోల్చారు.<ref name="arjuna">Keay (2000), p199</ref> కనౌజ్‌ను స్వాధీనం చేసుకున్నాక అతడు దక్షిణంగా కదిలాడు. గుజరాత్, కోసల ([[కోసల|కౌశల్]] ), [[మైసూరు|గంగావాడి]] లను స్వాధీన పరచుకున్నాడు. కంచిలో [[పల్లవ|పల్లవులను]] ఓడించాడు. [[వేంగి]]లో తనకు అనుకూలుడిని నియమించాడు. [[శ్రీలంక|సిలోన్]] రాజు లొంగిప్యి దానికి గుర్తుగా రెండు విగ్రహాలను అతడికి సమర్పించుకున్నారు ( రాజు విగ్రహం, అతని మంత్రి విగ్రహం). చోళులు, [[పాండ్య రాజవంశం|పాండ్యులు]], కొంగు చేరరాజులు, అందరూ ఆయనకు లొంగి కప్పం సమర్పించుకున్నారు.<ref name="kerela">From the Nesari records (Kamath 2001, p76)</ref><ref name="kerela1">Reu (1933), p65</ref><ref name="statue">Sastri (1955), p144</ref><ref name="peru">Narayanan, M. G. S. (2013), p95, ''Perumāḷs of Kerala: Brahmin Oligarchy and Ritual Monarchy: Political and Social Conditions of Kerala Under the Cēra Perumāḷs of Makōtai (c. AD 800 – AD 1124).'' Thrissur (Kerala): CosmoBooks</ref> ఒక చరిత్రకారుడు చెప్పినట్లుగా, హిమాలయ గుహల నుండి మలబార్ తీరం ఒడ్డు వరకు దక్కన్ దుందుభులు మోగాయి. రాష్ట్రకూట సామ్రాజ్యం ఇప్పుడు [[కన్యాకుమారి|కేప్ కొమొరిన్]] నుండి కన్నౌజ్ వరకూ [[కాశీ|బనారస్]] నుండి భరూచ్ వరకు విస్తరించింది .<ref name="hima">"The victorious march of his armies had literally embraced all the territory between the Himalayas and Cape Comorin" (Altekar in Kamath 2001, p77)</ref><ref name="lord">Sen (1999), p371</ref> మూడవ గోవిందుడి వారసుడు, [[అమోఘవర్ష|మొదటి అమోఘవర్షుడు]] మాన్యఖేటను తన రాజధానిగా చేసుకుని పెద్ద సామ్రాజ్యాన్ని పరిపాలించాడు. సామ్రాజ్య పతనం వరకూ మాన్యఖేటయే రాష్ట్రకూటుల రాజధానిగా ఉంది.<ref name="newcapital">Which could put to shame even the capital of gods-From Karda plates (Altekar 1934, p47)</ref><ref name="newcapital1">A capital city built to excel that of [[Indra]] (Sastri, 1955, p4, p132, p146)</ref><ref name="newcapital2">Reu 1933, p71</ref> అతను 814 లో సింహాసనానికి వచ్చాడు, కాని 821 వరకు అతను భూస్వాములు, మంత్రుల తిరుగుబాట్లను అణచానికే సరిపోయింది. అమోఘవర్ష I తన ఇద్దరు కుమార్తెలను పశ్చిమ గాంగులకు ఇచ్చి పెళ్ళిళ్ళు చేసి వారితో శాంతి నెలకొల్పుకున్నాడు. ఆపై వింగవల్లి వద్ద ఆక్రమించిన [[తూర్పు చాళుక్యులు|తూర్పు చాళుక్యులను]] ఓడించి, వీరనారాయణ అనే బిరుదును ''పొందాడు'' .<ref name="vira">from the Cambay and Sangli records. The Bagumra record claims that Amoghavarsha saved the "Ratta" kingdom which was drowned in a "ocean of Chalukyas" (Kamath 2001, p78)</ref><ref name="vinga">Sastri (1955), p145</ref> అతని పాలన గోవింద III పాలన వలె ఉగ్రమైనది కాదు, అతను తన పొరుగువారితో, గంగా, తూర్పు చాళుక్యులు, పల్లవులతో స్నేహపూర్వక సంబంధాలు కొనసాగించడానికి ఇష్టపడ్డాడు, వీరితో అతను వైవాహిక సంబంధాలను కూడా పెంచుకున్నాడు. అతని యుగం కళలు, సాహిత్యం, మతాల విషయంలో సుసంపన్నమైనది. రాష్ట్రకూట చక్రవర్తులలో అత్యంత ప్రసిద్ధుడిగా విస్తృతంగా కనిపించే మొదటి అమోఘవర్షుడు కన్నడ, సంస్కృతంలో నిష్ణాతుడైన పండితుడు.<ref name="scholar">Narasimhacharya (1988), p1</ref><ref name="rhetoric">Kamath (2001), p90</ref> అతడు రాసిన ''కవిరాజమార్గ ను'' కన్నడ సాహిత్యంలో ఒక ముఖ్యమైన మైలురాయిగా పరిగణిస్తారు. సంస్కృతంలో రాసిన ''ప్రశ్నోత్తర రత్నమాలిక'' ఉత్కృష్టమైన రచన. దీన్ని తరువాత టిబెటన్ భాషలోకి అనువదించారు.<ref name="rhetoric1">Reu (1933), p38</ref> అతని మత దృష్టి, కళలు సాహిత్యం పట్ల ఉన్న ఆసక్తి, శాంతి-ప్రేమ స్వభావం కారణంగా, అతన్ని [[అశోకుడు|అశోక]] చక్రవర్తితో పోల్చి, "దక్షిణాది అశోక" అని పిలుస్తారు.<ref name="Ashoka">Panchamukhi in Kamath (2001), p80</ref> రెండవ కృష్ణుడి పాలనలో, సామ్రాజ్యం తూర్పు చాళుక్యుల నుండి తిరుగుబాటును ఎదుర్కొంది. రాజ్యపు విస్తీర్ణం తగ్గి, పశ్చిమ [[దక్కన్ పీఠభూమి|దక్కన్]], గుజరాత్‌ల వరకు పరిమితమైంది.<ref name="reduce">Sastri (1955), p161</ref> రెండవ కృష్ణుడు గుజరాత్ శాఖకు ఉన్న స్వతంత్ర హోదాను ముగించి, మాన్యఖేట ప్రత్యక్ష నియంత్రణలోకి తీసుకువచ్చాడు. మూడవ ఇంద్రుడు, పరమారను ఓడించి మధ్య భారతదేశంలో రాష్ట్రకూటుల ప్రాబల్యాన్ని తిరిగి స్థాపించాడు. తరువాత [[గంగా నది|గంగా]] [[యమునా నది|యమున]]ల దోయబ్ ప్రాంతాన్ని ఆక్రమించుకున్నాడు. వేంగిపై తమకున్న ప్రాబల్యాన్ని కొనసాగిస్తూ, తమకు సాంప్రదాయికంగా శత్రువులైన ప్రతీహారులను, పాలాలను ఓడించాడు.<ref name="pala">From the writings of [[Adikavi Pampa]] (Kamath 2001, p81)</ref><ref name="regain">Sen (1999), pp373-374</ref> కన్నౌజ్‌లో ఆయన సాధించిన విజయాల ప్రభావం, నాల్గవ గోవింద చక్రవర్తి 930 లో వేయించిన రాగి పలక శాసనం ప్రకారం చాలాకాలం పాటు కొనసాగింది.<ref name="control">Kamath (2001), p82</ref><ref name="control1">The Rashtrakutas of Manyakheta gained control over Kannauj for a brief period during the early 10th century (Thapar 2003, p333)</ref> వరసగా పాలనకు వచ్చిన బలహీనమైన రాజుల కారణంగా, సామ్రాజ్యం ఉత్తర తూర్పు భూభాగాలపై నియంత్రణ కోల్పోయింది. ఆ తరువాత వచ్చిన చిట్టచివరి గొప్ప రాష్ట్రకూట పాలకుడు మూడవ కృష్ణుడు సామ్రాజ్యాన్ని తిరిగి ఏకీకృతం చేశాడు. దాంతో ఇది [[నర్మదా నది]] నుండి [[కావేరి నది]] వరకు విస్తరించింది. ఉత్తర తమిళ దేశం (తోండైమండలం) కూడా సామ్రాజ్యంలో భాగమైంది. సిలోన్ రాజు కూడా కప్పం కట్టేవాడు.<ref name="kanchi">From the Siddalingamadam record of 944 – Krishna III captured Kanchi and Tanjore as well and had full control over northern Tamil regions (Aiyer in Kamath 2001, pp82–83)</ref><ref name="kanchi11">From the Tirukkalukkunram inscription – Kanchi and Tanjore were annexed by Krishna III. From the Deoli inscription – Krishna III had feudatories from Himalayas to Ceylon. From the Laksmeshwar inscription – Krishna III was an incarnation of death for the Chola Dynasty (Reu 1933, p83)</ref><ref name="kanchi100">Conqueror of Kanchi, (Thapar 2003, p334)</ref><ref name="tanjai">Conqueror of Kanchi and Tanjore (Sastri 1955, p162)</ref><ref name="last">Sen 1999), pp374-375</ref> === క్షీణత === సా.శ. 972 లో, <ref name="Chandra">{{Cite book|title=History of Medieval India|last=Chandra|first=Satish|date=2009|publisher=Orient Blackswan Private Limited|isbn=978-81-250-3226-7|location=New Delhi|pages=19–20}}</ref> ఖొట్టిగ అమోఘవర్ష పాలనలో, [[పరమార రాజవంశం|పరమార]] రాజు [[రెండవ సియాక|సియాకా]] హర్షుడు సామ్రాజ్యంపై దాడి చేసి రాష్ట్రకూటుల రాజధాని మాన్యఖేటను దోచుకున్నాడు. ఇది రాష్ట్రకూట సామ్రాజ్యం యొక్క ఖ్యాతిని తీవ్రంగా దెబ్బతీసింది. తత్ఫలితంగా దాని పతనానికి దారితీసింది. ఆధునిక [[విజాపుర|బీజాపూర్ జిల్లాలోని]] తార్దావాడి ప్రాంతాన్ని పాలించే రాష్ట్రకూటుల పాళెగాడు రెండవ తైలపుడు ఈ ఓటమిని అవకాశంగా తీసుకొని స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకున్నాడు. దాంతో రాష్ట్రకూటుల అంతిమ పతనం చాలా వేగంగా జరిగింది.<ref name="Tailapa">The province of Tardavadi in the very heart of the Rashtrakuta empire was given to Tailapa II as a ''fief'' (provincial grant) by Rashtrakuta [[Krishna III]] for services rendered in war (Sastri 1955, p162)</ref><ref name="tailapa1">Kamath (2001), p101</ref> చివరి చక్రవర్తి నాల్గవ ఇంద్రుడు [[శ్రావణబెళగొళ]] వద్ద సల్లేఖన (జైన సన్యాసులు, ఉపవాసం చేసి పొందే మరణం) కు పాల్పడ్డాడు. రాష్ట్రకూటుల పతనంతో, దక్కన్, ఉత్తర భారతదేశాల్లోని వారి పాళెగాళ్ళు, సంబంధిత వంశాలు స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకున్నాయి. పశ్చిమ చాళుక్యులు మాన్యఖేటను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. 1015 వరకు దీనిని తమ రాజధానిగా చేసుకున్నారు. 11 వ శతాబ్దంలో రాష్ట్రకూటుల ప్రధాన భూభాగంలో గొప్ప సామ్రాజ్యాన్ని నిర్మించారు. ఆధిపత్యం యొక్క దృష్టి [[కృష్ణా నది|కృష్ణ]] - [[గోదావరి]] దోయబ్ లోని [[వేంగి]]కి మారింది. పశ్చిమ దక్కన్లోని రాష్ట్రకూటుల పూర్వపు పాళెగాళ్ళు చాళుక్యుల నియంత్రణలోకి వచ్చారు. ఇప్పటివరకు అణచివేయబడిన తంజావూరు చోళులు దక్షిణాన వారి ప్రబల శత్రువులుగా మారారు.<ref name="yadgir">Kamath (2001), pp100–103</ref> ముగింపులో, మాన్యఖేటకు చెందిన రాష్ట్రకూటుల పెరుగుదల భారతదేశంపై, భారతదేశం యొక్క ఉత్తరాన కూడా గొప్ప ప్రభావాన్ని చూపింది. సమకాలీన భారతదేశంలో వారి సామ్రాజ్యం అతిపెద్దదని సులైమాన్ (851), అల్ మసూడి (944), ఇబ్న్ ఖుర్దాద్బా (912) రాశారు. ప్రపంచంలోని నాలుగు గొప్ప సమకాలీన సామ్రాజ్యాలలో ఇది ఒకటని సులైమాన్ పేర్కొన్నాడు.<ref name="contemp">Reu (1933), p39–41</ref><ref name="reded">Keay (2000), p200</ref><ref name="Imperial">Kamath (2001), p94</ref> 10 వ శతాబ్దానికి చెందిన అరబ్బులు అల్ మసూది, ఇబ్న్ ఖోర్దిద్‌బిహ్ యొక్క యాత్రా కథనాల ప్రకారం, "హిందుస్తాన్ రాజులలో చాలామంది ప్రార్థన చేస్తున్నప్పుడు రాష్ట్రకూట రాజు వైపు ముఖాలు తిప్పుతారు. అతని రాయబారులకు సాష్టాంగ నమస్కారం చేస్తారు. రాష్ట్రకూట రాజును "రాజాధిరాజు" అని పిలుస్తారు. వీరు సైన్యం బహు గొప్పది. వారి సామ్రాజ్యం కొంకణ్ నుండి సింధ్ వరకు విస్తరించింది. " కొంతమంది చరిత్రకారులు ఈ సమయాన్ని "ఇంపీరియల్ కన్నౌజ్ యుగం" అని పిలుస్తారు. రాష్ట్రకూటులు కన్నౌజ్‌ను విజయవంతంగా స్వాధీనం చేసుకుని, దాని పాలకులపై కప్పం విధించి, తమను తాము ఉత్తర భారతదేశపు ప్రభులుగాగా చూపించారు కాబట్టి, ఈ యుగాన్ని "ఇంపీరియల్ కర్ణాటక యుగం" అని కూడా పిలుస్తారు. 8 వ నుండి 10 వ శతాబ్దాలలో మధ్య, ఉత్తర భారతదేశంలో వారి రాజకీయ విస్తరణ సమయంలో, రాష్ట్రకూటులులు లేదా వారి బంధువులు అనేక రాజ్యాలను సృష్టించారు. ఇవి మాతృ సామ్రాజ్యం కింద పాలించాయి లేదా పతనం తరువాత శతాబ్దాల పాటు పాలన కొనసాగించాయి లేదా చాలా కాలం తరువాత అధికారంలోకి వచ్చాయి. వీరిలో ప్రముఖులు - [[గుజరాత్]] లోని రాష్ట్రకూటులు (757–888), <ref name="guj">Reu (1933), p93</ref> ఆధునిక కర్ణాటకలోని సౌందట్టికి చెందిన రట్టాలు (875–1230), <ref name="kar">Reu (1933), p100</ref> కన్నౌజ్ కు చెందిన గహదవాలాలు (1068–1223), <ref name="gaha">Reu (1933), p113</ref> హస్తికుండి లేదా హత్తుండి నుండి పాలించిన [[రాజస్థాన్]]కు చెందిన రాష్ట్రకూటులు (రాజపుతానా అని పిలుస్తారు) (893-996) <ref name="has">Reu (1933), p110</ref> దహల్ ([[జబల్పూర్]] వద్ద ), <ref name="Dah">Jain (2001), pp67–75</ref> [[మండోర్]] కు చెందిన [[రాథోడ్ (రాజపుత్ర వంశం)|రాథోడ్‌]]<nowiki/>లు (జోధ్పూర్ దగ్గర), ధనోప్ కు చెందిన [[రాథోడ్ రాజవంశం|రాథోడ్‌]]<nowiki/>లు, <ref name="dhan">Reu (1933), p112</ref> ఆధునిక మహారాష్ట్రలోని మయూరగిరికి చెందిన రాష్ట్రకూటులు, <ref name="mayur">De Bruyne (1968)</ref> కన్నౌజ్ కు చెందిన రాష్ట్రకూటులు.<ref name="kannau">Majumdar (1966), pp50–51</ref> సా.శ. 11 వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో రాజధిరాజ చోళుడు సిలోన్ ద్వీపాన్ని స్వాధీనం చేసుకోవడం అక్కడ నలుగురు రాజుల పతనానికి దారితీసింది. చరిత్రకారుడు కె. పిళ్ళే ప్రకారం, జాఫ్నా రాజ్యానికి చెందిన రాజు మాదవరాజా, రాష్ట్రకూట రాజవంశం నుండి అధికారాన్ని లాక్కున్నాడు.<ref>{{Cite book|title=South India and Ceylon|last=Pillay|first=K.|publisher=[[University of Madras]]|year=1963|oclc=250247191}}</ref> == ఇవికూడా చూడండి == * [[లతా గుర్జరలు]] == మూలాలు == <references responsive="" /> [[వర్గం:రాష్ట్రకూటులు| ]] [[వర్గం:మధ్యయుగ భారతీయ సామ్రాజ్యాలు]] [[వర్గం:ఈ వారం వ్యాసాలు]] 8hlniv8g7hsngnem8ambe59r8ydjxo6 4 90932 4908077 4907796 2026-07-19T08:18:52Z Muralikrishna m 106628 4908077 wikitext text/x-wiki {{అడ్డదారి|[[WP:VP]]}} {{రచ్చబండ}} {{కొత్త విభాగము | వ్యాఖ్య=కొత్త చర్చ ప్రారంభించండి}} {{Archives|auto=yes}} {{మొదటిపేజీ_నిర్వహణస్థితి}} {{సహకారం_స్థితి}} == Call for Applications: TTT 2026 (Deadline Extended to 20 May) == ''<small>Apologies for writing in English. Please feel free to translate this into your language.</small>'' Hello everyone, We hope you are doing well. We would like to share that applications for the [[:m:IIITH-OKI/Train the Trainer Program/2026|Train the Trainer (TTT) 2026]] program are currently open. TTT is a capacity-building initiative aimed at supporting Wikimedians in developing training, facilitation, and leadership skills. We are happy to inform you that the scholarship application deadline has been [[:m:IIITH-OKI/Train the Trainer Program/2026/Scholarship|extended until 20 May 2026]]. We are still receiving applications and encourage interested community members, especially emerging leaders, to [https://docs.google.com/forms/d/17eq6lJNCTVBoKRqz5IdSCiYWv-eHBrYRnx1wXfncwLI/viewform?edit_requested=true&pli=1 apply]. We also request your support in sharing this opportunity within your communities and networks, so that it can reach a wider and more diverse group of participants. Thank you for your continued support. '''OKI (IIIT-H)''' [[వాడుకరి:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[వాడుకరి చర్చ:MediaWiki message delivery|చర్చ]]) 13:02, 17 మే 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Nitesh (OKI)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=30361720 --> == ఉరుకుల పరుగుల ఉర్దూ వికీపీడియా == ఉర్దూ వికీపీడియా పరుగెత్తుతోంది. మార్చి 1 న 2,40,000 వ్యాసాలుండగా ఇవ్వాళ అది 4,42,000 దాటింది. మూడు నెల్లలు ఇంకా నిండలేదు, లక్షా 80 వేల కొత్త వ్యాసాలు వచ్చాయి. వ్యాసాల సంఖ్య పరంగా ఈ 3 నెలల్లో 50 వ స్థానం నుండి 34 వ స్థానానికి ఎగబాకింది. ఏప్రిల్లో 97457, మేలో 94834 వ్యాసాలు రాసారు. 2026 లో మొత్తం దాదాపు 2,06,000 వ్యాసాలొచ్చాయి. వీటిలో ఎక్కువ వ్యాసాలు బాట్లు రాసినవే - ఒక బాటు 86,933 వ్యాసాలు రాయగా, మరోటి 86,015 రాసింది. ఒక వాడుకరి 20,000 రాసారు. అయితే - ఇవన్నీ చాలావరకూ చిన్నచిన్న వ్యాసాలే. 2026 లో వచ్చిన 2 లక్షల 6 వేల వ్యాసాల సగటు పరిమాణం 1974 బైట్లు. ఆ వికీలో ఉన్న మొత్తం వ్యాసాలు 4,42,000. సగటున ఒక్కో కంటెంటు పేజీలో ఉన్న పదాల సంఖ్య 208. పోలిక కోసం చూస్తే - తెలుగులో ఇది 502.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 10:00, 22 మే 2026 (UTC) :అంత వేగంగా సృష్టించారంటే దాని నాణ్యత ఏ మాత్రం ఉంటుందో మరి. ఈ ఏఐ యుగంలో ఎవరైనా అలా సృష్టించేస్తున్నారు. మనం వేగమే కాకుండా, నాణ్యత, భాషా సొగసు లాంటి వాటిమీద దృష్టి పెడితే బాగుంటుందని నా అభిప్రాయం. [[వాడుకరి:రవిచంద్ర|రవిచంద్ర]] [[వాడుకరి చర్చ:రవిచంద్ర|(చర్చ)]] 10:08, 22 మే 2026 (UTC) ::రెండిటిని సమతుల్యంగా ఉండేటట్లు ప్రాజెక్టులు నిర్వహించాలని నా అభిప్రాయం [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 11:45, 22 మే 2026 (UTC) == duplicates [[నీతో (సినిమా)]], [[నీతో (2022 సినిమా)]] == duplicates [[నీతో (సినిమా)]], [[నీతో (2022 సినిమా)]] [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 09:39, 24 మే 2026 (UTC) ::[[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] గారూ [[నీతో (2022 సినిమా)]] వ్యాసంలో విలీనం మూస చేర్చబడినది. ఆ వ్యాసాన్ని అంతకు పూర్వం సృష్టించిన [[నీతో (సినిమా)]] లో విలీనం చేయడం జరుగుతుంది. ఈ విలీన విషయాన్ని గుర్తించినందుకు ధన్యవాదాలు.➤ <span style="white-space:nowrap;text-shadow:white 0em 0em 0.8em,#FF5800 -0.8em -0.8em 0.9em,#00FF00 0.7em 0.7em 0.8em;color:#00FF00"><span style="color:blue"> [[User:K.Venkataramana|కె.వెంకటరమణ]] ❋ [[User talk:K.Venkataramana|చర్చ]]</span></span> 10:12, 24 మే 2026 (UTC) == duplicates [[వేపాడ సుబ్బారావు]] [[కంచరపాలెం రాజు]] == thnx [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 16:39, 24 మే 2026 (UTC) কল্কি గారూ [[వేపాడ సుబ్బారావు]] వ్యాసంలో విలీనం మూస చేర్చబడినది. ఆ వ్యాసాన్ని అంతకు పూర్వం సృష్టించిన [[కంచరపాలెం రాజు]] లో విలీనం చేయడం జరుగుతుంది. ఈ విలీన విషయాన్ని గుర్తించినందుకు ధన్యవాదాలు.[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 17:24, 24 మే 2026 (UTC) == duplicates [[అన్నదా శంకర్ రాయ్]], [[ఆనంద శంకర్ రే]] == thnx [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 05:47, 25 మే 2026 (UTC) :@[[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] గారూ [[ఆనంద శంకర్ రే]] వ్యాసంలో విలీనం మూస చేర్చబడినది. ఆ వ్యాసాన్ని అంతకు పూర్వం సృష్టించిన [[అన్నదా శంకర్ రాయ్]] లో విలీనం చేయడం జరుగుతుంది. ఈ విలీన విషయాన్ని గుర్తించినందుకు ధన్యవాదాలు. [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 06:15, 25 మే 2026 (UTC) == మూలాల అనువాదం == వ్యాసపాఠ్యంతో పాటు మూలాలను కూడా అనువదించిన సందర్భాలు కనిపించాయి. మూలంలో వాడే మూసలు కొన్ని ఉన్నాయి - Cite book, Cite journal, Harvp ఇలాంటివి. ఇవి మూస పేర్లు. వాటిని అలాగే, ఇంగ్లీషు లోనే వాడాలి. వీటిని తెలుగు లోకి అనువదించడం/లిప్యంతరీకరణ చెయ్యకూడదు. ఇవే కాదు, ఏ మూసనూ చెయ్యకూడదు. అలాగే ఈ మూసల్లో అనేక పరామితులు ఉంటాయి - {{para|first}}, {{para|author}}, {{para|access-date}}, {{para|editor}},.. వగైరా. వీటిని కూడా అనువదించకూడదు. కొన్ని పేజీల్లో వీటిని అనువదించారు. ఉదాహరణకు, Cite book కు "సైట్ బుక్" అని, "సైట్ పుస్తకం" అని, "ఉల్లేఖన పుస్తకం", "ఉదయించిన పుస్తకం", "ఉదహరించిన పుస్తకం" ఇలా రకరకాలు అనువాదాలున్నాయి. పరామితుల్లో "రచయిత-లింక్", "యాక్సెస్-డేట్", "తేదీ", "సంవత్సరం" - లాంటి అనువాదాలున్నాయి. dead link ను చనిపోయిన అని అనువదించింది. వీటి కారణంగా మూలాల్లో అనేక దోషాలు ఏర్పడి, ఆ పేజీలు "మూలాల లోపాలున్న పేజీలు", "CS1 errors:.." లాంటి వర్గాల్లోకి ఆటోమాటిగ్గా చేరిపోయాయి. [[న్యూజీలాండ్]] అనే పేజీలో ఇలాంటి అనువాదాలను సవరించాను (ఆ పేజీలో చెయ్యాల్సింది ఇంకా ఉంది). వెతుకులాటలో చూస్తే, కింది పేజీల్లో కూడా ఇలాంటి దోషాలు ఉన్నట్లు తెలిసింది. ఇంకా ఎన్ని పేజీల్లో ఉన్నాయో తెలీదు. {{hlist| * [[బిల్ క్లింటన్]] * [[ఫ్లోరెన్స్ నైటింగేల్]] * [[రోమన్ సామ్రాజ్యం]] * [[వ్లాదిమిర్ పుతిన్]] * [[రిచర్డ్ నిక్సన్]] * [[హెర్డు ఐలాండ్&మెక్‌డొనాల్డ్ దీవులు]] * [[నార్ఫోక్ దీవులు]] * [[డ్వైట్ డి. ఐసెన్‌హోవర్]] * [[యులిస్సెస్ ఎస్. గ్రాంటు]] * [[విలియమ్ హెన్రీ హారిసన్]] * [[రష్యన్ సామ్రాజ్యం]] * [[ఆస్ట్రియా సామ్రాజ్యం]] * [[న్యూ గినియా]] * [[జేమ్స్ మన్రో]] * [[ఫ్రాంక్లిన్ పియర్స్]] * [[హ్యారీ ఎస్. ట్రూమన్]] * [[రెండవ మెక్సికన్ సామ్రాజ్యం]] * [[స్పానిష్ సామ్రాజ్యం]] * [[ఫ్రెంచి అల్జీరియా]] * [[మొదటి ఫ్రెంచి సామ్రాజ్యం]] }} "రోమన్ సామ్రాజ్యం" పేజీలో మూలాల్లోని మూసలకు చేసిన అనువాదాలు 340 పైచిలుకు ఉన్నాయి. మొత్తం ఉన్న మూలాలు 550 పైచిలుకు. === ఎందుకు ఇలా జరిగింది? === ఇంగ్లీషు వ్యాసం లోని '''సోర్సుటెక్స్టు'''ను గూగుల్ ట్రాన్స్‌లేట్ సైటుకు ఇస్తే, బహుశా ఇలాగే అనువదిస్తుంది. యంత్రాన్ని వాడి అనువాదాలు చేసేటపుడు, సోర్సు టెక్స్టును కాకుండా (అంటే పేజీని సోర్స్ ఎడిట్ మోడ్‌లో తెరిచి, ఎడిటరు నుండి కాపీ చేసుకోవడం), విజువల్ ఎడిటరు నుండి కాపీచేసుకుని అనువదించినా, రెండర్డ్ టెక్స్టును (అంటే పాఠకుడికి కనబడే పాఠ్యం) అనువదించినా ఇలాంటివి జరగవు. అయితే ఈ పద్ధతుల్లో మూలాలు, లింకులూ రావు. అంచేత సోర్సుకోడును అనువదిస్తూ ఉండి ఉంటారు (కానీ, సోర్సుకోడు అనువాదంలో బోలెడన్ని ఎర్రలింకులు వచ్చేస్తాయి) === ఇకపై ఏం చెయ్యాలి? === దీనికి ఒక చక్కటి, సులువైన, తెలివైన, విలువైన పరిష్కారం వేసే ఉంది. అదే అనువాద పరికరం! అదే అనువాదం చేస్తుంది. అదే వికీలింకులను చేరుస్తుంది. మూలాలు, మూసలు, వర్గాలూ.. వగైరాలను అదే చేర్చేస్తుంది. ఈ మూసలను అనువదించడాలు, పరామితులను అనువదించడాలూ అది చెయ్యదు (వేరే తప్పులు చేస్తుంది. :-) మనం చెయ్యాల్సిందల్లా ఆ తప్పులను సవరించడం -"మరియు" లను ఏరెయ్యడం, భాషను సహజమైన తెలుగు లాగా మార్చడం, వగైరా!) === ఇపుడేం చెయ్యాలి === సవరించాలి. "మూలాల లోపాలున్న పేజీలు", "CS1 errors:.." లాంటి వర్గాలు పోయే దాకా సవరణలు చెయ్యాలి. అనువాదాల స్థానే, ఇంగ్లీషులో ఉండే ఒరిజినల్ పేర్లను పెట్టాలి. ;వినతి :వాడుకరులు తమతమ వీలును బట్టి పై పేజీల్లోని దోషాలను సవరించవలసినదిగా వినతి. ;గమనిక :ఈ పనికి కాస్త సమయం పట్టే అవకాశం ఉంది. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 00:14, 27 మే 2026 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:15, 27 మే 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == వ్యాసంలో మూలాలను ఉల్లేఖించడం ఎలా? == వ్యాసంలో మూలాలను ఎలా ఉల్లేఖించాలి, అందులో ఎలాంటి లోపాలు జరుగుతాయి అనే విషయమై సమాచారాన్ని [[సహాయం:మూలాల ఉల్లేఖన పద్ధతులు, లోపాలు]] అనే పేజీలో చూడవచ్చు. ఈ అంశానికి సంబంధించి ఏమైనా సందేహాలుంటే ఇక్కడే, దీనికిందనే రాయండి.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 00:01, 30 మే 2026 (UTC) :ధన్యవాదాలండి. [[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 03:34, 30 మే 2026 (UTC) == 4వ ఎడిట థాన్ ముగిసింది == 4వ ఎడిట థాన్ జూన్ 1, తో ముగిసింది. 10మంది వాడుకరులు పాల్గొన్నారు. 1160పైగా వ్యాసాలు తెలుగువికీపీడియాలో చేరాయి. మూల్యాంకనం, పోటీ ఫలితాల ప్రకటన త్వరలోనే జరుగుతుంది. పాల్గొన్న ప్రతివారికి పేరు పేరునా ధన్యవాదాలు. ఈ కార్యక్రమాన్ని సమన్వయం చేసిన కశ్యప్ గారికి, సహాయంతో కూడిన ప్రోత్సాహం అందించిన చదువరిగారికి ప్రత్యేకంగా కృతజ్ఞతలు. [[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 11:44, 1 జూన్ 2026 (UTC) == duplicates [[హబీబ్ రెహమాన్]], [[హబీబ్ రెహమాన్ (వాస్తుశిల్పి)]] == thnx [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 03:47, 5 జూన్ 2026 (UTC) :@[[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] Thank you for identifying and providing information, I have added the merge template. [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 04:56, 5 జూన్ 2026 (UTC) == duplicates [[హీనో కుహ్న్]], [[హెయినో గుంథర్ కున్]] == thnx [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 03:59, 5 జూన్ 2026 (UTC) :@[[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] Thank you for identifying and providing the information, I have merged it. [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 04:56, 5 జూన్ 2026 (UTC) == Harv, Sfn లాంటి పొట్టి మూలాల్లో no-target లోపాలు == ఇన్‌లైను మూలాలు ఇవ్వడానికి Cite book, Cite web, Cite journal లాంటి పలు CS1 మూసలు, Citatation అనే CS2 మూస వాడడం మామూలే. వీటిని వాడుతూనే మూలాలను ప్రదర్శించే మరొక పద్ధతి పొట్టి మూలాలు. అది ఇవ్వడంలో దొర్లే లోపాల గురించి చెప్పే సహాయకం "వికీపీడియా:వాడుకరులకు సూచనలు" పేజీలో [[వికీపీడియా:వాడుకరులకు సూచనలు#Harv, Sfn మూలాల్లో no-target లోపాలు|Harv, Sfn మూలాల్లో no-target లోపాలు]] విభాగంలో చూడవచ్చు. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 02:43, 7 జూన్ 2026 (UTC) :@[[వాడుకరి:Chaduvari|చదువరి]] గారూ నేను దీనిద్వారా కొన్ని తెలియని సూచనలు తెలుసుకున్నాను. చాలా విపులంగా పూర్తి తెలుగులో రాసినందుకు ధన్యవాదాలు. [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 03:01, 7 జూన్ 2026 (UTC) == ప్రచురించాక మూలాల్లో లోపాలు లేవని నిర్థారించుకోవాలి == * కొత్త పేజీని ప్రచురించాక గానీ, పాత పేజీలో కొత్తగా మూలాలు చేర్చి ప్రచురించినపుడు గానీ మూలాల్లో లోపాలేమీ లేవని నిర్థారించుకోవాలి. లోపాలు ఉంటే ఆ పేజీ, కింది వర్గాల్లోకి చేరుతుంది. ** [[:వర్గం:మూలాల లోపాలున్న పేజీలు]] - ఖాళీ మూలం ఇవ్వడం, ఒకే మూలాన్ని పదేపదే నిర్వచించడం, "గమనికల"ను పాఠ్యంలో చేర్చి, సంబంధిత ప్రదర్శన మూసను ఇవ్వకపోవడం వలన ఈ లోపాలు ఏర్పడతాయి. ** [[:వర్గం:CS1 errors]] - మూలాల్లో వాడే CS1 మూసల్లో ఇచ్చే పరామితుల విలువలు సరిగా ఇవ్వకపోతే దొర్లే లోపాలు. ఇందులో 50 పైగా రకాల లోపాలు ఉన్నాయి. వీటికి ఒక్కొక్కదానికీ ప్రత్యేకించిన వర్గం ఉంది. అవి -CS1 errors: dates, CS1 errors: unrecognized parameter రూపంలో ఉంటాయి. అవన్నీ ఈ "CS1 errors" వర్గంలో ఉపవర్గాలుగా ఉంటాయి. ** [[:వర్గం:Harv and Sfn no-target errors]] - పొట్టి మూలాలు ఇచ్చి, సంబంధిత పొడుగు మూలాలు ఇవ్వకపోయినా, సరిగా ఇవ్వకపోయినా దొర్లే లోపాలు * పైవి కాకుండా పాఠ్యంతో పాటు మూస పేరును/పరామితి పేరును కూడా అనువదించినపుడు, సాఫ్టువేరుకు ఆ పేర్లు అర్థం కాక, లోపం చూపిస్తుంది. ఆ లోపం ఉన్న పేజీలు [[:వర్గం:మూలాల లోపాలున్న పేజీలు]] వర్గం లోకే చేరతాయి. ఈ లోపాలున్న పేజీలను ప్రత్యేకించి చూపేందుకు, వేరే వర్గం కూడా ఉంది. {{tl|మూసలను అనువదించారు}} అనే మూసను ఈ పేజీల్లో మానవికంగా చేర్చినపుడు ఆ పేజీ [[:వర్గం:మూలాల మూసలను అనువదించిన పేజీలు]] అనే వర్గం లోకి చేరుతుంది. తద్వారా ఈ లోపాలను గుర్తించవచ్చు. **'''గమనిక''': ఈ లోపం మామూలుగా (డిఫాల్టుగా) కనబడదు. ప్రతీ వాడుకరికీ ప్రత్యేకించిన [[ప్రత్యేక:MyPage/common.css]] అనే పేజీలో కింది లైన్‌ను చేర్చుకుంటే ఈ లోపాలు కనిపిస్తాయి. ఈ పేజీ ప్రస్తుతం ఉనికిలో లేకపోతే, ఈ లైనుతో కొత్తగా సృష్టించుకోవాలి. ఉదాహరణకు [[వాడుకరి:Chaduvari/common.css|ఈ పేజీ]] చూడవచ్చు. డిఫాల్టుగా కనబడే సౌకర్యం భవిష్యత్తులో రావచ్చని భావిస్తున్నారు. ::: {{code|lang=css|.harv-error {display: inline !important;} /* display Module:Footnotes errors */}} * లోపాలను సవరించి, పేజీ పై వర్గాల్లో లేదని నిర్థారించుకోవాలి. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 04:29, 7 జూన్ 2026 (UTC) :ప్రతీసారీ ఇవి సమస్య గానే ఉంటాయి, ముఖ్యంగా అనువాద వ్యాసాలలో. విపులంగా తెలియ చేసినందుకు ధన్యవాదాలు అండి. [[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 07:43, 7 జూన్ 2026 (UTC) == కర్సరు మాయమౌతోంది! == వికీపీడియాలో పేజీలో దిద్దుబాట్లు చేసేటపుడు, ఎడిట్ పెట్టెలో కర్సరు కాసేపు కనబడకుండా మాయమౌతోంది. ఎడిట్ పెట్టె నుండి బయటికి వస్తే కనబడుతోంది. సమస్యంతా ఎడిట్ పెట్టె లోనే. ఒక ఆరేడు సెకండ్ల తరువాత కనబడుతోంది. చాలా ఎక్కువగా జరుగుతోంది. ఇంకెవరికైనా ఉందా ఈ సమస్య?__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 12:53, 7 జూన్ 2026 (UTC) :మొత్తం మీద నాకు కూడా కాసేపుటికి కానీ కనిపించుటలేదు [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 16:39, 7 జూన్ 2026 (UTC) == duplicates [[చక్కెర సీతాఫలం]], [[సీతాఫలం]] == thnx [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 04:38, 8 జూన్ 2026 (UTC) :@[[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] Sir, I've set up templates that need to be merged into two articles. Thanks for letting me know. [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 05:48, 8 జూన్ 2026 (UTC) == దాచిన వర్గాలను చూడాలంటే.. == తెవికీ పేజీల్లో మామూలుగా మనకు కనబడే వర్గాలతో పాటు దాచిన వర్గాలు కూడా ఉంటాయని తెలిసిన సంగతే. వాటిని చూడడం పాఠకులకు అవసరం కాకపోయినా, వికీలో దిద్దుబాట్లు చేసే వాడుకరులకు అవసరం. పేజీలో కొన్ని లోపాలు ఉన్నపుడు సాఫ్టువేరు ఆటోమాటిగ్గా వాటిని కొన్ని వర్గాల్లోకి చేరుస్తుంది. అవి దాచిన వర్గాల్లో ఉంటాయి. ఉదాహరణకు, పొట్టి మూలాలలో లోపాలు ఉన్న పేజీలను [[:వర్గం:Harv and Sfn no-target errors|Harv and Sfn no-target errors]] అనే వర్గం లోకి చేరుస్తుంది. వాటిని చూడాలంటే మన అభిరుచుల్లో, [[ప్రత్యేక:అభిరుచులు#mw-prefsection-rendering|రూపురేఖలు]] ట్యాబులో ఉండే "{{int:Tog-showhiddencats}}" అనే అంశాన్ని ఎంచుకోవాలి (టిక్కు పెట్టుకోవాలి). అపుడు దాచిన వర్గాలన్నీ కనిపిస్తాయి.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 06:28, 8 జూన్ 2026 (UTC) == "ఇటీవలి మార్పులు"లో ఒక విశేషం == మీ అభిరుచుల్లో [[ప్రత్యేక:అభిరుచులు#mw-prefsection-rendering|రూపురేఖలు]] ట్యాబులో, "{{int:Checkuser-userinfocard-enable-preference-description/te}}" అనే అంశాన్ని ఎంచుకుంటే, "ఇటీవలి మార్పులు"లో ఒక కొత్త విశేషం కనిపిస్తుంది. ఈసరికే దీన్ని వాడి ఉంటే సరి, లేదంటే...__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 06:17, 10 జూన్ 2026 (UTC) :అవును ,నేనూ ఇప్పుడే ఎనేబుల్ చేసుకున్నాను. [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 06:35, 10 జూన్ 2026 (UTC) == duplicates [[పసలపూడి వీరబాబు]], [[విరుమాన్]] == thnx [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 14:13, 12 జూన్ 2026 (UTC) :@[[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] The first of these two is a Telugu movie, the second is a Tamil movie, two different articles, thank you [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 14:48, 12 జూన్ 2026 (UTC) == మంచి వ్యాసాల వికీప్రాజెక్టు == వ్యాసాల్లోని నాణ్యత పెంచి, మంచి వ్యాసాలుగా మలచేందుకు [[వికీపీడియా:వికీప్రాజెక్టు/మంచి వ్యాసాల ఫ్యాక్టరీ]] అనే వికీప్రాజెక్టు మొదలుపెట్టాను. ఆసక్తి ఉన్నవారు చేరండి. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 06:13, 18 జూన్ 2026 (UTC) :ప్రతిపాదన బావుంది . తుది గడువు లేకపోవడం ఇంకా బావుంది. పాల్గొంటాను. [[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 09:32, 18 జూన్ 2026 (UTC) == తొలగించేందుకు ప్రతిపాదించిన పేజీలు == కింది పేజీలను తొలగించడానికి ప్రతిపాదిస్తూ ఆ పేజీల్లో మూసలు పెట్టారు. కానీ, తొలగింపు చర్చ పేజీని తెరవలేదు. అంచేత చర్చ ఏమీ జరగలేదు. ఈ పేజీలను పరిశీలించి, వాటి చర్చ పేజీల్లో గానీ, లేదా తొలగింపు చర్చ పేజీని సృష్టించి అక్కడ గానీ.. అభిప్రాయాలు చెబితే, నిర్ణయాలు తీసుకోవచ్చు. * [[బర్డ్ ఫౌండేషన్]] (ఇదే కంటెంట్ [[ఐబిసిఎఫ్]] లో ఉంది, ఎన్వికీ లో తొలగింపుకు ప్రతిపాదించారు. మెరుగు పరచడానికి అనుమతి అడగాలి) * [[జన్మ సిద్దాంతం]] * [[గ్రహస్థితి]] * [[గోచారము]] * [[ఐబిసిఎఫ్]] (ఇదే కంటెంట్ [[బర్డ్ ఫౌండేషన్]] లో ఉంది) * [[లక్ష్మీ నారాయణ మహరాణా]] (నేను మెరుగు పరుస్తాను)--[[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 06:30, 28 జూన్ 2026 (UTC) : మెరుగు పరిచాను --[[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 04:20, 6 జూలై 2026 (UTC) * [[సామ్ (సంగీతకారుడు)]] (నేను మెరుగు పరుస్తాను) --[[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 06:30, 28 జూన్ 2026 (UTC) : ప్రయత్నం చేశాను. కాలేదు. తొలగింపుకు సమర్ధించాను. --[[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 04:20, 6 జూలై 2026 (UTC) * [[రాశులు-అధిపతులు]] __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 16:28, 21 జూన్ 2026 (UTC) :::మెరుగు పరుస్తాను అనే వాడుకరులు ప్రక్కన సంతకం చేయండి. ఆ వ్యాస తొలగింపు చర్చలో కూడా పాల్గొని ఆ విషయాన్ని తెలియజేయండి.➤ <span style="white-space:nowrap;text-shadow:white 0em 0em 0.8em,#FF5800 -0.8em -0.8em 0.9em,#00FF00 0.7em 0.7em 0.8em;color:#00FF00"><span style="color:blue"> [[User:K.Venkataramana|కె.వెంకటరమణ]] ❋ [[User talk:K.Venkataramana|చర్చ]]</span></span> 15:09, 25 జూన్ 2026 (UTC) == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|చర్చ]])</bdi> 17:11, 23 జూన్ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> 20:33, 23 జూన్ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:ABreault (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-06-25_Wikipedias&oldid=30721311 --> == if possible rename [[అందగాడు (అయోమయనివృత్తి)]] to [[అందగాడు (సినిమా)]] == dismb is list of films only, thnx [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 10:27, 24 జూన్ 2026 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 13:30, 25 జూన్ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> == why wiktionary template is landing on en.wiktionary == when i add <nowiki>{{Wiktionary}}</nowiki>, it is landing on en.wiktionary.org BUT NOT on te.wiktionary.org [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 14:10, 26 జూన్ 2026 (UTC) == ఐదో వెయ్యి కోసం ఐదో ఎడిటథాన్ == ఫౌండేషను, గూగుల్‌లతో కలిసి మన యూజర్‌గ్రూపు నిర్వహిస్తున్న ప్రాజెక్టులో భాగంగా కొత్త వ్యాసాలను సృష్టించి, కంటెంటు గ్యాపును కొంత పూడ్చాలనేది మన సంకల్పం. అందులో భాగంగా ఇప్పటికి 4 ఎడిటథాన్లు పెట్టుకున్నాం. ఐదోది కూడా సిద్ధమైంది. జూలై 1 మొదలు కాబోతోంది. దానికి [[వికీపీడియా:వికీప్రాజెక్టు/యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5|ప్రాజెక్టుపేజీ]] పెట్టాం, చూడండి. ఈసారి కొత్త వ్యాసాలతో, పాటు పాత వ్యాసాలను మెరుగుపరచి మంచి వ్యాసాలుగా తీర్చిదిద్దే పని కూడా ఈ ప్రాజెక్టుతో మొదలుపెడుతున్నాం. తెవికీలో తొట్టతొలి 10 మంచి వ్యాసాలను తీర్చిదిద్ది, ప్రదర్శించే అవకాశం ఇది. ఈ ప్రాజెక్టుకు సంబంధించి, ఆన్‌లైను సమావేశం అవసరమని భావిస్తే ఇక్కడ రాయండి. వాటిని బట్టి, 29/30 తేదీల్లో ఒకరోజున ప్రాజేక్టు సమావేశం పెట్టవచ్చు. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 08:15, 27 జూన్ 2026 (UTC) == duplicates [[ఉషా]], [[ఉష (అయోమయ నివృత్తి)]] == thnx [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 00:13, 28 జూన్ 2026 (UTC) :thnx , Clubed [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 15:10, 28 జూన్ 2026 (UTC) == if possible rename [[లైలా మజ్ను]] to [[లైలా మజ్ను (సినిమా)]] == only films are listed, thnx or better, how do i rename or make change myself ? [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 06:15, 28 జూన్ 2026 (UTC) == ఎడిటతాన్ -4 == యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-4 [https://w.wiki/Rrxy పోటీ ఫలితాలు] ప్రకటించారు. 1210 వ్యాసాలు ఈ ఎడిటథాన్-4 ద్వారా తెవికీ కి సమకూడాయి. ఈ పోటీలో మొత్తం 10 మంది వాడుకరులు పాల్గొన్నారు. 6మంది విజేతలు గా నిలిచారు. విజేతలకు అభినందనలు. పాల్గొన్న వాడుకరులందరికి, ఎడిటథాన్-4 సమన్వయ కర్త కశ్యప్ గారికి ధన్యవాదాలు. - తెలుగు వికీమీడియన్ల యూజర్ గ్రూప్ [[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 12:35, 28 జూన్ 2026 (UTC) == పుట్టినరోజు పండగ == తెవికీ పుట్టినరోజు పండగ, కిందటిసారి తిరుపతిలో జరుపుకున్నట్లుగా ఈసారి కూడా ప్రత్యక్షంగా అందరం కలిసి జరుపుకునే ఆలోచన చేద్దామా? __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 18:49, 8 జూలై 2026 (UTC) :అవును, ఇప్పటి నుండే ఆ పనులకు చర్యలు ప్రారంభిస్తేనే కార్యక్రమం విజయవంతంగా నిర్వహించకలుగుతాం [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 06:16, 9 జూలై 2026 (UTC) :: చాలా ముందుచూపుతో మీ ఆలోచన బాగున్నది. ఈసారి నేను మిస్ కాను.--[[వాడుకరి:Rajasekhar1961|Rajasekhar1961]] ([[వాడుకరి చర్చ:Rajasekhar1961|చర్చ]]) 06:30, 9 జూలై 2026 (UTC) :నేను మొదట్లో ఈ ప్రయత్నం చేశాను.. కానీ కుదరలేదు. మీరు అందరు సహకారం అందిస్తే నిర్వాహకుడిగా నిర్వహించేందుకు సిద్ధం.--[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|Batthini Vinay Kumar Goud]] ([[వాడుకరి చర్చ:Batthini Vinay Kumar Goud|చర్చ]]) 15:40, 9 జూలై 2026 (UTC) ::సూపర్ @[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|వినయ్]] గారూ. మీ నిర్వాహకత్వం నాకు ఆమోదమే.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 17:48, 9 జూలై 2026 (UTC) :ఇలాంటి సమావేశాల వల్ల పాత వారికి ఉత్సాహం.. క్రొత్త వారికి విజ్ఞానం... :మీ ఆలోచనకు మద్దతు ఇస్తున్నా <span style="font-family:Papyrus; color:black">✥[[User:Srinivasrjy|Srinivasrjy]]✥^{[[User talk:Srinivasrjy|(📞talk)]]}</span> 03:48, 10 జూలై 2026 (UTC) :: అభినందనలు వినయ్ గారు. Conference grant - Deadline ఆగస్టు 31, 2026 https://meta.wikimedia.org/wiki/Grants:Conference_Grants/Timeline [[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 09:24, 10 జూలై 2026 (UTC) :::ఇలాంటి పండుగలు ప్రతీ సంవత్సరం జరగాలి. అప్పుడే వాడుకరులకు ఉత్సాహం కలుగుతుంది. మీ ఆలోచనకు నేను మద్దతు తెలుపుతున్నాను. మనందరం సంవత్సరానికి ఒకసారి కలుసుకోవాలి. [[వాడుకరి:Kalasagary|Kalasagary]] ([[వాడుకరి చర్చ:Kalasagary|చర్చ]]) 17:36, 10 జూలై 2026 (UTC) ::@[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|Batthini Vinay Kumar Goud]] గారూ, ఈ చర్చ మొదలై 8 రోజులైంది. నిర్వహించేందుకు మీరు ముందుకు వచ్చి వారమైంది. చిట్టచివరి వ్యాఖ్య వచ్చి కూడా 5 రోజులైంది. ఇకపై దీనికి వ్యాఖ్యలు రాకపోవచ్చుననిపిస్తోంది. వచ్చిన వ్యాఖ్యల్లో అందరూ ప్రోత్సాహమే ఇచ్చారు కాబట్టి, మీరు ప్రత్యిపాదనపై ముందుకు పోవచ్చు. సమావేశాలు పెట్టుకోవడం, మీతో కలిసి పనిచేసేందుకు ముందుకువచ్చేవాళ్ళను ఎంచుకోవడం చెయ్యాలి. ఆపై, స్థలం, తేదీలు, సమావేశాల రూపకల్పన వగైరాలు చెయ్యవచ్చు. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 16:22, 16 జూలై 2026 (UTC) :::@[[వాడుకరి:Chaduvari|Chaduvari]] గారు .. నేను రెండు మూడు రోజుల్లో ప్రణాళిక సిద్ధం చేసే పనిలో ఉంటాను.. ధన్యవాదాలు [[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|Batthini Vinay Kumar Goud]] ([[వాడుకరి చర్చ:Batthini Vinay Kumar Goud|చర్చ]]) 16:50, 16 జూలై 2026 (UTC) == ఎందరో వికీమీడియన్లు - 2 ప్రతిపాదన == 2024 జనవరిలో జరిగిన విశాఖపట్నం తెవికీ పండగలో మనం [[S:ఎందరో వికీమీడియన్లు|ఎందరో వికీమీడియన్లు]] అనే పేరుతో ఒక పుస్తకాన్ని విడుదల చేసాం. అందులో ఓ పాతిక ముప్ఫై మంది వికీమీడియన్ల గురించి రాసాం. అలాంటిదే మరొక ప్రయత్నం చేద్దామనే ప్రతిపాదన ఇది. మరొక పాతిక మంది వికీమీడియన్ల గురించి అలాగే రాస్తే ఇంకొక పుస్తకం వేద్దాం. ఒకవేళ పుట్టినరోజు పండగ జరిగితే, పుస్తకం ముద్రించి పండగలో విడుదల చెయ్యవచ్చు. లేదంటే పీడీయెఫ్ కట్టి ఆన్‌లైనులో పంచవచ్చు. మీమీ అభిప్రాయాలు చెప్పండి.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 11:40, 9 జూలై 2026 (UTC) :పాత పుస్తకాన్నే మార్పులు చేర్పులతో పునర్ముద్రణ చేస్తే బాగుంటుంది.. క్రొత్తగా ఎక్కువమంది వచ్చినట్లు లేదు.. అలాగే అనుభవజ్ఞులతో ఇంటర్వ్యూ చేసి ప్రచురించవచ్చు అనేది నా అభిప్రాయం <span style="font-family:Papyrus; color:black">✥[[User:Srinivasrjy|Srinivasrjy]]✥^{[[User talk:Srinivasrjy|(📞talk)]]}</span> 03:54, 10 జూలై 2026 (UTC) ::అది కొంతమంది వికీమీడియన్ల గురించి రాసిన పుస్తకం. మరికొందరు వికీమీడియన్ల గురించి రాస్తే బాగుంటుందని భావించి ఈ ప్రతిపాదన చేసాను. మీరన్నట్లు, వారి ఇంటర్వ్యూలను కూడా ప్రచురిస్తే ఇంకా బాగుంటుంది. అయితే ఈ విషయంపై మనిద్దరికీ తప్ప, మరెవరికీ ఆసక్తి ఉన్నట్టు లేదు.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 16:22, 15 జూలై 2026 (UTC) :::లేదండి. ప్రతిపాదన పెట్టారు కాబట్టి కొంత ముందుకు జరిగాక అందరు పాల్గొంటారని ఆశిస్తున్నాను. నా వంతు చేయగలిగేది ఏమైనా ఉంటే నేను కూడా పాల్గొంటాను. ధన్యవాదాలు. [[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 10:26, 16 జూలై 2026 (UTC) ::::@[[వాడుకరి:Vjsuseela|Vjsuseela]] గారూ, గతంలో పుస్తకం తయారుచెయ్యడంలో సాధకబాధకాలన్నీ మీరు పడినవాళ్ళే. మీకు తెలీనిదేమీ కాదు. కిందటిసారి లాగానే ఈసారి కూడా పుస్తకం డిజైను చెయ్యడానికీ, ముద్రించడానికీ పవన్ గారూ, మీరూ పూనుకోవాల్సిందే. లేకపోతే అవదు. మీరిద్దరూ అందుకు ముందుంటారు. కానీ ముందసలు పుస్తకం '''రాసేదెవరు'''? '''ఎవరి గురించి''' రాయాలి? ::::గతంలో పుస్తకం వేసినపుడు చాలామంది వికీమీడియన్లు దాన్ని స్వాగతించారు, హర్షం వెలిబుచ్చారు. కానీ చాలా కొద్దిమంది - బహుశా ఒకరో ఇద్దరో - నిరసించడం మనకు వినిపించకపోలేదు. అనుచితమైనదీ, తోటి వాడుకరులను అవమానించేదీ అయిన చర్చ కూడా ఒకటి లేవనెత్తారు - రచ్చబండ లోనే. దాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకునే, ఎవరైనా రాయడానికి ముందుకువస్తే వాళ్ళచేతనే రాయించుదామనీ, ఎవరి గురించి రాయాలో సముదాయం అభిప్రాయాలు తీసుకుని వాళ్ళగురించే రాయించుదామనీ అనుకున్నాను. కానీ అసలు పుస్తకం రాయాలా వద్దా అనేదానికే స్పందన లేదు కాబట్టి ఇక ముందుకు వెళ్ళలేమేమో అనిపిస్తోంది. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 13:21, 16 జూలై 2026 (UTC) :::::అలాగే అండి. ఇంకా టైం ఉంది కదా, చూద్దాం. [[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 14:15, 16 జూలై 2026 (UTC) ::::::ఎందరో వికీమీడియన్లు -2 పుస్తకం ప్రచురించ దలిస్తే డిజైన్, ప్రింటింగ్ పనులకు నేను సహకరించగలను. ::::::2024 జనవరిలో ప్రచురించిన 'ఎందరో వికీమీడియన్లు' పుస్తకం ఇప్పుడు ఎక్కడ చూడాలి. [[వాడుకరి:Kalasagary|Kalasagary]] ([[వాడుకరి చర్చ:Kalasagary|చర్చ]]) 08:10, 17 జూలై 2026 (UTC) :::::::@[[వాడుకరి:Kalasagary|Kalasagary]] గారూ, ఆ పుస్తకాన్ని [[S:ఎందరో వికీమీడియన్లు|వికీసోర్సులో]] చూడవచ్చు, డౌన్‌లోడు చేసుకోవచ్చు.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 09:18, 17 జూలై 2026 (UTC) ::::::::ధన్యవాదాలు [[వాడుకరి:Kalasagary|Kalasagary]] ([[వాడుకరి చర్చ:Kalasagary|చర్చ]]) 10:34, 17 జూలై 2026 (UTC) == Deletion of non free images which are not linked to any article == Sorry for posting in English. Non free fair use images are not permitted if they are not used in any article. such images are to be deleted as it will be a copyright violation. There are 351 non free images in te.wiki which are not linked to any article. they need to be deleted. For kind attention. @[[వాడుకరి:Arjunaraoc|Arjunaraoc]] @[[వాడుకరి:K.Venkataramana|K.Venkataramana]] @[[వాడుకరి:Pavan santhosh.s|Pavan santhosh.s]] @[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] @[[వాడుకరి:Rajasekhar1961|Rajasekhar1961]] @[[వాడుకరి:T.sujatha|T.sujatha]] @[[వాడుకరి:Veeven|Veeven]] @[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] @[[వాడుకరి:రవిచంద్ర|రవిచంద్ర]] @[[వాడుకరి:రహ్మానుద్దీన్|రహ్మానుద్దీన్]] [జాబితా [[వికీపీడియా:నిర్వాహకుల నోటీసు బోర్డు]] పేజీలో ఉంది] [[వాడుకరి:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] ([[వాడుకరి చర్చ:Balajijagadesh|చర్చ]]) 07:27, 14 జూలై 2026 (UTC) :[[వాడుకరి:Balajijagadesh|Balajijagadesh]], since the list is too long, I moved it to [[వికీపీడియా:నిర్వాహకుల నోటీసు బోర్డు|Admin's notice board]]. Also, since the list was for the attention of the Admins only, it is appropriate to move it there. __[[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 10:23, 15 జూలై 2026 (UTC) ::Thank you. - [[వాడుకరి:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] ([[వాడుకరి చర్చ:Balajijagadesh|చర్చ]]) 11:51, 15 జూలై 2026 (UTC) == [[కుడుం]] = [[మోదక్ (పిండివంట)]] == both are same ? or కుడుం is undrallu ? [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 04:43, 17 జూలై 2026 (UTC) == [[ప్రాథమిక మూలం]] = [[ప్రాథమిక వనరులు]] == both are about same topic. thnx. [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 05:04, 17 జూలై 2026 (UTC) == suggest equivalents == * Municipality=పురపాలకసంఘం (correct?) * municipal corporation=? * స్థానిక స్వపరిపాలన సంస్థ=? * నగరపంచాయితీ=? [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 07:13, 18 జూలై 2026 (UTC) == తెవికీలో తేదీ ఆకృతి == మన తేదీ ఆకృతి "'''2026 జూలై 1'''" లాగా ఉండాలన్న సంగతి మనకు తెలిసినదే! వ్యాసాల్లో వాడుకరులు ఈ ఆకృతినే వాడాలి. మూసలూ, మాడ్యూళ్ళు ఇతర తేదీ ఆకృతులను కూడా అనుమతిస్తాయి. గతంలో అవి ఇతర ఆకృతులను '''మాత్రమే''' ("1 జూలై 2026", "జూలై 1, 2026", "2026-07-02" వంటివి) అనుమతించేవి. తెవికీ తేదీ ఆకృతిని మనం విధానబద్ధం చేసుకున్నాక, అనేక మూసలు, మాడ్యూళ్ళలో కొత్త ఆకృతిని కూడా చేర్చుకున్నాం. అయితే, మూసలు మాడ్యూళ్ళ తాజా కూర్పులను దిగుమతి చేసుకుంటూ ఉంటాం కాబట్టి, అలా చేసుకున్నపుడు మనం చేసుకున్న మార్పులు పోతాయి. తాజాకూర్పులో ఆ మార్పులు మళ్ళీ చేసుకోవాలి. అలా చేసుకోనపుడు అవి మన తేదీ ఆకృతిని అంగీకరించవు. అలాంటి మాడ్యూళ్ళు, మూసలూ మనం ఎక్కువగా వాడేవాటిని పరిశీలించి, అవసరమైన మార్పులు చేసి, అవి చాలావరకు మన తేదీ ఆకృతిని అనుమతిస్తున్నాయని నిర్థారించుకున్నాను. ఇంకా ఎక్కడైనా మిగిలిపోతే ఇక్కడ చెప్పండి. నిర్వాహకులకు గమనికలు: # కొన్ని మూసలు మాడ్యూళ్ళు సంరక్షణలో ఉన్నందున నేను తేదీ ఆకృతి సవరణలు చెయ్యలేకపోయాను. వాటిలో మీరు చెయ్యండి. అలాగే, ఎక్కువగా వాడేవాటిలో ఇంకా ఏమైనా మిగిలిపోతే అవి కూడా చెయ్యండి. # తెవికీ తేదీ ఆకృతికి సంబంధించి, ఏయే మూసలు, మాడ్యూళ్ళలో మార్పులు చెయ్యాలో [[వికీపీడియా:దిగుమతి చేసిన మూసలు, మాడ్యూళ్ళలో చెయ్యవలసిన స్థానికీకరణ]] పేజీలో ఉంది. అవసరాన్ని బట్టి ఆయా మూసలు, మాడ్యూళ్ళలో తగు చర్యలు తీసుకోవలసినదిగా వినతి.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 11:39, 18 జూలై 2026 (UTC) == అభినందనలు == వికీమానియా 2026లో ల్యాప్‌టాప్‌లు అందుకుంటున్న [[వాడుకరి:Vjsuseela|సుశీల]] గారు, [[వాడుకరి:MYADAM ABHILASH |అభిలాష్]] గారికి శుభాభినందనలు..! - [[వాడుకరి:Muralikrishna m|Muralikrishna m]] ([[వాడుకరి చర్చ:Muralikrishna m|చర్చ]]) 08:18, 19 జూలై 2026 (UTC) m714wq5szy3hpwa4pqn7jaxfa94f6fk 4908203 4908077 2026-07-19T09:29:07Z MYADAM ABHILASH 104188 /* అభినందనలు */ సమాధానం 4908203 wikitext text/x-wiki {{అడ్డదారి|[[WP:VP]]}} {{రచ్చబండ}} {{కొత్త విభాగము | వ్యాఖ్య=కొత్త చర్చ ప్రారంభించండి}} {{Archives|auto=yes}} {{మొదటిపేజీ_నిర్వహణస్థితి}} {{సహకారం_స్థితి}} == Call for Applications: TTT 2026 (Deadline Extended to 20 May) == ''<small>Apologies for writing in English. Please feel free to translate this into your language.</small>'' Hello everyone, We hope you are doing well. We would like to share that applications for the [[:m:IIITH-OKI/Train the Trainer Program/2026|Train the Trainer (TTT) 2026]] program are currently open. TTT is a capacity-building initiative aimed at supporting Wikimedians in developing training, facilitation, and leadership skills. We are happy to inform you that the scholarship application deadline has been [[:m:IIITH-OKI/Train the Trainer Program/2026/Scholarship|extended until 20 May 2026]]. We are still receiving applications and encourage interested community members, especially emerging leaders, to [https://docs.google.com/forms/d/17eq6lJNCTVBoKRqz5IdSCiYWv-eHBrYRnx1wXfncwLI/viewform?edit_requested=true&pli=1 apply]. We also request your support in sharing this opportunity within your communities and networks, so that it can reach a wider and more diverse group of participants. Thank you for your continued support. '''OKI (IIIT-H)''' [[వాడుకరి:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[వాడుకరి చర్చ:MediaWiki message delivery|చర్చ]]) 13:02, 17 మే 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Nitesh (OKI)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=30361720 --> == ఉరుకుల పరుగుల ఉర్దూ వికీపీడియా == ఉర్దూ వికీపీడియా పరుగెత్తుతోంది. మార్చి 1 న 2,40,000 వ్యాసాలుండగా ఇవ్వాళ అది 4,42,000 దాటింది. మూడు నెల్లలు ఇంకా నిండలేదు, లక్షా 80 వేల కొత్త వ్యాసాలు వచ్చాయి. వ్యాసాల సంఖ్య పరంగా ఈ 3 నెలల్లో 50 వ స్థానం నుండి 34 వ స్థానానికి ఎగబాకింది. ఏప్రిల్లో 97457, మేలో 94834 వ్యాసాలు రాసారు. 2026 లో మొత్తం దాదాపు 2,06,000 వ్యాసాలొచ్చాయి. వీటిలో ఎక్కువ వ్యాసాలు బాట్లు రాసినవే - ఒక బాటు 86,933 వ్యాసాలు రాయగా, మరోటి 86,015 రాసింది. ఒక వాడుకరి 20,000 రాసారు. అయితే - ఇవన్నీ చాలావరకూ చిన్నచిన్న వ్యాసాలే. 2026 లో వచ్చిన 2 లక్షల 6 వేల వ్యాసాల సగటు పరిమాణం 1974 బైట్లు. ఆ వికీలో ఉన్న మొత్తం వ్యాసాలు 4,42,000. సగటున ఒక్కో కంటెంటు పేజీలో ఉన్న పదాల సంఖ్య 208. పోలిక కోసం చూస్తే - తెలుగులో ఇది 502.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 10:00, 22 మే 2026 (UTC) :అంత వేగంగా సృష్టించారంటే దాని నాణ్యత ఏ మాత్రం ఉంటుందో మరి. ఈ ఏఐ యుగంలో ఎవరైనా అలా సృష్టించేస్తున్నారు. మనం వేగమే కాకుండా, నాణ్యత, భాషా సొగసు లాంటి వాటిమీద దృష్టి పెడితే బాగుంటుందని నా అభిప్రాయం. [[వాడుకరి:రవిచంద్ర|రవిచంద్ర]] [[వాడుకరి చర్చ:రవిచంద్ర|(చర్చ)]] 10:08, 22 మే 2026 (UTC) ::రెండిటిని సమతుల్యంగా ఉండేటట్లు ప్రాజెక్టులు నిర్వహించాలని నా అభిప్రాయం [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 11:45, 22 మే 2026 (UTC) == duplicates [[నీతో (సినిమా)]], [[నీతో (2022 సినిమా)]] == duplicates [[నీతో (సినిమా)]], [[నీతో (2022 సినిమా)]] [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 09:39, 24 మే 2026 (UTC) ::[[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] గారూ [[నీతో (2022 సినిమా)]] వ్యాసంలో విలీనం మూస చేర్చబడినది. ఆ వ్యాసాన్ని అంతకు పూర్వం సృష్టించిన [[నీతో (సినిమా)]] లో విలీనం చేయడం జరుగుతుంది. ఈ విలీన విషయాన్ని గుర్తించినందుకు ధన్యవాదాలు.➤ <span style="white-space:nowrap;text-shadow:white 0em 0em 0.8em,#FF5800 -0.8em -0.8em 0.9em,#00FF00 0.7em 0.7em 0.8em;color:#00FF00"><span style="color:blue"> [[User:K.Venkataramana|కె.వెంకటరమణ]] ❋ [[User talk:K.Venkataramana|చర్చ]]</span></span> 10:12, 24 మే 2026 (UTC) == duplicates [[వేపాడ సుబ్బారావు]] [[కంచరపాలెం రాజు]] == thnx [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 16:39, 24 మే 2026 (UTC) কল্কি గారూ [[వేపాడ సుబ్బారావు]] వ్యాసంలో విలీనం మూస చేర్చబడినది. ఆ వ్యాసాన్ని అంతకు పూర్వం సృష్టించిన [[కంచరపాలెం రాజు]] లో విలీనం చేయడం జరుగుతుంది. ఈ విలీన విషయాన్ని గుర్తించినందుకు ధన్యవాదాలు.[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 17:24, 24 మే 2026 (UTC) == duplicates [[అన్నదా శంకర్ రాయ్]], [[ఆనంద శంకర్ రే]] == thnx [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 05:47, 25 మే 2026 (UTC) :@[[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] గారూ [[ఆనంద శంకర్ రే]] వ్యాసంలో విలీనం మూస చేర్చబడినది. ఆ వ్యాసాన్ని అంతకు పూర్వం సృష్టించిన [[అన్నదా శంకర్ రాయ్]] లో విలీనం చేయడం జరుగుతుంది. ఈ విలీన విషయాన్ని గుర్తించినందుకు ధన్యవాదాలు. [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 06:15, 25 మే 2026 (UTC) == మూలాల అనువాదం == వ్యాసపాఠ్యంతో పాటు మూలాలను కూడా అనువదించిన సందర్భాలు కనిపించాయి. మూలంలో వాడే మూసలు కొన్ని ఉన్నాయి - Cite book, Cite journal, Harvp ఇలాంటివి. ఇవి మూస పేర్లు. వాటిని అలాగే, ఇంగ్లీషు లోనే వాడాలి. వీటిని తెలుగు లోకి అనువదించడం/లిప్యంతరీకరణ చెయ్యకూడదు. ఇవే కాదు, ఏ మూసనూ చెయ్యకూడదు. అలాగే ఈ మూసల్లో అనేక పరామితులు ఉంటాయి - {{para|first}}, {{para|author}}, {{para|access-date}}, {{para|editor}},.. వగైరా. వీటిని కూడా అనువదించకూడదు. కొన్ని పేజీల్లో వీటిని అనువదించారు. ఉదాహరణకు, Cite book కు "సైట్ బుక్" అని, "సైట్ పుస్తకం" అని, "ఉల్లేఖన పుస్తకం", "ఉదయించిన పుస్తకం", "ఉదహరించిన పుస్తకం" ఇలా రకరకాలు అనువాదాలున్నాయి. పరామితుల్లో "రచయిత-లింక్", "యాక్సెస్-డేట్", "తేదీ", "సంవత్సరం" - లాంటి అనువాదాలున్నాయి. dead link ను చనిపోయిన అని అనువదించింది. వీటి కారణంగా మూలాల్లో అనేక దోషాలు ఏర్పడి, ఆ పేజీలు "మూలాల లోపాలున్న పేజీలు", "CS1 errors:.." లాంటి వర్గాల్లోకి ఆటోమాటిగ్గా చేరిపోయాయి. [[న్యూజీలాండ్]] అనే పేజీలో ఇలాంటి అనువాదాలను సవరించాను (ఆ పేజీలో చెయ్యాల్సింది ఇంకా ఉంది). వెతుకులాటలో చూస్తే, కింది పేజీల్లో కూడా ఇలాంటి దోషాలు ఉన్నట్లు తెలిసింది. ఇంకా ఎన్ని పేజీల్లో ఉన్నాయో తెలీదు. {{hlist| * [[బిల్ క్లింటన్]] * [[ఫ్లోరెన్స్ నైటింగేల్]] * [[రోమన్ సామ్రాజ్యం]] * [[వ్లాదిమిర్ పుతిన్]] * [[రిచర్డ్ నిక్సన్]] * [[హెర్డు ఐలాండ్&మెక్‌డొనాల్డ్ దీవులు]] * [[నార్ఫోక్ దీవులు]] * [[డ్వైట్ డి. ఐసెన్‌హోవర్]] * [[యులిస్సెస్ ఎస్. గ్రాంటు]] * [[విలియమ్ హెన్రీ హారిసన్]] * [[రష్యన్ సామ్రాజ్యం]] * [[ఆస్ట్రియా సామ్రాజ్యం]] * [[న్యూ గినియా]] * [[జేమ్స్ మన్రో]] * [[ఫ్రాంక్లిన్ పియర్స్]] * [[హ్యారీ ఎస్. ట్రూమన్]] * [[రెండవ మెక్సికన్ సామ్రాజ్యం]] * [[స్పానిష్ సామ్రాజ్యం]] * [[ఫ్రెంచి అల్జీరియా]] * [[మొదటి ఫ్రెంచి సామ్రాజ్యం]] }} "రోమన్ సామ్రాజ్యం" పేజీలో మూలాల్లోని మూసలకు చేసిన అనువాదాలు 340 పైచిలుకు ఉన్నాయి. మొత్తం ఉన్న మూలాలు 550 పైచిలుకు. === ఎందుకు ఇలా జరిగింది? === ఇంగ్లీషు వ్యాసం లోని '''సోర్సుటెక్స్టు'''ను గూగుల్ ట్రాన్స్‌లేట్ సైటుకు ఇస్తే, బహుశా ఇలాగే అనువదిస్తుంది. యంత్రాన్ని వాడి అనువాదాలు చేసేటపుడు, సోర్సు టెక్స్టును కాకుండా (అంటే పేజీని సోర్స్ ఎడిట్ మోడ్‌లో తెరిచి, ఎడిటరు నుండి కాపీ చేసుకోవడం), విజువల్ ఎడిటరు నుండి కాపీచేసుకుని అనువదించినా, రెండర్డ్ టెక్స్టును (అంటే పాఠకుడికి కనబడే పాఠ్యం) అనువదించినా ఇలాంటివి జరగవు. అయితే ఈ పద్ధతుల్లో మూలాలు, లింకులూ రావు. అంచేత సోర్సుకోడును అనువదిస్తూ ఉండి ఉంటారు (కానీ, సోర్సుకోడు అనువాదంలో బోలెడన్ని ఎర్రలింకులు వచ్చేస్తాయి) === ఇకపై ఏం చెయ్యాలి? === దీనికి ఒక చక్కటి, సులువైన, తెలివైన, విలువైన పరిష్కారం వేసే ఉంది. అదే అనువాద పరికరం! అదే అనువాదం చేస్తుంది. అదే వికీలింకులను చేరుస్తుంది. మూలాలు, మూసలు, వర్గాలూ.. వగైరాలను అదే చేర్చేస్తుంది. ఈ మూసలను అనువదించడాలు, పరామితులను అనువదించడాలూ అది చెయ్యదు (వేరే తప్పులు చేస్తుంది. :-) మనం చెయ్యాల్సిందల్లా ఆ తప్పులను సవరించడం -"మరియు" లను ఏరెయ్యడం, భాషను సహజమైన తెలుగు లాగా మార్చడం, వగైరా!) === ఇపుడేం చెయ్యాలి === సవరించాలి. "మూలాల లోపాలున్న పేజీలు", "CS1 errors:.." లాంటి వర్గాలు పోయే దాకా సవరణలు చెయ్యాలి. అనువాదాల స్థానే, ఇంగ్లీషులో ఉండే ఒరిజినల్ పేర్లను పెట్టాలి. ;వినతి :వాడుకరులు తమతమ వీలును బట్టి పై పేజీల్లోని దోషాలను సవరించవలసినదిగా వినతి. ;గమనిక :ఈ పనికి కాస్త సమయం పట్టే అవకాశం ఉంది. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 00:14, 27 మే 2026 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:15, 27 మే 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == వ్యాసంలో మూలాలను ఉల్లేఖించడం ఎలా? == వ్యాసంలో మూలాలను ఎలా ఉల్లేఖించాలి, అందులో ఎలాంటి లోపాలు జరుగుతాయి అనే విషయమై సమాచారాన్ని [[సహాయం:మూలాల ఉల్లేఖన పద్ధతులు, లోపాలు]] అనే పేజీలో చూడవచ్చు. ఈ అంశానికి సంబంధించి ఏమైనా సందేహాలుంటే ఇక్కడే, దీనికిందనే రాయండి.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 00:01, 30 మే 2026 (UTC) :ధన్యవాదాలండి. [[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 03:34, 30 మే 2026 (UTC) == 4వ ఎడిట థాన్ ముగిసింది == 4వ ఎడిట థాన్ జూన్ 1, తో ముగిసింది. 10మంది వాడుకరులు పాల్గొన్నారు. 1160పైగా వ్యాసాలు తెలుగువికీపీడియాలో చేరాయి. మూల్యాంకనం, పోటీ ఫలితాల ప్రకటన త్వరలోనే జరుగుతుంది. పాల్గొన్న ప్రతివారికి పేరు పేరునా ధన్యవాదాలు. ఈ కార్యక్రమాన్ని సమన్వయం చేసిన కశ్యప్ గారికి, సహాయంతో కూడిన ప్రోత్సాహం అందించిన చదువరిగారికి ప్రత్యేకంగా కృతజ్ఞతలు. [[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 11:44, 1 జూన్ 2026 (UTC) == duplicates [[హబీబ్ రెహమాన్]], [[హబీబ్ రెహమాన్ (వాస్తుశిల్పి)]] == thnx [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 03:47, 5 జూన్ 2026 (UTC) :@[[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] Thank you for identifying and providing information, I have added the merge template. [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 04:56, 5 జూన్ 2026 (UTC) == duplicates [[హీనో కుహ్న్]], [[హెయినో గుంథర్ కున్]] == thnx [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 03:59, 5 జూన్ 2026 (UTC) :@[[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] Thank you for identifying and providing the information, I have merged it. [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 04:56, 5 జూన్ 2026 (UTC) == Harv, Sfn లాంటి పొట్టి మూలాల్లో no-target లోపాలు == ఇన్‌లైను మూలాలు ఇవ్వడానికి Cite book, Cite web, Cite journal లాంటి పలు CS1 మూసలు, Citatation అనే CS2 మూస వాడడం మామూలే. వీటిని వాడుతూనే మూలాలను ప్రదర్శించే మరొక పద్ధతి పొట్టి మూలాలు. అది ఇవ్వడంలో దొర్లే లోపాల గురించి చెప్పే సహాయకం "వికీపీడియా:వాడుకరులకు సూచనలు" పేజీలో [[వికీపీడియా:వాడుకరులకు సూచనలు#Harv, Sfn మూలాల్లో no-target లోపాలు|Harv, Sfn మూలాల్లో no-target లోపాలు]] విభాగంలో చూడవచ్చు. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 02:43, 7 జూన్ 2026 (UTC) :@[[వాడుకరి:Chaduvari|చదువరి]] గారూ నేను దీనిద్వారా కొన్ని తెలియని సూచనలు తెలుసుకున్నాను. చాలా విపులంగా పూర్తి తెలుగులో రాసినందుకు ధన్యవాదాలు. [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 03:01, 7 జూన్ 2026 (UTC) == ప్రచురించాక మూలాల్లో లోపాలు లేవని నిర్థారించుకోవాలి == * కొత్త పేజీని ప్రచురించాక గానీ, పాత పేజీలో కొత్తగా మూలాలు చేర్చి ప్రచురించినపుడు గానీ మూలాల్లో లోపాలేమీ లేవని నిర్థారించుకోవాలి. లోపాలు ఉంటే ఆ పేజీ, కింది వర్గాల్లోకి చేరుతుంది. ** [[:వర్గం:మూలాల లోపాలున్న పేజీలు]] - ఖాళీ మూలం ఇవ్వడం, ఒకే మూలాన్ని పదేపదే నిర్వచించడం, "గమనికల"ను పాఠ్యంలో చేర్చి, సంబంధిత ప్రదర్శన మూసను ఇవ్వకపోవడం వలన ఈ లోపాలు ఏర్పడతాయి. ** [[:వర్గం:CS1 errors]] - మూలాల్లో వాడే CS1 మూసల్లో ఇచ్చే పరామితుల విలువలు సరిగా ఇవ్వకపోతే దొర్లే లోపాలు. ఇందులో 50 పైగా రకాల లోపాలు ఉన్నాయి. వీటికి ఒక్కొక్కదానికీ ప్రత్యేకించిన వర్గం ఉంది. అవి -CS1 errors: dates, CS1 errors: unrecognized parameter రూపంలో ఉంటాయి. అవన్నీ ఈ "CS1 errors" వర్గంలో ఉపవర్గాలుగా ఉంటాయి. ** [[:వర్గం:Harv and Sfn no-target errors]] - పొట్టి మూలాలు ఇచ్చి, సంబంధిత పొడుగు మూలాలు ఇవ్వకపోయినా, సరిగా ఇవ్వకపోయినా దొర్లే లోపాలు * పైవి కాకుండా పాఠ్యంతో పాటు మూస పేరును/పరామితి పేరును కూడా అనువదించినపుడు, సాఫ్టువేరుకు ఆ పేర్లు అర్థం కాక, లోపం చూపిస్తుంది. ఆ లోపం ఉన్న పేజీలు [[:వర్గం:మూలాల లోపాలున్న పేజీలు]] వర్గం లోకే చేరతాయి. ఈ లోపాలున్న పేజీలను ప్రత్యేకించి చూపేందుకు, వేరే వర్గం కూడా ఉంది. {{tl|మూసలను అనువదించారు}} అనే మూసను ఈ పేజీల్లో మానవికంగా చేర్చినపుడు ఆ పేజీ [[:వర్గం:మూలాల మూసలను అనువదించిన పేజీలు]] అనే వర్గం లోకి చేరుతుంది. తద్వారా ఈ లోపాలను గుర్తించవచ్చు. **'''గమనిక''': ఈ లోపం మామూలుగా (డిఫాల్టుగా) కనబడదు. ప్రతీ వాడుకరికీ ప్రత్యేకించిన [[ప్రత్యేక:MyPage/common.css]] అనే పేజీలో కింది లైన్‌ను చేర్చుకుంటే ఈ లోపాలు కనిపిస్తాయి. ఈ పేజీ ప్రస్తుతం ఉనికిలో లేకపోతే, ఈ లైనుతో కొత్తగా సృష్టించుకోవాలి. ఉదాహరణకు [[వాడుకరి:Chaduvari/common.css|ఈ పేజీ]] చూడవచ్చు. డిఫాల్టుగా కనబడే సౌకర్యం భవిష్యత్తులో రావచ్చని భావిస్తున్నారు. ::: {{code|lang=css|.harv-error {display: inline !important;} /* display Module:Footnotes errors */}} * లోపాలను సవరించి, పేజీ పై వర్గాల్లో లేదని నిర్థారించుకోవాలి. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 04:29, 7 జూన్ 2026 (UTC) :ప్రతీసారీ ఇవి సమస్య గానే ఉంటాయి, ముఖ్యంగా అనువాద వ్యాసాలలో. విపులంగా తెలియ చేసినందుకు ధన్యవాదాలు అండి. [[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 07:43, 7 జూన్ 2026 (UTC) == కర్సరు మాయమౌతోంది! == వికీపీడియాలో పేజీలో దిద్దుబాట్లు చేసేటపుడు, ఎడిట్ పెట్టెలో కర్సరు కాసేపు కనబడకుండా మాయమౌతోంది. ఎడిట్ పెట్టె నుండి బయటికి వస్తే కనబడుతోంది. సమస్యంతా ఎడిట్ పెట్టె లోనే. ఒక ఆరేడు సెకండ్ల తరువాత కనబడుతోంది. చాలా ఎక్కువగా జరుగుతోంది. ఇంకెవరికైనా ఉందా ఈ సమస్య?__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 12:53, 7 జూన్ 2026 (UTC) :మొత్తం మీద నాకు కూడా కాసేపుటికి కానీ కనిపించుటలేదు [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 16:39, 7 జూన్ 2026 (UTC) == duplicates [[చక్కెర సీతాఫలం]], [[సీతాఫలం]] == thnx [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 04:38, 8 జూన్ 2026 (UTC) :@[[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] Sir, I've set up templates that need to be merged into two articles. Thanks for letting me know. [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 05:48, 8 జూన్ 2026 (UTC) == దాచిన వర్గాలను చూడాలంటే.. == తెవికీ పేజీల్లో మామూలుగా మనకు కనబడే వర్గాలతో పాటు దాచిన వర్గాలు కూడా ఉంటాయని తెలిసిన సంగతే. వాటిని చూడడం పాఠకులకు అవసరం కాకపోయినా, వికీలో దిద్దుబాట్లు చేసే వాడుకరులకు అవసరం. పేజీలో కొన్ని లోపాలు ఉన్నపుడు సాఫ్టువేరు ఆటోమాటిగ్గా వాటిని కొన్ని వర్గాల్లోకి చేరుస్తుంది. అవి దాచిన వర్గాల్లో ఉంటాయి. ఉదాహరణకు, పొట్టి మూలాలలో లోపాలు ఉన్న పేజీలను [[:వర్గం:Harv and Sfn no-target errors|Harv and Sfn no-target errors]] అనే వర్గం లోకి చేరుస్తుంది. వాటిని చూడాలంటే మన అభిరుచుల్లో, [[ప్రత్యేక:అభిరుచులు#mw-prefsection-rendering|రూపురేఖలు]] ట్యాబులో ఉండే "{{int:Tog-showhiddencats}}" అనే అంశాన్ని ఎంచుకోవాలి (టిక్కు పెట్టుకోవాలి). అపుడు దాచిన వర్గాలన్నీ కనిపిస్తాయి.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 06:28, 8 జూన్ 2026 (UTC) == "ఇటీవలి మార్పులు"లో ఒక విశేషం == మీ అభిరుచుల్లో [[ప్రత్యేక:అభిరుచులు#mw-prefsection-rendering|రూపురేఖలు]] ట్యాబులో, "{{int:Checkuser-userinfocard-enable-preference-description/te}}" అనే అంశాన్ని ఎంచుకుంటే, "ఇటీవలి మార్పులు"లో ఒక కొత్త విశేషం కనిపిస్తుంది. ఈసరికే దీన్ని వాడి ఉంటే సరి, లేదంటే...__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 06:17, 10 జూన్ 2026 (UTC) :అవును ,నేనూ ఇప్పుడే ఎనేబుల్ చేసుకున్నాను. [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 06:35, 10 జూన్ 2026 (UTC) == duplicates [[పసలపూడి వీరబాబు]], [[విరుమాన్]] == thnx [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 14:13, 12 జూన్ 2026 (UTC) :@[[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] The first of these two is a Telugu movie, the second is a Tamil movie, two different articles, thank you [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 14:48, 12 జూన్ 2026 (UTC) == మంచి వ్యాసాల వికీప్రాజెక్టు == వ్యాసాల్లోని నాణ్యత పెంచి, మంచి వ్యాసాలుగా మలచేందుకు [[వికీపీడియా:వికీప్రాజెక్టు/మంచి వ్యాసాల ఫ్యాక్టరీ]] అనే వికీప్రాజెక్టు మొదలుపెట్టాను. ఆసక్తి ఉన్నవారు చేరండి. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 06:13, 18 జూన్ 2026 (UTC) :ప్రతిపాదన బావుంది . తుది గడువు లేకపోవడం ఇంకా బావుంది. పాల్గొంటాను. [[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 09:32, 18 జూన్ 2026 (UTC) == తొలగించేందుకు ప్రతిపాదించిన పేజీలు == కింది పేజీలను తొలగించడానికి ప్రతిపాదిస్తూ ఆ పేజీల్లో మూసలు పెట్టారు. కానీ, తొలగింపు చర్చ పేజీని తెరవలేదు. అంచేత చర్చ ఏమీ జరగలేదు. ఈ పేజీలను పరిశీలించి, వాటి చర్చ పేజీల్లో గానీ, లేదా తొలగింపు చర్చ పేజీని సృష్టించి అక్కడ గానీ.. అభిప్రాయాలు చెబితే, నిర్ణయాలు తీసుకోవచ్చు. * [[బర్డ్ ఫౌండేషన్]] (ఇదే కంటెంట్ [[ఐబిసిఎఫ్]] లో ఉంది, ఎన్వికీ లో తొలగింపుకు ప్రతిపాదించారు. మెరుగు పరచడానికి అనుమతి అడగాలి) * [[జన్మ సిద్దాంతం]] * [[గ్రహస్థితి]] * [[గోచారము]] * [[ఐబిసిఎఫ్]] (ఇదే కంటెంట్ [[బర్డ్ ఫౌండేషన్]] లో ఉంది) * [[లక్ష్మీ నారాయణ మహరాణా]] (నేను మెరుగు పరుస్తాను)--[[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 06:30, 28 జూన్ 2026 (UTC) : మెరుగు పరిచాను --[[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 04:20, 6 జూలై 2026 (UTC) * [[సామ్ (సంగీతకారుడు)]] (నేను మెరుగు పరుస్తాను) --[[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 06:30, 28 జూన్ 2026 (UTC) : ప్రయత్నం చేశాను. కాలేదు. తొలగింపుకు సమర్ధించాను. --[[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 04:20, 6 జూలై 2026 (UTC) * [[రాశులు-అధిపతులు]] __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 16:28, 21 జూన్ 2026 (UTC) :::మెరుగు పరుస్తాను అనే వాడుకరులు ప్రక్కన సంతకం చేయండి. ఆ వ్యాస తొలగింపు చర్చలో కూడా పాల్గొని ఆ విషయాన్ని తెలియజేయండి.➤ <span style="white-space:nowrap;text-shadow:white 0em 0em 0.8em,#FF5800 -0.8em -0.8em 0.9em,#00FF00 0.7em 0.7em 0.8em;color:#00FF00"><span style="color:blue"> [[User:K.Venkataramana|కె.వెంకటరమణ]] ❋ [[User talk:K.Venkataramana|చర్చ]]</span></span> 15:09, 25 జూన్ 2026 (UTC) == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|చర్చ]])</bdi> 17:11, 23 జూన్ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> 20:33, 23 జూన్ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:ABreault (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-06-25_Wikipedias&oldid=30721311 --> == if possible rename [[అందగాడు (అయోమయనివృత్తి)]] to [[అందగాడు (సినిమా)]] == dismb is list of films only, thnx [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 10:27, 24 జూన్ 2026 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 13:30, 25 జూన్ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> == why wiktionary template is landing on en.wiktionary == when i add <nowiki>{{Wiktionary}}</nowiki>, it is landing on en.wiktionary.org BUT NOT on te.wiktionary.org [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 14:10, 26 జూన్ 2026 (UTC) == ఐదో వెయ్యి కోసం ఐదో ఎడిటథాన్ == ఫౌండేషను, గూగుల్‌లతో కలిసి మన యూజర్‌గ్రూపు నిర్వహిస్తున్న ప్రాజెక్టులో భాగంగా కొత్త వ్యాసాలను సృష్టించి, కంటెంటు గ్యాపును కొంత పూడ్చాలనేది మన సంకల్పం. అందులో భాగంగా ఇప్పటికి 4 ఎడిటథాన్లు పెట్టుకున్నాం. ఐదోది కూడా సిద్ధమైంది. జూలై 1 మొదలు కాబోతోంది. దానికి [[వికీపీడియా:వికీప్రాజెక్టు/యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5|ప్రాజెక్టుపేజీ]] పెట్టాం, చూడండి. ఈసారి కొత్త వ్యాసాలతో, పాటు పాత వ్యాసాలను మెరుగుపరచి మంచి వ్యాసాలుగా తీర్చిదిద్దే పని కూడా ఈ ప్రాజెక్టుతో మొదలుపెడుతున్నాం. తెవికీలో తొట్టతొలి 10 మంచి వ్యాసాలను తీర్చిదిద్ది, ప్రదర్శించే అవకాశం ఇది. ఈ ప్రాజెక్టుకు సంబంధించి, ఆన్‌లైను సమావేశం అవసరమని భావిస్తే ఇక్కడ రాయండి. వాటిని బట్టి, 29/30 తేదీల్లో ఒకరోజున ప్రాజేక్టు సమావేశం పెట్టవచ్చు. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 08:15, 27 జూన్ 2026 (UTC) == duplicates [[ఉషా]], [[ఉష (అయోమయ నివృత్తి)]] == thnx [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 00:13, 28 జూన్ 2026 (UTC) :thnx , Clubed [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 15:10, 28 జూన్ 2026 (UTC) == if possible rename [[లైలా మజ్ను]] to [[లైలా మజ్ను (సినిమా)]] == only films are listed, thnx or better, how do i rename or make change myself ? [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 06:15, 28 జూన్ 2026 (UTC) == ఎడిటతాన్ -4 == యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-4 [https://w.wiki/Rrxy పోటీ ఫలితాలు] ప్రకటించారు. 1210 వ్యాసాలు ఈ ఎడిటథాన్-4 ద్వారా తెవికీ కి సమకూడాయి. ఈ పోటీలో మొత్తం 10 మంది వాడుకరులు పాల్గొన్నారు. 6మంది విజేతలు గా నిలిచారు. విజేతలకు అభినందనలు. పాల్గొన్న వాడుకరులందరికి, ఎడిటథాన్-4 సమన్వయ కర్త కశ్యప్ గారికి ధన్యవాదాలు. - తెలుగు వికీమీడియన్ల యూజర్ గ్రూప్ [[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 12:35, 28 జూన్ 2026 (UTC) == పుట్టినరోజు పండగ == తెవికీ పుట్టినరోజు పండగ, కిందటిసారి తిరుపతిలో జరుపుకున్నట్లుగా ఈసారి కూడా ప్రత్యక్షంగా అందరం కలిసి జరుపుకునే ఆలోచన చేద్దామా? __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 18:49, 8 జూలై 2026 (UTC) :అవును, ఇప్పటి నుండే ఆ పనులకు చర్యలు ప్రారంభిస్తేనే కార్యక్రమం విజయవంతంగా నిర్వహించకలుగుతాం [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 06:16, 9 జూలై 2026 (UTC) :: చాలా ముందుచూపుతో మీ ఆలోచన బాగున్నది. ఈసారి నేను మిస్ కాను.--[[వాడుకరి:Rajasekhar1961|Rajasekhar1961]] ([[వాడుకరి చర్చ:Rajasekhar1961|చర్చ]]) 06:30, 9 జూలై 2026 (UTC) :నేను మొదట్లో ఈ ప్రయత్నం చేశాను.. కానీ కుదరలేదు. మీరు అందరు సహకారం అందిస్తే నిర్వాహకుడిగా నిర్వహించేందుకు సిద్ధం.--[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|Batthini Vinay Kumar Goud]] ([[వాడుకరి చర్చ:Batthini Vinay Kumar Goud|చర్చ]]) 15:40, 9 జూలై 2026 (UTC) ::సూపర్ @[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|వినయ్]] గారూ. మీ నిర్వాహకత్వం నాకు ఆమోదమే.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 17:48, 9 జూలై 2026 (UTC) :ఇలాంటి సమావేశాల వల్ల పాత వారికి ఉత్సాహం.. క్రొత్త వారికి విజ్ఞానం... :మీ ఆలోచనకు మద్దతు ఇస్తున్నా <span style="font-family:Papyrus; color:black">✥[[User:Srinivasrjy|Srinivasrjy]]✥^{[[User talk:Srinivasrjy|(📞talk)]]}</span> 03:48, 10 జూలై 2026 (UTC) :: అభినందనలు వినయ్ గారు. Conference grant - Deadline ఆగస్టు 31, 2026 https://meta.wikimedia.org/wiki/Grants:Conference_Grants/Timeline [[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 09:24, 10 జూలై 2026 (UTC) :::ఇలాంటి పండుగలు ప్రతీ సంవత్సరం జరగాలి. అప్పుడే వాడుకరులకు ఉత్సాహం కలుగుతుంది. మీ ఆలోచనకు నేను మద్దతు తెలుపుతున్నాను. మనందరం సంవత్సరానికి ఒకసారి కలుసుకోవాలి. [[వాడుకరి:Kalasagary|Kalasagary]] ([[వాడుకరి చర్చ:Kalasagary|చర్చ]]) 17:36, 10 జూలై 2026 (UTC) ::@[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|Batthini Vinay Kumar Goud]] గారూ, ఈ చర్చ మొదలై 8 రోజులైంది. నిర్వహించేందుకు మీరు ముందుకు వచ్చి వారమైంది. చిట్టచివరి వ్యాఖ్య వచ్చి కూడా 5 రోజులైంది. ఇకపై దీనికి వ్యాఖ్యలు రాకపోవచ్చుననిపిస్తోంది. వచ్చిన వ్యాఖ్యల్లో అందరూ ప్రోత్సాహమే ఇచ్చారు కాబట్టి, మీరు ప్రత్యిపాదనపై ముందుకు పోవచ్చు. సమావేశాలు పెట్టుకోవడం, మీతో కలిసి పనిచేసేందుకు ముందుకువచ్చేవాళ్ళను ఎంచుకోవడం చెయ్యాలి. ఆపై, స్థలం, తేదీలు, సమావేశాల రూపకల్పన వగైరాలు చెయ్యవచ్చు. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 16:22, 16 జూలై 2026 (UTC) :::@[[వాడుకరి:Chaduvari|Chaduvari]] గారు .. నేను రెండు మూడు రోజుల్లో ప్రణాళిక సిద్ధం చేసే పనిలో ఉంటాను.. ధన్యవాదాలు [[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|Batthini Vinay Kumar Goud]] ([[వాడుకరి చర్చ:Batthini Vinay Kumar Goud|చర్చ]]) 16:50, 16 జూలై 2026 (UTC) == ఎందరో వికీమీడియన్లు - 2 ప్రతిపాదన == 2024 జనవరిలో జరిగిన విశాఖపట్నం తెవికీ పండగలో మనం [[S:ఎందరో వికీమీడియన్లు|ఎందరో వికీమీడియన్లు]] అనే పేరుతో ఒక పుస్తకాన్ని విడుదల చేసాం. అందులో ఓ పాతిక ముప్ఫై మంది వికీమీడియన్ల గురించి రాసాం. అలాంటిదే మరొక ప్రయత్నం చేద్దామనే ప్రతిపాదన ఇది. మరొక పాతిక మంది వికీమీడియన్ల గురించి అలాగే రాస్తే ఇంకొక పుస్తకం వేద్దాం. ఒకవేళ పుట్టినరోజు పండగ జరిగితే, పుస్తకం ముద్రించి పండగలో విడుదల చెయ్యవచ్చు. లేదంటే పీడీయెఫ్ కట్టి ఆన్‌లైనులో పంచవచ్చు. మీమీ అభిప్రాయాలు చెప్పండి.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 11:40, 9 జూలై 2026 (UTC) :పాత పుస్తకాన్నే మార్పులు చేర్పులతో పునర్ముద్రణ చేస్తే బాగుంటుంది.. క్రొత్తగా ఎక్కువమంది వచ్చినట్లు లేదు.. అలాగే అనుభవజ్ఞులతో ఇంటర్వ్యూ చేసి ప్రచురించవచ్చు అనేది నా అభిప్రాయం <span style="font-family:Papyrus; color:black">✥[[User:Srinivasrjy|Srinivasrjy]]✥^{[[User talk:Srinivasrjy|(📞talk)]]}</span> 03:54, 10 జూలై 2026 (UTC) ::అది కొంతమంది వికీమీడియన్ల గురించి రాసిన పుస్తకం. మరికొందరు వికీమీడియన్ల గురించి రాస్తే బాగుంటుందని భావించి ఈ ప్రతిపాదన చేసాను. మీరన్నట్లు, వారి ఇంటర్వ్యూలను కూడా ప్రచురిస్తే ఇంకా బాగుంటుంది. అయితే ఈ విషయంపై మనిద్దరికీ తప్ప, మరెవరికీ ఆసక్తి ఉన్నట్టు లేదు.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 16:22, 15 జూలై 2026 (UTC) :::లేదండి. ప్రతిపాదన పెట్టారు కాబట్టి కొంత ముందుకు జరిగాక అందరు పాల్గొంటారని ఆశిస్తున్నాను. నా వంతు చేయగలిగేది ఏమైనా ఉంటే నేను కూడా పాల్గొంటాను. ధన్యవాదాలు. [[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 10:26, 16 జూలై 2026 (UTC) ::::@[[వాడుకరి:Vjsuseela|Vjsuseela]] గారూ, గతంలో పుస్తకం తయారుచెయ్యడంలో సాధకబాధకాలన్నీ మీరు పడినవాళ్ళే. మీకు తెలీనిదేమీ కాదు. కిందటిసారి లాగానే ఈసారి కూడా పుస్తకం డిజైను చెయ్యడానికీ, ముద్రించడానికీ పవన్ గారూ, మీరూ పూనుకోవాల్సిందే. లేకపోతే అవదు. మీరిద్దరూ అందుకు ముందుంటారు. కానీ ముందసలు పుస్తకం '''రాసేదెవరు'''? '''ఎవరి గురించి''' రాయాలి? ::::గతంలో పుస్తకం వేసినపుడు చాలామంది వికీమీడియన్లు దాన్ని స్వాగతించారు, హర్షం వెలిబుచ్చారు. కానీ చాలా కొద్దిమంది - బహుశా ఒకరో ఇద్దరో - నిరసించడం మనకు వినిపించకపోలేదు. అనుచితమైనదీ, తోటి వాడుకరులను అవమానించేదీ అయిన చర్చ కూడా ఒకటి లేవనెత్తారు - రచ్చబండ లోనే. దాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకునే, ఎవరైనా రాయడానికి ముందుకువస్తే వాళ్ళచేతనే రాయించుదామనీ, ఎవరి గురించి రాయాలో సముదాయం అభిప్రాయాలు తీసుకుని వాళ్ళగురించే రాయించుదామనీ అనుకున్నాను. కానీ అసలు పుస్తకం రాయాలా వద్దా అనేదానికే స్పందన లేదు కాబట్టి ఇక ముందుకు వెళ్ళలేమేమో అనిపిస్తోంది. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 13:21, 16 జూలై 2026 (UTC) :::::అలాగే అండి. ఇంకా టైం ఉంది కదా, చూద్దాం. [[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 14:15, 16 జూలై 2026 (UTC) ::::::ఎందరో వికీమీడియన్లు -2 పుస్తకం ప్రచురించ దలిస్తే డిజైన్, ప్రింటింగ్ పనులకు నేను సహకరించగలను. ::::::2024 జనవరిలో ప్రచురించిన 'ఎందరో వికీమీడియన్లు' పుస్తకం ఇప్పుడు ఎక్కడ చూడాలి. [[వాడుకరి:Kalasagary|Kalasagary]] ([[వాడుకరి చర్చ:Kalasagary|చర్చ]]) 08:10, 17 జూలై 2026 (UTC) :::::::@[[వాడుకరి:Kalasagary|Kalasagary]] గారూ, ఆ పుస్తకాన్ని [[S:ఎందరో వికీమీడియన్లు|వికీసోర్సులో]] చూడవచ్చు, డౌన్‌లోడు చేసుకోవచ్చు.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 09:18, 17 జూలై 2026 (UTC) ::::::::ధన్యవాదాలు [[వాడుకరి:Kalasagary|Kalasagary]] ([[వాడుకరి చర్చ:Kalasagary|చర్చ]]) 10:34, 17 జూలై 2026 (UTC) == Deletion of non free images which are not linked to any article == Sorry for posting in English. Non free fair use images are not permitted if they are not used in any article. such images are to be deleted as it will be a copyright violation. There are 351 non free images in te.wiki which are not linked to any article. they need to be deleted. For kind attention. @[[వాడుకరి:Arjunaraoc|Arjunaraoc]] @[[వాడుకరి:K.Venkataramana|K.Venkataramana]] @[[వాడుకరి:Pavan santhosh.s|Pavan santhosh.s]] @[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] @[[వాడుకరి:Rajasekhar1961|Rajasekhar1961]] @[[వాడుకరి:T.sujatha|T.sujatha]] @[[వాడుకరి:Veeven|Veeven]] @[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] @[[వాడుకరి:రవిచంద్ర|రవిచంద్ర]] @[[వాడుకరి:రహ్మానుద్దీన్|రహ్మానుద్దీన్]] [జాబితా [[వికీపీడియా:నిర్వాహకుల నోటీసు బోర్డు]] పేజీలో ఉంది] [[వాడుకరి:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] ([[వాడుకరి చర్చ:Balajijagadesh|చర్చ]]) 07:27, 14 జూలై 2026 (UTC) :[[వాడుకరి:Balajijagadesh|Balajijagadesh]], since the list is too long, I moved it to [[వికీపీడియా:నిర్వాహకుల నోటీసు బోర్డు|Admin's notice board]]. Also, since the list was for the attention of the Admins only, it is appropriate to move it there. __[[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 10:23, 15 జూలై 2026 (UTC) ::Thank you. - [[వాడుకరి:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] ([[వాడుకరి చర్చ:Balajijagadesh|చర్చ]]) 11:51, 15 జూలై 2026 (UTC) == [[కుడుం]] = [[మోదక్ (పిండివంట)]] == both are same ? or కుడుం is undrallu ? [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 04:43, 17 జూలై 2026 (UTC) == [[ప్రాథమిక మూలం]] = [[ప్రాథమిక వనరులు]] == both are about same topic. thnx. [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 05:04, 17 జూలై 2026 (UTC) == suggest equivalents == * Municipality=పురపాలకసంఘం (correct?) * municipal corporation=? * స్థానిక స్వపరిపాలన సంస్థ=? * నగరపంచాయితీ=? [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 07:13, 18 జూలై 2026 (UTC) == తెవికీలో తేదీ ఆకృతి == మన తేదీ ఆకృతి "'''2026 జూలై 1'''" లాగా ఉండాలన్న సంగతి మనకు తెలిసినదే! వ్యాసాల్లో వాడుకరులు ఈ ఆకృతినే వాడాలి. మూసలూ, మాడ్యూళ్ళు ఇతర తేదీ ఆకృతులను కూడా అనుమతిస్తాయి. గతంలో అవి ఇతర ఆకృతులను '''మాత్రమే''' ("1 జూలై 2026", "జూలై 1, 2026", "2026-07-02" వంటివి) అనుమతించేవి. తెవికీ తేదీ ఆకృతిని మనం విధానబద్ధం చేసుకున్నాక, అనేక మూసలు, మాడ్యూళ్ళలో కొత్త ఆకృతిని కూడా చేర్చుకున్నాం. అయితే, మూసలు మాడ్యూళ్ళ తాజా కూర్పులను దిగుమతి చేసుకుంటూ ఉంటాం కాబట్టి, అలా చేసుకున్నపుడు మనం చేసుకున్న మార్పులు పోతాయి. తాజాకూర్పులో ఆ మార్పులు మళ్ళీ చేసుకోవాలి. అలా చేసుకోనపుడు అవి మన తేదీ ఆకృతిని అంగీకరించవు. అలాంటి మాడ్యూళ్ళు, మూసలూ మనం ఎక్కువగా వాడేవాటిని పరిశీలించి, అవసరమైన మార్పులు చేసి, అవి చాలావరకు మన తేదీ ఆకృతిని అనుమతిస్తున్నాయని నిర్థారించుకున్నాను. ఇంకా ఎక్కడైనా మిగిలిపోతే ఇక్కడ చెప్పండి. నిర్వాహకులకు గమనికలు: # కొన్ని మూసలు మాడ్యూళ్ళు సంరక్షణలో ఉన్నందున నేను తేదీ ఆకృతి సవరణలు చెయ్యలేకపోయాను. వాటిలో మీరు చెయ్యండి. అలాగే, ఎక్కువగా వాడేవాటిలో ఇంకా ఏమైనా మిగిలిపోతే అవి కూడా చెయ్యండి. # తెవికీ తేదీ ఆకృతికి సంబంధించి, ఏయే మూసలు, మాడ్యూళ్ళలో మార్పులు చెయ్యాలో [[వికీపీడియా:దిగుమతి చేసిన మూసలు, మాడ్యూళ్ళలో చెయ్యవలసిన స్థానికీకరణ]] పేజీలో ఉంది. అవసరాన్ని బట్టి ఆయా మూసలు, మాడ్యూళ్ళలో తగు చర్యలు తీసుకోవలసినదిగా వినతి.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 11:39, 18 జూలై 2026 (UTC) == అభినందనలు == వికీమానియా 2026లో ల్యాప్‌టాప్‌లు అందుకుంటున్న [[వాడుకరి:Vjsuseela|సుశీల]] గారు, [[వాడుకరి:MYADAM ABHILASH |అభిలాష్]] గారికి శుభాభినందనలు..! - [[వాడుకరి:Muralikrishna m|Muralikrishna m]] ([[వాడుకరి చర్చ:Muralikrishna m|చర్చ]]) 08:18, 19 జూలై 2026 (UTC) :@[[వాడుకరి:Muralikrishna m|Muralikrishna m]] గారూ ధన్యవాదాలు! :మీ అందరి ప్రోత్సాహం, సహకారంతో ముందుకు సాగుతున్న నాకు.. వికీలో మరింత అంకితభావంతో పనిచేయడానికి ఫౌండేషన్ వాళ్ళు ఇచ్చే ఈ బహుమతి మరింత ప్రేరణనిస్తుంది. ఇక ముందు కూడా స్వేచ్ఛా విజ్ఞాన సర్వస్వ విస్తరణ కోసం మరింత కృషి చేస్తాను! :నా తరపున @[[వాడుకరి:Pavan santhosh.s|Pavan santhosh.s]] గారు పారిస్ లో జరిగే కాన్ఫరెన్స్ లో ల్యాప్ టాప్ అందుకోనున్నారు. వారికీ ప్రత్యేక కృతజ్ఞతలు! [[వాడుకరి:MYADAM ABHILASH|అభిలాష్ మ్యాడం]] ([[వాడుకరి చర్చ:MYADAM ABHILASH|చర్చ]]) 09:29, 19 జూలై 2026 (UTC) b1dlcxpdhyntu02gwn4xpgq209n4acu 4908295 4908203 2026-07-19T10:20:55Z Vjsuseela 35888 /* అభినందనలు */ 4908295 wikitext text/x-wiki {{అడ్డదారి|[[WP:VP]]}} {{రచ్చబండ}} {{కొత్త విభాగము | వ్యాఖ్య=కొత్త చర్చ ప్రారంభించండి}} {{Archives|auto=yes}} {{మొదటిపేజీ_నిర్వహణస్థితి}} {{సహకారం_స్థితి}} == Call for Applications: TTT 2026 (Deadline Extended to 20 May) == ''<small>Apologies for writing in English. Please feel free to translate this into your language.</small>'' Hello everyone, We hope you are doing well. We would like to share that applications for the [[:m:IIITH-OKI/Train the Trainer Program/2026|Train the Trainer (TTT) 2026]] program are currently open. TTT is a capacity-building initiative aimed at supporting Wikimedians in developing training, facilitation, and leadership skills. We are happy to inform you that the scholarship application deadline has been [[:m:IIITH-OKI/Train the Trainer Program/2026/Scholarship|extended until 20 May 2026]]. We are still receiving applications and encourage interested community members, especially emerging leaders, to [https://docs.google.com/forms/d/17eq6lJNCTVBoKRqz5IdSCiYWv-eHBrYRnx1wXfncwLI/viewform?edit_requested=true&pli=1 apply]. We also request your support in sharing this opportunity within your communities and networks, so that it can reach a wider and more diverse group of participants. Thank you for your continued support. '''OKI (IIIT-H)''' [[వాడుకరి:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[వాడుకరి చర్చ:MediaWiki message delivery|చర్చ]]) 13:02, 17 మే 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Nitesh (OKI)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=30361720 --> == ఉరుకుల పరుగుల ఉర్దూ వికీపీడియా == ఉర్దూ వికీపీడియా పరుగెత్తుతోంది. మార్చి 1 న 2,40,000 వ్యాసాలుండగా ఇవ్వాళ అది 4,42,000 దాటింది. మూడు నెల్లలు ఇంకా నిండలేదు, లక్షా 80 వేల కొత్త వ్యాసాలు వచ్చాయి. వ్యాసాల సంఖ్య పరంగా ఈ 3 నెలల్లో 50 వ స్థానం నుండి 34 వ స్థానానికి ఎగబాకింది. ఏప్రిల్లో 97457, మేలో 94834 వ్యాసాలు రాసారు. 2026 లో మొత్తం దాదాపు 2,06,000 వ్యాసాలొచ్చాయి. వీటిలో ఎక్కువ వ్యాసాలు బాట్లు రాసినవే - ఒక బాటు 86,933 వ్యాసాలు రాయగా, మరోటి 86,015 రాసింది. ఒక వాడుకరి 20,000 రాసారు. అయితే - ఇవన్నీ చాలావరకూ చిన్నచిన్న వ్యాసాలే. 2026 లో వచ్చిన 2 లక్షల 6 వేల వ్యాసాల సగటు పరిమాణం 1974 బైట్లు. ఆ వికీలో ఉన్న మొత్తం వ్యాసాలు 4,42,000. సగటున ఒక్కో కంటెంటు పేజీలో ఉన్న పదాల సంఖ్య 208. పోలిక కోసం చూస్తే - తెలుగులో ఇది 502.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 10:00, 22 మే 2026 (UTC) :అంత వేగంగా సృష్టించారంటే దాని నాణ్యత ఏ మాత్రం ఉంటుందో మరి. ఈ ఏఐ యుగంలో ఎవరైనా అలా సృష్టించేస్తున్నారు. మనం వేగమే కాకుండా, నాణ్యత, భాషా సొగసు లాంటి వాటిమీద దృష్టి పెడితే బాగుంటుందని నా అభిప్రాయం. [[వాడుకరి:రవిచంద్ర|రవిచంద్ర]] [[వాడుకరి చర్చ:రవిచంద్ర|(చర్చ)]] 10:08, 22 మే 2026 (UTC) ::రెండిటిని సమతుల్యంగా ఉండేటట్లు ప్రాజెక్టులు నిర్వహించాలని నా అభిప్రాయం [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 11:45, 22 మే 2026 (UTC) == duplicates [[నీతో (సినిమా)]], [[నీతో (2022 సినిమా)]] == duplicates [[నీతో (సినిమా)]], [[నీతో (2022 సినిమా)]] [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 09:39, 24 మే 2026 (UTC) ::[[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] గారూ [[నీతో (2022 సినిమా)]] వ్యాసంలో విలీనం మూస చేర్చబడినది. ఆ వ్యాసాన్ని అంతకు పూర్వం సృష్టించిన [[నీతో (సినిమా)]] లో విలీనం చేయడం జరుగుతుంది. ఈ విలీన విషయాన్ని గుర్తించినందుకు ధన్యవాదాలు.➤ <span style="white-space:nowrap;text-shadow:white 0em 0em 0.8em,#FF5800 -0.8em -0.8em 0.9em,#00FF00 0.7em 0.7em 0.8em;color:#00FF00"><span style="color:blue"> [[User:K.Venkataramana|కె.వెంకటరమణ]] ❋ [[User talk:K.Venkataramana|చర్చ]]</span></span> 10:12, 24 మే 2026 (UTC) == duplicates [[వేపాడ సుబ్బారావు]] [[కంచరపాలెం రాజు]] == thnx [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 16:39, 24 మే 2026 (UTC) কল্কি గారూ [[వేపాడ సుబ్బారావు]] వ్యాసంలో విలీనం మూస చేర్చబడినది. ఆ వ్యాసాన్ని అంతకు పూర్వం సృష్టించిన [[కంచరపాలెం రాజు]] లో విలీనం చేయడం జరుగుతుంది. ఈ విలీన విషయాన్ని గుర్తించినందుకు ధన్యవాదాలు.[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 17:24, 24 మే 2026 (UTC) == duplicates [[అన్నదా శంకర్ రాయ్]], [[ఆనంద శంకర్ రే]] == thnx [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 05:47, 25 మే 2026 (UTC) :@[[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] గారూ [[ఆనంద శంకర్ రే]] వ్యాసంలో విలీనం మూస చేర్చబడినది. ఆ వ్యాసాన్ని అంతకు పూర్వం సృష్టించిన [[అన్నదా శంకర్ రాయ్]] లో విలీనం చేయడం జరుగుతుంది. ఈ విలీన విషయాన్ని గుర్తించినందుకు ధన్యవాదాలు. [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 06:15, 25 మే 2026 (UTC) == మూలాల అనువాదం == వ్యాసపాఠ్యంతో పాటు మూలాలను కూడా అనువదించిన సందర్భాలు కనిపించాయి. మూలంలో వాడే మూసలు కొన్ని ఉన్నాయి - Cite book, Cite journal, Harvp ఇలాంటివి. ఇవి మూస పేర్లు. వాటిని అలాగే, ఇంగ్లీషు లోనే వాడాలి. వీటిని తెలుగు లోకి అనువదించడం/లిప్యంతరీకరణ చెయ్యకూడదు. ఇవే కాదు, ఏ మూసనూ చెయ్యకూడదు. అలాగే ఈ మూసల్లో అనేక పరామితులు ఉంటాయి - {{para|first}}, {{para|author}}, {{para|access-date}}, {{para|editor}},.. వగైరా. వీటిని కూడా అనువదించకూడదు. కొన్ని పేజీల్లో వీటిని అనువదించారు. ఉదాహరణకు, Cite book కు "సైట్ బుక్" అని, "సైట్ పుస్తకం" అని, "ఉల్లేఖన పుస్తకం", "ఉదయించిన పుస్తకం", "ఉదహరించిన పుస్తకం" ఇలా రకరకాలు అనువాదాలున్నాయి. పరామితుల్లో "రచయిత-లింక్", "యాక్సెస్-డేట్", "తేదీ", "సంవత్సరం" - లాంటి అనువాదాలున్నాయి. dead link ను చనిపోయిన అని అనువదించింది. వీటి కారణంగా మూలాల్లో అనేక దోషాలు ఏర్పడి, ఆ పేజీలు "మూలాల లోపాలున్న పేజీలు", "CS1 errors:.." లాంటి వర్గాల్లోకి ఆటోమాటిగ్గా చేరిపోయాయి. [[న్యూజీలాండ్]] అనే పేజీలో ఇలాంటి అనువాదాలను సవరించాను (ఆ పేజీలో చెయ్యాల్సింది ఇంకా ఉంది). వెతుకులాటలో చూస్తే, కింది పేజీల్లో కూడా ఇలాంటి దోషాలు ఉన్నట్లు తెలిసింది. ఇంకా ఎన్ని పేజీల్లో ఉన్నాయో తెలీదు. {{hlist| * [[బిల్ క్లింటన్]] * [[ఫ్లోరెన్స్ నైటింగేల్]] * [[రోమన్ సామ్రాజ్యం]] * [[వ్లాదిమిర్ పుతిన్]] * [[రిచర్డ్ నిక్సన్]] * [[హెర్డు ఐలాండ్&మెక్‌డొనాల్డ్ దీవులు]] * [[నార్ఫోక్ దీవులు]] * [[డ్వైట్ డి. ఐసెన్‌హోవర్]] * [[యులిస్సెస్ ఎస్. గ్రాంటు]] * [[విలియమ్ హెన్రీ హారిసన్]] * [[రష్యన్ సామ్రాజ్యం]] * [[ఆస్ట్రియా సామ్రాజ్యం]] * [[న్యూ గినియా]] * [[జేమ్స్ మన్రో]] * [[ఫ్రాంక్లిన్ పియర్స్]] * [[హ్యారీ ఎస్. ట్రూమన్]] * [[రెండవ మెక్సికన్ సామ్రాజ్యం]] * [[స్పానిష్ సామ్రాజ్యం]] * [[ఫ్రెంచి అల్జీరియా]] * [[మొదటి ఫ్రెంచి సామ్రాజ్యం]] }} "రోమన్ సామ్రాజ్యం" పేజీలో మూలాల్లోని మూసలకు చేసిన అనువాదాలు 340 పైచిలుకు ఉన్నాయి. మొత్తం ఉన్న మూలాలు 550 పైచిలుకు. === ఎందుకు ఇలా జరిగింది? === ఇంగ్లీషు వ్యాసం లోని '''సోర్సుటెక్స్టు'''ను గూగుల్ ట్రాన్స్‌లేట్ సైటుకు ఇస్తే, బహుశా ఇలాగే అనువదిస్తుంది. యంత్రాన్ని వాడి అనువాదాలు చేసేటపుడు, సోర్సు టెక్స్టును కాకుండా (అంటే పేజీని సోర్స్ ఎడిట్ మోడ్‌లో తెరిచి, ఎడిటరు నుండి కాపీ చేసుకోవడం), విజువల్ ఎడిటరు నుండి కాపీచేసుకుని అనువదించినా, రెండర్డ్ టెక్స్టును (అంటే పాఠకుడికి కనబడే పాఠ్యం) అనువదించినా ఇలాంటివి జరగవు. అయితే ఈ పద్ధతుల్లో మూలాలు, లింకులూ రావు. అంచేత సోర్సుకోడును అనువదిస్తూ ఉండి ఉంటారు (కానీ, సోర్సుకోడు అనువాదంలో బోలెడన్ని ఎర్రలింకులు వచ్చేస్తాయి) === ఇకపై ఏం చెయ్యాలి? === దీనికి ఒక చక్కటి, సులువైన, తెలివైన, విలువైన పరిష్కారం వేసే ఉంది. అదే అనువాద పరికరం! అదే అనువాదం చేస్తుంది. అదే వికీలింకులను చేరుస్తుంది. మూలాలు, మూసలు, వర్గాలూ.. వగైరాలను అదే చేర్చేస్తుంది. ఈ మూసలను అనువదించడాలు, పరామితులను అనువదించడాలూ అది చెయ్యదు (వేరే తప్పులు చేస్తుంది. :-) మనం చెయ్యాల్సిందల్లా ఆ తప్పులను సవరించడం -"మరియు" లను ఏరెయ్యడం, భాషను సహజమైన తెలుగు లాగా మార్చడం, వగైరా!) === ఇపుడేం చెయ్యాలి === సవరించాలి. "మూలాల లోపాలున్న పేజీలు", "CS1 errors:.." లాంటి వర్గాలు పోయే దాకా సవరణలు చెయ్యాలి. అనువాదాల స్థానే, ఇంగ్లీషులో ఉండే ఒరిజినల్ పేర్లను పెట్టాలి. ;వినతి :వాడుకరులు తమతమ వీలును బట్టి పై పేజీల్లోని దోషాలను సవరించవలసినదిగా వినతి. ;గమనిక :ఈ పనికి కాస్త సమయం పట్టే అవకాశం ఉంది. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 00:14, 27 మే 2026 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:15, 27 మే 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == వ్యాసంలో మూలాలను ఉల్లేఖించడం ఎలా? == వ్యాసంలో మూలాలను ఎలా ఉల్లేఖించాలి, అందులో ఎలాంటి లోపాలు జరుగుతాయి అనే విషయమై సమాచారాన్ని [[సహాయం:మూలాల ఉల్లేఖన పద్ధతులు, లోపాలు]] అనే పేజీలో చూడవచ్చు. ఈ అంశానికి సంబంధించి ఏమైనా సందేహాలుంటే ఇక్కడే, దీనికిందనే రాయండి.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 00:01, 30 మే 2026 (UTC) :ధన్యవాదాలండి. [[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 03:34, 30 మే 2026 (UTC) == 4వ ఎడిట థాన్ ముగిసింది == 4వ ఎడిట థాన్ జూన్ 1, తో ముగిసింది. 10మంది వాడుకరులు పాల్గొన్నారు. 1160పైగా వ్యాసాలు తెలుగువికీపీడియాలో చేరాయి. మూల్యాంకనం, పోటీ ఫలితాల ప్రకటన త్వరలోనే జరుగుతుంది. పాల్గొన్న ప్రతివారికి పేరు పేరునా ధన్యవాదాలు. ఈ కార్యక్రమాన్ని సమన్వయం చేసిన కశ్యప్ గారికి, సహాయంతో కూడిన ప్రోత్సాహం అందించిన చదువరిగారికి ప్రత్యేకంగా కృతజ్ఞతలు. [[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 11:44, 1 జూన్ 2026 (UTC) == duplicates [[హబీబ్ రెహమాన్]], [[హబీబ్ రెహమాన్ (వాస్తుశిల్పి)]] == thnx [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 03:47, 5 జూన్ 2026 (UTC) :@[[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] Thank you for identifying and providing information, I have added the merge template. [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 04:56, 5 జూన్ 2026 (UTC) == duplicates [[హీనో కుహ్న్]], [[హెయినో గుంథర్ కున్]] == thnx [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 03:59, 5 జూన్ 2026 (UTC) :@[[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] Thank you for identifying and providing the information, I have merged it. [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 04:56, 5 జూన్ 2026 (UTC) == Harv, Sfn లాంటి పొట్టి మూలాల్లో no-target లోపాలు == ఇన్‌లైను మూలాలు ఇవ్వడానికి Cite book, Cite web, Cite journal లాంటి పలు CS1 మూసలు, Citatation అనే CS2 మూస వాడడం మామూలే. వీటిని వాడుతూనే మూలాలను ప్రదర్శించే మరొక పద్ధతి పొట్టి మూలాలు. అది ఇవ్వడంలో దొర్లే లోపాల గురించి చెప్పే సహాయకం "వికీపీడియా:వాడుకరులకు సూచనలు" పేజీలో [[వికీపీడియా:వాడుకరులకు సూచనలు#Harv, Sfn మూలాల్లో no-target లోపాలు|Harv, Sfn మూలాల్లో no-target లోపాలు]] విభాగంలో చూడవచ్చు. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 02:43, 7 జూన్ 2026 (UTC) :@[[వాడుకరి:Chaduvari|చదువరి]] గారూ నేను దీనిద్వారా కొన్ని తెలియని సూచనలు తెలుసుకున్నాను. చాలా విపులంగా పూర్తి తెలుగులో రాసినందుకు ధన్యవాదాలు. [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 03:01, 7 జూన్ 2026 (UTC) == ప్రచురించాక మూలాల్లో లోపాలు లేవని నిర్థారించుకోవాలి == * కొత్త పేజీని ప్రచురించాక గానీ, పాత పేజీలో కొత్తగా మూలాలు చేర్చి ప్రచురించినపుడు గానీ మూలాల్లో లోపాలేమీ లేవని నిర్థారించుకోవాలి. లోపాలు ఉంటే ఆ పేజీ, కింది వర్గాల్లోకి చేరుతుంది. ** [[:వర్గం:మూలాల లోపాలున్న పేజీలు]] - ఖాళీ మూలం ఇవ్వడం, ఒకే మూలాన్ని పదేపదే నిర్వచించడం, "గమనికల"ను పాఠ్యంలో చేర్చి, సంబంధిత ప్రదర్శన మూసను ఇవ్వకపోవడం వలన ఈ లోపాలు ఏర్పడతాయి. ** [[:వర్గం:CS1 errors]] - మూలాల్లో వాడే CS1 మూసల్లో ఇచ్చే పరామితుల విలువలు సరిగా ఇవ్వకపోతే దొర్లే లోపాలు. ఇందులో 50 పైగా రకాల లోపాలు ఉన్నాయి. వీటికి ఒక్కొక్కదానికీ ప్రత్యేకించిన వర్గం ఉంది. అవి -CS1 errors: dates, CS1 errors: unrecognized parameter రూపంలో ఉంటాయి. అవన్నీ ఈ "CS1 errors" వర్గంలో ఉపవర్గాలుగా ఉంటాయి. ** [[:వర్గం:Harv and Sfn no-target errors]] - పొట్టి మూలాలు ఇచ్చి, సంబంధిత పొడుగు మూలాలు ఇవ్వకపోయినా, సరిగా ఇవ్వకపోయినా దొర్లే లోపాలు * పైవి కాకుండా పాఠ్యంతో పాటు మూస పేరును/పరామితి పేరును కూడా అనువదించినపుడు, సాఫ్టువేరుకు ఆ పేర్లు అర్థం కాక, లోపం చూపిస్తుంది. ఆ లోపం ఉన్న పేజీలు [[:వర్గం:మూలాల లోపాలున్న పేజీలు]] వర్గం లోకే చేరతాయి. ఈ లోపాలున్న పేజీలను ప్రత్యేకించి చూపేందుకు, వేరే వర్గం కూడా ఉంది. {{tl|మూసలను అనువదించారు}} అనే మూసను ఈ పేజీల్లో మానవికంగా చేర్చినపుడు ఆ పేజీ [[:వర్గం:మూలాల మూసలను అనువదించిన పేజీలు]] అనే వర్గం లోకి చేరుతుంది. తద్వారా ఈ లోపాలను గుర్తించవచ్చు. **'''గమనిక''': ఈ లోపం మామూలుగా (డిఫాల్టుగా) కనబడదు. ప్రతీ వాడుకరికీ ప్రత్యేకించిన [[ప్రత్యేక:MyPage/common.css]] అనే పేజీలో కింది లైన్‌ను చేర్చుకుంటే ఈ లోపాలు కనిపిస్తాయి. ఈ పేజీ ప్రస్తుతం ఉనికిలో లేకపోతే, ఈ లైనుతో కొత్తగా సృష్టించుకోవాలి. ఉదాహరణకు [[వాడుకరి:Chaduvari/common.css|ఈ పేజీ]] చూడవచ్చు. డిఫాల్టుగా కనబడే సౌకర్యం భవిష్యత్తులో రావచ్చని భావిస్తున్నారు. ::: {{code|lang=css|.harv-error {display: inline !important;} /* display Module:Footnotes errors */}} * లోపాలను సవరించి, పేజీ పై వర్గాల్లో లేదని నిర్థారించుకోవాలి. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 04:29, 7 జూన్ 2026 (UTC) :ప్రతీసారీ ఇవి సమస్య గానే ఉంటాయి, ముఖ్యంగా అనువాద వ్యాసాలలో. విపులంగా తెలియ చేసినందుకు ధన్యవాదాలు అండి. [[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 07:43, 7 జూన్ 2026 (UTC) == కర్సరు మాయమౌతోంది! == వికీపీడియాలో పేజీలో దిద్దుబాట్లు చేసేటపుడు, ఎడిట్ పెట్టెలో కర్సరు కాసేపు కనబడకుండా మాయమౌతోంది. ఎడిట్ పెట్టె నుండి బయటికి వస్తే కనబడుతోంది. సమస్యంతా ఎడిట్ పెట్టె లోనే. ఒక ఆరేడు సెకండ్ల తరువాత కనబడుతోంది. చాలా ఎక్కువగా జరుగుతోంది. ఇంకెవరికైనా ఉందా ఈ సమస్య?__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 12:53, 7 జూన్ 2026 (UTC) :మొత్తం మీద నాకు కూడా కాసేపుటికి కానీ కనిపించుటలేదు [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 16:39, 7 జూన్ 2026 (UTC) == duplicates [[చక్కెర సీతాఫలం]], [[సీతాఫలం]] == thnx [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 04:38, 8 జూన్ 2026 (UTC) :@[[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] Sir, I've set up templates that need to be merged into two articles. Thanks for letting me know. [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 05:48, 8 జూన్ 2026 (UTC) == దాచిన వర్గాలను చూడాలంటే.. == తెవికీ పేజీల్లో మామూలుగా మనకు కనబడే వర్గాలతో పాటు దాచిన వర్గాలు కూడా ఉంటాయని తెలిసిన సంగతే. వాటిని చూడడం పాఠకులకు అవసరం కాకపోయినా, వికీలో దిద్దుబాట్లు చేసే వాడుకరులకు అవసరం. పేజీలో కొన్ని లోపాలు ఉన్నపుడు సాఫ్టువేరు ఆటోమాటిగ్గా వాటిని కొన్ని వర్గాల్లోకి చేరుస్తుంది. అవి దాచిన వర్గాల్లో ఉంటాయి. ఉదాహరణకు, పొట్టి మూలాలలో లోపాలు ఉన్న పేజీలను [[:వర్గం:Harv and Sfn no-target errors|Harv and Sfn no-target errors]] అనే వర్గం లోకి చేరుస్తుంది. వాటిని చూడాలంటే మన అభిరుచుల్లో, [[ప్రత్యేక:అభిరుచులు#mw-prefsection-rendering|రూపురేఖలు]] ట్యాబులో ఉండే "{{int:Tog-showhiddencats}}" అనే అంశాన్ని ఎంచుకోవాలి (టిక్కు పెట్టుకోవాలి). అపుడు దాచిన వర్గాలన్నీ కనిపిస్తాయి.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 06:28, 8 జూన్ 2026 (UTC) == "ఇటీవలి మార్పులు"లో ఒక విశేషం == మీ అభిరుచుల్లో [[ప్రత్యేక:అభిరుచులు#mw-prefsection-rendering|రూపురేఖలు]] ట్యాబులో, "{{int:Checkuser-userinfocard-enable-preference-description/te}}" అనే అంశాన్ని ఎంచుకుంటే, "ఇటీవలి మార్పులు"లో ఒక కొత్త విశేషం కనిపిస్తుంది. ఈసరికే దీన్ని వాడి ఉంటే సరి, లేదంటే...__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 06:17, 10 జూన్ 2026 (UTC) :అవును ,నేనూ ఇప్పుడే ఎనేబుల్ చేసుకున్నాను. [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 06:35, 10 జూన్ 2026 (UTC) == duplicates [[పసలపూడి వీరబాబు]], [[విరుమాన్]] == thnx [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 14:13, 12 జూన్ 2026 (UTC) :@[[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] The first of these two is a Telugu movie, the second is a Tamil movie, two different articles, thank you [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 14:48, 12 జూన్ 2026 (UTC) == మంచి వ్యాసాల వికీప్రాజెక్టు == వ్యాసాల్లోని నాణ్యత పెంచి, మంచి వ్యాసాలుగా మలచేందుకు [[వికీపీడియా:వికీప్రాజెక్టు/మంచి వ్యాసాల ఫ్యాక్టరీ]] అనే వికీప్రాజెక్టు మొదలుపెట్టాను. ఆసక్తి ఉన్నవారు చేరండి. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 06:13, 18 జూన్ 2026 (UTC) :ప్రతిపాదన బావుంది . తుది గడువు లేకపోవడం ఇంకా బావుంది. పాల్గొంటాను. [[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 09:32, 18 జూన్ 2026 (UTC) == తొలగించేందుకు ప్రతిపాదించిన పేజీలు == కింది పేజీలను తొలగించడానికి ప్రతిపాదిస్తూ ఆ పేజీల్లో మూసలు పెట్టారు. కానీ, తొలగింపు చర్చ పేజీని తెరవలేదు. అంచేత చర్చ ఏమీ జరగలేదు. ఈ పేజీలను పరిశీలించి, వాటి చర్చ పేజీల్లో గానీ, లేదా తొలగింపు చర్చ పేజీని సృష్టించి అక్కడ గానీ.. అభిప్రాయాలు చెబితే, నిర్ణయాలు తీసుకోవచ్చు. * [[బర్డ్ ఫౌండేషన్]] (ఇదే కంటెంట్ [[ఐబిసిఎఫ్]] లో ఉంది, ఎన్వికీ లో తొలగింపుకు ప్రతిపాదించారు. మెరుగు పరచడానికి అనుమతి అడగాలి) * [[జన్మ సిద్దాంతం]] * [[గ్రహస్థితి]] * [[గోచారము]] * [[ఐబిసిఎఫ్]] (ఇదే కంటెంట్ [[బర్డ్ ఫౌండేషన్]] లో ఉంది) * [[లక్ష్మీ నారాయణ మహరాణా]] (నేను మెరుగు పరుస్తాను)--[[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 06:30, 28 జూన్ 2026 (UTC) : మెరుగు పరిచాను --[[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 04:20, 6 జూలై 2026 (UTC) * [[సామ్ (సంగీతకారుడు)]] (నేను మెరుగు పరుస్తాను) --[[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 06:30, 28 జూన్ 2026 (UTC) : ప్రయత్నం చేశాను. కాలేదు. తొలగింపుకు సమర్ధించాను. --[[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 04:20, 6 జూలై 2026 (UTC) * [[రాశులు-అధిపతులు]] __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 16:28, 21 జూన్ 2026 (UTC) :::మెరుగు పరుస్తాను అనే వాడుకరులు ప్రక్కన సంతకం చేయండి. ఆ వ్యాస తొలగింపు చర్చలో కూడా పాల్గొని ఆ విషయాన్ని తెలియజేయండి.➤ <span style="white-space:nowrap;text-shadow:white 0em 0em 0.8em,#FF5800 -0.8em -0.8em 0.9em,#00FF00 0.7em 0.7em 0.8em;color:#00FF00"><span style="color:blue"> [[User:K.Venkataramana|కె.వెంకటరమణ]] ❋ [[User talk:K.Venkataramana|చర్చ]]</span></span> 15:09, 25 జూన్ 2026 (UTC) == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|చర్చ]])</bdi> 17:11, 23 జూన్ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> 20:33, 23 జూన్ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:ABreault (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-06-25_Wikipedias&oldid=30721311 --> == if possible rename [[అందగాడు (అయోమయనివృత్తి)]] to [[అందగాడు (సినిమా)]] == dismb is list of films only, thnx [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 10:27, 24 జూన్ 2026 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 13:30, 25 జూన్ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> == why wiktionary template is landing on en.wiktionary == when i add <nowiki>{{Wiktionary}}</nowiki>, it is landing on en.wiktionary.org BUT NOT on te.wiktionary.org [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 14:10, 26 జూన్ 2026 (UTC) == ఐదో వెయ్యి కోసం ఐదో ఎడిటథాన్ == ఫౌండేషను, గూగుల్‌లతో కలిసి మన యూజర్‌గ్రూపు నిర్వహిస్తున్న ప్రాజెక్టులో భాగంగా కొత్త వ్యాసాలను సృష్టించి, కంటెంటు గ్యాపును కొంత పూడ్చాలనేది మన సంకల్పం. అందులో భాగంగా ఇప్పటికి 4 ఎడిటథాన్లు పెట్టుకున్నాం. ఐదోది కూడా సిద్ధమైంది. జూలై 1 మొదలు కాబోతోంది. దానికి [[వికీపీడియా:వికీప్రాజెక్టు/యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5|ప్రాజెక్టుపేజీ]] పెట్టాం, చూడండి. ఈసారి కొత్త వ్యాసాలతో, పాటు పాత వ్యాసాలను మెరుగుపరచి మంచి వ్యాసాలుగా తీర్చిదిద్దే పని కూడా ఈ ప్రాజెక్టుతో మొదలుపెడుతున్నాం. తెవికీలో తొట్టతొలి 10 మంచి వ్యాసాలను తీర్చిదిద్ది, ప్రదర్శించే అవకాశం ఇది. ఈ ప్రాజెక్టుకు సంబంధించి, ఆన్‌లైను సమావేశం అవసరమని భావిస్తే ఇక్కడ రాయండి. వాటిని బట్టి, 29/30 తేదీల్లో ఒకరోజున ప్రాజేక్టు సమావేశం పెట్టవచ్చు. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 08:15, 27 జూన్ 2026 (UTC) == duplicates [[ఉషా]], [[ఉష (అయోమయ నివృత్తి)]] == thnx [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 00:13, 28 జూన్ 2026 (UTC) :thnx , Clubed [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 15:10, 28 జూన్ 2026 (UTC) == if possible rename [[లైలా మజ్ను]] to [[లైలా మజ్ను (సినిమా)]] == only films are listed, thnx or better, how do i rename or make change myself ? [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 06:15, 28 జూన్ 2026 (UTC) == ఎడిటతాన్ -4 == యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-4 [https://w.wiki/Rrxy పోటీ ఫలితాలు] ప్రకటించారు. 1210 వ్యాసాలు ఈ ఎడిటథాన్-4 ద్వారా తెవికీ కి సమకూడాయి. ఈ పోటీలో మొత్తం 10 మంది వాడుకరులు పాల్గొన్నారు. 6మంది విజేతలు గా నిలిచారు. విజేతలకు అభినందనలు. పాల్గొన్న వాడుకరులందరికి, ఎడిటథాన్-4 సమన్వయ కర్త కశ్యప్ గారికి ధన్యవాదాలు. - తెలుగు వికీమీడియన్ల యూజర్ గ్రూప్ [[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 12:35, 28 జూన్ 2026 (UTC) == పుట్టినరోజు పండగ == తెవికీ పుట్టినరోజు పండగ, కిందటిసారి తిరుపతిలో జరుపుకున్నట్లుగా ఈసారి కూడా ప్రత్యక్షంగా అందరం కలిసి జరుపుకునే ఆలోచన చేద్దామా? __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 18:49, 8 జూలై 2026 (UTC) :అవును, ఇప్పటి నుండే ఆ పనులకు చర్యలు ప్రారంభిస్తేనే కార్యక్రమం విజయవంతంగా నిర్వహించకలుగుతాం [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 06:16, 9 జూలై 2026 (UTC) :: చాలా ముందుచూపుతో మీ ఆలోచన బాగున్నది. ఈసారి నేను మిస్ కాను.--[[వాడుకరి:Rajasekhar1961|Rajasekhar1961]] ([[వాడుకరి చర్చ:Rajasekhar1961|చర్చ]]) 06:30, 9 జూలై 2026 (UTC) :నేను మొదట్లో ఈ ప్రయత్నం చేశాను.. కానీ కుదరలేదు. మీరు అందరు సహకారం అందిస్తే నిర్వాహకుడిగా నిర్వహించేందుకు సిద్ధం.--[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|Batthini Vinay Kumar Goud]] ([[వాడుకరి చర్చ:Batthini Vinay Kumar Goud|చర్చ]]) 15:40, 9 జూలై 2026 (UTC) ::సూపర్ @[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|వినయ్]] గారూ. మీ నిర్వాహకత్వం నాకు ఆమోదమే.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 17:48, 9 జూలై 2026 (UTC) :ఇలాంటి సమావేశాల వల్ల పాత వారికి ఉత్సాహం.. క్రొత్త వారికి విజ్ఞానం... :మీ ఆలోచనకు మద్దతు ఇస్తున్నా <span style="font-family:Papyrus; color:black">✥[[User:Srinivasrjy|Srinivasrjy]]✥^{[[User talk:Srinivasrjy|(📞talk)]]}</span> 03:48, 10 జూలై 2026 (UTC) :: అభినందనలు వినయ్ గారు. Conference grant - Deadline ఆగస్టు 31, 2026 https://meta.wikimedia.org/wiki/Grants:Conference_Grants/Timeline [[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 09:24, 10 జూలై 2026 (UTC) :::ఇలాంటి పండుగలు ప్రతీ సంవత్సరం జరగాలి. అప్పుడే వాడుకరులకు ఉత్సాహం కలుగుతుంది. మీ ఆలోచనకు నేను మద్దతు తెలుపుతున్నాను. మనందరం సంవత్సరానికి ఒకసారి కలుసుకోవాలి. [[వాడుకరి:Kalasagary|Kalasagary]] ([[వాడుకరి చర్చ:Kalasagary|చర్చ]]) 17:36, 10 జూలై 2026 (UTC) ::@[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|Batthini Vinay Kumar Goud]] గారూ, ఈ చర్చ మొదలై 8 రోజులైంది. నిర్వహించేందుకు మీరు ముందుకు వచ్చి వారమైంది. చిట్టచివరి వ్యాఖ్య వచ్చి కూడా 5 రోజులైంది. ఇకపై దీనికి వ్యాఖ్యలు రాకపోవచ్చుననిపిస్తోంది. వచ్చిన వ్యాఖ్యల్లో అందరూ ప్రోత్సాహమే ఇచ్చారు కాబట్టి, మీరు ప్రత్యిపాదనపై ముందుకు పోవచ్చు. సమావేశాలు పెట్టుకోవడం, మీతో కలిసి పనిచేసేందుకు ముందుకువచ్చేవాళ్ళను ఎంచుకోవడం చెయ్యాలి. ఆపై, స్థలం, తేదీలు, సమావేశాల రూపకల్పన వగైరాలు చెయ్యవచ్చు. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 16:22, 16 జూలై 2026 (UTC) :::@[[వాడుకరి:Chaduvari|Chaduvari]] గారు .. నేను రెండు మూడు రోజుల్లో ప్రణాళిక సిద్ధం చేసే పనిలో ఉంటాను.. ధన్యవాదాలు [[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|Batthini Vinay Kumar Goud]] ([[వాడుకరి చర్చ:Batthini Vinay Kumar Goud|చర్చ]]) 16:50, 16 జూలై 2026 (UTC) == ఎందరో వికీమీడియన్లు - 2 ప్రతిపాదన == 2024 జనవరిలో జరిగిన విశాఖపట్నం తెవికీ పండగలో మనం [[S:ఎందరో వికీమీడియన్లు|ఎందరో వికీమీడియన్లు]] అనే పేరుతో ఒక పుస్తకాన్ని విడుదల చేసాం. అందులో ఓ పాతిక ముప్ఫై మంది వికీమీడియన్ల గురించి రాసాం. అలాంటిదే మరొక ప్రయత్నం చేద్దామనే ప్రతిపాదన ఇది. మరొక పాతిక మంది వికీమీడియన్ల గురించి అలాగే రాస్తే ఇంకొక పుస్తకం వేద్దాం. ఒకవేళ పుట్టినరోజు పండగ జరిగితే, పుస్తకం ముద్రించి పండగలో విడుదల చెయ్యవచ్చు. లేదంటే పీడీయెఫ్ కట్టి ఆన్‌లైనులో పంచవచ్చు. మీమీ అభిప్రాయాలు చెప్పండి.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 11:40, 9 జూలై 2026 (UTC) :పాత పుస్తకాన్నే మార్పులు చేర్పులతో పునర్ముద్రణ చేస్తే బాగుంటుంది.. క్రొత్తగా ఎక్కువమంది వచ్చినట్లు లేదు.. అలాగే అనుభవజ్ఞులతో ఇంటర్వ్యూ చేసి ప్రచురించవచ్చు అనేది నా అభిప్రాయం <span style="font-family:Papyrus; color:black">✥[[User:Srinivasrjy|Srinivasrjy]]✥^{[[User talk:Srinivasrjy|(📞talk)]]}</span> 03:54, 10 జూలై 2026 (UTC) ::అది కొంతమంది వికీమీడియన్ల గురించి రాసిన పుస్తకం. మరికొందరు వికీమీడియన్ల గురించి రాస్తే బాగుంటుందని భావించి ఈ ప్రతిపాదన చేసాను. మీరన్నట్లు, వారి ఇంటర్వ్యూలను కూడా ప్రచురిస్తే ఇంకా బాగుంటుంది. అయితే ఈ విషయంపై మనిద్దరికీ తప్ప, మరెవరికీ ఆసక్తి ఉన్నట్టు లేదు.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 16:22, 15 జూలై 2026 (UTC) :::లేదండి. ప్రతిపాదన పెట్టారు కాబట్టి కొంత ముందుకు జరిగాక అందరు పాల్గొంటారని ఆశిస్తున్నాను. నా వంతు చేయగలిగేది ఏమైనా ఉంటే నేను కూడా పాల్గొంటాను. ధన్యవాదాలు. [[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 10:26, 16 జూలై 2026 (UTC) ::::@[[వాడుకరి:Vjsuseela|Vjsuseela]] గారూ, గతంలో పుస్తకం తయారుచెయ్యడంలో సాధకబాధకాలన్నీ మీరు పడినవాళ్ళే. మీకు తెలీనిదేమీ కాదు. కిందటిసారి లాగానే ఈసారి కూడా పుస్తకం డిజైను చెయ్యడానికీ, ముద్రించడానికీ పవన్ గారూ, మీరూ పూనుకోవాల్సిందే. లేకపోతే అవదు. మీరిద్దరూ అందుకు ముందుంటారు. కానీ ముందసలు పుస్తకం '''రాసేదెవరు'''? '''ఎవరి గురించి''' రాయాలి? ::::గతంలో పుస్తకం వేసినపుడు చాలామంది వికీమీడియన్లు దాన్ని స్వాగతించారు, హర్షం వెలిబుచ్చారు. కానీ చాలా కొద్దిమంది - బహుశా ఒకరో ఇద్దరో - నిరసించడం మనకు వినిపించకపోలేదు. అనుచితమైనదీ, తోటి వాడుకరులను అవమానించేదీ అయిన చర్చ కూడా ఒకటి లేవనెత్తారు - రచ్చబండ లోనే. దాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకునే, ఎవరైనా రాయడానికి ముందుకువస్తే వాళ్ళచేతనే రాయించుదామనీ, ఎవరి గురించి రాయాలో సముదాయం అభిప్రాయాలు తీసుకుని వాళ్ళగురించే రాయించుదామనీ అనుకున్నాను. కానీ అసలు పుస్తకం రాయాలా వద్దా అనేదానికే స్పందన లేదు కాబట్టి ఇక ముందుకు వెళ్ళలేమేమో అనిపిస్తోంది. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 13:21, 16 జూలై 2026 (UTC) :::::అలాగే అండి. ఇంకా టైం ఉంది కదా, చూద్దాం. [[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 14:15, 16 జూలై 2026 (UTC) ::::::ఎందరో వికీమీడియన్లు -2 పుస్తకం ప్రచురించ దలిస్తే డిజైన్, ప్రింటింగ్ పనులకు నేను సహకరించగలను. ::::::2024 జనవరిలో ప్రచురించిన 'ఎందరో వికీమీడియన్లు' పుస్తకం ఇప్పుడు ఎక్కడ చూడాలి. [[వాడుకరి:Kalasagary|Kalasagary]] ([[వాడుకరి చర్చ:Kalasagary|చర్చ]]) 08:10, 17 జూలై 2026 (UTC) :::::::@[[వాడుకరి:Kalasagary|Kalasagary]] గారూ, ఆ పుస్తకాన్ని [[S:ఎందరో వికీమీడియన్లు|వికీసోర్సులో]] చూడవచ్చు, డౌన్‌లోడు చేసుకోవచ్చు.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 09:18, 17 జూలై 2026 (UTC) ::::::::ధన్యవాదాలు [[వాడుకరి:Kalasagary|Kalasagary]] ([[వాడుకరి చర్చ:Kalasagary|చర్చ]]) 10:34, 17 జూలై 2026 (UTC) == Deletion of non free images which are not linked to any article == Sorry for posting in English. Non free fair use images are not permitted if they are not used in any article. such images are to be deleted as it will be a copyright violation. There are 351 non free images in te.wiki which are not linked to any article. they need to be deleted. For kind attention. @[[వాడుకరి:Arjunaraoc|Arjunaraoc]] @[[వాడుకరి:K.Venkataramana|K.Venkataramana]] @[[వాడుకరి:Pavan santhosh.s|Pavan santhosh.s]] @[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] @[[వాడుకరి:Rajasekhar1961|Rajasekhar1961]] @[[వాడుకరి:T.sujatha|T.sujatha]] @[[వాడుకరి:Veeven|Veeven]] @[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] @[[వాడుకరి:రవిచంద్ర|రవిచంద్ర]] @[[వాడుకరి:రహ్మానుద్దీన్|రహ్మానుద్దీన్]] [జాబితా [[వికీపీడియా:నిర్వాహకుల నోటీసు బోర్డు]] పేజీలో ఉంది] [[వాడుకరి:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] ([[వాడుకరి చర్చ:Balajijagadesh|చర్చ]]) 07:27, 14 జూలై 2026 (UTC) :[[వాడుకరి:Balajijagadesh|Balajijagadesh]], since the list is too long, I moved it to [[వికీపీడియా:నిర్వాహకుల నోటీసు బోర్డు|Admin's notice board]]. Also, since the list was for the attention of the Admins only, it is appropriate to move it there. __[[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 10:23, 15 జూలై 2026 (UTC) ::Thank you. - [[వాడుకరి:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] ([[వాడుకరి చర్చ:Balajijagadesh|చర్చ]]) 11:51, 15 జూలై 2026 (UTC) == [[కుడుం]] = [[మోదక్ (పిండివంట)]] == both are same ? or కుడుం is undrallu ? [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 04:43, 17 జూలై 2026 (UTC) == [[ప్రాథమిక మూలం]] = [[ప్రాథమిక వనరులు]] == both are about same topic. thnx. [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 05:04, 17 జూలై 2026 (UTC) == suggest equivalents == * Municipality=పురపాలకసంఘం (correct?) * municipal corporation=? * స్థానిక స్వపరిపాలన సంస్థ=? * నగరపంచాయితీ=? [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 07:13, 18 జూలై 2026 (UTC) == తెవికీలో తేదీ ఆకృతి == మన తేదీ ఆకృతి "'''2026 జూలై 1'''" లాగా ఉండాలన్న సంగతి మనకు తెలిసినదే! వ్యాసాల్లో వాడుకరులు ఈ ఆకృతినే వాడాలి. మూసలూ, మాడ్యూళ్ళు ఇతర తేదీ ఆకృతులను కూడా అనుమతిస్తాయి. గతంలో అవి ఇతర ఆకృతులను '''మాత్రమే''' ("1 జూలై 2026", "జూలై 1, 2026", "2026-07-02" వంటివి) అనుమతించేవి. తెవికీ తేదీ ఆకృతిని మనం విధానబద్ధం చేసుకున్నాక, అనేక మూసలు, మాడ్యూళ్ళలో కొత్త ఆకృతిని కూడా చేర్చుకున్నాం. అయితే, మూసలు మాడ్యూళ్ళ తాజా కూర్పులను దిగుమతి చేసుకుంటూ ఉంటాం కాబట్టి, అలా చేసుకున్నపుడు మనం చేసుకున్న మార్పులు పోతాయి. తాజాకూర్పులో ఆ మార్పులు మళ్ళీ చేసుకోవాలి. అలా చేసుకోనపుడు అవి మన తేదీ ఆకృతిని అంగీకరించవు. అలాంటి మాడ్యూళ్ళు, మూసలూ మనం ఎక్కువగా వాడేవాటిని పరిశీలించి, అవసరమైన మార్పులు చేసి, అవి చాలావరకు మన తేదీ ఆకృతిని అనుమతిస్తున్నాయని నిర్థారించుకున్నాను. ఇంకా ఎక్కడైనా మిగిలిపోతే ఇక్కడ చెప్పండి. నిర్వాహకులకు గమనికలు: # కొన్ని మూసలు మాడ్యూళ్ళు సంరక్షణలో ఉన్నందున నేను తేదీ ఆకృతి సవరణలు చెయ్యలేకపోయాను. వాటిలో మీరు చెయ్యండి. అలాగే, ఎక్కువగా వాడేవాటిలో ఇంకా ఏమైనా మిగిలిపోతే అవి కూడా చెయ్యండి. # తెవికీ తేదీ ఆకృతికి సంబంధించి, ఏయే మూసలు, మాడ్యూళ్ళలో మార్పులు చెయ్యాలో [[వికీపీడియా:దిగుమతి చేసిన మూసలు, మాడ్యూళ్ళలో చెయ్యవలసిన స్థానికీకరణ]] పేజీలో ఉంది. అవసరాన్ని బట్టి ఆయా మూసలు, మాడ్యూళ్ళలో తగు చర్యలు తీసుకోవలసినదిగా వినతి.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 11:39, 18 జూలై 2026 (UTC) == అభినందనలు == వికీమానియా 2026లో ల్యాప్‌టాప్‌లు అందుకుంటున్న [[వాడుకరి:Vjsuseela|సుశీల]] గారు, [[వాడుకరి:MYADAM ABHILASH |అభిలాష్]] గారికి శుభాభినందనలు..! - [[వాడుకరి:Muralikrishna m|Muralikrishna m]] ([[వాడుకరి చర్చ:Muralikrishna m|చర్చ]]) 08:18, 19 జూలై 2026 (UTC) :@[[వాడుకరి:Muralikrishna m|Muralikrishna m]] గారూ ధన్యవాదాలు! :మీ అందరి ప్రోత్సాహం, సహకారంతో ముందుకు సాగుతున్న నాకు.. వికీలో మరింత అంకితభావంతో పనిచేయడానికి ఫౌండేషన్ వాళ్ళు ఇచ్చే ఈ బహుమతి మరింత ప్రేరణనిస్తుంది. ఇక ముందు కూడా స్వేచ్ఛా విజ్ఞాన సర్వస్వ విస్తరణ కోసం మరింత కృషి చేస్తాను! :నా తరపున @[[వాడుకరి:Pavan santhosh.s|Pavan santhosh.s]] గారు పారిస్ లో జరిగే కాన్ఫరెన్స్ లో ల్యాప్ టాప్ అందుకోనున్నారు. వారికీ ప్రత్యేక కృతజ్ఞతలు! [[వాడుకరి:MYADAM ABHILASH|అభిలాష్ మ్యాడం]] ([[వాడుకరి చర్చ:MYADAM ABHILASH|చర్చ]]) 09:29, 19 జూలై 2026 (UTC) : @ ధన్యవాదాలు [[వాడుకరి:Muralikrishna m|Muralikrishna m]] గారూ! నేను [[User:I.Mahesh| I.మహేష్]] గారిని అడిగాను. ఆయన తెస్తానన్నారు. వికీ ఫౌండేషన్ వాళ్ళు ఈ విధంగా లాప్ టాప్ ఇవ్వడం చాలా ఉపయోగకరం అనుకుంటున్నాను. సహకరించి మంచి ఎండార్స్మెంట్ ఇచ్చిన మన తెలుగు కమ్మ్యూనిటీ సభ్యులకు, ఇతర భాషా సభ్యులకు అందరికి ధన్యవాదాలు. --[[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 10:20, 19 జూలై 2026 (UTC) 4q3lv01vofzuzx7f99d4m2fbrdijz3e 4908328 4908295 2026-07-19T10:51:22Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 4908328 wikitext text/x-wiki {{అడ్డదారి|[[WP:VP]]}} {{రచ్చబండ}} {{కొత్త విభాగము | వ్యాఖ్య=కొత్త చర్చ ప్రారంభించండి}} {{Archives|auto=yes}} {{మొదటిపేజీ_నిర్వహణస్థితి}} {{సహకారం_స్థితి}} == Call for Applications: TTT 2026 (Deadline Extended to 20 May) == ''<small>Apologies for writing in English. Please feel free to translate this into your language.</small>'' Hello everyone, We hope you are doing well. We would like to share that applications for the [[:m:IIITH-OKI/Train the Trainer Program/2026|Train the Trainer (TTT) 2026]] program are currently open. TTT is a capacity-building initiative aimed at supporting Wikimedians in developing training, facilitation, and leadership skills. We are happy to inform you that the scholarship application deadline has been [[:m:IIITH-OKI/Train the Trainer Program/2026/Scholarship|extended until 20 May 2026]]. We are still receiving applications and encourage interested community members, especially emerging leaders, to [https://docs.google.com/forms/d/17eq6lJNCTVBoKRqz5IdSCiYWv-eHBrYRnx1wXfncwLI/viewform?edit_requested=true&pli=1 apply]. We also request your support in sharing this opportunity within your communities and networks, so that it can reach a wider and more diverse group of participants. Thank you for your continued support. '''OKI (IIIT-H)''' [[వాడుకరి:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[వాడుకరి చర్చ:MediaWiki message delivery|చర్చ]]) 13:02, 17 మే 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Nitesh (OKI)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Nitesh_Gill/lists/Indic_VPs&oldid=30361720 --> == ఉరుకుల పరుగుల ఉర్దూ వికీపీడియా == ఉర్దూ వికీపీడియా పరుగెత్తుతోంది. మార్చి 1 న 2,40,000 వ్యాసాలుండగా ఇవ్వాళ అది 4,42,000 దాటింది. మూడు నెల్లలు ఇంకా నిండలేదు, లక్షా 80 వేల కొత్త వ్యాసాలు వచ్చాయి. వ్యాసాల సంఖ్య పరంగా ఈ 3 నెలల్లో 50 వ స్థానం నుండి 34 వ స్థానానికి ఎగబాకింది. ఏప్రిల్లో 97457, మేలో 94834 వ్యాసాలు రాసారు. 2026 లో మొత్తం దాదాపు 2,06,000 వ్యాసాలొచ్చాయి. వీటిలో ఎక్కువ వ్యాసాలు బాట్లు రాసినవే - ఒక బాటు 86,933 వ్యాసాలు రాయగా, మరోటి 86,015 రాసింది. ఒక వాడుకరి 20,000 రాసారు. అయితే - ఇవన్నీ చాలావరకూ చిన్నచిన్న వ్యాసాలే. 2026 లో వచ్చిన 2 లక్షల 6 వేల వ్యాసాల సగటు పరిమాణం 1974 బైట్లు. ఆ వికీలో ఉన్న మొత్తం వ్యాసాలు 4,42,000. సగటున ఒక్కో కంటెంటు పేజీలో ఉన్న పదాల సంఖ్య 208. పోలిక కోసం చూస్తే - తెలుగులో ఇది 502.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 10:00, 22 మే 2026 (UTC) :అంత వేగంగా సృష్టించారంటే దాని నాణ్యత ఏ మాత్రం ఉంటుందో మరి. ఈ ఏఐ యుగంలో ఎవరైనా అలా సృష్టించేస్తున్నారు. మనం వేగమే కాకుండా, నాణ్యత, భాషా సొగసు లాంటి వాటిమీద దృష్టి పెడితే బాగుంటుందని నా అభిప్రాయం. [[వాడుకరి:రవిచంద్ర|రవిచంద్ర]] [[వాడుకరి చర్చ:రవిచంద్ర|(చర్చ)]] 10:08, 22 మే 2026 (UTC) ::రెండిటిని సమతుల్యంగా ఉండేటట్లు ప్రాజెక్టులు నిర్వహించాలని నా అభిప్రాయం [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 11:45, 22 మే 2026 (UTC) == duplicates [[నీతో (సినిమా)]], [[నీతో (2022 సినిమా)]] == duplicates [[నీతో (సినిమా)]], [[నీతో (2022 సినిమా)]] [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 09:39, 24 మే 2026 (UTC) ::[[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] గారూ [[నీతో (2022 సినిమా)]] వ్యాసంలో విలీనం మూస చేర్చబడినది. ఆ వ్యాసాన్ని అంతకు పూర్వం సృష్టించిన [[నీతో (సినిమా)]] లో విలీనం చేయడం జరుగుతుంది. ఈ విలీన విషయాన్ని గుర్తించినందుకు ధన్యవాదాలు.➤ <span style="white-space:nowrap;text-shadow:white 0em 0em 0.8em,#FF5800 -0.8em -0.8em 0.9em,#00FF00 0.7em 0.7em 0.8em;color:#00FF00"><span style="color:blue"> [[User:K.Venkataramana|కె.వెంకటరమణ]] ❋ [[User talk:K.Venkataramana|చర్చ]]</span></span> 10:12, 24 మే 2026 (UTC) == duplicates [[వేపాడ సుబ్బారావు]] [[కంచరపాలెం రాజు]] == thnx [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 16:39, 24 మే 2026 (UTC) কল্কি గారూ [[వేపాడ సుబ్బారావు]] వ్యాసంలో విలీనం మూస చేర్చబడినది. ఆ వ్యాసాన్ని అంతకు పూర్వం సృష్టించిన [[కంచరపాలెం రాజు]] లో విలీనం చేయడం జరుగుతుంది. ఈ విలీన విషయాన్ని గుర్తించినందుకు ధన్యవాదాలు.[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 17:24, 24 మే 2026 (UTC) == duplicates [[అన్నదా శంకర్ రాయ్]], [[ఆనంద శంకర్ రే]] == thnx [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 05:47, 25 మే 2026 (UTC) :@[[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] గారూ [[ఆనంద శంకర్ రే]] వ్యాసంలో విలీనం మూస చేర్చబడినది. ఆ వ్యాసాన్ని అంతకు పూర్వం సృష్టించిన [[అన్నదా శంకర్ రాయ్]] లో విలీనం చేయడం జరుగుతుంది. ఈ విలీన విషయాన్ని గుర్తించినందుకు ధన్యవాదాలు. [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 06:15, 25 మే 2026 (UTC) == మూలాల అనువాదం == వ్యాసపాఠ్యంతో పాటు మూలాలను కూడా అనువదించిన సందర్భాలు కనిపించాయి. మూలంలో వాడే మూసలు కొన్ని ఉన్నాయి - Cite book, Cite journal, Harvp ఇలాంటివి. ఇవి మూస పేర్లు. వాటిని అలాగే, ఇంగ్లీషు లోనే వాడాలి. వీటిని తెలుగు లోకి అనువదించడం/లిప్యంతరీకరణ చెయ్యకూడదు. ఇవే కాదు, ఏ మూసనూ చెయ్యకూడదు. అలాగే ఈ మూసల్లో అనేక పరామితులు ఉంటాయి - {{para|first}}, {{para|author}}, {{para|access-date}}, {{para|editor}},.. వగైరా. వీటిని కూడా అనువదించకూడదు. కొన్ని పేజీల్లో వీటిని అనువదించారు. ఉదాహరణకు, Cite book కు "సైట్ బుక్" అని, "సైట్ పుస్తకం" అని, "ఉల్లేఖన పుస్తకం", "ఉదయించిన పుస్తకం", "ఉదహరించిన పుస్తకం" ఇలా రకరకాలు అనువాదాలున్నాయి. పరామితుల్లో "రచయిత-లింక్", "యాక్సెస్-డేట్", "తేదీ", "సంవత్సరం" - లాంటి అనువాదాలున్నాయి. dead link ను చనిపోయిన అని అనువదించింది. వీటి కారణంగా మూలాల్లో అనేక దోషాలు ఏర్పడి, ఆ పేజీలు "మూలాల లోపాలున్న పేజీలు", "CS1 errors:.." లాంటి వర్గాల్లోకి ఆటోమాటిగ్గా చేరిపోయాయి. [[న్యూజీలాండ్]] అనే పేజీలో ఇలాంటి అనువాదాలను సవరించాను (ఆ పేజీలో చెయ్యాల్సింది ఇంకా ఉంది). వెతుకులాటలో చూస్తే, కింది పేజీల్లో కూడా ఇలాంటి దోషాలు ఉన్నట్లు తెలిసింది. ఇంకా ఎన్ని పేజీల్లో ఉన్నాయో తెలీదు. {{hlist| * [[బిల్ క్లింటన్]] * [[ఫ్లోరెన్స్ నైటింగేల్]] * [[రోమన్ సామ్రాజ్యం]] * [[వ్లాదిమిర్ పుతిన్]] * [[రిచర్డ్ నిక్సన్]] * [[హెర్డు ఐలాండ్&మెక్‌డొనాల్డ్ దీవులు]] * [[నార్ఫోక్ దీవులు]] * [[డ్వైట్ డి. ఐసెన్‌హోవర్]] * [[యులిస్సెస్ ఎస్. గ్రాంటు]] * [[విలియమ్ హెన్రీ హారిసన్]] * [[రష్యన్ సామ్రాజ్యం]] * [[ఆస్ట్రియా సామ్రాజ్యం]] * [[న్యూ గినియా]] * [[జేమ్స్ మన్రో]] * [[ఫ్రాంక్లిన్ పియర్స్]] * [[హ్యారీ ఎస్. ట్రూమన్]] * [[రెండవ మెక్సికన్ సామ్రాజ్యం]] * [[స్పానిష్ సామ్రాజ్యం]] * [[ఫ్రెంచి అల్జీరియా]] * [[మొదటి ఫ్రెంచి సామ్రాజ్యం]] }} "రోమన్ సామ్రాజ్యం" పేజీలో మూలాల్లోని మూసలకు చేసిన అనువాదాలు 340 పైచిలుకు ఉన్నాయి. మొత్తం ఉన్న మూలాలు 550 పైచిలుకు. === ఎందుకు ఇలా జరిగింది? === ఇంగ్లీషు వ్యాసం లోని '''సోర్సుటెక్స్టు'''ను గూగుల్ ట్రాన్స్‌లేట్ సైటుకు ఇస్తే, బహుశా ఇలాగే అనువదిస్తుంది. యంత్రాన్ని వాడి అనువాదాలు చేసేటపుడు, సోర్సు టెక్స్టును కాకుండా (అంటే పేజీని సోర్స్ ఎడిట్ మోడ్‌లో తెరిచి, ఎడిటరు నుండి కాపీ చేసుకోవడం), విజువల్ ఎడిటరు నుండి కాపీచేసుకుని అనువదించినా, రెండర్డ్ టెక్స్టును (అంటే పాఠకుడికి కనబడే పాఠ్యం) అనువదించినా ఇలాంటివి జరగవు. అయితే ఈ పద్ధతుల్లో మూలాలు, లింకులూ రావు. అంచేత సోర్సుకోడును అనువదిస్తూ ఉండి ఉంటారు (కానీ, సోర్సుకోడు అనువాదంలో బోలెడన్ని ఎర్రలింకులు వచ్చేస్తాయి) === ఇకపై ఏం చెయ్యాలి? === దీనికి ఒక చక్కటి, సులువైన, తెలివైన, విలువైన పరిష్కారం వేసే ఉంది. అదే అనువాద పరికరం! అదే అనువాదం చేస్తుంది. అదే వికీలింకులను చేరుస్తుంది. మూలాలు, మూసలు, వర్గాలూ.. వగైరాలను అదే చేర్చేస్తుంది. ఈ మూసలను అనువదించడాలు, పరామితులను అనువదించడాలూ అది చెయ్యదు (వేరే తప్పులు చేస్తుంది. :-) మనం చెయ్యాల్సిందల్లా ఆ తప్పులను సవరించడం -"మరియు" లను ఏరెయ్యడం, భాషను సహజమైన తెలుగు లాగా మార్చడం, వగైరా!) === ఇపుడేం చెయ్యాలి === సవరించాలి. "మూలాల లోపాలున్న పేజీలు", "CS1 errors:.." లాంటి వర్గాలు పోయే దాకా సవరణలు చెయ్యాలి. అనువాదాల స్థానే, ఇంగ్లీషులో ఉండే ఒరిజినల్ పేర్లను పెట్టాలి. ;వినతి :వాడుకరులు తమతమ వీలును బట్టి పై పేజీల్లోని దోషాలను సవరించవలసినదిగా వినతి. ;గమనిక :ఈ పనికి కాస్త సమయం పట్టే అవకాశం ఉంది. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 00:14, 27 మే 2026 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Vote now in the 2026 U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Eligible voters are asked to participate in the 2026 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|2026 Election information page]]. The vote closes on 2 June 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1780358400 00:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 14 June 2026. -- In cooperation with the U4C,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:15, 27 మే 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == వ్యాసంలో మూలాలను ఉల్లేఖించడం ఎలా? == వ్యాసంలో మూలాలను ఎలా ఉల్లేఖించాలి, అందులో ఎలాంటి లోపాలు జరుగుతాయి అనే విషయమై సమాచారాన్ని [[సహాయం:మూలాల ఉల్లేఖన పద్ధతులు, లోపాలు]] అనే పేజీలో చూడవచ్చు. ఈ అంశానికి సంబంధించి ఏమైనా సందేహాలుంటే ఇక్కడే, దీనికిందనే రాయండి.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 00:01, 30 మే 2026 (UTC) :ధన్యవాదాలండి. [[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 03:34, 30 మే 2026 (UTC) == 4వ ఎడిట థాన్ ముగిసింది == 4వ ఎడిట థాన్ జూన్ 1, తో ముగిసింది. 10మంది వాడుకరులు పాల్గొన్నారు. 1160పైగా వ్యాసాలు తెలుగువికీపీడియాలో చేరాయి. మూల్యాంకనం, పోటీ ఫలితాల ప్రకటన త్వరలోనే జరుగుతుంది. పాల్గొన్న ప్రతివారికి పేరు పేరునా ధన్యవాదాలు. ఈ కార్యక్రమాన్ని సమన్వయం చేసిన కశ్యప్ గారికి, సహాయంతో కూడిన ప్రోత్సాహం అందించిన చదువరిగారికి ప్రత్యేకంగా కృతజ్ఞతలు. [[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 11:44, 1 జూన్ 2026 (UTC) == duplicates [[హబీబ్ రెహమాన్]], [[హబీబ్ రెహమాన్ (వాస్తుశిల్పి)]] == thnx [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 03:47, 5 జూన్ 2026 (UTC) :@[[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] Thank you for identifying and providing information, I have added the merge template. [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 04:56, 5 జూన్ 2026 (UTC) == duplicates [[హీనో కుహ్న్]], [[హెయినో గుంథర్ కున్]] == thnx [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 03:59, 5 జూన్ 2026 (UTC) :@[[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] Thank you for identifying and providing the information, I have merged it. [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 04:56, 5 జూన్ 2026 (UTC) == Harv, Sfn లాంటి పొట్టి మూలాల్లో no-target లోపాలు == ఇన్‌లైను మూలాలు ఇవ్వడానికి Cite book, Cite web, Cite journal లాంటి పలు CS1 మూసలు, Citatation అనే CS2 మూస వాడడం మామూలే. వీటిని వాడుతూనే మూలాలను ప్రదర్శించే మరొక పద్ధతి పొట్టి మూలాలు. అది ఇవ్వడంలో దొర్లే లోపాల గురించి చెప్పే సహాయకం "వికీపీడియా:వాడుకరులకు సూచనలు" పేజీలో [[వికీపీడియా:వాడుకరులకు సూచనలు#Harv, Sfn మూలాల్లో no-target లోపాలు|Harv, Sfn మూలాల్లో no-target లోపాలు]] విభాగంలో చూడవచ్చు. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 02:43, 7 జూన్ 2026 (UTC) :@[[వాడుకరి:Chaduvari|చదువరి]] గారూ నేను దీనిద్వారా కొన్ని తెలియని సూచనలు తెలుసుకున్నాను. చాలా విపులంగా పూర్తి తెలుగులో రాసినందుకు ధన్యవాదాలు. [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 03:01, 7 జూన్ 2026 (UTC) == ప్రచురించాక మూలాల్లో లోపాలు లేవని నిర్థారించుకోవాలి == * కొత్త పేజీని ప్రచురించాక గానీ, పాత పేజీలో కొత్తగా మూలాలు చేర్చి ప్రచురించినపుడు గానీ మూలాల్లో లోపాలేమీ లేవని నిర్థారించుకోవాలి. లోపాలు ఉంటే ఆ పేజీ, కింది వర్గాల్లోకి చేరుతుంది. ** [[:వర్గం:మూలాల లోపాలున్న పేజీలు]] - ఖాళీ మూలం ఇవ్వడం, ఒకే మూలాన్ని పదేపదే నిర్వచించడం, "గమనికల"ను పాఠ్యంలో చేర్చి, సంబంధిత ప్రదర్శన మూసను ఇవ్వకపోవడం వలన ఈ లోపాలు ఏర్పడతాయి. ** [[:వర్గం:CS1 errors]] - మూలాల్లో వాడే CS1 మూసల్లో ఇచ్చే పరామితుల విలువలు సరిగా ఇవ్వకపోతే దొర్లే లోపాలు. ఇందులో 50 పైగా రకాల లోపాలు ఉన్నాయి. వీటికి ఒక్కొక్కదానికీ ప్రత్యేకించిన వర్గం ఉంది. అవి -CS1 errors: dates, CS1 errors: unrecognized parameter రూపంలో ఉంటాయి. అవన్నీ ఈ "CS1 errors" వర్గంలో ఉపవర్గాలుగా ఉంటాయి. ** [[:వర్గం:Harv and Sfn no-target errors]] - పొట్టి మూలాలు ఇచ్చి, సంబంధిత పొడుగు మూలాలు ఇవ్వకపోయినా, సరిగా ఇవ్వకపోయినా దొర్లే లోపాలు * పైవి కాకుండా పాఠ్యంతో పాటు మూస పేరును/పరామితి పేరును కూడా అనువదించినపుడు, సాఫ్టువేరుకు ఆ పేర్లు అర్థం కాక, లోపం చూపిస్తుంది. ఆ లోపం ఉన్న పేజీలు [[:వర్గం:మూలాల లోపాలున్న పేజీలు]] వర్గం లోకే చేరతాయి. ఈ లోపాలున్న పేజీలను ప్రత్యేకించి చూపేందుకు, వేరే వర్గం కూడా ఉంది. {{tl|మూసలను అనువదించారు}} అనే మూసను ఈ పేజీల్లో మానవికంగా చేర్చినపుడు ఆ పేజీ [[:వర్గం:మూలాల మూసలను అనువదించిన పేజీలు]] అనే వర్గం లోకి చేరుతుంది. తద్వారా ఈ లోపాలను గుర్తించవచ్చు. **'''గమనిక''': ఈ లోపం మామూలుగా (డిఫాల్టుగా) కనబడదు. ప్రతీ వాడుకరికీ ప్రత్యేకించిన [[ప్రత్యేక:MyPage/common.css]] అనే పేజీలో కింది లైన్‌ను చేర్చుకుంటే ఈ లోపాలు కనిపిస్తాయి. ఈ పేజీ ప్రస్తుతం ఉనికిలో లేకపోతే, ఈ లైనుతో కొత్తగా సృష్టించుకోవాలి. ఉదాహరణకు [[వాడుకరి:Chaduvari/common.css|ఈ పేజీ]] చూడవచ్చు. డిఫాల్టుగా కనబడే సౌకర్యం భవిష్యత్తులో రావచ్చని భావిస్తున్నారు. ::: {{code|lang=css|.harv-error {display: inline !important;} /* display Module:Footnotes errors */}} * లోపాలను సవరించి, పేజీ పై వర్గాల్లో లేదని నిర్థారించుకోవాలి. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 04:29, 7 జూన్ 2026 (UTC) :ప్రతీసారీ ఇవి సమస్య గానే ఉంటాయి, ముఖ్యంగా అనువాద వ్యాసాలలో. విపులంగా తెలియ చేసినందుకు ధన్యవాదాలు అండి. [[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 07:43, 7 జూన్ 2026 (UTC) == కర్సరు మాయమౌతోంది! == వికీపీడియాలో పేజీలో దిద్దుబాట్లు చేసేటపుడు, ఎడిట్ పెట్టెలో కర్సరు కాసేపు కనబడకుండా మాయమౌతోంది. ఎడిట్ పెట్టె నుండి బయటికి వస్తే కనబడుతోంది. సమస్యంతా ఎడిట్ పెట్టె లోనే. ఒక ఆరేడు సెకండ్ల తరువాత కనబడుతోంది. చాలా ఎక్కువగా జరుగుతోంది. ఇంకెవరికైనా ఉందా ఈ సమస్య?__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 12:53, 7 జూన్ 2026 (UTC) :మొత్తం మీద నాకు కూడా కాసేపుటికి కానీ కనిపించుటలేదు [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 16:39, 7 జూన్ 2026 (UTC) == duplicates [[చక్కెర సీతాఫలం]], [[సీతాఫలం]] == thnx [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 04:38, 8 జూన్ 2026 (UTC) :@[[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] Sir, I've set up templates that need to be merged into two articles. Thanks for letting me know. [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 05:48, 8 జూన్ 2026 (UTC) == దాచిన వర్గాలను చూడాలంటే.. == తెవికీ పేజీల్లో మామూలుగా మనకు కనబడే వర్గాలతో పాటు దాచిన వర్గాలు కూడా ఉంటాయని తెలిసిన సంగతే. వాటిని చూడడం పాఠకులకు అవసరం కాకపోయినా, వికీలో దిద్దుబాట్లు చేసే వాడుకరులకు అవసరం. పేజీలో కొన్ని లోపాలు ఉన్నపుడు సాఫ్టువేరు ఆటోమాటిగ్గా వాటిని కొన్ని వర్గాల్లోకి చేరుస్తుంది. అవి దాచిన వర్గాల్లో ఉంటాయి. ఉదాహరణకు, పొట్టి మూలాలలో లోపాలు ఉన్న పేజీలను [[:వర్గం:Harv and Sfn no-target errors|Harv and Sfn no-target errors]] అనే వర్గం లోకి చేరుస్తుంది. వాటిని చూడాలంటే మన అభిరుచుల్లో, [[ప్రత్యేక:అభిరుచులు#mw-prefsection-rendering|రూపురేఖలు]] ట్యాబులో ఉండే "{{int:Tog-showhiddencats}}" అనే అంశాన్ని ఎంచుకోవాలి (టిక్కు పెట్టుకోవాలి). అపుడు దాచిన వర్గాలన్నీ కనిపిస్తాయి.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 06:28, 8 జూన్ 2026 (UTC) == "ఇటీవలి మార్పులు"లో ఒక విశేషం == మీ అభిరుచుల్లో [[ప్రత్యేక:అభిరుచులు#mw-prefsection-rendering|రూపురేఖలు]] ట్యాబులో, "{{int:Checkuser-userinfocard-enable-preference-description/te}}" అనే అంశాన్ని ఎంచుకుంటే, "ఇటీవలి మార్పులు"లో ఒక కొత్త విశేషం కనిపిస్తుంది. ఈసరికే దీన్ని వాడి ఉంటే సరి, లేదంటే...__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 06:17, 10 జూన్ 2026 (UTC) :అవును ,నేనూ ఇప్పుడే ఎనేబుల్ చేసుకున్నాను. [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 06:35, 10 జూన్ 2026 (UTC) == duplicates [[పసలపూడి వీరబాబు]], [[విరుమాన్]] == thnx [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 14:13, 12 జూన్ 2026 (UTC) :@[[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] The first of these two is a Telugu movie, the second is a Tamil movie, two different articles, thank you [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 14:48, 12 జూన్ 2026 (UTC) == మంచి వ్యాసాల వికీప్రాజెక్టు == వ్యాసాల్లోని నాణ్యత పెంచి, మంచి వ్యాసాలుగా మలచేందుకు [[వికీపీడియా:వికీప్రాజెక్టు/మంచి వ్యాసాల ఫ్యాక్టరీ]] అనే వికీప్రాజెక్టు మొదలుపెట్టాను. ఆసక్తి ఉన్నవారు చేరండి. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 06:13, 18 జూన్ 2026 (UTC) :ప్రతిపాదన బావుంది . తుది గడువు లేకపోవడం ఇంకా బావుంది. పాల్గొంటాను. [[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 09:32, 18 జూన్ 2026 (UTC) == తొలగించేందుకు ప్రతిపాదించిన పేజీలు == కింది పేజీలను తొలగించడానికి ప్రతిపాదిస్తూ ఆ పేజీల్లో మూసలు పెట్టారు. కానీ, తొలగింపు చర్చ పేజీని తెరవలేదు. అంచేత చర్చ ఏమీ జరగలేదు. ఈ పేజీలను పరిశీలించి, వాటి చర్చ పేజీల్లో గానీ, లేదా తొలగింపు చర్చ పేజీని సృష్టించి అక్కడ గానీ.. అభిప్రాయాలు చెబితే, నిర్ణయాలు తీసుకోవచ్చు. * [[బర్డ్ ఫౌండేషన్]] (ఇదే కంటెంట్ [[ఐబిసిఎఫ్]] లో ఉంది, ఎన్వికీ లో తొలగింపుకు ప్రతిపాదించారు. మెరుగు పరచడానికి అనుమతి అడగాలి) * [[జన్మ సిద్దాంతం]] * [[గ్రహస్థితి]] * [[గోచారము]] * [[ఐబిసిఎఫ్]] (ఇదే కంటెంట్ [[బర్డ్ ఫౌండేషన్]] లో ఉంది) * [[లక్ష్మీ నారాయణ మహరాణా]] (నేను మెరుగు పరుస్తాను)--[[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 06:30, 28 జూన్ 2026 (UTC) : మెరుగు పరిచాను --[[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 04:20, 6 జూలై 2026 (UTC) * [[సామ్ (సంగీతకారుడు)]] (నేను మెరుగు పరుస్తాను) --[[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 06:30, 28 జూన్ 2026 (UTC) : ప్రయత్నం చేశాను. కాలేదు. తొలగింపుకు సమర్ధించాను. --[[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 04:20, 6 జూలై 2026 (UTC) * [[రాశులు-అధిపతులు]] __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 16:28, 21 జూన్ 2026 (UTC) :::మెరుగు పరుస్తాను అనే వాడుకరులు ప్రక్కన సంతకం చేయండి. ఆ వ్యాస తొలగింపు చర్చలో కూడా పాల్గొని ఆ విషయాన్ని తెలియజేయండి.➤ <span style="white-space:nowrap;text-shadow:white 0em 0em 0.8em,#FF5800 -0.8em -0.8em 0.9em,#00FF00 0.7em 0.7em 0.8em;color:#00FF00"><span style="color:blue"> [[User:K.Venkataramana|కె.వెంకటరమణ]] ❋ [[User talk:K.Venkataramana|చర్చ]]</span></span> 15:09, 25 జూన్ 2026 (UTC) == RFC about AI-generated content in Wikimedia Commons == <bdi lang="en" dir="ltr">Apologies for writing in English, please help translate this message to your language. You are invited to participate in a [[c:Commons:Requests for comment/Policy update for AI content|request for comment on Wikimedia Commons about a policy update for AI content]]. This may affect files that are uploaded to Wikimedia Commons for use on this project. Thank you. [[m:User:Codename Noreste|Codename Noreste]] ([[m:User talk:Codename Noreste|చర్చ]])</bdi> 17:11, 23 జూన్ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30513860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Migration to Parsoid</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> <em>[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Parsoid Read Views/Read View Announcement|Read this in another language]]</em> Hello everyone! I am glad to inform you that as the next step in the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, Parsoid will soon be turned on as the default article renderer on your wiki. We are gradually increasing the number of wikis using Parsoid, with the intention of making it the default wikitext parser for MediaWiki's next long-term support release. This will make our wikis more reliable and consistent for editors, readers, and tools to use, as well as making the development of future wikitext features easier. If this disrupts your workflow, don’t worry! You can still opt out through a user preference or turn Parsoid off on the current page using the Tools submenu, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation. There is [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Confidence Framework|more information about our roll-out strategy]] available, including the testing done before we turn on Parsoid for a new wiki. To report bugs and issues, please look at our [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Known Issues|known issues]] documentation and if you found a new bug please create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. <section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[mw:User:ABreault (WMF)|Content Transform Team]]</bdi> 20:33, 23 జూన్ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:ABreault (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_Foundation/Product_and_Technology/Parsoid_Read_Views/2026-06-25_Wikipedias&oldid=30721311 --> == if possible rename [[అందగాడు (అయోమయనివృత్తి)]] to [[అందగాడు (సినిమా)]] == dismb is list of films only, thnx [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 10:27, 24 జూన్ 2026 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="Message"/> '''Legal & Safety Contacts''' Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[wmf:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contact Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Foundation Legal and Safety Contacts FAQ|talk page]]. <section end="Message"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 13:30, 25 జూన్ 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=30731267 --> == why wiktionary template is landing on en.wiktionary == when i add <nowiki>{{Wiktionary}}</nowiki>, it is landing on en.wiktionary.org BUT NOT on te.wiktionary.org [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 14:10, 26 జూన్ 2026 (UTC) == ఐదో వెయ్యి కోసం ఐదో ఎడిటథాన్ == ఫౌండేషను, గూగుల్‌లతో కలిసి మన యూజర్‌గ్రూపు నిర్వహిస్తున్న ప్రాజెక్టులో భాగంగా కొత్త వ్యాసాలను సృష్టించి, కంటెంటు గ్యాపును కొంత పూడ్చాలనేది మన సంకల్పం. అందులో భాగంగా ఇప్పటికి 4 ఎడిటథాన్లు పెట్టుకున్నాం. ఐదోది కూడా సిద్ధమైంది. జూలై 1 మొదలు కాబోతోంది. దానికి [[వికీపీడియా:వికీప్రాజెక్టు/యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5|ప్రాజెక్టుపేజీ]] పెట్టాం, చూడండి. ఈసారి కొత్త వ్యాసాలతో, పాటు పాత వ్యాసాలను మెరుగుపరచి మంచి వ్యాసాలుగా తీర్చిదిద్దే పని కూడా ఈ ప్రాజెక్టుతో మొదలుపెడుతున్నాం. తెవికీలో తొట్టతొలి 10 మంచి వ్యాసాలను తీర్చిదిద్ది, ప్రదర్శించే అవకాశం ఇది. ఈ ప్రాజెక్టుకు సంబంధించి, ఆన్‌లైను సమావేశం అవసరమని భావిస్తే ఇక్కడ రాయండి. వాటిని బట్టి, 29/30 తేదీల్లో ఒకరోజున ప్రాజేక్టు సమావేశం పెట్టవచ్చు. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 08:15, 27 జూన్ 2026 (UTC) == duplicates [[ఉషా]], [[ఉష (అయోమయ నివృత్తి)]] == thnx [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 00:13, 28 జూన్ 2026 (UTC) :thnx , Clubed [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 15:10, 28 జూన్ 2026 (UTC) == if possible rename [[లైలా మజ్ను]] to [[లైలా మజ్ను (సినిమా)]] == only films are listed, thnx or better, how do i rename or make change myself ? [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 06:15, 28 జూన్ 2026 (UTC) == ఎడిటతాన్ -4 == యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-4 [https://w.wiki/Rrxy పోటీ ఫలితాలు] ప్రకటించారు. 1210 వ్యాసాలు ఈ ఎడిటథాన్-4 ద్వారా తెవికీ కి సమకూడాయి. ఈ పోటీలో మొత్తం 10 మంది వాడుకరులు పాల్గొన్నారు. 6మంది విజేతలు గా నిలిచారు. విజేతలకు అభినందనలు. పాల్గొన్న వాడుకరులందరికి, ఎడిటథాన్-4 సమన్వయ కర్త కశ్యప్ గారికి ధన్యవాదాలు. - తెలుగు వికీమీడియన్ల యూజర్ గ్రూప్ [[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 12:35, 28 జూన్ 2026 (UTC) == పుట్టినరోజు పండగ == తెవికీ పుట్టినరోజు పండగ, కిందటిసారి తిరుపతిలో జరుపుకున్నట్లుగా ఈసారి కూడా ప్రత్యక్షంగా అందరం కలిసి జరుపుకునే ఆలోచన చేద్దామా? __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 18:49, 8 జూలై 2026 (UTC) :అవును, ఇప్పటి నుండే ఆ పనులకు చర్యలు ప్రారంభిస్తేనే కార్యక్రమం విజయవంతంగా నిర్వహించకలుగుతాం [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 06:16, 9 జూలై 2026 (UTC) :: చాలా ముందుచూపుతో మీ ఆలోచన బాగున్నది. ఈసారి నేను మిస్ కాను.--[[వాడుకరి:Rajasekhar1961|Rajasekhar1961]] ([[వాడుకరి చర్చ:Rajasekhar1961|చర్చ]]) 06:30, 9 జూలై 2026 (UTC) :నేను మొదట్లో ఈ ప్రయత్నం చేశాను.. కానీ కుదరలేదు. మీరు అందరు సహకారం అందిస్తే నిర్వాహకుడిగా నిర్వహించేందుకు సిద్ధం.--[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|Batthini Vinay Kumar Goud]] ([[వాడుకరి చర్చ:Batthini Vinay Kumar Goud|చర్చ]]) 15:40, 9 జూలై 2026 (UTC) ::సూపర్ @[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|వినయ్]] గారూ. మీ నిర్వాహకత్వం నాకు ఆమోదమే.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 17:48, 9 జూలై 2026 (UTC) :ఇలాంటి సమావేశాల వల్ల పాత వారికి ఉత్సాహం.. క్రొత్త వారికి విజ్ఞానం... :మీ ఆలోచనకు మద్దతు ఇస్తున్నా <span style="font-family:Papyrus; color:black">✥[[User:Srinivasrjy|Srinivasrjy]]✥^{[[User talk:Srinivasrjy|(📞talk)]]}</span> 03:48, 10 జూలై 2026 (UTC) :: అభినందనలు వినయ్ గారు. Conference grant - Deadline ఆగస్టు 31, 2026 https://meta.wikimedia.org/wiki/Grants:Conference_Grants/Timeline [[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 09:24, 10 జూలై 2026 (UTC) :::ఇలాంటి పండుగలు ప్రతీ సంవత్సరం జరగాలి. అప్పుడే వాడుకరులకు ఉత్సాహం కలుగుతుంది. మీ ఆలోచనకు నేను మద్దతు తెలుపుతున్నాను. మనందరం సంవత్సరానికి ఒకసారి కలుసుకోవాలి. [[వాడుకరి:Kalasagary|Kalasagary]] ([[వాడుకరి చర్చ:Kalasagary|చర్చ]]) 17:36, 10 జూలై 2026 (UTC) ::@[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|Batthini Vinay Kumar Goud]] గారూ, ఈ చర్చ మొదలై 8 రోజులైంది. నిర్వహించేందుకు మీరు ముందుకు వచ్చి వారమైంది. చిట్టచివరి వ్యాఖ్య వచ్చి కూడా 5 రోజులైంది. ఇకపై దీనికి వ్యాఖ్యలు రాకపోవచ్చుననిపిస్తోంది. వచ్చిన వ్యాఖ్యల్లో అందరూ ప్రోత్సాహమే ఇచ్చారు కాబట్టి, మీరు ప్రత్యిపాదనపై ముందుకు పోవచ్చు. సమావేశాలు పెట్టుకోవడం, మీతో కలిసి పనిచేసేందుకు ముందుకువచ్చేవాళ్ళను ఎంచుకోవడం చెయ్యాలి. ఆపై, స్థలం, తేదీలు, సమావేశాల రూపకల్పన వగైరాలు చెయ్యవచ్చు. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 16:22, 16 జూలై 2026 (UTC) :::@[[వాడుకరి:Chaduvari|Chaduvari]] గారు .. నేను రెండు మూడు రోజుల్లో ప్రణాళిక సిద్ధం చేసే పనిలో ఉంటాను.. ధన్యవాదాలు [[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|Batthini Vinay Kumar Goud]] ([[వాడుకరి చర్చ:Batthini Vinay Kumar Goud|చర్చ]]) 16:50, 16 జూలై 2026 (UTC) == ఎందరో వికీమీడియన్లు - 2 ప్రతిపాదన == 2024 జనవరిలో జరిగిన విశాఖపట్నం తెవికీ పండగలో మనం [[S:ఎందరో వికీమీడియన్లు|ఎందరో వికీమీడియన్లు]] అనే పేరుతో ఒక పుస్తకాన్ని విడుదల చేసాం. అందులో ఓ పాతిక ముప్ఫై మంది వికీమీడియన్ల గురించి రాసాం. అలాంటిదే మరొక ప్రయత్నం చేద్దామనే ప్రతిపాదన ఇది. మరొక పాతిక మంది వికీమీడియన్ల గురించి అలాగే రాస్తే ఇంకొక పుస్తకం వేద్దాం. ఒకవేళ పుట్టినరోజు పండగ జరిగితే, పుస్తకం ముద్రించి పండగలో విడుదల చెయ్యవచ్చు. లేదంటే పీడీయెఫ్ కట్టి ఆన్‌లైనులో పంచవచ్చు. మీమీ అభిప్రాయాలు చెప్పండి.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 11:40, 9 జూలై 2026 (UTC) :పాత పుస్తకాన్నే మార్పులు చేర్పులతో పునర్ముద్రణ చేస్తే బాగుంటుంది.. క్రొత్తగా ఎక్కువమంది వచ్చినట్లు లేదు.. అలాగే అనుభవజ్ఞులతో ఇంటర్వ్యూ చేసి ప్రచురించవచ్చు అనేది నా అభిప్రాయం <span style="font-family:Papyrus; color:black">✥[[User:Srinivasrjy|Srinivasrjy]]✥^{[[User talk:Srinivasrjy|(📞talk)]]}</span> 03:54, 10 జూలై 2026 (UTC) ::అది కొంతమంది వికీమీడియన్ల గురించి రాసిన పుస్తకం. మరికొందరు వికీమీడియన్ల గురించి రాస్తే బాగుంటుందని భావించి ఈ ప్రతిపాదన చేసాను. మీరన్నట్లు, వారి ఇంటర్వ్యూలను కూడా ప్రచురిస్తే ఇంకా బాగుంటుంది. అయితే ఈ విషయంపై మనిద్దరికీ తప్ప, మరెవరికీ ఆసక్తి ఉన్నట్టు లేదు.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 16:22, 15 జూలై 2026 (UTC) :::లేదండి. ప్రతిపాదన పెట్టారు కాబట్టి కొంత ముందుకు జరిగాక అందరు పాల్గొంటారని ఆశిస్తున్నాను. నా వంతు చేయగలిగేది ఏమైనా ఉంటే నేను కూడా పాల్గొంటాను. ధన్యవాదాలు. [[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 10:26, 16 జూలై 2026 (UTC) ::::@[[వాడుకరి:Vjsuseela|Vjsuseela]] గారూ, గతంలో పుస్తకం తయారుచెయ్యడంలో సాధకబాధకాలన్నీ మీరు పడినవాళ్ళే. మీకు తెలీనిదేమీ కాదు. కిందటిసారి లాగానే ఈసారి కూడా పుస్తకం డిజైను చెయ్యడానికీ, ముద్రించడానికీ పవన్ గారూ, మీరూ పూనుకోవాల్సిందే. లేకపోతే అవదు. మీరిద్దరూ అందుకు ముందుంటారు. కానీ ముందసలు పుస్తకం '''రాసేదెవరు'''? '''ఎవరి గురించి''' రాయాలి? ::::గతంలో పుస్తకం వేసినపుడు చాలామంది వికీమీడియన్లు దాన్ని స్వాగతించారు, హర్షం వెలిబుచ్చారు. కానీ చాలా కొద్దిమంది - బహుశా ఒకరో ఇద్దరో - నిరసించడం మనకు వినిపించకపోలేదు. అనుచితమైనదీ, తోటి వాడుకరులను అవమానించేదీ అయిన చర్చ కూడా ఒకటి లేవనెత్తారు - రచ్చబండ లోనే. దాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకునే, ఎవరైనా రాయడానికి ముందుకువస్తే వాళ్ళచేతనే రాయించుదామనీ, ఎవరి గురించి రాయాలో సముదాయం అభిప్రాయాలు తీసుకుని వాళ్ళగురించే రాయించుదామనీ అనుకున్నాను. కానీ అసలు పుస్తకం రాయాలా వద్దా అనేదానికే స్పందన లేదు కాబట్టి ఇక ముందుకు వెళ్ళలేమేమో అనిపిస్తోంది. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 13:21, 16 జూలై 2026 (UTC) :::::అలాగే అండి. ఇంకా టైం ఉంది కదా, చూద్దాం. [[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 14:15, 16 జూలై 2026 (UTC) ::::::ఎందరో వికీమీడియన్లు -2 పుస్తకం ప్రచురించ దలిస్తే డిజైన్, ప్రింటింగ్ పనులకు నేను సహకరించగలను. ::::::2024 జనవరిలో ప్రచురించిన 'ఎందరో వికీమీడియన్లు' పుస్తకం ఇప్పుడు ఎక్కడ చూడాలి. [[వాడుకరి:Kalasagary|Kalasagary]] ([[వాడుకరి చర్చ:Kalasagary|చర్చ]]) 08:10, 17 జూలై 2026 (UTC) :::::::@[[వాడుకరి:Kalasagary|Kalasagary]] గారూ, ఆ పుస్తకాన్ని [[S:ఎందరో వికీమీడియన్లు|వికీసోర్సులో]] చూడవచ్చు, డౌన్‌లోడు చేసుకోవచ్చు.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 09:18, 17 జూలై 2026 (UTC) ::::::::ధన్యవాదాలు [[వాడుకరి:Kalasagary|Kalasagary]] ([[వాడుకరి చర్చ:Kalasagary|చర్చ]]) 10:34, 17 జూలై 2026 (UTC) == Deletion of non free images which are not linked to any article == Sorry for posting in English. Non free fair use images are not permitted if they are not used in any article. such images are to be deleted as it will be a copyright violation. There are 351 non free images in te.wiki which are not linked to any article. they need to be deleted. For kind attention. @[[వాడుకరి:Arjunaraoc|Arjunaraoc]] @[[వాడుకరి:K.Venkataramana|K.Venkataramana]] @[[వాడుకరి:Pavan santhosh.s|Pavan santhosh.s]] @[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] @[[వాడుకరి:Rajasekhar1961|Rajasekhar1961]] @[[వాడుకరి:T.sujatha|T.sujatha]] @[[వాడుకరి:Veeven|Veeven]] @[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] @[[వాడుకరి:రవిచంద్ర|రవిచంద్ర]] @[[వాడుకరి:రహ్మానుద్దీన్|రహ్మానుద్దీన్]] [జాబితా [[వికీపీడియా:నిర్వాహకుల నోటీసు బోర్డు]] పేజీలో ఉంది] [[వాడుకరి:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] ([[వాడుకరి చర్చ:Balajijagadesh|చర్చ]]) 07:27, 14 జూలై 2026 (UTC) :[[వాడుకరి:Balajijagadesh|Balajijagadesh]], since the list is too long, I moved it to [[వికీపీడియా:నిర్వాహకుల నోటీసు బోర్డు|Admin's notice board]]. Also, since the list was for the attention of the Admins only, it is appropriate to move it there. __[[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 10:23, 15 జూలై 2026 (UTC) ::Thank you. - [[వాడుకరి:Balajijagadesh|Balajijagadesh]] ([[వాడుకరి చర్చ:Balajijagadesh|చర్చ]]) 11:51, 15 జూలై 2026 (UTC) == [[కుడుం]] = [[మోదక్ (పిండివంట)]] == both are same ? or కుడుం is undrallu ? [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 04:43, 17 జూలై 2026 (UTC) == [[ప్రాథమిక మూలం]] = [[ప్రాథమిక వనరులు]] == both are about same topic. thnx. [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 05:04, 17 జూలై 2026 (UTC) == suggest equivalents == * Municipality=పురపాలకసంఘం (correct?) * municipal corporation=? * స్థానిక స్వపరిపాలన సంస్థ=? * నగరపంచాయితీ=? [[వాడుకరి:কল্কি|কল্কি]] ([[వాడుకరి చర్చ:কল্কি|చర్చ]]) 07:13, 18 జూలై 2026 (UTC) == తెవికీలో తేదీ ఆకృతి == మన తేదీ ఆకృతి "'''2026 జూలై 1'''" లాగా ఉండాలన్న సంగతి మనకు తెలిసినదే! వ్యాసాల్లో వాడుకరులు ఈ ఆకృతినే వాడాలి. మూసలూ, మాడ్యూళ్ళు ఇతర తేదీ ఆకృతులను కూడా అనుమతిస్తాయి. గతంలో అవి ఇతర ఆకృతులను '''మాత్రమే''' ("1 జూలై 2026", "జూలై 1, 2026", "2026-07-02" వంటివి) అనుమతించేవి. తెవికీ తేదీ ఆకృతిని మనం విధానబద్ధం చేసుకున్నాక, అనేక మూసలు, మాడ్యూళ్ళలో కొత్త ఆకృతిని కూడా చేర్చుకున్నాం. అయితే, మూసలు మాడ్యూళ్ళ తాజా కూర్పులను దిగుమతి చేసుకుంటూ ఉంటాం కాబట్టి, అలా చేసుకున్నపుడు మనం చేసుకున్న మార్పులు పోతాయి. తాజాకూర్పులో ఆ మార్పులు మళ్ళీ చేసుకోవాలి. అలా చేసుకోనపుడు అవి మన తేదీ ఆకృతిని అంగీకరించవు. అలాంటి మాడ్యూళ్ళు, మూసలూ మనం ఎక్కువగా వాడేవాటిని పరిశీలించి, అవసరమైన మార్పులు చేసి, అవి చాలావరకు మన తేదీ ఆకృతిని అనుమతిస్తున్నాయని నిర్థారించుకున్నాను. ఇంకా ఎక్కడైనా మిగిలిపోతే ఇక్కడ చెప్పండి. నిర్వాహకులకు గమనికలు: # కొన్ని మూసలు మాడ్యూళ్ళు సంరక్షణలో ఉన్నందున నేను తేదీ ఆకృతి సవరణలు చెయ్యలేకపోయాను. వాటిలో మీరు చెయ్యండి. అలాగే, ఎక్కువగా వాడేవాటిలో ఇంకా ఏమైనా మిగిలిపోతే అవి కూడా చెయ్యండి. # తెవికీ తేదీ ఆకృతికి సంబంధించి, ఏయే మూసలు, మాడ్యూళ్ళలో మార్పులు చెయ్యాలో [[వికీపీడియా:దిగుమతి చేసిన మూసలు, మాడ్యూళ్ళలో చెయ్యవలసిన స్థానికీకరణ]] పేజీలో ఉంది. అవసరాన్ని బట్టి ఆయా మూసలు, మాడ్యూళ్ళలో తగు చర్యలు తీసుకోవలసినదిగా వినతి.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 11:39, 18 జూలై 2026 (UTC) == అభినందనలు == వికీమానియా 2026లో ల్యాప్‌టాప్‌లు అందుకుంటున్న [[వాడుకరి:Vjsuseela|సుశీల]] గారు, [[వాడుకరి:MYADAM ABHILASH |అభిలాష్]] గారికి శుభాభినందనలు..! - [[వాడుకరి:Muralikrishna m|Muralikrishna m]] ([[వాడుకరి చర్చ:Muralikrishna m|చర్చ]]) 08:18, 19 జూలై 2026 (UTC) :@[[వాడుకరి:Muralikrishna m|Muralikrishna m]] గారూ ధన్యవాదాలు! :మీ అందరి ప్రోత్సాహం, సహకారంతో ముందుకు సాగుతున్న నాకు.. వికీలో మరింత అంకితభావంతో పనిచేయడానికి ఫౌండేషన్ వాళ్ళు ఇచ్చే ఈ బహుమతి మరింత ప్రేరణనిస్తుంది. ఇక ముందు కూడా స్వేచ్ఛా విజ్ఞాన సర్వస్వ విస్తరణ కోసం మరింత కృషి చేస్తాను! :నా తరపున @[[వాడుకరి:Pavan santhosh.s|Pavan santhosh.s]] గారు పారిస్ లో జరిగే కాన్ఫరెన్స్ లో ల్యాప్ టాప్ అందుకోనున్నారు. వారికీ ప్రత్యేక కృతజ్ఞతలు! [[వాడుకరి:MYADAM ABHILASH|అభిలాష్ మ్యాడం]] ([[వాడుకరి చర్చ:MYADAM ABHILASH|చర్చ]]) 09:29, 19 జూలై 2026 (UTC) : @ ధన్యవాదాలు [[వాడుకరి:Muralikrishna m|Muralikrishna m]] గారూ! నేను [[User:I.Mahesh| I.మహేష్]] గారిని అడిగాను. ఆయన తెస్తానన్నారు. వికీ ఫౌండేషన్ వాళ్ళు ఈ విధంగా లాప్ టాప్ ఇవ్వడం చాలా ఉపయోగకరం అనుకుంటున్నాను. సహకరించి మంచి ఎండార్స్మెంట్ ఇచ్చిన మన తెలుగు కమ్మ్యూనిటీ సభ్యులకు, ఇతర భాషా సభ్యులకు అందరికి ధన్యవాదాలు. --[[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 10:20, 19 జూలై 2026 (UTC) @[[వాడుకరి:MYADAM ABHILASH|MYADAM ABHILASH]] గారికి @[[వాడుకరి:Vjsuseela|Vjsuseela]] మేడం గారికి అభినందనలు. [[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:51, 19 జూలై 2026 (UTC) 7i2byy1kkbsc28dc9msu14wuimkksl1 0 91888 4907940 4848148 2026-07-18T19:01:50Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4907940 wikitext text/x-wiki {{Infobox Settlement |name = రోమ్ |established_title = స్థాపితం |established_date = 21 ఏప్రిల్, 753 క్రీ.పూ. (సాంప్రదాయిక) |nickname = అనంత నగరం |motto = ''Senātus Populusque Rōmānus''&nbsp;([[SPQR]]){{spaces|2}}<small>([[Latin]])</small> |website = [http://www.comune.roma.it comune.roma.it] |image_skyline = Colosseum in Rome, Italy - April 2007.jpg |image_flag = Flag of Rome.svg |image_seal = |image_map = Italyrome.png |map_caption = Location of Rome |subdivision_type = దేశము |subdivision_name = [[ఇటలీ]] |subdivision_type1 = [[:en:Regions of Italy|ప్రాంతం]] |subdivision_type2 = [[:en:Provinces of Italy|రాష్ట్రం]] |subdivision_name1 = [[:en:Lazio|లాజియో]] |subdivision_name2 = [[:en:Province of Rome|రోమ్]] (RM) |leader_title = [[:en:List of mayors of Rome|మేయర్]] |leader_name = [[:en:Gianni Alemanno|గియోవన్ని అలెమన్నో]] |area_magnitude = 1 E8 |area_total_sq_mi = 496.1 |area_total_km2 = 1,285 |population_footnotes = <ref>http://www.romastatistica.it/studieric%5CBilancio%20demografico_mensile_Anno2008.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306153801/http://romastatistica.it/studieric/bilancio%20demografico_mensile_anno2008.pdf |date=2016-03-06 }} Data of Statistics and Census Office</ref> |population_as_of = 31st December 2008 |population_total = 2,724,347 |population_urban = |area_urban_km2 = |area_urban_sq_mi = |population_metro = |population_density_km2 = 2,119.6 |population_density_sq_mi = 5,491.5 |timezone = [[:en:Central European Time|CET]] |utc_offset = +1 |timezone_DST = [[:en:Central European Summer Time|CEST]] |utc_offset_DST = +2 |latd=41 |latm=54 |lats= |latNS=N |longd=12 |longm=30 |longs= |longEW=E |coordinates_display=I |elevation_m = +20 |elevation_ft = 66 |postal_code_type = పోస్టల్ కోడ్‌లు |postal_code = 00121 to 00199 |area_code = 06 |blank_name =పేట్రన్ సెయింట్స్ |blank_info =[[:en:Saint Peter|సెయింట్ పీటర్]] , [[:en:Saint Paul|సెయింట్ పాల్]] |footnotes = }} '''రోమ్'''({{lang-en|'''Rome'''}}; {{lang-it|Roma}} ''రోమా'') [[ఇటలీ]] దేశపు రాజధాని, ప్రాంతీయనామం [[:en:Lazio|లాజియో]], <ref>{{cite web |title=Rome (Italy) |publisher=[[Encarta]] |url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761556259/rome.html |accessdate=2008-05-10 |website= |archive-url=https://web.archive.org/web/20080601121500/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761556259/Rome.html |archive-date=2008-06-01 |url-status=dead }}</ref> ఇది [[ఇటలీ]]లోనే పెద్ద నగరం, జనాభా 27,05,317, <ref>{{cite web |author=Vincenzo Patruno|author2= Marina Venturi|author3= Silvestro Roberto |url=http://demo.istat.it |title=Demo-Geodemo. - Mappe, Popolazione, Statistiche Demografiche dell'ISTAT |publisher=Demo.istat.it |date= |accessdate=2009-01-06 |website= |archive-date=2011-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110709154623/http://demo.istat.it/ |url-status=dead }}</ref> అర్బన్ ప్రాంత విస్తీర్ణంలోని జనాభా 34,57,690 <ref>{{cite web |url=http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |title=Urban Audit |publisher=Urbanaudit.org |date= |accessdate=2009-01-06 |website= |archive-url=https://web.archive.org/web/20110406130058/http://www.urbanaudit.org/DataAccessed.aspx |archive-date=2011-04-06 |url-status=dead }}</ref> మెట్రోపాలిటన్ ప్రాంత జనాభా 40 లక్షలు. దీని విస్తీర్ణం 5,352 చ.కి.మీ.<ref>{{cite web |url=http://www.areeurbane.apat.it/site/_files/INU/Roma.pdf |title=Istituto Superiore per la Protezione e la Ricerca Ambientale |date= |format=PDF |language=it |accessdate=2008-11-09 |website= |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927023013/http://www.areeurbane.apat.it/site/_files/INU/Roma.pdf |archive-date=2007-09-27 |url-status=dead }}</ref> ఈ నగరం [[:en:Italian Peninsula|ఇటలీ ద్వీపకల్పము]] నకు పశ్చిమ-దక్షిణ భాగాన, on the [[:en:Tiber|టైబర్]] నది ఒడ్డున గలదు. == చరిత్ర == {{main|[[:en:History of Rome|రోమ్ చరిత్ర]]}} === పురాతన చరిత్ర === రోమ్‌లో 14,000 సంవత్సరాలకు ముందే మానవులు నివాసాలు ఏర్పరచుకుని నివసించినట్లు పురాతత్వ ఆధారాల వలన తెలుస్తుంది అయినా దట్టమైన పైపొరలు శిథిలమై అస్పష్టంగా మాత్రం ప్రస్తుతం పాలియోలిథిక్, నియోలిథిక్ ప్రదేశాలలో కనిపిస్తుంది. సక్ష్యాలుగా కనిపిస్తున్న రాతి పనిముట్లు, మట్టి పాత్రలు, రాతి ఆయుధాలు కనీసం 10,000 సంవత్సరాలకు ముందే మానవులు ఉన్నట్లు ఋజువు చేస్తున్నాయి. కాని ప్రజాదరణ పొందిన రోమ్ పురాణాలు మాత్రం రోమ్ పురాతన చరిత్రను పూర్వీకుల చరిత్రను కొంత తెలియకుండా పక్కదరులు పట్టిస్తుంది. === రోమ్ స్థాపన === రోమ్ స్థాపన పురాతతత్వ శాస్త్రజ్ఞుల చేత పరిశోధించబడినా రోమన్లు వారి పురతన చరిత్రను వారి పురాణ కథనం మీద అధారపడి విశ్వసిస్తారు. అందరికి పరిచయమున్న విశ్వాసం రోమన్లందరిలో ప్రఖ్యాతి చెందినది తోడేలు వద్ద పాలు త్రాగి పెరిగిన కవలలైన రోములస్, రిమస్. రోమ్‌లో ప్రాచీనంగా నివసిస్తున్న వారు, ట్రోజన్ నుండి ఇటలీకి తప్పించుకు వచ్చిన ఆశ్రితుడు ఏనియస్ తనకుమారుడైన యూలస్ చేత జూలియో-క్లౌడియన్ సామ్రాజ్య స్థాపన చేసి స్థానికులతో వారి పురాణ కథనంతో రాజీపడి రోమ్ అన్న పేరును నిర్ణయించబడింది. === రాచరికం-గణతంత్రం-సామ్రాజ్యం === రోమ్ ప్రాచీన చరిత్ర రోమ్ పురాణముతో మరుగున పడింది. రోమన్ల సంప్రదాయాన్ని అనుసరించి రోమ్ నగరం క్రీ.పూ 753 ఏప్రిల్ 21న రోములస్ చేత స్థాపించబడినదని విశ్వసించబడింది. పురాణ కథనంగా రోములస్, రిమస్ రోమ్ నగర స్థాపకులుగా విశ్వసిస్తున్నారు. రోమన్ కవి వర్జిల్ ఈ కథనాన్ని బలపరుస్తూ ట్రాయ్ పతనం తరువాత పారిపోయి ఇటలీ చేరుకున్న ఏనియస్ సంతతి అయిన రోములస్ రోమ్ నగర ప్రథమ పాలకుడని వర్ణించాడు. పురాతతత్వ పరిశోధనలు దీనిని బలపరుస్తున్నాయి. పాలాటైన్ కొండల వద్ద జరిగిన ప్రాచీన ఒప్పందదారుల చేత నిర్మితమైన ప్రదేశం భవిష్యత్తులో రోమ్ నగరంగా మారిందని విశ్వసిస్తున్నారు. కొందరు పురాతతత్వ శస్త్రజ్ఞులు మాత్రం రోమ్ క్రీ.పూ 8వ శతాబ్దం మధ్యలో కచ్చితంగా నిర్మించబడినదని విశ్వసిస్తున్నారు. కచ్చితమైన తారీఖు మాత్రం విమర్శిలకు లోనౌతూనే ఉంది. అసలైన ఒప్పందం ర్రోమన్ సామ్రాజ్యం రాజధానిలో అభివృద్ధిచెందినది. తరువాత సంప్రదాయానుసారంగా ఏడుగురు రాజులచేత పాలించబడింది. తరువాత గణతంత్ర రాజ్యం అయింది. రోమ్ క్రీ.పూ 510 నుండి సెనేట్ చేత పాలించబడింది. తరువాత చివరికి చక్రవర్తి చేత పాలించబడింది. క్రీ.పూ 27 నుండి చక్రవర్తి చేత పాలించబడింది. ఈ చక్రవర్తి పాలన సైనిక విజయం, వాణిజ్యపరంగా ముందే ఆధిక్యత సాధించడం, పొరుగు సంప్రదాయాల సమీకరణ వలన సాధ్యపడింది. ప్రధానంగా య్ట్రూస్కాన్స్, గ్రీకులు ఇందులో పాత్ర వహించారు. రోమ్ రూపుదిద్దుకున్నప్పటి నుండి అనేక యుద్ధాలు వచ్చినా క్రీ.పూ 360 వరకు ఓటమి చవిచూడ లేదు. స్వల్పకాలంగా గౌలస్ చేత ఆక్రమించబడిన రోమ్ తిరిగి రోమ్ ప్రజలకు వెయ్యి బంగారు పౌండ్స్‌కు బదులుగా తిరిగి ఇవ్వడానికి సమ్మతించాడు. అయినా రోమన్లు తమ ఓటమిని అంగీకరింక రోమ్ నగరాన్ని తమ బలంతోనే తిరిగి తీసుకోవలని నిశ్చయించుకుని ఆ సంవత్సరమే దానిని తిరిగి స్వంతం చేసుకున్నారు. == జనాభా == {| |- | valign="top" | {| class="prettytable" |- style="background:#efefef;" ! సంవత్సరం ! జనాభా |- | 350 క్రీ.పూ. || align="right" | 30,000 |- | 250 క్రీ.పూ. || align="right" | 150,000 |- | 44 క్రీ.పూ. || align="right" | 1,000,000 |- | 120 || align="right" | 1,000,000 |- | 330 || align="right" | 800,000 |- | 410 || align="right" | 700-800,000 |- | 530 || align="right" | 90-150,000 |- | 650 || align="right" | 70,000 |- | 1000 || align="right" | 20,000 |- | 1400 || align="right" | 20,000 |- | 1526 || align="right" | 50,000–60,000 |- | 1528 || align="right" | 20,000 |} | valign="top" | {| class="prettytable" |- style="background:#efefef;" ! సంవత్సరం ! జనాభా |- | 1600 || align="right" | 100,000 |- | 1750 || align="right" | 156,000 |- | 1800 || align="right" | 163,000 |- | 1820 || align="right" | 139,900 |- | 1850 || align="right" | 175,000 |- | 1853 || align="right" | 175,800 |- | 1858 || align="right" | 182,600 |- | 1861 || align="right" | 194,500 |- | 1871 || align="right" | 212,432 |- | 1881 || align="right" | 273,952 |- | 1901 || align="right" | 422,411 |- | 1911 || align="right" | 518,917 |} | valign="top" | {| class="prettytable" |- style="background:#efefef;" ! సంవత్సరం ! జనాభా |- | 1921 || align="right" | 660,235 |- | 1931 || align="right" | 930,926 |- | 1936 || align="right" | 1,150,589 |- | 1951 || align="right" | 1,651,754 |- | 1961 || align="right" | 2,188,160 |- | 1971 || align="right" | 2,781,993 |- | 1981 || align="right" | 2,840,259 |- | 1991 || align="right" | 2,775,250 |- | 2001 || align="right" | 2,663,182 |- | 2007 || align="right" | 2,718,768 |} | |} == నగర దృశ్యం == [[దస్త్రం:Colosseum-panoramic.view.jpg|thumb|800px|center|[[:en:Colosseum|కొలోసియం]], [[:en:Arch of Constantine|కాన్‌స్టాంటైన్ ఆర్చి]]]] ==చిత్రమాలిక== <gallery> దస్త్రం:Roma Plan.jpg|ప్రాచీన రోమ్ నగర మ్యాపు. దస్త్రం:Pantheon rome 2005may.jpg|[[:en:Pantheon, Rome|పాంథియాన్]] దస్త్రం:Capitoline she-wolf Musei Capitolini MC1181.jpg|పసి పిల్లలైన రోములస్, రిమస్ కవలలకు పాలు ఇస్తున్నకాపిటోలస్ తోడేలు దస్త్రం:OlimpicoRoma.JPG|[[:en:Stadio Olimpico|స్టుడియో ఒలంపికో]]. </gallery> === ప్రాచీన రోమ్ === రోమ్ నగరపు చిహ్నాలలో [[:en:Colosseum|కొలోసియం]] ఒకటి, ఇది ఒక పెద్ద [[:en:amphitheatre|ఆంపి థియేటర్]], [[:en:Roman Empire|రోమన్ సామ్రాజ్యం]] లో నిర్మింపబడింది. దీనిలో 60,000 మంది ప్రేక్షకులు కూర్చునేందుకు వ్యవస్థ ఉంది. ఈ థియేటర్ ను [[:en:gladiator|గ్లేడియేటర్]] ల మధ్య జరిగే యుద్ధాలను వీక్షించుటకొరకు ఉపయోగించేవారు. == సంస్కృతి == {{Infobox World Heritage Site |Name = రోమ్ చారిత్రక కేంద్రం |infoboxwidth = 270px |Image = [[దస్త్రం:Forum Romanum Rom.jpg|250px]] |State_Party = {{ITA}} and [[దస్త్రం:Flag of the Vatican City.svg|22px]] [[:en:Holy See|పవిత్ర వీక్షణం]] |Type = సాంస్కృతిక |Criteria = i, ii, iii, iv, vi |ID= 91 |Region = [[:en:List of World Heritage Sites in Europe|యూరప్ , ఉత్తర అమెరికా]] |Year= 1980 |Extension = 1990 }} == క్రీడలు == రోమ్ నగరం [[:en:1960 Summer Olympics|1960 వేసవి ఒలంపిక్ క్రీడలను]] ఆతిధ్యమిచ్చింది,, [[:en:2020 Summer Olympics|2020 వేసవి ఒలంపిక్ క్రీడల]]కు ఆతిధ్యమిచ్చుటకు అధికారిక అభ్యర్థి. ===సోదర , సహ నగరాలు === రోమ్ నగరానికి ఒక [[:en:Town twinning|సోదరనగరం]],, అనేక సహ నగరాలు గలవు: ==== సోదర నగరాలు ==== * {{flagicon|FRA}} [[ప్యారిస్]], [[ఫ్రాన్స్]].<ref>{{cite web |url=http://www.v1.paris.fr/EN/city_government/international/special_partners.asp |title=International relations: Special partners |work=Portal of the City of Paris |date= |accessdate=2008-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070208155021/http://www.v1.paris.fr/EN/City_government/international/special_partners.ASP |archive-date=2007-02-08 |url-status=dead }}</ref> ==== సహ నగరాలు ==== {| cellpadding="10" |- style="vertical-align:top;" | * {{flagicon|Bolivia}} [[:en:Achacachi|అచకాచి]], [[బొలీవియా]].<!--<ref>http://www.liberazione.it/giornale/051129/LB12D6D0.asp - Short newspaper article on the Rome / Achacachi twinning</ref> --> * {{flagicon|Spain}} [[:en:Marbella|మార్బెల్లా]], [[స్పెయిన్]]. * {{flagicon|Algeria}} [[:en:Algiers|అల్జీర్స్]], [[అల్జీరియా]]. * {{flagicon|People's Republic of China}} [[బీజింగ్]], [[చైనా]]. * {{flagicon|Serbia}} [[:en:Belgrade|బెల్‌గ్రేడ్]], [[సెర్బియా]]. * {{flagicon|Brazil}} [[బ్రసీలియా]], [[బ్రెజిల్]]. || || * {{flagicon|Egypt}} [[కైరో]], [[ఈజిప్టు]]. * {{flagicon|United States}} [[:en:Cincinnati|సిన్‌సిన్నాటి]], [[అ.సం.రా.]]. * {{flagicon|UKR}} [[:en:Kiev|కీవ్]], [[ఉక్రెయిన్]]. * {{flagicon|UK}} [[లండన్]], [[యునైటెడ్ కింగ్డం]]. * {{flagicon|Canada}} [[:en:Montreal|మాంట్రియల్]], [[కెనడా]]. * {{flagicon|United States}} [[న్యూయార్క్]], [[అ.సం.రా.]]. || || * {{flagicon|Bulgaria}} [[:en:Plovdiv|ప్లోవ్‌డివ్]], [[బల్గేరియా]]. * {{flagicon|South Korea}} [[సియోల్]], [[దక్షిణ కొరియా]]. * {{flagicon|Australia}} [[సిడ్నీ]], [[ఆస్ట్రేలియా]]. * {{flagicon|JPN}} [[టోక్యో]], [[జపాన్]]. * {{flagicon|BEL}} [[:en:Tongeren|టాంగెరెన్]], [[బెల్జియం]]. |} == ఇవీ చూడండి == * [[:en:Churches of Rome|Churches of Rome]] * [[:en:Glocal Forum|Glocal Forum]], the International on-governmental organization with main office located in Rome * [[:en:Large Cities Climate Leadership Group|Large Cities Climate Leadership Group]] * [[:en:List of ancient monuments in Rome|List of ancient monuments in Rome]] * [[:en:Shopping areas and markets in Rome|Shopping areas and markets in Rome]] == మూలాలు == {{reflist|2}} == పాదపీఠికలు == * {{cite book |last=Lucentini |first=Mario |year=2002 |title=La Grande Guida di Roma |publisher=Newton & Compton Editori |location=Rome |isbn=88-8289-053-8 |language=it}} * {{cite book |last=Spoto |first=Salvatore |year=1999 |title=Roma Esoterica |publisher=Newton & Compton Editori |location=Rome |isbn=88-8289-265-4 |language=it}} * {{cite book |last=Richard Brilliant |year=2006 |title=Roman Art. An American's View |publisher=Di Renzo Editore |location=Rome |isbn=88-8323-085-X}} == డాక్యుమెంటరీలు == * ''The Holy Cities: Rome'' produced by Danae Film Production, distributed by HDH Communications; 2006. == బయటి లింకులు == ;అధికారిక * [http://www.comune.roma.it/was/wps/portal/pcr Official site of the City of Rome] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080713185930/http://www.comune.roma.it/was/wps/portal/pcr |date=2008-07-13 }} * [http://www.romaturismo.it APT (official Tourist Office) of the City of Rome] * [http://www.museiincomuneroma.it/ Rome Museums — Official site] * [http://mv.vatican.va/StartNew_EN.html Vatican Museums] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081204022431/http://mv.vatican.va/StartNew_EN.html |date=2008-12-04 }} * [https://web.archive.org/web/20061115225506/http://www.museicapitolini.org/en/index_msie.htm Capitoline Museums] [[వర్గం:ఇటలీ]] [[వర్గం:ఐరోపా రాజధానులు]] [[వర్గం:ప్రాచీన నగరాలు]] [[వర్గం:ఒలింపిక్ క్రీడలు నిర్వహించిన నగరాలు]] <!--Other languages--> m3jzmrwn2iv428lxuyc9v72lc9caqii 0 93507 4907907 4902518 2026-07-18T18:10:08Z Pranayraj1985 29393 /* పేరెన్నికగన్న శిష్యులు */ 4907907 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist |Name = పండిట్ జస్రాజ్ |Img = Pandit Jasraj ji 2015.JPG |Img_capt = 2015 [[భోపాల్]]లో పండిట్ జస్రాజ్ |Img_size = |Background = solo_singer |Birth_name = |Born = {{birth date and age|1930|1|28|mf=y}} |Died = |Origin = హిస్సార్, [[హర్యానా]], [[భారతదేశం]] |Genre = హిందుస్తానీ శాస్త్రీయ సంగీతం, <br />మేవతి ఘరానా |Occupation = క్లాసికల్ గాయకుడు |Years_active = 1945 - 2020 <ref>{{cite web |title=Legendary Indian vocalist Pandit Jasraj passes away |url=https://www.mumbailive.com/en/music-dance/legendary-indian-vocalist-pandit-jasraj-passes-away-54192 |website=Mumbai Live |date=17 August 2020 |access-date=18 August 2020}}</ref> |Label = |URL = [http://www.panditjasraj.com/ Official site] |death_date=ఆగస్టు 17 , 2020|relatives=[[విజయతా పండిట్]]}} '''పండిట్ జస్రాజ్''' ([[జనవరి 28]], [[1930]] - [[ఆగష్టు 17|ఆగస్టు 17]] , [[2020]]), హిందుస్తానీ శాస్త్రీయ సంగీతం, మేవాతి ఘరానాకు చెందిన ప్రఖ్యాత భారతీయ శాస్త్రీయ [[సంగీతము|సంగీత]] గాయకుడు. == బాల్యం == జస్రాజ్ [[హర్యానా]]లోని [[హిస్సార్]] ప్రాంతంలో మేవాతి ఘరానాకు చెందిన కుటుంబంలో జనవరి 28, 1930న జన్మించాడు. అతని తండ్రి ''పండిట్ మోతీరామ్‌జీ'' శాస్త్రీయ సంగీత కళాకారుడు. పండిట్ మోతీరాజ్ ను హైదరాబాద్ చివరి నిజాం పరిపాలకులైన మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ తన ఆస్థాన గాయకుడి గా నియమించారు . కానీ మోతిరాజ్ అకస్మాత్తుగా మరణించారు. అప్పటికి జశ్ రాజ్ వయసు 4 ఏళ్ళే. తన అన్నలైన పండిట్ మణి రామ్ , ప్రతాప్ నారాయణ దగ్గర తబల సంగీతమును నేర్చుకున్నాడు. జశ్ రాజ్ బాల్యము హైదరాబాద్ లోని అంబర్ పేట్ , జాంబాగ్ లో జరిగింది. జాంబాగ్ లోని వివేకా వర్ధని విద్యాలయములో ప్రాథమిక విద్య అభ్యసించాడు. ఆ కాలములో తబలా కళా కారుల ఫై చిన్న చూపు ఉండటం తో జశ్ రాజ్ తబలా సంగీతమును వదిలి గాత్ర సాధనపై తన దృష్టిని మరల్చాడు. తన మొదటి సంగీతంను నేపాల్ రాజైన త్రిభువన వీర విక్రమ్ సభ లో 1952 వ సంవత్సరం లో సంగీత కచేరి చేశారు<ref>{{Cite web|url=https://epaper.andhrajyothy.com/c/54290212|title=Clipping of Andhra Jyothy Telugu Daily - Telangana|website=epaper.andhrajyothy.com|access-date=2020-08-19}}{{Dead link|date=డిసెంబర్ 2021|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> పండిట్ జశ్ రాజ్ కొన్ని సినిమాలలో కూడా పాడారు. పండిట్ జశ్ రాజ్ కలకత్తా ఆకాశ వాణి కేంద్రములో కూడా తన గాత్రమును వినిపించారు. == సంగీత ప్రస్థానం == జస్రాజ్ తొలి సంగీత గురువులు [[తండ్రి]] ''పండిట్ మోతీరామ్'', అన్న ''పండిట్ [[మణిరామ్|మణిరామ్‌]]<nowiki/>జీ'' లు. తరువాత జస్రాజ్ ''మహరాజా జయవంత్ సింగ్‌జీ వఘేలా'' వద్ద శిష్యరికం చేశాడు. జస్రాజ్ తన చిన్నప్పుడు ప్రఖ్యాత గజల్ గాయని, [[బేగం అక్తర్]] శ్రావ్యమైన గొంతు విని ఎంతో ప్రభావితుడై, బడికి ఎగనామం పెట్టి ఒక చిన్న హోటల్‌లో వినిపించే ఆమె పాటలను రోజంతా వినేవాడు. 1960 లో, జస్రాజ్ ఒకసారి హాస్పిటల్‌లో ఉన్న [[బడే గులాం అలీఖాన్]]ను కలిసినప్పుడు, ఆయన జస్రాజ్‌ను తన శిష్యుడిగా ఉండమన్నాడు. కాని తను ఇదివరకే పండిట్ మోతీరామ్ శిష్యుడినని, జస్రాజ్‌ ఆయనను తిరస్కరించాడు. అన్న మణిరామ్‌జీ జస్రాజ్‌ను, [[తబలా]] సహకారం కోసం తన వెంట తీసికెళ్ళేవాడు. ఆ కాలంలో [[సారంగి]] వాద్యకారుల మాదిరే, తబలా వాద్యకారులను జనం చిన్నచూపు చూసేవారు. దాంతో జస్రాజ్ అసంతృప్తిపొంది, తబలాకు స్వస్తి చెప్పి, గాత్రం నేర్చుకొన్నాడు. జస్రాజ్ ఒక ప్రత్యేక వినూత్న పద్ధతిని జుగల్‌బందిలో ప్రవేశపెట్టాడు. అందులో పురాతన మూర్ఛనల పై అధారపడిన ఒక శైలిలో, గాయని, గాయకుడు తమ వేర్వేరు రాగాలను ఒకేసారి ఆలపిస్తారు. పండిట్ జశ్ రాజ్ హవేలీ సంగీతము , భజనలు ( భక్తి పాటలు , శ్లోకములను ) జోడించిన సంగీత కళాకారుడు. తనదైన సంగీత చతురతతో అందరి మన్ననలు పొందినాడు, అయినా తన సంగీతం లో శాస్త్రీయ పునాది కి ప్రాధాన్యత ను ఇచ్చినారు. పండిట్ జశ్ రాజ్ భారత దేశములోనే గాక అమెరికా, కెనడాలో సంగీత కళాశాలలను నెలకొల్పి నాడు <ref>{{Cite web|url=http://www.theguardian.com/music/2020/aug/18/pandit-jasraj-tributes-paid-to-incomparable-genius-of-indian-classical-music|title=Pandit Jasraj: tributes paid to 'incomparable genius' of Indian classical music|last=Radia|first=H. J.|date=2020-08-18|website=the Guardian|language=en|access-date=2020-08-20}}</ref> 1963 నుంచి [[ముంబై]]<nowiki/>లో స్థిర పడినారు. పండిట్ జశ్ రాజ్ సతీమణి మధుర శాంతారామ్ (సినీ దర్శకుడు వి.శాంతారామ్ కుమార్తె) ను 1962 వ సంవత్సరం లో వివాహము చేసుకున్నారు. వీరికి ఒక కుమారుడు షారంగ్ దేవ్ పండిట్ , కుమార్తె దుర్గా జశ్ రాజ్. వీరు ఇరువురు కూడా సంగీతకారులు .పండిట్ జశ్ రాజ్ 18-08-2020 గుండె పోటు తో న్యూ జెర్సీ (అమెరికా ) లో తన కుమార్తె ఇంటిలో పరమపదించినారు . అతని పార్థీవ దేహమును ముంబై కి తీసుకు వచ్చినారు. అతని అంత్యక్రియలు ప్రభుత్వ లాంచనలతో నిర్వహించినారు   <ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/music/pandit-jasraj-s-body-reaches-mumbai-from-new-jersey-cremation-tomorrow/story-H1vgUevnUkUb7WTr8RmuDK.html|title=Pandit Jasraj’s body reaches Mumbai from New Jersey, cremation tomorrow|date=2020-08-19|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2020-08-20}}</ref> == పేరెన్నికగన్న శిష్యులు == [[సంజీవ్ అభయంకర్]], [[సుమన్ ఘోష్]], [[తృప్తి ముఖర్జీ]], [[కళా రామ్‌నాథ్]], [[శశాంక్ సుబ్రహ్మణ్యం]], [[రమేష్ నారాయణ్]], [[సందీప్ రానడే]] లు. [[బాలీవుడ్|బాలివుడ్]] గాయని [[సాధనా సర్గమ్]] జస్రాజ్ శిష్యురాలే. తన తండ్రి జ్ఞాపకార్థం, జస్రాజ్ ప్రతి సంవత్సరం, [[పండిట్ మోతీరామ్, పండిట్ మణిరామ్‌ సంగీత్ సమారోహ్]]ను [[హైదరాబాదు|హైదరాబాద్‌]]లో గత 30 ఏళ్ళుగా నిర్వహిస్తున్నాడు. == పురస్కారాలు<ref>{{Cite web|url=https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/pandit-jasraj-biography-1597678518-1|title=Pandit Jasraj Biography: Birth, Death, Career, Awards, Recognitions and More|date=2020-08-18|website=Jagranjosh.com|access-date=2020-08-19}}</ref> == ఇంటర్నేషనల్ ఏస్ట్రనామికల్ యూనియన్, శుక్ర, గురు గ్రహాలకు మధ్య ప్రాంతంలో కనుగొన్న గ్రహశకలానికి పండిట్ జస్రాజ్ పేరిట "'''''పండిట్‌జస్రాజ్"''''' అని పేరు పెట్టింది.<ref>{{Cite web|url=https://www.andhrajyothy.com/artical?SID=919442|title=గ్రహశకలాలకు మన పేర్లు|last=|first=|date=2019-10-03|website=www.andhrajyothy.com|language=te|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191003064706/https://www.andhrajyothy.com/artical?SID=919442|archive-date=2019-10-03|access-date=2019-10-03}}</ref> * 1975 వ సంవత్సరం లో పద్మశ్రీ పురస్కారం భారత ప్రభుత్వం నుంచి * 1987 వ సంవత్సరం లో సంగీత నాటక అకాడమీ నుంచి * 1990 వ సంవత్సరం లో పద్మ భూషణ్ పురస్కారం భారత ప్రభుత్వం నుంచి * [[పద్మ విభూషణ్]] 2000 లో * [[సంగీత నాటక అకాడమీ అవార్డు]] 1987 లో * సంగీత కళారత్న * మాస్టర్ దీనానాథ్ మంగేష్కర్ అవార్డు * లతా మంగేష్కర్ పురస్కారం * [[మహారాష్ట్ర]] గౌరవ పురస్కారం * సురేర్ గురు * పైన చెప్పినవే గాక [[కేరళ]] , మహారాష్ట్ర ఆంధ్ర ప్రదేశ్ , ఉత్తర ప్రదేశ్ , కర్ణాటక ప్రభుత్వముల నుంచి వాళ్ళ రాష్ట్రములలో వున్న అత్యున్నతమైన అవార్డులూ , పురస్కారములు పండిట్ జశ్ రాజ్ కు ఇచ్చారు == ఆల్బంలు == * బైజూ బావ్రా ( 2008 ) * ఉపాసన ( 2007 ) * తపస్య వాల్యూమ్. 1 ( 2005 ) * దర్బార్ ( 2003 ) * మహేశ్వర మంత్ర ( 2002 ) * సౌల్ ఫుడ్ ( 2005 ) * జస్రాజ్, పండిట్ - వాల్యూమ్. 2 - హవేలీ సంగీత్ * ఇన్స్పిరేషన్ ( 2000 0 * రాగాలు - త్రివేణి, ముల్తానీ * రాగాలు - బిహడ, గౌడగిరి మల్హార్ * వర్షిప్ బై మ్యూజిక్ / లైవ్ స్టుగ్గార్ట్' 88 * ఆర్నమెంటల్ వాయిస్ == బయటి లింకులు == * [http://video.webindia123.com/interviews/singers/jasraj/index.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090123035128/http://video.webindia123.com/interviews/singers/jasraj/index.htm |date=2009-01-23 }} పండిట్ జస్రాజ్ వీడియో ఇంటర్‌వ్యూ * [http://www.pjim.org/] పండిట్ జస్రాజ్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ మ్యూజిక్, న్యూయార్క్ * [https://www.youtube.com/watch?v=psZKJUVVSJo] పూర్వి రాగ - వీడియో * [https://web.archive.org/web/20090107051116/http://nazaronline.net/arts/2008/11/pandit-jasraj-%e2%80%93-an-interview-that-ended-too-soon/] జస్రాజ్‌తో ముఖాముఖి * [https://web.archive.org/web/20100619081158/http://nazaronline.net/arts/2008/11/mero-man-mohiyo/] మేరో మన్ మోహియా == వనరులు == * 1. [https://web.archive.org/web/20120924055641/http://www.expressindia.com/latest-news/pandit-jasraj-casts-magic-spell/398561/] ఎక్స్‌ప్రెస్స్ ఇండియా - వార్తలు * 2. [http://www.kamat.com/indica/music/jasraj.htm] జస్రాజ్‌పై మోహన్ నడ్‌కర్ణి వ్యాసం * 3.[http://www.hindu.com/mp/2004/12/01/stories/2004120100800300.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050115223440/http://www.hindu.com/mp/2004/12/01/stories/2004120100800300.htm |date=2005-01-15 }} హిందూ దినపత్రికలో హైదరాబాద్‌లో సంగీత్ సమారోహ్ గురించి వార్త - == మూలాలు == <references />{{Authority control}} [[వర్గం:1930 జననాలు]] [[వర్గం:2020 మరణాలు]] [[వర్గం:హిందుస్థానీ సంగీత గాయకులు]] [[వర్గం:పద్మవిభూషణ పురస్కార గ్రహీతలు]] [[వర్గం:హర్యానా సంగీతకారులు]] [[వర్గం:కాళిదాస్ సమ్మాన్ గ్రహీతలు]] [[వర్గం:హర్యానా వ్యక్తులు]] comm84foqgg8vwvexgyai5ycv5u92wl 0 100501 4907889 4680536 2026-07-18T17:12:04Z Pranayraj1985 29393 /* సంస్థల జాబితా */ 4907889 wikitext text/x-wiki [[దస్త్రం:Relief work by voluntary organisation in progress2.jpg|thumb|మహారాష్ట్ర లోని సతారా జిల్లాలో సహాయమందిస్తున్న స్వచ్ఛంద సేవా సంస్థ]] '''స్వచ్ఛంద సంస్థలు''' సొసైటీల చట్టం కింద రిజిష్టర్‌ అవుతాయి. వీటిని ఆదాయరహిత సంస్థలు (నాన్‌ ప్రాఫిట్‌ ఇనిస్టిట్యూషన్స్‌) గా పరిగణిస్తారు. ఈ [[సంస్థ]]లకు ప్రత్యేక చట్టం ఉంటుంది. ప్రభుత్వం నుంచి ఎలాంటి ప్రయోజనాన్ని ఆశించరాదు. సంస్థ కార్యకలాపాలు తరచుగా కొనసాగాలి. నెలకు కనీసం ఒకసారి అయినా సమావేశం ఏర్పాటు చేసుకుని సమీక్షించుకోవాలి. సేవా కార్యక్రమాల్లో విస్తృతంగా పాల్గొనాలి. ప్రతి సంస్థకు అధ్యక్షుడు, కార్యదర్శి, ఉపాధ్యక్షుడు, కోశాధికారి, సభ్యులు ఉండాలి. విధిగా బ్యాంకు ఖాతా తెరిచి నగదు డిపాజిట్‌ చేసుకోవాలి. క్రమం తప్పకుండా సమావేశాల మినిట్స్‌ రాసుకోవాలి. విపత్తులు జరిగినప్పుడు సహాయక కార్యక్రమాల్లో పాల్గొనాలి. ఈ విధంగా యాక్టు రూపొందించుకుని ఎన్‌జీవోలుగా రిజ్రిస్టేషన్‌ చేసుకుంటాయి. పుట్టగొడుగుల్లా ప్రభుత్వ రికార్డుల్లో వెలుస్తున్న ఈ సంస్థల కార్యకలాపాలపై ఆరా తీయాలని కేంద్రం నిర్ణయించింది. ఆ మేరకు సర్వే చేస్తే అనేక స్వచ్ఛంధ సంస్థల చిరునామాలు కనిపించడం లేదు. దీంతో ఇవన్ని పేపర్‌ మీద కొనసాగుతున్న సంస్థలుగా తేల్చారు. భోగస్‌ స్వచ్ఛంధ సంస్థలు కొనసాగుతుండటం ఆందోళన కలిగించే అంశంగా మారింది. వీటి మూలంగా ఎలాంటి ప్రయోజనం ఆశించకుండా నిజంగా సేవ చేస్తున్న సంస్థలకు కూడా చెడ్డపేరు వచ్చే ప్రమాదం ఏర్పడింది. == సంస్థల జాబితా == * [[జీవని సంస్థ|జీవమ్]] * [[ది అగ్లీ ఇండియన్]] * [[నారాయణ్ సేవా సంస్థాన్]] [[వర్గం:సంస్థలు]] [[వర్గం:సేవా సంస్థలు]] 9fqm1bem6vr7eehcczu91qalwutawjb 0 103199 4907893 4592454 2026-07-18T17:15:56Z స్వరలాసిక 13980 /* ఇవి కూడా చూడండి */ 4907893 wikitext text/x-wiki [[దస్త్రం:RR Balcony.jpg|thumb|మధ్య వయస్కులతో జరిగిన ఛారిటీ మ్యాచ్‌లో రాజస్థాన్ రాయల్స్ బాల్కనీ చిత్రం]] '''రాజస్థాన్ రాయల్స్''' [[ఇండియన్ ప్రీమియర్ లీగ్]] (ఐపిఎల్) లో ఆడే [[రాజస్థాన్]] లోని [[జైపూర్]]లో ఉన్న ఒక ఫ్రాంచైజ్ [[క్రికెట్|క్రికెట్ జట్టు]].<ref name="ESPNcricinfo">{{వెబ్ మూలము|title=Big business and Bollywood grab stakes in IPL|url=http://www.espncricinfo.com/ipl/content/story/333193.html|publisher=ESPNcricinfo|accessdate=24 January 2008|date=24 January 2008}}</ref> తొలి ఎనిమిది ఐపిఎల్ ఫ్రాంచైజీలలో ఒకటిగా 2008 లో స్థాపించబడిన ఈ జట్టు, జైపూర్ లోని సవాయి మాన్సింగ్ స్టేడియంలో ఉంది. రాజస్థాన్ రాయల్స్‌ను కొన్నిసార్లు ఐపిఎల్ యొక్క "మనీబాల్" జట్టుగా పరిగణిస్తారు.<ref>{{వెబ్ మూలము|url=http://www.cricketcountry.com/articles/ipl-2014-rajasthan-royals-team-ethos-and-values-have-remained-intact-since-first-season-134905|title=Rajasthan Royals' team ethos and values have remained intact since first season|date=8 May 2014|accessdate=8 May 2014}}</ref><ref>{{వెబ్ మూలము|url=http://ibnlive.in.com/news/cricketnext/ipl-6-moneyball-styled-rajasthan-royals-are-profiting-from-smart-bu/388660-78.html|title=News18.com: CNN-News18 Breaking News India, Latest News Headlines, Live News Updates|accessdate=21 April 2019|archive-date=1 మే 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130501101503/http://ibnlive.in.com/news/cricketnext/ipl-6-moneyball-styled-rajasthan-royals-are-profiting-from-smart-bu/388660-78.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{వెబ్ మూలము|url=http://www.cricketcountry.com/articles/rajasthan-royals-ipl-7-player-retentions-the-moneyball-team-retains-shane-watson-and-promising-players-84428|title=Rajasthan Royals' IPL 7 Player Retentions: The 'moneyball' team retains Shane Watson and promising players - Cricket Country|access-date=2020-06-27|archive-date=2020-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302020601/https://www.cricketcountry.com/articles/rajasthan-royals-ipl-7-player-retentions-the-moneyball-team-retains-shane-watson-and-promising-players-84428|url-status=dead}}</ref> రాయల్స్, మరుగునపడిన మంచి ప్రతిభను వెలికితీయడానికి,<ref>{{వెబ్ మూలము|url=http://ibnlive.in.com/news/cricketnext/rahul-dravid--41-will-he-be-a-good-mentor-as-well/444695-78.html|title=News18.com: CNN-News18 Breaking News India, Latest News Headlines, Live News Updates|accessdate=21 April 2019|archive-date=14 జనవరి 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140114013203/http://ibnlive.in.com/news/cricketnext/rahul-dravid--41-will-he-be-a-good-mentor-as-well/444695-78.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{వెబ్ మూలము|url=http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2014/content/story/708569.html|title=Royals retain Samson, Binny, Rahane, Watson, Faulkner|date=10 January 2014|accessdate=21 April 2019}}</ref><ref name="brand royal">{{వెబ్ మూలము|url=http://www.rajasthanroyals.com/about-the-brand.aspx|title=ABOUT THE BRAND|access-date=2020-06-27|archive-date=2015-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20150327030234/http://www.rajasthanroyals.com/about-the-brand.aspx|url-status=dead}}</ref> అనేక వివాదాలు, కుంభకోణాలకూ ప్రసిద్ధం.<ref name=":0">[http://www.cricinfo.com/indian-premier-league-2011/content/current/story/483393.html The IPL mess: Rajasthan franchise appeals against scrapping | Cricket News | Indian Premier League 2011 | ESPN Cricinfo]. Cricinfo.com. Retrieved on 23 December 2013.</ref><ref name=":1">[http://www.cricinfo.com/india/content/story/483782.html IPL: Rajasthan Royals hearing adjourned | India Cricket News | ESPN Cricinfo]. Cricinfo.com. Retrieved on 23 December 2013.</ref><ref name=":2">[http://www.cricinfo.com/indian-premier-league-2011/content/story/484148.html IPL news: Rajasthan Royals hearing adjourned again | Cricket News | Indian Premier League 2011 | ESPN Cricinfo]. Cricinfo.com. Retrieved on 23 December 2013.</ref><ref name=":3">{{వెబ్ మూలము|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-33517583|title=IPL scandal: Chennai Super Kings and Rajasthan Royals suspended|date=14 May 2015|accessdate=18 July 2015}}</ref> మీడియా, అభిమానులు టైటిల్‌కు పోటీదారుగా లెక్కించనప్పటికీ, [[షేన్ వార్న్]] కెప్టెన్సీలో [[2008 ఇండియన్ ప్రీమియర్ లీగ్|ఐపిఎల్ ప్రారంభ ఎడిషన్‌ను]] జట్టు గెలుచుకుంది. [[రాహుల్ ద్రవిడ్|రాహుల్ ద్రావిడ్]] కెప్టెన్సీలో 2013 ఛాంపియన్స్ లీగ్ ట్వంటీ 20 లో రాయల్స్ రెండవ స్థానంలో నిలిచింది.<ref name="brand royal2">{{వెబ్ మూలము|url=http://www.rajasthanroyals.com/about-the-brand.aspx|title=ABOUT THE BRAND|access-date=2020-06-27|archive-date=2015-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20150327030234/http://www.rajasthanroyals.com/about-the-brand.aspx|url-status=dead}}</ref><ref>{{వెబ్ మూలము|title=Rajasthan champions after cliffhanger|url=http://www.espncricinfo.com/ipl/content/story/353226.html}}</ref> 2015 జూలై 14 న, 2013 [[క్రికెట్‌లో బెట్టింగ్ వివాదాలు|బెట్టింగ్]] కుంభకోణంపై [[భారతదేశ అత్యున్నత న్యాయస్థానం|భారత సుప్రీంకోర్టు]] నియమించిన ప్యానెల్ ఇచ్చిన తీర్పులో రాజస్థాన్ రాయల్స్‌ను, [[చెన్నై సూపర్ కింగ్స్|చెన్నై సూపర్ కింగ్స్‌నూ]] రెండేళ్లపాటు సస్పెండ్ చేసింది. అంటే వారు 2016, 2017 ఐపిఎల్ టోర్నమెంట్లలో పాల్గొనలేరు. [[ఇండియన్ ప్రీమియర్ లీగ్ - 2018|2018]] సీజన్లో తిరిగి పోటీకి వచ్చారు. అజింక్య రహానె 2705 పరుగులతో అత్యధిక పరుగులు సాధించిన బ్యాట్స్‌న్మన్ గానూ,<ref>{{వెబ్ మూలము|url=http://stats.espncricinfo.com/usA/engine/records/batting/most_runs_career.html?class=6;id=4345;type=team|title=Cricket Records &#124; Records &#124; Rajasthan Royals &#124; Twenty20 matches &#124; Most runs &#124; ESPNcricinfo}}</ref>, షేన్ వాట్సన్ 67 వికెట్లతో అత్యధిక వికెట్లు తీసిన బౌలరుగానూ ఉన్నారు.<ref>{{వెబ్ మూలము|url=http://stats.espncricinfo.com/usA/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?class=6;id=4345;type=team|title=Cricket Records &#124; Records &#124; Rajasthan Royals &#124; Twenty20 matches &#124; Most wickets &#124; ESPNcricinfo}}</ref> == సీజన్లు, స్థానాలు == {| class="wikitable" style="background:#fff; width:40%; text-align:center" !ఇయర్ !లీగ్ టేబుల్ స్టాండింగ్ !తుది స్థానం |- !'''[[ 2008 లో రాజస్థాన్ రాయల్స్|2008]]''' |8 లో 1 వ స్థానం | style="background: gold;" |'''ఛాంపియన్స్''' |- !'''[[ 2009 లో రాజస్థాన్ రాయల్స్|2009]]''' |8 లో 6 వ |'''6 వ''' |- !'''[[ 2010 లో రాజస్థాన్ రాయల్స్|2010]]''' |8 లో 7 వ |'''7 వ''' |- !'''[[ 2011 లో రాజస్థాన్ రాయల్స్|2011]]''' |10 లో 6 వ |'''6 వ''' |- !'''[[ 2012 లో రాజస్థాన్ రాయల్స్|2012]]''' |9 లో 7 వ |'''7 వ''' |- !'''[[ 2013 లో రాజస్థాన్ రాయల్స్|2013]]''' |9 లో 3 వ | style="background: orange" |'''ప్లేఆఫ్‌లు (3 వ) ''' |- !'''[[ 2014 లో రాజస్థాన్ రాయల్స్|2014]]''' |8 లో 5 వ |'''5 వ''' |- !'''[[ 2015 లో రాజస్థాన్ రాయల్స్|2015]]''' |8 లో 4 వ స్థానం | style="background: orange" |'''ప్లేఆఫ్‌లు (4 వ) ''' |- !'''[[ 2018 లో రాజస్థాన్ రాయల్స్|2018]]''' |8 లో 4 వ స్థానం | style="background: orange" |'''ప్లేఆఫ్‌లు (4 వ) ''' |- !'''[[ 2019 లో రాజస్థాన్ రాయల్స్|2019]]''' |8 లో 7 వ |'''7 వ''' |} == గణాంకాలు == {| class="wikitable" style="text-align: center;" | colspan="6" |ఫలితాల సారాంశం |- !ఇయర్స్ !మ్యాచ్లు !విజయాలు !నష్టాలు !ఫలితం లేదు !విజయ రేటు |- !2008 |14 |11 |3 |0 |78,57% |- !2009 |14 |6 |7 |1 |46,15% |- !2010 |14 |6 |8 |0 |42,86% |- !2011 |14 |6 |7 |1 |46,15% |- !2012 |16 |7 |9 |0 |43,75% |- !2013 |16 |10 |6 |0 |62,50% |- !2014 |14 |7 |7 |0 |50.00% |- !2015 |14 |6 |6 |2 |50.00% |- !2016 | colspan="5" |''సస్పెండ్'' |- !2017 | colspan="5" |''సస్పెండ్'' |- !2018 |14 |7 |7 |0 |50.00% |- !2019 |13 |5 |7 |1 |38,46% |- !మొత్తం |'''143''' |'''71''' |'''67''' |'''5''' |'''49,65''' |} == ఇవి కూడా చూడండి == * [[అనిల్ అగర్వాల్ స్టేడియం]] * [[రాజస్థాన్ రాయల్స్ క్రికెటర్ల జాబితా]] == మూలాలు == <references responsive="" /> [[వర్గం:ఇండియన్ ప్రీమియర్ లీగ్ జట్లు]] idxof8mslnf8291ifi7zaoiv1zaghnb 0 107938 4908335 2798226 2026-07-19T10:55:28Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* కొన్ని జాతులు */ 4908335 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ''అకాలిఫా'' | image = Acalypha Hispida DS.jpg | image_width = 240px | image_caption = [[Chenille Plant]], ''Acalypha godseffiana'' | regnum = [[ప్లాంటే]] | divisio = [[పుష్పించే మొక్క|Magnoliophyta]] | classis = [[మాగ్నోలియోప్సిడా]] | subclassis = [[Rosidae]] | unranked_ordo = [[Eurosids I]] | ordo = [[Malpighiales]] | familia = [[యుఫోర్బియేసి]] | subfamilia = [[Acalyphoideae]] | tribus = [[Acalypheae]] | subtribus = '''Acaliphinae''' | subtribus_authority = | genus = '''''అకాలిఫా''''' | genus_authority = [[కరోలస్ లిన్నేయస్|లి.]]</small> | subdivision_ranks = [[జాతులు]] | subdivision = 450-500, see text | synonyms = * ''Acalyphes'' <small>[[Hassk.]]</small> * ''Acalyphopsis'' <small>[[Ferdinand Albin Pax|Pax]] & [[K.Hoffm.]]</small> * ''Calyptrospatha'' <small>[[Johann Friedrich Klotzsch|Klotzsch]] ex [[Henri Ernest Baillon|Baill.]]</small> * ''Caturus'' <small>[[Carolus Linnaeus|L.]]</small> * ''Corythea'' <small>[[S.Watson]]</small> * ''Cupameni'' <small>[[Michel Adanson|Adans.]]</small> * ''Galurus'' <small>[[Kurt Sprengel|Spreng.]]</small> * ''Gymnalypha'' <small>[[August Heinrich Rudolf Grisebach|Griseb.]]</small> * ''Linostachys'' <small>[[Johann Friedrich Klotzsch|Klotzsch]] ex [[Diederich Franz Leonhard von Schlechtendal|Schltdl.]]</small> * ''Mercuriastrum'' <small>[[Fabr.]]</small> * ''Odonteilema'' <small>[[Turcz.]]</small> * ''Paracelsea'' <small>[[Heinrich Zollinger|Zoll.]]</small> * ''Ricinocarpus'' <small>[[Otto Kuntze|Kuntze]]</small> * ''Schizogyne'' <small>[[Christian Gottfried Ehrenberg|Ehrenb.]] ex [[Ferdinand Albin Pax|Pax]] (''non'' [[Alexandre de Cassini|Cass.]]: [[Schizogyne|preoccupied]])</small> * ''Usteria'' <small>[[August Wilhelm Dennstedt|Dennst.]] (''non'' [[Carl Ludwig Willdenow|Willd.]]: [[Usteria|preoccupied]])</small> }} [[దస్త్రం:Acalypha capitata W IMG_1707.jpg|thumb|240px|''[[Acalypha capitata]]'' in [[Keesara]], [[Rangareddy district]], [[Andhra Pradesh]], [[India]].]] [[దస్త్రం:Acalypha fruticosa W IMG_3173.jpg|thumb|240px|''[[Acalypha fruticosa]]'']] '''అకాలిఫా''' ([[లాటిన్]] ''Acalypha'') [[పుష్పించే మొక్క]]లలో [[యుఫోర్బియేసి]] కుటుంబానికి చెందిన [[ప్రజాతి]]. == కొన్ని జాతులు == * ''[[Acalypha alopecuroides]]'' * ''[[Acalypha amentacea]]'' ** ''Acalypha amentacea'' subsp. ''wilkesiana'' (syn. ''A. godseffiana) * ''[[Acalypha andina]]'' * ''[[Acalypha arvensis]]'' * ''[[Acalypha australis]]'' * ''[[Acalypha bipartita]]'' * ''[[Acalypha bisetosa]]'' * ''[[Acalypha californica]]'' – [[California Copperleaf]], Pringle Three-seeded Mercury * ''[[Acalypha chlorocardia]]'' * ''[[Acalypha chuniana]]'' * ''[[Acalypha costaricensis]]'' * ''[[Acalypha dictyoneura]]'' * ''[[Acalypha diversifolia]]'' * ''[[Acalypha ecuadorica]]'' * ''[[Acalypha eggersii]]'' * ''[[Acalypha glabrata]]'' * ''[[Acalypha gracilens]]'' * ''[[Acalypha gummifera]]'' * ''[[Acalypha hispida]]'' – [[Chenille Plant]], Philippine Medusa, Red-hot Cattail, "[[foxtail]]" * ''[[Acalypha hontauyuensis]]'' * ''[[Acalypha indica]]'' - [[మురిపిండి]] {Indian Acalypha} * ''[[Acalypha klavea]]'' * ''[[Acalypha lancasteri|Acalypha × lancasteri]]''{{Verify source|date=November 2007}}<!-- check if hybrid, cultivar, ect --> * ''[[Acalypha lancetillae]]'' * ''[[Acalypha lepinei]]'' * ''[[Acalypha leptopoda]]'' * ''[[Acalypha macrostachya]]'' * ''[[Acalypha monococca]]'' * ''[[Acalypha mortoniana]]'' * ''[[Acalypha ostryifolia]]'' * ''[[Acalypha pendula]]'' * ''[[Acalypha phleoides]]'' * ''[[Acalypha polystachya]]'' * ''[[Acalypha portoricensis]]'' * ''[[Acalypha radians]]'' * ''[[Acalypha raivavensis]]'' * ''[[Acalypha repens]]'' * ''[[Acalypha reptans]]'' * ''[[Acalypha rhomboidea]]'' – [[Common Copperleaf]], Common Three-seeded Mercury * ''[[Acalypha rubrinervis]]'' – [[St. Helena Mountain Bush]], String Tree, Stringwood - [[extinct]] (c.1860) * ''[[Acalypha schimpffii]]'' * ''[[Acalypha setosa]]'' * ''[[Acalypha siamensis]]'' * ''[[Acalypha skutchii]]'' * ''[[Acalypha sonderiana]]'' * ''[[Acalypha suirenbiensis]]'' * ''[[Acalypha tunguraguae]]'' * ''[[Acalypha umbrosa]]'' * ''[[Acalypha villosa]]'' * ''[[Acalypha virginica]]'' – [[Virginia Copperleaf]], [[Virginia Three-seeded Mercury]] * ''[[ఎకలైఫా విల్కెసియానా]]'' – Beefsteakplant, Copperleaf, Fire-dragon, Jacob's-coat<ref name="GRIN">{{cite web | url = http://www.ars-grin.gov/npgs/ | title = Taxon: ''Acalypha wilkesiana'' Müll. Arg. | accessdate = 2008-03-23 | author = Germplasm Resources Information Network (GRIN) | authorlink = Germplasm Resources Information Network | date = 1999-08-30 | format = HTML | work = Taxonomy for Plants | publisher = [[United States Department of Agriculture|USDA]], [[Agricultural Research Service|ARS]], National Genetic Resources Program, National Germplasm Resources Laboratory, Beltsville, Maryland | archive-url = https://web.archive.org/web/20080422204654/http://www.ars-grin.gov/npgs/ | archive-date = 2008-04-22 | url-status = dead }}</ref> == ఇవి కూడా చూడండి == [[కౌసా డాగ్‌వుడ్]] == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:యుఫోర్బియేసి]] f7wf5pqvtyi316muuzyu29tdcn7nu2y 0 108394 4908299 4901911 2026-07-19T10:23:12Z Pranayraj1985 29393 4908299 wikitext text/x-wiki {{Infobox school |image = The Doon School.jpg |imagesize = 200px |name = ద డూన్ స్కూల్ |motto = విజ్ఞానమే మన జ్యోతి (''Knowledge our light'') |colours = |founded = 1935 సెప్టెంబరు 10 |founder = [[సతీశ్ రంజన్ దాస్]] |school type = స్వతంత్ర పాఠశాల |headmaster = పీటర్ మెక్ లాలిన్ |city = {{flagicon|IND}} [[డెహ్రాడూన్]], [[ఉత్తరాఖండ్]], [[భారతదేశం]] |pupils = 480 |faculty = 67 |campus = 69 ఎకరాలు (280,000&nbsp;m²) |website= [http://www.doonschool.com www.doonschool.com] }} '''ది డూన్ స్కూల్''' (The Doon School) అన్నది [[ఉత్తరాఖండ్]] రాష్ట్రములోని [[డెహ్రాడూన్|డెహ్రాడున్]]‌లో {{convert|70|acre|m2}} విస్తీరణములో ఉన్న ఒక స్వతంత్ర [[పాఠశాల]]. 1935లో స్థాపించబడిన ఈ పాఠశాలను సతీష్ రంజన్ దాస్ స్థాపించారు. ఈ పాఠశాల యొక్క తొలి ప్రధాన ఉపాధ్యాయుడు ఆర్థర్ ఇ ఫుట్. ఇతర పాఠశాలలతో పోల్చితే ఈ పాఠశాల చిన్నది: ఇక్కడ సాధారణంగా 480 విద్యార్థులు ఉంటారు. ఈ పాఠశాల స్థాపించినప్పటి నుండి పట్టభద్రులైన విద్యార్థుల సంఖ్య ఐదువేలే ఉంటుందని అంచనా. మొత్తం 67 అధ్యాపకులు ఉన్నారు. వీరిలో 15 మంది మహిళలు. అధ్యాపకులు:విద్యార్థులు నిష్పత్తి సుమారు 1:8 గా ఉంది. పాఠశాల 120 స్కాలర్‌షిప్పులను అందిస్తుంది. వీటిలో పాక్షిక, పూర్తి స్థాయి ఆర్థిక సహాయాలు ఉంటాయి. సుమారు 25% విద్యార్థులు ఈ ఆర్థిక సహాయాన్ని పొందుతారు. డూన్ బాలుర పాఠశాల; ఈ పాఠశాలలో చదివిన బాలికలు, పాఠశాల అధ్యాపకుల కూతుళ్ళు మాత్రమే. పాఠశాల ఆశయం యువ భారతీయులకు ఉదార విద్యను అందించడము, వారిలో లౌకికత్వం, క్రమశిక్షణ, సమానత్వం వంటి సిద్ధాంతాలను నెలకొల్పడం. ఈ పాఠశాలకు G20 పాఠశాలలు, రౌండ్ స్కొయర్ సంస్థలలో సభ్యత్వం ఉంది. ==చరిత్ర == [[File:The Doon School main building (then FRI) - 1917.jpg|thumb|250px|1917లో డూన్ స్థాపించకముందు ఫారెస్ట్ రీసెర్చ్ ఇన్‌స్టిట్యూట్‌లో భాగంగా ఉన్న నేటి డూన్ ప్రధాన బిల్డింగ్]] డూన్ స్థాపనకు ముఖ్య కారకుడు, [[కోల్‌కతా]]కు చెందిన ప్రముఖ న్యాయవాది ఎస్.ఆర్.దాస్. ఇతను 1927లో లార్డ్ ఇర్విన్ ఎగ్జిక్యూటివ్ కౌన్సిల్‌లో న్యాయసభ్యుడు అయినప్పుడు, ఒక షరతు విధించాడు. తాను ఈ హోదాను ఉపయోగించి భారతదేశంలో ఒక కొత్త పబ్లిక్ పాఠశాల స్థాపించడానికి నిధులు సమకూరుస్తానని, అందుకు అంగీకరించాలన్నదే ఆ నియమం. దానికి ఇర్విన్‌ని ఒప్పించి చేరాడు. 40 లక్షలు రూపాయలు సమకూర్చాలని అతను భారతదేశములో విస్తృతంగా పర్యటించాడు. కాని రూ.10 లక్షలు మాత్రమే నగదు వసూలు అయి మరో రూ.10 లక్షలు ఇస్తామని హామీ ఉన్న సమయములో అయిన హఠాత్తుగా మరణించాడు. దాస్ ఇండియన్ పబ్లిక్ స్కూల్స్ సొసైటిని కూడా ఏర్పాటు చేశారు. ఈ పాఠశాలలు జాతి, మతం, అంతస్తు భేదాలు లేకుండా విద్యార్థులను చేర్చుకోవాలన్నదే అతని లక్ష్యం. సాంకేతికంగా, డూన్ పాఠశాల IPSS కే స్వంతం. కాని ఈ పాఠశాల స్వేచ్ఛగా వ్యవహరిస్తుంది. పాఠశాలలోని హౌస్‌లకు ముందు వేరే పేర్లున్నా, తర్వాత ఐపిఎస్ఎస్‌కు భూరి విరాళాలు ఇచ్చిన దాతల పేర్ల మీదుగా పెట్టడం మొదలుపెట్టారు: * '''హైదరాబాదు హౌస్:''' సర్ అక్బర్ హైదారి హైదరాబాదు [[నిజాం]] నుంచి రూ.2 లక్షలు విరాళం *'''కాశ్మీర్ హౌస్:''' మహారాజా హరి సింగ్ రూ.1 లక్ష విరాళం ఇస్తానని హామీ ఇచ్చిన తరువాత. ఈ విరాళం 1935లో ఇవ్వబడింది. *'''టాటా హౌస్.''' టాటా, వాడియా సంస్థలు రూ. 1.5 లక్షలు ఇస్తామని హామీ ఇచ్చిన తరువాత. ఈ విరాళంలో సగం భాగం 1935లో ఇవ్వబడింది. *'''జైపూర్ హౌస్.''' రాయి బహదూర్ అమర్నాథ్ అటల్ జైపూర్ దుర్బార్, చిన్న తికానలనుండి రూ.1 లక్ష విరాలానికి ఏర్పాటు చేసిన తరువాత. ముందుగా రూ.1 లక్ష గుప్త విరాళం ఇచ్చిన రాయ్ బహదూర్ రామేశ్వర్ పేరు మీద భవనాలు పేర్లు పెట్టబడలేదు. 1935 అక్టోబరు 27 నాడు వైస్రాయి, లార్డ్ విల్లింగ్డన్ పాఠశాల ప్రారంభోత్సవానికి అధ్యక్షత వహించారు. 70 బాలురు మొదటి టర్మ్‌కు మరో 110 బాలురు రెండవ టర్మ్‌కు చేరారు. [[రవీంద్రనాధ టాగూరు]] రచించిన [[భారత జాతీయగీతం|జన గణ మన]] పాట పాఠశాల పాటగా 1935లో తీసుకోబడింది<ref name="srivastava">''కన్స్ట్రక్టిన్గ్ పోస్ట్-కలోనియల్ ఇండియా: నేషనల్ కేరక్టర్ అండ్ ది డూన్ స్కూల్'' , సంజయ్ శ్రీవాస్తవ రచన [http://books.google.com/books?q=Constructing+PostColonial+India:+National+Character+and+the+Doon+School]</ref>; ఈ పాటే తరువాత భారతదేశం [[జాతీయ గీతం]]గా 1947లో స్వీకరించారు. ==మార్గదర్శక విలువలు == [[File:Main Gate, The Doon School.jpg|thumb|250px|డూన్ పాఠశాల ప్రధాన విలువలు.]] ఈ బాధ్యతను చేపట్టే ముందు ఆర్థర్ ఫుట్ భారతదేశానికి ఏనాడు రాలేదు. అతను మొదటి చేర్య హరోకు చెందిన J. A. K. మార్టిన్ తన సహాయకుడుగా నియమించడమే. డూన్ పాఠశాల మార్గదర్శక విలువలను తొలి నాళ్ళలోనే, ఫుట్‌తో సహా కొందరు ప్రభావశీలురైన ఉపాధ్యాయలు ఏర్పరిచారు. ఫుట్ ''విద్యా లక్ష్యాలు'' అనే పేరుతో పాఠశాల పత్రికలో ఒక వ్యాసం రాసారు. దాంట్లో డూన్‌లో విద్యాభ్యాసం గురించి ఈ విధంగా వివరించారు సంపూర్ణ విద్య కోసం పిల్లవాడికి ఇవి నేర్పించాలి # మంచి చెడు మధ్య విభేదాలను గుర్తించగలగడం # చెడును కాకుండా మంచిని ఎన్నుకునే అలవాటును ఏర్పరుచుకోవడం # న్యాయంగా ఆలోచించే విధంగా వారి చిన్ని బుర్రలకు శిక్షణ ఇవ్వడం # మనం జీవిస్తున్న ఈ ప్రపంచం గురించిన ముఖ్య విషయాలను తెలుసుకునే విధంగా సామాన్య జ్ఞానం కలిగి ఉండడం # తన భావాలను మాటల్లో, రాతల్లో తాను పని చేయబోయే ప్రజల భాషలలో స్పష్టంగా వ్యక్తపరచగలగడం # ఆరోగ్యకరమైన, బలమైన, శక్తివంతమైన శరీరాన్ని పొంది ఉండడం, దానిని ఎలాగ పరిరక్షించాలో తెలుసుకోవడం # సౌందర్యం, అభిరుచి, భావం గురించిన అవగాహన ఉండడం, తన చుట్టూ ఉన్న వికారాన్ని తొలగించడానికి ప్రయత్నించడం <ref name="sixtyyears">''ది డూన్ స్కూల్ సిక్ష్టీ యియర్స్ ఆన్'' , డూన్ స్కూల్ ఓల్డ్ బాయ్స్ సొసైటీ ప్రచురణ, అక్టోబర్ 1996.</ref> ఇతర వ్యాసాలలో ప్రతి విద్యార్థి యొక్క అభివృద్ధిలో పలు మైలు రాళ్ళను సూచించారు: :''14వ వయస్సు లోపల, సాధారణ సామాజిక ప్రవర్తన గురించిన సూత్రాలను నేర్చుకొని ఉండాలి. '' ''లేచి నిలబడి వివిధ జనాల ముందు ఎలాగ మాట్లాడాలని తెలిసి ఉండాలి- తన సొంత తల్లితో, వేరే ఒకరి తల్లితో, తన తండ్రితో, ఉపాధ్యాయులుతో, పనివాళ్ళతో, మహాత్మా గాంధీతో లేదా వైస్రాయ్‌తో ఎటువంటి సంకోచం లేకుండా మాట్లాడగలగాలి... '' ''14 సంవత్సరాల వయస్సుకల్లా భాష, గణితం, సామాజిక ప్రవర్తనలో నేర్పు కలిగి ఉండాలి. '' ''ఆ వయస్సు తరువాత, ఒక పద్ధతి ప్రకారం నడుచుకోవాలి. '' ''అభిరుచిని పెంచుకోవడం నేర్చుకోవాలి... '' ''16 సంవత్సరాల వయస్సులో, అభిరుచిని పొంది ఉండి, సౌందర్యం-వికారం, బలం-బలహీనత, మంచి-చెడు గురించిన అవగాహన కలిగి ఉండాలి... '' '' 17 సంవత్సరాల వయస్సులో, మరొక గుణం రావాలి. తక్కువ స్వభావముగల, ఎక్కువ పరిపక్వత కలిగిన మది: వివేకం అనే గుణం కలిగి ఉండాలి.'' <ref name="sixtyyears" /> జాక్ గిబ్సన్ అనే మరో సంస్థాపక ఉపాధ్యాయుడు, 1940లో తల్లితండ్రులకు రాసిన లేఖలో ఈ విధంగా రాశాడు: :''కనిపించేవాటికి గుడ్డిగా వినిపించేవాటికి చెవుటుగా ఉన్న బాలలు ఇంకా చాలా మంది ఉన్నారు. '' ''వారు తమ మదిని శూన్యంగా పెట్టుకుంటారు. దానిని అందం కానివి, సత్యం కానివాటితో నింపి, నీచమైన అభిరుచి కలిగి, భయం, పక్షపాతం వంటి గుణాలు కలిగి, ముఖస్తుతికి లొంగి, సొంత ఆలోచన లేకుండా ఇతరుల ఆలోచనను తమ ఆలోచనలాగా చేసుకొన ఉంటారు'' ''వారు పాఠశాలను వదిలి వెళ్ళినప్పుడు, సర్వాధికారులు, ప్రకటనలు రాసేవారు, రాజకీయపక్ష నేతలు వంటి వారి ఆలోచనలను తమ ఆలోచనలుగా చేసుకుంటారు: ఎటువంటి మురికికూపంలో వారు పడుతారో ఆ ఆలోచనల బట్టి ఉంటుంది... '' ''ఈ కష్టకాలాలలో, ప్రతి బాలుడు స్పష్టంగా ఆలోచించడానికి అలవాటు చేసుకోవాల్సిన అవసరం చాల ఉంది. తాను ఎదురు చూసిన ఫలితాలకంటే వేరే నిర్ణయాలకు రావడానికి సిద్ధంగా ఉండాలి. మనము ఏది సరైన పద్ధతి అని ఇన్నాళ్ళు అనుకోని ఉన్నామో దానికంటే భిన్నమైన దానిని కూడా ఒప్పుకోవాలి. '' ''తన శరీరాన్ని కష్టాలకు అలవాటు చేసుకోవాలి. అనుకోని బాధలకు సిద్దంగా ఉండాలి. అన్నిటికంటే ఎక్కువగా, తన సొంత వర్గం, అంతస్తు కంటే బయట ఉన్న వారిని అర్ధం చేసుకొని సానుభూతి చూపించాలి.<ref name="sixtyyears" />'' డూన్ యొక్క ప్రత్యేక విలువల అభివృద్ధిలో కర్ట్ హహ్న్ ప్రభావం గురించి మార్టిన్ ఈ విధంగా చెప్పాడు: :''కర్ట్ హాహ్న్ అనే ఒక అద్బుతమైన జర్మన్ యూదు కనక లేక పోతే, నేను భారతదేశానికి అసలు వచ్చి ఉండేవాడిని కాను.... '' ''అతనిని తొలి సారి చూసినప్పుడు, నేను హర్రోలో చరిత్ర బోధిస్తూ ఉన్నాను, అతను సాలెం పాఠశాలకు అధినేతగా ఉన్నారు. ఆ పాఠశాలను అతను లేక కాన్స్టన్స్ తీరములో [[ప్లేటో]], బ్రిటిష్ పబ్లిక్ పాఠశాలల సిద్ధాంతాలతో నెలకొల్పాడు... '' ''అతని సిద్ధాంతాలను ఆచరణలో పెట్టాలని నాకు ఎంతో కోరిక ఉండేది. కాని సంప్రదాయక హారోలో దానికి అవకాశం లేదు. '' ''డెహ్రాడూన్‌లో భారత బాలల కోసం ఏర్పరించిన ఒక కొత్త పబ్లిక్ పాఠశాలకు A.E. ఫుట్ ప్రాధాన ఉపాధ్యాయుడుగా నియమితలయ్యాడు అని ది టైమ్స్‌లో చదవగానే, నేను కూడా అతనితో వస్తానని చెప్పాను. నా కోరికను ఒప్పుకున్నాడు... '' ''అంతకు ముందు నాకు భారతదేశంపై ఎటువంటి ఆసక్తి లేదు; నన్ను ఏది ప్రేరేపించందంటే, ఒక కొత్త వాతావరణంలో ఒక కొత్త పబ్లిక్ పాఠశాలను ప్రారంభించే అవకాశం... '' ''అన్ని ముఖ్య నిర్ణయాలు ఆర్థర్ ఫుట్ తీసుకున్నా, అదృష్టవశాత్తు, అతని ఆలోచనలు నా ఆలోచనలు ఒక్కలాగే ఉన్నాయి. '' ''శిక్షలను పూర్తిగా తొలగించడంలో అతని మాదిరిగా నేను సాహసం చేసి ఉండేవాడిని కాను. కాని సృజనాత్మక కార్యకలాపాలను ప్రారంభించడంలో మేము ఇద్దరూ చాలా ఆసక్తి చూపించాము... '' ''ఇక్కడ సమస్య ఏమంటే, సమాజ స్ఫూర్తి ప్రాముఖ్యతను తెలుసుకుంటూనే, ఆత్మ స్థైర్యం, చొరవ పెంచుకోవాలి.'' <ref name="sahibs">''సాహిబ్స్ హూ లవ్ద్ ఇండియా'' , ఖుష్వంట్ సింగ్ రచించినది, సెప్టెంబర్ 2009</ref> ==డూన్‌లో జీవితం == [[File:TataHouseQuadinDoon.jpg|thumb|right|టాటా హౌస్, క్వాద్‌ల తూర్పు వైపు.]] విద్యా సంవత్సరం ఫిబ్రవరిలో ఆరంభములో మొదలవుతుంది. మొదటి టర్మ్‌ను (లేదా సెమిస్టర్) స్ప్రింగ్ టర్మ్ అని పిలుస్తారు. ఈ టర్మ్ మే ఆఖరి వరకు నాలుగు నెలల పాటు ఉంటుంది. టర్మ్ మధ్యలో పిల్లలు ఒక వారం పాటు జరిగే మిడ్ టర్మ్‌ను తీసుకుంటారు. ఇది ఒక సాహస యాత్ర, సామాన్యంగా శివాలిక్ కొండు లేదా [[హిమాలయాలు|హిమాలయాల]]లో ఉంటుంది. దీనిని సీనియర్ బాలురు ఒంటరిగా ఎవరి తోడు లేకుండా తమంతటే తామే పూర్తిగా నిర్వహిస్తారు. ఆక్కడ గుడారాలలో కాంపింగ్ చేసుకొని, తమ ఆహారాన్ని తామే వండుకొని, ప్రతి రోజు గంటల తరపడి ట్రెక్కింగ్‌కి వెళ్తారు. ఆటమ్ టర్మ్ ఆగస్టులో మొదలై నవంబరు చివరి వరకు ఉంటుంది. ఈ టర్మ్ మధ్యలో కూడా ఒక మిడ్ టర్మ్ విరామం ఉంటుంది. అందరు విద్యార్థులకు పాఠ్యేతర కార్యకలాపాలు, క్రీడలు పాఠశాల జీవితంలో తప్పనిసరిగా ఉంటాయి. క్రికెట్, హాకీ, [[ఫుట్ బాల్]] ఆయా సీజన్‌లో ఆడుతారు. టెన్నిస్, టేబుల్ టెన్నిస్, బాడ్మింటన్, స్క్వాష్, బాస్కెట్‌బాల్, ఈత, బాక్సింగ్, అథ్లెటిక్స్, జిమ్నాస్టిక్స్ పోటీలు జరుగుతూనే ఉంటాయి. దాదాపు 23 క్లబ్బులు, సంఘాలు ఉన్నాయి. తర్కం, చదరంగం వంటి క్లబ్బులు ఉన్నాయి. ఆంగ్ల, హిందీ భాషలలో పలు పత్రికలు ప్రచురించబడుతున్నాయి. సమాజ సేవ కూడా పాఠశాల జీవితంలో ఒక విడదీయలేని భాగం. ఫుట్ సిద్ధాంతం ప్రకారం, ''"పిల్లలు డూన్ పాఠశాలను వదిలి ప్రభువర్గానికి చెందినవారిలాగ వెళ్తారు. కాని ఆ ప్రభువర్గం, ధనం, అధికారం లేదా పలుకుబడికి సంబంధించినదిలాగ కాకుండా, నిస్వార్థ సేవాభావంతో కూడినది అయి ఉండాలి."'' <ref name="sixtyyears" /> ఈ సంవత్సరాలలో, డాస్కోలు కొన్ని తరాలుగా డెహ్రాడూన్ ప్రాంతములో వెనుకబడిన పిల్లలకు చదువు చెప్పడంలో సహాయపడుతూ వస్తున్నారు. ఇల్లు, సామాజ భవనాలు, పాఠశాల భవనాలు కట్టడంలో; శుభ్రత వ్యవస్థలు; ఇంధన ఆదాయ వ్యవస్థలు; స్వయం ఉపాధి, చిన్న తరహా నీటి పారుదల వ్యవస్థలు వంటి అంశాలలో గ్రామస్తులకు పాఠశాల సహాయ పడుతూ వస్తుంది; భారతదేశములో పర్వతారోహణని ప్రవేశ పెట్టిన ఘనత డూన్‌దే. దీనికి RL హోల్డ్స్‌వర్త్, జాక్ గిబ్సన్, [[గురుదయాల్ సింగ్ (పర్వతారోహకుడు)|గురుదయాల్ సింగ్]], జయాల్ వంటి పూర్వ విదార్థులే కారకురాలు<ref name="hills">''ఫర్ హిల్స్ తు క్లైమ్బ్'' ; ఎడిటర్: ఆమిర్ అలీ; ది డూన్ స్కూల్ ఓల్డ్ బోయ్స్ సొసైటీ ప్రచురుణ</ref>. డాస్కోలు ఎక్కిన పర్వతాల వివరాలు: 1950లో బందర్‌పంచ్ (6,316 మీటర్లు), 1956లో కాల నాగ్ (6,387 మీటర్లు), 1951లో త్రిసుల్, 1955లో కామెట్ (7,816 మీటర్లు), 1953, 1955లలో అబి గమిన్, 1958లో మ్రిగ్తుని (6,855 మీటర్లు), 2009లో కిలిమంజారో (5,893 మీటర్లు). సాంప్రదాయంగా డూన్‌లో వివిధ గ్రాడ్ స్థాయిలను "ఫారాలు" అని పిలిచేవారు: * F ఫారం = 5వ గ్రేడ్ (ప్రస్తుతం లేదు) * E ఫారం = 6వ గ్రేడ్ (ప్రస్తుతం లేదు) * D ఫారం = 7వ గ్రేడ్ * C ఫారం = 8వ గ్రేడ్ * B ఫారం = 9వ గ్రేడ్ * A ఫారం = 10వ గ్రేడ్ * S ఫారం = 11వ గ్రేడ్ * Sc ఫారం = 12వ గ్రేడ్ పాఠశాలలో ఇచ్చే కొన్ని గుర్తింపులు: ''స్కూల్ కలర్స్,'' క్రీడా ''కలర్స్,'' ''గేమ్స్ బ్లేజర్,'', ''పాఠశాల బ్లేజర్.'' పాఠశాలలో ప్రారంభ, ముగింపు కార్యక్రమాలు ఏమి లేవు: పిల్లలు తమ బోర్డు పరీక్షలను పూర్తి చేసిన తరువాత, వెళ్లి పోవచ్చు. కాని పలువురు ''గోల్డెన్ నైట్'' కోసం వేచి ఉంటారు: టర్మ్‌కు ఆఖరి భోజనం. మంచి విందు భోజనం వడ్డిస్తారు. క్రమశిక్షణ కఠినంగా ఉంటుంది. ప్రసిద్ధ కుటుంబాలకు చెందిన పిల్లలను తొలగించడంలోనూ పాఠశాల ఏనాడు వెనకాడలేదు; 1950లలో, సంజయ్ గాంధీ తన సీనియర్ ఏడాదిని వేరొక పాఠశాలలో చదవాలి అని అప్పటి ప్రధాన ఉపాధ్యాయుడు J.A.K. మార్టిన్ చేసిన సూచనను తల్లి [[ఇందిరా గాంధీ]] వెంటనే ఒప్పుకుంది; దానికి భిన్నంగా, 2001లో ఉత్తరఖండ్ ముఖ్యమంత్రి నిత్యానంద్ స్వామి కొడుకును తొలగించినప్పుడు, పాఠశాలకు నీరు, విద్యుత్‌లను నిలిపి వేస్తామని బెదిరించారు.<ref name="indiatoday">[[ఇండియా టుడే]] ఏప్రిల్ 23, 2001 [http://www.india-today.com/itoday/20010423/school2.shtml] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101126071814/http://india-today.com/itoday/20010423/school2.shtml |date=2010-11-26 }}</ref> అయితే, ఈ బెదిరింపులు పని చేయలేదు. ఎందుకంటే, తనకంటే, డూన్‌కు రాజకీయ పలుకుబడి ఎక్కువ అని స్వామీ తెలుసుకున్నారు. ==విద్యార్థులు, క్యాంపస్ == [[File:FC Barcelona camp at Doon School.jpg|thumb|left|నేపథ్యంలో కాశ్మీర్, హైదరాబాద్ హౌస్‌లతో పాఠశాల ప్రధాన మైదానం]] [[File:Pratibha Patil, ex-President of India, speaking at The Doon School.jpg|thumb|2010 అక్టోబరులో డూన్స్ పాఠశాల ప్లాటినం జూబ్లీ పురస్కరించుకుని పాఠశాలలో ప్రసంగిస్తున్న నాటి రాష్ట్రపతి [[ప్రతిభా పాటిల్]]]] డూన్ హౌస్ వ్యవస్థను పాటిస్తుంది. ఐదు పరిపాలనా యూనిట్లు లేదా హౌస్‌లు ఉన్నాయి. అవి హైదరాబాదు, జైపూర్, కాశ్మీర్, ఒబరాయ్, టాటా. ప్రతి హౌస్‌ను ఒక హౌస్‌మాస్టర్ నడుపుతాడు. ''హౌస్ కేప్టన్'' అని పిలిచే ఒక సీనియర్ విద్యార్థి సహాయం చేస్తాడు. మరొక సీనియర్ విద్యార్థి పాఠశాల కెప్టన్‌గా వ్యవహరిస్తాడు. అతనికి ప్రతి హౌస్ నుండి పాఠశాల ప్రేఫేక్ట్‌లు సహాయం చేస్తారు. అంతే కాక, పూర్వ ప్రధాన ఉపాధ్యాయుల పేర్లు కలిగిన ఫూత్, మార్టిన్ అనే రెండు ''హోల్డింగ్ హొస్‌లు'' ఉన్నాయి. మొదటి సంవత్సర విద్యార్థులు ఇక్కడ ఒక ఏడాది గడిపిన తరువాత ప్రధాన హౌస్‌లకు వెళ్తారు. పాఠశాల నిర్మాణం కొరకు ఇండియన్ పబ్లిక్ స్కూల్స్ సొసైటి డెహ్రాడున్‌లోని చంద్‌బాగ్ ఎస్టేట్‌ను ఫారెస్ట్ రిసెర్చ్ ఇన్స్టిట్యూట్ నుంచి కొన్నది. ఈ ఎస్టేట్‌లోని ఒక భాగం ఒకప్పుడు ఒక జింకల పార్క్‌గా ఉండెది. ఇక్కడే ప్రస్తుతం సెంట్రల్ డైనింగ్ హాల్ ఉంది. IPSS పక్కనే ఉన్న ఎస్టేట్‌ను కూడా జేమ్స్ స్కిన్నేర్ సంతతి నుంచి కొన్నది. ఈ భాగమే ప్రస్తుతం ''స్కిన్నర్స్ ఫీల్డ్'' అని పిలవబడుతుంది. ఇది కొన్నప్పుడు, స్కిన్నర్స్ పర్యవేక్షణ లేని వదిలివేసిన ఒక ఎస్టేట్. అప్పుడు ఏనుగుల కొరకు రెండు షేడ్‌లు మాత్రమే ఉండేవి. డూన్ క్యాంపస్‌ ప్రస్తుతం 69 ఏకరాలు స్థలంలో (280,000&nbsp;m²) ఉంది. మైదానాలు చాలా అందంగా ఉంటాయి. పలు తోటలు, అరుదైన చెట్లు ఉన్నాయి. కాని విద్యార్థులకు జీవితం మాత్రం చాలా కఠినంగా ఉంటుంది. వారు ఇరుకైన మంచాలలో పడుకుంటారు. వేడిచేయని గదులలో చదువుతారు. నేల గరుకుగా ఉంటుంది. లైట్లు సాధారణ ట్యూబ్ లైట్‌లే. ఆహారం అంత గొప్పగా ఏమీ ఉండదు. చూడడానికి పోషకంగా ఉంతుంది. కాని ఈ పరిస్థితి ఇటీవల మారింది. (''గోల్డెన్ నైట్‌''లో ఎప్పుడూ అద్భుతమైన భోజనం ఉండేది.) ఇతర పబ్లిక్ స్కూల్‌ల లాగానె, డూన్‌లో కూడా కొన్ని విశేషమైన పదాలు ఉన్నాయి. వాటిలో కొన్ని: టక్ షాప్ (చిరుతిండి కొన్నందుకు), ''చేంజ్-ఇన్-బ్రేక్'' ( విసుగు తెప్పించే [[శిక్ష]]), ''క్విస్-ఈగో'', బాగ్స్ (డిబ్స్), లేండ్ (భట్రాజు), స్కపాట్ (అత్యాశ కలిగిన వ్యక్తి), డోంట్ డై (సరదాగా), స్నీక్ (టేటిల్ టైల్), ''వెల్ల'' (సోమరి), వంటివి ఇంకెన్నో<ref>http://www.doonschool.com/m2032/lexicon.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081201090159/http://www.doonschool.com/m2032/lexicon.htm |date=2008-12-01 }} మరిన్ని చూడండి</ref>. పలువురు విద్యార్థులకు మారుపేరు ఉంటుంది. ఈ పేరు వారి జీవితాంతం కోనసాగుతుంది. ఈ పేరులే స్వల్ప మార్పులతో డూన్‌కు వచ్చే వారి తమ్ముళ్ళకు, వారి కొడుకులకు పెడుతుంటారు. తరగతి పీరియడ్లు ''స్కూల్స్'' అని పిలుస్తారు. డాస్కోలలో చాలా మంది భారతీయులె. ఐతే, అతి తక్కువ సంఖ్యలో [[పాకిస్తాన్]] నుండి వచ్చినవారు ఉన్నారు: వీరు దేశ విభజనకు ముందు డూన్‌లో చదివారు కాని 1947లో వదలవలసి వచ్చింది. ఇరు దేశాల మధ్య ఘర్షణ ఉన్నప్పటికీ, భారతీయ, పాకిస్తానీ డాస్కోల మధ్య సంబంధాలు బాగానే ఉంటున్నాయి. [[బంగ్లాదేశ్]], [[నేపాల్]] విద్యార్థులు ఇప్పటికి ఈ పాఠశాలలో చదువుతూ ఉన్నారు.. ==ప్రధాన ఉపాధ్యాయులు== *A.E. ఫుట్ *J.A.K. మార్టిన్ *C.J. మిల్లెర్ *E.J. సిమియన్ *గులాబ్ రంచాందని *S.R. దాస్ *జాన్ A. మసన్ *కాంతి బాజ్పాయి *పేటర్ మాక్లాలిన్, ప్రస్తుత ప్రధాన ఉపాధ్యాయుడు ==ఇతర పాఠశాలతో సంబంధాలు== 1937 నుండి 1980ల వరకు వేల్హం బాయ్స్ పాఠశాల డూన్ పాఠశాలకు, మాయో కాలేజీకి పూర్వరంగ పాఠశాలగా వ్యవహరిస్తూ ఉండేది. ఒక డాస్కో, డూన్‌లో పూర్వ హౌస్ మాస్టర్ అయిన సురేంద్ర "చార్లీ" కందరి, వేల్హంస్‌కు ప్రిన్సిపాల్ అయి ఆ పాఠశాలను ఒక ఉన్నత పాఠశాలగా మార్చినప్పుడు ఈ సంబంధం తెగి పోయింది. అందువలన 1940ల నుండి 1970ల వరకు పలువురు డాస్కోలు ''వేల్హమైట్‌లు'' కూడా. డూన్‌కు వేల్హం బాలికల పాఠశాలకు కుటుంబ సంబంధం ఉంది. డూన్ కు తమ అబ్బాయిలను పంపించే పలు కుటుంబాలు తమ కూతుళ్ళను వేల్హామ్స్‌కు పంపించే వారు. పలువురు డాస్కోలు వేల్హం పూర్వ విద్యార్థినులను వివాహం చేసుకున్నారు. సీనియర్ సంవత్సరములో వేల్హాం గర్ల్స్ తో జరిగే వార్షిక "డాన్స్ సోషల్" ఒక ముఖ్య కార్యక్రమం. పలు పూర్వ విదార్థుల కార్యక్రమాలను ఇరు పాఠశాల పూర్వ విద్యార్థులు కలిసి చేసేవారు. 1998లో, చాంద్ బాగ్ పాఠశాలను పాకిస్తానీ డాస్కోలు స్థాపించారు. ఈ పాఠశాల, [[లాహోర్|లాహూర్‌]]కు 40 కిమీ ఉత్తరంగా స్థాపించారు. ఈ పాఠశాల డూన్‌ను మాదిరి పాఠశాలగా తీసుకొని నెలకొల్పారు. భారతదేశంలో ప్రైవేట్ పాఠశాల రంగం వ్యాప్తి చెందినప్పుడు, పలు పాఠశాలలు కావాలనే డూన్ పేరు మాదిరిగానే తమ పాఠశాల పేరును పెట్టుకున్నాయి: డూన్ గ్లోబల్ స్కూల్, డూన్ ప్రెసిడెన్సీ స్కూల్, డూన్ ఇంటర్‌నేషనల్ స్కూల్, డూన్ ప్రిపరేటరి స్కూల్, డూన్ కేంబ్రిడ్జ్ స్కూల్, డూన్ గర్ల్స్ స్కూల్, డూన్ పబ్లిక్ స్కూల్ (ఈ పాఠశాల డూన్ వ్యాలీలోనే లేదు), డూన్ కాలేజీ అఫ్ స్పోకెన్ ఇంగ్లీష్ వంటివి. ఈ పాఠశాలలు వేటికీ డూన్‌తో సంబంధం లేదు<ref name="indiatoday" />. కొన్ని పాఠశాలలు డూన్ విశేష పద్ధతులను కూడా అనుసరించాయి: ఢిల్లీ పబ్లిక్ పాఠశాల పరీక్షలలో అత్యధిక "మార్కులు" సాధించినవారికి "మార్కర్ కప్" లను అందిస్తుంది; ఇది డూన్ నుంచి తీసుకున్నారు. డూన్ "మార్కర్ కప్"లు కూడా కొన్ని పాఠాలలో అత్యధిక మార్కులు పొందిన వారికి ఇస్తారు. ఈ కప్పులను పాఠశాలకు విరాళాలు ఇచ్చిన పాకిస్తాన్‌కు చెందిన మార్కర్ కుటుంబం పేరు మీద ఇస్తున్నారు. == సినిమాల్లో == * ఐష అనే చిత్రములో రందిర్ ఘమ్బిర్ అనే పాత్ర ఒక డాస్కో.<ref name="aisha">[http://www.bollywoodhungama.com/movies/preview/14157/index.html ''బాలీవుడ్ హుంగామ'' , జూన్ 9, 2010]</ref> * ఒక వివాదాస్పదమైన చిత్రం ''డేస్డ్ ఇన్ డూన్'' . ఈ చిత్రాన్ని పాఠశాల, తమ 75వ వార్షికోత్సవ సందర్భంలో తీయించింది. దీనిని ఒక పూర్వ డాస్కో (అశ్విన్ కుమార్) రూపొందించాడు. అయితే, ఈ చిత్రం పాఠశాలకు చెడ్డ పేరు తెచ్చిందని తరువాత ఈ చిత్రాన్ని పాఠశాల నిషేధించింది.<ref name="dazed">http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/Doon-school-bans-Ashvin-Kumars-film/articleshow/6919672.cms ''డూన్ పాఠశాల అశ్విన్ కుమార్ చిత్రాన్ని నిషేదించింది'' టైమ్స్ అఫ్ ఇండియా, నవ 14 2010</ref>. పాఠశాల తీసుకున్న ఈ అసాధారణ చర్య డూన్ పాటించిన స్వేచ్ఛకు వ్యతిరేకంగా ఉంది; గతంలో అనేక క్యాంపస్ ప్రచురణలు పాఠశాలను లేదా ఉపాధ్యాయలను పరిహసిస్తూ ప్రచురించబడినా, పాఠశాల వ్యతిరేకించలేదు. ==కల్పనా కథల్లో== *[[సల్మాన్ రష్దీ|సల్మాన్ రష్డీ]] ఈస్ట్, వెస్ట్ అనే కథల పుస్తకములలో జులు, చెఖోవ్ అనే ముఖ్య పాత్రలు, డాస్కోలు. *కిరణ్ దోషి వ్రాసిన ''బర్డ్స్ అఫ్ పెసేజ్'' అనే పుస్తకములో అభి అనే ప్రధాన పాత్ర ఒక డాస్కో. *విక్రం సేథ్ డూన్‌లో తన స్వంత అనుభవాలను ఎ సూటబుల్ బాయ్ అనే పుస్తకములో తపన్ అనే పాత్రలో వ్రాశాడు. *అమీనుద్దిన్ ఖాన్ వ్రాసిన ''ఎ రైట్ రాయల్ బాస్టర్డ్''లో ప్రధాన పాత్ర ఒక డాస్కో. ==పరిశోధనలో== *[https://web.archive.org/web/20060220001143/http://www.berkeleymedia.com/catalog/berkeleymedia/films/global_and_development_studies/doon_school_chronicles ''డూన్ స్కూల్ క్రానికిల్స్'' ]: పాఠశాల గురించి 1997-2000 మధ్య డేవిడ్ మక్డౌగాల్ తీసిన పలు ఎథ్నోగ్రాఫిక్ చిత్రాలలో ఒకటి. *[http://books.google.com/books?q=Constructing+PostColonial+India:+National+Character+and+the+Doon+School, ''కన్స్‌ట్రక్‌టింగ్ పోస్ట్-కలోనియల్ ఇండియా: నేషనల్ కేరక్టర్ అండ్ థ డూన్ స్కూల్'' ] సంజయ్ స్రీవాస్ట్వ రచించిన ఈ పుస్థకము, పాఠశాల గురించిన, ఈ పాఠశాల ఏ విధంగా భారతదేశము యొక్క దేశీయ గుణాన్ని మార్చింది అనేదాని మీద ఒక వివరణాత్మక [[సామాజిక శాస్త్రం|సాంఘీక]] అధ్యయనం. *[http://www.amazon.com/dp/8120413598 ''థ వేఫిల్ ఆఫ్ టాఫ్స్'' ] ఎం.ప్రభా రచించిన ఈ పుస్తకము, డూన్ నుండి వచ్చిన రచయితలకు వ్యతిరేకంగా వ్రాయబడింది. ఈ పుస్తకములో, " ఒక రచయిత ఎంత దనవంతుడై ఉంటే, అంత తక్కువ స్థాయిలో అతని రచన ఉంటుంది" అనే వ్రాశారు. ==ప్రముఖ పూర్వ విద్యార్థులు== పాఠశాల యొక్క పూర్వ విద్యార్ధులు డాస్కోలు అని పిలవబడుతారు. కాని సరైన పదం ''మాజీ-డాస్కోలు'' అని ఉండాలి ఎందుకంటే, డూన్ లో ప్రస్తుత విద్యార్ధులను కూడా డాస్కోలు అనే పిలుస్తారు. పూర్వ విదార్ధులను ''మాజీ-డాస్కోలు'' అని లేదా ''ఓల్డ్ బాయ్స్'' అని పిలుస్తారు. డాస్కో అనే పదం ''డూన్, స్కూల్'' అనే పదాల సంక్షిప్త పదం. ఒక డాస్కో యొక్క "విజయాన్ని" ఫుట్ ప్రజా సేవకు ప్రాముఖ్యత ఇస్తూ, ఈ విధంగా వర్ణించారు: :''పద్దెనిమిది -- ఆఖరి అధ్యాయం ముగిసినది, ఆఖరి పరీక్ష, ఆఖరి ఆట ముగిసే ఈల, ఆఖరి గోల్డెన్ నైట్, రైల్వే స్టేషన్‌లో ఆఖరి వీడుకోలు.'' ''పాఠశాలలో ఇంకా బాగా చేసి ఉండవచ్చని ఆలోచించడానికి ఇది సమయం కాదు. కాని చెడు అంతా మరిచిపోతాం మంచి మాత్రమే గుర్తుంటుందని తెలుసుకుని మీరు బయిలుదేరండి. '' ''పసుపు కార్డులు, ఎర్ర కార్డులు అన్ని కాల్చేయబడుతాయి కాని ఆనర్స్ పుస్తకము మాత్రం అట్టిపెట్టబడుతుంది. '' ''మీరు చేసిన గోల్‌లు మాత్రమే ఉంటాయి, మీరు చేయలేకపోయిన గోల్‌లు ఉండవు... '' ''మీరు పాఠశాలను వదులుతున్నప్పుడు, మీ వృత్తిలో తదుపరి అడుగు గురించి బహుశా ఇప్పటికే నిర్ణయం తీసుకొని ఉంటారు. '' ''మీ ప్రవర్తన ఎలాగ ఉండబోతుంది? '' ''మీరు మీ ఉపకరణాలు, మీ అవకాశాలను వాడి మరింత దానం, బలం, పలుకుబడిని పెంచబోతున్నారా? '' ''ఒక ధన సంపాదనా సమాజంలో మీరు ఒక విజయవంతమైన సభ్యుడు అవ్వలానేదే మీ కోరికా? మీ విద్య మీ దేశం మరింత పొందేందుకు వీలిస్తుందా లేదా దేశానికి ఇవ్వడానికా?'' ''మీరు వెనుక వదిలేసి వెళ్ళిన గురుతు (ఎందుకంటే దీనిని మీరు తీసుకు వెళ్ళలేరు) మలబార్ హిల్‌లో నిర్మించిన భవనమా లేదా మీరు సేవ చేసిన ప్రజల గుండెల్లో అది నిర్మించినదా?<ref name="sixtyyears" /> '' [[File:Sanjit Bunker Roy at Time 2010.jpg|thumb|left|160px|1962 నాటి డాస్కో విద్యార్థి, సామాజిక కార్యకర్త, [[బేర్‌ఫుట్ కళాశాల]] స్థాపకుడు బంకర్ రాయ్.]] డాస్కోలు, రాజకీయం, ప్రభుత్వ సేవ, భారత్, పాకిస్తాన్ సైన్యం, వ్యాపారం, పత్రికారంగం, కళ, సాహిత్య రంగాల్లో ప్రసిద్ధి చెందారు. వారిలో కొందరు: పూర్వ [[ప్రధానమంత్రి|ప్రధాన మంత్రి]] [[రాజీవ్ గాంధీ]], తొమ్మిది మంది కాబినెట్ మంత్రులు, ఇద్దరు ముఖ్య మంత్రులు, పలువురు [[భారత పార్లమెంటు|భారత దేశ కేంద్ర శాసన సభా]] సభ్యులు, రాష్ట్ర శాసన సభా సభ్యులు; ఒక ప్రసిద్ధ [[నక్సలైటు|నక్సలైట్]]; పంతొమ్మిది మంది జనరల్‌లు, ఇద్దరు అడ్మిరల్‌లు, భారత వాయు దళం, పాకిస్తాన్ వాయు దళం మాజీ అధినేతలు; ఇరవై నలుగురు దేశ రాయబారులు (భారతదేశం, పాకిస్తాన్, నేపాల్, యునైటెడ్ కింగ్డం దేశాలకు). [[File:Ramachandra guha.jpg|thumb|1973 నాటి డూన్ విద్యార్థి, ప్రముఖ చరిత్రకారుడు, కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ పురస్కార గ్రహీత [[రామచంద్ర గుహ]]]] విక్రం సేథ్, రామచంద్ర గుహ, విజయ్ ప్రశాద్, అమితావ్ ఘోష్ వంటి రచయితలు, ప్రన్నోయ్ రాయ్, కరణ్ థాపర్ వంటి పాత్రికేయులు, రోషన్ సేథ్, చంద్రచూర్ సింగ్ వంటి చలనచిత్ర నటులు, సమాజ సేవకుడు బున్కేర్ రాయ్, శిల్పి [[అనిష్ కపూర్]] - డాస్కోలే. తొలి భారతీయ రోడ్స్ స్కాలర్ లోవ్‌రాజ్ ఒక డాస్కో; ఒలింపిక్ బంగారు పతకం సాధించిన తొలి భారతీయుడు [[అభినవ్ బింద్రా|అభినవ్ బింద్ర]] ఒక డాస్కో; భారతదేశపు తొలి పర్వతారోహకుడు నందూ జయాల్ ఒక డాస్కో <ref name="hills" />. ==మూలాలు== {{Reflist|2}} ==బాహ్య లింకులు== *[http://www.doonschool.com/ డూన్ స్కూల్ యొక్క వెబ్ సైట్ ] *[http://www.dosco.org/ డూన్ స్కూల్ ఓల్డ్ బాయ్స్ సొసైటీ యొక్క వెబ్ సైట్] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726002347/http://www.dosco.org/ |date=2011-07-26 }} *[https://web.archive.org/web/20100626115311/http://doscos.ning.com/ ది డాస్కో నెట్వర్క్] నింగ్ లో *[http://www.flickr.com/search/?q=doon+school+ డూన్ ఛాయాచిత్రాలు, ఫ్లికర్ లో] *[http://www.facebook.com/home.php?#!/pages/The-Doon-School/38195718256?ref=ts ది డూన్ స్కూల్] ఫస్ బుక్ లో *[http://www.facebook.com/home.php?#!/group.php?gid=2251690129&amp;ref=ts డూన్ స్కూల్ అలుమ్ని] పేస్ బుక్ లో *[http://jtmgibson.typepad.com/ రేమేమ్బెరింగ్ జాక్ గిబ్సన్] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110208185049/http://jtmgibson.typepad.com/ |date=2011-02-08 }} ; వార్తలలో డూన్ *[http://economictimes.indiatimes.com/features/corporate-dossier/How-the-playing-fields-of-Doon-nurture-India-Incs-best-leaders-/articleshow/6872417.cms ''డూన్ యొక్క ఆటస్తాలాలు ఎలాగా ఇండియా ఇంక్ యొక్క ఉత్తమ నేతలను తయారు చేస్తుంది'' ] ది ఎకనామిక్ టైమ్స్; 2010 నవంబరు 5 *[http://www.hindustantimes.com/Boys-will-be-boys/Article1-617029.aspx ''Boys will be boys'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101125133300/http://www.hindustantimes.com/Boys-will-be-boys/Article1-617029.aspx |date=2010-11-25 }} హిందూస్తాన్ టైమ్స్ 2010 అక్టోబరు 26 *[http://www.ndtv.com/video/player/news/75-years-of-doon-school/171324 ''75 యియర్స్ అఫ్ డూన్ స్కూల్'' ] NDTV 2010 అక్టోబరు 22 *[http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/olympic_games/world_olympic_dreams/9075650.stm ''భారతీయ పధకాల విజేతలని తయారు చేసే పాఠశాల'' ] BBC 2010 అక్టోబరు 11 *[http://www.signonsandiego.com/news/world/20070616-0926-indiaseton.html ''ఎ స్టోరీడ్ ప్రేప్ స్కూల్ సీస్ ఓల్డ్ వేస్ ఎరోడ్...'' ] అసోసియేటడ్ ప్రెస్ 2007 జూన్ 16. *[https://web.archive.org/web/20110105112442/http://doononline.net/news/2006/06/the_andover_of_india_graduates.html ''ది ఆండోవెర్ అఫ్ ఇండియా? '' ][https://web.archive.org/web/20110105112442/http://doononline.net/news/2006/06/the_andover_of_india_graduates.html ''డూన్ గ్రాజువేట్లు ఉన్నత యు.ఎస్. ఉద్యోగాలను గెలిచారు'' ] ది వాల్ స్ట్రీట్ జర్నల్ 2006 జూన్ 3. *[http://www.hindu.com/thehindu/mag/2002/02/24/stories/2002022400630800.htm ''క్లిమ్బ్ ఎవెర్య్ మౌంటైన్'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20020428043058/http://www.hindu.com/thehindu/mag/2002/02/24/stories/2002022400630800.htm |date=2002-04-28 }} ది హిందూ ఫిబ్ 24, 2002. *[http://topics.nytimes.com/top/news/international/countriesandterritories/india/index.html?query=DOON%20SCHOOL&amp;field=org&amp;match=exact, ''ఇండియాస్ ఓల్డ్ స్కూల్ టై: ది హర్రో బై ది హిమాలయాస్'' ] ది న్యూ యార్క్ టైమ్స్ 1985 నవంబరు 12. {{coord missing|Uttarakhand}} {{DEFAULTSORT:Doon School}} [[వర్గం:భారతదేశములోని బోర్డింగ్ పాఠశాలలు]] [[వర్గం:భారత్ లోని కలోనియల్ పాఠశాలలు]] [[వర్గం:రౌండ్ స్కొయర్ పాఠశాలలు]] [[వర్గం:డాస్కో]] [[వర్గం:డెహ్రాడున్ లో విద్య]] [[వర్గం:భారతదేశములోని బాలల పాఠశాలలు]] k7wnvvcwkm1b5i0l9pgjhcxbs8ox6la 0 109835 4907842 4025030 2026-07-18T14:08:49Z Kopparthi janardhan1965 124192 సాంకేతిక వర్గం 4907842 wikitext text/x-wiki {{Infobox Film | name = సొంతవూరు | image = TeluguFilm SonthaVooru.jpg | image_size = | caption = | director = పి. సునీల్ కుమార్ రెడ్డి | producer = [[యక్కలి రవీంద్రబాబు]], కిషోర్ బసిరెడ్డి | writer = | narrator = | starring = [[రాజా]]<br>[[తీర్థ]]<br> [[ఎల్.బి.శ్రీరామ్]] | music = సాకేత్ సాయిరామ్ | cinematography = సాబు జేమ్స్ | editing = | studio = శ్రావ్య ప్రొడక్షన్స్ | distributor = | released = 21 March 2009 | runtime = | country = {{IND}} | language = [[తెలుగు]] | budget = | gross = | preceded_by = | followed_by = }} సొంతవూరు 2009 లో విడుదలైన తెలుగు సినిమా. [[రాజా (నటుడు)|రాజా]], తీర్థ, [[ఎల్. బి. శ్రీరామ్|ఎల్ బి శ్రీరామ్]] ప్రధాన పాత్రల్లో నటించారు. పి.సునీల్ కుమార్ రెడ్డి దర్శకత్వం వహించాడు . ముంబై ఫిల్మ్ ఫెస్టివల్ & పూణే ఇంటర్నేషనల్ ఫిల్మ్ ఫెస్టివల్ వంటి అనేక జాతీయ & అంతర్జాతీయ చలన చిత్రోత్సవాలలో ఈ చిత్రాన్ని ప్రదర్శించారు . <ref>http://www.mumbaifilmfest.com/images/pdf/Native_Village.pdf</ref> <ref>{{వెబ్ మూలము|url=http://www.puneinternationalfilmfestival.com/pdf/indian-cinema.pdf|title=Archived copy}}</ref> ఈ చిత్రానికి నాలుగు [[నంది పురస్కారాలు|నంది అవార్డులు వచ్చాయి]] . <ref>http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-cinemaplus/the-uprooted-five/article3365514.ece</ref> గ్రామీణ జీవితాన్ని చిత్రించే సినిమా. అమాయక గ్రామస్థులు ప్రభుత్వ అభివృద్ధి ప్రణాళికల ద్వారా నిరంతరం ఎలా దోపిడీకి గురవుతున్నారనేది చిత్ర ఇతివృత్తం. ఈ చిత్రం [[ప్రత్యేక ఆర్థిక మండలి]] బాధితుల గురించి సాధారణ ప్రజాజీవితంపై దాని ప్రభావాన్నీ చిత్రీకరిస్తుంది. <ref>{{Cite web |url=http://www.hindu.com/2010/10/19/stories/2010101959940300.htm |title=ఆర్కైవ్ నకలు |access-date=2020-08-19 |website= |archive-date=2010-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101023174614/http://www.hindu.com/2010/10/19/stories/2010101959940300.htm |url-status=dead }}</ref> == నటీనటులు == * బుజ్జిగాడుగా [[రాజా (నటుడు)|రాజా]] * రుద్రుడుగా [[ఎల్. బి. శ్రీరామ్|ఎల్బీ శ్రీరామ్]] * మల్లిగా తీర్థ * నాయుడుగా [[జీవా]] * రెడ్డిగా [[టి.యస్.విజయచందర్|విజయచందర్]] * దేవుడు బాబుగా [[తనికెళ్ళ భరణి|తనికెళ్ళ భరణి]] * కార్ మెకానిక్‌గా [[ ధీర్ చరణ్ శ్రీవాస్తవ్|ధీర్ చరణ్ శ్రీవాస్తవ్]] * [[ఎం. ఎస్. నారాయణ|ఎం.ఎస్.నారాయణ]] * [[జయప్రకాశ్ రెడ్డి|జయ ప్రకాష్ రెడ్డి]] * [[రాళ్ళపల్లి (నటుడు)|రాళ్లపళ్లి]] == సాంకేతిక వర్గం == * దర్శకుడు: పి.సునీల్ కుమార్ రెడ్డి * సంగీతం: సాకేత్ సాయిరాం * సంభాషణలు: ఎల్.బి.శ్రీరామ్ * ఛాయ గ్రహణం: సాబు జేమ్స్ * కూర్పు: శ్రీ గుహ * నిర్మాత: యక్కలి రవీంద్రబాబు_ కిషోర్ బాసిరెడ్డి * నిర్మాణ సంస్థ: శ్రావ్య ప్రొడక్షన్స్ * విడుదల:21:03:2009. == అవార్డులు == === 2009 నంది పురస్కారాలు === * ఉత్తమ చిత్రం * తీర్థ - ఉత్తమ నటి * [[ఎల్. బి. శ్రీరామ్]] - ఉత్తమ మాటల రచయిత * [[ఎల్. బి. శ్రీరామ్]] - ఉత్తమ పాత్రోచిత నటన == మూలాలు == <references /> {{నంది పురస్కారాలు}} [[వర్గం:2009 తెలుగు సినిమాలు]] [[వర్గం:నంది ఉత్తమ చిత్రాలు]] 0hw791coycvfxzgv1ofowticns37m9o 0 111270 4908003 4844237 2026-07-19T02:29:15Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4908003 wikitext text/x-wiki {{Coord|51|30|03|N|0|07|19|W|region:GB_type:landmark|display=title}} {{Infobox bridge| | image = River Thames and Westminster Bridge, London-17Aug2009.jpg | image_size=300px | bridge_name = వెస్ట్‌మిన్‌స్టర్ వంతెన | caption = [[River Thames]]: the bridge nearest the camera is Westminster Bridge, the next bridge is [[Lambeth Bridge]], and bridge just visible in the distance is [[Vauxhall Bridge]]<br>(as seen from the [[London Eye]] observation wheel) | official_name = | locale = [[London]], [[England]] | carries = Motor vehicles <br />Pedestrians | crosses = [[River Thames]] | maint = | open = 1862 | below = | traffic = | design = [[Arch Bridge]] | toll = | mainspan = | length = | width = | heritage = [[Listed building|Grade II* listed structure]] }} [[File:Canaletto Westminster Bridge 1747.jpg|thumb|1746 తొలినాళ్లలో కానాలెట్టోచే రంగులు వేయబడిన వెస్ట్‌మిన్‌స్టర్ వంతెన.]] [[File:Westminster Bridge 1750.jpg|thumb|వెస్ట్‌మిన్‌స్టర్ వంతెన, 1750వంతెన యజమానులు అప్పటి 'హార్స్ ఫెర్రి' ఆపరేటర్లకు, స్థానిక వంతెన సిబ్బందికి పరిహారం చెల్లించాల్సి వుండేది.]] [[File:Westminster Bridge and Lambeth Bridge 1897.jpg|thumbnail|left|280px|1897లోని లాంబెత్ ప్యాలస్, లాంబెత్ వంతెన, హౌస్ ఆఫ్ పార్లమెంట్, వెస్ట్‌‌మిన్‌స్టర్ వంతెనలను చూపించే మ్యాప్.]] [[File:Rocque Vauxhall and Westminster (cropped).png|left|upright|280x280px|thumb|వెస్ట్‌‌మిన్‌స్టర్ &amp; లాంబెత్, 1746. 1740లో ప్రారంభించబడిన వెస్ట్‌‌మిన్‌స్టర్ వంతెన, వెస్ట్‌‌మిన్‌స్టర్ నుంచి లాంబెత్ ను అనుసంధానిస్తుంది; నిర్మాణం కావాల్సిన వాక్స్ హాల్ బ్రిడ్జ్ సైట్ లో హంట్లీ ఫెర్రి నదిని దాటుతున్న దృశ్యం.]] [[File:Westminster bridge night.jpg|thumb|రాత్రి వేళల్లో వెస్ట్‌‌మిన్‌స్టర్ వంతెన దాని పరిసర ప్రాంతాలు.]] [[File:Turner-The Burning of the Houses of Lords and Commons.jpg|thumb|హౌస్ ఆఫ్ లార్డ్స్ అండ్ కామన్స్ రగులుతుండగా కుడివైపున వెస్ట్‌‌మిన్‌స్టర్ వంతెన ఉన్న దృశ్యం 1835లో జే.ఎమ్.డబ్ల్యూ. టర్నర్ చిత్రీకరించింది.]] '''వెస్ట్‌మిన్‌స్టర్ వంతెన''' నడక మార్గంతో కూడిన వంతెన థేమ్స్ నదిపై వెస్ట్‌మిన్‌స్టర్, [[మిడిల్‌సెక్స్|మిడిల్సెక్స్]] తీరం, లాంబెత్, సర్రే తీరం మధ్యన ఇప్పటి [[గ్రేటర్ లండన్]], [[ఇంగ్లాండు|ఇంగ్లాండ్]] ఉంది. ==చరిత్ర== 600 సంవత్సరాల క్రితం వరకు, లండన్ వంతెన‌కు సమీపంలోని వంతెన కింగ్స్‌టన్‌లోనే వుండేది. 1664 నాటి కాలంలోనే వెస్ట్‌మినిస్టెర్ వంతెన నిర్మాణానికి ప్రతిపాదన జరిగింది. ఈ ప్రతిపాదనను లండన్ కార్పొరేషన్, సిబ్బంది వ్యతిరేకించారు. 1722లో మరింత వ్యతిరేకత ఉన్నప్పటికి, 1729లో పుట్నీలో కొయ్యలతో కొత్త వంతెన నిర్మాణం కావడంతో ఈ పథకానికి 1736లో పార్లమెంటు ఆమోదం లభించింది. ప్రైవేటు ఆర్థిక పెట్టుబడులు, లాటరీలు, గ్రాంట్లతో, స్విట్జర్లాండ్ ఆర్కిటెక్ట్ ఛార్లెస్ లాబ్లే రూపకల్పన చేసిన వెస్ట్‌మిన్‌స్టర్ వంతెన 1739-50 మధ్య కాలంలో నిర్మితమైంది. వెస్ట్‌మిన్‌స్టర్ వంతెనకు లండన్ నగరం తన స్పందన తెలుపుతూ 1760-63 మధ్యకాలంలో లండన్ వంతెన మీది నిర్మాణాలను తొలగించి విస్తీర్ణ పరచింది. నగరం కూడా 1769లో ఆవిష్కరించబడిన, బ్లాక్ ఫ్రియార్స్ బ్రిడ్జ్‌‌పై తన పనులను ప్రారంభించింది. ఆ సమయంలోనే క్యూ వంతెన (1759), బట్టార్సియా వంతెన (1773), రిచ్ మాండ్ వంతెన (1777) తదితర వంతెనల పనులు కూడా అప్పుడే మొదలయ్యాయి. ఈ వంతెన దక్షిణ లండన్ అభివృద్ధికి సహాయపడటంతోపాటు దక్షిణ తీరంలోని నౌకాశ్రయాలతో ప్రత్యక్ష సంబంధాలకు ఉత్తర తీర ప్రాంతాల విస్తీర్ణానికి తోడ్పడుతుంది. రవాణా రాకపోకలకు ఎలాంటి అంతరాయం కలిగించకుండా ఆక్స్‌ఫోర్డ్ స్ట్రీట్ గుండా లండన్ బ్రిడ్జ్ మీదుగా నగరంలోకి ప్రవేశించడానికి దోహదపడుతుంది. ఇందు కోసం మరికొన్ని బై-పాస్ రోడ్లు ఆవిర్భవించాయి. ఈ కారణంగా ఒకప్పటి సర్రేలో భాగమైన సౌత్‌వార్క్‌లోని ఎలిఫాంట్ అండ్ కాస్ల్ కూడలి సంక్లిష్టం అయ్యింది. దీని నిర్వహణ ఖర్చులు మరింత భారంగా మారడంతో 19వ శతాబ్ది కాలంలో దీని పరిస్థితి దయనీయంగా మారింది. ప్రస్తుత థామస్ పేజ్‌చే రూపొందించబడి 1862<ref>{{Cite web |url=http://thames.me.uk/s00130.htm |title=వేర్ థేమ్స్ స్మూత్ వాటర్ల్ గైడ్ |access-date=2011-03-02 |archive-date=2011-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110427181954/http://thames.me.uk/s00130.htm |url-status=dead }}</ref>లో ప్రారంభించబడింది. మొత్తం పొడవులోని{{convert|252|m|ft|1}}, 26మీటర్ల వెడల్పులో ఇది దృఢమైన ఇనుముతో ఏడు ధనురాకార గోతిక్ భవన నిర్మాణ నైపుణ్యంతో ఛార్లస్ బార్రి (వెస్ట్మిన్‌స్టర్ ప్యాలెస్ భవన నిర్మాణ రూపకర్త) రూపొందించబడింది. మధ్య లండన్‌లో ఇది అత్యంత పురాతనమైన వంతెన. హౌస్ ఆఫ్ కామన్స్‌లోని సీట్ల రంగు మాదిరిగానే వంతెన అత్యధిక భాగం పచ్చ రంగు పూయబడి వుంటుంది. హౌస్ ఆఫ్ కామన్స్ వెస్ట్‌మిన్‌స్టర్ ప్యాలెస్ పక్కనే వంతెనకు సమీపంలో ఉంటుంది. ఇది లాంబెత్ వంతెనకు పూర్తి విరుద్ధమైనది. లాంబెత్ వంతెన హౌస్ ఆఫ్ లార్డ్స్‌లోని సీట్ల రంగు మాదిరిగా ఎరుపు రంగులో ఉంటుంది. ఈ వంతెన హౌస్ ఆఫ్ పార్లమెంటుకు ఎదురుగా దర్శనమిస్తుంది. 2005లో దీని సంప్రోక్షణ పనులు చేపట్టగా, 2007లో పూర్తయ్యాయి. వంతెనకు పూర్తిగా కొత్త రంగులు దిద్దడం, తుప్పు పట్టిన ఇనుమును మార్చడం వంటి పనుల ద్వారా వంతెన పూర్వ వైభవాన్ని సంతరించుకుంది. ఇంటర్‌సర్వ్ కాంట్రాక్టర్లు, ఇంజనీర్లు టోని జీ అండ్ పార్టనర్లు ఈ పనులను పూర్తి చేశారు. ఈ వంతెన వెస్ట్‌మిన్‌స్టర్ ప్యాలెస్‌ను నది పశ్చిమ భాగం నుంచి కౌంటీ హాల్‌తోను, తూర్పున లండన్ ఐతోను అనుసంధానిస్తుంది. అదే విధంగా ఆరంభ కాలంలో లండన్ మారథాన్ ఇక్కడే ముగిసేది. వంతెన దిగువున హంగర్‌ఫోర్డ్ పాదచారుల వంతెన, ఎగువన లాంబెత్ వంతెన ఉన్నాయి. 1981<ref>{{IoE|204781}} 27 నవంబర్ 2008లో పునరుద్ధరించబడింది</ref>లో ఈ వంతెన నిర్మాణ తీరులో రెండో గ్రేడ్*ను సాధించింది. ==జనరంజక సంస్కృతిలో== 2002లో వచ్చిన సైన్స్ ఫిక్షన్ [[సినిమా|చిత్రం]] ''28 డేస్ లేటర్‌''లో కోమాలో నుంచి కోలుకునే ప్రధాన పాత్రధారి, నిర్మానుష్యంగా మారిన లండన్‌ను చూసి, మనుషుల కోసం వెస్ట్‌మిన్‌స్టర్ వంతెనపై నడుచుకుంటూ వెళతాడు. లండన్ సాంప్రదాయ పరుగు పందెమైన బ్రిడ్జెస్ హ్యాండిక్యాప్ రేస్‌లో, వెస్ట్‌మిన్‌స్టర్ వంతెనే ఆరంభ, ముగింపు ప్రాంతం. [[విలియం వర్డ్స్ వర్త్|విల్లియమ్ ఓడ్స్ వర్త్]] 14 పాదాల పద్యం''ను వెస్ట్‌మిన్‌స్టర్ వంతెన మీద సెప్టెంబర్ 3, 1802''లో రాశారు. బ్రిటీష్ సైన్స్ ఫిక్షన్ శీర్షిక డాక్టర్ హూలో, వెస్ట్‌మిన్‌స్టర్ వంతెనలోని పలు ప్రాంతాలను చిత్రీకరణకు ఉపయోగించుకున్నారు. వాస్తవానికి 1964లో ది దాలెక్ ఇన్వేషన్ ఆఫ్ ఎర్త్ అనే సీరియల్లో నిర్మానుష్యంగా ఏకాంతంగా ఉన్న కట్టడంకోసం దీన్ని వినియోగించుకున్నారు. పలు దాలెక్స్ వంతెనపై నుంచి, వంతెనను ఆనుకుని ఉన్న ఆల్బర్ట్ ఎంబాక్‌మెంట్ మీదుగా వెళ్ళాయి. శీర్షికను మళ్లీ చిత్రీకరించినప్పుడు కూడా ఈ ప్రాంతాన్ని నిర్మాణ బృందం 2005లో మరో మారు ఉపయోగించుకుంది. ''రోస్'' అనే ఈ భాగంలో తొమ్మిదవ డాక్టర్, రోస్ టైలర్ లు వంతెనపై పరుగెడతారు. డాక్టర్ హూ సౌండ్ ట్రాక్ అనే ఆల్బమ్‌లో ఈ వంతెన పేరుతో విడిగా ట్రాక్ ఉంది. మోంటి పైథాన్ యొక్క సర్కస్ విన్యాసాలైన "నేషన్ వైడ్"లో వంతెన ప్రముఖ భూమికను పోషించింది ("హామ్లెట్", ఎపిసోడ్ 43). రిపోర్టర్ జాన్ డల్ (గ్రాహమ్ చాప్మన్) ను ఇక్కడకు పంపి వంతెనపై కుర్చీ వేసుకుని కూర్చుని కాళ్ళకు ప్రశాంతంగా విశ్రాంతి ఇవ్వడం సాధ్యపడుతుందో లేదో కనుగొనాల్సిందిగా ఆదేశించారు. ఓ పోలీసు (మైకేల్ పలిన్) అతని కుర్చీని స్వాధీనం చేసుకుని, దానికి పక్క వీధిలో నిలబడి ఉన్న ఒక మహిళ (టెర్రి జోన్స్) వద్ద నుంచి దొంగతనం చేయబడిందని చెప్పాడు. కుర్చీని సదరు మహిళకు తిరిగి ఇవ్వడానికి బదులుగా ఆ మహిళను కిందికి త్రోసేసి, అదేలాగే ఉన్న మరో కుర్చీని తీసుకుని రిపోర్టర్ పక్కనే కూర్చున్నాడు. ఆ తరువాత అతను అక్కడ నడుస్తున్న లేదా కూర్చున్న వ్యక్తుల నుంచి పలు రకాల వస్తువులను బీరు కోసం పడవేసి పగలగొడుతున్నాడు. (అద్దం పగులుతున్న శబ్దం ఆ వెంటనే అలారమ్ మోత వినిపించింది. 2000లో వచ్చిన ''102 డాల్మేషియన్'' చిత్రంలో, క్రూయెల్లా డి విల్‌కు [[బిగ్ బెన్]] గడియారం శబ్దం వినగానే మతిభ్రమించి పోతుంది.ఆ సమయంలో వెస్ట్‌మిన్‌స్టర్ వంతెన మీద నుంచి చూడగా ఆమెకు తెలుపు నలుపు మచ్చలుగా (డాల్మేషియన్ల ప్యాటన్) లాగే కనిపిస్తుంది. ==సూచనలు== {{reflist}} ==బాహ్య లింకులు== * [https://web.archive.org/web/20101113181638/http://www.earthpano.com/greatbritain/london/westminsterbridge/westminsterbridge.htm ఇంటరాక్టివ్ పానోరమా: వెస్ట్‌మిన్‌స్టర్ బ్రిడ్జ్] 1hf94lsz27qobbguat4man18gwbkhhy 0 120759 4907843 4889541 2026-07-18T14:15:11Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4907843 wikitext text/x-wiki '''రాజనీతి శాస్త్రము''' ({{lang|en|political science}}) ఒక సాంఘిక శాస్త్రము.రాజ్యాన్ని ప్రభుత్వాన్నిఅధ్యయనం చేయడమే రాజనీతిశాస్త్ర అధ్యయనం. అయితే ఇది సాంప్రదాయంగా వస్తున్న నిర్వచనం.ఆధునిక కాలంలో రాజనీతి శాస్త్రము 'శక్తినీ', అధికారాన్నీ' అధ్యయనం చేస్తొంది. స్థూలంగా రాజ్యం, [[ప్రభుత్వం]], రాజకీయాల గురించి అధ్యయనం చేస్తుంది. "రాజనీతి శాస్త్రము" అంటే రాజ్యాన్ని గురించి అధ్యయనం" అని [[అరిస్టాటిల్]] నిర్వచించారు.[[అరిస్టాటిల్]] మానవుడు సంఘజీవి అని పేర్కొన్నాడు.అదే విధంగా మానవుడు రాజకీయజీవి అని కూడా తెలిపాడు.ఆది నుండి మానవుడు సమాజంలో సభ్యుడిగా వుంటూ, క్రమేపి రాజకీయజీవిగా మారి, రాజ్య ప్రభుత్వాలను ఏర్పారుచుకున్నాడు. ఈ రంగంలో నిపుణులను '''రాజనీతి శాస్త్రవేత్తలు''' అంటారు. ప్రధానంగా [[Normativity|నైతిక]] దృష్టితో [[value judgments|విలువ నిర్ణయాల]] ద్వారా రాజకీయాలను అంచనా వేసే [[political philosophy|రాజకీయ తత్వశాస్త్రం]] కంటే భిన్నంగా, రాజనీతి శాస్త్రం వాస్తవంగా ఉన్న విషయాలను వివరించడం, విశదీకరించడంపై దృష్టి పెడుతుంది; నైతిక నిర్ణయాలకంటే [[empirical evidence|అనుభవ ఆధారాలకు]] ప్రాధాన్యత ఇస్తుంది.<ref>{{Cite web |title=Is there a difference beteeen political philosophy and political science? |url=https://bigthink.com/videos/is-there-a-difference-beteeen-political-philosophy-and-political-science/ |access-date=2026-03-16 |website=Big Think |language=en-US}}</ref> రాజనీతి శాస్త్రం 19వ శతాబ్దం చివరలో [[empiricism|అనుభవపరిజ్ఞానం]], [[positivism|పాజిటివిజం]] వ్యాప్తి నేపథ్యంలో స్వతంత్ర విద్యా విభాగంగా రూపు దిద్దుకుంది. విశ్వవిద్యాలయాల వృత్తిపరమైన అభివృద్ధి, 1903లో [[American Political Science Association|అమెరికన్ పొలిటికల్ సైన్స్ అసోసియేషన్]] స్థాపన మొదలైన అంశాల నేపథ్యంలో ఇది చరిత్ర, తత్వశాస్త్రం, చట్టం నుండి వేరుపడింది. 1950ల [[Behavioralism|వర్తనవాద విప్లవం]] మానవ ప్రవర్తనను నిష్పక్షపాతంగా, శాస్త్రీయంగా వివరించడానికి [[Quantitative research|పరిమాణాత్మక పరిశోధన పద్ధతులు]] — [[Survey sampling|సర్వేలు]], [[Historiography|చారిత్రక విశ్లేషణ]], అనుభవ పరీక్షణ — వినియోగంపై దృష్టి మళ్ళించడంలో కీలక పాత్ర పోషించింది. == చరిత్ర == సామాజిక శాస్త్రంగా, ఆధునిక రాజనీతి శాస్త్రం 19వ శతాబ్దం రెండవ భాగంలో రూపుదిద్దుకోవడం ప్రారంభించింది; రాజకీయ [[philosophy|తత్వశాస్త్రం]], చరిత్ర నుండి వేరుపడసాగింది.<ref name=":1">{{Cite journal |last=Bevir |first=Mark |date=2022 |title=A History of Political Science |url=https://www.cambridge.org/core/elements/history-of-political-science/F1FADCBCCCCB95BB3B8DF694A0A805F3 |journal=Cambridge University Press |language=en |doi=10.1017/9781009043458|isbn=978-1-009-04345-8 |url-access=subscription }}</ref> 19వ శతాబ్దం చివరి వరకు కూడా రాజనీతి శాస్త్రాన్ని చరిత్ర నుండి వేరైన స్వతంత్ర రంగంగా పరిగణించడం అసాధారణంగా ఉండేది.<ref name=":1"/> "రాజనీతి శాస్త్రం" అనే పదాన్ని ఎల్లప్పుడూ [[political philosophy|రాజకీయ తత్వశాస్త్రం]] నుండి వేరుగా చూడలేదు. ఈ ఆధునిక విభాగానికి నైతిక తత్వం, రాజకీయ ఆర్థిక శాస్త్రం, [[political theology|రాజకీయ వేదాంతం]], చరిత్ర తదితర రంగాలు పూర్వగాములుగా నిలిచాయి.<ref>{{Citation needed|date=April 2024}}</ref> సాధారణంగా, శాస్త్రీయ [[political philosophy|రాజకీయ తత్వశాస్త్రం]] ప్రధానంగా [[Greece|గ్రీకు]], [[Age of Enlightenment|జ్ఞానోదయ]] ఆలోచనలతో నిర్వచించబడుతుంది.<ref>{{Cite book |last=Zeitlin |first=Irving M. |title=Rulers and Ruled: An Introduction to Classical Political Theory |url=https://archive.org/details/rulersruledintro0000zeit |date=1997 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0-8020-7877-3 |doi=10.3138/9781442679498|jstor=10.3138/9781442679498 }}</ref> రాజనీతి శాస్త్రవేత్తలు "[[modernity|ఆధునికత]]", సమకాలీన [[nation state|జాతీయ రాజ్యం]] అధ్యయనంపై ఎక్కువ శ్రద్ధ చూపుతారు; శాస్త్రీయ అధ్యయనంతో పాటు [[sociologists|సామాజిక శాస్త్రవేత్తలతో]] పదజాలాన్ని కూడా పంచుకుంటారు (ఉదా: [[structure and agency|నిర్మాణం, కర్తృత్వం]]).<ref>{{Cite journal |last=Sigelman |first=Lee |date=2010 |title=Terminological Interchange Between Sociology and Political Science |url=https://archive.org/details/sim_social-science-quarterly_2010-12_91_4/page/n9 |journal=Social Science Quarterly |volume=91 |issue=4 |pages=883–905 |doi=10.1111/j.1540-6237.2010.00740.x |jstor=42956439 |issn=0038-4941}}</ref> 19వ శతాబ్దం చివరలో విశ్వవిద్యాలయాల్లో రాజనీతి శాస్త్రం పేరుతో విభాగాలు, పీఠాలు ఏర్పడటంతో ఈ రంగం వర్సిటీ విభాగంగా గుర్తింపు పొందింది. "రాజనీతి శాస్త్రవేత్త" అనే పదవిని సాధారణంగా ఆ రంగంలో డాక్టరేట్ లేదా మాస్టర్స్ పట్టా పొందినవారికి వర్తిస్తారు.<ref>{{Cite web |title=How to Become a Political Scientist |url=http://www.bls.gov/ooh/life-physical-and-social-science/political-scientists.htm#tab-4 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180627210137/https://www.bls.gov/ooh/life-physical-and-social-science/political-scientists.htm#tab-4 |archive-date=27 June 2018 |access-date=13 September 2016 |agency=Bureau of Labor Statistics, U.S. Department of Labor}}</ref> గత రాజకీయ అధ్యయనాలను ఒకే విభాగంలో విలీనం చేయడం ఇప్పటికీ కొనసాగుతోంది. [[American Political Science Association|అమెరికన్ పొలిటికల్ సైన్స్ అసోసియేషన్]], ''[[American Political Science Review|అమెరికన్ పొలిటికల్ సైన్స్ రివ్యూ]]'' వరుసగా 1903, 1906లో స్థాపించబడ్డాయి — [[politics|రాజకీయాల]] అధ్యయనాన్ని ఆర్థిక శాస్త్రం, ఇతర సామాజిక దృగ్విషయాల నుండి వేరు చేయడానికి ఇవి ప్రయత్నించాయి. APSA సభ్యత్వం 1904లో 204 నుండి 1915 నాటికి 1,462కి పెరిగింది.<ref name=":1"/> చరిత్ర, తత్వం, చట్టం, సామాజిక శాస్త్రం, ఆర్థిక శాస్త్రం నుండి వేరుగా రాజనీతి శాస్త్ర విభాగాలు నెలకొల్పడంలో APSA సభ్యులు కీలక పాత్ర పోషించారు.<ref name=":1"/> [[File:Map_of_unitary_and_federal_states.svg|right|300px|thumb|upright=1.5|ప్రపంచ దేశాలను [[federation|సమాఖ్య]] (ఆకుపచ్చ) రాజ్యాలు, [[unitary state|ఏకీకృత]] (నీలం) రాజ్యాలుగా విభజించే ప్రపంచ పటం — రాజనీతి శాస్త్రానికి సంబంధించిన రచన]] ''[[Political Science Quarterly|పొలిటికల్ సైన్స్ క్వార్టర్లీ]]'' పత్రికను 1886లో అకాడమీ ఆఫ్ పొలిటికల్ సైన్స్ స్థాపించింది. దాని తొలి సంచికలో [[Munroe Smith|మన్రో స్మిత్]] రాజనీతి శాస్త్రాన్ని "రాజ్యం గురించిన శాస్త్రం" అని నిర్వచించారు — రాజ్య నిర్మాణం, విధులు, రాజ్యాల మధ్య సంబంధాలు దీని పరిధిలో ఉంటాయని తెలిపారు.<ref>{{Cite journal |last=Smith |first=Munroe |date=1886 |title=Introduction: The Domain of Political Science |url=https://archive.org/details/sim_political-science-quarterly_1886-03_1_1/page/2 |journal=Political Science Quarterly |volume=1 |issue=1 |page=2 |doi=10.2307/2139299 |jstor=2139299 }}</ref> 1940వ దశకం చివరలో రాజనీతి శాస్త్రాన్ని ప్రోత్సహించడానికి UNESCO చేసిన కృషిలో భాగంగా, అంతర్జాతీయ రాజనీతి శాస్త్ర సంఘం 1949లో స్థాపించబడింది; ఫ్రాన్స్‌లో 1949, బ్రిటన్‌లో 1950, పశ్చిమ జర్మనీలో 1951లో జాతీయ సంఘాలు ఏర్పడ్డాయి.<ref name=":1"/> 1903లో స్థాపించబడిన అమెరికన్ పొలిటికల్ సైన్స్ అసోసియేషన్ (APSA) రాజనీతి శాస్త్ర అధ్యయనానికి ముఖ్యమైన వృత్తిపరమైన సంస్థ; 100కు పైగా దేశాల్లో 11,000 మందికి పైగా సభ్యులకు సేవలందిస్తోంది.<ref>{{Cite web |title=About APSA |url=https://apsanet.org/about/about-apsa/ |access-date=2025-09-08 |website=American Political Science Association (APSA) |language=en-US}}</ref> క్రీ.పూ. 4వ శతాభ్దానికి పూర్వమే రాజనీతిశాస్త్ర వికాసం ఆరంభమయింది.గ్రీకులు తత్వశాస్త్రము నుండి దీనిని వేరుచేసి, స్వతంత్ర సాంఘికశాశాస్త్రంగా మారడానికి కృషి చేసారు.రాజకీయ వ్యవహారాల అధ్యయనానికి మొదటగా శాస్త్రియతను కల్పించినది గ్రీకులే. == ప్రాచీనకాలంలో రాజనీతిశాస్త్ర అభివృద్ధి == క్రీ.పూ. 4వ శతాభ్దానికి పూర్వమే గ్రీకులు రాజకీయాలను క్రమ పద్ధతిలో అధ్యయనం చేయడం ఆరంభించారు.గ్రీకు తత్వవేత్తలయిన [[ప్లేటో]], [[అరిస్టాటిల్]]లు రాజకీయాలు అను పదమును ఒక సమగ్ర భావనలో వాడారు.గ్రీకులు తత్వశాస్త్రము నుండి దీనిని వేరుచేసి నైతిక విలువలు గల శాస్త్రముగా భావించారు.. == మధ్యయగములలో రాజనీతిశాస్త్ర అభివృద్ధి == మధ్యయగాలలో దీనిని చర్చి యొక్క మతపరమైన కార్యకలాపాలను వివరించు శాఖగా గుర్తించారు.[[యూరప్]]లో సంస్కరణల కాలం వరకు రాజకీయాలు చర్చి ఆధిపత్యానికి లోఅబడి నడుచుకొనేవి. == ఆధునికకాలంలో రాజనీతిశాస్త్ర అభివృద్ధి == ఆధునికకాలంలో రాజ్యం యొక్క పరిమాణంలోను, విధులలోను అనేక మార్పులు సంభవించాయి.రాజ్యపరిధి విస్తరించబడడంతో ప్రభుత్వ పాలన సంక్లిష్టంగా మారింది.ఫలితంగా రాజనీతి శాస్త్రము వాస్తవ ధోరణులను, లౌకిక దృక్పధాన్ని సంతరించుకుంది.పారిశ్రామిక విప్లవం తరువాత పెట్టుబడీదారి వ్యవస్థ ఉధ్బవించడంతో రాజ్య విధులలో మార్పులు వచ్చాయి.అంతకుముందు రాజ్యం, శాంతి భద్రతలకు సంబంధించిన విధులను మాత్రమే నిర్వహించవలసివచ్చేది.క్రమేపీ రక్షణ విధులతో పాటు, వర్తక, వాణిజ్య వ్యాపారాలను నియంత్రించడం, బ్యాంకింగ్ వ్యవస్థను నిర్వహించడం, మార్కెట్ లను నడిపించడం, సంక్షేమ పధకాలు నిర్వహిం చడం మొదలయిన విధులను నిర్వహించుట మొదలయింది. == శాస్త్రీయ దృక్పధం == రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం తరువాత, ప్రవర్తన వాదం' రాజనీతిశాస్త్ర అధ్యయనానికి కొత్త దృక్పధాన్ని అలవాటు చేసింది.1950,60 దశకాలలో రాజనీతి శాస్త్ర అధ్యయనానికి శాస్త్రీయతకు ప్రాధాన్యం ఉండాలనే భావం బలపడింది.[[జీవ శాస్త్రము]], [[భౌతిక శాస్త్రము]] వలనే ప్రామాణిక పరిశోధనలు చేపట్టడం మొదలయింది.దీని ఫలితంగా రాజనీతి శాస్త్ర అధ్యయనం రాజకీయ వ్యవస్థతో పాటు, దాని విధులు, అది పనిచేయు తీరును, వాటిని ప్రభావితం చేయు అంశాలను వివరించింది. == మార్కిస్టు దృక్పధం == 19వ దశాబ్దంలో [[కార్ల్ మార్క్స్]] ప్రతిపాదించిన 'మార్కిస్టు దృక్పధం'రాజనీతి శాస్త్రమును మరో తరహాలో అవిష్కరించింది..అయితే మార్క్స్ రాజ్యం వర్గ సంస్థ అని, అది ధనిక వర్గాల ప్రయోజనాలను కాపాడుతుందని, పేదల ప్రయూజనాలను కాపాడుటకు వర్గపోరాటం తప్పదని, విప్లవ ఫలితంగా వ్యక్తిగత ఆస్తి, ధనిక-పేద వర్గాలు రద్దయి సమసమాజం ఏర్పడునని మార్క్స్ భావించాడు. === వర్తన విప్లవం, నూతన సంస్థావాదం === 1950, 1960లలో [[Behavioralism|వర్తన విప్లవం]] ఈ రంగాన్ని తీవ్రంగా ప్రభావితం చేసింది — వ్యక్తి, సమూహ ప్రవర్తనను క్రమబద్ధంగా, శాస్త్రీయంగా అధ్యయనం చేయడంపై దృష్టి నిలిచింది. చట్టపు గ్రంథాల వివరణ లేదా సంస్థలపై కాకుండా రాజకీయ ప్రవర్తన అధ్యయనంపై దృష్టి పెట్టడం ఆరంభకాల వర్తన రాజనీతి శాస్త్రం లక్షణం. [[Robert Dahl|రాబర్ట్ డాల్]], [[Philip Converse|ఫిలిప్ కన్వర్స్]], సామాజిక శాస్త్రవేత్త [[Paul Lazarsfeld|పాల్ లాజార్స్‌ఫెల్డ్]], ప్రజాభిప్రాయ పండితుడు [[Bernard Berelson|బెర్నార్డ్ బెరెల్సన్]] చేసిన పని ఇందుకు ఉదాహరణ.{{Citation needed|date=April 2024}} 1960ల చివర, 1970ల తొలిలో [[game theory|గేమ్ థియరీ]] ఆధారిత నిగమన నమూనా పద్ధతుల వినియోగం పెరిగింది. రాజకీయ సంస్థలు — అమెరికా కాంగ్రెస్ వంటివి — అలాగే ఓటింగ్ వంటి రాజకీయ ప్రవర్తన అధ్యయనానికి ఆర్థిక శాస్త్ర సిద్ధాంతాలు, పద్ధతులను వినియోగించే పరిశోధన ఆ కాలంలో ఉధృతంగా సాగింది. [[University of Rochester|రోచెస్టర్ విశ్వవిద్యాలయం]]లో [[William H. Riker|విలియం హెచ్. రైకర్]], ఆయన సహోద్యోగులు ఈ మార్పుకు ముఖ్య ప్రతిపాదకులు.{{Citation needed|date=April 2024}} వివిధ రకాల పరిశోధనల ఆధారంగా ఈ రంగంలో గణనీయమైన పురోగతి సాధించినప్పటికీ, క్రమబద్ధమైన సిద్ధాంత వైపు పురోగతి పరిమితంగా, అసమంగా ఉందని పండితులు గుర్తించారు.<ref>Kim Quaile Hill, "In Search of General Theory", ''Journal of Politics'' '''74''' (October 2012), 917–31.</ref> === 21వ శతాబ్దం === 2000లో రాజనీతి శాస్త్రంలో [[Perestroika Movement|పెరెస్ట్రోయికా ఉద్యమం]] ప్రారంభమైంది — ఈ రంగం అతిగా గణితబద్ధమవుతోందని భావించేవారు దీన్ని ముందుకు తెచ్చారు. ఈ ఉద్యమంతో గుర్తించుకున్నవారు రాజనీతి శాస్త్రంలో బహుళ పద్ధతులు, విధానాలకు, రంగం వెలుపలి వారికి మరింత ప్రాసంగికతకు వాదించారు.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=veelUVVHg8MC |title=Perestroika!: The Raucous Rebellion in Political Science |date= 2005 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-13020-1 |language=en |access-date=24 May 2016 |archive-date=20 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200820003122/https://books.google.com/books?id=veelUVVHg8MC |url-status=live }}</ref> కొన్ని [[evolutionary psychology|పరిణామ మనస్తత్వ]] సిద్ధాంతాలు మానవులు రాజకీయాలను నిర్వహించడానికి అత్యంత అభివృద్ధి చెందిన మానసిక యంత్రాంగాలను పెంపొందించుకున్నారని వాదిస్తాయి. అయితే ఈ యంత్రాంగాలు పూర్వ కాలపు చిన్న సమూహ రాజకీయాలకు అనువైనవి; నేటి అతిపెద్ద రాజకీయ నిర్మాణాలకు కాదు. ఇది నేటి రాజకీయాల్లోని అనేక ముఖ్యమైన లక్షణాలు, క్రమబద్ధమైన [[cognitive bias|అభిజ్ఞా పక్షపాతాలను]] వివరిస్తుందని అంటారు.<ref name="AEP">Michael Bang Petersen. "The evolutionary psychology of mass politics". In {{Cite book |last=Roberts |first=S.C. |title=Applied Evolutionary Psychology |url=https://archive.org/details/appliedevolution0000scra |publisher=Oxford University Press |year=2011 |isbn=978-0-19-958607-3 |editor-last=Roberts |editor-first=S. Craig |doi=10.1093/acprof:oso/9780199586073.001.0001}}</ref> == సమగ్ర వివరణ == {{image frame|content={{Photomontage | photo1a = 2011 Philippine State of the Nation Address.jpg{{!}}జాతీయ, ప్రాంతీయ రాజకీయాలు, ప్రభుత్వం (కొన్నిసార్లు ప్రాంత అధ్యయనాలు అంటారు) | photo1b = United States Capitol - west front.jpg{{!}}యునైటెడ్ స్టేట్స్ క్యాపిటల్, అమెరికా | photo2a = United Nations General Assembly Hall (3).jpg{{!}}యూఎన్ జనరల్ అసెంబ్లీ | photo2b = ANICET-CHARLES-GABRIEL LEMONNIER A READING OF VOLTAIRE.jpg{{!}}మేడమ్ జియోఫ్రిన్ సాలూన్‌లో వోల్టేర్ "ఆర్ఫలిన్ డ్ లా చిన్" పఠనం | photo3a = Stockmarket.jpg{{!}}స్టాక్ మార్కెట్ | photo3b = Social Network Analysis Visualization.png{{!}}సామాజిక నెట్‌వర్క్ దృశ్యమానీకరణ | photo4a = Zal Uchilischa pravovedenia.jpg{{!}}''సెయింట్ పీటర్స్‌బర్గ్ న్యాయశాస్త్ర పాఠశాల హాలు'' (1840) | photo4b = Banderas europeas en la Comisión Europea.jpg{{!}}యూరోపియన్ కమిషన్ బయట EU జెండాలు | size = 300 | spacing = 3 | color = #FFFFFF | color_border = white }}|width=312|caption='''రాజనీతి శాస్త్రం ప్రధాన ఉప విభాగాలు''', ఎడమ నుండి కుడికి: '''1.''' [[Domestic policy|దేశీయ రాజకీయాలు]]; '''2.''' [[Comparative politics|తులనాత్మక రాజకీయాలు]]; '''3.''' [[International relations|అంతర్జాతీయ సంబంధాలు]]; '''4.''' [[Political theory|రాజకీయ సిద్ధాంతం]]; '''5.''' [[Political economy|రాజకీయ ఆర్థిక శాస్త్రం]]; '''6.''' [[Political methodology|రాజకీయ పరిశోధనా పద్ధతులు]]; '''7.''' [[Public administration|ప్రజా పాలన]]; '''8.''' [[Public policy|ప్రజా విధానం]]}} రాజనీతి శాస్త్రం అనేది [[Power (social and political)|అధికారం]] కేటాయింపు, బదలాయింపు, నిర్ణయ ప్రక్రియ, [[governments|ప్రభుత్వాలు]], [[international organizations|అంతర్జాతీయ సంస్థలతో]] సహా పాలన వ్యవస్థలు, రాజకీయ ప్రవర్తన, [[public policies|ప్రజా విధానాలను]] అధ్యయనం చేసే సామాజిక శాస్త్రం. [[governance|పాలన]], నిర్దిష్ట విధానాల విజయాన్ని [[Economic stability|స్థిరత్వం]], [[justice|న్యాయం]], [[material wealth|భౌతిక సంపద]], [[peace|శాంతి]], [[public health|ప్రజారోగ్యం]] వంటి అనేక అంశాలను పరిశీలించి అది కొలుస్తుంది. కొంతమంది రాజనీతి శాస్త్రవేత్తలు రాజకీయాలు వాస్తవంగా ఎలా ఉన్నాయో వివరించే [[positive (social sciences)|సానుకూల]] వాదనలు ముందుకు తెస్తారు; మరికొంతమంది నిర్దిష్ట విధాన సూచనల ద్వారా [[Norm (sociology)|నియామక]] వాదనలు చేస్తారు. రాజకీయాలు, విధానాల అధ్యయనం చాలాసార్లు ఒకదానితో ఒకటి ముడిపడి ఉంటుంది — ఉదాహరణకు, ఏ రాజకీయ సంస్థలు ఏ విధానాలను ఉత్పత్తి చేస్తాయో తులనాత్మకంగా విశ్లేషించడం.<ref>{{cite book |first=Edeltraud |last=Roller |title=The Performance of Democracies: Political Institutions and Public Policy |url=https://archive.org/details/performanceofdem0000roll |publisher=Oxford University Press |year=2005}}</ref> రాజకీయ, ప్రభుత్వ సమస్యలపై రాజనీతి శాస్త్రం విశ్లేషణలు, అంచనాలు అందిస్తుంది.<ref name="Maddocks">{{Cite web |last=Maddocks |first=Krysten Godfrey |date=26 Jun 2020 |title=What is Political Science All About? |url=https://www.snhu.edu/about-us/newsroom/social-sciences/what-is-political-science |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210925233617/https://www.snhu.edu/about-us/newsroom/social-sciences/what-is-political-science |archive-date=25 September 2021 |access-date=2021-09-25 |website=snhu.edu |language=en}}</ref> రాజనీతి శాస్త్రవేత్తలు ప్రపంచంలోని దేశాల, ప్రాంతాల ప్రక్రియలు, వ్యవస్థలు, రాజకీయ గతిశీలతను పరిశీలిస్తారు — తరచుగా ప్రజల అవగాహన పెంచడానికి లేదా నిర్దిష్ట ప్రభుత్వాలను ప్రభావితం చేయడానికి.<ref name=Maddocks/> రాజనీతి శాస్త్రవేత్తలు పాత్రికేయులు, ప్రత్యేక ప్రయోజన సమూహాలు, రాజకీయ నాయకులు, [[Constituency|ఓటర్లు]] సమస్యలను విశ్లేషించడానికి అవసరమైన చట్రాలు అందిస్తారు. చతుర్వేదీ ప్రకారం: {{blockquote|రాజనీతి శాస్త్రవేత్తలు నిర్దిష్ట రాజకీయ నాయకులకు సలహాదారులుగా పనిచేయవచ్చు, లేదా స్వయంగా రాజకీయాల్లో పోటీ చేయవచ్చు. వారు ప్రభుత్వాల్లో, రాజకీయ పార్టీల్లో, లేదా ప్రభుత్వోద్యోగులుగా పనిచేయవచ్చు. [[non-governmental organizations|స్వచ్ఛంద సంస్థలు]] (NGOs) లేదా రాజకీయ ఉద్యమాల్లో పాల్గొనవచ్చు. రాజనీతి శాస్త్రంలో శిక్షణ పొందినవారు [[corporation|కార్పొరేషన్లలో]] విలువైన సహకారం అందించగలరు. [[think tank|థింక్ ట్యాంకులు]], పరిశోధనా సంస్థలు, సర్వే, [[public relations|పబ్లిక్ రిలేషన్స్]] సంస్థలు రాజనీతి శాస్త్రవేత్తలను తరచుగా నియమిస్తాయి.<ref>{{Cite book |last=Chaturvedy |first=J.C. |url=https://books.google.com/books?id=kzV4V59udu8C&pg=PA4 |title=Political Governance: Political theory |publisher=Isha Books |year=2005 |isbn=978-81-8205-317-5 |page=4 |access-date=28 October 2014 |archive-date=4 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904012526/https://books.google.com/books?id=kzV4V59udu8C&pg=PA4 |url-status=live }}</ref>}} === దేశ-నిర్దిష్ట అధ్యయనాలు === రాజనీతి శాస్త్రవేత్తలు ఒక నిర్దిష్ట దేశంలో రాజకీయ దృగ్విషయాలను అధ్యయనం చేయవచ్చు. ఉదాహరణకు, [[politics of the United States|అమెరికా రాజకీయాలు]]<ref>{{cite book |last1=Ginsberg |first1=Benjamin |title=We the People: An Introduction to American Politics |url=https://archive.org/details/wepeopleintroduc0000gins_o9u7 |last2=Lowi |first2=Theodore J. |last3=Weir |first3=Margaret |last4=Tolbert |first4=Caroline J. |author-link4=Caroline Tolbert |last5=Spit |first5=Robert J. |date=December 2012 |publisher=W. W. Norton & Company |isbn=978-0-393-92110-6 |display-authors=3}}</ref> లేదా [[politics of China|చైనా రాజకీయాలను]]<ref>{{cite book |title=State and Peasant in Contemporary China: The Political Economy of Village Government |url=https://archive.org/details/statepeasantinco00jean |url-access=registration |last=Oi |first=Jean C. |author-link=Jean C. Oi |year=1989 |publisher=University of California Press |page=xvi}}</ref> అధ్యయనించవచ్చు. రాజనీతి శాస్త్రవేత్తలు రాజ్యాంగాలు, [[elections|ఎన్నికలు]], [[public opinion|ప్రజాభిప్రాయం]], [[public policy|ప్రజా విధానం]], [[foreign policy|విదేశాంగ విధానం]], శాసన సభలు, న్యాయ వ్యవస్థలతో సహా వివిధ డేటాను పరిశీలిస్తారు. రాజనీతి శాస్త్రవేత్తలు తమ స్వంత దేశ రాజకీయాలపై దృష్టి సారిస్తారు — ఉదాహరణకు, ఇండోనేషియా రాజనీతి శాస్త్రవేత్త ఇండోనేషియా రాజకీయాల్లో నిపుణుడు కావచ్చు.<ref>{{cite web |url=https://aipi-politik.org/kolom-aipi/220-sekelumit-prof-dr-h-c-miriam-budiardjo-m-a |language=id |title=Sekelumit Prof. Dr. Miriam Budiardjo |publisher=Indonesian Political Science Association |date=25 October 2013 |access-date=1 October 2020 |archive-date=29 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200929232141/https://aipi-politik.org/kolom-aipi/220-sekelumit-prof-dr-h-c-miriam-budiardjo-m-a |url-status=usurped }}</ref> === సంక్షోభాలను అంచనా వేయడం === రాజకీయ పరివర్తన సిద్ధాంతం,<ref>Acemoglu D., Robinson J.A. [https://www.jstor.org/stable/2677820 "A theory of political transitions."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200809203648/https://www.jstor.org/stable/2677820 |date=9 August 2020 }} American Economic Review. 2001 Sep 1:938–63.</ref> [[Crisis|సంక్షోభాలను]] విశ్లేషించే, అంచనా వేసే పద్ధతులు<ref name=":0"/> రాజనీతి శాస్త్రంలో ముఖ్యమైన భాగం.<ref>McClelland C.A. [https://www.jstor.org/stable/2600146 "The Anticipation of International Crises: Prospects for Theory and Research."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200809211102/https://www.jstor.org/stable/2600146 |date=9 August 2020 }} International Studies Quarterly, Vol. 21, No. 1, Special Issue on International Crisis: Progress and Prospects for Applied Forecasting and Management (March 1977), pp. 15–38</ref> సంక్షోభాల సూచికలు, విమర్శనాత్మక పరివర్తనలు అంచనా వేయడానికి అనేక సాధారణ పద్ధతులు ప్రతిపాదించబడ్డాయి.<ref>Scheffer M., Carpenter S.R., Lenton T.M., ''et al.'' [https://www.science.org/doi/10.1126/science.1225244 "Anticipating critical transitions."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200904011435/https://science.sciencemag.org/content/338/6105/344 |date=4 September 2020 }} Science. 2012 Oct 19; 338(6105):344–48.</ref> వాటిలో ఒకటి — పెద్ద సమూహాల్లో [[variance|విచరణ]], [[correlations|సహసంబంధాలు]] ఏకకాలంలో పెరగడం అనే గణాంక సూచిక — సంక్షోభాలను ముందే పసిగట్టడానికి వివిధ రంగాల్లో విజయవంతంగా వినియోగించవచ్చు.<ref>{{Cite journal |last1=Gorban |first1=A.N. |last2=Smirnova |first2=E.V. |last3=Tyukina |first3=T.A. |date=August 2010 |title=Correlations, risk and crisis: From physiology to finance |url=https://www.researchgate.net/publication/222687003 |journal=Physica A: Statistical Mechanics and Its Applications |volume=389 |issue=16 |pages=3193–3217 |arxiv=0905.0129 |bibcode=2010PhyA..389.3193G |doi=10.1016/j.physa.2010.03.035 |s2cid=276956 |access-date=23 May 2017 |archive-date=3 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220403175014/https://www.researchgate.net/publication/222687003_Correlations_Risk_and_Crisis_From_Physiology_to_Finance |url-status=live }}</ref> 2014 యుక్రెయిన్ [[economic crisis|ఆర్థిక]], రాజకీయ సంక్షోభానికి ముందు యుక్రెయిన్ సమాజంలో 19 ప్రధాన ప్రజా భయాల మొత్తం సహసంబంధం (సుమారు 64%) గణాంక విచరణ (29%) ఏకకాలంలో పెరిగాయని విశ్లేషించబడింది.<ref>{{Cite journal |last1=Rybnikov |first1=S.R. |last2=Rybnikova |first2=N.A. |last3=Portnov |first3=B.A. |date=March 2017 |title=Public fears in Ukrainian society: Are crises predictable? |url=https://www.researchgate.net/publication/315918065 |journal=Psychology & Developing Societies |volume=29 |issue=1 |pages=98–123 |doi=10.1177/0971333616689398 |s2cid=151344338 |access-date=23 May 2017 |archive-date=3 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220403174938/https://www.researchgate.net/publication/315918065_Public_Fears_in_Ukrainian_Society_Are_Crises_Predictable |url-status=live }}</ref> కొన్ని ప్రధాన విప్లవాల ఉమ్మడి లక్షణం ఏమిటంటే, అవి అంచనా వేయబడలేదు. సంక్షోభాలు, విప్లవాలు అనివార్యమని అనిపించే సిద్ధాంతం కూడా అభివృద్ధి చేయబడింది.<ref>Kuran T. [https://www.jstor.org/stable/30025019 "Sparks and prairie fires: A theory of unanticipated political revolution."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200809121543/https://www.jstor.org/stable/30025019 |date=9 August 2020 }} Public Choice, Vol. 61, No. 1 (April 1989), pp. 41–74</ref> ప్రధాన రాజకీయ సంక్షోభాలు, రాజకీయాలను ప్రభావితం చేసే బాహ్య సంక్షోభాల అధ్యయనం పాలన పరివర్తన లేదా సంస్థలలో మార్పులను అంచనా వేయడంతో మాత్రమే ముగియదు. ప్రభుత్వాలు [[disaster management|అనుకోని విపత్తులను]] ఎలా నిర్వహిస్తాయో, ప్రజాస్వామ్యాల్లో ఓటర్లు తమ ప్రభుత్వాల సంక్షోభ సిద్ధత, స్పందనలకు ఎలా ప్రతిస్పందిస్తారో కూడా రాజనీతి శాస్త్రవేత్తలు అధ్యయనిస్తారు.<ref>{{cite journal |last1=Healy |first1=Andrew |last2=Malhotra |first2=Neil |author-link2=Neil Malhotra |year=2009 |title=Myopic Voters and Natural Disaster Policy |url=https://archive.org/details/sim_american-political-science-review_2009-08_103_3/page/386 |journal=American Political Science Review |volume=103 |issue=3 |pages=387–406 |doi=10.1017/S0003055409990104 |s2cid=32422707}}</ref> == పరిశోధనా పద్ధతులు == రాజనీతి శాస్త్రం [[methodology|పద్ధతులలో]] వైవిధ్యంగా ఉంటుంది; మనస్తత్వశాస్త్రం, [[social research|సామాజిక పరిశోధన]], రాజకీయ తత్వశాస్త్రం నుండి అనేక పద్ధతులను అరువు తీసుకుంటుంది. రాజనీతి శాస్త్రవేత్తలు వివిధ ఆంటలాజికల్ దృక్పథాల నుండి, అనేక సాధనాలతో రాజకీయాలను అధ్యయనిస్తారు. రాజనీతి శాస్త్రం ప్రాథమికంగా [[human behavior|మానవ ప్రవర్తన]] అధ్యయనం కనుక నియంత్రిత పరిస్థితుల్లో పరిశీలనలు పునర్నిర్మించడం కష్టమైనా, [[experiment|ప్రయోగాత్మక]] పద్ధతులు పెరుగుతున్నాయి (చూ: [[experimental political science|ప్రయోగాత్మక రాజనీతి శాస్త్రం]]).<ref>{{Cite book |title=Cambridge Handbook of Experimental Political Science |publisher=Cambridge University Press |year=2011 |isbn=978-0-521-17455-8|editor1-link=James N. Druckman |editor-last=Druckman |editor-first=James |location=New York |editor-last2=Green |editor-first2=Donald |editor-last3=Kuklinski |editor-first3=James |editor-last4=Lupia |editor-first4=Arthur |display-editors=2}}</ref> మాజీ [[American Political Science Association|అమెరికన్ పొలిటికల్ సైన్స్ అసోసియేషన్]] అధ్యక్షుడు [[Lawrence Lowell|లారెన్స్ లోవెల్]] ఒకసారి ఇలా అన్నారు: "ప్రయోగం అసాధ్యమనే పరిమితి మనకు ఉంది. రాజనీతి శాస్త్రం పరిశీలనాత్మకమే తప్ప ప్రయోగాత్మక శాస్త్రం కాదు."<ref name=":0">Lowell, A. Lawrence. 1910. "[https://www.jstor.org/stable/1944407 The Physiology of Politics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200809185806/https://www.jstor.org/stable/1944407 |date=9 August 2020 }}." ''American Political Science Review'' 4: 1–15.</ref> అందువల్ల రాజనీతి శాస్త్రవేత్తలు చారిత్రకంగా రాజకీయ ప్రముఖులు, సంస్థలు, వ్యక్తి లేదా సమూహ ప్రవర్తనలను నమూనాలు గుర్తించడానికి, సాధారణీకరణలు చేయడానికి, రాజకీయ సిద్ధాంతాలు నిర్మించడానికి పరిశీలించారు. అన్ని సామాజిక శాస్త్రాల వలె రాజనీతి శాస్త్రం కూడా పాక్షికంగా మాత్రమే పరిశీలించగలిగే, స్వచేతన నిర్ణయాలు తీసుకోగల మానవ వ్యక్తులను పరిశీలించడంలో ఇబ్బంది ఉంటుంది — జీవశాస్త్రంలో జీవేతర జీవులు, భూ విజ్ఞానంలో ఖనిజాలు, రసాయన శాస్త్రంలో మూలకాలు, [[astronomy|ఖగోళ శాస్త్రంలో]] నక్షత్రాలు, [[physics|భౌతిక శాస్త్రంలో]] కణాల వలె కాదు. సంక్లిష్టతలున్నా, ఆధునిక రాజనీతి శాస్త్రం వివిధ పద్ధతులు, సైద్ధాంతిక విధానాలు అవలంబించడం ద్వారా అభివృద్ధి చెందింది. అనుభవ రాజనీతి శాస్త్ర పద్ధతుల్లో ఫీల్డ్ ప్రయోగాలు,<ref>{{cite journal |last1=Ichino |first1=Nahomi |last2=Nathan |first2=Noah L. |date=May 2013 |title=Crossing the Line: Local Ethnic Geography and Voting in Ghana |url=https://archive.org/details/sim_american-political-science-review_2013-05_107_2/page/344 |journal=American Political Science Review |volume=107 |issue=2 |pages=344–361 |doi=10.1017/S0003055412000664 |s2cid=9092626}}</ref> సర్వేలు, సర్వే ప్రయోగాలు,<ref>{{cite encyclopedia |title=The Progress and Pitfalls of Using Survey Experiments in Political Science |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia |date=February 2020 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford}}</ref> కేస్ స్టడీలు,<ref>{{cite book |first=Theda |last=Skocpol |year=1979 |title=States and Social Revolutions |url=https://archive.org/details/statessocialrevo0000skoc_p6i4 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-29499-7}}</ref> ప్రక్రియ గుర్తింపు,<ref>{{cite journal |first=James |last=Mahoney |title=The Logic of Process Tracing Tests in the Social Sciences |url=https://archive.org/details/sim_sociological-methods-and-research_2012-11_41_4/page/570 |journal=Sociological Methods & Research |volume=41 |issue=4 |date=2 March 2012 |pages=570–597 |doi=10.1177/0049124112437709 |s2cid=122335417}}</ref><ref>{{cite journal |first=Sherry |last=Zaks |title=Relationships Among Rivals (RAR): A Framework for Analyzing Contending Hypotheses in Process Tracing |journal=Political Analysis |volume=25 |issue=3 |pages=344–362 |date=July 2017 |doi=10.1017/pan.2017.12 |s2cid=125814475}}</ref> చారిత్రక, సంస్థాగత విశ్లేషణ,<ref>{{cite journal |first=Kathleen |last=Thelen |title=Historical institutionalism in comparative politics |journal=Annual Review of Political Science |volume=2 |pages=369–404 |year=1999 |doi=10.1146/annurev.polisci.2.1.369 |doi-access=free}}</ref> జాతివర్ణన,<ref>{{cite journal |first=Evelyn Z. |last=Brodkin |title=The Ethnographic Turn in Political Science: Reflections on the State of the Art |journal=PS: Political Science & Politics |volume=50 |issue=1 |pages=131–134 |date=January 2017 |doi=10.1017/S1049096516002298 |s2cid=152094822}}</ref> పాల్గొనే పరిశీలన,<ref>{{cite book |first=Katherine J. |last=Cramer |year=2016 |title=The Politics of Resentment |url=https://archive.org/details/politicsofresent0000cram |publisher=University of Chicago Press}}</ref> ఇంటర్వ్యూ పరిశోధన<ref>{{cite book |title=Interview Research in Political Science |url=https://archive.org/details/interviewresearc0000unse |publisher=Cornell University Press |year=2013 |isbn=978-0-8014-7863-5 |editor-last=Mosley |editor-first=Layna}}</ref> ఉన్నాయి. రాజనీతి శాస్త్రవేత్తలు గేమ్ థియరీ, ఏజెంట్-ఆధారిత నమూనాలు వంటి సైద్ధాంతిక సాధనాలను కూడా ఉపయోగిస్తారు.<ref>{{cite journal |first=Morris P. |last=Fiorina |title=Formal Models in Political Science |url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-political-science_1975-02_19_1/page/132 |journal=American Journal of Political Science |volume=19 |issue=1 |pages=133–159 |date=February 1975 |doi=10.2307/2110698 |jstor=2110698}}</ref> సమీకరణ-ఆధారిత నమూనాలు, అభిప్రాయ గతిశీలత అధ్యయనం కూడా ఉన్నాయి.<ref>{{cite journal |last1=Segovia-Martin |first1=Jose |last2=Rivero |first2=Oscar |title=Cross-border political competition |journal=PLOS ONE |date=May 29, 2024 |volume=19 |issue=5 |article-number=e0297731 |doi=10.1371/journal.pone.0297731 |doi-access=free |pmid=38809861 |pmc=11135741 |bibcode=2024PLoSO..1997731S }}</ref> రాజకీయ సిద్ధాంతకర్తలు [[feminist political theory|స్త్రీవాద రాజకీయ సిద్ధాంతం]], [[Cambridge School (intellectual history)|కేంబ్రిడ్జ్ స్కూల్]] చారిత్రక విశ్లేషణ, [[Leo Strauss#Straussianism|స్ట్రావుసియన్ విధానాలు]] వంటి వివిధ దృష్టికోణాలతో రాజకీయ దృగ్విషయాలను సమీపిస్తారు. రాజనీతి శాస్త్రం ఇతర సామాజిక శాస్త్రాల సాంప్రదాయ అంశాలతో అతిక్రమించవచ్చు — ఉదాహరణకు సామాజిక [[Social norm|నిబంధనలు]] లేదా మానసిక [[Cognitive bias|అభిజ్ఞా పక్షపాతాలు]] రాజకీయ దృగ్విషయాలతో అనుసంధానమైనప్పుడు.<ref name=wedeen02>{{cite journal |first=Lisa |last=Wedeen |author-link=Lisa Wedeen |title=Conceptualizing Culture: Possibilities for Political Science |journal=The American Political Science Review |volume=95 |issue=4 |pages=713–728 |date=December 2002 |doi=10.1017/S0003055402000400 |s2cid=145130880}}</ref> [[Lisa Wedeen|లిసా వీడెన్]] వాదించారు — [[Gabriel Almond|గాబ్రియేల్ అల్మండ్]], [[Sidney Verba|సిడ్నీ వెర్బా]] నుండి మొదలై [[Samuel P. Huntington|శామ్యూల్ హంటింగ్టన్]] వంటి రచయితలతో కొనసాగిన రాజనీతి శాస్త్రం సంస్కృతి భావనకు మానవశాస్త్ర విధానంతో మరింత సన్నిహితత అవసరమని.<ref name=wedeen02/> రాజనీతి శాస్త్రం అభివృద్ధి చేసిన పద్ధతులు ప్రజారోగ్యం వంటి ఇతర రంగాల పరిశోధకులు రాజకీయ ప్రక్రియలు, విధానాలను ఎలా అర్థం చేసుకుంటారో ప్రభావితం చేయవచ్చు.<ref>{{cite journal |last1=Bernier |first1=Nicole F. |last2=Clavier |first2=Carole |date=1 March 2011 |title=Public health policy research: making the case for a political science approach |journal=Health Promotion International |volume=26 |issue=1 |pages=109–116 |doi=10.1093/heapro/daq079 |pmid=21296911 |doi-access=free}}</ref> సాధారణ రాజనీతి శాస్త్రంలో అత్యంత సాధారణ విద్యా రచన పరిశోధన పత్రం — ఒక మౌలిక [[research question|పరిశోధన ప్రశ్నను]] అన్వేషిస్తుంది.<ref>{{cite book |last=Schmidt |first=Diane E. |chapter=Political Inquiry |date=2019 |title=Writing in Political Science |pages=1–25 |location=New York|publisher=Routledge |doi=10.4324/9781351252843-1 |isbn=978-1-351-25284-3}}</ref><ref>{{Cite web |title=Political Science |url=https://writingcenter.unc.edu/tips-and-tools/political-science/ |access-date=2021-09-25 |website=The Writing Center • University of North Carolina at Chapel Hill |language=en-US |archive-date=25 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210925233648/https://writingcenter.unc.edu/tips-and-tools/political-science/ |url-status=live }}</ref> == విద్య == రాజనీతి శాస్త్రాన్ని, బహుశా సమస్త సామాజిక శాస్త్రాల మాదిరిగా, అకాడమీలో [[sciences|విజ్ఞాన శాస్త్రాలు]], [[humanities|మానవీయ శాస్త్రాలు]] అనే "రెండు సంస్కృతుల" సరిహద్దు రేఖపై జీవించే విభాగంగా వర్ణించవచ్చు.<ref name="Stoner">{{Cite web |url=http://www.allacademic.com/meta/p_mla_apa_research_citation/2/4/5/5/8/p245585_index.html |title=Political Science and Political Education |last=Stoner |first=J.R. |date=22 February 2008 |publisher=Paper presented at the annual meeting of the APSA Teaching and Learning Conference ([[American Political Science Association|APSA]]), San Jose Marriott, [[San Jose, California]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20091130234044/http://www.allacademic.com/meta/p_mla_apa_research_citation/2/4/5/5/8/p245585_index.html |archive-date=30 November 2009 |access-date=19 October 2011 |quote=…although one might allege the same for social science as a whole, political scientists receive funding from and play an active role in both the [[National Science Foundation]] and the [[National Endowment for the Humanities]] [in the United States].}}</ref> అందువల్ల అమెరికాలోని చాలా కళాశాలల్లో, ముఖ్యంగా [[liberal arts college|లిబరల్ ఆర్ట్స్ కళాశాలల్లో]], ఇది [[College of Arts and Sciences|ఆర్ట్స్ అండ్ సైన్సెస్ కళాశాల]] లోపల ఉంటుంది. ప్రత్యేక ఆర్ట్స్ అండ్ సైన్సెస్ కళాశాల లేకపోతే, లేదా విశ్వవిద్యాలయం ప్రత్యేక విభాగాన్ని ఏర్పాటు చేయాలనుకుంటే, రాజనీతి శాస్త్రం మానవీయ శాస్త్రాలు లేదా [[Liberal Arts|లిబరల్ ఆర్ట్స్]] విభాగం క్రింద ఉండవచ్చు.<ref name="Marist">See, e.g., the department of [http://www.marist.edu/liberalarts/polsci/ Political Science] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090319012259/http://www.marist.edu/liberalarts/polsci/ |date=19 March 2009 }} at [[Marist College]], part of a Division of Humanities before that division became the School of Liberal Arts (c. 2000).</ref> ప్రజా పాలనపై బలమైన పరిశోధన, ప్రయోగాత్మక దృష్టి ఉన్న కొన్ని విశ్వవిద్యాలయాల్లో, ముఖ్యంగా [[Research university|పరిశోధనా విశ్వవిద్యాలయాల్లో]], ఇది విశ్వవిద్యాలయ [[public policy school|ప్రజా విధాన పాఠశాల]] ద్వారా బోధించబడవచ్చు. <ref>{{Cite book |last=Vernardakis |first=George |url=https://books.google.com/books?id=Rd3DDiQm3M8C&pg=PA77 |title=Graduate education in government |publisher=University Press of America |year=1998 |isbn=978-0-7618-1171-8 |page=77 |quote=…existing practices at Harvard University, the University of California at Berkeley, and the University of Michigan. |access-date=17 June 2015 |archive-date=4 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150904012526/https://books.google.com/books?id=Rd3DDiQm3M8C&pg=PA77 |url-status=live }}</ref> అమెరికాలోని చాలా [[Higher education in the United States|కళాశాలలు, విశ్వవిద్యాలయాలు]] రాజనీతి శాస్త్రంలో BA కార్యక్రమాలు అందిస్తాయి. పెద్ద విశ్వవిద్యాలయాల్లో MA లేదా MAT, PhD లేదా EdD కార్యక్రమాలు సాధారణం. 1960ల తర్వాత [[North America|ఉత్తర అమెరికాలో]] "రాజనీతి శాస్త్రం" పదం ఎక్కువగా వాడుకలో ఉంది; 1960కి ముందు స్థాపించబడిన విశ్వవిద్యాలయాలు లేదా వాటి ప్రభావంలోని సంస్థలు ఈ అధ్యయన రంగాన్ని ''government'' అని పిలుస్తాయి; అమెరికా వెలుపలి సంస్థలు దీన్ని మరింత విస్తృతమైన ''political studies'' లేదా ''politics'' విభాగంగా పరిగణిస్తాయి. [[international relations|అంతర్జాతీయ సంబంధాలు]], [[public policy|ప్రజా విధానం]], [[public administration|ప్రజా పాలనలో]] ప్రత్యేక డిగ్రీ కార్యక్రమాలు స్నాతక, స్నాతకోత్తర స్థాయిల్లో సాధారణం. [[public administration|ప్రజా పాలనలో]] మాస్టర్స్ స్థాయి కార్యక్రమాలు ప్రజా విధానంతో పాటు ఇతర అనువర్తిత అంశాలను కవర్ చేసే వృత్తిపర డిగ్రీలు. అమెరికాలో ప్రభుత్వం, రాజకీయాల స్నాతక విద్యార్థులకు ముఖ్యమైన జాతీయ గౌరవ సంఘం [[Pi Sigma Alpha]] అయితే, [[Pi Alpha Alpha]] ప్రత్యేకంగా [[public administration|ప్రజా పాలన]] రంగానికి అంకితమైన జాతీయ గౌరవ సంఘం. == ఇవి కూడా చూడండి == {{cite book |title=Assessing ChatGPT as a Tool for Research on US State and Territory Politics |url=https://doi.org/10.1177/14789299241268652 |url-access=registration |last=Finn |first=Peter |date=2025 |volume=23 |issue=3 |page=xvi |doi=10.1177/14789299241268652 }} {{cite book |title= Voting equilibria and public funding of political parties |url=https://doi.org/10.1007/s00355-024-01550-1 |url-access=registration |last=Correa|first=Lopera|date=2025 |volume=64 |issue=4 |page=xvi |doi=10.1007/s00355-024-01550-1 }} {{cite book |title= American Political Science Association. (n.d.). What is political science? |url=https://www.apsanet.org/resources/what-is-political-science|url-access=registration|page=xvi}} {{cite book |title= Democracy. In Stanford Encyclopedia of Philosophy.|chapter=Democracy |date=2024 |url=https://plato.stanford.edu/entries/democracy/|page=xvi |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University }} == మూలాలు == {{reflist}} == మరింత చదవడానికి == {{div col}} * ''[https://web.archive.org/web/20140716091610/http://www.apsanet.org/content_34140.cfm The Evolution of Political Science]'' (November 2006). APSR Centennial Volume of ''[[American Political Science Review]]''. ''Apsanet''. 4 February 2009. * Alter, Karen J., et al. "Gender and status in American political science: Who determines whether a scholar is noteworthy?." ''Perspectives on Politics'' 18.4 (2020): 1048–1067. * Atchison, Amy L, ed. ''Political Science Is for Everybody : An Introduction to Political Science''. University of Toronto Press, 2021. * Badie, Bertrand, et al. ''International Encyclopedia of Political Science''. SAGE, 2011. * Goodin, R.E.; Klingemann, Hans-Dieter. ''A New Handbook of Political Science''. (Oxford University Press, 1996). {{ISBN|0198294719}}. * Goodin, Robert E, ed. ''The Oxford Handbook of Political Science''. Oxford University Press, 2011. * Katznelson, Ira, et al. ''Political Science: The State of the Discipline''. W.W. Norton, 2002. * Kellstedt, Paul M, and Guy D Whitten. ''The Fundamentals of Political Science Research'' Third ed., Cambridge University Press, 2018. * [[Michael Roskin|Roskin, M.]] et al. ''Political Science: An Introduction'' (14th ed. Pearson, 2020). * Shively, W. Phillips, and David Schultz. ''Power and choice: An introduction to political science'' (Rowman & Littlefield, 2022). * Zippelius, Reinhold (2003). ''Geschichte der Staatsideen (History of political Ideas)'', 10th ed. Munich: [[C.H. Beck]]. {{ISBN|3406494943}}. * Zippelius, Reinhold (2010). ''Allgemeine Staatslehre, Politikwissenschaft (Political Science)'', 16th ed. Munich: [[C.H. Beck]]. {{ISBN|978-3406603426}}. {{end div col}} == బాహ్య లింకులు == {{Sister project links |wikt= |c= |n=no |q= |s=no |b= |v=}} {{Scholia|topic}} * [http://ipsaportal.unina.it/ IPSAPortal: రాజనీతి శాస్త్రానికి అగ్రశ్రేణి 300 వెబ్‌సైట్లు] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150227123603/http://ipsaportal.unina.it/ |date=27 February 2015 }} * [https://ooir.org/index.php?field=Social+Sciences&category=Political+Science అంతర్జాతీయ పరిశోధన పరిశీలకం (OOIR): రాజనీతి శాస్త్రంలో తాజా పత్రాలు, ధోరణులు] * [http://www.politicalscience.org/ PROL: పొలిటికల్ సైన్స్ రీసెర్చ్ ఆన్‌లైన్] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304092151/http://www.politicalscience.org/ |date=2016-03-04 }} === వృత్తిపర సంస్థలు === * [https://web.archive.org/web/20131002032919/http://www.ecpr.eu/ యూరోపియన్ కన్సోర్షియం ఫర్ పొలిటికల్ రీసెర్చ్] * [https://iapss.org/ ఇంటర్నేషనల్ అసోసియేషన్ ఫర్ పొలిటికల్ సైన్స్ స్టూడెంట్స్] * [http://www.ipsa.org/ ఇంటర్నేషనల్ పొలిటికల్ సైన్స్ అసోసియేషన్] * [http://www.isanet.org/ ఇంటర్నేషనల్ స్టడీస్ అసోసియేషన్] * [http://www.psa.ac.uk/ పొలిటికల్ స్టడీస్ అసోసియేషన్ ఆఫ్ ది UK] === లైబ్రరీ గైడ్‌లు === * {{Cite web |url=http://guides.lib.umich.edu/content.php?pid=17084 |title=Political Science |last=Library |website=Research Guides |publisher=[[University of Michigan]] |location=Michigan |archive-url=https://web.archive.org/web/20140707175200/http://guides.lib.umich.edu/content.php?pid=17084 |archive-date=7 July 2014 |access-date=15 February 2014}} * {{Cite web |url=https://guides.loc.gov/political-science-guide/ |title=Political Science: A Resource Guide |last=Library |website=LibGuides |publisher=[[Library of Congress]] |location=Washington, D.C. |access-date=6 February 2026}} * {{Cite web |url=http://libguides.princeton.edu/politics |title=Politics Research Guide |last=Library |website=LibGuides |publisher=[[Princeton University]] |location=New Jersey |archive-url=https://web.archive.org/web/20140723120001/http://libguides.princeton.edu/politics |archive-date=23 July 2014 |access-date=15 February 2014}} {{Social sciences}} {{Government}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:రాజనీతి శాస్త్రం}} [[వర్గం:రాజనీతి శాస్త్రం| ]] రాజ నీతి అనగా పరిపలనా అధికరికి ఉందవలసిన దక్షత, అదీ పరిపలనదక్షత [[వర్గం:శాస్త్రాలు]] k5m26yilkdd8uzust2asq2l4vwu20cn 0 132752 4908053 4886606 2026-07-19T05:23:51Z Muralikrishna m 106628 4908053 wikitext text/x-wiki {{Infobox badminton player | name = పి.వి. సింధు | image = P.V. Sindhu.png | caption = 2015 లో సింధు | birth_name = పూసర్ల వెంకట సింధు | birth_date = {{Birth date and age|1995|07|05}} | birth_place = [[హైదరాబాదు]] | education = ఎంబీయే చదువుతోంది | height = {{convert|5|ft|10|in|m}} | weight = | event = మహిళ సింగిల్స్ | highest_ranking = 16 | date_of_highest_ranking = 18 జనవరి 2013 | current_ranking = 16 | date_of_current_ranking = 18 జనవరి 2013 | country = {{IND}} | coach = పార్క్‌ తై సేంగ్‌ | handedness = కుడిచేతి వాటం | best_result = 2016 రియో ఒలంపిక్స్ లో రజత పతకం | bwf_id = 0BF2D10A-66EB-4B90-BB4B-3F70D4ADAD99 }} '''పూసర్ల వెంకట సింధు''' (జననం: 1995 జూలై 5) భారత బ్యాడ్మింటన్ క్రీడాకారిణి.<ref>{{cite web |url= http://blogs.wsj.com/indiarealtime/2016/08/19/indian-badminton-player-p-v-sindhu-makes-history-in-rio-olympics/ |title= Indian Badminton Player P.V. Sindhu Makes History in Rio Olympics |author= Krishna Pokharel |work= The Wall Street Journal}}</ref> 2016 లో జరిగిన రియో ఒలింపిక్ క్రీడల్లో [[వెండి|రజత]] పతకం సాధించి ఒలింపిక్ పోటీల్లో రజత పతకం సాధించిన తొలి భారతీయ మహిళగా రికార్డు సృష్టించింది.<ref>{{cite web | url= http://timesofindia.indiatimes.com/sports/rio-2016-olympics/india-in-olympics-2016/badminton/Im-on-Cloud-Nine-says-Olympic-silver-medalist-PV-Sindhu/articleshow/53776467.cms |title= I'm on Cloud Nine, says Olympic silver-medalist PV Sindhu |publisher= [[The Times of India]] |date= 19 August 2016 |accessdate= 19 August 2016 }}</ref> టోక్యో 2020 ఒలింపిక్స్ క్రీడల్లో కాంస్య పతకం గెలుచుకుంది. 2012 సెప్టెంబరు 21 న అంతర్జాతీయ బ్యాడ్మింటన్ సమాఖ్య ప్రకటించిన స్థానాల్లో మొదటి 20 క్రీడాకారిణుల జాబితాలో చోటు దక్కించుకోవడంతో సింధుకు మొదటి సారిగా అంతర్జాతీయ గుర్తింపు వచ్చింది.<ref name="top20">{{cite news|title=Sindhu breaks into world top 20 ranking |url=http://www.thehindu.com/sport/other-sports/article3918416.ece|accessdate=21 September 2012|newspaper=[[The Hindu]]|date=21 September 2012|location=Chennai, India}}</ref> 2013 ఆగస్టు 10 న [[చైనా]]లో అంతర్జాతీయ బ్యాడ్మింటన్ సమాఖ్య నిర్వహించిన ప్రపంచ చాంపియన్ షిప్ లో పతకం సాధించి, ఆ పతకం గెలిచిన మొట్టమొదటి భారతీయురాలిగా చరిత్ర సృష్టించింది. 2015 మార్చి 30 న సింధుకు భారత ప్రభుత్వం [[పద్మశ్రీ పురస్కారం|పద్మశ్రీ]]ని ప్రధానం చేసింది.<ref>{{cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/advani-bachchan-dilip-kumar-get-padma-vibhushan/article6821421.ece|title=Advani, Bachchan, Dilip Kumar get Padma Vibhushan|author=PTI|work=The Hindu}}</ref> 2016 ఆగస్టు 18 న రియో ఒలింపిక్స్ లో జరిగిన సెమీఫైనల్లో [[జపాన్]]కు చెందిన నోజోమీ ఒకుహరాను ఓడించి ఒలింపిక్ క్రీడల్లో బ్యాడ్మింటన్ విభాగంలో ఫైనల్ చేరిన తొలి భారతీయ మహిళగా నిలిచింది. తరువాత జరిగిన ఫైనల్లో రజత పతకం సాధించి, ఒలింపిక్స్ లో రజతం సాధించిన మొట్టమొదటి భారతీయ క్రీడాకారిణిగా, అత్యంత పిన్న వయస్కురాలైన భారతీయురాలిగా నిలిచింది.<ref>{{Cite web|url=https://sportscafe.in/articles/badminton/2016/aug/19/rio-2016-silver-is-the-colour-sindhu-s-juggernaut-ends-in-final|title=Rio 2016 {{!}} Silver is the colour; Sindhu’s dream run ends in final|date=2016-08-19|access-date=2016-08-19}}{{Dead link|date=జూన్ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2012 ఒలింపిక్స్ లో కాంస్యపతకం సాధించిన సైనా నెహ్వాల్ తరువాత బ్యాడ్మింటన్ లో పతకం సాధించిన రెండో క్రీడాకారిణిగా సింధు నిలిచింది.<ref>{{Cite web|url=http://www.news18.com/news/olympics/rio-olympics-2016-live-updates-day-14-pv-sindhu-gunning-for-historic-gold-1283166.html|title=Rio Olympics 2016 Live Updates: PV Sindhu Goes Down Fighting; Wins Silver for India|date=2016-08-19|access-date=2016-08-19}}</ref> 2018లో 85 లక్షల యు.ఎస్. డాలర్ల ఆదాయంతో, 2019లో 55 లక్షల యు.ఎస్. డాలర్ల ఆదాయంతో, సింధు ''ఫోర్బ్స్'' విడుదల చేసే అత్యధిక పారితోషికం తీసుకునే మహిళా అథ్లెట్ల జాబితాలోకెక్కింది.<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/kurtbadenhausen/2018/08/21/the-highest-paid-female-athletes-2018/|title=The Highest-Paid Female Athletes 2018|last=Badenhausen|first=Kurt|website=Forbes|language=en|access-date=23 August 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/kurtbadenhausen/2019/08/06/the-highest-paid-female-athletes-2019-serena-and-osaka-dominate/|title=The Highest-Paid Female Athletes 2019: Serena And Osaka Dominate|last=Badenhausen|first=Kurt|website=Forbes|language=en|access-date=23 August 2019}}</ref> 2020 జనవరిలో భారతదేశంలో మూడవ అత్యున్నత పౌర పురస్కారం అయిన [[పద్మభూషణ్ పురస్కారం|పద్మ భూషణ్‌]]<nowiki/>ని ఆమె అందుకుంది.<ref>{{cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/mary-kom-will-be-conferred-with-padma-vibhushan-pv-sindhu-to-get-padma-bhushan/articleshow/73627922.cms|title=Mary Kom will be conferred with Padma Vibhushan, PV Sindhu to get Padma Bhushan|date=26 January 2020|newspaper=[[The Economic Times]]|access-date=26 January 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://padmaawards.gov.in/PDFS/2020AwardeesList.pdf|title=MINISTRY OF HOME AFFAIRS|website=padmaawards.gov.in|access-date=25 January 2020}}</ref> 2022లో పీవీ సింధు ప్రతిష్ఠాత్మక [[:en:Swiss Open (badminton)|స్విస్ ఓపెన్ టైటిల్‌]] గెలుచుకున్నారు. దీంతో 2011, 2012లో [[సైనా నెహ్వాల్]] ఈ టైటిల్ రెండుసార్లు గెలుచుకోగా రెండో [[భారతీయ క్రీడాకారులు|భారతీయ క్రీడాకారిణి]]<nowiki/>గా సింధు గుర్తింపుపొందారు.<ref>{{Cite web|date=2022-03-27|title=సింధు ఖాతాలో మరో ప్రతిష్ఠాత్మక టైటిల్|url=https://www.andhrajyothy.com/telugunews/pv-sindhu-swiss-open-2022-womens-singles-title-mrgs-sports-1922032705392574|access-date=2022-03-27|website=andhrajyothy|language=te|archive-date=2022-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20220327121652/https://www.andhrajyothy.com/telugunews/pv-sindhu-swiss-open-2022-womens-singles-title-mrgs-sports-1922032705392574|url-status=dead}}</ref> పి.వి. సింధు 2025 ఆగష్టు 21న [[జాతీయ మహిళ కమిషన్]] సలహా కమిటీ - 2025 సభ్యురాలిగా నియమితురాలైంది.<ref name="‘జాతీయ మహిళా కమిషన్‌’ సభ్యులుగా పీవీ సింధు, మహేశ్‌భగవత్‌ల నియామకం">{{cite news |title=‘జాతీయ మహిళా కమిషన్‌’ సభ్యులుగా పీవీ సింధు, మహేశ్‌భగవత్‌ల నియామకం |url=https://www.eenadu.net/telugu-news/telangana/general/1802/125152361 |accessdate=21 August 2025 |work= |publisher=Eenadu |date=21 August 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250821142001/https://www.eenadu.net/telugu-news/telangana/general/1802/125152361 |archivedate=21 August 2025 |language=te}}</ref> ==కుటుంబ వివరాలు== సింధు 1995 జూలై 5 న [[పి. వి. రమణ (వాలీబాల్ క్రీడాకారుడు)|పి. వి. రమణ]], పి. విజయ దంపతులకు [[హైదరాబాదు]]లో జన్మించింది.<ref name=newindianexpress/> ఆ దంపతులిద్దరూ [[వాలీబాల్]] క్రీడాకారులు. రమణ పూర్వీకులు [[పశ్చిమ గోదావరి జిల్లా]] జిల్లాకు చెందిన వారు. ఆయన [[ఆదిలాబాద్ జిల్లా]] [[నిర్మల్]]లో జన్మించాడు.<ref name=thehindu1>{{cite web|last1=వి. వి. సుబ్రహ్మణ్యం|first1=జె. ఆర్ శశిధరన్|title=Andhra ‘ammayi’ or Telangana 'bidda'? Admirers on both sides stake claims|url=http://www.thehindu.com/sport/other-sports/two-states-and-a-sindhu/article9008659.ece|website=thehindu.com|publisher=ఎన్. రామ్|accessdate=12 October 2016}}</ref> ఉద్యోగ రీత్యా [[గుంటూరు]]కు తరలి వెళ్ళాడు.<ref name=newindianexpress/> రమణకు [[రైల్వే బోర్డు|రైల్వే]]లో ఉద్యోగం రావడంతో తన వాలీబాల్ కెరీర్ కోసం హైదరాబాద్‌లో స్థిరపడ్డాడు. తల్లి విజయ స్వస్థలం [[విజయవాడ]] .<ref name=newindianexpress>{{cite web|title=PV Sindhu's father offers prayers to their family deity in West Godavari|url=http://www.newindianexpress.com/states/andhra_pradesh/PV-Sindhus-father-offers-prayers-to-their-family-deity-in-West-Godavari/2016/08/19/article3587443.ece|website=newindianexpress.com|accessdate=20 August 2016|archive-date=20 ఆగస్టు 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160820183151/http://www.newindianexpress.com/states/andhra_pradesh/PV-Sindhus-father-offers-prayers-to-their-family-deity-in-West-Godavari/2016/08/19/article3587443.ece|url-status=dead}}</ref> 2000 లో రమణకు [[అర్జున అవార్డు|అర్జున పురస్కారం]] లభించింది.<ref name="parents">{{cite news|title=Boys and girls with golden dreams|url=http://www.deccanchronicle.com/node/98758/print|accessdate=20 October 2010|newspaper=[[Deccan Chronicle]]|date=30 December 2009|archive-date=14 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181214135447/https://www.deccanchronicle.com/node/98758/print|url-status=dead}}</ref> ఆమె తల్లిదండ్రులిద్దరూ [[వాలీబాల్]] ఆటగాళ్ళైనా సింధు మాత్రం [[పుల్లెల గోపీచంద్]] స్ఫూర్తితో [[బ్యాడ్మింటన్]] ఎంచుకుంది. అప్పటికి గోపీచంద్ ఆల్ [[ఇంగ్లాండు|ఇంగ్లాండ్]] బ్యాడ్మింటన్ పోటీలలో గెలిచి వార్తలలో వ్యక్తిగా ఉన్నాడు.<ref name="pro_1">{{cite news|last=V. V.|first=Subrahmanyam|title=Aiming for the stars|url=http://www.hindu.com/mp/2008/04/10/stories/2008041050140300.htm|accessdate=20 October 2010|newspaper=[[The Hindu]]|date=10 April 2008|location=Chennai, India|archive-date=8 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121108060446/http://www.hindu.com/mp/2008/04/10/stories/2008041050140300.htm|url-status=dead}}</ref> సింధు ఎనిమిదేళ్ళ వయసు నుంచే [[బ్యాడ్మింటన్]] ఆడటం ప్రారంభించింది. ==వివాహం== పీవీ సింధు నిశ్చితార్థం 2024 డిసెంబర్ 14న వివాహం వ్యాపారవేత్త గౌరవెల్లి వెంకట దత్త సాయితో జరగగా,<ref name="సింధు, సాయి నిశ్చితార్థం">{{cite news |last1= |title=సింధు, సాయి నిశ్చితార్థం |url=https://www.ntnews.com/sports/pv-sindhu-reception-24th-this-month-in-hyderabad-1823305 |accessdate=21 August 2025 |work= |publisher=NT News |date=15 December 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250821143431/https://www.ntnews.com/sports/pv-sindhu-reception-24th-this-month-in-hyderabad-1823305 |archivedate=21 August 2025 |language=te}}</ref> వివాహం 2024 డిసెంబర్ 22న రాజ‌స్థాన్‌లోని ఉద‌య్‌పూర్‌లో జ‌రిగింది.<ref name="Champion shuttler PV Sindhu gets married to Datta Venkata Sai in Udaipur">{{cite news |last1= |first1= |title=Champion shuttler PV Sindhu gets married to Datta Venkata Sai in Udaipur |url=https://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/champion-shuttler-pv-sindhu-gets-married-to-datta-venkata-sai-in-udaipur/article69018269.ece |accessdate=21 August 2025 |publisher=The Hindu |date=23 December 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250821142926/https://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/champion-shuttler-pv-sindhu-gets-married-to-datta-venkata-sai-in-udaipur/article69018269.ece |archivedate=21 August 2025 |language=en-IN}}</ref> ==సాధించిన విజయాలు== {| class="wikitable sortable" style="width:800px; font-size:95%;" |- ! style="text-align:center;"|పోటీ ! style="text-align:center;"|2010 ! style="text-align:center;"|2011 ! style="text-align:center;"|2012 ! style="text-align:center;"|2013 |- | |{{flagicon|KOR}} [[m:en:Korea Open (badminton)|కొరియా ఓపెన్ సూపర్ సిరీస్ ప్రీమియర్]]<ref name="performances"/> | | | |style="text-align:center;"|రెండవ రౌండు |- | |[[m:en:BWF World Junior Championships|BWF ప్రపంచ జూనియర్ ఛాంపియన్‌షిప్స్]]<ref name="performances"/> | | style="text-align:center;"|మూడవ రౌండు | | |- | |{{flagicon|CHN}} [[m:en:China Open (badminton)|చైనా ఓపెన్ సూపర్ సిరీస్ ప్రీమియర్]]<ref name="performances"/> | | style="text-align:center;"|అర్హత | style="text-align:center;"|సెమీ ఫైనల్స్ | |- | |{{flagicon|INA}} [[m:en:Indonesia Open (badminton)|ఇండోనేసియా ఓపెన్ సూపర్ సిరీస్ ప్రీమియర్]]<ref name="performances"/> | | | style="text-align:center;"|రెండవ రౌండు | |- | |{{flagicon|IND}} [[m:en:India Open (badminton)|ఇండియా ఓపెన్ సూపర్ సిరీస్ ప్రీమియర్]]<ref name="performances">{{cite web| url=http://www.tournamentsoftware.com/find.aspx?a=8&oid=209B123F-AA87-41A2-BC3E-CB57133E64CC&q=73173| publisher=tournamentsoftware.com| title=Tournaments of P.V.Sindhu}}</ref> | style="text-align:center;"|సెమీ ఫైనల్స్ | style="text-align:center;"|మొదటి రౌండు | style="text-align:center;"|క్వార్టర్ ఫైనల్స్ | |- | |{{flagicon|JPN}} [[m:en:Japan Open (badminton)|జపాన్ ఓపెన్ సూపర్ సిరీస్ ప్రీమియర్]]<ref name="performances"/> | | | style="text-align:center;"|రెండవ రౌండు | |- | |{{flagicon|NED}} [[m:en:Dutch Open (badminton)|డచ్ ఓపెన్]]<ref name="performances"/> | | style="text-align:center;"|{{రజతపతకం}} | | |- | |{{flagicon|IND}} ఇండియా ఓపెన్ గ్రాండ్ పిక్స్<ref name="performances"/> | style="text-align:center;"|రెండవ రౌండు | style="text-align:center;"|రెండవ రౌండు | style="text-align:center;"|{{రజతపతకం}} | |- | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | style="text-align: center;" | | |} ===2013 ప్రపంచ ఛాంపియన్‌షిప్=== 2013 లో తొలిసారి ప్రపంచ సీనియర్ చాంపియన్‌షిప్‌లో ఆడిన ప్రపంచ 12వ ర్యాంకర్ పి.వి.సింధు, సంచలనం నమోదు చేసింది. తన కంటే మెరుగైన ర్యాంకులో ఉన్న చైనా క్రీడాకారిణిని ఓడించి కార్టర్ ఫైనల్లోకి దూసుకెళ్లింది. 2013 ఆగస్టు 8 న జరిగిన మహిళల సింగిల్స్ ప్రిక్వార్టర్ ఫైనల్లో రెండో సీడ్ యిహాన్‌ వాంగ్‌ను 55 నిమిషాల్లోనే 21-18, 23-21 స్కోరుతో ఓడించింది. కవోరి ఇమబెపు (జపాన్) తో 2013 ఆగస్టు 7 న జరిగిన రెండో రౌండ్‌లో సింధు 21-19, 19-21, 21-17తో విజయం సాధించింది. 71 నిమిషాలపాటు జరిగిన ఈ మ్యాచ్‌లో సింధుకు గట్టిపోటీనే లభించింది. నిర్ణాయక మూడో గేమ్‌లో సింధు ఒక దశలో 10-13తో వెనుకబడింది. ఈ దశలో ఒత్తిడికి లోను కాకుండా సంయమనంతో ఆడిన సింధు, వరుసగా నాలుగు పాయింట్లు నెగ్గి 14-13తో ఆధిక్యంలోకి వచ్చింది. అనంతరం ఆ ఆధిక్యాన్ని కాపాడుకుంటూ విజయాన్ని ఖాయం చేసుకుంది. ===2016 రియో ఒలింపిక్స్=== పతకాల కోసం భారత్ తల్లడిల్లుతున్న సమయంలో పి.వి.సింధు భారత్‌కు రెండో పతకాన్ని ఖాయం చేసింది. ఈ ఒలింపిక్స్‌లో మహిళల సింగిల్స్ విభాగంలో గ్రూప్ ఎంలో కెనడాకు చెందిన మిషెల్లీ లీను 2-1 తేడాతో, హంగరీకి చెందిన లారా సరోసీని 2-0 తేడాతో ఓడించి 16వ రౌండులో చైనీస్ తాయ్ జూ యింగ్ పై 2-0 తో గెలిచి క్వార్టర్ ఫైనల్‌కు చేరుకుంది. క్వార్టర్ ఫైనల్‌లో చైనాకు చెందిన వాంగ్ ఇహాన్‌ను 2-0 తో ఓడించి సెమీ ఫైనల్‌కు చేరుకుంది. 2016, ఆగస్టు 18వ తేదీ జరిగిన సెమీ ఫైనల్స్‌లో జపాన్‌ క్రీడాకారిణి నొజోమి ఒకుహరాతో వీరోచితంగా పోరాడి 2-0 తో ఆమె పై విజయం సాధించి ఫైనల్స్‌కు చేరింది.<ref name="సింధు" /> 2016 ఆగస్టు 19వ తేదీన జరిగిన ఫైనల్స్‌లో స్పెయిన్‌కు చెందిన [[కరోలినా మారిన్]]తో వీరోచితంగా పోరాడి 21-19, 12-21,15-21 పాయింట్లతో పరాజయం పాలయింది. ఈ ఒలింపిక్స్‌లో మహిళల సింగల్స్ బ్యాడ్‌మింటన్‌లో ద్వితీయ స్థానం పొంది ఈ క్రీడలలో భారత్‌కు తొలి, ఏకైక రజత పతకాన్ని సంపాదించిపెట్టింది.<ref name="సింధు">{{cite web|last1=web|first1=master|title=badminton-womens-singles-gold-medal-match|url=https://www.rio2016.com/en/badminton-womens-singles-gold-medal-match|website=Rio 2016|accessdate=19 August 2016|archive-date=26 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160826073002/https://www.rio2016.com/en/badminton-womens-singles-gold-medal-match|url-status=dead}}</ref> === 2019 ప్రపంచ ఛాంపియన్‌షిప్ === 2019 ప్రపంచ ఛాంపియన్‌షిప్‌లో ఆమె ఐదో స్థానంలో మొదలుపెట్టింది. వరుస రౌండ్లలో '''పై యు-పో''', '''ఝాంగ్ బీవెన్‌'''లపై వరుస సెట్ల విజయాలతో ఆమె తన ఆటను ప్రారంభించింది. '''తాయ్ త్జు-యింగ్‌'''పై విజయం సాధించడంతో ఆమె అందరినీ ఆకట్టుకుంది. మొదటి రౌండ్ లో తగ్గినా 12–21, 23–21, 21–19తో తాయ్‌ను ఓడించి సెమీ-ఫైనల్‌కు చేరింది.<ref>{{cite news|url=https://www.indiatoday.in/sports/badminton/story/bwf-world-championships-pv-sindhu-beats-world-no-2-tai-tzu-ying-reach-semi-finals-assured-fifth-medal-1590889-2019-08-23|title=BWF World Championships: PV Sindhu assured of 3rd straight medal after stunning Tai Tzu Ying|date=23 August 2019|access-date=26 August 2019|website=www.indiatoday.in}}</ref> సెమీ-ఫైనల్లో, ఆమె '''చెన్ యుఫీ'''ని వరుస సెట్లలో ఓడించి, వరుసగా మూడవ ప్రపంచ ఛాంపియన్‌షిప్ ఫైనల్‌లోకి ప్రవేశించింది.<ref>{{cite news|url=https://www.indiatoday.in/sports/badminton/story/world-badminton-championship-pv-sindhu-reaches-final-defeat-chen-yufei-1591152-2019-08-24|title=PV Sindhu reaches 3rd successive World Championships final after outclassing Chen Yu Fei in Basel|date=24 August 2019|access-date=26 August 2019|editor=Akshay Ramesh|website=www.indiatoday.in}}</ref> '''నోజోమి ఒకుహారా'''తో జరిగిన ఫైనల్లో, ఆమె 21–7, 21–7తో గెలిచింది. ఈ ప్రక్రియలో, ఛాంపియన్‌షిప్‌లో '''స్వర్ణం సాధించిన తొలి భారతీయురాలు''' అయ్యారు.<ref>{{cite news|url=https://www.business-standard.com/article/news-ani/pv-sindhu-becomes-first-indian-to-win-bwf-world-championships-119082500570_1.html|title=PV Sindhu becomes first Indian to win BWF World Championships|date=25 August 2019|access-date=30 August 2019|website=Business Standard}}</ref> ===2021 టోక్యో ఒలింపిక్స్=== పీవీ సింధు తొలి మ్యాచ్‌లో ఇజ్రాయెల్ షట్లర్‌‌ సెనియా పాలికర్‌తో తలపడి కేవలం 28 నిమిషాల్లో 21-7, 21-10తో వరుస సెట్లలో మ్యాచ్ గెలిచింది.<ref name="Tokyo Olympics: పీవీ సింధు శుభారంభం">{{cite news |last1=Namasthe Telangana |title=Tokyo Olympics: పీవీ సింధు శుభారంభం |url=https://www.ntnews.com/sports/tokyo-olympics-pv-sindhu-wins-her-opening-match-with-israels-ksenia-152489/ |accessdate=30 July 2021 |work=Namasthe Telangana |date=25 July 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210725113915/https://www.ntnews.com/sports/tokyo-olympics-pv-sindhu-wins-her-opening-match-with-israels-ksenia-152489/ |archivedate=25 July 2021 |url-status=live }}</ref> ఆమె తన రెండో మ్యాచ్‌లో హాంకాంగ్ ప్లేయర్ చియాంగ్ ఎంగన్‌తో తలపడి 21-9, 21-16తో వరుస సెట్లలో గెలుపొంది ప్రి క్వార్టర్స్‌కు చేరుకుంది.<ref name="PV Sindhu: పతకాల వేటలో తెలుగు తేజం పీవీ సింధు .. ఒలంపిక్స్‌లో మరో విజయం.. - Tokyo Olympics 2020 :Indian shuttler pv Sindhu Storms Into Round of 16">{{cite news |last1=TV9 Telugu |first1= |title=PV Sindhu: పతకాల వేటలో తెలుగు తేజం పీవీ సింధు .. ఒలంపిక్స్‌లో మరో విజయం.. - Tokyo Olympics 2020 :Indian shuttler pv Sindhu Storms Into Round of 16 |url=https://tv9telugu.com/sports/tokyo-olympics-2020-21/tokyo-olympics-2020-indian-shuttler-pv-sindhu-storms-into-round-of-16-508937.html |accessdate=30 July 2021 |date=28 July 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210730131035/https://tv9telugu.com/sports/tokyo-olympics-2020-21/tokyo-olympics-2020-indian-shuttler-pv-sindhu-storms-into-round-of-16-508937.html |archivedate=30 July 2021 |language=te |work= |url-status=live }}</ref> సింధు ప్రిక్వార్టర్స్‌లో డెన్మార్క్‌కు చెందిన మియా బ్లిచ్‌ఫెల్డ్‌తో తలపడి 21-15, 21-13తో గెలిచి క్వార్టర్ ఫైనల్ కు చేరింది. ఆమె క్వార్టర్‌ ఫైనల్‌లో జపాన్‌కు చెందిన యమగూచిపై 21-13, 22-20తో విజయం సాధించి సెమీఫైనల్లోకి ప్రవేశించింది.<ref name="PV Sindhu: పతకానికి ఒక్కడుగు దూరంలో పీవీ సింధు">{{cite news |last1=Sakshi |title=PV Sindhu: పతకానికి ఒక్కడుగు దూరంలో పీవీ సింధు |url=https://www.sakshi.com/telugu-news/sports/tokyo-olympics-pv-sindhu-enters-semi-final-beat-yamaguchi-1383381 |accessdate=30 July 2021 |work= |date=30 July 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210730131326/https://www.sakshi.com/telugu-news/sports/tokyo-olympics-pv-sindhu-enters-semi-final-beat-yamaguchi-1383381 |archivedate=30 July 2021 |language=te |url-status=live }}</ref> పీవీ సింధు సెమి ఫైనల్ లో చైనీస్‌ తైపీ షట్లర్ తైజుయింగ్‌తో తలపడి 18-21, 12-21తో ఓటమి పాలైంది. అనంతరం మూడో స్థానం కోసం జరిగిన మ్యాచ్‌లో చైనా క్రీడాకారిణి బింగ్‌ జియావో పై 21-13, 21-15 తేడాతో గెలిచి కాంస్య పతకం గెలిచింది.<ref name="Tokyo Olympics: పీవీ సింధు కొత్త చరిత్ర">{{cite news |last1=Sakshi |title=Tokyo Olympics: పీవీ సింధు కొత్త చరిత్ర |url=https://www.sakshi.com/telugu-news/sports/tokyo-olympics-pv-sindhu-wins-bronze-medal-1383966 |accessdate=1 August 2021 |work= |date=1 August 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210801153349/https://www.sakshi.com/telugu-news/sports/tokyo-olympics-pv-sindhu-wins-bronze-medal-1383966 |archivedate=1 August 2021 |language=te |url-status=live }}</ref><ref name="పీవీ సింధు: వరసగా రెండు ఒలింపిక్ మెడల్స్ గెలిచిన తెలుగు తేజం">{{cite news |last1=BBC News తెలుగు |title=పీవీ సింధు: వరసగా రెండు ఒలింపిక్ మెడల్స్ గెలిచిన తెలుగు తేజం |url=https://www.bbc.com/telugu/india-58048418 |accessdate=1 August 2021 |date=1 August 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210801153706/https://www.bbc.com/telugu/india-58048418 |archivedate=1 August 2021 |language=te |work= |url-status=live }}</ref> == 2021 ఇండోనేషియా మాస్టర్స్ == 2021లో ఇండోనేషియా మాస్టర్స్ - దీన్నే అధికారికంగా [[దైహట్సు ఇండోనేషియా మాస్టర్స్ 2021]] (ఆంగ్లం: DAIHATSU Indonesia Masters 2021)అని అంటారు. ఇది ఒక బ్యాడ్మింటన్ టోర్నమెంట్. ఈ అంతర్జాతీయ టోర్నమెంట్ [[ఇండోనేషియా]]<nowiki/>లోని [[బాలి ఇంటర్నేషనల్ కన్వెన్షన్ సెంటర్‌]]<nowiki/>లో 16 నవంబరు నుండి 2021 నవంబరు 21 వరకు జరిగింది. టైటిల్ విజెత US$600,000 బహుమతిగా గెలుచుకుంటారు. ఈ సంవత్సరం టోర్నమెంట్ సూపర్ 500 నుండి సూపర్ 750గా అప్‌గ్రేడ్ చేయబడింది.<ref>{{cite web|url=https://corporate.bwfbadminton.com/news-single/2021/08/11/tournament-update-calendar-2021/|title=Tournament Upgrade – Calendar 2021|date=11 August 2021|website=bwfbadminton.com|publisher=Badminton World Federation|access-date=25 September 2021}}</ref> 2021 నవంబరు 18న [[బాలి]]<nowiki/>లో జరిగిన ఇండోనేషియా మాస్టర్స్ సూపర్ 750 బ్యాడ్మింటన్ టోర్నమెంట్‌లో భారత ఏస్ షట్లర్ పివి సింధు [[స్పెయిన్|స్పెయిన్‌]]<nowiki/>కు చెందిన [[క్లారా అజుర్మెండి]]<nowiki/>పై అద్భుత విజయాన్ని నమోదు చేసి క్వార్టర్స్‌లోకి ప్రవేశించింది.<ref>{{Cite web|url=https://www.india.com/sports/badminton-pv-sindhu-registers-comeback-win-to-advance-into-indonesia-masters-quarterfinals-lakshya-sen-crashes-out-5100425/|title=Indonesia Masters 2021 Results: PV Sindhu Reaches Quarterfinals, Beat Azurmendi, Lakshya Sen Out {{!}} PV Sindhu Olympics 2021 {{!}} PV Sindhu Next Match|last=Desk|first=India com Sports|website=www.india.com|language=en|access-date=2021-11-21}}</ref> అయితే 2021 నవంబరు 21న జరిగిన సెమీఫైనల్‌లో [[జపాన్|జపాన్‌]]<nowiki/>కు చెందిన టాప్ సీడ్ [[అకానె యమగుచి]] చేతిలో ఓటమిపాలై టోర్నీ నుంచి పివి సింధు నిష్క్రమించింది.  ఏకపక్షంగా సాగిన ఈ పోరులో 13-21, 9-21 తేడాతో కేవలం 32 నిమిషాల్లోనే ఓటమిపాలైంది. తొలి సెట్‌లో కాస్త పోరాడినా ప్రయోజనం దక్కలేదు. రెండో సెట్‌లోనూ ఆరంభంలో అకానె యమగుచి మీద ఆధిక్యత ప్రదర్శించింది. ఆ తరువాత ఒక్కసారిగా పుంజుకున్న అకానె యమగుచి సూపర్‌ గేమ్‌ ఆడటంతో పివి సింధు ఓటమిని చవిచూసింది.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/badminton/pv-sindhu-exits-indonesia-masters-with-defeat-in-semifinals/articleshow/87814765.cms|title=Sindhu, Srikanth exit Indonesia Masters with defeats in semifinals, Indian campaign ends {{!}} Badminton News - Times of India|last=Nov 20|first=PTI / Updated:|last2=2021|website=The Times of India|language=en|access-date=2021-11-21|last3=Ist|first3=19:17}}</ref> ఈ టోర్నీలో మహిళల సింగిల్స్ ఛాంపియన్ గా [[దక్షిణ కొరియా]] బ్యాడ్మింటన్ క్రీడాకారిణి [[అన్ సే-యంగ్]] కైవాసం చేసుకుంది. == 2022 సింగపూర్‌ ఓపెన్‌ టైటిల్‌ == ఇదే ఏడాది సయ్యద్‌ మోదీ ఇంటర్నేషనల్‌, స్విస్ ఓపెన్‌ బీడబ్ల్యూఎఫ్‌ సూపర్‌ 300 టైటిళ్లను గెలుచుకున్న పి.వి. సింధు తొలిసారి సింగపూర్‌ ఓపెన్‌ టైటిల్‌ను సొంతం చేసుకోవడంతో ప్రస్తుత సీజన్‌లో ఆమెకిది మూడో టైటిల్‌ అయింది. 2022 జూలై 17న సింగపూర్‌ ఓపెన్‌ మహిళల సింగిల్స్‌ ఫైనల్‌లో చైనాకు చెందిన వాంగ్‌ జీ యీపై 21-9, 11-21, 21-15 తేడాతో పి.వి. సింధు విజయం సాధించింది. ఇది తన కెరీర్‌లోనే తొలి సూపర్ 500 టైటిల్‌ అవడం విశేషం.<ref>{{Cite web|date=2022-07-18|title=PV Sindhu : పీవీ సింధు ఖాతాలో తొలి సూపర్‌ 500 టైటిల్‌|url=https://www.eenadu.net/telugu-news/sports/pv-sindhu-wins-first-super-500-title-of-2022/0400/122137436|access-date=2022-07-18|website=web.archive.org|archive-date=2022-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220718054343/https://www.eenadu.net/telugu-news/sports/pv-sindhu-wins-first-super-500-title-of-2022/0400/122137436|url-status=bot: unknown}}</ref> == 2026 జపాన్ ఓపెన్ సూపర్ 750 టైటిల్ == జులై 2026లో పి.వి. సింధు జపాన్ ఓపెన్ సూపర్ 750 టైటిల్ విజేతగా నిలిచింది. 2026 జులై 19న జరిగిన మహిళల సింగిల్స్‌ ఫైనల్లో జపాన్‌కు చెందిన స్టార్ ప్లేయర్ అకానె యమగుచిపై ఆరంభం నుంచి ఆధిపత్యం ప్రదర్శించిన ఆమె 21-17, 21-17 తేడాతో ఓడించింది. ఇది పి.వి. సింధుకు తొలి జపాన్ ఓపెన్ టైటిల్ కాగా భార‌తదేశం త‌ర‌ఫున జ‌పాన్ ఓపెన్ టైటిల్ గెలిచిన తొలి క్రీడాకారిణిగా ఆమె రికార్డుల‌కెక్కింది.<ref>{{Cite web|title=Japan Open 750: చరిత్ర సృష్టించిన పీవీ సింధు.. జపాన్ ఓపెన్ ఫైనల్‌కు చేరిన తెలుగుతేజం|url=https://www.eenadu.net/telugu-news/sports/fiery-pv-sindhu-storms-into-first-final-in-2-years-japan-open/0401/126126752|access-date=2026-07-19|website=EENADU|language=te}}</ref> ==వ్యక్తిగత విజయాలు == {| class="wikitable" |- !|వరుస సంఖ్య !|సంవత్సరం !|టోర్నీ !|ఫైనల్లో ప్రత్యర్థి !|స్కోరు |- style="background:#ffe7e7" | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|2011 |align="left"|ఇండోనేషియా ఇంటర్నేషనల్ |align="left"|{{flagicon|INA}} ఫ్రాంసిస్కా రట్నసరి | style="text-align:center;"|21-16, 21-11<ref>{{cite web |title= VICTOR INDONESIA INTERNATIONAL CHALLENGE 2011: Matches |url= http://www.tournamentsoftware.com/sport/matches.aspx?id=60A76DB7-ED62-4A0E-8AA9-10F279F925CD&d=20110724 |website= www.tournamentsoftware.com |accessdate= 18 October 2015 }}</ref> |- style="background:#ff9;" | style="text-align:center;"|2 | style="text-align:center;"|2013 |align="left"|మలేషియా మాస్టర్స్ |align="left"|{{flagicon|SIN}} గు జువాన్ | style="text-align:center;"|21–17, 17–21, 21–19 |- style="background:#ff9;" | style="text-align:center;"|3 | style="text-align:center;"|2013 |align="left"|మకావూ ఓపెన్ |align="left"|{{flagicon|CAN}} మిషెల్ లీ | style="text-align:center;"|21–15, 21–12 |- style="background:#ff9;" | style="text-align:center;"|4 | style="text-align:center;"|2014 |align="left"|మకావూ ఓపెన్ |align="left"|{{flagicon|KOR}} కిం హ్యో మిన్ | style="text-align:center;"|21–12, 21–17 |- style="background:#ff9;" | style="text-align:center;"|5 | style="text-align:center;"|2015 |align="left"|మకావూ ఓపెన్ |align="left"|{{flagicon|JPN}} మినట్సు మితానీ | style="text-align:center;"|21–9, 21-23, 21-14 |- style="background:#ff9;" | style="text-align:center;"|6 | style="text-align:center;"|2016 |మలేషియా మాస్టర్స్ |align="left"|{{flagicon|SCO}} కిర్స్టీ గిల్మోర్ | style="text-align:center;"|21-15, 21-9 |} :{{Colorbox|#ffff99}} గ్రాండ్ ప్రిక్స్ గోల్డ్ :{{Colorbox|#ffe7e7}} అంతర్జాతీయ పోటీ ===రెండవస్థానంలో సాధించిన విజయాలు=== {| class="wikitable" |- !|వరుస సంఖ్య !|సంవత్సరం !|టోర్నమెంటు !|ఫైనల్లో ప్రత్యర్థి !|స్కోరు |- style="background:#c4f2f2" | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|2011 |align="left"|[[డచ్ ఓపెన్]] |align="left"|{{flagicon|NED}} యావో జీ | style="text-align:center;"|16–21, 17–21 |- style="background:#ff9;" | style="text-align:center;"|2 | style="text-align:center;"|2012 |align="left"|సయ్యద్ మోడీ ఇంటర్నేషనల్ |align="left"|{{flagicon|INA}} లిండావెని ఫానెట్రి | style="text-align:center;"|15-21, 21-18, 18-21 |- style="background:#ff9;" | style="text-align:center;"|3 | style="text-align:center;"|2014 |align="left"|సయ్యద్ మోడీ ఇంటర్నేషనల్ |align="left"|{{flagicon|IND}} [[సైనా నెహ్వాల్]] | style="text-align:center;"|14-21, 17-21 |- style="background:#ddcfe2" | style="text-align:center;"|4 | style="text-align:center;"|2015 |align="left"|[[డెన్మార్క్ ఓపెన్]] |align="left"|{{flagicon|CHN}} లీ షురూయ్ | style="text-align:center;"|19-21, 12-21 |- style="background:#" | style="text-align:center;"|5 | style="text-align:center;"|2016 |align="left"|[[దక్షిణ ఆసియా క్రీడలు]] |align="left"|{{flagicon|IND}} [[గద్దె రుత్విక శివాని]] | style="text-align:center;"|11–21, 20–22 |- style="background:#" | style="text-align:center;"|6 | style="text-align:center;"|2016 |align="left"|[[ఒలంపిక్స్|ఒలింపిక్స్]] |align="left"|{{flagicon|ESP}} కరోలినా మారిన్ | style="text-align:center;"|21–19, 12–21, 15–21 |} :{{Colorbox|#ddcfe2}} సూపర్ సీరీస్ ప్రీమియర్ :{{Colorbox|#ffff99}} గ్రాండ్ ప్రిక్స్ గోల్డ్ :{{Colorbox|#c4f2f2}} గ్రాండ్ ప్రిక్స్ ==క్రీడాకారిణిగా సింధు పయనం== సింధు 14 ఏళ్ళ వయస్సులోనే అంతర్జాతీయ సర్క్యూట్‌లోకి ప్రవేశించింది. కొలంబోలో జరిగిన 2009 ''సబ్-జూనియర్ ఆసియా బ్యాడ్మింటన్ ఛాంపియన్‌షిప్‌''లో ఆమె కాంస్య పతక విజేత. 2010 ''ఇరాన్ ఫజ్ర్ అంతర్జాతీయ బ్యాడ్మింటన్ ఛాలెంజ్‌''లో ఆమె సింగిల్స్ విభాగంలో రజత పతకం సాధించింది.<ref>{{cite news|url=http://www.tribuneindia.com/2010/20100213/cth2.htm|title=SAI badminton coach returns with glory|date=13 February 2010|newspaper=[[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]]|access-date=20 October 2010}}</ref> 2011 జూన్లో ఆమె పి.సి. తులసిని ఓడించి ''మాల్దీవుల అంతర్జాతీయ ఛాలెంజు''ను గెలుచుకుంది.<ref>{{cite web|url=https://www.sportskeeda.com/badminton/15-years-old-pv-sindhu-triumphs-at-maldives-open|title=15 Years Old PV Sindhu Triumphs at Maldives Open|date=11 June 2011|website=www.sportskeeda.com|access-date=31 May 2020|archive-date=11 జూలై 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210711184035/https://www.sportskeeda.com/amp/badminton/15-years-old-pv-sindhu-triumphs-at-maldives-open|url-status=dead}}</ref> 2012 జూలై 7 న, ఆమె 18-21, 21–17, 22–20తో ఫైనల్లో జపనీస్ క్రీడాకారిణి నోజోమి ఒకుహారాను ఓడించి ''ఆసియా జూనియర్ ఛాంపియన్‌షిప్‌''ను గెలుచుకుంది.<ref>{{cite web|url=https://www.firstpost.com/sports/sindhu-wins-asia-youth-under-19-badminton-chship-371072.html/amp|title=Sindhu wins Asia Youth Under-19 Badminton Ch'ship|date=7 July 2012|website=www.firstpost.com|access-date=31 May 2020}}</ref> ఆసియా ఛాంపియన్‌షిప్‌లో లి జుయెరుయ్‌పై ఆమె దాదాపు విజయం సాధించింది, కానీ 21–11, 19–21, 8–21తో ఓడిపోయింది.<ref>{{cite web|url=https://bwfbadminton.com/news-single/2015/04/24/ahsansetiawan-survive-cliffhanger-dong-feng-citroen-bac-2015-day-4/|title=AHSAN/SETIAWAN SURVIVE CLIFFHANGER – DONG FENG CITROEN BAC 2015 DAY 4|date=24 April 2015|editor=Dev Sukumar|website=bwfbadminton.com|access-date=31 May 2020}}</ref> 2015 లో ఒత్తిడివల్ల ఫ్రాక్చర్ తో దాదాపు ఆరు నెలలు ఆటకు దూరమైంది, అయినా 2016 రియో ఒలింపిక్స్‌కు అర్హత సాధించగలిగింది.<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/other-sports/we-must-get-used-to-playing-in-empty-stadiums-that-will-happen-sindhu/story-cwDVclpvyemLULkyOdwV3L.html|title=We must get used to playing in empty stadiums, that will happen: Sindhu|date=3 August 2020|website=Hindustan Times|language=en|access-date=3 August 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/badminton/reaching-final-also-an-achievement-pv-sindhu/articleshow/77319222.cms|title=Reaching final also an achievement: PV Sindhu {{!}} Badminton News - Times of India|last1=Aug 2|first1=Pratyush Raj {{!}} TNN {{!}} Updated|last2=2020|website=The Times of India|language=en|access-date=3 August 2020|last3=Ist|first3=22:51}}</ref> సింధు 2016 ''చైనా ఓపెన్‌''లో తన మొదటి సూపర్‌సిరీస్ టైటిల్‌ను గెలుచుకుంది, కొనసాగింపుగా 2017 లో మరో నాలుగు ఫైనళ్లతో, దక్షిణ కొరియా, భారతదేశంలో టైటిళ్లను సొంతంచేసుకుంది. దానికి తోడు, ఆమె 2018 కామన్వెల్త్ క్రీడలు, 2018 ఆసియా క్రీడలలో ఒక్కొక్క రజత పతకాన్ని, ''ఉబెర్ కప్‌''లో రెండు కాంస్య పతకాలను గెలుచుకుంది. సింధును 2020 మార్చి 8 న [[బిబిసి వరల్డ్ న్యూస్|బిబిసి]] '''సంవత్సరపు భారతీయ మహిళా క్రీడాకారిణి'''గా ఎంపిక చేశారు.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/sport/51730452|title=PV Sindhu named BBC Indian Sportswoman of Year|date=8 March 2020|access-date=8 March 2020|website=www.bbc.com}}</ref> ఏప్రిల్‌లో, క్రీడలో శుభ్రమైన, న్యాయమైన ఆటను ప్రోత్సహించడానికి బి.డబ్యు,ఎఫ్ (BWF) కమిటీ ప్రచారానికి "ఐ యామ్ బాడ్మింటన్" రాయబారులలో ఒకరిగా ఆమె ఎన్నికయ్యారు.<ref>{{cite web|url=https://www.news18.com/news/badminton/bwf-names-pv-sindhu-as-an-ambassador-for-its-i-am-badminton-campaign-2588063.html|title=BWF Names PV Sindhu as an Ambassador For Its 'I Am Badminton' Campaign|date=22 April 2020|website=www.news18.com|access-date=31 May 2020}}</ref> 2021 మేలో, క్రీడల్లో తారుమార్లను నివారించే లక్ష్యంతో అంతర్జాతీయ ఒలింపిక్ కమిటీ ప్రచారం "బిలీవ్ ఇన్ స్పోర్ట్"లో బ్యాడ్మింటన్ నుండి వచ్చిన ఇద్దరు రాయబారులలో ఒకరిగా ఆమె ఎన్నికయ్యారు.<ref>{{cite web|url=https://olympics.bwfbadminton.com/news-single/2021/05/03/pusarla-v-sindhu-and-michelle-li-appointed-ambassadors-for-iocs-believe-in-sport-campaign/|title=PUSARLA V.SINDHU AND MICHELLE LI APPOINTED AMBASSADORS FOR IOC'S 'BELIEVE IN SPORT' CAMPAIGN|date=3 May 2021|website=olympics.bwfbadminton.com|publisher=Badminton World Federation|access-date=3 May 2021}}</ref> [[హైదరాబాద్ హంటర్స్]] జట్టుకు నాయకత్వం వహించింది.{{col-begin}} {{col-2}} {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! ఒంటరిగా ! ఆడినవి ! గెలిచినవి ! ఓడినవి ! బ్యాలంసు |- | align=left | '''మొత్తం'''''<nowiki>*</nowiki> | 270 | 184 | 86 | '''+98 |- | align=left | '''ప్రస్తుత సంవత్సరం''' (2016)''<nowiki>*</nowiki> | 36 | 23 | 13 | '''+10 |} {{col-2}} {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! డబుల్స్ ! ఆడినవి ! గెలిచినవి ! ఓడినవి ! బ్యాలంసు |- | align=left | '''మొత్తం'''''<nowiki>*</nowiki> | 17 | 9 | 8 | '''+1''' |- | align=left | '''ప్రస్తుత సంవత్సరం''' (2016)''<nowiki>*</nowiki> | 5 | 3 | 2 | '''+1''' |} {{col-end}} :''<nowiki>*</nowiki>ఆగస్టు 19 2016 గణాంకాల ప్రకారం<ref>{{cite web|title=PUSARLA V. Sindhu – Career overview|url=http://bwfbadminton.org/ranking.aspx?id=70&dt=6&cid=473|website=bwfbadminton.org|publisher=Badminton World Federation|accessdate=19 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20100814200756/http://www.bwfbadminton.org/ranking.aspx?id=70&dt=6&cid=473|archive-date=14 August 2010|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable" style=text-align:center |- ! పోటీ !! 2016 |- style="height: 30px;" | style="width: 200px;align=left" | '''ఒలింపిక్స్''' | style="width: 80px"| {{రజతపతకం}} |} {| class="wikitable" style=text-align:center |- ! పోటీ !! 2014 |- style="height: 30px;" | style="width: 200px;align=left" | '''కామన్ వెల్త్ క్రీడలు''' | style="width: 80px"|{{కాంస్యపతకం}} |} {| class="wikitable" style=text-align:center |- ! పోటీ !! 2011 |- style="height: 30px;" | style="width: 200px;align=left" | కామన్ వెల్త్ యువ క్రీడలు | style="width: 80px"|{{స్వర్ణపతకం}} |} ===వ్యక్తిగత సింగిల్ ఫెర్ఫార్మెన్స్=== {|class=wikitable style=text-align:center |- !width=260|టోర్మమెంటు!!2009 !!2010 !!2011 !!2012 !!2013 !!2014 !!2015 !!2016 !! style="width:40px;"|{{Tooltip| SR | Strike Rate}} !! అత్యుత్తమం |- | colspan="11" style="text-align:center;"|'''అంతర్జాతీయ బ్యాడ్మింటన్ సమాఖ్య పోటీలు''' |- |align=left|'''ప్రపంచ జూనియర్ చాంపియన్ షిప్ పోటీలు''' | bgcolor="#afeeee" 2009; |2R | bgcolor="#ffebcd" 2010; |QF | bgcolor="#afeeee" 2011; |3R |2012; colspan=3|హాజరు కాలేదు |2009; colspan=2 style=color:#ccc|{{Tooltip| N/A |Not Applicable}} |SR;| '''0/3''' | bgcolor="#ffebcd" Best; |QF ('10) |- |align=left|'''ప్రపంచ చాంపియన్ షిప్''' |2009; colspan=3|హాజరు కాలేదు | 2012; style=color:#ccc |{{Tooltip| NH |Not Held}} |bgcolor="#cd7f32" 2013; |B |bgcolor="#cd7f32" 2014; |B |bgcolor="#ffebcd" 2015; |QF | 2016; style=color:#ccc |{{Tooltip| NH |Not Held}} |SR;| '''0/3''' |Best; style="background:yellow;"|SF ('13, '14) |- |align=left|'''ఒలింపిక్స్''' |colspan=3 style=color:#ccc|{{Tooltip| NH |Not Held}} |2012; |{{Tooltip| DNQ |Did Not Qualify}} |colspan=3 style=color:#ccc|{{Tooltip| NH |Not Held}} |2016; bgcolor="#d8bfd8" |S |SR;| |Best; bgcolor="#d8bfd8"|F ('16) |- | colspan="11" style="text-align:center;"|'''BWF సూపర్ సిరీస్''' |- |align=left|{{flagicon|ENG}} ఆల్ ఇంగ్లాండ్ సూపర్ సిరీస్ ప్రీమియర్ |2009; colspan=3|హాజరు కాలేదు | bgcolor="#afeeee" 2012; |1R | bgcolor="#afeeee" 2013; |2R | bgcolor="#afeeee" 2014; |1R |2015; |{{Tooltip| A | Absent}} |2016; bgcolor="afeeee" |1R |SR;| '''0/4''' |Best; bgcolor="#afeeee"|2R ('13) |- |align=left|{{flagicon|IND}} ఇండియా ఓపెన్ సూపర్ సిరీస్ |2009; colspan=2 style=color:#ccc|{{Tooltip| N/A |Not Applicable}} | bgcolor="#afeeee" 2011; |1R | bgcolor="#ffebcd" 2012; |QF | 2013; style="background:yellow;"|SF | bgcolor="#afeeee" 2014; |1R | 2015; |{{Tooltip| A | Absent}} |2016; bgcolor="#ffebcd" |QF |SR;| '''0/5''' |Best; style="background:yellow;"|SF ('13) |- |align=left|{{flagicon|MAS}} మలేషియా సూపర్ సీరీస్ |2009; colspan=3 |హాజరు కాలేదు |2012; | Q1<ref>{{cite web|title=MAYBANK Malaysia Open Presented by PROTON: Draws: WS - Qualification|url=http://bwf.tournamentsoftware.com/sport/draw.aspx?id=15C0786F-0C76-474B-845E-15D5FD591223&draw=3|publisher=[[అంతర్జాతీయ బ్యాడ్మింటన్ సమాఖ్య]]|accessdate=4 February 2016}}</ref> |2013; bgcolor="#afeeee"| 1R |2014; bgcolor="#afeeee"| 2R |2015; |{{Tooltip| A | Absent}} |2016; bgcolor="#ffebcd" | QF |SR;| '''0/4''' |Best; bgcolor="#ffebcd"|QF ('16) |- |align=left|{{flagicon|SIN}} సింగపూర్ ఓపెన్ సిరీస్ |2009; colspan=3 | హాజరు కాలేదు |2012; bgcolor="#afeeee"|1R |2013; |{{Tooltip| A | Absent}} |2014; bgcolor="#ffebcd"|QF |2015;|{{Tooltip| A | Absent}} |2016; bgcolor="afeeee" |2R |SR;| '''0/3''' |bgcolor="#ffebcd"|QF ('14) |- |align=left|{{flagicon|INA}} ఇండోనేషియా సూపర్ సిరీస్ ప్రీమియర్ |2009; colspan=3 |హాజరు కాలేదు |2012; bgcolor="#afeeee"|2R |2013; |{{Tooltip| A | Absent}} |2014; bgcolor="#afeeee"|1R |2015; bgcolor="#afeeee"|1R |2016; |{{Tooltip| A | Absent}} |SR;| '''0/3''' |Best; bgcolor="#afeeee"|2R ('12) |- |align=left|{{flagicon|AUS}} ఆస్ట్రేలియన్ ఓపెన్ సూపర్ సిరీస్ |2009; colspan=5 style=color:#ccc|{{Tooltip| N/A |Not Applicable}} |2014; bgcolor="#ffebcd"|QF |2015; bgcolor="#afeeee"|1R |2016; bgcolor="#afeeee"|1R |SR;| '''0/3''' |Best; bgcolor="#ffebcd"|QF ('14) |- |align=left|{{flagicon|JPN}} జపాన్ ఓపెన్ సూపర్ సిరీస్ |2009; colspan=3 |హాజరు కాలేదు |2012; bgcolor="#afeeee" |2R |2013; bgcolor="#afeeee" |2R |2014; |{{Tooltip| A | Absent}} |2015; bgcolor="#afeeee" |1R |2016; bgcolor="" | |SR;| '''0/3''' |Best; bgcolor="#afeeee" |2R ('12, '13) |- |align=left|{{flagicon|KOR}} కొరియా ఓపెన్ సూపర్ సిరీస్ |2009; colspan=3 |హాజరు కాలేదు |2012; |Q2<ref>{{cite web|title=Victor Korea Open 2012: Draws: WS - Qualification|url=http://bwf.tournamentsoftware.com/sport/draw.aspx?id=3677C337-B11D-4E8A-B0D9-F7181D73A7EF&draw=3|publisher=Badminton World Federation|accessdate=4 February 2016}}</ref> |2013; bgcolor="#afeeee" |2R |2014; |{{Tooltip| A | Absent}} |2013; bgcolor="#afeeee" |2R |2016; bgcolor="" | |SR;| '''0/3''' |Best; bgcolor="#afeeee" |2R ('13, '15) |- |align=left|{{flagicon|DEN}} డెన్మార్క్ సూపర్ సిరీస్ ప్రీమియర్ |2009; colspan=4 |హాజరు కాలేదు |2013; bgcolor="#afeeee" |1R |2014; QF bgcolor="#ffebcd" |QF |2015; bgcolor="#d8bfd8" |F |2016; bgcolor="" | |SR;| '''0/3''' |Best; bgcolor="#d8bfd8" | F ('15) |- |align=left|{{flagicon|FRA}} ఫ్రెంచ్ ఓపెన్ సూపర్ సిరీస్ |2009; colspan=4 |హాజరు కాలేదు |2013; bgcolor="#afeeee" |2R |2014; bgcolor="#afeeee" |1R |2015; bgcolor="#afeeee" |1R |2016; bgcolor="" | |SR;| '''0/3''' |Best; bgcolor="#afeeee |2R ('13) |- |align=left|{{flagicon|CHN}} చైనా ఓపెన్ సూపర్ సిరీస్ ప్రీమియర్ |2009; colspan=2 |హాజరు కాలేదు |2011; |Q2<ref>{{cite web|title=Li Ning China Open 2011: Draws: WS - Qualification|url=http://bwf.tournamentsoftware.com/sport/draw.aspx?id=91BC911B-E50D-4FFA-9211-33938FCD4A19&draw=3|publisher=Badminton World Federation|accessdate=4 February 2016}}</ref> |2012; bgcolor="#afeeee" |1R |2013; colspan=2 |హాజరు కాలేదు |2015; bgcolor="#afeeee" |2R |2016; bgcolor="" | |SR;| '''0/3''' |Best; bgcolor="#afeeee" |2R ('15) |- |align=left|{{flagicon|HKG}} హాంగ్ కాంగ్ ఓపెన్ సూపర్ సిరీస్ ప్రీమియర్ |2009; colspan=2 |హాజరు కాలేదు |2011; |Q2<ref>{{cite web|title=Yonex Sunrise Hong Kong Open 2011: Draws: WS - Qualification|url=http://bwf.tournamentsoftware.com/sport/draw.aspx?id=6ADDD331-4C98-4B84-A2ED-3F0B93881018&draw=3|publisher=Badminton World Federation|accessdate=4 February 2016}}</ref> |2012; bgcolor="#afeeee" |1R |2013; bgcolor="#afeeee" |1R |2014; bgcolor="#afeeee" |2R |2015; bgcolor="#afeeee" |1R |2016; bgcolor="" | |SR;| '''0/5''' |Best; bgcolor="#afeeee"| 2R ('14) |- |align=left|{{flagicon|CHN}} చైనా మాస్టర్స్ సూపర్ సిరీస్ |2009; colspan=3 |హాజరు కాలేదు |2012; style="background:yellow;" |SF |2013; |{{Tooltip| A | Absent}} |2014; colspan=3 style=color:#ccc|{{Tooltip| N/A |Not Applicable}} |SR;| '''0/1''' |Best; style="background:yellow;"|SF ('12) |- style="background:#fffaaa;" |align=left|'''BWF సూపర్ సిరీస్ మాస్టర్స్ ఫైనల్స్''' |2009; colspan=7| క్వాలిఫై కాలేదు |2016; bgcolor="" | |SR;| |Best; |{{Tooltip| DNQ |Did Not Qualify}} |- | colspan="11" style="text-align:center;"|'''BWF గ్రాండ్ ప్రిక్స్''' |- |align=left|{{flagicon|MAS}} మలేషియా మాస్టర్స్ గ్రాండ్ ప్రిక్స్ గోల్డ్ |2009; colspan=3|హాజరు కాలేదు |2012; style="background:yellow;" |SF |2013; bgcolor=lime|[[2013 Malaysia Open Grand Prix Gold|'''W''']] |2014; bgcolor="" |{{Tooltip| A | Absent}} |2015; style="background:yellow;" |[[2015 Malaysia Masters Grand Prix Gold|SF]] |2016; bgcolor=lime|'''W''' |SR;| '''2/4''' |Best; bgcolor=lime|'''W''' ('13, '16) |- |align=left|{{flagicon|IND}} సయ్యద్ మోడీ గ్రాండ్ ప్రిక్స్ గోల్డ్ |2009; bgcolor="#ffebcd"|[[2009 India Open Grand Prix|QF]]<ref>{{cite web|title=JAYPEE CUP SYED MODI MEMORIAL INDIA GRAND PRIX 2009: Draws: WS|url=https://bwf.tournamentsoftware.com/sport/draw.aspx?id=F7BADB96-E905-4E8B-8B9D-A89A779D4790&draw=2|publisher=Badminton World Federation|accessdate=3 February 2016}}</ref> |2010; style="background:yellow;"|SF<ref>{{cite web|title=India Grand Prix 2010: Draws: WS|url=https://bwf.tournamentsoftware.com/sport/draw.aspx?id=244B9415-DA84-43A2-8550-ED8B0A1267C6&draw=3|publisher=Badminton World Federation|accessdate=3 February 2016}}</ref> |2011; bgcolor="#afeeee" |2R<ref>{{cite web|title=Yonex - Sunrise Syed Modi Memorial India Open Grand Prix Gold: Draws: WS|url=https://bwf.tournamentsoftware.com/sport/draw.aspx?id=B958ADE2-68D5-422F-BBFB-7248E8752124&draw=4|publisher=Badminton World Federation|accessdate=3 February 2016}}</ref> |2012; bgcolor="#d8bfd8" |F |2013; style=color:#ccc |{{Tooltip| NH |Not Held}} |2014; bgcolor="#d8bfd8"|F |2015; style="background:yellow;"|[[2015 Syed Modi International Grand Prix Gold|SF]] |2016; bgcolor="#afeeee" |[[2016 Syed Modi International Grand Prix Gold|2R]] |SR;| '''0/7''' |Best; bgcolor="#d8bfd8"|F ('12, '14) |- |align=left|{{flagicon|DEU}} జర్మన్ ఓపెన్ గ్రాండ్ ప్రిక్స్ గోల్డ్ |2009; colspan=3|హాజరు కాలేదు | bgcolor="#afeeee" 2012; |1R<ref>{{cite web|title=YONEX German Open GPG 2012: Draws: WS|url=http://bwf.tournamentsoftware.com/sport/draw.aspx?id=596D798E-F45C-45AA-9A03-305480068147&draw=4|publisher=Badminton World Federation|accessdate=2 February 2016}}</ref> |2013; colspan=3|హాజరు కాలేదు |2016; bgcolor="ffebcd" |QF |SR;| '''0/2''' |Best; bgcolor="#ffebcd" |QF ('16) |- |align=left|{{flagicon|SUI}} స్విస్ ఓపెన్ గ్రాండ్ ప్రిక్స్ గోల్డ్ |2009; colspan=2 style=color:#ccc|{{Tooltip| N/A |Not Applicable}} |2011; |{{Tooltip |A| Absent}} |2012; bgcolor="#afeeee" |1R |2013; bgcolor="#afeeee" |2R |2014; style="background:yellow;" |SF |2015; |{{Tooltip |A| Absent}} |2016; bgcolor="ffebcd" |QF |SR;| '''0/4''' |Best; style="background:yellow;"|SF ('14) |- |align=left|{{flagicon|CHN}} చైనా మాస్టర్స్ గ్రాండ్ ప్రిక్స్ గోల్డ్ |2009; colspan=5 style=color:#ccc|{{Tooltip| N/A |Not Applicable}} |2014; colspan=2|హాజరు కాలేదు |2016; bgcolor="ffebcd" |QF |SR;| '''0/1''' |Best; bgcolor="#ffebcd"|QF ('16) |- |align=left|{{flagicon|TPE}} చైనీస్ తైపీ గ్రాండ్ ప్రిక్స్ గోల్డ్ |2009; colspan=6|హాజరు కాలేదు | bgcolor="#afeeee" 2015; |2R |2016; bgcolor="" | |SR;| '''0/1''' |Best; bgcolor="#afeeee"|2R ('15) |- |align=left|{{flagicon|VIE}} వియత్నాం ఓపెన్ గ్రాండ్ ప్రిక్స్ |2009; colspan=2|హాజరు కాలేదు |bgcolor="#ffebcd" 2011; |QF<ref>{{cite web|title=Yonex Sunrise Vietnam Grand Prix Open 2011: Draws: WS|url=http://bwf.tournamentsoftware.com/sport/draw.aspx?id=4B7F4E4E-4EB6-4A33-8655-78FC3FC91D5E&draw=4|publisher=Badminton World Federation|accessdate=2 February 2016}}</ref> |2012; colspan=4|హాజరు కాలేదు |2016; bgcolor="" | |SR;| '''0/1''' |Best; bgcolor="#ffebcd" |QF ('11) |- |align=left|{{flagicon|INA}} ఇండోనేషియన్ మాస్టర్స్ గ్రాండ్ ప్రిక్స్ గోల్డ్ |2009; colspan=6|హాజరు కాలేదు | bgcolor="#ffebcd" 2015; |QF |2016; bgcolor="" | |SR;| '''0/1''' |Best; bgcolor="#ffebcd"|QF ('15) |- |align=left|{{flagicon|THA}} థాయ్ లాండ్ ఓపెన్ గ్రాండ్ ప్రిక్స్ గోల్డ్ |2009; colspan=3|హాజరు కాలేదు |2012; bgcolor="#afeeee"|2R |2013; colspan=3|హాజరు కాలేదు |2016; bgcolor="" | |SR;| '''0/1''' |Best; bgcolor="#afeeee"|2R ('12) |- |align=left|{{flagicon|NED}} డచ్ ఓపెన్ గ్రాండ్ ప్రిక్స్ |2009; colspan=2|హాజరు కాలేదు |2011; bgcolor="#d8bfd8"|F<ref>{{cite web|title=Yonex Dutch Open 2011: Draws: WS|url=http://bwf.tournamentsoftware.com/sport/draw.aspx?id=60389B26-7D2A-4EFC-831F-5D94C1BB1911&draw=3|publisher=Badminton World Federation|accessdate=4 February 2016}}</ref> |2012; colspan=4|హాజరు కాలేదు |2016; bgcolor="" | |SR;| '''0/1''' |Best; bgcolor="#d8bfd8"|F ('12) |- |align=left|{{flagicon|MAC}} మకావూ ఓపెన్ గ్రాండ్ ప్రిక్స్ |2009; colspan=4|హాజరు కాలేదు |2013; bgcolor=lime |'''W''' |2014; bgcolor=lime |'''W''' |2015; bgcolor=lime |'''W''' |2016; bgcolor="" | |SR;| '''3/3''' |Best; bgcolor=lime|'''W''' ('13, '14, '15) |- |align=left|{{flagicon|IND}} ఇండియా ఓపెన్ గ్రాండ్ ప్రిక్స్ గోల్డ్ | 2009; |Q2<ref>{{cite web|title=Yonex Sunrise India Open 2009: Draws: WS - Qualification|url=http://bwf.tournamentsoftware.com/sport/draw.aspx?id=72F1F101-544B-4C1F-B8BE-11BB3296ADE8&draw=4|publisher=[[అంతర్జాతీయ బ్యాడ్మింటన్ సమాఖ్య]]|accessdate=2 February 2016}}</ref> |bgcolor="#afeeee" 2010; |[[2010 India Open Grand Prix Gold|2R]]<ref>{{cite web|title=INDIA GRAND PRIX GOLD 2010: Draws: WS|url=http://bwf.tournamentsoftware.com/sport/draw.aspx?id=CD5E57C3-91F4-402A-9434-E2ABFB0CBC91&draw=3|publisher=Badminton World Federation|accessdate=2 February 2016}}</ref> |2011; colspan=6 style=color:#ccc|{{Tooltip| N/A |Not Applicable}} |SR;| '''0/2''' |Best; bgcolor="#afeeee"|2R ('10) |- style="background:#fffaaa;" |align=left|'''సంవత్సరాంతపు ర్యాంకింగ్స్'''<ref>{{cite web|title=BWF World Rankings|url=http://bwfcontent.tournamentsoftware.com/ranking/category.aspx?id=10610&category=473|publisher=Badminton World Federation|accessdate=4 February 2016}}</ref> |2009; |255 |2010; |151 |2011; |31 |2012; |19 |2013; |11 |2014; |11 |2015; |12 |2016; | |} == పురస్కారాలు == ==== జాతీయ పురస్కారాలు ==== * రాజీవ్ ఖేల్ రత్న పురస్కారం, జాతీయ అత్యుత్తమ క్రీడా పురస్కారం<ref>http://www.news18.com/news/olympics/pv-sindhu-sakshi-malik-dipa-karmakar-and-jitu-rai-to-get-khel-ratna-1284250.html</ref> (2016) * [[పద్మభూషణ్ పురస్కారం]] - [[భారత ప్రభుత్వం]], ([[పద్మ పురస్కార గ్రహీతల జాబితా - 2020]]), 2020 జనవరి 26<ref name="పద్మ పురస్కారాలు-2020">{{cite news |last1=సాక్షి |first1=ఎడ్యూకేషన్ |title=పద్మ పురస్కారాలు-2020 |url=https://www.sakshieducation.com/GK/Story.aspx?cid=20&sid=337&chid=0&tid=0&nid=256616 |accessdate=10 February 2020 |date=25 January 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200210181814/https://www.sakshieducation.com/GK/Story.aspx?cid=20&sid=337&chid=0&tid=0&nid=256616 |archivedate=10 February 2020 |work= |url-status=live }}</ref><ref name="141 మందికి పద్మ పురస్కారాలు ప్రకటించిన కేంద్రం">{{cite news |last1=నమస్తే తెలంగాణ |first1=జాతీయం |title=141 మందికి పద్మ పురస్కారాలు ప్రకటించిన కేంద్రం |url=https://www.ntnews.com/national/central-governement-announcing-padma-shri-awards-for-21-people-3372 |accessdate=10 February 2020 |date=25 January 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200210182136/https://www.ntnews.com/national/central-governement-announcing-padma-shri-awards-for-21-people-3372 |archivedate=10 February 2020}}</ref><ref name="పద్మ అవార్డు గ్రహీతల పూర్తి జాబితా">{{cite news |last1=హెచ్ఎంటీవి |first1=ఆంధ్రప్రదేశ్ |title=పద్మ అవార్డు గ్రహీతల పూర్తి జాబితా |url=https://www.hmtvlive.com/andhra/2020-padma-awards-list-telugu-38333 |accessdate=10 February 2020 |publisher=రాజ్ |date=26 January 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200210182801/https://www.hmtvlive.com/andhra/2020-padma-awards-list-telugu-38333 |archivedate=10 February 2020}}</ref><ref name="పద్మభూషణ్‌ అందుకున్న పీవీ సింధు">{{cite news |last1=Sakshi |title=పద్మభూషణ్‌ అందుకున్న పీవీ సింధు |url=https://www.sakshi.com/telugu-news/national/pv-sindhu-who-received-padma-bhushan-1410385 |accessdate=9 November 2021 |work= |date=9 November 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211109044507/https://www.sakshi.com/telugu-news/national/pv-sindhu-who-received-padma-bhushan-1410385 |archivedate=9 November 2021 |language=te |url-status=live }}</ref> * [[పద్మశ్రీ పురస్కారం|పద్మశ్రీ]] పురస్కారం (2015) * [[అర్జున అవార్డు]] (2014) == బయటి లంకెలు == * [https://web.archive.org/web/20101025135109/http://www.olympicgoldquest.in/ogq/athletes/PVsindhu.htm] * [https://web.archive.org/web/20100805072833/http://www.pgba.in/sindhu_pro.html] * [http://www.tournamentsoftware.com/sport/player.aspx?id=E0382EBA-4B51-4391-B38F-49D9FD058B5A&player=235 P. V. Sindhu] at tournamentsoftware.com ==మూలాలు== <references responsive="" /> {{రాజీవ్ గాంధీ ఖేల్ రత్న పురస్కార విజేతలు}} {{Authority control}} [[వర్గం:1995 జననాలు]] [[వర్గం:భారతీయ క్రీడాకారులు]] [[వర్గం:భారత బ్యాడ్మింటన్ క్రీడాకారులు]] [[వర్గం:భారతీయ ఒలింపిక్ క్రీడాకారులు]] [[వర్గం:తెలంగాణ క్రీడాకారులు]] [[వర్గం:ఒలింపిక్ క్రీడాకారులు]] [[వర్గం:ఒలింపిక్ పతక విజేతలు]] [[వర్గం:ఒలింపిక్ క్రీడలలో పతకం సాధించిన భారత క్రీడాకారిణులు]] [[వర్గం:పద్మభూషణ పురస్కారం పొందిన తెలంగాణ వ్యక్తులు]] [[వర్గం:పద్మశ్రీ పురస్కారం పొందిన తెలంగాణ మహిళలు]] [[వర్గం:ఈ వారం వ్యాసాలు]] qx6282cxpt6or9hkj7pt9pkcawh74bb 0 158429 4907932 4843220 2026-07-18T18:49:18Z Pranayraj1985 29393 4907932 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- See [[Wikipedia:WikiProject Indian cities]] for details --> | name = శ్రీ గంగానగర్ | native_name = | settlement_type = జిల్లా | image_skyline = View of canal during sunset in Rawla.jpg | image_alt = | image_caption = [[రావ్లా మండి]]లో కాలువ దృశ్యం | nickname = | pushpin_map = India Rajasthan#India | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption =భారతదేశ పటంలో రాజస్థాన్ స్థానం | coordinates = {{coord|29.92|N|73.88|E|display=inline,title}} | subdivision_type = [[దేశం]] | subdivision_name = {{flag|భారతదేశం}} |subdivision_type1 =[[రాష్ట్రం]] |subdivision_type2 =[[పరిపాలనా కేంద్రం|పరిపాలనా ప్రధానకేంద్రం]] | subdivision_name1 = [[రాజస్థాన్]] | subdivision_name2 = [[శ్రీ గంగానగర్]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = 1943 | founder = మహారాజా గంగా సింగ్ | named_for = | government_type = మునిసిపల్ కౌన్సిల్ | governing_body = నగరపాలక సంస్థ | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 225 | area_rank = | elevation_footnotes = | elevation_m = 178 | population_total = 254760 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | population_rank = | population_demonym = | demographics_type1 = [[భాషలు]] | demographics1_title1 = [[అధికార భాష|అధికారిక]] |timezone1 = [[భారత ప్రామాణిక కాలమానం]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[పిన్‌కోడ్]] | postal_code = 335001 | area_code = 0154 | area_code_type = [[ప్రాంతీయ ఫోన్‌కోడ్]] | iso_code = [[ఐఎస్ఒ 3166-2:ఐఎన్|RJ-IN]] | registration_plate = RJ-13 |blank1_name_sec1 = [[మానవ లింగనిష్పత్తి|లింగ నిష్పత్తి]] | blank1_info_sec1 =(పురుషులు) 1000: 887 (స్త్రీలు) | website = {{URL|http://sriganganagar.rajasthan.gov.in|అధికారక వెబ్సైట్}} | footnotes = |demographics1_info1 = [[హిందీ]] | demographics1_title2 = ప్రాంతీయ భాషలు | demographics1_info2 = [[బాగ్రీ భాష|బాగ్రి]], [[పంజాబీ భాష|పంజాబీ]] , [[ఉర్దూ భాష|ఉర్దూ]] | official_name = }} [[రాజస్థాన్]] రాష్ట్రం లోని జిల్లాలలో '''గంగానగర్ జిల్లా''' ఒకటి.ఇది రాజస్థాన్ ధాన్యాగారంగా కీర్తించబడుతుంది. ==చరిత్ర== ఈ ప్రాంతానికి బికనీర్ మహారాజా గంగా సింగ్ పేరు పెట్టబడింది. శ్రీగంగానగర్ జిల్లా [[బికనీర్]] రాజాస్థానంలో భాగంగా ఉండేది. జిల్లా అధికభూభాగం జనావాస రహితం.1899-1900 లలో [[కరువు]] సంభవించినప్పుడు కరువు నివారణ కొరకు మహారాజా బృహత్తర ప్రణాళిక ద్వారా భవిష్యత్తు సమృద్ధిని ఊహించి గంగాకాలువ త్రవ్వకానికి రూపకల్పన చేసాడు. [[1927]] నాటికి 89 మైళ్ళ పొడవైన కాలువను నిర్మించి సటైజ్ నదీ జలాలను ఈ ప్రాంతంలో ప్రవహింపజేసి ఈ ప్రాంతాన్ని సశ్యశ్యామలం చేసాడు.<ref>{{cite news| url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/97303.cms | work=The Times Of India | first1=Balwant | last1=Garg | title=Suicide woes fill the 'food basket' | date=July 27, 2003}}</ref> ఈ ప్రాంతం ఒకప్పుడు బహవాల్పూర్ రాజాస్థానం ఆధీనంలో ఉండేది. నిర్జనమైన బహిరంగ ప్రదేశానికి తగిన రక్షణ లేకుండా ఉండేది. గంగామహారాజు మిత్రులలో ఒకడైన హిందూ మల్ దీనిని అనుకూలంగా చేసుకుని, దక్షిణంలోని సూరత్‌గర్ నుండి, ఉత్తరంలో ఉన్న హిందూమల్‌కోట వరకు ఈ ప్రాంతపు సరిహద్దులలో ఉన్న స్తంభాలను మార్చి భూభాగ విస్తరణ చేసాడు. తరువాత హిందూమల్, గంగామహారాజుకు తన విజయం గురించి వర్తమానం అందించాడు. తరువాత ఈ ప్రాంతాన్ని సందర్శించిన గంగా మహారాజు ఈ ప్రాంతానికి హిందూమల్‌కోట అని [[నామకరణం]] చేసాడు. ==భౌగోళికం== [[File:Ghaggar river.jpg|thumb|alt=Ghaggar river in September month, near Anoopgarh, Rajasthan (India) |సెప్టెంబరు నెలలో అనూప్‌గఢ్ సమీపంలో ఘగ్గర్ నది.]] ===ప్రాంత వివరణ=== శ్రీ గంగానగర్ జిల్లా 28.4 నుండి 30.6 డిగ్రీల అక్షాంశం, 72.2 నుండి 75.3 డిగ్రీల రేఖాంశంలో ఉంది.<ref>{{Cite web |url=http://ganganagar.nic.in/ |title=ఆర్కైవ్ నకలు |website= |access-date=2014-11-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119115934/http://ganganagar.nic.in/ |archive-date=2012-01-19 |url-status=dead }}</ref> జిల్లా వైశాల్యం 11,154.66 చ.హెక్టార్లు.జిల్లా తూర్పు సరిహద్దులలో [[హనుమాన్‌గఢ్ జిల్లా|హనుమాన్‌గఢ్]] జిల్లా, దక్షిణ సరిహద్దులలో [[బికనీర్ జిల్లా]], [[పడమర|పశ్చిమ]] సరిహద్దులలో [[పాకిస్థాన్]] దేశంలోని భావనగర్ జిల్లా, ఉత్తర సరిహద్దులలో [[పంజాబ్|పంజాబు]] ఉన్నాయి. ===నైసర్గికం=== [[File:Ganganagar Gharsana tehsil desert.jpg|thumb|alt=Ganganagar Gharsana tehsil desert|నీటిపారుదల గంగానగర్‌ను పచ్చగా మార్చింది, కాని ఇసుక దిబ్బలను ఇప్పటికీ చూడవచ్చు. ఘర్సానా తహసీల్‌లో తీసిన ఫోటో.]] [[File:Rawla mandi canal.jpg|thumb|alt=Rawla Mandi canal|నీటిపారుదల  ప్రధాన వనరు IGNP కాలువ అనుప్‌గఢ్ దక్షిణ తహసీల్‌లో తీసిన ఫోటో.]] గంగానగర్ జిల్లా [[థార్ ఎడారి]]లో ఉన్నప్పటికీ జిల్లాలో గంగాకాలువ, ఐ.జి.పి కాలువ ద్వారా వ్యవసాయ భూములకు సాగునీరు అందుతుంది. ఈ [[కాలువలు]] జిల్లా వృక్షజాలం, జంతుజాలంలో మార్పు తీసుకువచ్చాయి. * ఈ ప్రాంతం గాంగాకాలువ, భక్రాకాలువల ద్వారా జిల్లాలోని 75% వ్యవసాయ భూములకు అవసరమైన జలాలను అందుకుంటూ [[పంజాబు]] సారవంతమైన [[పంట]] భూములను తలపింపజేస్తుంది. రైసింగ్‌నగర్, విజయనగర్ తాలూకాలలో మాత్రం ఏడారి వాతావరణం నెలకొని ఉంది. * ఈ ప్రాంతంలో ఐ.జి.ఎన్.పి కాలువకు చెందిన సూరత్గర్ శాఖ నుండి జలాలను అందుకుంటుంది. * ఈ ప్రాంతంలో ఐ.జి.ఎన్.పి కాలువకు చెందిన అనూప్‌గర్ శాఖ: అనూప్‌గర్, ఘర్సన తాలూకాలకు నీరు అందుతుంది. జిల్లా దక్షిణ సరిహద్దులో ఉన్న ఈ ప్రాంతం కాలువ ద్వారా సారవంతం అయినప్పటికీ ఇసుక తిన్నెలు మాత్రం అలానే ఉన్నాయి. * నాలి బెల్ట్: ఇది సన్నని ఘగ్గర్ నదీ మైదానం. జిల్లాలో ప్రవహిస్తున్న ఏకైక నది ఇదే. ఈ నది వర్షాధారంగా ప్రవహిస్తుంది. ఇది సూరత్‌ఘఢ్ వద్ద జిల్లాలో ప్రవేశిస్తుంది. తరువాత జైత్సర్, విజయనగర్, అనూప్గర్ ద్వారా ఇండో పాకిస్థాన్ సరిహద్దును చేరుకుంటుంది. * ఊంచా తిబ్బ:- సూరత్‌గర్ తాలూకా ప్రాంతంలో ఎత్తైన ఇసుక తిన్నెలు ఉన్నాయి. ఇక్కడ నీరు లభించడం అరుదు. ఈ ప్రాంతం నిజమైన ఎడారిగా ఉంటుంది. ఈ ప్రాంతపు ప్రజలు కఠిన పరిస్థితులను ఎదుర్కొంటుంటారు. ==తాలూకాలు , పట్టణాలు== === గంగానగర్ తాలుకాలు === గంగానగర్ జిల్లాలో తొమ్మిది [[తాలూకా|తాలుకాలు]] ఉన్నాయి. * శ్రీ గంగానగర్ తాలూకా * శ్రీ కరంపుర్ తాలూకా * సాధుల్షహర్ తాలూకా * పదంపుర్ తాలూకా * రైసింగ్ నగర్ తాలూకా * సురత్గర్హ్ తాలూకా * ఆనూప్గర్ తాలూకా * విజయనగర తాలూకా * గరసన తాలూకా === ఇతర పట్టణాలు , గ్రామాలు === కెసరిసింగ్పుర్, గజ్సింగ్పుర్, రైసింగ్ నగర్, జైత్సర్, [[రావ్లా మండి]] మొదలైన ప్రధాన పట్టణాలు, వ్హెరేస్ లల్గర్హ్ జతన్, రిద్మల్సర్, రజీసర్, పత్రొద, సమెజ కొథి, చునవధ్, గనెష్గర్హ్, లధువల, హిందుమల్కొత్, బజువల, అంద్ బిర్మన విల్లగే బెల్వన, అరే స్మల్ల్ తౌన్స్, ఇతర గ్రామాలు.శ్రీ గంగనగర్‌ల్‌లో పలు [[పట్టణం|పట్టణా]]లు బికనీర్ రాజవంశ కుంటుంబీకుల మరణం తరువాత వారి ఙాపకార్ధం [[నామకరణం]] చేయబడ్డాయి. ==ఆర్ధికం== [[File:4 KLM Mustard.jpg|thumb|alt=4 KLM Village|ఘర్సానా తహసీల్ గ్రామంలో ఆవాలు పంటచేను]] [[File:STPS.jpg|thumb|alt=Stps|సూరత్‌గఢ్ నగరానికి సమీపంలో ఉన్న ఒక సూపర్ థర్మల్ ప్లాంట్ స్టేషన్.]] [[File:Paddy fields in the Ghaggar river.jpg|thumb|alt=Paddy fields|సూరత్ ఘడ్ సమీపంలోని ఘరగర్ రివర్ బెల్ట్ లోని వరి పొలాలు, ఇటుక పరిశ్రమలు.]] [[File:Ganganagar Gypsum rock.jpg|thumb|alt=Gypsum rock|జిప్సం రాక్ దృశ్యం. జిప్సం ఖనిజం ఇక్కడ పెద్ద ఎత్తున తవ్వబడుతుంది.]] శ్రీగంగానగర్ జిల్లా ఆర్థికంగా వ్యవసాయ ఆధారిత నగరంగా ఉంది. జిల్లాలో ప్రధానంగా [[గోధుమ]], [[పత్తి]], [[ఆవాలు]], పప్పుధాన్యాలు, [[చెరకు]] పండిస్తారు. [[వ్యవసాయం|వ్యవసాయ]] దారుల మధ్య హార్టీకల్చర్ కూడా ఆసక్తికరంగా మారింది. హార్టీకల్చర్ ఉత్పత్తులలో పంటల్లో కిన్నో పండ్లు కూడా ప్రధాన పాత్ర వహిస్తున్నాయి. పుల్లని పండ్లరకాలకు చెందిన ఇతర పండ్లుకూడా పండిస్తారు. గంగానగర్ పరిశ్రమలు అన్నీ వ్యవసాయ ఆధారితమైనవి. జిల్లాలో కాటన్ జిన్నింగ్, ప్రెసింగ్, [[ఆవనూనె]] మిల్లులు, పిండిమరలు, షుగర్ మిల్లులు, టెక్స్‌టైల్ ఫ్యాక్టరీలు అధికంగా ఉన్నాయి. ఫ్యాక్టరీలు అధికంగా గంగానగర్ నగరం లోపల, వెలుపల ఉన్నాయి. బి.డి. అగర్వాల్ శ్రీగంగానగర్‌లో మెడికల్ కాలేజ్ నిర్మించడానికి 50 కోట్లు చందాగా ఇచ్చాడు. దాతృత్వంలో ఇది అత్యధిక మొత్తం అని గుర్తించబడుతుంది. == 2011 లో గణాంకాలు == {| class="wikitable" |- ! విషయాలు ! వివరణలు |- | జిల్లా జనసంఖ్య . | 1,969,520, <ref name=districtcensus>{{cite web | url = http://www.census2011.co.in/district.php | title = District Census 2011 | accessdate = 2011-09-30 | year = 2011 | publisher = Census2011.co.in}}</ref> |- | ఇది దాదాపు. | స్లొవేనియా దేశ జనసంఖ్యకు సమానం. |- | అమెరికాలోని. | న్యూమెక్సికో నగర జనసంఖ్యకు సమం.<ref>{{cite web|url=http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php|title=2010 Resident Population Data|publisher=U. S. Census Bureau|accessdate=2011-09-30|quote=New Mexico - 2,059,179|website=|archive-date=2011-08-23|archive-url=https://www.webcitation.org/619lRoKht?url=http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php|url-status=dead}}</ref> |- | 640 భారతదేశ జిల్లాలలో. | 235 వ స్థానంలో ఉంది.<ref name=districtcensus/> |- | 1చ.కి.మీ జనసాంద్రత. | 179 <ref name=districtcensus/> |- | 2001-11 కుటుంబనియంత్రణ శాతం. | 10.06%.<ref name=districtcensus/> |- | స్త్రీ పురుష నిష్పత్తి. | 887:1000 <ref name=districtcensus/> |- | జాతియ సరాసరి (928) కంటే. | తక్కువ |- | అక్షరాస్యత శాతం. | 70.25%.<ref name=districtcensus/> |- | జాతియ సరాసరి (72%) కంటే. | తక్కువ |} ==భాషలు== రాజస్థానీ భాషాకుటుంబానికి చెందిన బగ్రి భాష జిల్లాలో అత్యధికంగా వాడుకలో ఉంది.<ref>{{cite encyclopedia | editor = M. Paul Lewis | encyclopedia = Ethnologue: Languages of the World | title = Bagri: A language of India | url = http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=bgq | accessdate = 2011-09-28 | edition = 16th| year = 2009 | publisher = SIL International | location = Dallas, Texas}}</ref> బగ్రి భాష గంగానగర్, [[హనుమాన్‌గఢ్ జిల్లా|హనుమాన్‌గఢ్]] జిల్లాలు, [[పంజాబు]], [[హర్యానా]] రాష్ట్రాలలోని కొన్ని తాలూకాలలో మాత్రమే వాడుకలో ఉంది. జిల్లాలోని ప్రజలలో ఎక్కువమంది హిందీ, సరైకి, సింధి, పంజాబీ ప్రజల బగ్రి భాష వాడుకలో ఉంది. జిల్లాలో హిందీ, ఆంగ్లభాషలు అధికారభాషలుగా ఉన్నాయి. జిల్లాలోని [[పాఠశాలలు]], కాలేజీలలో పంజాబీ భాష ఆప్షనల్ సబ్జెక్టుగా బోధించబడుతుంది. జిల్లాలో గంగానగర్ జిల్లాలో పంజాబీ సంగీతానికి అత్యధిక ప్రజాభిమానం ఉంది. బగ్రి, పంజాబీ భాషలు రెండింటిలో సాధారణమైన పదాలు అనేకం ఉన్నాయి. సరైకి భాష అరోయా, రైసిఖ్స్, సరైకి ప్రజలలో వాడుకలో ఉంది. ప్రస్తుతం జిల్లాలోని ఉత్తర భూభాగంలో సరైకి భాష మరుగున పడుతుంది. సింధీ ప్రజలు సింధీభాషను మాట్లాడుతుంటారు. సింధీలు అధికంగా విజయనగర్, కేద్రిసింఘ్‌నగర్ అనుప్‌గర్‌లో వాడుకలో ఉంది. ==సస్కృతి== [[File:Rural kutcha village.jpg|thumb|alt=Rural kutcha village|జానపద కళలతో కూడిన గ్రామీణ కుచా గృహాలను కొన్ని మారుమూల గ్రామాల్లో చూడవచ్చు.]] [[File:Ganganagar rural camel cart.jpg|thumb|alt=Camel cart|ఒట్టెబండ్ల కొన్ని దక్షిణ గ్రామాల్లో సాధారణంగా కనిపించే చిత్రం.]] ఒధిని ఎంబ్రాయిడరీ (అధికంగా ఎర్రని రంగులో ఉంటుంది) బగ్రీ స్త్రీలకు చిహ్నంగా ఉంది. పొడవైన షర్టు, ఘాఘ్రో (పొడవైన గౌను వంటిది), బ్రోలో (శిరోభూషణం) బంగ్రీ స్త్రీల సంప్రదాయ [[దుస్తులు]]గా ఉన్నాయి. పంజాబీ స్త్రీలు సూట్, సల్వార్, చున్నీ దుస్తులను ధరిస్తుంటారు. ఇతర సమూహాలకు చెందిన స్త్రీలలో కూడా ఈ దుస్తులకు ఆదరణ ఉంది. [[హిందూమతము|హిందూ]], [[ముస్లిం]] సరైకి [[స్త్రీలు]] కొందరు గాగ్రా (పొడవైన గౌను) ధరిస్తుంటారు. బగ్రీ స్త్రీలలో పరదా వాడుకలో ఉంది. [[పురుషులు]] సాధారణంగా [[ప్యాంటు]], [[షర్టు]], [[కుర్తా]] - పైజమా, [[ధోవతి]] (పంజాబీలు దీనీని చద్రా - కుర్తా అంటారు ) ధరిస్తుంటారు. సంప్రదాయ సిక్కు, రాజస్థాని భక్తి సంగీతానికి ప్రజాదరణ ఉంది. ఇతర ఉత్తరభారతంలో ఉన్నట్లే [[హిందీ భాష|హిందీ]] సినిమా పాటలు కూడా ప్రజాభిమానాన్ని చూరగొంటాయి. పంజాబీ, బగ్రీ సంప్రదాయాలకు జిల్లాలో ఆధిక్యత ఉంది. ==మతం== ప్రజలలో అధికంగా [[హిందువులు]], [[సిక్కులు]] ఉన్నారు. ప్రజలు గ్రామదేవతలైన రాందేవ్‌జి, గోగజిలను ఆరాధిస్తుంటారు. ప్రజల్లో పీర్లు, సన్యాసులపట్ల విశ్వాసం అధికం. వారి ఖంఘాలకు (మందిరం) పోతుంటారు. కొంతమంది ఇస్లాం మతాన్ని అనుసరిస్తుంటారు. కొంతమంది సచ్చా - సౌదా, రాధా - సొయామి, నిరంకారి డెరా ప్రజలు డెరా - సంప్రదాయాన్ని అనుసరిస్తుంటరు. ==మాధ్యమం== జిల్లాలో [[జైపూర్]] నుండి రాష్ట్రస్థాయి [[వార్తాపత్రిక|వార్తాపత్రికలను]] గంగానగర్‌లో, రైసింగ్‌నగర్‌లలో పునఃప్రచురణ చేయబడుతున్నాయి. గంగానగర్‌లో " సీమా సందేశ్ " అనే హిందీ పత్రిక ముద్రించబడుతుంది.<ref>{{Cite web|title=Seema Sandesh|url=http://www.seemasandesh.com/|website=|access-date=2014-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20141012085923/http://www.seemasandesh.com/|archive-date=2014-10-12|url-status=dead}}</ref> === ఆకాశవాణి === జిల్లాలో " ఎయిర్ సురత్గర్ " అనే రేడియో స్టేషను ఉంది. ఇది హిందిక్, రాజస్థానీ, పంజాబీ భాషలలో ప్రసారాలు అందిస్తుంది. [[1981]]లో స్థాపించబడ్జింది. ఫ్రీక్వెంసీ 918.<ref name="AIR">{{Cite web|title=Air Suratgarh|publisher=All India Radio|url=http://allindiaradio.gov.in/station/SURATGARH}}</ref> ==పర్యాటక ఆకర్షణలు== * చారిత్రాత్మక గురుద్వారా బుద్ధ జొహద్: ఇది గంగానగర్‌కు ఆగ్నేయంలో 85 కి.మీ దూరంలో ఉంది. * గురుద్వారా బుద్ధా జోహద్:- ఇది జిల్లా నైరుతీ భాగంలో గంగానగర్ నుండి 85 కి.మీ దూరంలో ఉన్న వశాలమైన గురుద్వార్‌గా గుర్తించబడుతుంది.[[1740]] ఆగస్టు 11న ఇక్కడ భైసుఖ సింగ్, మెహ్తాబ్ సింగ్ "మస్సా రంగార్త్ " (అమృతసర్ ఆలయాన్ని అపవిత్రం చేసిన నేరానికి శిక్షిగా) తలను తీసుకువచ్చి చెట్టుకు వ్రేలాడతీసిన ప్రదేశం ఇదే. * బరార్:- పురాతత్వప్రాముఖ్యత కలిగిన ప్రదేశం. ఇక్కడ సిధూనాగరికతకు సంబంధించిన శిథిలాలు కనుగొనబడ్డాయి. ఇక్కడ పురాతన టెర్రకోటా కేక్స్, స్లింగ్ బాల్స్, [[పూసలు]], స్పేసర్, ఫైంస్ గవ్వల [[గాజులు]] మొదలైనవి లభించాయి. ఇది అనూపగ్రహ్ - రాంసింగ్పూర్ [[రహదారి]] సమీపంలో ఉంది. * విజయనగం పట్టణం వద్ద దాదా పంపారాం డేరా, బాబాపంపారాం సమాధి ఉన్నాయి. * లైలా - మంజుకీ మజర్ (సమాధి) :- ఇది బింజౌర్ గ్రామంలో ఉంది. ఇది అనూపగ్రహ్‌కు పశ్చిమంలో 6.6 కి.మీ దూరంలో ఉంది. ఇది గురుశిష్య సంబంధానికి చిహ్నంగా నిర్మించబడింది. * చనన - ధాం (చనన మందిరం) :- ఇక్కడ పెద్ద [[హనుమాన్]] మందిరం ఉంది. ఇది [[1971]]లో నిర్మించబడింది. * సూరత్గర్ థర్మల్ పవర్ ప్లాంట్. * శ్రీ జగదాంబ అంధ్ - విద్యాలయలయం:- బధిరులకు, అంధుల కొరకు స్థాపించబడిన అతి పెద్ద విద్యాసంస్థలలో ఇది ఒకటిగా గుర్తించబడుతుంది. ఇది గంగానగర్ నగరంలో ఉంది. * అనూపగ్రహ్ కోట:- ఈ కోట శిథిలావస్థలో ఉంది. * సురత్గర్:- జైత్సర్ స్టేట్ అగ్రికల్చర్ ఫాం. ==వృక్షజాలం , జంతుజాలం== జిల్లాలో నిర్మించబడిన కాలువలు జిల్లాలో వృక్షజాలం, జంతుజాలంలో తగినంత మార్పును తీసుకు వచ్చింది. జిల్లాలో పెంపుడు జతువులు, సాధారణ జంతువులలో ఆటవిక [[జంతువులు]] ఉన్నాయి. రోజ్, నీల్‌గాయ్ (బొసెలాఫస్ ట్రాగోకెమేల్స్) సాధారణ క్షీరదాలను ఫాంలలో, ఇసుక తిన్నెలలో కనిపిస్తుంటాయి. రైతులు వారి పొలాలను ఈ జంతువుల నుండి రక్షించుకోవలసిన అవసరం ఉంది. కొన్ని సార్లు నీల్గాయ్ [[రహదారి]] మీద సంచరిస్తూ ప్రమాదాలకు కారణం ఔతున్నాయి. [[పాములు]], గోహ్, సంహా (సద్న), అడవి [[ఎలుకలు]] వంటి అడవి జంతువులు కనిపిస్తుంటాయి. ==మూలాలు == {{reflist}} ==సరిహద్దులు== {{Geographic location |Centre =శ్రీ గంగానగర్ జిల్లా |North = [[ఫాజిల్కా జిల్లా]] , [[పంజాబ్]] |Northeast = |East = [[హనుమాన్‌గఢ్ జిల్లా]] |Southeast = |South = [[బికనీర్ జిల్లా]] |Southwest = |West = [[బహవల్నగర్ జిల్లా]], [[పంజాబ్]] (పాకిస్థాన్) |Northwest = }} == వెలుపలి లింకులు == {{Commons category}} * {{Official website|http://ganganagar.nic.in}} {{రాజస్థాన్ లోని జిల్లాలు}} [[వర్గం:రాజస్థాన్ జిల్లాలు]] [[వర్గం:శ్రీ గంగానగర్ జిల్లా| ]] [[వర్గం:భారతదేశం లోని జిల్లాలు]] l0lpl4qtru8zv9ni349uwhj8fyk4nqj 0 172618 4907987 4895842 2026-07-19T02:06:38Z Muralikrishna m 106628 /* ద */ 4907987 wikitext text/x-wiki ఈ క్రింద ఉదహరించిన స్త్రీల పేర్లు గుర్తించదగిన భారతీయ సినిమా నటీమణుల ఒక అక్షర జాబితా. {{అక్షర క్రమ విషయ సూచిక }} {{multiple image | border = infobox | total_width = 500 | image_style = | perrow = 5/5 | caption_align = left | image1 = Anjalidevi.jpg | caption1 = [[అంజలి దేవి]] | image2 = | caption2 = [[మధుబాల]] | image3 = | caption3 = [[సావిత్రి (నటి)|సావిత్రి]] | image4 = | caption4 = [[నర్గిస్ దత్]] | image5 = Sridevi, Zee Cine Awards 2018.jpg | caption5 = [[శ్రీదేవి (నటి)|శ్రీదేవి]] | image6 = Samantha At The Irumbu Thirai Trailer Launch.jpg | caption6 = [[సమంత]] | image7 = Priyanka-chopra-gesf-2018-7565.jpg | caption7 = [[ప్రియాంక చోప్రా]] | image8 = Katrina Kaif promoting Bharat in 2019.jpg | caption8 = [[కత్రినా కైఫ్]] | image9 = Shruti Haasan at the special screening of the short film Devi (32).jpg | caption9 = [[శ్రుతి హాసన్]] | image10 = Kiara Advani at Vinaya Vidheya Rama interview.jpg | caption10 = [[కియారా అద్వానీ]] }} ==అ== {{Div col||13em}} * '' [[అంకిత]] '' * '' [[అంకితా లోఖండే]] '' * '' [[అంజనా బసు]] '' * '' [[అంజనా బౌమిక్]] '' * '' [[అంజనా ముంతాజ్]] '' * '' [[అంజనా సుఖానీ]] '' * '' [[అంజలా జవేరి]] '' * '' [[అంజలి (నటి)|అంజలి]] '' * '' [[అంజలి దేవి]] '' * '' [[అంజలి సుధాకర్]] '' * '' [[అంజలి పాటిల్]] '' * '' [[అంజలి పైగాంకర్]] '' * '' [[అంజూ మెహేంద్రూ]] '' * '' [[అంతర మాలి]] '' * '' [[అంతరా బెనర్జీ]] '' * '' [[అంబిక (నటి)|అంబిక]] '' * '' [[అంబికా రావు]] '' * '' [[అంబికా సుకుమారన్]] '' * ''[[అంబిలి దేవి]]'' * '' [[అబర్నతి]] '' * ''[[అక్షయ ఉదయకుమార్]] '' * '' [[అక్షర గౌడ]] '' * '' [[అక్షర మీనన్]] '' * '' [[అక్షర హాసన్]] '' * '' [[అక్షా పార్ధసాని]] '' * '' [[అగనా (నటి)|అగనా]] '' * '' [[అచలా సచ్‍‍దేవ్]] '' * '' [[అదితి గోవిత్రికర్]] '' * '' [[అదితిరావు హైదరీ]]'' * ''[[అదితి సారంగ్ధర్]]'' * ''[[అదితి రవి]]'' * ''[[అదితి రాథోర్]]'' * ''[[అదితి ప్రభుదేవా]]'' * ''[[అనంగ్ష బిస్వాస్]]'' * ''[[అనన్య (నటి)|అనన్య]]'' * ''[[అనహిత ఉబెరాయ్]]'' * ''[[అనైకా సోటి]]'' * ''[[అన్వారా బేగం]]'' * '' [[అనషువా మజుందార్]] '' * '' [[అనిత|అనిత హస్సానందని]] '' * '' [[అనితా కఁవర్]] '' * '' [[అనితా చౌదరి]] '' * '' [[అనిత డేట్-కేల్కర్]] '' * '' [[అనితా గుహ]] '' * '' [[అనితా రాజ్]] '' * '' [[అనార్కలి మారికర్]] '' * '' [[అను అగర్వాల్]] '' * '' [[అను ప్రభాకర్]] '' * '' [[అనుపమ గౌడ]] '' * '' [[అనురాధ రాయ్]] '' * '' [[అనుపమ వర్మ]] '' * '' [[అనుపమ భట్టాచార్య]] '' * '' [[అనుభా గుప్తా]] '' * '' [[అనుభ సౌర్య సారంగి]] '' * '' [[అనురాధ (నటి)|అనురాధ]] '' * '' [[అనురాధ మెహతా (నటి)|అనురాధ మెహతా]] '' * '' [[అనుష్క మన్‌చందా]] '' * '' [[అనుష్క శర్మ]] '' * '' [[అనుష్క శెట్టి]] '' * '' [[అనుష్క]] '' * '' [[అనురితా ఝా]] '' * '' [[అనూషా దండేకర్]] '' * '' [[అనూజా సాతే]] '' * '' [[అనూజా అయ్యర్]] '' * ''[[అన్నపూర్ణ (నటి)|అన్నపూర్ణ]]'' * ''[[అనిలా శ్రీకుమార్]]'' * '' [[అన్నాలెజినోవా]] '' * '' [[అపర్ణా సేన్]] '' * '' [[అపర్ణ పి నాయర్]] '' * '' [[అపర్ణా నాయర్]] '' * '' [[అపూర్వ]] '' * '' [[అపూర్వ అరోరా]] '' * '' [[అభినయ (నటి)]] '' * '' [[అభినయశ్రీ]] '' * '' [[అభిసారిక]] '' * '' [[అమల అక్కినేని]] '' * '' [[అమలా పాల్]] '' * '' [[అమితా ఖోప్కర్]] '' * '' [[అమర్ నూరీ]] '' * '' [[ఎమీ జాక్సన్|అమీ జాక్సన్]] '' * '' [[అమీటా]] '' * '' [[అమీషా పటేల్]] '' * '' [[అమృత ఛటోపాధ్యాయ్]] '' * '' [[అమృత ప్రకాష్]] '' * '' [[అమృత పూరి]] '' * '' [[అమృతా సింగ్]] '' * '' [[అమృతా సతీష్]] '' * '' [[అమృతా రావు]] '' * '' [[అమృత అరోరా]] '' * '' [[అమృత దేశ్‌ముఖ్]]'' * '' [[ఆయేషా జుల్కా]] '' * '' [[అరుణ షీల్డ్స్]] '' * '' [[అరుణా ఇరానీ]] '' * '' [[అరుంధతి (నటి)|అరుంధతి]] '' * '' [[అరుంధతి దేవి]] '' * '' [[అర్చన (నటి)|అర్చన]] '' * '' [[అర్చన (నటి)|అర్చన]] '' * '' [[అర్చన గుప్తా]] '' * '' [[అర్చన చందోక్]] '' * '' [[అర్చన జోగ్లేకర్]] '' * '' [[అర్చన కవి|అర్చన జోస్ కవి]] '' * '' [[అర్చన పూరణ్ సింగ్]] '' * '' [[అర్చితా సాహు]] '' * '' [[అవంతికా ఖత్రి]] '' * '' [[అవని మోదీ]] '' * '' [[అవికా గోర్]] '' * '' [[అవంతిక హుందాల్]] '' * '' [[అశ్వని (నటి)|అశ్వని]] '' * '' [[అశ్విని భావే]] '' * '' [[అశ్విని ఎక్బోటే]] '' * '' [[ఆమని]] '' * '' [[ఆసిన్]] '' * '' [[అలోకానంద రాయ్]] '' * '' [[అల్కా కుబాల్]] '' {{Div col end}} ==ఆ== {{Div col||13em}} * '' [[ఆంచల్ ఖురానా]] '' * '' [[ఆంచల్ ముంజాల్]] '' * '' [[ఆండ్రియా జర్మియా]] '' * '' [[ఆత్మీయ రాజన్]] '' * '' [[ఆదితి పోహంకర్]] '' * '' [[ఆన్నే షేమోటీ]] '' * '' [[ఆబా పాల్]]'' * '' [[ఆమని]] '' * '' [[ఆమ్నా షరీఫ్]] '' * '' [[ఆయేషా జుల్కా]] '' * '' [[ఆయేషా టాకియా]] '' * '' [[ఆరతి]] '' * '' [[ఆరతీ ఛాబ్రియా]] '' * '' [[ఆరోహి పటేల్]] '' * '' [[ఆర్తి చాబ్రియా]] '' * '' [[ఆర్తీ అగర్వాల్]] '' * '' [[ఆర్య సలీం]] '' * '' [[ఆలియా భట్]] '' * '' [[ఆశా పరేఖ్]] '' * '' [[ఆశా బోర్డోలోయ్]] '' * '' [[ఆశా పాటిల్]] '' * '' [[ఆశా కాలే]] '' * '' [[ఆషా సైని]] '' * '' [[ఆషిమా భల్లా]] '' * '' [[ఆసిన్]] '' * '' [[ఆసియా (నటి)|ఆసియా]] '' {{Div col end}} ==ఇ== {{Div col||13em}} * '' [[ఇ.వి.సరోజ]] '' * '' [[ఇలెని హమాన్]] '' * '' [[ఇనియా]] '' * '' [[ఇజాబెల్లె లైట్]] '' * '' [[ఇంద్రాణి హల్దార్]] '' * '' [[ఇరా అగర్వాల్]] '' * '' [[ఇలియానా]] '' * '' [[ఇషితా రాజ్ శర్మ]] '' * '' [[ఇషా కొప్పికర్]] '' * '' [[ఇషా డియోల్]] '' * '' [[ఇషా తల్వార్]] '' * '' [[ఇషా రిఖి]] '' * '' [[ఇషా శర్వాణి]] '' * '' [[ఇషా చావ్లా]] '' * '' [[ఇంద్రజ]] '' * '' [[ఇలియానా]] '' * '' [[ఇహానా ధిల్లాన్]] '' {{Div col end}} ==ఈ== {{Div col||13em}} * '' [[ఈల్లి అవ్రామ్]] '' * '' [[ఈషా గుప్తా]] '' {{Div col end}} ==ఉ== {{Div col||13em}} * '' [[ఉజ్వల రౌత్]] '' * '' [[ఉడుతా సరోజిని]] '' * '' [[ఉత్తర ఉన్ని]] '' * '' [[ఉత్తర బావుకర్]] '' * '' [[ఉదయ]] '' * '' [[ఉదయతార]] '' * '' [[ఉదయభాను]] '' * '' [[ఉదితా గోస్వామి]] '' * '' [[ఉన్నతి దావరా]] '' * '' [[ఉపాసన సింగ్]] '' * '' [[ఉషోషి సేన్‌గుప్తా]] '' * '' [[ఉమంగ్ జైన్]] '' * '' [[ఉమశ్రీ]] '' * '' [[ఉమా (నటి)|ఉమా]] '' * '' [[ఉమా పద్మనాభన్]] '' * '' [[ఉమా భరణి]] '' * '' [[ఉమా భేండే]] '' * '' [[ఉమాశశి]] '' * '' [[ఉషా కిరణ్ (నటి)|ఉషా కిరణ్]] '' * '' [[ఉషా నాయక్]] '' * '' [[ఉషా నాదకర్ణి]] '' * '' [[ఉషసీ చక్రవర్తి]] '' * '' [[ఉల్కా గుప్తా]] '' {{Div col end}} ==ఊ== {{Div col||13em}} * '' [[ఊహ (నటి)]] '' * '' [[ఊర్మిళ (నటి)|ఊర్మిళా మటోండ్కర్]] '' * '' [[ఊర్మిళ మహంత]] '' * '' [[ఊర్మిళ కనిత్కర్]] '' * '' [[ఊర్వశి (నటి)|ఊర్వశి]] '' * '' [[ఊర్వశి ధోలకియా]] '' * '' [[ఊర్వశి శర్మ]]'' * ''[[ఊర్వశి రౌతేలా]]'' * ''[[ఊర్వశి రాయ్]]'' {{Div col end}} ==ఋ== {{Div col||13em}} * '' [[ఋష్యేంద్రమణి]] '' {{Div col end}} ==ఎ== {{Div col||13em}} * '' [[ఎల్.విజయలక్ష్మి]] '' * '' [[ఎమ్.వి.రాజమ్మ]] '' * '' [[ఎస్.వరలక్ష్మి]] '' {{Div col end}} ==ఏ== {{Div col||13em}} * ''[[ఏకావలీ ఖన్నా]]'' {{Div col end}} ==ఐ== {{Div col||13em}} * '' [[ఐమీ బారువా]] '' * '' [[ఐశ్వర్య రాజేష్]] '' * '' [[ఐశ్వర్య]] '' * '' [[ఐశ్వర్య అర్జున్]] '' * '' [[ఐశ్వర్య దేవన్]] '' * '' [[ఐశ్వర్య నాగ్]] '' * '' [[ఐశ్వర్య రాయ్]] '' * '' [[ఐదేయు హాండిక్]] '' * '' [[ఐంద్రితా రే]] '' * '' [[ఐశ్వర్య నార్కర్]] '' * '' [[ఐశ్వర్య దత్తా]] '' {{Div col end}} ==ఒ== {{Div col||13em}} * '' [[ఓంజోలీ నాయర్]] '' * '' [[ఓవియా|ఓవియా హెలెన్]] '' {{Div col end}} ==ఓ== {{Div col||13em}} {{Div col end}} ==ఔ== {{Div col||13em}} {{Div col end}} ==క== {{Div col||13em}} * '' [[కృష్ణకుమారి (నటి)|కృష్ణకుమారి]] '' * '' [[కాంచన]] '' * '' [[కాంచన మొయిత్రా]] '' * '' [[కాదంబరి కదమ్]]'' * '' [[కాదంబరీ జెత్వాని]]'' * '' [[కమలేష్ గిల్]]'' * '' [[కుష్బూ]] '' * '' [[కొమ్మూరి పద్మావతీదేవి]] '' * '' [[కృతి సనన్]] '' * '' [[కలర్స్ స్వాతి]] '' * '' [[కల్యాణి (నటి)|కల్యాణి]] '' * '' [[కల్పనా రాయ్]] '' * '' [[కే.పీ.ఏ.సీ లలిత]] '' * '' [[కృష్ణవేణి]] '' * '' [[కె.మాలతి]] '' * '' [[కీర్తి చావ్లా]] '' * '' [[కోవై సరళ]] '' * '' [[కౌష రచ్]] '' * '' [[కౌషని ముఖర్జీ]] '' * '' [[కౌసల్య (నటి)]] '' * '' [[కౌశంబి భట్]] '' * '' [[కనకం]] '' * '' [[కాజల్ నిషాద్]] '' * '' [[కనన్ దేవి]] '' * '' [[కవితా రాధేశ్యాం]] '' * '' [[కవితా కౌశిక్]] '' * '' [[కమలికా బెనర్జీ]] '' * '' [[కని కుశృతి]] '' * '' [[కబితా]] '' * '' [[కబేరి బోస్]] '' * '' [[కె.ఆర్.విజయ]] '' * '' [[కె.ఆర్. సావిత్రి]] '' * '' [[కేథ‌రిన్ థ్రెసా]] '' * '' [[కరోల్ గ్రేసియస్]] '' * '' [[కైనాత్ అరోరా]] '' * '' [[కైరా దత్]] '' * '' [[కవిత (నటి)|కవిత]] '' * '' [[కిమ్ యశ్‌పాల్]] '' * '' [[కిరత్ భట్టల్]] '' * '' [[కిరణ్ ఖేర్]] '' * '' [[కిటు గిద్వానీ]] '' * '' [[క్రితిక కామ్రా]] '' * '' [[కేథరీన్ థెరీసా]] '' * '' [[క్రిస్టల్ డిసౌజా]] '' * '' [[కుల్‌రాజ్ రంధవా]] '' * '' [[కుల్ సిద్ధు]] '' * '' [[కంగనా రనౌత్]] '' * '' [[కత్రినా కైఫ్]] '' * '' [[కనక (నటి)|కనక]] '' * '' [[కనికా మన్]] '' * '' [[కనికా|కనికా సుబ్రమణ్యం]] '' * '' [[కమలినీ ముఖర్జీ]] '' * '' [[కమలాబాయి గోఖలే]] '' * '' [[కరిష్మా తన్నా]] '' * '' [[కరీనా కపూర్]] '' * '' [[కరిష్మా కపూర్]] '' * '' [[కరిష్మా రాంధవా]] '' * '' [[కరుణా బెనర్జీ]] '' * '' [[కల్కి]] '' * '' [[కల్పనా (కన్నడ నటి)|కల్పనా]] '' * '' [[కల్పనా రంజని]] '' * '' [[కల్పనా (హిందీ సినిమా నటి)|కల్పనా]] '' * '' [[కల్పనా అయ్యర్]] '' * '' [[కల్పనా కార్తీక్]] '' * '' [[కవియూర్ పొన్నమ్మ]] '' * '' [[కాజల్ అగర్వాల్]] '' * '' [[కాజల్ జైన్]] '' * '' [[కాజల్ కిరణ్]] '' * '' [[కాజల్ గుప్తా]] '' * '' [[కాజోల్]] '' * '' [[కాశిష్ సింగ్]] '' * '' [[కానన్ కౌశల్]] '' * '' [[కామినీ కౌషల్]] '' * '' [[కామినీ కదమ్]] '' * '' [[కామ్నా జఠ్మలానీ]] '' * '' [[కార్తికా నాయర్]] '' * '' [[కార్తీక మాథ్యూ]] '' * '' [[కావ్య మాధవన్]] '' * '' [[కాశ్మీర షా]] '' * '' [[కాశ్మీరా పరదేశి]] '' * '' [[కాశ్మీరీ సైకియా బారుహ్]] '' * '' [[కిమీ కట్కర్]] '' * '' [[కిమీ వర్మ]] '' * '' [[కిమ్ శర్మ]] '' * '' [[కిరణ్ రాథోడ్]] '' * '' [[కీర్తి రెడ్డి]] '' * '' [[కీర్తి చావ్లా]] '' * '' [[కీర్తి కుల్హారీ]] '' * ''[[కీర్తి గోపినాథ్]]'' * '' [[కుంకుమ్]] '' * '' [[కుమారి (నటి)|కుమారి]] '' * '' [[కుల్జీత్ రంధావా]] '' * '' [[కృతి సనన్]] '' * '' [[కృతి కర్బంద]] '' * ''[[క్రతికా సెంగార్]]'' * '' [[కృష్ణ కుమారి (నటి)|కృష్ణ కుమారి]] '' * '' [[కుచలకుమారి]] '' * '' [[కొంకణా సేన్ శర్మ]] '' * '' [[కొనీనికా బెనర్జీ]] '' * '' [[కోయెనా మిత్ర]] '' * '' [[కోమల్ ఝా]] '' * '' [[కోమల్]] '' * '' [[కోయల్ ప్యురీ]] '' * '' [[కోయెల్ మల్లిక్]] '' * '' [[కౌసల్య (నటి)|కౌసల్య]] '' * '' [[క్రాంతి రెడ్కర్]] '' * '' [[కేతకీ దత్తా]] '' * '' [[కేతకీ నారాయణ్]] '' * '' [[కేత్కి డేవ్]] '' * '' [[కైనాత్ అరోరా]] '' {{Div col end}} ==ఖ== {{Div col||13em}} * '' [[ఖుర్షీద్]] '' {{Div col end}} ==గ== {{Div col||13em}} * '' [[గాయత్రీ]] '' * '' [[గజాలా]] '' * '' [[గిరిజ (నటి)|గిరిజ]] '' * '' [[గీత (నటి)|గీత]] '' * '' [[గీతాంజలి (నటి)|గీతాంజలి]] '' * '' [[గుత్తా జ్వాల]] '' * '' [[గీతా సింగ్]] '' * '' [[గీతా డే]] '' * '' [[గీతాలీ రాయ్]] '' * '' [[గిరిజా షెత్తర్]] '' * '' [[గిరిజా జోషి]] '' * '' [[గంగారత్నం]] '' * '' [[గిసెల్లి మొన్టైరో]] '' * '' [[గాబ్రియేలా బెర్టాంటే]] '' * '' [[గాయత్రి రఘురాం]] '' * '' [[గాయత్రి జయరామన్]] '' * '' [[గాయత్రి జోషి]] '' * '' [[గాయత్రీ పటేల్ బహ్ల్]] '' * '' [[గిరిజా లోకేష్]] '' * '' [[గీతా (నటి)|గీత]] '' * '' [[గీతా బస్రా]] '' * '' [[గీతా దత్]] '' * '' [[గీతా బాలి]] '' * '' [[గీతూ మోహన్దాస్]] '' * ''[[గుల్‌ పనాగ్‌]] '' * ''[[గుర్బానీ జడ్జ్]] '' * ''[[గ్రేస్ ఆంటోనీ]] '' * '' [[గోపిక]] '' * '' [[గౌతమి]] '' * '' [[గౌరీ కర్ణిక్]] '' * '' [[గౌరీ పండిట్]] '' * '' [[గౌరీ ముంజాల్]] '' * '' [[గౌహర్ ఖాన్]]'' * '' [[గోహర్ మామాజీవాలా]]'' * '' [[గౌతమి కపూర్]]'' * '' [[గౌతమి దేశ్‌పాండే]]'' * '' [[గురుప్రీత్ భంగు]]'' {{Div col end}} ==ఘ== {{Div col||13em}} {{Div col end}} ==చ== {{Div col||13em}} * '' [[చిత్తజల్లు కాంచనమాల|కాంచనమాల]] '' * '' [[ఛాయాదేవి (తెలుగు నటి)|ఛాయాదేవి]] '' * '' [[చంద్రకళ]] '' * '' [[చంద్రావతి దేవి]] '' * '' [[చంద్రకళా మోహన్]] '' * '' [[చిత్ర (నటి)|చిత్ర]] '' * '' [[చర్మిల (నటి)|చర్మిల]] '' * '' [[చిత్రాంగద సింగ్]] '' * '' [[చిత్రాషి రావత్]] '' * '' [[చిట్కల బిరాదార్]] '' * '' [[ఛాయా సింగ్]] '' * '' [[చార్మీ కౌర్]] '' * '' [[చాహత్ విగ్]] '' * '' [[చిప్పి (నటి)|చిప్పి]] '' * '' [[ఛాయాదేవి (బెంగాలీ నటి)|ఛాయాదేవి]] '' * '' [[చేతనా దాస్]] '' * '' [[చుమ్కీ చౌదరి]] '' * '' [[చైతీ ఘోషల్]] '' {{Div col end}} ==జ== {{Div col||13em}} * '' [[జి.వరలక్ష్మి]] '' * '' [[జమున (నటి)|జమున]] '' * '' [[జమున బారువా]] '' * '' [[జ్యోతిలక్ష్మి (నటి)|జ్యోతిలక్ష్మి]] '' * '' [[జయచిత్ర]] '' * '' [[జీవిత]] '' * '' [[జయలలిత (నటి)|జయలలిత]] '' * '' [[జయ బచ్చన్]] '' * '' [[జయప్రద]] '' * '' [[జహీరా]] '' * '' [[జయంతి (నటి)|జయంతి]] '' * '' [[జరీనా]] '' * '' [[జరీన్ ఖాన్]] '' * '' [[జివిధ శర్మ]] '' * '' [[జీనత్ అమన్]] '' * '' [[జేబా భక్తియార్]] '' * '' [[జుబేదా]] '' * '' [[జన్నత్ జుబైర్ రహ్మాని]] '' * '' [[జెనీలియా|జెనీలియా డిసౌజా]] '' * '' [[జెరిఫా వాహిద్]] '' * '' [[జాక్వెలిన్ ఫెర్నాండెజ్]] '' * '' [[జాప్జీ ఖైరా]] '' * '' [[జాస్మిన్ బజ్వా]] '' * '' [[జయభారతి]] '' * '' [[జయ భట్టాచార్య]] '' * '' [[జయచిత్ర]] '' * '' [[జయలలిత జయరాం]] '' * '' [[జయప్రద]] '' * '' [[జయ రే]] '' * '' [[జయశీల]] '' * '' [[జయసుధ]] '' * '' [[జయమాల]] '' * '' [[జయమాలిని]] '' * '' [[జయవాణి]] '' * '' [[జయశ్రీ అరోరా]] '' * '' [[జయశ్రీ కబీర్]] '' * '' [[జయశ్రీ గడ్కర్]] '' * '' [[జయ సీల్]] '' * '' [[జామీ లివర్]] '' * '' [[జెన్నిఫర్ ఆంటోనీ]] '' * '' [[జెన్నిఫర్ కొత్వాల్]] '' * '' [[జెన్నిఫర్ వింగెట్]] '' * '' [[ఝర్నా బాజ్రాచార్య]] '' * '' [[జియా ఖాన్]] '' * '' [[జుగ్ను ఇషిక్వి]] '' * '' [[జుహీ చావ్లా]] '' * '' [[జూహీ బబ్బర్]] '' * '' [[జ్యోతిక]] '' * '' [[జూన్ మాలియా]] '' * '' [[జాంకీ బోడివాలా]] '' * '' [[జోనితా దోడా]] '' * '' [[జోయా అఫ్రోజ్]] '' * '' [[జ్యోతి సేథి]] ''{{Div col end}} ==ఝ== {{Div col||13em}} * '' [[ఝాన్సీ (నటి)|ఝాన్సీ]] '' * ''[[ఝరానా బజ్రాచార్య]] '' {{Div col end}} ==ట== {{Div col||13em}} * '' [[టబు (నటి)|టబు]] '' * '' [[టీనా దేశాయ్‌]] '' * '' [[టీనా మునీం]] '' (ఇప్పుడు టీనా అంబానీ) * '' [[టీనా దత్తా]] '' * '' [[టిస్కా చోప్రా]] '' * '' [[టుం టుం]] '' * '' [[ట్వింకిల్ ఖన్నా]] '' * '' [[టీ.జి. కమలాదేవి]] '' * '' [[టి.ఆర్.రాజకుమారి]] '' * '' [[టి.కనకం]] '' * '' [[టంగుటూరి సూర్యకుమారి]] '' * '' [[టి. లలితాదేవి]] '' * '' [[టేకు అనసూయ]] '' * '' [[ట్రావెన్‌కోర్ సిస్టర్స్]] '' {{Div col end}} ==డ== {{Div col||13em}} * '' [[డబ్బింగ్ జానకి]] '' * '' [[డయానా పెంటి]] '' * '' [[డయానా హేడెన్]] '' * '' [[డింపుల్ ఝాంగియాని]] '' * '' [[డింపుల్ కపాడియా]] '' * '' [[డింపుల్ పటేల్]] '' * '' [[డెనీషా ఘుమ్రా]] '' * '' [[డెబోలినా దత్తా]] '' * '' [[డెబ్లీనా ఛటర్జీ]] '' * '' [[డెల్నాజ్ ఇరానీ]] '' * '' [[డైసీ ఇరానీ (నటి)]] '' * '' [[డైసీ బోపన్న]] '' * '' [[డైసీ షా]] '' * ''[[డెల్నా డేవీస్]]'' * '' [[డిస్కో శాంతి]]'' * '' [[డి.హేమలతాదేవి]]'' * '' [[డాలీ బింద్రా]]'' * '' [[డోలన్ రాయ్]]'' {{Div col end}} ==త== {{Div col||13em}} * '' [[కె. తవమణి దేవి]] '' * '' [[తులసి (నటి)|తులసి]] '' * '' [[తన్నాజ్ ఇరానీ]] '' * '' [[తనీషా ముఖర్జీ]] '' * '' [[తనూశ్రీ దత్తా]] '' * '' [[తనుజ]] '' * '' [[తనూరాయ్]] '' * '' [[తన్వి అజ్మి]] '' * '' [[తన్వి వర్మ]] '' * '' [[తాన్యా దేశాయ్]] '' * '' [[తాప్సీ]] '' * '' [[తాళ్ళూరి రామేశ్వరి]] '' * '' [[తులసి (నటి)|తులసి]] '' * '' [[తెలంగాణ శకుంతల]] '' * '' [[తాడంకి శేషమాంబ]] '' * '' [[తాండ్రా రే]] '' * '' [[త్రిష]] '' * '' [[త్రిప్తి మిత్ర]] '' * '' [[తమన్నా భాటియా]] '' * '' [[తార (నటి)|తారా]] '' * '' [[తార (కన్నడ నటి)|తారా]] '' * '' [[తారా దేశ్‌పాండే]] '' * '' [[తారా డిసౌజా]] '' * '' [[తానియా]] '' * '' [[తారా శర్మ]] '' * '' [[తరుణి దేవ్]] '' * '' [[తేజస్విని ప్రకాష్]] '' * '' [[తేజస్వి ప్రకాష్]]'' * '' [[తేజస్వి మదివాడ]] '' * '' [[తేజశ్రీ ప్రధాన్]] '' * '' [[త్రిష కృష్ణన్]] '' * '' [[తులిప్ జోషి]] '' * '' [[తృప్తి భోయిర్]] '' {{Div col end}} ==ద== {{Div col||13em}} * '' [[దాసరి కోటిరత్నం]] '' * '' [[దాసరి రామతిలకం]] '' * '' [[దియా మిర్జా]] '' * '' [[దివ్య ప్రభ]] '' * '' [[దివ్య భారతి]] '' * '' [[దివ్యవాణి]] '' * '' [[దివ్య స్పందన]] '' * '' [[దివ్యా దత్తా]]'' * [[దివ్యా సేథ్]] * "[[దిశ వకని]]" * '' [[దిశా పూవయ్య]] '' * '' [[దిశా వకాని]] '' * '' [[దీక్షా జోషి]] '' * '' [[దీక్షా సేథ్]] '' * '' [[దీప]] '' * '' [[దీపన్నిత శర్మ]] '' * '' [[దీపా శంకర్]] '' * '' [[దీపా సన్నిధి]] '' * '' [[దీపా సాహి]] '' * '' [[దీపాల్ షా]] '' * '' [[దీపాలి]] '' * '' [[దీపికా కాకర్]]'' * '' [[దీపికా కామయ్య]] '' * '' [[దీపికా చిఖ్లియా]]'' * '' [[దీపిక పడుకోన్|దీపికా పడుకొనే]] '' * '' [[దీపికా సింగ్]] ''  * '' [[దీప్తి నావల్]] '' * '' [[దీప్తి భట్నాగర్]] '' * '' [[దీప్శిఖా నాగ్‌పాల్]]'' * '' [[దుర్గాబాయి కామత్]] '' * '' [[దేవకీ]] '' * '' [[దేవయాని (నటి)|దేవయాని]] '' * '' [[దేవి ఎస్.]] '' * '' [[దేవిక]] '' * '' [[దేవికారాణి]] '' * '' [[దేబాశ్రీ రాయ్]] '' * '' [[ద్రష్టి ధామి]] '' * '' [[డిపానిటా శర్మ]] '' {{Div col end}} ==ధ== {{Div col||13em}} * '' [[ధృతి సహారన్]] '' {{Div col end}} ==న== {{Div col||13em}} * '' [[నమిత]]'' * '' [[నందిని నాయర్]]'' * '' [[నభా నటేష్]]'' * '' [[నదీరా (భారతీయ నటి)|నదీరా]] '' * '' [[నటన్య సింగ్]] '' * '' [[నటాషా]] '' (అలాగే అని [[అనిత (ఇచ్చిన పేరు)|అనిత]]) * '' [[నటాలియా కౌర్]] '' * '' [[నౌహీద్ సిరుసి]] '' * '' [[సీమా పహ్వా]] '' * '' [[నౌషీన్ అలీ సర్దార్]] '' * '' [[నజ్రియా నజీమ్]] '' * '' [[నటాషా రస్తోగి]] '' * '' [[నీరు బాజ్వా]] '' * '' [[నీతు (నటి)|నీతు]] '' * '' [[నింరత్కౌర్]] '' * '' [[నిర్మలమ్మ]] '' * '' [[నిర్మలా చెన్నప్ప]] '' * '' [[నవనీత్ కౌర్]] '' * '' [[నిరోషా]] '' * '' [[నందన సేన్]] '' * '' [[నందా కర్నాటకి]] '' * '' [[నందితా చంద్ర]] '' * '' [[నందితా దాస్]] '' * '' [[నందిత శ్వేత]]'' (శ్వేత శెట్టి) * '' [[నగ్మా]] '' * '' [[నదియా మొయిదు]] '' * '' [[నమిత ప్రమోద్]] '' * '' [[నికిత]] '' * '' [[నమ్రతా శిరోద్కర్|నమ్రతా శిరోడ్కర్]] '' * '' [[నమ్రతా దాస్]] '' * '' [[నమ్రతా శంభేరావ్]] '' * '' [[నయనతార]] '' * '' [[నర్గీస్ ఫాఖ్రి]] '' * '' [[నర్గీస్]] '' (ఇప్పుడు [[నర్గీస్ దత్]]) * '' [[నళిని జేవంత్]] '' * '' [[నళిని]]'' * '' [[నియా శర్మ]]'' * '' [[నవ్య నాయర్]] '' * '' [[నవ్య నటరాజన్]] '' * '' [[నికితా ఆనంద్]] '' * '' [[నికితా తుక్రాల్]] '' * '' [[నికీ అనేజ వాలియా|నికీ అనేజ]] '' * '' [[నికోలెట్ బర్డ్]] '' * '' [[నిగార్ సుల్తానా]] '' * '' [[నిత్య దాస్]]'' * '' [[నికితా శర్మ]]'' * '' [[నిత్యా మీనన్]] '' * '' [[నిధి సుబ్బయ్య]] '' * '' [[నిధి బిష్త్]] '' * '' [[నిమ్మి]] '' * '' [[నిరూప రాయ్]] '' * '' [[నిల (నటి)|నిల]] '' * '' [[నిషా నాగ్‌పాల్]] '' * '' [[నివేదితకు జైన్]] '' * '' [[నివేదితకు జోషి సరాఫ్]] '' * '' [[నిషా అగర్వాల్]] '' * '' [[నిషా కొఠారి]] '' * '' [[నిషి (నటి)|నిషి]] '' * '' [[నిషితా గోస్వామి]] '' * '' [[నిహారిక సింగ్]] '' * '' [[నిహారిక రైజాదా]] '' * '' [[నీతూ చంద్ర]] '' * '' [[నీతూ సింగ్]] '' * '' [[నీనా కులకర్ణి]] '' * '' [[నీనా గుప్తా]] '' * '' [[నీలమ్ కొఠారి]] '' * '' [[నీలం షిర్కే]] '' * '' [[నీలం వర్మ]] '' * '' [[నీలం సివియా]] '' * '' [[నీలిమ అజీమ్]] '' * '' [[నీలం పాంచల్]] '' * '' [[నీలు వాఘేలా]] '' * '' [[నూతన్]] '' * '' [[నూర్ జెహన్]] '' * '' [[నేత్ర రఘురామన్]] '' * '' [[నేహా ఒబెరాయ్]] '' * '' [[నేహా ధూపియా]] '' * '' [[నేహా శర్మ]] '' * '' [[నేహా అమన్‌దీప్]] '' * '' [[నేహా పెండ్సే బయాస్]] '' * '' [[నేహా మహాజన్]] '' * '' [[నేహా జోషి]] '' * '' [[నోరా ఫతేహి]] '' {{Div col end}} ==ప== {{Div col||13em}} * '' [[పేషన్స్ కూపర్]] '' * '' [[ఫరా నాజ్]] '' * '' [[ఫరీదా జలాల్]] '' * '' [[పండరీబాయి]] '' * '' [[పంచి బోరా]] '' * '' [[పసుపులేటి కన్నాంబ]] '' * '' [[పి.హేమలత]] '' * '' [[పువ్వుల లక్ష్మీకాంతం]] '' * '' [[పుష్పవల్లి]] '' * '' [[పుపుల్ భుయాన్]] '' * '' [[పూజ గుప్తా]] '' * '' [[పూజ గుప్తా (నటి)|పూజ గుప్తా]] '' * '' [[పూజా హెగ్డే]] * '' [[ప్రభ (నటి)|ప్రభ]] '' * '' [[ప్రబ్లీన్ సంధు]] '' * '' [[పూనం పాండే]] '' * '' [[ప్రాచి దేశాయ్]] '' * '' [[ఫర్జానా]] '' * '' [[ఫాతిమా బేగం|ఫత్మాబేగం]] '' * '' [[ఫరీదా పింటో]] '' * '' [[ఫెరినా వాఝేరి]] '' * '' [[పద్మప్రియ జానకిరామన్]] '' * '' [[పద్మా ఖన్నా]] '' * '' [[పద్మారాణి]] '' * '' [[పద్మ చవాన్]] '' * '' [[పద్మ లక్ష్మి]] '' * '' [[పక్కి హెగ్డే]] '' * '' [[పద్మిని కొల్హాపురే]] '' * '' [[పద్మిని (నటి)|పద్మిని]] '' * '' [[పద్మిని ప్రియదర్శిని]] '' * '' [[పద్మావతి రావు]] '' * '' [[పల్లవి జోషి]] '' * '' [[పల్లవి కులకర్ణి]] '' * '' [[పల్లవి గౌడ]] '' * '' [[పల్లవి సుభాష్]] '' * '' [[పల్లవి ఛటర్జీ]] '' * '' [[పల్లవి శారద]] '' * '' [[పల్లవి ప్రధాన్]] '' * '' [[పల్లవి పురోహిత్]] '' * '' [[పవిత్ర పునియా]] '' * '' [[పాంచి బోర్]] '' * '' [[పోలి దాం]] '' * '' [[పరిణీతి చోప్రా]] '' * '' [[పర్మీందర్ నాగ్రా]] '' * '' [[పారుల్ చౌహాన్]] '' * '' [[పారుల్ యాదవ్]] '' * '' [[పారుల్ గులాటి]] '' * '' [[పారుల్ చౌదరి]] '' * '' [[పార్వతీ జయరామ్]] '' * '' [[పార్వతి నంబియార్]] '' * '' [[పార్వతీ ఒమనకుట్టన్]] '' * '' [[పార్వతి మెల్టన్]] '' * '' [[పార్వతి మీనన్]] '' * '' [[పర్వీన్ బాబి]] '' * '' [[పేషన్స్ కూపర్]] '' * '' [[పాయల్ రోహట్గీ]] '' * ''[[పార్వతి నాయర్ (నటి)|పార్వతి నాయర్]]'' * '' [[పాయల్ సర్కార్]] '' * '' [[పాయల్ ఘోష్]] '' * '' [[పెరిజాద్ జోరాబియన్]] '' * '' [[పియా బాజ్పాయి]] '' * '' [[పీయా రాయ్ చౌదరి]] '' * '' [[ప్రియా టాండన్]] '' * '' [[పూజా బాత్రా]] '' * '' [[పూజా బేడి]] '' * '' [[పూజ భట్]] '' * '' [[పూజ మహాత్మా గాంధీ]] '' * '' [[పూజా కన్వాల్]] '' * '' [[పూజా ఉమాశంకర్]] '' * '' [[పూజ గోర్]] '' * '' [[పూజా బెనర్జీ]] '' * '' [[పూనమ్ ధిల్లాన్]] '' * '' [[పూనమ్ కౌర్]] '' * '' [[పూనమ్ పాండే]] '' * '' [[పూనమ్ సిన్హా]] '' * '' [[ప్రాచి దేశాయ్]] '' * '' [[ప్రతిమాదేవి]] '' * '' [[ప్రతిభా సిన్హా]] '' * '' [[ప్రణీత సుభాష్]] '' * '' [[ప్రణమి బోరా]] '' * '' [[ప్రస్తుతి పరాశర్]] '' * '' [[పరిణీత బోర్తకూర్]] '' * '' [[ప్రవీణా దేశ్ పాండే|ప్రవీణా దేశ్‌పాండే]] '' * '' [[ప్రీతి విజయకుమార్]] '' * '' [[ప్రీతి జింగానియా]] '' * '' [[ప్రీతి జింటా]] '' * '' [[ప్రేమ (నటి)|ప్రేమ]] '' * '' [[ప్రేమ నారాయణ్]] '' * '' [[ప్రీతి సప్రును]] '' * '' [[ప్రియా ఆనంద్]] '' * '' [[ప్రియా బాపట్]] '' * '' [[ప్రియా గిల్]] '' * '' [[ప్రియా లాల్]] '' * '' [[ప్రియ రామన్]] '' * '' [[ప్రియ రాజవంశ్]] '' * '' [[ప్రియా వాల్]] '' * '' [[ప్రియమణి]] '' * '' [[ప్రియాంకా చోప్రా]] '' * '' [[ప్రియాంక బాసీ]] '' * '' [[ప్రియాంక శర్మ]] '' * '' [[ప్రియాంక త్రివేది]] '' * '' [[ప్రియాంక బోస్]]'' * '' [[ప్రియాంక నల్కారి]]'' * '' [[ప్రియల్ గోర్]] '' * '' [[ప్రజక్తా మాలి]] '' * '' [[పింకీ పారిఖ్]] '' * '' [[ప్రతిమా కజ్మీ]] '' {{Div col end}} == ఫ == * '' [[ఫరా (నటి)|ఫరా]] '' ==బ== {{Div col||13em}} * '' [[బసాబీ నంది]] '' * '' [[బి.సరోజా దేవి]] '' * '' [[బెజవాడ రాజారత్నం]] '' * '' [[బి.జయమ్మ]] '' * '' [[బి. వి రాధా]] '' * '' [[బర్ష ప్రియదర్శిని]] '' * '' [[బీనా బెనర్జీ]] '' * '' [[భవ్య]] '' * '' [[బియాంక దేశాయ్|బియాంక]] '' * '' [[బిడిత బాగ్]] '' * '' [[బిదీప్త చక్రవర్తి]] '' * '' [[బబితా]] '' * '' [[బర్ఖా బిష్త్ సేన్‌గుప్తా]] '' * '' [[బర్ఖా మదన్]] '' * ''[[బాల హిజమ్]]'' * '' [[బిందు (నటి)|బిందు]] '' * '' [[బిందుమాధవి]] '' * '' [[బిందియా గోస్వామి]] '' * '' [[బిందు నానుభాయ్ దేశాయ్]] '' * '' [[బిపాషా బసు]] '' * '' [[బీనా రాయ్]] '' * '' [[బృందా పరేఖ్]] '' * '' [[బృందా ఆచార్య]] '' * '' [[సొనాలీ చౌదరి]] '' * '' [[సుదీప బసు]] '' {{Div col end}} ==భ== {{Div col||13em}} * '' [[భానుమతీ రామకృష్ణ]] '' * '' [[భువనేశ్వరి (నటి)|భువనేశ్వరి]] '' * '' [[భవన (కన్నడ నటి)|భవన]] '' * '' [[భవన మీనన్]] '' * '' [[భవన రావు]] '' * '' [[భాగ్యలక్ష్మి]] * '' [[భాగ్యశ్రీ పట్వర్ధన్]] '' * '' [[భాగ్యశ్రీ మోటె]] '' * '' [[భానుప్రియ]] '' * '' [[భానుమతీ రామకృష్ణ]] '' * '' [[భానుమతీ దేవి]] '' * '' [[భామ]] '' * '' [[భారతి (నటి)|భారతి విష్ణువర్ధన్]] '' * '' [[భార్గవి చిర్ములే]] '' * '' [[భూమిక చావ్లా]] '' * '' [[భైరవి గోస్వామి]] '' * '' [[భారతీ సింగ్]] '' * '' [[భారతి అచ్రేకర్]] '' * '' [[భావన బాల్సవర్]] '' {{Div col end}} ==మ== {{Div col||13em}} * '' [[మంజుల (నటి)|మంజుల]] '' * '' [[మహేశ్వరి (నటి)|మహేశ్వరి]] '' * '' [[మీనా]] '' * '' [[మనోరమ (నటి)|మనోరమ]] '' * '' [[మధూ]] '' * '' [[మంజు సింగ్]] '' * '' [[మధుమిత]] '' * '' [[మసుమేహ్ మఖిజా]] '' * '' [[మహికా శర్మ]] '' * '' [[మాలాశ్రీ]] '' * '' [[మాన్య (నటి)|మాన్య]] '' * '' [[మానసి రాచ్]] '' * '' [[మానసి సాల్వి]] '' * '' [[మానసి పరేఖ్]] '' * '' [[మినిషా లాంబా]] '' * '' [[మొనిషా ఉన్ని]] '' * '' [[మానవ నాయక్]] '' * '' [[మానసి నాయక్]] '' * '' [[మొలాయ గోస్వామి]] '' * '' [[మౌనీ రాయ్]] '' * '' [[మోనికా గిల్]]'' * '' [[మౌమితా గుప్తా]] '' * '' [[ముంతాజ్]] '' * '' [[మంజరి ఫడ్నిస్]] '' * '' [[మంజు భార్గవి]] '' * '' [[మంజు వారియర్]] '' * '' [[మంజుల (కన్నడ నటి)|మంజుల]] '' * '' [[మంత్రం (నటి)|మంత్రం]] '' * '' [[మందాకిని (నటి)|మందాకిని]] '' * '' [[మందిరా బేడి]] '' * '' [[మధు శాలిని]] '' * '' [[మధుబాల]] '' * '' [[మధుర నాయక్]] '' * '' [[మనీషా కోయిరాలా]] '' * '' [[మనీషా కేల్కర్]] '' * '' [[మనోరమ (తమిళ నటి)|మనోరమ]] '' * '' [[మమతా కులకర్ణి]] '' * '' [[మమతా మోహన్దాస్]] '' * '' [[మధురిమా రాయ్]] '' * '' [[మయూరి కాంగో]] '' * '' [[మయూరి క్యాతరీ]] '' * '' [[మయూరి వాఘ్]] '' * '' [[మలైకా అరోరా]] '' (ఇప్పుడు [[మలైకా అరోరా ఖాన్]]) * '' [[మల్లికా కపూర్]] '' * '' [[మల్లికా షెరావత్]] '' * '' [[మహాశ్వేతా రే]] '' * '' [[మహి గిల్]] '' * '' [[మహిమా చౌదరి]] '' * '' [[మాధవి (నటి)|మాధవి]] '' * '' [[మాధబి ముఖర్జీ]] '' * '' [[మద్దెల నగరాజకుమారి]] '' * '' [[మనీషా కోయిరాలా]] '' * '' [[మమత (నటి)]] '' * '' [[మమతా మోహన్ దాస్]] '' * '' [[మయూరి దేశ్‌ముఖ్]] '' * '' [[ముమైత్ ఖాన్]] '' * '' [[మాధవి]] '' * '' [[మధురిమ]] '' * '' [[మాధురీ దీక్షిత్]] '' * '' [[మాధురీ భట్టాచార్య]] '' * '' [[మాన్వితా కామత్]] '' * '' [[మాలా సిన్హా]] '' * '' [[మాళవిక (నటి)|మాళవిక]]'' * '' [[మాళవిక అవినాష్]]'' * '' [[మాళవిక మోహన్]]'' * '' [[మాళవిక వేల్స్]]'' * '' [[మాండీ తఖర్]] '' * '' [[మింక్ బ్రార్]] '' * '' [[మిత్రాస్ కురియన్]] '' * '' [[మిథు ముఖర్జీ]] '' * '' [[మిమి చక్రవర్తి]] '' * '' [[మినూ ముంతాజ్]] '' * '' [[మీతా వశిష్ట్]] '' * '' [[మీనా దురైరాజ్]] '' * '' [[మీనా కుమారి]] '' * '' [[మీనాక్షి (నటి)|మీనాక్షి]] '' * '' [[మీనాక్షి (మలయాళం నటి)|మీనాక్షి]] '' * '' [[మీనాక్షి థాపర్]] '' * '' [[మీనాక్షి శేషాద్రి]] '' * '' [[మిర్నా మీనన్]]'' * '' [[మీరా (నటి)|మీరా]] '' * '' [[మీరా చోప్రా]] '' * '' [[మీరా జాస్మిన్]] '' * '' [[మీరా నందన్]] '' * '' [[మీరా వాసుదేవన్]] ''ముక్తా బార్వే * '' [[ముంతాజ్ (నటి)|ముంతాజ్]] '' * '' [[ముంతాజ్ సర్కార్]] '' * '' [[ముక్తా బార్వే]] '' * '' [[ముగ్ధ గాడ్సే]] '' * '' [[ముమ్మైత్ ఖాన్]] '' * '' [[మూన్ మూన్ సేన్]] '' * '' [[మన్నత్ సింగ్]] '' * '' [[మృణాల్ కులకర్ణి]] '' * '' [[మృణాల్ దుసానిస్]] '' * '' [[మృణ్మయీ గాడ్బోలే]] '' * '' [[మెర్లే ఒబెరాన్]] '' * '' [[మేఘనా గాంకర్]] '' * '' [[మేఘనా పటేల్]] '' * '' [[మేఘనా నాయుడు]] '' * '' [[మేఘన రాజ్]] '' * '' [[మేఘా ధాదే]]'' * '' [[మోనా సింగ్]] '' * '' [[మెహర్ విజ్]] '' * '' [[మోనా తిబా]] '' * '' [[మోనాలిసా (నటి)|మోనాలిసా]] '' * '' [[మోనికా (నటి)|మోనికా]] '' * '' [[మోనికా బేడి]] '' * '' [[మౌషుమి చటర్జీ]] '' * '' [[ముక్తి మోహన్]] '' * '' [[మృణ్మయీ దేశ్‌పాండే]] '' {{Div col end}} ==య== {{Div col||13em}} * '' [[యమున (నటి)|యమున]] '' * '' [[యామీ గౌతం]] '' * '' [[యోగితా బాలీ]] '' * '' [[యశశ్విని |యశశ్విని నిమ్మగడ్డ]] '' * '' [[యానా గుప్తా]] '' * '' [[యుక్తా ముఖీ]] '' * '' [[యువికా చౌదరి]] '' {{Div col end}} ==ర== {{Div col||13em}} * '' [[రంభ (నటి)|రంభ]] '' * '' [[రంజిత]] '' * '' [[రంజీతా కౌర్]] '' * '' [[రంజనా దేశ్‌ముఖ్]] '' * '' [[రకుల్ ప్రీత్ సింగ్]] '' * '' [[రక్ష]]'' * '' [[రుక్మిణి విజయకుమార్]]'' * '' [[రక్షిత]] '' * '' [[రచన (నటి)|రచన]] '' * '' [[రచనా బెనర్జీ]] '' * '' [[రతన్ రాజపుత్ర]] '' * '' [[రతి అగ్నిహోత్రి]] '' * '' [[రతి పాండే]] '' * '' [[రత్న పాఠక్ షా]] '' * '' [[రత్నమాల (నటి)|రత్నమాల]] '' * '' [[రమాప్రభ]] '' * '' [[రమ్య]] '' * '' [[రమ్యా బర్నా]] '' * '' [[రమ్యకృష్ణ]] '' * '' [[రమ్య కృష్ణన్]] '' * '' [[రమ్యశ్రీ]] '' * '' [[రవళి]] '' * '' [[రవీనా టాండన్]] '' * '' [[రవీనా]] '' * '' [[రష్మీ దేశాయ్]] '' * '' [[రాజసులోచన]] '' * '' [[రాజేశ్వరి రే]] '' * '' [[రాధ (తమిళ నటి)]] '' * '' [[రాధాకుమారి]] '' * '' [[రావు బాలసరస్వతీ దేవి]] '' * '' [[రోహిణి (నటి)|రోహిణి]] '' * '' [[రాశి (నటి)]] '' * '' [[రిచా గంగోపాధ్యాయ్]] '' * '' [[రీచా సిన్హా]] '' * '' [[రితికా సేన్]] '' * '' [[రిమా కల్లింగల్]] '' * '' [[రాధిక శరత్‌కుమార్]] '' * '' [[రూప]] '' * '' [[రజనీ బసుమతరీ]] '' * '' [[రజని]] '' * '' [[రసిక జోషి]] '' * '' [[రసికా దుగల్]] '' * '' [[రసిక సునీల్]] '' * '' [[రెజీనా]] '' * '' [[రేణూ దేశాయ్]] '' * '' [[రాజ్యలక్ష్మి (నటి)|రాజ్యలక్ష్మి]] '' * '' [[రాఖీ]] '' (ఇప్పుడు రాఖీ గుల్జార్) * '' [[రాధిక ఆప్టే]] '' * '' [[రాధిక శరత్ కుమార్]] '' * '' [[రాధ (నటి)|రాధ]] '' * '' [[రాధా సలూజా]] '' * '' [[రాధా సలూజా]] '' * '' [[రాధిక చౌదరి]] '' * '' [[రాధిక కుమారస్వామి]] '' * '' [[రాధిక పండిట్]] '' * '' [[రాధికా ప్రీతి]] '' * '' [[రాధు (నటి)|రాధు]] '' * '' [[రాగిణి]], [[ట్రావెన్‌కోర్ సిస్టర్స్]] * '' [[రాగిణి ద్వివేది]] '' * '' [[రాగిణి ఖన్నా]] '' * '' [[రీనా బషీర్]] '' * '' [[రాగిణి షా]] '' * '' [[రాగిణి నంద్వాని]] '' * '' [[రాజశ్రీ]] '' * '' [[రైమా సేన్]] '' * '' [[రాఖీ సావంత్]] '' * '' [[ఎమ్.వి.రాజమ్మ|రాజమ్మ]] '' * '' [[రామేశ్వరి]] '' * '' [[కాంత్]] '' * '' [[రాణి ముఖర్జీ]] '' * '' [[రీతు శివపురి]] '' * '' [[రీమా కళ్ళింగళ్]] '' * '' [[రీనా రాయ్]] '' * '' [[రీమా లాగూ]] '' * '' [[రీమా సేన్]] '' * '' [[రియానా సుక్లా]] '' * '' [[కాసాండ్రా రెజినా]] '' * '' [[రేఖ (హిందీ నటి)|రేఖ]] '' * '' [[రేఖ (దక్షిణ భారత నటి)|రేఖ]] '' * '' [[రెహ్నా మల్హోత్రా]] '' * '' [[రేఖ రాణా]] '' * '' [[రేఖ వేదవ్యాస్]] '' * '' [[రేణుకా సహానీ]] '' * '' [[రేణుకా మీనన్]] '' * '' [[రేణు సైకియా]] '' * '' [[రేణు సౌందర్]] '' * '' [[రేవతి]] '' * '' [[రేష్మా షిండే]] '' * '' [[రియా చక్రవర్తి]] '' * '' [[రిచా అహుజా]] '' * '' [[రిచా చద్దా]] '' * '' [[రిచా గంగోపాద్యాయ]] '' * '' [[రిచా పల్లోద్]] '' * '' [[రిచా పనాయ్]] '' * '' [[రిచా శర్మ (నటి)|రిచా శర్మ]] '' * '' [[రిమీ సేన్]] '' * '' [[రిమ్‌జిమ్ మిత్ర]] '' * '' [[రింకీ ఖన్నా]] '' * '' [[రింకూ రాజ్‌గురు]] '' * '' [[రీతూపర్ణ సేన్ గుప్త]] '' * '' [[రియా సేన్]] '' * '' [[రోహిణీ హట్టంగడి]] '' * '' [[రోజా (నటి)|రోజా]] '' (రోజా సెల్వమణి) * '' [[రోజా రమణి]] '' * '' [[రోమా (నటి)|రోమా]] '' * '' [[రుక్మిణి మైత్ర]] '' * '' [[రుతుజా బాగ్వే]] '' * '' [[రుబీనా దిలైక్]] '' * '' [[రూపా గంగూలీ]]'' * ''[[రూహి సింగ్]]'' * ''[[రుహి చతుర్వేది]]'' * ''[[రూపాలి భోసలే]]'' * ''[[రూపాలీ గంగూలీ]]'' * '' [[రూపాంజన మిత్ర]] '' * '' [[రూప అయ్యర్]] '' * '' [[రుబీనా బజ్వా]] '' * '' [[రుక్సార్ రెహమాన్]] '' * ''[[రూపల్ త్యాగి]]'' * ''[[రూపల్ పటేల్]]'' * '' [[రోష్ని చోప్రా]] '' * '' [[రోష్ని వాలియా]]'' * '' [[రూబీ పరిహార్]] '' * '' [[రుచికా ఉత్రాది]] '' * '' [[రుచిరా జాదవ్]] '' * '' [[రూపిణి (నటి)|రూపిణి]] '' * '' [[రాశి ఖన్నా]] '' * '' [[రౌషన్ అరా]] '' {{Div col end}} ==ల== {{Div col||13em}} * '' [[లగ్నాజిత చక్రవర్తి]] '' * '' [[లక్ష్మీరాజ్యం]] '' * '' [[లత (నటి)|లత]] '' * '' [[లెస్లీ త్రిపాఠి]] '' * '' [[లైలా మెహ్దిన్]] '' * '' [[లలితా పవార్]] '' జైన్ * '' [[కెపిఎసి లలిత|లలిత]] '' (కెపిఎసి ) * '' [[ట్రావెన్కోర్ సిస్టర్స్|లలిత]] '' * '' [[లారా దత్తా]] '' * '' [[లక్ష్మి (నటి)|లక్ష్మీ]] '' * '' [[లక్ష్మీ ప్రియ]] '' * '' [[లక్ష్మీ గోపాలస్వామి]] '' * '' [[లక్ష్మీ ఛాయా]] '' * '' [[లక్ష్మీ మంచు]] '' * '' [[లక్ష్మీ మీనన్ (నటి)|లక్ష్మీ మీనన్]] '' * '' [[లక్ష్మీ రాయ్]] '' * '' [[లక్ష్మీ చంద్రశేఖర్]] '' * '' [[లారెన్ గోట్లియబ్]] '' * '' [[లావణ్య త్రిపాఠి]] '' * '' [[లయ (నటి)|లయ]] '' * '' [[లీలా చిట్నీస్]] '' * '' [[లీలావతి (నటి)|లీలావతి]] '' * '' [[లీనా చందావార్కర్]] '' * '' [[లీనా జుమానీ]] '' * '' [[లేఖా వాషింగ్టన్]] '' * '' [[లిలెట్టె దూబే]] '' * '' [[లిసా రే]] '' * '' [[లిసా హేడోన్]] '' * '' [[లోచని బాగ్]] '' {{Div col end}} ==వ== {{Div col||13em}} * '' [[వాణిశ్రీ]] '' * '' [[వరుణ శెట్టి]] '' * '' [[వహీదా రెహ్మాన్]] '' * '' [[వత్సల దేశముఖ్]] '' * '' [[వాణి కపూర్]] '' * '' [[వదివుక్కరసి]] '' * '' [[విచిత్ర (సినిమా నటి)|విచిత్ర]] '' * '' [[వైశాలి దేశాయ్]] '' * '' [[విజయశాంతి]] '' * '' [[విమల రామన్]] '' * '' [[వినయ ప్రసాద్]] '' * '' [[వైజయంతిమాల]] '' * '' [[వైశాలి కాసరవల్లి]] '' * '' [[వందనా గుప్తే]] '' * '' [[వందనా వైద్య]] '' * '' [[వేద శాస్త్రి]] '' * '' [[వాణి విశ్వనాథ్]] '' * '' [[వైభవి శాండిల్య]] '' * '' [[వైష్ణవి మహంత్]] '' * '' [[వరలక్ష్మి శరత్ కుమార్]] '' * '' [[వర్ష ఉస్గాంకర్]] '' * '' [[వసుంధరా దాస్]] '' * '' [[వేదం శాస్త్రి]] '' * '' [[వేదితా ప్రతాప్ సింగ్]]'' * '' [[వీణా మాలిక్]] '' * '' [[విజయ మెహతా]] '' * '' [[విభ చిబ్బర్]] '' * '' [[విభావరి దేశ్‌పాండే]] '' * '' [[విమీ]] '' * '' [[విమ్మీ భట్]] '' * '' [[విదుబాల]] '' * '' [[విద్యా బాలన్]] '' * '' [[విద్యా మాల్వాదే]] '' * '' [[విద్యా సిన్హా]] '' * '' [[విశాఖ సింగ్]] '' * '' [[విజేత పండిట్]] '' * '' [[విజయలక్ష్మి (కన్నడ నటి)|విజయలక్ష్మి]] '' * '' [[వృషికా మెహతా]] '' * '' [[వ్యోమ నంది]] '' {{Div col end}} ==శ== {{Div col||13em}}* ''[[శకుంతల బారువా]]'' * ''[[శతాబ్ది రాయ్]]'' * ''[[శరణ్ కౌర్]]'' * '' [[శరణ్య మోహన్]] '' * '' [[శీతల్ షా]] '' * ''[[శ్రీ విద్య]]'' * ''[[శ్రీ దివ్య]]'' * ''[[శ్రీదేవి (నటి)|శ్రీదేవి]]'' (ఇప్పుడు శ్రీదేవి కపూర్) * ''[[శ్రీప్రియ]]'' * ''[[శ్రీలేఖ మిత్ర]]'' * ''[[శిఖా జోషి]]'' * ''[[శివాని సైనీ]]'' * ''[[శిల్పా సక్లానీ]]'' * ''[[శిల్పా శిరోద్కర్]]'' * ''[[శిల్పా శెట్టి]]'' * ''[[శ్రద్దా దాస్]]'' * ''[[శ్రిత శివదాస్]]'' * ''[[శాలిని]]'' (బేబీ శాలిని) * ''[[శిల్పా తులస్కర్]]'' * ''[[శిల్పా ఆనంద్]]'' * ''[[శిల్పి మార్వాహా]] * ''[[శిల్పి శర్మ]]'' * ''[[శివాని నారాయణన్]]'' * ''[[శివలీకా ఒబెరాయ్]]'' * ''[[శ్వేత బసు ప్రసాద్]]'' * ''[[శ్వేతా అగర్వాల్]]'' * ''[[శ్వేతా మీనన్]]'' * ''[[శ్వేతా షిండే]]'' * ''[[శ్వేతా శర్మ]]'' * ''[[శ్వేతా తివారీ]]'' * ''[[శ్వేత గులాటీ]]'' * ''[[శోభన]]'' * ''[[శశికళ]]'' * ''[[శోభన సమర్థ్]]'' * ''[[శ్రద్ధా కపూర్]]'' * ''[[శ్రద్ధా దంగర్]]'' * ''[[శ్రాబంతి చటర్జీ]]'' * ''[[శృతి హాసన్]]'' * ''[[శృతి (నటి)|శృతి]]'' * ''[[శృతిక]]'' * ''[[శృతి కన్వర్]]'' * ''[[శృతి సోధీ]]'' * ''[[శృతి సేథ్]]'' * ''[[శృతి మరాఠే]]'' * ''[[శ్రియా]]'' * ''[[శ్రియ శర్మ]]'' * ''[[శ్రేయ బుగాడే]]'' * ''[[శ్యామా]]'' (ఖుర్షీద్ అక్తర్) * ''[[శుభా పూంజా]]'' * ''[[శుభాంగి జోషి]]'' * ''[[శుభాంగి గోఖలే]]'' * ''[[శౌర్య చౌహాన్]]'' * ''[[శర్వాణి పిళ్ళై]]''{{Div col end}} ==ష== {{Div col||13em}} * '' [[షఫాక్ నాజ్]]'' * '' [[షావుకారు జానకి]]'' * '' [[షామా దేశ్‌పాండె]]'' * '' [[షామా సికందర్]]'' * '' [[షబానా అజ్మీ]] '' * '' [[షామిలి]] '' (బేబీ షామిలి) * '' [[షాలిని చంద్రన్]] '' * '' [[షాలిని వడ్నికట్టి]]'' * '' [[షహన గోస్వామి]] '' * '' [[షహీన్ ఖాన్]] '' * '' [[షర్మిల మందిర్]] '' * '' [[షర్మిలీ]] '' * '' [[షకీలా]] '' * '' [[షమితా శెట్టి]] '' * '' [[షర్మిలా ఠాగూర్]] '' * '' [[షాజన్ పదంసీ]] '' * '' [[షీలా]] '' * '' [[షీలా శర్మ]] '' * '' [[షీనా బజాజ్]] '' * '' [[షీబా చద్దా]] '' * '' [[షీనా చౌహాన్]] '' * '' [[షీనా శాహబాది]] '' * '' [[షీనాజ్ ట్రెజరీవాలాలకు]] ''. * '' [[షెరిన్]] '' * '' [[షెర్లిన్ చోప్రా]] '' (మోనా చోప్రా) * '' [[షౌకత్ అజ్మీ]] '' (మోనా చోప్రా) * '' [[షెఫాలీ జరీవాలా]] '' * '' [[షామిన్ మన్నన్]] '' * '' [[షెర్నావాజ్ జిజినా]] '' {{Div col end}} ==స== {{Div col|13em}} * '' [[సంగీత బిజ్లానీ]] '' * '' [[సంగీతా ఘోష్]]'' * '' [[సంఘవి]] '' * '' [[సంచిత పడుకొణె(నటి)|సంచితా పడుకొనే]] '' * '' [[సంచారి మండల్]] '' * '' [[సంజన సంఘి]] '' * '' [[సంజనా]] '' * '' [[సంజనా గాంధీ]] '' * '' [[సంజీద షేక్]] '' * '' [[సంతోషి (నటి)|సంతోషి]] '' * '' [[సంత్వానా బోర్డోలోయ్]] '' * '' [[సందాలి సిన్హా]] '' * '' [[సందీప ధార్]] '' * '' [[సంధ్యా శాంతారామ్|సంధ్యా]] '' * '' [[సంధ్యా మృదుల్]] '' * '' [[సంభవనా సేథ్]] '' * '' [[సంవృత సునీల్]] '' * '' [[సంస్కృతి బాల్గుడే]]'' * '' [[సదా]] '' * '' [[సనా అమీన్ షేక్]] '' * '' [[సనా ఖాన్]] '' * '' [[సనా మక్బుల్]] '' * '' [[సనియా ఆంక్లేసారియా]] '' * '' [[సనుష (నటి)]] '' * '' [[సన్నీ లియోన్]] '' * '' [[సప్నా చౌదరి]] '' * '' [[సప్నా పబ్బి]] '' * '' [[సమంత|సమంతా రూత్ ప్రభు]] '' * '' [[సమపికా దేవ్‌నాథ్]] '' * '' [[సమీక్ష (నటి)|సమీక్ష]] '' * '' [[సమీరా రెడ్డి]] '' * '' [[సయంతని ఘోష్]] '' * '' [[సయానీ గుప్తా]]'' * '' [[సయానీ దత్తా]]'' * '' [[సయాలీ భగత్]]'' * '' [[సరయు (నటి)]] '' * '' [[సరిత]] '' * '' [[సలోని]] '' * '' [[సలోని అశ్వని]] '' * '' [[సల్మా అఘా]] '' * '' [[సవితా ప్రభునే]] '' * '' [[సాక్షి తన్వర్]] '' * '' సాక్షి తల్వార్ '' * '' [[సాక్షి శివానంద్]] '' * '' [[సాగరిక ఘాట్గే]] '' * '' [[సాధన (నటి)|సాధన]] '' * '' [[సాధన శివదాసాని]] '' * '' [[సాధనా సింగ్]]'' * '' [[సానయ ఇరానీ]] '' * '' సానోబెర్ కబీర్ '' * '' [[సాబిత్రి ఛటర్జీ]] '' * '' [[సాయి లోకూర్]] '' * '' [[సాయి తమ్‌హంకర్]]'' * '' [[సారా ఖాన్ (నటి, జననం 1989)|సారా ఖాన్]]'' * '' [[సారా ఖాన్ (నటి, జననం 1985)|సారా ఖాన్]]'' * '' [[సారా-జేన్ డయాస్]] '' * '' [[సారికా]] '' * '' [[సావిత్రి (నటి)|సావిత్రి]] '' * '' [[సింధు (నటి)|సింధు]] '' * '' [[సింధు తులానీ]] '' * '' [[సింధు మీనన్]] '' * '' [[సింధూర గద్దె]] '' * '' [[సింపుల్ కపాడియా]] '' * '' [[సింపుల్ కౌర్]] '' * '' [[సితార (నటి)|సితార]] '' * '' [[సిమి గరేవాల్]] '' * '' [[సిమ్రాన్ (నటి)|సిమ్రాన్]] * '' [[సిమ్రాన్ కౌర్ ముండి]] '' * '' [[సిమ్రాన్ నటేకర్]]'' * '' [[సిల్క్ స్మిత]] '' * '' [[సీతా (నటి)|సీతా]] '' * '' [[సీమా దేవ్]] '' * '' [[సీమా బిస్వాస్]] '' * '' [[సుకీర్తి కంద్పాల్]] '' * '' [[సుకుమారి]] '' * '' [[సుకృతి కండ్పాల్]] '' * '' [[సుచిత్ర బాండేకర్]] '' * '' [[సుచిత్ర సేన్]] '' * '' [[సుచిత్రా కృష్ణమూర్తి]] '' * '' [[సుచిత్రా మిత్ర]] '' * '' [[సుజాత (నటి)|సుజాత]] '' * '' [[సుదిప్తా చక్రవర్తి]] '' * '' [[సుధా చంద్రన్]] '' * '' [[సుధా రాణి]] '' * '' [[సునయన]] '' * '' [[సునీత]] '' / విద్యాశ్రీ * '' [[సునేత్రా]] '' * '' [[సుప్రియా కర్ణిక్]] '' * '' [[సుప్రియ దేవి]] '' * '' [[సుప్రియా పఠారే]] '' * '' [[సుప్రియా పాఠక్]] '' * '' [[సుప్రియా పిల్గొంకర్]] '' * '' [[సుబ్రతా ఛటర్జీ]] '' * '' [[సుమన్ నెజీ]] '' * '' [[సుమన్ రంగనాథన్]] '' * '' [[సుమన్ సుకేతు]] '' * '' [[సుమలత]] '' * '' [[సుమతి గుప్తే-జోగ్లేకర్]] '' * '' [[సుమిత్ర (నటి)|సుమిత్ర]] '' * '' [[సుమిత్రా ముఖర్జీ]] '' * '' [[సురయ్య]] '' * '' [[సుర్భి జ్యోతి]] '' * '' [[సుర్వీన్ చావ్లా]] '' * '' [[సురుచి అదార్కర్]]'' * '' [[సురేఖ కుడచి]] '' * '' [[సులక్షణ ఖత్రీ]] '' * '' [[సులక్షణ పండిట్]] '' * '' [[సులతా చౌదరి]] '' * '' [[సులోచన ఛటర్జీ]] '' * '' [[సులోచన లట్కర్]] '' * '' [[సుల్తానా (నటి)|సుల్తానా]] '' * '' [[సుష్మా రెడ్డి]] '' * '' [[సుష్మా శిరోమణి]] '' * '' [[సుస్మితా సేన్]] '' * '' [[సుహాసి గొరాడియా ధామి]] '' * '' [[సుహాసిని మణిరత్నం|సుహాసిని]] '' * '' [[సూర్యాకాంతం]] '' * '' [[సృష్టి డాంగే]]'' * '' [[సెలీనా జైట్లీ]] '' * '' [[సైమన్ సింగ్]] '' * '' [[సైరా బాను]] '' * '' [[సోనమ్ (నటి)]] '' * '' [[సోనమ్ కపూర్]] '' * '' [[సోనాక్షి సిన్హా]] '' * '' [[సోనారిక భాడోరియా]] '' * '' [[సోనాల్ చౌహాన్]] '' * '' [[సోనాల్ ఝా]] '' * '' [[సోనాల్ సెహగల్]] '' * '' [[సోనాల్ పరిహార్]]" * '' [[సోనాలి కులకర్ణి]] '' * '' [[సోనాలి బెంద్రే]] '' * '' [[సోనాలి సచ్‌దేవ్]] '' * '' [[సోనియా అగర్వాల్]] '' * '' [[సోనియా బన్సాల్]] '' * '' [[సోనియా మన్]] '' * '' [[సోనియా గౌడ]] '' * '' [[సోను (నటి)|సోనూ]] '' * '' [[సోనూ వాలియా]] '' * '' [[సోఫియా బానో]] '' * '' [[సోఫియా హండా]] '' * '' [[సోఫియా చౌదరి]] '' * '' [[సోహా అలీ ఖాన్]] '' * '' [[సోహిని పాల్]] '' * '' [[సౌందర్య]] '' * '' [[సౌమిలీ బిస్వాస్]] '' * '' [[సౌమ్య టాండన్]] '' * '' స్కార్లెట్ మెల్లిష్ విల్సన్ '' * '' [[స్టెఫీ లియోన్]] '' * '' [[స్నిగ్ధా అకోల్కర్]] '' * '' స్నిగ్ధ గుప్తా '' * '' [[స్నేహ (నటి)|స్నేహ]]'' * '' [[స్నేహా ఉల్లాల్]] '' * '' [[స్పృహ జోషి]] '' * '' [[స్మితా గోండ్కర్]] '' * '' [[స్మితా జయకర్]]'' * '' [[స్మితా తాంబే]] '' * '' [[స్మితా పాటిల్]] '' * '' [[స్మృతి ఇరానీ]] '' (స్మృతి మల్హోత్రా) * '' [[స్మృతి ఖన్నా]]'' * '' [[స్మృతి బిస్వాస్]]'' * '' [[స్వప్న]]'' * '' [[స్వరూప్ సంపత్]] '' * '' [[స్వస్తిక ముఖర్జీ]] '' * '' [[స్వాతి రెడ్డి]] '' * '' [[స్వాతి కపూర్]] '' {{Div col end}} ==హ== {{Div col||13em}} * '' [[హనీ రోజ్]] '' * '' [[హన్నా రేజీ కోషి]] '' * '' [[హన్సికా మోట్వాని]] '' * '' [[హరిప్రియ]] '' * '' [[హర్షిక పూనాచా]] '' * '' [[హర్షదా ఖాన్విల్కర్]] '' * '' [[హాజెల్ కీచ్]] '' * '' [[హిమాన్షి ఖురానా]] '' * '' [[హీనా ఖాన్]] '' * '' [[హీనా పంచల్]] '' * '' [[హీరా రాజగోపాల్]] '' * '' [[హుమా ఖురేషి]] '' * '' [[హృతికా ఛెబర్]] '' * '' [[హృషితా భట్]] '' * '' [[హెలెన్ (నటి)|హెలెన్]] '' * '' [[హేమ ప్రభాత్]] '' * '' [[హేమ బెల్లూర్]] '' * '' [[హేమా మాలిని|హేమమాలిని]] '' * '' [[హేమశ్రీ]] '' * '' [[హెల్లీ దరువాలా|హేలీ దారూవాలా]] '' {{Div col end}} == ఇవి కూడా చూడండి == * [[దక్షిణ భారత చలనచిత్ర కుటుంబాల జాబితా]] * [[భారతీయ చలనచిత్ర దర్శకుల జాబితా]] * [[భారతీయ సినిమా నిర్మాతల జాబితా]] * [[భోజ్ పురి సినిమా నటీమణుల జాబితా]] * [[హిందీ సినిమా నటీమణుల జాబితా]] * [[భారతీయ సినిమా నటుల జాబితా]] * [[తమిళ సినిమా నటుల జాబితా]] * [[తమిళ సినిమా నటీమణుల జాబితా]] * [[మరాఠీ సినిమా నటీమణుల జాబితా]] * [[మరాఠీ సినిమా నటుల జాబితా]] == మూలాలు == {{reflist}} [[వర్గం:భారతీయ సినిమా నటీమణులు]] [[వర్గం:జాబితాలు]] 4pvwgkc58p9hjrngy4yqa6bfoqboxya 1 190132 4907999 3232270 2026-07-19T02:23:42Z ~2026-40449-13 151956 /* correction needed */ కొత్త విభాగం 4907999 wikitext text/x-wiki == correction needed == the ruled areas mentioned by this kingdom @ map mentioned is not identical. Please check it one. [[ప్రత్యేక:చేర్పులు/&#126;2026-40449-13|&#126;2026-40449-13]] ([[వాడుకరి చర్చ:&#126;2026-40449-13|చర్చ]]) 02:23, 19 జూలై 2026 (UTC) pgulezcpauqn1toeny09erma23jkrh5 4908001 4907999 2026-07-19T02:24:52Z ~2026-40449-13 151956 /* correction needed */ 4908001 wikitext text/x-wiki == correction needed == the ruled areas mentioned by this kingdom & map mentioned is not identical. Please check it one. [[ప్రత్యేక:చేర్పులు/&#126;2026-40449-13|&#126;2026-40449-13]] ([[వాడుకరి చర్చ:&#126;2026-40449-13|చర్చ]]) 02:23, 19 జూలై 2026 (UTC) ouvd48b348s1bf398eowqu15shoo0ua 0 214270 4907873 3506058 2026-07-18T15:59:18Z Pranayraj1985 29393 4907873 wikitext text/x-wiki '''ప్రాకృతం''' ({{lang-sa|{{unicode|''prākṛta''}}}}) అనేది అనేక ఇండో-ఆర్యన్ భాషలలో ఏదైనా ఒకటి కావచ్చును.<ref>Daniels, p. 377</ref><ref name=sal>{{cite book|last=Woolner|first=Alfred C.|title=Introduction to Prakrit|url=https://archive.org/details/dli.ernet.469706|year=1928|publisher=Motilal Banarsidass Publ.,|location=[[Delhi]]|isbn=9788120801899|pages=[https://archive.org/details/dli.ernet.469706/page/235 235]}}</ref> జైన శాసనాలలో విరివిగా వాడబడిన 'అర్ధమాగధీ' ప్రాకృతాన్ని., ప్రాకృతభాషకి ప్రమాణంగా భావించి., తక్కివాటినన్నిటినీ., దానినుండి వచ్చినవాటిగా పరిగణిస్తారు. ప్రాకృత వ్యాకరణవేత్తలు., అర్ధమాగధీ వ్యాకరణాన్ని నేర్పి., తక్కిన వ్యాకరణలని మొదటిదానితో పోల్చుతారు. <ref>Woolner, pg. 6</ref> థేరవాద బౌద్ధంలో వాడబడిన పాళీ ప్రాకృతాన్ని సంస్కృత వ్యాకరణాలు ప్రాకృతంగా గుర్తించలేదు. చరిత్రలో కనబడే పైశాచీ, వంటి ప్రాకృతాల స్వభావాలు గురించి వనరులు అందుబాటులో లేవు. ఒకప్పుడు ఇది [[లతా గుర్జరలు]] వంశ భాషగా ఉండేది. భారతదేశాన్ని క్షత్రియులు పాలించినపుడు ప్రాకృతం ఆదరించబడింది, విద్యావంతులభాషగా చెలామణీ అయింది. అయితే, సనాతనులకు మాత్రం అంటరాని భాషగా ఉండింది. అశోకుని శాసనాలే ప్రాకృతానికి సంబంధించిన తొలి ప్రస్తావనలు. థేరవాద బౌద్ధానికి చెందిన పాళీ రచనలు, జైనుల ప్రాకృత గ్రంథాలు, ఆనాటి ప్రాకృత వ్యాకరణాలు, గీతాలు, ఇతిహాసాలు అన్నిటిలోనూ ప్రాకృతం కనిపిస్తుంది.<ref>{{cite book |title=Introduction to Prakrit |last=Woolner |first=Alfred C.|authorlink= |edition=2 (reprint) |year=1928 |publisher=Motilal Banarsidass |location=Delhi |isbn=978-81-208-0189-9 |page= |pages=1–2 |url=https://archive.org/details/introductiontopr00woolrich |accessdate=17 March 2011}}</ref> వివిధ ప్రాకృతాలు., వివిధ రాజవంశాలకి., వివిధ మతాలకి., వివిధ సాహితీసంప్రదాయాలకి చెంది ఉన్నాయి. అంతేగాక., ప్రదేశాన్ని బట్టి కూడా ప్రాకృతాలు మారిపోయాయి. ప్రతీ ప్రాకృతానికీ., తనదైన ఒక చరిత్ర ఉంది. ==నామశాస్త్రం== [[File:Suryaprajnapati Sutra.jpg|thumb|right|350px|సా.శ. 3-4 శతాబ్దానికి చెందిన సూర్యప్రజ్ఞాప్తిసూత్ర, జైన ప్రాకృత భాషలో వ్రాయబడింది]] మోనియర్ విలియంస్ నిఘంటువు ప్రకారం., ప్రాకృతం అనేది., ప్రకృతి అనే పదం నుండి వచ్చింది. అంటే, 'సహజమైన, సాధారణమైన' అనే అర్థం వచ్చే, ఈ భాష 'సంస్కరింపబడిన' అనే అర్థం వచ్చే ''సంస్కృతం'' కన్నా ప్రాచీనమైనదై ఉండాలి. సంప్రదాయికంగా, ఎందరో పరిశోధకులు ఈ విధంగా భావించేవారు. అయితే, తులనాత్మక పరిశీలన ద్వారా చూచినపుడు., పునర్నిర్మించబడిన ఆదిమ-భారత-ఐరోపా భాష కి, ప్రాకృతాలకన్నా [[సంస్కృతం]] (ముఖ్యంగా [[వేద సంస్కృతం]]) దగ్గరదని నిరూపించబడింది. గాంధారీ ప్రాకృతం, పైశాచీ ప్రాకృతం వంటివి కేవలం వ్యాకరణవేత్తల ప్రస్తావనల ద్వారా మాత్రమే మనకు తెలుస్తున్నాయి.{{Citation needed|date=January 2010}} ఉత్తరభారతదేశానికి చెందిన ఆధునిక భాషలన్నీ ప్రాకృతాలనుండి పుట్టినవే. ==ప్రాకృత రచనలు== ప్రాకృతములు పలురకములు. షడ్విధములని ఆర్యుల అనుశాసనము. ప్రధానంగా శౌరసేనీ, మాగధి, పైశాచీ, అపభ్రంశములేఅని ప్రాకృత వ్యాకర్తలు పేర్కొన్నారు. కాలక్రమేణ ప్రాంత, జాతీయ విభజన ప్రాకృతములో ఏర్పడి, ప్రాకృత భేదములు ఇరవై ఏడుగా '''ప్రాకృత చంద్రికా''' పేర్కొనినది.ఇంత విరివి వైవిధ్యముగల ప్రాకృత వాజ్మయమున ఎంతో విస్తారమయిన రచనలు ఉండుట సుగ్రహమైన మాట. కాని నేడు మన పాలిటికి మిగిలిన సారస్వతము మిక్కిలి తక్కువ. ముద్రిత సారస్వము ఇంకనూ తక్కువ. ముద్రితమైన ప్రాకృత వాజ్మయము లోని వైవిధ్యము సంస్కృతమునకు ఏ మాత్రమూ తీసిపోదు. ప్రాకృత సాహిత్యంలో బాణభట్టు చేత భూషించబడిన మహోన్నత కథాప్రబంధము "బృహత్కధ" బహుళప్రాచుర్యము పొందిన గ్రంథము.ఇందులో ఉదయన మహారాజు తనయుడు నరవాహనదత్తుడు, మదన మంజూషా అను లోకోత్తర సౌందర్యరాశిని వివాహమాడుట, ఆపిదప 26 కన్యలను పెండ్లి చేసుకొనుట ఈ బృహత్కథ ఇతి వృత్తాంతము.ఇది లక్షగాధలతో నిర్మించబడింది.పూర్తిరచన నష్టమయినను, ఈ బృహత్కథ మంగళగాధ మాత్రమే ఇప్పుడు లభ్యమవుచున్నది. ఇది పైశాచీ ప్రాకృతములో రచించడం జరిగింది. దీనినే 6 వ శాతాబ్దములో జైనపత ప్రచారముకొరకు మార్పులు చేర్పులు చేసి '''వసుదేవ హిండి''' అను పేరుతో శౌరసేనీ భాషలో వ్రాశాడు.ఇందు భారత, రామాయణ, హరివంస కథలు, జైనతీర్ధంకరుల వృత్తాంతములు చోటుచేసుకున్నవి.ఇది నేడు కొంత అసమగ్రముగ లభ్యమైనది. విమలసూరి ప్రణీత 'పఉమ చరిత' విక్రమ శకం 100సం. నాటి చక్కని రచన.శారసేనీ ప్రాకృతములో రచించబడింది.రామాయణ కథ ఇందలి ఇతి వృత్తాంతము.చక్కని సూక్తులు, చక్కని వర్ణనలు గలరచన. శ్రీపాద లిప్తాచార్య సహకారంతో ఆంధ్రరాజు రచించిన '''గాధాకోసం''' ప్రముఖ ప్రాకృత భాషా శృంగారభరిత ధ్వని రచన.సాహితీ సమరాంగణ సార్వభూముడు భోజదేవుడు తన శృంగార ప్రకాశములో గాథాకోసాన్ని ఉదహరించాడు. కుతూహులుని 'లీలాపది' 1360 గాథల సమాహార ప్రాకృత మహాకావ్యం. విభజన పద్ధతిలేకుండా కులక పద్ధతిలో సాగుతుంది. హరిభద్రసూరి 'సమరాఇచ్చకహ' గొప్ప ప్రాకృత కథాకావ్యము. అలానే ఈతని శిష్యుడు దాక్షిణ్యచిహ్న బిరుదాంకితుడు ఉద్ద్యోతన సూరి రచించిన చమత్కార కావ్యము 'కువలయ మాలా'. గురువుగారి రచనకు దీటుగా శౌరసేనీ, అక్కడక్కడ సంస్కృతము, అపభ్రంశము, పైశాచినీ వాడెను. రూపకములు కూడా ప్రాకృతములో ఉన్నాయి. రాజశేఖర మహాకవి 'కర్పూర మంజరీ' తొలి ప్రాకృత భాషా నిబద్ధ నాటిక. పిదప నయచంద్రుని 'రంభానుజ్ఱరి', రుద్రదాసుని 'చంద్రలేఖా' విశ్వేశ్వరుని 'శృంగార మంజరి', ఘన శ్యాముని 'ఆనంద మంజరి' మరికొన్ని ప్రఖ్యాత ప్రాకృత రూపకములు. ==నాటక ప్రాకృతాలు== [[File:Mathura Lion Capital Detail.jpg|thumb|right|220px| ఖరోస్ఠి లిపిలో ఉన్న ప్రాకృత చెక్కడాలు ఉన్న జంట సింహాలు, బ్రిటీషు మ్యూజియంలోని బొమ్మ]] నాటకాలు, ఇతర సాహిత్యం కోసం ప్రత్యేకంగా సృష్టించబడినవి, నాటక ప్రాకృతాలు. ప్రాకృతంలో సంభాషణ రాసిన అనంతరమే., పాఠకుని కోసం సంస్కృత అనువాదం ఇవ్వబడుతుంది. ఈ ప్రాకృతాల్లో ఏది., జనాభాష కాలేదు. కానీ., సంస్కృత భాష వినియోగం తగ్గిపోయినపుడు., దాని స్థానంలో వీటిలో కొన్ని చేరి ఉండవచ్చు.<ref>Woolner, pg. v.</ref> నాటక ప్రాకృతం అనేది., సాధారణంగా మూడు ప్రాకృతాలని సూచిస్తాయి. *[[శౌరసేని ప్రాకృతం]] - దీని నుండి [[హిందీ | హిందీ భాషలు]] ఉద్భవించాయి. *[[మాగధీ ప్రాకృతం]] - దీని నుండి [[బెంగాలీ]], [[ఒరియా]], [[అస్సామీయ]], బీహారీ భాషలు ([[భోజ్ పురీ]], మాగాహీ., మైథిలీ) ఉద్భవించాయి. *[[మహారాష్ట్రీ ప్రాకృతం]] - దీని నుండి [[మరాఠీ]], [[కొంకణి]], [[సింహళం]], భాషలు ఉద్భవించాయి. అయితే., నాటక ప్రాకృతాలలోనికి పైని భాషలే కాక., మరికొన్ని., ప్రాచ్య, బాహ్లీకీ, దక్షిణాత్య, శకరీ, ఛండాలీ, శబరీ, అభీరీ, ద్రమిలీ, ఓఢ్రీ మున్నగునవి. ఈ ప్రాకృతాలు వాడేందుకు కఠినమైన నియమాలు ఉన్నాయి. వాటివాటి నేపథ్యాన్ని బట్టి., పాత్రలు వివిధ ప్రాకృతాలు మాట్లాడుతాయి. ఉదాహరణకి, ద్రమిలి అనేది ఆటవికుల భాష; నాయిక, ఆమె స్నేహితురాళ్లది శౌరసేని భాష; పోకిరీలు., మొసగాళ్లు మాట్లాడేది, అవంతీ భాష <ref>Banerjee, pg. 19-21</ref> ==ఆధారాలు== *జాతీయ ప్రాకృత ప్రొరిశోధనలు, అధ్యయన సంస్థ, [[శ్రావణబెళగొళ]] కర్నాటక *Banerjee, Satya Ranjan. ''The Eastern School of Prakrit Grammarians : a linguistic study''. Calcutta: Vidyasagar Pustak Mandir, 1977. *Daniels, Peter T., ''The World's Writing Systems''. USA: Oxford University Press, 1996. *Deshpande, Madhav, ''Sanskrit & Prakrit, sociolinguistic issues''. Delhi: Motilal Banarsidass, 1993. *Pischel, R. ''Grammar of the Prakrit Languages''. New York: Motilal Books, 1999. *Woolner, Alfred C. ''Introduction to Prakrit'', 2nd Edition. Lahore: Punjab University, 1928. Reprint Delhi: Motilal Banarsidass, India, 1999. ==మూలాలు== {{Reflist|2}} ==బయటి లింకులు== *[https://web.archive.org/web/20150214085724/http://jainworld.com/literature/jain_agams.asp Jain Agams] 65xsy40umfek34uhbuxhsltkw4zll1v 0 224263 4907840 3872213 2026-07-18T13:41:45Z WikiPBR 139850 2024 తీర్పుని చేర్చాను 4907840 wikitext text/x-wiki [[షెడ్యూల్డు కులం|షెడ్యూల్డ్ కులాల]] కోటాను కులాల వారీగా వర్గీకరించడాన్ని '''ఎస్సీ వర్గీకరణ'''గా పేర్కొంటారు. ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రం (ప్రస్తుతం [[ఆంధ్ర ప్రదేశ్]], [[తెలంగాణ]] రాష్ట్రాల్లో ఉంది)లో ఎస్సీ వర్గీకరణ అంశం సంవత్సరాలుగా నలిగింది. రాష్ట్రం విడిపోయాకా సమస్య రెండు రాష్ట్రాల్లోనూ తెరపైకి వస్తూనేవుంది. షెడ్యూల్డ్ కులాల కోటాలో ఉద్యోగాలు, అవకాశాలు [[మాల (కులం)|మాల]] కులస్తులకే ఎక్కువగా లభిస్తున్నాయని, సమన్యాయం కోసం షెడ్యూల్డ్ కులాల కోటాను దామాషా ప్రకారం వర్గీకరించాలని [[మాదిగ]] కులస్తులు డిమాండ్ చేశారు. ఎస్సీ [[వర్గీకరణ]] అంశం సామాజికంగానే కాక న్యాయపరంగానూ, రాజకీయంగానూ కూడా నలిగిన అంశం. == నేపథ్యం == ''ప్రధాన వ్యాసం:[[షెడ్యూల్డ్ కులాలు]]''<br /> భారత రాజ్యాంగం దళితులను, ఆదివాసీలను [[షెడ్యూల్డ్ కులాలు]], [[షెడ్యూల్డ్ తెగలు]]గా గుర్తించి సమాన అవకాశాలు అందించే లక్ష్యంతో రిజర్వేషన్లను ఏర్పరిచింది. [[మాల (కులం)|మాల]],[[మాదిగ]] సహా దాదాపుగా 61 మంది కులాలు, ఉపకులాలను ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ లో షెడ్యూల్డ్ కులాలుగా గుర్తించారు. [[ఆంధ్ర ప్రదేశ్]], [[తెలంగాణ రాష్ట్రం|తెలంగాణా]]ల్లో (అప్పటి ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్) షెడ్యూల్డ్ కులాల్లో సంఖ్యాపరంగా [[మాల (కులం)|మాల]] కులస్తులు, [[మాదిగ]] కులస్తులు ఎక్కువగా ఉన్నారు. [[2001]] భారత ప్రభుత్వం నిర్వహించిన జనగణన ప్రకారం ఆంధ్రప్రదేశ్ లోని షెడ్యూల్డ్ కులస్తుల్లో 49.2 శాతం మంది మాదిగ కులస్తులు, 41.6 శాతం మాల కులస్తులు ఉన్నారు.<ref>{{cite web|title=Tables on Individual Scheduled Castes (SC) and Scheduled Tribes (ST),2001|url=http://censusindia.gov.in/Tables_Published/SCST/dh_sc_andhra.pdf}}</ref> ప్రధానమైన పై రెండు సామాజిక వర్గాలూ సామాజికంగా తీవ్రమైన అణచివేతను అనుభవించాయి. [[భారత రాజ్యాంగం]]లో సామాజికమైన గౌరవాన్ని కల్పించడానికి, [[విద్య]], [[ఉద్యోగం]], అధికారం అవసరమని భావించిన రాజ్యాంగ నిర్మాతలు ఆ అవకాశం కల్పించేందుకు రిజర్వేషన్లను ఏర్పరిచారు. షెడ్యూల్డ్ కులాల్లో మాల కులస్తులకే ఎక్కువ సంఖ్యలో ఉద్యోగాలు, అవకాశాలు లభిస్తున్నాయని ఇతర షెడ్యూల్డ్ కులాల వారు, ప్రధానంగా మాదిగ కులస్తులు ఆరోపించారు. అందరికీ సమానంగా అవకాశాలు లభించాలంటే షెడ్యూల్డ్ కులాల కోటాను కులాల వారిగా వర్గీకరించి ఎవరి కోటాను వారికే కేటాయించాలని ఆందోళన ప్రారంభించారు.<ref name="A Tangled Web: Subdivision of SC Reservations in AP">{{cite journal|last1=బాలగోపాల్|first1=కె.|title=A Tangled Web: Subdivision of SC Reservations in AP|journal=Economic and Political Weekly|date=1 January 2000|volume=35|issue=13|pages=1075–1081|url=http://www.jstor.org/stable/4409078?Search=yes&resultItemClick=true&searchText=madiga&searchUri=%2Faction%2FdoBasicSearch%3FQuery%3Dmadiga%26amp%3Bprq%3Dhyderabad%2Bbrothers%26amp%3Bgroup%3Dnone%26amp%3Bfc%3Doff%26amp%3Bacc%3Don%26amp%3Bhp%3D25%26amp%3Bso%3Drel%26amp%3Bwc%3Don&loggedin=true&seq=1#page_scan_tab_contents|accessdate=22 May 2016}}</ref> == ఉద్యమం == ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రంలో మొత్తం షెడ్యూల్డ్ కులాలకున్న 15 శాతం రిజర్వేషన్ ను వర్గీకరించి అప్పటి 59 కులాలకు దామాషా ప్రకారం పంచిపెట్టాలన్నది ఎస్సీ వర్గీకరణ డిమాండ్. దీన్ని [[1972]] నుంచి మాదిగ కులస్తులు ఏదోక రూపంలో చేస్తూవచ్చారు. పలువురు మాదిగ కులస్తులైన ప్రజాప్రతినిధులు అప్పటి ముఖ్యమంత్రులకు విజ్ఞప్తులు, వినతులు అందించారు. [[1994|1994లో]] ఎస్సీ వర్గీకరణ లక్ష్యంగా జులై 7 న ప్రకాశం జిల్లా [[ఈదుమూడి]] గ్రామంలో మాదిగ రిజర్వేషన్ పోరాట సమితి (ఎం.ఆర్.పి.ఎస్.) ఏర్పడింది. రాడికల్ గా పూర్వజీవితం గడిపిన [[మంద కృష్ణ మాదిగ]] దీని వ్యవస్థాపక అధ్యక్షులు, వామపక్ష ఉద్యమాలతో సంబంధం ఉన్న కృపాకర్ కార్యదర్శిగా వ్యవహరించారు. [[1990]] దశకంలో ఉద్యమం ప్రాచుర్యాన్ని సాధించుకుంది. లక్ష్యం తేలికగా వివరించేదిగా ఉండడం, రాష్ట్రంలోని పలు ప్రాంతాల్లో ఆయా కులస్తులు నివసిస్తూండడం, సంవత్సరాలుగా డిమాండ్ ఉన్నా ఒకేసారి ఉద్యమరూపం దాల్చడం వంటివి దీనికి అనుకూలతలయ్యాయని మానవహక్కుల ఉద్యమకారుడు [[కె.బాలగోపాల్]] పేర్కొన్నారు. ఐతే సరళంగా వివరించగల ఉద్యమ లక్ష్యాన్ని ప్రజలకు చేరవేయడంలో సంక్లిష్టమైన పద్ధతులు పాటించడం కొంత ఇబ్బందికరమైందని ఆయన భావించారు.<ref name="A Tangled Web: Subdivision of SC Reservations in AP" /> దశాబ్దాలుగా నలుగుతున్న ఈ చరిత్రాత్మక అంశంపై 2024 ఆగస్టులో సుప్రీంకోర్టు చారిత్రాత్మక తీర్పునిచ్చింది. రాష్ట్రాలకు ఎస్సీ వర్గీకరణ చేసే అధికారం ఉందని స్పష్టం చేసింది.దీని ఆధారంగా తెలుగు రాష్ట్రాల్లో ఎస్సీ వర్గీకరణ ఈ క్రింది విధంగా అమలులోకి వచ్చింది. <ref>{{Cite web|date=2025-02-05|title=ఎస్సీ వర్గీకరణ: తెలంగాణలో ఎలా చేశారు, ఎవరికి ఎంత శాతం రిజర్వేషన్?|url=https://www.bbc.com/telugu/articles/c99y5m9pz3eo|access-date=2026-07-18|website=BBC News తెలుగు|language=te}}</ref> :'''తెలంగాణ''': ఎస్సీ వర్గీకరణను అమలు చేస్తూ తెలంగాణ ప్రభుత్వం జీవోలు జారీ చేసింది. మొత్తం 15% ఎస్సీ రిజర్వేషన్లను మూడు గ్రూపులుగా విభజించారు: :గ్రూప్-1 (అత్యంత వెనుకబడిన కులాలు): 1% :గ్రూప్-2: 9% :గ్రూప్-3: 5% : :'''ఆంధ్రప్రదేశ్''' : ఏపీ ప్రభుత్వం కూడా ఎస్సీ వర్గీకరణ ఆర్డినెన్స్‌ను ఆమోదించి, :విద్యాసంస్థల్లో ప్రవేశాలు మరియు ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లో ఉప-కులాల వారీగా వర్గీకరణను నోటిఫై చేసింది. <ref>{{Cite web|title=SC sub categorisation: తెలంగాణలో అమల్లోకి ఎస్సీ వర్గీకరణ|url=https://www.eenadu.net/telugu-news/andhra-pradesh/sc-sub-categorisation-implemented-in-telangana/1702/125067821|access-date=2026-07-18|website=EENADU|language=te}}</ref> == వ్యతిరేకత == ఎస్సీ వర్గీకరణ ప్రతిపాదనను వ్యతిరేకిస్తూ మాల మహానాడు కౌంటర్ ఉద్యమం ప్రారంభించింది. ప్రభుత్వ అధికారిగా పనిచేస్తున్న [[పి.వి.రావు]] మాల మహానాడును ప్రారంభించారు. వ్యతిరేకిస్తూ చేసిన వాదన ప్రకారం ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ లోని షెడ్యూల్డ్ కులాల అసమానత కులపరమైనది కాక ప్రాంతపరమైనదని పేర్కొన్నారు. ప్రధానంగా మాల కులస్తులు కోస్తాంధ్ర ప్రాంతాల్లో ఎక్కువగానూ, [[రాయలసీమ]], [[తెలంగాణా]]ల్లో [[మాదిగ]] కులస్తులు ఎక్కువమందీ ఉండడం దీనికి ప్రధానకారణమని, [[గోదావరి]], [[కృష్ణా డెల్టా]] ప్రాంతాల్లోని ఆర్థికాభివృద్ధి వల్ల ఆ ప్రాంతపు కులస్తులకు అవకాశాలు ఎక్కువ లభించినాయని దీనికి వర్గీకరణ సరైన పరిష్కారం కాదని ప్రధానమైన వాదన. దీనికి సమర్థనగా రెండు సామాజిక వర్గాల కన్నా వెనుకబడిన రెల్లి కులస్తులు ప్రధానంగా [[ఉత్తరాంధ్ర]]లోని [[విజయనగరం]], [[విశాఖపట్టణం]], [[శ్రీకాకుళం]] జిల్లాల్లో జీవిస్తూండడం, పారిశ్రామిక నగరమైన [[విశాఖపట్టణం]]లో వారి ఉనికి తక్కువే కావడం కూడా చూపించారు. అలానే కులపరంగా షెడ్యూల్డ్ కులాల మధ్య సామాజిక అంతరాలున్నాయన్న వాదననూ తోసిపుచ్చారు.<ref name="A Tangled Web: Subdivision of SC Reservations in AP" /> == రామచంద్రరాజు కమిషన్ == ఎస్సీ వర్గీకరణ అనుకూల ఉద్యమకారులు పలు పార్టీల నాయకులను కలిసి వారికి దీన్ని గురించి వివరించారు. అలానే ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ అసెంబ్లీలో ఈ డిమాండుకు అనుకూలంగా తీర్మానం జరిగింది. వీటి నేపథ్యంలో ప్రభుత్వం షెడ్యూల్డ్ కులాల నడుమ సామాజిక అసమానతలను విచారించేందుకు రామచంద్రరాజు కమిషన్ అన్న జ్యుడీషియల్ కమిషనన్ ను [[సెప్టెంబరు 10]], [[1996]]న ఏర్పాటుచేసింది. ఎస్సీ వర్గీకరణ డిమాండ్ కు అనుకూలంగా మే [[1997]]లో [[రామచంద్రరాజు కమిషన్]] తన నివేదికను సమర్పించింది. [[జూన్ 6]], [[1997]]న ప్రభుత్వం జీవో ద్వారా షెడ్యూల్డ్ కులాల కోటాను వర్గీకరించింది. ఈ వర్గీకరణలో భాగంగా ఎస్సీలను ఎ,బి,సి,డి గ్రూపులుగా వర్గీకరించారు. ఎ గ్రూపులో రెల్లి సహా 12 కులాలు ఉంటాయి. వీరికి ఒక శాతం రిజర్వేషన్ ను, రోస్టర్ స్లాట్లలో ముందుగా అవకాశాన్ని ఇచ్చారు. బి గ్రూపులో మాదిగ, సంబంధిత 18 కులాలు చేర్చారు. సి గ్రూపులో మాల కులస్తులతో పాటుగా మరో 24 కులాలను చేర్చారు, డి గ్రూపులో ఆది ఆంధ్ర వగైరా కులాలు ఉంటాయి.<ref name="A Tangled Web: Subdivision of SC Reservations in AP" /> == 1997 హైకోర్టు తీర్పు == మాల మహానాడు ప్రభుత్వ జీవోను వ్యతిరేకిస్తూ [[హైకోర్టు]]లో కేసు వేసింది. [[సెప్టెంబర్ 18]], [[1997]]న ఆంధ్రప్రదశ్ హైకోర్టు ఫుల్ బెంచీ ఈ జీవో ప్రభుత్వ పరిధికి మించినదనీ, రాజ్యాంగ విరుద్ధమని పేర్కొంటూ జీవోను నిలుపుదల చేస్తూ తీర్పునిచ్చింది. ప్రభుత్వం జీవో విషయంలో కేంద్ర ఎస్సీ, ఎస్టీ కమిషన్ ను సంప్రదించకపోవడం, షెడ్యూల్డ్ కులాల్లో వెనుకబడ్డవి, అత్యంత వెనుకబడ్డవి వగైరా విభజన చేశారనీ, షెడ్యూల్డ్ కులాల్లో మార్పుచేర్పులు చేయడానికి రాజ్యాంగ సవరణ అవసరమనీ పలు కారణాలను పేర్కొన్నారు.<br /> హైకోర్టు తీర్పు తదనంతరం ఇరు సామాజిక వర్గాల మధ్య భౌతిక దాడులతో కూడిన గొడవలు కొన్నిచోట్ల జరిగాయి. అక్టోబరు 1997 మొదటివారంలో ప్రధానంగా [[తూర్పు గోదావరి]], [[పశ్చిమ గోదావరి]] జిల్లాల్లో ఈ దాడులు చోటుచేసుకున్నాయి. ఈ గొడవల్లో చింతలచెరువు గ్రామంలో ఒక యువకుడు మరణించగా, మిగిలిన కొట్లాటలు ప్రాణాంతకమైనవి కావు. ఐతే అదృష్టవశాత్తూ భౌతిక దాడులు కొద్దిరోజుల్లో ఆగిపోయి శాంతిభద్రతలు నెలకొన్నాయి.<ref name="A Tangled Web: Subdivision of SC Reservations in AP" /> == హైకోర్టు తీర్పు తదనంతర పరిణామాలు == హైకోర్టు తీర్పును సవాలు చేస్తూ ప్రభుత్వం దేశ అత్యున్నత [[న్యాయస్థానం]]లో కేసు వేసింది. ఐతే జీవో జారీచేయడానికి ముందుగా కేంద్ర ఎస్సీ, ఎస్టీ కమిషన్ సలహా తీసుకోలేదన్న అభ్యంతరాన్ని తొలగించుకునేందుకు రాష్ట్ర ప్రభుత్వం ఎస్సీ, ఎస్టీ కమిషన్ సలహా కోరింది. అంశం అత్యున్నత [[న్యాయస్థానము|న్యాయస్థానం]] పరిశీలనలో ఉన్నందున తాము సలహా ఇవ్వలేమని కమిషన్ నిరాకరించింది. దాంతో రాష్ట్ర ప్రభుత్వం అత్యున్నత న్యాయస్థానంలో వేసిన కేసు ఉపసంహరించుకుని, కమిషన్ సలహా కోసం అభ్యర్థించింది. ఈ సారి కమిషన్ ఈ విషయమై సలహా ఇచ్చేందుకు మరికొంత సమాచారం కావాలన్నది. == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:కులాలు]] qt297375m2kuqbd156ic879dkq3zh44 2 235567 4908019 4906961 2026-07-19T02:59:45Z ~2026-39622-08 151799 /* */ 4908019 wikitext text/x-wiki {{Quote |text = అందరూ_బాగుండాలి_అందులో_నేనుండాలి |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} https://youtube.com/channel/UCR3x4UsUSF--5WBINxKIfcw?si=wtoBTG-lSS7qcAEX https://pin.it/3f1PuSNAC #KommuHaribabu #TyajampudiAbbayi #OriginalDialogueKingWriter #AndaruBagundaliAnduloNenundali "2017లో నన్నయ యూనివర్సిటీలో MA తెలుగు (లీటరేచర్)చదువుతూ తోటి స్నేహితులు కోసం కొమ్ము హరిబాబు త్యాజంపూడి అబ్బాయి రాసిన కొటేషన్. కొమ్ము హరిబాబు రచయితగా తొలిప్రయాణం దీనితోనే ప్రారంభం అయ్యింది. ఇది ఎలాంటి సామెత కాదు.ఏ ప్రాచీన గ్రంధాల నుండి తీసుకోలేదు. ఏ శ్లోకాలకు అనుబంధం లేదు. తన కలం నుండి తొలిసారి జాలువారిన విశ్వశ్రేయస్సు వాక్యం ఇదే. తెలుగులో ఇంత ప్రాచుర్యం పొందడానికి, వాహనాల మీద రాసుకుని తమ ప్రేమని చాటుకుంటున్న తెలుగు రాష్ట్రాల వారి ప్రేమభిమానాలే అని చెప్పవచ్చు. 'ఇందులో కొమ్ము హరిబాబు,ఈ ప్రసిద్ద వాక్యాన్ని రాసారు.<ref name="‘అందరూ బాగుండాలి.. అందులో నేనుండాలి’.. అంటున్న కొమ్ము హరిబాబు త్యాజంపూడి అబ్బాయి. |cinematic డైలాగ్స్ రాసి యూట్యూబ్ ఇంస్టాగ్రామ్ లలో post చేస్తున్నారు|title=‘అందరూ బాగుండాలి.. అందులో నేనుండాలి’.. అంటున్న కొమ్ము హరిబాబు. name="అందరూ బాగుండాలి అందులో నేనుండాలి" |title=అందరూ బాగుండాలి అందులో నేనుండాలి |url=https://youtube.com/channel/UCR3x4UsUSF--5WBINxKIfcw?si=PUnVYldtb9-ihM01 |title=‘అందరూ బాగుండాలి అందులో నేనుండాలి’/ https://youtube.com/channel/UCR3x4UsUSF--5WBINxKIfcw?si=CHpF5a8MAACU0PRl కొమ్ము హరిబాబు ఈయన 1985 జూలై 22 న పూర్వపు పశ్చిమ గోదావరి జిల్లా, దేవరపల్లి మండలం, త్యాజంపూడి గ్రామంలో కొమ్ము వీరాస్వామి, మరియమ్మ దంపతులకు ఈయన మూడవ సంతానంగా జన్మించారు. ఇద్దరు అక్కలు పుణ్యవతి, గంగారత్నం, ఇద్దరు చెల్లెళ్ళు సుబ్బలక్ష్మి, లక్ష్మి. మేనకోడళ్ళు శ్రేష్ఠ, శ్రీదేవి, లక్ష్మిసౌజన్య, లావణ్య (చినుకు), నిషిత, దునిషా,మేనల్లుడు ఉదయ్ కుమార్. ఈయన సొంత ఊరిలో 7వ తరగతి వరకు చదువుకున్నారు. తరువాత పక్క ఊరు అయిన ఎర్నగూడెంలో పది వరకు చదివారు. కుటుంబ పరిస్థితి బాగోలేనందున చదువు ఆపేసి కూలి నాలి చేస్తూ, తల్లికి చేదోడు వాదోడుగా వుంటూ కటిక పేదరికం నుంచి బయట పడ్డారు. తోటి తరగతి మిత్రుడు మందపాటి పోచయ్య గారు సలహాతో దూరవిద్య ద్వారా డిగ్రీ కట్టి పాసయ్యారు. B. Ed మరియు MA telugu litterature ఆదికవి నన్నయ విశ్వవిద్యాలయంలో చదివారు. MA చదివే సమయంలో తోటి మిత్రులు కవిత్వం రాయటం చూసి అందులో గుడాల లక్ష్మణ్ రావు చాలా ప్రేమగా రాసిన కవితలు దాచుకోవడం చూసి.కవిత్వం ఎలా రాయాలి. నేను కూడా నేర్చుకుంటా అని రోజూ అడిగేవారు హరిబాబు. ఇంకో తోటి మిత్రుడు గోపాలకృష్ణ గారు rtd LIC... స్వతః కవి. ఆయన చేతుల్లో కవిగా తన తొలి ప్రయత్నం చేసారు. సోషల్ మీడియా లో Hello app, sharechat your quote వంటి వాటిలో కొటేషన్స్ రాయడం అందులో చాలా ప్రాచుర్యం పొందారు. ​https://youtube.com/channel/UCR3x4UsUSF--5WBINxKIfcw?si=wtoBTG-lSS7qcAEX {{Quote |text = నా గుండె మీ బాణాలతో నిండి ఉంది.. ఇప్పుడు కొత్తగా గాయపర్చడానికి అక్కడ ఖాళీ ఎక్కడుంది? |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} అందరూ_బాగుండాలి_అందులో_నేనుండాలి ఇది రాసిన తొలి కవి ఈయన. MA చదివే రోజుల్లోనే ఇంతటి యూనివర్సల్ వాక్యాన్ని రాసి కవి గా తన ప్రస్థానాన్ని ప్రారంభించారు. అతి తక్కువ కాలం లోనే బాగా జనధారణ పొందింది. అందరూ_బాగుండాలి_అందులో_నేనుండాలి పేరుతో సినీ ప్రముఖుడు, హస్యనటులు, హీరో అలీ గారు ఒక సినిమా కూడా తీశారు. ఇదే వాక్యాన్ని పద్మశ్రీ అవార్డు గ్రహీత, ప్రముఖ ఆధ్యాత్మిక వేత్త ", గరికపాటి నరసింహారావు " ఈ వాక్యాన్ని బలంగా విమర్శించారు. అయినప్పటికీ ఈ వాక్యాన్ని జనాలు గుండెల్లో పెట్టుకున్నారు. వాహనాలు మీద ఈ వాక్యాన్ని రాయించుకుని తమ ప్రేమని చాటుతున్నారు. https://youtube.com/channel/UCR3x4UsUSF--5WBINxKIfcw?si=CHpF5a8MAACU0PRl {{Quote |text = అందరూ_బాగుండాలి_అందులో_నేనుండాలి |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = అమ్మకు సమయం ఇవ్వండి అమ్మ సంతోషానికి విజయం మీరవ్వండి |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} https://youtube.com/channel/UCR3x4UsUSF--5WBINxKIfcw?si=CHpF5a8MAACU0PRl {{Quote |text = నన్ను విమర్శించే వాళ్ల మాటలు వినడానికి కూడా నాకు ఓపిక లేదురా... ఎందుకంటే, కుక్కలు మొరిగినప్పుడల్లా సింహం వెనక్కి తిరిగి చూస్తే, అడవికి రాజు ఎవరు అనేది కన్ఫ్యూజ్ అయిపోతారు! |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి }} {{Quote |text = అందరూ_బాగుండాలి_అందులో_నేనుండాలి |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = నన్ను మెచ్చుకునే వాళ్లని గుండెల్లో పెట్టుకుంటా... కానీ నన్ను విమర్శించే వాళ్ల మాటలకి నా చెవుల్లో కూడా చోటు లేదు! నా లెవెల్ వేరు... నా స్టైల్ వేరు! నెక్స్ట్...!! |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = అందరూ_బాగుండాలి_అందులో_నేనుండాలి |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} https://youtube.com/channel/UCR3x4UsUSF--5WBINxKIfcw?si=wtoBTG-lSS7qcAEX {{Quote |text = నా సపోర్ట్ ఉన్నంత వరకే ఎవరికైనా గెలుపు అనే ఆప్షన్ ఉంటుంది. ఒక్కసారి నేను వాళ్లని వదిలేశానా... వాళ్ల తలరాతలో ఓటమి తప్ప ఇంకేం మిగలదు. ఇక వాళ్లు గెలవాలంటే ఆ దేవుడు దిగివచ్చినా కుదరదు! |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి }} {{Quote |text = అందరూ_బాగుండాలి_అందులో_నేనుండాలి |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = నా కోపం ఎంత కఠినంగా ఉంటుందో తెలుసా? అది ఒకసారి బయటకు వస్తే... అవతలి వాళ్లకి అది చివరి శ్వాస అవుతుంది! నేను శాంతంగా ఉన్నప్పుడే నాతో సేఫ్... ఒక్కసారి నా మైండ్ బ్లాక్ అయిందా, నీ లైఫ్ క్లోజ్! |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} https://youtube.com/channel/UCR3x4UsUSF--5WBINxKIfcw?si=CHpF5a8MAACU0PRl {{Quote |text = అందరూ_బాగుండాలి_అందులో_నేనుండాలి |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = నేను ప్రశాంతంగా ఉన్నంత వరకే ఈ ప్రపంచం ప్రశాంతంగా ఉంటుంది. ఒక్కసారి నా కోపం హద్దులు దాటిందా... ఇక్కడ శబ్దాలు వినపడవు, కేవలం శవాల గుట్టలే కనిపిస్తాయి. నా మైండ్ బ్లాక్ అయితే నీ ఊపిరి ఆగిపోవడమే కాదు, నీ పేరు కూడా చరిత్రలో కలిసిపోతుంది! |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = అందరూ_బాగుండాలి_అందులో_నేనుండాలి |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = నాతో సేఫ్‌గా ఉండటం అనేది నీకు దొరికిన లక్. దాన్ని మిస్ చేసుకున్నావా... ఇక నీకు దక్కేది నరకమే! నా థింకింగ్ స్టాప్ అయితే, నీ హార్ట్ బీట్ స్టాప్ అవుతుంది. నెక్స్ట్ సెకండ్ నీ లైఫ్‌కి పర్మనెంట్ ఎండ్ కార్డ్ పడుతుంది! |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = అందరూ_బాగుండాలి_అందులో_నేనుండాలి |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = జీవితంలో అందరినీ ద్వేశిస్తూ పోకూడదు ఎందుకంటే కొందరు పాఠాలు నేర్పుతారు కొందరు మార్గాలు చూపుతారు ఇంకొందరు మనకి మనల్ని గుర్తు చేస్తారు |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = అందరూ_బాగుండాలి_అందులో_నేనుండాలి |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = నేను ఖాళీగా ఉన్నా నా గురించి మాట్లాడే వాళ్ళ నోళ్లు మాత్రం ఖాళీగా ఉండవు |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = అందరూ_బాగుండాలి_అందులో_నేనుండాలి |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = నిశ్శబ్దంగా కష్టపడు... నిన్ను తక్కువ అంచనా వేసిన వాళ్లందరికీ నీ విజయం గట్టిగా వినిపించేలా చెయ్ |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = అందరూ_బాగుండాలి_అందులో_నేనుండాలి |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} https://youtube.com/channel/UCR3x4UsUSF--5WBINxKIfcw?si=wtoBTG-lSS7qcAEX {{Quote |text = నన్ను ఎంతవరకు భరించాలో అంతవరకే భరించు. నా కోపం చాలా కాస్ట్‌లీ... అది ఎంత కఠినంగా ఉంటుందంటే, అది చూసిన వాళ్లకి ఈ భూమి మీద అదే చివరి శ్వాస అవుతుంది. తప్పుకో...! |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = అందరూ_బాగుండాలి_అందులో_నేనుండాలి |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = ఇక్కడ అందరూ కలలు కంటారు. కానీ నా కలలు నిజం అవ్వడం చూసి... వాళ్లకి కడుపు మంటతో నిద్రపట్టదు. అంతే తేడా. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} pinterest-site-verification=a12001519818697dc319103596e5d320 {{Quote |text = అందరూ_బాగుండాలి_అందులో_నేనుండాలి |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = కొందరికి... ఇల్లు సర్దుకోవడం రాదు, ఒళ్ళు దాచుకోవడం రాదు. కానీ పక్కనోళ్ల జీవితాల గురించి మాట్లాడటానికి మాత్రం ఎప్పుడూ ముందే ఉంటారు." |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} https://youtube.com/channel/UCR3x4UsUSF--5WBINxKIfcw?si=wtoBTG-lSS7qcAEX {{Quote |text = అందరూ_బాగుండాలి_అందులో_నేనుండాలి |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} https://youtube.com {{Quote |text = "నేను మాట్లాడితే శబ్దాలు రావు... శత్రువుల గుండెల్లో వణుకు పుడుతుంది!" |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = "నేను బయటికి అడుగు పెట్టినప్పుడల్లా... ఎవరు ఏమన్నా నేను పట్టించుకోను. ఎందుకంటే... వేటకు బయలుదేరిన సింహం, నక్కల అరుపులు లెక్కపెట్టదు." |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = "నన్ను చూస్తేనే... ఎదుటోడి గుండెల్లో వణుకు మొదలైపోతుంది! ఆ తర్వాత చరిత్రే కొత్తగా రాయబడుతుంది!" |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = "కడుపులో పెరుగుతున్న బిడ్డ కోసం... అమ్మ కనే తొలి కల రూపమే ప్రేమ." ❤️ |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = "నేను మాత్రమే పుట్టలేదు... నాతో పాటు అమ్మ కూడా పుట్టింది. నేను పురిటి నొప్పుల నుంచి ఈ లోకంలోకి వచ్చాను... అమ్మ చావు అంచుల దాకా వెళ్లి, తిరిగి వచ్చి నన్ను ఒడిలోకి తీసుకుంది." |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} https://youtube.com/channel/UCR3x4UsUSF--5WBINxKIfcw?si=wtoBTG-lSS7qcAEX {{Quote |text = అమ్మ ప్రేమకు రూపం దాల్చిన తొలి బొమ్మ... నా గుండె." ❤️ |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = ప్రపంచంలో ఎప్పటికీ చూడకూడనిది అమ్మ కంట్లో నీరు |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = అమ్మ ప్రేమ ముందు ఏ ప్రేమైనా ఓడిపోవాల్సిందే. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = ఈ ప్రపంచాన్ని గెలవడం సులువే అమ్మ మనసును గెలవడమే అసలైన గెలుపు. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = అమ్మ కాదన్న పనిలో గెలవలేవు అమ్మ ఔనన్న పనిలో ఓడిపోలేవు. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} https://youtube.com/channel/UCR3x4UsUSF--5WBINxKIfcw?si=wtoBTG-lSS7qcAEX {{Quote |text = "అమ్మ హృదయాన్ని గాయం చేయకు... నీ గుండెను తయారు చేసింది ఆ హృదయమే." |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = రోజులో ఒక్కసారైన అమ్మను పలకరించు రోజంతా నిన్నే తలచుకుని పులకరించే గుండె అమ్మది. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = "క్షణం తీరిక లేని అమ్మ హృదయం... తన ప్రతి క్షణాన్ని నీ కోసమే ఖర్చు చేస్తుంది." |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = అమ్మ తినిపించిన గోరుముద్దల రుచి గొప్పదే...కానీ,ఆ గోరుముద్ద తినిపిస్తూఅమ్మ మొహంలో కనిపించే చిరునవ్వు...అంతకంటే గొప్పది. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = "ఈ ప్రపంచం ఇంత అందంగా ఉందంటే... అది అమ్మ ఉన్నంత కాలమే. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = అమ్మ లేని ప్రపంచం... ఎంత పెద్దదైనా, మనసుకు మాత్రం వెలితిగానే అనిపిస్తుంది. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} https://youtube.com/channel/UCR3x4UsUSF--5WBINxKIfcw?si=wtoBTG-lSS7qcAEX {{Quote |text = అమ్మతో పోటీపడి ప్రేమించే ఏ మనిషి లేడు... ఏ మనసు లేదు... ఎందుకంటే... ఈ సృష్టిలో ప్రేమ పుట్టింది అమ్మ ఒడిలోనే. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} https://pin.it/3f1PuSNAC {{Quote |text = అమ్మను బాధ పెట్టి సంతోషాన్ని వెతకకు... ఎందుకంటే... నీ జీవితంలో వెలుగులు నింపే మొదటి మనసు... అమ్మే. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = అమ్మ ప్రేమను నిర్లక్ష్యం చేయకు... నీ కోసం కొట్టుకునే ఆ ఒక్క గుండెను... ఎప్పుడూ ఒంటరి చేయకు. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = అమ్మ కంట్లో కన్నీళ్లు రాకుండా చూసుకో... ఎందుకంటే... అమ్మ ఉన్న చోట నీ జీవితం ఎప్పుడూ ఓడిపోదు. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = అమ్మ లేని హృదయం... అది కన్నీళ్లకు నిలయం. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = హృదయంలో అమ్మను దాచుకోండి... మీ జీవితాల్ని సంతోషాలతో నింపుకోండి. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} https://youtube.com/channel/UCR3x4UsUSF--5WBINxKIfcw?si=wtoBTG-lSS7qcAEX {{Quote |text = మన ఇళ్లల్లో కళ్లెదుటే తిరుగుతున్న దైవాన్ని... వయసు మళ్లిందని వదిలేయకండి... కోటి జన్మల పుణ్యంతో మిమ్మల్ని కన్నది అమ్మ. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = అమ్మ వెలిగించే ప్రతి దీపం... మీ కన్నుల్లో కాంతుల కోసమే. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = అమ్మకు మరుపు ఎక్కువ... అక్షరాలను దిద్దడం మర్చిపోయి... మా జీవితాలను దిద్దుతుంది. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = అమ్మ వంటల్లో నేర్పరి... మన జీవితాలకు అన్ని రుచులు అందిస్తూ... తన జీవితంలోని రుచులను మాత్రం మరిచిపోతుంది. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = "ఆకాశం బద్దలయ్యేంత బాధని అమ్మ తన చిరునవ్వులో దాచేస్తుంది." |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} https://youtube.com/channel/UCR3x4UsUSF--5WBINxKIfcw?si=wtoBTG-lSS7qcAEX {{Quote |text = అమ్మ గురించి తెలుసుకోవాలంటే... ఆమె మాటలు వినకండి... పంటి కింద నలిగిపోయిన ఆ పెదవిని చూడండి... చెప్పని త్యాగాలన్నీ అందులోనే కనిపిస్తాయి. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = ఆడపిల్లగా అమ్మ గర్భంలో ఉన్నప్పుడే మొదలవుతుంది సమాజం గీసే కట్టుబాటు గీతలు... శ్వాస తీసుకోకముందే గాలికి అడ్డుగోడలు!" |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = "స్త్రీకి రెక్కలు ఇస్తా... ఎగిరిపొమ్మని కాదు... మీ చుట్టూ సమాజం కట్టిన కంచుకోటల్ని బద్దలు కొట్టి... బానిసత్వం దాటి, మీ స్వేచ్ఛను మీరే గెలుచుకోవడానికి!" |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = మాలోంచి పుట్టిన సమాజమే... మాపై ఆంక్షలు వేస్తే... బిడ్డలకు జన్మనిచ్చే గర్భాలమేనా మేం... మూగ జీవుల్లా మౌనంగా బతకడానికి? |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} https://youtube.com/channel/UCR3x4UsUSF--5WBINxKIfcw?si=wtoBTG-lSS7qcAEX {{Quote |text = స్త్రీలారా ... భయాల హద్దులు దాటేయండి... బానిసత్వపు సరిహద్దులు చెరిపేయండి... మీ కలలకు మీరే యజమానులుగా మారండి... అనుకున్న శిఖరాన్ని చేరుకోండి. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = స్త్రీలారా... రేపటి సమాజం మీరే... మీ ప్రపంచాన్ని మీరే సృష్టించుకోండి... మీ జీవితాలకు మీరే సృష్టికర్తలుగా మారండి. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = స్త్రీలారా ... వెనక్కి చూడకండి... విజయ తీరాలవైపు నడవండి... మీ గెలుపే ప్రపంచానికి సమాధానం కావాలి. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = స్త్రీ ఓడిపోతే... ఒక కుటుంబం కన్నీళ్లు పెడుతుంది. స్త్రీ గెలిస్తే... సమాజం తలెత్తుకుని నిలబడుతుంది. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = స్త్రీలారా ... మీరు గెలవండి... ఇంటి భవిష్యత్తు గెలుస్తుంది. స్త్రీలు... మీరు తలెత్తండి... సమాజం తలెత్తుకుని నిలుస్తుంది. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} https://pin.it/3f1PuSNAC {{Quote |text = స్త్రీలారా... మిమ్మల్ని ఇంటికి పరిమితం చేసిన గతకాలాన్ని చెరిపేయండి... రేపటి కాలానికి ధైర్యంగా అడుగేయండి... ప్రపంచం మీ అడుగుల జాడను గుర్తుంచుకునేలా జీవించండి. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = స్త్రీలారా... మీ మౌనాన్ని ముగించండి... మీ స్వరాన్ని బలంగా వినిపించండి... చరిత్ర గర్వించేలా... కాలం మీకు తలవంచేలా... నిలబడండి. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} https://youtube.com/channel/UCR3x4UsUSF--5WBINxKIfcw?si=wtoBTG-lSS7qcAEX {{Quote |text = స్త్రీలారా... నాలుగు గోడల మధ్య వంటగది కోసం కాదు మీరు... నాలుగు తరాలకు స్ఫూర్తిగా నిలవడానికి పుట్టారు. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = స్త్రీలారా... మీ సేవలు విశ్వానికి అవసరం... వంటగది గడపతో మీ ప్రపంచాన్ని పరిమితం చేసుకోకండి... గడప దాటేయండి... మీ ఆలోచనే రేపటిని మార్చబోతోంది. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = స్త్రీలారా... ఈ ప్రపంచంలోకి అడుగుపెట్టేయండి... మీ ప్రతిభతో విశ్వవ్యాప్తంగా రాణించే సమయం వచ్చేసింది. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = స్త్రీలారా... మీ సేవలు విశ్వానికి అవసరం... వంటగది గడపతో మీ ప్రపంచాన్ని పరిమితం చేసుకోకండి... గడప దాటేయండి... మీ ఆలోచనే రేపటిని మార్చబోతోంది. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = స్త్రీలారా... ఈ ప్రపంచంలోకి అడుగుపెట్టేయండి... మీ ప్రతిభతో విశ్వవ్యాప్తంగా రాణించే సమయం వచ్చేసింది. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = "స్త్రీలారా.. మీరే ఈ ప్రపంచానికి నిర్మాతలు... మీ గెలుపు ప్రయాణాన్ని ఈ రోజే, ఇప్పుడే మొదలుపెట్టండి ! మీరు ఎప్పటికీ అజేయులే" |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = స్త్రీలారా... కాలం మీ అడుగుల్లో నడవబోతోంది... ఉదయించడానికి సిద్ధంకండి... మీ గమ్యం ప్రపంచ గమనాన్ని మార్చబోతోంది. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = మీ స్టైల్‌కి తగ్గట్టు, పూర్తిగా కొత్త ఆలోచనతో కొన్ని ఒరిజినల్ లైన్లు: |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = స్త్రీలారా... మీ ఒడిలోనే మానవత్వం పుడుతుంది... మీ ఆలోచనలోనే సమాజం ఎదుగుతుంది. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = స్త్రీలారా... మీరు ఒక జీవితానికి జన్మనివ్వరు... ఒక యుగానికి ఆరంభం ఇస్తారు. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = స్త్రీలారా... మీ గర్భం ఒక శిశువునే కాదు... రేపటి సమాజాన్నీ మోస్తుంది. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = స్త్రీలారా... మీరు మారితే... తరాలు మారతాయి. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = స్త్రీలారా... మీ నిశ్శబ్దం ఒక ఇంటిని మార్చదు... మీ స్వరం ఒక సమాజాన్ని మార్చుతుంది. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = స్త్రీలారా... ఈ ప్రపంచం మీ వల్లే మొదలవుతుంది... ఇప్పుడు మీ వల్లే మారాలి. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = స్త్రీలారా... ఈ ప్రపంచం మీ వల్లే మొదలవుతుంది... ఇప్పుడు మీ వల్లే మారాలి. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = స్త్రీలారా... నూతన కాంతినివ్వండి... చీకటిలో చిక్కుకున్న ఆలోచనలకు. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = స్త్రీలారా... మీ పుట్టుక... రేపటి కొత్త ప్రపంచానికి ఆరంభం... ఆ చరిత్రకు తొలి అక్షరం మీరే. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = స్త్రీలారా... మీ పుట్టుకను ప్రశ్నించిన మనసులు ఉండొచ్చు... మీ విజయాన్ని ప్రశ్నించే అవకాశం ఇవ్వొద్దు. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = [7/15, 5:30 PM] Haribabu Komస్త్రీలారా... మీ ఆలోచనల్ని నాలుగు గోడల మధ్య సమాధి చేయకండి... ప్రపంచానికి పరిచయం చేయండి. {{Quote |text = స్త్రీలారా... అమ్మ కడుపులో తన్నుకుని బయటకు వచ్చారు... ఇప్పుడు ప్రపంచాన్ని తట్టి మేల్కొలపండి. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = స్త్రీలారా... గర్భంలోనే మీ భవిష్యత్తును నిర్ణయించే కాలం చెల్లింది... ఇక కాలాన్ని మీ చేతుల్లోకి తీసుకోండి. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = స్త్రీలారా... కలం పట్టండి... కాలాన్ని తిప్పండి... కనిపించే ప్రపంచమే కాదు... రాబోయే ప్రపంచాన్నీ నిర్మించండి. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = స్త్రీలారా... అక్షరం రాయండి... అర్థం మార్చండి... యుగాన్నే మలచండి. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = స్త్రీలారా... సవాలు విసరండి... సమాధానం మీరే అవ్వండి... సమయాన్నే సాక్షిగా నిలబెట్టండి. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = స్త్రీలారా... కిరణమై వెలగండి... కిరీటమై నిలవండి... కాలానికే గుర్తుగా మీరవ్వండి . |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = స్త్రీలారా... అడుగులు కాదు... అలలు సృష్టించండి... యుగాల వరకు వినిపించండి. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = స్త్రీలారా... అడుగులు కాదు... అలలు సృష్టించండి... యుగాల వరకు వినిపించండి. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = స్త్రీలారా... సవాలు విసరండి... సమాధానం మీరే అవ్వండి... సమయాన్నే సాక్షిగా నిలబెట్టండి. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = స్త్రీలారా... ఇంట్లో పనులన్నీ ఆపండి... ఒక్క క్షణం వినండి... ఇప్పుడు మీ కోసం కూడా జీవించడం మొదలుపెట్టండి. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = స్త్రీలారా... మీ కలలను నిజం చేయండి... మీ జీవితాన్ని వెలిగించండి... భూలోకాన్నే స్వర్గంగా మార్చండి. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = కలం నా చేతిలో ఉంది... కాలం మీ చేతిలో ఉండొచ్చు... చరిత్ర మాత్రం నా అక్షరాలే రాస్తాయి. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = నా మౌనం బలహీనత కాదు... రాయాల్సిన సమయం కోసం చేసిన నిరీక్షణ. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = నేను రాసేది డైలాగ్ కాదు... మనసుల్లో నిలిచిపోయే నిజం. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} https://pin.it/3f1PuSNAC {{Quote |text = ఒక కలం... ఒక ఆలోచన... చాలు... ప్రపంచం మారడానికి. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = నా అక్షరాలు అమ్ముడుపోవు... మనసుల్లో నిలిచిపోతాయి. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = నేను కూర్చున్నది కుర్చీ మీద కాదు... నా కలల సింహాసనం మీద. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = నా ఫనేను కూర్చున్నది కుర్చీ మీద కాదు... నా కలల సింహాసనం మీద. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = కలం నా చేతిలో ఉంది... కాలం ఎవరి చేతిలో ఉన్నా... చరిత్ర మాత్రం... నా అక్షరాలే రాస్తాయి. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = మనసు పూర్తిగా నవ్వలేని జీవితం... ఎప్పుడంటే, ఎదుటివారి జీవితాల్లోకి తొంగి చూసినప్పుడు. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} https://youtube.com/channel/UCR3x4UsUSF--5WBINxKIfcw?si=CHpF5a8MAACU0PRl {{Quote |text = అందరూ_బాగుండాలి_అందులో_నేనుండాలి |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = ఓర్వలేని వాళ్ళ కడుపుమంటను సైతం... నా చిరునవ్వు చల్లదనం హాయిని ఇవ్వలేకపోతుంది. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = అందరూ_బాగుండాలి_అందులో_నేనుండాలి |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = మాటల చిక్కదనాన్ని పల్చన చేయకపోతే... కొన్ని బంధాలు ఆ బరువును మోయలేక ముక్కలైపోతాయి. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = అందరూ_బాగుండాలి_అందులో_నేనుండాలి |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = కోటలు బద్దలు కొట్టే బలమైన మాటలు వాడకు... ఎందుకంటే, అందమైన మనసుల్ని కూల్చేయడం సులువు, కానీ తిరిగి కట్టడమే చాలా కష్టం." |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} https://youtube.com {{Quote |text = అందరూ_బాగుండాలి_అందులో_నేనుండాలి |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = నా గుండె మీ బాణాలతో నిండి ఉంది... ఇప్పుడు కొత్తగా గాయపరచడానికి అక్కడ ఖాళీ ఎక్కడుంది?".        |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }}         {{Quote |text = నా గుండె మీ బాణాలతో నిండి ఉంది... శత్రువులు వేసినవి అయితే ఎప్పుడో తీసేసేవాడిని, కానీ అన్నీ నా అనుకున్న వాళ్లు వేసినవే!" |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = అందరూ_బాగుండాలి_అందులో_నేనుండాలి |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి. dialogue king writer }} {{Quote |text = గొప్ప గొప్ప పుస్తకాల్లో గొప్ప గొప్ప అక్షరాలు అంటూ ఉండవు అందులో గొప్ప మనసు ఉంటుంది |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} అంటూ గొప్ప భావాన్ని చెప్పగలిగారు. పెరుగుతున్న టెక్నాలజీ గురించి అవగాహన లేక వెనకబడ్డారు. తన పేరు జన ప్రాచుర్యంలోకి వెళ్ళలేదు. ప్రస్తుతం ఈయన cinematic డైలాగ్స్, కొటేషన్లు, సినిమా కధలు, మాటలు, పాటలు రాస్తూ సోషల్ మీడియాలో యూట్యూబ్ shorts, ఫొటోస్, instagram reels,facebook, prathilipi, printest app లలో పోస్ట్లు పెడుతున్నారు ఆ links ఇందులో పెట్టడం జరిగింది. చూసి లైక్ and share చేస్తూ subscibe చేసుకుని మరింత ఆదరిస్తారని ఆశిస్తున్నాను. {{Quote |text = నన్ను తక్కువ అంచనా వేసిన ప్రతి ఒక్కరికీ... ధన్యవాదాలు! నేనేంటో తెలిసిన రోజు... మీ నిశ్శబ్దమే నా విజయానికి చప్పట్లు అవుతాయి. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = ప్రకృతి ప్రశాంతంగా ఉందంటే ఇక్కడ నేను మౌనంగా ఉన్నానంటే ఈ పాటికే అర్ధం అయ్యిపోవాలి ఎవడి గుండెల్లోనో తుఫాను పుట్టించబోతున్నా |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = నా కథను రాయడానికి కలం ఒక్కటే చాలు... కానీ నా చరిత్రను చెరిపేయడానికి కాలం కూడా సరిపోదు! |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = నన్ను గెలవాలని కలలు కనే ముందు... నా గురించి తెలుసుకునే ప్రయత్నం చేయి. ఎందుకంటే... నేను కనిపించే మనిషిని కాదు... ప్రశాంతంగా కనిపించే సముద్రాన్నే సునామిగా మార్చే వ్యక్తిని! |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = నా గురించి నీకు తెలియకపోతే... చరిత్ర వినిపిస్తుంది. తెలిసాక... నీ గుండె సడే ఎక్కువ వినిపిస్తుంది! |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = నాగురించి తెలుసుకోవడం ఆలస్యం అయితే నీ అడుగులకే ప్రమాదం పొరపాటున ఆ అడుగు ముందుకు పడిందంటే కచ్చితంగా వెనక్కి పడే ఛాన్స్ ఉండదు |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = కోల్పోయిన వాటి గురించి కన్నీళ్లు పెట్టకు నీ కష్టానికే కన్నీళ్లు పుట్టించు నీ విజయానికి ప్రపంచంతో చప్పట్లు కొట్టించు |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = గారాబంగా పెరిగిన అమ్మాయిని... ప్రేమగా గుండెల్లో పెట్టుకుని చూడు. తన గుండెనే నీ రూపంగా చెక్కుకుంటుంది |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = ఆడపిల్ల జోలికొస్తే... ఆడుకుందామని వెంటపడితే... తలెత్తి తిరిగే రోజులు ముగిసినట్టే... తల దించుకునే రోజులు దగ్గర్లో ఉన్నట్టే!" |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} .{{Quote |text = ఆడపిల్లంటే అందమైన బొమ్మ కాదు నిన్ను ఆరాధించి ప్రేమించే అందమైన మనసు |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} .{{Quote |text = ఆడపిల్ల అంత అద్భుతంగా ఎందుకుందో తెలుసా...? ప్రేమను పాలరాతిపై చెక్కి... ప్రాణం పోసిన అందమైన శిల్పం. తనని అపురూపంగా చూసుకోవాల్సిన లేత వెన్నెల సొగసు సుమా!" |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = నాన్న ఊపిరి... కూతురి శ్వాసలో ఉంటుంది. నాన్న ప్రేమ... కూతురి చిరునవ్వులో కనిపిస్తుంది." |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = నాన్న గుండెను అడిగిచూస్తే ... 'నా కూతురే నా శ్వాస' అని చెబుతుంది |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} https://youtube.com/channel/UCR3x4UsUSF--5WBINxKIfcw?si=CHpF5a8MAACU0PRl {{Quote |text = కొన్నాళ్లే ఉంటుంది కూతురు అమ్మ కడుపులో మిగిలినన్నాళ్ళు దాగి ఉంటుంది నాన్న కను రెప్పల్లో |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = అమ్మ ఒడిలో అపురూపంగా జన్మిస్తుంది... నాన్న గుండెల్లో ప్రేమగా బ్రతుకుతుంది... కూతురు." |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = కొడుకు నాన్న ఇంటి పేరు మోస్తే . కూతురు నాన్న ప్రాణాన్ని గుండెల నిండా మోస్తుంది." |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = కూతురి అందమైన నవ్వు కోసం... తన జీవితాన్ని వదులుకుంటాడు నాన్న కూతురి నవ్వులే ప్రాణంగా బతుకుతాడు నాన్న |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = కూతురు పుట్టినప్పటి నుండి .. నాన్న గుండె తన దగ్గర ఉండదు... ఆమె చిరునవ్వులోనే కొట్టుకుంటూ ఉండిపోతుంది |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = నేను సింహాసనం అవసరం లేనివాడ్ని నేను అడుగు పెట్టిన చోటే నాకు సింహాసనం |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = నన్ను తక్కువ అంచనా వేసిన ప్రతి ఒక్కరికీ... ధన్యవాదాలు! నేనేంటో తెలిసిన రోజు... మీ నిశ్శబ్దమే నా విజయానికి చప్పట్లు అవుతాయి. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = ప్రకృతి ప్రశాంతంగా ఉందంటే ఇక్కడ నేను మౌనంగా ఉన్నానంటే ఈ పాటికే అర్ధం అయ్యిపోవాలి ఎవడి గుండెల్లోనో తుఫాను పుట్టించబోతున్నానని |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = నా కథను రాయడానికి కలం ఒక్కటే చాలు... కానీ నా చరిత్రను చెరిపేయడానికి కాలం కూడా సరిపోదు! |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} https://pin.it/3f1PuSNAC {{Quote |text = నన్ను గెలవాలని కలలు కనే ముందు... నా గురించి తెలుసుకునే ప్రయత్నం చేయి. ఎందుకంటే... నేను కనిపించే మనిషిని కాదు... ప్రశాంతంగా కనిపించే సముద్రాన్నే సునామిగా మార్చే వ్యక్తిని! |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = నా గురించి నీకు తెలియకపోతే... చరిత్ర వినిపిస్తుంది. తెలిసాక... నీ గుండె సడే ఎక్కువ వినిపిస్తుంది! |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} https://youtube.com/channel/UCR3x4UsUSF--5WBINxKIfcw?si=wtoBTG-lSS7qcAEX {{Quote |text = నాగురించి తెలుసుకోవడం ఆలస్యం అయితే నీ అడుగులకే ప్రమాదం పొరపాటున ఆ అడుగు ముందుకు పడిందంటే కచ్చితంగా వెనక్కి పడే ఛాన్స్ ఉండదు. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} https://youtube.com/channel/UCR3x4UsUSF--5WBINxKIfcw?si=CHpF5a8MAACU0PRl {{Quote |text = కోల్పోయిన వాటి గురించి కన్నీళ్లు పెట్టకు నీ కష్టానికే కన్నీళ్లు పుట్టించు నీ విజయానికి ప్రపంచంతో చప్పట్లు కొట్టించు. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text =గారాబంగా పెరిగిన అమ్మాయిని... ప్రేమగా గుండెల్లో పెట్టుకుని చూడు. తన గుండెనే నీ రూపంగా చెక్కుకుంటుంది! |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = ఆడపిల్ల జోలికొస్తే... ఆడుకుందామని వెంటపడితే... తలెత్తి తిరిగే రోజులు ముగిసినట్టే... తల దించుకునే రోజులు దగ్గర్లో ఉన్నట్టే! |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = ఆడపిల్లంటే అందమైన బొమ్మ కాదు నిన్ను ఆరాధించి ప్రేమించే అందమైన మనసు |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = ఆడపిల్ల అంత అద్భుతంగా ఎందుకుందో తెలుసా...? ప్రేమను పాలరాతిపై చెక్కి... ప్రాణం పోసిన అందమైన శిల్పం. తనని అపురూపంగా చూసుకోవాల్సిన లేత వెన్నెల సొగసు సుమా! |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = నాన్న ఊపిరి... కూతురి శ్వాసలో ఉంటుంది. నాన్న ప్రేమ... కూతురి చిరునవ్వులో కనిపిస్తుంది. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = నాన్న గుండెను అడిగిచూస్తే ... 'నా కూతురే నా శ్వాస' అని చెబుతుంది! |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = కొన్నాళ్లే ఉంటుంది కూతురు అమ్మ కడుపులో మిగిలినన్నాళ్ళు దాగి ఉంటుంది నాన్న కను రెప్పల్లో |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = అమ్మ ఒడిలో అపురూపంగా జన్మిస్తుంది... నాన్న గుండెల్లో ప్రేమగా బ్రతుకుతుంది... కూతురు. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = కొడుకు నాన్న ఇంటి పేరు మోస్తే . కూతురు నాన్న ప్రాణాన్ని గుండెల నిండా మోస్తుంది." |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = కూతురి అందమైన నవ్వు కోసం... తన జీవితాన్ని వదులుకుంటాడు నాన్న కూతురి నవ్వులే ప్రాణంగా బతుకుతాడు నాన్న. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = కూతురు పుట్టినప్పటి నుండి .. నాన్న గుండె తన దగ్గర ఉండదు... ఆమె చిరునవ్వులోనే కొట్టుకుంటూ ఉండిపోతుంది |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} https://youtube.com/channel/UCR3x4UsUSF--5WBINxKIfcw?si=wtoBTG-lSS7qcAEX {{Quote |text = నేను సింహాసనం అవసరం లేనివాడ్ని నేను అడుగు పెట్టిన చోటే నాకు సింహాసనం. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = నీలో అసూయ పుడుతుందంటే... నీ మనశ్శాంతికి నువ్వే పాడి కడుతున్నట్టు! |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} https://youtube.com/channel/UCR3x4UsUSF--5WBINxKIfcw?si=CHpF5a8MAACU0PRl {{Quote |text = ఎదుటివారిని ఎక్కువ చేసి చూడటమే నీలో అసూయకి కారణం నిన్ను నువ్వు తక్కువ చేసుకుని చూడటమే నీ పతనానికి దారి |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = నీ మీద నీకు ధ్యాస లేనప్పుడు, నీ జీవితం మీద నీకు పట్టు లేనప్పుడు—నీలో అసూయ పుడుతుంది; ఆ అసూయే నిన్ను కడుపుమంటతో దహించే 'చితి'గా మారుతుంది. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = మీ నవ్వుతో మీ ఆరోగ్యాన్ని పెంచుకోండి... అసూయ లేని మనసుతో అందరి ఆరోగ్యాన్ని కాపాడండి." |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = మీరు ప్రశాంతంగా బతకాలంటే పక్కవారి జీవితాల్లోకి అడుగు పెట్టకండి... వారు అందంగా జీవించాలంటే మీరు వారిని అలానే ఉండనివ్వండి. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = ఎదుటివారిని ఎక్కువ చేసి చూడటమే నీలో అసూయకు కారణం; నిన్ను నువ్వు తక్కువ చేసి చూడటమే నీ పతనానికి దారి." |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} https://pin.it/3f1PuSNAC {{Quote |text = మీ అందమైన జీవితాన్ని స్ఫూర్తిగా ఇవ్వండి... అందరినీ సుఖంగా జీవించనివ్వండి." "Share your beautiful life as an inspiration... Let everyone live happily." |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = మంచినే మీ సంతకంగా మార్చుకోండి, గౌరవాన్నే మీ ప్రమాణంగా ఎంచుకోండి, విజయాన్నే మీ జీవితంగా మలుచుకోండి! |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = నాకు ఏ పొగరూ లేదు... నా చేతిలో ఉన్న పెన్‌కే పొగరు ఎక్కువ! అది నేరుగా గుండె లోతుల్లోకి దిగి రాస్తుంది... గాయం చేయడానికి కాదు... జ్ఞాపకాలపై చెరగని ముద్ర వేయడానికి! |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = గుర్తుంచుకో... గడప దాటి ఆడపిల్ల బయటికి అడుగు పెట్టిందంటే, అది భర్త ఇల్లు అవుతుంది , తను ఇష్టపడి తెచ్చుకున్న నువ్వే ఒక ప్రపంచం. అదే గడప దాటి వెళ్లే పరిస్థితి వచ్చిందంటే... ఆ ప్రపంచాన్ని కూల్చేసిన అపరాధిగా మిగిలిపోతావు. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = పుట్టింటి నుండి అడుగు బయట పెడితే అది ఆడపిల్లకి 'సౌభాగ్యం' అంటారు. కానీ అదే అడుగు వెనక్కి వస్తే... కన్నవాళ్లే ఆదరించినా, కట్టుకున్నవాడు వదిలేసినా, ఈ సమాజం చూసే చూపు మాత్రం ఒక్క క్షణంలోనే ఆ ఆడపిల్లను 'పరాయిది'ని చేస్తుంది. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = కానీ గుర్తుంచుకో... ఏ గడప దాటితే ఆమె 'సౌభాగ్యం' అయిందో, అదే గడప ఆమెకు అండగా నిలబడకపోతే... ఆ సౌభాగ్యానికి, ఆ సమాజానికి అర్థమే లేదు! నా కూతురు ఏ స్థితిలో ఉన్నా, ఈ ఇల్లు ఆమెకు పరాయిది కాదు... ఆమె ప్రాణం పోసే ఊపిరి!" |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = నా కూతురి కళ్ళలో నీళ్లు కనబడితే సమాజం నా వైపు చూస్తుంది, కానీ ఆ నీళ్లకు కారణమైన నీ వైపు ఎందుకు చూడదు? నీ తప్పును కప్పిపుచ్చుకోవడానికి సమాజాన్ని అడ్డు పెట్టుకోకు!"dialogue king writer {{Quote |text = నువ్వు ఇచ్చే గౌరవం కంటే, నా కూతురి ఆత్మగౌరవం నాకు ముఖ్యం. దాన్ని తాకాలని చూస్తే, అప్పుడు నువ్వు తనకి మొగుడివి కాదు, నాకు అల్లుడివి కాదు. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = నా కూతురి కన్నీళ్లను చూసే ఓపిక కంటే, ఆమెను తలెత్తుకు తిరిగేలా చేసే తెగింపు నాకు ఎక్కువ!" |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = భార్యను బానిసలా చూద్దామనుకుంటే ఆ ఆలోచనని నీలో పుట్టకముందే జాగ్రత్త పడు లేదంటే నీ బతుకు దెరువుకు, నీ గౌరవానికి పతనం తప్పదు. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} https://youtube.com/channel/UCR3x4UsUSF--5WBINxKIfcw?si=CHpF5a8MAACU0PRl {{Quote |text = సమానమైన ప్రయాణంలో బానిసత్వాన్ని వెతుక్కునేందుకు ఇది మార్కెట్ కాదు. భార్య గురించి ఈ ఒక్క నిజాన్ని నువ్వు మర్చిపోతే, బంధం నిలబడదు. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = నా అత్మాభిమానం దెబ్బతిన్న రోజున నీ అహంకారానికి సమాధి కట్టే రోజు మొదలవుతుంది. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = ఈ లోకంలో ప్రతి తండ్రి తన తల్లిని ప్రేమించిన తీరు కంటే వంద రెట్లు కూతుర్ని ప్రాణంగా చూసుకుంటాడు. కానీ ఆ కూతురు వెయ్యి రెట్లు తన తండ్రిని ప్రేమించి తీరుతుంది |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = తండ్రి ప్రేమ కూతురంటే 'జాగ్రత్త' తో ఉంటుంది. కూతురి ప్రేమ 'అనుబంధం'తో ముడిపడి ఉంటుంది. బహుశా నిజమైన ప్రేమ వీళ్ళ మధ్యనే పుట్టిందేమో. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = నేను relax అవుతున్నప్పుడు Revange గురించి మాట్లాడొద్దు రివాల్వర్ లొ బుల్లెట్లు load అయిపోతాయి. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = నా ఇంటికి వచ్చేటప్పుడు నీ ఇంట్లో చెప్పి రావాల్సింది తిరిగిరావడానికి నూకలు ఉంటే బతికి తిరిగొస్తానని. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = నా ముందు నిలబడటానికి ముందు నా గురించి తెలుసుకుని రావాల్సింది తిరిగి వెళ్ళడానికి gate తలుపు తీసే పని ఉండదు అబులెన్సు ని పిలిచే పని ఉండదు. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = తెలిసి వచ్చిన తెలియక వచ్చిన నా ముందుకు వచ్చాక ఎవరైనా సరే ఎవరి కొలతలు వాళ్ళే ఇంటికి ఫోన్ చేసి చెప్పేయాలసిందే. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = నీ ఎదురుగా ఉన్నాను... మొదలెడతావా? లేదు నేను మొదలుపెట్టాలా? ఒక్కటి గుర్తుపెట్టుకో... నేను మొదలు పెడితే, ఇక్కడ పేలే బుల్లెట్ల సౌండ్ కంటే... చావబోతున్న నీ గుండె చప్పుడే నీకు ఎక్కువ వినిపిస్తుంది! |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = కడుపునిండా భోంచేసి వెళ్ళు... నీ ఆరోగ్యానికి మంచిది! తిన్నాక... ముందూ వెనక చూడకుండా ఇక్కడి నుంచి బయలుదేరు... నీ జీవితానికి మంచిది! |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = ఆవేశపడితే నీ ముందున్న శత్రువుకు అలుసురా... అదే ఆలోచించి కొడితే, మున్ముందు నీ ముందు బుల్లెట్ కూడా నిలబడదు!" |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = నన్ను చూసినప్పుడే... నీ ప్లాన్ నా గేటు దగ్గరే ఆగిపోయింది! ఇక నీ చావు... నా చేతిలో లాక్ అయిపోయింది! |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = కళ్ళతో చుసుకున్న ప్రేమ కాళ్లకు మెట్టెలు తొడగలేవు కన్నీళ్లు తప్ప తాళి బొట్టుకు చోటు లేదూ.. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = కని పెంచిన బంధాల ముందు మోకరిల్లి ప్రేమిస్తా ప్రాణం ఇచ్చే నీ ముందు కన్నీళ్లు కురుపిస్తా |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = ఆడపిల్ల కన్నీళ్లు దాచుకుంటూ ఉంటే వెళితే ప్రేమ. అదే కన్నీళ్లు దాటుకుంటూ వెళితే సంసారం. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} https://youtube.com/channel/UCR3x4UsUSF--5WBINxKIfcw?si=CHpF5a8MAACU0PRl {{Quote |text = నా కోసం ప్రాణమే ఇచ్చేసే నీకోసం నా జీవితాన్నే ఇచ్చేస్తా... నాకు జీవితాన్నే ఇచ్చిన నాన్న కోసం నా ప్రాణమే ఇచ్చేస్తా.. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = నా మౌనం చూసి... భయపడాల్సిన అవసరం లేదనుకోకు... నేను మాట్లాడే రోజు వస్తే... నీ కథలో మాటలు ముగిసే రోజు కూడా అదే. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = నన్ను గెలవాలంటే... నీ తరం ఒక్కటే సరిపోదు... ఈ ప్రపంచాన్ని వదిలే నిర్ణయం కూడా తీసేసుకుని రావాలి! |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = నా ముందు నిలబడటానికి తలబడటానికి ఈ జన్మ సరిపోదు నా చేతికి ఉన్న వాచ్ చాలు నీ time అయిపొయిందని చెప్పడానికి. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = నన్ను చూడాలంటే మీ వాళ్ళు ఏ జన్మలో చేసుకున్న పుణ్యమో అయ్యుంటుంది కానీ నా చేతిలో చావాలంటే ఈ జన్మలొ నువ్వు చేసుకున్న కర్మ ఉంటే సరిపోతుంది. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} https://pin.it/3f1PuSNAC {{Quote |text = ఎవడికి పైనుంచి పిలుపొచ్చినా.. వాడు నన్ను వెతుక్కుంటూ రావాల్సిందే! ఎందుకంటే... పుట్టించడానికి బ్రహ్మ అనుమతి ఉండాలి, కానీ చచ్చిపోవడానికి మాత్రం కేవలం 'నా అనుమతి' కావాలి!" |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = నేను నటించడానికి రాలేదు నటిద్దాం అని వచ్చిన వాళ్ళని నటరాజ్ దగ్గరకే పంపించేస్తా |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = ఏరా..వీళ్ళందరూ పని కట్టుకుని నాదగ్గర చావడానికి వస్తారేంట్రా నువ్వేమైనా చెప్పావా నా చేతిల్లో చచ్చినోళ్లుకి ఇంకో జన్మ ఉందని |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = ఒరేయ్.. వాళ్లందరికీ చెప్పు , నేనేదో యమధర్మరాజుని అయినట్టు వాళ్ళ చావులు నా 'అకౌంట్'లో పడి... నా 'కౌంట్' పెరిగిపోతోందని, నా పెళ్ళాం ఇంట్లో గొడవ చేస్తోంది. కాబట్టి.. మీ చావులతో నా అకౌంట్ నింపకండి.. దానితో పడలేకపోతున్నా... |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = మనిషిని చూసి మానవత్వాన్ని కొలవలేము... డబ్బును చూసి గొప్పతనాన్ని నిర్ణయించలేము... |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = గడప దాటి గుడి లోపలికి చూద్దామంటే... దేవుడి దయ కంటే... పూజారి దయే ముందుగా గెలవాలి! |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = అయిన వారి మాటల్లో ఎంత మాధుర్యం ఉన్నా... ఆ మాటల వెనక ఉన్న అసలు రుచి ఏదో ఒక రోజు తెలియక మానదు!" |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = కాలానికి ఓ లెక్క ఉంది రా... అది ఎప్పుడూ ధనవంతుడి వాకిలి చుట్టే తిరుగుతుంది. కష్టానికి కూడా ఓ అలవాటు ఉంది... అది ఎప్పుడూ పేదోడి గుండె చుట్టే తిరుగుతుంది." |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = ఈ గడియారం చూడు... ఎంత తిరిగినా సెకన్ల ముల్లుని ఎవడూ లెక్కచేయడు. కానీ రా... సమయం కదలాలంటే మొదటి అడుగు వేసేది ఆ ముల్లేనని ఎవడూ గమనించడు. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = పేదోడి గుండెకి పైసల లెక్క తెలీదు రా... వాడికి తెలిసిందల్లా ఒక్కటే - కష్టంలో ఉన్నోడి చెయ్యి పట్టుకోవడం." |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = విమర్శలు చూసి విశ్రమించకు రా... బురదలో పుట్టిన తామరాకుకి కూడా బురద అంటదని తెలుసుకో. నువ్వు ఎక్కడ పుట్టావన్నది కాదు, ఎలా ఎదిగావన్నదే లెక్క." |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = కష్టం విలువ తెలియనప్పుడు... కన్నీటి విలువ కూడా అర్థం కాదు!" |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = ఆడపిల్లలు ఉన్న ఇంటికి... కష్టం, కన్నీళ్లు అతిథుల్లా వచ్చి వెళ్తుంటాయి... కానీ ఆ ఇంటి ధైర్యం, ప్రేమ, త్యాగం మాత్రం ఎప్పటికీ గడప దాటి వెళ్లవు!" |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = ఆడపిల్ల నవ్వు... నాన్న ఒడిలో స్వచ్ఛంగా విరిసిన వెన్నెలలా ఉంటుంది... ఆ నవ్వులో అమాయకత్వం ఉంటుంది... ఆ వెన్నెలలో నాన్న ప్రపంచం ఉంటుంది..." |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = నా గెలుపు మీ చప్పట్లలో కాదు... నా అక్షరాలను చదివిన మీ కళ్లలో మెరిసే భావోద్వేగంలో ఉంది. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} https://youtube.com/channel/UCR3x4UsUSF--5WBINxKIfcw?si=CHpF5a8MAACU0PRl {{Quote |text = నేను రాసిన ప్రతి అక్షరం వెనుక... కొన్ని కన్నీటి కథలు ఉన్నాయి... ఆ కథల వెనుక... అందమైన మీ హృదయాలు ఉన్నాయి!" |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = నా అక్షరాలు అందంగా ఉండటానికి కారణం... నేను రాసిన పదాలు కాదు... వాటిని ప్రేమించే మీ హృదయాలే!" |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = నన్ను వదిలి వెళ్లిపోయిన వాళ్లను మర్చిపోయాను... కానీ వాళ్లతో గడిపిన జ్ఞాపకాలను మాత్రం కాదు!" |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = నువ్వు ఇచ్చిన జ్ఞాపకాలు... నన్ను ప్రతిరోజూ నవ్విస్తాయి... అదే జ్ఞాపకాలు నన్ను ప్రతిరోజూ ఏడిపిస్తాయి!" |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = నా మౌనాన్ని అర్థం చేసుకునే మనిషి దొరికుంటే... నా కన్నీళ్లకు అర్థం చెప్పాల్సిన అవసరం ఉండేది కాదు!" |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} https://pin.it/3f1PuSNAC {{Quote |text = నా గురించి ఎవరు ఎన్ని కథలు చెప్పినా... నా కథను రాసేది మాత్రం నేనే! ఎందుకంటే... నా జీవితమనే పుస్తకానికి రచయితను... హీరోను... నేనే!" |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = చెప్పుడు మాటలు విని చేతకాని వాడిలా ఉండకు ఇక్కడ నడవాల్సింది ఎవడో చెప్పిన మాటలు కాదు... నీ సొంత బుద్ధి! మైండ్ ఇట్!" |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = విమర్శల్ని విస్తరాకులా విసిరేస్తా... సమస్యల్ని చిరునవ్వుతో తుడిచేస్తా... ఎందుకంటే నా వెనుక కాదురా... విజయాలే నా ముందు నడుస్తాయి!" |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = నన్ను విమర్శించే వాళ్ల మాటలు వినడానికి కూడా నాకు ఓపిక లేదురా... ఎందుకంటే, కుక్కలు మొరిగినప్పుడల్లా సింహం వెనక్కి తిరిగి చూస్తే, అడవికి రాజు ఎవరు అనేది కన్ఫ్యూజ్ అయిపోతారు!" |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = నన్ను మెచ్చుకునే వాళ్లని గుండెల్లో పెట్టుకుంటా... కానీ నన్ను విమర్శించే వాళ్ల మాటలకి నా చెవుల్లో కూడా చోటు లేదు! నా లెవెల్ వేరు... నా స్టైల్ వేరు! నెక్స్ట్...!!" |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = నా సపోర్ట్ ఉన్నంత వరకే ఎవరికైనా గెలుపు అనే ఆప్షన్ ఉంటుంది. ఒక్కసారి నేను వాళ్లని వదిలేశానా... వాళ్ల తలరాతలో ఓటమి తప్ప ఇంకేం మిగలదు. ఇక వాళ్లు గెలవాలంటే ఆ దేవుడు దిగివచ్చినా కుదరదు!" |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = నా కోపం ఎంత కఠినంగా ఉంటుందో తెలుసా? అది ఒకసారి బయటకు వస్తే... అవతలి వాళ్లకి అది చివరి శ్వాస అవుతుంది! నేను శాంతంగా ఉన్నప్పుడే నాతో సేఫ్... ఒక్కసారి నా మైండ్ బ్లాక్ అయిందా, నీ లైఫ్ క్లోజ్!" |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = నేను ప్రశాంతంగా ఉన్నంత వరకే ఈ ప్రపంచం ప్రశాంతంగా ఉంటుంది. ఒక్కసారి నా కోపం హద్దులు దాటిందా... ఇక్కడ శబ్దాలు వినపడవు, కేవలం శవాల గుట్టలే కనిపిస్తాయి. నా మైండ్ బ్లాక్ అయితే నీ ఊపిరి ఆగిపోవడమే కాదు, నీ పేరు కూడా చరిత్రలో కలిసిపోతుంది!" |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = నాతో సేఫ్‌గా ఉండటం అనేది నీకు దొరికిన లక్. దాన్ని మిస్ చేసుకున్నావా... ఇక నీకు దక్కేది నరకమే! నా థింకింగ్ స్టాప్ అయితే, నీ హార్ట్ బీట్ స్టాప్ అవుతుంది. నెక్స్ట్ సెకండ్ నీ లైఫ్‌కి పర్మనెంట్ ఎండ్ కార్డ్ పడుతుంది. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = జీవితంలో అందరినీ ద్వేశిస్తూ పోకూడదు ఎందుకంటే కొందరు పాఠాలు నేర్పుతారు కొందరు మార్గాలు చూపుతారు ఇంకొందరు మనకి మనల్ని గుర్తు చేస్తారు. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = నేను ఖాళీగా పడుకున్న నా గురించి మాట్లాడే వాళ్ళ నోళ్లు మాత్రం ఖాళీగా ఉండవు. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = నిశ్శబ్దంగా కష్టపడు... నిన్ను తక్కువ అంచనా వేసిన వాళ్లందరికీ నీ విజయం గట్టిగా వినిపించేలా చెబుతుంది! |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = నన్ను ఎంతవరకు భరించాలో అంతవరకే భరించు. నా కోపం చాలా కాస్ట్‌లీ... అది ఎంత కఠినంగా ఉంటుందంటే, అది చూసిన వాళ్లకి ఈ భూమి మీద అదే చివరి శ్వాస అవుతుంది. తప్పుకో...!" |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} https://pin.it/3f1PuSNAC {{Quote |text = ఇక్కడ అందరూ కలలు కంటారు. కానీ నా కలలు నిజం అవ్వడం చూసి... వాళ్లకి కడుపు మంటతో నిద్రపట్టదు. అంతే తేడా." |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = కొందరికి... ఇల్లు సర్దుకోవడం రాదు, ఒళ్ళు దాచుకోవడం రాదు. కానీ పక్కనోళ్ల జీవితాల గురించి మాట్లాడటానికి మాత్రం ఎప్పుడూ ముందే ఉంటారు. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} https://youtube.com/channel/UCR3x4UsUSF--5WBINxKIfcw?si=CHpF5a8MAACU0PRl {{Quote |text = గొడవ పెట్టుకోవాలి అనుకుంటే... గడప దాటి వెళ్ళాలి! కానీ నాతో పెట్టుకుంటే... గడప దాటి లోపలికి రాలేరు! |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = నా ముందు నువ్వు ఆడుకో పర్వాలేదు... 👍 నన్నే ఆడించేద్దాం అనుకుంటే... ఆట మొదలెట్టాలనే ఆలోచన కూడా నీ దరిదాపుల్లోకి రాదు! |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = గుండె పగిలిన శబ్దం ఎవరికీ వినిపించదు కానీ అదే గుండె రాసిన అక్షరాలు ప్రపంచానికే వినిపిస్తాయి. " |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = నా మౌనాన్ని అర్థం చేసుకునే మనిషి దొరికుంటే... నా కన్నీళ్లకు అర్థం చెప్పాల్సిన అవసరం ఉండేది కాదు." ❤️🥀 |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = కూలి పని చేసిన రోజులు నా శరీరానికి అలసటను ఇచ్చాయి...కానీ నా మనసులో మాత్రం అక్షరాల అగ్నిని రగిలించాయి.కష్టం తాత్కాలికం... పట్టుదలతో సాధించే విజయం శాశ్వతం!" |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text =కూలి పని చేసిన చేతులకు... కలం పట్టే అర్హత లేదన్న సమాజానికి... నా అక్షరాలే నేడు సమాధానాలు చెప్తున్నాయి!" |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = "ఈ రోజు నువ్వు నన్ను చూసి నవ్వుతున్నావంటే... అది నీ సమయం బాగుండి కాదు, నా సమయం ఇంకా రాలేదని అర్థం!" |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = కత్తులతో చేసే యుద్ధాలు శవాలను మిగులుస్తాయి... కానీ కలంతో చేసే యుద్ధాలు సమాజంలో మార్పును, కొత్త చరిత్రను మిగులుస్తాయి! |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = అమ్మ గుండె నిండా .. నా కోసం పాడిన జోలపాట, ఆ పాటలో నా బాల్యం నిత్యం ఊయలలూగుతూనే ఉంటాయి." |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = అమ్మ దాచుకున్న ఆశల అక్షరమాలే.. ప్రతి అడుగులోనూ నాతో నిత్యం జీవితాన్ని దిద్దిస్తుంది." |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} https://youtube.com/channel/UCR3x4UsUSF--5WBINxKIfcw?si=CHpF5a8MAACU0PRl {{Quote |text = నా గురించి చెప్పాలంటే కొన్ని కన్నీటి కథల సంపుటం. నా కలం గురించి చెప్పాలంటే రెండు శ్రీలు ధరించిన శ్రీశ్రీ మదిలో మండే అగ్ని పర్వత కార్చిచ్చు ఇంధనాన్ని.. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = నేను రాముడి అడుగుజాడల్లో మౌనంగా అగ్ని ప్రవేశం చేసే సీతను కాను, దుశ్శాసనుడి అహంకారానికి తలవంచి ఊరుకునే ద్రౌపదిని అంతకన్నా కాను. నేను కాలంతో కయ్యానికి దిగే శక్తిని, సమస్యల సుడిగుండాలను దాటే సంకల్పాన్ని! అంతరిక్షాన్ని తాకేంత పోరాట పటిమ ఉన్న దాన్ని గెలుపునే లక్ష్యంగా ఎంచుకున్న నేటి ఆధునిక మహిళను నేను! |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = నన్ను చూసి నవ్వే వాళ్ళతో నేనూ నవ్వుతాను ఎందుకంటే వాళ్ళ నవ్వు తాత్కాలికం నా నవ్వు శాశ్వతం |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = ​నన్ను పెంచిన పెంపకంలో సింహపు పొగరున్నోడు నాన్న ఉన్నాడు... అందుకే చెబుతున్నా, నేను ఆ దమ్మున్నోడి కూతుర్ని! |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = నా దైర్యం ఏంటంటే చీకటి ఎంత దట్టంగా ఉన్నా వెలుగు నా ముందు నడుస్తుంది మా నాన్న వెనక నిలుస్తాడు. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = తల వంచను తల దించను ఎందుకంటే నాలో మా నాన్న పంచిన రక్తం తలేత్తుకునే దైర్యం ఇచ్చింది. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = ​నేను భయపడేది మా నాన్న గుండె ధైర్యానికి... ఎందుకంటే, ఆ గుండె నిండా నేనే ఉన్నానని తెలుసు! ఆయన నమ్మకాన్ని ఎప్పటికీ గెలిపించడమే నా నైజం. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = ​నా పుట్టుకలో మా నాన్న పౌరుషం ఉంది, నా అడుగుల్లో ఆయన నేర్పిన సంస్కారం ఉంది... అందుకే నా ముందడుగు ఎప్పుడూ సింహ గర్జనే! |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} https://pin.it/3f1PuSNAC {{Quote |text = ​నా అందాన్ని చూసి పొగిడేవారు, నా మాటను చూసి పొంగిపోయేవారు, మా నాన్న పెంపకం చూసి మెచ్చుకునేవారు... నన్ను చూసి కుళ్లుకునే శత్రువుల కళ్ళు సైతం, మా నాన్న ముందు తల వంచాల్సిందే! |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = "నాకు ఉగ్గుపాలు పోసేటప్పుడే అమ్మ అన్నది... 'ఈ పిల్లని తట్టుకోవడం కష్టమే' అని! ఎందుకంటే... నా ఒంట్లో... నా కంట్లో.... బేదురే కనిపించట్లేదని " |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = "నా తల వంచే రోజు రావచ్చు... కానీ, మా నాన్న తల వంచే పని నా ప్రాణం ఉన్నంత వరకు జరగదు! ఈ పొగరు... నేను ఉన్నంత వరకు తగ్గదు!" |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = ​ఆడపిల్లల నవ్వులే... నా అక్షరాల్లో పూసిన పువ్వులు ! ఆ పువ్వుల మువ్వలే... నా కవితలకు అందమైన స్వర్ణాలు (దీపాలే)! {{Quote |text = ఆడపిల్ల పుట్టాలంటే... ఆ ఇంట్లో పుణ్యం ఉండాలి! ఆడపిల్లని పెంచాలంటే... ఆ ఇంట్లో జీవితం పండాలి! |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = నా ఓటమికి నేనే కారణం... అది మీరు నేర్పిన గుణపాఠం! నా విజయానికి మీరే ప్రధాన కారణం... నా విజయమే మీకు ఆదర్శపాఠం! |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = ​ప్రతీ కష్టాన్ని స్నేహంగా తీసుకో... దాన్నుంచి గెలిచే మార్గం నేర్చుకో! ప్రతీ ఆనందాన్ని ప్రసాదంగా తీసుకో... దాన్ని నలుగురితో ప్రేమగా పంచుకో! |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = నేను కాలంతో ఓడిపోతూ వస్తున్నాను... కానీ ఓడిపోతూ కూడా ధైర్యంగా నిలబడుతున్నాను! ఎందుకంటే, నన్ను నేను గెలిచినంత కాలం... ఆ కాలం కూడా నన్ను ఎప్పటికీ గెలవలేదు! |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = "అమ్మను ప్రేమించండి, ఆనందంగా జీవించండి. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = నేను కాలంతో ఓడిపోతుంటాను... ​ఓడిపోతూ నిలబడతాను! ​నన్ను నేను గెలిచేంత కాలం... ​ఆ కాలం కూడా నన్ను గెలవలేదు |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = గీత దాటిన సీత సమస్యలో పడిందని నాటి సమాజం భయపెట్టింది.. కానీ, గడప దాటిన నేటి ఆడపిల్ల సప్త సముద్రాలూ దాటి, తన ఆత్మగౌరవాన్ని ఆకాశమంత ఎత్తుకు తీసుకెళ్లింది! కాలం మారింది.. ఇప్పుడు ఆడపిల్ల గీత దాటడం అంటే - కట్టుబాట్లను కాదు, తనని తాను బంధించే అజ్ఞానాన్ని దాటడమే!" |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = "ఆడపిల్లని చూసే చూపులో ఆత్మభిమానాన్ని పెంచాలంటే, చట్టాలను మార్చితే రాదు... సంస్కారం నేర్చితే వస్తుంది. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = నిందలన్నీ మనవే..ఆచారాలన్నీ మనవే..కట్టుబాట్లన్నీ మనవే..కన్నీళ్లన్నీ మనవే.. మరి ఏది మనది?స్వేచ్ఛ ఎవరిది... ఆడపిల్ల? |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = అలంకారాలు మనసును గెలవలేవు..ఆస్తిపాస్తులు మనకు ఆనందాన్ని ఇవ్వలేవు.. అనుబంధాలతో మన స్వేచ్ఛ కరిగిపోతుంటే..బాధ్యతలతో మన జీవితమే భారమైపోతుంటే.. చివరకు మిగిలేది ఒక్క ప్రశ్నే... మరి ఏది మనది?స్వేచ్ఛ ఎవరిది? |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = ఇది నాదేనా అంటే.. నాన్న కాదన్నాడు.ఇది మనదేనా అంటే.. అమ్మ కాదన్నది.నేనెవరిని అంటే.. సమాజం నా గొంతును వినలేదు. ప్రశ్న మాత్రం ఇంకా మిగిలే ఉంది...నేనెక్కడ?నాదేక్కడ?నా స్వేచ్ఛ ఎక్కడ?" |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = “ఆడపిల్లకి సమానత్వం ఎక్కడుంది? సంసారంలో లేదు, సమాజంలో లేదు.. బతికున్నంత కాలం పోరాటమే, స్మశానంలో మాత్రమే సమానత్వం!” |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = వంటింటికేమో మహారాణిని... బంధాలకేమో ఆదర్శాన్ని... పనులన్నిటికేమో మేటిని... నిర్ణయాలకేమో మాటలేని మౌన సాక్షిని... |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = ఆడపిల్లకి సమానత్వం ఎక్కడుంది...? అనేక సంసారాల్లో వెతికినా ఇంకా దొరకడం లేదు... అనేక మనసుల్లో ఇంకా చోటు దక్కడం లేదు... బతికున్నంత కాలం పోరాటమే... బలం ఉన్నంత కాలం సేవలకోసమే... చివరికి స్మశానంలోనైనా దొరుకుతుందా మహిళకు సమానత్వం...? సమానత్వం చట్టాల్లో రాసిన పదం కాదు... ప్రతి మనసులో బతకాల్సిన విలువ. |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి dialogue king writer }} {{Quote |text = పూజలెన్ని చేసినా... కొందరు మహిళల పుట్టుకకు గౌరవం దక్కదు... సేవలెన్ని చేసినా... కొందరు మహిళల జీవితాలకు గుర్తింపు దక్కదు... చట్టాలెన్ని మారినా... మనసులు మారకపోతే సమాజం మారదు...! |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి ఆదికవి నన్నయ యూనివర్సిటీ రాజమండ్రి }} |text = అందరూ_బాగుండాలి_అందులో_నేనుండాలి " సోషల్ మీడియా వైరల్ పోస్ట్ ఒరిజినల్ రచయిత: కొమ్ము హరిబాబు MA LItt |sign = కొమ్ము హరిబాబు, త్యాజంపూడి అబ్బాయి ఆదికవి నన్నయ యూనివర్సిటీ రాజమండ్రి }} npb9wrnxwprgj4qo2zfd445x8q0jyzs 0 239264 4907975 4741360 2026-07-19T01:54:17Z స్వరలాసిక 13980 /* పురస్కారాలు */ 4907975 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | image = Dimple Kapadia 1.jpg | bgcolour = | name = డింపుల్ [[కపాడియా]] | birth_date = {{Birth date and age |df=yes|1957|06|08}} | birth_place = [[బొంబాయి]], [[మహారాష్ట్ర]], [[భారత దేశం]] | nationality = {{flag|India|name=భారతీయురాలు}} | yearsactive = 1973; 1984–ప్రస్తుతం | spouse = [[రాజేష్ ఖన్నా]] (1973–1982; విడిపోయారు) | birthname = డింపుల్ చున్నీబాయ్ [[కపాడియా]] | occupation = సినిమా నటి | children = [[ట్వింకిల్ ఖన్నా]]<br />[[రింకే ఖన్నా]] | relatives = [[సింపుల్ కపాడియా]] (సోదరి) <br/>[[అక్షయ్ కుమార్]] (అల్లుడు) }} '''డింపుల్ [[కపాడియా]]''' (జననం 8 జూన్ 1957)<ref>{{cite news|accessdate=19 September 2011|date=8 June 2007|title='I want to laugh, really laugh!'|newspaper=[[MiD DAY]]|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report_i-want-to-laugh-really-laugh_1101957}}</ref> ఒక భారతీయ [[సినిమా]] నటి. ప్రముఖ హిందీ నటుడు [[రాజ్ కపూర్]] 1973లో తానే నిర్మించి, దర్శకత్వం వహించిన "బాబీ" చిత్రంలో ఈమెను పరిచయం చేశాడు. అప్పుడు ఆమె వయసు 16 సంవత్సరాలు. అదే సంవత్సరం ఈమె [[హిందీ సినిమా రంగం|హిందీ సి]]నిమా నటుడు [[రాజేష్ ఖన్నా]]ను [[పెళ్ళి|వివాహం]] చేసుకుని సినిమాల నుండి విరమించింది. 1984లో రాజేష్ ఖన్నాతో విడాకులు తీసుకున్న తర్వాత తిరిగి సినిమా రంగప్రవేశం చేసింది. తొలి చిత్రం బాబీ, 1985లో విడుదలైన "సాగర్" చిత్రాలలో ఈమె నటనకు ఉత్తమ నటిగా [[ఫిల్మ్‌ఫేర్ పురస్కారాలు|ఫిల్మ్‌ఫేర్ పురస్కారం]] లభించింది.<ref name="Rediff">{{cite web|publisher=[[Rediff.com]]|title=The best of Dimple Kapadia|date=8 June 2010|accessdate=3 January 2011|url=http://movies.rediff.com/slide-show/2010/jun/08/slide-show-1-the-best-of-dimple-kapadia.htm}}</ref> ==వ్యక్తిగత జీవితం== [[File:Akshay Kumar with family.jpg|thumb|డింపుల్ [[కపాడియా]] (కుడి) తన కుమార్తె [[ట్వింకిల్ ఖన్నా]], అల్లుడు [[అక్షయ్ కుమార్|అక్షయ్ కుమార్‌]]లతో.|260x260px]] డింపుల్ [[కపాడియా]] [[గుజరాతీ భాష|గుజరాతీ]] పారిశ్రామికవేత్త చున్నీభాయ్ [[కపాడియా]], బెట్టీ దంపతుల నలుగురు సంతానంలో పెద్ద కుమర్తె. ఈమెకు [[సింపుల్ కపాడియా]], రీమ్‌ కపాడియా అనే చెల్లెళ్ళు, మున్నా అనే తమ్ముడు ఉన్నారు.<ref name="Film World">{{cite book|title=Film World|url=https://books.google.com/books?id=IXlTAAAAYAAJ|accessdate=27 October 2010|year=1973|publisher=T.M. Ramachandran|page=11}}</ref><ref name="Agrawal2007">{{cite book|last=Agrawal|first=Malti|title=New Perspectives on Indian English Writings|url=https://books.google.com/books?id=Zt7OOLEqo7AC&pg=PA26|accessdate=27 October 2012|date=1 January 2007|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-269-0689-5|page=26}}</ref> వీరి కుటుంబం [[ముంబయి]] లోని శాంతాక్రజ్ అనే ప్రాంతంలో నివసించేది. ఈమె సెయింట్ జోసెఫ్స్ కాన్వెంట్ హైస్కూలులో చదువుకుంది.<ref name="Indiatoday2002">{{cite journal|journal=India Today|date=18 November 2002|accessdate=1 January 2012|title=Forever Diva|url=http://archives.digitaltoday.in/indiatoday/20021118/cinema.html|author=Bamzai, Kaveree}}</ref><ref>{{cite news|newspaper=[[Daily News and Analysis]]|author=Mirani, Indu|date=2006-08-22|accessdate=2012-01-01|title=Once upon a time|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report_once-upon-a-time_1048705}}</ref>. ఈమె తన తొలి సినిమా బాబీ విడుదల కావడానికి ఆరు నెలల క్రితమే 1973లో సినీ నటుడు [[రాజేష్ ఖన్నా]] ను వివాహం చేసుకుంది.<ref name="Dinesh"/> ఆ తర్వాత ఈమె 12 సంవత్సరాల కాలం సినిమాలకు దూరంగా ఉంది. ఈమెకు [[ట్వింకిల్ ఖన్నా|ట్వింకిల్]] (జ.1973), రింకీ (జ.1977) లు జన్మించారు.<ref name="Dinesh"/> ఈమె రాజేష్ ఖన్నాతో 1982 ఏప్రిల్‌లో [[విడాకులు]] పుచ్చుకుంది. తన కుమార్తెలను తన తల్లిదండ్రుల వద్ద వదిలివేసింది.<ref name="Indiatoday85">{{cite journal|location=Bangalore|author=Mitra, Sumit|magazine=[[India Today]]|url=http://indiatoday.intoday.in/story/from-bobby-to-saagar-dimple-kapadia-has-come-along-way/1/354728.html|volume=10|issue=17–24|year=1985|page=74|publisher=[[Living Media|Living Media India Ltd.]]|title=Dimple Kapadia: The second coming}}</ref> రెండేళ్ల తరువాత సినిమా రంగంలో పునఃప్రవేశం చేసింది.<ref name="Dinesh"/> ఈమె కుమార్తెలు ఇద్దరూ సినిమా నటులుగా రాణించి జీవితంలో స్థిరపడ్డారు. పెద్ద కుమార్తె ట్వింకిల్ ఖన్నా సినిమా నటుడు [[అక్షయ్ కుమార్]] ను [[పెళ్ళి|వివాహం]] చేసుకుంది.<ref name="lucky09">{{cite news|newspaper=[[The Hindu]]|author=Das Gupta, Ranjan|date=9 January 2009|accessdate=7 December 2011|title=Lucky once again|url=http://www.hindu.com/cp/2009/01/09/stories/2009010950110300.htm|archive-date=2 జూన్ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090602034123/http://hindu.com/cp/2009/01/09/stories/2009010950110300.htm|url-status=dead}}</ref> ==వృత్తి== ఈమెకు చిన్నతనం నుండే సినిమాలలో నటించాలన్న కోరిక ఉండేది. <ref name="illustrated87">{{cite journal|journal=[[The Illustrated Weekly of India]]|volume=108|issue=27–38|year=1987|publisher=[[The Times Group]]|page=8|title=Film Crazy}}</ref> 1973లో [[రాజ్ కపూర్]] ఈమెను తన చిత్రం "బాబీ"లో పరిచయం చేశాడు. ఆ చిత్రం [[రాజ్ కపూర్]] కుమారుడు రిషీ కపూర్‌కు కూడా తొలి చిత్రం. ఈ చిత్రంలో డింపుల్ గోవాకు చెందిన మధ్యతరగతి క్రిస్టియన్ అమ్మాయి 'బాబీ బ్రగాంజా' పాత్రను పోషించింది.<ref name="Dinesh">{{cite web|publisher=[[Rediff.com]]|title=Dimple: A Most Unusual Woman|author=Raheja, Dinesh|date=8 September 2004|accessdate=19 September 2011|url=http://www.rediff.com/movies/2004/sep/08dimple.htm}}</ref> ఈ కథలో బాబీ, ధనవంతుల బిడ్డయైన రాజ్ (రిషీ కపూర్) ను ప్రేమిస్తుంది. ఇరువైపుల తల్లిదండ్రులు వీరి ప్రేమను అంగీకరించరు. ఈ సినిమా, ముఖ్యంగా డింపుల్ నటన సినీ విమర్శకుల ప్రశంసలను అందుకుంది. ఈ చిత్రంలోని నటనకు గాను ఈమె ఉత్తమనటిగా [[ఫిల్మ్‌ఫేర్ పురస్కారాలు|ఫిల్మ్‌ఫేర్ పురస్కారాన్ని]] "అభిమాన్" చిత్రంలో నటించిన [[జయ బచ్చన్|జయబాధురి]]తో కలిసి పంచుకుంది.<ref name="Asiaweek">{{cite book|title=Asiaweek|url=https://books.google.com/books?id=HqwMAQAAMAAJ|accessdate=27 October 2012|date=January 1987|publisher=Asiaweek Limited|page=68}}</ref> 2008లో రీడిఫ్.కామ్‌ ఈమె నటనకు స్త్రీలలో ఆల్ టైమ్‌ హిందీ సినిమా నాలుగవ అత్యుత్తమ తొలి నటనగా ఎంపిక చేసింది.<ref>{{cite web|publisher=[[Rediff.com]]|author=Sen, Raja|date=24 November 2008|accessdate=19 September 2011|title=Best Debutants Ever|url=http://specials.rediff.com/movies/2008/nov/24sd7-best-actresses-ever.htm}}</ref> ఈమె సినిమాలలో 1982లో రి ఎంట్రీ ఇచ్చిన తర్వాత అతి తక్కువ వ్యవధిలోనే [[శ్రీదేవి (నటి)|శ్రీదేవి]], [[మాధురీ దీక్షిత్]], [[మీనాక్షి శేషాద్రి]], [[జయప్రద]]ల తర్వాత [[బాలీవుడ్|బాలీవుడ్‌]]లో టాప్ కమర్షియల్ నటిగాఅ ఐదవ స్థానాన్ని ఆక్రమించింది.<ref name="Bumiller1991">{{cite book|last=Bumiller|first=Elisabeth|title=May You Be the Mother of a Hundred Sons|url=https://books.google.com/books?id=--AvDjnu5xEC&pg=PA185|accessdate=27 October 2012|date=1 June 1991|publisher=Penguin Books India|isbn=978-0-14-015671-3|page=185}}</ref> ఈమె రమేష్ సిప్పి, నజీర్ హుసేన్, ముకుల్ ఆనంద్, [[ఫిరోజ్ ఖాన్]], [[మహేష్ భట్]], [[రాజ్ కుమార్]] కొహ్లీ, సుభాష్ ఘాయ్, గోవింద్ నిహ్లానీ, [[గుల్జార్]] వంటి దర్శకుల చిత్రాలలో కమల్ హసన్, [[సన్నీ డియోల్]], [[అనిల్ కపూర్]], [[జాకీ ష్రాఫ్]], [[మిధున్ చక్రవర్తి|మిథున్ చక్రవర్తి]], [[ధర్మేంద్ర]], [[వినోద్ ఖన్నా]],శేఖర్ కపూర్, [[నానా పటేకర్]], [[అమితాబ్ బచ్చన్]], [[సైఫ్ అలీ ఖాన్]], [[నసీరుద్దీన్ షా]] మొదలైన నటుల సరసన నటించింది. కొన్ని [[తమిళ]], [[మలయాళ భాష|మలయాళ]] చిత్రాలలో కూడా నటించింది. ==పురస్కారాలు== ; [[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు]] * 1993&nbsp;– [[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ నటి|ఉత్తమ నటి]], ''[[రుదాలి]]''<ref name="Sabharwal20071">{{cite book|last=Sabharwal|first=Gopa|title=India Since 1947: The Independent Years|url=https://books.google.com/books?id=LKySGJAGVEQC&pg=PA250|accessdate=28 November 2012|year=2007|publisher=Penguin Books India|isbn=978-0-14-310274-8|page=250}}</ref> ;[[ఫిల్మ్‌ఫేర్ పురస్కారాలు]] * 1973&nbsp;– ఉత్తమ నటి ''బాబీ''<ref name="Reed1974">{{cite book|last=Reed|first=Sir Stanley|title=The Times of India Directory and Year Book Including Who's who|url=https://books.google.com/books?id=L2HVAAAAMAAJ|accessdate=28 November 2012|year=1974|publisher=Times of India Press}}</ref> * 1985&nbsp;– ఉత్తమ నటి, ''సాగర్''<ref>{{cite web|url=http://www.mtv.com/artists/dimple-kapadia/biography/|title=About Dimple Kapadia|publisher=[[MTV]]|accessdate=28 November 2012|archive-date=22 ఫిబ్రవరి 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222064216/http://www.mtv.com/artists/dimple-kapadia/biography/|url-status=dead}}</ref> * 1993&nbsp;– క్రిటిక్స్ బెస్ట్ యాక్ట్రెస్, ''రుడాలి''.<ref name="EOI">{{cite web|url=http://entertainment.oneindia.in/celebs/dimple-kapadia/awards.html|title=Dimple Kapadia Awards|publisher=Entertainment One India|accessdate=28 November 2012|archive-date=22 ఫిబ్రవరి 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222034014/http://entertainment.oneindia.in/celebs/dimple-kapadia/awards.html|url-status=dead}}</ref> * 1994&nbsp;– ఉత్తమ సహాయనటి, ''క్రాంతివీర్''<ref name="EOI"/> ;బెంగాల్ ఫిలిం జర్నలిస్ట్స్ అసోసియేషన్ అవార్డ్స్ * 1991&nbsp;– ఉత్తమ నటి (హిందీ), ''[[దృష్టి]]''<ref>{{cite web |url= http://www.bfjaawards.com/legacy/pastwin/199255.htm |title= 1992&nbsp;– 55th Annual BFJA Awards&nbsp;– Awards for the Year 1991 |accessdate=9 January 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100108211219/http://www.bfjaawards.com/legacy/pastwin/199255.htm |archivedate=8 January 2010 |publisher= [[Bengal Film Journalists' Association Awards|BFJA]]}}</ref> ;ఇతర పురస్కారాలు * 1993&nbsp;– 8వ డమస్కస్ ఇంటర్నేషనల్ ఫిలిం ఫెస్టివల్, ఉత్తమ నటి, ''రుడాలి''<ref name="WorldCat">{{cite web|publisher=[[WorldCat]]|url=http://www.worldcat.org/title/rudaali-rudali-rudaali-the-mourner/oclc/056889403|accessdate=31 December 2011|title=Rudaali = Rudālī = Rudaali (the mourner)}}</ref> * 1993&nbsp;– 38వ ఆసియా పసిఫిక్ ఫిలిం ఫెస్టివల్, ఉత్తమ నటి, ''రుడాలి''<ref name="WorldCat"/> ==చిత్ర సమాహారం== {| class="wikitable sortable" |- ! సంవత్సరం ! సినిమా పేరు ! పాత్ర ! వివరాలు |- |1973 |''బాబీ'' |బాబీ జె. బ్రగాంజా |ఉత్తమ నటిగా [[ఫిల్మ్‌ఫేర్ పురస్కారాలు|ఫిల్మ్‌ఫేర్ పురస్కారం]] |- |1984 |''జక్మి షేర్'' | అను గుప్తా | |- |1984 |''మంజిల్ మంజిల్'' | సీమా మల్హోత్రా | |- |1985 |''ఐత్‌బార్'' | నేహా ఖన్నా | |- |1985 |''లావా'' |రింకూ దయాల్ | |- |1985 |''అర్జున్'' | గీతా సహాని | |- |1985 |''పాతాళ్ భైరవి'' | యక్షకన్య | |- |1985 |''సాగర్'' | మోనా డిసిల్వా | ఉత్తమ నటిగా ఫిల్మ్‌ఫేర్ పురస్కారం |- |1986 |''విక్రమ్'' | రాకుమారి | తమిళ సినిమా |- |1986 |''జాన్‌బాజ్'' | రేష్మా రాయ్ | |- |1986 |''అల్లారఖా'' | జూలీ ఖేరా | |- |1987 |''ఇన్సానియత్ కె దుష్మన్'' | శిల్ప | |- |1987 |''ఇన్సాఫ్'' | సోనియా / డా.సరిత | |- |1987 |''కాష్'' | పూజ | |- |1988 |''సాజిష్'' | మీనా | |- |1988 |''మేరా షికార్'' |బిజ్లి | |- |1988 |''గునావోఁ కా ఫైస్లా'' | షాను / దుర్గ | |- |1988 |''బీస్ సాల్ బాద్'' | నిషా | |- |1988 |''ఆఖ్రీ అదాలత్'' | రీమా కపూర్ | |- |1988 |''కబ్జా'' | డా.స్మిత | |- |1988 |''మహావీర'' | డాలీ | |- |1988 |''జక్మీ ఔరత్'' | కిరణ్ దత్ | |- |1988 |''గంగా తేరే దేశ్ మే'' | రాకుమారి | |- |1989 |''రామ్‌ లఖన్'' | గీతా కశ్యప్ | |- |1989 |''యాక్షన్'' | | |- |1989 |''తౌహీన్'' | దీపికా శ్రీవాత్సవ | |- |1989 |''బట్వారా'' | జిన్నా | |- |1989 |''సిక్కా'' | శోభా | |- |1989 |''షహజాదే'' | ఆర్తి | క్రెడిట్ ఇవ్వలేదు |- |1989 |''లడాయి'' | బిల్లూ | |- |1990 |''పతి పరమేశ్వర్'' | దుర్గా | |- |1990 |''కలి గంగా'' | | |- |1990 |''జై శివ్ శంకర్'' | | |- |1990 |''ఆగ్ కా గోలా'' | ఆర్తి | |- |1990 |''ప్యార్ కే నామ్‌ ఖుర్బాన్'' | రాజకుమారి దేవికా సింగ్ | |- |1990 |''దృష్టి'' | సంధ్య | |- |1991 |''లేకిన్...'' | రేవ | |- |1991 |''ప్రహార్ ద ఫైనల్ అటాక్'' | కిరణ్ | |- |1991 |''నరసింహ'' | అనితా వి.రస్తోగి | |- |1991 |''మస్త్ కలందర్'' | ప్రీత్ కౌర్ | |- |1991 |''హక్'' | వర్షా బి.సింగ్ | |- |1991 |''ఖూన్ కా కర్జ్'' | తారా కె. లెలె | |- |1991 |''దుష్మన్ దేవతా'' | గౌరి | |- |1991 |''అజూబా'' |రుక్సానా ఖాన్ | |- |1991 |''రణభూమి'' | వేశ్య | |- |1992 |''కర్మ యోధ'' | నమిత | |- |1992 |''అంగార్'' | మిలి | |- |1992 |''దిల్ ఆసాన్ హై'' | బర్ఖా | |- |1993 |''రుడాలి'' |Shanichari |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ నటి|జాతీయ ఉత్తమ చలనచిత్ర నటి పురస్కారం]]<br /> ఫిల్మ్‌ఫేర్ క్రిటిక్స్ అవార్డ్ ఫర్ బెస్ట్ యాక్ట్రెస్ |- |1993 |''గునాహ్'' | కవితాశర్మ | |- |1993 |''ఆజ్ కీ ఔరత్'' | రోష్నీ వర్మా | |- |1993 |''గర్దిష్'' |శాంతి |Nominated—[[Filmfare Award for Best Supporting Actress]] |- |1994 |''పథ్రీలా రాస్తా'' | గాయత్రి సన్యాల్ | |- |1994 |''క్రాంతివీర్'' | మేఘా దీక్షిత్ |ఉత్తమ సహాయనటిగా ఫిల్మ్‌ఫేర్ పురస్కారం |- |1994 |''[[అంతరీన్ (సినిమా)|అంతరీన్]]'' | | బెంగాలీ సినిమా |- |1997 |''షేర్ బజార్'' | | ప్రత్యేక పాత్రలో |- |1997 |''అగ్ని చక్ర'' |రాణి | |- |1997 |''మృత్యు దాత'' |జానకీ గాయల్ | |- |1998 |''2001:దో హజార్ ఏక్'' |రోష్నీ శర్మ | |- |1999 |''లావారిస్'' |కవితా సక్సేనా | |- |1999 |''హమ్‌ తుమ్‌ పే మర్తే హై'' | దేవయాని | |- |2001 |''దిల్ చాహతా హై'' | తారా జైస్వాల్ | |- |2002 |''లీలా'' |లీలా | |- |2004 |''హం కౌన్ హై?'' |శాండ్రా విలియమ్స్ | |- |2005 |''ప్యార్ మే ట్విస్ట్'' | శీతల్ ఆర్య | |- |2006 |''బీయింగ్ సైరస్'' | కేటి సేత్నా | |- |2006 |''బనారస్ - ఎ మిస్టిక్ లవ్ స్టోరీ'' | గాయత్రి | |- |2008 |[[ఫిర్ కభీ]] | గంగా | |- |2008 |''జంబో'' | దేవి (వాయిస్ ఓవర్) | |- |2009 |''లక్ బై ఛాన్స్'' | నీనా వాలియా | |- |2010 |''తుమ్‌ మిలో తో సహీ'' | దిల్షాద్ నాన్జీ | |- |2010 |''దబాంగ్'' |నైని పి. పాండే | |- |2011 |''పాటియాలా హౌస్'' | మిసెస్ ఖలోన్ | |- |2012 |''బొంబాయి మిఠాయి'' | మిసెస్ మన్సూర్ | మలయాళ సినిమా |- |2012 |''కాక్‌టెయిల్'' | కవితా కపూర్ | |- |2013 |''వాట్ ది ఫిష్'' | సుధా మిశ్రా | |- | 2014 | ''గొల్లు ఔర్ పప్పు'' | అమ్మ | |- |2014 |''ఫైండింగ్ ఫన్నీ'' | రోసలీనా రోసీ యూచరిస్టికా | |- |2015 |''[[వెల్‌కమ్ బ్యాక్]]'' | మహారాణి | |- |2019 |[[దబంగ్ 3]] | | |- |2023 |[[తూ ఝూతీ మైన్ మక్కర్]] | | |- |2024 |[[తేరీ బాతో మే ఐసా ఉల్జా జియా]] | | |} ==ఇవికూడా చూడండి== * [[భారతీయ సినిమా నటీమణులు జాబితా]] ==మూలాలు== {{reflist|colwidth=30em}} ==బయటి లింకులు== {{Commons category}} * {{IMDb name|0438092}} [[వర్గం:1957 జననాలు]] [[వర్గం:భారతీయ సినిమా నటీమణులు]] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:గుజరాత్ వ్యక్తులు]] [[వర్గం:హిందీ సినిమా నటీమణులు]] [[వర్గం:తమిళ సినిమా నటీమణులు]] [[వర్గం:భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కార విజేతలు]] [[వర్గం:మలయాళ సినిమా నటీమణులు]] [[వర్గం:బెంగాలీ సినిమా నటీమణులు]] 3nfr06j2x6z312rewo2ru0w6urgqxk6 0 257181 4907884 4498391 2026-07-18T17:09:31Z Muralikrishna m 106628 4907884 wikitext text/x-wiki {{Infobox Indian politician | birth_name = హరదనహళ్ళి దేవగౌడ కుమారస్వామి | birth_date ={{Birth date and age|df=yes|1959|12|16}} | birth_place = హరదనహళ్ళి, మైసూరు రాష్ట్రం, భారతదేశం | parents = [[హెచ్.డి.దేవెగౌడ]](తండ్రి)<br/> చెన్నమ్మ (తల్లి) (మ.2026 జులై 18)<ref>[http://164.100.47.132/LssNew/members/former_Biography.aspx?mpsno=3711 Kumaraswamy,Shri H.D.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107104908/http://164.100.47.132/LssNew/members/former_Biography.aspx?mpsno=3711|date=7 January 2014}} on the Lok Sabha website.</ref> | office = | governor1 = [[వాజుభాయ్ వాలా]] | predecessor1 = [[బి.ఎస్.యడ్యూరప్ప]] | successor1 = | constituency1 = [[చెన్నపట్న శాసనసభ నియోజకవర్గం|చన్నపట్న]] | term_start1= 23 మే 2018 | term_end1= 26 జులై 2019 | constituency2 = రామనగర | term_start2 = 3 ఫిబ్రవరి 2006 | term_end2 = 9 అక్టోబరు 2007 | order = 18వ [[కర్నాటక ముఖ్యమంత్రుల జాబితా|కర్ణాటక ముఖ్యమంత్రి]] | predecessor2 = ధరమ్‌ సింగ్ | successor2 = రాష్ట్రపతి పాలన | party = జనతాదళ్ (సెక్యులర్) | profession = రాజకీయనాయకుడు, సినిమా నిర్మాత | nickname = కుమారణ్ణ, H.D.K. | spouse = {{marriage|[[అనిత కుమారస్వామి]]|1986}} & {{marriage|[[రాధిక కుమారస్వామి]]|2006}}<ref>{{cite web|url=http://myneta.info/karnataka2013/candidate.php?candidate_id=157|title=ANITHA KUMARASWAMY}}</ref> | children = [[నిఖిల్ కుమారస్వామి]]<br/>షమిక కుమారస్వామి <ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-11-21/news-interviews/28268608_1_radhika-actress-big-screen|title=ఆర్కైవ్ నకలు|access-date=2018-05-20|work=|archive-date=2012-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20121106105335/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-11-21/news-interviews/28268608_1_radhika-actress-big-screen|url-status=dead}}</ref> | relatives = [[హెచ్‌.డి రేవణ్ణ]] (సోదరుడు) <br>[[ప్రజ్వల్ రేవణ్ణ]] |image=H. D. Kumaraswamy.jpg }} '''హరదనహళ్ళి దేవెగౌడ కుమారస్వామి''' (జననం. 1959 డిసెంబరు 16)<ref>[http://164.100.47.132/LssNew/members/former_Biography.aspx?mpsno=3711 Kumaraswamy,Shri H.D.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107104908/http://164.100.47.132/LssNew/members/former_Biography.aspx?mpsno=3711|date=7 January 2014}} on the Lok Sabha website.</ref> భారతీయ రాజకీయనాయకుడు, కర్ణాటక రాష్ట్ర మాజీ ముఖ్యమంత్రి. అతను భారతదేశ మాజీ ప్రధాని [[హెచ్.డి.దేవెగౌడ]] కుమారుడు. అతను కర్ణాటక సినిమా రంగంలో నిర్మాత, పంపిణీదారుడు, ప్రదర్శకుడు.<ref>[http://www.karnataka.com/personalities/hd-kumaraswamy/ H. D. Kumaraswamy | HDK | Current Chief Minister of Karnataka| Personalities<!-- Bot generated title -->]</ref> కుమారస్వామి "కుమారన్న"గా సురిచితుడు.<ref>{{Cite news|url=https://www.outlookindia.com/newswire/story/jds-releases-cd-of-bjp-mla-trying-to-buy-its-mla/698179|title=JDS Releases CD of BJP MLA Trying to 'Buy' Its MLA|date=21 October 2010|newspaper=[[Outlook (magazine)|Outlook India]]|accessdate=22 November 2017}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.rediff.com/news/report/jds-releases-cd-of-bjp-bribery-attempt/20101021.htm9|title=Karnataka: JD-S releases CD of BJP bribery attempt|date=21 October 2010|newspaper=[[Rediff.com]]|accessdate=22 November 2017}}</ref> అతను కర్ణాటక రాష్ట్రంలోని జనతాదళ్ (సెక్యులర్) పార్టీకి అధ్యక్షుడు.<ref name="autogenerated2">[http://www.deccanchronicle.com/141114/nation-current-affairs/article/and-new-janata-dal-s-chief-hd-kumaraswamy And the new Janata Dal (S) chief is HD Kumaraswamy<!-- Bot generated title -->]</ref> హెచ్‌.డీ. కుమారస్వామి 2023లో జరిగిన శాసనసభ ఎన్నికలలో [[చెన్నపట్న శాసనసభ నియోజకవర్గం]] నుండి ఎమ్మెల్యేగా ఎన్నికై ఆ తరువాత 2024లో జరిగిన లోక్‌సభ ఎన్నికలలో మాండ్య లోక్‌సభ నియోజకవర్గం నుండి జనతాదళ్ సెక్యులర్ (జేడీఎస్) అభ్యర్థిగా పోటీ చేసి తన సమీప కాంగ్రెస్ అభ్యర్థి వెంకటరమణే గౌడపై  284620 ఓట్ల మెజారిటీతో ఎంపీగా గెలిచి<ref name="2.8 లక్షల ఆధిక్యంతో కుమారస్వామి గెలుపు">{{cite news|url=https://www.andhrajyothy.com/2024/national/hd-kumaraswamy-defeats-cong-venkataramane-gowda-in-mandya-avr-1263800.html|title=2.8 లక్షల ఆధిక్యంతో కుమారస్వామి గెలుపు|last1=Andhrajyothy|date=4 June 2024|work=|accessdate=4 June 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240604132032/https://www.andhrajyothy.com/2024/national/hd-kumaraswamy-defeats-cong-venkataramane-gowda-in-mandya-avr-1263800.html|archivedate=4 June 2024|language=te}}</ref><ref name="2024 Mandhya Lok Sabha Results">{{cite news|url=https://results.eci.gov.in/PcResultGenJune2024/candidateswise-S1020.htm|title=2024 Mandhya Lok Sabha Results|last1=Election Commision of India|date=4 June 2024|accessdate=4 June 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240604132627/https://results.eci.gov.in/PcResultGenJune2024/candidateswise-S1020.htm|archivedate=4 June 2024}}</ref>, [[భారీ పరిశ్రమల మంత్రిత్వ శాఖ|కేంద్ర భారీ పరిశ్రమల]], [[ఉక్కు మంత్రిత్వ శాఖ|ఉక్కుశాఖ మంత్రిగా]] బాధ్యతలు చేపట్టి <ref name="Union Ministers porfolios: కీలక శాఖలు భాజపాకే">{{cite news|url=https://www.eenadu.net/telugu-news/india/union-ministers-porfolios-list-in-modi-govt/0700/124109318|title=Union Ministers porfolios: కీలక శాఖలు భాజపాకే|last1=Eenadu|date=11 June 2024|accessdate=11 June 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240611045401/https://www.eenadu.net/telugu-news/india/union-ministers-porfolios-list-in-modi-govt/0700/124109318|archivedate=11 June 2024|language=te}}</ref>, జూన్ 15న తన ఎమ్మెల్యే పదవికి రాజీనామా చేశాడు.<ref name="ఎమ్మెల్యే పదవులకు కుమార, బొమ్మై రాజీనామా">{{cite news |last1=EENADU |title=ఎమ్మెల్యే పదవులకు కుమార, బొమ్మై రాజీనామా |url=https://www.eenadu.net/telugu-news/general/general/0600/124112471 |accessdate=16 June 2024 |date=16 June 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240616143549/https://www.eenadu.net/telugu-news/general/general/0600/124112471 |archivedate=16 June 2024 |language=te}}</ref> == ప్రారంభ జీవితం, విద్య == కుమారస్వామి కర్ణాటక రాష్ట్రంలోని హసన్ జిల్లాకు చెందిన హోలెనరసిపుర తాలూకాలోని హరదనహళ్ళి గ్రామంలో హె.డి.దేవెగౌడ, చెన్నమ్మ దంపతులకు జన్మించాడు.<ref>{{Cite web |url=http://www.karnatakaspider.com/resources/3994-Profile-Biography-Former-Karnataka-Chief.aspx |title=Profile and Biography of Karnataka Chief Minister H.D.Kumaraswamy<!-- Bot generated title --> |access-date=2018-05-20 |website= |archive-date=2014-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141217174325/http://www.karnatakaspider.com/resources/3994-Profile-Biography-Former-Karnataka-Chief.aspx |url-status=dead }}</ref> ప్రాథమిక విద్యను హసన్ జిల్లాలోని ప్రభుత్వ పాఠశాలలో పూర్తిచేసాడు. తరువాత జయనగర లోని బెంగళూరు ఎం.ఇ.ఎస్ ఎడ్యుకేషన్ ఇనిస్టిట్యూట్ లో మాధ్యమిక విద్యను పూర్తిచేసాడు. విజయ కళాశాలలో పి.యు.సి చదివాడు. తరువాత బి.యస్సీ డిగ్రీని బెంగళూరు లోని నేషనల్ కాలేజ్ లో పూర్తిచేసాడు. అతను 1985 మార్చి 13 న అనితను వివాహమాడాడు. వారికి ఒక కుమారుడు నిఖిల్ గౌడ్ ఉన్నాడు.<ref>{{cite web|url=http://www.karnatakaspider.com/resources/3994-Profile-Biography-Former-Karnataka-Chief.aspx|title=ఆర్కైవ్ నకలు|access-date=2018-05-20|website=|archive-date=2014-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20141217174325/http://www.karnatakaspider.com/resources/3994-Profile-Biography-Former-Karnataka-Chief.aspx|url-status=dead}}</ref> కుమారస్వామి కన్నడ సినిమా నటి [[రాధిక కుమారస్వామి|రాధిక]]ను 2006లో వివాహం చేసుకున్నాడు.<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/others/news-interviews/Im-Mrs-Kumaraswamy-Radhika/articleshow/6960093.cms?utm_source=twitter.com&utm_medium=social&utm_campaign=TOIDesktop|title=I'm Mrs Kumaraswamy: Radhika}}</ref> వారికి ఒక కుమార్తె షర్మిక కె.స్వామి ఉంది.<ref>{{cite news|url=https://www.indiatoday.in/india/south/story/kumaraswamy-second-marriage-with-kannada-actor-radhika-143851-2011-10-21|title=Kumaraswamy in trouble for alleged second marriage with Kannada actor Radhika|work=Indian Today}}</ref> ఈ వివాహం భారతీయ శిక్షా కోడ్ సెక్షను 494 ప్రకారం హిందూ వ్యక్తిగత చట్టం క్రింద కోర్టులో చట్టపరమైన పరిశీలనకు వచ్చింది.<ref>{{cite news|url=https://www.indiatoday.in/india/south/story/kumaraswamy-second-marriage-with-kannada-actor-radhika-143851-2011-10-21|title=Kumaraswamy in trouble for alleged second marriage with Kannada actor Radhika|date=October 21, 2011|publisher=India Today|agency=India Today}}</ref> అయినప్పటికీ కర్ణాటక హైకోర్టు సరైన సాక్ష్యాధారాలు లేనందువల్ల కేసును కొట్టివేసింది.<ref>{{cite news|url=http://www.dnaindia.com/india/report-hc-dismisses-petition-on-bigamy-against-hd-kumaraswamy-1673566|title=HC dismisses petition on bigamy against HD Kumaraswamy|work=DNA}}</ref> == రాజకీయ జీవితం == కుమారస్వామి రాజకీయ ప్రవేశం 1996 సార్వత్రిక ఎన్నికలలో రామనగర జిల్లాలోని కనకపుర లోక్‌సభ నియోజకవర్గంలో అభ్యర్థిగా పోటీ చేయడం ద్వారా జరిగింది. ఆ ఎన్నికలో గెలుపొందాడు. 1998 లో జరిగిన కనకపుర నియోజకవర్గంలో మళ్లీ జరిగిన ఎన్నికలలో పోటీ చేసి ఎం.వి.చంద్రశేఖర మూర్తి చేతిలో ఓడిపోయాడు. ఇది కుమారస్వామికి అత్యంత ఘోరమైన ఓటమి, అతను తన డిపాజిట్‌ను కూడా కోల్పోయాడు.<ref name="Hindu10.01.2002">{{cite news|url=http://www.thehindu.com/2002/01/10/stories/2002011001571300.htm|title=Gowda set to contest Kanakapura byelection|date=10 January 2002|newspaper=The Hindu}}</ref> అతను మరలా సాథనూర్ అసెంబ్లీ స్థానానికి 1999లో పోటీ చేసి విఫలమయ్యాడు. 2004లో రామనగర అసెంబ్లీ స్థానానికి పొటీ చేసి గెలుపొందాడు. 2004 కర్ణాటక అసెంబ్లీలో ఏ పార్టీకి ప్రభుత్వం ఏర్పాటుచేయడానికి తగినన్ని సీట్లు రాలేదు. అపుడు [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]], జనతా దళ్ (సెక్యులర్) పార్టీలు ఒక కూటమిగా ఏర్పడి ప్రభుత్వం ఏర్పాటు చేసుకోవాలని నిర్ణయించాయి. అనుకూలమైన, స్నేహస్వభావం కలిగిన [[ధరమ్‌ సింగ్]] సంకీర్ణ ప్రభుత్వానికి ఏకగ్రీవంగా నాయకునిగా ఎన్నుకోబడ్డాడు.<ref name="Dharam3">{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2004-05-24/india/28342365_1_clp-meeting-congress-legislature-party-leader|title=Dharam Singh chosen leader of CLP|date=24 May 2004|newspaper=The Times of India|access-date=2018-05-20|archive-date=2013-01-03|archive-url=https://archive.today/20130103065155/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2004-05-24/india/28342365_1_clp-meeting-congress-legislature-party-leader|url-status=dead}}</ref> అతను 2004 మే 28 న ముఖ్యమంత్రి పదవినధిష్టించాడు.<ref name="Dharam5">{{cite news|url=http://www.hindu.com/2004/05/29/stories/2004052908340100.htm|title=Dharam Singh, Siddaramaiah sworn in|date=29 May 2004|newspaper=The Hindu|access-date=20 మే 2018|archive-date=4 జూలై 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20040704060459/http://www.hindu.com/2004/05/29/stories/2004052908340100.htm|url-status=dead}}</ref> 42 మంది శాసన సభ్యులు కల జనతాదళ్ (సెక్యులర్) పార్టీకి అధిపతిగా ఉన్న కుమారస్వామి ప్రభుత్వానికి మద్దతును ఉపసంహరించాడు. ప్రభుత్వం కూలిపోయింది. ధరమ్‌ సింగ్ ముఖ్యమంత్రి పదవికి రాజీనామా చేసిన తరువాత 2006 జనవరి 28 న కర్ణాటక గవర్నర్ [[టి.ఎన్.చతుర్వేది]] కుమారస్వామిని ప్రభుత్వం ఏర్పాటు చేయవలసినదిగా ఆహ్వానించాడు. అతను 2006 ఫిబ్రవరి 4 నుండి 2007 అక్టోబరు 9 వరకు కర్ణాటక ముఖ్యమంత్రిగా ఉన్నాడు. అతని పదవీ కాలంలో రాష్ట్ర జి.డి.పి రికార్డు స్థాయిలో పెరిగింది. అందువలన అతనిని "ప్రజల ముఖ్యమంత్రి"గా పిలుస్తారు.{{Citation needed|date=December 2017|reason=This claim needs a reliable source; GDP of state recorded all time high during this term and also he was called people's CM.}} అతని సారథ్యంలోని జనతా దళ్ (సెక్యులర్) పార్టీ, [[భారతీయ జనతా పార్టీ]]తో ముఖ్యమంత్రి పంచుకొనే ఒప్పందం ఉన్నందున అతను అక్టోబరు 3 న ముఖ్యమంత్రి పదవి నుండి తప్పుకుంటున్నట్లు 2007 సెప్టెంబరు 27 న ప్రకటించాడు. అధికార బదిలీని ఏర్పాటు చేయడంలో సమస్యల కారణంగా జెడి (ఎస్) లో కొంతమంది శాసనసభ్యులను అతనిని ముఖ్యమంత్రిగా కొనసాగాలని పిలుపునిచ్చారు.<ref>[http://www.hindu.com/thehindu/holnus/000200709271901.htm "Kumaraswamy says he will quit on Oct. 3"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080421023351/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/000200709271901.htm |date=2008-04-21 }}, PTI (''The Hindu''), 27 September 2007.</ref> అయితే 2007 అక్టోబరు 4 న అతను బి.జె.పికి ముఖ్యమంత్రి పదవిని బదిలీ చేయడానికి అంగీకరించలేదు.<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/bangalore/October-effect-haunts-BS-Yeddyurappa/articleshow/10382241.cms|title=October effect haunts BS Yeddyurappa|author=M, Anil Kumar|date=17 October 2011|newspaper=The Times of India}}</ref> చివరకు 2007 అక్టోబరు 8 న గవర్నర్ [[రామేశ్వర్ ఠాకూర్]]కు రాజీనామా పత్రాన్నిసమర్పించాడు. రెండు రోజుల తరువాత కర్ణాటక రాష్ట్రంలో రాష్ట్రపతి పాలన విధించబడింది.<ref>{{Cite news|url=http://www.financialexpress.com/news/karnataka-under-president-rule/226455/0|title=Karnataka under President Rule|date=9 October 2007|newspaper=Financial Express|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140413151858/http://www.financialexpress.com/news/karnataka-under-president-rule/226455/0|archivedate=13 April 2014|url-status=live}}</ref> అయినప్పటికీ, అతను తరువాత రాజీ పడి బి.జె.పికి మద్దతు యివ్వాలనుకున్నాడు. బి.జె.పి తరపున [[బి.ఎస్.యడ్యూరప్ప]] కర్ణాటక ముఖ్యమంత్రిగా 2007 నవంబరు12 నుండి బాధ్యతలను స్వీకరించాడు. కర్ణాటక రాష్ట్ర జె.డి (ఎస్) అధ్యక్షుడు మెరజుద్దీన్ పటేల్ ఆకశ్మిక మరణం తరువాత అతను రాష్ట్ర శాఖకు అధ్యక్షునిగా నియమితులైనారు.<ref>{{Cite news|url=http://www.deccanherald.com/content/333572/kumaraswamy-elected-jds-legislature-party.html|title=Kumaraswamy elected JDS Legislature party leader|date=20 May 2013|newspaper=The Deccan Herald|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140413144739/http://www.deccanherald.com/content/333572/kumaraswamy-elected-jds-legislature-party.html|archivedate=13 April 2014|url-status=live}}</ref> అయితే బెంగళూరు రూరల్ లోక్‌సభ నియోజకవర్గం, మంధ్య స్థానాలలో జరిగిన ఉప ఎన్నికలలో పార్టీ అభ్యర్థులు ఓడిపోయారు.<ref>{{Cite news|url=http://ibnlive.in.com/news/congress-wins-karnataka-bypolls-by-heavy-margin/416750-62-129.html|title=Congress wins Karnataka by-polls by heavy margin|author=Satish, D. P.|date=24 August 2013|newspaper=IBN Live|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130824064254/http://ibnlive.in.com/news/congress-wins-karnataka-bypolls-by-heavy-margin/416750-62-129.html|archivedate=24 August 2013|url-status=dead}}</ref> అతను జనతా దళ్ (సెక్యులర్) రాష్ట్ర శాఖ్య అధ్యక్షుని పదవికి, ప్రతిపక్ష నాయకుని పదవికి రాజీనామా చేసాడు.<ref>{{Cite news|url=http://news.oneindia.in/2013/08/24/kumaraswamy-resigns-as-assembly-opposition-leader-and-jds-state-prez-1290576.html|title=Kumaraswamy resigns as assembly Oppn leader and JD(S) state prez|author=Shankar, Vijay|date=24 August 2013|newspaper=One India News|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004220235/http://news.oneindia.in/2013/08/24/kumaraswamy-resigns-as-assembly-opposition-leader-and-jds-state-prez-1290576.html|archivedate=4 October 2013|url-status=live}}</ref> అయితే పార్టీ వర్గాలు అతనిని కర్ణాటక అసెంబ్లీలో ప్రతిపక్ష నాయకునిపదవిలో కొనసాగాలని ఒప్పించగలిగాయి.<ref name="Still-Lop">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/karnataka/kumaraswamy-still-leader-of-opposition-in-assembly/article5073134.ece|title=Kumaraswamy still Leader of Opposition in Assembly|date=30 August 2013|newspaper=[[The Hindu]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130831113558/http://www.thehindu.com/news/national/karnataka/kumaraswamy-still-leader-of-opposition-in-assembly/article5073134.ece|archivedate=31 August 2013|url-status=live}}</ref> 2013 సెప్టెంబరు న కర్ణాటక జనతా దళ్ (సెక్యులర్) పార్టీ అధ్యక్షునిగా ఎ.క్రిష్టప్ప ఎన్నుకొబడ్డాడు.<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/national/karnataka/a-krishnappa-elected-state-jds-president/article5117487.ece|title=A. Krishnappa elected State JD(S) president|date=12 September 2013|newspaper=[[The Hindu]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130913111551/http://www.thehindu.com/news/national/karnataka/a-krishnappa-elected-state-jds-president/article5117487.ece|archivedate=13 September 2013|url-status=live}}</ref> 2014 నవంబరులోకుమారస్వామి కర్ణాటక జనతా దళ్ (సెక్యులర్) పార్టీ అధ్యక్షునిగా ఎన్నుకోబడ్డాడు.<ref name="autogenerated2" /><ref name="autogenerated1">{{Cite web |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-11-13/news/56060781_1_party-president-karnataka-assembly-amarnath-shetty |title=H D Deve Gowda announces son as party president of Karnataka unit - The Economic Times<!-- Bot generated title --> |access-date=2018-05-20 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305143956/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-11-13/news/56060781_1_party-president-karnataka-assembly-amarnath-shetty |url-status=dead }}</ref> [[2018 కర్ణాటక శాసనసభ ఎన్నికలు|2018 కర్ణాటక శాసనసభ ఎన్నికలలో]] జె.డి. (ఎస్) మూడవ స్థానంలో ఉన్న పార్టీగా అవతరించింది. తరువాత [[రాహుల్ గాంధీ]] నేతృత్వంలోని [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]]తో కలసి కూటమిగా ఏర్పడి సంకీర్ణ ప్రభుత్వం ఏర్పాటు చేయడానికి ఒప్పందం జరిగింది. అతను 2013 మే 23 న ముఖ్యమంత్రి పీఠాన్ని అధిష్టించాడు. ==నిర్వహించిన పదవులు== * 1996: 11వ లోక్‌సభ సభ్యుడు * 2004–08: కర్ణాటక అసెంబ్లీలో శాసన సభ్యుడు * ఫిబ్రవరి. 2006-అక్టోబరు.2007: కర్ణాటక రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రి * 2009: 15వ లోక్‌సభకు తిరిగి ఎన్నిక (2వసారి) * 2009 ఆగస్టు 31: గ్రామీణాభివృద్ధి కమిటీ సభ్యుడు * 2009 అక్టోబరు 15:పార్లమెంటు సముదాయంలో ఫుడ్ మేనేజిమెంటు కమిటీ సభ్యుడు;<ref>{{Cite web|url=http://india.gov.in/govt/loksabhampbiodata.php?mpcode=3711|title=Members of Parliament (Lok Sabha): Detailed Profile: Shri H.D. Kumaraswamy|publisher=Government of India|url-status=dead|access-date=20 మే 2018|archive-date=4 మే 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120504175143/http://india.gov.in/govt/loksabhampbiodata.php?mpcode=3711}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://164.100.47.132/LssNew/Members/Biography.aspx?mpsno=3711|title=Fifteenth Lok Sabha Members: Bioprofile|publisher=Lok Sabha|url-status=dead|website=|access-date=20 మే 2018|archive-date=2009-07-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20090728060247/http://164.100.47.132/LssNew/Members/Biography.aspx?mpsno=3711}}</ref> * 2013 మే 31: కర్ణాటక అసెంబ్లీ ప్రతిపక్ష నాయకుడు <ref name="autogenerated2" /><ref name="autogenerated1" /> * 1018 మే 23: కర్ణాటక ముఖ్యమంత్రి == సినిమా జీవితం == కుమారస్వామి కర్ణాటక రాజకీయనాయకుడు, పూర్వపు ప్రధానమంత్రి [[హెచ్.డి.దేవెగౌడ]] కుమారుడైనప్పటికీ రాజకీయాలపై ఆసక్తి చూపేవాడు కాదు. అతనికి సినిమా నిర్మాణం, పంపిణీదారునిగా ఆసక్తి ఎక్కువగా ఉండేడి. అతను అనేక కన్నడ సినిమాలను నిర్మించాడు. వాటిలో "చంద్ర చకోరి" సినిమా మంచి విజయం సాధించింది. అది 365 రోజులపాటు థియేటర్లలో ఆడించబడింది. అతను ప్రముఖ కన్నడ సినిమా నటుడు [[రాజ్‌కుమార్]]కు అభిమాని. అతనికి చేసిన ఇంటర్వ్యూలో అతను తన కళాశాల రోజుల్లో సినిమాలలో రాజకుమార్ ధరించే వస్త్రధారణను అనుకరించేవాడినని తెలిపాడు. == మూలాలు == {{Reflist|2}} == బయటి లంకెలు == * [scandal]''Accessed Nov 2011'' * {{YouTube|xhHocuu26QE|Anitha Kumaraswamy}} Accessed Mar 2014 ** [http://www.indiadaily.com/editorial/6514.asp Kumaraswamy to form the Government in Karanataka]{{dead link|date=October 2017|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}''Accessed: 29 January 2006'' * [http://www.rediff.com/news/2006/jan/19spec.htm Man who could become Karnataka's CM] ''Accessed: 29 January 2006'' * [http://www.rediff.com/news/2006/jan/19spec.htm "Man who could become Karnataka's CM"] – [[rediff.com]] article dated 19 January 2006 * [http://www.karnataka.com/watch/hdk/ HDK Watch] * [https://web.archive.org/web/20060213134346/http://news.indiainfo.com/2006/01/20/2001betrayed-father-kumaraswamy.html I have not betrayed my father: H.D. Kumaraswamy]''Accessed: 29 January 2006'' * [https://web.archive.org/web/20060213134346/http://news.indiainfo.com/2006/01/20/2001betrayed-father-kumaraswamy.html Son of soil: IndiaInfo.com]''Accessed: 29 January 2006'' {{s-start}} {{s-off}} {{s-bef|before=ధరమ్‌సింగ్}} {{s-ttl|title=కర్నాటక ముఖ్యమంత్రి|years=2006 ఫిబ్రవరి 3 నుండి 2007 అక్టోబరు 9}} {{s-aft|after=బి.ఎస్.యడ్యూరప్ప}} |- {{S-end}} [[వర్గం:కర్ణాటక ముఖ్యమంత్రులు]] [[వర్గం:1959 జననాలు]] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:11వ లోక్‌సభ సభ్యులు]] [[వర్గం:15వ లోక్‌సభ సభ్యులు]] 3bqcqw9x5wer36i6hg51fj8t4421sqg 0 264078 4907995 3903819 2026-07-19T02:20:10Z స్వరలాసిక 13980 4907995 wikitext text/x-wiki '''కుందూరి ఈశ్వరదత్తు''' ప్రముఖ పత్రికా సంపాదకుడు. ఇతడు సుమారు నాలుగు దశాబ్దాలపాటు భారతదేశంలోని ప్రముఖ ఆంగ్ల దినపత్రికలలో సబ్-ఎడిటర్‌గా, అసిస్టెంట్ ఎడిటర్‌గా, ఎడిటర్‌గా, ఛీఫ్ ఎడిటర్‌గా వివిధ హోదాలలో పనిచేశాడు. ఇతడు [[అలహాబాద్]] నుండి వెలువడిన "ది లీడర్" ఆంగ్ల దినపత్రికకు [[సి.వై.చింతామణి]] తరువాత ప్రధాన సంపాదకునిగా వ్యవహరించాడు.ఇతడు జయపూర్ సంస్థానంలోను, [[హైదరాబాద్ రాజ్యం|హైదరాబాద్ స్టేట్‌]]లోను [[మీర్జా ఇస్మాయిల్]] దీవానుగా పనిచేసిన సమయంలో ఛీఫ్ పబ్లిసిటీ ఆఫీసర్‌గా సేవలను అందించాడు. "స్పార్క్స్ అండ్ ఫ్యూమ్స్", "మై పోర్‌ట్రైట్ గ్యాలరీ" వంటి రచనల ద్వారా ఇతడు దేశవిదేశాలలో రచయితగా పేరు గడించాడు.<ref>[http://www.yabaluri.org/Web%20(1978%20-%202008)/iswaraduttjul2006.htm ISWARA DUTT: AN EMINENT JOURNALIST - R. Ekambaracharyulu]{{Dead link|date=ఏప్రిల్ 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==వివరాలు== ఇతడు [[ఆంధ్రప్రదేశ్]] రాష్ట్రం, [[తూర్పు గోదావరి జిల్లా]], [[రాజమండ్రి]] పట్టణంలో [[1898]], [[సెప్టెంబరు 27]]న జన్మించాడు. ఇతని తండ్రి కె.వెంకటరత్నం ఆ ప్రాంతంలో ప్రధానోపాధ్యాయుడిగా, నిజమైన గాంధేయవాదిగా ప్రసిద్ధి చెందాడు. వెంకటరత్నం తన కుమారుడు ఈశ్వరదత్తుకు, అతని స్నేహితుడు [[కోటంరాజు రామారావు]]కు ఇంగ్లీషు నేర్పించాడు. కోటంరాజు రామారావు తదనంతర కాలంలో ప్రముఖ సంపాదకునిగా ఎదిగి [[జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ]] ఆరంభించిన "ది నేషనల్ హెరాల్డ్" పత్రికకు తొలి సంపాదకుడయ్యాడు. ఈశ్వరదత్తు విద్యాభ్యాసం [[రాజమండ్రి]], [[మచిలీపట్నం]]లలో గడిచింది. ఇతడు 1923లో నోబుల్ కాలేజి నుండి బి.ఎ.పట్టా పొందాడు. ఇతడు కళాశాలలో చదువుకునే సమయంలోనే జర్నలిజం పట్ల ఆసక్తిని కనబరచాడు. నోబుల్ కాలేజీనుండి వెలువడే "ఫ్రెష్‌మెన్స్ మ్యాగజైన్" అనే లిఖిత (టైపు) పత్రికకు సహ సంపాదకునిగా వ్యవహరించాడు. ఇతడు పాత్రికేయునిగా తన వృత్తిని అలహాబాద్‌నుండి వెలువడే "ది ఇండిపెండెంట్" అనే ఆంగ్లదినపత్రికతో ప్రారంభించాడు. తరువాత [[టంగుటూరి ప్రకాశం]] మద్రాసు నుండి నడిపిన "[[స్వరాజ్య పత్రిక|ది స్వరాజ్య]]"లో సబ్ ఎడిటర్‌గా కొంతకాలం పనిచేశాడు. తరువాత పోతన్ జోసెఫ్ సంపాదకత్వంలో వెలువడే ది వాయిస్ ఆఫ్ ఇండియా అనే ఆంగ్ల దినపత్రికకు మారాడు. తరువాత కొంతకాలానికి మళ్లీ స్వరాజ్య పత్రికలో చేరాడు. ఆ సమయంలో ఆ పత్రికలో [[ఖాసా సుబ్బారావు]], [[జి.వి. కృపానిధి]] సంపాదకవర్గంలో పనిచేసేవారు. [[ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం]] కులపతి [[కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి]] ఇతడిని తన కార్యాలయంలో పనిచేయడానికి ఆహ్వానించాడు. అక్కడ ఈశ్వరదత్తు కొన్ని నెలలు పనిచేశాడు. ఇతడు స్వరాజ్యలో పనిచేసినప్పుడు 12 మంది స్వాంతత్ర్య సమరయోధులు, మేధావుల గురించి వ్యాసాలు వ్రాశాడు. వాటిని తరువాత "స్పార్క్స్ అండ్ ఫ్యూమ్స్" అనే పేరుతో పుస్తకరూపంలో ప్రచురించాడు. ఈ పుస్తకం ఇతడికి రచయితగా మంచి గుర్తింపును తెచ్చిపెట్టింది. 1929లో [[ది హిందూ]] దినపత్రిక అప్పటి సంపాదకుడు ఎ.రంగస్వామి అయ్యంగార్ ఇతడిని హిందూ పత్రికలోనికి ఆహ్వానించాడు. ఇతడు హిందూలో చేరి "మద్రాస్ లెటర్" పేరుతో నెలనెలా రిపోర్టు పంపేవాడు. సి.వై.చింతామణి ఇతడిని "ది లీడర్" దిన పత్రికలో సహాయ సంపాదకునిగా పనిచేయడానికి ఆహ్వానించాడు. ఆ పత్రికలో దాదాపు 3 సంవత్సరాలు పనిచేసి తర్వాత ఆ పదవికి రాజీనామా చేసి స్వంతంగా "ట్వంటీయత్ సెంచురీ" అనే మాసపత్రికను ప్రారంభించాడు. ఆ పత్రికలో తేజ్ బహద్దూర్ సప్రూ, కె.ఎం.పానికర్, హుమయూన్ కబీర్, కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి, రాధా కుముద్ ముఖర్జీ, ఎం.చలపతిరావు, భోగరాజు పట్టాభి సీతారామయ్య, హీరేన్ ముఖర్జీ, కె.ఆర్.శ్రీనివాస అయ్యంగార్, కె.ఎస్.వెంకటరమణి వంటి మహామహులు వ్యాసాలు వ్రాశారు. పిఠాపురం రాజా [[రావు వేంకటకుమార మహీపతి సూర్యారావు|సూర్యారావు]] బహద్దూర్ 1937 సాధారణ ఎన్నికలలో పోటీ చేయదలచి పీపుల్స్ పార్టీని స్థాపించాడు. ఆ పార్టీ సిద్ధాంతాలను ప్రచారం చేయడానికి "ది పీపుల్స్ వాయిస్" అనే ఆంగ్ల దినపత్రికను ప్రారంభించి దానికి ఈశ్వరదత్తును సంపాదకునిగా నియమించాడు. అయితే ఆ పత్రిక ఒక ఏడాది మాత్రమే నడిచింది. మహారాజా ఎన్నికలలో ఓడిపోవడంతో ఆ పత్రిక మూతపడింది. ఆ పత్రిక మూతపడడంతో ఈశ్వరదత్తు మళ్ళీ అలహాబాదుకు వెళ్ళి తన మాసపత్రిక "ది ట్వంటీయత్ సెంచురీ"ని కొనసాగించాడు. 1938లో ఇతడు "ది పయొనీర్" పత్రికకు రెండు పర్యాయాలు సంపాదకునిగా వ్యవహరించాడు. జయపూర్ సంస్థానం దివాను సర్ మీర్జా ఇస్మాయిల్ 1942లో ఇతడిని జయపూర్‌కు ఆహ్వానించి పబ్లిసిటీ ఆఫీసర్‌గా ఉద్యోగం ఇచ్చాడు. అక్కడ ఇతడు నాలుగేళ్లు పనిచేశాడు. ఆ సమయంలో పౌరసంబంధాలకు సంబంధించిన అన్ని విషయాలలో దివానుకు సహకరించాడు. దీవాన్ ఆలోచనలకు అనుగుణంగా ఇతడు న్యూస్ లెటర్ (పక్షపత్రిక)ను ప్రారంభించాడు. "ఎథేనియం" అనే ఒక సాహిత్య ఫోరం ఇతని ఆధ్వర్యంలో నడిచింది. ఇతడు తన హయాంలో జయపూర్‌లో అఖిల భారత గ్రంథాలయోద్యమ సభను, PEN కాన్ఫరెన్సును నిర్వహించాడు. సర్ మీర్జా ఇస్మాయిల్ హైదరాబాద్ స్టేట్ దీవానుగా పదవిని చేపట్టినప్పుడు మళ్ళీ ఇతడిని హైదరాబాదుకు పబ్లిక్ రిలేషన్స్ ఆఫీసర్‌గా తీసుకువచ్చాడు. ఇతడు 1946లో ఆ పదవిని చేపట్టాడు కానీ పరిస్థితులు ఇద్దరికీ అనుకూలంగా లేకపోవడంతో మీర్జా ఇస్మాయిల్ మైసూర్ రాజ్యానికి 1947లో వెళ్లిపోయాడు. ఈశ్వరదత్తు 1948లో తన పదవికి రాజీనామా చేశాడు. తరువాత 1948 సెప్టెంబరులో ఇతడు హిందుస్తాన్ టైమ్స్ పత్రికలో సహాయ సంపాదకునిగా చేరాడు. 1949లో ఢిల్లీలో జర్నలిస్ట్స్ అసోసియేషన్ వ్యవస్థాపక సభ్యుడిగా ఉండి 1952-53లో ఆ సంస్థకు అధ్యక్షుడిగా పనిచేశాడు. ఇతడి పదవీకాలంలో ఇతడు పాత్రికేయుల సమస్యలను పరిష్కరించడానికి అనేక చర్యలను చేపట్టాడు. ఇతడు తన వృత్తిలో "ది లీడర్" దినపత్రికకు ఛీఫ్ ఎడిటర్‌గా చేరడంతో పతాక స్థాయికి ఎదిగాడు. కానీ ఆ పత్రికలో 15 నెలల కంటే ఎక్కువగా కొనసాగలేక పోయాడు. 1955లో పత్రిక యాజమాన్యంతో విభేదాల వల్ల తన పదవికి రాజీనామా చేశాడు. అలహాబాద్ వదిలి పెట్టిన తర్వాత ఈశ్వరదత్తు ఢిల్లీ చేరుకుని "ది న్యూ ఇండియా" అనే వారపత్రికను ప్రారంభించి కొన్ని నెలలు నడిపారు. ఇతడు ఆకాశవాణిలో అనేక ప్రసంగాలను చేశాడు. భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ చరిత్రను "సైక్లోపీడియా" అనే పేరుతో వ్రాయడం మొదలు పెట్టాడు కానీ 1967లో ఇతని హఠాన్మరణంతో ఆ రచన పూర్తి కాలేదు. ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:సంపాదకులు]] [[వర్గం:తూర్పు గోదావరి జిల్లా రచయితలు]] [[వర్గం:ఆంగ్ల రచయితలు]] [[వర్గం:1898 జననాలు]] [[వర్గం:1967 మరణాలు]] [[వర్గం:తూర్పు గోదావరి జిల్లా పాత్రికేయులు]] 14hirs6wyct9izo0cakiiby5o9u3e0u 0 273750 4907816 4325941 2026-07-18T12:59:08Z ~2026-40439-09 151927 /* రెవెన్యూ గ్రామాలు */ 4907816 wikitext text/x-wiki {{సమాచారపెట్టె తెలంగాణ మండలం|native_name=ఇందల్వాయి|district=నిజామాబాదు జిల్లా|mandal_hq=ఇందల్వాయి|villages=10|area_total=188|population_as_of=2016|population_total=37233|population_male=17958|population_female=19275|mandal_map=Telangana-mandal-Nizamabad Indalwai-2022.svg|pincode=503164}} '''ఇందల్వాయి మండలం,''' [[తెలంగాణ]] రాష్ట్రం, [[నిజామాబాద్ జిల్లా|నిజామాబాద్ జిల్లాకు]] చెందిన మండలం.<ref>{{Cite web |url=http://www.ourtelugunadu.com/wp-content/uploads/2018/02/229.-Nizamabad-Final.pdf |title=ఆర్కైవ్ నకలు |access-date=2019-02-04 |website= |archive-date=2019-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191209041557/http://www.ourtelugunadu.com/wp-content/uploads/2018/02/229.-Nizamabad-Final.pdf |url-status=dead }}</ref> ఇది సమీప పట్టణమైన [[నిజామాబాద్]] నుండి 33 కి. మీ. దూరంలోనూ ఉంది. 2016 లో జరిగిన జిల్లాల పునర్వ్యవస్థీకరణలో భాగంగా ఈ మండలాన్ని ఏర్పరచారు. <ref>{{Cite web|url=https://mines.telangana.gov.in/MinesAndGeology/Documents/GO's/New%20District%20Gos/Nizamabad.pdf|title=నిజామాబాదు జిల్లా|website=తెలంగాణ గనుల శాఖ|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220081912/https://mines.telangana.gov.in/MinesAndGeology/Documents/GO%27s/New%20District%20Gos/Nizamabad.pdf|archive-date=2021-12-20|access-date=2021-01-06}}</ref> దానికి ముందు కూడా ఈ మండల కేంద్రం ఇదే జిల్లాలో ఉండేది.<ref>{{Cite web|url=https://mines.telangana.gov.in/MinesAndGeology/Documents/GO's/New%20District%20Gos/Nizamabad.pdf|title=నిజామాబాదు జిల్లా|website=తెలంగాణ గనుల శాఖ|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220081912/https://mines.telangana.gov.in/MinesAndGeology/Documents/GO%27s/New%20District%20Gos/Nizamabad.pdf|archive-date=2021-12-20|access-date=2021-01-06}}</ref> ప్రస్తుతం ఈ మండలం [[నిజామాబాదు రెవెన్యూ డివిజను]]<nowiki/>లో భాగం. పునర్వ్యవస్థీకరణకు ముందు కూడా ఇదే డివిజనులో ఉండేది.ఈ మండలంలో 10 రెవెన్యూ గ్రామాలు ఉన్నాయి. మండల కేంద్రం [[ఇందల్వాయి]]. == గణాంకాలు == 2016 లో జరిగిన పునర్వ్యవస్థీకరణలో ఏర్పడిన ఈ మండల వైశాల్యం 188 చ.కి.మీ. కాగా, జనాభా 37,233. జనాభాలో పురుషులు 17,958 కాగా, స్త్రీల సంఖ్య 19,275. మండలంలో 8,559 గృహాలున్నాయి.<ref>{{Cite web|title=తెలంగాణ డిస్ట్రిక్ట్ అండ్ మండల్ షేప్ ఫైల్స్|url=https://data.telangana.gov.in/story/telangana-district-and-mandal-shape-files|archive-url=https://web.archive.org/web/20220717142415/https://data.telangana.gov.in/story/telangana-district-and-mandal-shape-files|archive-date=2022-07-17|access-date=2022-07-17|website=ఓపెన్ డేటా తెలంగాణ}}</ref> == 2016 లో ఏర్పడిన మండలం == ఇంతకుముందు [[ఇందల్వాయి]]  గ్రామం నిజామాబాద్ రెవెన్యూ డివిజను పరిధిలోని [[డిచ్‌పల్లి మండలం|డిచ్‌పల్లి మండల]] పరిధిలో ఉంది. 2014 లో తెలంగాణా ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా ఏర్పడిన తరువాత మొదటిసారిగా 2016 లో ప్రభుత్వం నూతన జిల్లాలు, రెవెన్యూ డివిజన్లు, మండలాల ఏర్పాటులో భాగంగా ఇందల్వాయి గ్రామాన్ని నూతన మండల కేంద్రంగా, అదే రెవెన్యూ డివిజను పరిధిలో 1+09 (పది) గ్రామాలుతో నూతన మండలంగా ది.11.10.2016 నుండి అమలులోకి తెస్తూ ప్రభుత్వం ఉత్తర్వులు జారీ చేసింది.<ref>{{Cite web |url=http://www.ourtelugunadu.com/wp-content/uploads/2018/02/229.-Nizamabad-Final.pdf |title=ఆర్కైవ్ నకలు |access-date=2019-02-04 |website= |archive-date=2019-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191209041557/http://www.ourtelugunadu.com/wp-content/uploads/2018/02/229.-Nizamabad-Final.pdf |url-status=dead }}</ref> == మండలం లోని గ్రామాలు == === రెవెన్యూ గ్రామాలు === # [[ఇందల్వాయి]] # [[త్రయంబకపేట]] # [[గన్నారం (డిచ్‌పల్లి)|గన్నారం]] # [[మల్లాపూర్ (డిచ్‌పల్లి)|మల్లాపూర్]] # [[సిర్నాపల్లి]] # [[వెంగల్‌పాడ్]] # [[గౌరారం (ధర్‌పల్లె)|గౌరారం]] # [[దొంకల్ (ధర్‌పల్లె)|దొంకల్]] # [[నల్లవెల్లి (ధర్‌పల్లి మండలం)|నల్లవెల్లి]] # [[లోలం]] == మూలాలు == {{మూలాలు}} == వెలుపలి లంకెలు == {{నిజామాబాదు జిల్లా మండలాలు}} [[వర్గం:2016 లో ఏర్పాటైన తెలంగాణ మండలాలు]] 3gi8myhla3o1mt328r1u9a5xcsbc8aw 0 276175 4907877 4827290 2026-07-18T16:03:46Z Pranayraj1985 29393 /* మతం, నివాస ప్రాంతాలు */ 4907877 wikitext text/x-wiki {{Infobox caste |caste_name= గుజ్జర్లు |image =[[File:Goojur_Sirdars_of_Rajpootana.jpg|250px]] |classification= |subdivisions= |populated_states= [[ఉత్తర ప్రదేశ్]] , [[పంజాబ్]] ,[[రాజస్థాన్]] , [[గుజరాత్]] , [[హిమాచల్ ప్రదేశ్]] , హర్యానా , [[జమ్మూ కాశ్మీర్]] , ఆజాద్ కాశ్మీర్ , బీహార్ , సింధ్ , గిల్గిత్-బాల్టిస్తాన్ , నురిస్తాన్ , ఖైబర్ పఖ్తున్ఖ్వా , సింధ్ , బలూచిస్తాన్ , ఢిల్లీ |languages= హిందీ , ఉర్దూ , [[గుజరీ భాష|గుజారి]] , పంజాబీ , హింద్కో , గుజరాతీ , రాజస్థానీ , పాష్టో , ఫార్సీ , భోజ్‌పురి , మార్వారీ , సింధి }} ==పరిచయం == [[భారతదేశం]], పాకిస్తాన్ ఆఫ్ఘనిస్తాన్ లో వ్యవసాయ, మతసంబంధమైన సమాజం. వీరు మధ్యయుగ కాలంలో గుజ్జర్లు పిలవబడ్డారు. ఈ పేరు మొదట్లో ఒక జాతికి చెందినదిగా తరువాతి కాలంలో ఒక పేరుగా కూడా భావించారు. సాంప్రదాయకంగా వారు వ్యవసాయం (ఎక్కువగా, పాడి, పశువుల పెంపకం) లో పాల్గొన్నప్పటికీ, గుర్జార్ [[సంస్కృతి]], మతం, వృత్తి, సాంఘిక-ఆర్ధిక స్థితి పరంగా అంతర్గతంగా భిన్నమైనది. గుజరాళ్ల చారిత్రాత్మక పాత్ర సమాజంలో వైవిధ్యభరితంగా ఉంది. ఒకవైపు వారు అనేక రాజ్యాలు, జిల్లాలు, పట్టణాలు, పట్టణాలు, గ్రామాల స్థాపకులు, చివరికి వారు తమ సొంత భూమిని కలిగి ఉన్నవారు కూడా ఉన్నారు.చారిత్రాత్మక సూచనలు 7 వ శతాబ్దం CE లో ఉత్తర భారతదేశంలో గుర్జారా యోధులు, సామాన్య ప్రజల గురించి మాట్లాడతాయి, అనేక గుజ్జర్లు రాజ్యాలు, రాజవంశాలు గురించి తెలియజేశారు. 10 వ శతాబ్దం తర్వాత చరిత్రలో ముందంజ వేసిన గుజార్లు ప్రారంభమయ్యాయి. తరువాత, అనేకమంది గుర్జర్ నాయకులు, పైకి యోధులు చరిత్రలో ప్రస్తావించారు. గుజరాత్, రాజస్థాన్ రాష్ట్రాలైన భారతీయ రాష్ట్రాలు బ్రిటీష్ అధికారాన్ని రాకముందే శతాబ్దాలుగా గుర్జడెసా, గుజ్జర్లు పిలిచేవారు. పాకిస్థానీ పంజాబ్ యొక్క గుజరాత్, గుజరాన్వాలా జిల్లాలు కూడా 8 వ శతాబ్దం నాటికి గుజ్జార్లతో సంబంధం కలిగి ఉన్నాయి, అదే ప్రాంతంలో ఒక గుజరా రాజ్యం ఉనికిలో ఉన్నప్పుడు. ఉత్తరప్రదేశ్ లోని సహరాన్పూర్ జిల్లా గతంలో గుజార్గా కూడా ప్రసిద్ధి చెందింది, గుజార్ జమీందార్లు పెద్ద సంఖ్యలో ఉండటం లేదా ఆ ప్రాంతంలో ఉన్న రైతు వర్గాల భూమి ఉండటం వలన.।<ref name="ref58vehaf">[http://books.google.co.in/books?id=HPa5TwBTd8oC&pg=PA94&dq Bharatiya Samantvaad], Ramsharan Sharma, राजकमल प्रकाशन</ref>.।<ref name="ref04vugiq">[http://books.google.com/?id=zxtuAAAAMAAJ&q=gurjar+in+ramayan&dq=gurjar+in+ramayan&cd=4 Gujjars of Jammu and Kashmir], Indira Gandhi Rashtriya Manav Sangrahalaya, Page 4, ''... 'Gurjar' is a sanskrit word which has been explained thus: Gur+Ujjar; 'Gur' means 'enemy' and 'ujjar' means 'destroyer'. The word means 'Destroyer of the enemy' ...''</ref><ref name="ref28cocej">[http://books.google.com/?id=CsjUAAAAMAAJ&cd=4&dq=Gurjar+origin&q=gurjar#search_anchor Census of India, Volume 20, Part 6, Issue 27], India. Office of the Registrar General, Manager of Publications, Page 7, 1961, ''... These people used to enjoy a title of 'Gorjan' (Leader of masses).In sanskrit the word Gurjar was used and now-a-days Gujjar is used in place of Gurjar which predicts the qualities of a warrior community ...''</ref>।<ref name="ref93rafah">[http://books.google.com/books?id=A00VAAAAMAAJ Sun-worship in ancient India], Lalta Prasad Pandey, Motilal Banarasidass, Page 245, 1971</ref>।<ref name="ref99lomof">[http://books.google.co.in/books?id=gUAvuYu-otEC&pg=PA64&dq Some aspects of ancient Indian culture], Devadatta Ramakrishna Bhandarkar, Asian Educational Services, Page 64, 1989, ISBN 978-81-206-0457-5</ref> ==చరిత్ర రాజ్య పాలన== క్రీస్తు పూర్వం 1, సా.శ. 1 మధ్యకాలంలో, గుజ్జర్లు ప్రాచీన పూర్వీకులు వలస రావడంతో అనేక తరంగాల వలసలు వచ్చారు. ।<ref name="ref06vefid">[http://persian.packhum.org/persian/index.jsp?serv=pf&file=80201011&ct=90 Juzr or Jurz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929130741/http://persian.packhum.org/persian/index.jsp?serv=pf&file=80201011&ct=90 |date=2007-09-29 }}, Persian Texts in Translation, The Packard Humanities Institute, Accessed 2007-05-31</ref>।<ref name="ref64libuj">[http://books.google.co.in/books?id=3aeQqmcXBhoC&pg=PA195&dq India: a history], John Keay, Grove Press, Page 95, 2001, ISBN 978-0-8021-3797-5</ref> భారతదేశంలో గుజ్జారులు హర్యానా, పంజాబ్, రాజస్థాన్, హిమాచల్ ప్రదేశ్, పడమర ఉత్తరప్రదేశ్ లలో కన్పిస్తారు. 6 నుండి 12 శతాబ్దాలలో వీరు [[క్షత్రియులు]] మరియు[[బ్రాహ్మణులు]]గా విభజింపబడ్డారు. దక్షిణ ఆసియాను ముస్లిములు పాలించినప్పుడు వీరిలో చాలా వరకూ ఇస్లాం మతంలోకి చేరారు. రాజస్థాన్, ఉత్తర ప్రదేశ్, మధ్యప్రదేశ్ వంటి రాష్ట్రాల్లో వీరు వెనుకబడిన తరగతులుగా పరిగణింపబడుచున్నారు. హిందూ గుజ్జారులలో చాలా వర్ణాలు ఉన్నాయి. గుజ్జారులలో చాలా వరకూ సూర్యవంశానికి చెందినవారు. ఉత్తర భారతదేశంలో రాజస్థాన్ లో భిన్మల్ అనే పట్టణాన్ని రాజధానిగా చేసుకుని కొంత ప్రాంతాన్ని పాలించారు. ।<ref name="Ramesh Chandra Majumdar 1977 153">{{cite book|title=The History and Culture of the Indian People: The classical age|author=Ramesh Chandra Majumdar|author2=Achut Dattatrya Pusalker|author3=A. K. Majumdar|author4=Dilip Kumar Ghose|author5=Vishvanath Govind Dighe|author6=((Bharatiya Vidya Bhavan))|publisher=Bharatiya Vidya Bhavan|year=1977|page=153}}</ref> ==మతం, నివాస ప్రాంతాలు== గుజ్జర్లు భాషాపరంగా, మతపరంగా విభిన్నమైనవి. వారు నివసిస్తున్న ప్రాంతం, దేశం భాష మాట్లాడగలిగినప్పటికీ, గుజార్స్ తమ సొంత భాషను కలిగి ఉంది, దీనిని గుజారీ అని పిలుస్తారు. వారు వివిధ హిందూ, ఇస్లాం, సిక్కు మతాన్ని అనుసరిస్తారు. హిందూ గుజార్స్ ఎక్కువగా రాజస్థాన్, హర్యానా, మధ్యప్రదేశ్, పంజాబ్ ప్లెయిన్స్, మహారాష్ట్ర, భారతదేశంలో పాకిస్తాన్, ఆఫ్ఘనిస్తాన్, భారత హిమాలయన్ ప్రాంతాలలో జమ్మూ & కాశ్మీర్, హిమాచల్ ఉత్తరాఖండ్, ఉత్తరప్రదేశ్, గర్వాల్, ఉన్నారు. == ఇవికూడా చూడండి == * [[లతా గుర్జరలు]] * [[గుర్జరదేశ]] ==మూలాలు== <references /> == వెలుపలి లంకెలు == * https://books.google.co.in/books?id=ywfsCgAAQBAJ&pg=PT303&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false [[వర్గం:భారతీయ మానవ జాతులు]] 8qjqav8vks77epunxzzedivunwfk8y4 0 280624 4907996 4858203 2026-07-19T02:20:49Z స్వరలాసిక 13980 /* చరిత్ర */ 4907996 wikitext text/x-wiki {{Infobox building |name = రాజ్‌భవన్ |native_name = |image =Raj Bhavan, Hyderabad.jpg |caption = |start_date = |completion_date= 1936 |room_count = |elevator_count = |cost = |floor_area = |architect = ఎరిక్ మర్రెట్, జైన్ యార్ జంగ్ |engineer = |main_contractor= |developer = |owner = [[తెలంగాణ ప్రభుత్వం]] |size= {{convert|21.5|acre|ha|1}} |management = |references = [http://governor.tsap.nic.in/RB-History.html రాజ్‌భవన్ చరిత్ర (గవర్నర్ అధికారిక జాలగూడు)] }} '''లోక్‌భవన్ (రాజ్‌భవన్), లో'''[[హైదరాబాదు]] లోని [[సోమాజీగూడ, హైదరాబాదు|సోమాజీగూడ]] ప్రాంతంలో ఉన్న ప్రభుత్వ భవనం. ఇది రాష్ట్ర [[గవర్నరు]] అధికారిక నివాసం.<ref>రాజ్‌భవన్,ఆదాబ్ హైదరాబాదు, మల్లాది కృష్ణానంద్, 2014, హైదరాబాదు, పుట. 128</ref> == చరిత్ర == సోమాజీగూడాకు చెందిన నవాబ్ షారోజ్ జంగ్, సయ్యద్ అఖిల్ బిల్‌గ్రామీ నివాస స్థలాన్ని 1930లో [[నిజాం]] రాజు [[మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్]] కొనుగోలు చేసి తమ ఆస్థానంలో పనిచేసే ప్రధానమంత్రికి గృహాలకోసం నిర్మించాడు. సర్ అక్బర్ హైద్రీ (1936-41), నవాబ్ చత్తారీ (1941-46), [[మీర్జా ఇస్మాయిల్]] (1946-47), మెహిదీ యార్ జంగ్ (నవంబరు-డిసెంబరు 1947), [[మీర్ లాయక్ అలీ|మీర్​ లాయక్​ అలీ]] (1947-48) మొదలైన వారు ఈ భవనంలో నివసించారు. == నిర్మాణం == [[దస్త్రం:Bathukamma Celebrations in Raj Bhavan, Hyderabad (01.10.2019) 70.jpg|thumb|268x268px|2019 బతుకమ్మ వేడుకల సందర్భంగా అలంకరించబడిన రాజ్‌భవన్]] ఎరిక్ మర్రెట్, [[జైన్ యార్ జంగ్]] ఆధ్వర్యంలో 1930నాటి అంతర్జాతీయ స్థాయి డిజైన్లతో ఓడ ఆకారంలో 21.5 ఎకరాల్లో ఈ భవనం నిర్మించబడింది. ఇందులోని దర్బార్ హాలును 1936లో నిర్మించారు. ఇస్లామిక్ ఆర్చ్ సిమెంట్ జాలీలుతో ఉన్న ఈ భవనం నిజాం రాజులు నిర్మించిన అందమైన భవనాల్లో ఒకటిగా నిలుస్తుంది. == కార్యక్రమాలు== # తెలంగాణ ముఖ్యమంత్రి, మంత్రుల ప్రమాణస్వీకారాలు<ref name="కల్వకుంట్ల చంద్రశేఖర్‌రావు అనే నేను..అంతఃకరణ శుద్ధితో..">{{cite news |last1=నమస్తే తెలంగాణ |first1=తెలంగాణ వార్తలు |title=కల్వకుంట్ల చంద్రశేఖర్‌రావు అనే నేను..అంతఃకరణ శుద్ధితో.. |url=https://www.ntnews.com/TelanganaNews-in-Telugu/cm-kcr-swearing-ceremony-at-raj-bhavan-2018-1-2-590571.html |accessdate=3 June 2019 |date=14 December 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190603153402/https://www.ntnews.com/TelanganaNews-in-Telugu/cm-kcr-swearing-ceremony-at-raj-bhavan-2018-1-2-590571.html |archivedate=3 June 2019}}</ref> # ఉగాది వేడుకలు<ref name="Hyderabad: Pre-Ugadi celebrations at Raj Bhavan today">{{cite news |last1=The Hans India |first1=Telangana |title=Hyderabad: Pre-Ugadi celebrations at Raj Bhavan today |url=https://www.thehansindia.com/telangana/hyderabad-pre-ugadi-celebrations-at-raj-bhavan-today-518352 |accessdate=3 June 2019 |publisher=Roja Mayabrahma |date=5 April 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190603155532/https://www.thehansindia.com/telangana/hyderabad-pre-ugadi-celebrations-at-raj-bhavan-today-518352 |archivedate=3 June 2019}}</ref> # ఇఫ్తార్‌ విందు<ref name="గవర్నర్‌ ఇఫ్తార్‌ విందు.. సందడిగా రాజ్‌భవన్‌!">{{cite news |last1=ఈనాడు |first1=హైదరాబాదు |title=గవర్నర్‌ ఇఫ్తార్‌ విందు.. సందడిగా రాజ్‌భవన్‌! |url=https://www.eenadu.net/archivespage/archivenewsdetails/106476/02-06-2019/latestnews/n |accessdate=3 June 2019 |date=2 June 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190603153929/https://www.eenadu.net/archivespage/archivenewsdetails/106476/02-06-2019/latestnews/n |archivedate=3 June 2019}}</ref> # [[బతుకమ్మ]] సంబరాలు == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} == ఇతర లంకెలు == * [https://web.archive.org/web/20190608223041/http://governor.tsap.nic.in/ గవర్నర్ అధికారిక జాలగూడు] Retrieved 3 June 2019. * [https://web.archive.org/web/20190608222520/http://governor.tsap.nic.in/RB-History.html రాజ్‌భవన్ చరిత్ర (గవర్నర్ అధికారిక జాలగూడు)] Retrieved 3 June 2019. {{లోక్‌భవన్}} [[వర్గం:తెలంగాణ ప్రభుత్వం]] [[వర్గం:1936 స్థాపితాలు]] [[వర్గం:హైదరాబాదు రాజభవనాలు]] [[వర్గం:హైదరాబాదు వారసత్వ నిర్మాణాలు]] [[వర్గం:భారతదేశంలోని గవర్నర్ల భవనాలు]] [[వర్గం:భారతదేశంలోని అధికారిక నివాసాలు]] ent8ccidxji4sefmci4xjeltys1u0kx 0 291413 4908052 4431440 2026-07-19T05:17:27Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4908052 wikitext text/x-wiki {{Infobox protected area | name = శ్రీ వేంకటేశ్వర జాతీయ ఉద్యానవనం | alt_name = | iucn_category = II | photo = Sri Venkateswara National Park Tirumala Hills 01.jpg | photo_alt = | photo_caption = Sri Venkateswara National Park on Tirumala Hills | photo_width = 240px | map = India Andhra Pradesh | map_alt = | map_caption = Location in India | map_width = | location = చిత్తూరు జిల్లా, ఆంధ్రప్రదేశ్, భారతదేశం | nearest_city = తిరుపతి | coords = {{coord|13|45|4|N|79|20|16|E|format=dms|display=inline,title}} | coords_ref = <ref>{{cite web |url=http://forest.ap.nic.in/WL%20svnp.htm |title=Sri Venkateswara National Park |publisher=Andhra Pradesh Forest Department |accessdate=2012-07-30 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150430045712/http://forest.ap.nic.in/WL%20svnp.htm |archivedate=2015-04-30 }}</ref> | area_km2 = 353 | established = సెప్టెంబర్, 1989 | visitation_num = | visitation_year = | governing_body = | world_heritage_site = | url = }} '''శ్రీ వేంకటేశ్వర జాతీయ ఉద్యానవనం''' [[ఆంధ్రప్రదేశ్]] రాష్ట్రంలోని [[చిత్తూరు]] జిల్లాలోని [[తిరుపతి]] నగరానికి చేరువలో ఉంది. ==చరిత్ర== ఈ ఉద్యానవనాన్ని [[1989]] లో జాతీయ ఉద్యనవనంగా ప్రకటించారు. ఇది 353 చదరపు కిలోమీటర్ల వైశాల్యంలో విస్తరించి ఉంది. ఈ ప్రాంతం తిరుపతి నగరానికి 15 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న [[శేషాచలం]] అటవీ ప్రాంతంలో ఉంది.<ref>{{cite web|title=Tirumala Forest Fire threatens safety of Tirupati Balaji Temple|url=http://news.biharprabha.com/2014/03/tirumala-forest-fire-threatens-safety-of-tirupati-balaji-temple/|work=IANS|publisher=news.biharprabha.com|accessdate=27 October 2019|archive-date=20 మార్చి 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140320223058/http://news.biharprabha.com/2014/03/tirumala-forest-fire-threatens-safety-of-tirupati-balaji-temple/|url-status=dead}}</ref> ==జంతు, వృక్ష సంపద== ఈ ఉద్యానవనంలో నక్కలు, హైనాలు, చిరుతలు, పాంథర్‌లు, ఎలుగు బంట్లు, అడవి కుక్కలు, అడవి పిల్లులు, ఎగిరే బల్లులు వంటి ఎన్నో రకాల వన్యప్రాణులకు ఆవాసంగా ఉంది. ఇందులో తేమతో కూడిన ఆకురాల్చే అడవులు, పొడి ఆకురాల్చే అడవులు ఉన్నాయి. ఇందులో ఎర్ర సాండర్స్, షోరియా తాలూరా, షోరియా థంబుర్గ్గియా, టెర్మినాలియా పల్లిడా, గంధపు చెక్క, సైకాస్ బెడ్‌డోమీ, సిజిజియం ఆల్టర్నిఫోలియం, సైలోటం నుడమ్ వంటి అరుదైన స్థానిక మొక్కల జాతులు ఈ ప్రాంతంలో పెరుగుతాయి ==మరిన్ని విశేషాలు== ఈ ఉద్యానవనంలో తలకోన, గుండలకోన, గుంజనా వంటి జలపాతాలు ఉంటాయి.  భారత ప్రభుత్వం 2010 లో శేషాచలం కొండలను భారతదేశ జీవగోళ నిల్వలలో ఒకటిగా ప్రకటించడంతో, ఈ జాతీయ ఉద్యానవనం దానిలో భాగమైంది. == దేవాలయాలు == * [[సిద్ధేశ్వరస్వామి దేవాలయం (తలకోన)|సిద్ధేశ్వరస్వామి దేవాలయం]]: ఈ దేవాలయం ద్రావిడ శైలిలో నిర్మించబడింది. ఇక్కడి ప్రధాన దేవత [[శివుడు]]. ==మూలాలు== {{Reflist}} [[వర్గం:భారతదేశ ఉద్యానవనాలు]] [[వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్ అభయారణ్యాలు]] rr5v3xgqi48m39f7ai4ylkt19fj99o6 0 295580 4907874 4871425 2026-07-18T16:00:48Z Pranayraj1985 29393 4907874 wikitext text/x-wiki {{use dmy dates|date=November 2016}} {{use Indian English|date=November 2016}} {{Infobox country | common_name = కలచూరి రాజవంశం | conventional_long_name = మాహిష్మతి కలచూరియులు | year_start = 6వ శతాబ్దం | year_end = 7వ శతాబ్దం | image_map =<center> <mapframe text="[[Find spot]]s of the inscriptions issued by the Kalachuris of Mahishmati (map of India){{sfn|Om Prakash Misra|2003|p=13}}{{sfn|Charles Dillard Collins|1988|p=6}}" width="300" height="350" zoom="5" longitude="74.91" latitude="22.03" align="center"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": { "marker-symbol": "monument", "title": "[[Abhona]]" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [73.9271644, 20.4796816] } }, { "type": "Feature", "properties": { "marker-symbol": "monument", "title": "[[Sankheda]]", "description": "Also known as Sankhera" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [73.5814967, 22.1715494] } }, { "type": "Feature", "properties": { "marker-symbol": "monument", "title": "[[Sarsavani]]", "description": "Also known as Sarsavni" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [73.2352525, 20.7275464] } }, { "type": "Feature", "properties": { "marker-symbol": "monument", "title": "[[Ujjain]]" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [75.7849097, 23.1793013] } }, { "type": "Feature", "properties": { "marker-symbol": "monument", "title": "[[Vadnagar]]", "description": "Also known as Anandapura" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [72.6165643, 23.7757259] } }, { "type": "Feature", "properties": { "marker-symbol": "monument", "title": "[[Vadner]]" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [74.5170319, 19.4478632] } }, { "type": "Feature", "properties": { "marker-symbol": "monument", "title": "[[Vidisha]]" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [77.8081363, 23.5251102] } }, { "type": "Feature", "properties": { "marker-symbol": "star", "title": "[[Mahishmati]]", "description": "No Kalachuri inscriptions have been found at Mahishmati, but literary evidence suggests that it was the dynasty's capital.", "comment": "Mandhata; Maheshwar is fairly close", "marker-color": "000080" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.1522879, 22.2507773] } } ] } </mapframe></center> | image_map_caption = | government_type = monarchy | capital = మాహిష్మతి | p1 = వాకాటకులు | p2 = విష్ణుకుండినులు | p3 = త్రైకూటక రాజవంశం | p4 = ఔలికరాలు | s1 = చాళుక్యులు | religion = శైవం | common_languages = సంస్కృతం | today = భారతదేశం }} '''కలచూరి రాజవంశం''' సా. శ. 6 నుంచి 7 వ శతాబ్దాల మధ్య పశ్చిమ-మధ్య భారతదేశంలో పాలించిన ఒక భారతీయ రాజవంశం. వారిని హైహయులు లేదా "ప్రారంభ కలాచూరీలు" అని కూడా పిలుస్తారు. కలచూరి భూభాగంలో ప్రస్తుత గుజరాత్, మధ్యప్రదేశ్, మహారాష్ట్ర ప్రాంతాలు ఉన్నాయి. వారి రాజధాని బహుశా మహిష్మతి వద్ద ఉందని భావిస్తున్నారు. ఎల్లోరా, ఎలిఫెంటా గుహ స్మారక చిహ్నాలను కలచూరి పాలనలో నిర్మించినట్లు శాసనాల, నాణేల ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి. రాజవంశం మూలం అనిశ్చితం. 6 వ శతాబ్దంలో కలచూరిలు గతంలో గుప్తులు, వాకాటకులు, విష్ణుకుండినులు పాలించిన భూభాగాల మీద నియంత్రణ సాధించారు. శిలాశాసనంలో ముగ్గురు కలచూరి రాజులు మాత్రమే పేర్కొనబడ్డారు: శంకరగాన, కృష్ణరాజు, బుద్ధరాజు. 7 వ శతాబ్దంలో కలచూరిలు శక్తిని వాతాపిలోని చాళుక్యులు పడగొట్టారు. ఒక సిద్ధాంతం త్రిపురి, కళ్యాణి తరువాతి కలచూరి రాజవంశాలను మహిష్మతి కలచూరిలతో కలుపుతుంది. == భూభాగం == కలచూరి శాసనాల ప్రకారం, రాజవంశం ఉజ్జయిని, విదిషా, ఆనందపురాలను నియంత్రించింది. వారి రాజధాని మాళ్వా ప్రాంతంలోని మహిష్మతి అని సాహిత్య ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి.{{sfn|Charles Dillard Collins|1988|p=9}} ఈ రాజవంశం విదర్భను కూడా నియంత్రించింది. అక్కడ వారు ఒకతక, విష్ణుకుండిన రాజవంశాల తరువాత పాలన సాధించారు.{{sfn|Charles Dillard Collins|1988|p=9}} 6 వ శతాబ్దం మధ్యకాలంలో కలచురిలు ఉత్తర కొంకణాన్ని (ఎలిఫెంటా పరిసరప్రాంతాలు) జయించారు. ఇక్కడ వారు త్రైకుటకా రాజవంశం తరువాత పాలన సాధించారు.{{sfn|Charles Dillard Collins|1988|p=9}} == చరిత్ర== === కృష్ణరాజ === [[File:Silver coin of Krishnaraja Kalachuri.jpg|thumb|300px|కృష్ణరాజ వెండి నాణెం]] [[File:Kalachuri Feudatories in Malwa and Vidarbha King Kalahasila Circa AD 575-610.jpg|thumb|300px|కలచురి పాలెగాడు రాజా కలహశిల నాణెం సిర్కా (575-610).]] కలచూరిల మూలం అనిశ్చితం.{{sfn|Charles Dillard Collins|1988|p=9}} కృష్ణరాజు (మ. 550-575) రాజవంశం తొలి పాలకుడు. త్రైకూటకా, గుప్త రాజులు జారీ చేసిన మునుపటి నాణేల రూపకల్పనను అనుకరిస్తూ బ్రాహ్మి లిపి పదాలు కలిగి ఉన్న నాణేలను ఆయన విడుదల చేశాడు. ఎద్దును కలిగి ఉన్న అతని నాణేలు స్కందగుప్తా జారీ చేసిన నాణేల మీద ఆధారపడి ఉంటాయి. ఆయన పాలన తరువాత సుమారు 150 సంవత్సరాలు ఆయన వెండి నాణేలు విస్తృతంగా చలామణి చేయబడ్డాయి.{{sfn|Charles Dillard Collins|1988|p=9}} కృష్ణరాజు నాణేలు ఆయనను పరమ-మహేశ్వరుడు (శివుని భక్తుడు) గా అభివర్ణిస్తాయి. ఆయన కుమారుడు శంకరగన శాసనం ఆయన పుట్టినప్పటి నుండి పశుపతి (శివ) భక్తుడని పేర్కొంది.{{sfn|Charles Dillard Collins|1988|p=9}} చారిత్రాత్మక ఆధారాలు ఆయన ఎలిఫంటా గుహల వద్ద ఉన్న శైవ స్మారక కట్టడాలను, ఆయన నాణేలు కనుగొనబడిన ఎల్లోరాలోని బ్రాహ్మణ గుహలలో మొట్టమొదటివిగా రూపొందించబడి ఉండవచ్చని సూచిస్తున్నాయి.{{sfn|Charles Dillard Collins|1988|pp=9-10}}{{sfn|Geri Hockfield Malandra|1993|p=6}}{{sfn|Charles Dillard Collins|1988|p=9}} === శంకరగాన === ఉజ్జయిని, నిర్గుండిపద్రాకా నుండి జారీ చేయబడిన తన సొంత శాసనాల ద్వారా శంకరాగన (r. C. సా.శ.575-600) ఈ రాజవంశం ప్రారంభపాలకుడు అని ధ్రువీకరించబడింది. ఆయన ఉజ్జయినిలో మంజూరు చేయబడిన శాసనం రాజవంశం తొలి ఎపిగ్రాఫికు వ్రాతపూర్వక ఆధారాలు లభించాయి.{{sfn|Charles Dillard Collins|1988|p=10}} శకరగాన గుప్త చక్రవర్తి స్కందగుప్తుడు బిరుదులను స్వీకరించాడు. ఆయన గతంలో గుప్తుల అధికారం క్రింద ఉన్న పశ్చిమ మాళ్వాను జయించాడని ఇది సూచిస్తుంది. ఆయన రాజ్యంలో ప్రస్తుత గుజరాతులోని కొన్ని భాగాలు కూడా ఉన్నాయి.{{sfn|Charles Dillard Collins|1988|p=10}} తన తండ్రిలాగే శంకరగాన తనను తాను పరమ-మహేశ్వరుడు (శివుని భక్తుడు) గా అభివర్ణించాడు.{{sfn|Charles Dillard Collins|1988|p=10}} === బుద్ధరాజు === ప్రారంభ కలచురి రాజవంశం చివరి పాలకుడు బుద్ధరాజు. ఆతన శంకరగాన కుమారుడు.{{sfn|Charles Dillard Collins|1988|p=10}}బుద్ధరాజు తూర్పు మాళ్వాను జయించాడు. కాని ఆయన బహుశా పశ్చిమ మాళ్వాను వల్లభీ పాలకుడి చేతిలో ఓడిపోయాడు. తన పాలనలో చాళుక్య రాజు మంగలేషా సా.శ. 600 తరువాత కొంతకాలం దక్షిణాన కలచురి రాజ్యం మీద దాడి చేశాడు. బుద్ధరాజు సా.శ.609-610 (360 KE) విదిషా, సా.శ. 610-611 (361 KE) ఆనందపురా శాసనాల ద్వారా ఈ దాడి పూర్తి విజయం సాధించలేదని అంచనా వేయబడింది.{{sfn|Charles Dillard Collins|1988|p=10}} బుద్ధరాజు రెండవ చాళుక్య దండయాత్రలో (మంగలేషా, {{sfn|Durga Prasad Dikshit|1980|p=57}} లేదా ఆయన మేనల్లుడు రెండవ పులకేశి) తన సార్వభౌమత్వాన్ని కోల్పోయి ఉండవచ్చని భావిస్తున్నారు.{{sfn|Charles Dillard Collins|1988|p=10}}మంగలేష కలచురిలను ఓడించాడని చాళుక్య శాసనాలు పేర్కొన్నాయి. కాని ఈ విజయాల ఘనతను పులకేశికి ఇవ్వలేదు; అందువలన చాంగూయ పాలకుడు మంగలేషా కలచురి అధికారాన్ని అంతం చేసాడని తెలుస్తోంది. {{sfn|Durga Prasad Dikshit|1980|p=57}} తన తండ్రి, తాత వలె బుద్ధరాజు తనను తాను పరమ-మహేశ్వరుడు (శివుని భక్తుడు) గా అభివర్ణించాడు. ఆయన రాణి అనంత-మహాయి పశుపత వర్గానికి చెందినవారు.{{sfn|Charles Dillard Collins|1988|p=10}} === వారసులు === బుద్ధరాజు వారసుల గురించి కచ్చితమైన సమాచారం అందుబాటులో లేదు. కాని సా.శ. 687 నాటికి కలాచూరీలు చాళుక్యుల పాలెగాళ్ళు అయ్యారు.{{sfn|Charles Dillard Collins|1988|p=10}} శంఖేద వద్ద తారాలస్వామి అనే యువరాజు జారీ చేసిన ఒక శాసనం కనుగొనబడింది (ఇక్కడ శంకరాగణ శాసనాలలో ఒకటి కూడా కనుగొనబడింది). ఈ శాసనం తారాలస్వామిని శివుని భక్తుడని, ఆయన తండ్రి మహారాజా నన్నను "కటచురి" కుటుంబ సభ్యుడిగా అభివర్ణించింది. ఈ శాసనం పేర్కొనబడని యుగం 346 సంవత్సరానికి చెందినది. ఆ యుగాన్ని కాలచురి శకం అని ఊహిస్తే, తారాలస్వామి శంకరగానకు సమకాలీనుడు. అయితే తారాలస్వామి నన్నా ఇతర కలచురి రికార్డులలో పేర్కొనబడలేదు. అలాగే ఇతర కలచురి శాసనాల మాదిరిగా కాకుండా ఈ శాసనం లోని తేదీని దశాంశ సంఖ్యలలో పేర్కొన్నారు. అంతేకాక శాసనం లోని కొన్ని వ్యక్తీకరణలు 7 వ శతాబ్దపు సెంద్రకా శాసనాల నుండి అరువు తెచ్చుకున్నట్లు తెలుస్తుంది. ఈ సాక్ష్యాల కారణంగా వి. వి. మిరాషి తారాలస్వామి శాసనాన్ని నకిలీదిగా భావించారు.{{sfn|Charles Dillard Collins|1988|pp=10-11}} వి. వి. మిరాషి త్రిపురి కలచురిలను ప్రారంభ కలచురి రాజవంశంతో అనుసంధానించాడు. ప్రారంభ కలచురిలు తమ రాజధానిని మహిష్మతి నుండి కలంజారాకు, అక్కడి నుండి త్రిపురికి తరలించారని ఆయన సిద్ధాంతీకరించారు.{{sfn|V. V. Mirashi|1974|p=376}} == సాంస్కృతిక కార్యక్రమాలు == === ఎలిఫెంటా గుహలు === [[File:Elephanta Caves (27737333312).jpg|thumb|[[Elephanta Caves]]]] ముంబై సమీపంలోని ఎలిఫెంటా ద్వీపంలో కొంకణ తీరం వెంట ఉన్న ఎలిఫెంటా గుహలు శైవ స్మారక చిహ్నాలను కలిగి ఉన్నాయి. ఈ స్మారక చిహ్నాలు కృష్ణరాజుతో (ఆయనను శవితుడు అని కూడా పేర్కొంటారు) సంబంధం కలిగి ఉన్నాయని చారిత్రక ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి.{{sfn|Geri Hockfield Malandra|1993|p=6}}కలచురిలు నిర్మించిన కొన్ని ఎలిఫాంటా స్మారక కట్టడాలు వీరు కొంకణ తీరానికి పాలకులుగా ఉన్నట్లు తెలుస్తుంది.{{sfn|Geri Hockfield Malandra|1993|p=6}} కృష్ణరాజు వెండి నాణేలు కొంకణ తీరం వెంబడి, సల్సెటు ద్వీపంలో (ఇప్పుడు ముంబైలో భాగం), నాసికు జిల్లాలో కనుగొనబడ్డాయి.{{sfn|Geri Hockfield Malandra|1993|p=6}} ఆయన రాగి నాణేలలో సుమారు 31 ఎలిఫెంటా ద్వీపంలో కనుగొనబడ్డాయి. ఇది ఆయన ద్వీపంలోని ప్రధాన గుహ ఆలయానికి పోషకుడని సూచిస్తుంది.{{sfn|Charles Dillard Collins|1988|pp=9-10}} నమిస్మాటిస్టు శోభన గోఖలే అభిప్రాయం ఆధారంగా ఈ తక్కువ-విలువైన నాణేలు గుహ తవ్వకాలలో పాల్గొన్న కార్మికుల వేతనాలు చెల్లించడానికి ఉపయోగించబడి ఉండవచ్చని భావిస్తున్నారు.{{sfn|Charles Dillard Collins|1988|p=10}} === ఎల్లోరా గుహలు === [[File:Ellora, cave 29, Ravana shaking Mount Kailasa (9841650413).jpg|thumb|ఎల్లోరా గుహ నం:29]] ఎల్లోరాలోని బ్రాహ్మణ గుహలలో మొట్టమొదటిది కలచూరి పాలనలో, బహుశా కలచూరి పోషణలో నిర్మించినట్లు కనిపిస్తుంది. ఉదాహరణకు ఎల్లోరా గుహ నం 29 ఎలిఫెంటా గుహలతో నిర్మాణ, ఐకానోగ్రాఫికు సారూప్యతలను చూపిస్తుంది.{{sfn|Geri Hockfield Malandra|1993|p=6}} కేవ్ నెంబర్ 21 (రామేశ్వర) ముందు ఎల్లోరాలో లభించిన ప్రారంభకాల నాణెం కృష్ణరాజు జారీ చేసిందిగా గుర్తించబడుతుంది.{{sfn|Charles Dillard Collins|1988|p=9}} == పాలకులు == మాళ్వా కలచూరి రాజవంశం పాలకులు వారి పాలనాకాలం (బ్రాకెట్లలో పేర్లు) ఈ క్రిందివి:{{sfn|Ronald M. Davidson|2012|p=37}} * కృష్ణరాజు (కారజా), ఆర్. సి. సా.శ. 550-575 * శంకరగాన (శంకరగాన), ఆర్. సి. సా.శ. 575-600 * బుద్ధరాజు (బుద్ధరాజ), ఆర్. సి. సా.శ. 600-625 == ఇవికూడా చూడండి == * [[:en:Kalachuri Era|కలచురి శకం]], కలచురిలు కాలనిర్ణయానికి ఉపయోగించారు. అందుకని వారి పేరుతో పిలువబడింది. * [[కల్యాణి కలచురులు]] == మూలాలు == {{reflist|30em}} == ఆధార గ్రంథాలు == {{ref begin}} * {{cite book |author=Charles Dillard Collins |title=The Iconography and Ritual of Siva at Elephanta |url=https://books.google.com/books?id=pQNi6kAGJQ4C |publisher=SUNY Press |year=1988 |isbn=9780887067730 }} * {{cite book |author=Durga Prasad Dikshit |title=Political History of the Chālukyas of Badami |url=https://books.google.com/books?id=lEB11tKmCgcC&pg=PA152 |year=1980 |publisher=Abhinav |oclc=8313041 }} * {{cite book |author=Geri Hockfield Malandra |title=Unfolding A Mandala: The Buddhist Cave Temples at Ellora |url=https://books.google.com/books?id=MU44LPu3mbUC |publisher=SUNY Press |year=1993 |isbn=9780791413555 }} * {{cite book |author=Ronald M. Davidson |title=Indian Esoteric Buddhism: A Social History of the Tantric Movement |publisher=Columbia University Press |year=2012 |url=https://books.google.com/books?id=nwyeIyWTlEMC |isbn=9780231501026 }} * {{cite book |author=V. V. Mirashi |authorlink=Vasudev Vishnu Mirashi |title=Bhavabhuti |publisher=Motilal Banarsidass |year=1974 |url=https://books.google.com/books?id=hLGgZOzTYzsC&pg=PA376 |isbn=9788120811805 }} {{ref end}} == అదనపు అధ్యయనాలు == * {{cite book |author=R. K. Sharma |title=The Kalachuris and their times |url=https://books.google.com/books?id=iK0BAAAAMAAJ |year=1980 |publisher=Sundeep |oclc=7816720 }} ==వెలుపలి లింకులు== {{commons category|Kalachuri Empire}} *[http://coinindia.com/galleries-kalachuri-mahismati.html Coins of the Early Kalachuris] [[వర్గం:History of Gujarat]] [[వర్గం:History of Madhya Pradesh]] [[వర్గం:History of Maharashtra]] [[వర్గం:Dynasties of India]] [[వర్గం:కాలచుర్యులు]] [[వర్గం:ఈ వారం వ్యాసాలు]] i7ps703p73zctfohbcikaxnqb3au2vm 4907875 4907874 2026-07-18T16:01:35Z Pranayraj1985 29393 /* ఇవికూడా చూడండి */ 4907875 wikitext text/x-wiki {{use dmy dates|date=November 2016}} {{use Indian English|date=November 2016}} {{Infobox country | common_name = కలచూరి రాజవంశం | conventional_long_name = మాహిష్మతి కలచూరియులు | year_start = 6వ శతాబ్దం | year_end = 7వ శతాబ్దం | image_map =<center> <mapframe text="[[Find spot]]s of the inscriptions issued by the Kalachuris of Mahishmati (map of India){{sfn|Om Prakash Misra|2003|p=13}}{{sfn|Charles Dillard Collins|1988|p=6}}" width="300" height="350" zoom="5" longitude="74.91" latitude="22.03" align="center"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": { "marker-symbol": "monument", "title": "[[Abhona]]" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [73.9271644, 20.4796816] } }, { "type": "Feature", "properties": { "marker-symbol": "monument", "title": "[[Sankheda]]", "description": "Also known as Sankhera" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [73.5814967, 22.1715494] } }, { "type": "Feature", "properties": { "marker-symbol": "monument", "title": "[[Sarsavani]]", "description": "Also known as Sarsavni" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [73.2352525, 20.7275464] } }, { "type": "Feature", "properties": { "marker-symbol": "monument", "title": "[[Ujjain]]" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [75.7849097, 23.1793013] } }, { "type": "Feature", "properties": { "marker-symbol": "monument", "title": "[[Vadnagar]]", "description": "Also known as Anandapura" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [72.6165643, 23.7757259] } }, { "type": "Feature", "properties": { "marker-symbol": "monument", "title": "[[Vadner]]" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [74.5170319, 19.4478632] } }, { "type": "Feature", "properties": { "marker-symbol": "monument", "title": "[[Vidisha]]" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [77.8081363, 23.5251102] } }, { "type": "Feature", "properties": { "marker-symbol": "star", "title": "[[Mahishmati]]", "description": "No Kalachuri inscriptions have been found at Mahishmati, but literary evidence suggests that it was the dynasty's capital.", "comment": "Mandhata; Maheshwar is fairly close", "marker-color": "000080" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [76.1522879, 22.2507773] } } ] } </mapframe></center> | image_map_caption = | government_type = monarchy | capital = మాహిష్మతి | p1 = వాకాటకులు | p2 = విష్ణుకుండినులు | p3 = త్రైకూటక రాజవంశం | p4 = ఔలికరాలు | s1 = చాళుక్యులు | religion = శైవం | common_languages = సంస్కృతం | today = భారతదేశం }} '''కలచూరి రాజవంశం''' సా. శ. 6 నుంచి 7 వ శతాబ్దాల మధ్య పశ్చిమ-మధ్య భారతదేశంలో పాలించిన ఒక భారతీయ రాజవంశం. వారిని హైహయులు లేదా "ప్రారంభ కలాచూరీలు" అని కూడా పిలుస్తారు. కలచూరి భూభాగంలో ప్రస్తుత గుజరాత్, మధ్యప్రదేశ్, మహారాష్ట్ర ప్రాంతాలు ఉన్నాయి. వారి రాజధాని బహుశా మహిష్మతి వద్ద ఉందని భావిస్తున్నారు. ఎల్లోరా, ఎలిఫెంటా గుహ స్మారక చిహ్నాలను కలచూరి పాలనలో నిర్మించినట్లు శాసనాల, నాణేల ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి. రాజవంశం మూలం అనిశ్చితం. 6 వ శతాబ్దంలో కలచూరిలు గతంలో గుప్తులు, వాకాటకులు, విష్ణుకుండినులు పాలించిన భూభాగాల మీద నియంత్రణ సాధించారు. శిలాశాసనంలో ముగ్గురు కలచూరి రాజులు మాత్రమే పేర్కొనబడ్డారు: శంకరగాన, కృష్ణరాజు, బుద్ధరాజు. 7 వ శతాబ్దంలో కలచూరిలు శక్తిని వాతాపిలోని చాళుక్యులు పడగొట్టారు. ఒక సిద్ధాంతం త్రిపురి, కళ్యాణి తరువాతి కలచూరి రాజవంశాలను మహిష్మతి కలచూరిలతో కలుపుతుంది. == భూభాగం == కలచూరి శాసనాల ప్రకారం, రాజవంశం ఉజ్జయిని, విదిషా, ఆనందపురాలను నియంత్రించింది. వారి రాజధాని మాళ్వా ప్రాంతంలోని మహిష్మతి అని సాహిత్య ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి.{{sfn|Charles Dillard Collins|1988|p=9}} ఈ రాజవంశం విదర్భను కూడా నియంత్రించింది. అక్కడ వారు ఒకతక, విష్ణుకుండిన రాజవంశాల తరువాత పాలన సాధించారు.{{sfn|Charles Dillard Collins|1988|p=9}} 6 వ శతాబ్దం మధ్యకాలంలో కలచురిలు ఉత్తర కొంకణాన్ని (ఎలిఫెంటా పరిసరప్రాంతాలు) జయించారు. ఇక్కడ వారు త్రైకుటకా రాజవంశం తరువాత పాలన సాధించారు.{{sfn|Charles Dillard Collins|1988|p=9}} == చరిత్ర== === కృష్ణరాజ === [[File:Silver coin of Krishnaraja Kalachuri.jpg|thumb|300px|కృష్ణరాజ వెండి నాణెం]] [[File:Kalachuri Feudatories in Malwa and Vidarbha King Kalahasila Circa AD 575-610.jpg|thumb|300px|కలచురి పాలెగాడు రాజా కలహశిల నాణెం సిర్కా (575-610).]] కలచూరిల మూలం అనిశ్చితం.{{sfn|Charles Dillard Collins|1988|p=9}} కృష్ణరాజు (మ. 550-575) రాజవంశం తొలి పాలకుడు. త్రైకూటకా, గుప్త రాజులు జారీ చేసిన మునుపటి నాణేల రూపకల్పనను అనుకరిస్తూ బ్రాహ్మి లిపి పదాలు కలిగి ఉన్న నాణేలను ఆయన విడుదల చేశాడు. ఎద్దును కలిగి ఉన్న అతని నాణేలు స్కందగుప్తా జారీ చేసిన నాణేల మీద ఆధారపడి ఉంటాయి. ఆయన పాలన తరువాత సుమారు 150 సంవత్సరాలు ఆయన వెండి నాణేలు విస్తృతంగా చలామణి చేయబడ్డాయి.{{sfn|Charles Dillard Collins|1988|p=9}} కృష్ణరాజు నాణేలు ఆయనను పరమ-మహేశ్వరుడు (శివుని భక్తుడు) గా అభివర్ణిస్తాయి. ఆయన కుమారుడు శంకరగన శాసనం ఆయన పుట్టినప్పటి నుండి పశుపతి (శివ) భక్తుడని పేర్కొంది.{{sfn|Charles Dillard Collins|1988|p=9}} చారిత్రాత్మక ఆధారాలు ఆయన ఎలిఫంటా గుహల వద్ద ఉన్న శైవ స్మారక కట్టడాలను, ఆయన నాణేలు కనుగొనబడిన ఎల్లోరాలోని బ్రాహ్మణ గుహలలో మొట్టమొదటివిగా రూపొందించబడి ఉండవచ్చని సూచిస్తున్నాయి.{{sfn|Charles Dillard Collins|1988|pp=9-10}}{{sfn|Geri Hockfield Malandra|1993|p=6}}{{sfn|Charles Dillard Collins|1988|p=9}} === శంకరగాన === ఉజ్జయిని, నిర్గుండిపద్రాకా నుండి జారీ చేయబడిన తన సొంత శాసనాల ద్వారా శంకరాగన (r. C. సా.శ.575-600) ఈ రాజవంశం ప్రారంభపాలకుడు అని ధ్రువీకరించబడింది. ఆయన ఉజ్జయినిలో మంజూరు చేయబడిన శాసనం రాజవంశం తొలి ఎపిగ్రాఫికు వ్రాతపూర్వక ఆధారాలు లభించాయి.{{sfn|Charles Dillard Collins|1988|p=10}} శకరగాన గుప్త చక్రవర్తి స్కందగుప్తుడు బిరుదులను స్వీకరించాడు. ఆయన గతంలో గుప్తుల అధికారం క్రింద ఉన్న పశ్చిమ మాళ్వాను జయించాడని ఇది సూచిస్తుంది. ఆయన రాజ్యంలో ప్రస్తుత గుజరాతులోని కొన్ని భాగాలు కూడా ఉన్నాయి.{{sfn|Charles Dillard Collins|1988|p=10}} తన తండ్రిలాగే శంకరగాన తనను తాను పరమ-మహేశ్వరుడు (శివుని భక్తుడు) గా అభివర్ణించాడు.{{sfn|Charles Dillard Collins|1988|p=10}} === బుద్ధరాజు === ప్రారంభ కలచురి రాజవంశం చివరి పాలకుడు బుద్ధరాజు. ఆతన శంకరగాన కుమారుడు.{{sfn|Charles Dillard Collins|1988|p=10}}బుద్ధరాజు తూర్పు మాళ్వాను జయించాడు. కాని ఆయన బహుశా పశ్చిమ మాళ్వాను వల్లభీ పాలకుడి చేతిలో ఓడిపోయాడు. తన పాలనలో చాళుక్య రాజు మంగలేషా సా.శ. 600 తరువాత కొంతకాలం దక్షిణాన కలచురి రాజ్యం మీద దాడి చేశాడు. బుద్ధరాజు సా.శ.609-610 (360 KE) విదిషా, సా.శ. 610-611 (361 KE) ఆనందపురా శాసనాల ద్వారా ఈ దాడి పూర్తి విజయం సాధించలేదని అంచనా వేయబడింది.{{sfn|Charles Dillard Collins|1988|p=10}} బుద్ధరాజు రెండవ చాళుక్య దండయాత్రలో (మంగలేషా, {{sfn|Durga Prasad Dikshit|1980|p=57}} లేదా ఆయన మేనల్లుడు రెండవ పులకేశి) తన సార్వభౌమత్వాన్ని కోల్పోయి ఉండవచ్చని భావిస్తున్నారు.{{sfn|Charles Dillard Collins|1988|p=10}}మంగలేష కలచురిలను ఓడించాడని చాళుక్య శాసనాలు పేర్కొన్నాయి. కాని ఈ విజయాల ఘనతను పులకేశికి ఇవ్వలేదు; అందువలన చాంగూయ పాలకుడు మంగలేషా కలచురి అధికారాన్ని అంతం చేసాడని తెలుస్తోంది. {{sfn|Durga Prasad Dikshit|1980|p=57}} తన తండ్రి, తాత వలె బుద్ధరాజు తనను తాను పరమ-మహేశ్వరుడు (శివుని భక్తుడు) గా అభివర్ణించాడు. ఆయన రాణి అనంత-మహాయి పశుపత వర్గానికి చెందినవారు.{{sfn|Charles Dillard Collins|1988|p=10}} === వారసులు === బుద్ధరాజు వారసుల గురించి కచ్చితమైన సమాచారం అందుబాటులో లేదు. కాని సా.శ. 687 నాటికి కలాచూరీలు చాళుక్యుల పాలెగాళ్ళు అయ్యారు.{{sfn|Charles Dillard Collins|1988|p=10}} శంఖేద వద్ద తారాలస్వామి అనే యువరాజు జారీ చేసిన ఒక శాసనం కనుగొనబడింది (ఇక్కడ శంకరాగణ శాసనాలలో ఒకటి కూడా కనుగొనబడింది). ఈ శాసనం తారాలస్వామిని శివుని భక్తుడని, ఆయన తండ్రి మహారాజా నన్నను "కటచురి" కుటుంబ సభ్యుడిగా అభివర్ణించింది. ఈ శాసనం పేర్కొనబడని యుగం 346 సంవత్సరానికి చెందినది. ఆ యుగాన్ని కాలచురి శకం అని ఊహిస్తే, తారాలస్వామి శంకరగానకు సమకాలీనుడు. అయితే తారాలస్వామి నన్నా ఇతర కలచురి రికార్డులలో పేర్కొనబడలేదు. అలాగే ఇతర కలచురి శాసనాల మాదిరిగా కాకుండా ఈ శాసనం లోని తేదీని దశాంశ సంఖ్యలలో పేర్కొన్నారు. అంతేకాక శాసనం లోని కొన్ని వ్యక్తీకరణలు 7 వ శతాబ్దపు సెంద్రకా శాసనాల నుండి అరువు తెచ్చుకున్నట్లు తెలుస్తుంది. ఈ సాక్ష్యాల కారణంగా వి. వి. మిరాషి తారాలస్వామి శాసనాన్ని నకిలీదిగా భావించారు.{{sfn|Charles Dillard Collins|1988|pp=10-11}} వి. వి. మిరాషి త్రిపురి కలచురిలను ప్రారంభ కలచురి రాజవంశంతో అనుసంధానించాడు. ప్రారంభ కలచురిలు తమ రాజధానిని మహిష్మతి నుండి కలంజారాకు, అక్కడి నుండి త్రిపురికి తరలించారని ఆయన సిద్ధాంతీకరించారు.{{sfn|V. V. Mirashi|1974|p=376}} == సాంస్కృతిక కార్యక్రమాలు == === ఎలిఫెంటా గుహలు === [[File:Elephanta Caves (27737333312).jpg|thumb|[[Elephanta Caves]]]] ముంబై సమీపంలోని ఎలిఫెంటా ద్వీపంలో కొంకణ తీరం వెంట ఉన్న ఎలిఫెంటా గుహలు శైవ స్మారక చిహ్నాలను కలిగి ఉన్నాయి. ఈ స్మారక చిహ్నాలు కృష్ణరాజుతో (ఆయనను శవితుడు అని కూడా పేర్కొంటారు) సంబంధం కలిగి ఉన్నాయని చారిత్రక ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి.{{sfn|Geri Hockfield Malandra|1993|p=6}}కలచురిలు నిర్మించిన కొన్ని ఎలిఫాంటా స్మారక కట్టడాలు వీరు కొంకణ తీరానికి పాలకులుగా ఉన్నట్లు తెలుస్తుంది.{{sfn|Geri Hockfield Malandra|1993|p=6}} కృష్ణరాజు వెండి నాణేలు కొంకణ తీరం వెంబడి, సల్సెటు ద్వీపంలో (ఇప్పుడు ముంబైలో భాగం), నాసికు జిల్లాలో కనుగొనబడ్డాయి.{{sfn|Geri Hockfield Malandra|1993|p=6}} ఆయన రాగి నాణేలలో సుమారు 31 ఎలిఫెంటా ద్వీపంలో కనుగొనబడ్డాయి. ఇది ఆయన ద్వీపంలోని ప్రధాన గుహ ఆలయానికి పోషకుడని సూచిస్తుంది.{{sfn|Charles Dillard Collins|1988|pp=9-10}} నమిస్మాటిస్టు శోభన గోఖలే అభిప్రాయం ఆధారంగా ఈ తక్కువ-విలువైన నాణేలు గుహ తవ్వకాలలో పాల్గొన్న కార్మికుల వేతనాలు చెల్లించడానికి ఉపయోగించబడి ఉండవచ్చని భావిస్తున్నారు.{{sfn|Charles Dillard Collins|1988|p=10}} === ఎల్లోరా గుహలు === [[File:Ellora, cave 29, Ravana shaking Mount Kailasa (9841650413).jpg|thumb|ఎల్లోరా గుహ నం:29]] ఎల్లోరాలోని బ్రాహ్మణ గుహలలో మొట్టమొదటిది కలచూరి పాలనలో, బహుశా కలచూరి పోషణలో నిర్మించినట్లు కనిపిస్తుంది. ఉదాహరణకు ఎల్లోరా గుహ నం 29 ఎలిఫెంటా గుహలతో నిర్మాణ, ఐకానోగ్రాఫికు సారూప్యతలను చూపిస్తుంది.{{sfn|Geri Hockfield Malandra|1993|p=6}} కేవ్ నెంబర్ 21 (రామేశ్వర) ముందు ఎల్లోరాలో లభించిన ప్రారంభకాల నాణెం కృష్ణరాజు జారీ చేసిందిగా గుర్తించబడుతుంది.{{sfn|Charles Dillard Collins|1988|p=9}} == పాలకులు == మాళ్వా కలచూరి రాజవంశం పాలకులు వారి పాలనాకాలం (బ్రాకెట్లలో పేర్లు) ఈ క్రిందివి:{{sfn|Ronald M. Davidson|2012|p=37}} * కృష్ణరాజు (కారజా), ఆర్. సి. సా.శ. 550-575 * శంకరగాన (శంకరగాన), ఆర్. సి. సా.శ. 575-600 * బుద్ధరాజు (బుద్ధరాజ), ఆర్. సి. సా.శ. 600-625 == ఇవికూడా చూడండి == * [[:en:Kalachuri Era|కలచురి శకం]], కలచురిలు కాలనిర్ణయానికి ఉపయోగించారు. అందుకని వారి పేరుతో పిలువబడింది. * [[కల్యాణి కలచురులు]] * [[లతా గుర్జరలు]] == మూలాలు == {{reflist|30em}} == ఆధార గ్రంథాలు == {{ref begin}} * {{cite book |author=Charles Dillard Collins |title=The Iconography and Ritual of Siva at Elephanta |url=https://books.google.com/books?id=pQNi6kAGJQ4C |publisher=SUNY Press |year=1988 |isbn=9780887067730 }} * {{cite book |author=Durga Prasad Dikshit |title=Political History of the Chālukyas of Badami |url=https://books.google.com/books?id=lEB11tKmCgcC&pg=PA152 |year=1980 |publisher=Abhinav |oclc=8313041 }} * {{cite book |author=Geri Hockfield Malandra |title=Unfolding A Mandala: The Buddhist Cave Temples at Ellora |url=https://books.google.com/books?id=MU44LPu3mbUC |publisher=SUNY Press |year=1993 |isbn=9780791413555 }} * {{cite book |author=Ronald M. Davidson |title=Indian Esoteric Buddhism: A Social History of the Tantric Movement |publisher=Columbia University Press |year=2012 |url=https://books.google.com/books?id=nwyeIyWTlEMC |isbn=9780231501026 }} * {{cite book |author=V. V. Mirashi |authorlink=Vasudev Vishnu Mirashi |title=Bhavabhuti |publisher=Motilal Banarsidass |year=1974 |url=https://books.google.com/books?id=hLGgZOzTYzsC&pg=PA376 |isbn=9788120811805 }} {{ref end}} == అదనపు అధ్యయనాలు == * {{cite book |author=R. K. Sharma |title=The Kalachuris and their times |url=https://books.google.com/books?id=iK0BAAAAMAAJ |year=1980 |publisher=Sundeep |oclc=7816720 }} ==వెలుపలి లింకులు== {{commons category|Kalachuri Empire}} *[http://coinindia.com/galleries-kalachuri-mahismati.html Coins of the Early Kalachuris] [[వర్గం:History of Gujarat]] [[వర్గం:History of Madhya Pradesh]] [[వర్గం:History of Maharashtra]] [[వర్గం:Dynasties of India]] [[వర్గం:కాలచుర్యులు]] [[వర్గం:ఈ వారం వ్యాసాలు]] cnzbpbfz35ffo46tj14egj6dppcrvwi 0 308066 4907847 4895374 2026-07-18T14:50:58Z InternetArchiveBot 88395 0 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 1 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4907847 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = రాజేంద్ర భరద్వాజ్ | image = Rajendra Bharadwaj.jpg | caption = | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1976|07|22}} | birth_place = [[కారుచోల]], [[గుంటూరు జిల్లా]], [[ఆంధ్ర ప్రదేశ్]], [[భారత దేశం]], | father = కరి శ్రీకృష్ణ మూర్తి | mother = సీతారత్నం | residence = | alma mater = | death_date = | death_place = | nationality = [[భారతదేశ పౌరుడు|భారతీయుడు]] | yearsactive = 2000 – ప్రస్తుతం | known_for = | awards = | occupation = కథా రచయిత<br> మాటల రచయిత<br> స్క్రీన్ రచయిత }} '''రాజేంద్ర భరద్వాజ్''' సినీ మాటల [[రచయిత]], కథారచయిత. ఇతని రచన ఆలోచనను రేకెత్తించే దృక్పథానికి, కుటుంబవిలువలకీ పెట్టింది పేరు. ఇతను 1999 లో శివరంజని తెలుగు సిని వారపత్రికలో పాత్రికేయ వృత్తిని ప్రారంబించి ఆతరువాత బైరవి సినిమా ద్వారా కధ, మాటల రచయితగా సినిమా రంగ ప్రవేశం చేసాడు. [[కొత్తగా మా ప్రయాణం]], [[కథనం]] వంటి [[తెలుగు]] సినిమాలకు, మాటలు, స్క్రీన్‌ప్లే, రచయితగా, కిలాడీ.నం.1, నాయక్ వంటి [[భోజ్‌పురి భాష|భోజ్‌పురి]] సినిమాలకు, కథ, స్క్రీన్‌ప్లే రచయితగా సినిమా రంగంలో పేరుపొందాడు. ==మొదటి రోజులు== [[ఆంధ్రప్రదేశ్]] లోని [[కారుచోల]] గ్రామంలో రాజేంద్ర భరద్వాజ్ 'కరి రాజేంద్రగా కరి శ్రీకృష్ణ మూర్తి సీతారత్నంలకు జన్మించాడు. మద్దిరాలలోని సాదీనేని చౌదరయ్య కాలేజ్ ఆఫ్ ఆర్ట్స్ & సైన్సెస్ కాలేజీలో బ్యాచిలర్ ఆఫ్ బిజినెస్ మేనేజ్మెంట్ పూర్తి చేసాడు. [[పొట్టి శ్రీరాములు తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం]] నుంచి మాస్టర్ ఆఫ్ కమ్యునికేషన్ లో మాస్టర్ డిగ్రీ పొందాడు. శివరంజని తెలుగు సినిమా వారపత్రికలో ఇతడు పాత్రికేయునిగా తన వృత్తిని ప్రారంభించాడు. తదనంతరం, అమెరికాకు చెందిన తెలుగు ఛానల్ స్నేహ టీవీలోనూ, సివిఆర్ ఓం ఆధ్యాత్మిక ఛానెల్‌లో సీనియర్ ప్రోగ్రామ్ ప్రొడ్యూసర్‌గా పనిచేశారు. అన్నయ్యా రవిచంద్ర శేఖర్ ప్రోత్సాహంతో సిని రంగ ప్రవేశం చేసారు. ==రచనా శైలి== సామజిక అంశాలను ప్రస్తావిస్తూ స్థానిక జీవన స్థితిగతులను కథల్లో ప్రతిభావంతంగా చూపుతూ జీవన వాస్తవికత నుంచి కథా వాస్తవికతలోకి ప్రేక్షకులను తీసుకువెళ్ళి ఆలోచింప చేసే శైలి, నేర్పు,అతని ప్రతి సినిమా కథలోనూ ప్రస్ఫుటంగా కనిపిస్తుంది. ==సినిమాల జాబితా== {| class="wikitable" |+Key | style="background:#ffc;"| {{dagger|alt=Films that have not yet been released}} | ఇంకా విడుదల చేయని చిత్రాలను సూచిస్తుంది |} {|class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" | సంవత్సరం ! scope="col" | చిత్రంపేరు ! scope="col" | [[భాష]] ! scope="col" | నటీనటులు ! scope="col" | విభాగం ! scope="col" class="unsortable" | Notes ! scope="col" class="unsortable"| {{abbr|Ref.|Reference(s)}} |- !scope="row" |2008 | ''భైరవి'' | [[తెలుగు]] | [[అభినయశ్రీ ]], నందు, సైరాభాను |కథ,మాటలు | | <ref>[https://www.indiaglitz.com/bhairavi-audio-next-week-kannada-news-39338 Bhairavi' Audio Next Week,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200624161114/https://www.indiaglitz.com/bhairavi-audio-next-week-kannada-news-39338 |date=2020-06-24 }},''indiaglitz, June 16, 2008. Retrieved 2020 జూలై 14.</ref><ref>[https://telugu.webdunia.com/telugu-movie-teaser/%E0%B0%AD%E0%B1%88%E0%B0%B0%E0%B0%B5%E0%B0%BF-%E0%B0%A8%E0%B0%BF-%E0%B0%9F%E0%B1%8D%E0%B0%B0%E0%B1%88%E0%B0%B2%E0%B0%B0%E0%B1%8D-%E0%B0%B0%E0%B1%82%E0%B0%AA%E0%B0%82%E0%B0%B2%E0%B1%8B-%E0%B0%B5%E0%B1%80%E0%B0%95%E0%B1%8D%E0%B0%B7%E0%B0%BF%E0%B0%82%E0%B0%9A%E0%B0%82%E0%B0%A1%E0%B0%BF-108100600068_1.htm భైరవి ట్రైలర్ లాంచ్"],''వెబ్ దునియా. Retrieved 2020 జూలై 14.</ref> |- !scope="row" |2008 | ''ఖిలాడి నం.1'' | [[భోజ్‌పురి భాష|భోజ్‌పురి]] | [[దినేష్ లాల్ యాదవ్]], పాకి హెగ్డే, [[రామిరెడ్డి (నటుడు)]], మనోజ్ టైగర్ |స్క్రీన్ ప్లే, కథ | | <ref>[https://www.indiaglitz.com/bhairavi-audio-next-week-kannada-news-39338 Bhairavi' Audio Next Week"]{{Dead link|date=డిసెంబర్ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }},''indiaglitz, June 16, 2008. Retrieved 2020 జూలై 14.</ref> |- !scope="row" |2009 | ''ఘాయల్ కిలాడీ'' | [[హిందీ]] | దినేష్ లాల్ యాదవ్, [[పాఖీ హెగ్డే]], ముక్తార్ ఖాన్, మనోజ్ టైగర్, [[రామిరెడ్డి (నటుడు)]], [[రఘునాథ రెడ్డి]] | కథ, స్క్రీన్ ప్లే | | <ref>[https://www.moviebuff.com/ghayal-khiladi ఘాయల్ కిలాడీ ప్రొడక్షన్ క్రెడిట్స్"],"moviebuff, 17 Nov 2009. Retrieved 2020 జూలై 14.</ref> |- !scope="row" |2014 | ''[[ఈ వర్షం సాక్షిగా (2014 సినిమా)]]'' | [[తెలుగు]] | [[వరుణ్ సందేశ్]], [[హరిప్రియ]], [[చలపతి రావు]],[[ఢిల్లీ రాజేశ్వరి]], [[ధన్‌రాజ్]] |స్క్రీన్ ప్లే | | <ref>[https://www.indiaglitz.com/varun-sandeshs-ee-varsham-sakshiga-completes-first-schedule-telugu-news-92108.htmlఈ వర్షం సాక్షిగా ప్రొడక్షన్ క్రెడిట్స్"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200714115505/https://www.indiaglitz.com/varun-sandeshs-ee-varsham-sakshiga-completes-first-schedule-telugu-news-92108.html%E0%B0%88 |date=2020-07-14 }},"indiaglitz,March 25, 2013. Retrieved 2020 జూలై 14.</ref><ref>[https://www.cinejosh.com/review/ee-varsham-sakshiga-review/612 ఈ వర్షం సాక్షిగా సమీక్ష"],"Cinejosh,Sep 16,2019.Retrieved 2020 జూలై 14.</ref> |- !scope="row" |2015 |''[[టాప్ రాంకర్స్ ]]'' | [[తెలుగు]] | [[గద్దె రాజేంద్ర ప్రసాద్]], [[సోనీ ఛరిష్ట|సోనీ చరిష్ట]], [[గిరిబాబు]] | రచనాసహకారం | | <ref>[http://isonymic2.rssing.com/chan-1300286/all_p145.html రాజేంద్రప్రసాద్ హీరోగా ‘టాప్ ర్యాంకర్స్"]," Andhrabhoomi ,March 25, 2013. Retrieved 2020 జూలై 14.</ref> |- !scope="row" |2015 | ''[[నువ్వు నేను ఒకటవుదాం]]'' | [[తెలుగు]] | రంజిత్ సోమి, ఫాతిమా సనా షేక్ | కథ, మాటలు | | <ref>[https://www.sakshi.com/news/movies/o-allari-prama-katha-movie-shooting-started-92487 మరో అల్లరి ప్రేమకథ"]," సాక్షి, Dec 29, 2013. Retrieved 2020 జూలై 14.</ref><ref>Production Credits,[https://www.moviebuff.com/nuvvu-nenu-okkatavudam-telugu"],"Moviebuff,20 Feb 2015.Retrieved 2020 జూలై 14.</ref> |- !scope="row" |2017 | [[సీతారాముల కళ్యాణం చూతము రారండి (2017 సినిమా)|సీతారాముల కళ్యాణం చూతము రారండి]]<br /> సీతా రామంక బహఘర కలిజుగారే | [[తెలుగు]]<br /><br />[[ఒడియా]] | సబ్యసాచి మిశ్రా, మనీషా చటర్జీ, [[సుమన్ తల్వార్]], బిజయ్ మొహంతి, పాప్పు పోమ్ పోమ్, చలాకి చంటి | మాటలు | ద్విభాషా చిత్రం | <ref>[http://telugu.webdunia.com/article/telugu-cinema-news/ram-priyanka-media-entertainments-production-n0-2-starts-116042200019_1.html రామ్ ప్రియాంకా మీడియా ఎంటర్‌టైన్‌మెంట్స్ ప్రొడక్షన్ నెం2 ప్రారంభం,"],"Webdunia, 22 ఏప్రియల్ 2016. Retrieved 2020 జూలై 14.</ref><ref>Production Credits ,[https://www.ragalahari.com/functions/58901/ram-priyanka-media-entertainments-muhurat-photos.aspx"],"Ragalahari, Retrieved 2020 జూలై 14.</ref><ref>film release note ,[https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/oriya/movie-details/sita-rama-nka-bahaghara-kali-jugare/articleshow/61218094.cms?from=mdr"],"Timesofindia,Oct 25, 2017. Retrieved 2020 జూలై 14.</ref> |- !scope="row" |2019 | ''కసమ్ దుర్గా కి'' | [[భోజ్‌పురి భాష|భోజ్‌పురి]] | రాణి చటర్జీ, మనోజ్ ఆర్ పాండే, గుర్లిన్ చోప్రా | కథ, స్క్రీన్ ప్లే | | <ref>[https://www.indianfilmhistory.com/movie-details/kasam-durga-ki-1 కసమ్ దుర్గా కి ప్రొడక్షన్ క్రెడిట్స్"]," ఇండియన్ ఫిలిం హిస్టరీ. Retrieved 2020 జూలై 22.</ref><ref>[https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bhojpuri/movies/news/rani-chatterjee-shares-the-poster-of-her-upcoming-film-kasam-durga-ki/articleshow/71152632.cms Rani Chatterjee shares the poster"]," Timesofindia, Sep 16, 2019. Retrieved 2020 జూలై 14.</ref> |- !scope="row" |2019 | ''నాయక్'' | [[భోజ్‌పురి భాష|భోజ్‌పురి]] | ప్రదీప్ పాండే, పావని, [[ప్రభాకర్]], సంజయ్ మహానంద్ | కథ, స్క్రీన్ ప్లే | | <ref>[https://in.bookmyshow.com/movies/nayak-bhojpuri/ET00110512/నాయక్ ప్రొడక్షన్ క్రెడిట్స్"]," Bookmyshow, Retrieved 2020 జూలై 14.</ref> <ref>Pradeep Pandey Chintu starrer Nayak gets a release date,[https://zeenews.india.com/bhojpuri/pradeep-pandey-chintu-starrer-nayak-gets-a-release-date-deets-inside-2206458.html"],"Zeenews, May 25, 2019.Retrieved 2020 జూలై 14.</ref> |- !scope="row" |2019 |''[[కొత్తగా మా ప్రయాణం]]'' | [[తెలుగు]] | ప్రియాంత్, [[యామిని భాస్కర్]], గిరిధర్, భాను | స్క్రీన్ ప్లే, మాటలు | |<ref>[https://in.bookmyshow.com/movies/kothaga-maa-prayanam/ET00094691/ కొత్తగా మా ప్రయాణం ప్రొడక్షన్ క్రెడిట్స్"],"Bookmyshow, Retrieved 2020 జూలై 14.</ref> <ref>[https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/kothaga-maa-prayanam-the-romantic-youthful-entertainer-wraps-up-filming/articleshow/66806465.cms కొత్తగా మా ప్రయాణం"],"Timesofindia, Nov 26, 2018.Retrieved 2020 జూలై 14.</ref> |- !scope="row" |2019 | ''[[కథనం (2019 సినిమా)]]'' | [[తెలుగు]] | [[అనసూయ భరధ్వాజ్]], [[వెన్నెల కిషోర్ ]], [[అవసరాల శ్రీనివాస్]], [[ధనరాజ్]] | స్క్రీన్ ప్లే, మాటలు | | <ref>[https://in.bookmyshow.com/movies/kathanam/ET00108706/ కథనం ప్రొడక్షన్ క్రెడిట్స్"]," Bookmyshow, Retrieved 2020 జూలై 14.</ref><ref>Kathanam Movie Review,[https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movie-reviews/kathanam/movie-review/70602586.cms"]," Timesofindia, Aug 9, 2019. Retrieved 2020 జూలై 14.</ref> |- !scope="row" |2020 |scope="row" style="background:#ffc;"|''ఆనంద భైరవి''{{dagger|alt=Films that have not yet been released}} | [[తెలుగు]] | [[అంజలి (నటి)|అంజలి]], [[లక్ష్మీ రాయ్]], అరుణ్ ఆదిత్య ,[[మురళి శర్మ ]], [[సాయికుమార్]] | రచనాసహకారం | {{TBA}} | <ref>[https://tv9telugu.com/ananda-bhairavi-shooting-in-progress-new-schedule-will-be-in-hyderbad-193737.html యథార్థ పాత్రల ప్రేరణతో ఆనందభైరవి"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200626202445/https://tv9telugu.com/ananda-bhairavi-shooting-in-progress-new-schedule-will-be-in-hyderbad-193737.html |date=2020-06-26 }},"Tv9telugu, January 30, 2020.Retrieved 2020 జూలై 14.</ref><ref>[https://www.thehansindia.com/cinema/tollywood/anjali-and-laxmi-raai-to-entertain-as-anandabhairavi-537932 Anjali and Laxmi Raai to entertain as Anandabhairavi"],"TheHansindia,15 Jun 2019.Retrieved 2020 జూలై 14.</ref> |- !scope="row" |2021 | ''[[ధర్మస్థలి]]'' | [[తెలుగు]] | [[షకలక శంకర్]], పావని, [[సాయాజీ షిండే]], ముక్తార్ ఖాన్, మిర్చి హేమంత్ |కథ , మాటలు, స్క్రీన్ ప్లే | | |- !scope="row" |2022 | ''సహరి బఘా'' | [[ఒడియా]] | సంబీత్ ఆచార్య, పావని, పృథ్వీరాజ్ నాయక్, [[ప్రభాకర్ గౌడ్]] |కథ , స్క్రీన్ ప్లే | | <ref>[ https://www.hotstar.com/in/movies/sahari-bagha/1271324928],"hotstar{{Dead link|date=జూలై 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, జూలై 29 2024. Retrieved 2026 జూలై 02 .</ref> |- !scope="row" |2022 | ''రౌడీ రాఖీ'' | [[భోజ్‌పురి భాష|భోజ్‌పురి]] | ప్రదీప్ పాండే,మని భట్టాచార్య, పావని, [[సాయాజీ షిండే]], ముక్తార్ ఖాన్, రాజ్‌కుమార్ ఆర్. పాండే |కథ , స్క్రీన్ ప్లే | | |- !scope="row" |2025 | ''[[సూర్యాపేట జంక్షన్ (సినిమా)]]'' | [[తెలుగు]] | ఈశ్వర్,[[అభిమన్యు సింగ్]], నైనా సర్వర్,[[మురళీధర్ గౌడ్|ఐరేని మురళీధర్ గౌడ్]], [[వేణు]],[[చమ్మక్ చంద్ర]] | మాటలు | | |- !scope="row" |2026 | ''[[జనతాబార్]]'' | [[తెలుగు]], [[తమిళం]], [[హిందీ]] | [[లక్ష్మీ రాయ్]], [[శక్తి కపూర్]], [[ప్రదీప్ రావత్]], [[సురేష్ (నటుడు)|సురేశ్‌]], [[దిక్షా పంత్(నటి)|దీక్షాపంత్‌]] | కథ , మాటలు, స్క్రీన్ ప్లే | | |- |} == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} == ఇతర లంకెలు == *{{IMDb name|id=10926633|name= రాజేంద్ర భరద్వాజ్}} [[వర్గం:తెలుగు సినిమా రచయితలు]] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:గుంటూరు జిల్లా సినిమా రచయితలు]] [[వర్గం:1976 జననాలు]] 91mrs4gx59ha8ja67v7ol05p522su57 0 318087 4907929 4798090 2026-07-18T18:48:02Z Pranayraj1985 29393 4907929 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name =హనుమాన్‌గఢ్ | population_footnotes = <ref name="Census2011Gov"/> | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = 177 | population_total = 150958 | population_as_of = 2011 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = | demographics_type1 = [[భాషలు]] | governing_body = [[స్థానిక సంస్థలు|మునిసిపల్ కౌన్సిల్]] | demographics1_title1 = [[అధికార భాష|అధికారిక]] | demographics1_info1 = [[హిందీ]]<ref name="langoff">{{cite web|title=52nd REPORT OF THE COMMISSIONER FOR LINGUISTIC MINORITIES IN INDIA|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf|website=nclm.nic.in|publisher=Ministry of Minority Affairs|access-date=20 June 2019|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf|archive-date=25 May 2017}}</ref> |timezone1 = [[భారత ప్రామాణిక కాలమానం]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[పిన్‌కోడ్]] | postal_code = 335512 , 335513 | area_code_type = [[ప్రాంతీయ ఫోన్‌కోడ్]] | area_code = 01552 | registration_plate = RJ-31 | website = {{URL|hanumangarh.rajasthan.gov.in|అధికారక వెబ్సైట్}} | unit_pref = Metric | government_type = | native_name = <!-- Please do not add any Indic script in this infobox, per WP:INDICSCRIPT policy. --> | pushpin_label_position = right | other_name = | settlement_type = [[నగరం (సిటీ)|నగరం]] | image_skyline = Hanumangarh_Bhatner_fort.jpg | image_alt = Hanumangarh fort | image_caption = హనుమాన్‌గఢ్ నగరంలో ఉన్న [[భట్నర్ కోట]] | nickname = | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = India Rajasthan#India#Asia | pushpin_map_alt = | named_for = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|29.58|N|74.32|E|display=inline,title}} | subdivision_type = [[దేశం]] | subdivision_name = {{flag|భారతదేశం}} |subdivision_type1 =[[రాష్ట్రం]] | subdivision_name1 = [[రాజస్థాన్]] ||subdivision_type2 = [[జిల్లా]] | subdivision_name2 = [[హనుమాన్‌గఢ్ జిల్లా|హనుమాన్‌గఢ్]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = సా.శ 200 | founder = రాజా భూపత్ | footnotes = }} '''హనుమాన్‌గఢ్''', భారత రాష్ట్రమైన [[రాజస్థాన్|రాజస్థాన్‌లోని]] ఒక నగరం. ఇది ఘగ్గర్ నది ఒడ్డున ఉంది.ఇది పురాతన [[సరస్వతీ నది]] అని కూడా గుర్తించారు.హనుమాన్‌గఢ్, [[ఢిల్లీ]] నుండి సుమారు 400 కి.మీ.దూరంలో ఉంది. ఇది [[హనుమాన్‌గఢ్ జిల్లా|హనుమాన్‌గఢ్ జిల్లాకు]] ప్రధాన [[పరిపాలనా కేంద్రం]].ఈ నగరాన్ని ఒకప్పుడు భట్నర్ (ప్రత్యామ్నాయంగా భట్నైర్ అని పిలుస్తారు) అని పిలిచేవారు. దీనిని సా.శ. 255 లో రాజు భూపత్ స్థాపించాడు.ఇది భాతి వంశం రాజపుత్రుల నియంత్రణలో కొనసాగింది. తరువాత రావు జెట్సా బికనీర్ ను ఆక్రమించాడు. == చరిత్ర == === సింధు లోయ నాగరికత === 1951లో హనుమాన్‌గఢ్ ప్రాంతంలో కలిబంగన్, పిలిబంగా వద్ద లభించిన [[కాలీబంగా|అవశేషాలు]] ప్రకారం ఈ ప్రాంతం దాదాపు 5000 సంవత్సరాల నాటి నాగరికతలో ఒక భాగమని తెలుస్తుంది. [[అస్థిపంజరం|మానవ అస్థిపంజరాలు]], తెలియని లిపి, స్టాంపులు, నాణేలు, పాత్రలు, నగలు, బొమ్మలు, విగ్రహాలు, బావులు, బాత్‌రూమ్‌లు, కోట, వీధులు, మార్కెట్లు మొదలైనవి కనుగొనబడ్డాయి.ఈ ప్రదేశాలలో లభించిన అవశేషాలను కాళిబంగన్‌లోని మ్యూజియంలో, [[క్రొత్త ఢిల్లీ జిల్లా|న్యూ ఢిల్లీ]] లోని నేషనల్ మ్యూజియంలో ఉంచారు. === మధ్యయుగం === ఇక్కడ [[కుషాణులు|కుషన్ సామ్రాజ్యం]] శైలిలో అనేక నాణేలతో పాటు అనేక టెర్రకోట అలంకరణ పలకలు లభించినవి. మట్టిదిబ్బలపై నుండి 15 అడుగుల లోతులో రెండు టెర్రకోట రాజధానులు, వాటి అంచుల వెంట మెట్ల పిరమిడ్లు కనుగొనబడ్డాయి.<ref name="hanumangarh.nic.in">{{Cite web|url=http://www.hanumangarh.nic.in/|title=Archived copy|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140225081904/http://hanumangarh.nic.in/|archive-date=25 February 2014|access-date=8 January 2020}}</ref> === వలసరాజ్యాల యుగం === హనుమాన్‌గఢ్ [[భట్టి రాజపుత్రులు|భాటి]] [[రాజపుత్రులు|రాజ్‌పుత్‌ల]] రాజ్యం, అందుకే దీని పూర్వపు పేరు భట్నర్ అని పిలుస్తారు. ఈ కోటను బికనీర్ రాష్ట్రానికి చెందిన మహారాజా సూరత్ సింగ్ రాథోడ్ (జ.1787-మ.1828) మంగళవారం రోజు గెలుచుకున్నారు. హిందూ దేవత [[హనుమంతుడు|హనుమంతుడికి]] మంగళవారం శుభ దినం కావున, సూరత్ సింగ్ భట్నర్ పేరును "హనుమన్‌గఢ్"గా మార్చాడు.1700 సంవత్సరాల క్రితం నిర్మించిన పురాతనమైన హిందూ-దేవత హనుమంతుని కోట ([[భట్నర్ కోట]]) హనుమాన్‌గఢ్ పట్టణం మధ్యలో ఉంది. దీని వివరణ ''ఐన్-ఇ-అక్బరిలో చూడవచ్చు.''<ref>{{Cite web|url=http://hanumangarh.nic.in/places_of_interest.htm|title=Bhatner Fort|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120701185609/http://hanumangarh.nic.in/places_of_interest.htm|archive-date=1 July 2012}}</ref> పురాతన [[సరస్వతీ నది|సరస్వతి నది]] (ఘగ్గర్ నది) ఒడ్డున పట్టణానికి సమీపంలో ఒక భద్రకాళి ఆలయం ఉంది.<ref name="hanumangarh.nic.in"/> == జనాభా == 2011 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం, హనుమాన్‌గఢ్ మొత్తం జనాభా 150,958,అందులో 79,709 మంది పురుషులు, 71,249 మంది మహిళలు ఉన్నారు. 0 నుండి 6 సంవత్సరాల వయస్సులో ఉన్న జనాభా 18,094. హనుమన్‌గఢ్‌లో మొత్తం అక్షరాస్యుల సంఖ్య 102,149, ఇది జనాభాలో 67.7%గా ఉంది. పురుషుల అక్షరాస్యత 73.6%, స్త్రీల అక్షరాస్యత 61.1%. హనుమన్‌గఢ్‌లోని జనాభా సమర్థవంతమైన అక్షరాస్యత రేటు 76.9%, ఇందులో పురుషుల అక్షరాస్యత రేటు 83.8%, స్త్రీల అక్షరాస్యత రేటు 69.28%గా ఉంది షెడ్యూల్డ్ కులాలు, 25,486,షెడ్యూల్డ్ తెగల జనాభా 2,463 మంది ఉన్నారు. 2011లో హనుమన్‌గఢ్‌లో 30022 గృహాలు ఉన్నాయి.<ref name="Census2011Gov">{{Cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/pca/SearchDetails.aspx?Id=77401|title=Census of India: Hanumangarh|website=www.censusindia.gov.in|access-date=9 January 2020}}</ref> 2001 భారత జనాభా లెక్కలు ప్రకారం హనుమాన్‌గఢ్ మొత్తం జనాభా 129,654.అందులో పురుషులు 69,583, స్త్రీలు 60,071మంది ఉన్నారు.లింగ నిష్పత్తి ప్రతి 1000 మంది పురుషులకు గాను 863 స్త్రీలను కలిగి ఉంది. 0 నుండి 6 సంవత్సరాల వయస్సులో ఉన్న జనాభా18,669 మంది ఉన్నారు.పట్టణ మొత్తం జనాభాలో83,923 మంది అక్షరాస్యులు (64.7%) మంది ఉన్నారు.7 సంవత్సరాల పైబడిన వయస్సు గల అక్షరాస్యత గల పిల్లలు మొత్తం జనాభాలో 75.6%.మంది ఉన్నారు.<ref>{{Cite web|url=http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999|title=Census of India 2001: Data from the 2001 Census, including cities, villages and towns (Provisional)|publisher=Census Commission of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20040616075334/http://www.censusindia.net/results/town.php?stad=A&state5=999|archive-date=16 June 2004|access-date=1 November 2008}}</ref> == రైల్వే జంక్షన్ == [[దస్త్రం:View_of_Bhagat_Singh_Chowk_in_Hanumanagrh.jpg|alt=Bhagat singh chowk.|250px|right|హనుమన్‌గఢ్ జంక్షన్ వద్ద భగత్ సింగ్ చౌక్ దృశ్యం.]] హనుమన్‌గఢ్ జంక్షన్ రైల్వే స్టేషన్ జోధ్పూర్-బతిండా మార్గంలో ఒక ప్రధాన రైల్వే స్టేషన్. ఇంతకుముందు సాధుల్పూర్, రేవారి, జైపూర్, శ్రీగంగానగర్, అనుప్ ఘర్, (కెనలూప్) మీటర్ గేజ్ బ్రాడ్ గేజ్ లైన్లుగా ఉండేవి.ఈ రెండూ ఈ స్టేషన్ గుండా వెళ్లేవి.ఇప్పుడు అవి అన్ని లైన్లు బ్రాడ్ గేజ్ గా మార్చబడ్డాయి. డైమండ్ రైల్వే క్రాసింగ్ కూడా ఉంది. 1982 లో, బ్రాడ్ గేజ్ భటిండా నుండి సూరత్ ఘర్ వరకు హనుమన్‌గఢ్ ద్వారా ప్రారంభమైంది. 2012 అక్టోబరు 1 న, హనుమన్‌గఢ్-సాదుల్‌పూర్ మీటర్‌గేజ్ లైను -3 మూసివేయబడింది. దీనిని బ్రాడ్ గేజ్‌గా మార్చారు. హనుమన్‌గఢ్ నుండి శ్రీ గంగానగర్ ప్యాసింజర్ రైళ్లు బ్రాడ్ గేజ్ ట్రాక్‌లో నడుస్తున్నాయి. ఈ ట్రాక్ జైసల్మేర్ (రాజస్థాన్), ఉధంపూర్ (జె & కె) వద్ద హనుమన్‌గఢ్, శ్రీగంగానగర్, ఫిరోజ్‌పు ద్వారా రెండు వ్యూహాత్మకంగా ముఖ్యమైన కంటోన్మెంట్ల మధ్య  ప్రయాణికుల రద్దీని తగ్గించింది.<ref>{{Cite web|url=https://indiarailinfo.com/search/hmh-hanumangarh-junction-to-sgnr-shri-ganganagar-junction/112/0/2104|title=Hanumangarh to Shri Ganganagar: 9 Trains, Shortest Distance: 66 km - Railway Enquiry|website=indiarailinfo.com}}</ref> == భాష == [[హిందీ]] అధికారిక భాష, ఇంగ్లీష్ అదనపు అధికారిక భాష. హనుమన్‌గఢ్‌లో [[బాగ్రీ భాష]] ప్రధాన భాష.<ref>Lakhan Gusain 2000. Bagri Grammar. Munich: Lincom Europa (Languages of the World/Materials, 384)</ref> == ఆసక్తి ఉన్న ప్రదేశాలు == * [[భట్నర్ కోట]] * గురుద్వారా బాబా సుఖా సింగ్ మైహ్తాబ్ సింగ్ జి * షీలా పీర్ మందిర్ (షీలా మాతా) * అమర్పురా తేరి సమీపంలో ఘఘర్ నది బేసిన్ వద్ద భద్రకాళి ఆలయం, 8 హెచ్.ఎం.హెచ్. == మూలాలు == <references /> == వెలుపలి లంకెలు == {{రాజస్థాన్ జిల్లాల ముఖ్యపట్టణాలు}} [[వర్గం:హనుమాన్‌గఢ్ జిల్లా]] [[వర్గం:హనుమాన్‌గఢ్ జిల్లా నగరాలు పట్టణాలు]] [[వర్గం:రాజస్థాన్]] jalezzc7v24of37zxjav0hpp9pctqek 0 319985 4908067 3744706 2026-07-19T06:52:50Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4908067 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson |name=షెఫాలి వర్మ |image = 2020 ICC W T20 WC I v B 02-24 Verma (02).jpg |birth_date={{Birth date and age|2004|01|28}} |birth_place=రోహ్‌తక్, హర్యానా, భారతదేశం |country=భారతదేశం |sport=క్రికెట్ }} '''షెఫాలీ వర్మ''' (జననం 2004 జనవరి 28) భారతీయ మహిళా క్రికెట్ జట్టు సభ్యురాలు. దేశంలో అతి చిన్న వయసులోనే అంతర్జాతీయ ట్వెంటీ ట్వెంటీ మ్యాచ్ ఆడిన క్రికెటర్. 16 ఏళ్ల వయసులోనే అంతర్జాతీయ టెస్ట్ మ్యాచ్‌లో హాఫ్ సెంచరీ చేసిన సచిన్ టెండుల్కర్ పేరిట 30 ఏళ్లుగా చెక్కు చెదరకుండా ఉన్న రికార్డును షెఫాలీ బద్దలు కొట్టింది. కేవలం 15ఏళ్ల వయసులోనే అంతర్జాతీయ మ్యాచ్‌లో అర్ధ సెంచరీ చేసి సరికొత్త రికార్డు నెలకొల్పింది.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/51718041|title=Meet India's 16-year-old 'rock star'|work=BBC Sport|access-date=2021-02-18|language=en-GB}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.cricbuzz.com/profiles/14825/shafali-verma|title=Shafali Verma Profile - ICC Ranking, Age, Career Info & Stats|website=Cricbuzz|language=en|access-date=2021-02-18}}</ref> బీబీసీ శతవసంతాల ఏడాది సందర్భంగా 2022 మార్చి నెలలో ‘ఎమర్జింగ్‌ ప్లేయర్‌ ఆఫ్‌ ది ఇయర్‌’ అవార్డును షఫాలీ వర్మ సొంతం చేసుకుంది.<ref>{{Cite web|date=2022-03-29|title=మల్లీశ్వరికి ‘బీబీసీ లైఫ్‌ టైమ్‌’ అవార్డు|url=https://www.andhrajyothy.com/telugunews/bbc-lifetime-achievement-award-for-malleshwari-ngts-sports-1922032903580448|access-date=2022-03-28|website=andhrajyothy|language=te|archive-date=2022-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20220328232824/https://www.andhrajyothy.com/telugunews/bbc-lifetime-achievement-award-for-malleshwari-ngts-sports-1922032903580448|url-status=dead}}</ref> == వ్యక్తిగత జీవితం, నేపథ్యం == 2013లో సరిగ్గా షెఫాలీకి 9 ఏళ్ల వయుసులో ఉండగా దిల్లీకి సమీపంలోని రోహతక్ మైదానంలో సచిన్ టెండుల్కర్ తన చివరి రంజీ ట్రోఫీ మ్యాచ్ ఆడుతుంటే ఆ మ్యాచ్ చూసేందుకు షెఫాలీ తండ్రి స్టేడియంకి తీసుకెళ్లాడు. 9 ఏళ్ల షెఫాలీకి అది నిజంగా మర్చిపోలేని రోజు. సచిన్ తన ముంబై జట్టును గెలిపించిన తీరు ఆమెలో ఎనలేని స్ఫూర్తిని నింపింది. చాలా ఇంటర్వ్యూల్లో తనకు సచిన్ ఆదర్శం అని చెప్పింది షెఫాలీ. అయితే ఆయన కన్నా ముందు ఆమెలో క్రికెట్ క్రీడ పట్ల ఆసక్తి పెరిగేలా చేసిన మరో వ్యక్తి ఆమె తండ్రి. ఆయన క్రికెట్‌కు వీరాభిమాని. వర్మ సోదరుడు లోకల్ క్రికెట్ క్లబ్స్ తరపున ఆడేవాడు. అయితే అమ్మాయి కావడంతో వాళ్లు షెఫాలీకి అవకాశం ఇచ్చేవారు కాదు. దీంతో ఆమె తండ్రిలో సరికొత్త ఆలోచన వచ్చింది. అనుకున్నదే తడవుగా ఆమెను జత్తును కత్తిరించి అబ్బాయిలా తయారు చేశాడు. ఆపై అవకాశం వచ్చినప్పుడల్లా తనను తాను నిరూపించుకునేది షెఫాలీ. ఓ సారి ఆమె సోదరుడు అనారోగ్యం పాలవడంతో లోకల్ క్లబ్ తరపున ఆథాని స్థానంలో షెఫాలీ ఆడి కేవలం మ్యాన్ ఆఫ్ ది మ్యాచ్ మాత్రమే కాదు. ఆ టోర్నమెంట్లో మ్యాన్ ఆఫ్ ది సిరీస్‌ను కూడా కైవసం చేసుకుంది.<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Cite web|url=https://sportstar.thehindu.com/cricket/womens-day-shafali-verma-sachin-tendulkar-rohtak-melbourne-womens-world-cup-final/article31014592.ece|title=Women who inspire us: Shafali Verma|last=Sportstar|first=Team|website=Sportstar|language=en|access-date=2021-02-18}}</ref> 2019లో దక్షిణాఫ్రికాతో జరిగిన టీ ట్వంటీ మ్యాచ్ ద్వారా కేవలం15 ఏళ్ల వయసులోనే షెఫాలీ అంతర్జాతీయ కెరియర్ మొదలయ్యింది. 2019లో వెస్టీండీస్‌తో జరిగిన మ్యాచ్‌లో అర్ధ సెంచరీ సాధించడం ద్వారా అంతర్జాతీయ క్రికెట్లో అతి చిన్న వయసులోనే ఈ ఘనత సాధించిన క్రికెటర్‌గా రికార్డు సృష్టించింది. వెస్టిండీస్‌పై ఐదు మ్యాచ్‌లలో 158 పరుగులు చేసి ప్లేయర్ ఆఫ్ ది సీరిస్‌గా నిలిచింది.<ref>{{Cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/shafali-verma-the-strong-girl-who-s-batting-down-barriers-1218365|title=Shafali Verma: The strong girl who's batting down barriers|website=ESPNcricinfo|language=en|access-date=2021-02-18}}</ref> 2020 జనవరిలో ఆస్ట్రేలియాలో జరగనున్న టీ ట్వంటీ వరల్డ్ కప్‌లో ఆడేందుకు బీసీసీఐ భారత జట్టుకు షెఫాలీని ఎంపిక చేసింది.<ref name=":1" /> స్టార్ ఆఫ్ ది టోర్నమెంట్‌గా నిలిచిన షెఫాలీ 161 స్ట్రైక్ రేట్‌తో అత్యధిక పరుగులు చేసిన మూడో బ్యాట్స్‌ వుమెన్‌గా నిలిచింది. ఆమె ఆట తీరును చూసిన భారత మాజీ క్రికెటర్ [[వీరేంద్ర సెహ్వాగ్]] షెఫాలీని ''రాక్ స్టార్'' అంటూ ప్రశంసల జల్లు కురిపించాడు. 2021 నాటికి షెఫాలీ వర్మ ఐసీసీ విమెన్స్ టీ ట్వెంటీ ర్యాంకింగ్స్‌లో మూడవ స్థానంలో ఉంది.<ref>{{Cite web|url=http://www.iccworldtwenty20.com/|title=ICCWORLDTWENTY20.COM|website=www.iccworldtwenty20.com|access-date=2021-02-18|archive-date=2012-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20120926161312/http://www.iccworldtwenty20.com/|url-status=dead}}</ref> == మూలాలు == <references /> [[వర్గం:2004 జననాలు]] [[వర్గం:భారతీయ మహిళా క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] 16dbunnit9u3hyx10wl9i97dg7dqv6v 0 323996 4907984 4687511 2026-07-19T02:02:20Z Muralikrishna m 106628 4907984 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = సర్దార్‌ కా గ్రాండ్‌ సన్‌ | image = Sardar Ka Grandson film Poster.jpg | alt = | caption = | director = కాశ్వీ నాయర్‌ | producer = భూషణ్ కుమార్ <br>[[దివ్య ఖోస్లా కుమార్]]<br>భూషణ్ కుమార్<br>మోనీషా అద్వానీ<br>మధు భొజ్వాని<br> నిఖిల్ అద్వానీ<br>జాన్ అబ్రహం | writer = అనుజా చౌహన్ | story = | based_on = | starring = [[అర్జున్ కపూర్]], [[అదితి రావు హైదరి]], జాన్‌ అబ్రహాం, [[రకుల్ ప్రీత్ సింగ్]] | music = [[తనిష్క్ బాగ్చి]] | cinematography = మహీధ్ర శెట్టి {{Infobox | decat = yes | child = yes | label1= కాస్ట్యూమ్ డిజైనర్ | data1 = [[శీతల్ శర్మ]] }} | editing = మాహిర్ జవేరి | studio = టీ-సిరీస్<br> ఎమ్మీ ఎంటర్టైన్మెంట్ <br>జెఎ ఎంటర్టైన్మెంట్ | distributor = నెట్‌ఫ్లిక్స్‌ | released = {{Film date|2021|5|18|ref1=}}<ref name="Sardar Ka Grandson, starring Arjun Kapoor and Neena Gupta, to release on Netflix on 18 May-Entertainment News , Firstpost">{{cite news |last1=Firstpost |title=Sardar Ka Grandson, starring Arjun Kapoor and Neena Gupta, to release on Netflix on 18 May-Entertainment News , Firstpost |url=https://www.firstpost.com/entertainment/sardar-ka-grandson-starring-arjun-kapoor-and-neena-gupta-to-release-on-netflix-on-18-may-9552411.html |accessdate=14 May 2021 |work=Firstpost |date=21 April 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210514105536/https://www.firstpost.com/entertainment/sardar-ka-grandson-starring-arjun-kapoor-and-neena-gupta-to-release-on-netflix-on-18-may-9552411.html |archivedate=14 మే 2021 |url-status=dead}}</ref> | runtime = | country = {{IND}} | budget = | language = హిందీ }} '''సర్దార్‌ కా గ్రాండ్‌ సన్‌''', 2021లో విడుదలైన హిందీ రొమాంటిక్ కామెడీ డ్రామా సినిమా. [[అర్జున్ కపూర్]], [[అదితి రావు హైదరి]], జాన్‌ అబ్రహాం, [[రకుల్ ప్రీత్ సింగ్]] ముఖ్య పాత్రల్లో నటించిన ఈ చిత్రానికి కాశ్వీ నాయర్‌ దర్శకత్వం వహించాడు. ఈ సినిమా 2021 మే 18 న నెట్‌ఫ్లిక్స్‌లో విడుదలైంది.<ref name="Sardar Ka Grandson, starring Arjun Kapoor and Neena Gupta, to release on Netflix on 18 May-Entertainment News , Firstpost">{{cite news |last1=Firstpost |title=Sardar Ka Grandson, starring Arjun Kapoor and Neena Gupta, to release on Netflix on 18 May-Entertainment News , Firstpost |url=https://www.firstpost.com/entertainment/sardar-ka-grandson-starring-arjun-kapoor-and-neena-gupta-to-release-on-netflix-on-18-may-9552411.html |accessdate=18 May 2021 |work=Firstpost |date=21 April 2021 |archiveurl=http://web.archive.org/web/20210518110223/https://www.firstpost.com/entertainment/sardar-ka-grandson-starring-arjun-kapoor-and-neena-gupta-to-release-on-netflix-on-18-may-9552411.html |archivedate=18 May 2021}}</ref> ==నటీనటులు== *[[అర్జున్ కపూర్|అర్జున్‌ కపూర్‌]] *[[నీనా గుప్తా]] - నానమ్మ *[[అదితి రావు హైదరి]] * [[జాన్ అబ్రహం|జాన్‌ అబ్రహాం]] *[[రకుల్ ప్రీత్ సింగ్]]<ref name="ట్రక్ డ్రైవర్ గా రకుల్ ప్రీత్ సింగ్">{{cite news |last1=NTV Telugu |title=ట్రక్ డ్రైవర్ గా రకుల్ ప్రీత్ సింగ్ |url=https://www.ntvtelugu.com/post/rakul-preet-singh-turns-as-truck-driver |accessdate=14 May 2021 |work=NTV Telugu |date=24 April 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210514105502/https://www.ntvtelugu.com/post/rakul-preet-singh-turns-as-truck-driver |archivedate=14 మే 2021 |url-status=live }}</ref> *[[సోనీ రజ్దాన్|సోనీ రాజ్‌దాన్‌]] *[[కన్వల్జిత్ సింగ్ (నటుడు)|కన్వల్జిత్ సింగ్]] *కుముద్ మిశ్రా *[[దివ్యా సేథ్]] *మసూద్ అఖ్తర్ *రావ్జీత్ సింగ్ *ఆకాశదీప్ సాబీర్ ==చిత్ర నిర్మాణం== ఈ చిత్ర నిర్మాణం ముంబై లో 2019 నవంబరు 16 న ప్రారంభమైంది.<ref name="Arjun Kapoor and Rakul Preet Singh kick-start the shoot of their untitled next. See pics">{{cite news |last1=India Today |title=Arjun Kapoor and Rakul Preet Singh kick-start the shoot of their untitled next. See pics |url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/arjun-kapoor-and-rakul-preet-singh-kick-start-the-shoot-of-their-untitled-next-see-pics-1619642-2019-11-16 |accessdate=14 May 2021 |work=India Today |date=16 November 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210514110615/https://www.indiatoday.in/amp/movies/bollywood/story/arjun-kapoor-and-rakul-preet-singh-kick-start-the-shoot-of-their-untitled-next-see-pics-1619642-2019-11-16 |archivedate=14 మే 2021 |url-status=live }}</ref> ==పాటలు== {{Track listing | extra_column = గాయకులు | total_length = | title1 = జీ ని కార్డా | extra1 = జాస్ మానాక్, మానాక్ -ఈ, నిఖిత గాంధీ | lyrics1 = తనిష్క్ బాఘ్చి | length1 = 3:08 | title2 = మై తేరి హా గయి | extra2 = మిలింద్ గబా, పల్లవి గబా | lyrics2 = మిలింద్ గబా, తనిష్క్ బాఘ్చి, హ్యాపీ రైకోటి | length2 = 2:56 | title3 = దిల్ నహి టోడ్న | extra3 = జరా ఖాన్, తనిష్క్ బాఘ్చి | lyrics3 = తనిష్క్ బాఘ్చి | length3 = 3:57 }} ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:2021 సినిమాలు]] [[వర్గం:హిందీ సినిమాలు]] 0g0c4an34x2c1gychfbuwddplntbdxm 0 326662 4908050 3203178 2026-07-19T04:52:25Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4908050 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = శౌర్య చౌహాన్ | image = Shaurya Chauhan.jpg | imagesize = | caption = | occupation = మోడల్, నటి | spouse = రిషి చౌహాన్ | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1977|8|7}} | birth_place = [[హైదరాబాదు]], [[తెలంగాణ]], [[భారతదేశం]] | nationality = | years_active = | othername = శౌర్య కుమార్ రాజ్‌పుత్, నీలిమ చౌహాన్ | birthname = | known_for = టీవీ నటి, హోస్ట్ | website = }} '''శౌర్య చౌహాన్''' (జననం 7 ఆగస్టు 1977) భారతీయ మోడల్, [[నటి]], టీవీ హోస్ట్.<ref>{{Cite web|url=http://news.biharprabha.com/2013/10/meet-shaurya-chauhan-the-hottie-villain-of-krrish-3/|title=Meet Shaurya Chauhan, the Hottie Villain of Krrish 3|access-date=26 May 2021|archive-date=26 అక్టోబర్ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131026081032/http://news.biharprabha.com/2013/10/meet-shaurya-chauhan-the-hottie-villain-of-krrish-3/|url-status=dead}}</ref> 2006 కింగ్‌ఫిషర్ క్యాలెండర్ కి మోడల్ గర్ల్ గా పనిచేసింది. [[హృతిక్ రోషన్]] నటించిన ''క్రిష్ 3'' సినిమాలో ప్రతినాయిక పాత్రలో నటించింది.<ref>[https://web.archive.org/web/20120108055034/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-12-13/news-interviews/30511091_1_rakesh-roshan-krrish-insider Roshans find a hottie for Krrish – Times Of India]. (2011-12-13). Retrieved on 26 May 2021.</ref> == తొలి జీవితం == శౌర్య చౌహాన్ 1977, ఆగస్టు 7న [[హైదరాబాదు]]లో జన్మించింది. వీళ్ళది రాజస్థాన్ కు చెందిన [[రాజపుత్రులు|రాజ్‌పుత్ కుటుంబం]]. పాఠశాల స్థాయిలోనే జిమ్నాస్ట్, డ్యాన్స్, నాటకం వంటి పాఠ్యేతర కార్యకలాపాల్లో పాల్గొన్నది. జిమ్నాస్టిక్స్ లో పాఠశాలకు ప్రాతినిధ్యం కూడా వహించింది. == వృత్తి జీవితం == ఏస్ లెన్స్ మాన్ అతుల్ కస్బెకర్ 2006లో కింగ్ ఫిషర్ స్విమ్సూట్ క్యాలెండర్ కోసం శౌర్య చౌహాన్ తో ఫోటో షూట్ చేశాడు.<ref>[https://web.archive.org/web/20130712100605/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-10-22/news-interviews/27902151_1_michelle-credit-card-directorial-debut Caught in the act! – Times Of India]. (2008-10-22). Retrieved on 26 May 2021.</ref> === బాలీవుడ్ === శౌర్య చౌహాన్ ''క్యోన్ కి సినిమాలో'' చిన్న పాత్రలో నటించింది. తరువాత ''ముంబై సల్సా సినిమా'' ముఖ్య పాత్రను పోషించింది. ''హార్న్ ఓకే ప్లీజ్'' లో కూడా నటించింది. ''రైట్ యా రాంగ్'' అనే సినిమా నుండి తప్పుకుంది. ''క్రిష్ 3'' లో ప్రతినాయిక పాత్రలో నటించింది. == వ్యక్తిగత జీవితం == రిషి చౌహాన్‌ను వివాహం చేసుకుంది.<ref>{{Cite web|url=http://www.koimoi.com/actress/shaurya-chauhan/|title=Shaurya Chauhan Biography- Koimoi|access-date=26 May 2021}}</ref> == సినిమాలు == * ''క్యోన్ కి'' (అతిథి పాత్ర) * ''ముంబై సల్సా'' * ''హార్న్ ఓకే ప్లీజ్'' * ''సద్దా అడ్డా'' * ''క్రిష్ 3'' == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} == బయటి లింకులు == * {{ఐఎండీబీ పేరు|id=4474695}} [[వర్గం:1977 జననాలు]] [[వర్గం:హైదరాబాదు జిల్లా సినిమా నటీమణులు]] [[వర్గం:హిందీ సినిమా నటీమణులు]] [[వర్గం:టెలివిజన్ నటీమణులు]] [[వర్గం:టెలివిజన్ వ్యాఖ్యాతలు]] 85dh9ffnuzgo2qifk7yocultub7drnm 2 330589 4907801 4907786 2026-07-18T12:18:51Z Kalasagary 107518 /* గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 అనువాదాలు */ 4907801 wikitext text/x-wiki {{Userboxtop| నా గురించి}} {{Babel|te|en-2}} {{చిత్రలేఖనం}} {{యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-2 సభ్యులు}} {{Userboxbottom}} ==పరిచయం== నమస్తే నా పేరు [[కళాసాగర్ యల్లపు]], నేను చిత్రకారుడను, కార్టూనిస్టును, [[రచయిత]]ను. నేను తెలుగు వికీపీడియా లో [[2020]] నుండి వ్యాసాలు రాస్తున్నాను. పుట్టింది [[పశ్చిమ గోదావరి]] జిల్లా [[మంచిలి]] గ్రామం, [[డిసెంబరు]] 10 న,[[1971]] లో. తల్లిదండ్రులు యల్లపు నరసింహమూర్తి, లక్ష్మీకాంతం. పెయింటింగ్ లోను, జర్నలిజంలోనూ డిప్లొమా చేసి, 1993 సం. నుండి [[విజయవాడ]]లో స్థిరపడి వివిధ పబ్లికేషన్స్ లోనూ, పత్రికల్లోనూ చిత్రకారుడిగా, ఇలస్ట్రేటర్ గా పనిచేశాను. ప్రస్తుతం [[విజయవాడ]]లో ఒక సాఫ్ట్ వేర్ కంపెనీలో యూజర్ ఇంటర్ ఫేస్ డిజైనర్ (User Interface Designer)గా పని చేస్తున్నాను.    ==నా కార్యకలాపాలు== [[2001]] సం.లో ఆంధ్రా ఆర్టిస్టు, స్కల్ఫ్టర్స్ అండ్ కార్టూనిస్టు అసోసియేషన్ (AASCA)ను స్థాపించి, రాష్ట్రంలో నున్న సుమారు 500 మంది చిత్రకారుల, శిల్పుల, కార్టూనిస్టుల పరిచయాలతో 'ఆంధ్రకళాదర్శిని-1', 'ఆంధ్రకళాదర్శిని-2 లను ప్రచురించాను. ఈ పుస్తకాలు కళాకారుల మధ్య సత్సంబంధాలు నెలకొల్పడానికి, వారికి గుర్తింపురావడానికి ఎంతో తోడ్పడ్డాయి. [[ఆంధ్రప్రదేశ్]] చిత్ర, శిల్ప కళాచరిత్రను తెలియజేసే 'తెలుగు చిత్రకళా వైభవం' పేరుతో 40 నిమిషాల వీడియో డాక్యుమెంటరీని, రంగుల రారాజు [[వడ్డాది పాపయ్య]] గారి చిత్రాలతో, జీవితచరిత్రను తెలియజేసే డాక్యుమెంటరీ సి.డి.ని రూపొందించాను. 165 మంది తెలుగు కార్టూనిస్టుల పరిచయాలతో-కార్టూన్లతో 2021లో '[[కొంటెబొమ్మల బ్రహ్మలు]]' పుస్తకాన్ని ప్రచురించాను. 'ఆస్కా' వ్యవస్థాపక కార్యదర్శిగా ఉంటూ రాష్ట్రస్థాయిలో అనేక పెయింటింగ్, కార్టూన్ పోటీలు, ప్రదర్శనలు, వర్కుషాప్లు నిర్వహించాను. [[2002]] సంవత్సరం [[విజయవాడ]]లో [[జయదేవ్]] గారు ముఖ్య అతిధిగా 'కార్టూన్ మేళా' ను నిర్వహించాను. [[విజయవాడ]] ఆర్ట్ సొసైటి కి ఉపాధ్యక్షులుగా 2022 నుండి [[2024]] వరకు వున్నాను. [[వడ్డాది పాపయ్య]] శతజయంతి ఉత్సవాలు: [[2021]] సం.లో వపా శతజయంతి (1921-2021) వేడుకలు [[విశాఖపట్నం]], [[విజయవాడ]]లలో నిర్వహించి, ఈ సందర్భంగా వపా చిత్రకళా ప్రదర్శనతో పాటు నేను, చలపతిరావు సంపాదకత్వం వహించిన 'వపాకు వందనం' రంగుల బొమ్మలతో ప్రచురించిన శతజయంతి ప్రత్యేక సంచికను ఆవిష్కరించాము. ఆర్ట్ ఆఫ్ [[ఆంధ్రప్రదేశ్]] (Art of Andhra Pradesh book-కాపీ టేబుల్ బుక్): [[ఆంధ్రప్రదేశ్]] చెందిన చిత్రకారులు, శిల్పులు, గ్రాఫిక్ ఆర్టిస్టులు, సినీ పోస్టర్ డిజైన్ ఆర్టిస్టులు, ఇలస్ట్రేటర్స్, ఆర్ట్ & క్రాఫ్ట్ హస్తకళాకారుల కృషిని మనకు అందించారు. ఇందులో 300 మంది కళాకారుల సమగ్ర జీవిత చిత్రణతో పాటు, మన సంస్కృతిని ప్రతిబింబించే చిత్రాలు ఎంపిక చేసి A4 సైజులో ఆర్ట్ పేపర్ పై రంగుల్లో ప్రచురించిన పుస్తకానికి సంపాదకత్వం వహించాను.   ==64కళలు.కాం (www.64kalalu.com) == ప్రపంచంలో ఏ ప్రాంతం నుంచైనా ఇంటర్నెట్ లో చదువుకునేందుకు, కళాకారులను ప్రోత్సహించేందుకు 64కళలు డాట్ కామ్ (సకల కళల సమాహారం) అంతర్జాల పత్రిక (https://64kalalu.com/) పేరుతో వెబ్ మేగజైను [[నవంబర్]], 2010సం.లో ప్రారంభించాను. <ref>[https://64kalalu.com/ 64 కళలు సకల కళల సమాహారం వెబ్ మేగజైన్]</ref>. ఈ వెబ్ మేగజైనుకు సంపాదకులుగా పుష్కరకాలంగా పత్రికను నిర్వహిస్తున్నాను. ఇందులో కళారంగానికి సంబంధించిన సకలకళల సమాచారం అందుబాటులో ఉంటుంది. ఇది పూర్తి ఉచితం. ఇంటర్నెట్ సౌకర్యం ఉన్న ప్రతీవారు చదువుకోవచ్చు.   ప్రముఖ పత్రికలలో కళారంగాలపై, కళాకారుల గురించి వందలాది వ్యాసాలు రాశాను. 2006 సం.లో [[ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థ]] 'పొగాకు వ్యతిరేక దినోత్సవం' సందర్భంగా నిర్వహించిన అంతర్జాతీయ కార్టూన్ పోటీలలో “బెస్ట్ కార్టూనిస్ట్” అవార్డు అందుకున్నాను. అనేక చిత్రకళా ప్రదర్శలలోనూ, సెమినార్లలోనూ పాల్గొని ఎన్నో బహుమతులు అందుకున్నాను. [[చిత్రకళ]], కార్టూన్ కళలపై [[ఆకాశవాణి]] లోను, [[దూరదర్శన్ (టివి ఛానల్)|దూరదర్శన్]] లోను పలు ప్రసంగాలు, ఇంటర్వ్యూలు నిర్వహించాను. అనేక పెయింటింగ్, కార్టూన్ పోటీలకు న్యాయనిర్ణేతగా వ్యవహరించాను. [[2010]] సం.లో కోనసీమ చిత్రకళాపరిషత్, [[అమలాపురం]] వారి రజతోత్సవాలలో 'చిత్రకళా వైజయంతి' పురస్కారం అందుకున్నాను. ==తెవికి లో నా వ్యాసాలు== '''చిత్రకారులు''' 1. [[కౌతా రామమోహన శాస్త్రి]] ‎ 2. [[గుర్రం మల్లయ్య]] 3. [[పన్నూరు శ్రీపతి]] ‎ 4. [[కౌతా ఆనందమోహనశాస్త్రి|కౌతా ఆనంద మోహన శాస్త్రి]] 5. [[వేలూరి రాధాకృష్ణ]] 6. [[మజ్జి రామారావు]] 7. [[వేముల కామేశ్వరరావు]] 8. [[జింకా రామారావు]] 9. [[పిలకా లక్ష్మీ నరసింహమూర్తి]] 10. [[మాదేటి రాజాజి]] 11. [[పల్లా పర్సినాయుడు]] 12. [[రాయన గిరిధర్ గౌడ్]] 13. [[బొండా జగన్మోహనరావు]] 14. [[సురేష్ కడలి]] 15. [[రమేష్ గురజాల|రమేష్ గుర్జాల]] 16. [[మంచెం సుబ్రమణ్యేశ్వర రావు]] 17. [[బి.ఏ. రెడ్డి చిత్రకారుడు]] 18. [[దార్ల నాగేశ్వరరావు]] 19. [[దాసి సుదర్శన్]] 20. [[గంగాధర్ చిత్రకారుడు]] 21. [[వి. రమేష్]] 22. [[టి. వెంకన్న]] 23. [[పి. సాల్మన్ రాజు]] 24. [[ఉల్చి చిత్రకారుడు]] 25. [[రెడ్దప్ప నాయుడు]] 26. [[వి.వి. భగీరథి]] 27. [[పి.ఎస్. చంద్రశేఖర్]] 28. [[అంకాల వెంకట సుబ్బారావు]] 29. [[మారేమండ శ్రీనివాసరావు]] 30. [[ఉండ్రు ఆశీర్వాదం]] 31. [[మహమ్మద్ ఒస్మాన్ ఖాన్]] 32. [[కవితా దేవుస్కర్]] 33. [[వెల్లటూరి పూర్ణానంద శర్మ]] 34. [[పణితపు నాగేశ్వరరావు]] 35. [[కొండిపర్తి శేషగిరిరావు]] 36. [[గేదెల అప్పారావు]] 37. [[పొట్లూరి హనుమంతరావు]] 38. [[కాళ్ళ సత్యనారాయణ]] 40. [[సింగంపల్లి సత్యనారాయణ]] 41. [[బి.కె.ఎస్. వర్మ]] 42. [[దేవీప్రసాద్ చిత్రకారుడు]] 43. [[కూరెళ్ల శ్రీనివాస్]] 44. [[ఆత్మకూరు రామకృష్ణ]] 45. [[మహారాజ సాయాజీరావు యూనివర్సిటీ అఫ్ బరోడా]] 46. [[గూగుల్ ఆర్ట్స్ & కల్చర్]] 47. [[దేవరాజ్ దాకోజీ]] 48. [[వడ్లమాని మధుసూదనరావు]] 49. [[ఆదిత్య చారి]] 50. [[ఎస్. ఎమ్. పండిట్]] 51. [[నికోలస్ రోరిక్]] '''శిల్పకారులు''' 1. [[శ్రీనాథ రత్నశిల్పి వుడయార్]] 2. [[దేవు శంకర్]] 3. [[గవ్వ రవీంద్ర రెడ్డి]] 4. [[డి.యన్.వి. ప్రసాద్]] 5. [[అక్కల మంగయ్య]] 6. [[సుబోధ్ గుప్తా]] '''కార్టూనిస్టులు''' 1. [[కార్టూనిస్ట్ పాప]] ‎2. [[సుభాని (కార్టూనిస్ట్)]] 3. [[సురేంద్ర (కార్టూనిస్ట్)]] 4. [[భగవాన్ రెడ్డి]]. 5. [[బొమ్మన్ కార్టూనిస్ట్]] 6. [[నాగిశెట్టి (కార్టూనిస్ట్)]] 7. [[కార్టూనిస్ట్ అరుణ్]] 8. [[వర్చస్వి కార్టూనిస్ట్]] '''నాటక రంగం''' 1. [[మన్నె శ్రీనివాసరావు|మన్నే శ్రీనివాసరావు]] 2. [[బి.సి. కృష్ణ (నటుడు)]] 3. [[శేషయ్యగారిపల్లి అంజనప్ప]] 4. [[కోనేటి సుబ్బరాజు]] 5. [[వి.యస్. రాఘవాచారి]] 6. [[పి.వి.ఎన్. కృష్ణ]] 7. [[గుమ్మడి గోపాలకృష్ణ]] 8. [[వాడ్రేవు సుందరరావు]] '''ఇతరులు''' 1. [[మువ్వల పెరుమాళ్ళు]] 2. [[డాక్టర్ జంధ్యాల శంకర్]] 3. [[సింగంపల్లి అశోక్ కుమార్]] 4. [[జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ ఆటోనగర్ పారిశ్రామిక వాడ]] 5. [[తుమ్మలపల్లి వారి క్షేత్రయ్య కళాక్షేత్రం]] 6. [[సిద్ధార్థ కళాపీఠము]] 7. [[కిరణ్ ప్రభ]] 8. [[నాగళ్ళ గురుప్రసాదరావు]] 9. [[రావి రంగారావు]] 10. [[అబ్దుల్ రజాహుస్సేన్]] 11. [[కొప్పర్తి రాంబాబు]] 12. [[ఎం.ఆర్.వి. సత్యనారాయణ మూర్తి]] 13. [[జాన్సన్ చోరగుడి]] 14. [[వై.సి.వి. రెడ్డి]] 15. [[చెన్నాప్రగడ శర్మ]] 16. [[యం.సి. దాసు]] 17. [[బెజవాడ మెడికల్ అసోసియేషన్]] 18. [[జి.వి.ఆర్. ప్రభుత్వ సంగీత నృత్య కళాశాల]] 19. [[పాల్ మాక్సిమ్ నర్స్]] 20. [[వేమూరి బలరామ్]] 21. [[ఎం.ఎన్. రావు]] 22. [[రేడియో భానుమతి]] 23. [[డాక్టర్ మారు]] 24. [[లగడపాటి సంగయ్య]] 25. [[పూలబాల వెంకటప్రసాద్]] 26. [[జహంగీర్ ఆర్ట్ గ్యాలరీ]] 27. [[చిత్రాడ కిషోర్ కుమార్]] ==తెలుగు పుస్తక పరిచయాలు== 1. [[మానసార వాస్తుశాస్త్రం]] 2. [[ఆంధ్ర చిత్రకళా సంరక్షకుడు]] 3. [[శిల్ప, చిత్రకళ పరిణామం]] 4. [[దక్షిణాంధ్ర దారిదీపాలు]] 5. [[అగమ్యగమ్యాలు]] 6. [[ఆంధ్రగీతి-తెలుగు భాషా జాగృతి]] 7. [[హాస్యం శరణం గచ్ఛామి]] 8. [[మ్యూరల్స్ ఆఫ్ శ్రీకూర్మం టెంపుల్]] 9. [[చిత్రకళా తపస్వి రాజా రవివర్మ]] 10. [[ఈ జీవితానికి ఇది చాలు]] 11. [[టు ద పాయింట్ (సుభాని కార్టూన్స్)]] 12. [[ఆధునిక కవిత్వం-వైచిత్రీ ప్రియత్వం]] 13. [[కళాప్రపంచం (వ్యాస సంపుటి)]] ==అనువాదాలు == 1. [[బికాష్ భట్టాచార్జీ]] 2. [[సీవీ రాజు]] 3. [[ఆర్. సి. మెహతా]] 4. [[ఎన్. ఎస్. బెంద్రే]] 5. [[జ్యోతి భట్]] 6. [[రతన్ పరిమూ]] 7. [[మణీంద్ర అగ్రవాల్]] 8. [[ఓమ్ ప్రకాష్ అగర్వాల్]] 9. [[పరేష్ మైతీ]] 10. [[మాథుర్ సవానీ]] 11. [[లక్ష్మణ్ మహాదేవ్ చితాలే]] 12. [[బ్రహ్మదేవ్ రామ్ పండిట్]] 13. [[రాజేంద్ర టికు]] 14. [[బిమన్ బిహారీ దాస్]] 15. [[ఎస్. నరసింహ స్వామి]] 16. [[కె. ఎమ్. చెరియన్ (జర్నలిస్ట్)]] 17. [[లలిత కళా అకాడమీ]] 18. [[సోమనాథ్ హోరె]] 19. [[రాంకింకర్ బైజ్]] 20. [[ఎం.ఆర్. అచ్రేకర్]] 21. [[ధనరాజ్ భగత్]] 22. [[అచ్యుత్ కన్విందే]] 23. [[కైలాష్ చంద్ర మెహర్]] 24. [[ఎస్. షకీర్ అలీ]] 25. [[ముత్తయ్య స్థపతి]] 26. [[ఆలిస్ బోనర్]] 27. [[చింతామణి కర్]] 28. [[సుధీర్ రంజన్ ఖస్తగీర్]] 29. [[లక్ష్మణ్ పాయ్]] 30. [[శంఖో చౌధురి]] 31. [[అపూర్బా కిషోర్ బిర్]] 32. [[రాజ్ బిసారియా]] 33. [[తయబ్ మెహతా]] 34. [[డోరతీ చాకో]] 35. [[సుకుమార్ సేన్ (చరిత్రకారుడు)]] 36. [[బెన్ కింగ్స్‌లీ]] 37. [[నర్మదా ప్రసాద్ గుప్తా]] 38. [[జార్జ్ యో]] 39. [[ఖ్వాజా అహ్మద్ అబ్బాస్]] 40. [[జ్ఞాన చంద్ర ఘోష్]] 41. [[సదనం పి. వి. బాలకృష్ణన్]] 42. [[హబీబ్ రెహమాన్]] 43. [[లాల్జీ సింగ్]] 44. [[అశోక్ రాజగోపాల్]] 45. [[నీలకంఠ దాస్]] 46. [[సురీందర్ కుమార్ సామ]] 47. [[నరేష్ సోహల్]] 48. [[సర్వజ్ఞ సింగ్ కటియార్]] 49. [[లక్ష్మీ ప్రసాద్ సిహారే]] 50. [[అరూన్ పురీ]] 51. [[హృదయనాథ్ మంగేష్కర్]] 52. [[దల్వీర్ భండారీ]] 53. [[జుబిన్ మెహతా]] 54. [[బలరామ్ భార్గవ]] 55. [[ఆనంద్ స్వరూప్ ఆర్య]] 56. [[జోసెఫ్ హెచ్. పెరీరా]] 57. [[సరోజ్ గుప్తా]] 58. [[ఉస్తాద్ మొయినుద్దీన్ ఖాన్]] 59. [[మనోరంజన్ దాస్]] 60. [[గురుప్రసాద్ మహాపాత్ర]] 61. [[పి నారాయణ కురుప్]] 62. [[రామ్ సహాయ్ పాండే]] 63. [[తుషార్ కాంతి ఘోష్]] 64. [[కార్మెల్ బెర్క్‌సన్]] 65. [[మధుకర్ కేశవ్ ధవలీకర్]] 66. [[అర్మిడా ఫెర్నాండెజ్]] 67. [[ఎం. ఎస్. కృష్ణన్]] 68. [[వివేకానంద ముఖోపాధ్యాయ]] 69. [[ప్రతిభా సత్పతి]] 70. [[పద్మజ ఫెనానీ జోగ్లేకర్]] 71. [[మహారాజ్ కిషన్ భాన్]] 72. [[రోనెన్ సేన్]] 73. [[జతిన్ దాస్]] 74. [[రంగసామి ఎల్. కశ్యప్]] 75. [[హెచ్. సి. వర్మ]] 76. [[ఎన్. నారాయణ్ గాడ్బోలే]] 77. [[కైలాష్ సింగ్ శంఖాలా]] 78. [[నీలాంబర్ పంత్]] 79. [[హరి శంకర్ సింఘానియా]] 80. [[ఎబర్‌హార్డ్ ఫిషర్ (కళా చరిత్రకారుడు)]] 81. [[టి. ఎన్. మనోహరన్]] 82. [[మన్మోహన్ మహాపాత్రా]] 83. [[జాయ్ మైఖేల్]] 84. [[అస్తాద్ దేబూ]] 85. [[శ్రీనివాస్ వినాయక్ ఖలే]] 86. [[ప్రసాద్ సావ్కర్]] 87. [[మధు పండిట్ దాస]] 88. [[ఎ. సి. ఎన్. నంబియార్]] 89 [[పోథన్ జోసెఫ్]] 90. [[మను పరేఖ్]] 91. [[బువాంగి సైలో]] 92. [[గౌరవ్ ఖన్నా (బ్యాడ్మింటన్)]] 93. [[కె. విజయరాఘవన్]] 94. [[రవివర్మ మార్తాండ వర్మ]] 95. [[కృష్ణ కన్హాయి]] 96. [[కె. విజయ్ కుమార్]] 97. [[రమాకాంత్ శుక్లా]] 98. [[పెపిటా సేథ్]] 99. [[కళామండలం శివన్ నంబూద్రి]] 100. [[కెకూ ఎం. గాంధీ]] 101. [[కళామండలం శివన్ నంబూద్రి]] 102. [[సాకర్ ఖాన్ మంగనియర్]] 103. [[పి.కె. అయ్యంగార్]] 104. [[సురేంద్రనాథ్ కర్]] 105. [[భగవతి చరణ్ వర్మ]] 106. [[డోరతీ చాకో]] 107. [[మేరీ క్లబ్‌వాలా జాదవ్]] 108. [[డోరతీ చాకో]] 109. [[హరి మాధవ్ ముఖోపాధ్యాయ]] 110. [[ఇందు భూషణ్ సిన్హా]] 111. [[ఇమ్రాన్ షా (రచయిత)]] 112. [[ముజఫర్ అలీ]] 113. [[ఆద్య రంగాచార్య]] 114. [[ఆనంద శంకర్ రే]] 115. [[సూర్యదేవ్ సింగ్ బరేత్]] 116. [[నీలాంబర్ దేవ్ శర్మ]] 117. [[జితేంద్ర అభిషేకీ]] 118. [[కె. ఎన్. దండాయుధపాణి పిళ్ళై]] 120. [[జ్ఞాన్ చతుర్వేది]] 121. [[ఆదర్శ్ సేన్ ఆనంద్]] 122. [[జుగల్ కిషోర్ (వైద్యుడు)]] 123. [[బన్సీ కౌల్]] 124. [[యేషే డోర్జీ తోంగ్చి]] 125 [[కె. మాంగీ సింగ్]] 126. [[థాను పద్మనాభన్]] 127. [[అనిల్ కె. రాజవంశీ]] 128. [[జితేంద్ర హరిపాల్]] 129. [[రాజ్‌కుమార్ సింఘాజిత్ సింగ్]] 130. [[కృష్ణస్వామి స్వామినాథన్]] 131. [[అజయ్ వి. భట్]] 132 [[హర్భజన్ సింగ్ (పర్వతారోహకుడు)]] 133. [[కర్సన్‌భాయ్ పటేల్]] 134. [[శంకరనారాయణ మీనన్]] 135. [[అశోక్ చక్రధర్]] 136. [[పుష్పబెన్ మెహతా]] 137. [[ప్రహ్లాద్ చంద్ర తాసా]] (పద్మ భూషణ్) 138. [[నారాయణ పురుషోత్తమ మల్లయ్య]] 139. [[మహ్మద్ అమీన్ (చరిత్రకారుడు)]] 140. [[డాడీ పుదుంజీ]] 141. [[సంజయ్ గోవింద్ ధండే]] 142. [[సయ్యద్ ఇ. హస్నైన్]] 143. [[ధర్మ వీర]] 144. [[మహేష్ శర్మ (సామాజిక కార్యకర్త)]] 145. [[రాజేంద్ర కుమార్]] ==ప్రపంచ చిత్రకారులు-అనువాదాలు 2== 146.[[రెంబ్రాండ్]] 147. [[ఎఫ్.ఎన్. సౌజా]] 148. [[జార్జియో వసారి]] 149. [[రాఫెల్ (చిత్రకారుడు)]] 150. [[కిరణ్ నాడార్ మ్యూజియం ఆఫ్ ఆర్ట్]] 151. [[అబనీంద్రనాథ్ ఠాగూర్]] 152. [[గగనేంద్రనాథ్ ఠాగూర్]] 153. [[ముకుల్ చంద్ర దే]] 154. [[బెంగాల్ స్కూల్ ఆఫ్ ఆర్ట్]] 155. [[అసిత్ కుమార్ హల్దార్]] 156. [[సమీర్ మండల్]] 157. [[గవర్నమెంట్ కాలేజ్ ఆఫ్ ఆర్ట్ అండ్ క్రాఫ్ట్]] 158. [[కిసోరీ రాయ్]] 159. [[శక్తి బర్మన్]] 160. [[జహర్ దాస్‌గుప్తా]] 161. [[రాయల్ కాలేజ్ ఆఫ్ ఆర్ట్]] 162. [[జార్జ్ క్లాసెన్]] 163. [[ఆల్బ్‌రెక్ట్ డ్యూరర్]] 164. [[జామియా మిలియా ఇస్లామియా]] 165. [[గుస్తావ్ క్లిమ్ట్]] 166. [[డియెగో వెలాజ్‌క్వెజ్]] 167. [[జోహన్నెస్ వెర్మీర్]] 168. [[ది కిస్ (క్లిమ్ట్)]] 169. [[లాస్ మెనినాస్]] 170. [[గర్ల్ విత్ ఎ పెర్ల్ ఇయర్రింగ్]] 171. [[బ్రోంజినో]] 172. [[సాండ్రో బొటిసెల్లి]] 173. [[రాబర్టో కావల్లి]] 174. [[టిటియాన్]] 175. [[డొనాటెల్లో]] 176. [[మాసాసియో]] 177. [[వాసుదేవ్ కామత్]] 178. [[బాంబే ప్రోగ్రెసివ్ ఆర్టిస్ట్స్ గ్రూప్]] 179. [[చోళమండల్ ఆర్టిస్ట్స్ విలేజ్]] 180. [[కలకత్తా గ్రూప్]] 181. [[ప్రదోష్ దాస్‌గుప్తా]] 182. [[ఇండియన్ రాడికల్ పెయింటర్స్ అండ్ స్కల్ప్టర్స్ అసోసియేషన్]] 183. [[అగస్టే రోడిన్]] 184. [[కె. పి. కృష్ణకుమార్]] 185. [[ది థింకర్]] 186. [[కర్రీ బార్కర్]] 187. [[అబ్సెషన్ (2025 సినిమా)|అబ్సెషన్]] 188. [[ధీరజ్ చౌదరి]] 189. [[రాబిన్ మండల్]] 190. [[కె. కె. మీనన్]] 191. [[హిమ్మత్ షా]] 192. [[ఎస్. నందగోపాల్]] 193. [[చామరాజేంద్ర అకాడమీ ఆఫ్ విజువల్ ఆర్ట్స్]] 194. [[ది ఫోర్ ఎలిమెంట్స్ (ఆర్కింబోల్డో)]] 195. [[రాజీవ్ మల్హోత్రా]] 196. [[కునాల్ కమ్రా]] 197. [[గియుసేప్ ఆర్కింబోల్డో]] 198. [[ఫ్యోడర్ అలెక్సీవ్]] 199. [[ఇవాన్ ఐవాజోవ్‌స్కై]] 200. [[సైలోజ్ ముఖర్జీ]] 201. [[లూకా సినోరెల్లి]] ==గూగుల్ ఎడిటథాన్-4 అనువాదాలు== 1. [[భౌతిక శాస్త్రంలో నోబెల్ బహుమతి]] 2. [[గ్రీకు పురాణాలు]] 3. [[ఫ్లోరెన్స్]] 4. [[లాటిన్ లిపి]] 5. [[అపోలో]] 6. [[సాంచి]] 7. [[సౌందర్యశాస్త్రం]] 8. [[సంక్రాతి]] 9. [[అంతర్జాతీయ ప్రామాణీకరణ సంస్థ]] 10. [[నారింజ రంగు]] 11. [[చోళ రాజ్య దేవాలయాలు]] 12. [[హోకుసాయి]] 13. [[దీర్ఘచతురస్రం]] 14. [[భారతీయులు]] 15. [[అశోకుడి శాసనాలు]] 16. [[ఛత్రపతి శివాజీ మహారాజ్ వాస్తు సంగ్రహాలయం]] 17. [[మాయాదేవి (బుద్ధుని తల్లి)]] 18. [[వేలిముద్ర]] 19. [[ఇంద్రాణి]] 20. [[జాజికాయ]] 21. [[కొచ్చి అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం]] 22. [[సిందూరం]] 23. [[కంప్యూటింగ్]] 24. [[గ్రామీ అవార్డులు]] 25. [[ఇంగ్లీష్ వింగ్లిష్]] 26. [[తైల చిత్రలేఖనం]] 27. [[సాఫ్ట్‌వేర్ ఇంజనీరింగ్]] 28. [[రసము (సాహిత్యం)]] 29. [[ఆనందబజార్ పత్రిక]] 30. [[రాతప్రతి]] 31. [[అహ్మదాబాద్ విమానాశ్రయం]] 32. [[ఓడరేవు]] 33. [[అంతర్జాతీయ పౌర విమానయాన సంస్థ]] 34. [[కంపాలా]] 35. [[అకాడమీ]] 36. [[దేవదాస్ (1955 సినిమా)]] 37. [[నాట్యగత్తె విగ్రహం]] 38. [[మెట్ల బావి]] 39. [[పౌరసత్వం]] 40. [[సెలవుదినం]] 41. [[టోక్యో విశ్వవిద్యాలయం]] 42. [[ప్రపంచ బిలియనీర్ల జాబితా]] 43. [[విజువల్ స్టూడియో]] 44. [[సోనీ మొబైల్]] 45. [[బి.హెచ్.ఇ.ఎల్]] 46. [[మెట్ గాలా]] 47. [[మెట్రోపాలిటన్ మ్యూజియం ఆఫ్ ఆర్ట్]] 48. [[గూగుల్ న్యూస్]] 49. [[ఫిల్మ్ ఫేర్]] 50. [[గూగుల్ అల్లో]] 51. [[డిప్లొమా]] 52. [[ఫోటో జర్నలిజం]] 53. [[కాల ప్రయాణం]] 54. [[సుజుకి]] 55. [[ఫిలిప్స్]] 56. [[భారత్ ఎలక్ట్రానిక్స్ లిమిటెడ్]] 57. [[ఆన్‌లైన్ ప్రకటనలు]] 58. [[పింట్రెస్ట్]] 59. [[వడ్రంగం]] 60. [[వక్రరేఖ]] 61. [[రవీంద్ర సంగీతం]] 62. [[టైమ్స్ నౌ]] 63. [[ఎల్లో జర్నలిజం]] 64. [[భారతీయ మహిళా బ్యాంకు]] 65. [[ఆర్ (ప్రోగ్రామింగ్ భాష)]] 66. [[దృశ్య వర్ణపటం]] 67. [[పడుకగది]] 68. [[క్రీడా మైదానం]] 69. [[వ్యవస్థ]] 70. [[డాటా సైన్స్]] 71. [[డిస్కవరీ ఛానల్]] 72. [[ఐఐటీ పాట్నా]] 73. [[హిందూ మతంలో బుద్ధుడు]] 74. [[కోల్‌కతా మ్యూజియం ఆఫ్ మోడరన్ ఆర్ట్]] 75. [[నేషనల్ మ్యూజియం ఆఫ్ ఇండియా]] 76. [[భారతీయ మ్యూజియం]] 77. [[ఛత్రపతి శివాజీ మహారాజ్ వాస్తు సంగ్రహాలయం]] 78. [[బ్రిటిష్ మ్యూజియం]] 79. [[అమెరికన్ మ్యూజియం ఆఫ్ నేచురల్ హిస్టరీ]] 80. [[విక్టోరియా - ఆల్బర్ట్ మ్యూజియం]] 81. [[సైన్స్ మ్యూజియం, లండన్]] 82. [[స్టేట్ హెర్మిటేజ్ మ్యూజియం]] 83. [[నేషనల్ మ్యూజియం ఆఫ్ చైనా]] 84. [[మ్యూజియం ఆఫ్ సైన్స్ అండ్ ఇండస్ట్రీ]] 85. [[జర్మన్ మ్యూజియం ఆఫ్ టెక్నాలజీ]] 86. [[నేషనల్ గ్యాలరీ ఆఫ్ ఆర్ట్]] 87. [[మ్యూజియం ఆఫ్ ఫైన్ ఆర్ట్స్, బోస్టన్]] 88. [[కాపిటల్ మ్యూజియం]] 89. [[వియన్నా టెక్నికల్ మ్యూజియం]] 90. [[జెఫ్రీ హింటన్]] 91. [[చలనచిత్ర నిర్మాణం]] 92. [[సాల్ట్ లేక్ స్టేడియం]] 93. [[యూరాలజీ]] 94. [[యష్ రాజ్ ఫిల్మ్స్]] 95. [[హెచ్.బి.ఓ]] 96. [[చరిత్ర రచన]] 97. [[ఐరోపా చరిత్ర]] 98. [[ఎల్.ఈ.డి]] 99. [[సి. శివరామ మూర్తి]] 100. [[ఫిజియోథెరపీ]] 101. [[సంకేత పదం]] 102. [[జిప్ కోడ్]] 103. [[అంధేరీ]] 104. [[ఖగోళ శాస్త్రవేత్త]] 105. [[రాజ్ షమాని]] 106. [[గౌరవ్ చౌదరి (యూట్యూబర్)]] 107. [[శృతి గొట్టిపాటి]] 108. [[బని థాని]] 109. [[త్రీ గర్ల్స్ పెయింటింగ్]] 110. [[పాల్ గాగిన్]] 111. [[కె.సి.ఎస్. పణికర్]] 112. [[5-మినిట్ క్రాఫ్ట్స్]] 113. [[నీతి శాస్త్రం]] 114. [[భారతి ఖేర్]] 115. [[జోగేన్ చౌధురి]] ==గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 అనువాదాలు== 1. [[కుతుబ్ మీనార్ కాంప్లెక్స్]] 2. [[కాశ్మీర్ సుల్తానేట్]] 3. [[తెనాలిరామన్ (సినిమా)]] 4. [[ప్రాచీన కమ్యూనిజం]] 5. [[సూరదాస్]] 6. [[బార సంస్కృతి]] 7. [[ఖాన్ జహాన్ అలీ]] 8. [[పర్షియన్ యుద్ధ ఏనుగులు]] 9. [[కుముదేందు ముని]] 10. [[రామ్‌గంగ యుద్ధం]] 11. [[నందన యుద్ధం]] 12. [[మధుర విజయం]] 13. [[సోమపుర మహావిహారం]] 14. [[సాయపనేని నాయకులు]] 15. [[పండిత విహారం]] 16. [[జినసేనుడు]] 18. [[రామ కులశేఖర]] 19. [[కబీర్ పంత్]] 20. [[కాంస్య శిల్పం]] 21. [[హొయసల సాహిత్యం]] 22. [[రవిదాసియా]] 23. [[ధర్మ రాజా]] 24. [[బౌద్ధమతం, జైనమతం]] 26. [[బౌద్ధ ఆధునికవాదం]] 27. [[అసురుల జాబితా]] 28. [[నిజమైన బుద్ధ పాఠశాల]] 29. [[వేద సంస్కృతం]] 30. [[లిటిల్ బుద్ధ]] 31. [[బౌద్ధమతంలో మహిళలు]] 32. [[దేశాల వారీగా బౌద్ధమతం]] 33. [[బౌద్ధమతం, కులం]] 34. [[వుడెన్ ఫిష్]] 35. [[బౌద్ధ కళ]] 36. [[వివాహంపై బౌద్ధ దృక్పథం]] 37. [[ప్రపంచ బౌద్ధ సదస్సు]] 38. [[పగోడా]] 39. [[శ్రీలంకలోని స్థూపాలు]] 40. [[కంబోడియాలోని స్థూపాలు]] 41. [[బౌద్ధ సాహిత్యం]] 42. [[నేపాల్‌లోని స్థూపాలు]] 43. [[ఛేనా]] 44. [[అస్సాం టీ]] 45. [[బాంబే క్రికెట్ క్లబ్]] 46. [[అప్పం]] 47. [[బౌద్ధ జాతీయవాదం]] 48. [[సహజ]] 49. [[ప్రాణ విముక్తి]] 50. [[టిబెట్ కేంద్రం]] 51. [[బౌద్ధమతం శరీరం]] 52. [[కుర్కురే]] 53. [[ఖుదిరామ్ దాస్]] 54. [[నైలా కబీర్]] 55. [[ఉస్మాన్ సిరాజుద్దీన్]] 56. [[డార్జిలింగ్ సంస్కృతి]] 57. [[కలకత్తా రివర్‌సైడ్]] 58. [[మౌర్య కళ]] 59. [[గుప్త కళ]] 60. [[ఇండో-గ్రీక్ కళ]] ..... 61. [[ఇందిరా గాంధీ నేషనల్ సెంటర్ ఫర్ ఆర్ట్స్]] 62. [[పీకాక్ కింగ్]] 63. [[సింధు లోయ నాగరికత మతం]] 64. [[భారతదేశ స్వర్ణయుగం]] 65. [[రామాయణం 3392 AD]] ==నా ప్రమేయం ఉన్న తెవికీ పేజీల జాబితా== 1. [[దామెర్ల రామారావు]] 2. [[వడ్డాది పాపయ్య]] 3. [[విజయ్ రామ్]] 4. [[సిరందాసు వెంకట రామారావు]] 5. [[మాధవపెద్ది గోఖలే]] 6. [[వాసిరెడ్డి వేణుగోపాల్]] 7. [[నాగసూరి వేణుగోపాల్]] 8. [[సి.ఎస్.ఎన్. పట్నాయక్]] 9. [[అంట్యాకుల పైడిరాజు]] 10. [[మొక్కపాటి కృష్ణమూర్తి]] 11. [[సి.ఎన్.వెంకటరావు]] 12. [[బాపు]] 13. [[కొసనా ఈశ్వరరావు]] 14. [[బాలి (చిత్రకారుడు)]] 15. [[మళ్ళ జ్యోతిర్మయి]] 16. [[జయదేవ్]] 17. [[సత్యమూర్తి]] 18. [[శంకు]] 19. [[తులసీరాం]] 20. [[గీతా సుబ్బారావు]] 21. [[కొత్తపల్లి సరళాదేవి]] 22. [[భారతీయ చిత్రకళ]] 23. [[నందిని గౌడ్]] 24. [[అయినాల మల్లేశ్వరరావు]] 25. [[గోపరాజు సమరం]] 26. [[గుర్రం మల్లయ్య]] 27. [[పాకాల తిరుమల్ రెడ్డి]] 28. [[కాపు రాజయ్య]] 29. [[గణపతి స్థపతి]] 29. [[వేలు ఆనందాచారి]] 30. [[కణ్వశ్రీ]] 31. [[మోహన్ (చిత్రకారుడు)]] 32. [[ఆకాశవాణి కేంద్రం, విజయవాడ]] 33. [[నందలాల్ బోస్]] ఫోటోలు చేర్చిన వ్యాసాలు : 1. [[చొక్కాపు వెంకటరమణ]] 2. [[అంట్యాకుల పైడిరాజు]] 3. [[కళాధర్]] 4. [[గబ్బిట దుర్గాప్రసాద్]] 5. [[యద్దనపూడి సులోచనారాణి]] 6. [[బలభద్రపాత్రుని రమణి]] 7. [[పెళ్లకూరు జయప్రద]] 8. [[కె.ఎన్. మల్లీశ్వరి]] 9. [[సి.వి.సర్వేశ్వరశర్మ]] 10. [[శీలా వీర్రాజు]] 11. [[చుండూరి మృణాళిని]] 12. [[గుత్తికొండ సుబ్బారావు]] 13. [[కార్టూనిస్ట్ టీవీ]] 14. [[కొమ్మనాపల్లి గణపతిరావు]] 15. [[కుప్పిలి పద్మ]] 16. [[చిల్లర భవానీదేవి]] 17. [[చంద్ర (కళాకారుడు)]] 18. [[బండి నారాయణస్వామి]] 19. [[కోకా విమలకుమారి]] 20. [[కొండూరు వీరరాఘవాచార్యులు]] 21. [[చింతకింది శ్రీనివాసరావు]] 22. [[శారదా శ్రీనివాసన్]] 23. [[వంగూరి చిట్టెన్ రాజు]] 24. [[మామిడిపూడి కృష్ణమూర్తి]] 25. [[పాలగుమ్మి విశ్వనాథం]] 26. [[బి.ఎన్. శాస్త్రి]] 27. [[నవోదయ రామమోహనరావు]] 28. [[షణ్ముఖి ఆంజనేయ రాజు]] 29. [[గబ్బిట దుర్గాప్రసాద్]] 30. [[లల్లాదేవి]] ==మూలాలు== {{మూలాల జాబితా}} * https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.386109 * https://archive.org/details/64kalalu-12years ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:తెలుగు వికీపీడియనులు]] [[వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్ వికీపీడియనులు]] [[వర్గం:కృష్ణా జిల్లా వికీపీడియనులు]] [[వర్గం:అనువాద పరికరాన్ని వాడే వాడుకరులు]] [[వర్గం:తెలుగు వికీపీడియా సభ్యులు]] {{User IND Citiz}}{{అక్షరదోష నిర్మూలన దళ సభ్యుడు}}{{User Wikipedian For|year=2021|month=06|day=01}} 7ldigyypsv31il1m0h41j3doxaf6irk 0 330654 4907983 4285079 2026-07-19T02:02:02Z Muralikrishna m 106628 4907983 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | image = The Accidental Prime Minister film.jpg | alt = | caption = | director = విజయ్ రాత్నాకర్ గుట్టే | producer = {{Unbulleted list|సునీల్ బొహ్రా, ధవల్ గడా}} | writer = {{Unbulleted list|విజయ్ రాత్నాకర్ గుట్టే, మాయాంక్ తివారీ, కార్ల్ డన్, ఆదిత్యా సిన్హా}} | screenplay = | story = | starring = {{Unbulleted list|అనుపమ్ ఖేర్, అక్షయ్ ఖన్నా, [[సుజానే బెర్నెర్ట్]], ఆహ్నా కుమ్రా, అర్జున్ మాథుర్}} | narrator = | music = '''పాటలు:'''<br>సాధు తివారి <br>సుదీప్ రాయ్ <br>'''బ్యాక్ గ్రౌండ్ సంగీతం:'''<br> సుమిత్ సేథీ<br> అభిజిత్ వఘ్ని | సినిమాటోగ్రఫీ = ఆర్ . మాది | editing = ప్రవీణ్ కెఎల్ | studio = {{Unbulleted list|రుద్రా ప్రొడక్షన్స్, బొహ్రా బ్రదర్స్, పెన్ ఇండియా లిమిటెడ్}} | released = {{Film date|df=yes|2019|1|11|ref1=<ref name="release1"/>}} | runtime = 110 నిమిషాలు<ref>{{Cite web|url=https://www.bbfc.co.uk/releases/accidental-prime-minister-2018|title=The Accidental Prime Minister {{!}} British Board of Film Classification|website=www.bbfc.co.uk|language=en|access-date=2019-01-09}}</ref> | country = {{IND}} | language = [[హిందీ]] | gross = {{INR|link=yes}}22.65 కోట్లు<ref name=boxapm>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/movie/accidental-prime-minister/box-office//|title=The Accidental Prime Minister Box Office Collection till Now - Bollywood Hungama|publisher=Bollywood Hungama|accessdate=2 March 2019}}</ref> | based_on = {{Based on|''ది యాక్సిడెంటల్ ప్రైమ్ మినిస్టర్''|- సంజయ్ బారు}} }} '''ది యాక్సిడెంటల్ ప్రైమ్ మినిస్టర్''' 2019లో విడుదలైన హిందీ సినిమా. రుద్రా ప్రొడక్షన్స్, బొహ్రా బ్రదర్స్, పెన్ ఇండియా లిమిటెడ్ బ్యానర్లపై నిర్మించిన ఈ చిత్రానికి విజయ్ రాత్నాకర్ గుట్టే దర్శకత్వం వహించాడు. [[అనుపమ్‌ ఖేర్‌]], అక్షయ్ ఖన్నా, [[సుజానే బెర్నెర్ట్]], ఆహ్నా కుమ్రా, అర్జున్ మాథుర్ ప్రధాన పాత్రల్లో నటించిన ఈ చిత్రం 11 జనవరి 2019లో విడుదలైంది.<ref name="timesofindia.indiatimes.com">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-reviews/the-accidental-prime-minister/movie-review/67476547.cms|title=The Accidental Prime Minister Review {3.5/5}: An amusing and engaging look at the term of Dr Manmohan Singh as India’s PM|via=timesofindia.indiatimes.com}}</ref><ref name="‘ది యాక్సిడెంటల్ ప్రైమ్ మినిస్టర్’ (రివ్యూ ) {{!}} Telugu Rajyam">{{cite news |last1=Telugu Rajyam |title=‘ది యాక్సిడెంటల్ ప్రైమ్ మినిస్టర్’ (రివ్యూ ) {{!}} Telugu Rajyam |url=https://telugurajyam.com/telugu/the-accidental-prime-minister-review.html |accessdate=5 July 2021 |work=telugurajyam.com |date=17 January 2019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210705111040/https://telugurajyam.com/telugu/the-accidental-prime-minister-review.html |archivedate=5 జూలై 2021 |url-status=live }}</ref> ==నటీనటులు== {{refbegin|2}} *[[అనుపమ్‌ ఖేర్‌]] - మన్మోహన్ సింగ్ *[[అక్షయ్ ఖన్నా]] - సంజయ్ బారు *[[సుజానే బెర్నెర్ట్]] - సోనియాగాంధీ *[[దివ్యా సేథ్]] - గురు శరణ్ కౌర్ *[[అహానా కుమ్రా|ఆహ్నా కుమ్రా]] - ప్రియాంకా గాంధీ *[[అర్జున్ మాథుర్]] - రాహుల్ గాంధీ *అనసూయ మజుందార్ - మమతా బెనెర్జీ *విమల్ వర్మ - లాలూ ప్రసాద్ యాదవ్ *అవతార్ సాహ్ని - ఎల్ కే అద్వానీ *అనిల్ రస్తోగి - శివరాజ్ పాటిల్ *అజిత్ సత్ భాయ్ - పీవీ నరసింహారావు *చిత్రగుప్తా సిన్హా - పీవీ రంగారావు *[[విపిన్ శర్మ]] - అహ్మద్ పటేల్ * [[ప్రకాష్ బెలవాడి]] - [[ఎం. కే. నారాయణన్]] *[[శివ కుమార్ సుబ్రమణ్యం]] - పి. చిదంబరం *మునీష్ భరద్వాజ్ - కపిల్ సిబల్ *రామ్ అవతార్ - అటల్ బిహారీ వాజ్ పేయీ *సునీల్ కొఠారి - ఏపీజే అబ్దుల్ కలాం * [[అపూర్వ నెమ్లేకర్]] - రిపోర్టర్ * [[క్వీన్ హరీష్ ]]{{refend}} ==సాంకేతిక నిపుణులు== *బ్యానర్ : రుద్రా ప్రొడక్షన్స్<br> బొహ్రా బ్రదర్స్<br> పెన్ ఇండియా లిమిటెడ్ *దర్శకత్వం: విజయ్ రాత్నాకర్ గుట్టే *నిర్మాతలు : సునీల్ బొహ్రా<br>ధవల్ గడా *రచన: విజయ్ రాత్నాకర్ గుట్టే<br> మాయాంక్ తివారీ<br>కార్ల్ డన్<br>ఆదిత్యా సిన్హా *ఎడిటర్: [[కె.ఎల్. ప్రవీణ్]] ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:2019 సినిమాలు]] [[వర్గం:హిందీ సినిమాలు]] i0rs7om0xvelm6jr43vmtimhcyig1we 0 330874 4908087 3263449 2026-07-19T09:06:18Z Pranayraj1985 29393 4908087 wikitext text/x-wiki {{Infobox lake | name = బాద్ ఖల్ సరస్సు | image =Dried Badkhal lake.jpg | caption =2008 నాటికి ఎండిన బాద్ ఖల్ సరస్సు | image_bathymetry = | caption_bathymetry = | location = [[ఫరీదాబాద్]] |pushpin_map=India | coords = {{coord|28.415|N|77.276|E|type:waterbody_region:IN|display=title,inline}} | type = | inflow = | outflow = | catchment = | basin_countries = భారతదేశం | length = | width = | area = | depth = | max-depth = | volume = | residence_time = | shore = | elevation = | islands = | cities = [[ఫరీదాబాద్]] | frozen = }} '''బాద్ ఖల్ సరస్సు''' [[భారత దేశం|భారతదేశంలోని]] [[హర్యానా]] రాష్ట్రంలో గల [[ఫరీదాబాద్]] సమీపంలోని బాద్ ఖల్ గ్రామంలో ఉన్న ఒక సహజ [[సరస్సు]]. ఇది భారత రాజధాని [[ఢిల్లీ]] నుండి 32 [[కిలోమీటరు|కిలోమీటర్ల]] దూరంలో ఉంది.<ref name="Department of Forest, Delhi">[http://forest.delhigovt.nic.in/wildlife/asola.html#asola ASOLA BHATTI WILD LIFE SANCTUARY] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110816140938/http://forest.delhigovt.nic.in/wildlife/asola.html#asola |date=16 August 2011 }}, Department of Forest, Delhi Government</ref><ref name=sura>[https://navbharattimes.indiatimes.com/state/punjab-and-haryana/faridabad/water-will-be-stopped-by-making-a-dam-on-the-hills-of-pali-village/articleshow/70320771.cms पाली गांव की पहाड़ियों पर डैम बनाकर रोका जाएगा झरनों का पानी]</ref> ==భౌగోళికం== ఆరావళి శ్రేణి కొండల అంచున ఈ [[సరస్సు|సరస్సుకు]] [[మానవుడు|మానవ]] నిర్మిత కట్ట ఉంది. అనేక కరువుల కారణంగా [[సరస్సు]] రెండు [[దశాబ్దము|దశాబ్దాల]] క్రితం నుండి ఎండిపోవటం ప్రారంభించింది ఇప్పుడు పూర్తిగా ఎండిపోయింది. దీని సమీపంలో [[హర్యానా]] టూరిజం కార్పొరేషన్ రెస్టారెంట్లు ఉన్నాయి.<ref name=badkhal4>{{cite web |title = Faridabad’s Badkal lake to be given new lease of life as tourist centre|publisher=Hindustantimes.com|url = https://www.hindustantimes.com/india-news/gurugram-s-badkal-lake-to-be-given-new-lease-of-life-as-tourist-centre/story-QE9lqPzyIyXKCv0oymEeUM.html|date=28 July 2019|access-date = 2020-01-15}}</ref> ===చుట్టూ ఉన్న ప్రదేశాలు=== ఈ [[సరస్సు]] చుట్టూ 10 వ [[శతాబ్దము|శతాబ్దపు]] పురాతన సూరజ్ ఖండ్ రిజర్వాయర్ (ఉత్తరాన 15 కి.మీ దూరంలో), అనంగ్పూర్ ఆనకట్ట (ఉత్తరాన 16 కి.మీ దూరంలో[[అనంగ్‌పూర్]]) వంటి చారిత్రక ప్రదేశాలు ఉన్నాయి. అదేవిధంగా ఎండిపోయిన దమ్దామా [[సరస్సు]], తుగ్లకాబాద్ కోట, [[ఆదిలాబాద్]] శిధిలాలు, ఛతార్పూర్ ఆలయం వంటివి ఉన్నాయి.<ref name=badkhal6>{{cite web |title = Dry for 20 years, experts seek reforestation to revive Badkhal lake (Delhi's Water Bodies-1)|publisher=Outlook|url = https://www.outlookindia.com/newsscroll/dry-for-20-years-experts-seek-reforestation-to-revive-badkhal-lake-delhis-water-bodies1/1537058|date=18 May 2019|access-date = 2020-01-15}}</ref> ==చరిత్ర== సమీపంలోని [[పొలం|పొలాలకు]] [[నీరు|నీటి సరఫరాను]] సులభతరం చేయడానికి [[1947]] లో దేశానికి [[స్వాతంత్ర్యం]] లభించిన వెంటనే ఈ [[సరస్సు]] నిర్మించబడింది. [[సాగునీరు|నీటిపారుదల]] కోసం రెండు లోతట్టు [[ఆరావళీ పర్వత శ్రేణులు|ఆరావళి]] కొండల మధ్య ఒక కట్టను నిర్మించడం ద్వారా దీనిని నిర్మించారు.<ref name=badkhal1>{{cite web|title=Badkhal|url=http://haryanatourism.gov.in/destination/badkhal.asp |publisher=Haryana Tourism|access-date=2014-03-18 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140302053727/http://haryanatourism.gov.in/destination/badkhal.asp |archive-date=2014-03-02 }}</ref> ===కరువు=== [[2009]] నుండి, [[సరస్సు]] పూర్తిగా ఎండిపోయినట్లు గుర్తించబడింది. ఈ ప్రాంతంలో అతి తక్కువ [[వర్షపాతం]] నమోదు కావడమే ఇందుకు కారణం. ===సర్వే=== [[జనవరి]] [[2010]] లో, ఈ [[సరస్సు]], సమీపంలోని సూరజ్ ఖండ్ వంటి ప్రాంతాలు [[నీరు|నీటితో]] నిండి ఉన్నాయి. కానీ [[మార్చి]] [[2014]] లో [[ఢిల్లీ]] [[ప్రభుత్వం|ప్రభుత్వ]] [[పర్యావరణం|పర్యావరణ]] శాఖ ఆధ్వర్యంలో [[ఢిల్లీ]] పార్క్స్ అండ్ గార్డెన్స్ సొసైటీ (డిపిజిఎస్) విడుదల చేసిన ఒక సర్వే నివేదికలో, ఈ [[సరస్సు]] పూర్తిగా ఎండిపోయినట్లు, [[నీరు|నీటి]] కోసం [[వర్షం|వర్షాలపై]] పూర్తిగా ఆధారపడి ఉంది అని గుర్తించింది. [[ఢిల్లీ|ఢిల్లీలోని]] 611 [[నీటివనరులు|నీటి వనరులలో]] 190 [[నీటివనరులు|నీటి వనరులు]] ఎండిపోయినట్లు ఈ నివేదిక వెల్లడించింది.<ref name=badkhal2>{{cite web | title = Delhi's water bodies face threat of extinction|publisher=India Today | url = http://indiatoday.intoday.in/story/delhi-water-bodies-extinct-mcd-delhi-parks-and-lakes-society/1/346248.html|date=1 March 2014 |access-date = 2014-03-18 }}</ref> ==పునరుద్ధరణ== [[2019]] నాటికి, [[సరస్సు|సరస్సును]] పునరుద్ధరించడానికి [[ప్రభుత్వం]] అనేక చర్యలు చేపడుతోంది. కానీ దెబ్బతిన్న [[చేప|జలచరాలు]], తక్కువ [[భూగర్భ జలం|భూగర్భజల]] మట్టం, [[నీరు|నీటి]] పరీవాహక మార్గాల భంగం వంటి వాటి వలన పునరుద్ధరణ చెందకుండా ఉంది.<ref name=badkhal5>{{cite web |title = Sewage treatment project to revive Badkhal lake hangs fire|publisher=tribuneindia.com|url = https://www.tribuneindia.com/news/archive/sewage-treatment-project-to-revive-badkhal-lake-hangs-fire-841207|date=9 October 2019|access-date = 2020-01-15}}</ref> ==మూలాలు== <references /> [[వర్గం:నీటి వనరులు]] [[వర్గం:సరస్సులు]] [[వర్గం:హర్యానా]] lu611lo5f0icgqmxaxnw1zvrq484r5i 0 339687 4907997 4807465 2026-07-19T02:22:42Z స్వరలాసిక 13980 /* విషయసూచిక */ 4907997 wikitext text/x-wiki {{సమాచారపెట్టె పుస్తకం | name = హైద్రాబాద్ విషాదం | image = [[File:Hyderabad Vishadham Book Cover Page.jpg|thumb|హైద్రాబాద్ విషాదం పుస్తక ముఖచిత్రం]] | image_caption = | author = డాక్టర్‌ [[ఏనుగు నరసింహారెడ్డి]] (అనువాదం)<br> [[మీర్ లాయక్ అలీ|మీర్‌ లాయక్‌ అలీ]] (‘ట్రాజెడీ ఆఫ్‌ హైదరాబాద్‌’ - ఆంగ్లం) | country = [[భారత దేశము]] | language = [[తెలుగు]] | genre = చరిత్ర | editor = | publisher = పాలపిట్ట బుక్స్, [[హైదరాబాదు]] | release_date = 2016 | pages = 320 | isbn = | price = 150/- | ముద్రణ సంవత్సరాలు = | ప్రతులకు = పాలపిట్ట బుక్స్, [[హైదరాబాదు]] | అంకితం = }} '''హైద్రాబాద్ విషాదం''' అనేది [[మీర్ లాయక్ అలీ|మీర్‌ లాయక్‌ అలీ]] ఇంగ్లీష్‌లో రాసిన ‘ట్రాజెడీ ఆఫ్‌ హైదరాబాద్‌’ పుస్తకానికి డాక్టర్‌ [[ఏనుగు నరసింహారెడ్డి]] రాసిన తెలుగు అనువాద పుస్తకం.<ref>{{Cite book|url=https://www.amazon.in/HYDERABAD-VISHAADAM-TRAGEDY-MEER-LAIQ/dp/B08BK78Z87|title=HYDERABAD VISHAADAM|last=ALI|first=MEER LAIQ|last2=REDDY|first2=ANUGU NARSIMHA|date=2020-01-01|publisher=Mohi Book Depot|edition=1|language=te}}</ref> తన స్వీయ అస్తిత్వాన్ని నిలుపుకునేందుకు ఆఖరు పోరాటంగా [[నిజాం|నిజాం రాజు]] చేసిన ప్రయత్నాలు, ఆ ప్రయత్నాలు విఫలంకావడానికి కారణమైన పరిస్థితులు, ఆ పరిస్థితులను ప్రభావితం చేసిన అంశాలు, తెరపైన - తెరవెనక పాత్రదారులు మొదలైన అంశాలపై రాసిన పుస్తకమిది. ఈ పుస్తకం పాలపిట్ట బుక్స్ నుండి ప్రచురించబడింది.<ref>{{Cite web|url=https://www.sakshi.com/news/family/hyderabad-tragedy-written-meer-layak-ali-1265818|title=లాయక్‌ అలీ విషాదం|date=2020-02-24|website=Sakshi|language=te|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211102221525/https://www.sakshi.com/news/family/hyderabad-tragedy-written-meer-layak-ali-1265818|archive-date=2021-11-02|access-date=2021-11-22}}</ref> == పుస్తక నేపథ్యం == [[మీర్ లాయక్ అలీ|మీర్‌ లాయక్‌ అలీ]] 1947 డిసెంబరు నెల నుండి 1948 సెప్టెంబరులో హైదరాబాద్‌ సంస్థానం ఇండియన్‌ యూనియన్‌ వశమయ్యేవరకు తొమ్మిదిన్నర నెలలపాటు సంస్థానపు ప్రధాన మంత్రిగా, ఏడవ నిజాం [[మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్|మీర్‌ ఉస్మాన్‌ అలీఖాన్‌]]<nowiki/>కు సన్నిహితునిగా కొనసాగాడు. [[హైదరాబాద్ రాజ్యం|హైదరాబాద్‌]] స్వతంత్ర సంస్థానంగా కొనసాగాలని కోరుకొని, దానికోసం తీవ్రంగా ప్రయత్నించిన వారిలో ఈ లాయక్‌ అలీ ఒకడు. లాయక్‌ అలీ సంపన్న వ్యాపారవేత్త. హైదరాబాద్‌ ప్రధాని పదవి చేపట్టక ముందు [[ఐక్యరాజ్య సమితి|ఐక్యరాజ్యసమితి]]<nowiki/>లో [[పాకిస్తాన్|పాకిస్తాన్‌]] దేశ ప్రతినిధిగా కూడా పనిచేశాడు. భారతదేశానికి స్వాతంత్య్రం వచ్చినప్నటినుండి [[ఆపరేషన్ పోలో|పోలీస్‌ యాక్షన్‌]] వరకు 13 నెలల పాటు నిజాం రాజ సంస్థానం కేంద్రంగా చోటు చేసుకున్న అనేక పరిణామాల గురించి 1962లో లాయక్ అలీ రాసిన పుస్తకమిది. బ్రిటిష్ పాలన చివరి రెండేళ్ళు, భారత విభజన, శరణార్థులు, విభజన తరువాత మహ్మదలీ జిన్నా (ఖాయిద్ ఏ ఆజమ్) వైఖరి, ఆఖరి నిజాం, రజాకార్లు, గాంధీ హత్య, నిజాం లొంగుబాటు వంటి కీలక అంశాల గురించి రాయబడింది.<ref>{{Cite web|url=https://www.sakshi.com/news/opinion/hyderabad-tragedy-book-review-348810|title=హైద్రాబాద్ విషాదం|date=2016-06-06|website=Sakshi|language=te|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211122141614/https://m.sakshi.com/news/opinion/hyderabad-tragedy-book-review-348810|archive-date=2021-11-22|access-date=2021-11-22}}</ref> 34 అధ్యాయాలున్న ఈ పుస్తకం ఆఖరులో లాయక్ అలీ, గృహ నిర్బంధం నుంచి తప్పించుకుని పాకిస్తాన్‌కు వెళ్ళిపోయిన వైనాన్ని కూడా అనుబంధంగా చేర్చబడింది.<ref>{{Cite web|url=https://lit.andhrajyothy.com/bookreviews/hyderabad-vishaadam-997|title=హైద్రాబాద్ విషాదం|website=lit.andhrajyothy.com|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170405014432/https://lit.andhrajyothy.com/bookreviews/hyderabad-vishaadam-997|archive-date=2017-04-05|access-date=2021-11-22}}</ref> == విషయసూచిక == {{colbegin}} # దేశ విభజన తరువాత # పాకిస్తాన్ జాతిపితతో నా సమావేశం # హైద్రాబాద్ సంస్థానం - నిజాం నవాబులు # స్టేట్ కాంగ్రెస్, హిందూ మహాసభ ఇతర సంస్థలు # బహద్దూర్ యార్ జంగ్, ఇత్తెహాదుల్ ముస్లిమీన్ # సర్ అక్బర్ హైదరీ అలీ, నిష్క్రమణ # సంక్షోభంలోకి సర్ [[మీర్జా ఇస్మాయిల్]] # మీర్జా నిష్క్రమణ, ఛత్తారి పునరాగమనం # రజాకార్లు # ప్రధాని పదవి # మధ్యంతర ప్రభుత్వ ఏర్పాటు # ఏజంట్ జనరల్ ఆగమనం # ఏజంట్ జనరల్ మున్షీ # గాంధీజీ హత్య # భారతదేశం - హైద్రాబాద్ సమస్యలు # ఢిల్లీ పెద్దలు # అంతర్గత పర్యవసానాలు # ఢిల్లీ కరాచీల మధ్య # హైద్రాబాద్ ప్రతినిధి బృందం చాతుర్యం # సరిహద్దుల్లో చేజారిన పరిస్థితులు # భారత్ నుండి కొత్తగా బెదిరింపులు # ఢిల్లీలో కొత్త ఎత్తులు # నిజాం పరీక్ష # ఒత్తిడిలో ప్రజాభిప్రాయం # చర్చల ముగింపు # ఐకమత్యానికి ఢిల్లీ ప్రమాద ఘంటికలు #ఏడుగురు నానజ్ అమరవీరులు #కొన్ని అంతర్గత ఒత్తిడులు #మరణశయ్య మీద జిన్నా #మహానేత అస్తమయం #దండయాత్ర ప్రారంభం #కొనసాగిన దండయాత్ర #దిగజారిన అంతర్గత పరిస్థితి #క్షీణించిన సామర్థ్యం, లొంగుబాటు #లాయక్ అలీ ఎలా తప్పించుకున్నాడు? #హిమాయత్ సాగర్, హుస్నాబాద్ {{colend}} == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:తెలుగు పుస్తకాలు]] [[వర్గం:నిజాం పరిపాలన]] [[వర్గం:2016 పుస్తకాలు]] [[వర్గం:అనువాద గ్రంథాలు]] [[వర్గం:తెలంగాణ ఉద్యమం]] jpup1pvqsrhf3tb511tiaz5rn64jser 0 341222 4908043 4906891 2026-07-19T04:19:28Z Spunjala 151958 4908043 wikitext text/x-wiki '''P. Sudhir Kumar''' was born on February 21st 1959 in Behrampur Odisha to Dr. Punjala Lakshmi Bai and Punjala Shiv Shankar.{{Infobox_Indian_politician | name = పి. సుధీర్ కుమార్ | image = P Sudheer.jpg | caption = | birth_date = 1960 ఫిబ్రవరి 22 | birth_place =హిమాయత్ నగర్, హైదరాబాద్, [[తెలంగాణ రాష్ట్రం]] | residence = | death_date =26 మే 2002 | death_place = హైదరాబాద్‌ | constituency = [[మలక్‌పేట్ శాసనసభ నియోజకవర్గం|మలక్‌పేట్ నియోజకవర్గం]] | office = [[శాసనసభ్యుడు]] | salary = | term = 1989 - 1994 | predecessor =[[నల్లు ఇంద్రసేనారెడ్డి]] | successor = [[మల్‌రెడ్డి రంగారెడ్డి]] | party = [[కాంగ్రెస్ పార్టీ]] | religion = | parents = [[పి. శివశంకర్]], లక్ష్మీబాయి | spouse = గీత | children = 2 | website = | footnotes = | date = | year = | source = }} ==జననం, విద్యాభాస్యం== పి. సుధీర్ కుమార్ [[తెలంగాణ రాష్ట్రం]], హైదరాబాద్‌లోని హిమాయత్ నగర్ లో [[పి. శివశంకర్]], లక్ష్మీబాయి దంపతులకు జన్మించాడు. ఆయన డిగ్రీ వరకు చదువుకున్నాడు. ==రాజకీయ జీవితం== పి. సుధీర్ కుమార్ తన తండ్రి మాజీ కేంద్ర మాజీ మంత్రి [[పి. శివశంకర్]] వారసత్వంగా రాజకీయాల్లోకి వచ్చాడు. ఆయన యూత్ కాంగ్రెస్ లో వివిధ హోదాల్లో పని చేసి 1988 నుండి 1993 వరకు ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర యూత్ కాంగ్రెస్ అధ్యక్షుడిగా పని చేశాడు. ఆయన 1989లో జరిగిన అసెంబ్లీ ఎన్నికల్లో [[మలక్‌పేట్ శాసనసభ నియోజకవర్గం|మలక్‌పేట్ నియోజకవర్గం]] నుండి కాంగ్రెస్ తరపున పోటీ చేసి బీజేపీ అభ్యర్థి [[నల్లు ఇంద్రసేనారెడ్డి]] పై 10988 ఓట్ల మెజారిటీతో గెలిచి తొలిసారి ఎమ్మెల్యేగా అసెంబ్లీకి ఎన్నికయ్యాడు.<ref name="Senior leaders dole out tickets to their sons">{{cite news |last1=India Today |first1=india today digital |title=Senior leaders dole out tickets to their sons |url=https://www.indiatoday.in/magazine/nation/story/19891130-general-elections-1989-senior-leaders-dole-out-tickets-to-their-sons-816954-1989-11-30 |accessdate=17 December 2021 |date=30 November 1989 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211217095248/https://www.indiatoday.in/magazine/nation/story/19891130-general-elections-1989-senior-leaders-dole-out-tickets-to-their-sons-816954-1989-11-30 |archivedate=17 December 2021 |language=en}}</ref> పి. సుధీర్ కుమార్ 1994లో జరిగిన అసెంబ్లీ ఎన్నికల్లో కాంగ్రెస్ తరపున పోటీ చేసి టీడీపీ అభ్యర్థి [[మల్‌రెడ్డి రంగారెడ్డి]] చేతిలో, 1999లో బీజేపీ అభ్యర్థి [[నల్లు ఇంద్రసేనారెడ్డి]] చేతిలో ఓడిపోయాడు. ==మరణం== పి. సుధీర్ కుమార్ 26 మే 2002న హైదరాబాద్‌లో అనార్యోగంతో మరణించాడు. ఆయనకు భార్య గీత, 2 పిల్లలు ఉన్నారు.<ref name="Sudhir Kumar’s death condoled">{{cite news |last1=The Times of India |first1= |title=Sudhir Kumar’s death condoled |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/sudhir-kumars-death-condoled/articleshow/11206695.cms |accessdate=17 December 2021 |date=28 May 2002 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211217091813/https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/sudhir-kumars-death-condoled/articleshow/11206695.cms |archivedate=17 December 2021 |language=en}}</ref><ref name="APCC vice-president Sudhir Kumar dead">{{cite news |last1=Rediff |title=APCC vice-president Sudhir Kumar dead |url=https://www.rediff.com/news/2002/may/27jafri.htm |accessdate=17 December 2021 |work= |date=2002 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211217095511/https://www.rediff.com/news/2002/may/27jafri.htm |archivedate=17 December 2021}}</ref> ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:1960 జననాలు]] [[వర్గం:2002 మరణాలు]] eg2ntebipfegit0slhoxg2wu9c0drxr 4908045 4908043 2026-07-19T04:32:24Z Spunjala 151958 /* జననం, విద్యాభాస్యం */ 4908045 wikitext text/x-wiki '''P. Sudhir Kumar''' (born on February 21st 1959) to Dr. Punjala Lakshmi Bai and Punjala Shiv Shankar. He was a dynamic fearless political figure who played a pivotal role in Andhra Pradesh/Telangana political scene during the 1980's and 1990's{{Infobox_Indian_politician | name = పి. సుధీర్ కుమార్ | image = P Sudheer.jpg | caption = | birth_date = 1960 ఫిబ్రవరి 22 | birth_place =హిమాయత్ నగర్, హైదరాబాద్, [[తెలంగాణ రాష్ట్రం]] | residence = | death_date =26 మే 2002 | death_place = హైదరాబాద్‌ | constituency = [[మలక్‌పేట్ శాసనసభ నియోజకవర్గం|మలక్‌పేట్ నియోజకవర్గం]] | office = [[శాసనసభ్యుడు]] | salary = | term = 1989 - 1994 | predecessor =[[నల్లు ఇంద్రసేనారెడ్డి]] | successor = [[మల్‌రెడ్డి రంగారెడ్డి]] | party = [[కాంగ్రెస్ పార్టీ]] | religion = | parents = [[పి. శివశంకర్]], లక్ష్మీబాయి | spouse = గీత | children = 2 | website = | footnotes = | date = | year = | source = }} ==Personal Life== He was born in Behrampur Odisha and was the youngest of three children. He has an older brother Dr P. Vinay Kumar a renowned gastroenterologist, philanthropist and politician. His older sister is Mrs Jalaja Kumar is an accomplished Kuchipudi dancer and veena player. During his early years Sudhir grew up in Hyderabad and studied in Hyderabad Public School. He exhibited leadership qualities from an young age developed an early interest in politics. He then pursued a Bachelors in Political Science Degree in Nizam College and worked in Shapurji Constructions for a couple of years. He treated this time as 'research' He always spoke about how working helped him understand the plight of construction workers. He vowed early on to help them when he enters politics. He married Geetha Lakshmi Punjala and they had two children- Samatha Datta Punjala and Dr. Shishir Shankar Punjala. From a young age, Sudhir observed and imbibed his father's work ethic, leadership qualities, humility and loyalty to his family. Until the end, Sudhir was known for these very same qualities. Sudhir remained staunchly loyal to his beloved congress party, his friends, followers and family. His surviving family- his widow Mrs Geetha Lakshmi Punjala, Samatha Datta Punjala and Dr. Shishir Shankar Punjala fondly remember his loyalty towards them and what a great source of strength he was to them. They miss him dearly. ==Political Career== Sudhir entered politics following the footsteps and guidance of his father, Sri Punjala Shiv Shankar (accomplished lawyer, High Court Judge, former Union minister and governor of two states, MP of both Lok sabha and Rajya Sabha) Sudhir Contested in assembly elections and won in a historic victory in Malakpet constituency and became an MLA at the tender age of 26 in 1988. While he was serving as MLA, he was kidnapped by a fringe force called People's War Group. the members of this group stormed his residence with AK-47 guns with mindless violence without sparing a thought about his young wife, his two small children, aged grandparents and various employees. One member of the security was shot and tragically died on the spot. He was barely 25. The abductors forcefully took Sudhir at gun point. While in their custody, Sudhir underwent massive amount of torture and threats to his life and well being. After a great deal of negotiations, Sudhir was released back to his family who welcomed him with tremendous relief. This incident made Sudhir only more determined to fight for the common man and to eliminate harmful fringe groups from his beloved constituency and state. Since then he was an unstoppable force. After his MLA term, he served the congress party at every capacity- be it Youth Congress President, APCC Vice President. ==Death== Sudhir died tragically at a young age of 42 due to multi organ failure on May 26th 2002. He is survived by his wife Punjala Geetha Lakshmi and their two children, Samatha Datta Punjala and Dr Punjala Shishir Shankar. After his death, several people claimed to be his wife/children. These are all false claims. His family are used to such claims as they have been in the public eye for more than 5 decades. His family feels sympathy for such people and wishes them well ==Sources== {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:1960 జననాలు]] [[వర్గం:2002 మరణాలు]] edwtqdj0lhducy9pga0c6tqki6e6klx 4908046 4908045 2026-07-19T04:38:16Z Spunjala 151958 4908046 wikitext text/x-wiki '''P. Sudhir Kumar''' (born on February 21st 1959) to Dr. Punjala Lakshmi Bai and Punjala Shiv Shankar. He was a dynamic fearless political figure who played a pivotal role in Andhra Pradesh/Telangana political scene during the 1980's and 1990's{{Infobox_Indian_politician | name = P. Sudhir Kuman | image = P Sudheer.jpg | caption = | birth_date = 21st February 1959 | birth_place =Behrampur, Odisha | residence = | death_date =May 26th 2002 | death_place = Hyderabad | constituency = Malakpet Constituency | office = Member of Legislative Assembly | salary = | term = 1989 - 1994 | predecessor = | successor = | party = Indian National Congress | religion =Hindu | parents = Punjala Shiv Shankar Dr. Punjala Lakshmi Bai | spouse = Punjala Geetha Lakshmi | children = Samatha Datta Punjala Dr Shishir Shankar Punjala | website = | footnotes = | date = | year = | source = }} ==Personal Life== He was born in Behrampur Odisha and was the youngest of three children. He has an older brother Dr P. Vinay Kumar a renowned gastroenterologist, philanthropist and politician. His older sister is Mrs Jalaja Kumar is an accomplished Kuchipudi dancer and veena player. During his early years Sudhir grew up in Hyderabad and studied in Hyderabad Public School. He exhibited leadership qualities from an young age developed an early interest in politics. He then pursued a Bachelors in Political Science Degree in Nizam College and worked in Shapurji Constructions for a couple of years. He treated this time as 'research' He always spoke about how working helped him understand the plight of construction workers. He vowed early on to help them when he enters politics. He married Geetha Lakshmi Punjala and they had two children- Samatha Datta Punjala and Dr. Shishir Shankar Punjala. From a young age, Sudhir observed and imbibed his father's work ethic, leadership qualities, humility and loyalty to his family. Until the end, Sudhir was known for these very same qualities. Sudhir remained staunchly loyal to his beloved congress party, his friends, followers and family. His surviving family- his widow Mrs Geetha Lakshmi Punjala, Samatha Datta Punjala and Dr. Shishir Shankar Punjala fondly remember his loyalty towards them and what a great source of strength he was to them. They miss him dearly. ==Political Career== Sudhir entered politics following the footsteps and guidance of his father, Sri Punjala Shiv Shankar (accomplished lawyer, High Court Judge, former Union minister and governor of two states, MP of both Lok sabha and Rajya Sabha) Sudhir Contested in assembly elections and won in a historic victory in Malakpet constituency and became an MLA at the tender age of 26 in 1988. While he was serving as MLA, he was kidnapped by a fringe force called People's War Group. the members of this group stormed his residence with AK-47 guns with mindless violence without sparing a thought about his young wife, his two small children, aged grandparents and various employees. One member of the security was shot and tragically died on the spot. He was barely 25. The abductors forcefully took Sudhir at gun point. While in their custody, Sudhir underwent massive amount of torture and threats to his life and well being. After a great deal of negotiations, Sudhir was released back to his family who welcomed him with tremendous relief. This incident made Sudhir only more determined to fight for the common man and to eliminate harmful fringe groups from his beloved constituency and state. Since then he was an unstoppable force. After his MLA term, he served the congress party at every capacity- be it Youth Congress President, APCC Vice President. ==Death== Sudhir died tragically at a young age of 42 due to multi organ failure on May 26th 2002. He is survived by his wife Punjala Geetha Lakshmi and their two children, Samatha Datta Punjala and Dr Punjala Shishir Shankar. After his death, several people claimed to be his wife/children. These are all false claims. His family are used to such claims as they have been in the public eye for more than 5 decades. His family feels sympathy for such people and wishes them well ==Sources== {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:1960 జననాలు]] [[వర్గం:2002 మరణాలు]] 01bd30zkjylxbp58qreauphqnvil50p 0 344355 4908059 4838435 2026-07-19T06:30:35Z Svstheekshana 151962 తెలుగులో ఉన్న అకాడమిక్ జర్నల్ లో సాహితీ వాణి ఒకటి ఆ జర్నల్ గురించిన సమాచారం యిక్కడ లేదు. అన్మ్దుకే జత చేసాను. సైట్ url లో సహా 4908059 wikitext text/x-wiki {{Notability|arasisri|date=2011-2022}} అరసి శ్రీ(Arasi Sri).Dr.Lakshman Adimulam. ఆగస్ట్ 26 1988 తూర్పు గోదావరి జిల్లాలోని [[రాజమండ్రి|రాజమహేంద్రవరం]]<nowiki/>లో జన్మించారు . [[:వర్గం:నృత్యకళాకారులు|నృత్య కళాకారులు]] , రచయిత , పత్రిక ఎడిటర్ , కాలమిస్ట్ . == చదువు == '''డిగ్రీ లో స్పెషల్ తెలుగు పూర్తి చేసి పొట్టి శ్రీరాములు తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం నుంచి ఏం .ఏ , ఏం .ఫీల్ , పి .హెచ్ .డి పూర్తి చేసి డాక్టరేట్ అందుకున్నారు .''' == నృత్యం == చిన్నతనంలో శ్రీమతి మద్దనాల లక్ష్మి జ్యోతి గారి వద్ద శాస్త్రీయ నృత్యాల్లో శిక్షణ ప్రారంభించారు . తర్వాత కాలంలో [[ఆంధ్ర నాట్యం|ఆంద్ర నాట్యం]] , ఆలయ నృత్యంలో కళా రత్న డా .[[సప్పా దుర్గాప్రసాద్|సప్పా దుర్గా ప్రసాద్]] గారి వద్ద పదేళ్లు శిష్యరికం చేశారు . శ్రీమతి శ్రీలక్ష్మి చింతలూరు పర్యవేక్షణలో [[కూచిపూడి నృత్యం|కూచిపూడి]]లో సర్టీఫి కేట్ , డిప్లమో పూర్తి చేసారు . ముఖ్యంగా ఆంద్ర నాట్యం ఎన్నో ప్రదర్శనలు ఇస్తున్నారు. శైవాగమ , వైష్ణవాగమ వంటి ఆగమన పద్దతుల్లో నృత్య ప్రదర్శనలు ఇస్తున్నారు.రాజమహేంద్రవరంలో తన గురువుగారైన కళారత్న డా.సప్పా దుర్గాప్రసాద్ గారి తర్వాత ఆగమన పద్దతుల్లో పిల్లలకి శిక్షణ ఇస్తూ ఆలయ సంప్రదాయంలో ఎన్నో ప్రదర్శనలు ఇస్తున్నారు.ప్రదర్శనతో పాటుగా ఆలయ సంప్రదాయ నృత్యం గురించి వీరు వివరణ శైలి  ఎందరో ప్రశంసలను పొందింది. '''సంపాదకులు :''' ఏప్రిల్ 2026 న అంతర్జాలంలో [https://sahithivani.com/ సాహితీ వాణి] అంతర్జాల పరిశోధనాత్మక బహుశాఖా మాస పత్రికను ప్రారంభించారు. ఈ జర్నల్ కి ప్రధానా సంపాదకులుగా వ్యవహరిస్తున్నారు. సాహితీ వాణి జర్నల్ శ్రీ మయూరీ ఫైన్ ఆర్ట్స్ అసోసేషియన్ ప్రచురణ సంస్థ ప్రచురిస్తుంది. <ref>{{Cite web|date=2026-03-13|title=సాహితీ వాణి - sahithivani|url=https://sahithivani.com/|access-date=2026-07-19|language=en-US}}</ref> అకాడమిక్ ప్రమాణాలకు అనుగుణంగా peer Reviwed విధానాన్ని అనుసరించి పరిశోధనాత్మక వ్యాసాలను అందిస్తున్నా అతికొద్ది తెలుగు జర్నల్స్ లో [https://sahithivani.com/ సాహితీవాణి] ఒకటి.<ref>{{Cite web|date=2026-03-13|title=సాహితీ వాణి - sahithivani|url=https://sahithivani.com/|access-date=2026-07-19|language=en-US}}</ref> == సహా సంపాదకులు == అంతర్జాలంలో నడుస్తున్న తొలి తెలుగు మహిళా పత్రిక [[విహంగ (పత్రిక)|"విహంగ "]]పత్రికకు సహా సంపాదకులుగా పదేళ్లుగా  విహంగ పయనంలో  కీలక భూమిక పోషిస్తున్నారు. విహంగ మహిళా సాహిత్య పత్రిక. ఈ పత్రిక వ్యవస్థాపకులు డా.హేమలత పుట్ల 2011 -11 -11 న అంతర్జాలంలో ప్రారంభించారు.  ఈ పత్రికలో సుదీర్ఘ కాలంగా సహా సంపాదకులుగా వ్యవహరిస్తున్నారు అరసిశ్రీ. అంతర్జాలంలో తొలి మహిళా పత్రిక. ISSN గుర్తింపు పొందిన తొలి అంతర్జాల తెలుగు పత్రిక కావడం విశేషం.<ref>{{Cite web|title={{!}} Telugu Women Magazine|url=http://vihanga.com/|access-date=2022-02-15|website=vihanga.com}}</ref> డా.పుట్లహేమలత తర్వాత యువ రచయిత్రి [[మానస ఎండ్లూరి]] , డా.అరసిశ్రీ నేతృత్వంలో ప్రస్తుతం విహంగ పత్రిక ప్రతి నెల అంతర్జాలంలో వెలువడుతుంది. పత్రికలో వీరు రాసిన పుస్తక సమీక్షలు, ముఖాముఖీలు,  సంపాదకీయాలు ఉన్నాయి. ఈ క్రమంలో డా.అరసి శ్రీ “నర్తన కేళి “<ref>{{Cite web|last=అరసి|title=నర్తన కేళి -1 {{!}}|url=http://vihanga.com/?p=5450|access-date=2022-02-15|language=en-US|archive-date=2022-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20220215151415/http://vihanga.com/?p=5450|url-status=dead}}</ref> శీర్షికతో  శాస్త్రీయ నాట్యంలో రాణిస్తున్న ఎందరో నాత్యాచారిణిల  విజయగాధను, వారి అంతరంగ విశేషాలను   తెలియజేసిన ఈ శీర్షిక విశేష ఆదరణ పొందింది. విహంగ పత్రిక పదేళ్ళ వార్షికోత్సవం సందర్భంగా నిర్వహించిన వెబ్ నార్ లో అరసిశ్రీ మాట్లాడిన ప్రసంగం పదేళ్ళ కి ముందు తర్వాత అంతర్జాలంలో తెలుగు పత్రికలు , వాటి నిర్వహణ ఎంత కష్టంగా ఉండేది, ఇప్పుడు ఎంత సులభతరం అయ్యిందో  తెలియజేసారు. ప్రతినెల విహంగ లో వస్తున్న సంపాదకీయాలు వాస్తవ సంఘటనలతో పాటు నేటి తరం తెలుసుకోవాల్సిన మహనీయుల గురించి వీరు రాస్తున్న సంపాదకీయాలు ఆలోచించే విధంగా ఉంటాయి.<ref>{{Cite web|title=సంపాదకీయం {{!}}|url=http://vihanga.com/?cat=13|access-date=2022-02-15|language=en-US}}</ref> == కాలమిస్ట్ == కొంత కాలం కాలమిస్ట్ గా విశాఖ సంస్కృతి పత్రికలో “కమనీయమైన కళ “ పేరుతో శీర్షికను నిర్వహించారు. <ref>{{Cite book|url=https://kinige.com/book/Visakha+Samskruthi+May+2014|title=విశాఖ సంస్కృతి మే 2014(Visakha Samskruthi May 2014) By sirela sanyasi rao - తెలుగు పుస్తకాలు Telugu books - Kinige|access-date=2022-02-15|archive-date=2022-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20220215180554/https://kinige.com/book/Visakha+Samskruthi+May+2014|url-status=dead}}</ref> . == అకాడమీ నృత్య శిక్షణ == [[రాజమండ్రి|రాజమహేంద్ర వరం]]లో " శ్రీ నాట్య మయూరీ కళాక్షేత్ర" డాన్స్ అకాడమీ స్థాపించి ఎందరో చిన్నారులకు శిక్షణ ఇస్తున్నారు. తన శిష్యులకు ఆలయ సంప్రదాయంలో శిక్షణ ఇవ్వడం జరుగుతుంది.  వీరి శిష్యుల్ కేవలం ఆలయ సంప్రదాయంలో ఆలయాల్లో మాత్రమే నర్తించడం వీరి ప్రత్యేకత. తూర్పు గోదావరి జిల్లాలోని ఆంధ్య నాట్యంలోని ఆలయ సంప్రదాయ [[:వర్గం:నాట్యాచార్యులు|నాట్య గురువుల]]<nowiki/>లో వీరు ఒకరు. == నాట్య ప్రదర్శనలు == ఇప్పటి వరకు దేశ వ్యాప్తంగా ఎన్నో ప్రదర్శనలు యిచ్చారు . [[రాజమండ్రి]] , [[హైదరాబాదు|హైదరాబాద్]] , [[కాకినాడ]] , [[విజయవాడ]] , [[ఏలూరు]] , విశాఖ పట్నం ,సత్తుపల్లి ,అన్నవరం , తణుకు , కొత్తగూడెం , ద్వారకా తిరుమల , నెల్లూరు, వంటి చేయట్లా ఎన్నో ప్రదర్శనలు ఇచ్చారు .<ref>{{Citation|title=Madhura nagarilo{{!}}{{!}} Javali{{!}}{{!}}Dr.arasisri|url=https://www.youtube.com/watch?v=XjGIsLNXRk8&list=PLkSWlKc7SfwSd10389SwkLKKKfi2gVvhz&index=2|language=te-IN|access-date=2022-02-15}}</ref> == బిరుదులు == అభినయ నాట్య చూడామణి , శివ నంది పురస్కారం , నాట్య యువ కిశోరం ,విద్య కళారత్న , విహంగ సాహిత్య పురస్కారం , నాట్య చంద్రిక ,నాట్య చూడామణి, నర్తన విపంచి , వంటి ఎన్నో పురస్కారాలు అందుకున్నారు.<ref>{{Citation|title=DR.arasi sri ...sathulala chudare...|url=https://www.youtube.com/watch?v=qfJMlelUI3I|language=te-IN|access-date=2022-02-15}}</ref> == పరిశోధన == కళారత్న డా .సప్పా దుర్గాప్రసాద్ రచించిన "ప్రేమాంజలి చారిత్రిక కథ మీద ఏం ఫీల్ పూర్తి చేసి తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం నుంచి 2013 లో ఏం ఫీల్ పట్టా అందుకున్నారు . కూచిపూడి , ఆంద్ర నాట్య కళాకారుల సాహిత్య సేవ అనే అంశం పై పరిశోధన చేసి పి .హెచ్ డి పరిశోధన గ్రంధాన్ని తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం నుంచి 2017 లో డాక్టరేట్ అందుకున్నారు . 2016-17 సంవత్సరానికి CCRTఅందించే జూనియర్ ఫెలోషిప్ కి అర్హత సాధించి ... 2017-19 లో తెలుగు నాటకం , నాటిక రచయితలుగా కూచిపూడి నర్తకులు అనే అంశం పై పరిశోధన పూర్తి చేసారు. విహంగ పత్రిక లింక్ ....http://vihanga.com/ పదేళ్ల విహంగ ప్రయాణం పై వచ్చిన సంపాదకీయ వ్యాసం .....అలుపెరగని విహంగం (సంపాదకీయం )- అరసి శ్రీ......http://vihanga.com/?p=29875 నర్తనకేళి ముఖాముఖీ మొదటి భాగం  ఇక్కడ  చూడవచ్చు http://vihanga.com/?p=5450 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220215151415/http://vihanga.com/?p=5450 |date=2022-02-15 }} విహంగలో  అన్ని ఆర్టికల్స్ యిక్కడ చూడవచ్చు http://vihanga.com/?s=%E0%B0%85%E0%B0%B0%E0%B0%B8%E0%B0%BF+ [https://www.youtube.com/watch?v=UIU2LcvFxTA E Tv  ఆంద్ర ప్రదేశ్ చానల్ లో  వీరి ప్రతిభను తెలియజేస్తూ   వచ్చిన కథనం ఈ లింక్ లో చూడవచ్చు].https://www.youtube.com/watch?v=UIU2LcvFxTA అందరికి నమస్కారం , నేను మీ అరసి శ్రీ ... ఇక నుండి శ్రీ మయూరీ చానల్ ద్వారా వినోదం, విలువైన సమాచారంతో మీ ముందుకు వస్తున్నాను . మా వీక్షకులకి మన చానల్ ద్వారా ఆనందంతో పాటు విజ్ఞానాన్ని కూడా అందించగలమని తెలియజేస్తున్నాము . మీ అందరి ఆదరాభిమానాలతో మన చానల్ మరింత ముందుకు వెళ్తుందని ఆశిస్తున్నాము . ఇట్లు , శ్రీ మయూరీ చానల్ బృందం. www.youtube.com/@srimayurhub == మూలాలు == <references /> {{Authority control}}7.https://www.youtube.com/watch?v=UIU2LcvFxTA 8. www.youtube.com/@srimayurhub 9.https://sahithivani.com/ 0rm4mya14elcjfsparjiutvsj1ozcxq 0 353809 4907986 4340553 2026-07-19T02:03:59Z స్వరలాసిక 13980 /* నటించిన సినిమాల పాక్షిక జాబితా */ 4907986 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = అశోక్ [[భాటియా]] | image = Ashok_banthia.png | birth_place = | spouse = | occupation = {{hlist|నటుడు|దర్శకుడు}} | yearsactive = 1983–ప్రస్తుతం }}'''అశోక్ [[భాటియా]]''' భారతదేశానికి చెందిన సినిమా, టెలివిజన్, థియేటర్ నటుడు. ఆయన  నేషనల్ స్కూల్ ఆఫ్ డ్రామా పూర్వ విద్యార్ధి.<ref>{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2004-10-19/patna/27151362_1_film-prakash-jha-prasar-bharati|title=Uncensored 'Loknayak' to be screened soon|last=Chaudhary|first=Pranava K|date=Oct 19, 2004|work=The Times of India|access-date=16 April 2021|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20140208185955/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2004-10-19/patna/27151362_1_film-prakash-jha-prasar-bharati|archive-date=8 February 2014}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/worlds-largest-theatre-fest-comes-to-mumbai/article23275786.ece|title=World’s largest theatre fest comes to Mumbai|last=Saraf|first=Sneha|date=2018-03-17|work=The Hindu|access-date=2022-01-03|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Lagaan benchmark for Kabir’s tryst with ’83|url=https://www.telegraphindia.com/entertainment/lagaan-benchmark-for-kabirs-tryst-with-83/cid/1690397|access-date=2022-01-03|website=www.telegraphindia.com}}</ref> == నటించిన సినిమాల పాక్షిక జాబితా == {| class="wikitable" !సంవత్సరం ! సినిమా పేరు ! పాత్ర ! ఇతర విషయాలు |- | 1983 | ''జానే భీ దో యారో'' | న్యూస్ రిపోర్టర్ | |- | 1985 | ''నసూర్'' | | |- | 1989 | ''నాక్టర్న్ ఇండియన్ (ఫ్రెంచ్)'' | హాస్పిటల్ నుండి టాక్సీ డ్రైవర్ | (అశోక్ బాంటియాగా) |- | 1993 | ''బెదర్డి'' | పోలీస్ ఇన్‌స్పెక్టర్ | |- | 1993 | ''[[రుదాలి]]'' | | (అశోక్ బాంటియాగా) |- | 1995 | ''దుష్మణి: ఒక హింసాత్మక ప్రేమకథ'' | | (అశోక్ బంతియాగా) |- | 1996 | ''ది పీకాక్ స్ప్రింగ్'' (TV చిత్రం) | రామ్ చంద్ | |- | 2000 | ''బావందర్'' | | |- | 2000 | ''మిషన్ కాశ్మీర్'' | ష్రాఫత్ | (అశోక్ భాంటియాగా) |- | 2002 | ''ఆంఖేన్'' | | (అశోక్ భాంటియాగా) |- | 2002 | ''కాళీ సల్వార్'' | ఖుదా బక్ష్ | |- | 2004 | ''చోట్- అజ్ ఇస్కో, కల్ టెరెకో'' | | (అశోక్ బాంటియాగా) |- | 2004 | ''[[లోక్‌నాయక్ జయప్రకాశ్ నారాయణ్|లోక్‌నాయక్]]'' | [[రాంమనోహర్ లోహియా|రామ్ మనోహర్ లోహియా]] | |- | 2005 | ''7 1/2 పేరే: మోర్ థన్ ఆ వెడ్డింగ్'' | | (అశోక్ భాంటియాగా) |- | 2008 | ''రామాయణ (2008 TV సిరీస్)'' | విశ్వామిత్రుడు | |- | 2010 | ''వెంబడించు'' | విశ్వజీత్ రాణా - ఉద్యోగ మంత్రి | (అశోక్ భాంటియాగా) |- | 2012 | ''అర్జున్: వారియర్ ప్రిన్స్'' | భీమ్ | |- | 2012 | ''రష్'' | రాజా చౌదరి | |- | 2012 | ''సిగరెట్ కి తారాహ్'' | నిఖిల్ డాబర్ తండ్రి | |- | 2013 | ''మాజి'' | సత్బీర్ చాచా | |- | 2014 | ''ఖూబ్సూరత్'' | రామ్ సేవక్ | |- | 2017 | ''జూలీ 2'' | నగల వ్యాపారి అగర్వాల్ | |} == టెలివిజన్ (పాక్షిక జాబితా) == {| class="wikitable" !సంవత్సరం !పేరు ! పాత్ర ! ప్రసారమైంది |- | 2012 | ''రామాయణం (2012 TV సిరీస్)'' | | జీ టీవీ |- | 2008 | ''బాలికా వధూ'' | | రంగులు |- | 2012 | ''మహాదేవ్'' | హిమాలయరాజ్ మంత్రి | జీవితం సరే |- | 2008 | ''రామాయణం (2008 TV సిరీస్)'' | విశ్వామిత్రుడు | NDTV ఇమాజిన్ |- | 2004 | ''తహ్రీర్ మున్షీ ప్రేమ్‌చంద్ కి (నిర్మల)'' | | [[దూరదర్శన్(టీవి ఛానల్)|దూరదర్శన్]] |- | 1997 | ''ఏక్ కహానీ ఔర్ మిలీ'' | | [[దూరదర్శన్(టీవి ఛానల్)|దూరదర్శన్]] |- | 1990 | ''[[చాణక్యుడు]]'' | "మహామంత్రి" ఇంద్ర దత్ | [[దూరదర్శన్(టీవి ఛానల్)|దూరదర్శన్]] |- | 1989 | ''మహాభారత్ (1988 TV సిరీస్)'' | [[కృతవర్మ]] | [[దూరదర్శన్(టీవి ఛానల్)|దూరదర్శన్]] |- | 1984 | ''బాడీలైన్ (మినిసిరీస్)'' | పటౌడీ సీనియర్ నవాబ్. | |} == థియేటర్ == {| class="wikitable" !సంవత్సరం ! ఆడండి ! పాత్ర ! ఇతర విషయాలు |- | 2005 | ''[[చాణక్యుడు]]'' | మహా అమాత్య (ప్రధాన మంత్రి) | |- | 2011 | ''[[మొహెంజో-దారో|మొహెంజదారో]]'' | | |- | 2008 | ''చాణక్యశాస్త్రి'' | మిస్టర్ రామ్మూర్తి | |- | 2000 | ''చివరి రైలు'' | | |} == ఇతర == {| class="wikitable" !సంవత్సరం ! ప్రాజెక్ట్ ! పాత్ర ! ఇతర విషయాలు |- | 1993 | ''తమస్సు'' | అసోసియేట్ డైరెక్టర్ | |} ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} ==బయటి లింకులు== * {{IMDb name|0052532}} [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] q0gquegamc9e9q5qsg2ab59d19knps8 0 355025 4907979 4905494 2026-07-19T01:59:03Z స్వరలాసిక 13980 /* సినిమాలు */ 4907979 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = రఘుబీర్ యాదవ్ | image = Raghuvir_Yadav.jpg | imagesize = | alt = | caption = | othername = | birth_name = | birth_date = {{birth date and age|1950|6|25|df=y}} | birth_place = [[జబల్పూర్]], [[మధ్యప్రదేశ్]], [[భారతదేశం]] | death_date = | death_place = | alma mater = [[నేషనల్ స్కూల్ ఆఫ్ డ్రామా]] | occupation = {{hlist|నటుడు|గాయకుడు|రచయిత}} | years_active = 1985–ప్రస్తుతం | spouse = {{marriage|పూర్ణిమ|end=divorced}}<br>రోష్ని అచ్రేజా | children = 2 }} '''రఘుబీర్ యాదవ్''' (జననం 25 జూన్ 1950) [[భారత దేశం|భారతదేశానికి]] చెందిన టెలివిజన్‌, సినిమా నటుడు, సంగీత దర్శకుడు, గాయకుడు, సెట్ డిజైనర్. ఆయన 1985లో మస్సే సాహిబ్ సినిమాతో సినీరంగంలోకి అడుగుపెట్టి ఆ సినిమాలో ప్రధాన పాత్రలో నటించాడు<ref>{{Cite web|title=Raghubir Yadav returns in a new avatar – The Hindu<!-- Bot generated title -->|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-newdelhi/raghubir-yadav-returns-in-a-new-avatar/article2806726.ece|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222015445/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-newdelhi/raghubir-yadav-returns-in-a-new-avatar/article2806726.ece|archive-date=22 February 2014|access-date=4 February 2014}}</ref> <ref>{{Cite web|title=My first break – Raghuvir Yadav – The Hindu<!-- Bot generated title -->|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-fridayreview/my-first-break-raghuvir-yadav/article660241.ece|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222015442/http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-fridayreview/my-first-break-raghuvir-yadav/article660241.ece|archive-date=22 February 2014|access-date=4 February 2014}}</ref>. మస్సే సాహిబ్ సినిమాలో నటనకు గాను 1987లో 11వ ఇంటర్నేషనల్ ఫిల్మ్ ఫెస్టివల్ ఆఫ్ ఇండియా లో ఫిప్రెస్కీ క్రిటిక్స్ అవార్డు, వెనిస్ ఫిల్మ్ ఫెస్టివల్, 1986 ఇఫి ఉత్తమ నటుడిగా రెండు అంతర్జాతీయ అవార్డులను అందుకున్నాడు.<ref name="autogenerated1">{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-11-21/patna/28093596_1_raghubir-yadav-venice-film-festival-guru-dutt|title=Mungerilal's dreams turn sour|work=[[The Times of India]]|access-date=21 November 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110909121812/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-11-21/patna/28093596_1_raghubir-yadav-venice-film-festival-guru-dutt|archive-date=9 September 2011}}</ref> == సినిమాలు == {| class="wikitable" |సంవత్సరం |సినిమా |పాత్ర |డైరెక్టర్(లు) |గమనికలు |రెఫ్ (లు) |- |1985 |మాస్సే సాహిబ్ |ఫ్రాన్సిస్ మాస్సే |ప్రదీప్ కృష్ణ | | |- | rowspan="2" |1988 |[[సలాం బాంబే!]] |చిల్లమ్ |[[మీరా నాయర్]] | | |- |ఇన్ విచ్ అన్నీ గివ్స్ ఇట్ దోస్ వన్స్ | |ప్రదీప్ కృష్ణ | | |- |1990 |దిశా | |[[సాయి పరాంజపే|సాయి పరంజపే]] | | |- |1991 |కస్బా | |కుమార్ షహానీ | | |- | rowspan="4" |1992 |ఎలక్ట్రిక్  మూన్ |బోల్టు |ప్రదీప్ కృష్ణ | | |- |ఆస్మాన్ సే గిరా | |పంకజ్ పరాశర్ | | |- |ధారవి | |సుధీర్ మిశ్రా | | |- |కుబి మత్తు ఇయాల | |సదానంద్ సువర్ణ |[[కన్నడ భాష|కన్నడ సినిమా]] | |- | rowspan="5" |1993 |[[రుదాలి]] |వయోజన బుధువా |కల్పనా లజ్మీ | | |- |మాయా మేంసాబ్ | |కేతన్ మెహతా | | |- |పపీహ |బిచ్చువా |[[సాయి పరాంజపే|సాయి పరంజపే]] | | |- |సూరజ్ కా సత్వన్ ఘోడా |వ్యాఖ్యాత - మానిక్ ముల్లా స్నేహితుడు |[[శ్యామ్ బెనగళ్|శ్యామ్ బెనగల్]] | | |- |చోర్ ఔర్ చంద్ |హీరో |పవన్ కౌల్ | | |- | rowspan="4" |1994 |[[బాండిట్ క్వీన్|బందిపోటు రాణి]] |మధో |శేఖర్ కపూర్ | | |- |1942: ఎ లవ్ స్టోరీ |మున్నా |[[విధు వినోద్ చోప్రా]] | | |- |సర్దార్ | |కేతన్ మెహతా | | |- |ఉధార్ కి జిందగీ | |కేవీ రాజు | | |- |1995 |దుష్మణి |రఘు |బంటీ సూర్మ | | |- |1996 |ఖామోషి: ది మ్యూజికల్ |విల్లీ |[[సంజయ్ లీలా భన్సాలీ|సంజయ్ లీలా బన్సాలీ]] | | |- | rowspan="2" |1997 |సాజ్ | |[[సాయి పరాంజపే|సాయి పరంజపే]] | | |- |దాము |బెంగాలీ సినిమా |రాజా సేన్ | | |- | rowspan="3" |1998 |రుయ్ కా భోజ్ | |సుభాష్ అగర్వాల్ | | |- |దిల్ సే.. |శుక్లాజీ AIR మేనేజర్ |[[మణిరత్నం]] | | |- |X-జోన్ | | | | |- | rowspan="2" |1999 |షహీద్-ఇ-మొహబ్బత్ |రంజానీ (మానసిక వికలాంగురాలు) |మనోజ్ పంజ్, [[షమీమ్ అరా]] | | |- |[[సమర్]] | |[[శ్యామ్ బెనగళ్|శ్యామ్ బెనగల్]] | | |- | rowspan="2" |2000 |తార్కీబ్ |నైన్సుఖ్ (అంధుల దుకాణదారుడు) |ఎస్మాయీల్ ష్రాఫ్ | | |- |[[బావందర్]] |సోహన్ (సాన్వ్రీ భర్త) |జగ్ ముంద్రా | | |- | rowspan="2" |2001 |లగాన్ |భూరా (సీమర్), పౌల్ట్రీ రైతు |అశుతోష్ గోవారికర్ | | |- |[[అశోక]] |మౌర్య సైనికుడు |[[సంతోష్ శివన్]] | | |- | rowspan="4" |2002 |యథార్థ్ | |రాజేష్ సేథ్ | | |- |తుమ్ సే అచ్ఛా కౌన్ హై |మాంటో |దీపక్ ఆనంద్ | | |- |కుచ్ తుమ్ కహో కుచ్ హమ్ కహేం |చతుర్వేది |కె. రవిశంకర్ | | |- |అగ్ని వర్ష |యాక్టర్ మేనేజర్ (సూత్రధార్) |అర్జున్ సజ్నాని | | |- | rowspan="4" |2003 |ఆంచ్ |చిల్కోనా |రాజేష్ కుమార్ సింగ్ | | |- |దర్నా మన హై |దయాశంకర్ పాండే (ఉపాధ్యాయుడు) |ప్రవాల్ రామన్ | | |- |కహాన్ హో తుమ్ | |విజయ్ కుమార్ | | |- |రాస్తా |తాయార్ దా (నీల్ స్నేహితుడు) |బ్రత్యా బసు |బెంగాలీ సినిమా | |- | rowspan="3" |2004 |[[మీనాక్షి: టేల్ అఫ్ త్రీ సిటీస్]] |నవాబు |[[ఎం.ఎఫ్. హుసేన్|MF హుస్సేన్]] | | |- |గయాబ్ |విష్ణు తండ్రి |ప్రవల్ రామన్ | | |- |దీవార్ |జాటా |మిలన్ లుథ్రియా | | |- |2005 |వాటర్ |గులాబీ |దీపా మెహతా | | |- |2006 |ఆంథోనీ కౌన్ హై? |రఘువు |రాజ్ కౌశల్ | | |- |2007 |ఆజా నాచ్లే |డాక్టర్ సాబ్ |అనిల్ మెహతా | | |- |2008 |ఫిరాక్ |కరీం |[[నందితా దాస్]] | | |- | rowspan="3" |2009 |డిల్లీ 6 | |[[రాకేశ్ ఓంప్రకాశ్ మెహ్రా|రాకేష్ ఓంప్రకాష్ మెహ్రా]] | | |- |యే ఖులా ఆస్మాన్ |రోహిత్ నయ్యర్ |గీతాంజలి సిన్హా | | |- |థాంక్స్ మా |ప్యూన్ |ఇర్ఫాన్ కమల్ | | |- |2010 |పీప్లీ లైవ్ |బుధియా |అనూషా రిజ్వీ | | |- |2011 |[[డియర్ ఫ్రెండ్ హిట్లర్|గాంధీ టు హిట్లర్]] |[[అడాల్ఫ్ హిట్లర్]] |రాకేష్ రంజన్ కుమార్ | | |- | rowspan="3" |2012 |ఆలాప్ | |మనీష్ మాణిక్‌పురి | | |- |8:08 ఎర్ బొంగాన్ లోకల్ |ఒక రిక్షా పుల్లర్ |దేబాదిత్య బందోపాధ్యాయ |బెంగాలీ సినిమా | |- |మారీడ్ 2 అమెరికా |రఘు |దిలీప్ శంకర్ | | |- | rowspan="2" |2013 |[[మిణుగురులు]] | |అయోధ్యకుమార్ | | |- |క్లబ్ 60 |మను భాయ్ |సంజయ్ త్రిపాఠి | | |- | rowspan="3" |2015 |పికు |డాక్టర్ శ్రీవాస్తవ |షూజిత్ సర్కార్ | | |- |ది సైలెన్స్ | |గజేంద్ర అహిరే |(మరాఠీ, హిందీ) | |- |మేను ఏక్ లడ్కీ చాహియే | | | | |- | rowspan="3" |2017 |భూరి |ధనుా |జస్బీర్ భాటి | | |- |[[న్యూటన్ (సినిమా)|న్యూటన్]] |లోకనాథ్ |అమిత్ వి మసుర్కర్ | | |- |మాంటోస్తాన్ |సిరాజుద్దీన్ |రహత్ కజ్మీ | | |- | rowspan="3" |2018 |సూయి ధాగా |మౌజీ తండ్రి |శరత్ కటారియా | | |- |లవ్ పర్ స్క్వేర్ ఫుట్ |భాస్కర్ చతుర్వేది |ఆనంద్ తివారీ |నెట్‌ఫ్లిక్స్‌లో విడుదలైంది | |- |ఘోడే కో జలేబీ ఖిలానే లే జా |ఛదమి |అనామికా హక్సర్ | | |- | rowspan="4" |2019 |రోమియో అక్బర్ వాల్టర్ |ముదస్సర్ |రాబీ గ్రేవాల్ | | |- |ఆధార్ | |సుమన్ ఘోష్ | | |- |జాక్వెలిన్ ఐ యామ్ కమింగ్ |కాశీ తివారీ |బాంటీ దూబే | | |- |మేక్ ఇన్ ఇండియా (చిత్రం) |ముఖియా జీ |BK సింగ్, సురీందర్ యాదవ్ | | |- |2020 |ఘూమ్కేతు |దద్దా |పుష్పేంద్ర మిశ్రా |ZEE5లో విడుదలైంది | |- | rowspan="4" |2021 |జామున్ |జామున్ ప్రసాద్ |గౌరవ్ మెహ్రా |ఎరోస్ నౌ | |- |పాగ్లైట్ |పప్పు గిరి |ఉమేష్ బిస్త్ |నెట్‌ఫ్లిక్స్ | |- |''[[సందీప్ ఔర్ పింకీ ఫరార్]]'' |మామ |దిబాకర్ బెనర్జీ |ప్రధాన వీడియో | |- |చెహ్రే |హరియా జాతవ్ |రూమీ జాఫ్రీ | | |- |2022 |జగ్గు కి లాల్టెన్ |జగ్గు |విపిన్ కపూర్ | | |} == వెబ్ సిరీస్ == ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} ==బయటి లింకులు== * {{IMDb name|0944834}} [[వర్గం:భారతీయ సినిమా నటులు]] [[వర్గం:1950 జననాలు]] s9hs0p33qrjdyb5wk9ikp093lmttvbz 0 357916 4908016 4826765 2026-07-19T02:58:31Z Muralikrishna m 106628 4908016 wikitext text/x-wiki '''బిచ్చగాడు 2''' అనేది విజయ్ ఆంటోని ప్రధాన పాత్రలో [[ప్రియా కృష్ణస్వామి]] దర్శకత్వం వహించిన తెలుగు డ్రామా చిత్రం. విజయ్ ఆంటోని బిచ్చగాడు తెలుగులో భారీ విజయాన్ని సాధించింది .విజయ్ ఆంటోని బిచ్చగాడు 6వ వార్షికోత్సవం సందర్భంగా దాని సీక్వెల్‌తో రాబోతున్నట్లు ఆయన ప్రకటించారు. ఇన్నేళ్ల తర్వాత విజయ్ ఆంటోని ఈ బ్లాక్ బస్టర్ చిత్రానికి సీక్వెల్‌తో రాబోతున్నాడు. తన పుట్టినరోజు జరుపుకుంటున్న విజయ్ ఆంటోని ఈ సీక్వెల్ ఫస్ట్ లుక్‌ను విడుదల చేశారు. ప్రియా కృష్ణస్వామి దర్శకత్వం వహించనున్న . విజయ్ ఆంటోని తన ఇతర సినిమాల మాదిరిగానే ఈ చిత్రాన్ని కూడా స్వయంగా నిర్మించనున్నారు. బిచ్చగాడు మొదటి భాగం మదర్ సెంటిమెంట్‌తో నింపబడి, కోటీశ్వరుడు అయినప్పటికీ, తన తల్లికి వైద్యం చేయించడానికి బిచ్చగాడుగా మారాడు, అదే సెంటిమెంట్‌పై సీక్వెల్ ఫోకస్ చేయబడింది. ప్రస్తుతానికి, మేకర్స్ కథ గురించి ఎలాంటి వివరాలను వెల్లడించలేదు; [https://telugucinema.com/news/vijay-antony-is-the-villain-in-bichagadu- https://telugucinema.com/news/vijay-antony-is-the-villain-in-bichagadu-2] [https://www.filmiforest.com/telugu/movies/bichagadu-2.htm https://www.filmiforest.com/telugu/movies/bichagadu-2.html]{{Dead link|date=అక్టోబర్ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} https://way2ott.com/bichagadu-2-ott-release-date{{Dead link|date=మే 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [https://www.filmibeat.com/telugu/movies/bichagadu-2.htm https://www.filmibeat.com/telugu/movies/bichagadu-2.html]{{Dead link|date=అక్టోబర్ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} https://ottlist.in/bichagadu-2-ott-release-dat{{Dead link|date=మార్చి 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} https://teenmarnews.online/bichagadu-2-cinema-box-office-collections/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230525072339/https://teenmarnews.online/bichagadu-2-cinema-box-office-collections/ |date=2023-05-25 }} [https://www.youtube.com/watch?v=SZ53jYM41d https://www.youtube.com/watch?v=SZ53jYM41do] [[వర్గం:విజయ్ ఆంటోనీ నటించిన సినిమాలు]] pfcnqep0vrw4nq7rwxaqpilbr5jgfq7 4908017 4908016 2026-07-19T02:58:51Z Muralikrishna m 106628 4908017 wikitext text/x-wiki '''బిచ్చగాడు 2''' అనేది విజయ్ ఆంటోని ప్రధాన పాత్రలో [[ప్రియా కృష్ణస్వామి]] దర్శకత్వం వహించిన తెలుగు డ్రామా చిత్రం. విజయ్ ఆంటోని బిచ్చగాడు తెలుగులో భారీ విజయాన్ని సాధించింది .విజయ్ ఆంటోని బిచ్చగాడు 6వ వార్షికోత్సవం సందర్భంగా దాని సీక్వెల్‌తో రాబోతున్నట్లు ఆయన ప్రకటించారు. ఇన్నేళ్ల తర్వాత విజయ్ ఆంటోని ఈ బ్లాక్ బస్టర్ చిత్రానికి సీక్వెల్‌తో రాబోతున్నాడు. తన పుట్టినరోజు జరుపుకుంటున్న విజయ్ ఆంటోని ఈ సీక్వెల్ ఫస్ట్ లుక్‌ను విడుదల చేశారు. ప్రియా కృష్ణస్వామి దర్శకత్వం వహించనున్న . విజయ్ ఆంటోని తన ఇతర సినిమాల మాదిరిగానే ఈ చిత్రాన్ని కూడా స్వయంగా నిర్మించనున్నారు. బిచ్చగాడు మొదటి భాగం మదర్ సెంటిమెంట్‌తో నింపబడి, కోటీశ్వరుడు అయినప్పటికీ, తన తల్లికి వైద్యం చేయించడానికి బిచ్చగాడుగా మారాడు, అదే సెంటిమెంట్‌పై సీక్వెల్ ఫోకస్ చేయబడింది. ప్రస్తుతానికి, మేకర్స్ కథ గురించి ఎలాంటి వివరాలను వెల్లడించలేదు; == మూలాలు == [https://telugucinema.com/news/vijay-antony-is-the-villain-in-bichagadu- https://telugucinema.com/news/vijay-antony-is-the-villain-in-bichagadu-2] [https://www.filmiforest.com/telugu/movies/bichagadu-2.htm https://www.filmiforest.com/telugu/movies/bichagadu-2.html]{{Dead link|date=అక్టోబర్ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} https://way2ott.com/bichagadu-2-ott-release-date{{Dead link|date=మే 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [https://www.filmibeat.com/telugu/movies/bichagadu-2.htm https://www.filmibeat.com/telugu/movies/bichagadu-2.html]{{Dead link|date=అక్టోబర్ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} https://ottlist.in/bichagadu-2-ott-release-dat{{Dead link|date=మార్చి 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} https://teenmarnews.online/bichagadu-2-cinema-box-office-collections/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230525072339/https://teenmarnews.online/bichagadu-2-cinema-box-office-collections/ |date=2023-05-25 }} [https://www.youtube.com/watch?v=SZ53jYM41d https://www.youtube.com/watch?v=SZ53jYM41do] [[వర్గం:విజయ్ ఆంటోనీ నటించిన సినిమాలు]] 4xn5dwee5621hz95f91kvl6yltrlhrd 0 364374 4907927 4638331 2026-07-18T18:46:29Z Pranayraj1985 29393 4907927 wikitext text/x-wiki {{Infobox caste | caste_name = బిష్ణోయ్ | image = Vishnois At Khejarli Environment Fair.jpg | caption = ఖేజర్లీ లో [[నెయ్యి]]తో బిష్ణోయిల హోమం | caste_name_in_local = | region = పశ్చిమ భారతదేశం <br>[[ఉత్తర భారతదేశం]] | populated_states = [[రాజస్థాన్]]<br><br>[[హర్యానా]]<br />[[ఉత్తర ప్రదేశ్]],<br/>[[మధ్యప్రదేశ్]],<br>[[పంజాబ్]]<br>[[గుజరాత్]] | languages = మార్వాడీ<br/>[[బాగ్రీ భాష]]<br/>[[హిందీ]]<br/>హర్యాన్వి <br/>[[పంజాబ్]] | religions = [[హిందూధర్మం]] | guru = గురు జంభేశ్వర్ | country = [[భారతదేశం]] }} '''బిష్ణోయ్''' ('''విష్ణోయి''' అని కూడా పిలుస్తారు) అనేది పశ్చిమ [[థార్ ఎడారి]], [[భారత దేశం|భారతదేశం]]<nowiki/>లోని ఉత్తర రాష్ట్రాలలో కనిపించే ఒక సంఘం. వారు గురువు [[గురు జంభేశ్వర్|జంభేశ్వర్]] (గురు జంభోజీ, గురు జంభా జీ అని కూడా పిలుస్తారు) (1451-1536) ఇచ్చిన 29 సూత్రాలను అనుసరిస్తారు. వారు వైష్ణవ సంప్రదాయంలో ఒక ఉప-విభాగంగా ఉన్నారుV. 2019 నాటికి, ఉత్తర, మధ్య భారతదేశంలో బిష్ణోయ్ పంత్ 600,000 మంది అనుచరులు నివసిస్తున్నారని అంచనా. శ్రీ గురు జంభేశ్వర్ 1485లో సమ్రాతాల్ ధోరాలో శాఖను స్థాపించారు, 120 శబ్దాలతో కూడిన అతని బోధనలను శబద్వాని అని పిలుస్తారు. అతను భారతదేశం అంతటా పర్యటించి తరువాతి 51 సంవత్సరాలు బోధించాడు. గురు జంభోజీ బోధన అతని అనుచరులకు అలాగే పర్యావరణ పరిరక్షకులకు స్ఫూర్తినిస్తుంది. బిష్ణోయ్ వర్గం జాట్‌లు, బనియా, చరణ్‌లు, రాజపుత్రులు, బ్రాహ్మణులతో సహా వివిధ కులాలకు చెందిన సభ్యులను చేర్చుకుంది.<ref>{{Cite web|title=When Amrita Devi and 362 Bishnois sacrificed their lives for the Khejri tree|url=https://www.sahapedia.org/when-amrita-devi-and-362-bishnois-sacrificed-their-lives-khejri-tree|access-date=2021-06-01|website=Sahapedia|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Devi|first=Parnashree|date=2012-10-13|title=Bishnoi Community : The Ecologist|url=https://www.traveldiaryparnashree.com/2012/10/bishnoi-community-ecologist.html|access-date=2021-06-01|website=My Travel Diary|language=en-GB}}{{Dead link|date=సెప్టెంబర్ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=kYsMAQAAMAAJ |title=Haryana State Gazetteer: Lacks special title |date=2001 |publisher=Haryana Gazetteers Organisation, Revenue Department |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Srivastava |first=Vinay Kumar |url=https://books.google.com/books?id=EFzkAAAAMAAJ&q=Jat%C2%A0Bishnoi%C2%A0,+Bania%C2%A0Bishnoi%C2%A0,+or%C2%A0Ahir+Bishnoi%C2%A0. |title=Religious Renunciation of a Pastoral People |date=1997 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-564121-9 |language=en}}</ref> ==మూలాలు== <references /> [[వర్గం:సమాజం]] [[వర్గం:ఉత్సవాలు]] n5ardqbauprt53x1f8gztdlih4r0bfd 0 372584 4907991 4743653 2026-07-19T02:11:51Z స్వరలాసిక 13980 /* గ్రహీతలు */ 4907991 wikitext text/x-wiki {{Infobox award | name = భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ కాస్ట్యూమ్ డిజైనర్ | image = | image_size = | alt = | caption = | subheader = [[భారతీయ సినిమా]]కు చేసిన కృషికి జాతీయ అవార్డు | awarded_for = ఒఉత్తమ కాస్ట్యూమ్ డిజైన్ | sponsor = [[ఫిలిం ఫెస్టివల్స్ డైరెక్టరేట్]] | firstawarded = 1984 | lastawarded = 2020 | reward = {{ubl|రజత కమలం)|{{INRConvert|50|k}}}} | former name = | holder_label = గత గ్రహీత | holder = నచికేత్ బార్వే, మహేష్ షేర్లా | award1_type = మొత్తం పురస్కారాలు | award1_winner = 48 | award2_type = తొలి గ్రహీత | award2_winner = {{hlist|హరదాస్|బాపుల్దాస్}} }} భారతదేశం సమాచార, ప్రసార మంత్రిత్వ శాఖ ఏర్పాటు చేసిన [[ఫిలిం ఫెస్టివల్స్ డైరెక్టరేట్|డైరెక్టరేట్ ఆఫ్ ఫిల్మ్ ఫెస్టివల్స్]] ద్వారా ప్రతి సంవత్సరం అందించే [[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు|భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలలో]] '''ఉత్తమ కాస్ట్యూమ్ డిజైన్ కోసం జాతీయ చలనచిత్ర అవార్డు''' ఒకటి. 32వ జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాల సందర్భంగా 1984లో ఈ పురస్కారాలన్ని ప్రారంభించారు. దేశంలోని అన్ని భారతీయ భాషలలో ఆ సంవత్సరంలో నిర్మించిన సినిమాలకు ప్రదానం చేస్తారు. == అధిక ఆవార్డులు == * '''4 సార్లు:''' [[నీతా లుల్లా]] * '''2 సార్లు:''' [[భాను అథియా]], పి. కృష్ణమూర్తి, ఇంద్రన్స్ జయన్, [[డాలీ అహ్లువాలియా]] == గ్రహీతలు == ఈ పురస్కారంలో రజత కమలం, నగదు బహుమతి అందజేయబడుతుంది. నీతా లుల్లా ఈ విభాగంలో నాలుగుసార్లు పురస్కారం అందుకుంది. సంవత్సరాల్లో అవార్డు విజేతలు క్రింది ఉన్నారు: {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="width:100%" ! colspan="6" |అవార్డు గ్రహీతల జాబితా |- ! scope="col" style="background-color:#EFE4B0;width:10%;" |సంవత్సరం ! scope="col" style="background-color:#EFE4B0;width:20%;" |గ్రహీత ! scope="col" style="background-color:#EFE4B0;width:20%;" |సినిమా ! scope="col" style="background-color:#EFE4B0;width:10%;" |భాష ! class="unsortable" scope="col" style="background-color:#EFE4B0;width:10%;" |వివరణ ! class="unsortable" scope="col" style="background-color:#EFE4B0;width:3%" |మూలాలు |- | rowspan="2" align="center" |1984 | scope="row" |హరదాస్ |ఘరే బైరే | rowspan="2" |[[బంగ్లా భాష|బెంగాలీ]] | rowspan="2" | | rowspan="2" align="center" |<ref name="32ndawardPDF">{{Cite web|title=32nd National Film Awards|url=http://dff.nic.in/2011/32nd_nff_1985.pdf|access-date=2023-03-21|publisher=Directorate of Film Festivals}}</ref> |- | scope="row" |బాపుల్దాస్ | |- | align="center" |1985 | scope="row" |సబా జైదీ |త్రికాల్ |[[హిందీ]] | | align="center" |<ref name="33rdawardPDF">{{Cite web|title=33rd National Film Awards|url=http://dff.nic.in/2011/33nfa.pdf|access-date=2023-03-21|publisher=Directorate of Film Festivals}}</ref> |- | align="center" |1986 | scope="row" |ప్రభాత్ ఝా |పరిణతి |హిందీ | | align="center" |<ref name="34thawardPDF">{{Cite web|title=34th National Film Awards|url=http://dff.nic.in/2011/34th_NFF.pdf|access-date=2023-03-21|publisher=Directorate of Film Festivals}}</ref> |- | rowspan="2" align="center" |1987 | scope="row" |రామిల్లా పటేల్ |[[పెస్టోంజీ]] | rowspan="2" |హిందీ | rowspan="2" | | rowspan="2" align="center" |<ref name="35thawardPDF">{{Cite web|title=35th National Film Awards|url=http://dff.nic.in/2011/35th_nff_1988.pdf|access-date=2023-03-21|publisher=Directorate of Film Festivals}}</ref> |- | scope="row" |మణి రాబడి | |- | align="center" |1988 | scope="row" |సుదర్శన్ |[[దాసి (1988 సినిమా)|దాసి]] |[[తెలుగు]] | | align="center" |<ref name="36thawardPDF">{{Cite web|title=36th National Film Awards|url=http://dff.nic.in/2011/36nfa.pdf|access-date=2023-03-21|publisher=Directorate of Film Festivals}}</ref> |- | align="center" |1989 | scope="row" |పి. కృష్ణమూర్తి |[[ఓరు వడక్కన్ వీరగాథ]] |[[మలయాళం|మళయాలం]] | | align="center" |<ref name="37thawardPDF">{{Cite web|title=37th National Film Awards|url=http://dff.nic.in/2011/37nfa.pdf|access-date=2023-03-21|publisher=Directorate of Film Festivals}}</ref> |- | align="center" |1990 | scope="row" |[[భాను అథియా]] |లేకిన్... |హిందీ | | align="center" |<ref name="38thawardPDF">{{Cite web|title=38th National Film Awards|url=http://dff.nic.in/2011/38th_nff_1991.pdf|access-date=2023-03-21|publisher=Directorate of Film Festivals}}</ref> |- | rowspan="3" align="center" |1991 | scope="row" |[[నీతా లుల్లా]] |లమ్హే | rowspan="3" |హిందీ | rowspan="3" | | rowspan="3" align="center" |<ref name="39thawardPDF">{{Cite web|title=39th National Film Awards|url=http://dff.nic.in/2011/39nd_nff_1985.pdf|access-date=2023-03-21|publisher=Directorate of Film Festivals}}</ref> |- | scope="row" |కాచిన్స్ | |- | scope="row" |లీనా దరూ | |- | rowspan="2" align="center" |1992 | scope="row" |మాలా డే |[[రుదాలి]] | rowspan="2" |హిందీ | rowspan="2" | | rowspan="2" align="center" |<ref name="40thawardPDF">{{Cite web|title=40th National Film Awards|url=http://dff.nic.in/2011/40th_nff_1993.pdf|access-date=2023-03-21|publisher=Directorate of Film Festivals}}</ref> |- | scope="row" |సింపుల్ కపాడియా | |- | align="center" |1993 | scope="row" |లవ్లీన్ బైన్స్ |ముహాఫిజ్ |[[ఉర్దూ భాష|ఉర్దూ]] | | align="center" |<ref name="41stawardPDF">{{Cite web|title=41st National Film Awards|url=http://dff.nic.in/2011/41st_nff_1994.pdf|access-date=2023-03-21|publisher=Directorate of Film Festivals}}</ref> |- | align="center" |1994 | scope="row" |సుప్రియా దాస్‌గుప్తా |అమోదిని |బెంగాలీ | | align="center" |<ref name="42ndawardPDF">{{Cite web|title=42nd National Film Awards|url=http://dff.nic.in/2011/42nd_nff_1995.pdf|access-date=2023-03-21|publisher=Directorate of Film Festivals}}</ref> |- | align="center" |1995 | scope="row" |[[డాలీ అహ్లువాలియా]] |[[బాండిట్ క్వీన్]] |హిందీ | | align="center" |<ref name="43rdawardPDF">{{Cite web|title=43rd National Film Awards|url=http://dff.nic.in/2011/43rd_nff_1996.pdf|access-date=2023-03-21|publisher=Directorate of Film Festivals}}</ref> |- | align="center" |1996 | scope="row" |ఎం. దండపాణి |కులం |మళయాలం | | align="center" |<ref name="44thawardPDF">{{Cite web|title=44th National Film Awards|url=http://dff.nic.in/2011/44th_nff_1997.pdf|access-date=2023-03-21|publisher=Directorate of Film Festivals}}</ref> |- | align="center" |1997 | scope="row" |[[వైశాలి కాసరవల్లి]] |[[తాయ్ సాహెబ్]] |[[కన్నడ భాష|కన్నడ]] | | align="center" |<ref name="45thawardPDF">{{Cite web|title=45th National Film Awards|url=http://dff.nic.in/2011/45th_NFA.pdf|access-date=2023-03-21|publisher=Directorate of Film Festivals}}</ref> |- | align="center" |1998 | scope="row" |ఎస్.బి. సతీషన్ |దయా |మళయాలం | | align="center" |<ref name="46thawardPDF">{{Cite web|title=46th National Film Awards|url=http://dff.nic.in/2011/46_nff_1999.pdf|access-date=2023-03-21|publisher=Directorate of Film Festivals}}</ref> |- | align="center" |1999 | scope="row" |[[సారిక(నటి)|సారిక]] |హే రామ్ |[[తమిళ భాష|తమిళం]] | | align="center" |<ref name="47thawardPDF">{{Cite web|title=47th National Film Awards|url=http://dff.nic.in/2011/47th_nff_2000.pdf|access-date=2023-03-21|publisher=Directorate of Film Festivals}}</ref> |- | align="center" |2000 | scope="row" |పి. కృష్ణమూర్తి |భారతి |తమిళం | | align="center" |<ref name="48thawardPDF">{{Cite web|title=48th National Film Awards|url=http://dff.nic.in/2011/48th_nff_2001.pdf|access-date=2023-03-21|publisher=Directorate of Film Festivals}}</ref> |- | align="center" |2001 | scope="row" |[[భాను అథియా]] |లగాన్ |హిందీ | | align="center" |<ref name="49thawardPDF">{{Cite web|title=49th National Film Awards|url=http://dff.nic.in/2011/49th_nff_2002.pdf|access-date=2023-03-21|publisher=Directorate of Film Festivals}}</ref> |- | rowspan="4" align="center" |2002 | scope="row" |[[నీతా లుల్లా]] |దేవదాస్ | rowspan="4" |హిందీ | rowspan="4" | | rowspan="4" align="center" |<ref name="50thawardPDF">{{Cite web|title=50th National Film Awards|url=http://dff.nic.in/2011/50nfa.pdf|access-date=2023-03-21|publisher=Directorate of Film Festivals}}</ref> |- | scope="row" |అబు జానీ | |- | scope="row" |సందీప్ ఖోస్లా | |- | scope="row" |రెజా షరీఫీ | |- | rowspan="2" align="center" |2003 | scope="row" |బీబీ రే |చోకర్ బాలి | rowspan="2" |బెంగాలీ | rowspan="2" | | rowspan="2" align="center" |<ref name="51stawardPDF">{{Cite web|title=51st National Film Awards|url=http://dff.nic.in/2011/51st_nff_2004.pdf|access-date=2023-03-21|publisher=Directorate of Film Festivals}}</ref> |- | scope="row" |సుశాంతో పాల్ | |- | align="center" |2004 | scope="row" |ఇష్రత్ నిస్సార్ |[[హసీనా]] |కన్నడ | | align="center" |<ref name="52ndawardPDF">{{Cite web|title=52nd National Film Awards|url=http://dff.nic.in/2011/52nd_nff_2005.pdf|access-date=2023-03-21|publisher=Directorate of Film Festivals}}</ref> |- bgcolor="#EBEBE0" | rowspan="2" align="center" |2005 | scope="row" style="background-color:#E0E0D1" |[[అన్నా సింగ్]] |తాజ్ మహల్: ఎటర్నల్ లవ్ స్టోరీ |హిందీ | | rowspan="2" align="center" |<ref name="53rdawardPDF">{{Cite web|title=53rd National Film Awards|url=http://dff.nic.in/2011/53rd_nff_2006.pdf|access-date=2023-03-21|publisher=Directorate of Film Festivals}}</ref> |- bgcolor="#EBEBE0" | scope="row" style="background-color:#E0E0D1" |సబ్యసాచి ముఖర్జీ |బ్లాక్ |హిందీ | |- | align="center" |2006 | scope="row" |[[మంజీత్ మాన్]] |వారిస్ షా: ఇష్క్ దా వారిస్ |[[పంజాబీ భాష|పంజాబీ]] | | align="center" |<ref name="54thawardPDF">{{Cite web|title=54th National Film Awards|url=http://dff.nic.in/2011/54th_nff_2006.pdf|access-date=2023-03-21|publisher=Directorate of Film Festivals}}</ref> |- | align="center" |2007 | scope="row" |రుమా సేన్‌గుప్తా |కృష్ణకాంతర్ విల్ |బెంగాలీ | | align="center" |<ref name="55thawardPDF">{{Cite web|title=55th National Film Awards|url=http://dff.nic.in/2011/55th_nff_2007.pdf|access-date=2023-03-21|publisher=Directorate of Film Festivals}}</ref> |- | align="center" |2008 | scope="row" |[[నీతా లుల్లా]] |జోధా అక్బర్ |హిందీ | | align="center" |<ref name="56thawardPDF">{{Cite web|title=56th National Film Awards|url=http://dff.nic.in/2011/56th_nff_2008.pdf|access-date=2023-03-21|publisher=Directorate of Film Festivals}}</ref> |- | align="center" |2009 | scope="row" |[[ఇంద్రన్స్ జయన్]] |[[కుట్టి శ్రాంక్]] |మళయాలం | | align="center" |<ref name="57thawardPDF">{{Cite web|title=57th National Film Awards|url=http://dff.nic.in/2011/57thNFA.pdf|access-date=2023-03-21|publisher=Directorate of Film Festivals}}</ref> |- | align="center" |2010 | scope="row" |[[ఇంద్రన్స్ జయన్]] |నమ్మ గ్రామం |తమిళం | | align="center" |<ref name="58thawardPDF">{{Cite web|title=58th National Film Awards|url=http://dff.nic.in/2011/58_NFA.pdf|access-date=2023-03-21|publisher=Directorate of Film Festivals}}</ref> |- bgcolor="#EBEBE0" | rowspan="2" align="center" |2011 | scope="row" style="background-color:#E0E0D1" |[[నీతా లుల్లా]] |బాల గంధర్వ |[[మరాఠీ భాష|మరాఠీ]] | rowspan="2" | | rowspan="2" align="center" |<ref name="59thaward">{{Cite web|title=59th National Film Awards for the Year 2011 Announced|url=http://pib.nic.in/release/rel_print_page.asp?relid=80734|access-date=2023-03-21|publisher=Press Information Bureau (PIB), India}}</ref> |- bgcolor="#EBEBE0" | scope="row" style="background-color:#E0E0D1" |[[నిహారిక ఖాన్]] |ది డర్టీ పిక్చర్ |హిందీ |- | align="center" |2012 | scope="row" |[[పూర్ణిమా రామస్వామి]] |పరదేశి |తమిళం | | align="center" |<ref name="60thaward">{{Cite press release |title=60th National Film Awards Announced |url=http://pib.nic.in/archieve/others/2013/mar/d2013031801.pdf |publisher=Press Information Bureau (PIB), India |access-date=2023-03-21}}</ref> |- | align="center" |2013 | scope="row" |సబర్ణి దాస్ |జాతీశ్వర్ |బెంగాలీ | | align="center" |<ref name="61staward">{{Cite web|date=16 April 2014|title=61st National Film Awards|url=http://www.dff.nic.in/List%20of%20Awards.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140416181218/http://www.dff.nic.in/List%20of%20Awards.pdf|archive-date=16 April 2014|access-date=2023-03-21|publisher=Directorate of Film Festivals}}</ref> |- | align="center" |2014 | scope="row" |[[డాలీ అహ్లువాలియా]] |[[హైదర్]] |హిందీ | | align="center" |<ref name="62ndaward">{{Cite press release |title=62nd National Film Awards |url=http://dff.nic.in/writereaddata/62nd%20National%20Film%20Awards%202014%20-%20Press%20Release.pdf |publisher=Directorate of Film Festivals |date=24 March 2015 |access-date=2023-03-21}}</ref> |- | align="center" |[[63వ భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు|2015<br />{{చిన్న|(63rd)}}]] | scope="row" |పాయల్ సలూజా |నానక్ షా ఫకీర్ |పంజాబీ | | align="center" |<ref name="63rdaward">{{Cite press release |title=63rd National Film Awards |url=http://dff.nic.in/writereaddata/Winners_of_63rd_NFA_2015.pdf |publisher=Directorate of Film Festivals |date=28 March 2016 |access-date=2023-03-21}}</ref> |- | align="center" |2016 | scope="row" |సచిన్ లోవలేకర్ |సైకిల్ |మరాఠీ | | align="center" |<ref name="64thaward">{{Cite press release |title=64th National Film Awards |url=http://www.dff.nic.in/writereaddata/NFA64PressNote2016.pdf |publisher=Directorate of Film Festivals |access-date=2023-03-21 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170606051143/http://dff.nic.in/writereaddata/NFA64PressNote2016.pdf |archive-date=6 June 2017}}</ref> |- | align="center" |[[65వ భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు|2017<br />{{చిన్న|(65th)}}]] | scope="row" |గోబింద మండలం |నాగర్కీర్తన్ |బెంగాలీ | | |- | rowspan="3" align="center" |2018 | scope="row" |ఇంద్రాక్షి పట్టానాయక్ | rowspan="3" |[[మహానటి (2018 సినిమా)|మహానటి]] | rowspan="3" |తెలుగు | rowspan="3" | | rowspan="3" align="center" | |- | scope="row" |గౌరంగ్ షా |- | scope="row" |అర్చన రావు |- | rowspan="2" align="center" |[[67వ భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు|2019<br />{{చిన్న|(67th)}}]] | scope="row" |సుజిత్ సుధాకరన్ | rowspan="2" |[[మరక్కార్: అరేబియా సముద్ర సింహం]] | rowspan="2" |మళయాలం | rowspan="2" | | rowspan="2" align="center" |<ref>{{Cite web|date=22 March 2021|title=67th National Film Awards: Complete list (updating)|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/67th-national-film-awards-complete-list-updating/article34131921.ece|website=The Hindu}}</ref> |- | scope="row" |వి.సాయి |- | rowspan="2" align="center" |[[68వ భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు|2020<br />{{చిన్న|(68th)}}]] | scope="row" |నచికేత్ బార్వే<br>మహేష్‌ షేర్లా | rowspan="2" |[[తానాజీ]] | rowspan="2" |హిందీ | rowspan="2" | | rowspan="2" | |} == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} == బయటి లింకులు == * [http://dff.nic.in డైరెక్టరేట్ ఆఫ్ ఫిల్మ్ ఫెస్టివల్స్, ఇండియా అధికారిక పేజీ] * [http://dff.nic.in/NFA_archive.asp జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాల ఆర్కైవ్స్] ==ఇవి చూడండి== {{జాతీయ సినిమా పురస్కారాలు}} [[వర్గం:భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు]] ms1eweskuzxzr7geyqqqqpyjyotynwy 0 377103 4907920 4692556 2026-07-18T18:27:51Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4907920 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = రైనర్ వెర్నర్ ఫాస్‌బైండర్ | image = PER51895 061.jpg | caption = ఫాస్‌బైండర్ (1980) | other_names = ఫ్రాంజ్ వాల్ష్ | birth_date = {{birth date|1945|5|31|df=y}} | birth_place = బాడ్ వోరిషోఫెన్, [[జర్మనీ]] | death_date = {{death date and age|1982|6|10|1945|5|31|df=y}} | death_place = మునిచ్, జర్మనీ | resting_place = బోగెన్‌హౌసెనర్ ఫ్రైడ్‌హాఫ్‌, మునిచ్ | occupation = {{hlist|ఫిలింమేకర్|నాటకకర్త|నటుడు}} | years_active = 1965–1982 | movement = న్యూ జర్మన్ సినిమా | spouse = {{marriage|ఇంగ్రిడ్ కేవెన్|1970|1972|end=divorced}} | awards = గోల్డెన్ బేర్, జర్మన్ ఫిల్మ్ అవార్డు | website = {{url|fassbinderfoundation.de}} | signature = Rainer Werner Fassbinder Signature.jpg }} '''రైనర్ వెర్నర్ ఫాస్‌బైండర్''' (1945, మే 31 – 1982, జూన్ 10) <ref>{{Cite news|url=https://www.bfi.org.uk/news-opinion/news-bfi/features/where-begin-rainer-werner-fassbinder|title=Where to begin with Rainer Werner Fassbinder|work=British Film Institute|access-date=2023-05-31}}</ref> [[జర్మన్ భాష|జర్మన్]] ఫిలింమేకర్, [[నటుడు]], నాటకకర్త. న్యూ జర్మన్ సినిమా ఉద్యమ ప్రధాన వ్యక్తులలో ఒకడిగా పరిగణించబడ్డాడు. అనేక అంశాలతో 40కి పైగా సినిమాలను రూపొందించాడు.<ref>{{Cite web|title=Rainer Werner Fassbinder|url=https://prod-www.tcm.com/tcmdb/person/60092%7C0/Rainer-Werner-Fassbinder#biography|access-date=2023-05-31|website=Turner Classic Movies}}</ref><ref name="TCM">{{Cite web|title=Rainer Werner Fassbinder: Eine Spurensuche in München zum 40. Todestag|url=https://www.sueddeutsche.de/muenchen/rainer-werner-fassbinder-todestag-regisseur-muenchen-1.5594544}}</ref><ref>{{Citation|title=Rainer Werner FASSBINDER - Der Rastlose :Deutsche Lebensläufe (TV) 📽2K|url=https://www.youtube.com/watch?v=CvrMrYRd3ZM|language=en|access-date=2023-05-31}}</ref> ఇతను తన ప్రాజెక్ట్‌లలో తరచుగా కనిపించే నటీనటులు, సాంకేతిక నిపుణులతో కలిసి పనిచేశాడు.<ref name="TCM" /> == జననం == ఫాస్‌బైండర్ 1945, మే 31న [[జర్మనీ]]లోని బాడ్ వోరిషోఫెన్ అనే చిన్న పట్టణంలో జన్మించాడు.<ref>{{Harvard citation|Hayman|1984}}</ref><ref>{{Harvard citation|Thomsen|2004}}</ref> == సినిమారంగం == 1967, 1982 మధ్యకాలంలో 40కి పైగా సినిమాలు, 24 నాటకాలు, రెండు టెలివిజన్ సీరియల్స్, మూడు షార్ట్ ఫిల్మ్‌లు, నాలుగు వీడియో ప్రొడక్షన్‌లను తీశాడు. గోల్డెన్ బేర్, జర్మన్ ఫిల్మ్ అవార్డులతోపాటు జర్మనీలో ఫీచర్ ఫిల్మ్‌కి అత్యంత ప్రతిష్ఠాత్మకమైన ఐదు బహుమతులను గెలుచుకున్నాడు. ఫాస్‌బైండర్ 1967లో యాంటి-థియేటర్ అనే నటశిక్షణా సంస్థను ప్రారంభించాడు. తన నిర్మాణంలో కొన్ని నాటకాలను ప్రదర్శించాడు.<ref name="TCM" /> 1969లో తొలిసారిగా ''లవ్ ఈజ్ కోల్డర్ దాన్ డెత్'' అనే గ్యాంగ్‌స్టర్ సినిమాను తీశాడు. 1972లో తీసిన ''ది మర్చంట్ ఆఫ్ ఫోర్ సీజన్స్'' అనే సినిమాతో మొదటి విజయాన్ని సాధించాడు. 1974లో తీసిన ''అలీ: ఫియర్ ఈట్స్ ది సోల్'' సినిమాతో అంతర్జాతీయ గుర్తింపుపు పొందాడు. ''డిస్పేయిర్'' (1978), ''ది మ్యారేజ్ ఆఫ్ మరియా బ్రాన్'' (1979), ''ది బిట్టర్ టియర్స్ ఆఫ్ పెట్రా వాన్ కాంట్'' (1972), ''ఫాక్స్ అండ్ హిజ్ ఫ్రెండ్స్'' (1975), ''సాతాన్స్ బ్రూ'' (1976), ''ఇన్ ఎ ఇయర్ విత్ 13 మూన్స్'' (1978), ''లిలీ మార్లీన్'' (1981), ''లోలా'' (1981), ''క్వెరెల్లే'' (1982) సినిమాలను, ''వరల్డ్ ఆన్ ఎ వైర్'' (1973), ''బెర్లిన్ అలెగ్జాండర్‌ప్లాట్జ్'' (1980) టీవీ సిరీస్ లకు దర్శకత్వం వహించాడు. == సినిమాలు == * ''లవ్ ఈజ్ కోల్డర్ దాన్ డెత్'' (1969) * ''కాట్జెల్‌మాచర్'' (1969) * ''గాడ్స్ ఆఫ్ ది ప్లేగు'' (1970) * ''వై డజ్ హెర్ ఆర్ రన్ అమోక్?'' (1970) * ''ది అమెరికన్ సోల్జర్'' (1970) * ''ది నిక్లాషౌసేన్ జర్నీ'' (1970) * ''బాల్'' (1970) * ''రియో దాస్ మోర్టెస్'' (1970) * ''మథియాస్ నీస్సల్'' (1971) * ''వైటీ'' (1971) * ''బివేర్ ఆఫ్ ఏ హోలీ వోర్'' (1971) * ''ది మర్చంట్ ఆఫ్ ఫోర్ సీజన్స్'' (1972) * ''ది బిట్టర్ టియర్స్ ఆఫ్ పెట్రా వాన్ కాంట్'' (1972) * ''ఎయిట్ అవర్స్ డోంట్ మేక్ ఎ డే'' (1972–1973) * ''ది టెండర్‌నెస్ ఆఫ్ వోల్వ్స్'' (1973) * ''వరల్డ్ ఆన్ ఎ వైర్'' (1973) * ''అలీ: ఫియర్ ఈట్స్ ది సోల్'' (1974) * ''మార్తా'' (1974) * ''ఎఫీ బ్రీస్ట్'' (1974) * ''ఫాక్స్ అండ్ హిజ్ ఫ్రెండ్స్'' (1975) * ''మదర్ కోస్టర్స్ ట్రిప్ టు హెవెన్'' (1975) * ''షాడో ఆఫ్ ఏంజిల్స్'' (1976) * ''ఐ వాంట్ యూ టు లవ్ మి'' (1976) * ''సాతాన్స్ బ్రూ'' (1976) * ''చైనీస్ రౌలెట్'' (1976) * ''స్టేషన్ మాస్టర్స్ వైఫ్ (1977)'' * ''జర్మనీ ఇన్ ఆటుమ్న్'' (1978) * ''డిస్పైర్'' (1978) * ''ఇన్ ఎ ఇయర్ ఆఫ్ 13 మూన్స్'' (1978) * ''ది మ్యారేజ్ ఆఫ్ మరియా బ్రాన్'' (1979) * ''ది థర్డ్ జెనరేషన్'' (1979) * ''బెర్లిన్ అలెగ్జాండర్‌ప్లాట్జ్'' (1980) * ''లిలీ మార్లీన్'' (1981) * ''లోలా'' (1981) * ''వెరోనికా వోస్'' (1982) * ''కామికేజ్ 1989'' (1982) * ''క్వెరెల్లే'' (1982) == నాటకాలు == * 1965: ''నూర్ ఐన్ స్కీబ్ బ్రొట్'' * 1966: ''ట్రోప్ఫెన్ ఔఫ్ హెయిస్ స్టెయిన్'' * 1968: ''కాట్జెల్‌మాచర్'' * 1968: ''డెర్ అమెరికానిస్చే సోల్డాట్'' * 1969: ''ప్రిపరైజ్డ్ సారీ నౌ'' * 1969: ''అన్ఆర్కై బేయర్న్‌'' * 1969: ''గెవిడ్మెట్ రోసా వాన్ ప్రౌన్‌హీమ్'' * 1969: ''దస్ కఫీహాస్'' * 1969: ''వేర్‌వోల్ఫ్'' * 1970: ''దాస్ బ్రెన్నెండే డార్ఫ్'' * 1971: ''బ్లట్ యామ్ హాల్స్ డెర్ కాట్జే'' * 1971: ''డై బిట్టెరెన్ ట్రానెన్ డెర్ పెట్రా వాన్ కాంట్'' * 1971: ''బ్రెమెర్ ఫ్రీహీట్'' * 1973: ''బీబీ'' * 1975: ''డెర్ ముల్, డై స్టాడ్ట్ అండ్ డెర్ టోడ్'' == మరణం == ఫాస్‌బైండర్ తన 37 సంవత్సరాల వయస్సులో కొకైన్, బార్బిట్యురేట్‌ల ప్రాణాంతకమైన కాక్‌టైల్‌తో 1982, జూన్ 10న మరణించాడు. ఇతని అవశేషాలు మ్యూనిచ్‌లోని బోగెన్‌హౌసెనర్ ఫ్రైడ్‌హాఫ్‌లో ఖననం చేయబడ్డాయి. అతని అకాల మరణం ''న్యూ జర్మన్ సినిమా టైమ్‌ఫ్రేమ్ ముగింపు''గా పరిగణించబడుతోంది. == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} == బయటి లింకులు == {{Commons category}} * [http://www.fassbinderfoundation.de ఫాస్‌బైండర్ ఫౌండేషన్] * {{IMDb name|0001202}} * [http://jclarkmedia.com/fassbinder/index.html#introduction ఫాస్‌బైండర్ యొక్క సినిమా , థియేటర్ కెరీర్‌ల అవలోకనం] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181209203117/http://jclarkmedia.com/fassbinder/index.html#introduction|date=9 December 2018}} * [http://www.lib.berkeley.edu/MRC/Germanfilmbib.html#Fassbinder ఫాస్‌బైండర్ గ్రంథ పట్టిక (UC బర్కిలీ ద్వారా)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071223225213/http://www.lib.berkeley.edu/MRC/Germanfilmbib.html#Fassbinder |date=2007-12-23 }} * [http://www.villagevoice.com/film/0309,sontag,42133,20.html ఫాస్‌బైండర్ గురించి హన్నా స్కిగుల్లాతో ఇంటర్వ్యూ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080403105313/http://www.villagevoice.com/film/0309,sontag,42133,20.html|date=3 April 2008}} * {{YouTube|zDjyxgerif4|Short film clip with Fassbinder's editor Julianne Lorenz}} * [http://www.filmdenken.de/essay/fassbinder.htm ఫాస్‌బిండర్ ఫిల్మ్స్‌పై ఎస్సే] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303165223/http://www.filmdenken.de/essay/fassbinder.htm |date=2016-03-03 }} * [http://www.goethe.de/kue/flm/far/en6013539.htm "మేము ఇప్పటికీ అతనిని కోల్పోతున్నాము"], గోథే ఇన్స్టిట్యూట్ ఆర్టికల్, 2010 మే * [http://www.peterlind.org/o/#Der_Müll,_die_Stadt_und_der_Tod ''గార్బేజ్, ది సిటీ, అండ్ డెత్''], కోపెన్‌హాగన్ 1987, ఫాస్‌బైండర్ ఫోటోలను కలిగి ఉన్న పీటర్ లిండ్ ఫోటో స్ట్రీమ్ * {{Find a Grave|7918599}} [[వర్గం:1982 మరణాలు]] [[వర్గం:1945 జననాలు]] [[వర్గం:జర్మనీ వ్యక్తులు]] [[వర్గం:జర్మన్ రచయితలు]] [[వర్గం:రంగస్థల నటులు]] [[వర్గం:సినిమా దర్శకులు]] [[వర్గం:సినిమా నటులు]] 11uk77b5dnqwg126zjuhlnptwrvypvo 0 377747 4907904 4511480 2026-07-18T18:07:39Z Pranayraj1985 29393 /* ఇవి కూడా చూడండి */ 4907904 wikitext text/x-wiki [[File:Tansen Samaroha cropped.jpg|thumb|భారతీయ శాస్త్రీయ సంగీత ప్రదర్శన]] '''భారతీయ శాస్త్రీయ సంగీతం''' ప్రపంచంలోని పురాతన, గొప్ప [[సంగీతం|సంగీత]] సంప్రదాయాలలో ఒకటి. ఇది పురాతన వేద గ్రంథాలలో దాని మూలాలను కలిగి ఉంది, వేల సంవత్సరాలుగా అభివృద్ధి చెందింది. భారతీయ శాస్త్రీయ సంగీతం దాని సంక్లిష్టమైన శ్రావ్యమైన స్వరాలు, సంక్లిష్టమైన లయలు, మెరుగుదలల ద్వారా వర్గీకరించబడుతుంది. భారతీయ శాస్త్రీయ సంగీతంలో రెండు ప్రధాన శాఖలు ఉన్నాయి: ఉత్తర భారతదేశానికి సంబంధించిన హిందుస్తానీ శాస్త్రీయ సంగీతం, దక్షిణ భారతదేశానికి సంబంధించిన కర్ణాటక శాస్త్రీయ సంగీతం. రెండు శైలులు సాధారణ అంశాలను పంచుకున్నప్పటికీ, వాటికి ప్రత్యేక లక్షణాలు, కచేరీలు ఉన్నాయి. హిందుస్థానీ శాస్త్రీయ సంగీతం పెర్షియన్, ఇస్లామిక్ సంప్రదాయాలచే ప్రభావితమైంది, మెరుగుదలకి ప్రాధాన్యతనిస్తుంది. ఇది సితార్, సరోద్, తబలా, హార్మోనియంతో సహా విభిన్న శ్రేణి వాయిద్యాలను కలిగి ఉంది. ప్రముఖ హిందుస్థానీ శాస్త్రీయ సంగీతకారులలో పండిట్ రవిశంకర్, ఉస్తాద్ బిస్మిల్లా ఖాన్, ఉస్తాద్ జాకీర్ హుస్సేన్ ఉన్నారు. కర్నాటక శాస్త్రీయ సంగీతం ప్రాచీన భారతీయ సంగీత సంప్రదాయాలలో బలమైన పునాదిని కలిగి ఉంది, దాని అత్యంత నిర్మాణాత్మకమైన కంపోజిషన్‌లు, క్లిష్టమైన రిథమిక్ నమూనాలకు ప్రసిద్ధి చెందింది. కర్ణాటక సంగీతంలో ఉపయోగించే ప్రాథమిక వాయిద్యాలలో వీణ, వయోలిన్, మృదంగం, ఘటం ఉన్నాయి. ప్రముఖ కర్ణాటక శాస్త్రీయ సంగీత విద్వాంసులు [[ఎం.ఎస్. సుబ్బులక్ష్మి]], [[మంగళంపల్లి బాలమురళీకృష్ణ]], [[లాల్గుడి జయరామన్]]. హిందూస్థానీ, కర్ణాటక శాస్త్రీయ సంగీతం రెండూ రాగాలు (శ్రావ్యమైన ప్రమాణాలు), తాళాలు (లయ చక్రాలు) వ్యవస్థను కలిగి ఉంటాయి. రాగాలు భారతీయ శాస్త్రీయ సంగీతానికి పునాది, శ్రావ్యమైన మెరుగుదలకు ఆధారం. తాళాలు, మరోవైపు, ప్రదర్శనల కోసం రిథమిక్ ఫ్రేమ్‌వర్క్‌ను అందిస్తాయి. భారతీయ శాస్త్రీయ సంగీతం ప్రధానంగా "రిసిటల్స్" లేదా "కచేరీలు" అని పిలువబడే కచేరీలలో ప్రదర్శించబడుతుంది, ఇక్కడ సంగీతకారులు తమ నైపుణ్యాలను సోలో లేదా సమష్టి ప్రదర్శనల ద్వారా ప్రదర్శిస్తారు. ప్రదర్శకులు ఎంచుకున్న రాగం, తాళాల చట్రంలో మెరుగుదలలో నిమగ్నమై, వారి సృజనాత్మకత, కళారూపంలో నైపుణ్యాన్ని ప్రదర్శిస్తారు. భారతీయ శాస్త్రీయ సంగీతం ప్రపంచవ్యాప్తంగా అనేక ఇతర సంగీత శైలులను ప్రభావితం చేసింది, భారతీయ సంస్కృతిలో శక్తివంతమైన, అంతర్భాగంగా కొనసాగుతోంది. ఇది దాని లోతు, సంక్లిష్టత, లోతైన భావోద్వేగాలను రేకెత్తించే సామర్థ్యం, శ్రోతలను ఉన్నత స్పృహ స్థితికి తీసుకెళ్లగలదు. ==ఇవి కూడా చూడండి== * [[భారతీయ సంగీతం]] * [[సంగీతం]] * [[సంహితా నంది]] * [[సందీప్ రానడే]] ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} * [https://www.trinity.nottingham.sch.uk/subjects/music/ subjects music] [[వర్గం:భారతీయ శాస్త్రీయ సంగీతం]] phw2xitw70lzvrprwjn1iv5tgmzwuwh 0 378597 4907872 3926634 2026-07-18T15:58:20Z Pranayraj1985 29393 4907872 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Bharuch | native_name = | native_name_lang = | other_name = Broach | settlement_type = City | image_skyline = BrSwamitemple.JPG | image_alt = | image_caption = BAPS Shri Swaminarayan Mandir, Bharuch | nicknames = Peanut City, City of Fertilizers, Chemical capital of India | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = India Gujarat#India3 | pushpin_relief = 1 | pushpin_label_position = right | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|21.712|N|72.993|E|display=inline,title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = India | subdivision_type1 = State | subdivision_name1 = [[Gujarat]] | subdivision_type2 = [[List of districts of India|District]] | subdivision_name2 = [[Bharuch district|Bharuch]] | established_title = <!-- Established --> | established_date = 23/12/2022 | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = Bharuch Municipality | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 35.34 | elevation_footnotes = | elevation_m = 15 | population_total = 148391 | population_as_of = 2011 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_metro = | population_demonym = Bharuchi | population_footnotes = | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 392001, 392002, 392010, 392011, 392012, 392015 | area_code_type = Telephone code | area_code = 02642 | registration_plate = GJ16 | website = https://bharuch.gujarat.gov.in/ | footnotes = | official_name = }} '''భరూచ్''', గతంలో '''బ్రోచ్''' అని పిలిచేవారు, {{Efn|The name is also sometimes given as '''Parocco'''.<ref>{{citation |last=Neill |first=Stephen |author-mask=Neill |title=A History of Christianity in India |page=[https://books.google.com/books?id=RH4VPgB__GQC&pg=PA73 73]}}</ref>}} పశ్చిమ [[భారతదేశం]], [[గుజరాత్|గుజరాత్‌లోని]] [[నర్మదా నది|నర్మదా]] నది ముఖద్వారంవద్ద ఉన్ననగరం.భరూచ్ నగరం [[భారూచ్ జిల్లా|భరూచ్ జిల్లాకు]], పరిపాలనా ప్రధాన కార్యాలయం. భరూచ్ నగరం, దాని పరిసరాలు పురాతన కాలం నుండి స్థిరపడ్డాయి. ఇది ఫారోల కాలం నాటికి, పశ్చిమ పూర్వ దిక్సూచి తీరప్రాంత వాణిజ్య మార్గాలలో సముద్ర ఓడరేవు కేంద్రం. తూర్పు ప్రాశ్చాత్యదేశాల నుండి అనేక వస్తువులు (ప్రసిద్ధ మసాలా దినుసులు, సిల్క్ వస్త్రాలు) అక్కడికి రవాణా చేయబడ్డాయి. ఇది అనేక కీలకమైన భూ-సముద్ర వాణిజ్య మార్గాలకు టెర్మినస్‌గా మారింది.<ref name="Periplus of the Erythraean Sea">Periplus of the Erythraean Sea</ref> <ref name="depts.washington.edu">[http://depts.washington.edu/silkroad/texts/periplus/map/periplus_map.html Periplus of the Erythraean Sea]. </ref> 3వ శతాబ్దంలో, భరూచ్ [[ఓడరేవు|ఓడరేవును]] బారుగాజాగా పేర్కొన్నారు. <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/stream/gazetteerbombay13enthgoog#page/n4/mode/2up|title=Gazetteer of Bombay Presidency Volume 1, Part 1 – The History of Gujarat|last=Campbell|first=Sir James MacNabb|publisher=Govt. Central Press|year=1896|location=Bombay|page=58|author-link=James Macnabb Campbell}}</ref> భరూచ్ పట్టణాన్ని 8వ శతాబ్దంలో మయూర్ రాజు పరిపాలించి చౌదరి వంశానికి దారితీసింది. మయూర్ రాజు 50 సంవత్సరాలు నగరాన్ని పాలించాడు. అతను 'ఏస్ ఆఫ్ బరూచ్'గా ప్రసిద్ధి చెందాడు. అరబ్ వ్యాపారులు వ్యాపారం చేసేందుకు భరూచ్ మీదుగా గుజరాత్‌లోకి ప్రవేశించారు. బ్రిటిష్, డచ్ (వాలందాస్) తర్వాత భరూచ్ ప్రాముఖ్యతను గుర్తించి ఇక్కడ తమ వ్యాపార కేంద్రాలను స్థాపించారు. సా.శ.17వ శతాబ్దం చివరిలో, ఇది రెండుసార్లు దోచుకోబడింది. కానీ త్వరగా కోలుకుంది. బ్రిటిష్ రాజ్ కాలంలోదీనిని అధికారికంగా బ్రోచ్ అని పిలిచేవారు. భరూచ్ చాలా కాలంగా గుజరాతీ భార్గవ్ బ్రాహ్మణ సమాజానికి నిలయంగా ఉంది. హిందువులు విష్ణువు అవతారంగా భావించే భృగు మహర్షి, భగవాన్ పరశురాముల సమాజం తన వంశాన్నిగుర్తించింది. <ref>{{Cite book|title=Bhārgava brāhmaṇo-no itihās (History of the Bhargava Brahmins)|last=Munśī|first=Dhanaprasād Candālāl|publisher=Navlakhī Printing Press, Kālbādevī|year=1929|isbn=|location=Mumbai|pages=}}</ref> భార్గవ్ సమాజం ఇప్పటికీ నగరంలో పెద్ద సంఖ్యలో ధార్మిక సంస్థలను నిర్వహిస్తోంది. అయితే ప్రస్తుత భార్గవ్ బ్రాహ్మణులు [[ముంబై]], [[సూరత్]], [[వడోదర|వడోదర,]] [[అహ్మదాబాద్]], యుఎస్, యుకె, [[ఆస్ట్రేలియా]] వంటిఇతర దేశాలకు వలస పోయారు. అంక్లేశ్వర్ జిఐడిసితో సహా అతిపెద్ద పారిశ్రామిక ప్రాంతాలలో ఒకటిగా ఉన్నందున, ఇది భారతదేశ రసాయన రాజధానిగా సూచిస్తారు. నగరంలో ఇంకా పలు రసాయనిక ఉత్పత్తుల పరిశ్రమలు, వస్త్ర తయారీ పరిశ్రమలు, పత్తి, పాల ఉత్పత్తులు మరెన్నో ఉన్నాయి. ఝగాడియా గృహాలు, డిసిఎం శ్రీరామ్ కెమికల్స్,<ref>{{Cite web|title=About Us|url=https://www.dcmshriram.com/about-us|access-date=10 February 2023|website=dcmshriram.com/}}</ref> సెయింట్-గోబైన్ ఇండియా లిమిటెడ్, పెప్సికో ఇండియా హోల్డింగ్స్ లిమిటెడ్ మొదలగు కంపెనీలు, పరిశ్రమలు ఉన్నాయి. ఇక్కడ నేల కడు విలక్షణమైన రంగు కారణంగా ఇది పత్తి సాగుకు చాలా అనువైంది. భరూచ్‌ను కొన్నిసార్లు 'కణం ప్రదేశ్' (నల్ల నేల భూమి) అని పిలుస్తారు. భారుచ్ దాని ఉప్పగా ఉండే వేరుశెనగకు 'పీనట్ సిటీ' అని పేరు వచ్చింది. దీనిని స్థానికంగా 'ఖారీ సింగ్' అని పిలుస్తారు.<ref name="&quot;Peanut City&quot;, &quot;Khari Sing&quot;">{{Cite web|title=Bharuch Special Peanuts|url=http://www.kheteshwar.com/product/bharuch-special-peanuts/|access-date=7 January 2022|website=kheteshwar.com|publisher=SHREE KHETESHWAR SWEETS|archive-date=7 జనవరి 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220107145025/http://www.kheteshwar.com/product/bharuch-special-peanuts/|url-status=dead}}</ref> ఒకప్పుడు ఈ నగరం [[లతా గుర్జరలు]] వంశ పాలకులకు రాజధానిగా ఉండేది. == మూలాలు == {{మూలాలు}} [[వర్గం:Articles with hAudio microformats]] [[వర్గం:Coordinates on Wikidata]] <references group="lower-alpha" /> == వెలుపలి లంకెలు == {{గుజరాత్ జిల్లాల ముఖ్యపట్టణాలు}} 7bu4ue8qejyayknoaoai0gjtbwnic5g 0 381960 4907976 4687523 2026-07-19T01:55:21Z స్వరలాసిక 13980 /* కాస్ట్యూమ్ డిజైనర్‌గా */ 4907976 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = సింపుల్ [[కపాడియా]] | image = | imagesize = 270px | caption = An undated picture of Kapadia | birth_date = {{birth date|df=yes|1958|08|15}} | birth_place = [[ముంబై|ముంబై]], [[భారతదేశం]] | death_date = 2009 నవంబరు 10 | death_place = [[ముంబై]], [[మహారాష్ట్ర]], [[భారతదేశం]] | occupation = నటి , కాస్ట్యూమ్ డిజైనర్ | yearsactive = 1977–2009 | spouse = రాజిందర్ సింగ్ శెట్టి | children = కరణ్ [[కపాడియా]] | relatives = {{ubl|[[డింపుల్ [[కపాడియా]] ]] (సోదరి)|[[రాజేష్ ఖన్నా]] (మరిది)}} | awards = రుడాలి (1994) కి ఉత్తమ కాస్ట్యూమ్ డిజైన్‌కి జాతీయ చలనచిత్ర అవార్డు }} '''సింపుల్ [[కపాడియా]]''' (15 ఆగష్టు 1958 - 10 నవంబర్ 2009) ఒక హిందీ చలనచిత్ర నటి, కాస్ట్యూమ్ డిజైనర్, ఆమె 1987 నుండి 2009లో ఆమె మరణించే వరకు తన వృత్తి జీవితంలో చురుకుగా ఉంది. == ప్రారంభ, వ్యక్తిగత జీవితం == సింపుల్ 1958 ఆగస్టు 15న తల్లిదండ్రులు చున్నీభాయ్, బెట్టీ [[కపాడియా]]లకు జన్మించింది.<ref name="ToISuccumbs09">{{Cite web|last=Dubey|first=Bharati|date=11 November 2009|title=Actor Dimple Kapadia's sis succumbs to cancer|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Actor-Dimple-Kapadias-sis-succumbs-to-cancer/articleshow/5217202.cms|access-date=1 April 2020|website=The Times of India}}</ref> ఈమె 3 తోబుట్టువులతో కలిసి పెరిగింది - అక్క [[డింపుల్ [[కపాడియా]]]] , చెల్లెలు రీమ్ [[కపాడియా]] (మత్తుపదార్థాల మితిమీరిన వినియోగంతో మరణించింది), సుహైల్ (మున్నా) [[కపాడియా]].<ref name="TelegraphSisterAct09">{{cite web|last=Pradhan|first=Bharathi|date=22 November 2009|title=The end of the sister act|url=https://www.telegraphindia.com/7-days/the-end-of-the-sister-act/cid/572296|access-date=1 April 2020|work=[[The Telegraph (Kolkata)|The Telegraph]]}}</ref> ఈమె కు రాజిందర్ సింగ్ శెట్టి తో కరణ్ [[కపాడియా]] అనే కుమారుడు ఉన్నాడు.<ref>{{cite web|last=Lohania|first=Avinash|date=29 December 2017|title=Karan Kapadia: I feel extremely lucky to have two moms|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/karan-kapadia-i-feel-extremely-lucky-to-have-two-moms/articleshow/62286050.cms|access-date=1 April 2020|work=[[Mumbai Mirror]]}}</ref><ref>{{Cite web|date=2022-08-15|title=Karan Kapadia remembers mother Simple Kapadia on her birth anniversary: ‘You make me better'|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/karan-kapadia-remembers-mother-simple-kapadia-on-her-birth-anniversary-101660549639534.html|access-date=2022-11-15|website=Hindustan Times|language=en}}</ref> [[ట్వింకిల్ ఖన్నా]], [[రింకే ఖన్నా]] లకు అత్త. == కెరీర్ == ''సింపుల్ [[కపాడియా]] 1977లో తన 18వ ఏట అనురోధ్'' చిత్రంలో సుమిత మాధుర్ పాత్రలో తన బావ, నటుడు రాజేష్ ఖన్నాతో కలిసి నటించింది.<ref>{{Cite web|last=Sinha|first=Seema|date=2 May 2019|title=Karan Kapadia on debut film Blank, and how Sunny Deol, Akshay Kumar's presence raises the stakes- Entertainment News, Firstpost|url=https://www.firstpost.com/entertainment/bollywood/karan-kapadia-on-debut-film-blank-and-how-sunny-deol-akshay-kumars-presence-raises-the-stakes-6555111.html|access-date=1 April 2020|website=Firstpost}}</ref> ఆమె జీతేంద్ర సరసన ''శక్క,'' ''చక్రవ్యూహలో నటించింది.ఆమె లూట్‌మార్ , జమానే కో దిఖానా హై , జీవన్ ధార, దుల్హా బిక్తా హై చిత్రాల్లో సహాయ పాత్రలు పోషించింది. 1985 లో ఆమె [[శేఖర్ సుమన్]] సరసన రెహ్గుజార్ అనే ఆర్ట్ ఫిల్మ్‌లో నటించింది. 1987లో పరాఖ్ కోసం ఒక ఐటమ్ సాంగ్ నటించింది.'' === కాస్ట్యూమ్ డిజైన్ === ఆమె చివరి నటన ప్రదర్శన తర్వాత, ఆమె కాస్ట్యూమ్ డిజైనర్‌గా మారింది, [[సన్నీ డియోల్]], [[టబు]], [[అమృతా సింగ్]] , [[శ్రీదేవి (నటి)|శ్రీదేవి]], [[ప్రియాంక చోప్రా]] వంటి నటీనటుల కోసం డిజైన్ చేసింది.''1994లో రుడాలిలో'' కాస్ట్యూమ్ డిజైన్‌కి గాను ఆమె జాతీయ అవార్డు ను గెలుచుకుంది.<ref>{{Cite web|last=Sangghvi|first=Malavika|date=31 October 2019|title=Malavika's Mumbaistan: Grandma knows best|url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/malavika-s-mumbaistan-grandma-knows-best/story-0biOvT8U6dYigEG1Pvd2eJ.html|access-date=1 April 2020|website=Hindustan Times}}</ref> == ఫిల్మోగ్రఫీ == === నటిగా === {| class="wikitable" !సంవత్సరం !శీర్షిక |- |1977 |''అనురోధ్'' |- |1978 |''చక్రవ్యూహా'' |- |1979 |''అహ్సాస్'' |- |1979 |''కిజక్కుమ్ మెర్కుం సంధికరణ'' |- |1980 |''మన్ పసంద్'' |- |1980 |''లూట్మార్'' |- |1981 |''శక్క'' |- |1981 |''జమానే కో దిఖానా హై'' |- |1981 |''పరాఖ్'' |- |1982 |''దుల్హా బిక్తా హై'' |- |1982 |''జీవన్ ధార'' |- |1982 |''తుమ్హారే బినా'' |- |1984 |''హమ్ రహే న హమ్'' |- |1985 |''రెహ్గుజార్'' |- |1986 |''ప్యార్ కే దో పాల్'' |} === కాస్ట్యూమ్ డిజైనర్‌గా === {| class="wikitable" !సంవత్సరం !శీర్షిక |- |1987 |''ఇన్సాఫ్'' |- |1989 |''షెహజాదే'' |- |1990 |''దృష్టి'' |- |1990 |''లేకిన్...'' |- |1991 |''అజూబా'' |- |1993 |''డర్'' |- |1993 |''ఆజ్ కీ ఔరత్'' |- |1993 |''[[రుదాలి]]'' |- |1995 |''బర్సాత్'' |- |1996 |''ఘటక్: ప్రాణాంతకం'' |- |1996 |''జాన్'' |- |1996 |''ఉఫ్ యే మొహబ్బత్'' |- |1996 |''అజయ్'' |- |1998 |''చాచీ 420'' |- |1998 |''జబ్ ప్యార్ కిసీసే హోతా హై'' |- |1999 |''యే హై ముంబై మేరీ జాన్'' |- |2001 |''[[భారతీయుడు (సినిమా)|భారతీయుడు]]'' |} == అవార్డులు, నామినేషన్లు == * 1994 - ''రుడాలి''  కి ఉత్తమ కాస్ట్యూమ్ డిజైన్ కోసం జాతీయ చలనచిత్ర అవార్డు<ref name="MumbaiMirrorPasses09">{{cite news|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/tv/Simple-Kapadia-passes-away/articleshow/15969296.cms|title=Simple Kapadia passes away|date=11 November 2009|newspaper=Mumbai Mirror|accessdate=5 May 2019}}</ref> == మరణం == సింపుల్ [[కపాడియా]]కు 2006లో [[కాన్సర్|క్యాన్సర్]] ఉన్నట్లు నిర్ధారణ అయింది, అయితే నొప్పి ఉన్నప్పటికీ పని కొనసాగించింది. ఆమె [[ముంబై]]<nowiki/>లోని అంధేరిలోని ఒక ఆసుపత్రిలో 10 నవంబర్ 2009న 51వ ఏట మరణించింది. == బాహ్య లింకులు == * {{IMDb name|0438098}} == మూలాలు == [[వర్గం:1958 జననాలు]] [[వర్గం:2009 మరణాలు]] [[వర్గం:హిందీ చిత్రసీమలో నటీమణులు]] [[వర్గం:గుజరాతీ ప్రజలు]] [[వర్గం:20వ శతాబ్దపు భారతీయ డిజైనర్లు]] [[వర్గం:భారతీయ కాస్ట్యూమ్ డిజైనర్లు]] cwdx5g74ysj77gm7n95l5354qwa4cfb 0 396575 4907826 4827719 2026-07-18T13:09:01Z Kalasagary 107518 /* మూలాలు */ 4907826 wikitext text/x-wiki {{సమాచారపెట్టె వ్యక్తి|name=అనితా గుహ|image=|caption=ఛూమంతర్ సినిమాలో అనితా గుహ|birth_date={{birth date|1939|01|17|df=y}}|death_date={{death date and age|2007|06|20|1939|01|17|df=y}}|spouse=మాణిక్ దత్|years_active=1953–1989|relatives=[[ప్రేమా నారాయణ్]] (మేనకోడలు)}} '''అనితా గుహ''' (17 జనవరి 1939 - 20 జూన్ 2007) భారతీయ నటి. ''ఈమె ఎక్కువగా పౌరాణిక పాత్రలను ధరించింది. [[జై సంతోషి మా]]'' (1975)లో ప్రధాన పాత్ర పోషించినందుకు ఈమె పేరు తెచ్చుకుంది. అంతకుముందు, ఈమె ఇతర పౌరాణిక చిత్రాలలో [[సీత|సీతగా]] నటించింది; ''[[సంపూర్ణ రామాయణం (1961 సినిమా)|సంపూర్ణ రామాయణం]]'' (1961), ''శ్రీ రామ్ భారత్ మిలాప్'' (1965), ''తులసి వివాహం'' (1971). ఇవి కాకుండా ఈమె ''గూంజ్ ఉఠీ షెహనాయ్'' (1959), ''పూర్ణిమ'' (1965), ''ప్యార్ కి రహెన్'' (1959), ''గేట్‌వే ఆఫ్ ఇండియా'' (1957), ''దేఖ్ కబీరా రోయా'' (1957), ''లుకోచూరి'' (1958), ''సంజోగ్'' (1961). వంటి చిత్రాలలో కూడా ప్రముఖ పాత్రలు పోషించింది. == వృత్తి == ఈమె 1950లలో తన 15వ ఏట అందాల పోటీలలో పాల్గొనడానికి [[ముంబై|ముంబైకి]] వచ్చింది. <ref name="toi">{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-06-20/news-interviews/27952627_1_films-role-actress|title=Santoshi Maa Anita Guha dead|date=20 June 2007|work=[[The Times of India]]|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130126094712/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-06-20/news-interviews/27952627_1_films-role-actress|archive-date=26 January 2013}}</ref> ఈమె అక్కడ నటిగా ''టోంగా-వాలి'' (1955) చిత్రంతో సినీ రంగ ప్రవేశం చేసింది. తరువాత ఈమె ''దేఖ్ కబీరా రోయా'' (1957), ''శారద'' (1957), <ref>{{Cite news|url=https://www.variety.com/article/VR1117967653.html?categoryId=25&cs=1|title=Anita Guha, 70s, actress – Entertainment News, Obituary, Media – Variety|work=Variety|access-date=20 April 2020|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100709172816/http://www.variety.com/article/VR1117967653.html?categoryid=25&cs=1|archive-date=9 July 2010}}</ref> ''గూంజ్ ఉఠీ షెహనాయ్'' వంటి హిట్ చిత్రాలలో నటించింది. ''గూంజ్ ఉతి షెహనాయ్ చిత్రంలోని పాత్రకు'' ఈమె ఫిల్మ్‌ఫేర్ ఉత్తమ సహాయ నటి విభాగంలో నామినేట్ అయ్యింది. ఇది ఆమె జీవితంలో ఏకైక నామినేషన్. <ref>{{Cite web|title=1st Filmfare Awards 1953<!-- Bot generated title -->|url=http://deep750.googlepages.com/FilmfareAwards.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090612065210/http://deep750.googlepages.com/FilmfareAwards.pdf|archive-date=12 June 2009|access-date=13 December 2007}}</ref> 1961లో, ఆమె బాబూభాయ్ మిస్త్రీ తీసిన ''[[సంపూర్ణ రామాయణం (1961 సినిమా)|సంపూర్ణ రామాయణంలో]]'' సీతగా కనిపించింది, అది ఈమె ఇంటి పేరుగా మారింది. <ref>{{Cite news|url=http://www.hindu.com/thehindu/holnus/009200706201550.htm|title=Anita Guha dead|date=20 June 2007|work=The Hindu|access-date=14 December 2012|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130125075156/http://www.hindu.com/thehindu/holnus/009200706201550.htm|archive-date=25 January 2013|location=Chennai, India}}</ref> కానీ ''[[జై సంతోషి మా]]'' (1975)లో ప్రధాన పాత్ర ఈమెకు అత్యంత కీర్తిని తెచ్చిపెట్టింది. <ref name="Cinestaan">{{Cite web|last=Kahlon|first=Sukhpreet|title=Anita Guha, a different 'Maa' in Indian cinema – Death anniversary special|url=https://www.cinestaan.com/articles/2018/jun/20/13918/anita-guha-a-different-lsquo-maa-in-indian-cinema-ndash-death-anniversary-special|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180625161139/https://www.cinestaan.com/articles/2018/jun/20/13918/anita-guha-a-different-lsquo-maa-in-indian-cinema-ndash-death-anniversary-special|archive-date=25 June 2018|access-date=20 June 2018|website=Cinestaan.com|ref=Anita Guha}}</ref> ఈమె ఆ పాత్రను అంగీకరించే వరకు [[సంతోషిమాత|సంతోషి]] దేవత గురించి వినలేదు. ఇది చాలా చిన్న పాత్ర మాత్రమే. ఈమె నటించిన సన్నివేశాలు 10-12 రోజులలో చిత్రీకరించబడ్డాయి. షూటింగ్ సమయంలో ఆమె నిష్టతో ఉపవాసం ఉంది. ఈ తక్కువ-బడ్జెట్ చిత్రం ఆశ్చర్యకరంగా భారీ విజయాన్ని సాధించింది. బాక్స్ ఆఫీస్ రికార్డులను బద్దలు కొట్టింది. సంతోషిమాత ఇప్పుడు ప్రసిద్ధ దేవతగా మారింది, భారతదేశం అంతటా స్త్రీలకు ఆరాధ్య దేవత అయ్యింది. సినిమా థియేటర్లను ప్రజలు గుడిగా భావించి ''జై సంతోషి మా'' అని జపిస్తూ, ప్రసాదాలు తెచ్చి, తలుపుల వద్ద చెప్పులు విడిచిపెట్టి సినిమాను చూసేవారు. ప్రజలు ఈమెను నిజమైన దేవతగా భావించి తమను ఆశీర్వదించమని కోరుతూ తన వద్దకు వచ్చేవారని గుహ ఒక ఇంటర్వ్యూలో పేర్కొన్నది. అయితే, ఈమె తాను సంతోషీమాత భక్తురాలిని కాదని [[కాళికాదేవి|కాళీ]] దేవి భక్తురాలినని చెప్పుకుంది . ఆమె నటించిన ఇతర పౌరాణిక చిత్రాలలో ''కవి కాళిదాస్'' (1959), ''జై ద్వారకాదేశ్'' (1977), ''కృష్ణ కృష్ణ'' (1986) ఉన్నాయి. పౌరాణిక నటిగా ముద్ర పడినందుకు ఈమె సంతోషించలేదు. ఆమె ప్రారంభ చిత్రాలలో ''సంగీత సామ్రాట్ తాన్సేన్'' (1962), ''కన్ కాన్ మే భగవాన్'' (1963), ''వీర్ భీంసేన్'' (1964) వంటివి ఉన్నాయి. ''[[ఆరాధన (1969 సినిమా)|ఆరాధన]]'' (1969) చిత్రంలో ఈమె [[రాజేష్ ఖన్నా]] పెంపుడు తల్లిగా నటించింది. == వ్యక్తిగత జీవితం == ఈమె నటుడు మాణిక్ దత్‌ను వివాహం చేసుకుంది; వీరికి సంతానం లేక పోవడంతో ఒక ఆడపిల్లను దత్తత తీసుకున్నారు. తన భర్త మరణం తరువాత, ఈమె [[ముంబై|ముంబైలో]] ఒంటరిగా జీవిస్తూ, 20 జూన్ 2007న [[హృదయ వైఫల్యం|గుండెపోటుతో]] మరణించింది. అనితా గుహ నటుడు ప్రేమ నారాయణ్‌కి మేనత్త. ప్రేమ ఆమె సోదరి అనురాధ గుహ కుమార్తె. == ఫిల్మోగ్రఫీ == {| class="wikitable" !సంవత్సరం !సినిమా పేరు !పాత్ర !విశేషాలు |- |1953 |''బన్‌సేర్ కెల్లా'' | | |- | rowspan="2" |1955 |''టాంగా వాలీ'' | |తొలి చిత్రం |- |''దునియా గోల్ పై'' |దేవీ దియా కుమారి | |- | rowspan="4" |1956 |''యాహుదీ కీ బేటీ'' | | |- |''ఆంఖ్ కా నషా'' |ఆశాదేవి | |- |''చిరకుమార్ సభ'' | |బెంగాలీ సినిమా |- |''ఛూ మంతర్'' |రత్నావళి | |- | rowspan="7" |1957 |''హర్‌జీత్'' | | |- |''ఉస్తాద్'' |మిసెస్ రోజీ | |- |''శారద'' |పద్మ | |- |''[[శ్రీ రామభక్త హనుమాన్|పవన్ పుత్ర హనుమాన్]]'' | | |- |''గేట్ వే ఆఫ్ ఇండియా'' |కిషోర్ స్నేహితురాలు | |- |''ఏక్ ఝలక్'' | | |- |''దేఖ్ కబీరా రోయా'' |రేఖ | |- | rowspan="6" |1958 |''కల్ క్యా హోగా'' | | |- |''లకోచురి'' |గీత |బెంగాలీ సినిమా |- |'' స్టాండ్'' | | |- |''మాయాబజార్'' |సురేఖ |వీర ఘటోత్కచ పేరుతో తెలుగులోనికి డబ్ చేయబడింది. |- |''ఫరిస్తా'' |రాణి | |- |''భలా ఆద్మీ'' | | |- | rowspan="7" |1959 |''టిప్పు సుల్తాన్'' | | |- |''[[సామ్రాట్ పృథ్వీరాజ్|సామ్రాట్ పృథ్వీరాజ్ చౌహాన్]]'' |కర్ణాటకి |రాజనర్తకి |- |''మహారాణి పద్మిని'' | | |- |''ప్యార్ కీ రాహే'' | | |- |''కవి కాళిదాస్'' |పుష్పవల్లి | |- |''గూంజ్ ఉఠీ షెహనాయ్ '' |రామ్‌కలీ |[[ఫిల్మ్‌ఫేర్ పురస్కారాలు|ఫిల్మ్‌ఫేర్ ఉత్తమ సహాయనటి]] పురస్కారానికి ప్రతిపాదించబడింది. |- |''చాచా జిందాబాద్'' |రేణు | |- | rowspan="3" |1960 |''రిక్షావాలా'' | | |- |''ముడ్ ముడ్‌కే న దేఖ్'' |అనితా సింగ్ | |- |''అంగుళిమాల్'' |గురుమాత | |- | rowspan="2" |1961 |''సంజోగ్'' |లాలి | |- |''[[సంపూర్ణ రామాయణం (1961 సినిమా)|సంపూర్ణ రామాయణ]]'' |సీత | |- |1962 |''సంగీత్ సమ్రాట్ తాన్‌సేన్'' |హంస |తాన్‌సేన్ బాల్యస్నేహితురాలు |- | rowspan="3" |1963 |''[[నాగజ్యోతి (సినిమా)|నాగజ్యోతి]]'' | | |- |''కణ్ కణ్‌మే భగవాన్'' |రూప | |- |''దేవకన్య'' | | |- | rowspan="3" |1964 |''[[భీమ ప్రతిజ్ఞ|వీర్ భీమ్‌సేన్]]'' | | |- |''రూపసుందరి'' | | |- |''మహాసతి అనసూయ'' | | |- | rowspan="8" |1965 |''షాహీ రకస'' | | |- |''సంత్ తుకారామ్'' | | |- |''శ్రీ రామ్‌ భరత్ మిలన్'' |సీత | |- |''శంకర్ సీత అనసూయ'' |సీత | |- |''సతి నారి'' |రాజకుమారి మాళవతి | |- |''పూర్ణిమ'' |వందనా మెహ్రా | |- |''మహారాజా విక్రమ్'' | | |- |''జహా సతి వహా భగవాన్'' |మందాకిని/ గంధర్వ కన్య | |- |1966 |''లవ్ కుష్'' | | |- | rowspan="3" |1969 |''హనుమాన్ చాలీసా'' | | |- |''ఆరాధన'' |మిసెస్ ప్రసాద్ సక్సేనా |ఈ చిత్రంలో ఈమె పేరు అనితా దత్‌గా పేర్కొనబడింది |- |''సతీ సులోచన'' |నాగకుమారి సులోచన | |- |1971 |''[[శివజలంధరయుద్ధం|తులసీ వివాహ్]]'' |లక్ష్మీదేవి | |- |1972 |''అనురాగ్'' |రాజేష్ తల్లి |[[అనురాగాలు]] పేరుతో తెలుగులో పునర్మించబడింది. |- | rowspan="2" |1973 |''ఝూమ్ ఉఠా ఆకాశ్'' | | |- |''గరీబీ హటావో'' | | |- |1974 |''జబ్ అంధేరా హోతాహై'' |మిసెస్ మనోరమా భరద్వాజ్ | |- | rowspan="4" |1975 |''మహాపవన్ తీర్థ్ యాత్ర'' | | |- |''[[జై సంతోషి మా]]'' |సంతోషి మాత |పేరు తెచ్చిపెట్టిన పాత్ర |- |''బీవీ కిరాయా కి'' | | |- |''బద్నామ్'' | | |- | rowspan="4" |1976 |''లడ్‌కీ భోలీ భాలీ'' |రాజు తల్లి | |- |''నాగిన్'' |సునీత తల్లి | |- |''జై మహాలక్ష్మి మా' | | |- |''దో ఖిలాడి'' |మమతా సింగ్ | |- | rowspan="4" |1977 |''ఆనంద్ ఆశ్రమ్'' |చంద్రముఖి | |- |''సోలా శుక్రవార్'' |కౌసల్య | |- |''జై ద్వారకాదీశ్'' |రేవతి | |- |''జై అంబె మా'' | | |- |1978 |''తుమ్హారే లియే'' |శీలాదేవి | |- |1979 |''గురూ హోజా షురూ'' |షీలా తల్లి | |- | rowspan="2" |1981 |''సంఫూర్ణ సంతోషి మా కీ మహిమ'' | | |- |''ఫిఫ్టీ ఫిఫ్టీ'' |రాణీ మా | |- | rowspan="2" |1983 |''నవరాత్రి'' | | |- |''సతీ నాగకన్య'' |సతీ అనసూయ | |- |1984 |''ప్రార్థన'' | | |- |1986 |''కృష్ణ - కృష్ణ'' |రేవతి | |- |1989 |''సోచా నా థా'' | | |- |1991 |''లఖ్‌పతి'' |రంభ |చివరి సినిమా |} == అవార్డులు, నామినేషన్లు == * 1960: [[ఫిల్మ్‌ఫేర్ పురస్కారాలు|ఫిల్మ్‌ఫేర్ అవార్డు]] ** ఉత్తమ సహాయ నటిగా ఫిల్మ్‌ఫేర్ అవార్డు : ''గూంజ్ ఉఠీ షెహనాయ్'' : ''నామినేట్ చేయబడింది'' == మూలాలు == <references /> ==ఇవి కూడా చూడండి== * [[అంగులిమాల్ (సినిమా)]] == బాహ్య లింకులు == * {{IMDb name|0346616}} {{Authority control}} [[వర్గం:జన్మస్థలం తెలియని వ్యక్తులు]] [[వర్గం:2007 మరణాలు]] [[వర్గం:1932 జననాలు]] [[వర్గం:హిందీ సినిమా నటీమణులు]] [[వర్గం:భారతీయ సినిమా నటీమణులు]] 8axj4v2711r4rzfeq7fvzfuwylbvocu 0 398152 4908062 4335102 2026-07-19T06:32:47Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4908062 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = షాలిని మోఘే | image = | imagesize = | caption = | othername = షాలిని తాయ్ | birth_date = {{birth-date|13 March 1914}} | birth_place = [[ఇండోర్]], [[మధ్యప్రదేశ్]], భారతదేశం | death_date = {{death-date and age|30 June 2011|13 March 1914}} | death_place = [[ఇండోర్]], [[మధ్యప్రదేశ్]], భారతదేశం | restingplace = రాంబాగ్ ముక్తిధామ్, ఇండోర్, మధ్యప్రదేశ్, భారతదేశం | restingplacecoordinates = {{Coord|22|43|34|N|75|51|33|E|}} | occupation = విద్యావేత్త, సామాజిక కార్యకర్త | yearsactive = | known for = | spouse = దాదా సాహెబ్ మోఘే | children = | parents = వినాయక్ సీతారాం సర్వతే | awards = పద్మశ్రీ<br>జమ్నాలాల్ బజాజ్ అవార్డు<br>నై దునియా నాయిక లైఫ్‌టైమ్ అచీవ్‌మెంట్ అవార్డు | website = | domesticpartner = }} '''షాలినీ మోఘే''' (1914 - 2011) ఒక భారతీయ విద్యావేత్త, <ref name="Urban Politics in India: Area, Power, and Policy in a Penetrated System">{{Cite book|url=https://archive.org/details/urbanpoliticsini0000jone_v3u0|title=Urban Politics in India: Area, Power, and Policy in a Penetrated System|last=Rodney W. Jones|publisher=University of California Press|year=1974|isbn=9780520025455|pages=[https://archive.org/details/urbanpoliticsini0000jone_v3u0/page/420 420]|quote=Shalini Moghe.|url-access=registration}}</ref> సామాజిక కార్యకర్త <ref name="Jamnalal Bajaj Foundation">{{Cite web|date=2015|title=Jamnalal Bajaj Foundation|url=http://www.jamnalalbajajfoundation.org/awards/archives/1992/women--and--child-welfare/shalini-moghe|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518080658/http://www.jamnalalbajajfoundation.org/awards/archives/1992/women--and--child-welfare/shalini-moghe|archive-date=18 May 2015|access-date=11 May 2015|publisher=Jamnalal Bajaj Foundation}}</ref>, గిరిజన పిల్లల కోసం కస్తూర్బా కన్యా పాఠశాల, బాల్ నికేతన్ సంఘ్, <ref name="Wikimapia">{{Cite web|date=2015|title=Wikimapia|url=http://wikimapia.org/130891/Bal-Niketan-Sangh-Indore|access-date=11 May 2015|publisher=Wikimapia}}</ref> [[మధ్య ప్రదేశ్|మధ్యప్రదేశ్]] రాష్ట్రంలో మొట్టమొదటి మాంటిస్సోరి పాఠశాల స్థాపకురాలు. <ref name="Free Press Journal">{{Cite web|date=1 July 2011|title=Free Press Journal|url=http://www.freepressjournal.in/shalini-tai-moghe-passes-away/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518190626/http://www.freepressjournal.in/shalini-tai-moghe-passes-away/|archive-date=18 May 2015|access-date=11 May 2015|publisher=Free Press Journal}}</ref> ఆమె భారతీయ గ్రామీణ మహిళా సంఘ్, ఇండోర్, <ref name="Indian NGOs">{{Cite web|date=2015|title=Indian NGOs|url=http://www.indianngos.org/ngo_detail.aspx?nprof=4355241211|access-date=11 May 2015|publisher=Indian NGOs|archive-date=18 మే 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518101631/http://www.indianngos.org/ngo_detail.aspx?nprof=4355241211|url-status=dead}}</ref> జాతీయ స్థాయి [[ప్రభుత్వేతర సంస్థ|ప్రభుత్వేతర సంస్థకు]] ఛైర్‌పర్సన్‌గా ఉంది, ఇది వికలాంగులు, అనాథలు, అణగారిన, సమాజంలోని ఆర్థికంగా వెనుకబడిన వర్గాల సంక్షేమం, విద్య కోసం పని చేస్తుంది <ref name="Karmayogi">{{Cite web|date=2015|title=Karmayogi|url=http://www.karmayog.org/nonmumbaiprofiles/nonmumprodis.asp?r=149&nonnpoproid=2635&state=Madhya%20Pradesh&city=Indore|access-date=11 May 2015|publisher=Karmayogi|archive-date=18 మే 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518151822/http://www.karmayog.org/nonmumbaiprofiles/nonmumprodis.asp?r=149&nonnpoproid=2635&state=Madhya%20Pradesh&city=Indore|url-status=dead}}</ref>, ఇందులో పాల్గొన్నారు. ప్రెస్టీజ్ పబ్లిక్ స్కూల్ <ref name="Prestige Public School">{{Cite web|date=2015|title=Prestige Public School|url=http://www.prestigeschool.org/GoverningBody.html|access-date=11 May 2015|publisher=Prestige Public School, Indore|archive-date=24 సెప్టెంబర్ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924081600/http://www.prestigeschool.org/GoverningBody.html|url-status=dead}}</ref>, ప్రగ్యా గర్ల్స్ స్కూల్ వంటి ఇండోర్ ఆధారిత ఇతర విద్యా సంస్థలతో <ref name="Pragya Girls School">{{Cite web|date=2015|title=Pragya Girls School|url=http://www.pragyagirlsschool.com/index.html|access-date=11 May 2015|publisher=Pragya Girls School|archive-date=18 మే 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518103729/http://www.pragyagirlsschool.com/index.html|url-status=dead}}</ref> 1992లో జమ్నాలాల్ బజాజ్ అవార్డు గ్రహీత, 1968లో [[భారత ప్రభుత్వం]] ఆమెను సమాజానికి చేసిన సేవలకు నాల్గవ అత్యున్నత భారతీయ పౌర పురస్కారమైన [[పద్మశ్రీ పురస్కారం|పద్మశ్రీ]] అవార్డుతో సత్కరించింది. <ref name="Padma Shri">{{Cite web|date=2015|title=Padma Shri|url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf|access-date=11 November 2014|publisher=Padma Shri|archive-date=19 అక్టోబరు 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf|url-status=dead}}</ref> == జీవిత చరిత్ర == శాలిని మోఘే ఒక మధ్యతరగతి కుటుంబంలో స్థానికంగా ప్రసిద్ధి చెందిన విద్యావేత్త, మాజీ పార్లమెంటు సభ్యుడు <ref name="Free Press Journal2">{{Cite web|date=1 July 2011|title=Free Press Journal|url=http://www.freepressjournal.in/shalini-tai-moghe-passes-away/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518190626/http://www.freepressjournal.in/shalini-tai-moghe-passes-away/|archive-date=18 May 2015|access-date=11 May 2015|publisher=Free Press Journal}}</ref> తాత్యా సర్వతేకు జన్మించింది, వీరి పేరు మీద ఇండోర్‌లోని ఒక వీధికి పేరు పెట్టారు, <ref name="Get Pin Code">{{Cite web|date=2015|title=Get Pin Code|url=http://www.getpincode.info/tatya-sarvate-marg-indore|access-date=11 May 2015|publisher=Get Pin Code}}</ref> 13 మార్చి 1914న భారతదేశంలోని [[ఇండోర్|ఇండోర్‌లో]] [[మధ్య ప్రదేశ్|మధ్యప్రదేశ్]] . <ref name="Jamnalal Bajaj Foundation bio">{{Cite web|date=2015|title=Jamnalal Bajaj Foundation bio|url=http://www.jamnalalbajajfoundation.org/media/pdf/JBA_1992_Bio_Shalini_Moghe.pdf|access-date=11 May 2015|publisher=Jamnalal Bajaj Foundation}}</ref> ఆమె [[కరాచీ]] నుండి ఆర్ట్స్ (BA)లో పట్టభద్రురాలైంది, మాంటిస్సోరి విద్యలో డిప్లొమా పొందింది, ప్రభుత్వ ఉద్యోగంలో చేరడానికి ముందు ''జువెనైల్ కోర్ట్, చైల్డ్ వెల్ఫేర్‌లో'' అధునాతన శిక్షణ పొందింది. <ref name="Jamnalal Bajaj Foundation bio" /> 1944లో, ఆమె ఉద్యోగానికి రాజీనామా చేసి, నగరంలో మొట్టమొదటి మాంటిస్సోరి పాఠశాల <ref name="Free Press Journal2" /> ఒక నర్సరీ పాఠశాలను ప్రారంభించింది, ఇది పూర్తిగా ఆమె వ్యక్తిగత వనరుల ద్వారా నిధులు సమకూర్చబడింది. <ref name="Jamnalal Bajaj Foundation bio" /> మూడు సంవత్సరాల కార్యకలాపాల తర్వాత, ఆమె 1947లో, ''బాల్ నికేతన్ సంఘ్'', <ref name="DNA Syndication">{{Cite web|date=2 July 2011|title=DNA Syndication|url=http://dnasyndication.com/dna/dna_english_news_and_features/Tearful-last-adieu-to-Shalini-Tai-/DNIND175|access-date=11 May 2015|publisher=DNA Syndication}}</ref> అనే పేరుతో ఒక సంఘాన్ని ఏర్పాటు చేసింది, ఇది నగరం, చుట్టుపక్కల గ్రామాలలో సంక్షేమ కేంద్రాలు, క్రెచ్‌లు, రెస్క్యూ హోమ్ వంటి అనేక కార్యకలాపాలను కవర్ చేయడానికి పెరిగింది. నిరుపేద పిల్లలు, నర్సరీలు, సమగ్ర శిశు అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు, వైద్య శిబిరాలు, మహిళలకు ఆర్థిక సహాయం. <ref name="Jamnalal Bajaj Foundation2">{{Cite web|date=2015|title=Jamnalal Bajaj Foundation|url=http://www.jamnalalbajajfoundation.org/awards/archives/1992/women--and--child-welfare/shalini-moghe|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518080658/http://www.jamnalalbajajfoundation.org/awards/archives/1992/women--and--child-welfare/shalini-moghe|archive-date=18 May 2015|access-date=11 May 2015|publisher=Jamnalal Bajaj Foundation}}</ref> <ref name="Free Press Journal2" /> మోఘే 1953లో ఒక స్వీపర్స్ కాలనీలో ఒక నర్సరీని ప్రారంభించాడు, అయినప్పటికీ ప్రాజెక్ట్‌పై తీవ్ర వ్యతిరేకత వ్యక్తమైంది. రాష్ట్ర ప్రభుత్వం ఆమెను మధ్యప్రదేశ్ రాష్ట్ర సాంఘిక సంక్షేమ బోర్డు సభ్యురాలిగా నామినేట్ చేసింది, అధిక [[ఆదివాసి|ఆదివాసీ]] జనాభా ఉన్న [[ఝాబువా జిల్లా|ఝబువా]], [[ఖర్‌గోన్ జిల్లా|పశ్చిమ నిమార్ అనే]] రెండు జిల్లాలను ఆమె సంరక్షణలో ఉంచింది. ఆమె తన కార్యకలాపాలను ఈ ప్రాంతాలకు విస్తరించడానికి ఈ అవకాశాన్ని ఉపయోగించుకుంది <ref name="Jamnalal Bajaj Foundation bio2">{{Cite web|date=2015|title=Jamnalal Bajaj Foundation bio|url=http://www.jamnalalbajajfoundation.org/media/pdf/JBA_1992_Bio_Shalini_Moghe.pdf|access-date=11 May 2015|publisher=Jamnalal Bajaj Foundation}}</ref>, ఝబువాలో కస్తూర్బా కన్యా పాఠశాలను స్థాపించింది. <ref name="Free Press Journal3">{{Cite web|date=1 July 2011|title=Free Press Journal|url=http://www.freepressjournal.in/shalini-tai-moghe-passes-away/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518190626/http://www.freepressjournal.in/shalini-tai-moghe-passes-away/|archive-date=18 May 2015|access-date=11 May 2015|publisher=Free Press Journal}}</ref> ఆమె 1971లో బొమ్మల లైబ్రరీని కూడా స్థాపించింది, ఇక్కడ పది సంవత్సరాల కంటే తక్కువ వయస్సు ఉన్న పేద పిల్లలకు విద్య, శాస్త్రీయ, యాంత్రిక, నిర్మాణాత్మక బొమ్మలు అందుబాటులో ఉన్నాయి. <ref name="Jamnalal Bajaj Foundation3">{{Cite web|date=2015|title=Jamnalal Bajaj Foundation|url=http://www.jamnalalbajajfoundation.org/awards/archives/1992/women--and--child-welfare/shalini-moghe|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518080658/http://www.jamnalalbajajfoundation.org/awards/archives/1992/women--and--child-welfare/shalini-moghe|archive-date=18 May 2015|access-date=11 May 2015|publisher=Jamnalal Bajaj Foundation}}</ref> 1979లో ఆమె చేసిన సామాజిక అటవీ ప్రచారం యువకులను ఒకే బ్యానర్‌ కిందకు తీసుకువచ్చింది, ''ఒక అబ్బాయి ఒకే చెట్టు'' అనే నినాదంతో <ref name="Jamnalal Bajaj Foundation bio2" /> చైల్డ్ ఇమ్యునైజేషన్, బేబీ షోలు, పిల్లల సంరక్షణపై శిక్షణ, బొమ్మల తయారీ, విద్యా పరికరాల తయారీ, స్పిన్నింగ్ వంటి అనేక ఇతర కార్యక్రమాలను ఆమె ప్రారంభించారు. <ref name="Jamnalal Bajaj Foundation bio2" /> బాల్ నికేతన్ సంఘ్ ఆధ్వర్యంలో, ఆమె ఒక బిఈడి కళాశాలను స్థాపించింది, ప్రాథమిక ఉపాధ్యాయులకు ఉపాధ్యాయుల శిక్షణా కార్యక్రమాలను నిర్వహించింది, రెండు సమగ్ర శిశు అభివృద్ధి కార్యక్రమాలను నిర్వహించింది, ఒకటి ఇండోర్ నగరంలోని మురికివాడలలో, మరొకటి ఆదివాసీ కాలనీలోని జబోట్‌లో. [[ఝాబువా జిల్లా|ఝబువా జిల్లా]] . ఈ కార్యక్రమాల కింద, ఆమె 170 కేంద్రాలను ఏర్పాటు చేసింది, ఇవి పిల్లల రోగనిరోధకత, మహిళలకు ప్రినేటల్, పోస్ట్ నేటల్ కేర్, పిల్లల పోషణ, ఆరోగ్య విద్య, పరిశుభ్రత సంరక్షణ, ప్రీస్కూల్ శిక్షణ, కుటుంబ నియంత్రణకు హాజరయ్యాయి. <ref name="Jamnalal Bajaj Foundation bio3">{{Cite web|date=2015|title=Jamnalal Bajaj Foundation bio|url=http://www.jamnalalbajajfoundation.org/media/pdf/JBA_1992_Bio_Shalini_Moghe.pdf|access-date=11 May 2015|publisher=Jamnalal Bajaj Foundation}}</ref> బాలికల హాస్టల్ అనేది జోబాట్‌లో ఆమె ప్రారంభించిన మరొక ప్రాజెక్ట్, ఇది సంగీతం, [[యోగా]], కార్పెట్ నేయడం, టైలరింగ్, అల్లడం, వంట, ఆరోగ్యకరమైన జీవనంలో శిక్షణ ఇచ్చింది. <ref name="Jamnalal Bajaj Foundation4">{{Cite web|date=2015|title=Jamnalal Bajaj Foundation|url=http://www.jamnalalbajajfoundation.org/awards/archives/1992/women--and--child-welfare/shalini-moghe|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518080658/http://www.jamnalalbajajfoundation.org/awards/archives/1992/women--and--child-welfare/shalini-moghe|archive-date=18 May 2015|access-date=11 May 2015|publisher=Jamnalal Bajaj Foundation}}</ref> మోఘే అనేక ప్రభుత్వ కార్యక్రమాలతో సంబంధం కలిగి ఉన్నది. కొఠారి ఎడ్యుకేషన్ కమీషన్ కింద ప్రీ-ప్రైమరీ ఎడ్యుకేషన్‌పై టాస్క్‌ఫోర్స్‌లలో ఒకదానిలో ఆమె సభ్యురాలు. <ref name="Jamnalal Bajaj Foundation bio4">{{Cite web|date=2015|title=Jamnalal Bajaj Foundation bio|url=http://www.jamnalalbajajfoundation.org/media/pdf/JBA_1992_Bio_Shalini_Moghe.pdf|access-date=11 May 2015|publisher=Jamnalal Bajaj Foundation}}</ref> ఆమె 1979లో విద్యా మంత్రిత్వ శాఖ ఏర్పాటు చేసిన వర్కింగ్ గ్రూప్‌లో సభ్యురాలుగా ''ప్రారంభ విద్యపై'' కూడా పనిచేసింది. <ref name="TE India">{{Cite web|date=2015|title=TE India|url=http://www.teindia.nic.in/mhrd/50yrsedu/g/T/W/0T0W1304.htm|access-date=11 May 2015|publisher=TE India|archive-date=18 మే 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518083026/http://www.teindia.nic.in/mhrd/50yrsedu/g/T/W/0T0W1304.htm|url-status=dead}}</ref> ఆమె ఇంటర్నేషనల్ సోలార్ ఫుడ్ ప్రాసెసింగ్ కాన్ఫరెన్స్ 2009 రిసెప్షన్ కమిటీ సభ్యురాలు కూడా <ref name="International Solar Food Processing Committee">{{Cite web|date=2015|title=International Solar Food Processing Committee|url=http://www.solarfood.org/solarfood2009/1_ConferenceInformation/Committees.pdf|access-date=11 May 2015|publisher=International Solar Food Processing Committee|archive-date=18 మే 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518104204/http://www.solarfood.org/solarfood2009/1_ConferenceInformation/Committees.pdf|url-status=dead}}</ref> ''షాలినీ తాయ్'' <ref name="Free Press Journal4">{{Cite web|date=1 July 2011|title=Free Press Journal|url=http://www.freepressjournal.in/shalini-tai-moghe-passes-away/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518190626/http://www.freepressjournal.in/shalini-tai-moghe-passes-away/|archive-date=18 May 2015|access-date=11 May 2015|publisher=Free Press Journal}}</ref> (మరాఠీలో తాయ్ అంటే అక్క) అని పిలువబడే మోఘే, <ref name="Wiki Books">{{Cite web|date=2015|title=Wiki Books|url=https://en.wikibooks.org/wiki/Hindi/Family_relations|access-date=11 May 2015|publisher=Wiki Books}}</ref> తన కెరీర్‌లో ఎక్కువ భాగం పారితోషికం లేకుండా పనిచేసిందని, ఆమె సంపాదనను ఆమె సామాజిక కార్యకలాపాల కోసం ఖర్చు చేశారని నివేదించబడింది. <ref name="Jamnalal Bajaj Foundation bio5">{{Cite web|date=2015|title=Jamnalal Bajaj Foundation bio|url=http://www.jamnalalbajajfoundation.org/media/pdf/JBA_1992_Bio_Shalini_Moghe.pdf|access-date=11 May 2015|publisher=Jamnalal Bajaj Foundation}}</ref> ఆమె దాదా సాహెబ్ మోఘే అనే సివిల్ సర్వెంట్‌ను వివాహం చేసుకుంది <ref name="Free Press Journal4" />, ఆమె 30 జూన్ 2011, <ref name="Hotfrog">{{Cite web|date=2015|title=Hotfrog|url=http://www.hotfrog.in/Companies/Bal-Niketan-Sangh|access-date=11 May 2015|publisher=Hotfrog}}</ref> 98 సంవత్సరాల వయస్సులో వృద్ధాప్య వ్యాధులతో మరణించింది. <ref name="Free Press Journal4" /> ఇండోర్‌లోని రాంబాగ్ ముక్తిదామ్ అనే శ్మశానవాటికలో ఆమెకు అంత్యక్రియలు జరిగాయి. <ref name="DNA Syndication2">{{Cite web|date=2 July 2011|title=DNA Syndication|url=http://dnasyndication.com/dna/dna_english_news_and_features/Tearful-last-adieu-to-Shalini-Tai-/DNIND175|access-date=11 May 2015|publisher=DNA Syndication}}</ref> <ref name="Wikimapia Rambagh Mukthidam">{{Cite web|date=2015|title=Wikimapia Rambagh Mukthidam|url=http://wikimapia.org/2124541/hi/rambagh-muktidham|access-date=11 May 2015|publisher=Wikimapia}}</ref> == అవార్డులు, సన్మానాలు == [[భారత ప్రభుత్వం]] 1968లో శాలిని మోఘేను [[పద్మశ్రీ పురస్కారం|పద్మశ్రీ]] పౌర పురస్కారంతో సత్కరించింది <ref name="Padma Shri2">{{Cite web|date=2015|title=Padma Shri|url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf|access-date=11 November 2014|publisher=Padma Shri|archive-date=19 అక్టోబరు 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171019215108/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf|url-status=dead}}</ref> ''మహిళలు, పిల్లల అభివృద్ధి, సంక్షేమం, లేదా మహిళా కార్మికుల ద్వారా గాంధేయ నిర్మాణాత్మక పనులలో అత్యుత్తమ సహకారం అందించినందుకు'' ఆమె 1992లో జమ్నాలాల్ బజాజ్ అవార్డును అందుకుంది. <ref name="Jamnalal Bajaj Foundation5">{{Cite web|date=2015|title=Jamnalal Bajaj Foundation|url=http://www.jamnalalbajajfoundation.org/awards/archives/1992/women--and--child-welfare/shalini-moghe|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150518080658/http://www.jamnalalbajajfoundation.org/awards/archives/1992/women--and--child-welfare/shalini-moghe|archive-date=18 May 2015|access-date=11 May 2015|publisher=Jamnalal Bajaj Foundation}}</ref> ఆమె 2009లో ''నై దునియా నాయిక లైఫ్‌టైమ్ అచీవ్‌మెంట్ అవార్డ్ 2010'' <ref name="Nai Duniya Nayika Lifetime Achievement Award">{{Cite web|date=2010|title=Nai Duniya Nayika Lifetime Achievement Award|url=http://www.adgully.com/naidunia-nayika-awards-honours-the-unnoticed-women-42512.html|access-date=11 May 2015|publisher=Adgully}}</ref> ఎంపికైంది. ''బేటీ'' బచావో అభియాన్ ( [[బేటి బచావో బేటి పడావో|సేవ్ ది డాటర్ క్యాంపెయిన్]] )లో భాగంగా 1 నవంబరు 2011న రాష్ట్ర వ్యవస్థాపక దినోత్సవం సందర్భంగా మధ్యప్రదేశ్ ప్రభుత్వం ఆమెను ''ప్రదేశ్ కి గౌరవ్శాలి బేటియాన్'' (స్టేట్ డాటర్స్ ఆఫ్ ప్రైడ్)లో ఒకరిగా ప్రకటించింది. <ref name="Madhya Pradesh Foundation Day">{{Cite web|date=2011|title=Madhya Pradesh Foundation Day|url=http://www.ummid.com/news/2011/November/02.11.2011/bjp_embarassed.htm|access-date=11 May 2015|publisher=Unmid}}</ref> == మూలాలు == {{Reflist}} [[వర్గం:2011 మరణాలు]] [[వర్గం:1914 జననాలు]] oag7c0kil8q9u1ixqvxaqig5gpk2p2a 0 398407 4908343 4857083 2026-07-19T10:59:42Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* ఇవి కూడా చూడండి */ 4908343 wikitext text/x-wiki {{Infobox legislature | name = అరుణాచల్ ప్రదేశ్ శాసనసభ | legislature = [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్ 11వ శాసనసభ]] | coa_pic = APLA logo 2024.png | coa_res = 200px | house_type = ఏకసభ శాసనసభ | term_limits = 2024-2029 | leader1_type = [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్ గవర్నర్ల జాబితా|గవర్నర్]] | leader1 = [[కైవల్య త్రివిక్రమ్ పర్నాయక్|కె. టి. పర్నాయక్]] | leader2_type = [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్ శాసనసభ స్పీకర్ల జాబితా|స్పీకరు]] | leader2 = తేసామ్ పోంగ్టే | party1 = [[భారతీయ జనతా పార్టీ|బిజెపి]] | election1 = [[2024 అరుణాచల్ ప్రదేశ్ శాసనసభ ఎన్నికలు|2024 జూన్ 14]] | leader3_type = డిప్యూటీ స్పీకరు | leader3 = కార్డో నైగ్యోర్ | party2 = [[భారతీయ జనతా పార్టీ|బిజెపి]] | election2 = [[2024 అరుణాచల్ ప్రదేశ్ శాసనసభ ఎన్నికలు|2024 జూన్ 14]] | leader4_type = సభా నాయకుడు <br /> ([[అరుణాచల్ ప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రుల జాబితా|ముఖ్యమంత్రి]]) | leader4 = [[పెమా ఖండు]] | party3 = [[భారతీయ జనతా పార్టీ|బిజెపి]] | election3 = [[2019 అరుణాచల్ ప్రదేశ్ శాసనసభ ఎన్నికలు|2019 మే]] | leader5_type = సభ ఉప నాయకుడు <br /> ([[అరుణాచల్ ప్రదేశ్ ఉప ముఖ్యమంత్రుల జాబితా|ఉప ముఖ్యమంత్రి]]) | leader5 = చౌనా మే | party4 = [[భారతీయ జనతా పార్టీ|బిజెపి]] | election4 = [[2019 అరుణాచల్ ప్రదేశ్ శాసనసభ ఎన్నికలు|2019 మే]] | leader6_type = ప్రతిపక్ష నాయకుడు | leader6 = ఖాళీ | party5 = | members = 60 | structure1 = File:India Arunachal Pradesh Legislative Assembly 2024.svg | structure1_res = 300px | political_groups1 = <!-- Do not make changes to Party totals without making corresponding changes under section 'Members of Legislative Assembly' --> '''[[అరుణాచల్ ప్రదేశ్ ప్రభుత్వం|ప్రభుత్వం]] (59)''' :*{{Color box|{{party color|Bharatiya Janata Party}}}} [[భారతీయ జనతా పార్టీ|బిజెపి]] (46) '''[[Confidence and supply]] (13)''' :*{{colorbox|{{party color|National People's Party (India)}}}} [[నేషనల్ పీపుల్స్ పార్టీ|NPP]] (1) :*{{colorbox|{{party color|Nationalist Congress Party}}}} [[నేషనలిస్ట్ కాంగ్రెస్ పార్టీ|NCP]] (3) :*{{Color box|#007400}} [[పీపుల్స్ పార్టీ ఆఫ్ అరుణాచల్|PPA]] (6)<ref>https://www.indiatodayne.in/arunachal-pradesh/video/mla-nabam-vivek-elected-as-new-president-of-peoples-party-of-arunachal-1134145-2024-12-07</ref> :*{{Color box|#B2B2B2}} [[స్వతంత్ర రాజకీయవేత్త|IND]] (3) '''[[పార్లమెంటరీ ప్రతిపక్షం|ప్రతిపక్షం]] (1)''' :*{{colorbox|{{party color|Indian National Congress}}}} [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్|INC]] ([[కుమార్ వాయీ|1]]) <!-- Do not make changes to Party totals without making corresponding changes under section 'Members of Legislative Assembly' --> | voting_system1 = [[ఫస్ట్ పాస్ట్ ది పోస్ట్]] | last_election1 = [[2024 అరుణాచల్ ప్రదేశ్ శాసనసభ ఎన్నికలు|2024 ఏప్రిల్ 19]] | next_election1 = 2029 | session_room = | session_res = | session_alt = | meeting_place = విధాన్ భవన్, [[ఇటానగర్]], [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్]] | website = {{url|https://arla.neva.gov.in/}} }} '''అరుణాచల్ ప్రదేశ్ శాసనసభ,''' ఈశాన్య భారతదేశం లోని అరుణాచల్ ప్రదేశ్ [[భారతదేశ రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు|రాష్ట్ర]] ఏకసభ రాష్ట్ర శాసనసభ. శాసనసభ స్థానం రాష్ట్ర రాజధాని [[ఇటానగర్]] ఉంది.శాసనసభలో 60 మంది [[శాసనసభ సభ్యుడు|శాసనసభ సభ్యులు]] ఉంటారు. వీరు ఒకే స్థానంతో కూడిన నియోజకవర్గాల నుండి నేరుగా ఎన్నికవుతారు.<ref>{{Cite web|title=Arunachal Pradesh Legislative Assembly|url=http://legislativebodiesinindia.nic.in/arunachal%20pradesh.html|access-date=29 January 2011|publisher=Legislative Bodies in India website}}</ref> == చరిత్ర == 1969 డిసెంబరు 29న, ఈశాన్య సరిహద్దు ఏజెన్సీ (ప్రస్తుత అరుణాచల్ ప్రదేశ్) పాలనకు అత్యున్నతసలహా సంస్థ అయిన ఏజెన్సీ కౌన్సిల్ ఉనికిలోకి వచ్చింది. [[అసోం గవర్నర్ల జాబితా|అసోం గవర్నరు]] దాని ఛైర్మన్‌గా ఉన్నారు.1972 అక్టోబరు 2న ఏజెన్సీ కౌన్సిల్ స్థానంలో ప్రదేశ్ కౌన్సిల్ ఏర్పడింది.1975 ఆగస్టు 15న ప్రదేశ్ కౌన్సిల్‌ను తాత్కాలిక శాసనసభగా మార్చారు. అప్పటి శాసనసభ ప్రారంభంలో 33 మంది సభ్యులు ఉండేవారు. వారిలో 30 మంది సభ్యులు నేరుగా ఒకే సీటుతో కూడిన నియోజకవర్గాల నుండి ఎన్నికయ్యారు. ముగ్గురు సభ్యులను కేంద్ర ప్రభుత్వం ద్వారా నియమించబడ్డారు. 1987 ఫిబ్రవరి 20న రాష్ట్ర హోదా పొందిన తరువాత, శాసనసభ సభ్యులు సంఖ్యను 60కి పెరిగింది <ref>{{Cite web|title=Arunachal Pradesh Legislative Assembly-Introduction|url=http://legislativebodiesinindia.nic.in/States/Arunachal/arunachal-w.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110928085441/http://legislativebodiesinindia.nic.in/States/Arunachal/arunachal-w.pdf|archive-date=28 September 2011|access-date=29 January 2011|publisher=Legislative Bodies in India website}}</ref> == పదవులు, ప్రస్తుత సభ్యులు == అరుణాచల్ ప్రదేశ్ ప్రస్తుత 11వ శాసనసభ ప్రిసైడింగ్ అధికారులు ఈ దిగువ ఇవ్వబడ్డాయి {| class="wikitable" !హోదా !పేరు. |- |[[అరుణాచల్ ప్రదేశ్ గవర్నర్లు|గవర్నరు]] |[[కైవల్య త్రివిక్రమ్ పర్నాయక్|కైవల్య త్రివిక్రమ పర్నాయక్]] |- |[[అరుణాచల్ ప్రదేశ్ శాసనసభ స్పీకర్ల జాబితా|స్పీకరు]] |[[టెసామ్ పోంగ్టే]] |- |డిప్యూటీ స్పీకరు |[[కార్డో నైగ్యోర్|కర్డో నైగ్యోర్]] |- |[[అరుణాచల్ ప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రుల జాబితా|సభ నాయకుడు (రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రి)]] |[[పెమా ఖండు]] |- |[[అరుణాచల్ ప్రదేశ్ ఉప ముఖ్యమంత్రుల జాబితా|రాష్ట్ర ఉప ముఖ్యమంత్రి]] |[[చౌనా మెయిన్]] |- |[[ప్రతిపక్ష నాయకుడు|ప్రతిపక్ష నేత]] |ఖాళీ |} == శాసనసభ సభ్యులు == {{transcluded section|source=అరుణాచల్ ప్రదేశ్ 11వ శాసనసభ}} {{trim|{{#Section-h:అరుణాచల్ ప్రదేశ్ 11వ శాసనసభ|ప్రస్తుత శాసనసభ సభ్యులు}}}} == ఇవి కూడా చూడండి == * [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్ శాసనసభ నియోజకవర్గాల జాబితా]] * [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్ ప్రభుత్వం]] * [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్ గవర్నర్లు|అరుణాచల్ ప్రదేశ్ గవర్నర్ల జాబితా]] * [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రులు|అరుణాచల్ ప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రుల జాబితా]] * [[2015–2016 అరుణాచల్ ప్రదేశ్ రాజకీయ సంక్షోభం]] == మూలాలు == {{మూలాలు}} == వెలుపలి లంకెలు == {{భారతదేశ శాసనసభలు}} {{భారత ప్రస్తుత శాసనసభలు}} [[వర్గం:భారతదేశ రాష్ట్ర శాసనసభలు]] [[వర్గం:శాసనసభలు]] [[వర్గం:భారతదేశం లోని దిగువ సభలు]] [[వర్గం:భారత రాజకీయ వ్యవస్థ]] [[వర్గం:అరుణాచల్ ప్రదేశ్ శాసన వ్యవస్థ]] [[వర్గం:అరుణాచల్ ప్రదేశ్ శాసనసభ]] shje2als475490sb2e2sqatxjnu9cax 0 399254 4907882 4809416 2026-07-18T17:07:26Z InternetArchiveBot 88395 0 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 1 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4907882 wikitext text/x-wiki  {{Infobox artist|name=రీనా బెనర్జీ|image=RBanerjee Portrait.jpg|image_size=|alt=|caption=|birth_name=|birth_date=1963|birth_place=[[కలకత్తా]], [[పశ్చిమ బెంగాల్]], భారతదేశం|death_date=|death_place=|nationality=|spouse=|field=|training=|known_for=[[Sculpture]]|movement=|works=|patrons=|awards=|elected=|website={{URL|http://rinabanerjee.com}}|bgcolour=|signature=}}'''రీనా బెనర్జీ''' (జననం 1963) ఒక భారతీయ-అమెరికన్ కళాకారిణి, శిల్పి. <ref name="Bio">[https://rinabanerjee.com/links.html "Bio"], Rinabanerjee.com, Retrieved online 17 October 2018.</ref> ఆమె ప్రస్తుతం న్యూయార్క్ నగరంలో నివసిస్తోంది, పని చేస్తోంది. <ref name="Bio" /> ఆమె ప్రతిష్టాత్మకమైన మిడ్-కెరీర్ సర్వే ఎగ్జిబిషన్, ''మేక్ మీ ఎ సమ్మరీ ఆఫ్ ది వరల్డ్'' ––పెన్సిల్వేనియా అకాడమీ ఆఫ్ ఫైన్ ఆర్ట్స్, శాన్ జోస్ మ్యూజియం ఆఫ్ ఆర్ట్‌లో సహ-ఆర్గనైజ్ చేయబడింది, ప్రదర్శించబడింది––2018లో ప్రారంభించబడింది, ఇది 2018లో ప్రారంభించబడింది. UCఎల్ఎలోని ఫౌలర్ మ్యూజియం, నాష్‌విల్లే, టిఎన్లోని ఫ్రిస్ట్ ఆర్ట్ మ్యూజియం, జూలై 2021 వరకు డ్యూక్ యూనివర్సిటీ, డర్హామ్, ఎన్సిలో నాషెర్ మ్యూజియం ఆఫ్ ఆర్ట్ <ref>{{Cite web|date=2018-11-05|title=Exhibitions + Collection - Rina Banerjee: Make Me a Summary of the World|url=https://sjmusart.org/exhibition/rina-banerjee-make-me-summary-world|access-date=2020-09-22|website=San José Museum of Art|language=en}}{{Dead link|date=జూలై 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ప్రారంభ జీవితం, వృత్తి == 1963లో, బెనర్జీ [[భారతదేశం|భారతదేశంలోని]] [[పశ్చిమ బెంగాల్]] రాష్ట్రంలోని [[కోల్‌కాతా|కలకత్తాలో]] (ప్రస్తుతం [[కోల్‌కాతా|కోల్‌కతా]] ) ఒక బెంగాలీ కుటుంబంలో జన్మించారు. <ref>[http://rinabanerjee.com/home.html Home page], Rinabanerjee.com.</ref> ఆమె [[లండన్]], [[న్యూయార్క్|న్యూయార్క్ నగరంలో]] పెరిగారు, <ref name="Artforum 2011">{{Cite web|last=Jumabhoy|first=Zehra|date=22 June 2011|title=Rina Banerjee discusses her exhibition at Musée Guimet|url=https://www.artforum.com/interviews/rina-banerjee-discusses-her-exhibition-at-musee-guimet-28485|access-date=21 July 2022|website=Art Forum|language=en}}</ref>, అప్పటి నుండి [[అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలు|యునైటెడ్ స్టేట్స్‌లో]] నివసిస్తున్నారు. బెనర్జీ తన కళకు ప్రేరణ తన హోమియోపతి చికిత్స సమయంలో తన తాతని సందర్శించిన చిన్ననాటి జ్ఞాపకాల నుండి వచ్చిందని ఇంటర్వ్యూలలో పేర్కొన్నారు. ఆమె తాతతో ఆమె సందర్శనల నుండి అనేక చిత్రాలు, విజువల్స్ ఆమెతో ఉండిపోయాయి, ఆమె కళాకృతిలో చూడవచ్చు. ఆమె తన కళాకృతిని స్థిరంగా కాకుండా, ఎప్పుడూ మారుతూ ఉండటాన్ని ఇష్టపడుతుంది. <ref name="SGpost">{{Cite news|url=http://www.stcommunities.sg/entertainment/arts/news/suggestive-sculptures-move-new-york-based-artist-rina-banerjee|title=Suggestive sculptures that move by New York-based artist Rina Banerjee|last=Shetty|first=Deepika|date=3 February 2014|work=The Straits Times Communities|access-date=4 March 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150328234520/http://www.stcommunities.sg/entertainment/arts/news/suggestive-sculptures-move-new-york-based-artist-rina-banerjee|archive-date=28 March 2015}}</ref> ఒహియోలోని కేస్ వెస్ట్రన్ రిజర్వ్ యూనివర్శిటీ నుండి పాలిమర్ ఇంజినీరింగ్‌లో బిఎస్ పట్టా పొందిన తర్వాత 1995లో యేల్ స్కూల్ ఆఫ్ ఆర్ట్, యేల్ యూనివర్సిటీ నుండి పెయింటింగ్, ప్రింట్‌మేకింగ్‌లో MFA పూర్తి చేసింది. <ref name="Artforum 2011" /> బెనర్జీ యొక్క పనిని బ్రాంక్స్ మ్యూజియం ఆఫ్ ఆర్ట్స్, విట్నీ మ్యూజియం ఆఫ్ అమెరికన్ ఆర్ట్, ఇతర ప్రముఖ మ్యూజియంలలో ప్రదర్శించారు. == ప్రదర్శనలు == బెనర్జీ యొక్క కొన్ని సోలో, గ్రూప్ ఎగ్జిబిట్‌ల జాబితా క్రింద ఉంది. <ref name=":1">{{Cite web|title=Rina Banerjee - Artist Biography|url=http://www.lalouver.com/html/gallery-history-images/artist-biographies/rina-banerjee-biography.pdf|access-date=3 March 2018|website=LA Louver}}</ref> ** 1998: హోమ్ విదీన్ ఎ హరేమ్, కోల్గేట్ యూనివర్సిటీ గ్యాలరీ, ఎన్వై ** 2000: ''ఔఫ్ వీడెర్సెహెన్,'' అడ్మిట్ వన్, చెల్సియా, ఎన్వై <ref name=":02">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2000/06/16/arts/art-in-review-rina-banerjee.html|title=ART IN REVIEW; Rina Banerjee|last=Cotter|first=Holland|date=16 June 2000|work=[[The New York Times]]|access-date=4 March 2015|pages=Section E, Page 33}}</ref>-బెనర్జీ ఆసియా, పాశ్చాత్య పదార్థాలను ఉపయోగిస్తుంది. ఈ ప్రదర్శనలో ప్లాస్టిక్ గొట్టాలు ఉన్నాయి, ఇవి గోడల వెంట నడుస్తాయి, కుళ్ళిన-కనిపించే పండ్లు, ఆకులతో ముగుస్తాయి. ఈ ప్రదర్శనలోని మొక్కలు పాశ్చాత్య స్థిరనివాసులు ఇతర దేశాలకు తీసుకురావడానికి తీసుకున్న ఉష్ణమండల మొక్కలను సూచిస్తాయి-కొన్ని మొక్కలు ఇతర భూములకు బాగా అనువదించవు, కొన్ని వికసించాయి. <ref name=":02" /> గది జీర్ణ వ్యవస్థను సూచించే మందపాటి వెబ్బింగ్తో నిండి ఉంటుంది,, వ్యవస్థలో రంగురంగుల కర్మ పొడి, సుగంధ ద్రవ్యాలు సంగ్రహించబడతాయి. ** 2001: ''యాంటెన్నా'', బోస్ పాసియా మోడరన్, న్యూయార్క్ ** 2001: ''ఫాంటాస్మల్ ఫార్మాకోపియా'', డెబ్స్ & కంపెనీ, చెల్సియా, ఎన్వై <ref name=":02" /> ** 2002: ''ఫాంటాస్మల్ ఫార్మాకోపియా'', సుసేట్ మిన్, పెయింటెడ్ బ్రైడ్ ఆర్ట్ సెంటర్, ఫిలడెల్ఫియా, PA చే నిర్వహించబడింది ** 2006: ఫాంటసీస్ వితౌట్ ట్రావెల్ విల్ ట్రావెల్, AMT గ్యాలరీ, కోమో, ఇటలీ ** 2007: ఫారిన్ ఫ్రూట్, గాలెరీ నథాలీ ఒబాడియా, పారిస్ ** 2007: "వేర్ ది వైల్డ్ థింగ్స్ ఆర్"...''"వైల్డ్ థింగ్స్ ఎక్కడ ఉన్నాయి"...''<ref>{{Cite web|title=CV|url=http://rinabanerjee.com/page/3-CV.html|access-date=2018-03-03|website=rinabanerjee.com|archive-date=2018-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180304054830/http://rinabanerjee.com/page/3-CV.html|url-status=dead}}</ref> ప్రయాణం చాలా దూరం తిరుగుతున్నప్పుడు గ్రహించిన ఇతరుల జాగ్రత్తగా, ఉల్లాసభరితమైన, దృఢమైన పర్యాటకం నుండి గ్రహించిన, నివసించలేని, సందర్శించలేని అన్ని ప్రదేశాలలో, అన్ని ప్రదేశాలలో చోటు లేదు, గాలెరీ వోల్కర్ డీల్, బెర్లిన్ (2007) <ref name=":13">{{Cite web|title=Rina Banerjee - Artist Biography|url=http://www.lalouver.com/html/gallery-history-images/artist-biographies/rina-banerjee-biography.pdf|access-date=3 March 2018|website=LA Louver}}</ref> [3] ** 2008: డిస్టెంట్ నియర్నెస్ (భారతి ఖేర్, [[సుబోధ్ గుప్తా]] కలిసి) నెర్మన్ మ్యూజియం ఆఫ్ కాంటెంపరరీ ఆర్ట్, కాన్సాస్ సిటీ, కె. ఎస్. ** 2008: అల్యూర్, గ్యాలరీ ఎస్పేస్, న్యూ ఢిల్లీ, ఇండియా ** 2009:9 నా కళ్ళలోకి చూడండి, మీరు ఒక వివరి 0 చలేని ప్రపంచాన్ని చూస్తారు, స్థలం నుండి, గ్యాలరీ నథాలీ ఒబాడియా, బ్రస్సెల్స్ ** 2009: రీనా బెనర్జీ, రకీబ్ షా, థామస్ గిబ్సన్ లిమిటెడ్, లండన్ <ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/906974923|title=Raqib Shaw - Rina Banerjee October 7th - 28th 2009, Thomas Gibson Fine Art Ltd.|last=Shaw|first=Raqib|last2=Banerjee|first2=Rina|last3=Thomas Gibson Fine Art|date=2009|publisher=Thomas Gibson Fine Art|location=London|language=en|oclc=906974923}}</ref> ** <ref>{{Cite web|date=10 April 2010|title=First UK Solo Show of Bengali-American Artist Rina Banerjee at Haunch of Venison|url=http://artdaily.com/index.asp?int_sec=11&int_new=37384&int_modo=2|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304191716/http://artdaily.com/index.asp?int_sec=11&int_new=37384&int_modo=2#.VtnfRoTP2Uk|archive-date=4 March 2016|website=Art Daily}}</ref>: ఫరెవర్ ఫారిన్, హాంచ్ ఆఫ్ వెనిసన్, లండన్-UKలో బెనర్జీ యొక్క మొదటి సోలో షో. ** 2011: చిమెరాస్ ఆఫ్ ఇండియా & ది వెస్ట్, మ్యూసీ గుయిమెట్, [[పారిస్]] <ref name="Artforum 20113">{{Cite web|last=Jumabhoy|first=Zehra|date=22 June 2011|title=Rina Banerjee discusses her exhibition at Musée Guimet|url=https://www.artforum.com/interviews/rina-banerjee-discusses-her-exhibition-at-musee-guimet-28485|access-date=21 July 2022|website=Art Forum|language=en}}</ref> ** 2011:ఇక్కడ నుండి ప్రపంచంలోని ఇతర భాగాన్ని ఊహిస్తూ, గ్యాలరీ నథాలీ ఒబాడియా, పారిస్ ** 2012: క్రియేషనిజం 'స్ కిస్, గ్యాలరీ నథాలీ ఒబాడియా, బ్రస్సెల్స్ <ref>{{Cite web|title=Rina Banerjee {{!}} 7 September - 17 November 2012 - Installation Views|url=https://www.nathalieobadia.com/exhibitions/73-rina-banerjee-creationisms-kiss/installation_shots/|access-date=21 July 2022|website=Galerie Nathalie Obadia|language=en}}</ref> ** 2012: ఎ వరల్డ్ ఆఫ్ లైస్, గ్యాలరీ ఎస్పేస్, హాంకాంగ్, చైనా ** 2013: బోవర్బర్డ్నెస్ట్, ఫ్యూచర్ పర్ఫెక్ట్, సింగపూర్ ** 2013: ఎ వరల్డ్ లాస్ట్, ది స్మిత్సోనియన్ సాక్లర్ గ్యాలరీ, వాషింగ్టన్, డిసి ** 2013: నేను ఏమి తయారు, మీరు నా పేరు ఎలా తెలుసు?''నేను దేనితో తయారయ్యాను, నా పేరు మీకు ఎలా తెలుసు?''ఓటా ఫైన్ ఆర్ట్, టోక్యో ** 2013:7 సోదరీమణులు, జెంకిన్స్ జాన్సన్ గ్యాలరీ, శాన్ ఫ్రాన్సిస్కో, సిఎ ** 2014: ఆఫ్ మెన్ అండ్ వరల్డ్స్, అలైన్ బెర్లాండ్, కాలేజ్ డెస్ బెర్నార్డిన్స్, పారిస్ <ref>{{Cite web|date=2014|title=Des hommes, des mondes|url=https://www.collegedesbernardins.fr/content/des-hommes-des-mondes|access-date=21 July 2022|website=Collège des Bernardins|language=fr|archive-date=22 జూలై 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220722014650/https://www.collegedesbernardins.fr/content/des-hommes-des-mondes|url-status=dead}}</ref> ** 2014: అగౌరవం, ఎల్ఎ లౌవర్, వెనిస్, సిఎ-ఈ ప్రదర్శనలో ఆమె నాలుగు శిల్పాలు లెక్కలేనన్ని చిన్న వస్తువుల నుండి తయారవుతాయి, కలిసి కట్టబడి ఉంటాయి. <ref>{{Cite book|title=Decolonizing culture: essays on the intersection of art and politics|url=https://archive.org/details/decolonizingcult0000vikr|last=Vikram|first=Anuradha|publisher=Art Practical + Sming Sming Books|year=2017|isbn=9780998500652|edition=First|location=San Francisco|pages=[https://archive.org/details/decolonizingcult0000vikr/page/103 103]–105|oclc=1007152194}}</ref> కౌరీ గుండ్లు, రూస్టర్ ఈకలు, దోసకాయలు, యాక్రిలిక్ కొమ్ములు, గాజు సీసాలు, పట్టు, అనేక ఇతర వస్తువులను ఉపయోగిస్తుంది. ఆమె శిల్పాలు మానవ లేదా జంతువు కావచ్చు, నిశ్చల జీవితం లేదా కదిలేవి కావచ్చు. బెనర్జీ తన కళకు సంబంధించిన వస్తువులను వెతకడానికి వ్యర్థాల ద్వారా చూడటం లేదని, బదులుగా ప్రత్యేక సైట్ల నుండి తన వస్తువులను ఆర్డర్ చేయడం ద్వారా ఆమె కోరుకున్నదాన్ని ఎంచుకున్నట్లు అనిపిస్తుంది. <ref>{{Cite news|url=http://www.latimes.com/entertainment/arts/culture/la-et-cm-art-review-rina-banerjee-disgust-at-la-louver-20140513-story.html|title=Review Rina Banerjee "Disgust" at LA Louvre|last=Pagel|first=David|date=14 May 2014|work=[[Los Angeles Times]]}}</ref> ఉపయోగించే ఈ ఎంపిక ప్రక్రియ ఆమె కళ యొక్క ప్రపంచ సంస్కృతిని, ప్రపంచం నలుమూలల నుండి ఆమె అనేక విభిన్న కళాఖండాలను ఎలా కలిగి ఉందో నొక్కి చెబుతుంది, ఇవన్నీ ఒక సమన్వయ కళను ఏర్పరుస్తాయి. ** 2015: మైగ్రేషన్స్ బ్రీత్, OTA ఫైన్ ఆర్ట్స్, గిల్మన్ బారక్స్, [[సింగపూరు|సింగపూర్]] <ref>{{Cite web|title=Rina Banerjee: Migration's Breath - Presented by Ota Fine Arts|url=https://www.artsy.net/show/ota-fine-arts-rina-banerjee-migrations-breath|access-date=2018-03-03|website=Artsy|language=en}}</ref>-విభిన్న కోణాలు లేదా స్థానాలతో మారుతున్నట్లు కనిపించే రంగురంగుల ఇంకా సూచించే కళాఖండాలు. ఆమె తన రచనలలో భారతీయ చీరలు, గాజు సీసాలు, సీషెల్స్ వంటి అనేక వస్తువులను ఉపయోగిస్తుంది. బెనర్జీ కళాకృతులలోని కొన్ని పేర్లు లైంగిక ప్రభావాలను కలిగి ఉన్నాయని విమర్శకులు సూచించారు. ఉదాహరణకు, షీ డ్రూ ఎ ప్రీమెచూర్ ప్రిక్, అనేక ముక్కలు పునరుత్పత్తి అవయవాలను సూచించడానికి సూచించబడ్డాయి. <ref name="SGpost3">{{Cite news|url=http://www.stcommunities.sg/entertainment/arts/news/suggestive-sculptures-move-new-york-based-artist-rina-banerjee|title=Suggestive sculptures that move by New York-based artist Rina Banerjee|last=Shetty|first=Deepika|date=3 February 2014|work=The Straits Times Communities|access-date=4 March 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150328234520/http://www.stcommunities.sg/entertainment/arts/news/suggestive-sculptures-move-new-york-based-artist-rina-banerjee|archive-date=28 March 2015}}</ref> ద్రవం కాగల విధానాన్ని, గాలి వీచే విధంగా సరళమైన దానితో ఒకరి దృక్పథం ఎలా మారగలదో తాను ఆనందిస్తున్నానని బెనర్జీ చెప్పారు. ** 2019: రీనా బెనర్జీః మేక్ మీ ఎ సమ్మరీ ఆఫ్ ది వరల్డ్, పెన్సిల్వేనియా అకాడమీ ఆఫ్ ది ఫైన్ ఆర్ట్స్, ఫిలడెల్ఫియా <ref>{{Cite web|last=Stamler|first=Hannah|date=March 2019|title=Rina Banerjee - The Pennsylvania Academy of the Fine Arts Museum|url=https://www.artforum.com/print/reviews/201903/rina-banerjee-78681|access-date=2019-03-22|website=Art Forum|language=en}}</ref> శాన్ జోస్ మ్యూజియం ఆఫ్ ఆర్ట్, శాన్ జోస్, కాలిఫోర్నియా విశ్వవిద్యాలయం, లాస్ ఏంజిల్స్, సిఎ ′ ఫౌలర్ మ్యూజియం, నష్విల్లె, డ్యూక్ విశ్వవిద్యాలయం, డర్హామ్, ఎన్సి ** 2019: ''రీనా బెనర్జీః బ్లెమిష్'', హోస్పెల్ట్ గ్యాలరీ, శాన్ ఫ్రాన్సిస్కో ** 2020: ఇర్రెసిస్టిబుల్ ఎర్త్, జన్మించినప్పుడు అనియంత్రిత, బేషరతు ప్రేమ మనకు ఇవ్వబడుతుంది. ప్రకృతి పట్ల ప్రేమ అనంతంగా పండిన, రుచికరమైన, ప్రమాదకరమైన, వాటి పండ్లు, పులియబెట్టిన, తాజా అందమైన అందం..., గ్యాలరీ నథాలీ ఒబాడియా, బ్రస్సెల్స్, బెల్జియం ** 2020: ఆవిరి, థ్రెడ్, ఫైర్ అండ్ ఎర్త్, గ్రౌండ్ అండ్ స్కై మధ్య పురుష పురాణాలు, స్త్రీ ఎస్కేప్స్, మ్యూజియం ఆఫ్ కాంటెంపరరీ ఆర్ట్ (MOసిఎ) జాక్సన్విల్లే, FL ** 2020: మేక్ మీ ఎ సమ్మరీ ఆఫ్ ది వరల్డ్, ట్రావెలింగ్ సోలో రెట్రోస్పెక్టివ్ః జోడి త్రోక్మోర్టన్, లారెన్ డికెన్స్, ఫ్రిస్ట్ ఆర్ట్ మ్యూజియం, నాష్విల్లే, టిఎన్ == మూలాలు == [[వర్గం:1963 జననాలు]] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] 00qajqybfvwhnx3rlznhaua9mdznwx4 0 399697 4907998 4138881 2026-07-19T02:23:22Z స్వరలాసిక 13980 /* కెరీర్, పరిశోధన */ 4907998 wikitext text/x-wiki [[File:Minakshi_historian.jpg|thumb]] '''కాదంబి మినాక్షి''' (సెప్టెంబరు 12, 1905 - మార్చి 3, 1940) భారతీయ చరిత్రకారిణి, పల్లవ చరిత్ర నిపుణురాలు. 1936లో [[మద్రాసు]] విశ్వవిద్యాలయం నుంచి డాక్టరేట్ పొందిన తొలి మహిళగా గుర్తింపు పొందారు. == ప్రారంభ జీవితం, విద్య == మద్రాసు హైకోర్టులో బెంచ్ క్లర్క్ గా పనిచేస్తున్న కాదంబి బాలకృష్ణన్, ఆయన భార్య మంగళమ్మాళ్ దంపతులకు 1905 సెప్టెంబర్ 12న మినాక్షి మద్రాసులో జన్మించారు. మినాక్షి చిన్నతనంలోనే బాలకృష్ణన్ మరణించడంతో మంగళమ్మాళ్ కుటుంబాన్ని చూసుకుంది. చిన్నతనం నుంచే చరిత్రపై ఆసక్తి ఉన్న మీనాక్షి మన్నార్గుడి, పుదుకోట్టై, విల్లుపురం, కాంచీపురం వంటి చారిత్రక ప్రదేశాలను సందర్శించింది. పాఠశాల విద్య పూర్తయిన తర్వాత మీనాక్షి మద్రాసులోని ఉమెన్స్ క్రిస్టియన్ కాలేజీలో చేరి 1929లో గ్రాడ్యుయేషన్ పూర్తి చేసింది. ఆమె మద్రాస్ క్రిస్టియన్ కాలేజీలో మాస్టర్స్ డిగ్రీ చేయాలనుకున్నారు, కానీ ఆమె అభ్యర్థిత్వం మొదట మహిళ అనే కారణంతో తిరస్కరించబడింది. అయితే మీనాక్షి పట్టుబట్టడంతో కళాశాలలో ప్రొఫెసర్ గా పనిచేస్తున్న ఆమె పెద్ద సి.లక్ష్మీనారాయణ ఆమెను చూసుకుంటామని లిఖితపూర్వక హామీ ఇవ్వడంతో అధికారులు శాంతించారు. చివరికి మినాక్షి తన మాస్టర్స్ డిగ్రీని పూర్తి చేసి 1936 లో డాక్టరేట్ పొందింది. ప్రముఖ చరిత్రకారుడు కె.ఎ.నీలకంఠ శాస్త్రి చరిత్ర శ్రేణిలో భాగంగా 1938లో [[మద్రాసు విశ్వవిద్యాలయం]] "పల్లవుల పాలనలో పరిపాలన, సామాజిక జీవితం" పై ఆమె డాక్టరేట్ థీసిస్ ను ప్రచురించింది. మద్రాసు దినపత్రిక ది హిందూ ఈ పుస్తకాన్ని "అత్యంత విజయవంతమైన పరిశోధన, విలువైన ధారావాహికలలో ఉత్తమమైనది" అని అభివర్ణించింది. == కెరీర్, పరిశోధన == 1936 లో డాక్టరేట్ పొందిన వెంటనే, మీనాక్షి ఉద్యోగం కోసం వెతకడం ప్రారంభించింది. మొదట్లో ఆలిండియా రేడియో, ఇతర సంస్థలు ఆమె దరఖాస్తును తిరస్కరించాయి. చివరకు 1939లో మైసూరు రాజ్య దివాను సర్ [[మీర్జా ఇస్మాయిల్]] ఆమెకు [[బెంగళూరు]]<nowiki/>లోని మహారాణి కళాశాలలో అసిస్టెంట్ ప్రొఫెసర్ గా ఉద్యోగం ఇచ్చారు. == మరణం == బెంగళూరు వెళ్లిన కొన్ని నెలలకే అనారోగ్యానికి గురైన మీనాక్షి 1940 మార్చి 3న తన 34వ యేట మరణించింది. ఆమె మృతికి సంతాపం తెలుపుతూ చరిత్రకారుడు కె.ఎ.నీలకంఠ శాస్త్రి 1941 జూలైలో ఆమె తల్లికి ఇలా రాశారు: ఆమె చిన్నతనంలోనే చనిపోవడం దారుణం. తలచుకున్నప్పుడల్లా బాధ నన్ను చుట్టుముడుతుంది. == పనులు == * {{Cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.39468|title=Administration and social life under the Pallavas|last=C. Minakshi|publisher=University of Madras|year=1938}} * {{Cite book|title=Kañchi: an introduction to its architecture|last=C. Minakshi|publisher=Ministry of Information and Broadcasting, Government of India|year=1940}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/masi63sculpturesofvaikunthaperumaltemplekanchiminakshic._487_v/mode/1up|title=The historical sculptures of the vaikuṇṭhaperumāḷ temple, Kāñchī|last=C. Minakshi|publisher=Archaeological Survey of India|year=1941}} == మూలాలు == [[వర్గం:మద్రాసు విశ్వవిద్యాలయ పూర్వవిద్యార్థులు]] [[వర్గం:1940 మరణాలు]] [[వర్గం:1905 జననాలు]] bpn5o10zhusutwxp874gccjkok1yqej 0 401041 4907985 4685220 2026-07-19T02:03:08Z Muralikrishna m 106628 4907985 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = ఆర్టికల్ 370 | image = | caption = | director = ఆదిత్య సుహాస్ జంభ | screenplay = [[ఆదిత్య ధార్]]<br />ఆదిత్య సుహాస్ జంభ <br />అర్జున్ ధావన్ <br />మోనాల్ థాకర్ | producer = జ్యోతి దేశ్‌పాండే<br />[[ఆదిత్య ధార్]]<br />లోకేష్ ధర్ | story = [[ఆదిత్య ధార్]]<br />మోనాల్ థాకర్ | starring = {{ubl|[[యామీ గౌత‌మ్]]|[[ప్రియమణి]]|రాజ్ అర్జున్|స్కంద్ సంజీవ్ ఠాకూర్|వైభవ్ తత్వవాడి|అరుణ్ గోవిల్|కిరణ్ కర్మార్కర్}} | music = [[శాశ్వత్ సచ్‌దేవ్]] | cinematography = సిద్ధార్థ్ దీనా వాసని | editing = శివకుమార్ వీ. పనికర్ | studio = B62 స్టూడియోస్ | distributor = జియో స్టూడియోస్ | released = {{Film date|df=yes|2024|02|23}} | runtime = 158 నిముషాలు<ref>{{cite web |url=https://www.bbfc.co.uk/release/article-370-q29sbgvjdglvbjpwwc0xmde5mdi1|title=''Aricle 370'' (12A) |website= British Board of Film Classification |date=16 February 2024 |access-date=16 February 2024}}</ref> | country = భారతదేశం | language = హిందీ | budget = ₹20 కోట్లు <ref>{{Cite web |date=24 February 2024 |title=Article 370 Box Office Collection Day 1: Good Start To Yami Gautam-Priyamani's Political Drama |url=https://english.jagran.com/entertainment/article-370-box-office-collection-day-1-decent-start-to-yami-gautam-priyamani-political-drama-budget-stoyline-10135696 |access-date=24 February 2024 |website=English Jagran}}</ref> | gross = {{INR|72.93}} కోట్లు <ref>{{Cite web|title=Article 370 Box Office|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/article-370/box-office/#bh-movie-box-office|access-date=24 February 2024|website=Bollywood Hungama|date=23 February 2024}}</ref> }}'''ఆర్టికల్ 370''' 2024లో విడుదలైన హిందీ సినిమా. 2019 ఫిబ్ర‌వ‌రి 14న [[2019 పుల్వామా దాడి|పుల్వామా దాడి]] జ‌రిగిన అనంతరం [[జమ్మూ కాశ్మీరు|జమ్ముకశ్మీర్‌]] కు ప్రత్యేక ప్రతిపత్తిని కల్పించే ఆర్టికల్‌ 370 ర‌ద్దు చేసే అంశాన్ని ప్రధానంగా తీసుకొని జియో స్టూడియోస్, B62 స్టూడియోస్ బ్యాన‌ర్‌ల‌పై ఆదిత్య ధ‌ర్ నిర్మించిన ఈ సినిమాకు ఆదిత్య సుహాస్ జంభ దర్శకత్వం వహించాడు. [[యామీ గౌత‌మ్]], [[ప్రియమణి]], రాజ్ అర్జున్ ప్ర‌ధాన పాత్ర‌ల్లో న‌టించిన‌ ఈ సినిమా టీజర్‌ను జనవరి 20న<ref name="ఇంటెలిజెన్స్ ఆఫీస‌ర్‌గా యామి గౌతమ్.. ఆస‌క్తిక‌రంగా ‘ఆర్టికల్ 370’ టీజ‌ర్">{{cite news |last1=Namasthe Telangana |title=ఇంటెలిజెన్స్ ఆఫీస‌ర్‌గా యామి గౌతమ్.. ఆస‌క్తిక‌రంగా ‘ఆర్టికల్ 370’ టీజ‌ర్ |url=https://www.ntnews.com/cinema/article-370-official-teaser-out-1441773 |accessdate=27 February 2024 |date=21 January 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240227052959/https://www.ntnews.com/cinema/article-370-official-teaser-out-1441773 |archivedate=27 February 2024}}</ref>, ట్రైలర్‌ను ఫిబ్ర‌వ‌రి 8న విడుదల చేసి<ref name="ఇంట్రెస్టింగ్‍గా ఆర్టికల్ 370 ట్రైలర్.. “కశ్మీర్ మొత్తం ఇండియాదే’2">{{cite news|url=https://telugu.hindustantimes.com/entertainment/bollywood-news-yami-gautam-article-370-trailer-review-gripping-and-intense-121707385804248.html|title=ఇంట్రెస్టింగ్‍గా ఆర్టికల్ 370 ట్రైలర్.. “కశ్మీర్ మొత్తం ఇండియాదే’|last1=Hindustan Times Telugu|date=8 February 2024|accessdate=27 February 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240227051448/https://telugu.hindustantimes.com/entertainment/bollywood-news-yami-gautam-article-370-trailer-review-gripping-and-intense-121707385804248.html|archivedate=27 February 2024}}</ref> సినిమాను ఫిబ్ర‌వ‌రి 23న విడుదల చేశారు. ఈ సినిమా ఒక వ‌ర్గాన్ని మాత్ర‌మే అణచివేతకు గుర‌యిన‌ట్లు మ‌రో వ‌ర్గంను మొత్తం విల‌న్స్ అన్న‌ట్లు చూపించార‌ని అందుకే ఈ సినిమాపై గల్ఫ్‌ దేశాలన్నీ నిషేధం విధించాయి.<ref name="‘ఆర్టికల్‌ 370’ చిత్రాన్ని నిషేధించిన గల్ఫ్‌ దేశాలు.. కారణమిదే">{{cite news |last1=Eenadu |title=‘ఆర్టికల్‌ 370’ చిత్రాన్ని నిషేధించిన గల్ఫ్‌ దేశాలు.. కారణమిదే |url=https://www.eenadu.net/telugu-news/movies/yami-gautam-article-370-gets-banned-in-gulf-countries/0205/124038634 |accessdate=3 March 2024 |date=26 February 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240303184209/https://www.eenadu.net/telugu-news/movies/yami-gautam-article-370-gets-banned-in-gulf-countries/0205/124038634 |archivedate=3 March 2024 |language=te}}</ref> ==నటీనటులు== {{refbegin|2}} * [[యామీ గౌత‌మ్]] - NIA ఏజెంట్ జూనీ హక్సర్‌, శ్రీనగర్‌లోని మాజీ ID ఫీల్డ్ ఆఫీసర్ (ఇంటెలిజెన్స్ బ్యూరో ఆధారంగా) * [[ప్రియమణి]] - జాయింట్ సెక్రటరీ పీఎంఓ రాజేశ్వరి స్వామినాథన్ * [[రాజ్ అర్జున్]] - శ్రీనగర్ ఖావర్ అలీ, ID స్టేషన్ చీఫ్‌ (ఇంటెలిజెన్స్ బ్యూరో ఆధారంగా) * శివమ్ ఖజురియా - బుర్హాన్ వనీ * [[వైభవ్ తత్వవాది|వైభవ్ తత్వవాడి]] - డిప్యూటీ కమాండెంట్ CRPF యశ్ చౌహాన్ * [[అరుణ్ గోవిల్]] - ప్రధాన మంత్రి నరేంద్ర మోదీ * రాజ్ జుత్షి - J&K మాజీ ముఖ్యమంత్రి సలావుద్దీన్ జలాల్ (ఒమర్ అబ్దుల్లా ఆధారంగా) * [[దివ్యా సేథ్]] - CM J&K పర్వీనా అంద్రబీ (మెహబూబా ముఫ్తీ ఆధారంగా) * [[కిరణ్ కర్మార్కర్]] - హోం మంత్రిగా (అమిత్ షా ఆధారంగా) * సుమిత్ కౌల్ - యాకూబ్ షేక్‌ ( యాసిన్ మాలిక్ ఆధారంగా) * ఇరావతి హర్షే - బృందా కౌల్‌ ( నిధి రజ్దాన్ ఆధారంగా) * మోహన్ అగాషే - మాజీ J&K గవర్నర్ జగ్మోహన్ పాటిల్ (జగ్మోహన్ ఆధారంగా) * స్కంద్ సంజీవ్ ఠాకూర్ - వసీం అబ్బాసీ * అశ్విని కౌల్ - జాకీర్ నాయకూ * అశ్వినీ కుమార్ - అష్షిహ్ మట్టూ * అసిత్ రెడీజ్ - రోహిత్ థాపర్‌ * జయ వీర్లే - ప్రాంజలి * సన్యా సాగర్ - నమితా చతుర్వేది * రాజీవ్ కుమార్ - షంషేర్ అబ్దాలీ * మిథిల్ షా - సిద్ధార్థ్‌ * బి. శంతను - ఉపాధ్యక్షుడు * అజయ్ శంకర్ - గౌరంగ్ సేన్‌గుప్తా * తోషిర్ నల్వత్ - ప మొహ్సిన్‌ * సుఖిత అయ్యర్ - అనురాధ పట్నాయక్‌ * సందీప్ ఛటర్జీ - ISI చీఫ్‌ {{refend}} ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} ==బయటి లింకులు== * {{IMDb title |30970235}} * [https://wikigyan.com/article-370-movie-box-office-collection/ ఆర్టికల్ 370 సినిమా] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240301060004/https://wikigyan.com/article-370-movie-box-office-collection/ |date=2024-03-01 }} [https://wikigyan.com/ wikigyan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240225173114/https://wikigyan.com/ |date=2024-02-25 }} వద్ద [[వర్గం:2024 హిందీ సినిమాలు]] hlhuaug8z8ge691zyyds74s3zm67ufl 0 404912 4907869 4224749 2026-07-18T15:54:22Z ~2026-38928-36 151936 4907869 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = అయేషా ఖాన్ | image = | caption = | birth_name = | birth_date = 13 సెప్టెంబర్ 2002 | birth_place = | occupation = {{hlist|నటి|మోడల్}} | years_active = 2017–ప్రస్తుతం | known_for = {{plainlist| * ''హిందీ బిగ్ బాస్ సీజన్-17'' }} | spouse = }} '''అయేషా ఖాన్''' (జననం 13 సెప్టెంబర్ 2002)<ref name="Bigg Boss 17: Know Everything About Munawar Faruqui’s Ex-Girlfriend Ayesha Khan">{{cite news |last1=jagrantv |title=Bigg Boss 17: Know Everything About Munawar Faruqui’s Ex-Girlfriend Ayesha Khan |url=https://www.jagrantv.com/en-show/ayesha-khan-biography-everything-about-munawar-faruqui-ex-girlfriend-and-bb17-wild-card-entry-age-career-and-more-rc1048354 |accessdate=27 March 2024 |date=19 December 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240327104929/https://www.jagrantv.com/en-show/ayesha-khan-biography-everything-about-munawar-faruqui-ex-girlfriend-and-bb17-wild-card-entry-age-career-and-more-rc1048354 |archivedate=27 March 2024 |language=en}}</ref> భారతదేశానికి చెందిన సినిమా నటి. ఆమె జూనియర్‌ ఆర్టిస్ట్‌గా తన కెరీర్‌ మొదలుపెట్టి 2019లో ‘బాలవీర్‌ రిటర్న్స్‌’తో మంచి గుర్తింపు పొంది 2022లో తెలుగు సినిమా [[ముఖచిత్రం]] ద్వారా సినీరంగంలోకి అడుగుపెట్టి ఆ తరువాత హిందీ బిగ్ బాస్ సీజన్-17లో కంటెస్టెంట్‌గా పాల్గొంది.<ref name="టాలీవుడ్ లో దూసుకువ‌స్తున్న ఆయేషా ఖాన్">{{cite news|url=https://www.prabhanews.com/cinema/ayesha-khan-rising-tollywood/|title=టాలీవుడ్ లో దూసుకువ‌స్తున్న ఆయేషా ఖాన్|last1=Prabha News|date=24 March 2024|accessdate=27 March 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240327104000/https://www.prabhanews.com/cinema/ayesha-khan-rising-tollywood/|archivedate=27 March 2024}}</ref> ==సినీ జీవితం== అయేషా ఖాన్ ఏక్తా కపూర్ డైలీ సోప్ ' కసౌతీ జిందగీ కే 'లో జూనియర్ ఆర్టిస్ట్‌గా టెలివిజన్ అరంగేట్రం చేసి, 2019లో టెలివిజన్ షో 'బల్వీర్ రిటర్న్స్'లో ప్రతికూల పాత్రలో నటించి మంచి గుర్తింపు తెచ్చుకొని 2022లో తెలుగు సినిమా [[ముఖచిత్రం]] ద్వారా సినీరంగంలోకి అడుగుపెట్టింది. ఆమె 2023లో బిగ్‌బాస్ హిందీ సీజన్ 17లో పోటీదారుగా, 2024లో రియాల్టీ షో 'ఖత్రోన్ కే ఖిలాడీ'లో పాల్గొంది.<ref name="Ayesha Khan interview: A film with Ram Charan is on my wishlist">{{cite news |last1=Hindustan Times |title=Ayesha Khan interview: A film with Ram Charan is on my wishlist |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/telugu-cinema/ayesha-khan-interview-i-overcame-language-barriers-to-do-good-work-in-telugu-101709025796151.html |accessdate=27 March 2024 |date=28 February 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240327105728/https://www.hindustantimes.com/entertainment/telugu-cinema/ayesha-khan-interview-i-overcame-language-barriers-to-do-good-work-in-telugu-101709025796151.html |archivedate=27 March 2024 |language=en}}</ref> == సినిమాలు == {| class="wikitable" |+ !సంవత్సరం !సినిమా !భాష !పాత్ర !మూలాలు |- |2022 |[[ముఖచిత్రం]] | rowspan="5" |[[తెలుగు]] |మాయా ఫెర్నాండెజ్ |తొలి సినిమా |- | rowspan="4" |2024 |[[ఓం భీమ్ బుష్|ఓం భీమ్‌ బుష్‌]] |రత్తాలు |<ref name="ఓం భీమ్‌ బుష్‌.. ఆయేషా జోష్‌2">{{cite news|url=https://www.ntnews.com/cinema/ayesha-khan-om-bheem-bush-movie-success-1522152|title=ఓం భీమ్‌ బుష్‌.. ఆయేషా జోష్‌|last1=NT News|date=24 March 2024|work=|accessdate=27 March 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240327103338/https://www.ntnews.com/cinema/ayesha-khan-om-bheem-bush-movie-success-1522152|archivedate=27 March 2024|language=te}}</ref> |- |[[గ్యాంగ్స్ ఆఫ్ గోదావరి]] | |మోత.. పాటలో<ref name="అయేషా ఖాన్‌">{{cite news|url=https://www.eenadu.net/photos/playImages/interesting-facts-about-ayesha-khan/11/13221|title=అయేషా ఖాన్‌|last1=Eenadu|date=26 March 2024|accessdate=27 March 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240327104252/https://www.eenadu.net/photos/playImages/interesting-facts-about-ayesha-khan/11/13221|archivedate=27 March 2024|language=te}}</ref><ref name="Ayesha Khan's item number in 'Gangs of Godavari' becomes instant hit">{{cite news |last1=The South First |first1= |title=Ayesha Khan's item number in 'Gangs of Godavari' becomes instant hit |url=https://thesouthfirst.com/entertainment/ayesha-khan-makes-fans-drool-with-an-item-number-in-gangs-of-godavari/ |accessdate=27 March 2024 |date=26 March 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240327105853/https://thesouthfirst.com/entertainment/ayesha-khan-makes-fans-drool-with-an-item-number-in-gangs-of-godavari/ |archivedate=27 March 2024 |language=en}}</ref> |- |''[[మనమే]]'' | | |- |''లక్కీ భాస్కర్'' | |<ref name="Ayesha Khan to star in Telugu film ‘Lucky Baskhar’ with Dulquer Salmaan">{{cite news |last1=Telangana Today |first1= |title=Ayesha Khan to star in Telugu film ‘Lucky Baskhar’ with Dulquer Salmaan |url=https://telanganatoday.com/ayesha-khan-to-star-in-telugu-film-lucky-baskhar-with-dulquer-salmaan |accessdate=27 March 2024 |date=26 February 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240327110031/https://telanganatoday.com/ayesha-khan-to-star-in-telugu-film-lucky-baskhar-with-dulquer-salmaan |archivedate=27 March 2024 |language=en}}</ref> |} == టెలివిజన్ == {| class="wikitable" |+ !సంవత్సరం !షో !ఛానెల్ !గమనికలు |- | - |''కసౌతీ జిందగీ కే'' |స్టార్ ప్లస్ |జూనియర్ ఆర్టిస్ట్ |- |2020 |బాలవీర్‌ రిటర్న్స్‌ |సోనీ SAB |బీర్బా |- |2023-24 |''బిగ్ బాస్ 17'' |కలర్స్ టీవీ |కంటెస్టెంట్‌ |} ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} ==బయటి లింకులు== * {{IMDb name |11961509}} [[వర్గం:తెలుగు సినిమా నటీమణులు]] kxk1oi9h2f5bpphzijzjonda2czwd3f 6 404913 4907861 4173424 2026-07-18T15:49:31Z ~2026-38928-36 151936 4907861 wikitext text/x-wiki == సారాంశం == {{Non-free use rationale | Description = అయేషా ఖాన్ | Article = అయేషా ఖాన్ | Use = Infobox | Media = | Owner = | Source = https://www.ragalahari.com/actress/171937/ayesha-khan-at-mukhachitram-movie-pre-release-event-hd-photo-gallery/image3.aspx | Portion = పూర్తి | Low_resolution = తక్కువ, మూలంలో తక్కువ విభాజకత మాత్రమే వుంది. | Purpose = వ్యాసపు విషయం గుర్తింపుగా | Replaceability =ఒకవేళ స్వేచ్ఛానకలుహక్కుల చిత్రం లభ్యమైతే మార్చవచ్చు. }} == లైసెన్సింగ్ == {{Non-free fair use in}} [[Category:Ayesha Khan (Indian actress)]] k9318569va182746qeymldbw2udwbkn 4907862 4907861 2026-07-18T15:50:11Z ~2026-38928-36 151936 4907862 wikitext text/x-wiki == సారాంశం == {{Non-free use rationale | Description = అయేషా ఖాన్ | Article = అయేషా ఖాన్ | Use = Infobox | Media = | Owner = | Source = https://www.ragalahari.com/actress/171937/ayesha-khan-at-mukhachitram-movie-pre-release-event-hd-photo-gallery/image3.aspx | Portion = పూర్తి | Low_resolution = తక్కువ, మూలంలో తక్కువ విభాజకత మాత్రమే వుంది. | Purpose = వ్యాసపు విషయం గుర్తింపుగా | Replaceability =ఒకవేళ స్వేచ్ఛానకలుహక్కుల చిత్రం లభ్యమైతే మార్చవచ్చు. }} == లైసెన్సింగ్ == [[Category:Ayesha Khan (Indian actress)]] 5tywqw8tflw4alf9z56ohttal4hp9qs 4907863 4907862 2026-07-18T15:50:50Z ~2026-38928-36 151936 4907863 wikitext text/x-wiki == సారాంశం == {{Non-free use rationale | Description = అయేషా ఖాన్ | Article = అయేషా ఖాన్ | Use = Category | Media = | Owner = | Source = https://www.ragalahari.com/actress/171937/ayesha-khan-at-mukhachitram-movie-pre-release-event-hd-photo-gallery/image3.aspx | Portion = పూర్తి | Low_resolution = తక్కువ, మూలంలో తక్కువ విభాజకత మాత్రమే వుంది. | Purpose = వ్యాసపు విషయం గుర్తింపుగా | Replaceability =ఒకవేళ స్వేచ్ఛానకలుహక్కుల చిత్రం లభ్యమైతే మార్చవచ్చు. }} == లైసెన్సింగ్ == {{Non-free fair use in}} 71hg6ss5wsm50dflu7bmsgjldzb7u70 4907864 4907863 2026-07-18T15:52:22Z ~2026-38928-36 151936 4907864 wikitext text/x-wiki == సారాంశం == {{Non-free use rationale | Description = అయేషా ఖాన్ | Article = అయేషా ఖాన్ | Use = Category:Ayesha Khan (Indian actress) | Media = | Owner = | Source = https://www.ragalahari.com/actress/171937/ayesha-khan-at-mukhachitram-movie-pre-release-event-hd-photo-gallery/image3.aspx | Portion = పూర్తి | Low_resolution = తక్కువ, మూలంలో తక్కువ విభాజకత మాత్రమే వుంది. | Purpose = వ్యాసపు విషయం గుర్తింపుగా | Replaceability =ఒకవేళ స్వేచ్ఛానకలుహక్కుల చిత్రం లభ్యమైతే మార్చవచ్చు. }} == లైసెన్సింగ్ == {{Non-free fair use in}} 1u618mjupju8jdonl3plmnw3g5tljvb 4907865 4907864 2026-07-18T15:52:42Z ~2026-38928-36 151936 4907865 wikitext text/x-wiki == సారాంశం == {{Non-free use rationale | Description = అయేషా ఖాన్ | Article = అయేషా ఖాన్ | Use = Infobox | Media = | Owner = | Source = https://www.ragalahari.com/actress/171937/ayesha-khan-at-mukhachitram-movie-pre-release-event-hd-photo-gallery/image3.aspx | Portion = పూర్తి | Low_resolution = తక్కువ, మూలంలో తక్కువ విభాజకత మాత్రమే వుంది. | Purpose = వ్యాసపు విషయం గుర్తింపుగా | Replaceability =ఒకవేళ స్వేచ్ఛానకలుహక్కుల చిత్రం లభ్యమైతే మార్చవచ్చు. }} == లైసెన్సింగ్ == {{Non-free fair use in}} bccwb6uiwb6fbpomnjhvvk8pmv0b286 0 405592 4908006 4838494 2026-07-19T02:42:20Z స్వరలాసిక 13980 4908006 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder | honorific-prefix = | name = అల్బియాన్ రాజ్‌కుమార్ బెనర్జీ | honorific-suffix = | image = Albion_Rajkumar 1912.jpg | caption = c. 1911 | order1 = కాశ్మీర్ ప్రధాన మంత్రి | term_start1 = 1927 | term_end1 = 1929 | lieutenant = | monarch1 = [[హరి సింగ్]] | predecessor1 = పదమ్ దేవ్ సింగ్ | successor1 = జి. ఇ. సి. వేక్‌ఫీల్డ్ | order2 = మైసూర్ 21వ దివాన్‌ | term_start2 = 1922 | term_end2 = 1926 | monarch2 = కృష్ణ రాజా వడియార్ IV | predecessor2 = ఎం. కాంతరాజ్ ఉర్స్ | successor2 = సర్ [[మీర్జా ఇస్మాయిల్]] | order3 = కొచ్చిన్ దివాన్‌ | term_start3 = 1907 | term_end3 = 1914 | predecessor3 =నెమలి పట్టాభిరామారావు | successor3 = జె. డబ్ల్యూ. భోర్ | birth_date = 1871, అక్టోబరు 10 | birth_place = బ్రిస్టల్, యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ | death_date = {{death date and age|df=yes|1950|02|25|1871|10|10}} | death_place = [[కలకత్తా]], భారతదేశం | nationality = | spouse = | relations = | children = | residence = | alma_mater = [[కలకత్తా విశ్వవిద్యాలయం]]<br>బల్లియోల్ కాలేజ్, ఆక్స్‌ఫర్డ్ | occupation = సివిల్ సర్వెంట్, అడ్మినిస్ట్రేటర్ | profession = | religion = | signature = | website = | footnotes = }} '''సర్''' '''అల్బియాన్ రాజ్‌కుమార్ బెనర్జీ''' (1871, అక్టోబరు 10 &#x2013; 1950, ఫిబ్రవరి 25) భారతీయ సివిల్ సర్వెంట్, అడ్మినిస్ట్రేటర్. 1907 నుండి 1914 వరకు [[కొచ్చిన్]] దివాన్‌గా, 1922 నుండి 1926 వరకు [[మైసూర్]] 21వ దివాన్‌గా, 1927 నుండి 1929 వరకు [[కాశ్మీర్‌|కాశ్మీర్]] ప్రధాన మంత్రిగా పనిచేశాడు. == ప్రారంభ జీవితం, విద్య == అల్బియాన్ రాజ్‌కుమార్ బెనర్జీ బ్రిస్టల్‌లో శశిపాద బెనర్జీకి చెందిన బెంగాలీ బ్రహ్మ కుటుంబంలో జన్మించాడు. ఇతని తండ్రి [[కోల్‌కాతా|కలకత్తా]] సమీపంలోని బారానగర్‌కు చెందిన ప్రముఖ సంఘ సంస్కర్త, కార్మిక కార్యకర్త. ఇతని తల్లి రాజకుమారి బెనర్జీ ఇంగ్లాండ్‌ను సందర్శించిన మొదటి ఉన్నత తరగతి భారతీయ మహిళల్లో ఒకరు. కుటుంబం 1872లో భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చింది. ఇతను జనరల్ అసెంబ్లీ ఇన్‌స్టిట్యూషన్‌లో చదువుకున్నాడు. [[కలకత్తా విశ్వవిద్యాలయం]] నుండి పట్టభద్రుడయ్యాడు. తదనంతరం ఇతను ఆక్స్‌ఫర్డ్‌లోని బల్లియోల్ కళాశాలలో మాస్టర్స్ డిగ్రీని పొందాడు, 1895లో ఇండియన్ సివిల్ సర్వీసెస్‌లో చేరాడు.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/indianbiographic00raoc/page/n62/mode/1up|title=The Indian Biographical Dictionary|last=Rao, C. Hayavadana|publisher=Pillar & Co.|year=1915|location=Madras|page=23}}</ref> ఇతను [[సివిల్ సర్వీస్|ఐసిఎస్‌లో]] చేరిన 7వ భారతీయుడు సర్ కృష్ణ గోవింద గుప్తా కుమార్తె నళిని గుప్తాను వివాహం చేసుకున్నాడు, సివిల్ సర్వీస్‌లో తన విశిష్ట కెరీర్ ముగింపులో, లండన్‌లోని సెక్రటరీ ఆఫ్ స్టేట్ కౌన్సిల్‌కు వెళ్లింది. == కెరీర్ == === మేజిస్ట్రేట్ === ఇతను 1894 లో [[సివిల్ సర్వీస్|ఇంపీరియల్ సివిల్ సర్వీస్]] పరీక్షలలో ఉత్తీర్ణత సాధించాడు. [[మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ|మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలో]] అసిస్టెంట్ కలెక్టర్, మేజిస్ట్రేట్‌గా నియమించబడ్డాడు. === ప్రీమియర్‌షిప్‌లు === ==== కొచ్చిన్ రాజ్యం ==== బెనర్జీ 1907 మేలో [[కొచ్చిన్ రాజ్యం|కొచ్చిన్]] దివాన్‌గా నియమితులయ్యాడు. 1914 వరకు పనిచేశారు.<ref name="Southern India">{{Cite book|title=Southern India: its history, people, commerce, and industrial resources|url=https://archive.org/details/southernindiaits00some|last=Somerset Playne|last2=J. W. Bond|last3=Arnold Wright|publisher=Asian Educational Services|year=2004|page=[https://archive.org/details/southernindiaits00some/page/372 372]|orig-year=1914}}</ref> ఇతను ''కొచ్చిన్ స్టేట్ మాన్యువల్‌ని'' పరిచయం చేశాడు.<ref name="Cochin State Manual">{{Cite book|title=Cochin State Manual|last=Achyutha Menon|first=C|publisher=Cochin State|year=1911}}</ref> ==== మైసూర్ రాజ్యం ==== బెనర్జీ 1914లో దివాన్ [[మోక్షగుండం విశ్వేశ్వరయ్య|సర్ ఎం. విశ్వేశ్వరయ్య]] క్యాబినెట్‌లో మంత్రి (కౌన్సిలర్‌గా పిలిచేవారు) అయ్యాడు. దివాన్‌గా విశ్వేశ్వరయ్య రాజీనామా చేసిన తర్వాత, బెనర్జీ దివాన్ సర్ ఎం. కాంతరాజ్ ఉర్స్ క్యాబినెట్‌లో మొదటి కౌన్సిలర్ అయ్యాడు. బెనర్జీ [[మైసూరు సామ్రాజ్యం|మైసూర్]] సేవను చాలా ముందుగానే విడిచిపెట్టేవారు, అయితే అనారోగ్యం కారణంగా ఉర్స్ రాజీనామా చేసినందున మైసూర్ దివాన్‌గా ముగించాడు. 1922 నుండి 1926 వరకు దివాన్‌గా పనిచేశాడు. 1923లో మైసూర్ రాజ్యానికి రాజ్యాంగాన్ని రూపొందించడానికి [[బ్రజేంద్ర నాథ్ సీల్|బ్రజేంద్రనాథ్ సీల్]] సహాయం కోరాడు.<ref>{{Cite paper|title=Federalism, Representation, and Direct Democracy in 1920s India}}</ref> అతను [[మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ|మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీతో]] 1924 కావేరీ ఒప్పందంపై సంతకం చేశాడు. ==== కాశ్మీర్ రాజ్యం ==== బెనర్జీ 1927లో [[హరి సింగ్|మహారాజా హరి సింగ్‌కు]] కాశ్మీర్ మొదటి, ఏకైక ప్రధానమంత్రిగా నియమితులయ్యాడు. పేద జనాభాలో ఉన్న తన విలాసవంతమైన జీవనశైలి కారణంగా అతను 1929లో మహారాజుతో విభేదాల కారణంగా రాజీనామా చేశాడు. == ప్రచురణలు == * ఇండియన్ అఫైర్స్ (లండన్ నుండి ప్రచురించబడిన త్రైమాసిక పత్రిక). * [[iarchive:in.ernet.dli.2015.146325|ఇండియన్ టాంగిల్]] (హచిన్సన్-లండన్) * ఇండియన్ పాత్-ఫైండర్ (కెంప్ హాల్ ప్రెస్—ఆక్స్‌ఫర్డ్) * రిథమ్ ఆఫ్ లివింగ్ (రైడర్ & కో-లండన్) * యుద్ధ సమయంలో ఎదురుచూపులు (హార్మొనీ ప్రెస్-లండన్) * [[iarchive:in.ernet.dli.2015.539422|భారతదేశం (కితాబిస్తాన్-అలహాబాద్)లో తప్పు ఏమిటి]] * [[iarchive:in.ernet.dli.2015.222269|ఇండియన్ కెమెరా ద్వారా]] (బెంగళూరు ప్రెస్) == సన్మానాలు == * [[ఆర్డర్ ఆఫ్ ది ఇండియన్ ఎంపైర్|కంపానియన్ ఆఫ్ ది ఆర్డర్ ఆఫ్ ది ఇండియన్ ఎంపైర్]] (1912) * [[ఆర్డర్ ఆఫ్ ది స్టార్ ఆఫ్ ఇండియా|కంపానియన్ ఆఫ్ ది ఆర్డర్ ఆఫ్ ది స్టార్ ఆఫ్ ఇండియా]] (1921) * నైట్‌హుడ్ (1925) == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} == ప్రస్తావనలు == * {{Cite book|title=Who's who – India|publisher=Tyson & Co|year=1927|pages=14}} [[వర్గం:కోల్‌కతా రాజకీయ నాయకులు]] [[వర్గం:1950 మరణాలు]] [[వర్గం:1871 జననాలు]] [[వర్గం:కోల్‌కతా వ్యక్తులు]] 2efog5ji1ljsqdpss97wy26h3y5n1w5 0 414057 4908319 4904817 2026-07-19T10:49:29Z Pranayraj1985 29393 /* ఇది కూడ చూడు */ 4908319 wikitext text/x-wiki {{infobox government | government_name = రాజస్థాన్ ప్రభుత్వం | image = File:Emblem Rajasthan.png | image_size = 75px | division_type = [[ప్రభుత్వ స్థానం]] | website = {{URL|https://rajasthan.gov.in|Government of Rajasthan}} | division = [[జైపూర్]] | leader_type = [[రాజస్థాన్ గవర్నర్ల జాబితా|గవర్నరు]] | leader_title = [[హరిభౌ బగాడే|హరిభౌ కిషన్‌రావ్ బగాడే]] | leader_type2 = [[రాజస్థాన్ ముఖ్యమంత్రుల జాబితా|ముఖ్యమంత్రి]] | leader_title2 = [[భజన్ లాల్ శర్మ]] ([[భారతీయ జనతా పార్టీ|BJP]]) | leader_type3 = [[ప్రస్తుత భారత ఉప ముఖ్యమంత్రుల జాబితా|ఉప ముఖ్యమంత్రి]] | leader_title3 = [[దియా కుమారి]], <br>[[ప్రేమ్ చంద్ బైర్వా]] ([[భారతీయ జనతా పార్టీ|BJP]]) | leader_type4 = [[ప్రధాన కార్యదర్శి (భారతదేశం)|ప్రధాన కార్యదర్శి]] | leader_title4 = సుధాంష్ పంత్, [[ఇండియన్ అడ్మినిస్ట్రేటివ్ సర్వీస్|IAS]] | legislature_label = [[భారతదేశ రాష్ట్ర శాసనసభలు|అసెంబ్లీ]] | legislature = [[రాజస్థాన్ శాసనసభ]] | speaker_label = [[ప్రస్తుత భారత శాసనసభ స్పీకర్ల, ఛైర్‌పర్సన్ల జాబితా|స్పీకరు]] | speaker = [[వాసుదేవ్ దేవ్‌నానీ]] ([[భారతీయ జనతా పార్టీ|బిజెపి]]) | members_in_assembly_label = [[శాసనసభ సభ్యుడు|అసెంబ్లీలో సభ్యులు]] | members_in_assembly = 200 | branch4 = [[భారత న్యాయవ్యవస్థ|న్యాయవ్యవస్థ]] | court_name = [[భారతదేశంలోని ఉన్నత న్యాయస్థానాల జాబితా|హైకోర్టు]] | court = [[రాజస్థాన్ హైకోర్టు]] | chief_justice_label = [[ప్రస్తుత భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తుల జాబితా|ప్రధాన న్యాయమూర్తి]] | chief_justice = మనీంద్ర మోహన్ శ్రీవాస్తవ (తాత్కాలిక) }} '''రాజస్థాన్ ప్రభుత్వం, అనేది''' [[రాజస్థాన్]] రాష్ట్రం, దాని [[రాజస్థాన్ జిల్లాల జాబితా|50 జిల్లాలకు]] పరిపాలన సాగించే అత్యున్నత పాలక అధికార సంస్థ. ఇది రాజస్థాన్ గవర్నరు నేతృత్వంలోని [[కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థ (ప్రభుత్వం)|కార్యనిర్వాహక శాఖ]], అలాగే న్యాయవ్యవస్థ, [[చట్టసభలు|శాసన]] శాఖలను కలిగి ఉంటుంది. [[జైపూర్]] రాజస్థాన్ రాజధాని, [[శాసనసభ|విధానసభ]] (శాసనసభ), సెక్రటేరియట్ [[జైపూర్|జైపూర్‌లో]] ఉన్నాయి. == రాజస్థాన్ ప్రభుత్వం == భారతదేశంలోని ఇతర రాష్ట్రాల మాదిరిగానే, రాజస్థాన్ రాష్ట్రాధినేత గవర్నరును కేంద్ర ప్రభుత్వ సలహా మేరకు [[భారత రాష్ట్రపతి]] నియమిస్తాడు. గవర్నరు పదవి ఎక్కువగా ఉత్సవంగా ఉంటుంది. ముఖ్యమంత్రి [[భారత ప్రభుత్వం|ప్రభుత్వాధినేతకు]] కార్యనిర్వాహక అధికారాలు ఉంటాయి. === శాసనసభ === రాజస్థాన్ [[చట్టసభలు|శాసనసభ]] ఏకసభ శాసనసభ.ఇందులో 200 మంది [[శాసనసభ సభ్యుడు|శాసనసభ్యులు]] ఉన్నారు.ఏదేని పరిస్థితులలోగవర్నరుశాసనసభరద్దుచేసిన సందర్భాలలో మినహా శాసనసభ గరిష్ఠ కాలపరిమితి 5 సంవత్సరాలు ఉంటుంది. === న్యాయవ్యవస్థ === రాజస్థాన్ హైకోర్టు [[జోధ్‌పూర్|జోధ్‌పూర్‌లో]] ప్రధాన స్థానాన్ని కలిగి ఉంది. రాజస్థాన్ పొరుగు జిల్లాలపై సంబంధిత అధికార పరిధినికలిగిఉన్న జైపూర్‌లో ఒక హైకోర్టు బెంచ్ ఉంది. ==మంత్రి మండలి== * {{transcluded section|source= భజన్‌లాల్ శర్మ మంత్రివర్గం}} {{trim|{{#Section-h:భజన్‌లాల్ శర్మ మంత్రివర్గం|మంత్రి మండలి}}}} == ముఖ్య నాయకులు == {| class="wikitable" style="text-align:center" ! style="background-color:#FF9933;color:white" | పదవి ! style="background-color:#FF9933;color:white" | నాయకుడు ! style="background-color:#FF9933;color:white" | చిత్తరువు ! style="background-color:#FF9933;color:white" | నుండి |- ! colspan="4" | రాజ్యాంగ పదవులు |- | [[రాజస్థాన్ గవర్నర్ల జాబితా|రాజస్థాన్ గవర్నరు]] | [[కల్రాజ్ మిశ్రా|కల్‌రాజ్ మిశ్రా]] |[[దస్త్రం:The_Union_Minister_for_Micro,_Small_and_Medium_Enterprises,_Shri_Kalraj_Mishra_calling_on_the_Vice_President,_Shri_Mohd._Hamid_Ansari,_in_New_Delhi_on_November_13,_2015_(cropped).jpg|113x113px]] | 2019 సెప్టెంబరు 9 |- | [[రాజస్థాన్ ముఖ్యమంత్రుల జాబితా|రాజస్థాన్ ముఖ్యమంత్రి]] | [[భజన్ లాల్ శర్మ]] |[[దస్త్రం:Bhajan_Lal_Sharma.jpg|98x98px]] | 2023 డిసెంబరు 12 |- | [[రాజస్థాన్ శాసనసభ స్పీకర్ల జాబితా|హౌస్ స్పీకర్, రాజస్థాన్ శాసనసభ]] | [[వాసుదేవ్ దేవ్‌నానీ]] |[[దస్త్రం:No image available.svg|frameless|75x75px]] | 2023 డిసెంబరు 12 |- | [[రాజస్థాన్ శాసనసభ|రాజస్థాన్ శాసనసభ సభా నాయకుడు]] | [[భజన్ లాల్ శర్మ]] |[[దస్త్రం:Bhajan_Lal_Sharma.jpg|98x98px]] | 2023 డిసెంబరు 12 |- | [[రాజస్థాన్ శాసనసభ|రాజస్థాన్ శాసనసభ ప్రతిపక్ష నాయకుడు]] | [[టికా రామ్ జుల్లీ]] |[[దస్త్రం:No image available.svg|frameless|75x75px]] | 2024 జనవరి 19 |- | [[రాజస్థాన్ శాసనసభ|రాజస్థాన్ శాసనసభ ప్రతిపక్ష ఉప నాయకుడు]] | రామ్‌కేష్ మీనా |[[దస్త్రం:No image available.svg|frameless|75x75px]] | 2023 డిసెంబరు 2 |- | రాజస్థాన్ హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి | మనీంద్ర మోహన్ శ్రీవాస్తవ (తాత్కాలిక) |[[దస్త్రం:No image available.svg|frameless|75x75px]] | 2023 నవంబరు 9 |- | రాజస్థాన్ ప్రధాన కార్యదర్శి | సుధాన్ష్ పంత్, [[ఇండియన్ అడ్మినిస్ట్రేటివ్ సర్వీస్|IAS]] |[[దస్త్రం:No image available.svg|frameless|75x75px]] | 2023 డిసెంబరు 31 |- |} == స్థానిక ప్రభుత్వాలు == స్థానిక ప్రభుత్వాలు గ్రామీణ ప్రాంతాలకు [[పంచాయితీ రాజ్ (గ్రామీణ స్వపరిపాలన వ్యవస్థ)|పంచాయతీ రాజ్ సంస్థలు]], పట్టణ ప్రాంతాల కోసం పురపాలక సంస్థలు లేదా [[భారతదేశపు పట్టణ పరిపాలన|పట్టణ స్థానిక సంస్థలు]] కలిగి ఉంటాయి. == ఇది కూడ చూడు == * [[రాజస్థాన్]] * [[రాజస్థాన్‌లో ఎన్నికలు]] * [[రాజస్థాన్ శాసనసభ]] * [[రాజస్థాన్‌లోని పట్టణ స్థానిక సంస్థల జాబితా]] * [[రాజస్థాన్ అడ్మినిస్ట్రేటివ్ సర్వీస్]] * [[రాజస్థాన్ తాలూకాల జాబితా]] == మూలాలు == {{మూలాలు}} == వెలుపలి లంకెలు == * {{official website|https://rajasthan.gov.in}} {{భారతదేశ రాష్ట్ర , కేంద్రపాలిత ప్రభుత్వాలు}} [[వర్గం:రాజస్థాన్ ప్రభుత్వం]] [[వర్గం:భారతదేశ రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు]] [[వర్గం:తరచూ నవీకరించవలసిన వ్యాసాలు]] mo6p6kagyzd4rqfb149w35fjewm02qv 4908323 4908319 2026-07-19T10:50:14Z Pranayraj1985 29393 /* ఇది కూడ చూడు */ 4908323 wikitext text/x-wiki {{infobox government | government_name = రాజస్థాన్ ప్రభుత్వం | image = File:Emblem Rajasthan.png | image_size = 75px | division_type = [[ప్రభుత్వ స్థానం]] | website = {{URL|https://rajasthan.gov.in|Government of Rajasthan}} | division = [[జైపూర్]] | leader_type = [[రాజస్థాన్ గవర్నర్ల జాబితా|గవర్నరు]] | leader_title = [[హరిభౌ బగాడే|హరిభౌ కిషన్‌రావ్ బగాడే]] | leader_type2 = [[రాజస్థాన్ ముఖ్యమంత్రుల జాబితా|ముఖ్యమంత్రి]] | leader_title2 = [[భజన్ లాల్ శర్మ]] ([[భారతీయ జనతా పార్టీ|BJP]]) | leader_type3 = [[ప్రస్తుత భారత ఉప ముఖ్యమంత్రుల జాబితా|ఉప ముఖ్యమంత్రి]] | leader_title3 = [[దియా కుమారి]], <br>[[ప్రేమ్ చంద్ బైర్వా]] ([[భారతీయ జనతా పార్టీ|BJP]]) | leader_type4 = [[ప్రధాన కార్యదర్శి (భారతదేశం)|ప్రధాన కార్యదర్శి]] | leader_title4 = సుధాంష్ పంత్, [[ఇండియన్ అడ్మినిస్ట్రేటివ్ సర్వీస్|IAS]] | legislature_label = [[భారతదేశ రాష్ట్ర శాసనసభలు|అసెంబ్లీ]] | legislature = [[రాజస్థాన్ శాసనసభ]] | speaker_label = [[ప్రస్తుత భారత శాసనసభ స్పీకర్ల, ఛైర్‌పర్సన్ల జాబితా|స్పీకరు]] | speaker = [[వాసుదేవ్ దేవ్‌నానీ]] ([[భారతీయ జనతా పార్టీ|బిజెపి]]) | members_in_assembly_label = [[శాసనసభ సభ్యుడు|అసెంబ్లీలో సభ్యులు]] | members_in_assembly = 200 | branch4 = [[భారత న్యాయవ్యవస్థ|న్యాయవ్యవస్థ]] | court_name = [[భారతదేశంలోని ఉన్నత న్యాయస్థానాల జాబితా|హైకోర్టు]] | court = [[రాజస్థాన్ హైకోర్టు]] | chief_justice_label = [[ప్రస్తుత భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తుల జాబితా|ప్రధాన న్యాయమూర్తి]] | chief_justice = మనీంద్ర మోహన్ శ్రీవాస్తవ (తాత్కాలిక) }} '''రాజస్థాన్ ప్రభుత్వం, అనేది''' [[రాజస్థాన్]] రాష్ట్రం, దాని [[రాజస్థాన్ జిల్లాల జాబితా|50 జిల్లాలకు]] పరిపాలన సాగించే అత్యున్నత పాలక అధికార సంస్థ. ఇది రాజస్థాన్ గవర్నరు నేతృత్వంలోని [[కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థ (ప్రభుత్వం)|కార్యనిర్వాహక శాఖ]], అలాగే న్యాయవ్యవస్థ, [[చట్టసభలు|శాసన]] శాఖలను కలిగి ఉంటుంది. [[జైపూర్]] రాజస్థాన్ రాజధాని, [[శాసనసభ|విధానసభ]] (శాసనసభ), సెక్రటేరియట్ [[జైపూర్|జైపూర్‌లో]] ఉన్నాయి. == రాజస్థాన్ ప్రభుత్వం == భారతదేశంలోని ఇతర రాష్ట్రాల మాదిరిగానే, రాజస్థాన్ రాష్ట్రాధినేత గవర్నరును కేంద్ర ప్రభుత్వ సలహా మేరకు [[భారత రాష్ట్రపతి]] నియమిస్తాడు. గవర్నరు పదవి ఎక్కువగా ఉత్సవంగా ఉంటుంది. ముఖ్యమంత్రి [[భారత ప్రభుత్వం|ప్రభుత్వాధినేతకు]] కార్యనిర్వాహక అధికారాలు ఉంటాయి. === శాసనసభ === రాజస్థాన్ [[చట్టసభలు|శాసనసభ]] ఏకసభ శాసనసభ.ఇందులో 200 మంది [[శాసనసభ సభ్యుడు|శాసనసభ్యులు]] ఉన్నారు.ఏదేని పరిస్థితులలోగవర్నరుశాసనసభరద్దుచేసిన సందర్భాలలో మినహా శాసనసభ గరిష్ఠ కాలపరిమితి 5 సంవత్సరాలు ఉంటుంది. === న్యాయవ్యవస్థ === రాజస్థాన్ హైకోర్టు [[జోధ్‌పూర్|జోధ్‌పూర్‌లో]] ప్రధాన స్థానాన్ని కలిగి ఉంది. రాజస్థాన్ పొరుగు జిల్లాలపై సంబంధిత అధికార పరిధినికలిగిఉన్న జైపూర్‌లో ఒక హైకోర్టు బెంచ్ ఉంది. ==మంత్రి మండలి== * {{transcluded section|source= భజన్‌లాల్ శర్మ మంత్రివర్గం}} {{trim|{{#Section-h:భజన్‌లాల్ శర్మ మంత్రివర్గం|మంత్రి మండలి}}}} == ముఖ్య నాయకులు == {| class="wikitable" style="text-align:center" ! style="background-color:#FF9933;color:white" | పదవి ! style="background-color:#FF9933;color:white" | నాయకుడు ! style="background-color:#FF9933;color:white" | చిత్తరువు ! style="background-color:#FF9933;color:white" | నుండి |- ! colspan="4" | రాజ్యాంగ పదవులు |- | [[రాజస్థాన్ గవర్నర్ల జాబితా|రాజస్థాన్ గవర్నరు]] | [[కల్రాజ్ మిశ్రా|కల్‌రాజ్ మిశ్రా]] |[[దస్త్రం:The_Union_Minister_for_Micro,_Small_and_Medium_Enterprises,_Shri_Kalraj_Mishra_calling_on_the_Vice_President,_Shri_Mohd._Hamid_Ansari,_in_New_Delhi_on_November_13,_2015_(cropped).jpg|113x113px]] | 2019 సెప్టెంబరు 9 |- | [[రాజస్థాన్ ముఖ్యమంత్రుల జాబితా|రాజస్థాన్ ముఖ్యమంత్రి]] | [[భజన్ లాల్ శర్మ]] |[[దస్త్రం:Bhajan_Lal_Sharma.jpg|98x98px]] | 2023 డిసెంబరు 12 |- | [[రాజస్థాన్ శాసనసభ స్పీకర్ల జాబితా|హౌస్ స్పీకర్, రాజస్థాన్ శాసనసభ]] | [[వాసుదేవ్ దేవ్‌నానీ]] |[[దస్త్రం:No image available.svg|frameless|75x75px]] | 2023 డిసెంబరు 12 |- | [[రాజస్థాన్ శాసనసభ|రాజస్థాన్ శాసనసభ సభా నాయకుడు]] | [[భజన్ లాల్ శర్మ]] |[[దస్త్రం:Bhajan_Lal_Sharma.jpg|98x98px]] | 2023 డిసెంబరు 12 |- | [[రాజస్థాన్ శాసనసభ|రాజస్థాన్ శాసనసభ ప్రతిపక్ష నాయకుడు]] | [[టికా రామ్ జుల్లీ]] |[[దస్త్రం:No image available.svg|frameless|75x75px]] | 2024 జనవరి 19 |- | [[రాజస్థాన్ శాసనసభ|రాజస్థాన్ శాసనసభ ప్రతిపక్ష ఉప నాయకుడు]] | రామ్‌కేష్ మీనా |[[దస్త్రం:No image available.svg|frameless|75x75px]] | 2023 డిసెంబరు 2 |- | రాజస్థాన్ హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తి | మనీంద్ర మోహన్ శ్రీవాస్తవ (తాత్కాలిక) |[[దస్త్రం:No image available.svg|frameless|75x75px]] | 2023 నవంబరు 9 |- | రాజస్థాన్ ప్రధాన కార్యదర్శి | సుధాన్ష్ పంత్, [[ఇండియన్ అడ్మినిస్ట్రేటివ్ సర్వీస్|IAS]] |[[దస్త్రం:No image available.svg|frameless|75x75px]] | 2023 డిసెంబరు 31 |- |} == స్థానిక ప్రభుత్వాలు == స్థానిక ప్రభుత్వాలు గ్రామీణ ప్రాంతాలకు [[పంచాయితీ రాజ్ (గ్రామీణ స్వపరిపాలన వ్యవస్థ)|పంచాయతీ రాజ్ సంస్థలు]], పట్టణ ప్రాంతాల కోసం పురపాలక సంస్థలు లేదా [[భారతదేశపు పట్టణ పరిపాలన|పట్టణ స్థానిక సంస్థలు]] కలిగి ఉంటాయి. == ఇవి కూడా చూడండి == * [[రాజస్థాన్]] * [[రాజస్థాన్‌లో ఎన్నికలు]] * [[రాజస్థాన్ శాసనసభ]] * [[రాజస్థాన్‌లోని పట్టణ స్థానిక సంస్థల జాబితా]] * [[రాజస్థాన్ అడ్మినిస్ట్రేటివ్ సర్వీస్]] * [[రాజస్థాన్ తాలూకాల జాబితా]] == మూలాలు == {{మూలాలు}} == వెలుపలి లంకెలు == * {{official website|https://rajasthan.gov.in}} {{భారతదేశ రాష్ట్ర , కేంద్రపాలిత ప్రభుత్వాలు}} [[వర్గం:రాజస్థాన్ ప్రభుత్వం]] [[వర్గం:భారతదేశ రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు]] [[వర్గం:తరచూ నవీకరించవలసిన వ్యాసాలు]] tkcv21xg8s3vfhhza8nfx3qz87eh25d 0 414901 4907833 4645246 2026-07-18T13:22:15Z RATHOD SRAVAN 112600 /* సాహిత్య ప్రస్థానం */ 4907833 wikitext text/x-wiki {{సమాచారపెట్టె వ్యక్తి | name = డా. మెస్రం మనోహర్ | residence = పాత [[ఉట్నూరు]] [[ఆదిలాబాద్]], [[తెలంగాణ]] | other_names = | image = డా.మెస్రం_మనోహర్.jpg | imagesize = 200 px | caption = డా. మెస్రం మనోహర్ | birth_name = డా. మెస్రం మనోహర్ | birth_date ={{birth date and age|1964|09|02}} | birth_place = పాత [[ఉట్నూరు]] , [[ఉట్నూరు]] మండలం [[ ఆదిలాబాద్ జిల్లా|ఆదిలాబాద్ జిల్లా]], [[తెలంగాణ]] {{flagicon|భారతదేశం}} | native_place = పాత [[ఉట్నూరు]] | death_date = | death_place = | death_cause = | known = [[కవి]], [[రచయిత]], సాహితీకారుడు మోటివేషనల్ స్పీకర్ | occupation = బీఎడ్ కళాశాల రిటైర్డ్ ప్రిన్సిపల్ | networth = | title = | salary = | term = | predecessor = | successor = | party = | boards = | religion = | spouse = సుమన్ బాయి | partner = | children = | father = మెస్రం చిత్రు | mother = కిష్టాబాయి | website = | footnotes = | employer = | height = | weight = |signature = }} '''డాక్టర్ మెస్రం మనోహర్''' (జననం 1964 సెప్టెంబరు 2) [[తెలంగాణ]] రాష్ట్రం పర్ధన్ అదివాసీ తెగ కు చెందిన [[కవి]],[[రచయిత]], సాహితీ కారుడు, మోటివేషనల్ స్పీకర్, ఆంగ్ల అనువాదకుడు,[[ఉట్నూరు సాహితీ వేదిక]] వ్యవస్థాపకుడు,ఏజెన్సీ విద్యాధికారి, [[ఉట్నూరు]] బీఎడ్ కళాశాల ప్రిన్సిపాల్ గా పని చేసి రిటైర్డు అయ్యారు. <ref>{{Cite web|title=గిరిజన విద్యార్థులు శాస్త్రవేత్తలుగా ఎదగాలి|url=https://www.eenadu.net/telugu-news/districts/Adilabad-news/528/123006536|access-date=2024-06-14|website=EENADU|language=te}}</ref><ref>{{Cite web|title=::::  Welcome to utnoortribalbedcollege.com   :::: |url=https://www.utnoortribalbedcollege.com/|access-date=2024-06-14|website=www.utnoortribalbedcollege.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=Gondi - English - Telugu - Hindi Dictionary (PDF) @ PDF Room|url=https://pdfroom.com/books/gondi-english-telugu-hindi-dictionary/KRd6oEDogZp|access-date=2024-06-14|website=PDF Room|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/telangana/end-of-an-organic-relationship/article6766168.ece|title=End of an organic relationship?|date=2015-01-07|work=The Hindu|access-date=2024-06-14|issn=0971-751X}}</ref> ==జననం,విద్య== మెస్రం మనోహర్ 1964 సెప్టెంబరు 2న మెస్రం చిత్రు, కిష్టాబాయి దంపతులకు [[తెలంగాణ రాష్ట్రం]], [[ఆదిలాబాద్]] జిల్లా, పాత [[ఉట్నూరు]]లో జన్మించాడు.<ref>{{Cite web|last=Service|first=Express News|date=2021-02-12|title=Nagoba Jatara begins on a grand note|url=https://www.newindianexpress.com/telangana/2021/Feb/12/nagoba-jatara-begins-on-a-grand-note-2262948.html|access-date=2024-06-14|website=The New Indian Express|language=en}}</ref> [[ఉట్నూరు]] పట్టణంలో పదవ తరగతి, ఇంటర్ విద్య పూర్తి చేశాడు. [[ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం]] [[హైదరాబాదు]] సార్వత్రిక విద్య విధానం ద్వారా రాజనీతి శాస్త్రం, ఆంగ్లంల్లో ఎం.ఏ, యం.ఇ.డి పూర్తి చేశాడు. ఆ తర్వాత [[పొట్టి శ్రీ రాములు]] [[తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం]] [[వరంగల్]] లో పర్ధన్ గిరిజనుల [[సంస్కృతి]], సాహిత్యం అధ్యయనంలో పరిశోధన చేసి గౌరవ [[డాక్టరేట్]] అందుకున్నాడు. ==వ్యక్తిగత జీవితం== 1990 సంవత్సరంలో సుమన్ బాయితో మనోహర్ వివాహం జరిగింది. వారికి ఇద్దరు కుమారులు, ఇద్దరు కుమార్తెలు. ==ఉద్యోగం== 1983 లో పదవ తరగతి ఉత్తీర్ణులై, ఇంటర్మీడియట్ చదువుతున్న సమయంలో అప్పటి [[తెలుగుదేశం]] ప్రభుత్వం గిరిజన యువతి, యువకుల మనుగడ కోసం 1987లో సమగ్ర గిరిజన అభివృద్ధి సంస్థ [[ఉట్నూర్]] అధ్వర్యంలో ఏర్పాటు చేసిన స్పెషల్ టీచర్ పోస్టులో ప్రభుత్వ ఉద్యోగం పొందాడు. సెకండరి గ్రేడ్ టీచర్ గా 1987నుండి 2002 వరకు పనిచేసి, ఆ తర్వాత పదోన్నతి పొంది స్కూల్ అసిస్టెంట్ గా 2003 నుండి 2007 వరకు పనిచేశాడు. ఇతని సేవాలను గుర్తించిన ఐటీడీఎ అధికారులు [[ఉట్నూర్]] పిఇటిసిలో లెక్చరర్ గా పదోన్నతి కల్పించారు. అనంతరం 2009 నుండి 2012 వరకు గిరిజన అభివృద్ధి విద్య సంస్థలో [[సర్వ శిక్షా అభియాన్]] ప్రాథమిక విద్య ఒక ప్రతిష్ఠాత్మక కార్యక్రమంలో భాగంగా బాలబాలికలకు నాణ్యమైన ప్రాథమిక విద్యను పరిశీలించడానికి ప్రత్యేక అధికారిగా, [[ఆదిలాబాద్]] జిల్లా ఏజెన్సీ విద్యాధికారిగా నియమించారు. అంచెలంచెలుగా పదోన్నతి పొంది 2012 నుండి సమగ్ర గిరిజన అభివృద్ధి సంస్థ ఐటీడీఎ బీఏడ్ కళాశాల [[ఉట్నూర్]] ప్రిన్సిపల్ గా ప్రస్తుతం విధులు నిర్వర్తిస్తు అదనపు బాధ్యతలు ప్రస్తుతం సమగ్ర గిరిజన అభివృద్ధి సంస్థ [[ఉట్నూరు]] కార్యాలయంలో పివిటిజి ఏపీవో గా విధులు నిర్వర్తిస్తూ పదవీ విరమణ పొందారు. <ref>{{Cite web|title=డాక్టర్ మెస్రం మనోహర్ విద్య వేత్త ఆదివాసీ సమాజ మేధావులు వారి సేవా సౌజన్యంతో జిల్లా మెడి దుర్గు పటేల్ చేతుల మీదుగా MBBS సీటు సాధించిన ఆదివాసి బిడ్డ మెస్రం సాయి శ్రద్ధకి 61000/- రూపాయల ఆర్థిక సహాయం.|url=https://www.aimamedia.org/newsdetails.aspx?nid=343240|access-date=2025-01-04|website=aimamedia.org}}</ref>. == సాహిత్య ప్రస్థానం == 1.2002 సంవత్సరం లో [[గోండి]] [[సంస్కృతి]] పుస్తకం వ్రాయడం జరిగింది. [[గోండి]] [[సంస్కృతి]] సంప్రదాయాలకు సంబంధించిన విషయాలు తెల్పనైనది. 2.2003 లో [[తెలంగాణ]] రచయితల వేదిక [[ఆదిలాబాదు]] జిల్లా రచయితల మహాసభ [[తెలంగాణ]] సోయిలో "అంతరిస్తున్న గోండి సంస్కృతి కలవర పడుతున్న ఆదివాసులు వ్యాసం" 3.2005 ఆమ్ ఆద్మీ త్రైమాసిక హిందీ లో జాతీయ గిరిజన సాహిత్య<ref>{{Cite web|title=అడవి బిడ్డలకు.. గోండిలోనే బాలసాహిత్యం|url=https://www.eenadu.net/telugu-news/districts/adilabad-news/528/122207815|access-date=2025-01-04|website=EENADU|language=te}}</ref> సమ్మేళనం కేంద్ర సాహిత్య అకాడమి [[ఝార్ఖండ్]] ఏ దునియా పహాలే కిస్ తరహా కి థి పాల్గోని ప్రసంగించాడు. 4.2006 రీజినల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషన్ నేషనల్ కౌన్సిల్ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషన్ రీసెర్చ్ అండ్ ట్రైనింగ్ [[మైసూర్]] " మన ఆటలు వ్యాసం నాగోబా జాతర వ్యాసం. 5.2007 సంవత్సరం లో "ఇప్పాపూలు" అనే కథానిక వ్రాసి, అడవుల యొక్క ఆవశ్యకత ఇప్పపూలు సేకరించడానికి వెళ్ళినప్పుడు జరిగే సంఘటనలు తేల్పనైనది. 6.2012 జానపద గిరిజన విజ్ఞానం జాతీయ సదస్సు గోండి సంస్కృతి సాహిత్యం వ్యాసం" 7.2014 సంవత్సరం లో [[కేస్లాపూర్]] నాగోబా చరిత్ర (భీడి) మెస్రం వంశీయులు ఇలవేల్పు గురించి వ్రాశాడు<ref>{{Cite web|last=Today|first=Telangana|date=2024-02-11|title=Nagoba Jatara: Mesrams perform important rituals including Satheek puja|url=https://telanganatoday.com/nagoba-jatara-mesrams-perform-important-rituals-including-satheek-puja|access-date=2024-06-17|website=Telangana Today|language=en}}</ref>. 8.2015 ఆంధ్ర సారస్వత్త పరిషత్తు వారి అధ్వర్యంలో [[తెలంగాణ]] గిరిజన భాషా సాహిత్యాలు పర్ధన్ భాషా సాహిత్యాలు. 9.2016 నేటి ప్రపంచికరణలో [[తెలంగాణ]] [[భాష]] [[తెలుగు భాష]] - గిరిజన భాషలు అస్తిత్వం- [[శాతవాహన విశ్వవిద్యాలయం]] [[కరీంనగర్]] [[గోండి]], [[కొలామి భాష]]ల్లో విద్య భోధన సమస్యలు సవాళ్లు 10.2017 సంవత్సరములో పర్ధన్ గిరిజనులు [[సంస్కృతి]] సాహిత్యము పరిశోధన పుస్తకం గిరిజన సంక్షేమ శాఖ [[తెలంగాణ]] ప్రభుత్వం ద్వారా ప్రచురితమైనది. 11.2022 సంవత్సరంలో [[తెలంగాణ]] సారస్వత పరిషత్తు [[హైదరాబాదు]] [[ఆదిలాబాదు జిల్లా]] సమగ్ర స్వరూపం "పర్ధన్ కుల పంచాయతీ " "పర్ధానులు, [[గోండి]] [[సంస్కృతి]] వివిధ పరిశోధకుల అభిప్రాయాలు సారాంశం. ==గుర్తింపు== ==రచనలు== డా.మెస్రం మనోహర్ రాసిన పుస్తకాలు. # [[గోండి]] [[సంస్కృతి]] (2002) # [[ఇప్పపువ్వు లడ్డు|ఇప్పపువ్వు నవలా]] (2007) # [[నాగోబా జాతర - కేస్లాపూర్|కెస్లాపూర్ నాగోబా చరిత్ర ]] (2014) # పర్ ధాన్ గిరిజనుల సంస్కృతి సాహిత్యం(2017) మొదలగు పుస్తకాలను గిరిజన సంక్షేమ శాఖ హైదరాబాదు వారు ప్రచురించారు. == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:1964 జననాలు]] [[వర్గం:ఆదిలాబాదు జిల్లా వ్యక్తులు]] [[వర్గం:ఆదిలాబాదు జిల్లా రచయితలు]] [[వర్గం:ప్రభుత్వ ఉద్యోగులు]] [[వర్గం:ఆదివాసీ రచయితలు]] [[వర్గం:గోండి రచయితలు]] rclcrghs333tzll99xkuhfn0i0af9mb 4907835 4907833 2026-07-18T13:31:14Z RATHOD SRAVAN 112600 /* గుర్తింపు */ 4907835 wikitext text/x-wiki {{సమాచారపెట్టె వ్యక్తి | name = డా. మెస్రం మనోహర్ | residence = పాత [[ఉట్నూరు]] [[ఆదిలాబాద్]], [[తెలంగాణ]] | other_names = | image = డా.మెస్రం_మనోహర్.jpg | imagesize = 200 px | caption = డా. మెస్రం మనోహర్ | birth_name = డా. మెస్రం మనోహర్ | birth_date ={{birth date and age|1964|09|02}} | birth_place = పాత [[ఉట్నూరు]] , [[ఉట్నూరు]] మండలం [[ ఆదిలాబాద్ జిల్లా|ఆదిలాబాద్ జిల్లా]], [[తెలంగాణ]] {{flagicon|భారతదేశం}} | native_place = పాత [[ఉట్నూరు]] | death_date = | death_place = | death_cause = | known = [[కవి]], [[రచయిత]], సాహితీకారుడు మోటివేషనల్ స్పీకర్ | occupation = బీఎడ్ కళాశాల రిటైర్డ్ ప్రిన్సిపల్ | networth = | title = | salary = | term = | predecessor = | successor = | party = | boards = | religion = | spouse = సుమన్ బాయి | partner = | children = | father = మెస్రం చిత్రు | mother = కిష్టాబాయి | website = | footnotes = | employer = | height = | weight = |signature = }} '''డాక్టర్ మెస్రం మనోహర్''' (జననం 1964 సెప్టెంబరు 2) [[తెలంగాణ]] రాష్ట్రం పర్ధన్ అదివాసీ తెగ కు చెందిన [[కవి]],[[రచయిత]], సాహితీ కారుడు, మోటివేషనల్ స్పీకర్, ఆంగ్ల అనువాదకుడు,[[ఉట్నూరు సాహితీ వేదిక]] వ్యవస్థాపకుడు,ఏజెన్సీ విద్యాధికారి, [[ఉట్నూరు]] బీఎడ్ కళాశాల ప్రిన్సిపాల్ గా పని చేసి రిటైర్డు అయ్యారు. <ref>{{Cite web|title=గిరిజన విద్యార్థులు శాస్త్రవేత్తలుగా ఎదగాలి|url=https://www.eenadu.net/telugu-news/districts/Adilabad-news/528/123006536|access-date=2024-06-14|website=EENADU|language=te}}</ref><ref>{{Cite web|title=::::  Welcome to utnoortribalbedcollege.com   :::: |url=https://www.utnoortribalbedcollege.com/|access-date=2024-06-14|website=www.utnoortribalbedcollege.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=Gondi - English - Telugu - Hindi Dictionary (PDF) @ PDF Room|url=https://pdfroom.com/books/gondi-english-telugu-hindi-dictionary/KRd6oEDogZp|access-date=2024-06-14|website=PDF Room|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/telangana/end-of-an-organic-relationship/article6766168.ece|title=End of an organic relationship?|date=2015-01-07|work=The Hindu|access-date=2024-06-14|issn=0971-751X}}</ref> ==జననం,విద్య== మెస్రం మనోహర్ 1964 సెప్టెంబరు 2న మెస్రం చిత్రు, కిష్టాబాయి దంపతులకు [[తెలంగాణ రాష్ట్రం]], [[ఆదిలాబాద్]] జిల్లా, పాత [[ఉట్నూరు]]లో జన్మించాడు.<ref>{{Cite web|last=Service|first=Express News|date=2021-02-12|title=Nagoba Jatara begins on a grand note|url=https://www.newindianexpress.com/telangana/2021/Feb/12/nagoba-jatara-begins-on-a-grand-note-2262948.html|access-date=2024-06-14|website=The New Indian Express|language=en}}</ref> [[ఉట్నూరు]] పట్టణంలో పదవ తరగతి, ఇంటర్ విద్య పూర్తి చేశాడు. [[ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం]] [[హైదరాబాదు]] సార్వత్రిక విద్య విధానం ద్వారా రాజనీతి శాస్త్రం, ఆంగ్లంల్లో ఎం.ఏ, యం.ఇ.డి పూర్తి చేశాడు. ఆ తర్వాత [[పొట్టి శ్రీ రాములు]] [[తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం]] [[వరంగల్]] లో పర్ధన్ గిరిజనుల [[సంస్కృతి]], సాహిత్యం అధ్యయనంలో పరిశోధన చేసి గౌరవ [[డాక్టరేట్]] అందుకున్నాడు. ==వ్యక్తిగత జీవితం== 1990 సంవత్సరంలో సుమన్ బాయితో మనోహర్ వివాహం జరిగింది. వారికి ఇద్దరు కుమారులు, ఇద్దరు కుమార్తెలు. ==ఉద్యోగం== 1983 లో పదవ తరగతి ఉత్తీర్ణులై, ఇంటర్మీడియట్ చదువుతున్న సమయంలో అప్పటి [[తెలుగుదేశం]] ప్రభుత్వం గిరిజన యువతి, యువకుల మనుగడ కోసం 1987లో సమగ్ర గిరిజన అభివృద్ధి సంస్థ [[ఉట్నూర్]] అధ్వర్యంలో ఏర్పాటు చేసిన స్పెషల్ టీచర్ పోస్టులో ప్రభుత్వ ఉద్యోగం పొందాడు. సెకండరి గ్రేడ్ టీచర్ గా 1987నుండి 2002 వరకు పనిచేసి, ఆ తర్వాత పదోన్నతి పొంది స్కూల్ అసిస్టెంట్ గా 2003 నుండి 2007 వరకు పనిచేశాడు. ఇతని సేవాలను గుర్తించిన ఐటీడీఎ అధికారులు [[ఉట్నూర్]] పిఇటిసిలో లెక్చరర్ గా పదోన్నతి కల్పించారు. అనంతరం 2009 నుండి 2012 వరకు గిరిజన అభివృద్ధి విద్య సంస్థలో [[సర్వ శిక్షా అభియాన్]] ప్రాథమిక విద్య ఒక ప్రతిష్ఠాత్మక కార్యక్రమంలో భాగంగా బాలబాలికలకు నాణ్యమైన ప్రాథమిక విద్యను పరిశీలించడానికి ప్రత్యేక అధికారిగా, [[ఆదిలాబాద్]] జిల్లా ఏజెన్సీ విద్యాధికారిగా నియమించారు. అంచెలంచెలుగా పదోన్నతి పొంది 2012 నుండి సమగ్ర గిరిజన అభివృద్ధి సంస్థ ఐటీడీఎ బీఏడ్ కళాశాల [[ఉట్నూర్]] ప్రిన్సిపల్ గా ప్రస్తుతం విధులు నిర్వర్తిస్తు అదనపు బాధ్యతలు ప్రస్తుతం సమగ్ర గిరిజన అభివృద్ధి సంస్థ [[ఉట్నూరు]] కార్యాలయంలో పివిటిజి ఏపీవో గా విధులు నిర్వర్తిస్తూ పదవీ విరమణ పొందారు. <ref>{{Cite web|title=డాక్టర్ మెస్రం మనోహర్ విద్య వేత్త ఆదివాసీ సమాజ మేధావులు వారి సేవా సౌజన్యంతో జిల్లా మెడి దుర్గు పటేల్ చేతుల మీదుగా MBBS సీటు సాధించిన ఆదివాసి బిడ్డ మెస్రం సాయి శ్రద్ధకి 61000/- రూపాయల ఆర్థిక సహాయం.|url=https://www.aimamedia.org/newsdetails.aspx?nid=343240|access-date=2025-01-04|website=aimamedia.org}}</ref>. == సాహిత్య ప్రస్థానం == 1.2002 సంవత్సరం లో [[గోండి]] [[సంస్కృతి]] పుస్తకం వ్రాయడం జరిగింది. [[గోండి]] [[సంస్కృతి]] సంప్రదాయాలకు సంబంధించిన విషయాలు తెల్పనైనది. 2.2003 లో [[తెలంగాణ]] రచయితల వేదిక [[ఆదిలాబాదు]] జిల్లా రచయితల మహాసభ [[తెలంగాణ]] సోయిలో "అంతరిస్తున్న గోండి సంస్కృతి కలవర పడుతున్న ఆదివాసులు వ్యాసం" 3.2005 ఆమ్ ఆద్మీ త్రైమాసిక హిందీ లో జాతీయ గిరిజన సాహిత్య<ref>{{Cite web|title=అడవి బిడ్డలకు.. గోండిలోనే బాలసాహిత్యం|url=https://www.eenadu.net/telugu-news/districts/adilabad-news/528/122207815|access-date=2025-01-04|website=EENADU|language=te}}</ref> సమ్మేళనం కేంద్ర సాహిత్య అకాడమి [[ఝార్ఖండ్]] ఏ దునియా పహాలే కిస్ తరహా కి థి పాల్గోని ప్రసంగించాడు. 4.2006 రీజినల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషన్ నేషనల్ కౌన్సిల్ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషన్ రీసెర్చ్ అండ్ ట్రైనింగ్ [[మైసూర్]] " మన ఆటలు వ్యాసం నాగోబా జాతర వ్యాసం. 5.2007 సంవత్సరం లో "ఇప్పాపూలు" అనే కథానిక వ్రాసి, అడవుల యొక్క ఆవశ్యకత ఇప్పపూలు సేకరించడానికి వెళ్ళినప్పుడు జరిగే సంఘటనలు తేల్పనైనది. 6.2012 జానపద గిరిజన విజ్ఞానం జాతీయ సదస్సు గోండి సంస్కృతి సాహిత్యం వ్యాసం" 7.2014 సంవత్సరం లో [[కేస్లాపూర్]] నాగోబా చరిత్ర (భీడి) మెస్రం వంశీయులు ఇలవేల్పు గురించి వ్రాశాడు<ref>{{Cite web|last=Today|first=Telangana|date=2024-02-11|title=Nagoba Jatara: Mesrams perform important rituals including Satheek puja|url=https://telanganatoday.com/nagoba-jatara-mesrams-perform-important-rituals-including-satheek-puja|access-date=2024-06-17|website=Telangana Today|language=en}}</ref>. 8.2015 ఆంధ్ర సారస్వత్త పరిషత్తు వారి అధ్వర్యంలో [[తెలంగాణ]] గిరిజన భాషా సాహిత్యాలు పర్ధన్ భాషా సాహిత్యాలు. 9.2016 నేటి ప్రపంచికరణలో [[తెలంగాణ]] [[భాష]] [[తెలుగు భాష]] - గిరిజన భాషలు అస్తిత్వం- [[శాతవాహన విశ్వవిద్యాలయం]] [[కరీంనగర్]] [[గోండి]], [[కొలామి భాష]]ల్లో విద్య భోధన సమస్యలు సవాళ్లు 10.2017 సంవత్సరములో పర్ధన్ గిరిజనులు [[సంస్కృతి]] సాహిత్యము పరిశోధన పుస్తకం గిరిజన సంక్షేమ శాఖ [[తెలంగాణ]] ప్రభుత్వం ద్వారా ప్రచురితమైనది. 11.2022 సంవత్సరంలో [[తెలంగాణ]] సారస్వత పరిషత్తు [[హైదరాబాదు]] [[ఆదిలాబాదు జిల్లా]] సమగ్ర స్వరూపం "పర్ధన్ కుల పంచాయతీ " "పర్ధానులు, [[గోండి]] [[సంస్కృతి]] వివిధ పరిశోధకుల అభిప్రాయాలు సారాంశం. ==గుర్తింపు== మెస్రం మనోహర్ రాసిన పర్ధన్ గిరిజనులు సంస్కృతి సాహిత్యము పరిశోధన పుస్తకం నుండి పర్ధాన్‌ గిరిజనుల సాహిత్యం సంస్కృతి అనే పాఠాన్ని ఇంటర్మీడియట్ ప్రథమ సంవత్సరం తెలుగు పుస్తకం చేర్చిడం పట్ల ఒక ఆదివాసీ కవికి గౌరవం లభించింది. ==రచనలు== డా.మెస్రం మనోహర్ రాసిన పుస్తకాలు. # [[గోండి]] [[సంస్కృతి]] (2002) # [[ఇప్పపువ్వు లడ్డు|ఇప్పపువ్వు నవలా]] (2007) # [[నాగోబా జాతర - కేస్లాపూర్|కెస్లాపూర్ నాగోబా చరిత్ర ]] (2014) # పర్ ధాన్ గిరిజనుల సంస్కృతి సాహిత్యం(2017) మొదలగు పుస్తకాలను గిరిజన సంక్షేమ శాఖ హైదరాబాదు వారు ప్రచురించారు. == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:1964 జననాలు]] [[వర్గం:ఆదిలాబాదు జిల్లా వ్యక్తులు]] [[వర్గం:ఆదిలాబాదు జిల్లా రచయితలు]] [[వర్గం:ప్రభుత్వ ఉద్యోగులు]] [[వర్గం:ఆదివాసీ రచయితలు]] [[వర్గం:గోండి రచయితలు]] e0hbf8dyh4p6p787ixrptv7z0oghmwc 4907836 4907835 2026-07-18T13:32:11Z RATHOD SRAVAN 112600 /* గుర్తింపు */ 4907836 wikitext text/x-wiki {{సమాచారపెట్టె వ్యక్తి | name = డా. మెస్రం మనోహర్ | residence = పాత [[ఉట్నూరు]] [[ఆదిలాబాద్]], [[తెలంగాణ]] | other_names = | image = డా.మెస్రం_మనోహర్.jpg | imagesize = 200 px | caption = డా. మెస్రం మనోహర్ | birth_name = డా. మెస్రం మనోహర్ | birth_date ={{birth date and age|1964|09|02}} | birth_place = పాత [[ఉట్నూరు]] , [[ఉట్నూరు]] మండలం [[ ఆదిలాబాద్ జిల్లా|ఆదిలాబాద్ జిల్లా]], [[తెలంగాణ]] {{flagicon|భారతదేశం}} | native_place = పాత [[ఉట్నూరు]] | death_date = | death_place = | death_cause = | known = [[కవి]], [[రచయిత]], సాహితీకారుడు మోటివేషనల్ స్పీకర్ | occupation = బీఎడ్ కళాశాల రిటైర్డ్ ప్రిన్సిపల్ | networth = | title = | salary = | term = | predecessor = | successor = | party = | boards = | religion = | spouse = సుమన్ బాయి | partner = | children = | father = మెస్రం చిత్రు | mother = కిష్టాబాయి | website = | footnotes = | employer = | height = | weight = |signature = }} '''డాక్టర్ మెస్రం మనోహర్''' (జననం 1964 సెప్టెంబరు 2) [[తెలంగాణ]] రాష్ట్రం పర్ధన్ అదివాసీ తెగ కు చెందిన [[కవి]],[[రచయిత]], సాహితీ కారుడు, మోటివేషనల్ స్పీకర్, ఆంగ్ల అనువాదకుడు,[[ఉట్నూరు సాహితీ వేదిక]] వ్యవస్థాపకుడు,ఏజెన్సీ విద్యాధికారి, [[ఉట్నూరు]] బీఎడ్ కళాశాల ప్రిన్సిపాల్ గా పని చేసి రిటైర్డు అయ్యారు. <ref>{{Cite web|title=గిరిజన విద్యార్థులు శాస్త్రవేత్తలుగా ఎదగాలి|url=https://www.eenadu.net/telugu-news/districts/Adilabad-news/528/123006536|access-date=2024-06-14|website=EENADU|language=te}}</ref><ref>{{Cite web|title=::::  Welcome to utnoortribalbedcollege.com   :::: |url=https://www.utnoortribalbedcollege.com/|access-date=2024-06-14|website=www.utnoortribalbedcollege.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=Gondi - English - Telugu - Hindi Dictionary (PDF) @ PDF Room|url=https://pdfroom.com/books/gondi-english-telugu-hindi-dictionary/KRd6oEDogZp|access-date=2024-06-14|website=PDF Room|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/telangana/end-of-an-organic-relationship/article6766168.ece|title=End of an organic relationship?|date=2015-01-07|work=The Hindu|access-date=2024-06-14|issn=0971-751X}}</ref> ==జననం,విద్య== మెస్రం మనోహర్ 1964 సెప్టెంబరు 2న మెస్రం చిత్రు, కిష్టాబాయి దంపతులకు [[తెలంగాణ రాష్ట్రం]], [[ఆదిలాబాద్]] జిల్లా, పాత [[ఉట్నూరు]]లో జన్మించాడు.<ref>{{Cite web|last=Service|first=Express News|date=2021-02-12|title=Nagoba Jatara begins on a grand note|url=https://www.newindianexpress.com/telangana/2021/Feb/12/nagoba-jatara-begins-on-a-grand-note-2262948.html|access-date=2024-06-14|website=The New Indian Express|language=en}}</ref> [[ఉట్నూరు]] పట్టణంలో పదవ తరగతి, ఇంటర్ విద్య పూర్తి చేశాడు. [[ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం]] [[హైదరాబాదు]] సార్వత్రిక విద్య విధానం ద్వారా రాజనీతి శాస్త్రం, ఆంగ్లంల్లో ఎం.ఏ, యం.ఇ.డి పూర్తి చేశాడు. ఆ తర్వాత [[పొట్టి శ్రీ రాములు]] [[తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం]] [[వరంగల్]] లో పర్ధన్ గిరిజనుల [[సంస్కృతి]], సాహిత్యం అధ్యయనంలో పరిశోధన చేసి గౌరవ [[డాక్టరేట్]] అందుకున్నాడు. ==వ్యక్తిగత జీవితం== 1990 సంవత్సరంలో సుమన్ బాయితో మనోహర్ వివాహం జరిగింది. వారికి ఇద్దరు కుమారులు, ఇద్దరు కుమార్తెలు. ==ఉద్యోగం== 1983 లో పదవ తరగతి ఉత్తీర్ణులై, ఇంటర్మీడియట్ చదువుతున్న సమయంలో అప్పటి [[తెలుగుదేశం]] ప్రభుత్వం గిరిజన యువతి, యువకుల మనుగడ కోసం 1987లో సమగ్ర గిరిజన అభివృద్ధి సంస్థ [[ఉట్నూర్]] అధ్వర్యంలో ఏర్పాటు చేసిన స్పెషల్ టీచర్ పోస్టులో ప్రభుత్వ ఉద్యోగం పొందాడు. సెకండరి గ్రేడ్ టీచర్ గా 1987నుండి 2002 వరకు పనిచేసి, ఆ తర్వాత పదోన్నతి పొంది స్కూల్ అసిస్టెంట్ గా 2003 నుండి 2007 వరకు పనిచేశాడు. ఇతని సేవాలను గుర్తించిన ఐటీడీఎ అధికారులు [[ఉట్నూర్]] పిఇటిసిలో లెక్చరర్ గా పదోన్నతి కల్పించారు. అనంతరం 2009 నుండి 2012 వరకు గిరిజన అభివృద్ధి విద్య సంస్థలో [[సర్వ శిక్షా అభియాన్]] ప్రాథమిక విద్య ఒక ప్రతిష్ఠాత్మక కార్యక్రమంలో భాగంగా బాలబాలికలకు నాణ్యమైన ప్రాథమిక విద్యను పరిశీలించడానికి ప్రత్యేక అధికారిగా, [[ఆదిలాబాద్]] జిల్లా ఏజెన్సీ విద్యాధికారిగా నియమించారు. అంచెలంచెలుగా పదోన్నతి పొంది 2012 నుండి సమగ్ర గిరిజన అభివృద్ధి సంస్థ ఐటీడీఎ బీఏడ్ కళాశాల [[ఉట్నూర్]] ప్రిన్సిపల్ గా ప్రస్తుతం విధులు నిర్వర్తిస్తు అదనపు బాధ్యతలు ప్రస్తుతం సమగ్ర గిరిజన అభివృద్ధి సంస్థ [[ఉట్నూరు]] కార్యాలయంలో పివిటిజి ఏపీవో గా విధులు నిర్వర్తిస్తూ పదవీ విరమణ పొందారు. <ref>{{Cite web|title=డాక్టర్ మెస్రం మనోహర్ విద్య వేత్త ఆదివాసీ సమాజ మేధావులు వారి సేవా సౌజన్యంతో జిల్లా మెడి దుర్గు పటేల్ చేతుల మీదుగా MBBS సీటు సాధించిన ఆదివాసి బిడ్డ మెస్రం సాయి శ్రద్ధకి 61000/- రూపాయల ఆర్థిక సహాయం.|url=https://www.aimamedia.org/newsdetails.aspx?nid=343240|access-date=2025-01-04|website=aimamedia.org}}</ref>. == సాహిత్య ప్రస్థానం == 1.2002 సంవత్సరం లో [[గోండి]] [[సంస్కృతి]] పుస్తకం వ్రాయడం జరిగింది. [[గోండి]] [[సంస్కృతి]] సంప్రదాయాలకు సంబంధించిన విషయాలు తెల్పనైనది. 2.2003 లో [[తెలంగాణ]] రచయితల వేదిక [[ఆదిలాబాదు]] జిల్లా రచయితల మహాసభ [[తెలంగాణ]] సోయిలో "అంతరిస్తున్న గోండి సంస్కృతి కలవర పడుతున్న ఆదివాసులు వ్యాసం" 3.2005 ఆమ్ ఆద్మీ త్రైమాసిక హిందీ లో జాతీయ గిరిజన సాహిత్య<ref>{{Cite web|title=అడవి బిడ్డలకు.. గోండిలోనే బాలసాహిత్యం|url=https://www.eenadu.net/telugu-news/districts/adilabad-news/528/122207815|access-date=2025-01-04|website=EENADU|language=te}}</ref> సమ్మేళనం కేంద్ర సాహిత్య అకాడమి [[ఝార్ఖండ్]] ఏ దునియా పహాలే కిస్ తరహా కి థి పాల్గోని ప్రసంగించాడు. 4.2006 రీజినల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషన్ నేషనల్ కౌన్సిల్ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషన్ రీసెర్చ్ అండ్ ట్రైనింగ్ [[మైసూర్]] " మన ఆటలు వ్యాసం నాగోబా జాతర వ్యాసం. 5.2007 సంవత్సరం లో "ఇప్పాపూలు" అనే కథానిక వ్రాసి, అడవుల యొక్క ఆవశ్యకత ఇప్పపూలు సేకరించడానికి వెళ్ళినప్పుడు జరిగే సంఘటనలు తేల్పనైనది. 6.2012 జానపద గిరిజన విజ్ఞానం జాతీయ సదస్సు గోండి సంస్కృతి సాహిత్యం వ్యాసం" 7.2014 సంవత్సరం లో [[కేస్లాపూర్]] నాగోబా చరిత్ర (భీడి) మెస్రం వంశీయులు ఇలవేల్పు గురించి వ్రాశాడు<ref>{{Cite web|last=Today|first=Telangana|date=2024-02-11|title=Nagoba Jatara: Mesrams perform important rituals including Satheek puja|url=https://telanganatoday.com/nagoba-jatara-mesrams-perform-important-rituals-including-satheek-puja|access-date=2024-06-17|website=Telangana Today|language=en}}</ref>. 8.2015 ఆంధ్ర సారస్వత్త పరిషత్తు వారి అధ్వర్యంలో [[తెలంగాణ]] గిరిజన భాషా సాహిత్యాలు పర్ధన్ భాషా సాహిత్యాలు. 9.2016 నేటి ప్రపంచికరణలో [[తెలంగాణ]] [[భాష]] [[తెలుగు భాష]] - గిరిజన భాషలు అస్తిత్వం- [[శాతవాహన విశ్వవిద్యాలయం]] [[కరీంనగర్]] [[గోండి]], [[కొలామి భాష]]ల్లో విద్య భోధన సమస్యలు సవాళ్లు 10.2017 సంవత్సరములో పర్ధన్ గిరిజనులు [[సంస్కృతి]] సాహిత్యము పరిశోధన పుస్తకం గిరిజన సంక్షేమ శాఖ [[తెలంగాణ]] ప్రభుత్వం ద్వారా ప్రచురితమైనది. 11.2022 సంవత్సరంలో [[తెలంగాణ]] సారస్వత పరిషత్తు [[హైదరాబాదు]] [[ఆదిలాబాదు జిల్లా]] సమగ్ర స్వరూపం "పర్ధన్ కుల పంచాయతీ " "పర్ధానులు, [[గోండి]] [[సంస్కృతి]] వివిధ పరిశోధకుల అభిప్రాయాలు సారాంశం. ==గుర్తింపు== మెస్రం మనోహర్ రాసిన పర్ధన్ గిరిజనులు సంస్కృతి సాహిత్యము పరిశోధన పుస్తకం నుండి పర్ధాన్‌ గిరిజనుల సాహిత్యం సంస్కృతి అనే పాఠాన్ని ఇంటర్మీడియట్ ప్రథమ సంవత్సరం తెలుగు పుస్తకంలో చేర్చిడం పట్ల ఒక ఆదివాసీ కవికి గౌరవం లభించింది. ==రచనలు== డా.మెస్రం మనోహర్ రాసిన పుస్తకాలు. # [[గోండి]] [[సంస్కృతి]] (2002) # [[ఇప్పపువ్వు లడ్డు|ఇప్పపువ్వు నవలా]] (2007) # [[నాగోబా జాతర - కేస్లాపూర్|కెస్లాపూర్ నాగోబా చరిత్ర ]] (2014) # పర్ ధాన్ గిరిజనుల సంస్కృతి సాహిత్యం(2017) మొదలగు పుస్తకాలను గిరిజన సంక్షేమ శాఖ హైదరాబాదు వారు ప్రచురించారు. == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:1964 జననాలు]] [[వర్గం:ఆదిలాబాదు జిల్లా వ్యక్తులు]] [[వర్గం:ఆదిలాబాదు జిల్లా రచయితలు]] [[వర్గం:ప్రభుత్వ ఉద్యోగులు]] [[వర్గం:ఆదివాసీ రచయితలు]] [[వర్గం:గోండి రచయితలు]] t74w6ack35o40uqwmjh51gwemfoca5y 4907857 4907836 2026-07-18T15:47:18Z RATHOD SRAVAN 112600 /* గుర్తింపు */ 4907857 wikitext text/x-wiki {{సమాచారపెట్టె వ్యక్తి | name = డా. మెస్రం మనోహర్ | residence = పాత [[ఉట్నూరు]] [[ఆదిలాబాద్]], [[తెలంగాణ]] | other_names = | image = డా.మెస్రం_మనోహర్.jpg | imagesize = 200 px | caption = డా. మెస్రం మనోహర్ | birth_name = డా. మెస్రం మనోహర్ | birth_date ={{birth date and age|1964|09|02}} | birth_place = పాత [[ఉట్నూరు]] , [[ఉట్నూరు]] మండలం [[ ఆదిలాబాద్ జిల్లా|ఆదిలాబాద్ జిల్లా]], [[తెలంగాణ]] {{flagicon|భారతదేశం}} | native_place = పాత [[ఉట్నూరు]] | death_date = | death_place = | death_cause = | known = [[కవి]], [[రచయిత]], సాహితీకారుడు మోటివేషనల్ స్పీకర్ | occupation = బీఎడ్ కళాశాల రిటైర్డ్ ప్రిన్సిపల్ | networth = | title = | salary = | term = | predecessor = | successor = | party = | boards = | religion = | spouse = సుమన్ బాయి | partner = | children = | father = మెస్రం చిత్రు | mother = కిష్టాబాయి | website = | footnotes = | employer = | height = | weight = |signature = }} '''డాక్టర్ మెస్రం మనోహర్''' (జననం 1964 సెప్టెంబరు 2) [[తెలంగాణ]] రాష్ట్రం పర్ధన్ అదివాసీ తెగ కు చెందిన [[కవి]],[[రచయిత]], సాహితీ కారుడు, మోటివేషనల్ స్పీకర్, ఆంగ్ల అనువాదకుడు,[[ఉట్నూరు సాహితీ వేదిక]] వ్యవస్థాపకుడు,ఏజెన్సీ విద్యాధికారి, [[ఉట్నూరు]] బీఎడ్ కళాశాల ప్రిన్సిపాల్ గా పని చేసి రిటైర్డు అయ్యారు. <ref>{{Cite web|title=గిరిజన విద్యార్థులు శాస్త్రవేత్తలుగా ఎదగాలి|url=https://www.eenadu.net/telugu-news/districts/Adilabad-news/528/123006536|access-date=2024-06-14|website=EENADU|language=te}}</ref><ref>{{Cite web|title=::::  Welcome to utnoortribalbedcollege.com   :::: |url=https://www.utnoortribalbedcollege.com/|access-date=2024-06-14|website=www.utnoortribalbedcollege.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=Gondi - English - Telugu - Hindi Dictionary (PDF) @ PDF Room|url=https://pdfroom.com/books/gondi-english-telugu-hindi-dictionary/KRd6oEDogZp|access-date=2024-06-14|website=PDF Room|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/telangana/end-of-an-organic-relationship/article6766168.ece|title=End of an organic relationship?|date=2015-01-07|work=The Hindu|access-date=2024-06-14|issn=0971-751X}}</ref> ==జననం,విద్య== మెస్రం మనోహర్ 1964 సెప్టెంబరు 2న మెస్రం చిత్రు, కిష్టాబాయి దంపతులకు [[తెలంగాణ రాష్ట్రం]], [[ఆదిలాబాద్]] జిల్లా, పాత [[ఉట్నూరు]]లో జన్మించాడు.<ref>{{Cite web|last=Service|first=Express News|date=2021-02-12|title=Nagoba Jatara begins on a grand note|url=https://www.newindianexpress.com/telangana/2021/Feb/12/nagoba-jatara-begins-on-a-grand-note-2262948.html|access-date=2024-06-14|website=The New Indian Express|language=en}}</ref> [[ఉట్నూరు]] పట్టణంలో పదవ తరగతి, ఇంటర్ విద్య పూర్తి చేశాడు. [[ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం]] [[హైదరాబాదు]] సార్వత్రిక విద్య విధానం ద్వారా రాజనీతి శాస్త్రం, ఆంగ్లంల్లో ఎం.ఏ, యం.ఇ.డి పూర్తి చేశాడు. ఆ తర్వాత [[పొట్టి శ్రీ రాములు]] [[తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం]] [[వరంగల్]] లో పర్ధన్ గిరిజనుల [[సంస్కృతి]], సాహిత్యం అధ్యయనంలో పరిశోధన చేసి గౌరవ [[డాక్టరేట్]] అందుకున్నాడు. ==వ్యక్తిగత జీవితం== 1990 సంవత్సరంలో సుమన్ బాయితో మనోహర్ వివాహం జరిగింది. వారికి ఇద్దరు కుమారులు, ఇద్దరు కుమార్తెలు. ==ఉద్యోగం== 1983 లో పదవ తరగతి ఉత్తీర్ణులై, ఇంటర్మీడియట్ చదువుతున్న సమయంలో అప్పటి [[తెలుగుదేశం]] ప్రభుత్వం గిరిజన యువతి, యువకుల మనుగడ కోసం 1987లో సమగ్ర గిరిజన అభివృద్ధి సంస్థ [[ఉట్నూర్]] అధ్వర్యంలో ఏర్పాటు చేసిన స్పెషల్ టీచర్ పోస్టులో ప్రభుత్వ ఉద్యోగం పొందాడు. సెకండరి గ్రేడ్ టీచర్ గా 1987నుండి 2002 వరకు పనిచేసి, ఆ తర్వాత పదోన్నతి పొంది స్కూల్ అసిస్టెంట్ గా 2003 నుండి 2007 వరకు పనిచేశాడు. ఇతని సేవాలను గుర్తించిన ఐటీడీఎ అధికారులు [[ఉట్నూర్]] పిఇటిసిలో లెక్చరర్ గా పదోన్నతి కల్పించారు. అనంతరం 2009 నుండి 2012 వరకు గిరిజన అభివృద్ధి విద్య సంస్థలో [[సర్వ శిక్షా అభియాన్]] ప్రాథమిక విద్య ఒక ప్రతిష్ఠాత్మక కార్యక్రమంలో భాగంగా బాలబాలికలకు నాణ్యమైన ప్రాథమిక విద్యను పరిశీలించడానికి ప్రత్యేక అధికారిగా, [[ఆదిలాబాద్]] జిల్లా ఏజెన్సీ విద్యాధికారిగా నియమించారు. అంచెలంచెలుగా పదోన్నతి పొంది 2012 నుండి సమగ్ర గిరిజన అభివృద్ధి సంస్థ ఐటీడీఎ బీఏడ్ కళాశాల [[ఉట్నూర్]] ప్రిన్సిపల్ గా ప్రస్తుతం విధులు నిర్వర్తిస్తు అదనపు బాధ్యతలు ప్రస్తుతం సమగ్ర గిరిజన అభివృద్ధి సంస్థ [[ఉట్నూరు]] కార్యాలయంలో పివిటిజి ఏపీవో గా విధులు నిర్వర్తిస్తూ పదవీ విరమణ పొందారు. <ref>{{Cite web|title=డాక్టర్ మెస్రం మనోహర్ విద్య వేత్త ఆదివాసీ సమాజ మేధావులు వారి సేవా సౌజన్యంతో జిల్లా మెడి దుర్గు పటేల్ చేతుల మీదుగా MBBS సీటు సాధించిన ఆదివాసి బిడ్డ మెస్రం సాయి శ్రద్ధకి 61000/- రూపాయల ఆర్థిక సహాయం.|url=https://www.aimamedia.org/newsdetails.aspx?nid=343240|access-date=2025-01-04|website=aimamedia.org}}</ref>. == సాహిత్య ప్రస్థానం == 1.2002 సంవత్సరం లో [[గోండి]] [[సంస్కృతి]] పుస్తకం వ్రాయడం జరిగింది. [[గోండి]] [[సంస్కృతి]] సంప్రదాయాలకు సంబంధించిన విషయాలు తెల్పనైనది. 2.2003 లో [[తెలంగాణ]] రచయితల వేదిక [[ఆదిలాబాదు]] జిల్లా రచయితల మహాసభ [[తెలంగాణ]] సోయిలో "అంతరిస్తున్న గోండి సంస్కృతి కలవర పడుతున్న ఆదివాసులు వ్యాసం" 3.2005 ఆమ్ ఆద్మీ త్రైమాసిక హిందీ లో జాతీయ గిరిజన సాహిత్య<ref>{{Cite web|title=అడవి బిడ్డలకు.. గోండిలోనే బాలసాహిత్యం|url=https://www.eenadu.net/telugu-news/districts/adilabad-news/528/122207815|access-date=2025-01-04|website=EENADU|language=te}}</ref> సమ్మేళనం కేంద్ర సాహిత్య అకాడమి [[ఝార్ఖండ్]] ఏ దునియా పహాలే కిస్ తరహా కి థి పాల్గోని ప్రసంగించాడు. 4.2006 రీజినల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషన్ నేషనల్ కౌన్సిల్ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషన్ రీసెర్చ్ అండ్ ట్రైనింగ్ [[మైసూర్]] " మన ఆటలు వ్యాసం నాగోబా జాతర వ్యాసం. 5.2007 సంవత్సరం లో "ఇప్పాపూలు" అనే కథానిక వ్రాసి, అడవుల యొక్క ఆవశ్యకత ఇప్పపూలు సేకరించడానికి వెళ్ళినప్పుడు జరిగే సంఘటనలు తేల్పనైనది. 6.2012 జానపద గిరిజన విజ్ఞానం జాతీయ సదస్సు గోండి సంస్కృతి సాహిత్యం వ్యాసం" 7.2014 సంవత్సరం లో [[కేస్లాపూర్]] నాగోబా చరిత్ర (భీడి) మెస్రం వంశీయులు ఇలవేల్పు గురించి వ్రాశాడు<ref>{{Cite web|last=Today|first=Telangana|date=2024-02-11|title=Nagoba Jatara: Mesrams perform important rituals including Satheek puja|url=https://telanganatoday.com/nagoba-jatara-mesrams-perform-important-rituals-including-satheek-puja|access-date=2024-06-17|website=Telangana Today|language=en}}</ref>. 8.2015 ఆంధ్ర సారస్వత్త పరిషత్తు వారి అధ్వర్యంలో [[తెలంగాణ]] గిరిజన భాషా సాహిత్యాలు పర్ధన్ భాషా సాహిత్యాలు. 9.2016 నేటి ప్రపంచికరణలో [[తెలంగాణ]] [[భాష]] [[తెలుగు భాష]] - గిరిజన భాషలు అస్తిత్వం- [[శాతవాహన విశ్వవిద్యాలయం]] [[కరీంనగర్]] [[గోండి]], [[కొలామి భాష]]ల్లో విద్య భోధన సమస్యలు సవాళ్లు 10.2017 సంవత్సరములో పర్ధన్ గిరిజనులు [[సంస్కృతి]] సాహిత్యము పరిశోధన పుస్తకం గిరిజన సంక్షేమ శాఖ [[తెలంగాణ]] ప్రభుత్వం ద్వారా ప్రచురితమైనది. 11.2022 సంవత్సరంలో [[తెలంగాణ]] సారస్వత పరిషత్తు [[హైదరాబాదు]] [[ఆదిలాబాదు జిల్లా]] సమగ్ర స్వరూపం "పర్ధన్ కుల పంచాయతీ " "పర్ధానులు, [[గోండి]] [[సంస్కృతి]] వివిధ పరిశోధకుల అభిప్రాయాలు సారాంశం. ==గుర్తింపు== మెస్రం మనోహర్ రాసిన పర్ ధాన్ గిరిజనులు సంస్కృతి సాహిత్యం అనే పరిశోధన గ్రంథం నుండి పర్ ధాన్ సంస్కృతి -విశేషాంశాలు అనే పాఠాన్ని ఇంటర్మీడియట్ ప్రథమ సంవత్సరం తెలుగు పుస్తకంలో చేర్చిడం పట్ల ఒక ఆదివాసి కవికి, ఉట్నూర్ సాహితీ వేదిక కు గౌరవం దక్కింది. ==రచనలు== డా.మెస్రం మనోహర్ రాసిన పుస్తకాలు. # [[గోండి]] [[సంస్కృతి]] (2002) # [[ఇప్పపువ్వు లడ్డు|ఇప్పపువ్వు నవలా]] (2007) # [[నాగోబా జాతర - కేస్లాపూర్|కెస్లాపూర్ నాగోబా చరిత్ర ]] (2014) # పర్ ధాన్ గిరిజనుల సంస్కృతి సాహిత్యం(2017) మొదలగు పుస్తకాలను గిరిజన సంక్షేమ శాఖ హైదరాబాదు వారు ప్రచురించారు. == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:1964 జననాలు]] [[వర్గం:ఆదిలాబాదు జిల్లా వ్యక్తులు]] [[వర్గం:ఆదిలాబాదు జిల్లా రచయితలు]] [[వర్గం:ప్రభుత్వ ఉద్యోగులు]] [[వర్గం:ఆదివాసీ రచయితలు]] [[వర్గం:గోండి రచయితలు]] djcaep4bo04cpl30svmz1ye88nq04bj 4907866 4907857 2026-07-18T15:53:04Z RATHOD SRAVAN 112600 /* గుర్తింపు */ 4907866 wikitext text/x-wiki {{సమాచారపెట్టె వ్యక్తి | name = డా. మెస్రం మనోహర్ | residence = పాత [[ఉట్నూరు]] [[ఆదిలాబాద్]], [[తెలంగాణ]] | other_names = | image = డా.మెస్రం_మనోహర్.jpg | imagesize = 200 px | caption = డా. మెస్రం మనోహర్ | birth_name = డా. మెస్రం మనోహర్ | birth_date ={{birth date and age|1964|09|02}} | birth_place = పాత [[ఉట్నూరు]] , [[ఉట్నూరు]] మండలం [[ ఆదిలాబాద్ జిల్లా|ఆదిలాబాద్ జిల్లా]], [[తెలంగాణ]] {{flagicon|భారతదేశం}} | native_place = పాత [[ఉట్నూరు]] | death_date = | death_place = | death_cause = | known = [[కవి]], [[రచయిత]], సాహితీకారుడు మోటివేషనల్ స్పీకర్ | occupation = బీఎడ్ కళాశాల రిటైర్డ్ ప్రిన్సిపల్ | networth = | title = | salary = | term = | predecessor = | successor = | party = | boards = | religion = | spouse = సుమన్ బాయి | partner = | children = | father = మెస్రం చిత్రు | mother = కిష్టాబాయి | website = | footnotes = | employer = | height = | weight = |signature = }} '''డాక్టర్ మెస్రం మనోహర్''' (జననం 1964 సెప్టెంబరు 2) [[తెలంగాణ]] రాష్ట్రం పర్ధన్ అదివాసీ తెగ కు చెందిన [[కవి]],[[రచయిత]], సాహితీ కారుడు, మోటివేషనల్ స్పీకర్, ఆంగ్ల అనువాదకుడు,[[ఉట్నూరు సాహితీ వేదిక]] వ్యవస్థాపకుడు,ఏజెన్సీ విద్యాధికారి, [[ఉట్నూరు]] బీఎడ్ కళాశాల ప్రిన్సిపాల్ గా పని చేసి రిటైర్డు అయ్యారు. <ref>{{Cite web|title=గిరిజన విద్యార్థులు శాస్త్రవేత్తలుగా ఎదగాలి|url=https://www.eenadu.net/telugu-news/districts/Adilabad-news/528/123006536|access-date=2024-06-14|website=EENADU|language=te}}</ref><ref>{{Cite web|title=::::  Welcome to utnoortribalbedcollege.com   :::: |url=https://www.utnoortribalbedcollege.com/|access-date=2024-06-14|website=www.utnoortribalbedcollege.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=Gondi - English - Telugu - Hindi Dictionary (PDF) @ PDF Room|url=https://pdfroom.com/books/gondi-english-telugu-hindi-dictionary/KRd6oEDogZp|access-date=2024-06-14|website=PDF Room|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/telangana/end-of-an-organic-relationship/article6766168.ece|title=End of an organic relationship?|date=2015-01-07|work=The Hindu|access-date=2024-06-14|issn=0971-751X}}</ref> ==జననం,విద్య== మెస్రం మనోహర్ 1964 సెప్టెంబరు 2న మెస్రం చిత్రు, కిష్టాబాయి దంపతులకు [[తెలంగాణ రాష్ట్రం]], [[ఆదిలాబాద్]] జిల్లా, పాత [[ఉట్నూరు]]లో జన్మించాడు.<ref>{{Cite web|last=Service|first=Express News|date=2021-02-12|title=Nagoba Jatara begins on a grand note|url=https://www.newindianexpress.com/telangana/2021/Feb/12/nagoba-jatara-begins-on-a-grand-note-2262948.html|access-date=2024-06-14|website=The New Indian Express|language=en}}</ref> [[ఉట్నూరు]] పట్టణంలో పదవ తరగతి, ఇంటర్ విద్య పూర్తి చేశాడు. [[ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం]] [[హైదరాబాదు]] సార్వత్రిక విద్య విధానం ద్వారా రాజనీతి శాస్త్రం, ఆంగ్లంల్లో ఎం.ఏ, యం.ఇ.డి పూర్తి చేశాడు. ఆ తర్వాత [[పొట్టి శ్రీ రాములు]] [[తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం]] [[వరంగల్]] లో పర్ధన్ గిరిజనుల [[సంస్కృతి]], సాహిత్యం అధ్యయనంలో పరిశోధన చేసి గౌరవ [[డాక్టరేట్]] అందుకున్నాడు. ==వ్యక్తిగత జీవితం== 1990 సంవత్సరంలో సుమన్ బాయితో మనోహర్ వివాహం జరిగింది. వారికి ఇద్దరు కుమారులు, ఇద్దరు కుమార్తెలు. ==ఉద్యోగం== 1983 లో పదవ తరగతి ఉత్తీర్ణులై, ఇంటర్మీడియట్ చదువుతున్న సమయంలో అప్పటి [[తెలుగుదేశం]] ప్రభుత్వం గిరిజన యువతి, యువకుల మనుగడ కోసం 1987లో సమగ్ర గిరిజన అభివృద్ధి సంస్థ [[ఉట్నూర్]] అధ్వర్యంలో ఏర్పాటు చేసిన స్పెషల్ టీచర్ పోస్టులో ప్రభుత్వ ఉద్యోగం పొందాడు. సెకండరి గ్రేడ్ టీచర్ గా 1987నుండి 2002 వరకు పనిచేసి, ఆ తర్వాత పదోన్నతి పొంది స్కూల్ అసిస్టెంట్ గా 2003 నుండి 2007 వరకు పనిచేశాడు. ఇతని సేవాలను గుర్తించిన ఐటీడీఎ అధికారులు [[ఉట్నూర్]] పిఇటిసిలో లెక్చరర్ గా పదోన్నతి కల్పించారు. అనంతరం 2009 నుండి 2012 వరకు గిరిజన అభివృద్ధి విద్య సంస్థలో [[సర్వ శిక్షా అభియాన్]] ప్రాథమిక విద్య ఒక ప్రతిష్ఠాత్మక కార్యక్రమంలో భాగంగా బాలబాలికలకు నాణ్యమైన ప్రాథమిక విద్యను పరిశీలించడానికి ప్రత్యేక అధికారిగా, [[ఆదిలాబాద్]] జిల్లా ఏజెన్సీ విద్యాధికారిగా నియమించారు. అంచెలంచెలుగా పదోన్నతి పొంది 2012 నుండి సమగ్ర గిరిజన అభివృద్ధి సంస్థ ఐటీడీఎ బీఏడ్ కళాశాల [[ఉట్నూర్]] ప్రిన్సిపల్ గా ప్రస్తుతం విధులు నిర్వర్తిస్తు అదనపు బాధ్యతలు ప్రస్తుతం సమగ్ర గిరిజన అభివృద్ధి సంస్థ [[ఉట్నూరు]] కార్యాలయంలో పివిటిజి ఏపీవో గా విధులు నిర్వర్తిస్తూ పదవీ విరమణ పొందారు. <ref>{{Cite web|title=డాక్టర్ మెస్రం మనోహర్ విద్య వేత్త ఆదివాసీ సమాజ మేధావులు వారి సేవా సౌజన్యంతో జిల్లా మెడి దుర్గు పటేల్ చేతుల మీదుగా MBBS సీటు సాధించిన ఆదివాసి బిడ్డ మెస్రం సాయి శ్రద్ధకి 61000/- రూపాయల ఆర్థిక సహాయం.|url=https://www.aimamedia.org/newsdetails.aspx?nid=343240|access-date=2025-01-04|website=aimamedia.org}}</ref>. == సాహిత్య ప్రస్థానం == 1.2002 సంవత్సరం లో [[గోండి]] [[సంస్కృతి]] పుస్తకం వ్రాయడం జరిగింది. [[గోండి]] [[సంస్కృతి]] సంప్రదాయాలకు సంబంధించిన విషయాలు తెల్పనైనది. 2.2003 లో [[తెలంగాణ]] రచయితల వేదిక [[ఆదిలాబాదు]] జిల్లా రచయితల మహాసభ [[తెలంగాణ]] సోయిలో "అంతరిస్తున్న గోండి సంస్కృతి కలవర పడుతున్న ఆదివాసులు వ్యాసం" 3.2005 ఆమ్ ఆద్మీ త్రైమాసిక హిందీ లో జాతీయ గిరిజన సాహిత్య<ref>{{Cite web|title=అడవి బిడ్డలకు.. గోండిలోనే బాలసాహిత్యం|url=https://www.eenadu.net/telugu-news/districts/adilabad-news/528/122207815|access-date=2025-01-04|website=EENADU|language=te}}</ref> సమ్మేళనం కేంద్ర సాహిత్య అకాడమి [[ఝార్ఖండ్]] ఏ దునియా పహాలే కిస్ తరహా కి థి పాల్గోని ప్రసంగించాడు. 4.2006 రీజినల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషన్ నేషనల్ కౌన్సిల్ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషన్ రీసెర్చ్ అండ్ ట్రైనింగ్ [[మైసూర్]] " మన ఆటలు వ్యాసం నాగోబా జాతర వ్యాసం. 5.2007 సంవత్సరం లో "ఇప్పాపూలు" అనే కథానిక వ్రాసి, అడవుల యొక్క ఆవశ్యకత ఇప్పపూలు సేకరించడానికి వెళ్ళినప్పుడు జరిగే సంఘటనలు తేల్పనైనది. 6.2012 జానపద గిరిజన విజ్ఞానం జాతీయ సదస్సు గోండి సంస్కృతి సాహిత్యం వ్యాసం" 7.2014 సంవత్సరం లో [[కేస్లాపూర్]] నాగోబా చరిత్ర (భీడి) మెస్రం వంశీయులు ఇలవేల్పు గురించి వ్రాశాడు<ref>{{Cite web|last=Today|first=Telangana|date=2024-02-11|title=Nagoba Jatara: Mesrams perform important rituals including Satheek puja|url=https://telanganatoday.com/nagoba-jatara-mesrams-perform-important-rituals-including-satheek-puja|access-date=2024-06-17|website=Telangana Today|language=en}}</ref>. 8.2015 ఆంధ్ర సారస్వత్త పరిషత్తు వారి అధ్వర్యంలో [[తెలంగాణ]] గిరిజన భాషా సాహిత్యాలు పర్ధన్ భాషా సాహిత్యాలు. 9.2016 నేటి ప్రపంచికరణలో [[తెలంగాణ]] [[భాష]] [[తెలుగు భాష]] - గిరిజన భాషలు అస్తిత్వం- [[శాతవాహన విశ్వవిద్యాలయం]] [[కరీంనగర్]] [[గోండి]], [[కొలామి భాష]]ల్లో విద్య భోధన సమస్యలు సవాళ్లు 10.2017 సంవత్సరములో పర్ధన్ గిరిజనులు [[సంస్కృతి]] సాహిత్యము పరిశోధన పుస్తకం గిరిజన సంక్షేమ శాఖ [[తెలంగాణ]] ప్రభుత్వం ద్వారా ప్రచురితమైనది. 11.2022 సంవత్సరంలో [[తెలంగాణ]] సారస్వత పరిషత్తు [[హైదరాబాదు]] [[ఆదిలాబాదు జిల్లా]] సమగ్ర స్వరూపం "పర్ధన్ కుల పంచాయతీ " "పర్ధానులు, [[గోండి]] [[సంస్కృతి]] వివిధ పరిశోధకుల అభిప్రాయాలు సారాంశం. ==గుర్తింపు== [[తెలంగాణ]] స్టేట్ బోర్డ్ ఆఫ్ ఇంటర్మీడియట్ ఎడ్యుకేషన్ (TSBIE) వారు మెస్రం మనోహర్ రాసిన పర్ ధాన్ గిరిజనులు [[సంస్కృతి]] సాహిత్యం అనే పరిశోధన గ్రంథం నుండి పర్ ధాన్ సంస్కృతి -విశేషాంశాలు అనే పాఠాన్ని ఇంటర్మీడియట్ ప్రథమ సంవత్సరం [[తెలుగు]] పుస్తకంలో చేర్చిడం పట్ల ఒక [[ఆదివాసి]] [[రచయితకు]], [[ఉట్నూర్ సాహితీ వేదిక]] కు గుర్తింపు లభించింది. ==రచనలు== డా.మెస్రం మనోహర్ రాసిన పుస్తకాలు. # [[గోండి]] [[సంస్కృతి]] (2002) # [[ఇప్పపువ్వు లడ్డు|ఇప్పపువ్వు నవలా]] (2007) # [[నాగోబా జాతర - కేస్లాపూర్|కెస్లాపూర్ నాగోబా చరిత్ర ]] (2014) # పర్ ధాన్ గిరిజనుల సంస్కృతి సాహిత్యం(2017) మొదలగు పుస్తకాలను గిరిజన సంక్షేమ శాఖ హైదరాబాదు వారు ప్రచురించారు. == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:1964 జననాలు]] [[వర్గం:ఆదిలాబాదు జిల్లా వ్యక్తులు]] [[వర్గం:ఆదిలాబాదు జిల్లా రచయితలు]] [[వర్గం:ప్రభుత్వ ఉద్యోగులు]] [[వర్గం:ఆదివాసీ రచయితలు]] [[వర్గం:గోండి రచయితలు]] mso2qkiy989odu7hbbm825sjrqspivy 4907867 4907866 2026-07-18T15:53:31Z RATHOD SRAVAN 112600 /* గుర్తింపు */ 4907867 wikitext text/x-wiki {{సమాచారపెట్టె వ్యక్తి | name = డా. మెస్రం మనోహర్ | residence = పాత [[ఉట్నూరు]] [[ఆదిలాబాద్]], [[తెలంగాణ]] | other_names = | image = డా.మెస్రం_మనోహర్.jpg | imagesize = 200 px | caption = డా. మెస్రం మనోహర్ | birth_name = డా. మెస్రం మనోహర్ | birth_date ={{birth date and age|1964|09|02}} | birth_place = పాత [[ఉట్నూరు]] , [[ఉట్నూరు]] మండలం [[ ఆదిలాబాద్ జిల్లా|ఆదిలాబాద్ జిల్లా]], [[తెలంగాణ]] {{flagicon|భారతదేశం}} | native_place = పాత [[ఉట్నూరు]] | death_date = | death_place = | death_cause = | known = [[కవి]], [[రచయిత]], సాహితీకారుడు మోటివేషనల్ స్పీకర్ | occupation = బీఎడ్ కళాశాల రిటైర్డ్ ప్రిన్సిపల్ | networth = | title = | salary = | term = | predecessor = | successor = | party = | boards = | religion = | spouse = సుమన్ బాయి | partner = | children = | father = మెస్రం చిత్రు | mother = కిష్టాబాయి | website = | footnotes = | employer = | height = | weight = |signature = }} '''డాక్టర్ మెస్రం మనోహర్''' (జననం 1964 సెప్టెంబరు 2) [[తెలంగాణ]] రాష్ట్రం పర్ధన్ అదివాసీ తెగ కు చెందిన [[కవి]],[[రచయిత]], సాహితీ కారుడు, మోటివేషనల్ స్పీకర్, ఆంగ్ల అనువాదకుడు,[[ఉట్నూరు సాహితీ వేదిక]] వ్యవస్థాపకుడు,ఏజెన్సీ విద్యాధికారి, [[ఉట్నూరు]] బీఎడ్ కళాశాల ప్రిన్సిపాల్ గా పని చేసి రిటైర్డు అయ్యారు. <ref>{{Cite web|title=గిరిజన విద్యార్థులు శాస్త్రవేత్తలుగా ఎదగాలి|url=https://www.eenadu.net/telugu-news/districts/Adilabad-news/528/123006536|access-date=2024-06-14|website=EENADU|language=te}}</ref><ref>{{Cite web|title=::::  Welcome to utnoortribalbedcollege.com   :::: |url=https://www.utnoortribalbedcollege.com/|access-date=2024-06-14|website=www.utnoortribalbedcollege.com}}</ref><ref>{{Cite web|title=Gondi - English - Telugu - Hindi Dictionary (PDF) @ PDF Room|url=https://pdfroom.com/books/gondi-english-telugu-hindi-dictionary/KRd6oEDogZp|access-date=2024-06-14|website=PDF Room|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/telangana/end-of-an-organic-relationship/article6766168.ece|title=End of an organic relationship?|date=2015-01-07|work=The Hindu|access-date=2024-06-14|issn=0971-751X}}</ref> ==జననం,విద్య== మెస్రం మనోహర్ 1964 సెప్టెంబరు 2న మెస్రం చిత్రు, కిష్టాబాయి దంపతులకు [[తెలంగాణ రాష్ట్రం]], [[ఆదిలాబాద్]] జిల్లా, పాత [[ఉట్నూరు]]లో జన్మించాడు.<ref>{{Cite web|last=Service|first=Express News|date=2021-02-12|title=Nagoba Jatara begins on a grand note|url=https://www.newindianexpress.com/telangana/2021/Feb/12/nagoba-jatara-begins-on-a-grand-note-2262948.html|access-date=2024-06-14|website=The New Indian Express|language=en}}</ref> [[ఉట్నూరు]] పట్టణంలో పదవ తరగతి, ఇంటర్ విద్య పూర్తి చేశాడు. [[ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం]] [[హైదరాబాదు]] సార్వత్రిక విద్య విధానం ద్వారా రాజనీతి శాస్త్రం, ఆంగ్లంల్లో ఎం.ఏ, యం.ఇ.డి పూర్తి చేశాడు. ఆ తర్వాత [[పొట్టి శ్రీ రాములు]] [[తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం]] [[వరంగల్]] లో పర్ధన్ గిరిజనుల [[సంస్కృతి]], సాహిత్యం అధ్యయనంలో పరిశోధన చేసి గౌరవ [[డాక్టరేట్]] అందుకున్నాడు. ==వ్యక్తిగత జీవితం== 1990 సంవత్సరంలో సుమన్ బాయితో మనోహర్ వివాహం జరిగింది. వారికి ఇద్దరు కుమారులు, ఇద్దరు కుమార్తెలు. ==ఉద్యోగం== 1983 లో పదవ తరగతి ఉత్తీర్ణులై, ఇంటర్మీడియట్ చదువుతున్న సమయంలో అప్పటి [[తెలుగుదేశం]] ప్రభుత్వం గిరిజన యువతి, యువకుల మనుగడ కోసం 1987లో సమగ్ర గిరిజన అభివృద్ధి సంస్థ [[ఉట్నూర్]] అధ్వర్యంలో ఏర్పాటు చేసిన స్పెషల్ టీచర్ పోస్టులో ప్రభుత్వ ఉద్యోగం పొందాడు. సెకండరి గ్రేడ్ టీచర్ గా 1987నుండి 2002 వరకు పనిచేసి, ఆ తర్వాత పదోన్నతి పొంది స్కూల్ అసిస్టెంట్ గా 2003 నుండి 2007 వరకు పనిచేశాడు. ఇతని సేవాలను గుర్తించిన ఐటీడీఎ అధికారులు [[ఉట్నూర్]] పిఇటిసిలో లెక్చరర్ గా పదోన్నతి కల్పించారు. అనంతరం 2009 నుండి 2012 వరకు గిరిజన అభివృద్ధి విద్య సంస్థలో [[సర్వ శిక్షా అభియాన్]] ప్రాథమిక విద్య ఒక ప్రతిష్ఠాత్మక కార్యక్రమంలో భాగంగా బాలబాలికలకు నాణ్యమైన ప్రాథమిక విద్యను పరిశీలించడానికి ప్రత్యేక అధికారిగా, [[ఆదిలాబాద్]] జిల్లా ఏజెన్సీ విద్యాధికారిగా నియమించారు. అంచెలంచెలుగా పదోన్నతి పొంది 2012 నుండి సమగ్ర గిరిజన అభివృద్ధి సంస్థ ఐటీడీఎ బీఏడ్ కళాశాల [[ఉట్నూర్]] ప్రిన్సిపల్ గా ప్రస్తుతం విధులు నిర్వర్తిస్తు అదనపు బాధ్యతలు ప్రస్తుతం సమగ్ర గిరిజన అభివృద్ధి సంస్థ [[ఉట్నూరు]] కార్యాలయంలో పివిటిజి ఏపీవో గా విధులు నిర్వర్తిస్తూ పదవీ విరమణ పొందారు. <ref>{{Cite web|title=డాక్టర్ మెస్రం మనోహర్ విద్య వేత్త ఆదివాసీ సమాజ మేధావులు వారి సేవా సౌజన్యంతో జిల్లా మెడి దుర్గు పటేల్ చేతుల మీదుగా MBBS సీటు సాధించిన ఆదివాసి బిడ్డ మెస్రం సాయి శ్రద్ధకి 61000/- రూపాయల ఆర్థిక సహాయం.|url=https://www.aimamedia.org/newsdetails.aspx?nid=343240|access-date=2025-01-04|website=aimamedia.org}}</ref>. == సాహిత్య ప్రస్థానం == 1.2002 సంవత్సరం లో [[గోండి]] [[సంస్కృతి]] పుస్తకం వ్రాయడం జరిగింది. [[గోండి]] [[సంస్కృతి]] సంప్రదాయాలకు సంబంధించిన విషయాలు తెల్పనైనది. 2.2003 లో [[తెలంగాణ]] రచయితల వేదిక [[ఆదిలాబాదు]] జిల్లా రచయితల మహాసభ [[తెలంగాణ]] సోయిలో "అంతరిస్తున్న గోండి సంస్కృతి కలవర పడుతున్న ఆదివాసులు వ్యాసం" 3.2005 ఆమ్ ఆద్మీ త్రైమాసిక హిందీ లో జాతీయ గిరిజన సాహిత్య<ref>{{Cite web|title=అడవి బిడ్డలకు.. గోండిలోనే బాలసాహిత్యం|url=https://www.eenadu.net/telugu-news/districts/adilabad-news/528/122207815|access-date=2025-01-04|website=EENADU|language=te}}</ref> సమ్మేళనం కేంద్ర సాహిత్య అకాడమి [[ఝార్ఖండ్]] ఏ దునియా పహాలే కిస్ తరహా కి థి పాల్గోని ప్రసంగించాడు. 4.2006 రీజినల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషన్ నేషనల్ కౌన్సిల్ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషన్ రీసెర్చ్ అండ్ ట్రైనింగ్ [[మైసూర్]] " మన ఆటలు వ్యాసం నాగోబా జాతర వ్యాసం. 5.2007 సంవత్సరం లో "ఇప్పాపూలు" అనే కథానిక వ్రాసి, అడవుల యొక్క ఆవశ్యకత ఇప్పపూలు సేకరించడానికి వెళ్ళినప్పుడు జరిగే సంఘటనలు తేల్పనైనది. 6.2012 జానపద గిరిజన విజ్ఞానం జాతీయ సదస్సు గోండి సంస్కృతి సాహిత్యం వ్యాసం" 7.2014 సంవత్సరం లో [[కేస్లాపూర్]] నాగోబా చరిత్ర (భీడి) మెస్రం వంశీయులు ఇలవేల్పు గురించి వ్రాశాడు<ref>{{Cite web|last=Today|first=Telangana|date=2024-02-11|title=Nagoba Jatara: Mesrams perform important rituals including Satheek puja|url=https://telanganatoday.com/nagoba-jatara-mesrams-perform-important-rituals-including-satheek-puja|access-date=2024-06-17|website=Telangana Today|language=en}}</ref>. 8.2015 ఆంధ్ర సారస్వత్త పరిషత్తు వారి అధ్వర్యంలో [[తెలంగాణ]] గిరిజన భాషా సాహిత్యాలు పర్ధన్ భాషా సాహిత్యాలు. 9.2016 నేటి ప్రపంచికరణలో [[తెలంగాణ]] [[భాష]] [[తెలుగు భాష]] - గిరిజన భాషలు అస్తిత్వం- [[శాతవాహన విశ్వవిద్యాలయం]] [[కరీంనగర్]] [[గోండి]], [[కొలామి భాష]]ల్లో విద్య భోధన సమస్యలు సవాళ్లు 10.2017 సంవత్సరములో పర్ధన్ గిరిజనులు [[సంస్కృతి]] సాహిత్యము పరిశోధన పుస్తకం గిరిజన సంక్షేమ శాఖ [[తెలంగాణ]] ప్రభుత్వం ద్వారా ప్రచురితమైనది. 11.2022 సంవత్సరంలో [[తెలంగాణ]] సారస్వత పరిషత్తు [[హైదరాబాదు]] [[ఆదిలాబాదు జిల్లా]] సమగ్ర స్వరూపం "పర్ధన్ కుల పంచాయతీ " "పర్ధానులు, [[గోండి]] [[సంస్కృతి]] వివిధ పరిశోధకుల అభిప్రాయాలు సారాంశం. ==గుర్తింపు== [[తెలంగాణ]] స్టేట్ బోర్డ్ ఆఫ్ ఇంటర్మీడియట్ ఎడ్యుకేషన్ (TSBIE) వారు మెస్రం మనోహర్ రాసిన పర్ ధాన్ గిరిజనులు [[సంస్కృతి]] సాహిత్యం అనే పరిశోధన గ్రంథం నుండి పర్ ధాన్ సంస్కృతి -విశేషాంశాలు అనే పాఠాన్ని ఇంటర్మీడియట్ ప్రథమ సంవత్సరం [[తెలుగు]] పుస్తకంలో చేర్చిడం పట్ల ఒక [[ఆదివాసి]] [[రచయిత]]కు, [[ఉట్నూరు సాహితీ వేదిక]] కు గుర్తింపు లభించింది. ==రచనలు== డా.మెస్రం మనోహర్ రాసిన పుస్తకాలు. # [[గోండి]] [[సంస్కృతి]] (2002) # [[ఇప్పపువ్వు లడ్డు|ఇప్పపువ్వు నవలా]] (2007) # [[నాగోబా జాతర - కేస్లాపూర్|కెస్లాపూర్ నాగోబా చరిత్ర ]] (2014) # పర్ ధాన్ గిరిజనుల సంస్కృతి సాహిత్యం(2017) మొదలగు పుస్తకాలను గిరిజన సంక్షేమ శాఖ హైదరాబాదు వారు ప్రచురించారు. == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:1964 జననాలు]] [[వర్గం:ఆదిలాబాదు జిల్లా వ్యక్తులు]] [[వర్గం:ఆదిలాబాదు జిల్లా రచయితలు]] [[వర్గం:ప్రభుత్వ ఉద్యోగులు]] [[వర్గం:ఆదివాసీ రచయితలు]] [[వర్గం:గోండి రచయితలు]] e3bsd59fwth2ai98mk26oe5ninihkip 0 419129 4908049 4687457 2026-07-19T04:43:36Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4908049 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = శుభాంగి లట్కర్ | image = | imagesize = | caption = | birth_date = {{birth date and age|1961|12|16|df=yes}}<ref>{{cite web |url=http://www.modelspoint.com/shubhangilatkar |title=Shubhangi Latkar (Talent), Mumbai, India |publisher=Modelspoint.com |date= |accessdate=29 January 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130128192936/http://modelspoint.com/shubhangilatkar |archive-date=28 January 2013 |url-status=dead }}</ref> | birth_place = [[ముంబై]], [[భారతదేశం]] | nationality = భారతీయురాలు | occupation = నటి | yearsactive = 2006–ప్రస్తుతం | spouse = {{marriage|సంజీవ్ లట్కర్|1995}}<ref>{{Cite web |title=Meet the small screen Baghban couple |url=https://www.asianage.com/entertainment/tv/181216/meet-the-small-screen-baghban-couple.html |access-date=2023-06-12 |website=www.asianage.com}}</ref> | children = | website = }} '''శుభాంగి లట్కర్''' ఒక భారతీయ నటి, ఆమె ప్రధానంగా [[హిందీ సినిమా|హిందీ]], [[మరాఠీ]] చిత్రాలలో నటిస్తుంది. ఆమె ''ఢిల్లీ బెల్లీ'' (2011), [[ఆశికీ 2|''ఆషికి 2'']] (2013), ''సింఘమ్ రిటర్న్స్'' (2014), ''జాలీ ఎల్ ఎల్ బి 2'' (2017), ''ది ఫేమ్ గేమ్'' (నెట్‌ఫ్లిక్స్ వెబ్ సిరీస్)లో క్యారెక్టర్ పాత్రలకు ప్రసిద్ధి చెందింది.<ref>{{Cite web|date=March 3, 2022|title=Shubhangi Latkar talks about working with Madhuri Dixit Nene in Netflix series The Fame Game|url=https://www.iwmbuzz.com/digital/celebrities-digital/shubhangi-latkar-talks-about-working-with-madhuri-dixit-nene-in-netflix-series-the-fame-game/2022/03/03|website=IWMBuzz}}</ref> <ref>{{Cite web|date=March 4, 2022|title=Exclusive: Shubhangi Latkar and Sulbha Arya bag Shweta Tiwari starrer ZEE5 web series Showstopper|url=https://www.iwmbuzz.com/digital/news-digital/exclusive-shubhangi-latkar-and-sulbha-arya-bag-shweta-tiwari-starrer-zee5-web-series-showstopper/2022/03/04|website=IWMBuzz}}</ref> ఆమె వివిధ భారతీయ టెలివిజన్ సీరియల్స్‌లో కూడా పలు పాత్రలు పోషించింది.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/shubhangi-latkar-quits-tv-show-baazigar/articleshow/53599492.cms|title=Shubhangi Latkar quits TV show Baazigar - Times of India|date=8 August 2016|work=The Times of India}}</ref> <ref name="auto">{{Cite web|date=July 27, 2018|title=Viewers will stand for Thaku Maa and her ethics in Yeh Teri Galiyan: Shubhangi Latkar|url=https://www.iwmbuzz.com/television/celebrities/viewers-will-stand-thaku-maa-ethics-yeh-teri-galiyan-shubhangi-latkar/2018/07/27|website=IWMBuzz}}</ref> <ref>{{Cite web|date=June 29, 2021|title=Exclusive: Shubhangi Latkar roped in for Gul and Nilanjana's Star Plus show|url=https://www.iwmbuzz.com/television/news/exclusive-shubhangi-latkar-roped-in-for-gul-and-nilanjanas-star-plus-show/2021/06/29|website=IWMBuzz}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Shubhangi Latkar and Kunal Singh bag Star Plus next by Qissago Telefilms|url=https://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/shubhangi-latkar-and-kunal-singh-bag-star-plus-next-qissago-telefilms-210308|website=Tellychakkar.com}}</ref> <ref>{{Cite web|date=August 24, 2016|title=In Pics: Kiran Kumar and Shubhangi Latkar team up for ZEE TV's show Sanyukt|url=https://www.pinkvilla.com/tv/photos/360730/pics-kiran-kumar-and-shubhangi-latkar-team-zee-tvs-show-sanyukt|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161027065309/http://www.pinkvilla.com/tv/photos/360730/pics-kiran-kumar-and-shubhangi-latkar-team-zee-tvs-show-sanyukt|archive-date=October 27, 2016|access-date=June 7, 2022|website=PINKVILLA}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/raj-babbar-wants-to-know-shubhangis-secret/articleshow/45930676.cms|title=Raj Babbar wants to know Shubhangi's secret - Times of India|date=19 January 2015|work=The Times of India}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/rohit-shettys-singham-returns-rohit-shettys-singham-kareena-in-singham-2-shubhangi-to-play-kareenas-mom-in-singham-returns/articleshow/35339945.cms|title=Shubhangi to play Kareena's mom in Singham Returns - Times of India|date=20 May 2014|work=The Times of India}}</ref> <ref>{{Cite web|date=April 16, 2018|title=Shubhangi Latkar's new look and role will inspire many...|url=https://www.iwmbuzz.com/digital/news-digital/shubhangi-latkar-sports-bald-look-upcoming-short/2018/04/16|website=IWMBuzz}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Razzaq|first=Sameena|date=December 18, 2016|title=Meet the small screen Baghban couple|url=https://www.asianage.com/entertainment/tv/181216/meet-the-small-screen-baghban-couple.html|website=The Asian Age}}</ref> <ref>{{Cite web|date=May 28, 2022|title=Shubhangi Latkar हाइट, Weight, उम्र, पति, Biography in Hindi - बायोग्राफी|url=https://newshindu.news/biography/shubhangi-latkar-116712/|access-date=2024-07-29|archive-date=2023-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230622114018/https://newshindu.news/biography/shubhangi-latkar-116712/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/sanyukt-bids-adieu-to-its-viewers/articleshow/58754844.cms|title='Sanyukt' bids adieu to its viewers - Times of India|date=19 May 2017|work=The Times of India}}</ref> == ఫిల్మోగ్రఫీ == === సినిమాలు === {| class="wikitable sortable" ! scope="col" |సంవత్సరం ! scope="col" |సినిమా ! scope="col" |పాత్ర !భాష ! scope="col" class="unsortable" |గమనిక ! scope="col" class="unsortable" |మూలం |- |2006 |అత మి కాశీ డిస్టే | |మరాఠీ | |- |2009 |జోర్ లగా కే... హయ్యా! | |హిందీ | | |- |2010 |వేద్ లవి జీవా | |మరాఠీ | | |- | rowspan="2" |2011 |ఢిల్లీ బెల్లీ |మిసెస్ కోహ్లి |హిందీ | | |- |బాడీగార్డ్ |రీమా |హిందీ | | |- |2012 |దమ్ అసెల్ టార్ | |మరాఠీ | | |- | rowspan="4" |2013 |జై మహారాష్ట్ర ధాబా భటిండా | |మరాఠీ | | |- |''[[ఆశికీ 2]]'' | |హిందీ | | |- |కుని ఘర్ దేత కా ఘర్ | |మరాఠీ | | |- |రజ్జో |చందు తల్లి |హిందీ | | |- | rowspan="3" |2024 |మైలెక్ |అజ్జి |మరాఠీ | |<ref>{{Cite web|date=2024-02-21|title=वडील- मुलाच्या नात्यानंतर आता आई-मुलीच्या नात्यावर भाष्य करणारा 'मायलेक' चित्रपट लवकरच प्रेक्षकांच्या भेटीला|url=https://zeenews.india.com/marathi/entertainment/after-father-and-son-movie-on-mother-and-daughter-s-relation-movie-mylek/784824|access-date=2024-02-22|website=Zee 24 taas|language=mr}}</ref> |- |సంఘర్ష్ యోద్ధ మనోజ్ జరంగే పాటిల్ | |మరాఠీ | | |- |ఘరత్ గణపతి | |మరాఠీ | |<ref>{{cite web|date=1 May 2024|title=Gharat Ganpati Movie (2024): Cast, Trailer, OTT, Songs, Release Date {{!}} घरत गणपती {{!}} Exclusive 2024 - Rang Marathi|url=https://rangmarathi.com/gharat-ganpati-movie/|access-date=1 May 2024|website=Rang Marathi}}</ref> |} == మూలాలు == [[వర్గం:భారతీయ సినిమా నటీమణులు]] [[వర్గం:1972 జననాలు]] 17ns334ebdn4udmma7hteeas8493uch 0 425326 4908086 4561292 2026-07-19T09:05:39Z Pranayraj1985 29393 4908086 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=ఏప్రిల్ 2025}} {{Infobox Hindu temple|name=శ్రీ ఆద్య కాత్యాయనీ శక్తి పీఠం, ఢిల్లీ|image=Chattarpur Temple.jpg|alt=|caption=దక్షిణ భారత తరహా ఆలయం|map_type=India New Delhi|map_caption=ఢిల్లీ మ్యాప్‌|coordinates={{coord|28|30|7|N|77|10|46|E|type:landmark_region:IN|display=inline,title}}|country={{flagicon|IND}} [[భారతదేశం]]|state=[[కేంద్రపాలిత ప్రాంతం]] [[ఢిల్లీ]]|district=దక్షిణ ఢిల్లీ|location=ఛతర్‌పూర్, దక్షిణ ఢిల్లీ, [[భారతదేశం]]|elevation_m=|deity=[[కాత్యాయనీ దుర్గా|కాత్యాయని]] ([[దుర్గ]])|festivals=|architecture=చోళ వాస్తుశిల్పం|temple_quantity=|monument_quantity=|inscriptions=|year_completed=1970|creator=సంత్ నాగ్‌పాల్|website={{url|https://www.chhattarpurmandir.org}}}} '''ఛతర్‌పూర్ ఆలయం''' ('''శ్రీ ఆద్య కాత్యాయనీ శక్తి పీఠం''') [[కాత్యాయనీ దుర్గా|కాత్యాయనీ]] దేవతకు అంకితం చేయబడిన [[హిందూ దేవాలయం]]. ఆలయ సముదాయం మొత్తం {{Convert|70|acre|ha|order=flip}} విస్తీర్ణంలో ఉంది.<ref>{{Cite web|date=9 March 2019|title=Chattarpur Mandir/Temple or Sh. Adhya Katyayani Shakti Peeth|url=https://www.kahajaun.com/delhi/travel/religious/546/chattarpur-mandir-temple-or-shree-adhya-katyayani-shakti-peeth-mandir/}}</ref> ఇది [[న్యూ ఢిల్లీ]] నైరుతి శివార్లలో ఛతర్‌పూర్‌లో ఉంది. [[అక్షరధామ్|అక్షరధామ్ ఆలయం]] తర్వాత ఢిల్లీలో ఇది 2వ అతిపెద్ద ఆలయం.<ref>{{Cite web|title=Chhatarpur Mandir {{!}} Delhi, India {{!}} Attractions|url=https://www.lonelyplanet.com/india/delhi/greater-delhi-gurgaon-gurugram/attractions/chhatarpur-mandir/a/poi-sig/1351608/1341133|access-date=2023-11-23|website=Lonely Planet|language=en}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/travel/chhatarpur-mandir/articleshow/44856002.cms|title=Chhatarpur Mandir|work=The Times of India|access-date=2023-11-23}}</ref> ఈ ఆలయం పాలరాతితో నిర్మించబడింది, దీనిని వెసర శైలి నిర్మాణ శైలిగా వర్గీకరించవచ్చు. ఈ ఆలయాన్ని 1998లో మరణించిన బాబా సంత్ నాగ్‌పాల్ జీ 1974లో స్థాపించాడు. అతని సమాధి మందిరం ఆలయ సముదాయంలోని శివ-గౌరీ నాగేశ్వర్ మందిర్ ప్రాంగణంలో ఉంది. [[సరిస్కా పులుల సంరక్షణ కేంద్రం]] నుండి ఢిల్లీ వరకు విస్తరించి ఉన్న [[ఆరావళి పర్వత శ్రేణులు|ఆరావళి పర్వత శ్రేణుల]]<nowiki/>లో పరిసరాలు ముఖ్యమైన [[జీవవైవిధ్యం|జీవవైవిధ్య]] ప్రాంతం. అభయారణ్యం చుట్టూ ఉన్న చారిత్రక ప్రదేశం [[బాద్ ఖల్ సరస్సు]], 10వ శతాబ్దపు పురాతన సూరజ్‌కుండ్ రిజర్వాయర్, అనంగ్‌పూర్ ఆనకట్ట ([[అనంగ్‌పూర్]]), [[దమ్దామా సరస్సు|దామ్‌దామ సరస్సు]], తుగ్లకాబాద్ కోట, ఆదిలాబాద్ కోట శిధిలాలు. <ref name="Department of Forest, Delhi">[http://forest.delhigovt.nic.in/wildlife/asola.html#asola ASOLA BHATTI WILD LIFE SANCTUARY] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110816140938/http://forest.delhigovt.nic.in/wildlife/asola.html#asola|date=16 August 2011}}, Department of Forest, Delhi Government</ref> ఇది ఫరీదాబాద్‌లోని పాలి-దువాజ్-కోట్ గ్రామాలలోని కాలానుగుణ జలపాతాలకు,<ref name="sura">{{Cite web|title=पाली गांव की पहाड़ियों पर बनेगा डैम, रोका जाएगा झरनों का पानी|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/state/punjab-and-haryana/faridabad/dam-will-be-maked-on-the-hills-of-pali-village/articleshow/70320771.cms|website=Navbharat Times}}</ref> పవిత్రమైన మంగర్ బని, అసోలా భట్టి వన్యప్రాణుల అభయారణ్యం. ఢిల్లీ రిడ్జ్‌లోని అటవీ కొండ ప్రాంతంలో పాడుబడిన ఓపెన్ పిట్ గనులలో అనేక డజన్ల సరస్సులు ఏర్పడ్డాయి. == ఆలయ సముదాయం == మొత్తం ఆలయ సముదాయం 24 హెక్టార్ లలో విస్తరించి ఉంది, 20 కంటే ఎక్కువ చిన్న, పెద్ద దేవాలయాలు మూడు వేర్వేరు సముదాయాలుగా విభజించబడ్డాయి. ఆలయంలోని ప్రధాన దేవత [[కాత్యాయనీ దుర్గా|కాత్యాయని]] దేవి, [[నవదుర్గలు|నవదుర్గలో]] భాగమైన, హిందూ దేవత [[దుర్గ|దుర్గాదేవి]] తొమ్మిది రూపాలు, [[నవరాత్రి]] వేడుకల సమయంలో పూజించబడతాయి. ప్రధాన ఆలయం లోపల ఒక ప్రక్క మందిరంలో కాత్యాయని దేవి మందిరం ఉంది, ఇది ద్వై-వార్షిక నవరాత్రి సీజన్‌లో మాత్రమే తెరవబడుతుంది, వేలాది మంది ప్రజలు [[షడ్దర్శనములు|దర్శనం]] కోసం ప్రాంగణంలోకి వస్తారు. సమీపంలోని ఒక గదిని వెండితో చేసిన బల్లలు, కుర్చీలతో లివింగ్ రూమ్‌గా రూపొందించబడింది. మరొకటి ''షయన్ కక్ష'' గా పరిగణించబడుతుంది, ఇక్కడ ఒక మంచం, డ్రెస్సింగ్ టేబుల్ మొదలైనవి వెండితో చేయబడ్డాయి. ప్రధాన ఆలయ ప్రవేశద్వారం వద్ద ఒక పాత చెట్టు ఉంది, ఇక్కడ భక్తులు కోరికలు నెరవేరడం కోసం పవిత్ర దారాలను కడతారు. అమ్మవారి మరొక మందిరం ఉదయం నుండి సాయంత్రం వరకు భక్తుల దర్శనార్థం తెరిచి ఉంటుంది, ఇది [[శ్రీ కృష్ణుడు|రాధా కృష్ణ]], [[వినాయకుడు|గణేశుడికి]] అంకితం చేసిన మందిరాల పైన ఉంటుంది.<ref name="cul">{{Cite web|title=Chhatarpur Temple- Chattarpur Temple Delhi, Chattarpur Temple, Chhatrapur Mandir Delhi India|url=https://www.culturalindia.net/indian-temples/chhatarpur-temple.html|website=www.culturalindia.net|access-date=2024-11-01|archive-date=2024-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20241130221225/https://www.culturalindia.net/indian-temples/chhatarpur-temple.html|url-status=dead}}</ref> ఇది కాకుండా, ఈ కాంప్లెక్స్‌లో [[రామావతారం|శ్రీరాముడు]], [[వినాయకుడు]], [[శివుడు|శివునికి]] అంకితం చేయబడిన ఇతర ఆలయాలు కూడా ఉన్నాయి. ఈ దేవాలయాలు దక్షిణ, ఉత్తర భారతీయ ఆలయ నిర్మాణ శైలిలో నిర్మించబడ్డాయి. == చిత్రమాలిక == <gallery> దస్త్రం:The main courtyard of Chhatarpur Temple, Delhi.jpg|ఛతర్‌పూర్ ఆలయ ప్రధాన ప్రాంగణం దస్త్రం:Main Gopura of the Temple.jpg|ప్రధాన దేవాలయం గోపురం దస్త్రం:Shri Shiv Mandir.jpg|శివాలయం దస్త్రం:Nandi at Shiva temple, Chhatarpur temple, Delhi.jpg|శివాలయం వద్ద [[నంది]] దస్త్రం:Laxmi Vinayaka Temple.jpg|శ్రీలక్ష్మీ వినాయక దేవాలయం దస్త్రం:Gauri Nageshwara Temple Complex.jpg|గౌరీ నాగేశ్వర దేవాలయం ప్రధాన ద్వారం దస్త్రం:Yajnashale.jpg|యజ్ఞశాల </gallery> == మూలాలు == [[వర్గం:హిందూ దేవాలయాలు]] tam3biqgcs2akk7q6b8s53lnt34l27w 0 428035 4907988 4907007 2026-07-19T02:09:24Z స్వరలాసిక 13980 /* 1970లు */ 4907988 wikitext text/x-wiki {{multiple image | title = దశాబ్దాల వారీ ప్రసిద్ధి చెందిన కొందరు హిందీ సినిమా నటీమణులు | total_width = 310 | image_style = | perrow = 4 | caption_align = left | align = right | image1 = Sulochana in the 1920s.jpg | caption1 = '''1920లు''': [[సులోచన (నటి)|సులోచన]] | image2 = Devika Rani in Anjaan (1941).jpg | caption2 = '''1930లు''': [[దేవికారాణి]] | image3 = Suraiya on 2013 stamp of India.jpg | caption3 = '''1940లు''': [[సురయ్యా]] | image4 = Madhubala on 2008 stamp.jpg | caption4 = '''1950లు''': [[మధుబాల]] | image5 = Vyjayanthimala.jpg | caption5 = '''1960లు''': [[వైజయంతిమాల]] | image6 = Hema Malini - Kolkata 2007-04-09 155.png | caption6 = '''1970లు''': [[హేమా మాలిని]] | image7 = Sridevi.jpg | caption7 = '''1980లు''': [[శ్రీదేవి (నటి)|శ్రీదేవి]] | image8 = Madhuri Dixit snapped on sets Dance Deewane (05) (cropped).jpg | caption8 = '''1990లు''': [[మాధురీ దీక్షిత్]] | image9 = Aishwarya_Rai_Bachchan_inaugurates_Kalyan_Jewellers'_store_2.jpg | caption9 = '''2000లు''': [[ఐశ్వర్య రాయ్]] | image10 = Deepika Padukone at Yonex Sunrise India Open 2018 (cropped).jpg | caption10 = '''2010లు''': [[దీపికా పడుకోణె]] | image11 = Alia Bhatt at RRR promotions.jpg | caption11 = '''2020లు''':<br> [[ఆలియా భట్]] }} ప్రస్తుతం బాలీవుడ్ అని పిలువబడే హిందీ సినిమాలో నటించిన ప్రముఖ నటీమణులందరి జాబితా ఈ క్రింద ఇవ్వబడింది. చాలా మంది నటీమణులు అనేక దశాబ్దాల కెరీర్‌లను కలిగి ఉన్నారు. తరచుగా వారి ప్రభావం, ప్రజాదరణ గరిష్ట స్థాయికి చేరుకున్న నిర్దిష్ట కాలాలతో దగ్గరి సంబంధం కలిగి ఉన్నారు. భారతీయ సినిమా తొలి దశలో పురుషులు తరచుగా స్త్రీ పాత్రలు పోషించారు. ఎందుకంటే నటన మహిళలకు నిషిద్ధంగా పరిగణించబడింది. 1913లో, [[దుర్గాబాయి కామత్]], ఆమె 4 సంవత్సరాల కుమార్తె [[కమలాబాయి గోఖలే]], భారతీయ సినిమాలో పూర్తి-నిడివి చలనచిత్రంలో కనిపించిన మొదటి మహిళా నటులు అయ్యారు. 1920లలో, ఆంగ్లో-ఇండియన్, యూదు వర్గాలకు చెందిన మహిళలు చలనచిత్ర పరిశ్రమలోకి ప్రవేశించడం ప్రారంభించారు. వారు తరచుగా [[సులోచన (నటి)|సులోచన]], [[ఎర్మలైన్|సుధాబాల]] వంటి భారతీయ రంగస్థల పేర్లను స్వీకరించారు. వారి విజయం క్రమంగా [[దుర్గా ఖోటే]], [[దేవికారాణి]] వంటి మార్గదర్శకులకు మార్గం సుగమం చేయడంలో సహాయపడింది. వీరు 1930లలో నిశ్శబ్ద చిత్రాలు టాకీలుగా మారినప్పుడు ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకున్నారు. 1940ల నాటికి, నూర్ జెహాన్, సురయ్య, ముంతాజ్ శాంతి, అనేక మంది ప్రముఖులు విజయవంతమైన కెరీర్‌లను నిర్మించుకున్నారు. భారతదేశ విభజన తర్వాత చాలా మంది పాకిస్తాన్ సినిమాకు తరలి వెళ్లారు. దీని తరువాత "స్వర్ణయుగం" ప్రారంభమయ్యింది. ఈ సమయంలో నర్గీస్, మీనా కుమారి, మధుబాల, సుమిత్రా దేవి, నూతన్, వైజయంతిమాల, ఆశా పరేఖ్, వహీదా రెహ్మాన్ వంటి నటీమణులు తెరపై ఒక వెలుగు వెలిగారు. సినిమాలు క్రమంగా నలుపు-తెలుపు నుండి రంగులోకి మారాయి. 1970వ దశకంలో షర్మిలా ఠాగూర్, ముంతాజ్, హేమ మాలిని, జయ భాదురి, రేఖ, పర్వీన్ బాబి, జీనత్ అమన్ వంటి నటీమణులు సాంప్రదాయ, ఆధునిక కథనాలలో విభిన్న పాత్రలను పోషించి, చిత్రాలకు కొత్త కోణాన్ని తీసుకువచ్చి కొత్త యుగానికి నాంది పలికాయిరు. 1980లలో షబానా అజ్మీ, స్మితా పాటిల్ బలమైన మహిళా పాత్రలను పోషించి, "సమాంతర సినిమా" కు వన్నె తెచ్చారు. అదే సమయంలో శ్రీదేవి, జయప్రద, డింపుల్ కపాడియా వంటి ప్రధాన స్రవంతి సినిమాలలో తారలుగా వెలుగొందారు. 1990లలో, మాధురీ దీక్షిత్, జూహి చావ్లా, కాజోల్ ఇంకా అనేక మంది నటీమణులు తమ బహుముఖ ప్రజ్ఞ, ఆకర్షణ, నృత్య నైపుణ్యాలతో పరిశ్రమలో తమ ఆధిపత్యాన్ని ప్రదర్శించారు. అదే సమయంలో మనీషా కోయిరాలా, టబు వంటి నటీమణులు అసాధారణమైన పాత్రలలో నటించి ప్రేక్షకులను మెప్పించారు. . 21వ శతాబ్దం ప్రారంభమైన కొద్దీ, ఐశ్వర్య రాయ్, ప్రియాంక చోప్రా వంటి అందాల పోటీ విజేతలు అంతర్జాతీయ ప్రాజెక్టుల ద్వారా బాలీవుడ్ యొక్క ప్రపంచవ్యాప్త పరిధిని విస్తరించడంలో సహాయపడ్డారు. అయితే రాణి ముఖర్జీ, కరీనా కపూర్, విద్యా బాలన్, దీపికా పదుకొనే వంటివారు సుదీర్ఘకాలం నటీమణులుగా కొనసాగుతూ, మహిళలు నాయకత్వం వహించే కమర్షియల్ చిత్రాల పెరుగుదలలో కీలక పాత్రలు పోషించారు. వారు ప్రాతినిథ్యం వహించిన కాలం ప్రకారం కొందరు హిందీ సినిమా నటీమణులను ఈ క్రింది జాబితాలో చేర్చబడింది. == 1920లు == {{multiple image | total_width = 300 | image_style = | perrow = 3 | image1 = Patience Cooper (vers 1930).jpg | caption1 = [[పేషన్స్ కూపర్]] | image2 = Ermeline Sudhabala.jpg | caption2 = [[ఎర్మలైన్|సుధాబాల]] | image3 = Fatima Begum (vers 1925).jpg | caption3 = [[ఫాతిమా బేగం]] }} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-text hover-highlight" !సంవత్సరం. !పేరు. ! class="unsortable" |తొలి సినిమా |- |1920 |[[పేషన్స్ కూపర్]] |''దమయంతి'' |- | rowspan="3" |1922 |[[ఫాతిమా బేగం]] |''వీర్ అభిమన్యు'' |- |[[ఎర్మలైన్|సుధాబాల]] |''భీష్మ పితామహ్'' |- |[[సుల్తానా (నటి)|సుల్తానా]] |''వీర్ అభిమన్యు'' |- |1923 |[[జుబేదా|జుబైదా]] |''కోహినూర్'' |- | rowspan="2" |1925 |సీతాదేవి |''ప్రేమ్ సన్యాస్'' |- |[[సులోచన (నటి)|రూబీ మైయర్స్]] |''సినిమా కి రాణి'' |- |rowspan="2" |1926 |[[గోహర్ మామాజీవాలా]] |''బాప్ కమాయ్'' |- | ఇందిరాదేవి |''జయదేవ్ '' |} == 1930లు == {{multiple image | total_width = 300 | image_style = | perrow = 3 | image1 = Durga Khote.jpg | caption1 = [[దుర్గా ఖోటే]] | image2 = Sabita Devi in "Teen Sau Din Ke Baad".jpg | caption2 = [[సబితా దేవి]] | image3 = Bibbo (1940).jpg | caption3 = [[బిబ్బో (నటి)|బిబ్బో]] }} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-text hover-highlight" !సంవత్సరం. !పేరు. ! class="unsortable" |తొలి సినిమా |- | rowspan="2" |1930 |[[సబితా దేవి]] |''కమనేర్ ఆగన్'' |- |[[మెహతాబ్ (నటి)|మెహతాబ్]] |''కమాల్-ఎ-షంషీర్'' |- | rowspan="4" |1931 |[[ఎస్తేర్ విక్టోరియా అబ్రహం]] |''తూఫానీ తిరుని'' |- |[[కజ్జన్ బాయి]] |''షిరిన్ ఫర్హాద్'' |- |[[ఖుర్షీద్ బనో|ఖుర్షీద్ బానో]] |''ఐ ఫర్ యాన్ ఐ'' |- |రతన్ బాయి | |- | rowspan="3" |1932 |ఫిరోజా బేగం |''బేవఫా కతిల్'' |- |[[లలితా పవార్]] |''కైలాష్'' |- |[[దుర్గా ఖోటే]] |''మాయా మచ్ఛింద్ర'' |- | rowspan="4" |1933 |[[సర్దార్ అక్తర్]] |''ఈద్ కా చాంద్'' |- |[[బిబ్బో (నటి)|బిబ్బో]] |''రంగిలా రాజ్పుత్'' |- |[[దేవికారాణి|దేవికా రాణి]] |''కర్మ'' |- |[[ఉమాశశి]] |'' [[పూరన్ భగత్ (సినిమా)|పూరన్ భగత్]] '' |- | rowspan="5" |1935 |[[నదియా (స్టంట్ ఉమెన్)|ఫియర్‌లెస్ నదియా]] |''హంటర్వాలి'' |- |[[శోభన సమర్థ్|శోభనా సమర్థ్]] |''నిహాహే నఫ్రత్'' |- | [[జద్దన్ బాయి]] |''తలాషే హక్'' |- |[[లీలా చిట్నీస్|లీలా చిట్నిస్]] |''శ్రీ సత్యనారాయణ్'' |- |[[నసీమ్ బాను]] |''ఖూన్ కా ఖూన్'' |- | rowspan="2" |1936 |[[జమున బారువా]] |''దాస్'' |- |[[శాంతా ఆప్టే]] |''అమర్ జ్యోతి'' |- | rowspan="2" |1937 |[[కనన్ దేవి]] |విద్యాపతి |- |మోహిని |దేవదాస్ |- |1938 |[[సితార దేవి|సితారా దేవి]] |''వాతా.'' |- |1939 |[[బేగం ఖుర్షీద్ మీర్జా]] |''భక్తి'' |} == 1940లు == <div class="thumb tmulti tright"><div class="thumbinner multiimageinner" style="width:292px;max-width:292px"><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:103px;max-width:103px"><div class="thumbimage" style=";height:116px;overflow:hidden">[[File:Shobhana_Samarth_in_Shobha_(1942).jpg|alt=|117x117px]]</div><div class="thumbcaption">[[శోభన సమర్థ్]]</div></div><div class="tsingle" style="width:92px;max-width:92px"><div class="thumbimage" style=";height:116px;overflow:hidden">[[File:Diamond_Queen_1940.jpg|alt=|116x116px]]</div><div class="thumbcaption">[[నదియా (స్టంట్ ఉమెన్)|ఫియర్‌లెస్ నదియా]]</div></div><div class="tsingle" style="width:91px;max-width:91px"><div class="thumbimage" style=";height:116px;overflow:hidden">[[File:LeelaChitnis.jpg|alt=|117x117px]]</div><div class="thumbcaption">[[లీలా చిట్నీస్]]</div></div></div><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:94px;max-width:94px"><div class="thumbimage" style=";height:117px;overflow:hidden">[[File:Humjoli_1946.jpg|alt=|117x117px]]</div><div class="thumbcaption">[[నూర్ జహాన్]]</div></div><div class="tsingle" style="width:102px;max-width:102px"><div class="thumbimage" style=";height:117px;overflow:hidden">[[File:Naseem_Banu.jpg|alt=|117x117px]]</div><div class="thumbcaption">[[నసీమ్ బాను]]</div></div><div class="tsingle" style="width:90px;max-width:90px"><div class="thumbimage" style=";height:117px;overflow:hidden">[[File:Mumtaz_Shanti_dans_Basant_(1942).jpg|alt=|117x117px]]</div><div class="thumbcaption">[[ముంతాజ్ శాంతి]]</div></div></div></div></div> {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-text hover-highlight" !సంవత్సరం. !పేరు. !తొలి సినిమా ! class="unsortable" |ప్రముఖ చిత్రాలు |- |1940 |[[సాధనా బోస్]] |''కుంకుమ్ ది డాన్సర్'' | |- |1941 |[[నళిని జయవంత్]] |''బహెన్'' |సంగ్రామ్ (1950), నాస్తిక్ (1954), కాలాపానీ (1958) |- | rowspan="6" |1942 |[[సులోచన లట్కర్|సులోచనా లట్కర్]] |''మార్వి'' | |- |[[మీనా షోరే]] |''ఫిర్ మిలెంగే'' | |- |[[వీణా (నటి)|వీణా]] |''గరీబ్'' |''పాకీజా'' (1972) |- |[[స్వరణ్ లత (నటి)|స్వరణ్ లత]] |''ఆవాజ్'' | |- |[[లీలా దేశాయ్]] |[[తమన్నా (1942 సినిమా)|''తమన్నా'']] | |- |[[ముంతాజ్ శాంతి]] |బసంత్ |కిస్మత్ (1943), ధర్తి కే లాల్ (1946), ఘర్ కి ఇజ్జత్ (1948) |- | rowspan="2" |1943 |[[నర్గిస్ దత్|నర్గీస్]] |''తక్దీర్'' |''బర్సాత్'' (1949), ''ఆవారా'' (1951) ''శ్రీ 420'' (1955) ''చోరీ చోరి'' (1956) ''మదర్ ఇండియా'' (1957) ''[[రాత్ ఔర్ దిన్]]'' (1967) |- |[[సురయ్యా|సురైయా]] |''ఇషారా'' |''అన్మోల్ ఘడి'' (1946), ''పర్వానా'' (1947), ''దాస్తాన్'' (1950) |- | rowspan="2" |1944 |[[బేగం పారా]] |''చాంద్'' |''నీల్ కమల్'' (1947) |- |[[సుమిత్రాదేవి (నటి)|సుమిత్రాదేవి]] |''మేరీ బహెన్'' |''మషాల్'' (1950) ''దివానా'' (1952) ''మమతా'' (1952) |- | rowspan="3" |1945 |[[ఆశా పోస్లీ]] |''చంపా'' | |- |[[మునవర్ సుల్తానా]] |''పెహ్లీ నజర్'' |''పరాయ్ ఆగ్'' (1948) బాబుల్ (1950) |- |[[నూర్ జెహాన్|నూర్ జహాన్]] |''జీనత్'' |''అన్మోల్ ఘడి'' (1946) ''జుగ్ను'' (1947) ''[[మీర్జా సాహిబన్ (1947 సినిమా)|మీర్జా సాహిబా]]'' (1947) |- | rowspan="3" |1946 |[[కమలా కోట్నీస్|కమలా కోట్నిస్]] | rowspan="2" |''హమ్ ఏక్ హై'' |''ఆగే బధో'' (1949) -సీధా రాస్తా (1949) |- |[[రెహానా (నటి)|రెహానా]] |''సాజన్'' (1947) ''సర్గమ్'' (1950) |- |[[మీనా కుమారి (హిందీ నటి)|మీనా కుమారి]] |''బచన్ కా ఖేల్'' |''బైజు బావ్రా'' (1952) పరిణీతా (1953) ''దిల్ అప్నా ఔర్ ప్రీత్ పరాయ్'' (1960) సాహిబ్ బీబీ ఔర్ గులామ్ (1962) ''కాజల్'' (1965) ''పాకీజా'' (1972) <br /> |- | rowspan="2" |1947 |[[శశికళ]] |''జుగ్ను'' | |- |[[మధుబాల]] |''నీల్ కమల్'' |''మహల్'' (1949), ''మిస్టర్ & మిసెస్ '55'' (1955) ''చల్తీ కా నామ్ గాడి'' (1958), ''కాలాపానీ'' (1958) ''[[మొఘల్ ఎ ఆజం|మొఘల్-ఏ-ఆజం]]'' (1960) ''బర్సాత్ కీ రాత్'' (1960) |- | rowspan="4" |1948 |[[కుక్కూ మోరే|కోకిల మోరే]] |''అనోఖి అదా'' | |- |[[నిగార్ సుల్తానా|నిగర్ సుల్తానా]] |''షికాయత్'' |''పటంగ'' (1949), ''యాహూదీ'' (1958), ''[[మొఘల్ ఎ ఆజం|మొఘల్-ఏ-ఆజం]]'' (1960) |- |[[ఉమా ఆనంద్]] | rowspan="2" |''నీచా నగర్'' | |- |[[కామిని కౌశల్]] |''షహీద్'' (1948) ''నాదియా కే పార్'' (1948) ''ఆర్జూ'' (1950) ''[[కబీర్ సింగ్]]'' (2019) |- | rowspan="4" |1949 |[[నిమ్మీ]] |''బర్సాత్'' |''దీదార్'' (1951) ''ఆన్'' (1952) ''బసంత్ బహార్'' (1956) |- |[[షకీలా (హిందీ నటి)|షకీలా]] |''ప్రపంచ'' | |- |[[షమ్మీ (నటి)|షమ్మీ]] |''ఉస్తాద్ పెడ్రో'' |''సంగదిల్'' (1952) |- |[[భానుమతీ రామకృష్ణ]] |[[అపూర్వ సహోదరులు (1950 సినిమా)|''నిషాన్'']] | |} == 1950లు == <div class="thumb tmulti tright"><div class="thumbinner multiimageinner" style="width:292px;max-width:292px"><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:110px;max-width:110px"><div class="thumbimage" style=";height:135px;overflow:hidden">[[File:Meena_Kumariji.jpg|alt=|135x135px]]</div><div class="thumbcaption">[[మీనా కుమారి (హిందీ నటి)|మీనా కుమారి]]</div></div><div class="tsingle" style="width:83px;max-width:83px"><div class="thumbimage" style=";height:135px;overflow:hidden">[[File:Nargis_Dutt_1993_stamp.jpg|alt=|135x135px]]</div><div class="thumbcaption">[[నర్గిస్ దత్|నర్గీస్]]</div></div><div class="tsingle" style="width:93px;max-width:93px"><div class="thumbimage" style=";height:135px;overflow:hidden"> </div><div class="thumbcaption">[[సుమిత్రాదేవి (నటి) |సుమిత్రాదేవి]]</div></div></div><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:106px;max-width:106px"><div class="thumbimage" style=";height:130px;overflow:hidden">[[File:Nutan.jpg|alt=|130x130px]]</div><div class="thumbcaption">[[నూతన్]]</div></div><div class="tsingle" style="width:89px;max-width:89px"><div class="thumbimage" style=";height:130px;overflow:hidden">[[File:Nimmi.jpg|alt=|131x131px]]</div><div class="thumbcaption">[[నిమ్మీ]]</div></div><div class="tsingle" style="width:91px;max-width:91px"><div class="thumbimage" style=";height:130px;overflow:hidden">[[File:Bina_Rai.png|alt=|131x131px]]</div><div class="thumbcaption">[[బీనా రాయ్]]</div></div></div></div></div> {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-text hover-highlight" !సంవత్సరం. !పేరు. !తొలి సినిమా ! class="unsortable" |ప్రముఖ చిత్రాలు |- | rowspan="2" |1950 |[[నిరూపా రాయ్]] |''హర్ హర్ మహాదేవ్'' |''దీవార్'' (1975) |- |[[నూతన్]] |''హమారి బేటి'' |''సీమా'' (1955), ''సుజాత'' (1959), ''బందిని'' (1963), ''మిలన్'' (1967) ''మై తులసి తేరే ఆంగన్ కి'' (1978) ''మేరీ జంగ్'' (1985) |- | rowspan="4" |1951 |[[గీత బాలి|గీతా బాలి]] | rowspan="2" |''బాజీ'' |''వచన్'' (1955) |- |[[కల్పనా కార్తీక్]] | |- |[[వైజయంతిమాల|వైజయంతీమాల]] |''బహార్'' |''దేవదాస్'' (1955), ''నయా దౌర్'' (1957) ''సాధన'' (1958) ''[[మధుమతి]]'' (1958) ''గంగా జుమ్నా'' (1961) ''సంగం'' (1964) |- |[[బీనా రాయ్]] |''కాళి ఘాటా'' |''గుంఘట్'' (1960) ''తాజ్ మహల్'' (1963) |- |1952 |[[నదీరా (భారతీయ నటి)|నాదిరా]] |''అణ్'' | |- | rowspan="2" |1953 |[[సంధ్యా శాంతారామ్|సంధ్య]] |''తీన్ బట్టీ చార్ రాస్తా'' | |- |[[అమీత]] |''శ్రీ చైతన్య మహాప్రభు'' | |- | rowspan="3" |1954 |[[శ్యామ (హిందీ నటి)|శ్యామ]] |''ఆర్ పార్'' | |- |[[పసుపులేటి కన్నాంబ]] |[[మనోహర (సినిమా)|''మనోహర్'']] | |- |[[మాలా సిన్హా]] |''బాద్షా'' |''ప్యాసా'' (1957) ''ధూల్ కా ఫూల్'' (1959) ''హిమాలయ కీ గోద్ మే'' (1965) ''గీత్'' (1970) |- | rowspan="1" |1955 |[[సుచిత్రా సేన్]] |''దేవదాస్'' | |- | rowspan="3" |1956 |[[వహీదా రెహమాన్]] |''సి. ఐ. డి.'' |సాహిబ్ బీబీ ఔర్ గులామ్ (1962), గైడ్ (1965), నీల్ కమల్(1968) ''[[రేష్మ ఔర్ షెరా|రేష్మా ఔర్ షెరా]]'' (1971), చాందిని(1989), లమ్హే (1991) |- |[[హెలెన్ (నటి)|హెలెన్]] |''హలాకు'' | |- |[[అంజలీదేవి]] |''దేవత'' | |- |1958 |[[పద్మిని (నటి)|పద్మిని]] |''రాగిణి'' | |- | rowspan="4" |1959 |[[మినూ ముంతాజ్]] |''బ్లాక్ క్యాట్'' | |- |[[ఆశా పరేఖ్]] |''దిల్ దేక్ దేఖో'' |''జబ్ ప్యార్ కిసి సే హోతా హై'' (1961), ''తీస్రీ మంజిల్'' (1966), ''చిరాగ్'' (1969), ''కాటి పతంగ్'' (1971), ''కారవాన్'' (1971), ''మై తులసి తేరే ఆంగన్ కి'' (1978) |- |[[బి. సరోజా దేవి]] |''పైగం'' |''ససురాల్'' (1961), ''ఒపేరా హౌస్'' (1961), ''ప్యార్ కియా తో డర్నా క్యా'' (1963) |- |[[నందా కర్నాటకి|నంద]] |''ఛోటీ బహెన్'' |''హమ్ దోనో'' (1961), ''జబ్ జబ్ ఫూల్ ఖిలే'' (1965), ''గుమ్నామ్'' (1965), ''ఇత్తెఫాక్'' (1969), ''ది ట్రైన్'' (1970) ''ప్రేమ్ రోగ్'' (1982) |} == 1960లు == <div class="thumb tmulti tright"><div class="thumbinner multiimageinner" style="width:292px;max-width:292px"><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:91px;max-width:91px"><div class="thumbimage" style=";height:111px;overflow:hidden">[[File:Waheeda_Rehman_(4x5)_(cropped).jpg|alt=|111x111px]]</div><div class="thumbcaption">[[వహీదా రెహమాన్]]</div></div><div class="tsingle" style="width:84px;max-width:84px"><div class="thumbimage" style=";height:111px;overflow:hidden">[[File:Asha_Parekh.jpg|alt=|112x112px]]</div><div class="thumbcaption">[[ఆశా పరేఖ్]]</div></div><div class="tsingle" style="width:111px;max-width:111px"><div class="thumbimage" style=";height:111px;overflow:hidden">[[File:Saira_Banu_grace_the_Kresha_Bajaj's_store_launch_(7).jpg|alt=|112x112px]]</div><div class="thumbcaption">[[సైరా బాను]]</div></div></div><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:104px;max-width:104px"><div class="thumbimage" style=";height:135px;overflow:hidden">[[File:Mala-Sinha1.jpg|alt=|136x136px]]</div><div class="thumbcaption">[[మాలా సిన్హా]]</div></div><div class="tsingle" style="width:82px;max-width:82px"><div class="thumbimage" style=";height:135px;overflow:hidden">[[File:Shaina_NC_Fashion_Show_1_(cropped_on_Sadhna).jpg|alt=|136x136px]]</div><div class="thumbcaption">[[సాధన శివదాసాని|సాధన]]</div></div><div class="tsingle" style="width:100px;max-width:100px"><div class="thumbimage" style=";height:135px;overflow:hidden">[[File:Actress_Nanda_001.jpg|alt=|135x135px]]</div><div class="thumbcaption">[[నందా కర్నాటకి|నంద]]</div></div></div></div></div> {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-text hover-highlight" !సంవత్సరం. !పేరు. !తొలి సినిమా ! class="unsortable" |ప్రముఖ చిత్రాలు |- | rowspan="2" |1960 |[[సాధన శివదాసాని|సాధన]] |''లవ్ ఇన్ సిమ్లా'' |''హమ్ దోనో'' (1961), ''మేరే మెహబూబ్'' (1963), ''వో కౌన్ థీ?'' (1964), ''వక్త్'' (1965), ''మేరా సాయ'' (1966), ''ఏక్ ఫూల్ దో మాలి'' (1969) |- |[[తనూజ| తనుజా]] |''చాబిలి'' |''చాంద్ ఔర్ సూరజ్'' (1965), ''బహరేన్ ఫిర్ భీ ఆయెంగీ'' (1966), ''నయీ రోష్ని'' (1967), ''జీనే కీ రాహ్'' (1969,) ''జ్యువెల్ థీఫ్'' (1967), ''హాథీ మేరే సాథీ'' (1971), ''మేరే జీవన్ సాథీ'' (1972) |- | rowspan="3" |1961 |[[సైరా బాను]] |''జంగ్లీ'' |''బ్లఫ్ మాస్టర్'' (1963), ''పడోసన్'' (1968), ''హేరా ఫేరి'' (1976) |- |[[ముంతాజ్ మాధ్వాని|ముమ్తాజ్]] |''స్త్రీ'' |''రామ్ ఔర్ శ్యామ్'' (1967) <nowiki><i id="mwA-0">బ్రహ్మచారి</i></nowiki> (1968) ''ఆద్మీ ఔర్ ఇన్సాన్'' (1969) దో రాస్తే (1969) ''ఖిలోనా'' (1970) ''లోఫర్'' (1973) |- |[[అరుణా ఇరానీ]] |''గంగా జుమ్నా'' |''బాబీ'' (1973), ''బేటా'' (1992), ''సుహాగ్'' (1994) |- | rowspan="3" |1962 |[[లీలా నాయుడు]] |''[[అనురాధ (హిందీ సినిమా)|అనురాధ]]'' | |- |[[సిమి గరేవాల్|సిమీ గరేవాల్]] |''సన్ ఆఫ్ ఇండియా'' |''దో బదన్'' (1966), ''సాథీ'' (1968), ''[[మేరా నామ్ జోకర్]]'' (1970), ''సిద్ధార్థ'' (1972), ''కర్జ్'' (1980) |- |[[బిందు నానుభాయ్ దేశాయ్|బిందు]] |''అన్పాద్'' |''ఇత్తెఫాక్'' (1969), ''దో రాస్తే'' (1969), ''దాస్తాన్'' (1972), ''అభిమాన్'' (1973), ''హవాస్'' (1974), ''ఇమ్తియాన్'' (1974) |- | rowspan="2" |1963 |[[రాజశ్రీ శాంతారామ్|రాజశ్రీ]] |''గృహస్తి'' | |- |[[జమున (నటి)|జమున]] |''ఏక్ రాజ్'' | |- | rowspan="3" |1964 |[[సావిత్రి (నటి)|సావిత్రి]] |''గంగా కి లహ్రే'' | |- |[[ఎల్.విజయలక్ష్మి|ఎల్. విజయలక్ష్మి]] |''షబ్నమ్'' |''అలీబాబా ఔర్ 40 చోర్'' (1966) |- |[[షర్మిలా ఠాగూర్]] |''కశ్మీర్ కి కలీ'' |''ఆరాధన'' (1969), ''సఫర్'' (1970), ''అమర్ ప్రేమ్'' (1972), ''దాగ్ః ఎ పోయెమ్ ఆఫ్ లవ్'' (1973) ''చుప్కే చుప్కే'' (1975) ''[[మౌసమ్]]'' (1975) |- | rowspan="1" |1966 |[[బబితా కపూర్|బబితా]] |''దస్ లాఖ్'' |''రాజ్'' (1967) ''హసీనా మాన్ జాయేగి'' (1968) ''బన్‌ఫూల్'' (1971) |- | rowspan="1" |1967 |[[విమీ]] |''[[హమ్‌రాజ్|హమ్రాజ్]]'' | |- | rowspan="2" |1968 |[[హేమా మాలిని|హేమమాలిని]] |''సప్నో కా సౌదాగర్'' |''సీతా ఔర్ గీతా'' (1972) ''[[షోలే]]'' (1975) ''డ్రీమ్ గర్ల్'' (1977) ''సత్తే పే సత్తా'' (1982) ''బాగ్బన్'' (2003) ''[[వీర్-జారా]]'' (2004) |- |[[జయలలిత]] | ''ఇజ్జత్'' |''మన్‌మౌజీ'' (1962) |- | rowspan="2" |1969 |[[లీనా చందావర్కర్]] |''మన్ కా మీట్'' | |- |[[పూనమ్ సిన్హా]] |''జిగ్రీ దోస్త్'' |} == 1970లు == <div class="thumb tmulti tright"><div class="thumbinner multiimageinner" style="width:292px;max-width:292px"><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:78px;max-width:78px"><div class="thumbimage" style=";height:76px;overflow:hidden">[[File:Sharmila_Tagore.jpg|alt=|77x77px]]</div><div class="thumbcaption">[[షర్మిలా ఠాగూర్]]</div></div><div class="tsingle" style="width:104px;max-width:104px"><div class="thumbimage" style=";height:76px;overflow:hidden">[[File:Rekha01.jpg|alt=|102x102px]]</div><div class="thumbcaption">[[రేఖ (హిందీ నటి)|రేఖ]]</div></div><div class="tsingle" style="width:104px;max-width:104px"><div class="thumbimage" style=";height:76px;overflow:hidden">[[File:Rakhee_Gulzar.jpg|alt=|102x102px]]</div><div class="thumbcaption">[[రాఖీ గుల్జార్|రాఖీ]]</div></div></div><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:82px;max-width:82px"><div class="thumbimage" style=";height:130px;overflow:hidden">[[File:Mumtaz_(cropped).jpg|alt=|131x131px]]</div><div class="thumbcaption">[[ముంతాజ్ మాధ్వాని|ముంతాజ్]]</div></div><div class="tsingle" style="width:108px;max-width:108px"><div class="thumbimage" style=";height:130px;overflow:hidden">[[File:Zeenat_Aman_at_the_Society_Achievers_Awards_2018_(cropped).jpg|alt=|130x130px]]</div><div class="thumbcaption">[[జీనత్ అమన్]]</div></div><div class="tsingle" style="width:96px;max-width:96px"><div class="thumbimage" style=";height:130px;overflow:hidden">[[File:Jaya_B_Big_B’s_birthday.jpg|alt=|130x130px]]</div><div class="thumbcaption">[[జయ బచ్చన్]]</div></div></div></div></div> {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-text hover-highlight" !సంవత్సరం. !పేరు. !తొలి సినిమా ! class="unsortable" |ప్రముఖ చిత్రాలు |- | rowspan="2" |1970 |[[రేఖ (హిందీ నటి)|రేఖ]] |''సావన్ భాదో'' |''ఘర్'' (1978), ''ముకద్దర్ కా సికందర్'' (1978), ''ఖుబ్సూరత్'' (1980), ''కల్యుగ్'' (1981), ''సిల్‌సిలా'' (1981), ''[[ఉమ్రావ్ జాన్]]'' (1981), ''[[కోయీ మిల్ గయా]]'' (2003), ''క్రిష్'' (2006) |- |[[రాఖీ గుల్జార్]] |''జీవన్ మృత్యు'' |''ఆఁఖో ఆంఖో మే'' (1972), ''దాగ్ః ఎ పోయెమ్ ఆఫ్ లవ్'' (1973), ''తపస్య'' (1976), ''కభీ కభీ'' (1976) ''ముకద్దర్ కా సికందర్'' (1978), ''కాలా పత్తర్'' (1979), ''బర్సాత్ కి ఏక్ రాత్'' (1981), ''శక్తి'' (1982), ''రామ్ లఖన్'' (1989), ''కరణ్ అర్జున్'' (1996) |- | rowspan="4" |1971 |[[జయ బచ్చన్]] |''గుడ్డి'' |''అభిమాన్'' (1973), ''[[షోలే]]'' (1975), ''[[ఫిజా]]'' (2000), ''[[కభీ ఖుషీ కభీ గమ్|కభీ ఖుషీ కభీ గమ్...]]'' (2001) ''[[కల్ హో న హో|కల్ హో నా హో]]'' (2003) ''[[రాకీ ఔర్ రాణీ కీ ప్రేమ్ కహానీ|రాకీ ఔర్ రాణి కీ ప్రేమ్ కహానీ]]'' (2023) |- |[[ఫరీదా జలాల్]] |''లాల్ పత్థర్'' |''హెన్నా'' (1991), ''[[మమ్మో]]'' (1994) ''[[దిల్ వాలే దుల్హనియా లేజాయేంగే]]'' (1995) |- |[[జీనత్ అమన్]] |''హరే రామ హరే కృష్ణ'' |''యాదోన్ కీ బారాత్'' (1973), ''రోటీ కపడా ఔర్ మకాన్'' (1974), ''[[డాన్]]'' (1978), ''సత్యం శివం సుందరం'' (1979), ''కుర్బాని'' (1980) ''లావారిస్'' (1981) |- |[[యోగితా బాలి]] |''పర్వానా'' | |- |1972 |[[రీనా రాయ్]] |''జరూరత్'' |''నాగిన్'' (1976), ''ఆశా'' (1980) ''[[సనమ్ తేరీ కసమ్]]'' (1982) |- | rowspan="3" |1973 |[[డింపుల్ కపాడియా]] |''బాబీ'' |''సాగర్'' (1985), ''కాష్'' (1987), ''లేకిన్...'' (1991), ''[[రుదాలి]]'' (1993), ''దిల్ చాహతా హై'' (2001), ''లక్ బై ఛాన్స్'' (2009) |- |[[పర్వీన్ బాబీ]] |''చరిత్ర'' |''మజ్బూర్'' (1974), ''దీవార్'' (1975), ''అమర్ అక్బర్ ఆంథోనీ'' (1977), ''కాలా పత్తర్'' (1979), ''కాలియా'' (1981), ''నమక్ హలాల్'' (1982) |- |[[నీతూ సింగ్]] |''రిక్షావాలా'' |''దీవార్'' (1975), ''కభీ కభీ'' (1976), ''దూస్రా ఆద్మీ'' (1977), ''కాలా పత్తర్'' (1979), ''దో దూనీ చార్'' (2010) ''[[జగ్ జగ్ జీయో|జుగ్‌జుగ్ జియో]]'' (2022) |- |- | rowspan="3" |1974 |[[షబానా అజ్మీ]] |''[[అంకుర్ (సినిమా)|అంకుర్]]'' |''స్పర్ష్'' (1980), ''[[అర్థ్]]'' (1982), ''మాసూమ్'' (1983), ''[[ఖాంధార్ (సినిమా)|కంధార్]]'' (1984), ''గాడ్ మదర్'' (1999), ''[[రాకీ ఔర్ రాణీ కీ ప్రేమ్ కహానీ|రాకీ ఔర్ రాణి కీ ప్రేమ్ కహానీ]]'' (2023) |- |[[విద్యా సిన్హా]] |''[[రజనీగంధ|రజనీగంధా]]'' | |- |[[జరీనా వహాబ్]] |''ఇష్క్ ఇష్క్ ఇష్క్'' | |- | rowspan="4" |1975 |[[స్మితా పాటిల్]] |''చరణదాస్ చోర్'' |''[[భూమిక:ద రోల్|భూమిక]]'' (1977), ''[[చక్ర]]'' (1981), ''నమక్ హలాల్'' (1982), ''బజార్'' (1982), ''[[అర్థ్]]'' (1982) ''[[మిర్చ్ మసాలా]]'' (1985) |- |[[సారిక(నటి)|సారికా]] |''గీత్ గాతా చల్'' | |- |[[సులక్షణ పండిట్|సులక్షణా పండిట్]] |''ఉల్జాన్'' |''రాజా'' (1975) |- |[[లక్ష్మి (నటి)|లక్ష్మి]] |''జూలీ'' | |- | rowspan="2" |1976 |[[రంజీతా కౌర్|రంజితా]] |[[లైలా మజ్ను (1976 చిత్రం)|''లైలా మజ్ను'']] |''అంఖియో కే ఝరోఖే సే'' (1978), ''ఆప్ తో ఐసే నా థే'' (1980) |- |[[బిందియా గోస్వామి]] |''జీవన్ జ్యోతి'' | |- | rowspan="3" |1978 |[[దేబాశ్రీ రాయ్|దేబశ్రీ రాయ్]] |''ఘటా'' |''జియో తో ఐసె జియో'' (1981), ''కభీ అజ్నబీ థే'' (1985), ''హిందుస్తానీ సిపాహి'' (2002) |- |[[పూనమ్ ధిల్లాన్]] |''త్రిశూల్'' |''నూరీ'' (1979), ''యే వాదా రహా'' (1982), ''నామ్'' (1986) |- |[[దీప్తి నావల్]] |''జునూన్'' |''చష్మే బుద్దూర్'' (1981), ''కమల'' (1984), ''అన్‌కహీ'' (1985) |- | rowspan="6" |1979 |[[టీనా అంబానీ|టీనా మునిమ్]] |''దేశ్ పరదేశ్'' |''కర్జ్'' (1980), ''రాకీ'' (1981), ''అలగ్ అలగ్'' (1985), ''అధికార్'' (1986) |- |[[జయసుధ]] |''షబాష్ డాడీ'' |''సూర్యవంశం'' (1999) |- |[[ఉన్ని మేరీ|దీపా]] |''అమర్ దీప్'' | |- |[[జయప్రద]] |''సర్గమ్'' |''కామ్చోర్'' (1982), ''షరాబీ'' (1984), ''తోఫా'' (1984), ''సంజోగ్'' (1985), ''స్వర్గ్ సే సుందర్'' (1986), ''ఆజ్ కా అర్జున్'' (1990) |- |[[రీమా లాగూ]] |''సిన్హాసన్'' |''[[ప్రేమ పావురాలు|మైనే ప్యార్ కియా]]'' (1989), ''[[ఆషికి]]'' (1990), ''[[ప్రేమాలయం|హమ్ ఆపకే హై కౌన్..!]]'' (1994), ''వాస్తవ్ః ది రియాలిటీ'' (1999) |- |[[శ్రీదేవి (నటి)|శ్రీదేవి]] |''సోల్వా సావన్'' |''సద్మా'' (1983) ''మిస్టర్ ఇండియా'' (1987), ''చాందిని'' (1989), ''లమ్హే'' (1991) ''ఇంగ్లీష్ వింగ్లిష్'' (2012), ''మామ్'' (2017) |} == 1980లు == <div class="thumb tmulti tright"><div class="thumbinner multiimageinner" style="width:292px;max-width:292px"><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:64px;max-width:64px"><div class="thumbimage" style=";height:75px;overflow:hidden">[[File:Jayaprada_62nd_Filmfare_Awards_South_(cropped).jpg|alt=|76x76px]]</div><div class="thumbcaption">[[జయప్రద]]</div></div><div class="tsingle" style="width:104px;max-width:104px"><div class="thumbimage" style=";height:75px;overflow:hidden">[[File:Smita_Patil_2013_stamp_of_India.jpg|alt=|102x102px]]</div><div class="thumbcaption">[[స్మితా పాటిల్]]</div></div><div class="tsingle" style="width:59px;max-width:59px"><div class="thumbimage" style=";height:75px;overflow:hidden">[[File:Shabana_Azmi_SFU_honorary_degree_(cropped).jpg|alt=|76x76px]]</div><div class="thumbcaption">[[షబానా అజ్మీ]]</div></div><div class="tsingle" style="width:57px;max-width:57px"><div class="thumbimage" style=";height:75px;overflow:hidden">[[File:DimpleKapadia2018_(cropped).jpg|alt=|76x76px]]</div><div class="thumbcaption">[[డింపుల్ కపాడియా]]</div></div></div><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:75px;max-width:75px"><div class="thumbimage" style=";height:84px;overflow:hidden">[[File:DhillonPoonam.jpg|alt=|84x84px]]</div><div class="thumbcaption">[[పూనమ్ ధిల్లాన్]]</div></div><div class="tsingle" style="width:84px;max-width:84px"><div class="thumbimage" style=";height:84px;overflow:hidden">[[File:PadminiKolhapure.jpg|alt=|85x85px]]</div><div class="thumbcaption">[[పద్మిని కొల్హాపురే|పద్మిని కొల్హాపురి]]</div></div><div class="tsingle" style="width:60px;max-width:60px"><div class="thumbimage" style=";height:84px;overflow:hidden">[[File:Amrita_Singh_&_Sara_Ali_Khan_at_Shaadi_By_Marriott_showcase_(08)_(cropped)_2.jpg|alt=|85x85px]]</div><div class="thumbcaption">[[అమృతా సింగ్]]</div></div><div class="tsingle" style="width:65px;max-width:65px"><div class="thumbimage" style=";height:84px;overflow:hidden">[[File:RatiAgnihotri2.jpg|alt=|84x84px]]</div><div class="thumbcaption">[[రతి అగ్నిహోత్రి]]</div></div></div></div></div> {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-text hover-highlight" !సంవత్సరం. !పేరు. !తొలి సినిమా ! class="unsortable" |ఇతర ప్రముఖ చిత్రాలు |- | rowspan="8" |1981 |[[అనితా రాజ్]] |''ప్రేమ్ గీత్'' | |- |[[పూర్ణిమ భాగ్యరాజ్| పూర్ణిమా జయరాం]] |''దర్ద్'' | |- |[[సోనీ రజ్దాన్]] |''36 చౌరంగీ లేన్'' |''మండి'' (1983), ''సారాంశ్'' (1984), ''సచ్ ఎ లాంగ్ జర్నీ'' (1998), ''యువర్స్ ట్రూలీ'' (2018) |- |[[రతి అగ్నిహోత్రి]] | rowspan="2" |''[[ఏక్ దూజె కేలియె|ఏక్ దుజే కే లియే]]'' |''ఫర్జ్ ఔర్ కానూన్'' (1982), ''తవాయిఫ్'' (1985), ''హుకుమత్'' (1987), ''హమ్ తుమ్'' (2004) |- |[[మాధవి]] |''సత్యమేవ జయతే'' (1987) ''ప్యార్ కా మందిర్'' (1988) ''అగ్నిపథ్'' (1990) |- |[[పద్మిని కొల్హాపురే|పద్మిని కొల్హాపురి]] |''జమానే కో దిఖానా హై'' |''ఇన్సాఫ్ కా తరాజు'' (1980), ''అహిస్తా అహిస్తా'' (1981), ''ప్రేమ్ రోగ్'' (1982), ''విధాత'' (1982), ''సౌటెన్'' (1983), ''ప్యార్ జుక్తా నహి'' (1985) |- |[[విజయతా పండిట్]] |''ప్రేమ కథ'' | |- |[[సుప్రియా పాఠక్]] |''కలియుగ్'' |'' బజార్'' (1982) ''వేక్ అప్ సిద్'' (2009) ''ఖిచిడిః ది మూవీ'' (2010) ''గోలియోం కి రాస్లీలా రామ్-లీలా'' (2013) ''రాంప్రసాద్ కి తెహ్ర్వి'' (2022) |- | rowspan="3" |1982 |[[సల్మా అఘా|సల్మా ఆగా]] |''నిఖా'' |''కసమ్ పైదా కర్నే వాలే కీ'' (1984), ''సల్మా'' (1985), ''పతి పత్ని ఔర్ తవైఫ్'' (1990) |- |[[మేనక (నటి)|మేనక]] |'' రాజ్‌పుత్'' | |- |[[అంజు ఘోష్]] |సౌదాగర్ | |- | rowspan="4" |1983 |[[మీనాక్షి శేషాద్రి]] |''పెయింటర్ బాబు'' |''హీరో'' (1984), ''జుర్మ్'' (1990), ''దామినీ'' (1993) |- |[[సిల్క్ స్మిత|సిల్క్ స్మితా]] |''జీత్ హమారి'' | |- |[[అమృతా సింగ్|అమృత సింగ్]] |''బేతాబ్'' |''సాహెబ్'' (1985), ''మర్ద్'' (1985), ''నామ్'' (1986), ''ఐనా'' (1993), ''2 స్టేట్స్'' (2014), ''బద్లా'' (2019) |- |[[రత్న పాఠక్ షా]] |''మండి'' |''జానే తు యా జానే నా'' (2008), ''కపూర్ & సన్స్'' (2016), ''లిప్స్టిక్ అండర్ మై బుర్కా'' (2017), ''నిల్ బట్టే సన్నాటా'' (2017), ''[[ధక్ ధక్]]'' (2023) |- | rowspan="3" |1984 |[[మాధురీ దీక్షిత్]] |''అబోద్'' |''తేజాబ్'' (1988), ''[[సాజన్]]'' (1991), బేటా (1992), ''ఖల్నాయక్'' (1993), ''[[ప్రేమాలయం|హమ్ ఆపకే హై కౌన్..!]]'' (1994), ''రాజా'' (1995), ''[[దిల్ తో పాగల్ హై]]'' (1997), ''పుకార్'' (2000), లజ్జా (2001), ''దేవదాస్'' (2002), ''ఆజా నాచ్లే'' (2007), ''దేడ్ ఇష్కియా'' (2014), కలంక్ (2019) |- |[[శోభన]] |''ఘర్ ఏక్ మందిర్'' |''మేరే బాప్ పెహ్లే ఆప్'' (2008) |- |[[నీలమ్ కొఠారి|నీలం]] |''జవాని'' |''ఇల్జామ్'' (1986), ''ఆగ్ హి ఆగ్'' (1987), ''ఘర్ కా చిరాగ్'' (1989) |- | rowspan="3" |1985 |[[మందాకిని (నటి)|మందాకిని]] |''రామ్ తేరి గంగా మైలి'' |''జీవా'' (1986), ''లోహా'' (1987), ''తక్దీర్ కా తమాషా'' (1990) |- |[[ఖుష్బు సుందర్|కుష్బూ]] |''జానూ'' |''మేరీ జంగ్'' (1985), ''పత్తోం కీ బాజీ'' (1986) ''వనవాస్'' (2024) |- |[[కిమీ కట్కర్]] |''అడ్వెంచర్స్ ఆఫ్ టార్జాన్'' |''హమ్'' (1991) |- | rowspan="5" |1986 |[[ఫరా (నటి)|ఫర్హా నాజ్]] | rowspan="2''" |''నసీబ్ అప్నా అప్నా'' |''లవ్ 86'' (1986), ''వో ఫిర్ ఆయేగీ'' (1988), ''బెగునా'' (1991) |- |[[రాధిక (నటి)| రాధిక]] | ''లాల్ బాద్షా'' (1999), (1999 [[మేరీ క్రిస్మస్|మెర్రీ క్రిస్మస్]] (2024) |- |[[జుహీ చావ్లా|జూహీ చావ్లా]] |''సుల్తానాట్'' |''ఖయామత్ సే ఖయామత్ తక్'' (1988), ''హమ్ హై రాహీ ప్యార్ కే'' (1993), ''డర్'' (1993), ''యెస్ బాస్'' (1997), ''ఇష్క్'' (1997,) ''గులాబ్ గాంగ్'' (2014), ''ఏక్ లడ్కీ కో దేఖా తో ఐసా లగా'' (2019) |- |[[భానుప్రియ]] |''దోస్తి దుష్మని'' | |- |[[పల్లవి జోషి]] |''అమృత్'' |''ఇన్సాఫ్ కీ ఆవాజ్'' (1986), ''అంధ యుధ్'' (1987), ''రిహాయి'' (1988), ''వో చోక్రి'' (1992), ''[[ది తాష్కెంట్ ఫైల్స్]]'' (2019), ''[[ది కాశ్మీర్ ఫైల్స్ (2022 సినిమా)|కాశ్మీర్ ఫైల్స్]]'' (2022) |- | rowspan="6" |1988 |[[సోనమ్ (నటి)|సోనమ్]] |''విజయ్'' | |- |[[సుమలత]] | rowspan="2''" |''న్యూ ఢిల్లీ'' | |- |[[ఊర్వశి (నటి)|ఊర్వశి]] | |- |[[అమల అక్కినేని|అమల]] |''దయావాన్'' |''శివ'' (1990), ''హమారీ అధురీ కహానీ'' (2015) |- |[[సంగీత బిజ్లానీ]] |''కాతిల్'' | |- |[[సోనూ వాలియా]] |''ఖూన్ భరీ మాంగ్'' | |- | rowspan="6" |1989 |[[నందితా దాస్]] |''పరిణీత'' |''ఫైర్'' (1996),''1947 భూమి'' (1998), ''బావందర్'' (2000) |- |[[విజయశాంతి]] |''ఈశ్వర్'' |''ముకద్దర్ కా బాద్షా'' (1990) |- |[[రూపా గంగూలీ]] |''[[ఏక్ దిన్ అచానక్ (సినిమా)|ఏక్ దిన్ ఆచనాక్]]'' |''బహార్ ఆనే తక్'' (1990), ''గోపాల'' (1994), ''[[బర్ఫీ (హిందీ సినిమా)|బర్ఫి!]]'' (2012) |- |[[శిల్పా శిరోద్కర్|శిల్పా శిరోడ్కర్]] |''భ్రష్టాచార్'' |''కిషన్ కన్హయ్య'' (1990), ''హమ్'' (1991), ''ఖుదా గవా'' (1992), ''ఆంఖే'' (1993), ''గోపీ కిషన్'' (1994), ''బేవఫా సనమ్'' (1995), ''మృత్యుదండ్'' (1997) |- |[[పూజ భట్|పూజా భట్]] |''డాడీ'' |''దిల్ హై కే మంతా నహీ'' (1991), ''సడక్'' (1991), ''ఫిర్ తేరి కహానీ యాద్ ఆయీ'' (1993), ''జఖ్మ్'' (1998) |- |[[భాగ్యశ్రీ]] |''[[ప్రేమ పావురాలు|మైనే ప్యార్ కియా]]'' |''త్యాగి'' (1992), ''జనని'' (2006), ''రెడ్ అలర్ట్ః ది వార్ విదీన్'' (2010) |} == 1990లు == <div class="thumb tmulti tright"><div class="thumbinner multiimageinner" style="width:293px;max-width:293px"><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:70px;max-width:70px"><div class="thumbimage" style=";height:95px;overflow:hidden">[[File:JuhiChawla.jpg|alt=|96x96px]]</div><div class="thumbcaption">[[జుహీ చావ్లా]]</div></div><div class="tsingle" style="width:67px;max-width:67px"><div class="thumbimage" style=";height:95px;overflow:hidden">[[File:Kajol_Olay_Event.jpg|alt=|96x96px]]</div><div class="thumbcaption">[[కాజోల్]]</div></div><div class="tsingle" style="width:74px;max-width:74px"><div class="thumbimage" style=";height:95px;overflow:hidden">[[File:Manisha_Koirala_graces_her_film_Dear_Maya’s_media_meet_(05).jpg|alt=|96x96px]]</div><div class="thumbcaption">[[మనీషా కొయిరాలా]]</div></div><div class="tsingle" style="width:74px;max-width:74px"><div class="thumbimage" style=";height:95px;overflow:hidden">[[File:RaveenaTandon3.jpg|alt=|96x96px]]</div><div class="thumbcaption">[[రవీనా టాండన్]]</div></div></div><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:71px;max-width:71px"><div class="thumbimage" style=";height:92px;overflow:hidden">[[File:Tabu_at_Esha_Deol's_wedding_reception_08_(cropped).jpg|alt=|92x92px]]</div><div class="thumbcaption">[[టాబు]]</div></div><div class="tsingle" style="width:71px;max-width:71px"><div class="thumbimage" style=";height:92px;overflow:hidden">[[File:KarismaKapoor02.jpg|alt=|93x93px]]</div><div class="thumbcaption">[[కరిష్మా కపూర్]]</div></div><div class="tsingle" style="width:71px;max-width:71px"><div class="thumbimage" style=";height:92px;overflow:hidden">[[File:Sonali_Bendre_attends_the_63rd_Jio_Filmfare_Awards_2018_(20)_(cropped).jpg|alt=|93x93px]]</div><div class="thumbcaption">[[సోనాలి బింద్రే]]</div></div><div class="tsingle" style="width:71px;max-width:71px"><div class="thumbimage" style=";height:92px;overflow:hidden">[[File:Urmila.Matondkar_(cropped).jpg|alt=|92x92px]]</div><div class="thumbcaption">[[ ఊర్మిళ (నటి)|ఊర్మిళా మాతోండ్కర్]]</div></div></div></div></div> {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-text hover-highlight" !సంవత్సరం. !పేరు. !తొలి సినిమా ! class="unsortable" |ఇతర ప్రముఖ చిత్రాలు |- | rowspan="4" |1990 |[[అనూ అగర్వాల్|అను అగర్వాల్]] |''[[ఆషికి]]'' |''కింగ్ అంకుల్'' (1993) ''ఖల్-నైకా'' (1993) |- |[[నగ్మా]] |''బాఘి'' |''బేవఫా సే వాఫా'' (1992) ''కింగ్ అంకుల్'' (1993) |- |[[షాలినీ కుమార్|షాలిని అజిత్]] |''రాజు అంకుల్'' | |- |[[రోహిణి (నటి)|రోహిణి]] |''జవాని జిందాబాద్'' | |- | rowspan="13" |1991 |[[ఊర్మిళ (నటి)|ఊర్మిళా మాతోండ్కర్]] |''నరసింహ'' |''రంగీలా'' (1995) ''జుడాయి'' (1997) ''[[సత్య (సినిమా)|సత్య]]'' (1998) ''ఖూబ్సూరత్'' (1999) ''కౌన్?'' (1999) ''ప్యార్ తునే క్యా కియా'' (2001) ''[[భూత్]]'' (2003) ''ఏక్ హసీనా థీ'' (2004) |- |[[సంగీత మాధవన్ నాయర్|సంగీత]] |''శాంతి క్రాంతి'' | |- | చాందిని |''సనమ్ బేవఫా'' |''1942: ఎ లవ్ స్టోరీ'' (1994) |- |[[రేవతి (నటి)|రేవతి]] |''లవ్'' |''2 స్టేట్స్'' (2014), ''[[సలామ్ వెంకీ|సలాం వెంకీ]]'' (2022) |- |[[గౌతమి (నటి)|గౌతమి]] |''ప్యార్ హువా చోరి చోరి'' | |- |[[మనీషా కోయిరాలా|మనీషా కొయిరాలా]] |''సౌదాగర్'' |''1942: ఎ లవ్ స్టోరీ'' (1994), ''అకేలే హమ్ అకేలే తుమ్'' (1995), ''ఖామోషి'' (1996), ''గుప్త్: ది హిడెన్ ట్రూత్'' (1997) ''దిల్ సే'' (1998-''కచ్చే ధాగే'' (1999), ''లజ్జ'' (2001),''కంపెనీ'' (2002) |- |[[జెబా భక్తియార్]] | rowspan="2''" |''హీనా'' |''స్టంట్మాన్'' (1994), ''జై విక్రాంత'' (1995) |- |[[అశ్విని భావే]] |''మీరా కా మోహన్'' (1992), ''జక్మీ దిల్'' (1994), ''బంధన్'' (1998) |- |[[మధుబాల (రోజా ఫేమ్‌)|మధు]] |''ఫూల్ ఔర్ కాంటే'' |''[[రోజా (1992 సినిమా)|రోజా]]'' (1992) ''రావణ్ రాజ్'' (1995) ''దిల్జాలే'' (1996) |- |[[కరిష్మా కపూర్]] |''ప్రేమ్ ఖైదీ'' |అందాజ్ అప్నా అప్నా (1994), ''రాజా హిందుస్తానీ'' (1996), ''[[దిల్ తో పాగల్ హై]]'' (1997), ''హమ్ సాథ్-సాథ్ హై'' (1999), ''[[ఫిజా]]'' (2000), జుబేదా (2001) |- |[[రవీనా టాండన్]] |''పత్థర్ కే ఫూల్'' |''మొహ్రా'' (1994), ''దుల్హే రాజా'' (199), ''[[బడేమియా చోటేమియా]]'' (1998), ''అక్స్'' (2001) |- |[[ఆయేషా జుల్కా]] |''కుర్బన్'' |''జో జీతా వోహి సికందర్'' (1992), ''బాల్మా'' (1993) |- |[[మమతా కులకర్ణి]] |''తిరంగ'' |''ఆషిక్ ఆవారా'' (1993), ''కరణ్ అర్జున్'' (1995) |- | rowspan="4" |1992 |[[దివ్యభారతి|దివ్య భారతి]] |''విశ్వాత్మ'' |''దీవానా'' (1992), ''షోలా ఔర్ షబ్నమ్'' (1992), ''దిల్ కా క్యా కసూర్'' (1992), ''రంగ్'' (1993), ''క్షత్రియ'' (1993) |- |[[ప్రతిభా సిన్హా]] |''మెహబూబ్ మేరే మెహబూబ్'' |''తు చోర్ మెయిన్ సిపాహి'' (1996) |- |[[మీనా]] |''పర్దా హై పర్దా'' | |- |[[కాజోల్]] |''బేఖుదీ'' |''[[దిల్ వాలే దుల్హనియా లేజాయేంగే]]'' (1995), ''గుప్త్'' (1997), ''[[కుచ్ కుచ్ హోతా హై]]'' (1998), ''కభీ ఖుషీ కభీ ఘమ్''... (2001), ''[[ఫనా]]'' (2006) |- | rowspan="5" |1993 |[[శిల్పా శెట్టి]] |''బాజీగర్'' |''మెయిన్ ఖిలాడి తు అనారి'' (1994), ''ధడ్కన్'' (2000), ''ఇండియన్'' (2001), ''ఫిర్ మిలెంగే'' (2004) |- |[[టిస్కా చోప్రా]] |''ప్లాట్ఫాం'' |''గుడ్ న్యూజ్'' (2019) |- |[[రమ్యకృష్ణ]] |'' పరంపర'' | |- |[[ఐశ్వర్య (నటి)|ఐశ్వర్య]] |''గర్ధిష్'' | |- |[[నమ్రతా శిరోద్కర్]] |''మేరే దో అన్మోల్ రతన్'' |''కచ్చే ధాగే'' (1999) ''వాస్తవ్ః ది రియాలిటీ'' (1999) ''పుకార్'' (2000) |- | rowspan="8" |1994 |[[సీమా బిస్వాస్|సీమా బిశ్వాస్]] |''[[బాండిట్ క్వీన్]]'' |''వాటర్'' (2005), ''[[వివాహ్]]'' (2006) |- |[[అంజలి జఠర్]] |''మాధోష్'' |''ఆజ్మాయిష్'' (1995), ''త్రిమూర్తి'' (1995) |- |[[హీరా|హీరా రాజగోపాల్]] |''అమానత్'' | |- |[[సోనాలి బెంద్రే]] |''ఆగ్'' |''దిల్‌జలే'' (1996), ''ఇంగ్లీష్ బాబు దేశీ మేమ్'' (1996), ''సర్ఫరోష్'' (1999), ''హమ్ సాథ్ సాథ్ హై'' (1999) |- |[[టబు|టాబు]] |''పెహ్లా పెహ్లా ప్యార్'' |''[[అగ్గిరవ్వలు|మాచిస్]]'' (1996), ''[[చాందినీ బార్]]'' (2001), చీనీ కమ్ (2007), ''[[హైదర్]]'' (2014), ''అంధాదున్'' (2018), ''[[భూల్ భులయా 2|భూల్ భులైయా 2]]'' (2023) |- |[[మోనికా బేడి]] |''మై తేరా ఆషిక్'' | |- |[[రీతుపర్ణ సేన్‌గుప్తా|రితుపర్ణా సేన్‌గుప్తా]] |''తీసరా కౌన్?'' |''[[మెయిన్ మేరీ పత్నీ ఔర్ వో|మై, మేరీ పత్నీ ఔర్ వో]]'' (2005), ''గౌరీ: ది అన్ బార్న్'' (2007), ''లైఫ్ ఎక్స్ప్రెస్'' (2010) |- |[[సుచిత్రా కృష్ణమూర్తి]] |''కభీ హాఁ కభీ నా'' | |- | rowspan="5" |1995 |[[ట్వింకిల్ ఖన్నా]] |''బర్సాత్'' |''జాన్'' (1996), ''జబ్ ప్యార్ కిసీసే హోతా హై'' (1999), ''బాద్షా'' (1999) |- |[[రంభ (నటి)| రాంభా]] |''జల్లాద్'' |''జుడ్వా'' (1997) |- |[[దేవయాని (నటి)| దేవయానీ]] |''దిల్ కా డాక్టర్'' | |- |[[సాక్షి శివానంద్]] |''జనమ్ కుండ్లి'' |''ఆప్కో పెహ్లే భీ కహీం దేఖా హై'' (2003) |- |[[మందిరా బేడి|మందిరా బేడీ]] |''[[దిల్ వాలే దుల్హనియా లేజాయేంగే]]'' |''[[సాహో]]'' (2019) |- | rowspan="6" |1996 |[[రాణీ ముఖర్జీ]] |''రాజా కీ ఆయేగీ బారాత్'' |''[[కుచ్ కుచ్ హోతా హై]]'' (1998), ''[[వీర్-జారా]]'' (2004), ''బ్లాక్'' (2005), ''కభి అల్విదా నా కెహ్నా'' (2006), నో వన్ కిల్డ్ జెస్సికా (2011), ''హిచ్కి'' (2018) |- |[[లైలా (నటి)|లైలా]] |''దుష్మాన్ దునియా కా'' |''ఇన్సాన్'' (2005) |- |[[సోనాలి కులకర్ణి]] |''దైరా'' |''మిషన్ కాశ్మీర్'' (2000) ''డాక్టర్ బాబాసాహెబ్ అంబేద్కర్'' (2000) |- |[[సుష్మితా సేన్]] |''దస్తక్'' |''బీవీ నెం. 1'' (1999), ''ఆంఖేఁ'' (2002), ''మైఁ హూ నా'' (2004), ''మైఁ ప్యార్ క్యో కియా?'' (2005) |- |[[ప్రియా గిల్]] | rowspan="2" |''తేరే మేరే సప్నే'' |''సిర్ఫ్ తుమ్'' (1999), ''జోష్'' (2000) |- |[[ సిమ్రాన్]] |''ముకద్దర్'' (1996), ''అనారి నెం. 1'' (1999), ''గుల్మోహర్'' (2023) |- | rowspan="6" |1997 |[[మహిమా చౌదరి]] |''పరదేశ్'' |''దిల్ క్యా కరే'' (1999) ''దాగ్'' (1999) ''లజ్జ'' (2001) ''దిల్ హై తుమ్హారా'' (2002) |- |[[అంజలా జవేరీ]] |''హిమాలయ పుత్ర'' |''ప్యార్ కియా తో డర్నా క్యా'' (1998) |- |[[షర్బానీ ముఖర్జీ]] | ''బార్డర్'' |''అంశ్: ద డెడ్‌లీ పార్ట్'' (2002) |- |[[ఐశ్వర్య రాయ్]] |''ఔర్ ప్యార్ హో గయా'' |''హమ్ దిల్ దే చుకే సనమ్'' (1999), ''తాల్'' (1999), ''దేవదాస్'' (2002), ''ధూమ్ 2'' (2006), ''[[జోధా అక్బర్]]'' (2008), ''ఏ దిల్ హై ముష్కిల్'' (2016) |- |[[శ్వేతా మీనన్|శ్వేత మీనన్]] |'' పృథ్వీ'' |'' ఇష్క్'' (1997) ''రన్'' (2004) |- |[[పూజా బాత్రా]] |''విశ్వవిధాత'' |''విరాసత్'' (1997), ''భాయ్'' (1997), ''హసీనా మాన్ జాయేగి'' (1999), ''తాజ్ మహల్'' (2006) |- | rowspan="6" |1998 |[[జ్యోతిక]] |''డోలి సజా కే రఖ్నా'' |''లిటిల్ జాన్'' (2001), ''సైతాన్'' (2024) ''శ్రీకాంత్'' (2024) |- |[[ప్రియాంక త్రివేది|ప్రియాంక]] |''బడా దిన్'' |''ఎనిమీ'' (2013) |- |[[జస్వీర్ కౌర్|జస్వీర్]] | ''సోల్జర్'' |''కహో నా... ప్యార్ హై''(2000) |- |[[ప్రీతీ జింటా|ప్రీతి జింటా]] |''దిల్ సే..'' |''క్యా కహ్నా'' (2000), ''దిల్ చాహతా హై'' (2001), ''[[కల్ హో న హో|కల్ హో నా హో]]'' (2003), ''[[వీర్-జారా]]'' (2004), ''సలాం నమస్తే'' (2005), ''కభి అల్విదా నా కహ్నా'' (2006) |- |[[షబానా రజా బాజ్‌పాయ్|నేహా]] |''కరీబ్'' |''హోగీ ప్యార్ కీ జీత్'' (1999), ''[[ఫిజా]]'' (2000), ''రాహుల్'' (2001) |- |[[అంతరా మాలీ|అంతరా మాలి]] |''ధూంద్తే రెహ్ జావోగే!'' |''కంపెనీ'' (2002), ''మెయిన్ మాధురి దీక్షిత్ బన్నా చాహ్తీ హూ'' (2003) |- | rowspan="3" |1999 |[[రింకే ఖన్నా|రింకీ ఖన్నా]] |''ప్యార్ మే కభీ కభీ'' |''జిస్ దేశ్ మే గంగా రెహ్తా హై'' (2000), ''ప్రాన్ జాయే పర్ షాన్ నా జాయే'' (2003), ''ఝంకార్ బీట్స్'' (2003) |- |[[సౌందర్య]] | rowspan="2" |''సూర్యవంశం'' | |- |[[రచన (నటి)|రచనా బెనర్జీ]] | |} == 2000లు == <div class="thumb tmulti tright"><div class="thumbinner multiimageinner" style="width:292px;max-width:292px"><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:70px;max-width:70px"><div class="thumbimage" style=";height:96px;overflow:hidden">[[File:Rani_Mukerji_2014.jpg|alt=|96x96px]]</div><div class="thumbcaption">[[రాణీ ముఖర్జీ]]</div></div><div class="tsingle" style="width:72px;max-width:72px"><div class="thumbimage" style=";height:96px;overflow:hidden">[[File:Zinta_at_GWR_launch.jpg|alt=|95x95px]]</div><div class="thumbcaption">[[ప్రీతి జింటా]]</div></div><div class="tsingle" style="width:70px;max-width:70px"><div class="thumbimage" style=";height:96px;overflow:hidden">[[File:Kareena_Kapoor_Khan.jpg|alt=|95x95px]]</div><div class="thumbcaption">[[కరీనా కపూర్]]</div></div><div class="tsingle" style="width:71px;max-width:71px"><div class="thumbimage" style=";height:96px;overflow:hidden">[[File:Priyanka_Chopra_nel_2012.jpg|alt=|95x95px]]</div><div class="thumbcaption">[[ప్రియాంక చోప్రా]]</div></div></div><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:70px;max-width:70px"><div class="thumbimage" style=";height:95px;overflow:hidden">[[File:Bipasha_Basu_2014.jpg|alt=|96x96px]]</div><div class="thumbcaption">[[బిపాసా బసు]]</div></div><div class="tsingle" style="width:67px;max-width:67px"><div class="thumbimage" style=";height:95px;overflow:hidden">[[File:Lara_Dutta_in_2009.jpg|alt=|95x95px]]</div><div class="thumbcaption">[[లారా దత్తా]]</div></div><div class="tsingle" style="width:74px;max-width:74px"><div class="thumbimage" style=";height:95px;overflow:hidden">[[File:Sushmita_Sen_(cropped).jpg|alt=|96x96px]]</div><div class="thumbcaption">[[సుష్మితా సేన్]]</div></div><div class="tsingle" style="width:73px;max-width:73px"><div class="thumbimage" style=";height:95px;overflow:hidden">[[File:Konkona_Sen_Sharma_at_the_Critics_Choice_Shorts_&_Series_Awards_2019_(12)_(cropped).jpg|alt=|95x95px]]</div><div class="thumbcaption">[[కొంకణా సేన్ శర్మ]]</div></div></div></div></div> {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-text hover-highlight" !సంవత్సరం. !పేరు. !తొలి సినిమా ! class="unsortable" |ప్రముఖ చిత్రాలు |- | rowspan="6" |2000 |[[కరీనా కపూర్]] |''రెఫ్యుజీ'' |''[[కభీ ఖుషీ కభీ గమ్]]'' (2001), ''ఓంకార'' (2006), ''జబ్ వి మెట్'' (2007), ''[[3 ఇడియట్స్]]'' (2009), ''తలాష్: ది ఆన్సర్ లైస్ విథిన్'' (2012),''గుడ్ న్యూజ్'' (2019) |- |[[అమీషా పటేల్]] |''కహో నా... ప్యార్ హై'' |''గదార్ః ఏక్ ప్రేమ్ కథా'' (2001), ''హమ్రాజ్'' (2002), ''భూల్ భులైయా'' (2007), ''తోడా ప్యార్ తోడా మ్యాజిక్'' (2008) |- |[[షమితా శెట్టి]] | rowspan="3" |''మొహబ్బతే'' |''బేవఫా'' (2005), ''జహర్'' (2005), ''క్యాష్'' (2007) |- |[[కిమ్ శర్మ]] |''తుమ్ సే అచ్చా కౌన్ హై'' (2002), -ఫిదా (2004) |- |[[ప్రీతి ఝంగియాని|ప్రీతి జాంగియాని]] |''ఆవారా పాగల్ దీవానా'' (2002) |- |[[ఇషా కొప్పికర్]] |''[[ఫిజా]]'' |''ఆమదానీ అఠ్టనీ ఖర్చా రూపైయా'' (2001), ''క్యా కూల్ హై హమ్'' (2005) |- | rowspan="9" |2001 |[[దియా మీర్జా]] |''రహ్నా హై తేరే దిల్ మే'' |''[[లగే రహో మున్నా భాయ్]]'' (2006), ''కుర్బాన్'' (2009) |- |[[వసుంధర దాస్]] |''మాన్‌సూన్ వెడ్డింగ్'' | |- |[[రీమా సేన్]] |''హమ్ హో గయే ఆపకే'' |''జల్: ది ట్రాప్'' (2003) |- |[[గ్రేసీ సింగ్]] |''[[లగాన్]]'' |[[మున్నా భాయ్ ఎం.బీ.బీ.ఎస్|''మున్నా భాయ్ M.B.B.S'']] (2003) |- |[[బిపాషా బసు|బిపాసా బసు]] |''అజ్నబీ'' |''రాజ్'' (2002), ''నో ఎంట్రీ'' (2005), ''కార్పొరేట్'' (2006), ఓంకార (2006), ''ధూమ్ 2'' (2006), ''బచ్నా ఏ హసీనో'' (2008) |- |సందలి సిన్హా |''తుమ్ బిన్'' | |- |[[కీర్తి రెడ్డి]] |''ప్యార్ ఇష్క్ ఔర్ మొహబ్బత్'' | |- |[[రియా సేన్]] | rowspan="2" |''స్టైల్'' | |- |[[షిల్పి శర్మ|శిల్పి శర్మ]] | |- | rowspan="5" |2002 |[[ఇషా డియోల్]] |''కోయి మేరే దిల్ సే పూచే'' |''ధూమ్'' (2004), ''దస్'' (2005), ''కాల్'' (2005), నో ఎంట్రీ (2005) |- |[[అమృతా రావు|అమృత రావు]] |''అబ్ కే బరాస్'' |''మై హూ నా'' (2004), ''వివాహ్'' (2006) ''వెల్‌కమ్ టు సజ్జన్పూర్'' (2008), ''సత్యాగ్రహ్'' (2013) |- |[[గౌరీ కర్ణిక్]] |''సుర్.'' | |- |[[తులిప్ జోషి]] |''మేరే యార్ కీ శాదీ హై'' |''దిల్ మాంగే మోర్'' (2004) |- |[[అమృత అరోరా]] |''కిత్నే దూర్ కిత్నే పాస్'' |''[[కంబఖ్త్ ఇష్క్]]'' (2009) |- | rowspan="19" |2003 |[[చిత్రాంగద సింగ్]] |''హజారోఁ ఖ్వాయిషేఁ ఐసి'' |''దేశీ బాయ్స్'' (2011), ''ఇన్కార్'' (2013), ''సాహెబ్, బీవీ ఔర్ గాంగ్స్టర్ 3'' (2018), ''గ్యాస్లైట్'' (2023) |- |[[అనిత|అనితా హసనందాని]] |''కుచ్ తో హై'' |''కృష్ణ కాటేజ్'' (2004) |- |[[జెనీలియా|జెనీలియా డిసౌజా]] | rowspan="2" |''తుజే మేరీ కసమ్'' |''జానే తూ యా జానే నా'' (2008) |- |[[శ్రియా శరణ్]] |''ఆవారాపన్'' (2007), ''గలీ గలీ చోర్ హై'' (2012), ''దృశ్యం'' (2015), ''[[దృశ్యం 2 (2022 సినిమా)|దృశ్యం 2]]'' (2022) |- |[[షెనాజ్ ట్రెజరీవాలా|షెనాజ్ ట్రెజరీ]] |''[[ఇష్క్ విష్క్]]'' | |- |[[అనూషా దండేకర్]] |''ముంబై మ్యాట్నీ'' | |- |[[నౌహీద్ సైరూసి|నౌహీద్ సైరసి]] |''ఇంతెహా'' | |- |[[రిమీ సేన్|రిమి సేన్]] |''హంగామా'' |''ధూమ్'' (2004), ''క్యోన్ కీ'' (2005), ''గోల్మాల్ః ఫన్ అన్లిమిటెడ్'' (2006) |- |[[లారా దత్తా]] |''అందాజ్'' |''నో ఎంట్రీ'' (2005), ''భాగమ్ భాగ్'' (2006), పార్ట్‌నర్ (2007), ''హౌస్‌ఫుల్'' (2010) |- |[[ప్రియాంక చోప్రా]] |''హీరోః లవ్ స్టోరీ ఆఫ్ ఏ స్పై'' |''అందాజ్'' (2003), ''[[ఐత్రాజ్ (హిందీ సినిమా)|ఐత్రాజ్]]'' (2004), ''[[ఫ్యాషన్ (2008 సినిమా)|ఫ్యాషన్]]'' (2008), ''[[బర్ఫీ (హిందీ సినిమా)|బర్ఫి!]]'' (2012),''[[మేరీ కోమ్ (సినిమా)|మేరీ కోమ్]]'' (2014), ''బాజీరావ్ మస్తానీ'' (2015), ''ది స్కై ఈజ్ పింక్'' (2019) |- |[[నేహా ధుపియా|నేహా ధూపియా]] |''ఖయామత్: సిటీ అండర్ థ్రెట్'' | |- |[[భూమిక చావ్లా|భూమికా చావ్లా]] |''తేరే నామ్'' |''రన్'' (2004), ''దిల్ నే జీస్ అప్నా కహా'' (2004), ''[[ఎమ్.ఎస్ ధోని: ది ఆన్ టోల్డ్ స్టోరీ]]'' (2016) |- |[[తనీషా ముఖర్జీ|తనిషా]] |''ష్...'' |''నీల్ 'ఎన్' నిక్కీ'' (2005) |- |[[విద్యా మాల్వాదే|విద్యా మాల్వాడే]] |''ఇంతెహా'' | |- |[[సెలీనా జైట్లీ]] |''జానషీన్'' |''నో ఎంట్రీ'' (2005) |- |[[మల్లికా శెరావత్|మల్లికా షెరావత్]] |''ఖవైష్'' |''ప్యార్ కే సైడ్ ఎఫెక్ట్స్'' (2006) |- |[[మెహర్ విజ్]] |''సాయ'' |''సీక్రెట్ సూపర్స్టార్'' (2017) |- |[[కత్రినా కైఫ్]] |''బూమ్'' |''నమస్తే లండన్'' (2007), ''వెల్కమ్'' (2007), ''న్యూయార్క్'' (2009), ''జిందగి నా మిలేగి దుబారా'' (2011), ''మేరే బ్రదర్ కి దుల్హన్'' (2011), ''[[ఏక్ థా టైగర్]]'' (2012), ''జీరో'' (2018) |- |[[ఉదితా గోస్వామి]] |''పాప్'' | |- | rowspan="8''" |2004 |[[సోహా అలీ ఖాన్]] |''దిల్ మాంగే మోర్'' |''[[రంగ్ దే బసంతి]]'' (2006) |- |[[మీరా జాస్మిన్]] |''యువ'' | |- |[[దివ్య ఖోస్లా కుమార్|దివ్య ఖోస్లా]] |''అబ్ తుమారే హవాలే వతన్ సాథియో'' |''యారియన్'' (2014), ''[[సత్యమేవ జయతే 2]]'' (2021), ''యారియన్ 2'' (2023), [[సవి|''సావి'']] (2024) |- |[[కాజల్ అగర్వాల్]] |''క్యోఁ! హో గయా నా...'' |''సింగం'' (2011), ''స్పెషల్ 26'' (2013), ''దో లాఫ్జాన్ కీ కహానీ'' (2016), ''[[సికందర్]]'' (2025) |- |[[గాయత్రి జోషి]] |''[[స్వదేశ్]]'' | |- |[[ఆయేషా టాకియా|అయేషా టాకియా]] |''టార్జాన్ః ది వండర్ కార్'' |''సలాం-ఏ-ఇష్క్'' (2007), ''వాంటెడ్'' (2009) |- |[[మంజరి ఫడ్నిస్]] |''రోక్ సకో తో రోక్ లో'' |''జానే తూ యా జానే నా'' (2008) |- |[[అహ్సాస్ చన్నా]] |''వాస్తు శాస్త్ర'' |''కభీ అల్విదా నా కెహ్నా'' (2006) |- | rowspan="10" |2005 |[[మినిషా లాంబా]] |''యాహాన్'' |''బచ్నా ఏ హసీనో'' (2008), ''మై ఫ్రెండ్ గణేషా'' (2007) |- |[[కొంకణా సేన్ శర్మ]] |''పేజ్ 3'' |''మిస్టర్ అండ్ మిసెస్ అయ్యర్'' (2002), ''ఓంకారా'' (2006), ''[[లైఫ్ ఇన్ ఎ... మెట్రో]]'' (2007), ''లగా చునారి మే దాగ్'' (2007) ''వేక్ అప్ సిద్'' (2009), ''లిప్స్టిక్ అండర్ మై బుర్కా'' (2017) |- |[[రాధిక ఆప్టే]] |''వాహ్! లైఫ్ హో తో ఐసి!'' |''బద్లాపూర్'' (2015), ''లస్ట్ స్టోరీస్'' (2018), ''అంధాదున్'' (2018), ''రాత్ అకేలి హై'' (2020) |- |[[ఇషా శర్వాణి]] |''కిస్నాః ది వారియర్ పొయెట్'' |''యు మీ ఔర్ హమ్'' (2008), ''లక్ బై ఛాన్స్'' (2009) |- |[[తమన్నా భాటియా|తమన్నా]] |''చాంద్ సా రోషన్ చెహ్రా'' | |- |[[తనూశ్రీ దత్తా|తనుశ్రీ దత్తా]] |''ఆషిక్ బనయా ఆప్నే'' |''భాగమ్ భాగ్'' (2006), ''ధోల్'' (2007) |- |[[విద్యా బాలన్]] |''పరిణితి'' |''[[లగే రహో మున్నా భాయ్]]'' (2006), ''భూల్ భులైయా'' (2007), ''ఇష్కియా'' (2010), ''నో వన్ కిల్డ్ జెస్సికా'' (2011), ది ''డర్టీ పిక్చర్'' (2011), ''కహానీ'' (2012), ''తుమ్హారి సులు'' (2017) |- |[[సోనియా జహాన్]] |''తాజ్ మహల్: యాన్ ఎటర్నల్ లౌ స్టోరీ'' | |- |[[అమృతా సుభాష్|అమృత సుభాష్]] | ''వైట్ రెయిన్‌బో'' |''రామన్ రాఘవ్ 2'' (2017), ''గల్లీ బాయ్'' (2019), [[ధమకా|''ధమాకా'']] (2021) |- |మీరా |''నజర్'' | |- | rowspan="2" |2006 |[[కంగనా రనౌత్]] |''ముఠా'' |[[ఫ్యాషన్ (2008 సినిమా)|''ఫ్యాషన్'']] (2008), ''తను వెడ్స్ మను'' (2011), ''క్రిష్ 3'' (2013), క్వీన్ (2014), తను వెడ్ మను రిటర్న్స్ (2015,) మణికర్ణికః ది క్వీన్ ఆఫ్ ఝాన్సీ (2019), ''[[పంగా]]'' (2020) |- |[[గీతా బస్రా]] |''దిల్ దియా హై'' | |- | rowspan="10" |2007 |[[అనిత నాయర్]] | rowspan="5" |''చక్ దే! భారత్'' | |- |[[శిల్పా శుక్లా]] |''బి. ఎ. పాస్'' (2012) |- |[[చిత్రాషి రావత్|చిత్రషి రావత్]] | |- |[[సాగరిక ఘాట్గే|సాగరికా ఘాట్గే]] | |- |[[సీమా అజ్మీ]] | |- |[[సమీక్ష (నటి)|సమీక్షా]] |''మిస్టర్ హాట్ మిస్టర్ కూల్'' | |- |[[అమృతా ఖాన్విల్కర్]] |''ముంబై సల్సా'' |''ఫూన్క్'' (2008), ''[[రాజీ]]'' (2018), ''[[మలంగ్|మలాంగ్]]'' (2020) |- |[[సోనమ్ కపూర్]] |''సావరియా'' |''ఆయిషా' (2010), ''రాంఝణా'' (2013), ఖూబ్సూరత్ (2014), నీర్జా (2016) |- |[[దీపికా పడుకోణె|దీపికా పదుకొనే]] |''[[ఓం శాంతి ఓం]]'' |''లవ్ ఆజ్ కల్'' (2009), ''కాక్టెయిల్'' (2012), ''యే జవానీ హై దివానీ'' (2013), ''పీకూ'' (2015), ''బాజీరావ్ మస్తానీ'' (2015), ''పద్మావత్'' (2018) |- |[[హన్సిక మోత్వానీ|హన్సిక మోట్వానీ]] |''ఆప్ కా సరూర్'' | |- | rowspan="10" |2008 |[[మృణ్మయీ దేశ్‌పాండే|మృణ్మయి దేశ్పాండే]] |''హమ్నే జీనా సీఖ్ లియా'' | |- |[[అనుష్క శర్మ|అనుష్కా శర్మ]] |''[[రబ్ నే బనాదీ జోడీ]]'' |''బ్యాండ్ బాజా బారాత్'' (2010), ''[[జబ్ తక్ హై జాన్]]'' (2012), ''పి.కె.'' (2014), ''NH10'' (2015), ''[[సుల్తాన్ (2016 సినిమా)|సుల్తాన్]]'' (2016), ''ఏ దిల్ హై ముష్కిల్'' (2016) |- |[[రిచా చద్దా]] |''[[ఓయ్ లక్కీ! లక్కీ ఓయ్!]]'' |''ఫుక్రే'' (2013), ''గోలియోం కీ రాస్లీలా రామ్-లీలా'' (2013), ''మసాన్'' (2015), [[సర్బ్ జిత్|''సరబ్జిత్'']] (2016), ''ఫుక్రే రిటర్న్స్'' (2017), ''[[పంగా]]'' (2020) |- |[[ప్రాచి దేశాయ్]] |''రాక్ ఆన్!'' |''వన్స్ అపాన్ ఎ టైమ్ ఇన్ ముంబై'' (2010),''బోల్ బచ్చన్'' (2012) |- |[[అదా శర్మ]] |''1920'' |''హసీ తో ఫసీ'' (2014), ''ది కేరళ స్టోరీ'' (2023) |- |[[సాయి తమ్‌హంకర్|సాయి తమ్హంకర్]] |''బ్లాక్ అండ్ వైట్'' |హంటెర్ (2015), [[మిమీ (2021 హిందీ సినిమా)|''మిమి'']] (2021), ఇండియా లాక్డౌన్ (2022) |- |[[ముగ్ధా గాడ్సే]] |[[ఫ్యాషన్ (2008 సినిమా)|''ఫ్యాషన్'']] |''జైల్'' (2009) |- |[[సోనాల్ చౌహాన్]] |''జన్నత్'' | |- |[[ఆసిన్|అసిన్]] |''[[ఘజిని (2008 హిందీ సినిమా)|గజినీ]]'' |''రెడీ'' (2011) |- |[[స్నిగ్దా పాండే]] |''దోతారా'' | |- | rowspan="4" |2009 |[[జాక్వెలిన్ ఫెర్నాండేజ్|జాక్వెలిన్ ఫెర్నాండెజ్]] |''అలాదీన్'' |''మర్డర్ 2'' (2011), ''కిక్'' (2014), ''డిషూమ్'' (2016), ''రేస్ 3'' (2018) |- |[[అదితిరావు హైదరీ]] |''[[ఢిల్లీ-6]]'' |''యే సాలీ జిందగి'' (2011), రాక్స్టార్ (2011,) ''ఫితూర్'' (2016), ''పద్మావత్'' (2018) |- |[[శ్రుతి హాసన్]] |''లక్'' |''D-Day'' (2013), ''గబ్బర్ ఈజ్ బ్యాక్'' (2015), ''వెల్కమ్ బ్యాక్'' (2015), ''రాకీ హ్యాండ్సమ్'' (2016) |- |[[స్వర భాస్కర్]] |''మధోలాల్ కీప్ వాకింగ్'' |''తను వెడ్స్ మను'' (2011), ''రాంఝణా'' (2013), తను వెడ్స్ మనూ రిటర్న్స్ (2015), నిల్ బట్టే సన్నాటా (2016), ''అనార్కలి ఆఫ్ ఆరా'' (2017), ''వీరే ది వెడ్డింగ్'' (2018) |} == 2010లు== <div class="thumb tmulti tright"><div class="thumbinner multiimageinner" style="width:292px;max-width:292px"><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:70px;max-width:70px"><div class="thumbimage" style=";height:89px;overflow:hidden">[[File:Vidya_Balan_at_Dadasaheb_Phalke_Awards.jpg|alt=|90x90px]]</div><div class="thumbcaption">[[విద్యా బాలన్]]</div></div><div class="tsingle" style="width:78px;max-width:78px"><div class="thumbimage" style=";height:89px;overflow:hidden">[[File:Katrina_Kaif_launching_L'Oréal's_6_Oil_Nourish-4.jpg|alt=|90x90px]]</div><div class="thumbcaption">[[కత్రినా కైఫ్]]</div></div><div class="tsingle" style="width:64px;max-width:64px"><div class="thumbimage" style=";height:89px;overflow:hidden">[[File:Kangana_Ranaut_walking_the_ramp_at_Signature_International_Fashion_Weekend,_2013.jpg|alt=|89x89px]]</div><div class="thumbcaption">[[కంగనా రనౌత్]]</div></div><div class="tsingle" style="width:72px;max-width:72px"><div class="thumbimage" style=";height:89px;overflow:hidden">[[File:Anushka_Sharma_promotes_her_film_Jab_Harry_Met_Sejal_(01)_(cropped).jpg|alt=|89x89px]]</div><div class="thumbcaption">[[అనుష్క శర్మ]]</div></div></div><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:71px;max-width:71px"><div class="thumbimage" style=";height:91px;overflow:hidden">[[File:Sonakshi-Sinha.jpg|alt=|91x91px]]</div><div class="thumbcaption">[[సోనాక్షి సిన్హా]]</div></div><div class="tsingle" style="width:73px;max-width:73px"><div class="thumbimage" style=";height:91px;overflow:hidden">[[File:Shraddha_Kapoor_2016.jpg|alt=|92x92px]]</div><div class="thumbcaption">[[శ్రద్ధా కపూర్]]</div></div><div class="tsingle" style="width:69px;max-width:69px"><div class="thumbimage" style=";height:91px;overflow:hidden">[[File:Parineeti_Chopra_at_a_promotional_event_for_Golmaal_Again.jpg|alt=|92x92px]]</div><div class="thumbcaption">[[పరిణీతి చోప్రా]]</div></div><div class="tsingle" style="width:71px;max-width:71px"><div class="thumbimage" style=";height:91px;overflow:hidden">[[File:Taapsee-Pannu-Celebs-grace-the-HT-Style-Awards-2018-52_(cropped).jpg|alt=|92x92px]]</div><div class="thumbcaption">[[తాప్సీ|తాప్సీ పన్నూ]]</div></div></div></div></div> {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-text hover-highlight" !Year !Name !Debut film ! class="unsortable" |Notable films |- | rowspan="14" |2010 |[[అరుణ షీల్డ్స్]] |''ప్రిన్స్'' | |- |[[పద్మప్రియ జానకిరామన్|పద్మప్రియ]] |''స్ట్రైకర్'' |''చెఫ్'' (2017) |- |[[త్రిష కృష్ణన్|త్రిష]] |''కట్టా మీఠా'' | |- |[[పూజా కుమార్]] |''అంజానా అంజానీ'' |''[[విశ్వరూపం (2013 సినిమా)|విశ్వరూప్]](2013)'', ''[[విశ్వరూపం II|విశ్వరూప్ II]]'' (2018) |- |[[ప్రియమణి]] |''రావణ్'' |''[[జవాన్]]'' (2023), ''[[మైదాన్]]'' (2024) |- |[[సోనాక్షి సిన్హా]] |''దబంగ్'' |''రౌడీ రాథోడ్'' (2012), ''లూటేరా'' (2013), ''[[మిషన్ మంగళ్]]'' (2019) |- |[[శ్రద్ధా కపూర్]] |''తీన్ పత్తి'' |''[[ఆశికీ 2|ఆషికీ 2]]'' (2013), ''ఏక్ విలన్'' (2014), ''ఎబిసిడి 2'' (2015), ''[[స్త్రీ (2018 సినిమా)|స్త్రీ]]'' (2018), ''[[చిచోరే]]'' (2019), ''[[తూ ఝూతీ మైన్ మక్కర్]]'' (2023), ''[[స్త్రీ 2]]'' (2024) |- |[[నేహా శర్మ]] |''క్రూక్'' |''యంగిస్తాన్'' (2014), ''తుమ్ బిన్ II'' (2016), ''[[తానాజీ]]'' (2020) |- |[[జరీన్ ఖాన్]] |''వీర్'' |''హేట్ స్టోరీ 3'' (2015) |- |[[లిసా హేడన్]] |''ఐసా '' |''ఏ దిల్ హై ముష్కిల్'' (2016), ''[[హౌస్ ఫుల్ 3]]'' (2016) |- |[[కీర్తి కుల్హారీ]] |''కిచిడి: ది మూవీ'' |''పింక్'' (2016), ''ఇందు సర్కార్'' (2017), ''బ్లాక్ మెయిల్'' (2018), ''ఉరి: ద సర్జికల్ స్ట్రైక్'' (2019), ''[[మిషన్ మంగళ్]]'' (2019), ''ది గర్ల్ ఆన్ ద ట్రెయిన్'' (2021) |- |[[సందీప ధార్]] |''ఐసీ లైఫ్ మే'' | |- |[[సారా లోరెన్]] |''కజరారే'' | |- |[[శ్రద్ధా దాస్]] |''లాహోర్'' | |- | rowspan="6" |2011 |[[సోన్నల్లి సేగల్]] | rowspan="2'' " |''ప్యార్ కా పంచనామా'' |''ప్యార్ కా పంచనామా 2'' (2015), ''జై మమ్మీ దీ'' (2020) |- |[[నుస్రత్ భరూచా]] |'''ప్యార్ కా పంచనామా 2'' (2015), ''సోనూ కే టిటూ కీ స్వీటీ'' (2018), ''డ్రీమ్ గర్ల్'' (2019), ''అజీబ్ దాస్తాన్శ్'' (2021), ''[[చోరీ]]'' (2021) |- |[[పూజ గుప్తా]] |''ఫాల్తూ'' |''గో గోవా గాన్'' (2013), ''షార్ట్‌కట్ రోమియో'' (2013) |- |[[పరిణీతి చోప్రా]] |''లేదీస్ వర్సెస్ రికీ బెహల్'' |''ఇషక్‌జాదే'' (2012), ''[[శుద్ధ్ దేశీ రొమాన్స్]]'' (2013), ''హసీ తో ఫసీ'' (2014), [[కేసరి (హిందీ సినిమా)|''కేసరి'']] (2019), ''సందీప్ ఔర్ పింకీ ఫరార్'' (2021), [[సైనా (సినిమా)|''సైనా'']] (2021) |- |[[నర్గీస్ ఫక్రీ]] |''రాక్‌స్టార్'' | ''మై తేరా హీరో'' (2014) |- |[[పర్బీ జోషి]] |''డమాడమ్!'' | |- | rowspan="12" |2012 |[[హుమా ఖురేషి]] |''గ్యాంగ్స్ ఆఫ్ వసేపుర్- పార్ట్ 1'' |''[[ఏక్ థీ డయాన్]]'' (2013), ''బద్లాపుర్'' (2015), ''[[మోనికా, ఓ మై డార్లింగ్]]'' (2022) |- |[[యామీ గౌత‌మ్]] |''వికీ డోనర్'' |''బద్లాపుర్'' (2015), ''కాబిల్'' (2017), ''ఉరి: ది సర్జికల్ స్ట్రైక్'' (2019), ''[[బాలా]]'' (2019), ''[[ఏ థర్స్ డే]]'' (2022), ''[[చోర్ నికల్ కే భాగా]]'' (2023) |- |[[ఇలియానా]] |''[[బర్ఫీ (హిందీ సినిమా)|బర్వీ!]]'' |''మై తేరా హీరో'' (2014), ''[[రుస్తుం (హిందీ సినిమా)|రుస్తుం]]'' (2016) |- |[[ఆలియా భట్]] |''స్టూడెంట్ ఆఫ్ ది ఇయర్'' |''హైవే'' (2014), ''డియర్ జిందగీ'' (2016), ''[[ఉడ్తా పంజాబ్]]'' (2016), ''[[రాజీ]]'' (2018), ''[[గంగూబాయి కతియావాడి]]'' (2022), ''[[డార్లింగ్స్]]'' (2022), ''[[బ్రహ్మాస్త్రం: మొదటి భాగం – శివుడు|బ్రహ్మాస్త్ర: పార్ట్ వన్ – శివ]]'' (2022), ''[[రాకీ ఔర్ రాణీ కీ ప్రేమ్ కహానీ]]'' (2023) |- |[[ఈషా గుప్తా|ఈషా గుప్తా]] |''జన్నత్ 2'' |''రాజ్ 3D'' (2012), ''[[రుస్తుం (హిందీ సినిమా)|రుస్తుం]]'' (2016), ''టోటల్ ఢమాల్'' (2019) |- |[[ప్రియ ఆనంద్]] |''ఇంగ్లిష్ వింగ్లిష్'' |''ఫక్రే'' (2013), ''[[అంధాధున్]]'' (2018) |- |[[వీణా మాలిక్]] |''గలీ గలీ మే చోర్ హై'' | |- |[[ఎవ‌లిన్ శ‌ర్మ]] |''ఫ్రమ్ సిడ్నీ విత్ లవ్'' |''[[యే జవానీ హై దీవానీ]]'' (2013) |- |[[డయానా పెంటీ]] |''కాక్‌టెయిల్'' |''హ్యాపీ భాగ్ జాయేగి'' (2016), ''హ్యాపీ ఫిర్ భాగ్ జాయేగి'' (2018), ''సిద్ధత్'' (2020) |- |[[ఎమీ జాక్సన్]] | rowspan="2" |''ఏక్ దీవానా థా'' |''సింగ్ ఈజ్ బ్లింగ్'' (2015), ''ఫ్రీకీ అలీ'' (2016), ''[[క్రాక్ (2024 హిందీ సినిమా)|క్రాక్]]'' (2024) |- |[[సమంత]] |[[ఖుషి (2023 సినిమా)|''ఖుషి'']] (2023) |- |[[సన్నీ లియోన్]] |''జిస్మ్ 2'' | |- | rowspan="12" |2013 |[[ఎల్లి అవ్రామ్]] |''మిక్కీ వైరస్'' | |- |[[ఆండ్రియా జర్మియా]] |''[[విశ్వరూపం (2013 సినిమా)|విశ్వరూప్]]'' |''[[విశ్వరూపం II|విశ్వరూప్ II]]'' (2018) |- |[[వాణీ కపూర్]] |''[[శుద్ధ్ దేశీ రొమాన్స్]]'' |''బేఫికర్'' (2016), ''వార్'' (2019), ''చంఢీగర్ కరే ఆషికీ'' (2021) |- |[[అమైరా దస్తూర్]] |''ఇసాక్'' | |- |[[అర్మినా ఖాన్]] |''హుఫ్! ఇట్స్ టూ మచ్'' | |- |[[ఊర్వశి రౌతేలా]] |''సింగ్ సాబ్ ద గ్రేట్'' | |- |[[సోనాలీ కులకర్ణి]] |''గ్రాండ్ మస్తి'' |''సింగం రిటర్న్‌స్'' (2014) |- |[[తాప్సీ]] |''చష్మే బద్దూర్'' |''బేబీ'' (2015), ''పింక్'' (2016), ''మన్‌మర్జియా'' (2018), ''బద్లా'' (2019), ''[[థప్పడ్]]'' (2020), ''[[హ‌సీనా దిల్‌రుబ]]'' (2021), ''[[లూప్ లపేటా]]'' (2022), ''[[డంకీ]]'' (2023) |- |[[రాశి ఖన్నా]] |''మద్రాస్ కేఫ్'' |''యోధ'' (2024) |- |[[రియా చక్రవర్తి]] |''మేరే డాడ్ కీ మారుతి'' | |- |[[వామికా గబ్బి]] |''సిక్స్‌టీన్'' |''బేబీ జాన్'' (2024),''ఖుఫియా'' (2023) |- |[[శీతల్ సింగ్]] |''నషా'' |''హర్రర్ స్టోరీ'' (2013) |- | rowspan="14" |2014 |[[హస్లీన్ కౌర్]] |''కర్లే ప్యార్ కర్లే'' | |- |[[నోరా ఫతేహి]] |''రోర్: టైగర్స్ ఆఫ్ సుందర్‌బన్స్'' |''[[స్ట్రీట్ డ్యాన్సర్ 3డి]]'' (2020) |- |[[రకుల్ ప్రీత్ సింగ్]] |''యారియాన్'' |''దే దే ప్యార్ దే'' (2019), ''[[రన్ వే 34]]'' (2022) |- |[[ఎరికా ఫెర్నాండెజ్]] |''బబ్లూ హ్యాపీ హై'' | |- |[[సోనాలి రౌత్]] |''ది ఎక్స్‌పోజ్'' | |- |[[హుమైమా మాలిక్]] |''రాజా నట్వర్‌లాల్'' | |- |[[పత్రలేఖ పాల్]] |''సిటీ లైట్స్'' | |- |[[తారా అలీషా బెర్రీ]] |''మస్త్‌రామ్'' | |- |[[కృతి సనన్]] |''[[హీరోపంతి]]'' |''దిల్‌వాలే'' (2015), ''రాబ్తా'' (2017), ''బరేలీ కి బర్ఫీ'' (2017), ''లూకా చుప్పి'' (2019), ''[[మిమీ (2021 హిందీ సినిమా)|మిమీ]]'' (2021), ''[[తేరీ బాతో మే ఐసా ఉల్జా జియా]]'' (2024), ''[[క్రూ]]'' (2024), ''దో పత్తి'' (2024) |- |[[దీక్షా సేథ్]] | rowspan="2" |''లేకర్ హమ్ దీవానా దిల్'' | |- |[[నికితా దత్తా]] |''ది బిగ్ బుల్'' (2021) |- |[[సోనియా మన్]] |''కహీఁ హై మేరా ప్యార్'' | |- |[[కియారా అద్వానీ]] |''ఫగ్లీ'' |''[[ఎమ్.ఎస్ ధోని: ది ఆన్ టోల్డ్ స్టోరీ]]'' (2016), ''[[కబీర్ సింగ్]]'' (2019), ''[[షేర్షా]]'' (2021), ''సత్యప్రేమ్ కి కథా'' (2023) |- |[[డైసీ షా]] |''జై హో'' |''హేట్ స్టోరీ 3'' (2015) |- | rowspan="11" |2015 |[[భూమి ఫెడ్నేకర్]] |''దమ్ లగా కే హైసా'' |''[[టాయ్‌లెట్ ఏక్ ప్రేమ్ కథ]]'' (2017), ''శుభ్ మంగల్ సావధాన్'' (2017), ''సోంచిరియా'' (2019), ''[[సాండ్‌కే ఆంఖ్]]'' (2019), ''[[బాలా]]'' (2019), ''[[పతి పత్నీ ఔర్ వో]]'' (2019), ''[[బదాయి దో]]'' (2022), ''[[భక్షక్]]'' (2024) |- |[[అక్షర హాసన్]] | rowspan="2" |''శమితాభ్'' | |- |[[అభినయ (నటి)|అభినయ]] | |- |[[మధురిమా తులి]] |''బేబీ'' | |- |[[అతియా శెట్టి]] |''హీరో'' | |- |[[అనుష్కా రంజన్]] |''వెడ్డింగ్ పులావ్'' | |- |[[ఆకాంక్ష పూరి]] | rowspan="5" | క్యాలెండర్ గర్ల్స్ | |- |[[అవని మోదీ]] | |- |[[కైరా దత్]] | |- |[[రూహి సింగ్]] | |- |[[సతరూప పైనె]] | |- | rowspan="14" |2016 |[[మావ్రా హుస్సేన్]] |''సనమ్ తేరీ కసమ్'' | |- |[[రితికా సింగ్]] | rowspan="2'' " |సాలా ఖదూస్ |ఇన్కార్(2023) |- |[[సంచన నటరాజన్]] | |- |[[శ్రియా పిల్గొంకర్]] |''[[ఫ్యాన్ (2016 సినిమా)|ఫ్యాన్]]'' | |- |[[శోభితా ధూళిపాళ్ల]] |''రామన్ రాఘవ్ 2.0'' | |- |[[పూజా హెగ్డే]] |[[మొహెంజో దారో (సినిమా)|''మొహెంజో దారో'']] | |- |[[సయామీఖేర్]] |''[[మీరజ్య]]'' | |- |[[కృతి కర్బంద]] |''రాజ్ రీబూట్'' |''షాదీ మేఁ జరూర్ ఆనా'' (2017) |- |[[శ్రీలేఖ మిత్ర]] |''అర్ధాంగిని ఏక్ అర్ధ్‌సత్య'' | |- |[[దిశా పటాని]] |''[[ఎమ్.ఎస్ ధోని: ది ఆన్ టోల్డ్ స్టోరీ]]'' |''[[బాఘీ 2]]'' (2018), ''మలంగ్'' (2020),''[[ఏక్ విలన్: రిటర్న్స్]]'' (2022) |- |[[సోనారిక భాడోరియా]] |''సాంసేఁ'' | |- |[[సన్యా మల్హోత్రా]] | rowspan="3" |[[దంగల్]] |''[[బధాయి హో]]'' (2018), ''ఫోటోగ్రాఫ్'' (2019), ''లూడో'' (2020), ''పగ్గ్లాయిత్'' (2021), ''[[మీనాక్షి సుందరేశ్వర్]]'' (2021), ''[[జవాన్]]'' (2023), ''మిసెస్'' (2025) |- |[[ఫాతిమా సనా షేక్]] |''థగ్స్ ఆఫ్ హిందుస్తాన్'' (2018), ''లూడో'' (2020), ''అజీబ్ దాస్తాన్స్'' (2021) |- |[[జైరా వసీమ్]] |''సీక్రెట్ సూపర్ స్టార్'' (2017), ''ది స్కై ఈస్ పింక్'' (2019) |- | rowspan="12" |2017 |[[మహిర ఖాన్]] |''రయీస్'' | |- |[[మెహ్రీన్ పిర్జాదా]] |''ఫిల్లౌరి'' | |- |[[ఆకాంక్ష సింగ్ (నటి)|ఆకాంక్ష సిం]] |''బద్రీనాథ్ కి దుల్హనియా'' |''[[రన్ వే 34]]'' (2022) |- |[[పార్వతి(నటి)| పార్వతి]] |''కరీబ్ కరీబ్ సింగల్'' |- |సాబా కమర్ |''హిందీ మీడియమ్'' | |- |[[అన్యా సింగ్]] |''ఖైదీ బంద్'' | |- |[[హారిక (పాయల్ ఘోష్)|పాయల్ ఘోష్]] |''పటేల్ కి పంజాబీ షాదీ'' | |- |[[సజల్ అలీ]] |''మామ్'' | |- |ఝు ఝు | rowspan="2" |''ట్యూబ్‌లైట్'' | |- |[[ఇషా తల్వార్]] | |- |[[నిధి అగర్వాల్]] |''మున్నా మైఖేల్'' | |- |[[ఐశ్వర్య రాజేశ్]] |''డాడీ '' | |- | rowspan="17" |2018 |[[మాళవిక మోహన్]] |''బియాండ్ ది క్లౌడ్స్'' |''యుధ్ర'' (2024) |- |[[గాయత్రీ అయ్యర్]] |''రైడ్'' |''ఘోస్ట్'' (2019) |- |[[అంగీరా ధర్]] |''లవ్ పర్ స్క్వేర్ ఫుట్'' |''కమాండో 3'' (2019), ''[[రన్ వే 34]]'' (2022) |- |[[మిథిలా పాల్కర్]] |''కార్వాన్'' |''చాప్‌స్టిక్స్'' (2019), [[త్రిభంగా (సినిమా)|''త్రిభంగా'']] (2021) |- |[[కృతిక కమ్రా]] |''మిత్రోఁ'' | |- |[[మౌనీ రాయ్]] |''గోల్డ్'' |''[[బ్రహ్మాస్త్రం: మొదటి భాగం – శివుడు|బ్రహ్మాస్త్ర: పార్ట్ వన్ – శివ]]'' (2022) |- |[[ఆయిషా శర్మ]] |''సత్యమేవ జయతే'' | |- |[[రాధికా మదన్]] |''పటాకా'' |''[[అంగ్రేజీ మీడియం]]'' (2020), ''సిద్దత్'' (2021) |- |[[జాన్వీ కపూర్]] |''[[ధడక్]]'' |''[[గుంజన్ సక్సేనా]]'' (2020), ''[[మిలి]]'' (2022), ''[[బవాల్]]'' (2023) |- |[[తృప్తి డిమ్రి]] |''[[లైలా మజ్ను (2018 సినిమా)|లైలా మజ్ను]]'' |''బుల్‌బుల్'' (2020), ''కాలా'' (2022) [[యానిమల్ (2023 సినిమా)|యానిమల్]]'' (2023) |- |వరీనా హుస్సేన్ |''లవ్‌యాత్రి'' |''యారియాఁ 2'' (2023) |- |[[బనితా సంధు]] |''అక్టోబర్'' |''సర్దార్ ఉధమ్'' (2021) |- |[[ఇహానా ధిల్లాన్|ఇహానా ధిల్లాన్]] |''హేట్ స్టోరీ 4'' | |- |[[మృణాల్ ఠాకూర్]] |''లవ్ సోనియా'' |''సూపర్ 30'' (2019), ''[[ఘోస్ట్ స్టోరీస్]]'' (2020), ''[[జెర్సీ (2021 సినిమా)|జెర్సీ]]'' (2022), ''[[లస్ట్ స్టోరీస్ 2]]'' (2023) |- |[[ఇషితా చౌహాన్]] |''జీనియస్'' | |- |[[సారా అలీ ఖాన్]] |[[కేదార్‌నాథ్ (సినిమా)|''కేదార్‌నాథ్'']] |''సింబా'' (2018), ''[[ఆత్రంగి రే]]'' (2021), ''[[జరా హాట్కే జరా బచ్కే|జరా హాట్కే జరా బచ్కే]]'' (2023) |- |[[వైదేహి పరశురామి]] |''సింబా'' | |- | rowspan="15" |2019 |[[మెలిస్సా రాజు థామస్]] |''మూథోఁ'' |''తాయిష్'' (2020) |- |[[శ్రద్దా శ్రీనాథ్]] |''మిలన్ టాకీస్'' | |- |[[శ్రేయా ధన్వంతరి]] |''వై చీట్ ఇండియా'' | |- |[[పూజా సావంత్]] |''జంగ్లీ'' | |- |[[తారా సుతారియా]] | rowspan="2" |''స్టూడెంట్ ఆఫ్ ద ఇయర్ 2'' |''మర్జవాన్'' (2019), ''[[తడప్]]'' (2021) |- |[[అనన్యా పాండే]] |''[[పతి పత్నీ ఔర్ వో|పతి పత్నీ ఔర్ వో]]'' (2019)'', [[గెహ్రాయా]]'' (2022) |- |[[ప్రనూతన్ బహల్]] |''నోట్‌బుక్'' |''హెల్మెట్'' |- |[[నిత్య మేనన్]] |''[[మిషన్ మంగళ్]]'' | |- |[[మేఘా ఆకాష్]] |శాటిలైట్ శంకర్ |[[రాధే (హిందీ సినిమా)|''రాధే'']] (2021) |- |[[సాయి మంజ్రేకర్]] |''[[దబంగ్ 3]]'' |''[[మేజర్ (సినిమా)|మేజర్]]'' (2022) |- |[[షర్మిన్ సెగల్]] |''మలాల్'' |''అతిథి భూతో భవ'' (2022) |- |[[శివలీకా ఒబెరాయ్|శివాలిక ఒబెరాయ్]] |''యే సాలి ఆషికీ'' |''ఖుదా హఫీజ్'' (2020) |- |సహేర్ బంబా |''పల్ పల్ దిల్ కే పాస్'' | |- |[[సోనియా బన్సాల్]] |''నాటీ గ్యాంగ్'' | |- |[[సుంబుల్ తౌకీర్]] |''ఆర్టికల్ 15'' | |} == 2020లు == <div class="thumb tmulti tright"><div class="thumbinner multiimageinner" style="width:294px;max-width:294px"><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:77px;max-width:77px"><div class="thumbimage" style=";height:91px;overflow:hidden">[[File:Kriti-Sanon_(cropped).jpg|alt=|91x91px]]</div><div class="thumbcaption">[[కృతి సనన్]]</div></div><div class="tsingle" style="width:70px;max-width:70px"><div class="thumbimage" style=";height:91px;overflow:hidden">[[File:Kiara_Advani_walks_for_Shyamal-Bhumika_at_India_Couture_Week_2018_Day_4_(03).jpg|alt=|91x91px]]</div><div class="thumbcaption">[[కియారా అద్వానీ]]</div></div><div class="tsingle" style="width:70px;max-width:70px"><div class="thumbimage" style=";height:91px;overflow:hidden">[[File:Bhumi_Pednekar_in_Screen_Awards_2019_(10)_(cropped).jpg|alt=|91x91px]]</div><div class="thumbcaption">[[భూమి ఫెడ్నేకర్|భూమి పెడ్నేకర్]]</div></div><div class="tsingle" style="width:68px;max-width:68px"><div class="thumbimage" style=";height:91px;overflow:hidden">[[File:Yami_Gautam_at_Zee_Cine_Awards_2013.jpg|alt=|92x92px]]</div><div class="thumbcaption">[[యామీ గౌత‌మ్]]</div></div></div><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:72px;max-width:72px"><div class="thumbimage" style=";height:88px;overflow:hidden">[[File:Sanya_Malhotra_spotted_during_an_ad_shoot_in_Mumbai_-_Close_view.jpg|alt=|89x89px]]</div><div class="thumbcaption">[[సన్యా మల్హోత్రా]]</div></div><div class="tsingle" style="width:77px;max-width:77px"><div class="thumbimage" style=";height:88px;overflow:hidden">[[File:Tripti_Dimri_at_the_red_carpet_of_'Bollywood_Hungama_Style_Icons'_Summit_and_Awards_2024_(cropped).jpg|alt=|89x89px]]</div><div class="thumbcaption">[[తృప్తి డిమ్రి]]</div></div><div class="tsingle" style="width:68px;max-width:68px"><div class="thumbimage" style=";height:88px;overflow:hidden">[[File:Sharvari_Wagh.png|alt=|88x88px]]</div><div class="thumbcaption">[[శార్వరి వాఘ్|శార్వరి]]</div></div><div class="tsingle" style="width:69px;max-width:69px"><div class="thumbimage" style=";height:88px;overflow:hidden">[[File:Photos-Rashmika-Mandanna-snapped-promoting-Goodbye-in-Juhu-2_(cropped).jpg|alt=|89x89px]]</div><div class="thumbcaption">[[రష్మికా మందన్న]]</div></div></div></div></div> {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-text hover-highlight" !సంవత్సరం. !పేరు. !తొలి సినిమా ! class="unsortable" |ప్రముఖ చిత్రాలు |- | rowspan="13" |2020 |[[అర్జుమ్మన్ ముఘల్]] |''ఓ పుష్ప ఐ హేట్ టియర్స్'' | |- |[[రుక్సార్ ధిల్లన్|రుక్షార్ ధిల్లాన్]] |''భాంగ్రా పా లే'' | |- |[[షిర్లే సెటియా|షిర్లీ సెటియా]] |''మస్కా'' | |- |[[షాలిని పాండే|షాలినీ పాండే]] |''బంఫాద్'' | |- |[[కుషా కపిల]] |''[[ఘోస్ట్ స్టోరీస్]]'' | |- |[[హీనా ఖాన్]] |''హ్యాక్డ్'' | |- |[[అలయా ఫర్నిచర్‌వాలా|అలయా ఎఫ్.]] |''జవానీ జానేమన్'' | |- |[[యోగితా బిహానీ]] |''ఏకే వర్సెస్ ఏకే'' | |- |[[అరుషి శర్మ|ఆరుషి శర్మ]] |''[[లవ్ ఆజ్ కల్]]'' |జాదుగర్ (2022) |- |[[సాదియా ఖతీబ్]] |''షికారా'' | |- |[[సంజన సంఘి|సంజనా సంఘి]] |''[[దిల్ బెచారా]]'' | |- |[[ఆశా నేగీ|ఆశా నేగి]] |''లూడో'' | |- |[[రింకూ రాజ్‌గురు|రింకు రాజ్గురు]] |''విరామం లేనిది'' | |- | rowspan="11" |2021 |[[ఝటలేక మల్హోత్రా|జటాలేకా]] |''మంగళవారాలు, శుక్రవారాలు'' | |- |[[శ్రుతి శర్మ (సినిమా నటి)|శ్రుతి శర్మ]] | rowspan="2" |''పగ్లిట్'' | |- |[[అశ్లేషా ఠాకూర్|అష్లేషా ఠాకూర్]] |''[[జవాన్]]'' (2023) |- |[[మేధా శంకర్|మేధ శంకర్]] |''షాదిస్తాన్'' |''[[ట్వెల్త్ ఫెయిల్|12వ వైఫల్యం]]'' (2023) |- |[[ప్రణీత సుభాష్]] |''హంగామా 2'' |''[[భుజ్‌: ది ప్రైడ్ ఆఫ్ ఇండియా|భుజ్ః ది ప్రైడ్ ఆఫ్ ఇండియా]]'' (2021) |- |[[సుర్భి జ్యోతి|సురభి జ్యోతి]] |''క్యా మేరీ సోనమ్ గుప్తా బేవఫా హై?'' | |- |[[రుక్మిణి మైత్ర]] |''[[సనక్]]'' | |- |[[తేజశ్రీ ప్రధాన్]] |''బబ్లూ బ్యాచిలర్'' | |- |[[శార్వరి వాఘ్|శర్వరి]] |''[[బంటీ ఔర్ బబ్లీ 2]]'' |''[[ముంజ్యా (సినిమా)|ముంజ్యా]]'' (2024) |- |[[మహిమా మక్వానా]] |''[[అంతిమ్ : ది ఫైనల్ ట్రూత్|అంతిముః అంతిమ సత్యం]]'' | |- |[[డింపుల్ హయాతి]] |''[[ఆత్రంగి రే|అత్రంగి రే]]'' | |- | rowspan="10" |2022 |[[చుమ్ దరంగ్]] |''[[బదాయి దో|బధాయి దో]]'' | |- |[[ఆండ్రియా కెవిచుసా]] |''అనెక్'' | |- |[[మానుషి చిల్లర్]] |''[[సామ్రాట్ పృథ్వీరాజ్ (2022 హిందీ సినిమా)|సామ్రాట్ పృథ్వీరాజ్]]'' | |- |[[ప్రజక్త కోలి]] |''[[జగ్ జగ్ జీయో|జగ్గుగ్ జియో]]'' | |- |[[రుబీనా దిలైక్]] |''ఆర్ద్'' | |- |[[ఖుషాలీ కుమార్]] |''ధోకాః రౌండ్ డి కార్నర్'' | |- |[[సర్గున్ మెహతా]] |''కట్పుట్లి'' | |- |[[రష్మికా మందన్న|రష్మిక మందన]] |''[[గుడ్ బై|వీడ్కోలు]]'' |జంతు (2023) ఛావా (2025) |- |[[జెనిఫర్ పిక్నాటో]] |''[[రామ్ సేతు]]'' | |- |[[ఊర్మిళ కనిత్కర్|ఊర్మిళా కోఠారే]] |''[[థ్యాంక్ గాడ్|దేవునికి కృతజ్ఞతలు]]'' | |- | rowspan="16" |2023 |[[రిద్ధి డోగ్రా]] |''లకడ్బాగా'' | |- |[[అనుష్క సేన్|అనుష్కా సేన్]] |''నేను తదుపరినా?'' | |- |[[సిద్ధి ఇద్నాని|సిద్ధి ఇడ్నాని]] |''[[ది కేరళ స్టోరీ|కేరళ కథ]]'' | |- |[[తాన్య మానిక్తలా|తాన్యా మాణిక్తల]] |''ముంబై వాసి'' | |- |[[షెహనాజ్ గిల్|షెహ్నాజ్ గిల్]] |''[[కిసీ కా భాయ్ కిసీ కా జాన్|కిసి కా భాయ్ కిసి కి జాన్]]'' | |- |[[అవ్‌నీత్ కౌర్|అవ్నీత్ కౌర్]] |''[[టికు వెడ్స్ షేరు|టికు వెడ్స్ శేరు]]'' | |- |[[నయన తార|నయనతార]] | rowspan="3" |''[[జవాన్]]'' | |- |[[సంజీత భట్టాచార్య|సంజీతా భట్టాచార్య]] | |- |[[ఆలియా ఖురేషి]] | |- |[[అనశ్వర రాజన్|అనస్వర రాజన్]] | rowspan="3" |''యారియన్ 2'' | |- |[[భాగ్యశ్రీ బోర్సే]] | |- |[[ప్రియా ప్రకాష్ వారియర్]] | |- |[[అలీజే అగ్నిహోత్రి]] |''ఫర్రే'' | |- |[[సుహానా ఖాన్]] | rowspan="3" |''[[ది ఆర్చీస్|ది ఆర్చిస్]]'' | |- |[[ఖుషి కపూర్|ఖుషీ కపూర్]] | |- |[[ది ఆర్చీస్|అదితి "డాట్" సైగల్]] | |- | rowspan="9" |2024 |[[ప్రతిభా రాంటా|ప్రతిభా రాంతా]] | rowspan="2" |''[[లాపతా లేడీస్|లాపటా లేడీస్]]'' | |- |[[నితాన్షి గోయల్]] | |- |[[నిమిషా సజయన్]] |''[[లంత్రాణి|లాంత్రానీ]]'' | |- |[[పష్మినా రోషన్]] |''ఇష్క్ విష్క్ రీబౌండ్'' | |- |[[జాంకీ బోడివాలా|జానకీ బోడివాలా]] |''షైతాన్'' | |- |[[సుశ్రీ శ్రేయ మిశ్రా|సుశ్రీ శ్రేయా మిశ్రా]] |''రుస్లాన్'' | |- |[[కశికా కపూర్]] |''ఆయుష్మతి గీతా మెట్రిక్ పాస్'' | |- |[[ధ్వని భానుశాలి|ధ్వనీ భానుశాలి]] |''కహాన్ షురూ కహాన్ ఖతమ్'' | |- |[[కీర్తి సురేష్]] |''బేబీ జాన్'' |} == ఇవి కూడా చూడండి == * [[భోజ్ పురి సినిమా నటీమణుల జాబితా]] * [[భారతీయ సినిమా నటుల జాబితా]] * [[భారతీయ సినిమా నటీమణుల జాబితా]] * [[తమిళ సినిమా నటుల జాబితా]] * [[తమిళ సినిమా నటీమణుల జాబితా]] * [[మరాఠీ సినిమా నటీమణుల జాబితా]] [[వర్గం:భారతీయ సినిమా నటీమణులు]] 5d76xrsyvecobllyprolo7hvb264umj 0 429963 4908282 4417594 2026-07-19T10:03:52Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 /* సినిమాలు */ 4908282 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = సన్నీ పల్లె | native_name = | native_name_lang = | image = Dil Raju birthday Celebrations 2024 (cropped 1).jpg | caption = | birth_name = శ్రీకాంత్ పల్లె<ref name="Srikanth: A passionate Actor and Cinematographer">{{cite news |last1= |first1= |title=Srikanth: A passionate Actor and Cinematographer |url=https://telanganatoday.com/srikanth-a-passionate-actor-and-cinematographer |accessdate=11 February 2025 |publisher=Telangana Today |date=9 February 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250211081633/https://telanganatoday.com/srikanth-a-passionate-actor-and-cinematographer |archivedate=11 February 2025 |language=en}}</ref> | birth_date = {{Birth date and age|1995|5|23|df=y}} | birth_place = [[పోచారం (రేగోడు)|పోచారం గ్రామం]], [[రేగోడు మండలం|రేగోడ్ మండలం]], [[మెదక్ జిల్లా]], [[తెలంగాణ]], [[భారతదేశం]] | occupation = [[నటుడు]]<br> ఫోటోగ్రాఫర్ | years_active = 2019 - ప్రస్తుతం | spouse = | children = | parents = | nationality = {{flag|India|name=భారతీయుడు}} }} '''సన్నీ పల్లె''' భారతదేశానికి చెందిన సినిమా నటుడు. ఆయన 2019లో విడుదలైన [[దొరసాని (2019 సినిమా)|దొరసాని]] సినిమాతో సినీరంగంలోకి అడుగుపెట్టి ఆ తరువాత 2021లో [[మెయిల్ (సినిమా)|మెయిల్]] సినిమాలో, 2025లో [[సివరపల్లి]] వెబ్‌సిరీస్‌లో నటనకుగాను మంచి గుర్తింపు తెచ్చుకున్నాడు.<ref name="సివరపల్లి కారోబార్.!">{{cite news |last1= |first1= |title=సివరపల్లి కారోబార్.! |url=https://www.dishadaily.com/lifestyle/sivarapalli-web-series-becomes-a-hit-on-amazon-prime-408123 |accessdate=30 January 2025 |work= |date=30 January 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250130052807/https://www.dishadaily.com/lifestyle/sivarapalli-web-series-becomes-a-hit-on-amazon-prime-408123 |archivedate=30 January 2025 |language=te}}</ref> == సినీ జీవితం == సన్నీ పల్లె తన ఇంటర్మీడియట్ చదువుతున్నప్పుడు ఫోటోగ్రఫీపై ఆసక్తిని పెంచుకొని అతడు హైదరాబాద్‌లోని శ్రీ వెంకటేశ్వర కాలేజ్ ఆఫ్ ఫైన్ ఆర్ట్స్‌లో బ్యాచిలర్స్ పూర్తి చేసి 19 సంవత్సరాల వయసులో ఎగ్జిబిషన్ నిర్వహించిన అతి పిన్న వయస్కుడైన ప్రొఫెషనల్ ఫోటోగ్రాఫర్ అయ్యాడు. ఆయన ఆ తరువాత సినీరంగంపై మక్కువతో సినీరంగంలోకి వచ్చి 2019లో దర్శకుడు [[కేవీఆర్ మహేంద్ర]] సినిమా [[దొరసాని (2019 సినిమా)|దొరసాని]]<nowiki/>లో నటించాడు.<ref name="Shaping talent for alternative cinema">{{cite news |last1= |first1= |title=Shaping talent for alternative cinema |url=https://www.newindianexpress.com/cities/hyderabad/2021/Oct/21/shaping-talent-for-alternative-cinema-2373758.html |accessdate=30 January 2025 |publisher=The New Indian Express |date=21 October 2021 |archivedate= |language=en}}</ref> [[File:Sunny in dorasani.jpg|thumb|right| దొరసాని సినిమాలో సన్నీ పల్లె]] === సినిమాలు === {| class="wikitable" !సంవత్సరం !పేరు !పాత్ర !గమనికలు |- |2019 |[[దొరసాని (2019 సినిమా)|దొరసాని]] |శీను |తొలి సినిమా |- | rowspan="2" |2021 |[[మెయిల్ (సినిమా)|మెయిల్]] |సురేష్ | |- |[[స్కైలాబ్ (2021 సినిమా)|''స్కైలాబ్'']] | | |- |2022 |[[పంచతంత్ర కథలు (2022 సినిమా)|పంచతంత్ర కథలు]] | | |- | |హ్యాంగ్‌మ్యాన్ | |<ref>{{cite news |last1=Rangam |first1=Cinema |title=‘Hang Man’ Movie First look Launch |url=https://cinemarangam.com/hang-man-movie-first-look-launch/ |accessdate=30 January 2025 |work=Cinemarangam |date=17 December 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250130101043/https://cinemarangam.com/wp-includes/images/w-logo-blue-white-bg.png |archivedate=30 January 2025}}</ref><ref name="మర్యాద కోసమే నా ప్రయాణం">{{cite news|url=https://www.ntnews.com/zindagi/succedd-story-of-actor-sunny-palle-2455804|title=మర్యాద కోసమే నా ప్రయాణం|last1=|date=19 July 2026|work=|access-date=19 July 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260719100118/https://www.ntnews.com/zindagi/succedd-story-of-actor-sunny-palle-2455804|archive-date=19 July 2026|publisher=NT News|language=te}}</ref> |- | |సెల్ఫిష్ | | |- | |ఖేల్ ఖతమ్ దర్వాజా బంద్ | | |} === వెబ్ సిరీస్ === {| class="wikitable" !సంవత్సరం !పేరు !పాత్ర !గమనికలు |- |2025 |[[సివరపల్లి]] |నరేష్ | |} ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} ==బయటి లింకులు== * {{IMDb name |12234395}} * {{Instagram|pallesunny}} * {{Twitter|SunnyPalle3}} [[వర్గం:1995 జననాలు]] [[వర్గం:తెలుగు సినిమా నటులు]] [[వర్గం:తెలంగాణ వ్యక్తులు]] [[వర్గం:మెదక్ జిల్లా వ్యక్తులు]] [[వర్గం:మెదక్ జిల్లాకు చెందిన సినిమా నటులు]] 9vh2lxyjpr5ys19c7gqkognvs9khq8t 0 432778 4907918 4512942 2026-07-18T18:25:14Z Ooligan 112135 Photo / foto / image 4907918 wikitext text/x-wiki [[దస్త్రం:Rebecca Yarros at the 2024 Library of Congress National Book Festival on 24 August 2024 (cropped).jpg|thumb]] '''రెబెక్కా యారోస్''' అమెరికన్ [[రచయిత్రి]]. ఆమె ''ఎంపైరియన్'' ఫాంటసీ పుస్తక శ్రేణికి ప్రసిద్ధి చెందింది, దీనిని [[అమెజాన్ ప్రైమ్ వీడియో|అమెజాన్‌]]<nowiki/>తో టెలివిజన్ సిరీస్‌గా అనుకరించనున్నారు; యారోస్ రచనేతర ఎగ్జిక్యూటివ్ నిర్మాతగా వ్యవహరిస్తారు. యారోస్ ట్రాయ్ విశ్వవిద్యాలయం నుండి పట్టభద్రురాలైంది, అక్కడ ఆమె యూరోపియన్ చరిత్ర, ఇంగ్లీష్ చదివింది. == ''ఎంపిరియన్'' సిరీస్ == ''ఎంపైరియన్'' సిరీస్‌లోని మొదటి పుస్తకం, ''ఫోర్త్ వింగ్'', ఏప్రిల్ 2023లో రెడ్ టవర్ బుక్స్ ద్వారా ప్రచురించబడింది. మేలో, ఇది లిబ్రో.ఎఫ్ఎం బెస్ట్ సెల్లర్ జాబితాలో నాల్గవ స్థానంలో నిలిచింది.  జూన్ చివరి నాటికి, ఇది అమెజాన్‌లో నంబర్ వన్ బెస్ట్ సెల్లర్‌గా నిలిచింది.  ఆగస్టు 2024 నాటికి, ఈ పుస్తకం ది న్యూయార్క్ టైమ్స్ బెస్ట్ సెల్లర్ జాబితాలో 65 వారాలు గడిపింది, అగ్రస్థానంలో కూడా ఉంది.  ఇది ఆగస్టులో రెండవ స్థానంలో  , సెప్టెంబర్‌లో మూడవ స్థానంలో లిబ్రో.ఎఫ్ఎం బెస్ట్ సెల్లర్ జాబితాలో కూడా నిలిచింది.  అదనంగా, ఇది సెప్టెంబర్‌కు టాప్-టెన్ బుక్ క్లబ్ ఎంపిక.  అక్టోబర్, నవంబర్ 2023లో, ''ఫోర్త్ వింగ్ అమెరికా టుడే యొక్క'' టాప్ టెన్ బెస్ట్ సెల్లింగ్ పుస్తకాల జాబితాలో ఉంది .  మార్చి 2024లో ఈ శీర్షిక అక్టోబర్‌లో ఫ్రాంక్‌ఫర్ట్ బుక్ ఫెయిర్‌లో ప్రదానం చేయబడే జర్మన్ యూత్ లిటరేచర్ అవార్డుల యంగ్ అడల్ట్ జ్యూరీ అవార్డుకు షార్ట్‌లిస్ట్ చేయబడింది .<ref name=":0">{{Cite web|last=Oliver|first=David|date=2023-10-13|title='Fourth Wing' author Rebecca Yarros denounces book bans, Jill Biden celebrates reading at literacy event|url=https://www.usatoday.com/story/entertainment/books/2023/10/12/rebecca-yarros-book-bans-jill-biden-literacy-barbara-bush-foundation/71150227007/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231020193221/https://www.usatoday.com/story/entertainment/books/2023/10/12/rebecca-yarros-book-bans-jill-biden-literacy-barbara-bush-foundation/71150227007/|archive-date=2023-10-20|access-date=2023-11-01|website=USA TODAY|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|title=Best-selling Booklist|url=https://www.usatoday.com/booklist|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231101023517/https://www.usatoday.com/booklist|archive-date=2023-11-01|access-date=2023-11-01|website=USA TODAY|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|title=Deutscher Jugendliteratur Preis 2024 Nominierungen|url=https://www.jugendliteratur.org/_uploads_media/files/djlp_2024_nomfolder_de_web_083156.pdf|access-date=2024-04-04|website=Arbeitskreis für Jugendliteratur e.V.}}</ref> సీక్వెల్, ''ఐరన్ ఫ్లేమ్'', నవంబర్ 2023లో విడుదలైంది.  జూలై 2023లో, వాటర్‌స్టోన్స్ "వెబ్‌సైట్‌లో ఒకే రోజులో అత్యంత వేగంగా అమ్ముడైన ప్రీ-ఆర్డర్ టైటిల్‌గా [ ఆ ] ప్రత్యేక ఎడిషన్ కేవలం ఏడు గంటల్లోనే అమ్ముడైంది" అని సూచించింది.  మూడవ పుస్తకం, ''ఒనిక్స్ స్టార్మ్'', 2025లో విడుదలైంది. ఈ సిరీస్‌లో చివరికి ఐదు పుస్తకాలు ఉంటాయని యారోస్ సూచించాడు.<ref name=":1">{{Cite web|last=Cappadona|first=Bryanna|date=2023-06-22|title=Exclusive: Rebecca Yarros tells all about the next 'Fourth Wing' book — and the 3 others in store|url=https://www.today.com/popculture/rebecca-yarros-fourth-wing-sequel-iron-flame-interview-t288673|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231031115134/https://www.today.com/popculture/rebecca-yarros-fourth-wing-sequel-iron-flame-interview-t288673|archive-date=2023-10-31|access-date=2023-11-01|website=TODAY.com|language=en}}</ref> అక్టోబర్ 2023లో, మైఖేల్ బి. జోర్డాన్ యొక్క అవుట్‌లియర్ సొసైటీ, అమెజాన్ ఎంజిఎం స్టూడియోస్ ఈ నవల సిరీస్‌ను టెలివిజన్ సిరీస్‌గా మార్చడానికి హక్కులను కొనుగోలు చేసినట్లు ప్రకటించారు . యారోస్, ఎంటాంగిల్డ్ పబ్లిషింగ్‌కు చెందిన లిజ్ పెల్లెటియర్ నాన్-రైటింగ్ ఎగ్జిక్యూటివ్ నిర్మాతలుగా వ్యవహరిస్తారు.<ref>{{Cite web|last=|first=|date=2023-10-31|title=TV: Fourth Wing|url=https://www.shelf-awareness.com/issue.html?issue=4597|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231101225004/https://www.shelf-awareness.com/issue.html?issue=4597|archive-date=2023-11-01|access-date=2023-11-01|website=Shelf Awareness}}</ref><ref>{{Cite web|last=Maas|first=Jennifer|date=2023-10-30|title='Fourth Wing' TV Show in the Works at Amazon, Rights Secured for Rebecca Yarros' Sequel 'Iron Flame'|url=https://variety.com/2023/tv/news/fourth-wing-tv-show-amazon-iron-flame-season-2-1235773492/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231031012815/https://variety.com/2023/tv/news/fourth-wing-tv-show-amazon-iron-flame-season-2-1235773492/|archive-date=2023-10-31|access-date=2023-10-31|website=Variety (magazine)|language=en-US}}</ref> == గౌరవాలు == 2019లో, కిర్కస్ రివ్యూస్ వారి సంవత్సరపు ఉత్తమ పుస్తకాల జాబితాలో ది లాస్ట్ లెటర్ను చేర్చింది.<ref name=":6">{{Cite web|date=2019-01-02|title=The Last Letter|url=https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/rebecca-yarros/the-last-letter_/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230307205919/https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/rebecca-yarros/the-last-letter_/|archive-date=2023-03-07|access-date=2023-11-01|website=Kirkus Reviews}}</ref> ఫోర్త్ వింగ్ అమెజాన్, లిబ్రో.ఎఫ్ఎం, ''న్యూయార్క్ టైమ్స్'', ''అమెరికా'' టుడే అత్యధికంగా అమ్ముడైన నవల.<ref name=":0"/><ref name=":1"/><ref name=":2">{{Cite web|last=|first=|date=2023-06-07|title=Libro.fm Bestsellers in May|url=https://www.shelf-awareness.com/issue.html?issue=4496|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230607211647/https://www.shelf-awareness.com/issue.html?issue=4496|archive-date=2023-06-07|access-date=2023-11-01|website=Shelf Awareness}}</ref><ref name=":4">{{Cite web|last=|first=|date=2023-10-04|title=Libro.fm Bestsellers in September|url=https://www.shelf-awareness.com/issue.html?issue=4579|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231101225002/https://www.shelf-awareness.com/issue.html?issue=4579|archive-date=2023-11-01|access-date=2023-11-01|website=Shelf Awareness}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|last=Maas|first=Jennifer|date=2023-09-11|title=From #BookTok to IRL: 'Fourth Wing,' 'True Blood' Authors Discuss Sold-Out Reader Convention and the Need for In-Person Connection|url=https://variety.com/2023/biz/news/booktok-fourth-wing-romance-convention-readers-take-denver-schedule-1235716359/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231014000001/https://variety.com/2023/biz/news/booktok-fourth-wing-romance-convention-readers-take-denver-schedule-1235716359/|archive-date=2023-10-14|access-date=2023-10-17|website=Variety|language=en-US}}</ref> ఇది సెప్టెంబర్ 2023కి టాప్ టెన్ బుక్ క్లబ్ పిక్ కూడా.<ref name=":5">{{Cite web|last=|first=|date=2023-10-05|title=Top Book Club Picks in September|url=https://www.shelf-awareness.com/issue.html?issue=4580|access-date=2023-11-01|website=Shelf Awareness}}</ref> బుక్ లిస్ట్ వారి "టాప్ 10 ఎస్ఎఫ్/ఫాంటసీ & హర్రర్ః 2023" జాబితాలో చేర్చింది.<ref>{{Cite web|last=Maguire|first=Susan|date=August 2023|title=Top 10 SF/Fantasy & Horror: 2023|url=https://www.booklistonline.com/ProductInfo.aspx?pid=9783961|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231101225004/https://www.booklistonline.com/ProductInfo.aspx?pid=9783961|archive-date=2023-11-01|access-date=2023-11-01|website=Booklist}}</ref> జనవరి 2024లో, పబ్లిషర్స్ వీక్లీ తన "2023కి అత్యధికంగా అమ్ముడైన టాప్ 25 జాబితాలో" నాల్గవ విభాగాన్ని #3 జాబితాలో చేర్చింది.<ref>{{Cite web|last=Milliot {{!}}|first=Jim|title=Women Ruled the 2023 Bestseller List|url=https://www.publishersweekly.com/pw/by-topic/industry-news/bookselling/article/94047-women-ruled-the-2023-bestseller-list.html|access-date=2025-02-11|website=PublishersWeekly.com|language=en}}</ref> == వ్యక్తిగత జీవితం == తన భర్త ఆఫ్ఘనిస్తాన్లో ఉన్నప్పుడు యారోస్ రాయడం ప్రారంభించింది.<ref>{{Cite web|title='Fourth Wing' author Rebecca Yarros denounces book bans, Jill Biden celebrates reading at literacy event|url=https://www.usatoday.com/story/entertainment/books/2023/10/12/rebecca-yarros-book-bans-jill-biden-literacy-barbara-bush-foundation/71150227007/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231013140252/https://www.usatoday.com/story/entertainment/books/2023/10/12/rebecca-yarros-book-bans-jill-biden-literacy-barbara-bush-foundation/71150227007/|archive-date=2023-10-13|access-date=2023-10-17|website=USA TODAY|language=en-US}}</ref> అక్టోబర్ 2023 నాటికి, ఆమెకు, ఆమె భర్తకు ఆరుగురు పిల్లలు ఉన్నారు.<ref name=":0"/> యారోస్ కు ఎహ్లర్స్-డాన్లోస్ సిండ్రోమ్ ఉంది, ఆమె కుమారులకు కూడా.  యారోస్, ఆమె భర్త మొదట్లో ఒక కుమార్తెను పెంచి పోషించారు, చివరికి ఆమెను దత్తత తీసుకున్నారు; వారి కుమార్తె అశాబ్దిక, ఆటిజం స్పెక్ట్రంలో ఉంది. 2019లో ఆమె తన భర్తతో కలిసి స్థాపించిన లాభాపేక్షలేని వన్ అక్టోబర్ ద్వారా, యారోస్ ఫోస్టర్ వ్యవస్థలోని పిల్లల జీవితాలను మెరుగుపరచడం పట్ల మక్కువ చూపుతున్నారు.<ref>{{Cite web|title=Rebecca Yarros Interview - The Things We Leave Unfinished|url=https://www.jeanbooknerd.com/2021/02/rebecca-yarros-interview-things-we.html|access-date=2023-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|last=Noble|first=Barnes &|title=List of Books by Rebecca Yarros|url=https://www.barnesandnoble.com/b/contributor/rebecca-yarros/_/N-2y2d|access-date=2023-11-20|website=Barnes & Noble|language=en}}</ref> == మూలాలు == {{Reflist}} == బాహ్య లింకులు == * [http://www.rebeccayarros.com అధికారిక వెబ్సైట్] [[వర్గం:1981 జననాలు]] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] bau0wogir7jpccjekeuvn1ngcpvs1dj 4907919 4907918 2026-07-18T18:25:40Z Ooligan 112135 2024 4907919 wikitext text/x-wiki [[దస్త్రం:Rebecca Yarros at the 2024 Library of Congress National Book Festival on 24 August 2024 (cropped).jpg|thumb|(2024)]] '''రెబెక్కా యారోస్''' అమెరికన్ [[రచయిత్రి]]. ఆమె ''ఎంపైరియన్'' ఫాంటసీ పుస్తక శ్రేణికి ప్రసిద్ధి చెందింది, దీనిని [[అమెజాన్ ప్రైమ్ వీడియో|అమెజాన్‌]]<nowiki/>తో టెలివిజన్ సిరీస్‌గా అనుకరించనున్నారు; యారోస్ రచనేతర ఎగ్జిక్యూటివ్ నిర్మాతగా వ్యవహరిస్తారు. యారోస్ ట్రాయ్ విశ్వవిద్యాలయం నుండి పట్టభద్రురాలైంది, అక్కడ ఆమె యూరోపియన్ చరిత్ర, ఇంగ్లీష్ చదివింది. == ''ఎంపిరియన్'' సిరీస్ == ''ఎంపైరియన్'' సిరీస్‌లోని మొదటి పుస్తకం, ''ఫోర్త్ వింగ్'', ఏప్రిల్ 2023లో రెడ్ టవర్ బుక్స్ ద్వారా ప్రచురించబడింది. మేలో, ఇది లిబ్రో.ఎఫ్ఎం బెస్ట్ సెల్లర్ జాబితాలో నాల్గవ స్థానంలో నిలిచింది.  జూన్ చివరి నాటికి, ఇది అమెజాన్‌లో నంబర్ వన్ బెస్ట్ సెల్లర్‌గా నిలిచింది.  ఆగస్టు 2024 నాటికి, ఈ పుస్తకం ది న్యూయార్క్ టైమ్స్ బెస్ట్ సెల్లర్ జాబితాలో 65 వారాలు గడిపింది, అగ్రస్థానంలో కూడా ఉంది.  ఇది ఆగస్టులో రెండవ స్థానంలో  , సెప్టెంబర్‌లో మూడవ స్థానంలో లిబ్రో.ఎఫ్ఎం బెస్ట్ సెల్లర్ జాబితాలో కూడా నిలిచింది.  అదనంగా, ఇది సెప్టెంబర్‌కు టాప్-టెన్ బుక్ క్లబ్ ఎంపిక.  అక్టోబర్, నవంబర్ 2023లో, ''ఫోర్త్ వింగ్ అమెరికా టుడే యొక్క'' టాప్ టెన్ బెస్ట్ సెల్లింగ్ పుస్తకాల జాబితాలో ఉంది .  మార్చి 2024లో ఈ శీర్షిక అక్టోబర్‌లో ఫ్రాంక్‌ఫర్ట్ బుక్ ఫెయిర్‌లో ప్రదానం చేయబడే జర్మన్ యూత్ లిటరేచర్ అవార్డుల యంగ్ అడల్ట్ జ్యూరీ అవార్డుకు షార్ట్‌లిస్ట్ చేయబడింది .<ref name=":0">{{Cite web|last=Oliver|first=David|date=2023-10-13|title='Fourth Wing' author Rebecca Yarros denounces book bans, Jill Biden celebrates reading at literacy event|url=https://www.usatoday.com/story/entertainment/books/2023/10/12/rebecca-yarros-book-bans-jill-biden-literacy-barbara-bush-foundation/71150227007/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231020193221/https://www.usatoday.com/story/entertainment/books/2023/10/12/rebecca-yarros-book-bans-jill-biden-literacy-barbara-bush-foundation/71150227007/|archive-date=2023-10-20|access-date=2023-11-01|website=USA TODAY|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|title=Best-selling Booklist|url=https://www.usatoday.com/booklist|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231101023517/https://www.usatoday.com/booklist|archive-date=2023-11-01|access-date=2023-11-01|website=USA TODAY|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|title=Deutscher Jugendliteratur Preis 2024 Nominierungen|url=https://www.jugendliteratur.org/_uploads_media/files/djlp_2024_nomfolder_de_web_083156.pdf|access-date=2024-04-04|website=Arbeitskreis für Jugendliteratur e.V.}}</ref> సీక్వెల్, ''ఐరన్ ఫ్లేమ్'', నవంబర్ 2023లో విడుదలైంది.  జూలై 2023లో, వాటర్‌స్టోన్స్ "వెబ్‌సైట్‌లో ఒకే రోజులో అత్యంత వేగంగా అమ్ముడైన ప్రీ-ఆర్డర్ టైటిల్‌గా [ ఆ ] ప్రత్యేక ఎడిషన్ కేవలం ఏడు గంటల్లోనే అమ్ముడైంది" అని సూచించింది.  మూడవ పుస్తకం, ''ఒనిక్స్ స్టార్మ్'', 2025లో విడుదలైంది. ఈ సిరీస్‌లో చివరికి ఐదు పుస్తకాలు ఉంటాయని యారోస్ సూచించాడు.<ref name=":1">{{Cite web|last=Cappadona|first=Bryanna|date=2023-06-22|title=Exclusive: Rebecca Yarros tells all about the next 'Fourth Wing' book — and the 3 others in store|url=https://www.today.com/popculture/rebecca-yarros-fourth-wing-sequel-iron-flame-interview-t288673|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231031115134/https://www.today.com/popculture/rebecca-yarros-fourth-wing-sequel-iron-flame-interview-t288673|archive-date=2023-10-31|access-date=2023-11-01|website=TODAY.com|language=en}}</ref> అక్టోబర్ 2023లో, మైఖేల్ బి. జోర్డాన్ యొక్క అవుట్‌లియర్ సొసైటీ, అమెజాన్ ఎంజిఎం స్టూడియోస్ ఈ నవల సిరీస్‌ను టెలివిజన్ సిరీస్‌గా మార్చడానికి హక్కులను కొనుగోలు చేసినట్లు ప్రకటించారు . యారోస్, ఎంటాంగిల్డ్ పబ్లిషింగ్‌కు చెందిన లిజ్ పెల్లెటియర్ నాన్-రైటింగ్ ఎగ్జిక్యూటివ్ నిర్మాతలుగా వ్యవహరిస్తారు.<ref>{{Cite web|last=|first=|date=2023-10-31|title=TV: Fourth Wing|url=https://www.shelf-awareness.com/issue.html?issue=4597|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231101225004/https://www.shelf-awareness.com/issue.html?issue=4597|archive-date=2023-11-01|access-date=2023-11-01|website=Shelf Awareness}}</ref><ref>{{Cite web|last=Maas|first=Jennifer|date=2023-10-30|title='Fourth Wing' TV Show in the Works at Amazon, Rights Secured for Rebecca Yarros' Sequel 'Iron Flame'|url=https://variety.com/2023/tv/news/fourth-wing-tv-show-amazon-iron-flame-season-2-1235773492/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231031012815/https://variety.com/2023/tv/news/fourth-wing-tv-show-amazon-iron-flame-season-2-1235773492/|archive-date=2023-10-31|access-date=2023-10-31|website=Variety (magazine)|language=en-US}}</ref> == గౌరవాలు == 2019లో, కిర్కస్ రివ్యూస్ వారి సంవత్సరపు ఉత్తమ పుస్తకాల జాబితాలో ది లాస్ట్ లెటర్ను చేర్చింది.<ref name=":6">{{Cite web|date=2019-01-02|title=The Last Letter|url=https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/rebecca-yarros/the-last-letter_/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230307205919/https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/rebecca-yarros/the-last-letter_/|archive-date=2023-03-07|access-date=2023-11-01|website=Kirkus Reviews}}</ref> ఫోర్త్ వింగ్ అమెజాన్, లిబ్రో.ఎఫ్ఎం, ''న్యూయార్క్ టైమ్స్'', ''అమెరికా'' టుడే అత్యధికంగా అమ్ముడైన నవల.<ref name=":0"/><ref name=":1"/><ref name=":2">{{Cite web|last=|first=|date=2023-06-07|title=Libro.fm Bestsellers in May|url=https://www.shelf-awareness.com/issue.html?issue=4496|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230607211647/https://www.shelf-awareness.com/issue.html?issue=4496|archive-date=2023-06-07|access-date=2023-11-01|website=Shelf Awareness}}</ref><ref name=":4">{{Cite web|last=|first=|date=2023-10-04|title=Libro.fm Bestsellers in September|url=https://www.shelf-awareness.com/issue.html?issue=4579|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231101225002/https://www.shelf-awareness.com/issue.html?issue=4579|archive-date=2023-11-01|access-date=2023-11-01|website=Shelf Awareness}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|last=Maas|first=Jennifer|date=2023-09-11|title=From #BookTok to IRL: 'Fourth Wing,' 'True Blood' Authors Discuss Sold-Out Reader Convention and the Need for In-Person Connection|url=https://variety.com/2023/biz/news/booktok-fourth-wing-romance-convention-readers-take-denver-schedule-1235716359/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231014000001/https://variety.com/2023/biz/news/booktok-fourth-wing-romance-convention-readers-take-denver-schedule-1235716359/|archive-date=2023-10-14|access-date=2023-10-17|website=Variety|language=en-US}}</ref> ఇది సెప్టెంబర్ 2023కి టాప్ టెన్ బుక్ క్లబ్ పిక్ కూడా.<ref name=":5">{{Cite web|last=|first=|date=2023-10-05|title=Top Book Club Picks in September|url=https://www.shelf-awareness.com/issue.html?issue=4580|access-date=2023-11-01|website=Shelf Awareness}}</ref> బుక్ లిస్ట్ వారి "టాప్ 10 ఎస్ఎఫ్/ఫాంటసీ & హర్రర్ః 2023" జాబితాలో చేర్చింది.<ref>{{Cite web|last=Maguire|first=Susan|date=August 2023|title=Top 10 SF/Fantasy & Horror: 2023|url=https://www.booklistonline.com/ProductInfo.aspx?pid=9783961|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231101225004/https://www.booklistonline.com/ProductInfo.aspx?pid=9783961|archive-date=2023-11-01|access-date=2023-11-01|website=Booklist}}</ref> జనవరి 2024లో, పబ్లిషర్స్ వీక్లీ తన "2023కి అత్యధికంగా అమ్ముడైన టాప్ 25 జాబితాలో" నాల్గవ విభాగాన్ని #3 జాబితాలో చేర్చింది.<ref>{{Cite web|last=Milliot {{!}}|first=Jim|title=Women Ruled the 2023 Bestseller List|url=https://www.publishersweekly.com/pw/by-topic/industry-news/bookselling/article/94047-women-ruled-the-2023-bestseller-list.html|access-date=2025-02-11|website=PublishersWeekly.com|language=en}}</ref> == వ్యక్తిగత జీవితం == తన భర్త ఆఫ్ఘనిస్తాన్లో ఉన్నప్పుడు యారోస్ రాయడం ప్రారంభించింది.<ref>{{Cite web|title='Fourth Wing' author Rebecca Yarros denounces book bans, Jill Biden celebrates reading at literacy event|url=https://www.usatoday.com/story/entertainment/books/2023/10/12/rebecca-yarros-book-bans-jill-biden-literacy-barbara-bush-foundation/71150227007/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231013140252/https://www.usatoday.com/story/entertainment/books/2023/10/12/rebecca-yarros-book-bans-jill-biden-literacy-barbara-bush-foundation/71150227007/|archive-date=2023-10-13|access-date=2023-10-17|website=USA TODAY|language=en-US}}</ref> అక్టోబర్ 2023 నాటికి, ఆమెకు, ఆమె భర్తకు ఆరుగురు పిల్లలు ఉన్నారు.<ref name=":0"/> యారోస్ కు ఎహ్లర్స్-డాన్లోస్ సిండ్రోమ్ ఉంది, ఆమె కుమారులకు కూడా.  యారోస్, ఆమె భర్త మొదట్లో ఒక కుమార్తెను పెంచి పోషించారు, చివరికి ఆమెను దత్తత తీసుకున్నారు; వారి కుమార్తె అశాబ్దిక, ఆటిజం స్పెక్ట్రంలో ఉంది. 2019లో ఆమె తన భర్తతో కలిసి స్థాపించిన లాభాపేక్షలేని వన్ అక్టోబర్ ద్వారా, యారోస్ ఫోస్టర్ వ్యవస్థలోని పిల్లల జీవితాలను మెరుగుపరచడం పట్ల మక్కువ చూపుతున్నారు.<ref>{{Cite web|title=Rebecca Yarros Interview - The Things We Leave Unfinished|url=https://www.jeanbooknerd.com/2021/02/rebecca-yarros-interview-things-we.html|access-date=2023-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|last=Noble|first=Barnes &|title=List of Books by Rebecca Yarros|url=https://www.barnesandnoble.com/b/contributor/rebecca-yarros/_/N-2y2d|access-date=2023-11-20|website=Barnes & Noble|language=en}}</ref> == మూలాలు == {{Reflist}} == బాహ్య లింకులు == * [http://www.rebeccayarros.com అధికారిక వెబ్సైట్] [[వర్గం:1981 జననాలు]] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] iey874skcnx5eupxjx1itwx0zfdyt30 0 433361 4907993 4901976 2026-07-19T02:16:22Z Muralikrishna m 106628 ఇన్ఫోబాక్స్ చేర్చాను 4907993 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = మంజు బోరా | image = Ms Manju Bora, Director joymoti (Assamese) addressing a press conference at Black Box, Kala Academy during the 37th International Film Festival (IFFI-2006) in Panaji, Goa on November 25, 2006.jpg | image_size = 250px | caption = 2006లో మంజు బోరా | birth_date = | birth_place = [[అస్సాం]], [[భారతదేశం]] | occupation = చిత్ర దర్శకురాలు, స్క్రీన్ రైటర్ | awards = | website = {{URL|http://manjuborah.com/}} }} '''మంజు బోరా''' అస్సాంలోని గౌహతికి చెందిన బహుళ అంతర్జాతీయ , జాతీయ అవార్డు గెలుచుకున్న భారతీయ మహిళా చలనచిత్ర దర్శకురాలు , చిన్న కథా రచయిత్రి. బోరా జ్యూరీ మెంబర్ గా, ఇండియన్ పనోరమా, ఐఎఫ్ ఎఫ్ ఐ 2007, 10వ మామి ఇంటర్నేషనల్ ఫిల్మ్ ఫెస్టివల్ 2008 , 3వ ఐ 7వ ఆసియన్ ఫిల్మ్ ఫెస్టివల్ ముంబై 2008, 2007 (ఫీచర్ ఫిల్మ్స్) ఢిల్లీ 2009 కోసం 55వ జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలుగా కూడా పనిచేశారు.<ref>{{Cite web|date=|title=Manju Borah - Assamese Filmmaker|url=http://onlinesivasagar.com/movies/manju-borah.html|access-date=2013-03-15|publisher=Onlinesivasagar.com|archive-date=2023-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206090451/http://onlinesivasagar.com/movies/manju-borah.html|url-status=dead}}</ref> == ఫిల్మోగ్రఫీ == {| class="wikitable sortable" !సంవత్సరం. !శీర్షిక !ఆంగ్ల శీర్షిక !భాష. |- |1999 |''బైభాబ్'' |పద్యంలో ఒక కుంభకోణం |[[అసమీయా భాష|అస్సామీ]] |- |2001 |''అన్య ఏక్ యాత్ర'' | |[[అసమీయా భాష|అస్సామీ]] |- |2003 |''ఆకాశితోరార్ కొఠారే'' |వెయ్యి సార్లు చెప్పిన కథ |[[అసమీయా భాష|అస్సామీ]] |- |2004 |''లాజ్'' |సిగ్గు. |[[అసమీయా భాష|అస్సామీ]] |- |2006 |''జాయ్మతి'' |రక్షకుడు |[[అసమీయా భాష|అస్సామీ]] |- |2008 |''ఆయి కోట్ నయీ'' |మా. |[[అసమీయా భాష|అస్సామీ]] |- |2012 |[[కో యాద్]] |నిశ్శబ్ద మార్గం |మిక్సింగ్ |- |2015 |''దావు హుదుని మేతై'' |హార్న్డ్ గుడ్లగూబ యొక్క పాట |[[బోడో భాష|బోడో]] |- |2016 |''సర్వగుణకర్ శ్రీమంత శంకరదేవ'' | |[[అసమీయా భాష|అస్సామీ]] |- |2019 |''బిశ్కన్యార్ దేశోట్''<ref>{{Cite web|date=2018-10-10|title=A mysterious tale : manju borah's 'bishkanyar deshot'|url=http://arunachal24.in/a-mysterious-tale-manju-borahs-bishkanyar-deshot/|access-date=2018-10-28|website=Arunachal24.in|language=en-US}}</ref> |మహిళల విషం యొక్క భూమి లో |పాంగ్చెన్పా |} == అవార్డులు == '''[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు|జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు]]''' {| class="wikitable" !సంవత్సరం. !సినిమా !వర్గం !ఉల్లేఖనము !రిఫరెండెంట్ |- |1999 |''బైభాబ్'' |ప్రత్యేక ప్రస్తావన |''ఆమె తొలి చిత్రంలో ఆమె కవితా వ్యక్తీకరణ కోసం.'' | align="center" |<ref name="47thawardPDF">{{Cite web|title=47th National Film Awards|url=http://dff.nic.in/2011/47th_nff_2000.pdf|access-date=13 March 2012|publisher=Directorate of Film Festivals}}</ref> |- | rowspan="2" |2003 | rowspan="2" |''ఆకాశితోరార్ కొఠారే'' |అస్సామీలో ఉత్తమ చలన చిత్రం |''తన సాంస్కృతిక వారసత్వం, దాని నష్టం కోసం ఒక మహిళ చేసిన అన్వేషణను దాని కలయిక కోసం.'' | align="center" |<ref name="51stawardPDF">{{Cite web|title=51st National Film Awards (PDF)|url=http://dff.nic.in/2011/51st_nff_2004.pdf|access-date=15 March 2012|publisher=Directorate of Film Festivals}}</ref> |- |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ నేపథ్య గాయని|ఉత్తమ మహిళా నేపథ్య గాయని]] |వాయిద్య సహకారం లేకుండా భక్తి పాటను ట్యూన్ చేసినందుకు తారాలి శర్మ అవార్డు లభించింది.<br />''వాయిద్య తోడు లేకుండా భక్తి పాటను ఆమె ట్యూన్ చేసినందుకు.'' | align="center" |<ref name="51stawardPDF" /> |- |2008 |''ఆయి కోట్ నయీ'' |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ సమైక్యత సినిమా|జాతీయ సమైక్యతపై ఉత్తమ చలన చిత్రం]] |''ఈశాన్య భారతదేశంలో మండుతున్న సమస్యను నిజాయితీగా పరిశీలించినందుకు, కృత్రిమ సరిహద్దులను విచ్ఛిన్నం చేయడానికి, దానికి మానవ, సౌందర్య ఆకర్షణను అందించే ప్రయత్నం.'' | align="center" |<ref name="56thawardPDF">{{Cite web|title=56th National Film Awards|url=http://dff.nic.in/2011/56th_nff_2008.pdf|access-date=27 March 2012|publisher=Directorate of Film Festivals}}</ref> |- | rowspan="2" |2012 | rowspan="2" |''కో. యాద్'' |మిషింగ్లో ఉత్తమ ఫీచర్ ఫిల్మ్ |''డ్రిఫ్ట్వుడ్ కలెక్టర్ గురించి బలమైన ఉపశీర్షికతో కూడిన ఒక కఠినమైన, వాస్తవిక చిత్రం బలవంతపు వీక్షణను చేస్తుంది.'' | align="center" |<ref name="60thaward">{{Cite press release |title=60th National Film Awards Announced |url=http://pib.nic.in/archieve/others/2013/mar/d2013031801.pdf |publisher=Press Information Bureau (PIB), India |access-date=2 May 2013}}</ref> |- |ఉత్తమ సినిమాటోగ్రఫీ |సుధీర్ పల్సానేకు అవార్డు ''వివిధ సీజన్ల ద్వారా [[ఈశాన్య భారతదేశం]] యొక్క అన్వేషించని ఆకర్షణ ఈ సినిమాటోగ్రాఫర్ దృష్టిలో మరింత ఆకర్షణీయంగా ఉంటుంది.''<br /> | align="center" |<ref name="60thaward" /> |- |2018 |''మహిళల విషం యొక్క భూమి లో'' |పాంగ్చెంపాలో ఉత్తమ ఫీచర్ ఫిల్మ్ |''అరుణాచల్ ప్రదేశ్లోని మారుమూల ప్రాంతంలో 'విషపూరిత మహిళలు' అనే పురాణాన్ని విచ్ఛిన్నం చేయడానికి ఒక వ్యక్తి చేసిన ప్రయత్నాన్ని ఈ చిత్రం వర్ణిస్తుంది.'' |<ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=66th National Film Awards|url=https://dff.gov.in/images/News/66th_NFA_Results.pdf|archive-url=|archive-date=|access-date=|website=}}</ref> |} '''ఇతర అవార్డులు''' {| class="wikitable" !సంవత్సరం. !అవార్డు !సినిమా !రిఫరెండెంట్ |- |2000 |[[గొల్లపూడి శ్రీనివాస్ అవార్డు]] |''బైభాబ్'' |<ref>{{Cite news|url=https://northeastfilmjournal.com/manju-borahs-film-in-the-land-of-poison-women|title=Film review: Manju Borah's film , In the land of Poison women|date=16 January 2023|work=North East Film Journal|language=en}}</ref> |- |2000 |ఆసియాలో ఉత్తమ చిత్రం, 6వ ఢాకా అంతర్జాతీయ చలన చిత్రోత్సవం |''బైభాబ్'' |<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/guwahati/montreal-honour-for-bodo-film/articleshow/47835462.cms|title=Montreal honour for Bodo film|date=27 June 2015|work=The Times of India}}</ref> |- |2004 |ఉత్తమ దర్శకుడు, అస్సాం రాష్ట్ర చలనచిత్ర పురస్కారం |''ఆకాశితోరార్ కొఠారే'' |<ref>{{Cite news|url=https://www.dailyexcelsior.com/cheques-given-to-assam-state-film-award-winners-bounce/|title=Cheques given to Assam State Film Award winners bounce|date=18 March 2023|work=Daily Excelsior}}</ref> |- |2004 |ప్రేక్షకుల అవార్డు, ఢాకా అంతర్జాతీయ చలన చిత్రోత్సవం |''ఆకాశితోరార్ కొఠారే'' |<ref>{{Cite news|url=https://vigyanprasar.gov.in/manju-borah-member-of-the-jury-8th-nsffi-2018-guwahati/|title=MANJU BORAH Member of the Jury, 8th NSFFI 2018, Guwahati|work=vigyanprasar.gov.in|access-date=19 March 2024|archive-date=19 మార్చి 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240319183020/https://vigyanprasar.gov.in/manju-borah-member-of-the-jury-8th-nsffi-2018-guwahati/|url-status=dead}}</ref> |} == మూలాలు == {{Reflist}} == బాహ్య లింకులు == * tirbhumi.com లో [https://archive.today/20130411234253/http://www.tirbhumi.com/an-interview-with-manju-borah/ మంజు బోరాతో ఇంటర్వ్యూ]. * [https://web.archive.org/web/20160303235736/http://www.sentinelassam.com/saturday/saturday2.php?sec=17&subsec=0&ppr=3&dtP=2012-07-02 మంజు బోరా కొత్త సినిమా] [[వర్గం:20వ శతాబ్దపు భారతీయ రచయిత్రులు]] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] eiuvoisk4fbw8wovhh6r2j42svzhbca 0 433404 4908048 4656981 2026-07-19T04:41:03Z Muralikrishna m 106628 4908048 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = వైశాలి సమంత్ | image = Vaishali Samant3.jpg | image_size = | alt = | caption = 2014లో వైశాలి సమంత్ | birth_date = {{birth date and age|df=y|1974|04|25}} | birth_place = [[బాంబే]], [[మహారాష్ట్ర]], భారతదేశం | occupation = గాయకురాలు, స్వరకర్త | years_active = 1999 - ప్రస్తుతం | spouse = {{marriage|దత్తాత్రేయ సామంత్|2000}} | children = 1 | website = }} '''వైశాలి సమంత్''' ఒక భారతీయ సంగీత స్వరకర్త, గీత రచయిత, నేపథ్య గాయని, ఆమె [[మరాఠీ భాష|మరాఠీ]] చలనచిత్ర, సంగీత పరిశ్రమలో తన పనికి ప్రసిద్ధి చెందింది. టెలివిజన్లో ఆమె కెరీర్ రియాలిటీ సింగింగ్ కాంపిటీషన్ షోలలో న్యాయమూర్తిగా వ్యవహరించింది. ఆమె [[హిందీ]], [[బంగ్లా భాష|బెంగాలీ]], [[గుజరాతీ భాష|గుజరాతీ]], [[భోజ్‌పురి భాష|భోజ్పురి]], [[అసమీయా భాష|అస్సామీ]], తమిళం, [[తెలుగు]] భాషలలో పాడారు. ఆమె మరాఠీలో 2000 కి పైగా పాటలు పాడారు. == కెరీర్ == ''ఆమె లగాన్'' , ''తాల్'' , ''సాథియా'', ''చావా'' చిత్రాలలో ఎ.ఆర్. రెహమాన్ వంటి సంగీత స్వరకర్తల కోసం పాడింది . ఆమె ''పద్మశ్రీ లాలూ ప్రసాద్ యాదవ్'' , ''గర్ల్‌ఫ్రెండ్'' , ''ఎయిట్'' , ''మలమాల్ వీక్లీ'' , ''తుఝే మేరీ కసమ్'' , ''చేత్నా'' , ''దిల్ జో భీ కహే...'' , ''ట్రాఫిక్ సిగ్నల్'' , ''చంకు'' , ''మిర్చ్'' వంటి బాలీవుడ్ చిత్రాలకు కూడా పాడింది . ఆమె అత్యంత ప్రసిద్ధ పాట ఏ.ఆర్. రెహమాన్ రాసిన ''సాథియా చిత్రంలోని'' చల్కా ''రే'' . 2004లో ఎంటివిఆసియా మ్యూజిక్ అవార్డులలో ఆమె ఫేవరెట్ ఆర్టిస్ట్, ఇండియాకు నామినేట్ అయింది.  ఆమె 2017లో అంబర్‌నాథ్ మరాఠీ ఫిల్మ్ ఫెస్టివల్‌లో గద్బాద్ ''గోంధాల్'' పాటకు ఉత్తమ గాయని (స్త్రీ)గా నామినేట్ అయింది.<ref>{{Cite web|title=Love is in the Air at the 2004 MTV Asia Awards|url=https://international.ucla.edu/institute/article/6739|access-date=18 December 2020|website=international.ucla.edu}}</ref><ref>'Pudhari' 'http://newspaper.pudhari.co.in/home.php?edition=Mumbai&date=-1&pageno=4&pid=PUDHARI_MUM#Article/PUDHARI_MUM_20171105_04_6/452px' {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171108151900/http://newspaper.pudhari.co.in/home.php?edition=Mumbai&date=-1&pageno=4&pid=PUDHARI_MUM#Article/PUDHARI_MUM_20171105_04_6/452px'|date=8 November 2017}}</ref> ఆమె మరాఠీ చిత్రాలకు అనేక నేపథ్య గీతాలను కూడా పాడింది, వీటిని మరాఠీ సంగీత దర్శకులు అశోక్ పట్కి , భాస్కర్ చందావర్కర్ , అనిల్ మోహిలే , [[అజయ్–అతుల్]], బాల్ పల్సులే, అజిత్ పరాబ్ , [[అమిత్ రాజ్]], అవధూత్ గుప్తే , నీలేష్ మొహరిర్, ఆమె స్వయంగా స్వరపరిచారు. ఆమె స్వప్నిల్ బందోడ్కర్ , ఆనంద్ షిండే, సురేష్ వాడ్కర్ , సుదేష్ భోసలే, అవధూత్ గుప్తేలతో కలిసి యుగళగీతాలను రికార్డ్ చేసింది . == ఫిల్మోగ్రఫీ == === టెలివిజన్ === {| class="wikitable" |+ !సంవత్సరం. !శీర్షిక !పాత్ర !రిఫరెండెంట్. |- |2006-2008 |''సా రే గా మా పా మరాఠీ'' | rowspan="3" |న్యాయమూర్తి | |- |2008 |''సా రే గా మా పా మరాఠీ లిల్ చాంప్స్'' | |- |2020-2024 |''మి హోనార్ సూపర్ స్టార్'' |<ref>{{Cite web|date=2024-07-01|title='मी होणार सुपरस्टार- छोटे उस्ताद'चं तिसरं पर्व लवकरच; साजरा होणार सुरांचा उत्सव|url=https://www.tv9marathi.com/entertainment/me-honar-superstar-chhote-ustaad-third-season-coming-soon-sachin-pilgaonkar-vaishali-samant-adarsh-shinde-1226966.html|access-date=|website=TV9 Marathi|language=mr}}</ref> |} == డిస్కోగ్రఫీ == === సినిమా పాటలు === {| class="wikitable" ! rowspan="1" |సంవత్సరం !సినిమా !భాష !పాట !సహ-గాయకుడు |- |1999 |''భాష'' |హిందీ |"క్యా దేఖ్ రహే హో తుమ్" |షోమా |- |2000 సంవత్సరం |''అలైపాయుతే'' |తమిళం |"యారో యారోడి" |మహాలక్ష్మి అయ్యర్ , రిచా శర్మ |- |2001 |''లగాన్'' | rowspan="5" |హిందీ |"రాధ కైసే నా జలే" |ఆశా భోంస్లే , ఉదిత్ నారాయణ్ |- |2002 |''సాథియా'' |"చల్కా చల్కా రే" |మహాలక్ష్మి అయ్యర్ , రిచా శర్మ |- | rowspan="2" |2003 |''కైసే కహూన్ కే... ప్యార్ హై'' |"కైసే కహూన్ కే ప్యార్ హై" |ఉదిత్ నారాయణ్ , కవితా కృష్ణమూర్తి |- |''నువ్వే నా ఆశ.'' |"నా స్కర్ట్" |సోలో |- | rowspan="6" |2004 |''ప్రియురాలు'' |"సునో తో జానా జానా" |సునిధి చౌహాన్ |- |''పచ్చడ్లేల'' | rowspan="5" |మరాఠీ |"రూపాన్ దేఖ్ని" |రిషికేశ్ కామెర్కర్ |- |''కానీ ఆగండి!'' |"చం చం కర్తా హై" |సోలో |- | rowspan="3" |''త్వరలో అసావి ఆషి'' |"సాయి తుఝే నామ్" |సోలో |- |"ఆ కరీబ్ ఆజా" |సోలో |- |"డోర్ డోర్ యా లతా సాంగే" |సోలో |- | rowspan="9" |2005 |''నా గుండె కొట్టుకుంటోంది...'' | rowspan="2" |హిందీ |"అదే జీవితం" |[[సుదేశ్ భోంస్లే]] |- |''హోమ్ డెలివరీ'' |"మీ అందరికీ దీపావళి శుభాకాంక్షలు" |సూరజ్ జగన్ , సునిధి చౌహాన్ |- |''సరివర్ చీర'' | rowspan="5" |మరాఠీ |"కున్యా గవాచి" |సోలో |- |''జాత్ర: హ్యలగాడ్ రే త్యాలగాడ్'' |" కొంబడి పలాలి " |ఆనంద్ షిండే |- | rowspan="2" |''వార్తలు'' |"ధూమ్ష్యాన్ అంగాత్ ఆలా" |స్వప్నిల్ బందోద్కర్ |- |"పాయల్ బాజే చామ్ చామ్" |స్వప్నిల్ బందోద్కర్ |- |''మిస్టర్ మిస్టర్ పకాక్'' |"తుఝ్ లగీన్ సాలు" |యష్ నర్వేకర్ |- | rowspan="2" |''పద్మశ్రీ లాలూ ప్రసాద్ యాదవ్'' | rowspan="4" |హిందీ |"చిడియా చిడియా" |మహేష్ మంజ్రేకర్ |- |"ఆవుంగా నా పీచే పీచే" |అభిజీత్ భట్టాచార్య |- | rowspan="8" |2006 | rowspan="2" |''మలమాల్ వీక్లీ'' |"కిస్మత్ సే చల్తీ హై" |నితిన్ రైక్వార్ |- |"హాన్సిని ఓ మేరీ హాన్సిని రీమిక్స్" |సోలో |- |''గధ్వాచ లగ్నం'' | rowspan="14" |మరాఠీ |"మీ ఛత్తీస్ నఖ్రేవాలి" |సోలో |- | rowspan="3" |''ససర్చి కా మహర్చి'' |"ఆర్షత్ మి బాగ్తే" |సోలో |- |"ఝాలి నజ్రా నజర్" |సోలో |- |"మైత్రినినో నవ్రిలా హలాద్ లావా" |సోలో |- |''గోల్మాల్'' |"హాయ్ గులాబీ హవా" |స్వప్నిల్ బందోద్కర్ |- |''యాండ కర్తవ్య ఆహే'' |"ఆభాస్ హా" |రాహుల్ వైద్య |- | rowspan="9" |2007 | rowspan="3" |''బకుల నామ్డియో ఘోటలే'' |"ఐవాజ్ హవాలీ కేలా" |త్యాగరాజ్ ఖాదిల్కర్ |- |"మి సతార్యాచి గుల్చడి" |దేవదత్త సాబుల్ |- |"మాన్ ఝుర్తాయ్" |దేవదత్త సాబుల్ , రోహన్ ప్రధాన్ |- |''సాడే మాడే తీన్'' |"777 రూపాయలు" |అవధూత్ గుప్తే , రిషికేశ్ కామెర్కర్ |- |''భారత్ ఆలా పరాట్'' |"మై నషీలి నార్" |మాధవ భగవత్ |- |''తులా శిక్విన్ చాంగ్లాచ్ ధాడా'' |"రాణి మాఝ్యా మాల్యమండి" |అవధూత్ గుప్తే |- |''నానా మామా'' |"మాఝి లఖాచి దౌలత్" |సోలో |- |''కర్జ్ కుంకువాచే'' |ఆగ్ పెట్లీ ఆగ్ |సోలో |- |''ట్రాఫిక్ సిగ్నల్'' |హిందీ |"ఆయ్ గా" |సోలో |- | rowspan="8" |2008 |''ఫుల్ 3 ధమాల్'' | rowspan="7" |మరాఠీ |"తందూరి పాపలెట్" |సోలో |- |''గల్గలే నిఘాలే'' |"నవ్రీ మాండ్వాకలి" |ఆనంద్ షిండే |- | rowspan="3" |''సఖా సవత్రం'' |"మోహిలే మఝా మన్ తు" |సురేష్ వాడ్కర్ |- |"ఆలా హోలిచా రే సాన్" |సురేష్ వాడ్కర్ |- |"హా షహరి చావత్ భుంగా" |సోలో |- | rowspan="2" |''ఆక్సిజన్ జీవ్ గుడ్మార్టోయ్'' |"తురుతురు చాలు నాకో" |ఆనంద్ షిండే |- |"నవాచి గోజిరి" |సోలో |- |''చంకు'' | rowspan="1" |హిందీ |"గోలా గోలా" |అభిజీత్ భట్టాచార్య |- | rowspan="3" |2009 | rowspan="2" |''జెండా'' | rowspan="3" |మరాఠీ |"నఖ్వా" |సోలో |- |"పాటిల్ ఆలా" |సోలో |- |''మాస్టర్ ఏకే మాస్టర్'' |"నాదఖుల" |సోలో |- | rowspan="3" |2010 |''మిర్చ్'' |హిందీ |"జిందగీ తు హి బాటా" |కునాల్ గంజవాలా |- |''దుర్గా మంత్యాత్ మాల'' | rowspan="27" |మరాఠీ |"స్వప్నత్ రంగ్ భర్తన" |స్వప్నిల్ బందోద్కర్ |- |''హుప్పా హుయ్య'' |"హల్లా హల్లా" |అవధూత్ గుప్తే |- |2011 |''అర్జున్'' |"మజ్హ్యా డోల్యాటిల్ కాజల్" |సోలో |- | rowspan="3" |2012 | rowspan="2" |''తీన్ బేకా ఫజితి ఐకా'' |"ఇష్కాచి బట్లీ" |సోలో |- |"నేను గాడే కి వెళ్తున్నాను" |ఆనంద్ షిండే |- |''మోకాల ష్వాస్'' |"ఏక్ హిరవ హిరవ స్వప్న" |సోలో |- | rowspan="5" |2013 | rowspan="3" |''జపాటెల్లా 2'' |"కల్జత్ ముక్కం కేలా" |సోలో |- |"గజ్ముఖ వెర్షన్ 1" |అవధూత్ గుప్తే |- |"గజ్ముఖ వెర్షన్ 2" |అవధూత్ గుప్తే , స్వప్నిల్ బందోద్కర్ |- |''మంగళాష్టక్ వన్స్ మోర్'' |"నవ్రీ ని నవ్ర్యాచి స్వారీ" |అవధూత్ గుప్తే |- |''సూపర్‌స్టార్'' |"లతక్ మతక్" |అవధూత్ గుప్తే |- | rowspan="3" |2014 | rowspan="2" |''ఇష్క్ వాలా లవ్'' |"అసే కోని" |విశ్వజీత్ జోషి |- |"భూయి భుజలి" |[[ఆనంది జోషి (గాయకురాలు)|ఆనంది జోషి]] |- |''రాఖందార్'' |"తుఝ్యా మ్యూల్" |రోహిత్ రౌత్ |- | rowspan="4" |2015 |''మీరు హాయ్ రే'' |"గులాబాచి కాళి" |అమిత్రాజ్ , ఊర్మిళ ధంగర్ |- |''భూతచ హనీమూన్'' |"సారీ రిమ్ జిమ్ రిమ్ జిమ్" |స్వప్నిల్ బందోద్కర్ |- |''డ్రమ్'' |"ధిన్ టాంగ్" |ఆదర్శ్ షిండే |- |''అగా బాయి అరేచ్యా 2'' |"దిల్ మేరా" |సోలో |- | rowspan="5" |2016 |''మఝా నావ్ శివాజీ'' |"దిల్ యే మేరా" |సోలో |- |''లాల్ ఇష్క్'' |"చాంద్ మట్లా" |స్వప్నిల్ బందోద్కర్ |- |''నాకు తులా కావాలి'' |"నవే జన్మ ఘ్యవే" |సాయిరామ్ అయ్యర్ |- |''ఫోటోకాపీ'' |"పిపానీ" |ప్రవీణ్ కువర్ |- |''కన్హా'' |"కృష్ణ జన్మల" |అవధూత్ గుప్తే |- | rowspan="2" |2017 |''విఠల గారు ధన్యవాదాలు.'' |"మొబైల్" |అవధూత్ గుప్తే |- |''చాంద్ ప్రిటిచా'' |"ప్రశ్న సమాధానం" |బేలా షెండే |- | rowspan="5" |2018 | rowspan="2" |''గడ్బాద్ గొంధాల్'' |"సంగ్ నా" |సోలో |- |"అలిస్ తు" |సోలో |- |''కలరి'' |తమిళం |"కేదయా" |ప్రసన్న |- |''ఫర్జాండ్'' | rowspan="30" |మరాఠీ |"నువ్వే ఉన్నవాడివి |సోలో |- |''అవును అవును'' |"ఖండాల ఘాట్" |స్వప్నిల్ బందోద్కర్ , అవధూత్ గుప్తే |- | rowspan="3" |2019 |''గర్ల్జ్'' |"ఐచ్యా గావత్" |కవితా రామ్, ముగ్ధా కర్హాడే |- |''బండిషాల'' |"పెట్ల లాల్ దివా" |సోలో |- |''లక్కీ'' |"కోప్చా" |బప్పీ లహిరి |- | rowspan="2" |2021 |''జిమ్మా'' |"జిమ్మా టైటిల్ సాంగ్" |ముగ్ధా కర్హాడే, ఆర్తి కేల్కర్, సుహాస్ జోషి |- |''పాండు'' |" భూరుం భూరుం " |అవధూత్ గుప్తే |- | rowspan="2" |2022 |''టైమ్‌పాస్ 3'' |"వాఘాచి దర్కలి" |సోలో |- |''ఫాస్'' |"ఫీలింగ్ జరా జరా" |సోలో |- | rowspan="11" |2023 | rowspan="2" |''జిమ్మ 2'' |"మరాఠీ పోరి" |ఆదర్శ్ షిండే , ముగ్ధా కర్హాడే, అమిత్‌రాజ్ |- |"పున్హా జిమ్మ" |అపేక్ష దండేకర్, అమిత్రాజ్ |- |''ఫుల్రాని'' |"హిరావే హిరావే" |సోలో |- | rowspan="2" |''ఉర్మి'' |"ప్రియా రూప్ తుజే హే ఆసే" |స్వప్నిల్ బందోద్కర్ |- |"నువ్వు క్రేజీ బాయ్" |సోలో |- |''అధర్వాద్'' |"నజ్రేస్ హ్యా ప్రశ్న పడే" |సోలో |- |''అఫ్లాటూన్'' |"మకా నాకా" |అవధూత్ గుప్తే |- |''దిల్ దోస్తీ దీవాంగి'' |"ఆషి లజ్రి గోజిరి" |సోలో |- |''బాయ్జ్ 4'' |"అవును నా రాణీ" |అవధూత్ గుప్తే |- |''ఎక్దా యూన్ తర్ బాఘా'' |"ఐయో" |రాహుల్ వైద్య |- |''లండన్ మిసల్'' |"లండన్ మిసల్" |భరత్ జాదవ్ |- | rowspan="11" |2024 |''నాచ్ గా ఘుమా'' |"నాచ్ గా ఘుమా" |అవధూత్ గుప్తే |- |''రఘు 350'' |"మి గా తుజ్యత్" |సోలో |- |''బాబు'' |"మఝా సప్పన్" |సోలో |- |''సత్యశోధక్'' |"లాగిన్ ఘటిక" |సోలో |- |''శివరాయంచ చ్ఛవా'' |"వర గ మండి వార" |సృజన్ కులకర్ణి |- | rowspan="3" |''లేక్ అసావి టార్ ఆషి'' |"సాంగ్ పోరి సాంగ్" |సోలో |- |"ఐ లవ్ యు" |అవధూత్ గుప్తే |- |"లెక్ అసావి తార్ ఆషి" |సురేష్ వాడ్కర్ |- |''ముషక్ ఆఖ్యాన్'' |"నుస్తా నావ్ కే పుస్తా దాజీ" |సోలో |- |''ఆని లైక్ చేయండి సబ్‌స్క్రైబ్ చేయండి'' |"లింబు ఫిరావ్లా" |రవీంద్ర ఖోమనే |- |''మైదాన్'' | rowspan="2" |హిందీ |"రంగు రంగు" |ఎంసి హీమ్ |- |2025 |''చావా'' |"ఆయా రే తూఫాన్" |ఏఆర్ రెహమాన్ |} === చలనచిత్రం కాని పాటలు === {| class="wikitable" !సంవత్సరం !ఆల్బమ్ !పాట !స్వరకర్త !భాష !సహ గాయకుడు |- | rowspan="2" |2002 |''సజనా హై ముఝే'' |"సజానా హై ముఝే" |రవీంద్ర జైన్ |హిందీ |సోలో |- | rowspan="2" |''ఐకా దజిబా'' |"ఐకా దజిబా" | rowspan="4" |అవధూత్ గుప్తే | rowspan="3" |మరాఠీ |సోలో |- |2003 |"ఐకా దజిబా 2" |అవధూత్ గుప్తే |- |2004 |''మాఝి గానీ'' |"కుసుమిత" |సోలో |- |2005 |''మేరీ మధుబాల'' |"ఉండిర్మమ అయిలో" |కొంకణి |అవధూత్ గుప్తే |- | rowspan="2" |2006 | rowspan="2" |''ఐకా దజిబా'' |"మేరా దడ్లా" | rowspan="2" |ఆమె స్వయంగా |హిందీ |సోలో |- |"ఘోటాలా ఘోటాలా" | rowspan="21" |మరాఠీ |సోలో |- |2007 |''కలత్ నకలత్'' |"కలాట్ నకలట్" |నీలేష్ మొహరిర్ |సోలో |- | rowspan="2" |2010 |''మాఝి గానీ'' |"కొంకంచి చేద్వా" |అవధూత్ గుప్తే |సోలో |- |''కుంకు'' |"మఝా కుంకు" | rowspan="4" |నీలేష్ మొహరిర్ |సోలో |- |2011 |''ఏకచ్ హ్య జన్మి జాను'' |"ఏకాచ్ హ్యా జన్మి జాను" |సోలో |- |2012 |''ఏక లగ్నచి దుశ్రీ గోష్ట'' |"తుఝ్యా వినా" |మంగేష్ బోర్గావ్కర్ |- | rowspan="3" |2015 |''అరే వేద మన'' |"అరే వేద మన" |హృషికేశ్ రనడే |- |''దుర్చ్య రనాట్'' |"దుర్చ్య రనత్" |హర్షిత్ అభిరాజ్ |సోలో |- |''తుఝ్యా పాయీ తేవి మాతా'' |"బప్పా మోర్యా రే" |నీలేష్ మొహరిర్ |అవధూత్ గుప్తే , స్వప్నిల్ బందోద్కర్ |- | rowspan="2" |2016 |''మాఝి గానీ'' |"మస్త్ చల్లాయ్ అమ్చా" |ఆమె స్వయంగా |సోలో |- |''పాజ్ చేయండి'' |"అంగని మాఝ్యా" |అవధూత్ గుప్తే |సోలో |- |2018 |''ప్రేమ్ గీత్'' |"సుర్ ఝంకార్లే" |ప్రవీణ్ కున్వర్ |సోలో |- |2019 |''జీవ్లాగా'' |"జీవ్‌లాగా" |నీలేష్ మొహరిర్ |స్వప్నిల్ బందోద్కర్ , హృషికేశ్ రనడే , ఆర్య అంబేకర్ |- |2020 |''వేసావ్చి పారు'' |"వేసావ్చి పారు" |ప్రశాంత్ నక్తి |సోలో |- | rowspan="2" |2021 |''హుధుడి'' |"హుధుడి" | rowspan="3" |నీలేష్ మొహరిర్ |సోలో |- |''వాతేవారి మొగర'' |"వాటేవారి మొగర" |స్వప్నిల్ బందోద్కర్ |- | rowspan="4" |2022 |''తుఝ్యా పాయీ తేవి మాతా'' |"గణపతిచే నావ్ అధి" |అవధూత్ గుప్తే , స్వప్నిల్ బందోద్కర్ |- |''నఖ్వా'' |"నఖ్వా రే నఖ్వా" |అవధూత్ గుప్తే |సోలో |- |''సంగ్ నా'' |"సంగ్ నా" |అశ్విన్ భండారే |సోలో |- |''కన్యాకుమారి'' |"కన్యాకుమారి" |చినార్-మహేష్ |సోలో |- | rowspan="3" |2024 |''నానా చంద్'' |"హిరవ హల్వా పౌస్ ఆలా" |నీలేష్ మొహరిర్ |సోలో |- |''భూమి 2024'' |"సముద్రం" |కరణ్ కాంచన్ | rowspan="2" |హిందీ |సౌరభ్ అభ్యాంకర్ |- |''వీధి 2'' |" ఆజ్చి రాత్ర " |సచిన్–జిగర్ |దివ్య కుమార్ |} == అవార్డులు == * జీ చిత్ర గౌరవ్ పురస్కార్ నామినేషన్లు ** 2005-"భూతానా జపాట్లా" పాట కోసం పచ్చడ్లేల ** 2006-"కొంబాడి పళాలి" పాట కోసం జాత్రాః హయాలగడ్ రే త్యాగరాజ ** 2007-"హాయ్ గులాబీ హవా" పాట కోసం ''గోల్మాల్'' ** 2008-"రాణి మజ్యా మల్యమండి" పాట కోసం ''తులా షిక్విన్ చాంగ్లాచ్ ఢాడా'' ** 2019-"ఖండాలా ఘాట్" పాట కోసం ''యే రే యే రే పైసా'' ** 2024-"పున్హా జిమ్మా" పాట కోసం ''జిమ్మా 2'' * ఫక్త్ మరాఠీ సినీ సన్మాన్ నామినేషన్లు ** 2022-"ఝిమ్మా" పాట కోసం ''జిమ్మా'' * మహారాష్ట్ర టైమ్స్ సన్మాన్ నామినేషన్లు ** 2006-"హాయ్ గులాబీ హవా" పాటకు ''గోల్మాల్''-అవార్డు == మూలాలు == {{Reflist}} == బాహ్య లింకులు == * {{IMDb name|1999469}} [[వర్గం:1977 జననాలు]] [[వర్గం:తమిళ సినిమా నేపథ్యగాయకులు]] [[వర్గం:కన్నడ సినిమా నేపథ్యగాయకులు]] [[వర్గం:హిందీ సినిమా నేపథ్యగాయకులు]] [[వర్గం:భారతీయ మహిళా నేపథ్య గాయకులు]] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] 6ptaeiolr0ozc4dt1c6pxn9ihqxu395 0 433646 4908277 4686804 2026-07-19T09:50:39Z ~2026-38928-36 151936 /* ఫిల్మోగ్రఫీ */ 4908277 wikitext text/x-wiki '''ఐషా అహ్మద్''' [[భారతదేశం|భారతీయ]] నటి.  నటి రుఖ్సర్ రెహ్మాన్ కుమార్తె , '' ఆమె అడల్టింగ్'' (2018), ''మైనస్ వన్'' (2019) వంటి అనేక ప్రసిద్ధ స్ట్రీమింగ్ సిరీస్‌లలో ప్రధాన పాత్రలు పోషించినందుకు ప్రసిద్ధి చెందింది . ఆమె 2018లో థ్రిల్లర్ ''3 స్టోరీస్‌తో సినిమాల్లోకి కూడా ప్రవేశించింది.'' <ref>{{Cite web|last=Sur|first=Prateek|date=2023-02-27|title=5 Women With Unconventional Talents To Watch Out For|url=https://www.outlookindia.com/art-entertainment/5-women-with-unconventional-talents-to-watch-out-for-news-265834|access-date=2024-10-18|website=Outlook India|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/national/most-desirable-women/aisha-ahmed/articleshow/73018642.cms|title=Aisha Ahmed|work=The Times of India|access-date=2024-10-18|issn=0971-8257}}</ref> == కెరీర్ == ''తుమ్ బిన్ 2'' (2016) [[చిత్రం]]<nowiki/>లో అహ్మద్ ఒక చిన్న పాత్ర పోషించారు .  ఆమె అర్జున్ ముఖర్జీ ''3 స్టోరీస్'' (2018)లో అరంగేట్రం చేసింది.  సానుకూల సమీక్షలో, ''ఫిల్మ్‌ఫేర్‌కు'' చెందిన దేవేష్ శర్మ సహనటుడు అంకిత్ రతితో అహ్మద్ కెమిస్ట్రీని ప్రశంసించారు.  అదే సంవత్సరం, ఆమె జెస్సికా సదాన సిరీస్ ''అడల్టింగ్‌లో'' యశస్విని దయామాతో కలిసి నిఖత్ రిజ్విగా కనిపించింది .  ఆమె నటనకు మంచి ఆదరణ లభించింది.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/aisha-ahmed-and-yashaswini-dayama-on-adulting-and-entering-the-world-of-audio-shows/article65908839.ece|title=Aisha Ahmed and Yashaswini Dayama on 'Adulting' and entering the world of audio shows|last=Nagaraj|first=Sindhu|date=2022-09-20|work=The Hindu|access-date=2024-10-18|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref><ref>{{Cite web|date=2022-10-02|title=Aisha Ahmed, Yashaswini Dayama Share What They Hate About Adulting, Say 'If You're Girl It's Harder to Get Work Done'|url=https://www.news18.com/news/movies/aisha-ahmed-yashaswini-dayama-share-what-they-hate-about-adulting-say-if-youre-girl-its-harder-to-get-work-done-6044881.html|access-date=2024-10-18|website=News18|language=en}}</ref><ref name="TOI2">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/2018/national/most-desirable-women/aisha-ahmed/articleshow/67039430.cms|title=Aisha Ahmed|work=The Times of India|access-date=2024-10-18|issn=0971-8257}}</ref><ref>{{Cite web|date=2018-04-20|title=Adulting first impression: Dice Media's new coming-of-age story needs a lesson in adulting|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/adulting-first-impression-5143548/|access-date=2024-10-18|website=The Indian Express|language=en}}</ref> 2019లో, అహ్మద్ ఆయుష్ మెహ్రా సరసన రొమాంటిక్ కామెడీ ''మైనస్ వన్‌లో'' నటించింది .  ఈ షోలో రెండవ సీజన్ ''న్యూ చాప్టర్ ఉంది, ఇది 2023లో'' లయన్స్‌గేట్ ప్లేలో విడుదలైంది .  అహ్మద్ MX ప్లేయర్ సిరీస్ ''బాల్కనీ బడ్డీస్ (2021;'' అమోల్ పరాశర్ సరసన )  , జోయా పర్విన్ యొక్క షార్ట్ ఫిల్మ్ ''క్లీన్'' (2021)లో కూడా ప్రధాన పాత్రలు పోషించారు. '' 2022లో, ఆమె శుభం యోగి-సినిమా కచ్చే లింబులో'' సహాయక పాత్రను పోషించింది.<ref name="TOI1">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/aisha-ahmed/articleshow/88562722.cms|title=Aisha Ahmed|work=The Times of India|access-date=2024-10-18|issn=0971-8257}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|date=2021-07-28|title=Balcony Buddies trailer: Amol Parashar, Aisha Ahmed give us a quirky lockdown story|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/balcony-buddies-trailer-amol-parashar-aisha-ahmed-watch-video-7427244/|access-date=2024-10-18|website=The Indian Express|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=|first=|date=2021-08-02|title=MX Player brings viewers its second interactive film with Amazon presents 'Balcony Buddies'|url=https://theprint.in/ani-press-releases/mx-player-brings-viewers-its-second-interactive-film-with-amazon-presents-balcony-buddies/707943/|access-date=2024-10-18|website=ThePrint|language=en-US}}</ref><ref name=":0">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-reviews/clean/ottmoviereview/88468560.cms|title=Clean Review : An honest, bitter-sweet story about two sisters|work=The Times of India|access-date=2024-10-18|issn=0971-8257}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-12-31|title=Short film 'Clean' review: This heartfelt tale of two sisters is worth a watch|url=https://www.wionews.com/entertainment/bollywood/news-short-film-%E2%80%98clean%E2%80%99-review-this-heartfelt-tale-of-two-sisters-is-worth-a-watch-441364|access-date=2024-10-18|website=WION|language=en-us}}</ref> 2024లో అహ్మద్ గాయకుడు అక్షత్ ఆచార్యతో కలిసి మ్యూజిక్ వీడియో "నాదానియన్" లో నటించారు.<ref name=":2">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/meet-nadaaniyan-singer-akshath-acharya-the-voice-and-composer-behind-the-viral-hit/article68436341.ece/|title=Meet ‘Nadaaniyan‘ singer Akshath Acharya, the voice and composer behind the viral hit|last=Poorvaja|first=S.|date=2024-07-24|work=The Hindu|access-date=2024-12-14|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> ‘అడల్టింగ్’ సిరీస్ నుండి నిఖత్, రే అని ప్రసిద్ధి చెందిన ఐషా అహ్మద్, యశస్విని దయామా ఈ సెప్టెంబర్‌లో ఆడియో-ఓన్లీ ఫార్మాట్‌లో విడుదల కావడంతో ఆడియో ప్రపంచంలోకి అడుగుపెట్టారు. ప్రత్యేక సంభాషణ కోసం న్యూస్ 18లో చేరిన ఇద్దరు మహిళలు తమ షో యొక్క కొత్త ఫార్మాట్ గురించి మాతో మాట్లాడారు, పెద్దలుగా ఉండటం వల్ల కలిగే లాభాలు, నష్టాలను పంచుకున్నారు, అనేక ఇతర విషయాలతోపాటు. ఐషా అహ్మద్:, పెద్దయ్యాక ఇంకా చాలా కష్టాలు ఉంటాయి. కానీ మీరు ఈ అమ్మాయిల జీవితాల్లో ఒక భాగమని మీకు అనిపిస్తుంది., అది నిజంగా బాగుంది, సరదాగా ఉంటుంది. ఆడియో అనేది చాలా సన్నిహిత అనుభవం కాబట్టి ఇది మూడవ స్నేహితుడిగా ఉండటం లాంటిది. మీరు వారి మాట వింటున్నారు, మీరు వారి ప్రపంచాన్ని మీకు కావలసిన విధంగా ఊహించుకోవచ్చు. నేను ఆడిబుల్ షో పట్ల చాలా పక్షపాతంతో ఉన్నాను ఎందుకంటే మనం ఇంకా చాలా చేయాలి, చాలా చెప్పాలి అని నేను భావిస్తున్నాను. == వ్యక్తిగత జీవితం == ఐషా నటి రుఖ్సర్ రెహమాన్, రెహమాన్ మొదటి భర్త అసద్ అహ్మద్ ల కుమార్తె . దర్శకుడు ఫరూక్ కబీర్ ఐషా సవతి తండ్రి.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/exclusive-rukhsar-rehman-reveals-she-is-headed-for-a-divorce-from-faruk-kabir-after-13-years-of-marriage-the-actor-says-it-wasnt-an-easy-decision-for-me/articleshow/101363152.cms|title=Exclusive! Rukhsar Rehman reveals she is headed for a divorce from Faruk Kabir after 13 years of marriage; the actor says, 'It wasn't an easy decision for me'|date=2023-06-29|work=The Times of India|access-date=2024-10-18|issn=0971-8257}}</ref> నివేదికల ప్రకారం, ఆయిషా 2022 నుండి [[మార్కెటింగ్]] ప్రొఫెషనల్ ఉదయ్ ఒబెరాయ్తో డేటింగ్ చేస్తోంది.<ref>{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/web-series/exclusive-not-rohit-saraf-aisha-ahmed-is-seeing-uday-oberoi-101642590800191-amp.html|title=Exclusive: Not Rohit Saraf, Aisha Ahmed is seeing Uday Oberoi|last=Mishra|first=Vinay|date=19 October 2022|work=Hindustan Times|access-date=18 October 2024|url-status=|archive-url=|archive-date=}}</ref> అయితే, వారిద్దరూ తమ సంబంధాన్ని మీడియాలో ధృవీకరించలేదు.<ref>{{Cite web|last=|first=|title=Mumbai Diary: Sunday Dossier|url=https://www.mid-day.com/mumbai/mumbai-news/article/mumbai-diary-sunday-dossier-23210858|access-date=2024-12-16|website=Mid-day|language=en}}</ref> == ఫిల్మోగ్రఫీ == === సినిమాలు === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" ! scope="col" |సంవత్సరం. ! scope="col" |శీర్షిక ! scope="col" |పాత్ర ! class="unsortable" scope="col" |గమనికలు ! class="unsortable" scope="col" |{{Abbr|Ref.|Reference}} |- ! scope="row" |2016 |''తుమ్ బిన్ 2'' | | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |2018 |''3 అంతస్తులు'' |మాలిని మాథుర్ |నటనలో అరంగేట్రం | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |2021 |''శుభ్రపరచండి.'' |మెహర్ |షార్ట్ ఫిల్మ్ | style="text-align:center;" |<ref name=":0"/> |- ! scope="row" |2022 |''కాచే లింబు'' |సారా | | style="text-align:center;" | |} === వెబ్ సిరీస్ === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" ! scope="col" |సంవత్సరం. ! scope="col" |శీర్షిక ! scope="col" |పాత్ర ! class="unsortable" scope="col" |గమనికలు ! class="unsortable" scope="col" |{{Abbr|Ref.|Reference}} |- ! scope="row" |2018 |''వృద్ధాప్యం'' |నిఖత్ రిజ్వీ | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |2019–23 |''మైనస్ ఒకటి'' |రియా | | style="text-align:center;" | |- ! scope="row" |2021 |''బాల్కనీ స్నేహితులు'' |సునంద | | style="text-align:center;" |<ref name=":1"/> |} === మ్యూజిక్ వీడియోలు === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" ! scope="col" |సంవత్సరం. ! scope="col" |శీర్షిక ! scope="col" |గాయకుడు ! class="unsortable" scope="col" |{{Abbr|Ref.|Reference}} |- ! scope="row" |2019 |"సేజ్" |రిత్విజ్ |<ref name=":26">{{Citation|title=Ritviz - Sage|url=https://www.youtube.com/watch?v=_kUrW9SEaJc|language=en|access-date=2025-01-12}}</ref> |- ! scope="row" |2020 |"సుకూన్" |తారూక్ రైనా |<ref name=":12">{{Citation|title=Sukoon sung by Taaruk – Sony Music India|url=https://www.youtube.com/watch?v=Q8IOMBZryTM|language=en|access-date=2022-12-27}}</ref> |- ! scope="row" |2024 |"నాదానియన్" |అక్షత్ ఆచార్య | style="text-align:center;" |<ref name=":2"/> |} == మూలాలు == {{Reflist}} == బాహ్య లింకులు == * {{IMDb name|id=9389735}} [[వర్గం:1996 జననాలు]] [[వర్గం:21వ శతాబ్దపు భారతీయ నటీమణులు]] [[వర్గం:భారతీయ నటీమణులు]] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] 9gjqkct74myrxmc9p88010crwxhvxa6 0 433997 4907841 4600554 2026-07-18T14:05:46Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4907841 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = రాఖీ బిర్లా | image = File:Rakhi Birla.jpg | caption = Rakhi Birla in 2025 | birth_date = {{Birth date and age|1987|06|10|df=y}} | birth_place = [[ఢిల్లీ]], [[భారతదేశం]] | residence = మంగోల్ పూర్ కలాన్ | office = [[ఢిల్లీ శాసనసభ స్పీకర్ల జాబితా|ఢిల్లీ శాసనసభ డిప్యూటీ స్పీకర్]]<ref>{{cite news | url=https://www.hindustantimes.com/delhi-news/rakhi-birla-set-to-be-next-deputy-speaker-of-delhi-assembly/story-yd3s3Bn97wk8C0FTRPLhXO.html | title=Rakhi Birla set to be next deputy speaker of Delhi assembly | date=31 May 2016 | newspaper=Hindustan Times | first=Mallica | last=Joshi | accessdate=5 March 2019 }}</ref> | 1blankname = [[ఢిల్లీ శాసనసభ స్పీకర్ల జాబితా|స్పీకరు]] | 1namedata = [[రామ్ నివాస్ గోయల్]] | term_start = 2016 జూన్ 10 | term_end = 2025 పిబ్రవరి 8 | predecessor =[[బందన కుమారి]] | successor = [[మోహన్ సింగ్ బిష్త్]] | office2 = [[అరవింద్ కేజ్రీవాల్ మొదటి మంత్రివర్గం|కేబినెట్ మంత్రి]], [[ఢిల్లీ ప్రభుత్వం]] | lieutenant_governor2 = నజీబ్ జంగ్ | 1blankname2 = [[ఢిల్లీ ముఖ్యమంత్రుల జాబితా|ముఖ్యమంత్రి]] | 1namedata2 = [[అరవింద్ కేజ్రివాల్]] | 2blankname2 = మంత్రిత్వ శాఖ, విభాగాలు | 2namedata2 = * మహిళలు & చైల్డ్ వెల్పేర్ * సాంఘిక సంక్షేమం, భాషలు | term_start2 = 2013 డిసెంబరు 28 | term_end2 = 2014 ఫిబ్రవరి 14 | predecessor2 = | successor2 = రాజేంద్ర పాల్ గౌతమ్ | constituency_AM2 = | assembly2 = | term_start1 = 2013 | term_end1 = 2025 | predecessor1 = | successor1 = రాజ్ కుమార్ చౌహాన్ | party = [[ఆమ్ ఆద్మీ పార్టీ]] | portfolio = | spouse = | children = | footnotes = | source = <ref>{{cite web |url=http://delhi.aamaadmiparty.org/Delhi-Elections-2013/RakhiBirla |title=Rakhi Birla - MangolPuri |archive-url=https://web.archive.org/web/20130926162023/http://delhi.aamaadmiparty.org:80/Delhi-Elections-2013/RakhiBirla |archive-date=2013-09-26}}</ref> | constituency1 =[[మంగోల్ పూరి శాసనసభ నియోజకవర్గం|మంగోల్ పూరి]] | office1 = [[ఢిల్లీ శాసనసభ|ఢిల్లీ శాసనసభ సభ్యురాలు]] | alma_mater = గురు జంభేశ్వర్ యూనివర్సిటీ ఆఫ్ సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ (మాస్టర్ ఆఫ్ ఆర్ట్స్, మాస్ కమ్యూనికేషన్)<ref>{{Cite web|url=https://myneta.info/delhi2020/candidate.php?candidate_id=9334|title = Rakhi Birla(AAP):Constituency- MANGOL PURI(WEST) - Affidavit Information of Candidate}}</ref> | profession = న్యాయవాది, వైద్యురాలు, ఉపాధ్యాయని, వ్యాపారవేత్త, రైతు | nationality = [[భారతదేశ పౌరుడు|భారతతీయ]] }} '''రాఖీ బిర్లా''' (జననం: 1987 జూన్ 10) ఒక భారతీయ రాజకీయవేత్త. ఆమె [[ఢిల్లీ ప్రభుత్వం]] మహిళా, శిశు, సాంఘిక సంక్షేమ, భాషల [[అరవింద్ కేజ్రీవాల్ మొదటి మంత్రివర్గం|క్యాబినెట్ మంత్రి]], డిప్యూటీ స్పీకరు హోదాలలో పనిచేశారు.<ref name="Meet the six women MLAs of Delhi">{{cite news|url=https://indianexpress.com/article/cities/delhi/meet-the-six-women-mlas-of-delhi/|title=Meet the six women MLAs of Delhi|date=12 February 2015|accessdate=26 February 2025|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250226130534/https://indianexpress.com/article/cities/delhi/meet-the-six-women-mlas-of-delhi/|archivedate=26 February 2025|publisher=The Indian Express|language=en}}</ref> == ప్రారంభ జీవితం, విద్య == ఆమె ఢిల్లీలో జన్మించింది.<ref>{{Cite web|title=In a Major Blow to AAP, SC/ST Wing Head Quits Over List, Graft|url=http://www.indiatomorrow.net/eng/in-a-major-blow-to-aap-scst-wing-head-quits-over-list-graft|access-date=2020-06-04|website=IndiaTomorrow.net|archive-date=2020-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20200604184701/http://www.indiatomorrow.net/eng/in-a-major-blow-to-aap-scst-wing-head-quits-over-list-graft|url-status=dead}}</ref> ఆమె చదివిన పాఠశాల పరిపాలన యంత్రాంగం, 10వ తరగతి సర్టిఫికెట్‌లో బిధ్లానుకు బదులుగా ''బిర్లా'' అని తప్పుగా రాసినందున, ఆమె తన ఇంటిపేరును <nowiki>''బిర్లా''</nowiki> గా స్వీకరించింది. <ref name="hindu">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/rakhi-birla-the-youngest-minister-in-kejriwals-cabinet/article5512099.ece?ref=relatedNews|title=Rakhi Birla: The youngest minister in Kejriwal's cabinet|work=The Hindu}}</ref> నలుగురు కుమార్తెలలో ఆమె చిన్నది. ఆమె [[న్యూ ఢిల్లీ|న్యూఢిల్లీలోని]] ఎన్.బి.ఎ. స్కూల్ ఆఫ్ మాస్ కమ్యూనికేషన్ నుండి మాస్ కమ్యూనికేషనులో మాస్టర్స్ డిగ్రీ చేసింది. ఆమె కుటుంబంలో ఆమె ముత్తాత , తరువాత భారతదేశ స్వాతంత్ర్యం కోసం పోరాటంలో చేరిన తాత నుండి నాలుగు తరాల పాటు సామాజిక అభివృద్ధి కార్యకలాపాల కారణాలలో పొల్గొన్నారు.<ref name="hindu" /><ref>{{Cite news|url=https://www.deccanchronicle.com/131210/news-current-affairs/gallery/meet-aam-aadmi-party-aap-winners-politicians-difference|title=Meet Aam Aadmi Party winners: Politicians with a difference|date=10 December 2013|work=Deccan Chronicle}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ndtv.com/elections/article/assembly-polls/delhi-assembly-gets-only-three-women-members-all-belong-to-aam-aadmi-party-456264|title=Delhi assembly gets only three women members, all belong to Aam Aadmi Party}}</ref> == రాజకీయ జీవితం == [[జన్ లోక్‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌పాల్ బిల్లు|జన్ లోక్పాల్ బిల్లు]] ఉద్యమం సమయంలో ఆమె [[అరవింద్ కేజ్రివాల్|అరవింద్ కేజ్రీవాల్]] కలిశారు.<ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/rakhi-birla-the-youngest-minister-in-kejriwals-cabinet/article5512099.ece?ref=relatedNews|title=Rakhi Birla: The youngest minister in Kejriwal's cabinet|work=The Hindu}}</ref> ఆమె తరువాత ఆమ్ ఆద్మీ పార్టీలో చేరి [[2013 ఢిల్లీ శాసనసభ ఎన్నికలు|2013 ఢిల్లీ శాసనసభ ఎన్నికల్లో]] [[మంగోల్ పురి శాసనసభ నియోజకవర్గం|మంగోల్ పురి]] నుండి పోటీ చేసి [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] చెందిన ఎమ్మెల్యే రాజ్ కుమార్ చౌహాన్ను నాలుగుసార్లు ఓడించారు. ఆమె ఢిల్లీ ప్రభుత్వంలో మహిళా,శిశు,సాంఘిక సంక్షేమం, భాషల క్యాబినెట్ మంత్రిగా ప్రమాణ స్వీకారం చేశారు.ఢిల్లీకి అతి పిన్న వయస్కురాలైన క్యాబినెట్ మంత్రిగా పనిచేసారు.(2013 డిసెంబరు 28 నుండి 2014 ఫిబ్రవరి 14 వరకు).<ref name="hindu" /> [[2014 భారత సార్వత్రిక ఎన్నికలు|2014 లోక్సభ ఎన్నికల్లో]] [[నార్త్ వెస్ట్ ఢిల్లీ లోక్‌సభ నియోజకవర్గం|నార్త్ వెస్ట్ ఢిల్లీ]] నుంచి [[భారతీయ జనతా పార్టీ|బీజేపీ]] అభ్యర్థి ఉదిత్ రాజ్ చేతిలో ఓడిపోయారు. ఆమె 2016 జూన్ 10న ఢిల్లీ శాసనసభ డిప్యూటీ స్పీకరుగా ఎన్నికయ్యారు.ఆమె ఢిల్లీ శాసనసభకు అతి పిన్న వయస్కురాలైన డిప్యూటీ స్పీకరుగా గుర్తింపు పొందింది.<ref>{{Cite web|title=AAP withdraws its Candidate from Lok Sabha Polls over Criminal Charges|url=http://news.biharprabha.com/2014/03/aap-withdraws-its-candidate-from-lok-sabha-polls-over-criminal-charges/|access-date=18 March 2014|publisher=news.biharprabha.com|archive-date=20 మార్చి 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140320204337/http://news.biharprabha.com/2014/03/aap-withdraws-its-candidate-from-lok-sabha-polls-over-criminal-charges/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|date=18 March 2014|title=Two AAP nominees pull out, one says Rakhi Birla asked him for Rs 7 lakh|url=http://indianexpress.com/article/india/politics/two-aap-nominees-pull-out-one-says-rakhi-birla-asked-him-for-rs-7-lakh/}}</ref><ref name="Only six women make it to Delhi assembly">{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/assembly-elections-2015/delhi/story/delhi-elections-results-2015-aap-woman-candidate-winners-239704-2015-02-10|title=Only six women make it to Delhi assembly|date=10 February 2015|access-date=31 January 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250131161350/https://www.indiatoday.in/assembly-elections-2015/delhi/story/delhi-elections-results-2015-aap-woman-candidate-winners-239704-2015-02-10|archive-date=31 January 2025|publisher=India Today|language=en}}</ref>ఆమె [[2025 ఢిల్లీ శాసనసభ ఎన్నికలు|2025 ఢిల్లీ శాసనసభ]] బిజెపి అభ్యర్థి కైలాష్ గంగ్వాల్ చేతిలో ఓడిపోయారు.<ref>{{Cite web|date=2025-02-08|title=Madipur, Delhi Assembly Election Results 2025 Highlights: BJP's Kailash Gangwal with 52019 defeats AAP's Rakhi Birla|url=https://www.indiatoday.in/elections/assembly/story/madipur-delhi-assembly-election-results-2025-live-updates-aap-bjp-congress-daelb-2676395-2025-02-08|access-date=2025-02-09|website=India Today|language=en}}</ref> == పదవులు == * మహిళా, శిశు, సాంఘిక సంక్షేమ, భాషల మంత్రి (2013 డిసెంబరు 28 -2014 ఫిబ్రవరి 14) * ఢిల్లీ శాసనసభ డిప్యూటీ స్పీకరుగా, 2016 జూన్ 10 నుండి.<ref name="AAP’s Rakhi Birla unanimously elected as Deputy Speaker of Delhi Assembly">{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/delhi-news/aap-s-rakhi-birla-unanimously-elected-as-deputy-speaker-of-delhi-assembly/story-c3YP0igS34WJOHVhDv84OO.html|title=AAP’s Rakhi Birla unanimously elected as Deputy Speaker of Delhi Assembly|last=Hindustan Times|date=26 February 2020|access-date=15 February 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240215093435/https://www.hindustantimes.com/delhi-news/aap-s-rakhi-birla-unanimously-elected-as-deputy-speaker-of-delhi-assembly/story-c3YP0igS34WJOHVhDv84OO.html|archive-date=15 February 2024|language=en}}</ref> * కమిటీ ఆన్ ఉమెన్ అండ్ చైల్డ్ డెవలప్మెంట్, పిటిషన్, క్వశ్చన్, రిఫరెన్స్ చైర్పర్సన్గా పనిచేసారు, * ఆమ్ ఆద్మీ పార్టీ మ్లా మంగోల్ పురి, జాతీయ కార్యవర్గ సభ్యురాలుగా పనిచేసారు == ఎన్నికల పనితీరు == {{ప్రధాన వ్యాసం|మంగోల్ పురి శాసనసభ నియోజకవర్గం}} == ఇవి కూడా చూడండి == * [[ఢిల్లీ ప్రభుత్వం]] == మూలాలు == {{మూలాలు}} [[వర్గం:1987 జననాలు]] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:2015 ఢిల్లీ శాసనసభకు ఎన్నికైన మహిళలు]] [[వర్గం:2020 ఢిల్లీ శాసనసభకు ఎన్నికైన మహిళలు]] [[వర్గం:ఆమ్ ఆద్మీ పార్టీ రాజకీయ నాయకులు]] [[వర్గం:ఢిల్లీ శాసనసభకు ఎన్నికైన మహిళలు]] [[వర్గం:మహిళా శాసన సభ్యులు]] 9o2ghdqk290x4uiq8js72ymu5s0xcln 0 438690 4908058 4508725 2026-07-19T06:13:24Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4908058 wikitext text/x-wiki '''షర్మిలిలీ అహ్మద్''' (8 మే 1947 - 8 జూలై 2022) [[బంగ్లాదేశ్]] [[టెలివిజన్]], చలనచిత్ర [[నటి]]. == తొలినాళ్ళ జీవితం == మజీదా మల్లిక్ 1947 మే 8 న [[ముర్షిదాబాద్ జిల్లా|ముర్షిదాబాద్]] లోని బేలూరు చోక్ గ్రామంలో జన్మించింది.<ref name="days2">{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/news-detail-150715|title=Those were the days|author=Shah Alam Shazu|date=August 15, 2010|newspaper=The Daily Star|accessdate=November 30, 2015}}</ref> ఆమె రాజ్షాహి పిఎన్ గర్ల్స్ హైస్కూల్ నుండి మెట్రిక్యులేషన్ పరీక్షలో ఉత్తీర్ణత సాధించింది.<ref name=":02">{{cite news|url=http://archive.thedailystar.net/2005/05/06/d505061403105.htm|title=Tit Bits – The celebrity name game|author=Afsar Ahmed|date=May 6, 2005|newspaper=The Daily Star|accessdate=December 28, 2015|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304094409/http://archive.thedailystar.net/2005/05/06/d505061403105.htm|url-status=dead}}</ref> == కెరీర్ == 1962లో రాజ్షాహి [[రేడియో]]<nowiki/>లో రేడియో అనౌన్సర్గా, డ్రామా ఆర్టిస్ట్గా తన కెరీర్ను ప్రారంభించారు. ఆమె 1964 లో సినిమా నటిగా, 1968 లో టెలివిజన్ నటిగా అరంగేట్రం చేసింది.<ref name=":22">{{Cite news|url=https://www.newagebd.net/article/175403/bangladesh-actress-sharmili-ahmed-dies|title=Bangladesh actress Sharmili Ahmed dies|date=July 8, 2022|newspaper=New Age|access-date=July 8, 2022|language=en|archive-date=2022-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220708063757/https://www.newagebd.net/article/175403/bangladesh-actress-sharmili-ahmed-dies|url-status=dead}}</ref><ref name="eyes2">{{cite news|url=http://www.thedailystar.net/showbiz/through-the-eyes/sharmili-ahmed-1466080|title=Through the eyes of Sharmili Ahmed|date=23 September 2017|newspaper=The Daily Star|accessdate=22 September 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=http://archive.thedailystar.net/magazine/2011/08/04/entertainment.htm|title=Television Now and Then|author=Tamanna Khan|date=26 August 2011|newspaper=The Daily Star|accessdate=30 November 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208073607/http://archive.thedailystar.net/magazine/2011/08/04/entertainment.htm|archive-date=8 December 2015}}</ref> ఆమె [[బంగ్లాదేశ్]] టెలివిజన్ లో మొట్టమొదటి డ్రామా సీరియల్ అయిన డోంపోటిలో పనిచేసింది.<ref name="five2">{{cite news|url=http://www.thedailystar.net/the-five-generations-of-tv-heroines-48150|title=The Five Generations of TV Heroines|author=Shah Alam Shazu|date=October 31, 2014|newspaper=The Daily Star|accessdate=November 30, 2015}}</ref> 1976 లో మొహమ్మద్ మొహ్సిన్ దర్శకత్వం వహించిన అగున్ అనే నాటకంలో ఆమె మొదటిసారి తల్లి పాత్రలో నటించింది. 50 సంవత్సరాలకు పైగా సాగిన కెరీర్లో ఆమె దాదాపు 400 సినిమాలు, 150 టెలివిజన్ కార్యక్రమాలలో నటించింది.<ref name="mother2">{{cite news|url=http://www.dhakatribune.com/infotainment/2013/may/12/sharmili-ahmed-symbol-ideal-mother|title=Sharmili Ahmed, symbol of an 'ideal mother'|author=Punny Kabir|date=May 12, 2013|newspaper=Dhaka Tribune|accessdate=November 30, 2015}}</ref> == రచనలు == === టెలివిజన్ === * ''అతోషి'' (1999) * ''మలంచ'' * ''దొంపోటి'' * ''బ్రిష్టిర్ పోరే'' (2005) * ''అమదేర్ ఆనందో బారి'' (2005) * ''అగుంటుక్'' (2005) * ''పోషక్'' (2005) * ''ఆంచోల్'' (2006) * ''చెనా మనుషేర్ పాంచాలి'' (2007) * ''ధూప్ఛాయ'' (2009) * ''ఉపోషోంఘర్'' (2010) * ''పౌష్ ఫాగునేర్ పాలా'' (2011) * ''ఛేలేటి'' (2011) <ref name="eyes">{{Cite news|url=http://www.thedailystar.net/showbiz/through-the-eyes/sharmili-ahmed-1466080|title=Through the eyes of Sharmili Ahmed|date=23 September 2017|work=The Daily Star|access-date=22 September 2017}}</ref> * ''అబార్ హవా బోడోల్'' (2014) === సినిమాలు === * ''జుగ్నూ'' (1968) <ref>{{Cite book|title=Pakistan Cinema, 1947–1997|publisher=Oxford University Press|year=1997|isbn=0-19-577817-0|page=260|author-link=Mushtaq Gazdar}}</ref> * షూరాని డౌరాని (1968) * ''అబీర్భాబ్'' (1968) -లూనా చౌదరి * ''అలింజోన్'' (1969) * ''పొలాటక్'' (1973) * ''అగున్'' (1976) * బసుందర (1977) -చోబీ సోదరి * ''రూపాలి షోయికోటే'' (1979) * ''అరాధోనా'' (1979) -పారుల్ * ''ఎమిలర్ గోయెండా బాహిని'' (1980) * ''అషర్ అలో'' (1982) * ''దహన్'' (1985) -ఆస్మా/ శ్రీమతి ముస్తక్ * ప్రీమిక్ (1985) * ''హుషియార్'' (1988) * ''లాల్ గోలప్'' * ''బయాడోబ్'' * ''స్ట్రీర్ పావోనా'' (1991) -కబీర్ తల్లి * ''త్యాగ్'' (1993) -రేహాన్ తల్లి * ''బిఖోవ్'' (1994) -జిహాద్ తల్లి * ''ప్రేమ్ జుద్దో'' (1994) * టోమకే చాయ్ (1996) -సాగోర్ తల్లి * హంగోర్ నోడి గ్రెనేడ్ (1997) * ''అమీ తోమరి'' (1999) * సోబైటో సుఖీ హోట్ చాయ్ (2000) * ''ధవా'' (2000) * ''మిలన్ హోబ్ కోటో డైన్'' (2002) * ''స్వామి చింతై'' (2004) * ''అమర్ స్వప్న తూమి'' (2005) -షాహేద్ తల్లి * ''మొహబ్బత్ జిందాబాద్'' (2005) * ''భలోబాషా భలోబాశా'' (2006) * నా బోలోనా (2006) * చాచ్చు (2006) * ''న్యాయమూర్తి ఎర్ రేయ్ ఫాషి'' (2007) * ''జోంటు మోంటు డుయి భాయ్'' (2007) * ''దుఖినీ జోహోరా'' (2007) * ''టిప్ టిప్ బ్రిష్టి'' (2008) * ''ఆకాష్ చోవా భలోబాషా'' (2008) * ''స్వామి నియే జుద్దో'' (2008) * ''గోలాపి ఎఖోన్ బిలాటే'' (2010) * మాటిర్ థికానా (2011) * ''మెహర్ జాన్'' (2011) -మెహర్ తల్లి * ''మోనెర్ జాలా'' (2011) * ''సే అమర్ మోన్ కెరెచే'' (2012) * ''ఆకాష్ కోటో డ్యూర్'' (2014) * 71 ఎర్ మా జోనోని (2014) * ''ప్రేమ్ కోర్బో తోమర్ సాఠే'' (2014) * ''స్వార్గో థెకే నోరోక్'' (2015) * ''ఓచేనా హ్రిదాయ్'' (2015) * ''ఏక్ పృథ్వీ ప్రేమ్'' (2016) * ''రాత్ జగా ఫూల్'' (2021) == వ్యక్తిగత జీవితం == అహ్మద్ రకీబుద్దీన్ అహ్మద్ (1932-1996) ను వివాహం చేసుకున్నారు. వీరికి తనీమా అనే కుమార్తె ఉంది. ఆమెకు ఒక చెల్లెలు రంగస్థల నటి, కార్యకర్త వహీదా మొలిక్ జాలీ ఉన్నారు<ref>{{cite news|url=http://www.thedailystar.net/wahida-mollick-jolly-40181|title=Wahida Mollick Jolly|author=Mohammad Zahidul Islam|date=September 6, 2014|newspaper=The Daily Star|accessdate=November 30, 2015}}</ref> == మరణం == ఆమె 75 సంవత్సరాల వయసులో 8 జూలై 2022న [[కాన్సర్|క్యాన్సర్‌]]<nowiki/>తో మరణించింది. == మూలాలు == [[వర్గం:2022 మరణాలు]] [[వర్గం:1947 జననాలు]] lgk3i2u7e6yvkunaptg092ial5ykiga 0 442007 4908044 4493240 2026-07-19T04:31:46Z Muralikrishna m 106628 ఫొటో చేర్చాను 4908044 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ఉషా చవాన్ | image = Usha_Chavan.jpg | caption = | other_names = ఉషా చవాన్ కడు దేశ్‌ముఖ్ | birth_name = ఉషా చవాన్ | birth_date = {{birth date and age|1955|10|17|df=y}} | birth_place = [[పూణే]], [[మహారాష్ట్ర]], భారతదేశం | occupation = నటి | spouse = దత్తాత్రే కడు దేశ్‌ముఖ్ | children = 1 }} '''ఉషా చవాన్''' (జననం 1955 అక్టోబరు 17) ప్రధానంగా మరాఠీ చిత్రాలలో నటించిన భారతీయురాలు.<ref>{{Cite web|title=उषा चव्हाण यांच्याशी करायचे होते दादा कोंडकेंना लग्न; नकार न पचल्याने घेतला असा सूड|url=https://marathi.indiatimes.com/entertainment/entertainment-news/bollywood-news/usha-chavan-birthday-dada-kondake-wanted-to-marry-her-know-unknown-fact/articleshow/94901007.cms|access-date=|website=Maharashtra Times|language=mr}}</ref> నవ్ మోథా లక్షణ్ ఖోటా (1977), రణ్పఖరే (1980) చిత్రాలలో ఆమె చేసిన పాత్రలకు ఉత్తమ నటి విభాగంలో రెండు [[ఫిల్మ్‌ఫేర్ పురస్కారాలు|ఫిల్మ్‌ఫేర్ పురస్కారాలతో]] సహా అనేక అవార్డులను అందుకుంది. బోట్ లావిన్ తిత గుగ్గుల్యా (1978) చిత్రంలో ఆమె నటనకు ఉత్తమ నటి విభాగంలో ఒక మహారాష్ట్ర రాష్ట్ర చలనచిత్ర అవార్డు కూడా గెలుచుకుంది. 1971లో ఉషా చవాన్ 'సంగడ్యా' చిత్రంతో తెరంగేట్రం చేసింది. ఆమె [[తెలుగు సినిమా|తెలుగు]] చిత్రాలు, [[హిందీ సినిమా|హిందీ]] చిత్రం ''షిర్డీ కే సాయి బాబా'' లలో కూడా నటించింది.<ref>{{Cite web|title=Usha Chavan bio|url=https://www.marathi.tv/actress/usha-chavan-bio/|access-date=2018-10-11|website=marathi.tv}}</ref> ఆమె [[మరాఠీ]] హాస్య చిత్రాలలో దాదా కొండ్కేతో కలిసి పలు పాత్రలు పోషించింది.<ref>{{Cite web|title=Usha Chavan|url=https://divyamarathi.bhaskar.com/news/BOL-MB-IFTM-dada-kondke-wanted-to-marry-marathi-actress-usha-chavan-5829577-PHO.html|access-date=2023-12-09|website=[[Divya Marathi]]}}</ref> == ఫిల్మోగ్రఫీ == {| class="wikitable sortable" |+ !సంవత్సరం !సినిమా !పాత్ర !భాష !మూలం |- |1964 |''సావల్ మాఝా ఐకా!'' | |మరాఠీ | |- |1965 |''కేలా ఇషారా జాతా జాతా'' |సెవంతి |మరాఠీ | |- |1968 |''ఖండోబాచి ఆన్'' |బకులా బాటిస్గావోకరిన్ |మరాఠీ | |- | rowspan="3" |1970 |''ముక్కం పోస్ట్ ధేబేవాడి'' | |మరాఠీ | |- |''బోట్ లావిన్ టిథే గుగ్గుల్యా'' |మైనా |మరాఠీ | |- |''ఆషి రంగ్లీ రాత్'' | |మరాఠీ | |- |1971 |''సోంగద్యా'' |కళావతి |మరాఠీ |<ref>{{Cite web|title=Songadya (1971)|url=https://www.piffindia.com/songadya.php|access-date=2023-12-09|website=[[Pune International Film Festival]]}}</ref> |- |1972 |''ఏక్తా జీవ్ సదాశివ్'' | |మరాఠీ | |- |1973 |''సోనారణే తోచలే కాన్'' |బకులా |మరాఠీ | |- | rowspan="3" |1975 |''పాండు హవాల్దార్'' |పారో కెలెవాలి |మరాఠీ | |- |''వరత్'' |రత్న |మరాఠీ | |- |''కరవ తాస్ భరవ'' |మంజుల/ఖిలాబాయి |మరాఠీ | |- |1976 |''పుధారి'' |రాధ |మరాఠీ | |- | rowspan="5" |1977 |''రామ్ రామ్ గంగారామ్'' |గంగి |మరాఠీ |<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movie-details/ram-ram-gangaram/movieshow/61263884.cms|title=Ram Ram Gangaram|work=The Times of India|access-date=2023-12-09|issn=0971-8257}}</ref> |- |''షిర్డీ కే సాయి బాబా'' |లక్ష్మీ |హిందీ | |- |''డాగా'' |అంజనా |మరాఠీ | |- |''నవ్ మోథా లక్షణ్ ఖోటా'' | |మరాఠీ | |- |''నవ్రా మాజా బ్రహ్మచారి'' |ఆంజే |మరాఠీ | |- |1978 |''భైరు పెహెల్వాన్ కీ జై'' |శ్యామ. |మరాఠీ | |- |1979 |''సన్బాయి ఓటి భరూన్ జా'' | |మరాఠీ | |- |1979 |''అష్ట వినాయక్'' | |మరాఠీ | |- |1980 |''రణపఖరే'' | |మరాఠీ | |- |1980 |''పైజ్'' | |మరాఠీ | |- |1980 |''మంత్రయాచి సన్'' | |మరాఠీ | |- |1981 |''సూన్ మాజీ లక్ష్మి'' | |మరాఠీ | |- |1981 |''గనిమి కావా'' | |మరాఠీ | |- |1981 |''తేరే మేరే బీచ్ మే'' | |హిందీ | |- |1982 |''దాలింబి'' | |మరాఠీ | |- |1982 |''ఆలీ ఆంగవర్'' | |మరాఠీ | |- |1983 |'' థింగి'' | |మరాఠీ | |- |1984 |'' జుగల్ బంది'' | |మరాఠీ | |- |1984 |'' ధగల లగ్లీ కల్'' | |మరాఠీ | |- |1986 |'' అంధేరి రాత్ మే దియా తేరే హాత్ మే'' | |హిందీ | |- |1987 |''ముకా ఘ్యా ముకా'' | |మరాఠీ | |- |1988 |'' గౌరచ నవ్రా'' |గౌరా దేశ్ముఖ్ |మరాఠీ | |- |1995 |'' వాజౌ కా'' | |మరాఠీ | |- |1992 |'' ధార్ పకడ్'' | |మరాఠీ | |- |1990 |'' పల్వా పాల్వి'' |హౌసా |మరాఠీ |<ref>{{Cite web|date=2023-07-01|title=दादा कोंडके यांचे 'हे' चित्रपट पाहून खळखळून हसाल|url=https://marathi.abplive.com/photo-gallery/entertainment/bollywood-songadya-to-palva-palvi-know-about-dada-kondke-movie-1188824|access-date=2023-12-09|website=[[ABP Majha]]|language=mr}}</ref> |} == మూలాలు == [[వర్గం:1955 జననాలు]] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] t2swkrz116w0ftrl18m1skgx16sifwv 0 454601 4907803 4807056 2026-07-18T12:22:32Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4907803 wikitext text/x-wiki {{Infobox medical person | honorific_prefix = | name = యూరి వోరోని | native_name = Юрій Юрійович Вороний | honorific_suffix = | image = | image_size = | alt = | caption = | birth_name = <!-- only use if different from name above --> | birth_date = {{birth date|1895|08|09}} | birth_place = [[జురవ్కా]], [[పోల్టావా గవర్నరేట్]], [[రష్యన్ సామ్రాజ్యం]] | death_date = {{death date and age|1961|05|13|1895|08|09}} | death_place = [[కీవ్]], [[ఉక్రేనియన్ SSR]], [[సోవియట్ యూనియన్]] | burial_place = [[బైకోవ్ స్మశానవాటిక]] | death_cause = | nationality = <!-- use only when necessary per [[WP:INFONAT]] --> | citizenship = <!-- use only when necessary per [[WP:INFONAT]] --> | education = సెయింట్ వోలోడిమిర్‌లోని కీవ్ ఇంపీరియల్ విశ్వవిద్యాలయం యొక్క మెడిసిన్ ఫ్యాకల్టీ | occupation = [[శస్త్రవైద్యుడు]] | years_active = | known_for = | relations = | website = | profession = | field = | work_institutions = | specialism = అవయవ మార్పిడి | research_field = | notable_works = | prizes = | child = | module2 = | signature = }} '''యూరి వోరోని''' (9 ఆగస్టు 1895 - 13 మే 1961) ఒక ఉక్రేనియన్<ref name="ukr2">{{cite journal |last1=Khadzhynov |first1=Dmytro |last2=Peters |first2=Harm |date=1 January 2012 |title=History of nephrology: Ukrainian aspects |url=https://www.kidney-international.org/article/S0085-2538(15)55186-7/fulltext |journal=Kidney International |language=en |volume=81 |issue=1 |pages=118 |doi=10.1038/ki.2011.363 |issn=0085-2538 |access-date=2 May 2025}}</ref> సర్జన్. 1933 లో ఒక అంతర్గత అవయవాన్ని జీవించి ఉన్న వ్యక్తికి మార్పిడి చేయడానికి మొదటి ప్రయత్నం చేసినందుకు ఆయన ప్రసిద్ధి చెందారు, అయితే మార్పిడి తిరస్కరణ కారణంగా గ్రహీత వెంటనే మరణించాడు, ఇలాంటి ఆపరేషన్ విజయవంతం కావడానికి జోసెఫ్ ఇ. ముర్రే వరకు పట్టింది. జురావ్కాలో జన్మించిన వోరోని గణిత శాస్త్రజ్ఞుడు జార్జి వోరోనోయ్ కుమారుడు, మరొక ప్రముఖ గణిత శాస్త్రజ్ఞుడు విక్టర్ బున్యాకోవ్స్కీ మనవడు. 1913లో, అతను సెయింట్ వోలోడిమిర్‌లోని కైవ్ ఇంపీరియల్ విశ్వవిద్యాలయంలో మెడిసిన్ ఫ్యాకల్టీలో ప్రవేశించాడు, కానీ [[మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం]] సమయంలో వైద్యుడిగా పనిచేయడానికి తన చదువుకు అంతరాయం కలిగించాడు, తరువాత ఉక్రేనియన్ పీపుల్స్ ఆర్మీలో భాగమయ్యాడు. 1921లో, అతను కైవ్ మెడికల్ ఇన్స్టిట్యూట్‌గా తిరిగి పేరు మార్చబడిన నుండి పట్టభద్రుడయ్యాడు, అక్కడ అతను 1926లో ఖార్కివ్ నేషనల్ మెడికల్ యూనివర్శిటీలో చదువుకోవడానికి ఖార్కివ్‌కు వెళ్లే ముందు పోస్ట్ గ్రాడ్యుయేట్ విద్యార్థి అయ్యాడు. సెర్జ్ వోరోనోఫ్ ప్రయోగాల తర్వాత, వోరోని రక్త మార్పిడి, మార్పిడిపై ఆసక్తి చూపిన ప్రదేశం ఇదే. 1931లో, అతను నగర ఆసుపత్రిలో పనిచేయడానికి ఖెర్సన్‌కు వెళ్లాడు, అక్కడ అతను 1933లో ప్రయోగం చేశాడు. 1936లో అతను ఖార్కివ్‌కు బదిలీ చేయబడ్డాడు, అక్కడ అతను 1942 వరకు ఉక్రెయిన్‌ను నాజీ ఆక్రమణ సమయంలో ఉన్నాడు, ఆ సమయంలో అతను వైద్యుడిగా పనిచేయడం, వివిధ రెడ్ ఆర్మీ యూనిట్లకు సహాయం చేయడం ప్రారంభించాడు. తరువాత అతను 1943లో జైటోమిర్ ప్రాంతంలో స్థిరపడ్డాడు, కానీ 1950లో మళ్ళీ కైవ్‌కు బదిలీ చేయబడ్డాడు, అక్కడ అతను 1961లో మరణించే వరకు వివిధ సంస్థలలో పనిచేశాడు. == ప్రారంభ జీవితం == వోరోనీ 1895 ఆగస్టు 9న జురావ్కాలో జన్మించాడు, ఇది ఆయన జన్మించినప్పుడు రష్యన్ సామ్రాజ్యంలోని పోల్టావా గవర్నరేట్‌లో ఉంది.<ref name="j12">{{cite journal |last1=Shevchuk |first1=Svitlana |last2=Zahorulko |first2=Anna |last3=Tretiak |first3=Mariia |date=2023 |title=ЮРІЙ ВОРОНИЙ. ІСТОРІЯ ХВОРОБИ ПЕРШОЇ ПАЦІЄНТКИ З ТРАНСПЛАНТАЦІЄЮ ТРУПНОЇ НИРКИ |url=https://apn.org.ua/index.php/journal/article/view/70/54 |journal=Actual Problems of Nephrology |language=uk |issue=32–33 |pages=48–53 |doi=10.37321/nefrology.2023.32-33-06 |issn=2707-9198 |access-date=2 May 2025}}</ref> ఆయన తల్లిదండ్రులు ఓల్గా మైట్రోఫనివ్నా (నీ క్రిట్స్కా), జార్జీ వోరోనోయ్, ఆయన వోరోనోయ్ రేఖాచిత్రాన్ని నిర్వచించిన గణిత శాస్త్రజ్ఞుడు.<ref name="j12" /> ఆయన తాత, విక్టర్ బున్యాకోవ్స్కీ, కూడా సంఖ్యా సిద్ధాంతంలో పనిచేసిన ప్రముఖ గణిత శాస్త్రజ్ఞుడు, ప్రత్యేకంగా బున్యాకోవ్స్కీ ఊహ, కౌచీ-స్క్వార్జ్ అసమానతతో పనిచేశాడు.<ref name="j12" /> యూరీకి ముగ్గురు సోదరీమణులు, ఒక సోదరుడు కూడా ఉన్నారు, ఆయన సోదరుడు అలెగ్జాండర్ [[జీర్ణశయాంతర ప్రేగు]]<nowiki/>లతో పనిచేసే సర్జన్.<ref name="j12" /> అతను మొదట [[వార్సా]] జిమ్నాసియంలో చదువుకున్నాడు, జర్మన్, పోలిష్ నేర్చుకున్నాడు, కానీ అతని తండ్రి మూత్రపిండాల వ్యాధితో మరణించినప్పుడు కుటుంబం రష్యన్ సామ్రాజ్యానికి తిరిగి వచ్చింది, అతను ప్రిలుకి పురుషుల జిమ్నాసియంలో చేరాడు, అక్కడ అతను తన చదువును పూర్తి చేశాడు.<ref name="j12" /> == వైద్య వృత్తి == 1913లో, వ్యాయామశాల నుండి పట్టభద్రుడయ్యాక, అతను సెయింట్ వోలోడిమిర్‌లోని కైవ్ ఇంపీరియల్ విశ్వవిద్యాలయంలోని మెడిసిన్ ఫ్యాకల్టీలో చేరాడు.<ref name="j22">{{cite journal |last1=Дубенко |first1=Д. Є. |date=March 2021 |title=Юрій Вороний – славетний випускник Київської державної медичної академії |url=http://ir.librarynmu.com/handle/123456789/2653 |journal=Ukrainian Scientific and Medical Youth Journal |volume=8 |access-date=2 May 2025 |archive-date=9 మే 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250509172020/http://ir.librarynmu.com/handle/123456789/2653 |url-status=dead }}</ref> అయితే, త్వరలోనే, [[మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం]] అతని అధ్యయనాలకు అంతరాయం కలిగించింది, అతను అనారోగ్యంతో, గాయపడిన సైనికుల కోసం నైరుతి ప్రాంతీయ జెమ్‌స్ట్వో కమిటీకి, [[రెడ్‌క్రాస్]] కోసం వైద్యుడిగా పనిచేయడానికి స్వచ్ఛందంగా ముందుకు వచ్చాడు.<ref name="j22" /> 1917లో అతను ఉక్రేనియన్ పీపుల్స్ ఆర్మీలో చేరాడు.<ref name="j22" /> ముఖ్యంగా, అతను సైన్యంలో ఉన్న సమయంలో పాల్గొన్న యుద్ధాలలో ఒకటి, 1918 జనవరి 16న జరిగిన క్రుటీ యుద్ధంలో విద్యార్థుల నిర్లిప్తతలో భాగంగా, అక్కడ అతను మిఖాయిల్ ఆర్టెమియేవిచ్ మురవియోవ్ నేతృత్వంలోని రాబోయే రష్యన్ దళాలను ఆపడానికి ప్రయత్నించాడు, అది చివరికి విజయవంతమైంది.<ref>{{cite journal |last1=ПАНИШКО |first1=Ю.М. ПАНИШКО |date=2020 |title=ЮРІЙ ГЕОРГІЙОВИЧ (ЮРІЙОВИЧ) ВОРОНИЙ До 125-річчя від дня народження |url=http://soroka.lviv.ua/images/stories/Journals/PhenomenL/%D0%A4%D0%9B_98.pdf#page=142 |journal=Феномен людини. Здоровий спосіб життя |volume=98 |access-date=2 May 2025}}</ref> 1921లో యుద్ధం తరువాత అతను సెయింట్ వ్లోడోయిమిర్ నుండి పట్టభద్రుడయ్యాడు, దీనికి కైవ్ మెడికల్ ఇన్స్టిట్యూట్ అని పేరు మార్చారు, ఇన్స్టిట్యూట్ డిపార్ట్మెంట్ ఆఫ్ సర్జరీలో పోస్ట్ గ్రాడ్యుయేట్ విద్యార్థిగా చేరాడు.<ref>{{Cite web|date=18 August 2020|title=Піонер вітчизняної трансплантології – Юрій Вороний|url=https://library.gov.ua/pioner-vitchyznyanoyi-transplantologiyi-yurij-voronyj/|access-date=2 May 2025|website=library.gov.ua|language=uk}}</ref> తన పోస్ట్ గ్రాడ్యుయేట్ సంవత్సరాలలో అతను మూత్రపిండాల మార్పిడి [[Oleksandr Chernyakhivsky|ఒలెక్సాండర్ చెర్న్యాఖివ్స్కీ]] ఆధ్వర్యంలో కైవ్ సిటీ క్లినికల్ హాస్పిటల్ #18 అనే క్లినిక్లో ప్రయోగాలు చేశాడు.<ref name="mif">{{Cite web|title=Юрій Вороний з Чернігівщини — засновник трансплантології нирки (до 120-річчя від дня народження) {{!}} Інтернет-видання "Новини медицини та фармації"|url=http://www.mif-ua.com/archive/article/41025|access-date=2 May 2025|website=www.mif-ua.com}}</ref> 1923 లో అతను కీవ్లోని సర్జీ విభాగంలో సహాయకుడు అయ్యాడు, 1926 లో అతను తన పోస్ట్ గ్రాడ్యుయేట్ అధ్యయనాలను పూర్తి చేశాడు, తద్వారా అతను ఖార్కివ్ నేషనల్ మెడికల్ యూనివర్శిటీలో వోలోడిమిర్ షామోవ్ ఆధ్వర్యంలో చదువుకోవడానికి ఖార్కివ్కు వెళ్లాడు.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/ukrainian/blogs-53567008|title=Хірург Вороний, який вперше пересадив нирку людині: українізатор і учасник бою під Крутами|date=29 July 2020|work=BBC News Україна|access-date=2 May 2025|language=uk}}</ref> ఖార్కివ్ ఇన్స్టిట్యూట్లో, కోతుల నుండి మానవులకు వృషణాల మార్పిడి అనేది యాంటీ ఏజింగ్ థెరపీ అని పేర్కొంటూ సెర్జ్ వోరోనోఫ్ ఐరోపాలో పర్యటించిన తరువాత అకస్మాత్తుగా ఆసక్తి పెరగడం వల్ల శాఖ ఆసక్తి కారణంగా రక్త మార్పిడి, వృషణ మార్పిడిపై ఆసక్తి చూపింది.<ref name="j33">{{cite journal |last1=Matevossian |first1=Edouard |last2=Kern |first2=Hans |last3=Hüser |first3=Norbert |last4=Doll |first4=Dietrich |last5=Snopok |first5=Yurii |last6=Nährig |first6=Jörg |last7=Altomonte |first7=Jennifer |last8=Sinicina |first8=Inga |last9=Friess |first9=Helmut |last10=Thorban |first10=Stefan |date=2009 |title=Surgeon Yurii Voronoy (1895–1961) – a pioneer in the history of clinical transplantation: in Memoriam at the 75th Anniversary of the First Human Kidney Transplantation |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1432-2277.2009.00986.x?msockid=30dfbaef90666c3b28d7afbf91ed6d5c |journal=Transplant International |language=en |volume=22 |issue=12 |pages=1132–1139 |doi=10.1111/j.1432-2277.2009.00986.x |issn=1432-2277 |pmid=19874569 |access-date=2 May 2025}}</ref> 1930లో ఆల్-యూనియన్ కాంగ్రెస్ ఆఫ్ ఫిజియాలజిస్ట్స్లో అతను కుక్క మెడకు కుడి వైపుకు అనుసంధానించబడిన మూత్రపిండాల మార్పిడి ఖార్కివ్లో చేసిన పనిని ప్రదర్శించాడు, తరువాత ఆ కీని అతను మెడ చర్మం కింద వాస్కులర్ నిర్మాణంతో మూత్రపిండాల మార్పును ప్రదర్శించాడు.<ref name="mif" /> 1931లో అతను ఖేర్సన్ నగరంలోని ఆసుపత్రిలో ప్రధాన వైద్యుడిగా పనిచేయడానికి వెళ్లాడు, ఇది అతనికి అత్యవసర శస్త్రచికిత్స చికిత్స తీసుకోవడానికి వీలు కల్పించింది.<ref name="j33" /> అక్కడ అతను ఖేర్సన్ ఈవినింగ్ ప్రొడక్షన్ మెడికల్ ఇన్స్టిట్యూట్ డైరెక్టర్ అయ్యాడు, అక్కడ అతను వైద్యులకు శిక్షణ ఇచ్చాడు, టోపోగ్రాఫిక్ అనాటమీ విభాగానికి అధిపతిగా ఉన్నాడు.<ref name="mif" /> === శస్త్రచికిత్స (1933) === 1933 ఏప్రిల్ 3న 26 ఏళ్ల ఒక మహిళ ఆత్మహత్యాయత్నం తర్వాత [[మెర్క్యురిక్ క్లోరైడ్]] సేవించిన తర్వాత తీవ్రమైన మూత్రపిండ వైఫల్యంతో ఖెర్సన్ ఆసుపత్రికి వచ్చింది.{{efn|The attempt has been stated as either having occurred in 1933 or 1936, although 1936 is probably incorrect and was instead simply the year of the publication of the attempt by Vorony.<ref name="ukr" />}} గతంలో, 1933 మార్చి 31న, ఒక మరణిస్తున్న రోగి వారి పుర్రె బేస్‌లో పగులుతో ఆసుపత్రికి వచ్చాడు.<ref>{{Cite paper|title=Sp745Yuri Voronoy – at the Beginning of a Long Way|date=1 May 2016|url=https://academic.oup.com/ndt/article/31/suppl_1/i342/2512633}}</ref> మత్తుమందు ప్రొకైన్ కింద, వోరోనోయ్ 26 ఏళ్ల యువకుడి కుడి తొడ మధ్య వెంట్రో-మీడియల్ భాగంలో కోత చేసి, వాటిని మూత్రపిండాలకు అనుసంధానించడానికి రక్త నాళాలను సిద్ధం చేశాడు.<ref name="j33" /> తొలగింపు సమయంలో ఆరు గంటలు చనిపోయిన దాత నుండి మూత్రపిండాలను తొలగించి, రక్త నాళాలను చెక్కుచెదరకుండా ఉంచి, ఆపై అతని బృందం మూత్రపిండాన్ని తొడ కోతలో ఉంచింది.<ref name="j33" /> ఆ తరువాత అతను కర్రెల్ పద్ధతిని ఉపయోగించి 26 ఏళ్ల యువకుడి తొడ రక్తనాళానికి మూత్రపిండాల రక్త నాళాలను అనుసంధానించాడు, తొడలోని ఒక ద్వారం ద్వారా మూత్రనాళంను నడిపించాడు, కుట్టబడ్డాడు.<ref name="j33" /> మూత్రనాళంలో కనిపించే భాగంలో కేశనాళిక రక్తస్రావం గమనించబడింది, ఇది మూత్రపిండాలు పనిచేస్తున్నాయని నిరూపించింది, అయితే ఆపరేషన్ ముగిసిన వెంటనే మూత్ర ఉత్పత్తి ఆగిపోయింది, అయినప్పటికీ ఇది 1930లో కుక్కతో చేసిన ప్రయోగంలో జరిగిన మాదిరిగానే ఉంది.<ref name="j33" /> మొదట, వరోనీ ఆందోళన నిర్దిష్ట సంకేతాలను గమనించలేదు, మూత్రనాళం నుండి కొంత స్పష్టమైన మూత్రం బయటకు వచ్చింది, కానీ ఆపరేషన్ ముగిసిన రెండు రోజుల తరువాత రోగి వాంతులు, మూర్ఛలు ప్రారంభించాడు, ఆమె పరిస్థితి గణనీయంగా దిగజారింది.<ref name="j33" /> 5 ఏప్రిల్ 1933న, రాత్రి 9:40 గంటలకు, ఆపరేషన్ జరిగిన 48 గంటల తరువాత రోగి మరణించాడు.<ref name="j33" /> B+ రక్త వర్గం దాత నుండి వచ్చిన మూత్రపిండాన్ని O+ రక్త వర్గం ఉన్న మహిళకు మార్పిడి చేయడం వలన ఆ ప్రయత్నం విఫలమైంది, ఇది కణజాల బదిలీ నియమాలను ఉల్లంఘించింది, ఆ సమయంలో దాత చనిపోయి ఆరు గంటలు అయింది.<ref>{{cite journal |last1=Starzl |first1=T. E. |date=December 1990 |title=The development of clinical renal transplantation |journal=American Journal of Kidney Diseases: The Official Journal of the National Kidney Foundation |volume=16 |issue=6 |pages=548–556 |doi=10.1016/s0272-6386(12)81039-0 |issn=0272-6386 |pmc=2987705 |pmid=2239953}}</ref> అయితే, ఇది వోరోనీని మూత్రపిండ అలోట్రాన్స్‌ప్లాంటేషన్ చేసిన మొదటి వ్యక్తిగా చేసింది, అయినప్పటికీ అతని ప్రయత్నం విజయవంతం కాలేదు, జీన్ హాంబర్గర్ వరకు ఇలాంటి ప్రయత్నం స్వల్పకాలం విజయవంతం కావడానికి, జోసెఫ్ E. ముర్రే వరకు అది దీర్ఘకాలికంగా ఉండటానికి పట్టింది. === 1933 తర్వాత === 1934 లో అతను ఆల్-ఉక్రేనియన్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఎమర్జెన్సీ సర్జరీ అండ్ బ్లడ్ ట్రాన్స్ఫ్యూజన్ సీనియర్ పరిశోధకుడిగా నియమించబడ్డాడు, 1935 లో మెడికల్ సైన్సెస్ డిగ్రీ అభ్యర్థిగా అవార్డు పొందాడు.<ref>{{Cite news|url=https://khersondaily.com/news/88-let-nazad-v-khersone-yuriy-voronoy-vpervye-v-istorii-peresadil-chelovecheskuyu-pochku-kak-eto-bylo|title=88 лет назад в Херсоне Юрий Вороной впервые в истории пересадил человеческую почку: как это было – Херсон Daily|date=5 April 2025|work=Kherson Daily|access-date=3 May 2025|language=ru}}</ref> అతను ఖెర్సన్ సిటీ కౌన్సిల్కు కూడా ఎన్నికయ్యాడు, ఒడెస ప్రాంతీయ కాంగ్రెస్కు ప్రతినిధి అయ్యాడు, కాని 1936 లో ప్రభుత్వ ఆదేశాల మేరకు మళ్ళీ ఖార్కివ్కు బదిలీ చేయబడ్డాడు.<ref name="occ">{{Cite web|date=20 June 2009|title=Страницы жизни Ю.Ю. Вороного (правда и вымысел)|url=http://www.oblhospital.com.ua/voronoi.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20090620064647/http://www.oblhospital.com.ua/voronoi.php|archive-date=20 June 2009|access-date=3 May 2025|website=www.oblhospital.com.ua}}</ref> ఖార్కివ్ కు తరలి వచ్చిన తరువాత, అతను 1941 వరకు ఖార్కివ్ డెంటల్ ఇన్స్టిట్యూట్ శస్త్రచికిత్స విభాగం అధిపతి అయ్యాడు.<ref>{{Cite web|title=ВОРОНОЙ ЮРИЙ ЮРЬЕВИЧ • Большая российская энциклопедия – электронная версия|url=https://old.bigenc.ru/medicine/text/1929230?ysclid=ma8p2oqlyn636013194|access-date=3 May 2025|website=old.bigenc.ru|archive-date=9 మే 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250509171827/https://old.bigenc.ru/medicine/text/1929230?ysclid=ma8p2oqlyn636013194|url-status=dead}}</ref> ఈ సమయంలో ఉక్రెయిన్ నాజీల ఆక్రమణ 1941 లో అతను దంతవైద్య సంస్థలో తన పదవి నుండి ఉపశమనం పొందాడు, 1942 లో కాలిపోయే వరకు ఆక్రమించిన భూభాగంలో ఖార్కివ్ సిటీ హెల్త్ డిపార్ట్మెంట్కు బదిలీ చేయబడ్డాడు.<ref name="occ" /> ఆ తరువాత, 1942 నుండి 1943 వరకు, అతను గ్రామ వైద్యుడిగా పనిచేశాడు నోవా వోడోలాహా కానీ ఫిబ్రవరి 1943 లో జర్మన్లు 8 వ గార్డ్స్ డివిజన్ నుండి గాయపడిన సైనికులకు చికిత్స చేసిన తరువాత పట్టుబడ్డారు.<ref name="occ" /> 1943 డిసెంబరులో, అతను బందీ నుండి తప్పించుకున్నాడు, యనుషెవిచిలో 273 వ రెజిమెంట్కు సహాయం చేయడానికి వెళ్ళాడు. జిటోమిర్ ప్రాంతం ఆ తర్వాత జిటోమిర్ ప్రాంతీయ ఆసుపత్రికి అధిపతిగా పనిచేశారు.<ref name="occ" /> 1950 వరకు అక్కడే పనిచేశారు. ఆ తర్వాత ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఎక్స్పెరిమెంటల్ బయోలజీ అండ్ పాథాలజీలో ప్రయోగాత్మక శస్త్రచికిత్స విభాగానికి అధిపతిగా బదిలీ అయ్యారు. [[కీవ్|కియెవ్]], 1952 లో డాక్టర్ ఆఫ్ మెడికల్ సైన్సెస్ డిగ్రీని పొందారు.<ref name="occ" /> 1953 నుండి 1961 వరకు అతను కియెవ్ లోని రక్త మార్పిడి సంస్థలో రక్త ప్రత్యామ్నాయాల విభాగానికి అధిపతిగా పనిచేశాడు.<ref name="occ" /> == వ్యక్తిగత జీవితం == వోరోనీ, రైతుల సంఘం నుండి సెంట్రల్ రాడా సభ్యురాలు అయిన విరా నెచైవ్స్కా (1895–1972)ను వివాహం చేసుకున్నారు. <ref>{{Cite web|last=Верстюк|first=В. Ф.|date=12 December 2021|title=Нечаївська Віра Йосипівна|url=https://esu.com.ua/article-71935|access-date=3 May 2025|website=esu.com.ua|language=uk}}</ref> === మరణం === వోరోనీ 1961 మే 13న తాను పనిచేస్తున్న [[కీవ్|కీవ్‌లో]] మరణించాడు. <ref>{{Cite web|last=Poleschuk|first=Jaroslav|title=Юрій Вороний|url=https://lib.kherson.ua/en-yuriy-voroniy.htm|access-date=3 May 2025|website=Oles Honchar Kherson Regional Universal Scientific Library}}</ref> ఆయనను బైకోవ్ స్మశానవాటికలో ఖననం చేశారు. <ref name="mif" /> == గమనికలు == {{Notelist}} == మూలాలు == {{Reflist}} [[వర్గం:1961 మరణాలు]] [[వర్గం:1895 జననాలు]] l222fq7hwkcicylaz6ehak8pc7ebdy0 0 458920 4907888 4651401 2026-07-18T17:11:45Z Pranayraj1985 29393 4907888 wikitext text/x-wiki {{సమాచారపెట్టె వ్యక్తి|name=జయ కిషోరి|image=Jaya-kishori.jpg|birth_name=జయ శివశంకర్ శర్మ|birth_date={{Birth date and age|1995|7|13|df=y}}|birth_place=సుజన్‌గఢ్, [[రాజస్థాన్]]|nationality=భారతీయురాలు|occupation=ఆధ్యాత్మిక, ప్రేరణాత్మక వక్త|parents=శివశంకర్ శర్మ (తండ్రి), గీతాదేవి (తల్లి)|website=[https://www.iamjayakishori.com/ Official Website]}} '''జయ కిషోరి''' (జననం 1995 జూలై 13) ఒక భారతీయ ఆధ్యాత్మిక వక్త, గాయని, సామాజిక సంస్కర్త. ఆమె ఆధ్యాత్మిక ఉపన్యాసాలు, ఆత్మీయమైన [[భజన|భజనలకు]] ప్రసిద్ధి చెందింది. ఆమెను 'కిషోరి జీ', 'ఆధునిక యుగానికి చెందిన మీరా' అని పిలుస్తారు.<ref name="kishori">{{Cite web|last=Live|first=A. B. P.|date=15 August 2023|title=Due to immense love for Krishna, she got the title of 'Kishori'; Know more about Jaya Kishori|url=https://www.abplive.com/lifestyle/religion/jaya-kishori-facts-about-life-know-kathavachak-jaya-kishori-biography-or-jivan-parichay-in-hindi-2474279|access-date=18 September 2023|website=www.abplive.com|language=hi}}</ref><ref name="karnatakastateopenuniversity">{{Cite web|title=Jaya Kishori|url=https://karnatakastateopenuniversity.in/jaya-kishori-wiki-bio.html|access-date=18 September 2023|website=karnatakastateopenuniversity.in|archive-date=11 మార్చి 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240311082923/https://karnatakastateopenuniversity.in/jaya-kishori-wiki-bio.html|url-status=dead}}</ref><ref name="networth">{{Cite web|title=Jaya Kishori|url=https://365networth.com/jaya-kishori/|archive-url=https://web.archive.org/web/20220901053321/https://365networth.com/jaya-kishori/|archive-date=1 September 2022|access-date=1 September 2022}}</ref> == వ్యక్తిగత జీవితం == జయ కిషోరి 1995 జూలై 13న [[రాజస్థాన్]] సుజన్గఢ్ లో గౌడ్ బ్రాహ్మణ కుటుంబంలో జయ శర్మగా జన్మించింది. ఆమెకు చేతనా శర్మ అనే సోదరి ఉంది.<ref name="Live">{{Cite web|last=Live|first=ABP|date=21 February 2023|title=How educated is Jaya Kishori, and what is her relationship with her family? Know interesting facts about her|url=https://www.abplive.com/city/kolkata/jaya-kishori-family-education-details-motivation-speaker-jaya-kishori-in-kolkata-jaya-kishori-family-photos-2339877|access-date=27 January 2024|website=ABP News|language=hi}}</ref> ఆమె తల్లిదండ్రులు శివశంకర్ శర్మ, గీతా దేవి. ఆమెను ఆధ్యాత్మిక బోధనలు, మతపరమైన పాఠాలతో పెంచారు, దీంతో ఆధ్యాత్మికతపై ఆమెకు లోతైన ఆసక్తిని పెంచింది. ఆమె పన్నెండు సంవత్సరాల వయస్సులో తన ఆధ్యాత్మిక ప్రయాణాన్ని ప్రారంభించింది, అక్కడ ఆమె కథలను అందించడం ప్రారంభించింది.<ref>{{Cite web|title=Jaya Kishori's Life Biography|url=https://jeecup.org/jaya-kishori-biography/|archive-url=https://web.archive.org/web/20240311083124/https://jeecup.org/jaya-kishori-biography/|archive-date=11 March 2024|access-date=11 March 2024}}</ref> ఆమె కుటుంబం [[కోల్‌కాతా]]<nowiki/>కు మారిన తరువాత, ఆమె శ్రీ శిక్షాయతన్ కళాశాల, మహాదేవి బిర్లా వరల్డ్ అకాడమీ లలో పాఠశాల విద్యను పూర్తి చేసింది.<ref name="abplive">{{Cite web|last=Live|first=ABP|title=Due to immense love for Krishna, she got the title of 'Kishori'; Know interesting facts about Jaya Kishori|url=https://www.abplive.com/lifestyle/religion/jaya-kishori-facts-about-life-know-kathavachak-jaya-kishori-biography-or-jivan-parichay-in-hindi-2474279|access-date=27 January 2024|website=ABP News|language=hi}}</ref><ref name="Live" /> == ఆధ్యాత్మిక ప్రయాణం == కిషోరి తొమ్మిదేళ్ల వయసులో పాడటం ప్రారంభించి, "[[లింగాష్టకం]]", "[[శివతాండవ స్తోత్రం|శివ తాండవ స్తోత్రం]]", "మధురాష్టకం", "శివ పంచాక్షరి స్తోత్రం", "దారిద్ర్య దహన శివ స్తోత్రం" వంటి వివిధ ఆధ్యాత్మిక శ్లోకాలలో ప్రావీణ్యం పొందింది. గురుజి గోవింద్ రామ్ మిశ్రా మార్గదర్శకత్వంలో, ఆమె సుందర్కంద్ పథ్, [[భగవద్గీత|శ్రీమద్ భగవద్గీత]], ఇతర మత గ్రంథాలను పఠించడం ప్రారంభించింది. సంక్లిష్టమైన ఆధ్యాత్మిక భావనలను సరళీకృతం చేయగల ఆమె సామర్థ్యం త్వరగా దృష్టిని ఆకర్షించింది. ఆమెకు ఆమె గురువు "కిషోరి" అనే బిరుదును ఇచ్చారు, ఇది ఆమె ఆధ్యాత్మిక గుర్తింపులో అంతర్భాగంగా మారింది. జయ కిషోరి కి ఖతు శ్యామ్ జీపై అచంచలమైన నమ్మకం ఉంది.<ref name="Who is Jaya Kishori">{{Cite web|title=Jaya Kishori: कौन हैं जया किशोरी? जो कथा वाचन से कम उम्र में हो गईं लोकप्रिय|url=https://www.jagran.com/spiritual/religion-who-is-jaya-kishori-and-know-about-his-family-and-other-details-21128614.html|access-date=11 March 2024|website=Dainik Jagran}}</ref> === ఆధ్యాత్మిక ప్రసంగాలు === కిషోరి ఏడు రోజుల పాటు జరిగే 'శ్రీమద్ భాగవత కథ', మూడు రోజుల పాటు జరిగే "నాని బాయి రో మెయ్రో" ఆధ్యాత్మిక ఉపన్యాసాలకు ప్రసిద్ధి చెందింది.<ref name="karnatakastateopenuniversity"/> ఆమె [[యూట్యూబ్]] ఛానెల్లో భక్తి ప్రసంగాలు, [[కీర్తన|కీర్తనలు]], [[భజన|భజనలు]], ప్రేరణ ప్రసంగాల విస్తారమైన సేకరణ ఉంది, ఇది ఆమెను భారతదేశంలో అత్యంత ప్రాచుర్యం పొందిన ఆధ్యాత్మిక వక్తలలో ఒకరిగా చేసింది.<ref>{{Cite news|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/business/business-news/jaya-kishori-katha-fees-and-income-sources/articleshow/101421515.cms|title=एक कथा का कितना रुपया लेती हैं जया किशोरी? कहां करती हैं खर्च|work=Navbharat Times|access-date=30 January 2025}}</ref> === భజనలు, సంగీతం === జయ కిషోరి అనేక భక్తి ఆల్బమ్లు, [[భజన|భజనలు]] విడుదల చేసింది. ఆమె శ్రావ్యమైన స్వరం, ఆధ్యాత్మిక ప్రదర్శనలు ఆమెను భక్తులలో ప్రాచుర్యం పొందాయి.<ref>{{Cite news|url=https://www.jansatta.com/religion/jaya-kishori-bhajan-song-krishna-ke-geet-on-the-ocassion-of-janmashtami-devotees-of-krishna-are-very-fond-of-these-bhajan-of-jaya-kishori/1490032/|title='ऐसो चटक मटक सो ठाकुर'… जन्माष्टमी पर जया किशोरी के ये भजन भक्तों को कर देंगे झूमने पर मजबूर, सुनें यहां|work=Jansatta|access-date=30 January 2025}}</ref> ఆమె ప్రసిద్ధ భజనలలో కొన్నిః * "అచ్యుతం కేశవమ్" * "శ్యామ్ తేరి బన్సీ" * "మియా మోరి మై నహీ మఖన్ ఖయో" * "మీరా కే ప్రభు గిరిధర్ నగర్" * "పయోజీ మైనే రామ్ రతన్ ధన్ పాయో" ఆమె భజనలు వివిధ మ్యూజిక్ స్ట్రీమింగ్ ప్లాట్ఫారమ్లు, [[యూట్యూబ్]] లో అందుబాటులో ఉన్నాయి, ఇక్కడ లక్షలాది మంది శ్రోతలు ఆమె భక్తి విషయాలను అనుసరిస్తారు. == గుర్తింపు == ఆధ్యాత్మికత, సంగీత రంగానికి ఆమె చేసిన కృషికి గుర్తింపుగా జయ కిషోరి పలు పురస్కారాలు అందుకుంది. ప్రాచీన జ్ఞానం, సమకాలీన జీవితం మధ్య అంతరాన్ని తగ్గించగల ఆమె సామర్థ్యం అన్ని వర్గాల ప్రజలలో ప్రతిధ్వనించింది. * 2016లో [[రాష్ట్రీయ స్వయంసేవక్ సంఘ్|ఆర్ఎస్ఎస్]] చీఫ్ [[మోహన్ భగవత్]] నుండి "ఆదర్శ్ యువ అధ్యాత్మిక్ గురు అవార్డు" అందుకుంది.<ref>{{Cite news|url=https://www.jansatta.com/religion/narrator-jaya-kishori-has-been-awarded-with-the-model-young-spiritual-guru-award-by-rss-chief-mohan-bhagwat/2233089/|title=Jaya Kishori adopted the path of spirituality at the age of 7, has received this award from RSS Chief Mohan Bhagwat|last=|date=|access-date=11 March 2024|archive-url=|archive-date=|publisher=Jansatta.com}}</ref> * [[ఉదయ్‌పూర్ (రాజస్థాన్)|ఉదయపూర్]] [[నారాయణ్ సేవా సంస్థాన్]] చేత "సమాజ్ రతన్ అవార్డు" తో సత్కరించబడింది.<ref>{{Cite news|url=https://punjabkesari.in/dharm/news/story-of-jaya-kishori-1970253|title=Story of Jaya Kishori: कहानी जया किशोरी के स्टार बनने की|last=|date=|access-date=30 January 2025|archive-url=|archive-date=|publisher=Punjab Kesari}}</ref> * [[ముంబై]] సంస్కార్ ఛానల్ ద్వారా "సంస్కార్ ఆర్టిస్ట్ ఆఫ్ ది ఇయర్ 2013-14" గా గుర్తింపు పొందింది.<ref>{{Cite web|date=|title=Bharat Gaurav Ms Jaya Kishori - Spiritual & Motivational Speaker - Bharat Gaurav Awards|url=https://bharatgaurav.in/bharat-gaurav-ms-jaya-kishori-spiritual-motivational-speaker/|archive-url=|archive-date=|access-date=11 March 2024|website=Bharat Gaurav|publisher=}}</ref> * ఫేమ్ ఇండియా మ్యాగజైన్ ద్వారా 'యూత్ ఆధ్యాత్మిక ఐకాన్' గా గుర్తించబడింది.<ref name="ndtv-awards">{{Cite news|url=https://www.ndtv.com/india-news/who-is-jaya-kishori-spiritual-preacher-facing-criticism-for-flaunting-luxury-dior-bag-6899788|title=All About Jaya Kishori, Spiritual Guru Slammed For Carrying Dior Bag|last=|date=|access-date=30 January 2025|archive-url=|archive-date=|publisher=NDTV}}</ref> * దేశానికి ఆమె చేసిన అమూల్యమైన కృషికి "ఉమెన్స్ ఎరా అవార్డు" అందుకున్నది.<ref name="ndtv-awards" /> * ప్రపంచవ్యాప్తంగా అత్యంత స్ఫూర్తిదాయకమైన మహిళలలో ఒకరిగా Pencil.com గుర్తింపు పొందింది. * ఐకానిక్ గోల్డ్ అవార్డులలో "ఐకానిక్ ఉమెన్ మోటివేషనల్ స్పీకర్ ఆఫ్ ది ఇయర్ 2021" అవార్డు.<ref name="indiatimes-awards">{{Cite news|url=https://www.indiatimes.com/worth/news/how-rich-is-jaya-kishori-the-spiritual-orator-spotted-with-a-dior-bag-a-look-at-her-net-worth-income-and-more-644600.html|title=How rich is Jaya Kishori? A look at her net worth, income and more|last=|date=|access-date=30 January 2025|archive-url=|archive-date=|publisher=India Times}}</ref> * లోక్మత్ డిజిటల్ ఇన్ఫ్లుయెన్సర్ అవార్డ్స్ 2021లో "ఉత్తమ ఆధ్యాత్మిక ప్రభావశీలి" గా పేరు పెట్టారు.<ref name="indianexpress-awards">{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/lifestyle/life-style/jaya-kishori-spiritual-preacher-dior-book-tote-worth-over-2-lakh-9644040/|title=All about Jaya Kishori, the spiritual preacher under fire for carrying Dior Book Tote worth over ₹2 lakh|last=|date=|access-date=30 January 2025|archive-url=|archive-date=|publisher=The Indian Express}}</ref> * గ్లోబల్ డిజిటల్ డిటాక్స్ డే సందర్భంగా "ఉత్తమ ప్రేరణ స్పీకర్ 2021" బిరుదును అందుకున్నది.<ref name="indiatimes-awards" /> * మే 2022లో గ్లోబల్ ఎక్సలెన్స్ అవార్డ్స్ (జిఇఎ) లో "మోస్ట్ ఇన్స్పిరేషనల్ ఉమెన్ ఆఫ్ ది ఇయర్ (స్పిరిచ్యువల్) " అవార్డును అందుకున్నది.<ref>{{Cite news|url=https://www.aninews.in/news/business/business/jaya-kishori-will-grace-global-excellence-awards-2022-on-8th-may-in-mumbai20220401105858/|title=Jaya Kishori will Grace Global Excellence Awards 2022 on 8th May in Mumbai|last=|date=|access-date=11 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20220808132047/https://www.aninews.in/news/business/business/jaya-kishori-will-grace-global-excellence-awards-2022-on-8th-may-in-mumbai20220401105858/|archive-date=8 ఆగస్టు 2022|publisher=ANI|url-status=dead}}</ref> * 2024 మార్చి 8న, ప్రధానమంత్రి [[నరేంద్ర మోదీ|నరేంద్ర మోడీ]] ఆమెను జాతీయ సృష్టికర్తల పురస్కారంతో సత్కరించాడు.<ref name="jagran24">{{Cite web|last=|date=|title=RJ Raunac, Jaya Kishori, Maithili Thakur... PM Modi presented the National Creators Award to these personalities|url=https://www.jagran.com/news/national-pm-modi-presents-first-national-creators-award-at-bharat-mandapam-maithili-thakur-kamiya-jani-gaurav-chaudhary-rj-raunak-23669976.html|archive-url=|archive-date=|access-date=11 March 2024|publisher=Jagran.com}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/people-are-tired-of-listening-to-me-pm-modis-light-hearted-exchange-with-singer/articleshow/108333477.cms|title='People are tired of listening to me': PM Modi's light-hearted exchange with singer|date=8 March 2024|work=The Times of India|access-date=9 March 2024|issn=0971-8257}}</ref> == మూలాలు == [[వర్గం:భారతీయ గాయకులు]] [[వర్గం:పశ్చిమ బెంగాల్ వ్యక్తులు]] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:1995 జననాలు]] h8bev8wg8jqrcypoufyeub72vtv2cmm 0 463229 4907989 4631432 2026-07-19T02:09:26Z Muralikrishna m 106628 4907989 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name =సచనా నమిదాస్ | image = | caption = | birth_date = 2002 <!-- must cite published reliable source(s) to verify birth date --> | birth_place = తమిళనాడు<!-- must cite published reliable source(s) to verify birth place --> | occupation = {{hlist|నటి}} | yearsactive = 2023–ప్రస్తుతం | children = <!-- must cite published reliable source(s) to verify --><!-- of children (e.g., 3); only list names of independently notable or particularly relevant children. --> | father = <!-- he is notable as he was previously an actor --> | family = }} '''సచనా నమిదాస్''' (ఆంగ్లం: Sachana Namidass), భారతదేశానికిసి చెందిన తమిళ్ సినిమా నటి. ఆమె 2023లో ఆగస్టు 16, 1947 సినిమాతో సినీ రంగంలోకి అరంగ్రేటం చేసి 2024లో [[మహారాజ]] సినిమాలో విజయ్ సేతుపతి కుమార్తె పాత్రలో నటించి మంచి గుర్తింపు తెచ్చుకుంది. సచనా నమిదాస్ బిగ్‏బాస్ తమిళ్ 8 సీజన్‌లో పాల్గొన్న అతి పిన్న వయస్కురాలైన పోటీదారుగా నిలిచి ఇంటి నుండి బయటకు పంపబడిన మొదటి వ్యక్తి అయ్యారు.<ref name="Bigg Boss Tamil 8: Maharaja actor Sachana gets eliminated after 24 hours">{{cite news |last1= |first1= |title=Bigg Boss Tamil 8: Maharaja actor Sachana gets eliminated after 24 hours |url=https://www.indiatoday.in/television/reality-tv/story/bigg-boss-tamil-8-maharaja-sachana-namidass-eliminated-24-hours-2613122-2024-10-08 |accessdate=3 September 2025 |publisher=India Today |date=8 October 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250903135003/https://www.indiatoday.in/television/reality-tv/story/bigg-boss-tamil-8-maharaja-sachana-namidass-eliminated-24-hours-2613122-2024-10-08 |archivedate=3 September 2025 |language=en}}</ref><ref name="Bigg Boss Tamil Season 8: Maharaja Actress Sachana Namidass Re-enters House">{{cite news |title=Bigg Boss Tamil Season 8: Maharaja Actress Sachana Namidass Re-enters House |url=https://www.news18.com/movies/bigg-boss-tamil-season-8-maharaja-actress-sachana-namidass-re-enters-house-9087852.html |accessdate=3 September 2025 |publisher=News18 |date=16 October 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250903135423/https://www.news18.com/movies/bigg-boss-tamil-season-8-maharaja-actress-sachana-namidass-re-enters-house-9087852.html |archivedate=3 September 2025 |language=en}}</ref> == ఫిల్మోగ్రఫీ == ===నటిగా=== {| class="wikitable sortable" |+ !సంవత్సరం !పేరు !పాత్ర !గమనికలు !మూ |- |2023 |''ఆగస్టు 16, 1947'' |తెల్లవారి చేతిలో చిక్కుకునే స్త్రీ | | |- |2024 |''[[మహారాజ]]'' |జ్యోతి | |- |2025 |''[[మదరాసి]]'' | | |<ref name="Madharaasi trailer: AR Murugadoss bounces back after Sikandar setback with Sivakarthikeyan’s action-packed drama">{{cite news |title=Madharaasi trailer: AR Murugadoss bounces back after Sikandar setback with Sivakarthikeyan’s action-packed drama |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/tamil/madharaasi-trailer-ar-murugadoss-bounces-back-after-sikandar-setback-10209001/ |accessdate=3 September 2025 |publisher=The Indian Express |date=24 August 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250903141023/https://indianexpress.com/article/entertainment/tamil/madharaasi-trailer-ar-murugadoss-bounces-back-after-sikandar-setback-10209001/ |archivedate=3 September 2025 |language=en}}</ref> |} ===టెలివిజన్ === {| class="wikitable" |+ !సంవత్సరం !పేరు !పాత్ర !వేదిక |- |2024 |''బిగ్‏బాస్ తమిళ్ 8 '' |పోటీదారు |<ref name="Bigg Boss Tamil 8 confirmed contestants list: Sunita, Ananthi, Dharsha Gupta, Ranjith to participate in Vijay Sethupathi’s show">{{cite news |title=Bigg Boss Tamil 8 confirmed contestants list: Sunita, Ananthi, Dharsha Gupta, Ranjith to participate in Vijay Sethupathi’s show |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/tamil/bigg-boss-tamil-8-confirmed-contestants-list-aishwariyaa-bhaskaran-shruthika-arjun-raaj-babloo-prithviraj-9605611/ |accessdate=3 September 2025 |publisher=The Indian Express |date=6 October 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250903140734/https://indianexpress.com/article/entertainment/tamil/bigg-boss-tamil-8-confirmed-contestants-list-aishwariyaa-bhaskaran-shruthika-arjun-raaj-babloo-prithviraj-9605611/ |archivedate=3 September 2025 |language=en}}</ref><ref name="తమిళ్ బిగ్ బాస్ లో ఈ అమ్మాయిని గుర్తుపట్టారా..? మహారాజాలో విజయ్ సేతుపతి కూతురు..">{{cite news |last1= |first1= |title=తమిళ్ బిగ్ బాస్ లో ఈ అమ్మాయిని గుర్తుపట్టారా..? మహారాజాలో విజయ్ సేతుపతి కూతురు.. |url=https://10tv.in/telugu-news/movies/tamil-bigg-boss-season-8-details-here-sachana-namidass-and-other-18-contestants-873196.html |accessdate=3 September 2025 |publisher=10TV Telugu |date=8 October 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250903140542/https://10tv.in/telugu-news/movies/tamil-bigg-boss-season-8-details-here-sachana-namidass-and-other-18-contestants-873196.html |archivedate=3 September 2025 |language=te}}</ref><ref name="అయ్యో పాపం.. బిగ్‏బాస్‏లోకి వచ్చిన ఒక్కరోజుకే ఎలిమినేట్.. గుక్కపెట్టి ఏడ్చిన కంటెస్టెంట్..">{{cite news |last1= |first1= |title=అయ్యో పాపం.. బిగ్‏బాస్‏లోకి వచ్చిన ఒక్కరోజుకే ఎలిమినేట్.. గుక్కపెట్టి ఏడ్చిన కంటెస్టెంట్.. |url=https://tv9telugu.com/entertainment/tollywood/bigg-boss-8-tamil-actress-sachana-namidas-get-eliminated-in-one-day-after-enter-the-house-1368347.html |accessdate=3 September 2025 |publisher=TV9 Telugu |date=7 October 2024 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250903140832/https://tv9telugu.com/entertainment/tollywood/bigg-boss-8-tamil-actress-sachana-namidas-get-eliminated-in-one-day-after-enter-the-house-1368347.html |archivedate=3 September 2025 |language=te}}</ref> |} ===వెబ్ సిరీస్=== {| class="wikitable" |+ !సంవత్సరం !పేరు !పాత్ర !వేదిక |మూ |- |2025 |''హార్ట్ బీట్'' |యువ రతి | |<ref name="Bigg Boss Tamil fame Sachana joins the cast of web series Heart Beat">{{cite news |title=Bigg Boss Tamil fame Sachana joins the cast of web series Heart Beat |url=https://timesofindia.indiatimes.com/web-series/bigg-boss-tamil-fame-sachana-joins-the-cast-of-web-series-heart-beat/articleshow/123014831.cms |accessdate=3 September 2025 |publisher=The Times of India |date=31 July 2025 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250803234711/https://timesofindia.indiatimes.com/web-series/bigg-boss-tamil-fame-sachana-joins-the-cast-of-web-series-heart-beat/articleshow/123014831.cms |archivedate=3 August 2025}}</ref> |} ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} ==బయటి లింకులు== * {{IMDb title |16217009}} [[వర్గం:తమిళ సినిమా నటీమణులు]] [[వర్గం:తమిళ నటులు]] tl0nbmf9g9rnk85o2cwve7j2um329ih 0 471478 4908152 4850505 2026-07-19T09:21:47Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4908152 wikitext text/x-wiki {{Infobox Former Country | native_name = {{Native name|pal|𐭠𐭩𐭥𐭠𐭭𐭱𐭲𐭥𐭩}}<br />{{tlit|pal|Ērānšahr}} | conventional_long_name = Eranshahr | common_name = Persia | era = [[Late antiquity]] | government_type = [[Feudalism|Feudal monarchy]]<ref>[https://books.google.com/books?id=sP_hVmik-QYC&pg=PA179 ''First Encyclopaedia of Islam: 1913–1936'']. Brill. 1993. p. 179.</ref> | year_start = 224 | year_end = 651 | event_start = [[Battle of Hormozdgan]] | date_start = 28 April | event1 = [[Battle of Edessa]] | date_event1 = 260 | event2 = [[Iberian War]] | date_event2 = 526–532 | event3 = [[Byzantine–Sasanian War of 602–628]] | date_event3 = 602–628 | event4 = [[Sasanian civil war of 628–632|Sasanian Interregnum]]{{sfn|Pourshariati|2008|p=4}} | date_event4 = 628–632 | event5 = [[Battle of al-Qadisiyyah]] | date_event5 = 16–19 November 636 | event6 = [[Battle of Nahavand]] | date_event6 = 642 | event_end = [[Muslim conquest of Persia|Fall to the Rashidun Caliphate]] | date_end = | p1 = Parthian Empire | p3 = Kingdom of Iberia | p4 = Kushan Empire | p5 = Kingdom of Armenia (antiquity){{!}}Kingdom of Armenia | p6 = Kings of Persis | s1 = Rashidun Caliphate | s2 = Dabuyid dynasty | s3 = Bavand dynasty | s4 = Zarmihrids | s5 = Masmughans of Damavand | s6 = Qarinvand dynasty | s7 = Tokhara Yabghus | image_flag = Derafsh kaviani.svg | flag_type = ''[[Derafsh Kaviani]]''<br />(standard) | flag_size = 100px | image_coat = Senmurv.svg{{!}}class=skin-invert | symbol_type = ''[[Simurgh]]''<br />(emblem) | image_map = The Sasanian Empire at its apex under Khosrow II.svg | map_width = 300 | image_map_caption = The Sasanian Empire at its greatest extent {{Circa|620}}, under the reign of [[Khosrow II]] | capital = {{plainlist| * [[Istakhr]] (224–226)<ref>{{cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/ctesiphon |title=Ctesiphon – Encyclopaedia Iranica |publisher=Iranicaonline.org |access-date=2013-12-16}}</ref> * [[Ctesiphon]] (226–637)}} | official_languages = [[Middle Persian]]{{sfn|Daryaee|2008|pp=99–100}} | religion = {{unbulleted list | [[Zoroastrianism]]&nbsp;(official) | [[Church of the East|Christianity]] | [[Manichaeism]] | [[Judaism]] | [[Mazdakism]] | [[Buddhism]]}} | currency = | title_leader = ''[[List of monarchs of the Sasanian Empire|Shahanshah]]'' | leader1 = [[Ardashir I]] | year_leader1 = 224–241 | leader2 = [[Yazdegerd III]] | year_leader2 = 632–651 | stat_year1 = 550<ref>{{cite journal |last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D |title=East-West Orientation of Historical Empires |journal=Journal of World-Systems Research|date=December 2006 |volume=12|issue=2 |page=223 |url=http://jwsr.pitt.edu/ojs/index.php/jwsr/article/view/369/381|access-date=11 September 2016 |issn= 1076-156X}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Taagepera|first1=Rein|title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D.|journal=Social Science History|date=1979|volume=3|issue=3/4<!--|pages=115–138-->|at=p. 122|doi=10.2307/1170959|jstor=1170959}}</ref><ref name="OxfordArea">{{Cite book|last1=Bang|first1=Peter Fibiger|url=https://books.google.com/books?id=9mkLEAAAQBAJ&pg=PA92|title=The Oxford World History of Empire: Volume One: The Imperial Experience|last2=Bayly|first2=C. A.|last3=Scheidel|first3=Walter|year=2020|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-977311-4|pages=92–94|language=en}}</ref> | stat_area1 = 3500000 | border_p1 = Imperial }} '''ససానియను సామ్రాజ్యం''' ({{IPAc-en|s|ə|ˈ|s|ɑː|n|i|ə|n|}}), అధికారికంగా '''ఎరాను‌షహరు''' ({{Langx|pal|𐭠𐭩𐭥𐭠𐭭𐭱𐭲𐭥𐭩}} {{Transliteration|pal|Ērānšahr}}, "[[ఆర్య (ఇరాన్)|ఇరానియన్ల]] సామ్రాజ్యం"),{{sfn|Canepa|2018|p=9}}{{sfn|Daryaee|2018|p=1}} {{efn|name=native-name|[[Book Pahlavi]] spelling: [[File:Eranshahr.svg|60px]] ({{transliteration|pal|ʾylʾnštr'}}); [[Inscriptional Pahlavi]] spelling: {{lang|pal|𐭠𐭩𐭥𐭠𐭭𐭱𐭲𐭥𐭩}} ({{transliteration|pal|ʾyrʾnštry}}), {{lang|pal|𐭠𐭩𐭫𐭠𐭭𐭱𐭲𐭥𐭩}} ({{transliteration|pal|ʾylʾnštry}}); [[Modern Persian]]: {{lang|fa|ایران‌شهر}} whence the [[New Persian]] terms ''Iranshahr'' and ''Iran''<ref>{{Citation |author=MacKenzie, D. N. |title=A Concise Pahlavi Dictionary |year=2005 |page=120 |publisher=Routledge Curzon|location=London & New York |isbn=978-0-19-713559-4}}</ref>}} ఆధునిక పర్షియను భాషలో ఇరాను‌షహరు అని పిలువబడేది. దీని నుండే కొత్త పర్షియను పదాలైన 'ఇరాను‌షహరు' 'ఇరాను' వచ్చాయి. సా.శ. 224 నుండి 651 వరకు ససానియను వంశం స్థాపించి, పరిపాలించిన ఒక ఇరానియను సామ్రాజ్యం. నాలుగు శతాబ్దాలకు పైగా కొనసాగిన ససానియను రాజవంశం ప్రాచీన ఇరాను పాలన కాలం దానికి ముందున్న పార్థియా అర్సాసిడు రాజవంశం పాలన తర్వాత రెండవ స్థానంలో ఉంది. 1వ అర్దాషిరు చే స్థాపించబడిన ససానియను వంశం అంతర్గత బాహ్య కలహాల కారణంగా అర్సాసిడు ప్రభావం క్షీణించిన సమయంలో అధికారంలోకి వచ్చింది. ఈ వంశం ఇరానియను దేశం ఆధిపత్యాలను విస్తరించి ఏకీకృతం చేయడం ద్వారా అకెమెనిడు సామ్రాజ్యం వారసత్వాన్ని పునరుద్ధరించడానికి అత్యంత దృఢ నిశ్చయంతో ఉంది. ముఖ్యంగా 224లో హోర్మోజు‌ద్గాను యుద్ధంలో పార్థియాకు చెందిన 4వ అర్టబానసును ఓడించిన తర్వాత ఇది అర్సాసిడు‌ల కంటే పొరుగున ఉన్న [[రోమన్ సామ్రాజ్యం]]<nowiki/>తో చాలా ఉత్సాహంగా పోటీపడటం ప్రారంభించింది. తద్వారా రోమను-ఇరానియను యుద్ధాలలో ఒక కొత్త దశకు నాంది పలికింది. ససానియను పాలకుల ఈ ప్రయత్నాలు చివరికి ఇరాను‌ను ప్రాచీన కాలపు చివరి దశలో ఒక ప్రధాన శక్తిగా పునఃస్థాపించడానికి దారితీశాయి. <ref name="EIr-Sasanian">{{harv|Shahbazi|2005}}</ref><ref name="Norman A. Stillman pp 22">Norman A. Stillman ''The Jews of Arab Lands'' p. 22 Jewish Publication Society, 1979 {{ISBN|0827611552}}</ref><ref name="Byzantine Studies 2006, pp 29">International Congress of Byzantine Studies ''Proceedings of the 21st International Congress of Byzantine Studies, London, 21–26 August 2006, Volumes 1–3'' p. 29. Ashgate Pub Co, 2006 {{ISBN|075465740X}}</ref> ఇరానియను నాగరికత చరిత్రలో ఒక ఉన్నత ఘట్టం, <ref>Hourani, p. 87.</ref> ససానియను సామ్రాజ్యం సంక్లిష్టమైన కేంద్రీకృత ప్రభుత్వ అధికారస్వామ్యం, చట్టబద్ధమైన, ఏకీకృత ఆదర్శంగా జొరాస్ట్రియనిజం పునరుజ్జీవనం ద్వారా వర్గీకరించబడింది. <ref>{{Cite book |last=Eiland |first=Murray |title=Atlas of World Art |publisher=Oxford University Press |year=2004 |isbn=978-0195215830 |editor-last=Onians |editor-first=John |pages=80–81 |chapter=West Asia 300 BC–AD 600 |chapter-url=https://www.academia.edu/36355586 |archive-date=8 November 2023 |access-date=26 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231108000000/https://web.archive.org/web/20231108192221/https://www.academia.edu/36355586 |url-status=dead }}</ref> ఈ కాలంలో అనేక గొప్ప స్మారక చిహ్నాలు, ప్రజా పనులు, పోషక సాంస్కృతిక, విద్యా సంస్థల నిర్మాణం జరిగింది. ససానియన్ల పాలనలో, ఇరాన్ సాంస్కృతిక ప్రభావం అది నియంత్రించే భూభాగానికి మించి వ్యాపించి, పశ్చిమ ఐరోపా, <ref>{{cite book |last1=Durant |first1=Will |author1-link=Will Durant |title=The Age of Faith |date=1950 |page=150 |url=https://books.google.com/books?id=axQVzwEACAAJ |language=en |quote=Repaying its debt, Sasanian art exported its forms and motives eastward into India, Turkestan, and China, westward into Syria, Asia Minor, Constantinople, the Balkans, Egypt, and Spain.}}</ref>తూర్పు ఆఫ్రికా,<ref>{{cite web|url=http://www.transoxiana.com.ar/0104/sasanians.html |title=Transoxiana 04: Sasanians in Africa |publisher=Transoxiana.com.ar |access-date=2013-12-16}}</ref> [[చైనా]], [[భారతదేశం]] వంటి సుదూర ప్రాంతాలను ప్రభావితం చేసింది. <ref>Sarfaraz, pp. 329–330</ref> ఇది యూరోపియను ఆసియా మధ్యయుగ కళను రూపొందించడంలో కూడా సహాయపడింది. <ref name="Iransaga: The art of Sassanians">{{cite web|url=http://www.artarena.force9.co.uk/sass2.htm |title=Iransaga: The art of Sassanians |publisher=Artarena.force9.co.uk |access-date=2013-12-16}}</ref> ఇరానియను నాగరికత చరిత్రలో ఇది ఒక ఉన్నత ఘట్టం. <ref>Hourani, p. 87.</ref> ససానియను సామ్రాజ్యం ఒక సంక్లిష్టమైన, కేంద్రీకృత ప్రభుత్వ యంత్రాంగం ద్వారా, చట్టబద్ధతను కల్పించ, ఏకీకృతం చేసే ఆదర్శంగా జొరాస్ట్రియనిజం పునరుజ్జీవనం ద్వారా వర్గీకరించబడింది.<ref>{{Cite book |last=Eiland |first=Murray |title=Atlas of World Art |publisher=Oxford University Press |year=2004 |isbn=978-0195215830 |editor-last=Onians |editor-first=John |pages=80–81 |chapter=West Asia 300 BC–AD 600 |chapter-url=https://www.academia.edu/36355586 |archive-date=8 November 2023 |access-date=26 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231108000000/https://web.archive.org/web/20231108192221/https://www.academia.edu/36355586 |url-status=dead }}</ref> ఈ కాలంలో అనేక గొప్ప స్మారక చిహ్నాలు, ప్రజా పనులు నిర్మించబడ్డాయి. సాంస్కృతిక, విద్యా సంస్థలు పోషించబడ్డాయి. ససానియన్ల పాలనలో, ఇరాను సాంస్కృతిక ప్రభావం అది నియంత్రించిన భూభాగం దాటి చాలా దూరం వరకు వ్యాపించింది. పశ్చిమ ఐరోపా, తూర్పు ఆఫ్రికా, చైనా, భారతదేశం వంటి సుదూర ప్రాంతాలను ప్రభావితం చేసింది. ఇది యూరోపియను, ఆసియా మధ్యయుగ కళను తీర్చిదిద్దడంలో కూడా సహాయపడింది. అరేబియాలో ఇస్లాం ఆవిర్భావం, బైజాంటైను/తూర్పు రోమన్ సామ్రాజ్యంతో జరిగిన వినాశకరమైన యుద్ధం తరువాత ససానియను సామ్రాజ్యం ముహమ్మదు చేత ప్రారంభించబడి రషీదు ఖలీఫాల ఆధ్వర్యంలో కొనసాగిన తొలి ముస్లిం దండయాత్రలకు పతనమైంది. ఇరాన్‌ మీద ముస్లింల దండయాత్ర దేశ చరిత్రలో ఒక ముఖ్యమైన మతపరమైన, సాంస్కృతిక మార్పును సూచించినప్పటికీ, ఇరాను ఇస్లామీకరణ అనేది సాసానియను కళ, వాస్తుశిల్పం, సంగీతం, మధ్య పర్షియను సాహిత్యం, తత్వశాస్త్రం క్రమంగా కొత్తగా ఏర్పడుతున్న ఇస్లామికు సంస్కృతిలో విలీనం కావడానికి వీలు కల్పించింది. ఇది పర్యవసానంగా, విస్తరిస్తున్న ముస్లిం ప్రపంచమంతటా ఇరానియను సంస్కృతి, జ్ఞానం, ఆలోచనల వ్యాప్తిని, పరిణామాన్ని నిర్ధారించి నిలబెట్టింది. <ref>Abdolhossein Zarinkoob: ''Ruzgaran: tarikh-i Iran az aghz ta saqut saltnat Pahlvi'', p. 305</ref> ==పేరు== అధికారికంగా సస్సానియను సామ్రాజ్యం "ఇరానియన్ల సామ్రాజ్యం" అని పిలువబడింది (మధ్య పర్షియను: {{lang|pal|𐭠𐭩𐭥𐭠𐭭𐭱𐭲𐭥𐭩}} {{transliteration|pal|Ērānšahr}}; పార్థియను: {{lang|xpr|𐭀𐭓𐭉𐭀𐭍𐭇𐭔𐭕𐭓}} {{transliteration|xpr|Aryānxšahr}}; కోయిను గ్రీక్: {{lang|grc|Ἀριανῶν ἔθνος}} {{transliteration|grc|Arianōn Ethnos}}). ఈ పదం మొట్టమొదట 1వ షాపూరు త్రిభాషా శాసనంలో నమోదు చేయబడింది. అందులో రాజు "నేను ఇరానియన్ల సామ్రాజ్యానికి అధిపతిని" అని ప్రకటించాడు. <ref name=DNM>{{Encyclopædia Iranica Online|url=https://www.iranicaonline.org/articles/eran-eransah|title=Ērān, Ērānšahr |first=D. N. |last=MacKenzie |year=1998|access-date=31 March 2021 |volume=8 |fascicle=5 |page=534}}</ref> సాధారణంగా ఈ సామ్రాజ్యానికి సాసానియను రాజవంశం వలెనే చారిత్రక, విద్యా సంబంధిత మూలాలలో నేరుగా సాసను పేరు మీదుగా పేరు పెట్టబడింది. ఈ పదాన్ని ఆంగ్లంలో వివిధ రకాలుగా '''సస్సానియను సామ్రాజ్యం''', '''ససానిడు సామ్రాజ్యం''', '''సస్సానిడు సామ్రాజ్యం''' అని నమోదు చేశారు. ==చరిత్ర== ===మూలాలు - తొలినాటి చరిత్ర (205–310)=== [[File:SASANIAN KINGS. Ardashir I. As King of Persis, AD 205-6-223-4.jpg|thumb|left|వ్యవస్థాపకుడు 1వ అర్దాషిరు తొలి నాణేలు, పెర్సిస్ రాజు ఆర్టాక్సెర్క్సెస్ (అర్దాక్సిర్) Vగా. సుమారు 205/6–223/4 క్రీ.శ.<br>ముందు వైపు: గడ్డంతో ఉన్న ముఖం, కిరీటం, పార్థియన్-శైలి శిరోభూషణం ధరించి, పహ్లావి భాషలో "దైవిక అర్దాక్సిర్, రాజు" అనే వచనం.<br>వెనుక వైపు: గడ్డంతో ఉన్న పాపకు తల, కిరీటం, పార్థియన్-శైలి శిరోభూషణం ధరించి, పహ్లావి భాషలో "దైవత్వం పాపక్ కుమారుడు, రాజు" అనే వచనం.]] పార్థియను సామ్రాజ్యం పతనం, తదనంతరం సాసానియను సామ్రాజ్యం ఆవిర్భావం గురించిన వివరాలు పరస్పర విరుద్ధమైన కథనాల కారణంగా రహస్యంగా ఉన్నాయి.<ref name=Fyre461>{{Harvnb|ఫ్రై|2005|p=461}}</ref> సాసానియను సామ్రాజ్యం ఎస్తఖరులో 1వ అర్దాషిరు చేత స్థాపించబడింది. అర్దాషిరు తండ్రి పాపకు వాస్తవానికి ఖిరు అనే ప్రాంతానికి పాలకుడు. అయితే 200వ సంవత్సరం నాటికి పాపక్ గోచిహరును పదవీచ్యుతుడిని చేసి బజరంగిదులకు కొత్త పాలకుడిగా తనను తాను నియమించుకోవడంలో విజయం సాధించాడు. పాపక్ తల్లి రోధాగు పార్సు ప్రాంతీయ గవర్నరు కుమార్తె. పాపక్, ఆయన పెద్ద కుమారుడు షాపూరు పార్సు మొత్తం మీద తమ అధికారాన్ని విస్తరించగలిగారు. ఆధారాల అస్పష్టత కారణంగా తదుపరి సంఘటనలు స్పష్టంగా లేవు. పాపక్ మరణానంతరం దారాబు‌గర్డు గవర్నరు అయిన అర్దాషిరు తన అన్న షాపూరు‌తో అధికారం కోసం పోరాటంలోకి దిగాడని ఖచ్చితంగా తెలుస్తోంది. ఒక భవనం పైకప్పు కూలిపోవడంతో షాపూరు మరణించాడని ఆధారాలు వెల్లడిస్తున్నాయి. 208వ సంవత్సరం నాటికి తన ఇతర సోదరుల నిరసనలను లెక్కచేయకుండా వారిని మట్టుబెట్టి అర్దాషిరు తనను తాను పార్సు పాలకుడిగా ప్రకటించుకున్నాడు.<ref name=Farrokh178>{{harvnb|Farrokh|2007|p=178}}</ref><ref>{{harvnb|Zarinkoob|1999|pp=194, 198}}</ref> [[File:Ardachir relief Firuzabad 1.jpg|thumb|330px|ఫిరుజాబాదు‌లోని ఒక ససానియను శిల్పం 1840 నాటి చిత్రణ. ఇది 1వ అర్దాషిరు 4వ అర్టబానసు, ఆయన సైన్యాల మీద సాధించిన విజయాన్ని చూపుతోంది.]] [[File:Irnp105-Grobowce Naqsh-E Rustam.jpg|thumb|జొరాస్ట్రియను సర్వోన్నత దేవుడైన అహురా మజ్దా నుండి 1వ అర్దాషిరు రాజ్యాధికారపు ఉంగరాన్ని స్వీకరిస్తున్న శిలా శిల్పం.]] అర్దాషిరు 'షా' (రాజు)గా నియమితులైన తర్వాత ఆయన తన రాజధానిని పార్సు‌కు మరింత దక్షిణంగా మార్చి అర్దాషిరు-ఖ్వర్రా (గతంలో 'గూరు', ప్రస్తుత ఫిరుజాబాదు) నగరాన్ని స్థాపించాడు. ఎత్తైన పర్వతాలచే బాగా రక్షించబడి. దానిని చేరుకునే ఇరుకైన కనుమల కారణంగా సులభంగా రక్షించుకోగలిగే ఈ నగరం అర్దాషిరు మరింత అధికారాన్ని పొందడానికి చేసిన ప్రయత్నాలకు కేంద్రంగా మారింది. ఇది బహుశా దారాబు‌గెర్డు గోడను పోలి ఉన్న ఒక ఎత్తైన, వృత్తాకారపు గోడతో చుట్టుముట్టబడి ఉంది. అర్దాషిరు రాజభవనం నగరం ఉత్తర వైపున ఉంది; దాని అవశేషాలు ఇప్పటికీ ఉన్నాయి. పార్సు ‌మీద తన పాలనను స్థాపించిన తర్వాత అర్దాషిరు తన భూభాగాన్ని వేగంగా విస్తరించాడు. పార్సు ‌లోని స్థానిక యువరాజుల నుండి విధేయతను కోరాడు. పొరుగున ఉన్న కెర్మాను, ఇస్ఫాహాను, సుసియానా, మెసెనె ప్రావిన్సుల మీద నియంత్రణ సాధించాడు. ఈ విస్తరణ త్వరలోనే పార్థియను రాజు 4వ అర్టబానసు దృష్టికి వచ్చింది. ఆయన మొదట 224లో ఖుజెస్తాను గవర్నరు‌ను అర్దాషిరు ‌మీద యుద్ధం చేయమని ఆదేశించాడు. కానీ తదుపరి యుద్ధాలలో అర్దాషిరు విజయం సాధించాడు. అర్దాషిరు‌ను నాశనం చేయడానికి చేసిన రెండవ ప్రయత్నంలో అర్టబానసు స్వయంగా హోర్మోజు‌గాను వద్ద అర్దాషిరు‌తో యుద్ధంలో తలపడ్డాడు. అక్కడ అర్టబానసు మరణించాడు. పార్థియను పాలకుడి మరణం తరువాత అర్దాషిరు ఇప్పుడు అంతరించిపోయిన [[పార్థియన్ సామ్రాజ్యం]] పశ్చిమ ప్రావిన్సుల మీద దండెత్తాడు.<ref>{{harvnb|Farrokh|2007|p=180}}</ref> [[File:Naghsh-e rostam, Irán, 2016-09-24, DD 12.jpg|left|thumb|నఖ్ష్-ఎ రోస్తం వద్ద ఉన్న శిలాఫలకంపై చెక్కబడిన శిల్పం: పర్షియను చక్రవర్తి మొదటి షాపూరు (గుర్రం మీద) ఎడెస్సా వద్ద విజయం సాధించిన తర్వాత, రోమను చక్రవర్తి వలేరియను‌ను (నిలబడి ఉన్న), శాంతి కోసం వేడుకుంటున్న ఫిలిపు ది అరబ్బును (మోకరిల్లి ఉన్న) బంధిస్తున్న దృశ్యం.]] ఆ సమయంలో అర్సాసిడు రాజవంశం 4వ అర్టబానసు, 6వ వొలోగేసెసు మద్దతుదారుల మధ్య విభజించబడింది. ఇది బహుశా పార్థియన్ల నుండి పెద్దగా లేదా ఎటువంటి జోక్యం లేకుండా దక్షిణాన తన అధికారాన్ని పటిష్టం చేసుకోవడానికి అర్దాషిరు‌కు వీలు కల్పించింది. మిగిలిన ఇరాన్ నుండి వేరుగా ఉన్న పార్సు ప్రావిన్సు భౌగోళిక స్వరూపం అర్దాషిరు‌కు సహాయపడింది.<ref>{{harvnb|Frye|2005|pp=465–466}}</ref> 224లో క్టెసిఫోనులో పర్షియాకు ఏకైక పాలకుడిగా పట్టాభిషేకం పొందిన అర్దాషిరు 'షహను‌షా' లేదా "రాజులకు రాజు" అనే బిరుదును స్వీకరించాడు. (శాసనాలలో అధురు-అనాహిదు ఆయన 'బాన్‌బిష్నాను బాన్‌బిష్ను', "రాణులకు రాణి" అని పేర్కొనబడింది. కానీ అర్దాషిరు‌తో ఆమె సంబంధం పూర్తిగా నిర్ధారించబడలేదు). 400 సంవత్సరాల నాటి పార్థియను సామ్రాజ్యాన్ని అంతం చేసి నాలుగు శతాబ్దాల సస్సానిడు పాలనను ప్రారంభించాడు.<ref>{{harvnb|Frye|2005|pp=466–467}}</ref> తరువాతి కొన్ని సంవత్సరాలలో సామ్రాజ్యం అంతటా స్థానిక తిరుగుబాట్లు చెలరేగాయి. అయినప్పటికీ 1వ అర్దాషిరు తన కొత్త సామ్రాజ్యాన్ని తూర్పు, వాయవ్య దిశలకు విస్తరించాడు. సకాస్తాను, గోర్గాను, ఖొరాసను, మర్వు (ఆధునిక [[తుర్క్‌మెనిస్తాన్]]లో), బల్ఖు, చొరాస్మియా ప్రావిన్సులను జయించాడు. ఆయన [[బహ్రెయిన్]], మొసులు లను కూడా సస్సానిడు ఆస్తులలో చేర్చాడు. తరువాతి సస్సానిడు శాసనాలు [[కుషాణులు|కుషాన్]], తురాను, మకురాను రాజులు అర్దాషిరు‌కు లొంగిపోయారని పేర్కొన్నప్పటికీ నాణేల ఆధారాల ప్రకారం వారు వాస్తవానికి అర్దాషిరు కుమారుడు, భవిష్యత్తు 1వ షాపురుకి లొంగిపోయి ఉండడానికి ఎక్కువ అవకాశం ఉంది. పశ్చిమాన, హత్రా, ఆర్మేనియా అడియాబెనె మీద దాడులు అంతగా విజయం సాధించలేదు. 230లో అర్దాషిరు రోమను భూభాగంలోకి లోతుగా చొచ్చుకుపోయి దాడి చేశాడు. రెండు సంవత్సరాల తరువాత రోమన్ల ప్రతిదాడి అసంపూర్ణంగా ముగిసింది. అర్దాషిరు 233 నాటికి గ్రేటరు ఖొరాసను ‌లోకి దండయాత్రలు ప్రారంభించాడు. ఉత్తరాన ఖ్వారాజం వరకు, దక్షిణాన సిస్తాను వరకు తన అధికారాన్ని విస్తరించాడు. అదే సమయంలో గోర్గాను నుండి అబర్షహరు, మర్వు, తూర్పున బల్ఖు వరకు ఉన్న భూభాగాలను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. [[File:HumiliationValerianusHolbein.jpg|thumb|''షాపురు చేత వలేరియను అవమానం'' (హన్స్ హోల్బీను ది యంగరు, 1521, సుద్ద గీత చిత్రంపై పెన్, నల్ల సిరాతో, కున్సు‌ట్మ్యూజియం బాసెలు)]] 1వ అర్దాషిరు కుమారుడైన 1వ షాపూరు సామ్రాజ్య విస్తరణను కొనసాగించాడు. బాక్ట్రియా, కుషాన్ సామ్రాజ్యం పశ్చిమ భాగాన్ని జయించాడు. అదే సమయంలో రోం ‌మీద అనేక దండయాత్రలకు నాయకత్వం వహించాడు. రోమను మెసొపొటేమియా మీద దండెత్తి 1వ షాపూరు హర్రాను నిసిబిసు‌లను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. కానీ 243లో రోమను జనరలు టైమ్సిథియసు రెసైను వద్ద పర్షియన్లను ఓడించి కోల్పోయిన భూభాగాలను తిరిగి పొందాడు.<ref name="Frye125">{{harvnb|Frye|1993|p=125}}</ref> చక్రవర్తి 3వ గోర్డియను (238–244) యూఫ్రటీసు నది వెంబడి చేసిన తదుపరి ముందడుగు మెషికే వద్ద (244) ఓటమి పాలైంది. ఇది గోర్డియను తన సొంత సైనికులచే హత్యకు గురికావడానికి దారితీసింది. కొత్త చక్రవర్తి ఫిలిపు ది అరబ్బు‌తో అత్యంత ప్రయోజనకరమైన శాంతి ఒప్పందాన్ని కుదుర్చుకోవడానికి షాపూరు‌కు వీలు కల్పించింది. దీని ద్వారా ఆయన 5,00,000 డెనారియసు‌ల తక్షణ చెల్లింపును, తదుపరి వార్షిక చెల్లింపులను సురక్షితం చేసుకున్నాడు. షాపురు త్వరలోనే యుద్ధాన్ని తిరిగి ప్రారంభించి బార్బాలిసోసు వద్ద (253) రోమన్లను ఓడించాడు. ఆ తర్వాత బహుశా ఆంటియోకు‌ను స్వాధీనం చేసుకుని దోచుకున్నాడు.<ref name="Frye125"/><ref>{{harvnb|Southern|2001|pp=235–236}}</ref> చక్రవర్తి వలేరియను ఆధ్వర్యంలో రోమన్లు ​​చేసిన ప్రతిదాడి విపత్తులో ముగిసింది. ఎందుకంటే రోమను సైన్యం ఎడెస్సా వద్ద ఓడిపోయి ముట్టడికి గురైంది. వలేరియను షాపూరు చేతిలో బందీగా పట్టుబడి తన జీవితాంతం ఆయన ఖైదీగా ఉండిపోయాడు. షాపురు తన విజయాన్ని నక్ష్-ఎ రోస్తం, బిషాపురు లలో ఆకట్టుకునే శిలా శిల్పాలను చెక్కించడం ద్వారా అలాగే పెర్సెపోలిసు సమీపంలో పర్షియను, [[గ్రీకు]] భాషలలో ఒక స్మారక శాసనాన్ని చెక్కించడం ద్వారా జరుపుకున్నాడు. ఆయన తన విజయాన్ని ఉపయోగించుకుని అనటోలియా లోకి ముందుకు సాగాడు (260). కానీ రోమన్లు, వారి పాల్మైరీను మిత్రుడు ఓడెనాథసు చేతిలో ఓటముల తర్వాత అస్తవ్యస్తంగా వెనుదిరిగాడు. ఈ క్రమంలో తన అంతఃపురాన్ని కోల్పోయాడు. తాను ఆక్రమించుకున్న రోమను భూభాగాలన్నింటినీ పోగొట్టుకున్నాడు.<ref>{{harvnb|Frye|1993|p=126}}</ref><ref>{{harvnb|Southern|2001|p=238}}</ref> క్రీ.శ. 262లో షాపూరు కుషానుల మీద దాడి చేసి బెగ్రాం, తక్షశిల నగరాలను నాశనం చేశాడు.{{sfn|Benjamin|2018|p=245}} [[File:Spread of Manicheanism.png|alt=|left|thumb|మణిమతం వ్యాప్తి (300–500)<ref>''ప్రపంచ చరిత్ర అట్లాస్'', డోర్లింగ్ కిండర్స్‌లీ</ref>]] షాపురు‌కు విస్తృతమైన అభివృద్ధి ప్రణాళికలు ఉండేవి. ఆయన ఇరాను‌లో మొదటి ఆనకట్ట వంతెన నిర్మాణానికి ఆదేశించాడు. అనేక నగరాలను స్థాపించాడు. వాటిలో కొన్నింటిలో రోమను భూభాగాల నుండి వలస వచ్చినవారు నివసించారు. వీరిలో సస్సానిడు పాలనలో తమ మతాన్ని స్వేచ్ఛగా పాటించగలిగిన క్రైస్తవులు కూడా ఉన్నారు. బిషాపురు, నిషాపురు అనే రెండు నగరాలకు ఆయన పేరు పెట్టారు. ఆయన ముఖ్యంగా మణిమతం పట్ల మొగ్గు చూపాడు. మణిని (ఆయన తన పుస్తకాలలో ఒకటైన షాబుహ్రగానును ఆయనకు అంకితం చేశాడు) రక్షించాడు. చాలా మంది మణిమత ప్రచారకులను విదేశాలకు పంపాడు. ఆయన బాబిలోనుకు చెందిన శామ్యూలు అనే రబ్బీతో కూడా స్నేహం చేశాడు. ఈ స్నేహం యూదుల సమాజానికి ప్రయోజనకరంగా ఉంది. వారికి వ్యతిరేకంగా విధించిన అణచివేత చట్టాల నుండి వారికి ఉపశమనం కలిగించింది. తర్వాతి రాజులు షాపూరు మత సహన విధానాన్ని తిరస్కరించారు. షాపూరు కుమారుడు 1వ బహ్రాం సింహాసనాన్ని అధిష్టించినప్పుడు, జొరాస్ట్రియను ప్రధాన పూజారి కర్తీరు ఒత్తిడితో ఆయన మణిని చంపి ఆయన అనుచరులను హింసించాడు. 2వ బహ్రాం కూడా జొరాస్ట్రియను పూజారుల కోరికలకు అనుకూలంగా ఉండేవాడు.<ref>{{harvnb|Zarinkoob|1999|p=197}}</ref><ref>{{harvnb|Frye|1993|p=128}}</ref> ఆయన పాలనలో సస్సానిడు రాజధాని క్టెసిఫోను‌ను చక్రవర్తి కారసు ఆధ్వర్యంలోని రోమన్లు ​​దోచుకున్నారు. అర శతాబ్దం పాటు పర్షియన్ల పాలనలో ఉన్న అర్మేనియాలో ఎక్కువ భాగం డయోక్లెటియను‌కు అప్పగించబడింది.<ref>{{harvnb|Zarinkoob|1999|p=199}}</ref> 3వ బహ్రాం (293లో కొద్దికాలం పాలించాడు) తర్వాత నర్సే సింహాసనాన్ని అధిష్టించి రోమన్లతో మరో యుద్ధం ప్రారంభించాడు. 296లో యూఫ్రటీసు నది మీద రాఖ్కా సమీపంలో చక్రవర్తి గలేరియసు ‌మీద ప్రారంభంలో విజయం సాధించినప్పటికీ చివరికి ఆయన వారి చేతిలో నిర్ణయాత్మకంగా ఓడిపోయాడు. బహుశా 298 వసంతకాలంలో సామ్రాజ్యం డానుబియను ప్రాంతాల నుండి సేకరించిన కొత్త సైనిక దళంతో గలేరియసు బలోపేతం అయ్యాడు.<ref name="BNSCE18">Barnes, ''Constantine and Eusebius'', p. 18.</ref> నర్సే అర్మేనియా, మెసొపొటేమియా నుండి ముందుకు సాగలేదు. దీంతో గలేరియసు 298లో అర్మేనియా మీదుగా ఉత్తర మెసొపొటేమియా మీద దాడి చేసి దండయాత్రకు నాయకత్వం వహించాడు. నర్సే గలేరియసు సైన్యంతో పోరాడటానికి అర్మేనియాకు వెనుదిరిగాడు. ఇది ఆయనకు ప్రతికూలంగా మారింది: అర్మేనియా కఠినమైన భూభాగం రోమను పదాతిదళానికి అనుకూలంగా ఉంది. కానీ సస్సానిడు అశ్వికదళానికి కాదు. స్థానిక సహాయం పర్షియను దళాల మీద గలేరియసు‌కు ఆకస్మిక దాడి ప్రయోజనాన్ని ఇచ్చింది. వరుసగా రెండు యుద్ధాలలో గలేరియసు నర్సే మీద విజయాలు సాధించాడు. <ref name="Barnes, p. 18">Barnes, ''Constantine and Eusebius'', p. 18; Potter, ''The Roman Empire at Bay'', p. 293.</ref> [[File:Caucasus 300 map alt de.png|thumb|నార్సే ఓటమి తర్వాత 300 ప్రాంతంలో రోమ్, అర్మేనియా ఉపగ్రహ రాజ్యం]] రెండవ ఎన్‌కౌంటరు సమయంలో రోమను దళాలు నర్సే శిబిరం, ఆయన ఖజానా, ఆయన అంతఃపురం, ఆయన భార్యను స్వాధీనం చేసుకున్నాయి. <ref name="Barnes, p. 18"/> గలేరియసు [[మీడియా|మెడియా]], అడియాబెను లోకి ప్రవేశించి, వరుస విజయాలను సాధించాడు. ముఖ్యంగా ఎర్జురం సమీపంలో 298 అక్టోబరు 1కి ముందు నిసిబిసు (నుసేబిను, టర్కీ)ను భద్రపరిచాడు. తరువాత ఆయన టైగ్రిసు క్రిందికి ముందుకు సాగి స్టెసిఫోను‌ను తీసుకున్నాడు. నర్సే గతంలో తన భార్యలను, పిల్లలను తిరిగి ఇవ్వమని అభ్యర్థించడానికి గలేరియసు‌కు ఒక రాయబారిని పంపాడు. శాంతి చర్చలు 299 వసంతకాలంలో ప్రారంభమైయ్యాయి. దీనికి డయోక్లెటియను, గలేరియసు ఇద్దరూ అధ్యక్షత వహించారు. శాంతి పరిస్థితులు కఠినంగా ఉన్నాయి: పర్షియా భూభాగాన్ని రోం‌కు వదులుకుంటుంది. టైగ్రిసు‌ను రెండు సామ్రాజ్యాల మధ్య సరిహద్దుగా చేస్తుంది. జియాతా కోట దాని సరిహద్దుగా ఆర్మేనియా తిరిగి రోమను ఆధిపత్యానికి చేరుకుందని మరిన్ని నిబంధనలు పేర్కొన్నాయి; కాకేసియను ఐబెరియా రోమను నియామకం కింద రోం‌కు విధేయత చూపుతుంది; ప్రస్తుతం రోమను పాలనలో ఉన్న నిసిబిసు, పర్షియా, రోం మధ్య వాణిజ్యానికి ఏకైక మార్గంగా మారుతుంది; రోం టైగ్రిసు, అర్మేనియా మధ్య ఉన్న ఐదు సాత్రపీల మీద నియంత్రణను చెలాయించింది: ఇంగిలీను, సోఫెనె, అర్జానెనె (అఘ్ద్జ్నికు), కోర్డుయెనె, జాబ్డిసెనె (ఆధునిక టర్కీలోని హక్కారి సమీపంలో). <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=njwgd7YZHi8C&q=roman+empire+in+persia|author1=Michael H. Dodgeon |author2=Samuel N. C. Lieu |title=Galienus conquests:Google Books on Roman Eastern Frontier (part 1) |publisher=Routledge|year=1991 |access-date=2013-12-16|isbn=9780415103176 }}</ref> సస్సానియన్లు టైగ్రిసు నదికి పశ్చిమాన ఉన్న ఐదు ప్రావిన్సులను అప్పగించారు. అర్మేనియా, జార్జియా వ్యవహారాలలో జోక్యం చేసుకోకూడదని అంగీకరించారు. <ref>{{harvnb|Zarinkoob|1999|p=200}}</ref> ఈ ఓటమి తరువాత నర్సే సింహాసనాన్ని వదులుకుని సస్సానియను సింహాసనాన్ని తన కుమారుడు 2వ హోర్మిజ్డుకి అప్పగించాడు. తరువాత ఒక సంవత్సరం తర్వాత నర్సే మరణించాడు. దేశమంతటా అశాంతి వ్యాపించింది. కొత్త రాజు సకస్తాను, కుషాన్లలో తిరుగుబాట్లను అణచివేసినప్పటికీ ఆయన ప్రభువులను నియంత్రించలేకపోయాడు. తదనంతరం 309లో వేట యాత్రలో బెడూయిన్లచే చంపబడ్డాడు. ===మొదటి స్వర్ణయుగం (309–379)=== [[File:Bust of Shapur II the Great in the Metropolitan Museum of Art.jpg|left|thumb|మెట్రోపాలిటను మ్యూజియం ఆఫ్ ఆర్ట్‌లో 2వ షాపురు (పాలన: 309-379) విగ్రహం]] 2వ హోర్మిజ్దు మరణానంతరం ఉత్తర అరేబియన్లు సామ్రాజ్యం పశ్చిమ నగరాల మీద దాడులు చేసి దోచుకోవడం ప్రారంభించారు. సాసానిదు రాజుల జన్మస్థలమైన పార్సు ప్రావిన్సు ‌మీద కూడా దాడి చేశారు. ఇంతలో పర్షియను ప్రభువులు 2వ హోర్మిజ్దు పెద్ద కుమారుడిని చంపి, రెండవ కుమారుడికి కళ్ళు పొడిపించి, మూడవ కుమారుడిని ఖైదు చేశారు (ఆయన తరువాత రోమను భూభాగంలోకి పారిపోయాడు). సింహాసనం ఒక చిన్న కుమారుడైన 2వ షాపురు కోసం కేటాయించబడింది.{{efn|ఆటో సీక్ (1920)ను ఉటంకిస్తూ, [[అలీరెజా షాపూర్ షాబాజీ]], షాపూర్ తన తల్లి గర్భంలో ఉన్నప్పుడే పాలకుడిగా ఎన్నికయ్యాడనే కథనం "నిరాధారమైనది" అని రాశారు.<ref>{{harvnb|Shahbazi|2005}}, citing Otto Seeck, "Sapor II", in Pauly-Wissowa IA/2, 1920, cols. 2334-54.</ref> ఈ వృత్తాంతం గ్రీకు రచయిత [[అగాథియాస్]] యొక్క ''హిస్టరీస్''లో నమోదు చేయబడింది.<ref>Agathias, ''Histories'', 25, 2–5 translated by Dodgeon-Greatrex-Lieu (2002), I, 126</ref>}} ఆయన బాల్యంలో సామ్రాజ్యాన్ని ఆయన తల్లి, ప్రభువులు నియంత్రించారు. యుక్తవయస్సు రాగానే 2వ షాపూరు అధికారాన్ని చేపట్టి త్వరలోనే చురుకైన, సమర్థవంతమైన పాలకుడిగా నిరూపించుకున్నాడు. ఆయన మొదట తన చిన్నదైన కానీ క్రమశిక్షణ కలిగిన సైన్యంతో దక్షిణాన అరబ్బుల మీద దాడి చేసి, వారిని ఓడించి, సామ్రాజ్యం దక్షిణ ప్రాంతాలను సురక్షితం చేశాడు.<ref>{{harvnb|Zarinkoob|1999|p=206}}</ref> ఆ తర్వాత ఆయన పశ్చిమాన రోమన్లకు వ్యతిరేకంగా తన మొదటి సైనిక దండయాత్రను ప్రారంభించాడు. అక్కడ పర్షియను దళాలు వరుస యుద్ధాలలో విజయం సాధించాయి. కానీ కీలకమైన సరిహద్దు నగరం నిసిబిసు ‌మీద పదేపదే చేసిన ముట్టడులు విఫలమవడం, గతంలో పర్షియన్ల వశమైన సింగారా అమిడా నగరాలను రోమన్లు ​​తిరిగి స్వాధీనం చేసుకోవడంతో ప్రాదేశిక లాభాలను పొందలేకపోయారు. సామ్రాజ్యం తూర్పు సరిహద్దుల వెంబడి సంచార జాతుల దాడుల కారణంగా ఈ సైనిక చర్యలు నిలిచిపోయాయి. ఈ దాడులు పట్టుపట్టుకు కీలకమైన ప్రాంతమైన ట్రాన్సోక్సియానాకు ముప్పు కలిగించాయి. అందువలన షాపూరు తూర్పున ట్రాన్సోక్సియానా వైపుకు తూర్పు సంచార జాతులను ఎదుర్కోవడానికి కదిలాడు. అదే సమయంలో తన స్థానిక కమాండర్లను రోమన్ల మీద చిన్న చిన్న దాడులు చేయడానికి నియమించాడు.<ref>{{harvnb|Blockley|1998|p=421}}</ref> ఆయన మధ్య ఆసియా తెగలను అణచివేసి ఆ ప్రాంతాన్ని కొత్త ప్రావిన్సు‌గా విలీనం చేసుకున్నాడు. సుమారు 325లో తూర్పున 2వ షాపూరు కుషానో-ససానియను రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా పైచేయి సాధించి ఇప్పుడు ఆఫ్ఘనిస్తాను, పాకిస్తాను అని పిలువబడే ప్రాంతాలలో పెద్ద భూభాగాల మీద నియంత్రణ సాధించాడు. ఈ విజయం తరువాత సాంస్కృతిక విస్తరణ జరిగింది. ససానియను కళ ట్రాన్సోక్సియానాలోకి చొచ్చుకుపోయి చైనా వరకు చేరుకుంది. షాపూరు, సంచార రాజు గ్రుంబేట్సు‌తో కలిసి 359లో రోమన్లకు వ్యతిరేకంగా తన రెండవ సైనిక చర్యను ప్రారంభించి త్వరలోనే సింగారా, అమిడాలను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకోవడంలో విజయం సాధించాడు. దీనికి ప్రతిస్పందనగా రోమను చక్రవర్తి జూలియను పర్షియను భూభాగంలోకి లోతుగా చొచ్చుకుపోయి క్టెసిఫోను వద్ద షాపూరు బలగాలను ఓడించాడు. అయితే ఆయన రాజధానిని స్వాధీనం చేసుకోలేకపోయాడు. ఆయన రోమను భూభాగంలోకి వెనక్కి వెళ్ళడానికి ప్రయత్నిస్తున్నప్పుడు చంపబడ్డాడు.<ref name="Frye137-138">{{harvnb|Frye|1993|pp=137, 138}}</ref> ఆయన వారసుడు జోవియను టైగ్రిసు నది తూర్పు ఒడ్డున చిక్కుకుపోయి తన సైన్యానికి పర్షియా నుండి సురక్షితమైన మార్గాన్ని పొందడానికి 298లో పర్షియన్లు రోం‌కు అప్పగించిన అన్ని ప్రావిన్సులతో పాటు నిసిబిసు, సింగారాలను కూడా అప్పగించవలసి వచ్చింది. [[File:Alchon Huns. Anonymous. Circa 400-440 CE Imitating Sasanian king Shahpur II.jpg|thumb|ప్రారంభ అల్చోను హూణులు నాణెం, ఇది 2వ షాపురు నాణెం రూపకల్పన ఆధారంగా రూపొందించబడింది, దీని మీద అల్చోను తమ్ఘా చిహ్నం]] అయితే సుమారు 370 నుండి 2వ షాపురు పాలన చివరి నాటికి సాసానియన్లు ఉత్తరం నుండి వచ్చిన ఆక్రమణదారులకు బాక్ట్రియా మీద నియంత్రణను కోల్పోయారు: మొదట కిడారైట్లు, తరువాత హెఫ్తాలైట్లు చివరకు అల్చోను హూణులు. వీరు భారతదేశం మీద దండయాత్రకు దిగారు. <ref>{{cite book |last1=Neelis |first1=Jason |title=Early Buddhist Transmission and Trade Networks: Mobility and Exchange Within and Beyond the Northwestern Borderlands of South Asia |date=2010 |publisher=Brill|isbn=978-9004181595 |page=159 |url=https://books.google.com/books?id=GB-JV2eOr2UC&pg=PA159}}</ref>ఈ ఆక్రమణదారులు ప్రారంభంలో సాసానియను నమూనాల ఆధారంగా నాణేలను జారీ చేశారు. <ref name="Tandon2013">{{cite journal |title=Notes on the Evolution of Alchon Coins |journal=Journal of the Oriental Numismatic Society |year=2013 |last=Tandon |first=Pankaj |issue=216 |pages=24–34 |url=http://coinindia.com/Alchon.pdf |access-date=2018-07-08 }}</ref>బాక్ట్రియాలో ముద్రించబడిన, సాసానియను నమూనాల మీద ఆధారపడిన వివిధ నాణేలు ప్రస్తుతం అందుబాటులో ఉన్నాయి. వీటి మీద తరచుగా సాసానియను రాజులు 2వ షాపూరు (పాలన 309 నుండి 379) 3వ షాపురు (పాలన 383 నుండి 388)లను అనుకరించే ఛాయాచిత్రాలు ఉంటాయి. ముందు వైపున అల్చోను తమ్ఘా, బాక్ట్రియను లిపిలో "అల్చోనో" అనే పేరు, వెనుక వైపున అగ్ని బలిపీఠం వద్ద పరిచారకులు ఉంటారు. <ref>{{cite book |last1=Rienjang |first1=Wannaporn |last2=Stewart |first2=Peter |title=Problems of Chronology in Gandhāran Art: Proceedings of the First International Workshop of the Gandhāra Connections Project, University of Oxford, 23rd–24th March, 2017 |date=2018 |publisher=Archaeopress |isbn=978-1784918552 |page=23 |url=https://books.google.com/books?id=I7dTDwAAQBAJ&pg=PA23}}</ref> 2వ షాపురు కఠినమైన మత విధానాన్ని అనుసరించాడు. ఆయన పాలనలో జొరాస్ట్రియనిజం పవిత్ర గ్రంథాలైన అవెస్తా సంకలనం పూర్తయింది. మతవిశ్వాస వ్యతిరేకత, మతభ్రష్టత్వం శిక్షించబడ్డాయి. క్రైస్తవులు హింసించబడ్డారు. ఇది మహానుభావుడైన కాన్స్టాంటైను ద్వారా [[రోమన్ సామ్రాజ్యం]] క్రైస్తవీకరణకు వ్యతిరేకంగా వచ్చిన ప్రతిచర్య. 1వ షాపురు వలెనే, 2వ షాపురు కూడా [[యూదులు]] పట్ల స్నేహపూర్వకంగా ఉండేవాడు. వారు ఆయన పాలనలో సాపేక్ష స్వేచ్ఛతో జీవించి అనేక ప్రయోజనాలను పొందారు.{{efn|ఇది కూడా చూడండి: [[రాబా (అమోరా)|రాబా]]}} ఆయన మరణ సమయానికి [[అకెమెనిడ్ సామ్రాజ్యం |పర్షియన్ సామ్రాజ్యం]] మునుపెన్నడూ లేనంత బలంగా ఉంది. తూర్పున ఉన్న దాని శత్రువులు శాంతింపజేయబడ్డారు. [[ఆర్మేనియా]] పర్షియన్ల నియంత్రణలో ఉంది.<ref name="Frye137-138"/> ===మధ్యంతర యుగం (379–498)=== [[File:Folio from a Khamsa-c.jpg|thumb|5వ బహ్రాం పర్షియను సాహితు, కవిత్వంలో అత్యంత ఇష్టమైన వ్యక్తి. పర్షియను కవి నిజామీ గంజవి యొక్క 'హఫ్త్ పేకర్' అనే ఇతిహాస కావ్యానికి చెందిన ఈ చిత్రణ (16వ శతాబ్దం మధ్యకాలం, సఫావిద్ యుగం) బహ్రాం ఒక భారతీయ యువరాణిని వర్ణిస్తుంది.]] 2వ షాపురు మరణం నుండి 1వ కవాదు మొదటి పట్టాభిషేకం వరకు రోమన్లతో (ఈ సమయానికి తూర్పు రోమను లేదా [[బైజాంటైన్ సామ్రాజ్యం]]) చాలా వరకు శాంతియుత కాలం కొనసాగింది. ఈ కాలంలో ససానియను సామ్రాజ్యంతో కేవలం రెండు చిన్న యుద్ధాలు మాత్రమే జరిగాయి. మొదటిది 421–422లో, రెండవది 440లో. ఈ యుగమంతటా ససానియన్ల మత విధానం రాజును బట్టి నాటకీయంగా మారుతూ వచ్చింది. బలహీనమైన నాయకులు వరుసగా ఉన్నప్పటికీ 2వ షాపురు పాలనలో స్థాపించబడిన పరిపాలనా వ్యవస్థ బలంగానే ఉంది. సామ్రాజ్యం సమర్థవంతంగా పనిచేయడం కొనసాగించింది. 379లో 2వ షాపురు మరణించిన తర్వాత సామ్రాజ్యం ఆయన సవతి సోదరుడు 2వ అర్దాషిరు (379–383; 2వ హోర్మిజ్దు కుమారుడు), ఆయన కుమారుడు 3వ షాపురు (383–388) చేతికి వచ్చింది. వీరిద్దరూ తమ పూర్వీకుడికి ఉన్న పాలనా నైపుణ్యాన్ని ప్రదర్శించలేకపోయారు. 4వ బహ్రాం (388–399) కూడా సామ్రాజ్యం కోసం ఏ ముఖ్యమైన విజయాన్ని సాధించడంలో విఫలమయ్యాడు. ఈ సమయంలో రోమను, ససానియను సామ్రాజ్యాల మధ్య ఒక ఒప్పందం ద్వారా ఆర్మేనియా విభజించబడింది. ససానియన్లు గ్రేటరు ఆర్మేనియా మీద తమ పాలనను తిరిగి స్థాపించారు. బైజాంటైను సామ్రాజ్యం పశ్చిమ ఆర్మేనియాలో కొంత భాగాన్ని కలిగి ఉంది. 4వ బహ్రాం కుమారుడైన యజ్దెగెర్డు I (399–421)ను తరచుగా 1వ కాన్‌స్టాంటైనుతో పోలుస్తారు. వీరిద్దరూ శారీరకంగా దౌత్యపరంగా శక్తివంతులు, అవకాశవాదులు, మత సహనాన్ని పాటించారు. మత మైనారిటీల అభివృద్ధికి స్వేచ్ఛను కల్పించారు. యజ్దెగెర్డు క్రైస్తవుల మీద హింసను ఆపి వారిని హింసించిన ప్రభువులను, పూజారులను శిక్షించాడు. ఆయన పాలన రోమన్లతో సాపేక్షంగా శాంతియుతమైన కాలాన్ని సూచించింది. ఆయన యువ 2వ థియోడోసియసు (408–450)ను తన సంరక్షణలోకి తీసుకున్నాడు. యజ్దెగెర్డు ఒక యూదు యువరాణిని కూడా వివాహం చేసుకున్నాడు. ఆమెకు నర్సి అనే కుమారుడు జన్మించాడు. 1వ యజ్దెగెర్డు వారసుడు ఆయన కుమారుడు 5వ బహ్రాం (421–438)ఆయన అత్యంత ప్రసిద్ధ ససానియను రాజులలో ఒకడు. అనేక పురాణాల కథానాయకుడు. అరబ్బులచే ససానియను సామ్రాజ్యం నాశనం అయిన తర్వాత కూడా ఈ పురాణాలు కొనసాగాయి. అల్-హిరాకు చెందిన అరబ్బు రాజవంశీకుడైన అల్-ముంధిరు సహాయంతో ఉన్నత వర్గాల వారు రాజును వ్యతిరేకించినప్పుడు యజ్దెగెర్డు ఆకస్మిక మరణం (లేదా హత్య) సంభవించిన తర్వాత బహ్రాం సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. బహ్రాం తల్లి యూదు ఎక్సిలార్కు కుమార్తె అయిన షుషందుఖ్తు. 427లో ఆయన తూర్పున సంచార జాతి హెఫ్తాలైట్ల దండయాత్రను అణచివేసి తన ప్రభావాన్ని మధ్య ఆసియా వరకు విస్తరించాడు. అక్కడ ఆయన చిత్రం శతాబ్దాల పాటు బుఖారా (ఆధునిక ఉజ్బెకిస్తాను‌లో) నాణేల మీద నిలిచి ఉంది. బహ్రాం ఇరాన్ ఆధీనంలో ఉన్న అర్మేనియా ప్రాంతపు సామంతుడైన రాజును పదవీచ్యుతుడిని చేసి దానిని సామ్రాజ్యంలో ఒక ప్రావిన్సు‌గా మార్చాడు. [[File:YazdegerdIICoinHistoryofIran.jpg|thumb|left|2వ యజ్దెగెర్డు నాణెం]] 5వ బహ్రాం కుమారుడైన 2వ యజ్దెగెర్డు (438–457) కొన్ని విధాలుగా మితవాద పాలకుడుగా ఉన్నాడు. కానీ 1వ యజ్దెగెర్డుకి భిన్నంగా ఆయన మైనారిటీ మతాల పట్ల, ముఖ్యంగా క్రైస్తవం పట్ల కఠినమైన విధానాన్ని అనుసరించాడు.<ref>{{harvnb|Zarinkoob|1999|p=218}}</ref> అయితే 451లో జరిగిన అవరాయరు యుద్ధంలో వర్దాను మామికోనియను నాయకత్వంలోని అర్మేనియను ప్రజలు క్రైస్తవ మతాన్ని స్వేచ్ఛగా ఆచరించే అర్మేనియా హక్కును పునరుద్ఘాటించారు.{{sfn|Hewsen|1987|p=32}} <ref name="Pattie">{{cite book|author=Susan Paul Pattie|title=Faith in History: Armenians Rebuilding Community |url=https://archive.org/details/faithinhistoryar0000patt|publisher= Smithsonian Institution Press |year= 1997 |page= [https://archive.org/details/faithinhistoryar0000patt/page/40 40] |isbn = 1560986298|quote=The Armenian defeat in the Battle of Avarayr in 451 proved a pyrrhic victory for the Persians. Though the Armenians lost their commander, Vartan Mamikonian, and most of their soldiers, Persian losses were proportionately heavy, and Armenia was allowed to remain Christian.}}</ref>ఇది తరువాత న్వార్సాకు ఒప్పందం (484) ద్వారా ధృవీకరించబడింది. తన పాలన ప్రారంభంలో 441లో 2వ యజ్దెగెర్డు తన భారతీయ మిత్రులతో సహా వివిధ దేశాల సైనికులతో ఒక సైన్యాన్ని సమీకరించి[[బైజాంటైన్ సామ్రాజ్యం]] మీద దాడి చేశాడు. కానీ కొన్ని చిన్నపాటి పోరాటాల తర్వాత త్వరలోనే శాంతి పునరుద్ధరించబడింది. ఆ తర్వాత ఆయన 443లో నిషాపురులో తన బలగాలను సమీకరించి, కిడారైట్సుకు వ్యతిరేకంగా సుదీర్ఘ సైనిక చర్యను ప్రారంభించాడు. అనేక యుద్ధాల తర్వాత ఆయన వారిని అణచివేసి 450లో వారిని ఆక్ససు నదికి ఆవలికి తరిమివేశాడు.<ref>{{harvnb|Zarinkoob|1999|p=217}}</ref> తన తూర్పు దండయాత్ర సమయంలో 2వ యజ్దెగెర్డుకి సైన్యంలోని క్రైస్తవుల పట్ల అనుమానం పెరిగి వారిని అందరినీ పరిపాలనా విభాగం, సైన్యం నుండి బహిష్కరించాడు. ఆ తర్వాత ఆయన తన దేశంలోని క్రైస్తవులను, చాలా తక్కువ స్థాయిలో యూదులను హింసించాడు.<ref name="Zarinkoob219">{{harvnb|Zarinkoob|1999|p=219}}</ref> అర్మేనియాలో జొరాస్ట్రియనిజంను పునఃస్థాపించడానికి ఆయన 451లో వార్తానాంతు యుద్ధంలో అర్మేనియను క్రైస్తవుల తిరుగుబాటును అణచివేశాడు. అయితే అర్మేనియన్లు ప్రధానంగా క్రైస్తవులుగానే ఉండిపోయారు. తన చివరి సంవత్సరాలలో ఆయన 457లో మరణించే వరకు మళ్ళీ కిడారైటు‌లతో యుద్ధంలో నిమగ్నమై ఉన్నాడు. 2వ యాజ్డెగెర్డు చిన్న కుమారుడైన 3వ హోర్మిజ్డు (457–459) సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. తన స్వల్ప పాలనలో ఆయన ఉన్నత వర్గాల మద్దతు ఉన్న తన అన్నయ్య 1వ పెరోజుతో<ref name="Zarinkoob219"/> బాక్ట్రియా లోని హెఫ్తాలైటు‌లతో నిరంతరం పోరాడాడు. 459లో ఆయన సోదరుడు పెరోజు చేతిలో చంపబడ్డాడు. [[File:Plate_of_Peroz_I_hunting.jpg|thumb| 1వ పెరోజు అర్గాలీని వేటాడుతున్న ఫలకం]] 5వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో హెఫ్తాలైట్లు (శ్వేత హూణులు) ఇతర సంచార సమూహాలతో కలిసి ఇరాన్‌ మీద దాడి చేశారు. మొదట 5వ బహ్రాం, 2వ యజ్దెగర్డు వారి మీద నిర్ణయాత్మక విజయాలు సాధించి వారిని తూర్పు వైపుకు తరిమివేశారు. 5వ శతాబ్దం చివరలో హూణులు తిరిగి వచ్చి 483లో 1వ పెరోజు I (457–484)ను ఓడించారు. ఈ విజయం తరువాత హూణులు తూర్పు ఇరాను ‌లోని కొన్ని ప్రాంతాల మీద రెండు సంవత్సరాల పాటు నిరంతరం దండెత్తి దోచుకున్నారు. ఆ తర్వాత కొన్ని సంవత్సరాల పాటు వారు భారీ కప్పం వసూలు చేశారు. ఈ దాడులు రాజ్యానికి అస్థిరత, గందరగోళాన్ని తెచ్చాయి. ఫెరోజు మళ్ళీ హెఫ్తాలైట్లను తరిమివేయడానికి ప్రయత్నించాడు. కానీ బల్ఖు వెళ్లే మార్గంలో ఆయన సైన్యం ఎడారిలో హూణులచే చిక్కుకుంది. ఫెరోజు బల్ఖు సమీపంలో హెఫ్తాలైటు సైన్యం చేతిలో ఓడిపోయి చంపబడ్డాడు. ఆయన సైన్యం పూర్తిగా నాశనమైంది. ఆయన మృతదేహం ఎప్పటికీ లభించలేదు. ఆయన నలుగురు కుమారులు, సోదరులు కూడా మరణించారు. గ్రేటరు ఖొరాసాను తూర్పు ప్రాంతంలోని ప్రధాన సస్సానియను నగరాలైన నిషాపురి, హెరాతు, మర్వు ఇప్పుడు హెఫ్తాలైట్ల పాలనలోకి వచ్చాయి. ఇరాన్‌లోని ఏడు గొప్ప వంశాలలో ఒకటైన పార్థియను కారెను వంశానికి చెందిన సుఖ్రా, త్వరగా ఒక కొత్త సైన్యాన్ని సమీకరించి, హెఫ్తాలైట్లు మరింత విజయం సాధించకుండా అడ్డుకున్నాడు. పెరోజు సోదరుడైన బలాషు‌ను ఇరాన్ ప్రముఖులు, ముఖ్యంగా సుఖ్రా మిహ్రానిడు సేనాధిపతి షాపూరు మిహ్రాను కలిసి షాగా ఎన్నుకున్నారు. బలాషు (484–488) ఒక సౌమ్యుడు. ఉదార ​​పాలకుడు. క్రైస్తవులతో సహా తన ప్రజల పట్ల శ్రద్ధ చూపించాడు. అయితే ఆయన ఉన్నత వర్గాలలో, మతాధికారులలో అపఖ్యాతి పాలయ్యాడు. వారు కేవలం నాలుగు సంవత్సరాల తర్వాత 488లో ఆయనను పదవీచ్యుతుడిని చేశారు. బలాషు‌ను పదవీచ్యుతుడిని చేయడంలో కీలక పాత్ర పోషించిన సుఖ్రా, పెరోజు కుమారుడైన 1వ కవాదుని కొత్త షాగా నియమించాడు. ఇరాన్ సుఖ్రా కవాదు‌కు మేనమామ అని మిస్కావాయి (మరణం 1030) పేర్కొన్నాడు. కవాదు I (488–531) ఒక ఉత్సాహవంతుడైన సంస్కరణవాది పాలకుడు. ఆయన బమ్దాదు కుమారుడైన మజ్దకు స్థాపించిన తెగకు మద్దతు ఇచ్చాడు. ఈ తెగ వారు ధనవంతులు తమ భార్యలను సంపదను పేదలతో పంచుకోవాలని డిమాండు చేశారు. మజ్దకియుల సిద్ధాంతాన్ని స్వీకరించడం ద్వారా, ఉన్నత వర్గాల, పెరుగుతున్న కులీన వర్గం ప్రభావాన్ని అణచివేయడమే ఆయన ఉద్దేశ్యం అని స్పష్టమవుతుంది. ఈ సంస్కరణల కారణంగా ఆయన పదవీచ్యుతుడై ఖుజెస్తాను‌లోని 'విస్మృతి కోట'లో ఖైదు చేయబడ్డాడు. ఆయన తమ్ముడు జమాస్పు 496లో రాజు అయ్యాడు. అయితే కవాదు త్వరగా తప్పించుకుని హెఫ్తాలైటు రాజు వద్ద ఆశ్రయం పొందాడు. 1వ కవాదు పదవీచ్యుతుడైన తర్వాత కులీనులచే జమాస్పు (496–498) ససానియను సింహాసనం మీద అధిష్ఠింపబడ్డాడు. ఆయన మంచి దయగల రాజు; రైతులు, పేదల పరిస్థితిని మెరుగుపరచడానికి ఆయన పన్నులను తగ్గించాడు. ఆయన ప్రధాన జొరాస్ట్రియను మతానికి కూడా అనుచరుడు. ఈ మతం నుండి విచలనం చెందడమే 1వ కవాదు తన సింహాసనాన్ని, స్వేచ్ఛను కోల్పోవడానికి కారణమైంది. అయితే హెఫ్తాలైటు రాజు తనకు ఇచ్చిన పెద్ద సైన్యంతో 1వ కవాదు సామ్రాజ్య రాజధానికి తిరిగి వచ్చినప్పుడు జమాస్పు పాలన త్వరలోనే ముగిసింది. జమాస్పు తన పదవి నుండి వైదొలిగి సింహాసనాన్ని తన సోదరుడికి తిరిగి అప్పగించాడు. 1వ కవాదు పునఃస్థాపన తర్వాత జమాస్పు గురించి మళ్ళీ ప్రస్తావన లేదు. కానీ ఆయన సోదరుడి ఆస్థానంలో ఆయన పట్ల అనుకూలంగా వ్యవహరించారని విస్తృతంగా నమ్ముతారు. ===రెండవ స్వర్ణయుగం (498–622)=== [[File:Plate with king hunting rams (white background).jpg|thumb|పొట్టేళ్లను వేటాడుతున్న ససానియన్ రాజు యొక్క పళ్ళెం, బహుశా [[కవాద్ I]] ({{reign|488|496|498|531}}).]] 1వ కవాదు రెండవ పాలన తర్వాత రెండవ స్వర్ణయుగం ప్రారంభమైంది. హెఫ్తాలైట్ల మద్దతుతో కవాదు రోమన్లకు వ్యతిరేకంగా ఒక సైనిక చర్యను ప్రారంభించాడు. 502లో ఆయన అర్మేనియాలోని థియోడోసియోపోలిసు‌ను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. కానీ కొద్దికాలానికే దానిని కోల్పోయాడు. 503లో ఆయన టైగ్రిసు నది మీద ఉన్న అమిడాను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. 504లో కాకససు నుండి పశ్చిమ హూణులచే అర్మేనియా మీద జరిగిన దండయాత్ర ఒక సంధికి దారితీసింది. అమిడా రోమన్ల నియంత్రణలోకి తిరిగి వచ్చింది. 506లో ఒక శాంతి ఒప్పందం కుదిరింది. 521/522లో కవాదు లాజికా మీద నియంత్రణ కోల్పోయాడు. దాని పాలకుల విధేయతను రోమన్ల వైపు మార్చుకున్నారు; 524/525లో ఐబీరియన్లు కూడా అదే విధంగా చేయడానికి చేసిన ప్రయత్నం రోం, పర్షియా మధ్య యుద్ధానికి దారితీసింది. 527లో నిసిబిసు‌ మీద రోమన్ల దాడి తిప్పికొట్టబడింది. సరిహద్దు సమీపంలో స్థానాలను బలోపేతం చేయడానికి రోమన్లు ​​చేసిన ప్రయత్నాలు విఫలమయ్యాయి. 530లో కవాదు పెరోజెసు ఆధ్వర్యంలో ఒక సైన్యాన్ని ముఖ్యమైన రోమను సరిహద్దు నగరం దారా మీద దాడి చేయడానికి పంపాడు. ఆ సైన్యాన్ని రోమను జనరలు బెలిసారియసు ఎదుర్కొన్నాడు. సంఖ్యాపరంగా ఆధిక్యత ఉన్నప్పటికీ దారా యుద్ధంలో ఓడిపోయింది. అదే సంవత్సరంలో మిహరు-మిహ్రో ఆధ్వర్యంలోని రెండవ పర్షియను సైన్యం సతాలా వద్ద సిట్టాసు, డోరోథియసు ఆధ్వర్యంలోని రోమను దళాలచే ఓడిపోయింది. కానీ 531లో 3వ అల్-ముంధిరు ఆధ్వర్యంలోని లఖ్మిడు దళంతో కూడిన ఒక పర్షియను సైన్యం క్యాలినీకం యుద్ధంలో బెలిసారియసు‌ను ఓడించింది. 532లో ఒక "శాశ్వత శాంతి" కుదిరింది.<ref>జరింకూబ్, పుట 229.</ref> కవాదు అంతర్గత ప్రాంతాలలో శాంతిభద్రతలను పునరుద్ధరించడంలో విజయం సాధించాడు. తూర్పు రోమన్లకు వ్యతిరేకంగా సాధారణ విజయాలతో పోరాడాడు. అనేక నగరాలను స్థాపించాడు. వాటిలో కొన్నింటికి ఆయన పేరు పెట్టారు. పన్నుల వ్యవస్థను, అంతర్గత పరిపాలనను నియంత్రించడం ప్రారంభించాడు. 1వ కవాదు పాలన తర్వాత ఆయన కుమారుడు 1వ ఖోస్రో, అనుషిర్వాను ("అమర ఆత్మ కలవాడు"; పాలన 531–579) అని కూడా పిలువబడేవాడు. సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. ఆయన సస్సానిడు పాలకులలో అత్యంత ప్రసిద్ధుడు. 1వ ఖోస్రో సస్సానియన్ల కాలం నాటి పాతబడిన పాలనా వ్యవస్థలో చేసిన సంస్కరణలకు అత్యంత ప్రసిద్ధి చెందాడు. ఆయన తన తండ్రి ప్రారంభించిన భూ యాజమాన్యాల సర్వే ఆధారంగా ఒక హేతుబద్ధమైన పన్నుల వ్యవస్థను ప్రవేశపెట్టాడు. తన సామ్రాజ్యం సంక్షేమాన్ని, ఆదాయాలను పెంచడానికి అన్ని విధాలా ప్రయత్నించాడు. గతంలో గొప్ప భూస్వామ్య ప్రభువులు తమ సొంత సైనిక పరికరాలు, అనుచరులు, సేవకులను కలిగి ఉండేవారు. 1వ ఖోస్రో కేంద్ర ప్రభుత్వం, అధికార యంత్రాంగం ద్వారా జీతాలు చెల్లించబడి సన్నద్ధం చేయబడిన 'దెహ్కాన్'లు లేదా "నైట్సు" అనే కొత్త సైనిక విభాగాన్ని అభివృద్ధి చేశాడు. తద్వారా సైన్యాన్ని అధికార యంత్రాంగాన్ని స్థానిక ప్రభువుల కంటే కేంద్ర ప్రభుత్వానికి మరింత దగ్గరగా అనుసంధానించాడు. చక్రవర్తి 1వ జస్టినియను (527–565) 532 నాటి "శాశ్వత శాంతి" ఒప్పందంలో భాగంగా 1వ ఖోస్రోకి 4,40,000 బంగారు నాణేలను చెల్లించాడు. 540లో ఖోస్రో ఈ ఒప్పందాన్ని ఉల్లంఘించి సిరియా మీద దండెత్తి ఆంటియోకు‌ను దోచుకున్నాడు. అనేక ఇతర నగరాల నుండి భారీ మొత్తంలో డబ్బును వసూలు చేశాడు. దీని తరువాత మరిన్ని విజయాలు లభించాయి: 541లో లాజికా పర్షియన్ల పక్షంలోకి చేరింది. 542లో అర్మేనియాలో బైజాంటైను‌లు చేసిన ఒక పెద్ద దాడి ఆంగ్లోను యుద్ధంలో ఓడిపోయింది. అదే 541లో 1వ ఖోస్రో దాని రాజు ఆహ్వానం మేరకు లాజికాలోకి ప్రవేశించి పెట్రా వద్ద ఉన్న ప్రధాన బైజాంటైను కోటను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. ఆ దేశం మీద మరొక సంరక్షక రాజ్యాన్ని స్థాపించి లాజికు యుద్ధాన్ని ప్రారంభించాడు. 545లో అంగీకరించిన ఐదేళ్ల సంధికి 547లో అంతరాయం కలిగింది. అప్పుడు లాజికా మళ్ళీ పక్షం మారి బైజాంటైను సహాయంతో తన పర్షియను సైనిక దళాన్ని తరిమివేసింది; యుద్ధం తిరిగి ప్రారంభమైంది కానీ లాజికాకే పరిమితమైంది. 562లో శాంతి కుదిరినప్పుడు అది బైజాంటైను‌ల ఆధీనంలోనే ఉండిపోయింది. 565లో 1వ జస్టినియను మరణించాడు. ఆయన తర్వాత 2వ జస్టిను (565–578) అధికారంలోకి వచ్చాడు. ఆయన సిరియాలోని బైజాంటైను భూభాగాల మీద దాడి చేయకుండా అరబ్బు నాయకులను నిరోధించడానికి వారికి ఇచ్చే రాయితీలను ఆపాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. ఒక సంవత్సరం ముందు, సురేను కుటుంబానికి చెందిన అర్మేనియాలోని సస్సానిడు గవర్నరు చిహోరు-విష్నాస్పు, ఆధునిక యెరెవాను సమీపంలోని డ్విను వద్ద ఒక అగ్ని ఆలయాన్ని నిర్మించాడు. ఆయన మామికోనియను కుటుంబానికి చెందిన ఒక ప్రభావవంతమైన సభ్యుడిని మరణశిక్ష విధించాడు. ఇది ఒక తిరుగుబాటుకు దారితీసింది. 571లో పర్షియను గవర్నరు, ఆయన అంగరక్షకుల సామూహిక హత్యకు దారితీసింది. అదే సమయంలో ఐబీరియా రాజ్యంలో కూడా తిరుగుబాటు చెలరేగింది. 2వ జస్టిను ఈ అర్మేనియను తిరుగుబాటును అవకాశంగా తీసుకుని, కాకససు కనుమల రక్షణ కోసం 1వ ఖోస్రోకి చెల్లించే తన వార్షిక చెల్లింపులను నిలిపివేసి మిత్రులుగా అర్మేనియన్లకు స్వాగతం పలికారు. వారు ఒక సైన్యాన్ని సస్సానిడు భూభాగంలోకి పంపారు. అది 573లో నిసిబిసు‌ను ముట్టడించింది. అయితే బైజాంటైను సేనాధిపతుల మధ్య విభేదాలు ముట్టడిని విరమించుకోవడానికి దారితీయడమే కాకుండా వారు కూడా దారా నగరంలో ముట్టడికి గురయ్యారు. తరువాత ఆ నగరాన్ని పర్షియన్లు స్వాధీనం చేసుకున్నారు. ఈ విజయాన్ని సద్వినియోగం చేసుకుని పర్షియన్లు సిరియాను నాశనం చేశారు. దీనితో 2వ జస్టిను మెసొపొటేమియా సరిహద్దులో ఐదేళ్ల యుద్ధ విరమణకు బదులుగా వార్షిక చెల్లింపులు చేయడానికి అంగీకరించాడు. అయినప్పటికీ యుద్ధం ఇతర ప్రాంతాలలో కొనసాగింది. 576లో 1వ ఖోస్రో తన చివరి సైనిక దండయాత్రకు నాయకత్వం వహించాడు. అది అనటోలియా మీద చేసిన దాడిలో సెబస్టెయా, మెలిటెనే నగరాలను దోచుకుంది. కానీ అది విపత్తుతో ముగిసింది: మెలిటెనే వెలుపల ఓడిపోయిన పర్షియన్లు, బైజాంటైన్ల దాడిలో యూఫ్రటీసు నదిని దాటి పారిపోతున్నప్పుడు భారీ నష్టాలను చవిచూశారు. పర్షియన్ల గందరగోళాన్ని సద్వినియోగం చేసుకుని బైజాంటైన్లు ఖోస్రో భూభాగంలోకి లోతుగా చొచ్చుకుపోయి దాడులు చేశారు. కాస్పియను సముద్రం మీదుగా ఉభయచర దాడులను కూడా నిర్వహించారు. ఖోస్రో శాంతి కోసం విజ్ఞప్తి చేశాడు. కానీ ‌ఖోస్రో సాధించిన విజయం తరువాత 577లో అర్మేనియాలో తన సేనాధిపతి యుద్ధాన్ని కొనసాగించాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. మెసొపొటేమియాలో పోరాటం తిరిగి ప్రారంభమైంది. సాధారణ క్షమాభిక్షతో అర్మేనియను తిరుగుబాటు ముగిసింది. ఇది అర్మేనియాను తిరిగి సస్సానిడు సామ్రాజ్యంలోకి తీసుకువచ్చింది. సుమారు 570వ సంవత్సరంలో యెమెను రాజు సవతి సోదరుడైన "మా'ద్-కరీబు", 1వ ఖోస్రో జోక్యం చేసుకోవాలని అభ్యర్థించాడు. 1వ ఖోస్రో వహ్రిజు అనే సేనాధిపతి నాయకత్వంలో ఒక నౌకాదళాన్ని, చిన్న సైన్యాన్ని ప్రస్తుత ఏడెను సమీపంలోని ప్రాంతానికి పంపాడు. వారు రాజధాని సనా మీద దండెత్తి దానిని ఆక్రమించుకున్నారు. ఈ దండయాత్రలో పాల్గొన్న మార్దు-కరీబు కుమారుడైన సైఫు, 575 - 577 సంవత్సరాల మధ్య కాలంలో రాజు అయ్యాడు. ఈ విధంగా సాసానియన్లు తూర్పుతో జరిగే సముద్ర వాణిజ్యాన్ని నియంత్రించడానికి దక్షిణ అరేబియాలో ఒక స్థావరాన్ని ఏర్పాటు చేసుకోగలిగారు. తరువాత దక్షిణ అరేబియా రాజ్యం సాసానియన్ల ఆధిపత్యాన్ని తిరస్కరించింది. 598లో మరో పర్షియను దండయాత్ర పంపబడింది. అది దక్షిణ అరేబియాను సాసానియను ప్రావిన్సు‌గా విజయవంతంగా విలీనం చేసుకుంది. ఇది 2వ ఖోస్రో తర్వాత వచ్చిన గందరగోళ సమయం వరకు కొనసాగింది. 1వ ఖోస్రో పాలనలో 'దెహ్కాను‌లు' (అక్షరాలా, గ్రామ ప్రభువులు) ఉద్భవించారు. వీరు చిన్నపాటి భూస్వామ్య ప్రభువులుగా ఉన్నారు. తరువాతి సాసానియన్ల ప్రాంతీయ పరిపాలన, పన్నుల వసూలు వ్యవస్థకు వెన్నెముకగా నిలిచారు. 1వ ఖోస్రో మౌలిక సదుపాయాలను నిర్మించాడు. తన రాజధానిని అలంకరించాడు, కొత్త భవనాల నిర్మాణంతో కొత్త పట్టణాలను స్థాపించాడు. ఆయన కాలువలను పునర్నిర్మించాడు. యుద్ధాలలో ధ్వంసమైన పొలాలను పునరుద్ధరించాడు. ఆయన కనుమల వద్ద బలమైన కోటలను నిర్మించాడు. సరిహద్దులలో జాగ్రత్తగా ఎంపిక చేసిన పట్టణాలలో తన ఆధీనంలో ఉన్న తెగలను ఉంచి ఆక్రమణదారుల నుండి రక్షకులుగా వ్యవహరించేలా చేశాడు. ఆయన అన్ని మతాల పట్ల సహనంతో ఉండేవాడు. అయినప్పటికీ జొరాస్ట్రియనిజం అధికారిక రాజ్య మతంగా ఉండాలని శాసించాడు. ఆయన కుమారులలో ఒకరు క్రైస్తవుడిగా మారినప్పుడు ఆయన పెద్దగా కలత చెందలేదు. [[File:"Khusrau Parviz before his Father Hurmuzd (?)", Folio from a Shahnama (Book of Kings) MET DP215844.jpg|thumb| 15వ శతాబ్దపు ''షానామా'' చిత్రణలో తన సింహాసనంపై కూర్చున్న 4వ హోర్మిజ్దు]] మొదటి ఖోస్రో తర్వాత 4వ హోర్మిజ్దు (579–590) సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. బైజాంటైను‌లతో యుద్ధం తీవ్రంగా, నిరంతరాయంగా కొనసాగింది. కానీ ఎటూ తేలకుండా సాగింది. ఈ సమయంలో హోర్మిజ్దు చేత పదవి నుండి తొలగించబడి. అవమానించబడిన సేనాధిపతి బహ్రాం చోబిను 589లో తిరుగుబాటు చేశాడు. మరుసటి సంవత్సరం హోర్మిజ్దు ఒక రాజభవన కుట్ర ద్వారా పదవీచ్యుతుడయ్యాడు. ఆయన కుమారుడు 2వ ఖోస్రో (590–628) సింహాసనం మీద కూర్చున్నాడు. అయితే ఈ పాలకుడి మార్పు బహ్రాం‌ను శాంతింపజేయడంలో విఫలమైంది. బహ్రాం, ఖోస్రోను ఓడించి, ఆయన బైజాంటైను భూభాగంలోకి పారిపోయేలా చేసి 6వ బహ్రాంగా సింహాసనాన్ని తన వశం చేసుకున్నాడు. ఖోస్రో, బహ్రాం‌కు వ్యతిరేకంగా సహాయం కోసం బైజాంటైను చక్రవర్తి మారిసు (582–602)ను కోరాడు. ప్రతిఫలంగా పశ్చిమ కాకససు‌ను బైజాంటైను‌లకు అప్పగించడానికి ముందుకొచ్చాడు. ఈ కూటమిని పటిష్టం చేయడానికి, ఖోస్రో మారిసు కుమార్తె మిరియంను కూడా వివాహం చేసుకున్నాడు. ఖోస్రో, బైజాంటైను సేనాధిపతులు నార్సెసు, జాన్ మిస్టాకానుల నాయకత్వంలో కొత్త సంయుక్త బైజాంటైను-పర్షియను సైన్యం బహ్రాం‌కు వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేసి 591లో బ్లారథాను యుద్ధంలో ఆయనను ఓడించింది. ఖోస్రో తిరిగి అధికారంలోకి వచ్చినప్పుడు. ఆయన తన వాగ్దానాన్ని నిలబెట్టుకుని, పశ్చిమ [[అర్మేనియా]], కాకససు ఐబీరియా మీద నియంత్రణను అప్పగించాడు. [[File:KhosrauIIDinarHistoryofIran.jpg|thumb|left|2వఖోస్రో నాణెం.]] ఈ కొత్త శాంతి ఒప్పందం రెండు సామ్రాజ్యాలకు ఇతర ప్రాంతాలలో సైనిక విషయాల మీద దృష్టి పెట్టడానికి వీలు కల్పించింది: ఖోస్రో సస్సానిడు సామ్రాజ్యం తూర్పు సరిహద్దు మీద దృష్టి సారించగా మారిసు బాల్కను లమీద బైజాంటైను నియంత్రణను పునరుద్ధరించాడు. సుమారు 600వ సంవత్సరంలో హెఫ్తాలైట్లు మధ్య ఇరాను‌లోని స్పహాను వరకు సస్సానిడు సామ్రాజ్యం మీద దాడులు చేశారు. హెఫ్తాలైట్లు 2వ ఖోస్రో నాణేలను అనుకరిస్తూ అనేక నాణేలను విడుదల చేశారు. సుమారు 606/607లో ఖోస్రోవు పర్షియను అర్మేనియా నుండి 4వ సంబాటు బగ్రాటునిని తిరిగి పిలిపించి హెఫ్తాలైటు‌లను తిప్పికొట్టడానికి ఆయన ఇరాను‌కు పంపాడు. స్ంబాటు, డటోయాను అనే పర్షియను యువరాజు సహాయంతో పర్షియా నుండి హెఫ్తాలైటు‌లను తరిమివేశాడు. తరువాత తూర్పు ఖొరాసను‌ లోని వారి రాజ్యాలను దోచుకున్నాడు. అక్కడ స్ంబాటు ద్వంద్వ యుద్ధంలో వారి రాజును చంపాడని చెబుతారు.<ref name="PLRE">Martindale, Jones & Morris (1992), pp. 1363–1364</ref> అయితే 602లో మారిసు‌ను ఫోకాసు (602–610) పదవీచ్యుతుడిని చేసి చంపిన తర్వాత 2వ ఖోస్రో తన పోషకుడి హత్యను ఒక సాకుగా ఉపయోగించుకుని కొత్త దండయాత్రను ప్రారంభించాడు. బైజాంటైను సామ్రాజ్యంలో కొనసాగుతున్న అంతర్యుద్ధం దీనికి లాభదాయకంగా మారింది. దీనికి పెద్దగా సమర్థవంతమైన ప్రతిఘటన ఎదురవలేదు. ఖోస్రో సేనాధిపతులు బైజాంటైను మెసొపొటేమియా, అర్మేనియాలోని అత్యంత పటిష్టమైన సరిహద్దు నగరాలను క్రమపద్ధతిలో లొంగదీసుకుని, అపూర్వమైన విస్తరణకు పునాదులు వేశారు. పర్షియన్లు సిరియాను ఆక్రమించి 611లో ఆంటియోకు‌ను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. 613లో ఆంటియోకు వెలుపల పర్షియను సేనాధిపతులు షహర్బరాజు, షాహిను, బైజాంటైను చక్రవర్తి హెరాక్లియసు స్వయంగా నాయకత్వం వహించిన ఒక పెద్ద ప్రతిదాడిని నిర్ణయాత్మకంగా ఓడించారు. ఆ తర్వాత, పర్షియన్ల ముందడుగు నిరాటంకంగా కొనసాగింది. 614లో జెరూసలేం, 619లో అలెగ్జాండ్రియా, 621 నాటికి మిగిలిన ఈజిప్టు పతనమయ్యాయి. [[అకెమెనిడ్ సామ్రాజ్యం|అకెమెనిడ్ సామ్రాజ్య]] సరిహద్దులను పునరుద్ధరించాలనే సస్సానిడు కల దాదాపు నెరవేరింది. అదే సమయంలో బైజాంటైను సామ్రాజ్యం పతనం అంచున ఉంది. ఈ అద్భుతమైన విస్తరణ శిఖరాగ్రం పర్షియను కళ, సంగీతం, వాస్తుశిల్పం వికాసంతో సమాంతరంగా సాగింది. ===క్షీణత - పతనం (622–651)=== మొదటి దశలో (602 నుండి 622 వరకు) విజయవంతమైనప్పటికీ 2వ ఖోస్రో సైనిక చర్య పర్షియను సైన్యాన్ని, ఖజానాలను పూర్తిగా క్షీణింపజేసింది. జాతీయ ఖజానాలను తిరిగి నింపే ప్రయత్నంలో ఖోస్రో ప్రజల మీద అధిక పన్నులు విధించాడు. ఈ విధంగా ఆయన సామ్రాజ్యం పూర్తి ఓటమి అంచున ఉన్నప్పుడు. హెరాక్లియసు (610–641) తన బలహీనపడిన నాశనమైన సామ్రాజ్యం, మిగిలిన వనరులన్నింటినీ సమీకరించి, తన సైన్యాలను పునర్వ్యవస్థీకరించి, ఒక అద్భుతమైన, ప్రమాదకరమైన ప్రతిదాడిని ప్రారంభించాడు. 622 - 627 మధ్య ఆయన అనటోలియా కాకససు‌లో పర్షియన్లకు వ్యతిరేకంగా సైనిక దండయాత్రలు చేశాడు. షహర్బరాజు, షాహిను, షహ్రాప్లకాను ఆధ్వర్యంలోని పర్షియను దళాల మీద వరుస విజయాలు సాధించాడు (బైజాంటైను చక్రవర్తిని వ్యక్తిగతంగా ఓడించిన కీర్తిని పొందడంలో వారి మధ్య ఉన్న పోటీ వారి వైఫల్యానికి దోహదపడింది), గంజాకు‌లోని గొప్ప జొరాస్ట్రియను ఆలయాన్ని ధ్వంసం చేశాడు. ఖజార్లు, పశ్చిమ టర్కికు ఖగనేటు నుండి సహాయం పొందాడు. [[File:Siege of Constantinople fresco, Moldovița monastery, Vatra Moldoviței, 2017.jpg|thumb|right| upright=1.35| రొమేనియాలోని మోల్డోవిట్సా మఠం యొక్క కుడ్యచిత్రాలపై చిత్రీకరించబడిన, 626వ సంవత్సరంలో సస్సానిడ్, అవార్, స్లావిక్ సంయుక్త దళాలచే కాన్స్టాంటినోపుల్ ముట్టడి]] దీనికి ప్రతిస్పందనగా ఖోస్రో, అవారు, స్లావికు దళాలతో సమన్వయం చేసుకుని 626లో బైజాంటైను రాజధాని కాన్స్టాంటినోపిలు ‌మీద ముట్టడిని ప్రారంభించాడు. షహర్బరాజు నేతృత్వంలోని సాసానియన్లు బోస్ఫరసు తూర్పు వైపు నుండి నగరం మీద దాడి చేయగా ఆయన అవారు, స్లావికు మిత్రులు పశ్చిమ వైపు నుండి దాడి చేశారు. తమ మిత్రులకు సహాయం చేయడానికి పర్షియను దళాలను బోస్ఫరసు మీదుగా పడవల్లో తరలించే ప్రయత్నాలను (ముట్టడి యుద్ధంలో సాసానియను దళాలు అత్యంత సమర్థవంతమైనవి) బైజాంటైను నౌకాదళం అడ్డుకుంది. ముట్టడి విఫలమైంది. 627–628లో హెరాక్లియసు మెసొపొటేమియా మీద శీతాకాల దండయాత్ర చేశాడు. తన ఖజారు మిత్రులు వైదొలగినప్పటికీ, నైన్వే యుద్ధంలో రహజాదు నేతృత్వంలోని పర్షియను సైన్యాన్ని ఓడించాడు. ఆ తర్వాత ఆయన టైగ్రిసు నది వెంబడి ముందుకు సాగి, దేశాన్ని నాశనం చేసి, దస్తాగెర్డు‌లోని ఖోస్రో రాజభవనాన్ని దోచుకున్నాడు. నహ్రావాను కాలువ మీద ఉన్న వంతెనలు ధ్వంసం కావడంతో ఆయన క్టెసిఫాను ‌మీద దాడి చేయకుండా నిరోధించబడ్డాడు. ఆ తర్వాత మరికొన్ని దాడులు చేసి దియాలా నది వెంబడి ఉత్తర-పశ్చిమ ఇరాన్‌లోకి వెనక్కి తగ్గాడు. <ref name="HBS">Haldon (1997), 46; Baynes (1912), ''passim''; Speck (1984), 178</ref> [[File:BorandukhtCoinHistoryofIran.jpg|upright=0.8|thumb|left|ఖోస్రో II కుమార్తె అయిన రాణి బోరాన్, ససానియన్ సామ్రాజ్య సింహాసనంపై కూర్చున్న మొదటి మహిళ, చివరి పాలకులలో ఒకరు. ఆమె జూన్ 17, 629 నుండి జూన్ 16, 630 వరకు పాలించింది.]] హెరాక్లియసు విజయాలు, సస్సానిడు సామ్రాజ్యం అత్యంత సంపన్న భూభాగాల విధ్వంసం, గాంజాకు, దస్తాగెర్డు వంటి ఉన్నత లక్ష్యాల అవమానకరమైన నాశనం ఖోస్రో ప్రతిష్టను, పర్షియను ఉన్నత వర్గాలలో ఆయన మద్దతును తీవ్రంగా దెబ్బతీశాయి. 628 ప్రారంభంలో ఆయన కుమారుడు 2వ కవాదు (628) చేత ఆయన పదవీచ్యుతుడై హత్య చేయబడ్డాడు. కవాదు వెంటనే యుద్ధాన్ని ముగించి ఆక్రమిత భూభాగాలన్నింటి నుండి వైదొలగడానికి అంగీకరించాడు. 629లో హెరాక్లియసు ఒక వైభవమైన వేడుకలో పవిత్ర శిలువను [[జెరూసలేం|జెరూసలేంలో]] పునఃస్థాపించాడు.<ref name="HBS" /> కవాదు కొన్ని నెలల్లోనే మరణించాడు.ఆ తర్వాత గందరగోళం, [[అంతర్యుద్ధం]] చెలరేగాయి. నాలుగు సంవత్సరాల కాలంలో ఐదుగురు రాజులు మారడంతో సస్సానిడు సామ్రాజ్యం గణనీయంగా బలహీనపడింది. కేంద్ర అధికారం శక్తి సేనాధిపతుల చేతుల్లోకి వెళ్లింది. వరుస తిరుగుబాట్ల నుండి ఒక బలమైన రాజు ఉద్భవించడానికి చాలా సంవత్సరాలు పట్టింది. సస్సానిడు‌లకు పూర్తిగా కోలుకోవడానికి సమయం దొరకలేదు. [[File:SassanidEmpirebeforeArabConquest.png|thumb|upright=1.6|632లో సస్సానియన్ సామ్రాజ్యం యొక్క విస్తీర్ణం, ఆధునిక సరిహద్దులతో పాటు]] 632 ప్రారంభంలో ఇస్తఖరులో రహస్యంగా నివసిస్తున్న 1వ ఖోస్రో మనవడు 3వ యజ్దెగెర్డు సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. అదే సంవత్సరం [[ఇస్లాం]] ద్వారా కొత్తగా ఏకమైన అరబు తెగల నుండి మొదటి దండయాత్రదారులు పర్షియను భూభాగంలోకి ప్రవేశించాయి. హోవార్డు-జాన్‌స్టను అభిప్రాయం ప్రకారం సంవత్సరాల తరబడి జరిగిన యుద్ధాలు బైజాంటైను‌లను. పర్షియను‌లను అలసిపోయేలా చేశాయి. ఆర్థిక క్షీణత, అధిక పన్నులు, మతపరమైన అశాంతి, కఠినమైన సామాజిక వర్గీకరణ, ప్రాంతీయ భూస్వాములలో పెరుగుతున్న అధికారం. పాలకుల వేగవంతమైన మార్పుల కారణంగా సస్సానిడు‌లు మరింత బలహీనపడ్డారు. ఇది పర్షియా మీద ఇస్లామికు దండయాత్రకు మార్గం సుగమం చేసింది.<ref name=HJ291>{{Harvnb|Howard-Johnston|2006|p=291}}</ref> ప్రారంభ అరబ్బు సైన్యాలు కలిగించిన ఒత్తిడికి సస్సానిడు‌లు ఎప్పుడూ నిజంగా సమర్థవంతమైన ప్రతిఘటనను చూపలేకపోయారు. యాజ్డెగెర్డు తన సలహాదారుల దయాదాక్షిణ్యాల మీద ఆధారపడిన ఒక బాలుడు. చిన్న చిన్న భూస్వామ్య రాజ్యాలుగా విచ్ఛిన్నమవుతున్న విశాలమైన దేశాన్ని ఏకం చేయగల సామర్థ్యం ఆయనకు లేదు. కొత్తగా విస్తరిస్తున్న అరబ్బుల నుండి ఇదే విధమైన ఒత్తిడికి గురైన బైజాంటైను‌ల నుండి ఇక మీద ముప్పుగా లేనప్పటికీ ఈ పరిస్థితి నెలకొంది. ఖలీఫా అబూ బకరు సేనాధిపతి ఖలీదు ఇబ్ను వలీదు ఒకప్పుడు ముహమ్మదు ఎంపిక చేసిన సహచరులలో ఒకడు, అరబు సైన్యానికి నాయకుడు నాయకత్వంలో మెరుపు వేగంతో జరిగిన యుద్ధాల పరంపరలో ఇరాకు‌ను స్వాధీనం చేసుకోవడానికి ముందుకు కదిలాడు. 634 జూన్‌లో బైజాంటైను‌లకు వ్యతిరేకంగా సిరియను యుద్ధరంగానికి తిరిగి పంపబడిన ఖలీదు వారసుడు ఇరాక్‌లో విఫలమయ్యాడు. 634లో జరిగిన వంతెన యుద్ధంలో ముస్లింలు ఓడిపోయారు. అయితే అరబ్బుల ముప్పు అక్కడితో ఆగలేదు. ఖలీదు ఇబ్ను వలీదు క్రమశిక్షణ కలిగిన సైన్యాల ద్వారా కొద్దికాలానికే తిరిగి ఉద్భవించింది. 637లో ఖలీఫా ఉమరు ఇబ్ను అల్-ఖత్తాబు ఆధ్వర్యంలోని ముస్లిం సైన్యం, జనరలు రోస్తం ఫర్రోఖ్జాదు నేతృత్వంలోని పెద్ద పర్షియను సైన్యాన్ని అల్-ఖాదిసియ్యా మైదానాలలో ఓడించింది. ఆపై క్టెసిఫాను‌ మీదకు ముందుకు సాగింది. అది సుదీర్ఘ ముట్టడి తర్వాత పతనమైంది. యాజ్డెగెర్డు క్టెసిఫాను నుండి తూర్పు వైపుకు పారిపోయాడు. సామ్రాజ్యం విశాలమైన ఖజానాలో ఎక్కువ భాగాన్ని అక్కడే వదిలిపెట్టాడు. ఆ తర్వాత కొద్దికాలానికే అరబ్బులు క్టెసిఫాను‌ను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. ఈ విధంగా ముస్లింలు ఒక శక్తివంతమైన ఆర్థిక వనరును చేజిక్కించుకోగలిగారు. ఇది సస్సానిడు ప్రభుత్వాన్ని నిధుల కొరతతో కునారిల్లేలా చేసింది. చాలా మంది సస్సానిడు గవర్నర్లు ఆక్రమణదారులను వెనక్కి తరిమికొట్టడానికి తమ బలగాలను ఏకం చేయడానికి ప్రయత్నించారు. కానీ బలమైన కేంద్ర అధికారం లేకపోవడం వలన ఆ ప్రయత్నం విఫలమైంది. ఆ గవర్నర్లు నిహావందు యుద్ధంలో ఓడిపోయారు. సైనిక కమాండు వ్యవస్థ పూర్తిగా లేకపోవడం, ఉన్నత వర్గాలకు చెందని సైనికుల దళాలు తీవ్రంగా క్షీణించడం, ఆర్థిక వనరులు సమర్థవంతంగా నాశనం కావడం, 'అసవరాను' ('అజతాను') అనే వీర యోధుల వర్గం ముక్కలు ముక్కలుగా నాశనం కావడంతో ఆ సామ్రాజ్యం ఇప్పుడు అరబ్బు ఆక్రమణదారుల ముందు పూర్తిగా నిస్సహాయంగా మారింది. నిహావందు యుద్ధంలో ఓటమి గురించి విన్న తర్వాత యజ్దెగెర్డు, ఫర్రుఖు‌జాదు, కొంతమంది పర్షియను ప్రభువులతో కలిసి దేశంలోకి మరింత లోపలికి తూర్పున ఉన్న ఖొరాసాను ప్రావిన్సు‌కు పారిపోయాడు. 651 చివరిలో మెర్వు‌లో ఒక పిండిమర యజమాని చేతిలో యజ్దెగెర్డు హత్యకు గురయ్యాడు. ఆయన కుమారులు, పెరోజు, బహ్రాం , టాంగు చైనాకు పారిపోయారు.<ref>{{cite encyclopedia | article = Chinese-Iranian relations xv. The last Sasanians in China | last = Compareti | first = Matteo | url = http://www.iranicaonline.org/articles/china-xv-the-last-sasanians-in-china | encyclopedia = Encyclopaedia Iranica | year = 2009 }}</ref> కొంతమంది ప్రభువులు మధ్య ఆసియాలో స్థిరపడ్డారు. అక్కడ వారు ఆ ప్రాంతాలలో పర్షియను సంస్కృతి, భాషను వ్యాప్తి చేయడంలో, సస్సానిడు సంప్రదాయాలను పునరుద్ధరించడానికి ప్రయత్నించిన మొదటి స్థానిక ఇరానియను ఇస్లామికు రాజవంశం అయిన సామానిడు రాజవంశం స్థాపనలో గొప్పగా తోడ్పడ్డారు. సస్సానిడు సామ్రాజ్యం ఆకస్మిక పతనం కేవలం ఐదు సంవత్సరాల కాలంలో పూర్తయింది. దాని భూభాగంలో ఎక్కువ భాగం ఇస్లామికు ఖలీఫా రాజ్యంలో విలీనం చేయబడింది; అయినప్పటికీ అనేక ఇరానియను నగరాలు ఆక్రమణదారులను ప్రతిఘటించి వారితో చాలాసార్లు పోరాడాయి. ఇస్లామికు ఖలీఫాలు రే, ఇస్ఫాహాను, హమదాను వంటి నగరాలలో తిరుగుబాట్లను పదేపదే అణచివేశారు.<ref>Zarinkoob, pp. 305–317</ref> స్థానిక ప్రజల మీద ప్రారంభంలో ఇస్లాంలోకి మారలని పెద్దగా ఒత్తిడి లేదు. వారు ముస్లిం రాజ్యానికి ధిమ్మీ పౌరులుగా ఉంటూ జిజియా పన్ను చెల్లించేవారు.<ref>Bashear, Suliman, ''Arabs and others in Early Islam'', p. 117</ref> అదనంగా పాత సస్సానిడు "భూమి పన్ను" (అరబికు‌లో ఖరాజు అని పిలుస్తారు) కూడా స్వీకరించబడింది. ఖలీఫా ఉమరు, పన్నులు భూమి భరించగలిగే దానికంటే ఎక్కువగా ఉన్నాయో లేదో అంచనా వేయడానికి అప్పుడప్పుడు ఒక కమిషను‌ను ఏర్పాటు చేసేవారని చెబుతారు.<ref>''The Caliphs and Their Non-Muslim Subjects''. A. S. Tritton, p. 139.</ref> అరబు దండయాత్రకు ముందు ససానియను సామ్రాజ్యం చివరి స్థానిక ఇరానియను ప్రభుత్వం. 7వ శతాబ్దంలో అరబ్బులు ససానియను సామ్రాజ్యాన్ని అంతం చేసినప్పటి నుండి 1501లో సఫావిదు రాజవంశం మొత్తం ఇరాను‌ను తమ ఆధీనంలోకి తీసుకున్న మొదటి స్థానిక పాలకులయ్యారు. <ref name="Munshi">{{cite book |last=Munshi |first=Eskandar Beg |author-link=Iskandar Beg Munshi |date=1629 |title=History of Shah 'Abbas the Great (Tārīkh-e 'Ālamārā-ye 'Abbāsī) / Roger M. Savory, translator |edition= |url=https://archive.org/details/monshi-shah-abbas-english/Monshi_Shah-Abbas_English/mode/1up |access-date=May 6, 2025|page=xxi}}</ref> ===వంశపారంపర్య ఉన్నత కుటుంబాలు=== కింది రాజవంశాలు, ఉన్నత కుటుంబాలకు ససానియను పాలకులలో పూర్వీకులు ఉన్నారని నమ్ముతారు: * జమాస్పు వంశస్థులైన దబుయిదు రాజవంశం (642–760).<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.iranicaonline.org/articles/dabuyids-the-dynasty-of-espahbads-ruling-tabarestan-until-its-conquest-by-the-muslims-in-144-761 |title= దబుయిద్స్ |encyclopedia=ఎన్సైక్లోపీడియా ఇరానికా |access-date=2013-12-16}}</ref> * జమాస్పు వంశస్థులైన మజందరను పదుస్పానిడ్సు (665–1598).<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.iranicaonline.org/articles/baduspanids |title=బదుస్పానిడ్స్ |encyclopedia=ఎన్సైక్లోపీడియా ఇరానికా |access-date=2013-12-16}}</ref> * 4వ హోర్మిజ్డు వంశానికి చెందిన షిర్వాను షాలు (1100–1382). <ref>Stokvis A.M.H.J., pp. 112, 129.</ref> * ససానియను యువరాజు అయిన మిహరు గుష్నాస్పు నుండి వచ్చిన బాను మునజ్జిం (9వ–10వ శతాబ్దం). * 3వ యజ్దెగెర్డు వంశానికి చెందిన ఒక ''దెహ్కాను'' కుటుంబమైన కమ్కారియను కుటుంబం (9వ–10వ శతాబ్దం). * 4వ బహ్రాం వంశస్థుడైన సోగ్డియను పాలకుడు దివాష్టిచు నుండి వచ్చిన కుటుంబమైన మికాలిడ్సు (9వ–11వ శతాబ్దం). ==ప్రభుత్వం== సస్సానియన్లు పార్థియను అర్సాసిడు‌లు సాధించిన సరిహద్దులలోనే సుమారుగా ఒక సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించారు. దీని రాజధాని అస్సోరిస్తాను ప్రావిన్సు‌లోని క్టెసిఫోను‌లో ఉండేది. ఈ సామ్రాజ్యాన్ని పరిపాలించడంలో, సస్సానియను పాలకులు 'షహను‌షా' (రాజులకు రాజు) అనే బిరుదును స్వీకరించి, కేంద్ర అధిపతులుగా మారారు. వారు జాతీయ మతానికి చిహ్నమైన పవిత్ర అగ్నికి సంరక్షకులుగా కూడా వ్యవహరించారు. ఈ చిహ్నం సస్సానియను నాణేల మీద స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. ఇక్కడ పాలక చక్రవర్తి తన కిరీటం, అధికార చిహ్నాలతో నాణెం ఒక వైపున, జాతీయ మతానికి చిహ్నమైన పవిత్ర అగ్ని నాణెం మరో వైపున కనిపిస్తాయి.<ref>[http://ecai.org/sasanianweb/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061214083059/http://ecai.org/sasanianweb/|date=14 December 2006}} గిట్టి అజర్‌పే ''"ప్రాచీన కాలపు చివరి దశలో సమీప ప్రాచ్యం: సస్సానియన్ సామ్రాజ్యం"''</ref> సస్సానియను రాణులు 'బాన్‌బిష్నాను బాన్‌బిష్ను' (రాణులకు రాణి) అనే బిరుదును కలిగి ఉండేవారు. చిన్న స్థాయిలో ఈ భూభాగాన్ని 'షహర్దారు' అని పిలువబడే ఒక ఉన్నత కుటుంబానికి చెందిన అనేక మంది చిన్న పాలకులు కూడా పరిపాలించేవారు. వీరిని నేరుగా 'షహను‌షా' పర్యవేక్షించేవాడు. ప్రావిన్సుల జిల్లాలను ఒక 'షహ్రాబు', ఒక 'మొబెదు' (ప్రధాన పూజారి) పరిపాలించేవారు. 'మొబెదు' భూములు, ఇతర చట్టపరమైన విషయాలను చూసుకునేవాడు.{{sfn|Daryaee|2008|p=125}} సస్సానియను పాలన గణనీయమైన కేంద్రీకరణ, ప్రతిష్టాత్మక పట్టణ ప్రణాళిక, వ్యవసాయ అభివృద్ధి, సాంకేతిక మెరుగుదలల ద్వారా వర్గీకరించబడింది.రాజు క్రింద, ఒక శక్తివంతమైన అధికార యంత్రాంగం ప్రభుత్వ వ్యవహారాలలో ఎక్కువ భాగాన్ని నిర్వహించేది; ఈ అధికార యంత్రాంగం అధిపతి 'వుజుర్గు ఫ్రమాదారు' (వజీరు లేదా ప్రధానమంత్రి). ఈ అధికార యంత్రాంగంలో జొరాస్ట్రియను పూజారి వర్గం అపారమైన శక్తిని కలిగి ఉండేది. చక్రవర్తి క్రింద, సస్సానియను రాజ్యంలో అత్యంత శక్తివంతమైన వ్యక్తులు ఆయన ప్రధాన అధికారులు: 'మొబెదాను మొబెదు', పూజారి వర్గానికి (మాగీ) అధిపతి; సర్వ సైన్యాధ్యక్షుడైన 'స్పాహు‌బెడు'; వ్యాపారులు, వర్తకుల సంఘం అధిపతి అయిన 'హుతుఖ్షు‌బెడు';, రైతుల అధిపతి కూడా అయిన వ్యవసాయ మంత్రి, 'వస్తార్యోషాను-సలారు'.<ref>Sarfaraz, p. 344</ref> నామమాత్రంగా సంపూర్ణ నిరంకుశ రాజులైనప్పటికీ ససానియను పాలకులు సాధారణంగా తమ మంత్రుల సలహాలను పరిగణనలోకి తీసుకునేవారు. 10వ శతాబ్దపు ముస్లిం చరిత్రకారుడు అల్-మసూది, "ససానియను రాజుల అద్భుతమైన పరిపాలన, వారి క్రమబద్ధమైన విధానం, వారి ప్రజల పట్ల వారి శ్రద్ధ, వారి రాజ్యాల శ్రేయస్సు"ను ప్రశంసించాడు. సాధారణ సమయాలలో రాచరికం వంశపారంపర్యంగా ఉండేది. కానీ రాజు దానిని తన చిన్న కుమారుడికి బదిలీ చేయవచ్చు; రెండు సందర్భాలలో సర్వోన్నత అధికారం రాణుల చేతిలో ఉంది. ప్రత్యక్ష వారసుడు అందుబాటులో లేనప్పుడు, ఉన్నత వర్గాల వారు, మతాధికారులు ఒక పాలకుడిని ఎన్నుకునేవారు. కానీ వారి ఎంపిక రాజకుటుంబ సభ్యులకు మాత్రమే పరిమితం చేయబడింది. ససానియను ఉన్నత వర్గం పాత పార్థియను వంశాలు, పర్షియను ఉన్నత కుటుంబాలు, లొంగిపోయిన భూభాగాల నుండి వచ్చిన ఉన్నత కుటుంబాల మిశ్రమంగా ఉండేది. పార్థియను రాజవంశం పతనమైన తర్వాత అనేక కొత్త ఉన్నత కుటుంబాలు ఉద్భవించాయి. అయితే ఒకప్పుడు ఆధిపత్యం వహించిన ఏడు పార్థియను వంశాలలో కొన్ని అత్యంత ప్రాముఖ్యతను కలిగి ఉన్నాయి. 1వ అర్దాషిరు ఆస్థానంలో పాత అర్సాసిడు కుటుంబాలైన హౌసు ఆఫ్ కారెను, హౌసు ఆఫ్ సురెను‌తో పాటు, వరాజెసు, అండిగాన్సు వంటి అనేక ఇతర కుటుంబాలు గొప్ప గౌరవ స్థానాలను కలిగి ఉన్నాయి. ఈ ఇరానియను, ఇరానియేతర ఉన్నత కుటుంబాలతో పాటు, మెర్వు, అబర్షహరు, కిర్మాను, సకస్తాను, ఐబీరియా, అడియాబెను రాజులు, ఉన్నత వర్గాలలో గౌరవ స్థానాలను కలిగి ఉన్నట్లు పేర్కొనబడ్డారు. వారు షాహను‌షా ఆస్థానంలో కనిపించేవారు. నిజానికి సురెన్సు, కారెన్సు, వరాజెసు విస్తారమైన రాజ్యాలు, పాక్షిక-స్వతంత్ర రాజ్యాలుగా అసలు ససానిడు రాజ్యంలో భాగమయ్యాయి. ఈ విధంగా, ససానిడు సామ్రాజ్యం ఆస్థానంలో హాజరైన ఉన్నత కుటుంబాలు, షాహను‌షాకు లోబడి ఉన్నప్పటికీ తమ సొంత హక్కుతో పాలక వంశాలుగా కొనసాగాయి. సాధారణంగా, ఇరానియను కుటుంబాలకు చెందిన 'వుజుర్గాను' వారు సామ్రాజ్య పరిపాలనలో అత్యంత శక్తివంతమైన పదవులను నిర్వహించారు. ఇందులో సరిహద్దు ప్రావిన్సుల గవర్నరు‌షిపు‌లు ('మర్జ్‌బాను') కూడా ఉన్నాయి. ఈ పదవులలో చాలా వరకు వంశపారంపర్యమైనవి. చాలా పదవులు తరతరాలుగా ఒకే కుటుంబంలో సంక్రమించాయి. అత్యంత సీనియారిటీ కలిగిన 'మర్జుబాన్'లకు వెండి సింహాసనం అనుమతించబడింది. అయితే కాకససు ప్రావిన్సు వంటి అత్యంత వ్యూహాత్మక సరిహద్దు ప్రావిన్సుల 'మర్జు‌బాన్'లకు బంగారు సింహాసనం అనుమతించబడింది. <ref>Nicolle, p. 10</ref> సైనిక దండయాత్రలలో ప్రాంతీయ <nowiki>''మర్జు‌బాన్'లను ఫీల్డు మార్షల్సు‌గా పరిగణించవచ్చు. అయితే తక్కువ స్థాయి 'స్పాహు‌బెడ్'</nowiki>లు క్షేత్ర సైన్యానికి నాయకత్వం వహించగలరు.<ref> name="Nicolle, p. 14"</ref> సాంస్కృతికంగా, సస్సానియన్లు సామాజిక వర్గీకరణ వ్యవస్థను అమలు చేశారు. ఈ వ్యవస్థకు జొరాస్ట్రియనిజం మద్దతు ఇచ్చింది. దీనిని రాజ్య మతంగా స్థాపించారు. ఇతర మతాలను చాలా వరకు సహించారని తెలుస్తోంది. అయినప్పటికీ ఈ వాదన మీద చర్చ జరిగింది. <ref>Wiesehöfer, ''Ancient Persia'', or the ''Cambridge History of Iran'', vol. 3</ref>సస్సానియను చక్రవర్తులు పర్షియను సంప్రదాయాలను పునరుద్ధరించడానికి, గ్రీకు సాంస్కృతిక ప్రభావాన్ని తుడిచిపెట్టడానికి స్పృహతో ప్రయత్నించారు. ===సస్సానియను సైన్యం=== [[File:Крепость Нарын-Кала в Дербенте.jpg|thumb|డెర్బెంట్ గోడలు, సస్సానియన్ రక్షణ శ్రేణులలో భాగం]] సస్సానియను సామ్రాజ్యం క్రియాశీల సైన్యం సామ్రాజ్యం మొదటి 'షాహను‌షా' అయిన 1వ అర్దాషిరు నుండి ఉద్భవించింది. అర్దాషిరు అకెమెనిడు సైనిక సంస్థలను పునరుద్ధరించాడు. పార్థియను అశ్వికదళ నమూనాను నిలుపుకున్నాడు. కొత్త రకాల కవచాలు, ముట్టడి యుద్ధ పద్ధతులను ఉపయోగించాడు. ====పూజారుల పాత్ర==== పూజారులు, యోధుల మధ్య సంబంధం ముఖ్యమైనది. ఎందుకంటే ఎరాను‌షహరు అనే భావనను పూజారులే పునరుద్ధరించారు. పూజారులకు, యోధులకు మధ్య తలెత్తిన విభేదాలు సామ్రాజ్యంలో విచ్ఛిన్నానికి దారితీశాయి. ఇది దాని పతనానికి కారణమైంది.{{sfn|దర్యాఈ|2008|పుటలు=45–51}} ====పదాతిదళం==== [[File:Sassanid army helmet by Nickmard Khoey.jpg|thumb|సస్సానియను సైనిక శిరస్త్రాణం]] పాయి‌గాను దళాలు సస్సానియను పదాతిదళంలో అధిక సంఖ్యలో ఉండేవి. వీరిని తరచుగా రైతు జనాభా నుండి నియమించుకునేవారు. ప్రతి విభాగానికి "పాయి‌గాను-సలారు" అనే అధికారి నాయకత్వం వహించేవాడు. దీని అర్థం "పదాతిదళ కమాండరు". వీరి ప్రధాన విధులు సామాగ్రి బండిని కాపాడటం, ఉన్నత శ్రేణికి చెందిన అస్వరను దళాలకు సహాయకులుగా పనిచేయడం, కోట గోడల మీద దాడి చేయడం, కందకాల తవ్వకం పనులు చేపట్టడం. గనులను తవ్వడం. <ref name=source>{{cite book|title=Sassanian elite cavalry AD 224–642|author1=Kaveh Farrokh|author2=Angus McBride|publisher=Osprey Publishing|date=2005|page=23|url=https://books.google.com/books?id=aQspOf291_cC&q=paighan&pg=PA23|isbn=978-1841767130}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> పదాతిదళంలో పనిచేసే వారికి డాలులు, ఈటెలు సమకూర్చబడ్డాయి. తమ సైన్యం పరిమాణాన్ని పెంచడానికి, సస్సానియన్లు తమ సొంత సైన్యానికి మేడియన్లు, డైలమైటు‌లు అందించిన సైనికులను జోడించారు. మేడియన్లు సస్సానియను సైన్యానికి ఉన్నత-నాణ్యత గల ఈటెలు విసిరేవారిని, వడిసెల యోధులను, భారీ పదాతిదళాన్ని అందించారు. ఇరానియను పదాతిదళాన్ని అమ్మియానసు మార్సెల్లినసు "గ్లాడియేటర్ల వలె ఆయుధాలు ధరించినవారు", "అనేక గుర్రపు బాలుర వలె ఆజ్ఞలను పాటించేవారు" అని వర్ణించాడు.<ref>Vadim Mikhaĭlovich Masson, ''History of Civilizations of Central Asia'', Vol.II, (UNESCO, 1996), [https://books.google.com/books?id=883OZBe2sMYC&dq=Ammianus+Marcellinus+Persian+infantry+disciplined&pg=PA52 p. 52]</ref> డైలమైటు ప్రజలు కూడా పదాతిదళంలో పనిచేశారు. వారు గిలాను, ఇరానియను అజరు‌బైజాను, మజాందరను‌లలో ప్రధానంగా నివసించిన ఇరానియను ప్రజలు. వారు కత్తులు, ఖడ్గాలు, ఈటెల వంటి ఆయుధాలతో పోరాడినట్లు నివేదించబడింది. సమీప పోరాటంలో వారి నైపుణ్యాలు, దృఢత్వానికి రోమన్లచే గుర్తింపు పొందారని ప్రసిద్ధి చెందారు. డైలమైట్ల గురించిన ఒక వృత్తాంతం, వారు యెమెను ‌మీద జరిగిన దండయాత్రలో పాల్గొన్నారని పేర్కొంది. ఈ దండయాత్రలో వారిలో 800 మందికి డైలమైటు అధికారి వహ్రిజు నాయకత్వం వహించాడు. <ref>{{cite book|title=Shadows in the desert: ancient Persia at war|author=Kaveh Farrokh|publisher=Osprey Publishing|year=2007|page=237|url=https://books.google.com/books?id=p7kltwf9yrwC&q=Vahriz+defeat+Yemen&pg=PA237|isbn=978-1846031083}}{{Dead link|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ====నౌకాదళం==== 1వ అర్దాషిరు పర్షియను గల్ఫు అరబు భాగాన్ని జయించినప్పటి నుండి ససానియను నౌకాదళం ససానియను సైన్యంలో ఒక ముఖ్యమైన భాగంగా ఉంది. పర్షియను గల్ఫును నియంత్రించడం ఆర్థికంగా అవసరం కనుక ససానియను నౌకాదళం దానిని సముద్రపు దొంగల నుండి సురక్షితంగా ఉంచడానికి, రోమన్ల ఆక్రమణను నిరోధించడానికి, అరబు తెగలు శత్రుత్వం వహించకుండా నిరోధించడానికి పనిచేసింది. అయితే నౌకాదళంలో పనిచేసేవారు జైళ్ళలో బంధించబడినవారే కాబట్టి ఆ నౌకాదళం బలంగా ఉండేది కాదని చాలా మంది చరిత్రకారులు విశ్వసిస్తున్నారు. <ref>{{cite book|last=Daryaee|first=Touraj|title=Sasanian Persia: The Rise and Fall of an Empire|year=2009|publisher=I.B. Tauris & Co Ltd|location=New York|pages=46–47}}</ref> నావికాదళాధిపతికి 'నావు‌బెడు' అనే బిరుదు ఉండేది. {{sfn|Daryaee|2008|p=47}} ====అశ్వికదళం==== [[File:Knight-Iran.JPG|thumb|ఇరాన్‌లోని తఖ్-ఎ బోస్తాన్‌లో కవచం ధరించిన అశ్వికదళ సైనికుడిగా పోజు ఇస్తున్న ఒక సస్సానిడ్ రాజు]] [[File:Tabriz_Sasanian_Plate_3.jpg|thumb|right|ఇద్దరు ప్రభువుల మధ్య ఈటెల పోరాటాన్ని చూపిస్తున్న సస్సానియన్ వెండి పళ్ళెం]] సస్సానిడు సామ్రాజ్యం సమయంలో ఉపయోగించిన అశ్వికదళం రెండు రకాల భారీ అశ్వికదళ విభాగాలుగా ఉండేది: క్లిబనారి, కాటాఫ్రాక్టు‌లు. ఉన్నత వర్గాలకు చెందిన చిన్నప్పటి నుండి సైనిక సేవ కోసం శిక్షణ పొందిన ఉన్నత సైనికులతో కూడిన మొదటి అశ్వికదళానికి తేలికపాటి అశ్వికదళం, పదాతిదళం, విలుకాళ్ల మద్దతు ఉండేది.<ref>{{cite book|title=Why Europe?: The Medieval Origins of Its Special Path|author1=Michael Mitterauer |author2=Gerald Chapple |publisher=University of Chicago Press|date=2010|page=106|url=https://books.google.com/books?id=0IU9fduDRIMC&q=sassanid+cavalry&pg=PA106|isbn=978-0226532387 }}</ref> ఈ మొదటి అశ్వికదళ విభాగాలలో కిరాయి సైనికులుగా; సామ్రాజ్యంలోని టర్కులు, కుషాణులు, సర్మాటియన్లు, ఖజార్లు, జార్జియన్లు, అర్మేనియన్లతో సహా గిరిజన ప్రజలు కూడా చేర్చబడ్డారు. రెండవ అశ్వికదళంలో యుద్ధ ఏనుగులను ఉపయోగించేవారు. వాస్తవానికి, అశ్వికదళానికి మద్దతుగా ఏనుగులను మోహరించడం వారి ప్రత్యేకత. పార్థియన్ల వలె కాకుండా సస్సానియన్లు అధునాతన ముట్టడి యంత్రాలను అభివృద్ధి చేశారు. ముట్టడి ఆయుధాల అభివృద్ధి రోం‌తో జరిగిన సంఘర్షణల సమయంలో ఒక ఉపయోగకరమైన ఆయుధంగా నిరూపించబడింది. ఈ యుద్ధాలలో విజయం నగరాలను, ఇతర కోటలను స్వాధీనం చేసుకునే సామర్థ్యం మీద ఆధారపడి ఉండేది; దీనికి విరుద్ధంగా, సస్సానియన్లు తమ సొంత నగరాలను దాడుల నుండి రక్షించుకోవడానికి అనేక పద్ధతులను కూడా అభివృద్ధి చేశారు. సస్సానియను సైన్యం అంతకు ముందున్న పార్థియను సైన్యాన్ని పోలి ఉండేది. అయినప్పటికీ సస్సానియన్ల భారీ అశ్వికదళంలో కొందరు ఈటెలతో సన్నద్ధమై ఉండేవారు. అయితే పార్థియను సైన్యాలు ఎక్కువగా విల్లంబులతో సన్నద్ధమై ఉండేవి. <ref>{{cite book|last=Yarshater|first=Ehsan|title=The Cambridge History of Iran Volume 3 (1): The Seleucid, Parthian and Sasanian Periods|year=1983|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|chapter=15}}</ref>రోమను చరిత్రకారుడు అమ్మియానసు మార్సెల్లినసు 2వ షాపూరు క్లిబనారి అశ్వికదళం గురించి చేసిన వర్ణన, అది ఎంత భారీగా సన్నద్ధమై ఉందో, అందులో కేవలం కొంతమంది మాత్రమే ఈటెలతో సన్నద్ధమై ఉన్నారని స్పష్టంగా చూపిస్తుంది: {{blockquote|''అన్ని దళాలు ఇనుప కవచాలు ధరించి ఉన్నాయి. వారి శరీరంలోని అన్ని భాగాలు మందపాటి పలకలతో కప్పబడి ఉన్నాయి. అవి వారి అవయవాల కీళ్లకు అనుగుణంగా ఉండేలా అమర్చబడ్డాయి; మానవ ముఖాల ఆకారాలు వారి తలలకు చాలా నైపుణ్యంగా అమర్చబడ్డాయి. వారి శరీరం మొత్తం లోహంతో కప్పబడి ఉన్నందున వారి కంటి పాపకు ఎదురుగా ఉన్న చిన్న రంధ్రాల ద్వారా కొద్దిగా చూడగలిగే చోట లేదా వారి ముక్కు కొన ద్వారా కొద్దిగా గాలి పీల్చుకోగలిగే చోట మాత్రమే బాణాలు దిగగలవు. వీరిలో ఈటెలతో సాయుధులైన కొందరు కదలకుండా నిలబడి ఉన్నారు. వారిని కంచు బిగింపులతో గట్టిగా పట్టుకున్నారని మీరు భావించేవారు.''}} సస్సానియను అశ్వికదళంలోని గుర్రపు స్వారీ చేసేవారికి రకాబులు ఉండేవి కావు. దానికి బదులుగా వారు యుద్ధపు జీనును ఉపయోగించారు. దానికి వెనుక భాగంలో ఒక ఆధారం, స్వారీ చేసేవారి తొడల పైభాగంలో వంగి ఉండే రెండు రక్షణ బిగింపులు ఉండేవి. ఇది గుర్రపు స్వారీ చేసేవారు యుద్ధ సమయంలో ముఖ్యంగా తీవ్రమైన పోరాటాల సమయంలో అన్ని వేళలా జీనులో స్థిరంగా ఉండటానికి వీలు కల్పించింది. <ref>{{cite web|last=Shahbazi|first=A. Sh.|title=History of Iran: Sassanian Army|url=http://www.iranchamber.com/history/sassanids/sassanian_army.php|access-date=10 December 2012}}</ref> బైజాంటైను చక్రవర్తి మౌరికియోసు కూడా తన 'స్ట్రాటెజికాను ‘ లోచాలా మంది సాసానియను భారీ అశ్వికదళ సైనికులు ఈటెలను మోయరని తమ ప్రాథమిక ఆయుధాలుగా విల్లంబుల మీదనే ఆధారపడతారని నొక్కి చెప్పాడు. దీనికి విరుద్ధంగా తాక్-ఎ బోస్తాను శిల్పాలలో అల్-తబరీ దిహ్కాను వీరులకు అవసరమైన పరికరాల ప్రసిద్ధ జాబితాలో ఈటె కూడా చేర్చబడింది. అసవరాను (అజాతాను) వీర యోధుల వర్గానికి చెందిన ఒక యోధుడిని పోషించడానికి అవసరమైన ధనం కోసం ఒక చిన్న జాగీరు అవసరమయ్యేది. అసవరాను (అజాతాను) వీర యోధుల వర్గం దానిని సింహాసనం నుండి పొందేది. దానికి ప్రతిఫలంగా యుద్ధ సమయంలో వారు సింహాసనానికి అత్యంత ముఖ్యమైన రక్షకులుగా ఉండేవారు. ==పొరుగు రాజ్యాలతో సంబంధాలు== ===రోమన్ సామ్రాజ్యం=== [[File:Cameo Shapur Valerianus Bab360 CdM Paris.jpg|thumb|260వ సంవత్సరంలో జరిగిన ఎడెస్సా యుద్ధం తర్వాత, 1వ షాపూరు రోమను చక్రవర్తి వలేరియను మధ్య జరిగిన అశ్వయుద్ధాన్ని చూపే ఒక అద్భుతమైన కేమియో. షాపూరు స్వయంగా చెప్పిన దాని ప్రకారం, ఈ యుద్ధంలో రోమన్ చక్రవర్తిని "మా స్వంత చేతులతో" బంధించారు.]] పార్థియన్ల మాదిరిగానే, సస్సానియన్లు కూడా [[రోమన్ సామ్రాజ్యం]]తో నిరంతరం శత్రుత్వంతో ఉండేవారు. పార్థియన్ల తర్వాత అధికారంలోకి వచ్చిన సస్సానియన్లు తమ పొరుగు ప్రత్యర్థి అయిన [[బైజాంటైన్ సామ్రాజ్యం]] లేదా తూర్పు రోమను సామ్రాజ్యంతో పాటు 400 సంవత్సరాలకు పైగా ప్రపంచంలోని ప్రముఖ శక్తులలో ఒకటిగా గుర్తింపు పొందారు. 395లో రోమను సామ్రాజ్యం విభజించబడిన తర్వాత కాన్స్టాంటినోపులు రాజధానిగా ఉన్న బైజాంటైను సామ్రాజ్యం, పర్షియాకు ప్రధాన పాశ్చాత్య శత్రువుగా, సాధారణంగా ప్రధాన శత్రువుగా కొనసాగింది. రెండు సామ్రాజ్యాల మధ్య శత్రుత్వాలు మరింత తరచుగా మారాయి.రోమను సామ్రాజ్యం వలెనే సస్సానియన్లు కూడా పొరుగు రాజ్యాలు, సంచార తెగలతో నిరంతర సంఘర్షణ స్థితిలో ఉండేవారు. సంచార దండయాత్రల ముప్పును పూర్తిగా పరిష్కరించలేకపోయినప్పటికీ బెదిరింపులకు పాల్పడే సంచార జాతుల మీద సమన్వయంతో కూడిన సైనిక చర్యలు తీసుకునే విధానం కారణంగా, సస్సానియన్లు సాధారణంగా రోమన్ల కంటే ఈ విషయాలను చాలా విజయవంతంగా ఎదుర్కొన్నారు. తరచుగా బైజాంటైను ‌లతో జరిగిన అనేక యుద్ధాలలో చివరిది, అత్యంత కీలకమైన 602–628 బైజాంటైను-సస్సానియను యుద్ధం. ఇందులో బైజాంటైను రాజధాని కాన్స్టాంటినోపులు ముట్టడి కూడా ఉంది. ఈ యుద్ధం రెండు ప్రత్యర్థి పక్షాలు తమ మానవ, భౌతిక వనరులను తీవ్రంగా కోల్పోవడంతో ముగిసింది. అంతేకాకుండా సామ్రాజ్యం లోపల ఉన్న సామాజిక సంఘర్షణ దానిని మరింతగా బలహీనపరిచింది. పర్యవసానంగా ఇస్లామికు రషీదును ఖలీఫా ఆకస్మిక ఆవిర్భావం వల్ల అవి బలహీనపడ్డాయి. యుద్ధం జరిగిన కొన్ని సంవత్సరాలకే ఆ శక్తులు రెండు సామ్రాజ్యాల మీద దండెత్తాయి. ముస్లిం సైన్యాలు ససానియను సామ్రాజ్యం మొత్తాన్ని వేగంగా జయించాయి. బైజాంటైను-అరబు యుద్ధాలలో బైజాంటైను సామ్రాజ్యం నుండి లెవంతు, కాకససు, ఈజిప్టు, ఉత్తర ఆఫ్రికాలోని భూభాగాలను స్వాధీనం చేసుకున్నాయి. తరువాతి శతాబ్దాలలో బైజాంటైను సామ్రాజ్యంలో సగం, మొత్తం ససానియను సామ్రాజ్యం ముస్లింల పాలనలోకి వచ్చాయి. సాధారణంగా శతాబ్దాల కాలంలో పశ్చిమాన సస్సానిడు భూభాగం పెద్ద, స్థిరమైన రోమను రాజ్యానికి ఆనుకుని ఉండేది. కానీ తూర్పున దాని సమీప పొరుగువారు [[కుషాన్ సామ్రాజ్యం|కుషాన్ సామ్రాజ్యం,]] హెఫ్తాలైట్ల వంటి సంచార జాతులు. తూసు కోట లేదా నిషాపురు నగరం వంటి కోటల నిర్మాణం జరిగింది(ఇది తరువాత విద్యా, వాణిజ్య కేంద్రంగా మారింది). ఇవి తూర్పు ప్రావిన్సులను దాడుల నుండి రక్షించడంలో కూడా సహాయపడింది. దక్షిణ, మధ్య అరేబియాలో, బెడూయిను అరబ్బు తెగలు అప్పుడప్పుడు సస్సానిడు సామ్రాజ్యం మీద దాడులు చేసేవి. సామ్రాజ్యం ప్రధాన భూభాగం, బెడూయిను తెగల మధ్య ఒక బఫరు జోను‌ను ఏర్పరచడానికి సస్సానిడు సామంతుల రాజ్యమైన అల్-హిరా రాజ్యం స్థాపించబడింది. 602లో 2వ ఖోస్రో చేత అల్-హిరా రాజ్యం రద్దు చేయబడటం ఆ శతాబ్దం చివరలో బెడూయిను అరబ్బుల చేతిలో సస్సానిడ్లు ఎదుర్కొన్న నిర్ణయాత్మక ఓటములకు బాగా దోహదపడింది. ఈ ఓటముల ఫలితంగా ఇస్లామికు పతాకం క్రింద బెడూయిను తెగలు సస్సానిడు సామ్రాజ్యాన్ని ఆకస్మికంగా స్వాధీనం చేసుకున్నాయి. [[File:Falak -ol - Aflak Castle 1. Khoramabad- Lorestan.jpg|left|thumb|రెండవ సస్సానిడ్ పాలకుడైన షాపూర్ I కాలంలో, క్రీ.శ. 240–270 మధ్య నిర్మించబడిన ఖొర్రమాబాద్‌లోని ఫలక్-ఓల్-అఫ్లాక్]] ఉత్తరాన ఖజార్లు, పశ్చిమ టర్కికు ఖగనేటు సామ్రాజ్యం ఉత్తర ప్రావిన్సుల మీద తరచుగా దాడి చేసేవి. వారు 634లో మెడియా ప్రాంతాన్ని దోచుకున్నారు. కొద్దికాలానికే, పర్షియను సైన్యం వారిని ఓడించి తరిమివేసింది. ఈ దాడులను ఆపడానికి సస్సానిడ్లు కాకససు ప్రాంతంలో అనేక కోటలను నిర్మించారు. ఉదాహరణకు డెర్బెంటు (డాగేస్తాను, ఉత్తర కాకససు, ఇప్పుడు రష్యాలో భాగం)లో నిర్మించిన అద్భుతమైన కోటలు చాలా వరకు ఈనాటికీ చెక్కుచెదరకుండా ఉన్నాయి. కాస్పియను సముద్రానికి తూర్పు వైపున, సస్సానియన్లు 200 కి.మీ. పొడవు గల రక్షణ నిర్మాణం అయిన గొర్గాను మహాగోడను నిర్మించారు. ఇది బహుశా హెఫ్తాలైటు సామ్రాజ్యం వంటి ఉత్తర ప్రజల నుండి సామ్రాజ్యాన్ని రక్షించడానికి ఉద్దేశించబడింది. ===అక్సుం రాజ్యం=== 522లో ఖోస్రో పాలనకు ముందు మోనోఫిసైటు [[అక్సుమ్ రాజ్యం|అక్సుమైట్‌ల]] బృందం దక్షిణ అరేబియాలోని ఆధిపత్యం చెలాయిస్తున్న [[హిమ్యారైట్ రాజ్యం|హిమ్యారైటు‌ల]] మీద దాడి చేసింది. స్థానిక అరబు నాయకుడు ఈ దాడిని ప్రతిఘటించగలిగాడు. కానీ సహాయం కోసం సస్సానియన్లను ఆశ్రయించాడు. అదే సమయంలో అక్సుమైటు‌లు సహాయం కోసం బైజాంటైను‌ల వైపు తిరిగారు. అక్సుమైటు‌లు [[ఎర్ర సముద్రం]] మీదుగా మరో సైన్యాన్ని పంపారు. ఈసారి అరబు నాయకుడిని విజయవంతంగా చంపి, ఆ ప్రాంతానికి రాజుగా ఒక అక్సుమైటు వ్యక్తిని నియమించారు.<ref name="FryeAncient">ఫ్రై ఏన్షియంట్ ఇరాన్</ref> 531లో చక్రవర్తి జస్టీనియను, [[యెమెన్]]లోని అక్సుమైటు‌లు భారతీయులతో సముద్ర వాణిజ్యం ద్వారా భారతీయ వాణిజ్యం నుండి పర్షియన్లను దూరం చేయాలని సూచించాడు. అక్సుమైటు జనరలు అబ్రహా యెమెను సింహాసనాన్ని స్వాధీనం చేసుకుని స్వతంత్ర దేశాన్ని స్థాపించడంతో ఇథియోపియన్లు ఈ అభ్యర్థనను ఎప్పుడూ నెరవేర్చలేదు.<ref name="FryeAncient" /> అబ్రహా మరణానంతరం ఆయన కుమారులలో ఒకడైన మాద్-కరీబు ప్రవాసంలోకి వెళ్ళగా ఆయన సవతి సోదరుడు సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. జస్టీనియను సహాయం నిరాకరించడంతో మాద్-కరీబ్ ఖోస్రో సహాయం కోరాడు. ఖోస్రో, కమాండరు వాహ్రిజు ఆధ్వర్యంలో ఒక చిన్న నౌకాదళాన్ని, సైన్యాన్ని పంపి యెమెను కొత్త రాజును పదవీచ్యుతుడిని చేశాడు. రాజధాని నగరం సనాను స్వాధీనం చేసుకున్న తర్వాత, మాద్-కరీబు కుమారుడు సైఫు‌ను సింహాసనం మీద కూర్చోబెట్టారు.<ref name="FryeAncient"/> యెమెను‌లో సస్సానియను సముద్ర ఉనికికి అంతిమంగా జస్టీనియనే బాధ్యుడు. యెమెను అరబ్బులకు మద్దతు ఇవ్వకపోవడం ద్వారా, ఖోస్రో మాద్-కరీబు‌కు సహాయం చేయగలిగాడు. తదనంతరం యెమెను‌ను సస్సానియను సామ్రాజ్యంలో ఒక సంస్థానంగా స్థాపించాడు. <ref>Farrokh 2007, 237</ref> ===చైనా రాజవంశాలు=== వారి పూర్వీకులైన పార్థియన్ల వలెనే సస్సానిడు సామ్రాజ్యం కూడా చైనాతో విదేశీ సంబంధాలను చురుకైన సత్సంబంధాలను కోరింది. పర్షియా నుండి రాయబారులు తరచుగా చైనాకు ప్రయాణించారు. చైనా పత్రాలు 455 నుండి 555 వరకు చైనాకు పదహారు సస్సానిడు రాయబార కార్యకలాపాల గురించి ప్రస్తావించాయి.<ref>{{cite book |last1=కువాయామా |first1=ఎస్. |title=మొదటి సహస్రాబ్ది హిందూకుష్ మీదుగా |date=2002 |publisher=ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఫర్ రీసెర్చ్ ఇన్ హ్యుమానిటీస్ క్యోటో యూనివర్సిటీ |page=129 |url=https://core.ac.uk/download/pdf/39251127.pdf}}</ref> వాణిజ్యపరంగా చైనాతో భూ, సముద్ర వాణిజ్యం సస్సానిడు, చైనీయులు ఇద్దరికీ ముఖ్యమైనది. దక్షిణ చైనాలో పెద్ద సంఖ్యలో సస్సానిడు నాణేలు కనుగొనబడ్డాయి. ఇది సముద్ర వాణిజ్యం ఉనికిని ధృవీకరిస్తుంది. [[File:Zhigongtu (Persia).jpg|thumb|left|upright|క్రీ.శ. 526–539లో లియాంగు చక్రవర్తి యువాను రాజధాని జింగ్‌జౌ లోని చైనా ఆస్థానంలో పర్షియను రాయబారి, వివరణాత్మక వచనంతో. ''లియాంగు ఆవర్తన సమర్పణల చిత్రపటాలు'',11వ శతాబ్దపు సాంగు ప్రతి]] వివిధ సందర్భాలలో సస్సానిడు రాజులు తమ అత్యంత ప్రతిభావంతులైన పర్షియను సంగీతకారులను, నృత్యకారులను జిన్ ఉత్తర వీ రాజవంశాల కాలంలో లుయోయాంగులోని చైనా సామ్రాజ్య ఆస్థానానికి, సుయి, టాంగు రాజవంశాల కాలంలో చాంగానుకు పంపారు. రెండు సామ్రాజ్యాలు [[సిల్క్ రోడ్|పట్టు మార్గం]] వెంబడి వాణిజ్యం నుండి ప్రయోజనం పొందాయి. ఆ వాణిజ్యాన్ని పరిరక్షించడంలో ఉమ్మడి ఆసక్తిని పంచుకున్నాయి. అవి మధ్య ఆసియా గుండా వాణిజ్య మార్గాలను కాపాడటంలో సహకరించుకున్నాయి. సంచార జాతుల నుండి, బందిపోట్ల నుండి వ్యాపార బృందాలను సురక్షితంగా ఉంచడానికి సరిహద్దు ప్రాంతాలలో రెండు దేశాలు అవుటు‌పోస్టులను నిర్మించాయి. రాజకీయంగా అనేక సందర్భాలలో సస్సానిడు‌లు, చైనీయులు తమ ఉమ్మడి శత్రువైన హెఫ్తాలైటు‌లును ఎదుర్కోవడానికి పొత్తులు ఏర్పరచుకున్నారని ఆధారాలు ఉన్నాయి. అంతర్గత ఆసియాలో సంచార జాతి గోక్టర్కు‌లు ఉద్భవించినప్పుడు. టర్కికు పురోగతిని అరికట్టడానికి చైనా, సస్సానిడు‌ల మధ్య ఒక పొత్తు ఏర్పడినట్లు కనిపిస్తుంది. మౌంటు మోగు నుండి లభించిన పత్రాలు, అరబ్బుల దండయాత్రల సమయంలో సోగ్డియానా రాజు సేవలో ఒక చైనీసు జనరలు ఉన్నట్లు నివేదిస్తున్నాయి. ముస్లిం అరబ్బులు ఇరాన్‌ మీద దండెత్తిన తర్వాత 3వ యజ్దెగెర్డు కుమారుడైన 3వ పెరోజు. కొందరు పర్షియను ప్రభువులతో కలిసి తప్పించుకుని చైనా సామ్రాజ్య ఆస్థానంలో ఆశ్రయం పొందాడు. పెరోజు, ఆయన కుమారుడు నార్సీ (చైనీసు భాషలో 'నెహ్-షీ') ఇద్దరికీ చైనా ఆస్థానంలో ఉన్నత బిరుదులు ఇవ్వబడ్డాయి. కనీసం రెండు సందర్భాలలో, చివరిది బహుశా 670లో పెరోజు‌ను సాసానిడు సింహాసనం మీద పునఃస్థాపించడానికి చైనా సైన్యాలను ఆయనతో పాటు పంపారు. నార్సీ తరువాత చైనా సామ్రాజ్య రక్షక దళాల కమాండరు పదవిని పొందాడు. ఆయన వారసులు చైనాలో గౌరవనీయమైన రాకుమారులుగా నివసించారు. అరబ్బుల దండయాత్రల నుండి పారిపోయిన సాసానియను శరణార్థులు, చైనా చక్రవర్తి టాంగు గావోజాంగు పాలనలో చైనాలో స్థిరపడ్డారు. ===భారతదేశ రాజవంశాలు=== [[File:Coin of Peroz II Kushanshah, minted in Tukharistan, possibly at Balkh.jpg|thumb|''కుషాన్షా'' పెరోజు 2వ కుషాన్షా (పరిపాల 303-330) నాణెం]] [[File:Foreigner on ceiling of Cave 1at Ajanta Caves photograph and drawing.jpg|thumb|అజంతా గుహలలోని 1వ గుహ పైకప్పు మీద వైన్ తాగుతున్న విదేశీ ప్రముఖుడు, బహుశా భారత రాజు [[రెండవ పులకేశి]] (610–642) వద్దకు వచ్చిన ససానియన్ రాయబార బృందాన్ని చిత్రిస్తుంది, ఛాయాచిత్రం, చిత్రం.<ref>The Buddhist Caves at Aurangabad: Transformations in Art and Religion, Pia Brancaccio, Brill, 2010 [https://books.google.com/books?id=m_4pXm7dD78C&pg=PA82 p. 82]</ref>]] ఇరాన్, పొరుగు ప్రాంతాలను జయించిన తరువాత 1వ షాపురు తన అధికారాన్ని [[భారత ఉపఖండం]]కు వాయవ్య దిశగా విస్తరించాడు. అంతకు ముందు స్వయంప్రతిపత్తితో ఉన్న [[కుషాణులు]]లు ఆయన ఆధిపత్యాన్ని అంగీకరించవలసి వచ్చింది. <ref name="Frye298">Richard N. Frye, ''The History of Ancient Iran'', (C.H. Beck'sche Verlagbuchhandlung, 1984), 298.</ref>వీరు ఆఫ్ఘనిస్తాను‌ను నియంత్రించిన పశ్చిమ కుషాన్లు,<ref name="Frye298" /> కాగా తూర్పు కుషాన్లు భారతదేశంలో చురుకుగా ఉన్నారు. 3వ శతాబ్దం చివరిలో కుషాను సామ్రాజ్యం క్షీణించి, 4వ శతాబ్దంలో దాని స్థానంలో భారతీయ [[గుప్త సామ్రాజ్యం]] వచ్చినప్పటికీ ఈ కాలమంతటా ససానియన్లు భారతదేశ వాయవ్య ప్రాంతంలో ప్రాముఖ్యత కలిగి ఉన్నారని స్పష్టమవుతోంది. పర్షియా, వాయవ్య భారతదేశం, ఇందులో చివరిది గతంలో కుషాన్ల సామ్రాజ్యంలో భాగంగా ఉండేది. ఈ కాలంలో సాంస్కృతిక, రాజకీయ మార్పిడిలో పాలుపంచుకున్నాయి. ఎందుకంటే కొన్ని ససానియను ఆచారాలు కుషాను భూభాగాలలోకి వ్యాపించాయి. ముఖ్యంగా [[కుషాణులు]] సస్సానిడ్ల రాజరిక భావనచే ప్రభావితమయ్యారు. ఇది చక్రవర్తులు వేటాడుతున్నట్లు లేదా న్యాయం చేస్తున్నట్లు చిత్రీకరించిన సస్సానిడు వెండి వస్తువులు, వస్త్రాల వ్యాపారం ద్వారా వ్యాపించింది. అయితే ఈ సాంస్కృతిక మార్పిడి సస్సానిడ్ల మతపరమైన ఆచారాలను లేదా వైఖరులను కుషాణులకు వ్యాపింపజేయలేదు. ఈ కాలంలో భారతదేశం, పర్షియా మధ్య దిగువ స్థాయి సాంస్కృతిక మార్పిడులు కూడా జరిగాయి. ఉదాహరణకు, పర్షియన్లు భారతదేశం నుండి చదరంగం తొలి రూపాన్ని, 'చతురంగం' (మధ్య పర్షియను: 'చత్రాంగు')ను దిగుమతి చేసుకున్నారు. దీనికి ప్రతిగా, పర్షియన్లు బ్యాక్‌గామను‌ను ('నేవ్-అర్దాషేరు') భారతదేశానికి పరిచయం చేశారు. 1వ ఖోస్రో పాలనలో భారతదేశం నుండి అనేక పుస్తకాలు తీసుకురాబడి మధ్య పర్షియను భాషలోకి అనువదించబడ్డాయి. వీటిలో కొన్ని తరువాత ఇస్లామికు ప్రపంచ సాహిత్యం, అరబికు సాహిత్యంలోకి ప్రవేశించాయి. దీనికి ఒక ముఖ్యమైన ఉదాహరణ, ఖోస్రో మంత్రులలో ఒకరైన బోర్జుయాచే భారతీయ 'పంచతంత్రం' అనువాదం. 'కలీలగు ఉద్ దిమ్నాగు' అని పిలువబడే ఈ అనువాదం తరువాత అరబికు సాహిత్యం, ఐరోపాలోకి ప్రవేశించింది.<ref>{{harvnb|Zarinkoob|1999|p=239}}</ref> బోర్జుయా భారతదేశానికి చేసిన పౌరాణిక ప్రయాణం, ఆయన పంచతంత్రాన్ని సాహసోపేతంగా సంపాదించిన వివరాలు ఫిర్దౌసి షానామాలో పూర్తి వివరంగా వ్రాయబడ్డాయి. అందులో ఇలా ఉంది: భారతీయ పుస్తకాలలో, బోర్జుయా ఒక పర్వతం మీద పెరిగే ఒక మొక్క గురించి చదివాడు. దానిని మృతుల మీద చల్లితే వారు తిరిగి బ్రతుకుతారు. ఆ మొక్కను పొందడానికి భారతదేశానికి వెళ్ళడానికి బోర్జుయా 1వ ఖోస్రో నుండి అనుమతి కోరాడు. ఫలించని అన్వేషణ తరువాత ఆయనకు ఒక సన్యాసి కనిపించి ఆ మొక్క రహస్యాన్ని వెల్లడించాడు: ఆ "మొక్క" జ్ఞానం, ఆ "పర్వతం" విద్య, ఆ "మృతులు" అజ్ఞానులు. ఆయన బోర్జుయాతో అజ్ఞానానికి విరుగుడు అయిన 'కలీల' అనే ఒక పుస్తకం గురించి చెప్పాడు. అది ఒక నిధి గదిలో ఉంచబడింది. భారతదేశపు రాజు బోర్జుయాకు కలీలను చదవడానికి అనుమతి ఇచ్చాడు. అయితే దానిని నకలు చేయకూడదనే షరతు పెట్టాడు. బోర్జుయా ఆ షరతును అంగీకరించి, ప్రతిరోజూ ఆ పుస్తకంలోని ఒక అధ్యాయాన్ని కంఠస్థం చేశాడు. ఆయన తన గదికి తిరిగి వచ్చినప్పుడు ఆ రోజు తాను కంఠస్థం చేసుకున్న విషయాలను నమోదు చేసేవాడు. తద్వారా ఆ పుస్తకానికి ఒక ప్రతిని తయారు చేసి దానిని ఇరాన్‌కు పంపాడు. ఇరాన్‌లో, బోజోర్గు‌మెహరు ఆ పుస్తకాన్ని పహ్లావీ భాషలోకి అనువదించాడు. బోర్జుయా అభ్యర్థన మేరకు మొదటి అధ్యాయానికి ఆయన పేరు పెట్టాడు. ==సమాజం== ===పట్టణీకరణ - సంచార జీవనం=== [[File:001125-TaqKasra-Iraq-IMG 7914-2.jpg|thumb|రాజధాని క్టెసిఫోనులోని సస్సానియను ప్యాలెసు ముఖభాగం అయిన తాక్-ఇ కిస్రా. ఈ నగరం ఒక సంపన్న వాణిజ్య మహానగరంగా అభివృద్ధి చెందింది. 570–622 కాలంలో ఇది ప్రపంచంలో అత్యధిక జనాభా కలిగిన నగరంగా ఉండి ఉండవచ్చు.]] పార్థియను సమాజానికి భిన్నంగా, సస్సానియన్లు ఒక ఆకర్షణీయమైన, కేంద్రీకృత ప్రభుత్వం మీద తిరిగి దృష్టి సారించారు. సస్సానియను సిద్ధాంతంలో, ఆదర్శ సమాజం స్థిరత్వం, న్యాయాన్ని కాపాడుకోగలదు. దీనికి అవసరమైన సాధనం ఒక బలమైన చక్రవర్తి. <ref name="Daniel, p. 57">Daniel, p. 57</ref>అందువల్ల, సస్సానియన్లు ఒక పట్టణ సామ్రాజ్యంగా ఉండాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నారు. ఇందులో వారు చాలా విజయవంతమయ్యారు. చివరి సస్సానియను కాలంలో మెసొపొటేమియాలో మధ్యయుగ ప్రపంచంలో అత్యధిక జనాభా సాంద్రత ఉండేది.{{sfn| Daryaee|2008| pp=39–40}} దీనికి కారణాలలో ఒకటి, సస్సానియన్లు అనేక నగరాలను స్థాపించడం, పునఃస్థాపించడం చేసారు. దీని గురించి మిగిలి ఉన్న మధ్య పర్షియను గ్రంథం షహ్రెస్తానీహా ఇ ఇరాను‌షహరు (ఇరాను ప్రాంతీయ రాజధానులు)లో ప్రస్తావించబడింది.{{sfn| Daryaee|2008| pp=39–40}} 1వ అర్దాషిరు స్వయంగా అనేక నగరాలను నిర్మించాడు. పునర్నిర్మించాడు. వాటికి తన పేరు మీదగా అసోరిస్తానులో వెహ్-అర్దాషిరు, పార్సులో అర్దాషిరు-ఖ్వర్రా, మెషానులో వహ్మాను-అర్దాషిరు అని నామకరణం చేశాడు. సస్సానియను కాలంలో "ఇరాను-ఖ్వర్రా" అనే పేరుతో అనేక నగరాలు స్థాపించబడ్డాయి. దీనికి కారణం ససానియన్లు అవెస్తా భావజాలాన్ని పునరుద్ధరించాలనుకోవడమే.{{sfn|Daryaee|2008|pp=39–40}} ఈ కొత్త, పాత నగరాలలో చాలా వాటిలో, ఇరానియన్లు లేదా సిరియన్ల వంటి స్థానిక జాతి సమూహాలతో పాటు, గోతు‌లు, స్లావు‌లు, లాటిను‌లు, ఇతరుల వంటి బహిష్కరించబడిన రోమను యుద్ధ ఖైదీలు కూడా నివసించేవారు.{{sfn|Daryaee|2008|pp=39–40}} ఈ ఖైదీలలో చాలామంది అనుభవజ్ఞులైన కార్మికులు, వీరిని నగరాలు, వంతెనలు, ఆనకట్టల వంటి వాటిని నిర్మించడానికి ఉపయోగించారు. ఇది ససానియన్లకు రోమను సాంకేతికతతో పరిచయం ఏర్పడటానికి వీలు కల్పించింది. ఈ విదేశీయులు ఆర్థిక వ్యవస్థ మీద చూపిన ప్రభావం గణనీయమైనది. ఎందుకంటే వారిలో చాలామంది క్రైస్తవులు ఉన్నారు. సామ్రాజ్యం అంతటా ఈ మతం వ్యాప్తి వేగవంతమైంది.{{sfn|Daryaee|2008|pp=39–40}} ససానియను సామ్రాజ్యం స్థిరనివాసుల గురించి ఉన్న సమాచారంతో పోలిస్తే, సంచార/స్థిరపడని ప్రజల గురించి చాలా తక్కువ సమాచారం ఉంది. వారిని ససానియన్లు "కుర్దులు" అని పిలిచేవారని వారు క్రమం తప్పకుండా ససానియను సైన్యంలో, ముఖ్యంగా డైలమైటు, గిలానీ సంచార జాతులు సేవ చేశారని తెలిసింది. సంచార జాతులను నిర్వహించే ఈ పద్ధతి ఇస్లామికు కాలం వరకు కొనసాగింది. అక్కడ డైలమైట్లు, గిలానీల సేవ నిరాటంకంగా కొనసాగింది.{{sfn|Daryaee|2008|pp=40–41}} === షాహను‌షా === [[File:Sasanid Plate, Azerbaijan Museum, Tabriz, Iran.jpg|upright=0.9|right|thumb|ఇరాన్‌లోని అజర్‌బైజాన్ మ్యూజియంలో ఉన్న ఒక ససానియన్ రాజు యొక్క పళ్ళెం]] ససానియను సామ్రాజ్యానికి అధిపతి షాహన్‌షా (రాజులకు రాజు), ఆయనను సాధారణంగా షా (రాజు) అని కూడా పిలుస్తారు. ఆయనను ఆరోగ్యం, శ్రేయస్సుకు అత్యంత ప్రాముఖ్యత ఉండేది—అందుకే ఆయనకు ప్రత్యుత్తరంగా "మీరు అమరులై ఉండండి" అనే పదబంధాన్ని ఉపయోగించేవారు. 6వ శతాబ్దం నుండి కనిపించిన ససానియను నాణేల మీద చంద్రుడు, సూర్యుడు చిత్రీకరించబడ్డారు. ఇది ఇరానియను చరిత్రకారుడు టౌరాజు దర్యాఈ మాటల్లో చెప్పాలంటే "రాజు ప్రపంచానికి కేంద్రంగా ఉన్నాడని, సూర్యచంద్రులు ఆయన చుట్టూ తిరుగుతున్నారని సూచిస్తుంది." వాస్తవానికి ఆయన "ప్రపంచంలోని నాలుగు దిక్కులకు రాజు", ఇది ఒక పురాతన మెసొపొటేమియా భావన. రాజు రోమన్లు, టర్కులు, చైనీయుల వంటి ఇతర పాలకులందరినీ తన కంటే తక్కువగా చూశాడు. రాజు రంగురంగుల దుస్తులు, అలంకరణ, బరువైన కిరీటం ధరించేవాడు. ఆయన గడ్డం బంగారంతో అలంకరించబడి ఉండేది. తొలి ససానియను రాజులు తమను తాము దైవిక వంశానికి చెందినవారిగా భావించుకున్నారు; వారు తమను తాము "బే" (దైవికం) అని పిలుచుకున్నారు. రాజు ప్రజల ముందుకు వచ్చినప్పుడు ఆయన ఒక తెర వెనుక దాగి ఉండేవాడు. ఆయన ముందు ఆయన మనుషులలో కొందరు ఉండేవారు. వారి విధి ప్రజలను ఆయన నుండి దూరంగా ఉంచడం, దారిని క్లియరు చేయడం. ఎవరైనా రాజు వద్దకు వచ్చినప్పుడు, వారు ఆయన ముందు సాష్టాంగ నమస్కారం చేయాలని ఆశించబడేది. దీనిని 'ప్రోస్కైనెసిసు' అని కూడా పిలుస్తారు. రాజు అంగరక్షకులను 'పుష్టిగ్బాను' అని పిలిచేవారు. ఇతర సందర్భాలలో, రాజును 'దారిగాను' అని పిలువబడే రాజభవన రక్షకుల ప్రత్యేక బృందం రక్షించేది. ఈ రెండు బృందాలను ససానియను సామ్రాజ్యంలోని రాజ కుటుంబాల నుండి నియమించుకున్నారు. వారు 'హజార్బెడు' ఆధీనంలో ఉండేవారు. ఆయన రాజు భద్రతకు బాధ్యత వహించేవాడు. రాజు రాజభవనం ప్రవేశాన్ని నియంత్రించేవాడు. సందర్శకులను రాజుకు పరిచయం చేసేవాడు. సైనిక ఆదేశాలు ఇవ్వడానికి అనుమతించబడ్డాడు లేదా సంధానకర్తగా ఉపయోగించబడ్డాడు. కొన్ని సందర్భాల్లో 'హజార్బెదు ‘కు రాజ దండనాధికారిగా పనిచేయడానికి కూడా అనుమతి ఉండేది. నౌరూజు (ఇరానియను నూతన సంవత్సరం), మిహ్రాగాను (మిథ్రుని రోజు) పండుగల సమయంలో రాజు ప్రసంగం చేసేవాడు. ===వర్గ విభజన=== సస్సానిడు సమాజం అత్యంత సంక్లిష్టంగా ఉండేది, సామ్రాజ్యంలో అనేక విభిన్న సమూహాలను నియంత్రించడానికి ప్రత్యేక సామాజిక వ్యవస్థలు ఉండేవి.<ref name="Nicolle, p. 11"> Nicolle, p. 11</ref> చరిత్రకారుల అభిప్రాయం ప్రకారం సమాజం నాలుగు<ref>ఈ నాలుగు ప్రాచీన ఇరానియన్, భారతీయ, రోమన్లలో సాధారణంగా కనిపించే ఇండో-యూరోపియన్ త్రివిధ సామాజిక విభజనతో పాటు ఒక అదనపు ఇరానియన్ అంశాన్ని కలిగి ఉన్నాయి (యష్నా xix/17 నుండి). పోల్చండి. ఫ్రై, పే. 54. </ref>{{sfn| Daryaee|2008|pp=43–47}}{{sfn| Shaki|1992|pp=652–658}} సామాజిక వర్గాలుగా విభజించబడింది: # ''అస్రోనన్'' (పూజారులు) # ''ఆర్టెష్టారన్'' (యోధులు) # ''వస్తార్యోషన్'' (సామాన్యులు) # ''హుతుఖ్షన్'' (చేతివృత్తులవారు) సస్సానియను కుల వ్యవస్థకు కేంద్రంగా 'షహన్‌షా' (చక్రవర్తి) అన్ని ఉన్నత వర్గాల మీద పరిపాలన సాగించాడు.<ref name="Zarinkoob, p. 201"> Zarinkoob, p. 201</ref> రాజకుమారులు, చిన్న పాలకుల, గొప్ప భూస్వాములు, పూజారులు కలిసి ఒక ప్రత్యేక హక్కులు గల వర్గాన్ని ఏర్పరిచారు. వారిని 'వుజుర్గాను' లేదా మహోన్నతులుగా గుర్తించారు. ఈ సామాజిక వ్యవస్థ చాలా కఠినంగా ఉన్నట్లు కనిపిస్తుంది. సస్సానియను కుల వ్యవస్థ సామ్రాజ్యం పతనమైన తర్వాత కూడా కొనసాగి, ప్రారంభ ఇస్లామికు కాలం వరకు ఉంది.<ref name="Zarinkoob, p. 201"/> ===బానిసత్వం=== సాధారణంగా, ఇరానియన్లు సామూహిక బానిసత్వాన్ని ఎప్పుడూ ఆచరించలేదు. చాలా సందర్భాలలో పాక్షిక బానిసల (యుద్ధ ఖైదీల) పరిస్థితి, జీవితాలు, వాస్తవానికి, సామాన్యుల కంటే మెరుగ్గా ఉండేవి. <ref>Farazmand, Ali (1998) "Persian/Iranian Administrative Tradition", in Jay M. Shafritz (Editor), ''International Encyclopedia of Public Policy and Administration''. Boulder, CO: [[Westview Press]], pp. 1640–1645&nbsp;– Excerpt: "Persians never practiced mass slavery, and in many cases the situations and lives of semi-slaves (prisoners of war) were in fact better than the common citizens of Persia." (p. 1642)</ref> పర్షియాలో, "బానిస" అనే పదాన్ని తమ సమయంలో కొంత భాగాన్ని అగ్ని దేవాలయంలో సేవ చేయడానికి కేటాయించాల్సిన రుణగ్రస్తుల కోసం కూడా ఉపయోగించారు.{{sfn| Daryaee|2008|pp=58–59}} బానిసల యాజమాన్యం, వారి పట్ల ప్రవర్తనను నియంత్రించే కొన్ని చట్టాలను మాడయను ఇ హజారు దాదెస్తాను అనే న్యాయ సంకలనంలో చూడవచ్చు, ఇది ససానియను న్యాయమూర్తుల తీర్పుల సమాహారం. <ref>K. D. Irani, Morris Silver, ''Social Justice in the Ancient World '', 224 pp., [[Greenwood Publishing Group]], 1995, {{ISBN|978-0-313-29144-9}} (see p. 87)</ref>ఈ చట్టాల నుండి ఊహించగల సూత్రాలు: * బానిసల మూలాలకు విదేశీ (ఉదాహరణకు, యుద్ధాలు లేదా దాడుల నుండి పట్టుబడిన [[జొరాస్ట్రియన్]]లు కానివారు లేదా వ్యాపారులచే సామ్రాజ్యం వెలుపలి నుండి దిగుమతి చేసుకున్న బానిసలు) లేదా దేశీయ (ఉదాహరణకు వంశపారంపర్య బానిసలు, తండ్రులచే బానిసత్వంలోకి అమ్మబడిన పిల్లలు, లేదా శిక్షగా బానిసలుగా మార్చబడిన నేరస్థులు) ఉండేవి. కొన్ని సందర్భాలలో ఒక నేరస్థుడి కుటుంబాన్ని కూడా బానిసత్వానికి గురిచేయవచ్చని సూచిస్తున్నాయి. ఈ గ్రంథం రచించిన సమయంలో, ఇరానియను బానిసత్వం తల్లి వైపు నుండి వంశపారంపర్యంగా ఉండేది (అంటే ఒక స్వతంత్ర పురుషుడు, బానిస స్త్రీకి పుట్టిన బిడ్డ బానిస అవుతాడు). అయితే అంతకు ముందు పర్షియను చరిత్రలో ఇది దీనికి విరుద్ధంగా తండ్రి వైపు నుండి వారసత్వంగా వచ్చేదని రచయిత పేర్కొన్నారు. * బానిసల ఆదాయం మీద యజమానులకు హక్కు ఉండేది. * బానిసలు లాంఛనప్రాయంగా వ్యక్తిగత ఆస్తిగా పరిగణించబడినప్పటికీ మానవేతర ఆస్తికి వర్తించే అదే చట్టపరమైన చికిత్సకు లోబడి ఉన్నప్పటికీ (ఉదాహరణకు, వారిని ఇష్టానుసారం అమ్మవచ్చు, అద్దెకు ఇవ్వవచ్చు, ఉమ్మడిగా సొంతం చేసుకోవచ్చు, వారసత్వంగా పొందవచ్చు, రుణం కోసం పూచీకత్తుగా ఇవ్వవచ్చు మొదలైనవి), సస్సానియను న్యాయస్థానాలు వారిని పూర్తిగా వస్తువులుగా పరిగణించలేదు; ఉదాహరణకు, బానిసలకు సంబంధించిన కేసులలో, వారి యజమానులచే ప్రాతినిధ్యం వహించడానికి మాత్రమే అనుమతించకుండా, బదులుగా వారు కోర్టులో సాక్ష్యం చెప్పడానికి అనుమతించబడ్డారు. * బానిసలను తరచుగా జొరాస్ట్రియను అగ్ని దేవాలయాలకు పవిత్రమైన కానుకగా ఇచ్చేవారు. ఈ సందర్భంలో వారు, వారి వారసులు దేవాలయ బానిసలుగా మారేవారు. * బానిసల పట్ల అధిక క్రూరత్వం ప్రదర్శిస్తే యజమానులను కోర్టుకు తీసుకురావడానికి దారితీయవచ్చు; తన యజమాని టైగ్రిసు నదిలో ముంచి చంపడానికి ప్రయత్నించిన ఒక బానిసకు సంబంధించిన కోర్టు కేసు నమోదు చేయబడింది. అయితే ఆ కేసు ఫలితం పేర్కొనబడలేదు. * క్రైస్తవ బానిస వంటి జొరాస్ట్రియను కాని బానిస, జొరాస్ట్రియనిజానికి మతం మారితే, ఆయన లేదా ఆమె తన ధరను చెల్లించి స్వేచ్ఛను పొందవచ్చు; అంటే, యజమానికి పరిహారం చెల్లించి బానిసత్వాన్ని రద్దు చేయడం తప్పనిసరి. * యజమానులు స్వచ్ఛందంగా కూడా తమ బానిసలను విముక్తి చేయవచ్చు, ఈ సందర్భంలో మాజీ బానిస సస్సానియను రాజు, పౌరుడిగా మారతాడు. తరువాత చట్టబద్ధంగా తిరిగి బానిసగా మార్చబడడు. బానిసత్వ విముక్తులు నమోదు చేయబడ్డాయి, ఇది సవాలు చేయబడిన విముక్తి పొందిన వ్యక్తి తన స్వేచ్ఛా స్థితిని డాక్యుమెంటు చేయగలడని సూచిస్తుంది. * పాశ్చాత్య బానిసత్వ వ్యవస్థలతో పోలిస్తే ప్రత్యేకంగా, సస్సానియను బానిసత్వం పాక్షిక బానిసత్వ విముక్తిని గుర్తించింది. (ఉమ్మడిగా యాజమాన్యం ఉన్న బానిస విషయంలో ఇది వర్తిస్తుంది. వారి యజమానులలో కొందరు మాత్రమే విముక్తి చేయడానికి ఇష్టపడతారు). ఉదాహరణకు, సగం విముక్తి పొందిన బానిస విషయంలో ఆ బానిస ఏకాంతర సంవత్సరాలలో సేవ చేస్తాడు. ఒక బానిసను (ఆయన లేదా ఆమె మతంతో సంబంధం లేకుండా) విముక్తి చేయడం ఒక మంచి పనిగా పరిగణించబడింది. <ref name="auto6">K. D. Irani, Morris Silver, ''Social Justice in the Ancient World'', 224 pp., Greenwood Publishing Group, 1995, {{ISBN|978-0-313-29144-9}} (see p. 87)</ref> బానిసలకు కొన్ని హక్కులు ఉండేవి. వాటిలో యజమాని నుండి బహుమతులు స్వీకరించడం, నెలకు కనీసం మూడు రోజుల విశ్రాంతి తీసుకోవడం వంటివి ఉన్నాయి.<ref name="auto6"/> ససానియను సామ్రాజ్యంలో అత్యంత సాధారణ బానిసలు గృహ సేవకులు. వీరు ప్రైవేటు ఎస్టేట్లలో, అగ్ని దేవాలయాలలో పనిచేసేవారు. ఇంట్లో మహిళా బానిసను ఉపయోగించడం సర్వసాధారణం. ఆమె యజమానికి ఆమె మీద పూర్తి నియంత్రణ ఉండేది. ఆయన కోరుకుంటే ఆమెతో పిల్లలను కూడా కనవచ్చు. బానిసలు వారు స్త్రీలు లేదా పురుషులు అయినా, వేతనాలు కూడా అందుకునేవారు. తమ సొంత కుటుంబాలను కలిగి ఉండేవారు.{{sfn|Daryaee|2008|pp=58–59}} బానిసకు హాని చేయడం నేరంగా పరిగణించబడింది. రాజుకు కూడా అలా చేయడానికి అనుమతి లేదు. <ref name="D. Irani, Morris Silver 1995, p.87">K. D. Irani, Morris Silver, ''Social Justice in the Ancient World'', 224 pp., Greenwood Publishing Group, 1995, {{ISBN|978-0313291449}} (see p. 87)</ref> ఒక బానిస యజమాని తాను కోరుకున్నప్పుడు ఆ వ్యక్తిని విడిపించడానికి అనుమతి ఉండేది. <ref name="D. Irani, Morris Silver 1995, p.87"/>ఇది బానిస ఏ మతాన్ని విశ్వసించినప్పటికీ, ఒక మంచి పనిగా పరిగణించబడింది. {{sfn|Daryaee|2008|pp=58–59}} ==సంస్కృతి== ===విద్య=== రాజధానిలో గ్రాండు స్కూలు అని పిలువబడే ఒక ప్రధాన పాఠశాల ఉండేది. ప్రారంభంలో గ్రాండు స్కూలు‌లో కేవలం 50 మంది విద్యార్థులను మాత్రమే చదువుకోవడానికి అనుమతించారు. 100 సంవత్సరాలలోపే, గ్రాండు స్కూలు‌లో విద్యార్థుల సంఖ్య 30,000 దాటింది. <ref>{{cite book |last1=Lowe |first1=Roy |last2=Yasuhara |first2=Yoshihito |title=The Origins of Higher Learning: Knowledge networks and the early development of universities |date=2016 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1317543275 |url=https://books.google.com/books?id=9DolDwAAQBAJ&pg=PA100}}</ref> ===సమాజం=== దిగువ స్థాయిలో ససానియను సమాజం అజాతను (స్వతంత్రులు)గా విభజించబడింది. అజాతను‌లు చిన్నపాటి ఎస్టేట్లలో నివసించే, దిగువ స్థాయి నిర్వాహకులతో కూడిన ఒక పెద్ద అల్ప-అభిజాత్య వర్గాన్ని ఏర్పరిచారు. అజాతను‌లు ససానియను సైన్యంకు అశ్వికదళ వెన్నెముకగా నిలిచారు.<ref name="Nicolle, p. 11"/> ===కళలు, విజ్ఞాన శాస్త్రం - సాహిత్యం=== [[File:Coupe de Chosroès.JPG|thumb|మధ్యలో 1వ ఖోస్రో చిత్రం ఉన్న ఒక గిన్నె]] [[File:Head horse Kerman Louvre MAO132.jpg|thumb|గుర్రం తల, బంగారు పూత పూసిన వెండి, 4వ శతాబ్దం, ససానియన్ కళ]] [[File:Sassanid silver plate by Nickmard Khoey.jpg|thumb|ఒక సిమర్గు చిత్రం ఉన్న ససానియన్ వెండి పళ్ళెం. ససానియన్ కాలంలో ఈ పౌరాణిక పక్షిని రాజ చిహ్నంగా ఉపయోగించారు.<ref>{{cite book|last1=Zhivkov|first1=Boris|title=Khazaria in the Ninth and Tenth Centuries|date=2015|publisher=Brill|isbn=978-9004294486|page=78|url=https://books.google.com/books?id=7Du2CAAAQBAJ&pg=PA78}}</ref>]] [[File:DescriptionSilver plate showing a king hunting lions.jpg|thumb|రాజ సింహ వేటను చిత్రీకరించే ఒక ససానియన్ వెండి పళ్ళెం]] ససానియను రాజులు సాహిత్యం, తత్వశాస్త్ర పోషకులు. 1వ ఖోస్రో, ప్లేటో, అరిస్టాటిలు రచనలను పహ్లావీ భాషలోకి అనువదింపజేసి వాటిని గుండిషాపూరు‌లో బోధించేలా చేశాడు. వాటిని స్వయంగా చదివాడు. ఆయన పాలనలో అనేక చారిత్రక వార్షికాలు సంకలనం చేయబడ్డాయి. వాటిలో ఏకైక మిగిలి ఉన్నది కర్ణామకు-ఇ అర్తక్షీరు-ఇ పాపకాను (అర్దాషిరు కార్యాలు). ఇది చరిత్ర, శృంగారం కలగలిసినది. ఇది ఇరానియను జాతీయ ఇతిహాసం, షాహనామాకు ఆధారంగా నిలిచింది. 1వ జస్టినియను ఏథెన్సు పాఠశాలలను మూసివేసినప్పుడు వారిలోని ఏడుగురు ఆచార్యులు పర్షియాకు వెళ్లి ఖోస్రో ఆస్థానంలో ఆశ్రయం పొందారు. జస్టినియను‌తో 533లో కుదుర్చుకున్న తన ఒప్పందంలో ససానియను రాజు గ్రీకు పండితులను తిరిగి రావడానికి అనుమతించాలని, వారిని హింస నుండి విముక్తి కల్పించాలని షరతు విధించాడు.<ref name="Durant"> Durant.</ref> 1వ ఖోస్రో పాలనలో 5వ శతాబ్దంలో స్థాపించబడిన గుండిషాపూరు అకాడమీ “ఆ కాలపు గొప్ప మేధో కేంద్రంగా" మారింది. ఇది తెలిసిన ప్రపంచంలోని నలుమూలల నుండి విద్యార్థులను, ఉపాధ్యాయులను ఆకర్షించింది. అక్కడ నెస్టోరియను క్రైస్తవులను స్వీకరించారు. వారు వైద్యం, తత్వశాస్త్రంలో గ్రీకు రచనల సిరియాకు అనువాదాలను తీసుకువచ్చారు. భారతదేశం, పర్షియా, సిరియా, గ్రీసు వైద్య విజ్ఞానం అక్కడ కలిసి ఒక అభివృద్ధి చెందుతున్న చికిత్సా పాఠశాలను సృష్టించింది.<ref name="Durant" /> ససానియను కాలంలో ఇతర ప్రజలతో, ముఖ్యంగా భారతదేశం, బైజాంటియంతో ఆలోచనల బహిరంగ మార్పిడి జరిగింది. భారతదేశం నుండి వైద్యం, ఖగోళ శాస్త్రం, యువరాజుల కోసం అద్దాలు, పంచతంత్రం వంటి నీతికథలకు సంబంధించిన రచనలు దిగుమతి చేసుకుని అనువదించబడ్డాయి. భారతీయ జ్యోతిష్య శాస్త్ర గ్రంథాలు ముఖ్యంగా ఎంతో విలువైనవిగా పరిగణించబడ్డాయి. వాటి అనువాదానికి చాలా కృషి జరిగింది. చదరంగం కూడా భారతదేశం నుండి దిగుమతి చేయబడింది. అక్కడ అది స్వీకరించబడి మరింత అభివృద్ధి చెందింది. బైజాంటియం నుండి సంగీత వాయిద్యాలు, శాస్త్రీయ, వైద్య, తాత్విక రచనలు వచ్చాయి. ఏథెన్సు‌లోని నియో-ప్లాటోనికు పాఠశాలను మూసివేయాలన్న చక్రవర్తి జస్టినియను నిర్ణయం కారణంగా చాలా మంది తత్వవేత్తలు పర్షియాకు ప్రయాణించి, గోండిషాపురు అకాడమీలో పని వెతుక్కున్నారు. కళాత్మకంగా ససానియను కాలం ఇరానియను నాగరికత కొన్ని అత్యున్నత విజయాలను చూసింది. తరువాత ఇస్లామికు సంస్కృతిగా పిలువబడే వాటిలో ఎక్కువ భాగం వాస్తుశిల్పం, రచనతో సహా, మొదట పర్షియను సంస్కృతి నుండి తీసుకోబడ్డాయి. దాని శిఖరాగ్రంలో ససానియను సామ్రాజ్యం పశ్చిమ అనటోలియా నుండి వాయవ్య భారతదేశం (నేటి పాకిస్తాన్) వరకు విస్తరించి ఉంది. కానీ దాని ప్రభావం ఈ రాజకీయ సరిహద్దులకు మించి కనిపించింది. ససానియను మూలాంశాలు [[మధ్య ఆసియా]], చైనా, [[బైజాంటైన్ సామ్రాజ్యం]], మెరోవింగియను ఫ్రాన్సు కళలోకి కూడా ప్రవేశించాయి. అయితే ఇస్లామికు కళ అనేది ససానియను కళకు నిజమైన వారసుడు అని భావించబడుతుంది. దీని భావనలను సమీకరించడం అదే సమయంలో దానిలో కొత్త జీవితాన్ని, కొత్త శక్తిని నింపడం. విల్ డ్యూరాంటు అభిప్రాయం ప్రకారం: {{blockquote|ససానియను కళ దాని రూపాలు, మూలాంశాలను తూర్పు వైపు భారతదేశం, తుర్కెస్తాను, చైనాలోకి, పశ్చిమ వైపు సిరియా, ఆసియా మైనరు, కాన్స్టాంటినోపులు, బాల్కన్సు, ఈజిప్టు, స్పెయిను‌లోకి ఎగుమతి చేసింది. బహుశా దాని ప్రభావం గ్రీకు కళలో క్లాసికు ప్రాతినిధ్యం నుండి బైజాంటైను ఆభరణానికి, లాటిను క్రైస్తవ కళలో చెక్క పైకప్పుల నుండి ఇటుక లేదా రాతి ఖజానాలు, గోపురాలు, బట్టర్డు గోడలకు ప్రాధాన్యతను మార్చడానికి సహాయపడింది.<ref name="Durant" />}} తక్-ఇ బోస్తానుం, నక్ష్-ఇ రుస్తం, వద్ద ససానియను శిల్పాలు రంగులతో ఉన్నాయి; రాజభవనాల అనేక లక్షణాలు కూడా అలాగే ఉన్నాయి; కానీ అటువంటి పెయింటింగు జాడలు మాత్రమే మిగిలి ఉన్నాయి. అయితే సాహిత్యం ససానియను కాలంలో చిత్రలేఖన కళ వృద్ధి చెందిందని స్పష్టం చేస్తుంది. పెయింటింగు, [[శిల్పం]], [[కుండ|కుండల]], ఇతర రకాల అలంకరణలు ససానియను వస్త్ర కళతో వాటి డిజైన్లను పంచుకున్నాయి. పట్టులు, ఎంబ్రాయిడరీలు, బ్రోకేడులు, డమాస్కులు, టేప్‌స్ట్రీలు, కుర్చీ కవర్లు, కానోపీలు, టెంట్లు, రగ్గులు మొదలైనవి ఓర్పు, నైపుణ్యంతో నేయబడ్డాయి. పసుపు, నీలం, ఆకుపచ్చ రంగుల వెచ్చని రంగులలో రంగులు వేయబడ్డాయి. అస్సిరియా రోజుల నుండి తూర్పున గొప్ప రంగురంగుల తివాచీలు సంపదకు అనుబంధంగా ఉన్నాయి. మనుగడలో ఉన్న రెండు డజన్ల ససానియను వస్త్రాలు ఉనికిలో ఉన్న అత్యంత విలువైన బట్టలలో ఒకటి. వారి స్వంత కాలంలో కూడా, ఈజిప్టు నుండి దూర ప్రాచ్యం వరకు ససానియను వస్త్రాలను ఆరాధించారు. అనుకరించారు; మధ్య యుగంలో క్రైస్తవ సాధువుల అవశేషాలను ధరించడానికి వాటిని ఇష్టపడ్డారు. ససానియను అవశేషాల మీద జరిపిన అధ్యయనాలు ససానియను రాజులు ధరించిన 100 కంటే ఎక్కువ రకాల కిరీటాలను చూపిస్తున్నాయి. ఈ వివిధ ససానియను కిరీటాలు ప్రతి కాలంలోని సాంస్కృతిక, ఆర్థిక, సామాజిక, చారిత్రక పరిస్థితులను ప్రదర్శిస్తాయి. ఈ కిరీటాలు ఆ కాలంలోని ప్రతి రాజు వ్యక్తిత్వ లక్షణాలను కూడా చూపిస్తాయి. కిరీటాల మీద ఉన్న చంద్రుడు, నక్షత్రాలు, డేగ, తాటిచెట్టు వంటి విభిన్న చిహ్నాలు, గుర్తులు, ధరించిన వారి మత విశ్వాసాలను, నమ్మకాలను వివరిస్తాయి.<ref>{{cite web |author=Jona Lendering |url=https://www.livius.org/sao-sd/sassanids/sassanid-crowns.html |title=Sasanian crowns |publisher=Livius.org |date=2006-03-31 |access-date=2013-06-30 |archive-date=10 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161110011645/http://www.livius.org/sao-sd/sassanids/sassanid-crowns.html |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.chn.ir/en/news/?section=2&id=4471 ఇరానియన్ సాంస్కృతిక వారసత్వ వార్తా సంస్థ (CHN)] {{dead link|date=May 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> అకెమెనిడు వంశం వలెనే, ససానియను రాజవంశం కూడా పార్సు ప్రావిన్సు‌లో ఉద్భవించింది. ససానియన్లు హెలెనిస్టికు, పార్థియన్ల మధ్యంతర కాలం తర్వాత తమను తాము అకెమెనిడ్లకు వారసులుగా భావించారు. పర్షియా గొప్పతనాన్ని పునరుద్ధరించడం తమ విధి అని నమ్మారు. అకెమెనిడు గతం వైభవాలను పునరుజ్జీవింపజేసే క్రమంలో ససానియన్లు కేవలం అనుకరణకు మాత్రమే పరిమితం కాలేదు. ఈ కాలపు కళ అద్భుతమైన శక్తిని వెల్లడిస్తుంది. కొన్ని విషయాలలో ఇస్లామికు కళ, కీలక లక్షణాలను ముందుగానే సూచిస్తుంది. ససానియను కళ సాంప్రదాయ పర్షియను కళాంశాలను హెలెనిస్టికు అంశాలు, ప్రభావాలతో మిళితం చేసింది. [[అలెగ్జాండర్ ది గ్రేట్]] ద్వారా [[పర్షియా]]ను జయించడం తూర్పుకు హెలెనిస్టికు కళను పరిచయం చేయడానికి సహాయపడింది. తూర్పు దేశాలు ఈ కళ బాహ్య రూపాన్ని అంగీకరించినప్పటికీ దాని స్ఫూర్తిని మాత్రం నిజంగా ఆకళింపు చేసుకోలేదు. పార్థియను కాలం నాటికి, సమీప ప్రాచ్య ప్రజలు హెలెనిస్టికు కళను స్వేచ్ఛగా వ్యాఖ్యానించడం ప్రారంభించారు. ససానియను కాలంలో దానికి వ్యతిరేకంగా ఒక ప్రతిచర్య ఏర్పడింది. ససానియను కళ పర్షియాకు చెందిన స్థానిక రూపాలు సంప్రదాయాలను పునరుద్ధరించింది. ఇస్లామికు కాలంలో ఇవి మధ్యధరా సముద్ర తీరాలకు చేరుకున్నాయి. <ref>Parviz Marzban, p. 36</ref> ఫెర్గూసను అభిప్రాయం ప్రకారం: {{blockquote |ససానియన్ల పాలనతో, పర్షియా చాలా కాలంగా కోల్పోయిన అధికారాన్ని, స్థిరత్వాన్ని తిరిగి పొందింది... దేశంలో లలిత కళలలో వచ్చిన అభివృద్ధి తిరిగి వస్తున్న శ్రేయస్సుకు సూచన, అకెమెనిడ్ల పతనం తర్వాత తెలియని ఒక స్థాయి భద్రతకు సంకేతం. <ref>Fergusson, ''History of Architecture'', vol. I, 3rd ed., pp. 381–383.</ref>}} మిగిలి ఉన్న రాజభవనాలు ససానియను చక్రవర్తులు జీవించిన వైభవాన్ని వివరిస్తాయి. ఫార్సు ప్రావిన్సు‌లోని ఫిరుజాబాదు, బిషాపురు‌లోని రాజభవనాలు, అసిరిస్తాను ప్రావిన్సు (ప్రస్తుత ఇరాక్)లోని రాజధాని నగరం క్టెసిఫాను‌లోని రాజభవనాలు వీటికి ఉదాహరణలు. స్థానిక సంప్రదాయాలతో పాటు, పార్థియను వాస్తుశిల్పం ససానియను వాస్తు లక్షణాలను ప్రభావితం చేసింది. పార్థియను కాలంలో ప్రవేశపెట్టబడిన బ్యారెలు-వాల్టెడు ఇవాను‌లు వీటన్నింటికీ ప్రత్యేక లక్షణం. ససానియను కాలంలో ఇవి భారీ పరిమాణాలను చేరుకున్నాయి (ముఖ్యంగా క్టెసిఫాను‌లో). అక్కడ, షాపూరు I (241–272) పాలన కాలానికి చెందినదిగా భావించే గొప్ప వంపుల హాలు తోరణం 80 అడుగుల కంటే ఎక్కువ వెడల్పును కలిగి ఉంది. 118 అడుగుల ఎత్తుకు చేరుకుంటుంది. ఈ అద్భుతమైన నిర్మాణం తర్వాతి శతాబ్దాలలో వాస్తుశిల్పులను ఆకర్షించింది. పర్షియను వాస్తుశిల్పంలో అత్యంత ముఖ్యమైన ఉదాహరణలలో ఒకటిగా పరిగణించబడింది. చాలా రాజభవనాలలో ఒక లోపలి సమావేశ మందిరం ఉంటుంది. ఇది ఫిరుజాబాదు‌లో ఉన్నట్లుగా, గోపురంతో కప్పబడిన ఒక గదిని కలిగి ఉంటుంది. పర్షియన్లు చతురస్రాకార భవనం మీద వృత్తాకార గోపురాన్ని నిర్మించే సమస్యను స్క్విన్చు‌లను ఉపయోగించి పరిష్కరించారు; అంటే చతురస్రం ప్రతి మూలలో వంపులను నిర్మించడం ద్వారా దానిని అష్టభుజిగా మార్చి దాని మీద గోపురాన్ని ఉంచడం సులభం చేశారు. ఫిరుజాబాదు రాజభవనంలోని గోపురపు గది స్క్విన్చు వాడకానికి సంబంధించిన తొలి మిగిలి ఉన్న ఉదాహరణ, ఈ వాస్తుశిల్ప సాంకేతికత బహుశా పర్షియాలోనే కనుగొనబడిందని ఇది సూచిస్తుంది. ససానియను వాస్తుశిల్పం ప్రత్యేక లక్షణాలలో ఒకటి దాని విశిష్టమైన స్థల వినియోగం. ససానియను వాస్తుశిల్పి తన భవనాన్ని ద్రవ్యరాశి, ఉపరితలాల పరంగా ఊహించాడు; అందుకే అచ్చు వేసిన లేదా చెక్కబడిన ప్లాస్టరు‌తో అలంకరించబడిన భారీ ఇటుక గోడలను ఉపయోగించారు. బిషాపూరు‌లో సున్నపు గారతో చేసిన గోడ అలంకరణలు కనిపిస్తాయి. కానీ వాటికంటే మెరుగైన ఉదాహరణలు ఇరాను‌లోని రే సమీపంలో ఉన్న చల్ తర్ఖాను వద్ద, అలాగే మెసొపొటేమియాలోని క్టెసిఫోను, కిష్ నుండి లభించాయి. ఇవి చివరి ససానియను లేదా తొలి ఇస్లామికు కాలానికి చెందినవి. ఈ పలకల మీద గుండ్రని ఆకృతులలో జంతు బొమ్మలు, మానవ శిరస్సులు, జ్యామితీయ, పూల నమూనాలు చిత్రీకరించబడ్డాయి. ==ఆర్థిక వ్యవస్థ== [[File:Shushtar Historical Hydraulic System Darafsh (6).jpg|thumb|యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశమైన షుష్తారు చారిత్రక జలవనరుల వ్యవస్థ అవశేషాలు.]] [[File:Textile0001.jpg|thumb|పూసల అంచుతో ఉన్న సిమర్గు చిత్రంతో కూడిన ససానియన్ పట్టు ట్విల్ వస్త్రం, 6వ–7వ శతాబ్దం. పారిసు‌లోని సెయింటు లెన్ అవశేషాల పెట్టెలో ఉపయోగించబడింది]] చాలా మంది నివాసులు రైతులే కావడంతో ససానియను ఆర్థిక వ్యవస్థ వ్యవసాయం మీద ఆధారపడి ఉండేది. ఖుజెస్తాను, ఇరాక్ దీనికి అత్యంత ముఖ్యమైన ప్రావిన్సులుగా ఉండేవి. నహ్రావాను కాలువ ససానియను నీటిపారుదల వ్యవస్థలకు గొప్ప ఉదాహరణలలో ఒకటి. వీటిలో చాలా వరకు ఇప్పటికీ ఇరాన్‌లో చూడవచ్చు. ససానియను రాజ్యంలోని పర్వతాలను ఆ ప్రాంతంలోని సంచార జాతులు కలప కోసం ఉపయోగించుకునేవారు. ససానియను రాజ్యం కేంద్రీకృత స్వభావం కారణంగా అది సంచార జాతుల మీద పర్వతాల నివాసుల మీద పన్నులు విధించగలిగింది. 1వ ఖోస్రో పాలనలో మరిన్ని భూములు కేంద్రీకృత పరిపాలన పరిధిలోకి తీసుకురాబడ్డాయి. <ref name="Tafazzoli & Khromov, p. 48">Tafazzoli & Khromov, p. 48</ref> ససానియను కాలంలో రెండు వాణిజ్య మార్గాలు ఉపయోగించబడ్డాయి: ఒకటి ఉత్తరాన, ప్రసిద్ధ [[సిల్క్ రోడ్|పట్టు మార్గం]], మరొకటి దక్షిణ ససానియను తీరంలో అంతగా ప్రాచుర్యం లేని మార్గం. సూసా, గుండేశాపూరు, షుష్తారు కర్మాగారాలు తమ పట్టు ఉత్పత్తికి ప్రసిద్ధి చెందాయి. చైనీసు కర్మాగారాలకు పోటీగా ఉండేవి. ససానియన్లు గ్రామీణ ప్రాంతాల నివాసుల పట్ల గొప్ప సహనాన్ని చూపించారు. ఇది కరువు సంభవించినప్పుడు వారు నిల్వలు చేసుకోవడానికి వీలు కల్పించింది.<ref name="Tafazzoli & Khromov, p. 48"/> ===పరిశ్రమ - వాణిజ్యం=== [[File:Indo-Sassanid.jpg|thumb|ససానియన్ సముద్ర [[వాణిజ్య మార్గం]]లు]] ససానియన్ల పాలనలో పర్షియను పరిశ్రమ దేశీయ రూపాల నుండి పట్టణ రూపాలకు అభివృద్ధి చెందింది. వృత్తి సంఘాలు అనేకం ఉండేవి. మంచి రహదారులు, వంతెనలు, వాటి మీద పటిష్టమైన పర్యవేక్షణ ఉండటం వలన ప్రభుత్వ తపాలా, వ్యాపార బృందాలు క్టెసిఫానూ‌ను అన్ని ప్రావిన్సులతో అనుసంధానించడానికి వీలు కలిగింది; భారతదేశంతో వాణిజ్యాన్ని వేగవంతం చేయడానికి పర్షియను గల్ఫులో ఓడరేవులు నిర్మించబడ్డాయి.ససానియను వ్యాపారులు దేశదేశాలకు విస్తరించి లాభదాయకమైన హిందూ మహాసముద్ర వాణిజ్య మార్గాల నుండి రోమన్లను క్రమంగా తొలగించారు.<ref name="Nicolle, p. 6"> Nicolle, p. 6</ref> ఇటీవలి పురావస్తు పరిశోధనలు ఒక ఆసక్తికరమైన విషయాన్ని వెల్లడించాయి. అదేమిటంటే ససానియన్లు తమ బ్రాండు‌లను ప్రోత్సహించడానికి, విభిన్న నాణ్యతలను వేరు చేయడానికి వస్తువుల మీద ప్రత్యేక లేబుల్సు (వాణిజ్య లేబుల్సు) ఉపయోగించారు. <ref>{{cite web|url=http://www.payvand.com/news/04/aug/1199.html|title=Sassanids Used Commercial Labels: Iranian Archeologists|date=21 August 2009|publisher=Payvand|access-date=2009-09-25|archive-date=29 September 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929120428/http://www.payvand.com/news/04/aug/1199.html|url-status=dead}}</ref> 1వ ఖోస్రో ఇప్పటికే ఉన్న విస్తారమైన వాణిజ్య నెట్వర్కును మరింత విస్తరించాడు. ససానియను రాజ్యం ఇప్పుడు వాణిజ్యం మీద గుత్తాధిపత్య నియంత్రణ వైపు మొగ్గు చూపింది. విలాసవంతమైన వస్తువులు మునుపెన్నడూ లేనంతగా వాణిజ్యంలో చాలా పెద్ద పాత్ర పోషించాయి. ఓడరేవులు, సత్రాలు, వంతెనలు మొదలైన వాటి నిర్మాణంలో జరిగిన గొప్ప కార్యకలాపాలు వాణిజ్యం, పట్టణీకరణతో ముడిపడి ఉన్నాయి. ఖోస్రో కాలంలో పర్షియన్లు హిందూ మహాసముద్రం, మధ్య ఆసియా, దక్షిణ రష్యాలో అంతర్జాతీయ వాణిజ్యంలో ఆధిపత్యం చెలాయించారు. అయినప్పటికీ బైజాంటైను‌లతో పోటీ కొన్నిసార్లు తీవ్రంగా ఉండేది. ఒమన్, యెమెన్‌లోని ససానియను స్థావరాలు భారతదేశంతో వాణిజ్యం ప్రాముఖ్యతకు నిదర్శనం. కానీ చైనాతో పట్టు వాణిజ్యం ప్రధానంగా ససానియను సామంతులు, ఇరానియను ప్రజలైన సోగ్డియన్ల చేతిలో ఉండేది. <ref>Frye, p. 325</ref> 571లో యెమెను‌లో ఉత్పత్తి అయ్యే ధూపం మీద ప్రత్యక్ష నియంత్రణ ససానియను సామ్రాజ్యం చేతికి వచ్చింది.{{sfn| Sauer|2017|p=12}} ససానియన్ల ప్రధాన ఎగుమతులు పట్టు; ఉన్ని, బంగారు వస్త్రాలు; తివాచీలు, రగ్గులు; తోళ్లు; పర్షియను గల్ఫు నుండి తోలు, ముత్యాలు. చైనా నుండి రవాణా అవుతున్న వస్తువులు (కాగితం, పట్టు), భారతదేశం నుండి వస్తున్న వస్తువుల మీద (సుగంధ ద్రవ్యాలు) కూడా ససానియను కస్టమ్సు పన్నులు విధించేవి. వాటిని సామ్రాజ్యం నుండి ఐరోపాకు తిరిగి ఎగుమతి చేసేవారు. <ref>Sarfaraz, p. 353</ref> ఇది లోహ సంగ్రహణ ఉత్పత్తి పెరిగిన కాలంగా కూడా గుర్తించబడింది. అందువలన ఇరాన్ "ఆసియా ఆయుధాగారం"గా పేరు సంపాదించింది. చాలా ససానియను గనుల కేంద్రాలు సామ్రాజ్యం అంచులలో – అర్మేనియా, కాకససు, అన్నింటికంటే ముఖ్యంగా ట్రాన్సోక్సియానాలో ఉండేవి. పామీరు పర్వతాల అసాధారణ ఖనిజ సంపద తాజికు ప్రజలలో ఒక పురాణానికి దారితీసింది: దేవుడు ప్రపంచాన్ని సృష్టిస్తున్నప్పుడు ఆయన పామీరు పర్వతాల వద్ద తడబడి, తన ఖనిజాల జాడీని కింద పడేశాడు. అవి ఆ ప్రాంతమంతటా చెల్లాచెదురుగా వ్యాపించాయి.<ref name="Nicolle, p. 6"/> ==మతం== ===జొరాస్ట్రియనిజం=== [[File:Sassanian seal standing noble holding a flower, ca. 3rd–early 4th century AD.jpg|thumb|upright|క్రీ.శ. 3వ శతాబ్దం-4వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో ఒక పువ్వును పట్టుకున్న సస్సానియన్ ప్రభువు యొక్క ముద్ర. <ref>{{cite web|title=Seal|url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/322513|website=metmuseum.org}}</ref>]] [[అర్సాసిడ్ సామ్రాజ్యం| పార్థియన్ల పాలన]]లో జొరాస్ట్రియనిజం ప్రాంతీయ వైవిధ్యాలుగా విడిపోయింది. దీనితో పాటు స్థానిక ఆరాధ్య దేవతల ఆరాధన కూడా పెరిగింది; వీరిలో కొందరు ఇరానియను మత సంప్రదాయానికి చెందినవారు కాగా, మరికొందరు [[గ్రీకు]] సంప్రదాయం నుండి స్వీకరించబడ్డారు. [[అలెగ్జాండర్ ది గ్రేట్]] 3వ డారియసు నుండి [[అకెమెనిడ్ సామ్రాజ్యం|పర్షియా సామ్రాజ్యం]]ను జయించినప్పుడు గ్రీకు అన్యమత ఆచారాలు, మతపరమైన ఆలోచనలు వ్యాపించి జొరాస్ట్రియనిజంతో మిళితమయ్యాయి—ఈ గ్రీకో-పర్షియను మత, సాంస్కృతిక సంశ్లేషణ ప్రక్రియ పార్థియను యుగం వరకు కొనసాగింది. అయితే సస్సానియన్ల పాలనలో ఒక సంప్రదాయ జొరాస్ట్రియనిజం పునరుద్ధరించబడింది. ఈ మతం అనేక ముఖ్యమైన పరిణామాలకు లోనైంది. సస్సానియను జొరాస్ట్రియనిజం, జొరాస్ట్రియనిజం పవిత్ర గ్రంథాలైన అవెస్తాలో పేర్కొన్న ఆచారాల నుండి స్పష్టమైన భేదాలను అభివృద్ధి చేసుకుంది. సస్సానియను మత విధానాలు అనేక మత సంస్కరణ ఉద్యమాలకు దోహదపడ్డాయి. వాటిలో మత నాయకులైన మాని, మజ్దకు స్థాపించినవి అత్యంత ముఖ్యమైనవి. సస్సానియను రాజులకు, వారి సామ్రాజ్యంలో ఆచరించే మతాలకు మధ్య సంబంధం సంక్లిష్టంగా విభిన్నంగా ఉండేది. ఉదాహరణకు 1వ షాపురు వివిధ రకాల మతాలను సహించి, ప్రోత్సహించాడు. ఆయన స్వయంగా ఒక జుర్వానీ అనిపిస్తుంది. అయితే తరువాతి రాజులైన 2వ బహ్రాం వంటి వారి పాలనలో మత మైనారిటీలు కొన్నిసార్లు అణచివేయబడ్డారు. మరోవైపు 2వ షాపురు క్రైస్తవులు మినహా ఇతర మత సమూహాలను సహించాడు, కాన్స్టాంటైను మతమార్పిడి తర్వాత మాత్రమే వారిని హింసించాడు. <ref name="Ehsan Yarshater 1983 pp. 879">Ehsan Yarshater. ''The Cambridge History of Iran: The Seleucid, Parthian and Sasanian Periods'', (Cambridge University Press, 1983), pp.&nbsp;879–880.</ref><ref name="Manfred Hutter 1993 pp. 5">Manfred Hutter. ''Numen, Vol. 40, No. 1'', "Manichaeism in the Early Sasanian Empire", (Brill, 1993), pp.&nbsp;5–9</ref> ====టన్సరు - 1వ అర్దషిరు తిరుగుబాటుకు ఆయన సమర్థన==== 224లో ససానియను పాలన ప్రారంభం నుండే ఒక సంప్రదాయబద్ధమైన పార్సు-ఆధారిత జొరాస్ట్రియను సంప్రదాయం 7వ శతాబ్దం మధ్యలో దాని పతనం వరకు రాజ్యాన్ని ప్రభావితం చేయడంలో, దానికి చట్టబద్ధత కల్పించడంలో ఒక ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించింది. 2వ అర్దషిరు చివరి [[అర్సాసిడ్ సామ్రాజ్యం|పార్థియన్]] రాజు 4వ అర్టబానసును పదవీచ్యుతుడిని చేసిన తర్వాత కొత్త రాజవంశానికి చట్టబద్ధత పొందడంలో సహాయం చేయడానికి ఇరానియను జొరాస్ట్రియన్ల ఒక ''హెర్బాదు'' (ప్రధాన పూజారి) అయిన టన్సరు సహాయాన్ని కోరాడు. టన్సరు [[ఇరాన్]]లోని వివిధ ప్రాంతాలలోని నామమాత్రపు, సామంతులైన రాజులకు 1వ అర్దషిరుని తమ కొత్త రాజుగా అంగీకరించమని లేఖలు రాయడం ద్వారా ఈ పనిని చేశాడు. ముఖ్యంగా టబారెస్తాను సామంతుడైన గుష్నాస్పుకు సంబోధించిన ''టన్సరు లేఖ''లో ఇది జరిగింది. గుష్నాస్పు 1వ అర్దషిరు సింహాసనాన్ని ఆక్రమించడం ద్వారా సంప్రదాయాన్ని విడిచిపెట్టాడని. ఆయన చర్యలు "ప్రపంచానికి మంచివి అయినప్పటికీ" అవి "మతానికి చెడ్డవి" అని ఆరోపించాడు. టన్సరు గుష్నాస్పు‌కు రాసిన తన లేఖలో పాత పద్ధతులన్నీ మంచివి కావని అర్దషిరు తన పూర్వీకుల కంటే ఎక్కువ సద్గుణవంతుడని ప్రకటించడం ద్వారా ఈ ఆరోపణలను ఖండించాడు. 'టన్సారు లేఖ'లో పార్థియన్ల మత ఆచారాలు, దృక్పథం మీద కొన్ని విమర్శలు ఉన్నాయి. వారు సాంప్రదాయ జొరాస్ట్రియను సంప్రదాయాన్ని కాకుండా ఒక విరుద్ధమైన సంప్రదాయాన్ని అనుసరించారు. అందువలన అలెగ్జాండరు దండయాత్ర తర్వాత జొరాస్ట్రియనిజం 'క్షీణించిందని', ఈ క్షీణత పార్థియన్ల పాలనలో కూడా కొనసాగిందని కాబట్టి దానిని 'పునరుద్ధరించాల్సిన' అవసరం ఉందని వాదిస్తూ వారికి వ్యతిరేకంగా అర్దాషిరు చేసిన తిరుగుబాటును సమర్థించడానికి ప్రయత్నించారు. తరువాత టన్సారు పర్షియను మాగీల నియంత్రణలో ఒకే 'జొరాస్ట్రియను చర్చి' ఏర్పాటును పర్యవేక్షించడంలో సహాయపడ్డాడు, దానితో పాటుగా ఆయన స్వయంగా ఆమోదించి అధికారమిచ్చిన ఒకే రకమైన అవెస్తా గ్రంథాల సమూహాన్ని కూడా స్థాపించాడు. ====కర్తీరు ప్రభావం==== అత్యంత శక్తివంతమైన, ప్రభావశీలమైన పర్షియను మతాధికారి అయిన కర్తీరు, అనేక సస్సానిడు రాజుల క్రింద పనిచేశాడు. సస్సానిడు సామ్రాజ్యం అంతటా పార్సు -కేంద్రీకృత జొరాస్ట్రియను సంప్రదాయాన్ని స్థాపించడానికి చురుకుగా ప్రచారం చేశాడు. ఆయన అధికారం, ప్రభావం ఎంతగా పెరిగాయంటే రాజ పద్ధతిలో తన సొంత శిలాశాసనాలను చెక్కించుకోవడానికి అనుమతించబడిన ఏకైక 'సామాన్యుడు' ఆయనే అయ్యాడు (ఇవి సర్ మష్హదు, నఖ్ష్-ఎ రోస్తం, కాబా-యే జర్తోష్తు నఖ్ష్-ఎ రజబు వద్ద ఉన్నాయి). 1వ షాపురు హయాంలో కర్తీరు‌ను సస్సానిడు ఆస్థానంలో, సామ్రాజ్యంలోని అన్ని ప్రాంతాలలో 'పూజారుల వర్గం' మీద 'సంపూర్ణ అధికారి'గా నియమించారు. దీని అర్థం, అన్ని ప్రాంతీయ జొరాస్ట్రియను మతాధికారులు ఇప్పుడు మొదటిసారిగా పార్సు పర్షియను జొరాస్ట్రియను మతాధికారులకు లోబడి ఉంటారు. కొంతవరకు కర్తీరు ఒక విగ్రహ ధ్వంసకుడు పార్థియను యుగంలో విపరీతంగా వ్యాపించిన 'బగిన్సు / అయజాన్సు' (ఆరాధనా దేవతల చిత్రాలు, విగ్రహాలను కలిగి ఉన్న స్మారక చిహ్నాలు, దేవాలయాలు) స్థానంలో ఇరాన్ అంతటా అనేక బహ్రాం అగ్ని క్షేత్రాలను స్థాపించడంలో సహాయపడటాన్ని తన బాధ్యతగా తీసుకున్నాడు. తన సిద్ధాంతపరమైన సంప్రదాయవాదాన్ని వ్యక్తం చేస్తూ కర్తీరు సామాన్య ప్రజలలో ''ఖ్వెదోదా'' అనే ఒక అస్పష్టమైన జొరాస్ట్రియను భావనను కూడా ప్రోత్సహించాడు (కుటుంబంలోనే వివాహం; తోబుట్టువులు, బంధువుల మధ్య). ఆస్థానంలో తన సుదీర్ఘ కెరీరు‌లో వివిధ దశలలో కర్తీరు ఇరాన్‌లో జొరాస్ట్రియనేతరుల మీద ఆవర్తన హింసను కూడా పర్యవేక్షించాడు. 1వ బహ్రాం పాలనలో ప్రవక్త మానిని ఉరితీయడాన్ని నిర్ధారించాడు. 1వ హోర్మిజ్దు (1వ బహ్రాం పూర్వీకుడు, సోదరుడు) పాలనలో కర్తీరు‌కు ''మొబాదు'' అనే కొత్త జొరాస్ట్రియను బిరుదు లభించింది—ఈ మతపరమైన బిరుదు తూర్పు-ఇరానియను (పార్థియను) బిరుదు అయిన ''హెర్బాదు'' కంటే ఉన్నతమైనదిగా పరిగణించబడింది.{{sfn|Boyce|1984}} ====క్యాలెండరు సంస్కరణలు==== పర్షియన్లకు 365 రోజులను 12 నెలలుగా విభజించిన ఈజిప్షియను క్యాలెండరు గురించి చాలా కాలంగా తెలుసు. అయితే సాంప్రదాయ జొరాస్ట్రియను క్యాలెండరు‌లో ప్రతి నెలకు 30 రోజుల చొప్పున 12 నెలలు ఉండేవి. 1వ అర్దాషిరు పాలనలో సంవత్సరానికి మరింత కచ్చితమైన జొరాస్ట్రియను క్యాలెండరు‌ను ప్రవేశపెట్టడానికి ప్రయత్నం జరిగింది. అందువలన దానికి అదనంగా 5 రోజులు జోడించబడ్డాయి. ఈ 5 అదనపు రోజులకు గాథా దినాలు అని పేరు పెట్టారు. వాటికి ఆచరణాత్మక అలాగే మతపరమైన ఉపయోగం కూడా ఉంది. అయితే పాత జొరాస్ట్రియను క్యాలెండరు దీర్ఘకాలంగా పాటిస్తున్న ఆచారాలకు భంగం కలగకుండా వాటిని 'మతపరమైన సంవత్సరం' నుండి వేరుగానే ఉంచారు. మొదటి క్యాలెండరు సంస్కరణను ప్రవేశపెట్టడంతో కొన్ని ఇబ్బందులు తలెత్తాయి. ముఖ్యంగా హమస్పతు-మయేదాయా, నౌరూజు వంటి ముఖ్యమైన జొరాస్ట్రియను పండుగలు క్యాలెండరు‌లో ఏటా ముందుకు జరగడం. ఈ గందరగోళం సాధారణ ప్రజలలో చాలా ఆందోళనకు కారణమైంది. సస్సానియన్లు ఈ గొప్ప వేడుకలను కొత్త అధికారిక తేదీలలో పాటించేలా బలవంతం చేయడానికి ప్రయత్నించినప్పటికీ చాలా మంది ప్రజలు వాటిని పాత, సాంప్రదాయ తేదీలలోనే పాటించడం కొనసాగించారు. దీనివల్ల నౌరూజు, ఇతర జొరాస్ట్రియను వేడుకలు కొత్త అధికారిక క్యాలెండరు తేదీలను ధిక్కరిస్తూ, తరచుగా కొన్ని రోజుల వ్యవధిలోనే సమాంతరంగా జరగడం ప్రారంభించాయి. ఇది సామాన్య ప్రజలకు, పాలకులకు మధ్య చాలా గందరగోళానికి, ఘర్షణకు దారితీసింది. దీని మీద సస్సానియన్లు తరువాత ఒక రాజీని ప్రవేశపెట్టారు. ఈ సమాంతర వేడుకలను 6 రోజుల వేడుక/పండుగగా అనుసంధానించారు. నౌరూజు మినహా అన్నింటికీ ఇది వర్తింపజేయబడింది. ఈ కాలంలో నౌరూజు వసంత విషువత్తు నుండి శరదృతువుకు మారడంతో మరో సమస్య తలెత్తింది. అయితే నౌరూజు‌కు సంబంధించిన అసలు వసంత విషువత్తు తేదీతో ఈ అస్థిరత పార్థియను కాలంలో కూడా జరిగి ఉండవచ్చు. తరువాతి సస్సానియను యుగంలో మరిన్ని క్యాలెండరు సంస్కరణలు జరిగాయి. 1వ అర్దాషిరు ఆధ్వర్యంలో జరిగిన సంస్కరణల నుండి ఎటువంటి అధిక మాసం జోడింపు జరగలేదు. అందువలన ప్రతి సంవత్సరం పావు రోజు కోల్పోవడంతో జొరాస్ట్రియను పవిత్ర సంవత్సరం నెమ్మదిగా వెనుకకు జరిగిపోయింది. చివరికి నౌరూజు జూలై నెలలో వచ్చింది. అందువల్ల ఒక గొప్ప మండలిని సమావేశపరిచి, నౌరూజు‌ను అకెమెనిడు సామ్రాజ్యం కాలంలో ఉన్న దాని అసలు స్థానానికి—తిరిగి వసంతకాలానికి—మార్చాలని నిర్ణయించారు. ఈ మార్పు బహుశా 6వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో 1వ కవాదు పాలనలో జరిగి ఉండవచ్చు. ఈ కాలంలో వసంతకాలం ప్రాముఖ్యత మీద పునరుత్థానం, 'ఫ్రాషెగర్డ్'తో దానికున్న సంబంధం మీద చాలా ప్రాధాన్యత ఇవ్వబడినట్లు కనిపిస్తుంది. ====మూడు గొప్ప అగ్నులు==== [[File:Takhte Soleyman.jpg|thumb|సస్సానియన్ సామ్రాజ్యంలో మూడు ప్రధాన జొరాస్ట్రియన్ దేవాలయాలలో ఒకటైన అదురు గుష్నాస్పు శిధిలాలు]] సస్సానియన్లు తమ [[పార్థియన్ సామ్రాజ్యం|పార్థియన్]] పూర్వీకుల పట్ల కలిగి ఉన్న ప్రాంతీయ వైరం, పక్షపాతాన్ని ప్రతిబింబిస్తూ బహుశా సస్సానియను యుగంలోనే పార్సు, మెడియా రెండు గొప్ప అగ్నులు— వరుసగా ''అదురు ఫర్న్‌బాగు'', ''అదురు గుష్నాస్పు''— పార్థియాలోని పవిత్ర అగ్ని అయిన ''అదురు బుర్జెను-మెహరు''కు పోటీగా, దానిని మించిపోయేలా ప్రోత్సహించబడ్డాయి. జొరాస్టరు, విష్టాస్ప (మొదటి జొరాస్ట్రియను రాజు)తో (పురాణాల ప్రకారం) ముడిపడి ఉన్న అదురు బుర్జెను-మెహరు, పర్షియను మతగురువులు దాని ఆరాధనను పూర్తిగా నిలిపివేయలేనంత పవిత్రమైనది. అందువలన సస్సానియను యుగంలోనే జొరాస్ట్రియను ప్రపంచంలోని మూడు 'గొప్ప అగ్నులకు' నిర్దిష్ట అనుబంధాలు ఇవ్వబడ్డాయి. పార్సు‌లోని ''అదురు ఫర్నుబాగు'' మతగురువులుతో, మీడియాలోని ''అదురు గుష్నాస్పు'' యోధులతో పార్థియాలోని ''అదురు బుర్జెను-మెహరు'' అత్యంత నిమ్న వర్గమైన రైతులు, పశుపోషకులతో ముడిపడి ఉన్నాయి. ''అదురు గుష్నాస్పు'' చివరికి ఆచారంగా కొత్తగా పట్టాభిషేకం పొందిన రాజులు తమ పట్టాభిషేకం తర్వాత కాలినడకన చేసే తీర్థయాత్ర స్థలంగా మారింది. సస్సానియను యుగంలో ఈ మూడు 'గొప్ప అగ్నులు' జొరాస్ట్రియన్లలో తీర్థయాత్రకు కేంద్ర స్థానాలుగా మారాయని భావిస్తున్నారు.{{sfn|Boyce|1984}} ====విగ్రహ ధ్వంసం - ఇతర ఇరానియను భాషల మీద పర్షియను భాషకు ప్రాధాన్యత==== తొలి సస్సానియన్లు ఆరాధనలో విగ్రహాల వాడకానికి వ్యతిరేకంగా పాలించారు. అందువల్ల అనేక దేవాలయాల నుండి విగ్రహాలను తొలగించారు. సాధ్యమైన చోట వాటి స్థానంలో పవిత్ర అగ్నులను ప్రతిష్టించారు. ఈ విధానం కొన్ని కాలాల్లో సామ్రాజ్యం 'ఇరాన్ కాని' ప్రాంతాలకు కూడా విస్తరించింది.1వ హార్మిజ్దు [[అర్మేనియా]]లో మరణించిన వారి కోసం ఏర్పాటు చేసిన విగ్రహాలను ధ్వంసం చేశాడని చెబుతారు. అయితే కేవలం ఆరాధనా విగ్రహాలను మాత్రమే తొలగించారు. సస్సానియన్లు, సెల్యూసిడు సామ్రాజ్యం కాలంలో స్థాపించబడిన సంప్రదాయాన్ని అనుసరించి అహురా మజ్దాతో సహా జొరాస్ట్రియనిజం దేవతలను సూచించడానికి చిత్రాలను ఉపయోగించడం కొనసాగించారు. ప్రారంభ సస్సానియను కాలంలో రాజ శాసనాలు తరచుగా పార్థియను, మధ్య పర్షియను, గ్రీకు భాషలలో ఉండేవి. అయితే 1వ షాపూరు కుమారుడైన నర్సే పాలనలో చివరిసారిగా ఒక రాజ శాసనం కోసం పార్థియను భాషను ఉపయోగించారు. అందువలన దీని తర్వాత కొద్దికాలానికే, సస్సానియన్లు ఇరాన్‌లో పర్షియను‌ను ఏకైక అధికారిక భాషగా విధించాలని నిర్ణయించుకుని, లిఖిత పార్థియను భాష వాడకాన్ని నిషేధించి ఉంటారని భావిస్తున్నారు. దీనికి జొరాస్ట్రియనిజం మీద ముఖ్యమైన పరిణామాలు ఏర్పడ్డాయి. ఎందుకంటే జెండు‌తో సహా అన్ని ద్వితీయ సాహిత్యం అప్పటి నుండి కేవలం మధ్య పర్షియను భాషలో మాత్రమే నమోదు చేయబడింది. ఇది జొరాస్ట్రియనిజాన్ని సస్సానియన్ల మాతృభూమి అయిన పార్సు ప్రాంతం వైపు మళ్లించడంలో తీవ్ర ప్రభావాన్ని చూపింది. ====సాహిత్యం - ప్రార్థనా విధానంలో పరిణామాలు==== మేరీ బాయిసు వంటి కొంతమంది జొరాస్ట్రియనిజం పండితులు, సస్సానియన్ల కాలంలో 'యాస్నా' సేవను "దాని వైభవాన్ని పెంచడానికి" పొడిగించి ఉండవచ్చని ఊహించారు. ఇది గాథికు 'స్తావోత యెస్న్యా'ను 'హోమా' వేడుకతో కలపడం ద్వారా జరిగిందని తెలుస్తోంది. అంతేకాకుండా పొడిగించిన యాస్నా నుండి ఉద్భవించిన 'విస్పరాడు' అని పిలువబడే మరొక పొడవైన సేవ అభివృద్ధి చేయబడిందని నమ్ముతారు. ఇది ఏడు పవిత్ర విధి దినాల (గాహంబార్లు, నౌరూజు) వేడుకల కోసం అభివృద్ధి చేయబడి అహురా మజ్దాకు అంకితం చేయబడింది. అతి ప్రాచీన జొరాస్ట్రియన్లు రచనను ఒక రాక్షస పద్ధతిగా భావించి దానిని నివారించినప్పటికీ మధ్య పర్షియను జెండు, అనేక ద్వితీయ జొరాస్ట్రియను సాహిత్యం సస్సానియన్ల కాలంలో మొదటిసారిగా వ్రాతపూర్వకంగా నమోదు చేయబడ్డాయి. ఈ జొరాస్ట్రియను గ్రంథాలలో చాలా వరకు సస్సానియను కాలం నాటి అసలైన రచనలు ఉన్నాయి. ఈ రచనలలో బహుశా అత్యంత ముఖ్యమైనది 'బుందహిష్ను'—జోరాస్ట్రియన్ల సృష్టికి సంబంధించిన పౌరాణిక కథ. ఈ కాలంలో కొన్ని సుదూర ప్రాచీన కాలానికి చెందిన ఇతర పాత రచనలు, బహుశా విభిన్న ఇరానియను భాషల నుండి మధ్య పర్షియను భాషలోకి అనువదించబడ్డాయి. ఉదాహరణకు, 'ద్రఖ్త్-ఇ అసురిగు' (అస్సిరియను వృక్షం), 'యాదేగారు-ఎ జరిరాను' (జర్టరు వీరకార్యాలు) అనే రెండు రచనలు బహుశా పార్థియను మూల గ్రంథాల నుండి అనువదించబడ్డాయి. [[File:Bodleian J2 fol 175 Y 28 1.jpg|thumb|ససానియన్లు పవిత్రమైన అవెస్తాను వ్రాయడానికి ఒక కచ్చితమైన, ధ్వన్యాత్మక వర్ణమాలను అభివృద్ధి చేశారు]] జొరాస్ట్రియనిజానికి అత్యంత ముఖ్యమైనది ససానియన్ల కాలంలో అవెస్తాను వర్ణమాల సృష్టి. ఇది మొదటిసారిగా అవెస్తాను గ్రంథాలను వ్రాతపూర్వక రూపంలో (దాని అసలు భాష/ధ్వనిశాస్త్రంతో సహా) కచ్చితంగా నమోదు చేయడానికి వీలు కల్పించింది. ఈ వర్ణమాల పూర్తిగా వ్యంజన ఆధారిత వ్రాత విధానం అయిన పహ్లవి లిపి మీద ఆధారపడి ఉంది. అయితే మాట్లాడే మధ్య పర్షియను‌ను నమోదు చేయడానికి కూడా సరిగ్గా అనువుగా లేని ఆ లిపిలా కాకుండా, అవెస్తాను వర్ణమాల 46 అక్షరాలను ఉపయోగించే పూర్తి ధ్వన్యాత్మక వర్ణమాల; అవెస్తాను భాషలోని ప్రతి ధ్వనికి ఒక అక్షరం. అందువలన ఈ భాష వాస్తవానికి ఎలా వినిపిస్తుందో అదే విధంగా అవెస్తాను‌ను వ్రాతపూర్వక రూపంలో నమోదు చేయడానికి ఇది ప్రత్యేకంగా రూపొందించబడింది. ఫలితంగా పర్షియను మాగీలు చివరకు మిగిలి ఉన్న అన్ని ప్రాచీన అవెస్తాను గ్రంథాలను వ్రాతపూర్వక రూపంలో విశ్వసనీయంగా నమోదు చేయగలిగారు. ఈ అభివృద్ధి ఫలితంగా ససానియను అవెస్తా అప్పుడు ''అహునవరు'' మంత్రం లోని 21 పదాలకు అనుగుణంగా 21 నస్కులుగా (విభాగాలుగా) సంకలనం చేయబడింది. ఒక ముఖ్యమైన సాహిత్య గ్రంథం అయిన ''ఖ్వాడే-నామాగు'' (రాజుల గ్రంథం) ససానియను యుగంలో రచించబడింది. ఈ గ్రంథం తర్వాతి కాలపు ఫెర్దోసి ''షాహనామా''కు ఆధారం. ససానియను కాలానికి చెందిన మరో ముఖ్యమైన జొరాస్ట్రియను గ్రంథం ''దాదెస్తాను-ఎ మెనోగు-ఎ ఖ్రాదు'' (జ్ఞాన స్ఫూర్తి తీర్పులు).{{sfn|Boyce|1984}} ===క్రైస్తవం=== [[File:Sasanian-era gem, depicting the sacrifice of Isaac, Pahlavi inscription.jpg|thumb|right|ససానియన్-కాలపు కార్నెలియన్ రత్నం, తన చేతుల్లో కత్తితో అబ్రహం ఐజాకు వైపు ముందుకు సాగుతున్నట్లు చిత్రీకరించబడింది. అబ్రహం కుడివైపున ఒక పొట్టేలు చిత్రీకరించబడింది. మధ్య పర్షియను (పహ్లావి) శాసనం ''ZNH mwdly l'styny''. క్రీ.శ. 4వ-5వ శతాబ్దంలో సృష్టించబడింది]] ససానియను సామ్రాజ్యంలో క్రైస్తవులు ప్రధానంగా నెస్టోరియను చర్చి (చర్చ్ ఆఫ్ ది ఈస్టు), జాకోబైటు చర్చి (సిరియాకు ఆర్థోడాక్సు చర్చి)కి చెందినవారు. ఈ చర్చిలు వాస్తవానికి రోమను సామ్రాజ్యంలోని క్రైస్తవ చర్చిలతో సంబంధాలను కొనసాగించినప్పటికీ అవి వాటికి చాలా భిన్నంగా ఉండేవి: నెస్టోరియను, జాకోబైటు చర్చిల ప్రార్థనా భాష గ్రీకుకు బదులుగా సిరియాకు, తూర్పు, పశ్చిమ క్రైస్తవ్యం మధ్య విభజనకు మరో కారణంగా ఉంది. ససానియను సామ్రాజ్యం తరచుగా [[రోమన్ సామ్రాజ్యం]]తో యుద్ధంలో ఉన్నందున రోం‌తో సంబంధాలను తెంచుకోవాలని ససానియను అధికారులు బలమైన ఒత్తిడి తీసుకువచ్చారు. క్రీ.శ. 409లో 1వ యజ్దెగెర్డు చేత ససానియను సామ్రాజ్యంలో క్రైస్తవం ఒక ఆమోదయోగ్యమైన మతంగా గుర్తించబడింది.<ref>Alexander A. Vasiliev, ''History of the Byzantine Empire, 324–1453'', Vol. I, (University of Wisconsin Press, 1980), 96–97.</ref> ప్రధాన స్రవంతి క్రైస్తవ్యం నుండి పెద్ద విచ్ఛిన్నం 431లో మొదటి ఎఫెససు మండలి ప్రకటనల కారణంగా జరిగింది. ఈ మండలి కాన్స్టాంటినోపులు పాట్రియార్కు అయిన నెస్టోరియసును ఖండించింది. ఎందుకంటే ఆయన బోధించిన క్రిస్టాలజీ దృక్కోణం ప్రకారం ఆయన యేసు తల్లి మేరీని "థియోటోకోసు" లేదా దేవుని తల్లి అని పిలవడానికి ఇష్టపడలేదు. ఎఫెససు సభ బోధనలను రోమను సామ్రాజ్యంలో అంగీకరించినప్పటికీ ససానియను చర్చి నెస్టోరియసు బోధనలను అంగీకరించింది . నెస్టోరియసు‌ను పాట్రియార్కు పదవి నుండి తొలగించినప్పుడు ఆయన అనుచరులలో చాలామంది ససానియను సామ్రాజ్యానికి పారిపోయారు. పర్షియను చక్రవర్తులు ఈ అవకాశాన్ని ఉపయోగించుకుని పర్షియాలోని అత్యంత ముఖ్యమైన రోమను అనుకూల మతాధికారులను తొలగించి వారి స్థానాలను నెస్టోరియన్లు భర్తీ చేసేలా చూసి ససానియను చర్చిలో (ప్రధానంగా జొరాస్ట్రియను మతం ఉన్న పర్షియను సామ్రాజ్యంలో క్రైస్తవులలో అత్యధికులు ఈ చర్చికి చెందినవారే) నెస్టోరియసు స్థానాన్ని బలోపేతం చేశారు. ఈ క్రైస్తవులు రోమను సామ్రాజ్యానికి కాకుండా పర్షియను సామ్రాజ్యానికి విధేయులుగా ఉండేలా చూడటమే దీని ఉద్దేశ్యం. ససానియను సామ్రాజ్యంలోని చాలా మంది క్రైస్తవులు సామ్రాజ్యం పశ్చిమ అంచున ప్రధానంగా మెసొపొటేమియాలో నివసించారు. కానీ ఉత్తర ప్రాంతాలైన కాకేసియను అల్బేనియా, లాజికా, ఐబీరియా, అర్మేనియా పర్షియను భాగంలో కూడా ముఖ్యమైన క్రైస్తవ సమూహాలు ఉండేవి. ఇతర ముఖ్యమైన సమూహాలు టైలోసు ద్వీపం (ప్రస్తుత బహ్రెయిను), పర్షియను గల్ఫు దక్షిణ తీరం, లఖ్మ్ అరబు రాజ్యం ప్రాంతంలో కనిపించాయి. ఈ ప్రాంతాలలో కొన్నింటిలో క్రైస్తవీకరణ చాలా ముందుగానే జరిగింది; అర్మేనియా రాజ్యం 301వ సంవత్సరంలో ప్రపంచంలోనే మొదటి స్వతంత్ర క్రైస్తవ రాజ్యంగా అవతరించింది. 3వ శతాబ్దంలోనే అనేక అస్సిరియను భూభాగాలు దాదాపు పూర్తిగా క్రైస్తవీకరించబడినప్పటికీ అవి ఎప్పుడూ స్వతంత్ర దేశాలుగా మారలేదు. ===బౌద్ధమతం - యూదు మతం=== ఇటీవలి కొన్ని తవ్వకాలలో సామ్రాజ్యంలో బౌద్ధ, హిందూ, యూదు మత స్థలాలు కనుగొనబడ్డాయి.<ref>{{cite book|title=Conflict and Cooperation: Zoroastrian Subalterns and Muslim Elites in Medieval Iranian Society|url=https://archive.org/details/conflictcooperat0000chok|page=[https://archive.org/details/conflictcooperat0000chok/page/4 5]|publisher=Columbia University Press|author=Front Cover Jamsheed Kairshasp Choksy|year=1997}}</ref> సుదూర తూర్పు ప్రాంతాలైన బాక్ట్రియా, మార్జియానాలో బౌద్ధమతం జొరాస్ట్రియను ప్రభావానికి గట్టి పోటీ ఇచ్చింది.<ref>{{cite book|title=History of Civilizations of Central Asia: The crossroads of civilizations, A.D. 250 to 750|year=1994|publisher=UNESCO|author1=Ahmad Hasan Dani |author2=B. A. Litvinsky |page=410}}</ref> ససానియన్ల పాలనలో ఒక పెద్ద యూదు సమాజం వర్ధిల్లింది, ఇస్ఫాహాను, బాబిలోను, ఖొరాసను‌లలో అభివృద్ధి చెందుతున్న కేంద్రాలు ఉండేవి. మెసొపొటేమియాలో దాని స్వంత పాక్షిక స్వయంప్రతిపత్తి గల 'ఎక్సిలార్కేటు' నాయకత్వం ఉండేది. యూదు సమాజాలు అప్పుడప్పుడు మాత్రమే హింసకు గురయ్యాయి. వారు సాపేక్ష మత స్వేచ్ఛను అనుభవించారు. ఇతర మత మైనారిటీలకు నిరాకరించబడిన విశేషాధికారాలను పొందారు. <ref>Zarinkoob, p. 272</ref> 1వ షాపూరు (అరమైకు‌లో షబూరు మల్కా) యూదులకు ప్రత్యేక స్నేహితుడుగా ఉన్నాడు. నెహార్డియాకు చెందిన షుముయేలు‌తో ఆయన స్నేహం యూదు సమాజానికి అనేక ప్రయోజనాలను చేకూర్చింది. <ref>Zarinkoob, p. 207</ref> ==భాష== ===అధికార భాషలు=== ప్రారంభ ససానియను కాలంలో తొలి ససానియను రాజుల శాసనాలలో మధ్య పర్షియను భాషతో పాటు కోయిను గ్రీకు పార్థియను భాషలు కనిపించాయి. అయితే నర్సే (క్రీ.శ. 293–302) పరిపాలించే సమయానికి గ్రీకు భాష వాడుకలో లేకుండా పోయింది. బహుశా గ్రీకు భాష కనుమరుగవడం వల్ల లేదా దానిని పూర్తిగా తొలగించడానికి గ్రీకు వ్యతిరేక జొరాస్ట్రియను మతాధికారులు చేసిన ప్రయత్నాల వల్ల కావచ్చు. ససానియన్లకు ప్రత్యర్థులైన రోమన్లు/బైజాంటైను‌లలో గ్రీకు భాష సర్వసాధారణంగా ఉండటం కూడా దీనికి ఒక కారణం కావచ్చు.{{sfn|Daryaee|2008|pp=99–100}} పార్థియను భాష కూడా త్వరలోనే పరిపాలనా భాషగా కనుమరుగైంది, కానీ ససానియను సామ్రాజ్యం తూర్పు భాగంలో, అంటే పార్థియన్ల స్వస్థలంలో, దానిని మాట్లాడటం, వ్రాయడం కొనసాగింది.{{sfn|Daryaee|2008|pp=116–117}} అంతేకాకుండా [[పార్థియన్ సామ్రాజ్యం]] పతనం తర్వాత ససానియన్ల సేవలో చేరిన చాలా మంది పార్థియను ఉన్నత వర్గీయులు ఇప్పటికీ పార్థియను భాషనే మాట్లాడేవారు ఉదాహరణకు సామ్రాజ్యంలో అధిక అధికారం కలిగి ఉన్న ఏడు పార్థియను వంశాలు. నర్సే పాలనలో ససానియను సామ్రాజ్యం తమ అధికారిక శాసనాలలో పార్థియను భాషను ఉపయోగించడం ఆపివేసినట్లు తెలుస్తోంది.{{sfn|Pourshariati|2008|p=321}} అకెమెనిడు సామ్రాజ్యంలో వలె అరామికు భాష ససానియను సామ్రాజ్యంలో (అంటియోకు నుండి మెసొపొటేమియా వరకు) విస్తృతంగా ఉపయోగించబడింది. అయినప్పటికీ సామ్రాజ్య అరామికు స్థానంలో మధ్య పర్షియను పరిపాలనా భాషగా మారడం ప్రారంభమైంది.<ref>{{cite book |last1=Samuel N. C. Lieu |title=Manichaeism in the Later Roman Empire and Medieval China |url=https://archive.org/details/manichaeisminlat00lieu |date=1985 |publisher=Manchester University Press |isbn=9780719010880 |page=[https://archive.org/details/manichaeisminlat00lieu/page/66 67]}}</ref> ===ప్రాంతీయ భాషలు=== మధ్య పర్షియను ససానియన్ల మాతృభాష అయినప్పటికీ విశాలమైన ససానియను సామ్రాజ్యంలో అది కేవలం ఒక మైనారిటీ భాష మాత్రమే; ఇది కేవలం పార్సు ప్రాంతంలో మాత్రమే మెజారిటీ భాషగా ఉండేది. అయితే [[మీడియా|మెడియా]] దాని చుట్టుపక్కల ప్రాంతాలలో ఇది విస్తృతంగా వ్యాపించి ఉంది. అయితే ఆ కాలంలో అనేక విభిన్న పర్షియను మాండలికాలు ఉండేవి. ఇది పర్షియను‌తో పాటు ధృవీకరించబడని అధారీ భాష పూర్వ రూపం. దాని మాండలికాలలో ఒకటైన టాటీ భాషతో పాటు అదుర్బడగాను ([[అజర్‌బైజాన్]])లో మాట్లాడబడేది. లిఖితపూర్వక ఆధారం లేని ప్రీ-డైలమైటు, బహుశా ప్రోటో-కాస్పియను భాషలు. ఇవి తరువాత గిలానులో గిలాకీగా, తబరిస్తానులో మజందరాని (తబరీ అని కూడా పిలుస్తారు)గా మారాయి. అవే ఆ ప్రాంతాలలో మాట్లాడబడేవి. అంతేకాకుండా ఈ రెండు ప్రాంతాలలో మరికొన్ని ఇతర భాషలు, మాండలికాలు కూడా మాట్లాడబడేవి.{{sfn|Daryaee|2008|p=101}} కాకససు‌లోని ససానియను భూభాగాలలో అనేక భాషలు మాట్లాడబడేవి. వాటిలో పాత జార్జియను, వివిధ కార్టు‌వేలియను భాషలు (ముఖ్యంగా లాజికాలో), మధ్య పర్షియను, <ref name="VAS">Shnirelman, V.A.(2001), 'The value of the Past: Myths, Identity and Politics in Transcaucasia', Osaka: National Museum of Ethnology. p. 79: "Yet, even at the time of Caucasian Albania and later on, as well, the region was greatly affected by Iran and Persian enjoyed even more success than the Albanian language".</ref>పాత అర్మేనియను, కాకేసియను అల్బేనియను, సిథియను, కోయిను గ్రీకు ఇతర భాషలు ఉన్నాయి. ఖుజెస్తానులో అనేక భాషలు మాట్లాడబడేవి; ఉత్తరం తూర్పున పర్షియను, మిగిలిన ప్రాంతంలో తూర్పు మధ్య అరామికు మాట్లాడబడేది.{{sfn|Brunner|1983|p=773}} అంతేకాకుండా చివరి నియో-ఎలామైటు కూడా ఈ ప్రావిన్సు‌లో మాట్లాడబడి ఉండవచ్చు.{{sfn|Daryaee|2008|p=101}}కానీ ఆ భాషను స్పష్టంగా పేర్కొంటూ ఎటువంటి ఆధారాలు లేవు. మెషను‌లో స్ట్రాబో ఆ ప్రావిన్సు‌లోని సెమిటికు జనాభాను "చల్డియన్లు" (అరామికు మాట్లాడేవారు), "మెసేనియను అరబ్బులు"గా విభజించాడు. సంచార అరబ్బులు, నబాటియను, పాల్మైరీను వ్యాపారులతో పాటు జనాభాకు తోడయ్యారని నమ్ముతారు. భారతదేశం నుండి బహిష్కరించబడిన జుటు‌లతో పాటు ఇరానియన్లు కూడా ఆ ప్రావిన్సు‌లో స్థిరపడటం ప్రారంభించారు. మలయి వంటి ఇతర భారతీయ సమూహాలను కూడా బందీలుగా లేదా నియమించబడిన నావికులుగా మెషను‌కు బహిష్కరించబడి ఉండవచ్చు. అస్సోరిస్తాను‌లో ప్రజలలో అధిక శాతం మంది అరామికు మాట్లాడే నెస్టోరియను క్రైస్తవులు, ముఖ్యంగా మధ్య సిరియాకు భాష మాట్లాడేవారు ఉండేవారు. అయితే పర్షియన్లు, యూదులు, అరబ్బులు ఆ ప్రావిన్సు‌లో మైనారిటీగా ఉన్నారు. సిథియన్లు, వారి ఉప సమూహమైన అలను‌ల దండయాత్రల కారణంగా అట్రోపటేను, అర్మేనియా, కాకససు‌లోని ఇతర ప్రాంతాలలో ఆయా ప్రదేశాలలో తక్కువ సంఖ్యలో ఉన్నప్పటికీ ఇరానియను జనాభా పెరిగింది. పార్థియను భాష ఇతర ఇరానియను మాండలికాలు, భాషలతో పాటు ఖొరాసను‌లో మాట్లాడబడింది. అయితే తూర్పున, సాసానియన్ల నియంత్రణలో ఎల్లప్పుడూ లేని ప్రదేశాలలో సోగ్డియను, బాక్ట్రియను, ఖ్వారాజ్మియను భాషలు మాట్లాడబడ్డాయి. మరింత దక్షిణాన ఉన్న సకస్తాను‌లో పార్థియను కాలంలో సిథియన్ల ప్రవాహం కనిపించింది. చాలా కాలం తర్వాత అక్కడ సిస్తానియను పర్షియను భాషకు పూర్వ రూపమైన, ఒక తెలియని మధ్య నైరుతి ఇరానియన్ భాష మాట్లాడబడింది. అది బహుశా మధ్య పర్షియను కాకపోవచ్చు. కిర్మాను ప్రావిన్సు‌లో పర్షియన్లను పోలిన ఒక ఇరానియన్ సమూహం నివసించేది. అయితే తూర్పున పరాటను, తురాను, మక్రాను‌లలో ఇరానియను కాని భాషలు, ఒక తెలియని మధ్య వాయవ్య ఇరానియను భాష మాట్లాడబడ్డాయి. గుండేశాపూరు, క్టెసిఫోను వంటి ప్రధాన నగరాలలో, రోమను/బైజాంటైను యుద్ధ ఖైదీలు లాటిను, గ్రీకు, సిరియాకు భాషలను మాట్లాడేవారు. అంతేకాకుండా సాసానియను సామ్రాజ్యంలో స్లావికు, జర్మానికు భాషలు కూడా మాట్లాడబడ్డాయి. ఇది కూడా రోమను సైనికులను బందీలుగా పట్టుకోవడం వల్లనే జరిగింది. కానీ ఇది చాలా తక్కువగా ఉండేది. హిమ్యారిటికు, సబేయను భాషలతో సహా సెమిటికు భాషలు సాసానియను యెమెను‌లో మాట్లాడబడ్డాయి. ==వారసత్వం - ప్రాముఖ్యత== సస్సానియను సామ్రాజ్యం పతనమైన చాలా కాలం తర్వాత కూడా దాని ప్రభావం కొనసాగింది. ఈ సామ్రాజ్యం ఒక పర్షియను పునరుజ్జీవనాన్ని సాధించింది. ఇది కొత్తగా స్థాపించబడిన [[ఇస్లాం]] మతం నాగరికతకు చోదక శక్తిగా మారింది.<ref>Sasanian Iran, 224–651 AD: portrait of a late antique empire – p. 20</ref> ఆధునిక [[ఇరాన్]], ఇరానోస్పియరు ప్రాంతాలలో సస్సానియను కాలాన్ని ఇరానియను నాగరికత ఉన్నత ఘట్టాలలో ఒకటిగా పరిగణిస్తారు.<ref>The Iranians: Persia, Islam and the soul of a nation – p. 33</ref> ===యూరపు‌లో=== [[File:Derbent summer.jpg|thumb|రష్యాలోని డెర్బెంటులో ఒక సస్సానియను కోట (కాస్పియను ద్వారాలు)]] సస్సానియను సంస్కృతి, సైనిక నిర్మాణం రోమను నాగరికత మీద గణనీయమైన ప్రభావాన్ని చూపాయి. రోమను సైన్యం నిర్మాణం, స్వభావం పర్షియను యుద్ధ పద్ధతులచే ప్రభావితమయ్యాయి. మార్పు చెందిన రూపంలో రోమను సామ్రాజ్య నిరంకుశత్వం క్టెసిఫోను‌లోని సస్సానియను ఆస్థానపు రాజ వేడుకలను అనుకరించింది. అవి మధ్యయుగ, ఆధునిక యూరపు ఆస్థానాల ఆచార సంప్రదాయాల మీద ప్రభావం చూపాయి. యూరోపియను దౌత్యంలోని లాంఛనాల మూలం పర్షియను ప్రభుత్వాలు, రోమన్ సామ్రాజ్యం మధ్య దౌత్య సంబంధాలకు ఆపాదించబడింది.<ref>{{Citation |last =Bury |first =John B. |year=1923 |title=History of the later Roman empire |publisher=Macmillan }}{{page needed|date=May 2024}}</ref> ===యూదుల చరిత్రలో=== [[యూదులు|యూదుల చరిత్ర]]లో ముఖ్యమైన పరిణామాలు సస్సానియను సామ్రాజ్యంతో ముడిపడి ఉన్నాయి. బాబిలోనియను తల్ముడు మూడవ ఆరవ శతాబ్దాల మధ్య సస్సానియను పర్షియాలో సంకలనం చేయబడింది. <ref>{{Cite book | url=https://books.google.com/books?id=G-OYdFG8wswC&q=babylonian+talmud+composed+sassanid&pg=PA299 | title=Cultural Identity in the Ancient Mediterranean| isbn=978-0892369690| last1=Gruen| first1=Erich S.| year=2011| publisher=Getty Publications}}</ref>సూరా పంబెడిటాలో ప్రధాన యూదు విద్యా సంస్థలు స్థాపించబడ్డాయి. ఇవి బాబిలోనియాలోని యూదు పండిత విద్యాపీఠాలకు మూలస్తంభాలుగా మారాయి. <ref>The fire, the star and the cross by Aptin Khanbaghi (2006) p. 6</ref> 2వ షాపూరు రాణి తల్లి ఇఫ్రా హోర్మిజ్డు, 1వ యజ్దెగెర్డు యూదు భార్య అయిన రాణి శుషందుఖ్తు వంటి సామ్రాజ్య కుటుంబానికి చెందిన అనేక మంది వ్యక్తులు, సామ్రాజ్యంలోని యూదులకు, క్టెసిఫోను‌లోని ప్రభుత్వానికి మధ్య ఉన్న సన్నిహిత సంబంధాలకు గణనీయంగా దోహదపడ్డారు. <ref>A. Khanbaghi (2006) p. 9</ref> ===భారతదేశంలో=== [[File:Persians (Parsees) in Bombay 1873.jpg|thumb|"బాంబే పార్సీలు" ఒక చెక్క చెక్కడం, సుమారు 1873]] ససానియను సామ్రాజ్యం పతనం కావడంతో ఇరాన్ ప్రధాన మతంగా జొరాస్ట్రియనిజం స్థానంలో నెమ్మదిగా ఇస్లాం వచ్చింది. ఇస్లామికు హింస నుండి తప్పించుకోవడానికి పెద్ద సంఖ్యలో జొరాస్ట్రియన్లు వలస వెళ్ళాలని నిర్ణయించుకున్నారు. ''కిస్సా-ఇ సంజను'' ప్రకారం, ఆ శరణార్థులలో ఒక బృందం ఇప్పుడు భారతదేశంలోని గుజరాతు అని పిలువబడే ప్రాంతంలో దిగింది. అక్కడ వారు తమ ఆచారాలను పాటించడానికి, తమ విశ్వాసాన్ని కాపాడుకోవడానికి ఎక్కువ స్వేచ్ఛ లభించింది. ఆ జొరాస్ట్రియన్ల వారసులు భారతదేశ అభివృద్ధిలో చిన్నదైనా ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించారు. నేడు భారతదేశంలో 70,000 మందికి పైగా జొరాస్ట్రియన్లు ఉన్నారు. <ref>{{cite web |title=Parsi population in India declines |url=http://www.payvand.com/news/04/sep/1055.html |date=7 September 2004 |work=Payvand's Iran News&nbsp;... |publisher=Payvand |access-date=3 September 2009 |archive-date=16 February 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070216232217/http://www.payvand.com/news/04/sep/1055.html |url-status=dead }}</ref> జొరాస్ట్రియన్లు ఇప్పటికీ ససానియన్ల కాలంలో ప్రవేశపెట్టిన మత క్యాలెండరు ఒక రూపాన్ని ఉపయోగిస్తున్నారు. ఆ క్యాలెండరు ఇప్పటికీ 3వ యజ్దెగెర్డు సింహాసనాన్ని అధిష్టించినప్పటి నుండి గడిచిన సంవత్సరాల సంఖ్యను సూచిస్తుంది. {{efn|See also: [[Zoroastrian calendar]]}} ==కాలక్రమం== [[File:Sassanid-empire-timeline.png|thumb]] *224–241: 1వ అర్దాషిరు పాలన: ** 224: [[పార్థియన్ సామ్రాజ్యం]] పతనం ** 229–232: రోమ్‌తో యుద్ధం ** జొరాస్ట్రియనిజం అధికారిక మతంగా పునరుద్ధరించబడింది ** జెండ్ అవెస్తా అని పిలువబడే గ్రంథాల సేకరణ సంకలనం చేయబడింది *241–271: 1వ షాపురు "మహానుభావుడు" పాలన: ** 241–244: రోమ్‌తో యుద్ధం ** 252–261: రోమ్‌తో యుద్ధం. ఎడెస్సా వద్ద పర్షియన్ల నిర్ణయాత్మక విజయం, రోమన్ చక్రవర్తి వలేరియను బందీగా పట్టుబడటం ** 215–271: మాని, మానికాయిజం స్థాపకుడు *271–301: రాజవంశ పోరాటాల కాలం. *283: రోమ్‌తో యుద్ధం. *293: నార్సే తిరుగుబాటు. *296–298: రోమ్‌తో యుద్ధం – పర్షియా టైగ్రిస్ నదికి తూర్పున ఉన్న ఐదు ప్రావిన్సులను రోమ్‌కు అప్పగించింది. *309–379: 2వ షాపురు "మహానుభావుడు" పాలన: ** 325: 2వ షాపురు అనేక అరబ్ తెగలను ఓడించి, లఖ్మిడు రాజ్యంని తన సామంత రాజ్యంగా చేసుకున్నాడు. ** 337–350: రోమ్‌తో మొదటి యుద్ధం, సాపేక్షంగా తక్కువ విజయం లభించింది ** 359–363: రోమ్‌తో రెండవ యుద్ధం. రోమ్ ఉత్తర, తూర్పు మెసొపొటేమియా, జార్జియా, అర్మేనియాను, పదిహేను కోటలతో పాటు నిసిబిస్‌ను కూడా పర్షియాకు అప్పగించింది.<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.iranicaonline.org/articles/shapur-ii |title=Shapur II |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |date=2009 |access-date=2013-12-16}}</ref><ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.iranicaonline.org/articles/byzantine-iranian-relations |title=Byzantine–Iranian Relations|encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |date=1990|access-date=2013-12-16}}</ref> *387: అర్మేనియా రోమన్, పర్షియన్ మండలాలుగా విభజించబడింది *399–420: "పాపి" 1వ యజ్దెగెర్డు పాలన: ** 410: యజ్దెగెర్డు పోషణలో ఐజాక్ సైనాడ్ వద్ద తూర్పు చర్చికి అధికారిక రూపం ఇవ్వబడింది. క్రైస్తవులకు బహిరంగంగా ప్రార్థనలు చేయడానికి, చర్చిలను నిర్మించుకోవడానికి అనుమతి లభించింది ** 416–420: యజ్దెగెర్డు తన మునుపటి ఉత్తర్వును రద్దు చేయడంతో క్రైస్తవుల మీద హింస మొదలైంది *420–438: బహ్రాం వి పాలన: ** 421–422: రోమ్‌తో యుద్ధం ** 424: డాడు-ఇషు మండలి తూర్పు చర్చిని కాన్స్టాంటినోపులు నుండి స్వతంత్రంగా ప్రకటించింది ** 428: అర్మేనియాలోని పర్షియను మండలం ససానియను సామ్రాజ్యంలో విలీనం చేయబడింది *438–457: 2వ యజ్దెగెర్డు పాలన: ** 440: బైజాంటైను సామ్రాజ్యంతో యుద్ధం; రోమన్లు ​​ససానియన్లకు కొంత చెల్లింపులు చేశారు<ref>{{cite encyclopedia|url=http://www.iranicaonline.org/articles/yazdgerd-ii |title=Yazdgerd II |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |date=2012 |access-date=2013-12-16}}</ref> ** 449–451: అర్మేనియను తిరుగుబాటు. అవరాయరు యుద్ధం 451లో వర్దాను మమికోనియను నేతృత్వంలోని క్రైస్తవ ఆర్మేనియను తిరుగుబాటుదారులకు వ్యతిరేకంగా జరిగింది. *482–483: ఆర్మేనియను, ఐబీరియను తిరుగుబాటు *483: క్రైస్తవులకు సహన శాసనం మంజూరు చేయబడింది *484: 2వ పెరోజు హెఫ్తాలైట్ల చేతిలో ఓడిపోయి చంపబడ్డాడు. న్వార్సాకు ఒప్పందం ఆర్మేనియన్లకు స్వేచ్ఛగా క్రైస్తవ మతాన్ని ఆచరించే హక్కును మంజూరు చేసింది. *491: ఆర్మేనియను తిరుగుబాటు. ఆర్మేనియను చర్చి చల్సెడాను మండలిని తిరస్కరించింది; ససానియన్ సామ్రాజ్యంలో నెస్టోరియను క్రైస్తవం ఆధిపత్య క్రైస్తవ శాఖగా మారింది. *502–506: [[బైజాంటైన్ సామ్రాజ్యం]]తో యుద్ధం. చివరికి [[బైజాంటైన్ సామ్రాజ్యం]] ససానియను సామ్రాజ్యానికి 1,000 పౌండ్ల బంగారం చెల్లించింది.{{sfn|షాబాజీ|2005}} ససానియన్లు థియోడోసియోపోలిసు, మార్టిరోపోలిసు‌ను స్వాధీనం చేసుకున్నారు.<br />[[బైజాంటైన్ సామ్రాజ్యం]] 1,000 పౌండ్ల బంగారానికి అమిడాను పొందింది.{{sfn| Shahbazi|2005}} *526–532: [[బైజాంటైన్ సామ్రాజ్యం]]తో యుద్ధం. శాశ్వత శాంతి ఒప్పందం: ససానియను సామ్రాజ్యం ఐబీరియాను ఉంచుకుంది. [[బైజాంటైన్ సామ్రాజ్యం]] లాజికా, పెర్సార్మేనియాను పొందింది;<ref name=":1">జాన్ డబ్ల్యూ బార్కర్, ''జస్టినియన్, తరువాతి రోమన్ సామ్రాజ్యం'', 118.</ref> [[బైజాంటైన్ సామ్రాజ్యం]] సంవత్సరానికి 11,000 పౌండ్ల బంగారం కప్పం చెల్లించింది.<ref name=":1"/> *531–579: "అమర ఆత్మ కలిగిన" 1వ ఖోస్రో పాలన. *541–562: [[బైజాంటైన్ సామ్రాజ్యం]]తో యుద్ధం. *572–591: [[బైజాంటైన్ సామ్రాజ్యం]]తో యుద్ధం. *580: 5వ హోర్మిజ్డు ఆధ్వర్యంలోని ససానియన్లు [[ఐబీరియా రాజ్యం]] రాచరికాన్ని రద్దు చేశారు. ససానియన్లు నియమించిన గవర్నర్ల ద్వారా ప్రత్యక్ష పాలన ప్రారంభమైంది. *590: బహ్రాం చోబిను ఇతర ససానియను ప్రభువుల తిరుగుబాటు, 2వ ఖోస్రో 4వ హోర్మిజ్డును పదవీచ్యుతుడిని చేశాడు కానీ సింహాసనాన్ని బహ్రాం చోబింకు కోల్పోయాడు. *591: [[బైజాంటైన్ సామ్రాజ్యం]] సహాయంతో 2వ ఖోస్రో తిరిగి సింహాసనాన్ని అధిష్టించి, పర్షియను అర్మేనియా, ఐబీరియా పశ్చిమ భాగాన్ని [[బైజాంటైన్ సామ్రాజ్యం]]కు అప్పగించాడు. *593: 5వ హోర్మిజ్డు సింహాసనాన్ని చేజిక్కించుకోవడానికి చేసిన ప్రయత్నం. *595–602: విస్తాం తిరుగుబాటు. *603–628: [[బైజాంటైన్ సామ్రాజ్యం]]తో యుద్ధం. బైజాంటైను ప్రతిదాడితో యుద్ధానికి ముందు సరిహద్దులకు వెనక్కి తగ్గడానికి ముందు, పర్షియా బైజాంటైన్ మెసొపొటేమియా, అనటోలియా, సిరియా, పాలస్తీనా, ఈజిప్టు ట్రాన్సు‌కాకససు‌లను ఆక్రమించింది. *610: ధు-ఖారు వద్ద అరబ్బులు ససానియను సైన్యాన్ని ఓడించారు. *626: అవారు‌లు, పర్షియన్లు, స్లావు‌లచే కాన్‌స్టాంటినోపులు ముట్టడి విఫలమైంది. *627: బైజాంటైను చక్రవర్తి హెరాక్లియసు ససానియను మెసొపొటేమియా మీద దండెత్తాడు. నైన్వే యుద్ధంలో పర్షియను దళాలకు నిర్ణయాత్మక ఓటమి ఎదురైంది. *628: 2వ కవాదు 2వ ఖోస్రోను పదవీచ్యుతుడిని చేసి షాహను‌షా అయ్యాడు. *628: పశ్చిమ పర్షియాలో ఒక వినాశకరమైన ప్లేగు వ్యాధి జనాభాలో సగానికి పైగా ప్రజలను బలిగొంది. ఇందులో 2వ కవాదు కూడా ఉన్నాడు.{{sfn| Shahbazi|2005}} *628–632: అంతర్యుద్ధం *632–644: యజ్దెగెర్డు పాలన *636: పర్షియా మీద ముస్లింల దండయాత్ర సమయంలో అల్-ఖాదిసియ్యా యుద్ధంలో సస్సానియన్లకు నిర్ణయాత్మక ఓటమి *641: నిహావందు యుద్ధంలో రషీదును ఖలీఫాకు చెందిన ముస్లింలు భారీ ప్రాణనష్టంతో ఒక పెద్ద సస్సానియను సైన్యంను ఓడించారు. *644: రషీదును ఖలీఫాకు చెందిన ముస్లింలు ఖొరాసనును జయించారు; 3వ యజ్దెగెర్డు వేటాడుతున్న పలాయనవాసిగా మారాడు. *651: 3వ యజ్దెగెర్డు తూర్పు వైపు ఒక జిల్లా నుండి మరొక జిల్లాకు పారిపోతాడు. చివరికి మెర్వు (ప్రస్తుత [[తుర్క్‌మెనిస్తాన్]]) వద్ద ఒక స్థానిక పిండిమర యజమాని తన డబ్బుల కోసం ఆయనను చంపివేసడు. దీంతో ఆ రాజవంశం అంతమవుతుంది. యజ్దెగెర్డు‌కు అస్సిరియను బిషపు మార్ గ్రెగొరీ అంత్యక్రియలు జరిపాడు. <ref>{{cite encyclopedia|url=http://p2.www.britannica.com/oscar/print?articleId=106324&fullArticle=true&tocId=9106324 |title=All about Oscar |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |date=2001-09-11 |access-date=2013-06-30|page=2}}</ref> ఆయన కుమారుడు 3వ పెరోజు చాలా మంది ఇతరులు చైనాకు ప్రవాసంలో వెళ్ళిపోయారు.<ref>{{cite web |url=http://www.chinapage.com/minority/iran.html |title=Pirooz in China |publisher=Chinapage.com |date=2000-08-11 |access-date=2013-06-30 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303192315/http://www.chinapage.com/minority/iran.html |url-status=dead }}</ref> == మూలాలు == <references /> 6zmvicixitghlh3tsupa6b92ztkgkjn 0 472756 4908297 4716442 2026-07-19T10:21:55Z Pranayraj1985 29393 4908297 wikitext text/x-wiki {| class="infobox biography vcard" ! colspan="2" class="infobox-above" |<div class="fn">సంజీత్ బంకర్ రాయ్</div> |- | colspan="2" class="infobox-image" |[[File:Sanjit_Bunker_Roy_at_Time_2010.jpg|250x250px]]<div class="infobox-caption">2010లో టైమ్ 100 కార్యక్రమంలో రాయ్</div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |జననం | class="infobox-data" |<div class="nickname" style="display:inline">సంజీత్ రాయ్</div> (ID1) 30 జూన్ 1945 <span class="noprint ForceAgeToShow"> (వయస్సు 80) &nbsp;</span> <div class="birthplace" style="display:inline">[[Burnpur|బర్న్పూర్]], [[Bengal Presidency|బెంగాల్ ప్రెసిడెన్సీ]], బ్రిటిష్ ఇండియా</div><br /><br /> |- ! class="infobox-label" scope="row" |పూర్వ విద్యార్థి&nbsp; | class="infobox-data" |[[St. Stephen's College, Delhi|సెయింట్ స్టీఫెన్స్ కళాశాల, ఢిల్లీ]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |వృత్తులు | class="infobox-data role" |సామాజిక కార్యకర్త & [[బేర్‌ఫుట్ కళాశాల]] వ్యవస్థాపకుడు |- ! class="infobox-label" scope="row" |జీవిత భాగస్వామి | class="infobox-data" |<div style="display:inline-block;line-height:normal;"> [[అరుణా రాయ్]](1970) </div><div class="marriage-display-inline"></div> |} '''సంజీత్''' "'''బంకర్'''" '''రాయ్''' (జననం 30 జూన్ 1945) ఒక భారతీయ సామాజిక కార్యకర్త, విద్యావేత్త, ఆయన [[బేర్‌ఫుట్ కళాశాల]] స్థాపించాడు. నిరక్షరాస్యులైన, పాక్షిక అక్షరాస్యులైన గ్రామీణ భారతీయులకు విద్యను అందించడంలో ఆయన చేసిన కృషికి గాను 2010లో టైమ్ 100 అత్యంత ప్రభావవంతమైన వ్యక్తులలో ఒకరిగా ఎంపికయ్యాడు. రాయ్ కు 1986లో జ్ఞానీ జైల్ సింగ్ [[పద్మశ్రీ పురస్కారం|పద్మశ్రీ]] ప్రదానం చేశారు. == ప్రారంభ జీవితం == ఆయన 1956 నుండి 1962 వరకు డూన్ పాఠశాలలో, 1962 నుండి 1967 వరకు ఢిల్లీలోని సెయింట్ స్టీఫెన్స్ కళాశాలలో విద్యనభ్యసించాడు.<ref name="VergheseEd2006">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=JRTBJNRntlcC&pg=PA347|title=Tomorrow's India: Another Tryst with Destiny|last=bunker Roy|date=1 February 2006|publisher=Penguin Books India|isbn=9780670058631|editor-last=Verghese, B. G.|pages=347–|access-date=23 November 2012}}</ref>  ఆయన 1965లో భారత జాతీయ స్క్వాష్ ఛాంపియన్ గా నిలిచాడు. మూడు ప్రపంచ స్క్వాష్ చాంపియన్ షిప్ లో భారతదేశానికి ప్రాతినిధ్యం వహించాడు. == బేర్ఫూట్ కళాశాల == బంకర్ ప్రస్తుతం బేర్ఫూట్ కళాశాల అని పిలువబడే సంస్థ స్థాపకుడు.<ref name="John2003">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=95aHsTYl-0sC&pg=PA232|title=Children's Rights and Power: Charging Up for a New Century|last=John|first=Mary|publisher=Jessica Kingsley Publishers|year=2003|isbn=9781853026584|pages=232–|access-date=23 November 2012}}</ref> కరువు ప్రభావిత 100 ప్రాంతాలలో నీటి సరఫరాపై సర్వే నిర్వహించిన తరువాత, రాయ్ 1972లో సోషల్ వర్క్ అండ్ రీసెర్చ్ సెంటర్ ను స్థాపించాడు.<ref name="John2003" /> దీని లక్ష్యం త్వరలో నీరు, నీటిపారుదలపై దృష్టి నుండి సాధికారత, స్థిరత్వానికి మారింది.<ref name="John2003" /> ఈ కార్యక్రమాలు గ్రామాల సమీపంలో నీటి పంపులను ఏర్పాటు చేయడం, బయటి మెకానిక్లపై ఆధారపడకుండా వాటిని నిర్వహించడానికి స్థానిక జనాభాకు శిక్షణ ఇవ్వడం, స్థానిక వైద్య చికిత్స కోసం పారామెడిక్స్ గా శిక్షణ ఇవ్వడం, కిరోసిన్ లైటింగ్స్ పై ఆధారపడటం, గడిపిన సమయాన్ని తగ్గించడానికి సౌరశక్తిపై దృష్టి సారించాయి.<ref name="John2003" /> సోలార్ మామాస్, ఉపాధ్యాయులు, మంత్రసానులు, చేనేత కార్మికులు, వాస్తుశిల్పులు, వైద్యులు వంటి సౌర ఇంజనీర్లతో సహా నైపుణ్యాలలో 3 మిలియన్లకు పైగా ప్రజలకు శిక్షణ ఇచ్చిన కళాశాల కార్యక్రమాల కోసం 2010 లో టైమ్ లో గుర్తింపు పొందాడు.<ref>{{Cite paper|last=Parvin Shaikh|first=Neda|date=2024-05-23|title=Feminism in Practice: Learning from the Barefoot “Solar Mamas”|url=https://vc.bridgew.edu/jiws/vol26/iss3/14/}}</ref> ఆయన 1970లో మాజీ ఐఏఎస్ అరుణ రాయ్ ను వివాహం చేసుకున్నాడు. == ఇతర సేవలు == [[రాజీవ్ గాంధీ]], రాయ్‌ను ప్రభుత్వ ప్రణాళికా సంఘంలో నియమించారు. ప్రభుత్వేతర సంస్థలకు వర్తించే ఒక "ప్రవర్తనా నియమావళిని" రూపొందించేలా చట్టం చేయాలని ఆయన సిఫార్సు చేశాడు. అలాగే, ప్రభుత్వానికి "చట్టబద్ధమైన" సంస్థలను సిఫార్సు చేయడానికి, వాటి కార్యకలాపాలను పర్యవేక్షించడానికి ఒక జాతీయ మండలిని ఏర్పాటు చేయాలని కూడా ఆయన ప్రతిపాదించాడు. ఈ రెండు సిఫార్సులను తీవ్రంగా వ్యతిరేకించాడు, ఎందుకంటే ఇవి నచ్చిన వర్గాలకు అనుకూలత కల్పించడానికి, ఒక నిర్దిష్ట ప్రభుత్వానికి లేదా పార్టీకి మద్దతు ఇవ్వని సంస్థలను అణచివేయడానికి ఉపయోగపడే యంత్రాంగాలుగా భావించబడ్డాయి.<ref name="JHU">{{Cite book|title=The State of India's Democracy|date=13 August 2007|publisher=Johns Hopkins University Press|isbn=9780801887918|editor-last=Sumit Ganguly|pages=157–|chapter=The Role of Civil Society|access-date=23 November 2012|editor-last2=Larry Diamond|editor-last3=Marc F. Plattner|chapter-url=https://books.google.com/books?id=lgs1tFTh-JMC&pg=PA157}}</ref> 1983లో, రాయ్ వర్సెస్ స్టేట్ ఆఫ్ రాజస్థాన్ కేసులో ఆయన వాదిగా ఉన్నారు, ఇందులో మహిళా కరువు సహాయ కార్మికులకు పురుష కార్మికుల కంటే తక్కువ వేతనం ఇవ్వడానికి అనుమతించిన అత్యవసర విధానాన్ని సుప్రీంకోర్టు కొట్టివేసింది.<ref name="Epp1998">{{Cite book|url=https://archive.org/details/rightsrevolution0065eppc|title=The Rights Revolution: Lawyers, Activists, and Supreme Courts in Comparative Perspective|last=Epp|first=Charles R.|date=15 October 1998|publisher=University of Chicago Press|isbn=9780226211619|pages=[https://archive.org/details/rightsrevolution0065eppc/page/253 253]–|access-date=23 November 2012|url-access=registration}}</ref> రాయ్ టెడ్ కాన్ఫరెన్స్‌లో ప్రసంగిస్తూ, బేర్‌ఫుట్ కాలేజ్ "గ్రామీణ సమాజాలు స్వయం సమృద్ధి సాధించడానికి ఎలా సహాయపడుతుందో" వివరించారు..<ref name="toited">{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-10-28/jaipur/34779858_1_tedx-ideas-school-kids|title=Students untapped forces of social change|last=TNN|date=28 October 2012|work=[[The Times of India]]|access-date=23 November 2012|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130103203624/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-10-28/jaipur/34779858_1_tedx-ideas-school-kids|archive-date=3 January 2013}}</ref><ref name="ted">{{Cite web|last=Bunker Roy|title=Bunker Roy: Learning from a barefoot movement|url=https://www.ted.com/talks/bunker_roy_learning_from_a_barefoot_movement|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121122134448/http://www.ted.com/talks/bunker_roy.html|archive-date=22 November 2012|access-date=23 November 2012|website=[[TED (conference)|TED]]}}</ref> == అవార్డులు, గుర్తింపు == * '''1985:''' గ్రామీణాభివృద్ధికి సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీని ఉపయోగించినందుకు "[[జమ్నాలాల్ బజాజ్ అవార్డు]]".<ref>{{Cite paper|last=Parvin Shaikh|first=Neda|date=2024-05-23|title=Feminism in Practice: Learning from the Barefoot “Solar Mamas”|url=https://vc.bridgew.edu/jiws/vol26/iss3/14/}}</ref> * '''2003:''' 2003 "సెయింట్ ఆండ్రూస్ ప్రైజ్ ఫర్ ది ఎన్విరాన్మెంట్" గెలుచుకుంది <ref>{{Cite news|url=https://www.st-andrews.ac.uk/st-andrews-prize/previous-winners/|title=The 2003 St Andrews Prize for the Environment|work=[[St Andrews Prize for the Environment]]}}</ref> * '''2003:''' ష్వాబ్ ఫౌండేషన్ ఫర్ సోషల్ ఎంటర్ప్రెన్యూర్షిప్ "సంవత్సరపు సామాజిక వ్యవస్థాపకులు" గా ఎంపికైన 20 మందిలో ఒకరు <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/swiss-award-for-bunker-roy/article27870788.ece|title=Swiss award for Bunker Roy|date=22 September 2002|work=[[The Hindu]]}}</ref> * '''2009:''' ఫోటో-వోల్టాయిక్స్ (సోలార్ ఎనర్జీ) ప్రోత్సాహానికి ఆయన చేసిన కృషికి "రాబర్ట్ హిల్ అవార్డు" అందుకున్నారు <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-otherstates/Global-honour-for-barefoot-wonder-Bunker-Roy/article16523579.ece|title=Global honour for barefoot wonder Bunker Roy|date=29 September 2009|work=[[The Hindu]]}}</ref> == మూలాలు == {{Reflist}} == బాహ్య లింకులు == * [https://web.archive.org/web/20070211205903/http://web.mac.com/udaydandavate/iWeb/Site/Bunker.html ప్రొఫైల్] * Bunker Royవద్దTED {{Authority control}}{{DEFAULTSORT:Roy, Bunker}} [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:1945 జననాలు]] 93v6odi5gcndi1p27awi2028sahd3ua 0 473570 4908018 4718232 2026-07-19T02:59:35Z Muralikrishna m 106628 4908018 wikitext text/x-wiki {{సినిమా|name=బారమ్|image=Baaram poster.jpg|caption=పోస్టరు|director=[[ప్రియా కృష్ణస్వామి]]|producer={{Plainlist| * ప్రియా కృష్ణస్వామి * ఆర్ద్ర స్వరూప్ }}|starring=<!--{{Plainlist| * ఆర్.రాజు * సుగుమార్ షణ్ముగం * సుపా ముత్తుకుమార్ * జయలక్ష్మి * స్టెల్లా గోబి * ఎస్.నందిని * నటరాజ్ జె. }}-->|cinematography=జయంయ్త్ సేతుమాధవన్|editing=ప్రియా కృష్ణస్వామి|music=వేద్ నాయర్|studio=రెక్‌లెస్ రోజెస్|released={{Film date|2018|11||IFFI|2020|2|21|India|df=y}}|runtime=91 నిమిషాలు|country=భారతదేశం|language=తమిళం}} '''''బారం''''' (భారం) అనేది 2020లో విడుదలైన [[తమిళ భాష|తమిళ]] భాషా చిత్రం. [[ప్రియా కృష్ణస్వామి]] దీనికి రచన, దర్శకత్వం కూర్పు చేసింది. <ref>{{Cite web|last=Chatterjee|first=Saibal|date=13 April 2020|title=10 Must-Watch South Indies To Put On Your Netflix And Prime List|url=https://www.ndtv.com/entertainment/10-must-watch-south-indies-to-put-on-your-netflix-and-prime-list-2210684|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200413085537/https://www.ndtv.com/entertainment/10-must-watch-south-indies-to-put-on-your-netflix-and-prime-list-2210684|archive-date=13 April 2020|access-date=2021-07-02|website=[[NDTV]]}}</ref> ప్రియా కృష్ణస్వామి, ఆర్ద్ర స్వరూప్ లు తమ బ్యానర్, రెక్లెస్ రోజెస్ కింద నిర్మించిన ఈ సినిమా 2019లో ఉత్తమ తమిళ చలనచిత్రంగా జాతీయ చలనచిత్ర అవార్డును గెలుచుకుంది.<ref>{{Cite web|title=Looking for options other than Holly, Bolly and Tolly to stream this lockdown?|url=https://www.telegraphindia.com/entertainment/looking-for-options-other-than-hollywood-bollywood-and-tollywood-to-stream-this-lockdown/cid/1767169|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513192215/https://www.telegraphindia.com/entertainment/looking-for-options-other-than-hollywood-bollywood-and-tollywood-to-stream-this-lockdown/cid/1767169|archive-date=13 May 2021|access-date=2021-07-02|website=www.telegraphindia.com}}</ref> 66వ జాతీయ చలనచిత్ర అవార్డులలో పురస్కారం గెలుచుకున్న ఏకైక తమిళ చిత్రం ఇది. ఇది 2019లో పాండిచ్చేరి అంతర్జాతీయ చలనచిత్రోత్సవంలో ప్రత్యేక జ్యూరీ అవార్డును, 2021లో మాంట్రియల్‌లోని దక్షిణాసియా చలనచిత్రోత్సవంలో ఉత్తమ చలనచిత్ర అవార్డును కూడా గెలుచుకుంది. '''''బారమ్‌ను''''' గ్రాస్ రూట్ ఫిల్మ్ కంపెనీ, [[వెట్రిమారన్|వెట్రి మారన్]] సమర్పించారు 2020 ఫిబ్రవరి 21 న భారతీయ థియేటర్లలో విడుదలైంది. 2020 మార్చిలో దీన్ని అమెజాన్ ప్రైమ్ వీడియోలో ప్రసారం చేయడం మొదలు పెట్టింది. == కథాంశం == వితంతువు అయిన రాత్రి కాపలాదారుడు కరుప్పసామి, తన సోదరి మెన్మోళి, ముగ్గురు మేనల్లుళ్ళు – వీర, మణి, మురుగన్ లతో కలిసి, తమిళనాడులోని ఒక చిన్న పట్టణంలో నివసిస్తున్నాడు. ఒక రోజు ఉదయం, తన షిఫ్ట్ నుండి తిరిగి వస్తుండగా, అతనికి ప్రమాదం జరిగి తుంటి విరిగిపోతుంది. భయాందోళనకు గురైన అతని మేనల్లుళ్ళు పట్టణంలో అతనికి ఆపరేషన్ చేయించాలని అనుకుంటారు. కానీ అతనికి కాస్త దూరంగా ఉన్న కుమారుడు సెంథిల్, సాంప్రదాయ వైద్యుడి వద్ద చికిత్స కోసం అతని పూర్వీకుల గ్రామానికి తీసుకువెళతాడు. ఎనిమిది రోజుల తర్వాత, కరుప్పసామి మరణిస్తాడు. అతని అంత్యక్రియల సమయంలో, కరుప్పసామి హత్యకు గురయ్యాడని ఒక వృద్ధ మహిళ చెబుతుంది. కరుప్పసామిని ఎవరు చంపారు? == తారాగణం == * కరుప్పసామిగా ఆర్. రాజు <ref name="TOI review">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movie-reviews/baaram/movie-review/74177321.cms|title=Baaram Movie Review : The arthouse approach is both a plus and a minus|last=Suganth|first=M.|work=[[The Times of India]]|access-date=21 February 2020|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20200221082315/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movie-reviews/baaram/movie-review/74177321.cms|archive-date=21 February 2020}}</ref> * మెన్మోళిగా జయలక్ష్మి <ref name="TOI review" /> * సెంథిల్‌గా సుపా ముత్తుకుమార్ <ref name="TOI review" /> * మురుగన్‌గా పి. సమానరాజా <ref name="TOI review" /> * మణిగా ప్రేమ్‌నాథ్ వి <ref name="TOI review" /> * స్టెల్లాగా స్టెల్లా గోబీ <ref name="TOI review" /> * మురుగన్ భార్యగా ఫరీదా <ref name="TOI review" /> * సుగుమార్ షణ్ముగం వీరాగా <ref name="TOI review" /> == నిర్మాణం == తన తొలి చలనచిత్రం ''<nowiki/>'గంగూబాయి'ని'' నిర్మించిన తర్వాత, ప్రియా కృష్ణస్వామి ఆన్‌లైన్ న్యూస్ పోర్టల్‌లలో తలైకూతల్ ఆచారం గురించిన వార్తలను చూసింది. మరింత పరిశోధన తర్వాత, ఆమె ఇంతకు ముందు ఎప్పుడూ వినని తలైకూతల్ అనే దృగ్విషయం వాస్తవానికి, గ్రామీణ తమిళనాడులోని విస్తృత ప్రాంతాలలో సామాజిక ఆమోదం పొందిన కొనసాగుతున్న సాంస్కృతిక ఆచారం అని ఆమె గ్రహించింది. భారతదేశంలో వృద్ధుల జనాభా పెరుగుతున్న సమస్య. వృద్ధుల కోసం సామాజిక, వైద్య మౌలిక సదుపాయాలు సరిగా లేకపోవడం గురించి ఆందోళన చెందుతూ, ఆమె 2016 మధ్యలో రెండు వారాల్లో ''బారం'' స్క్రిప్టును రాసుకుంది. ఆర్ద్ర స్వరూప్‌తో కలిసి ఏర్పాటు చేసిన తన బ్యానర్ 'రెక్‌లెస్ రోజెస్' కింద ఈ చిత్రాన్ని స్వయంగా నిర్మించాలని నిర్ణయించుకుంది. దీని ప్రకారం, వారు పాండిచ్చేరి విశ్వవిద్యాలయంలోని పెర్ఫార్మింగ్ ఆర్ట్స్ విభాగాన్ని సంప్రదించారు, అక్కడ ప్రియా నటన వర్క్‌షాప్‌లు నిర్వహించి, ప్రధాన తారాగణాన్ని ఎంచుకుంది.<ref>{{Cite web|last=Chatterjee|first=Saibal|date=13 April 2020|title=10 Must-Watch South Indies To Put On Your Netflix And Prime List|url=https://www.ndtv.com/entertainment/10-must-watch-south-indies-to-put-on-your-netflix-and-prime-list-2210684|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200413085537/https://www.ndtv.com/entertainment/10-must-watch-south-indies-to-put-on-your-netflix-and-prime-list-2210684|archive-date=13 April 2020|access-date=2021-07-02|website=[[NDTV]]}}</ref> 80 కంటే ఎక్కువ మంది అదనపు పాత్రలను నటులు కాని స్థానికులు పోషించారు. ఈ సినిమాను డాగ్మే స్కూల్ ఆఫ్ సినిమా తరహా వాస్తవిక శైలిలో, లాంగ్ టేక్స్, హ్యాండ్‌హెల్డ్ షాట్స్, సింక్ సౌండ్‌తో చిత్రీకరించారు. డైలాగులను డబ్బింగ్ చేయలేదు.<ref>{{Cite web|title=Looking for options other than Holly, Bolly and Tolly to stream this lockdown?|url=https://www.telegraphindia.com/entertainment/looking-for-options-other-than-hollywood-bollywood-and-tollywood-to-stream-this-lockdown/cid/1767169|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513192215/https://www.telegraphindia.com/entertainment/looking-for-options-other-than-hollywood-bollywood-and-tollywood-to-stream-this-lockdown/cid/1767169|archive-date=13 May 2021|access-date=2021-07-02|website=www.telegraphindia.com}}</ref> దీనిని 2017 జనవరిలో 18 రోజుల్లో పాండిచ్చేరి, తిరునల్వేలిలలో చిత్రీకరించారు. <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/highlighting-a-disgrace-called-thalaikoothal/article25232363.ece|title=Highlighting a disgrace called Thalaikoothal|last=Jesudasan|first=Dennis S.|date=2018-10-16|work=[[The Hindu]]|access-date=12 August 2019|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20190812035928/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/highlighting-a-disgrace-called-thalaikoothal/article25232363.ece|archive-date=12 August 2019|url-access=subscription}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/2018/dec/02/baaram-moved-people-1905053.html|title=‘Baaram Moved People’|date=2 December 2018|work=[[The New Indian Express]]|access-date=12 August 2019|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190810064725/http://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/2018/dec/02/baaram-moved-people-1905053.html|archive-date=10 August 2019}}</ref> == ఉత్సవాలు, అవార్డులు == ''బారం'' 2018 నవంబరులో [[49వ భారత అంతర్జాతీయ చలన చిత్రోత్సవం|గోవాలోని 49వ అంతర్జాతీయ చలనచిత్రోత్సవం]] (IFFI)లో ఇండియన్ పనోరమా విభాగంలో ప్రదర్శించబడింది.<ref>{{Cite web|last=Chatterjee|first=Saibal|date=13 April 2020|title=10 Must-Watch South Indies To Put On Your Netflix And Prime List|url=https://www.ndtv.com/entertainment/10-must-watch-south-indies-to-put-on-your-netflix-and-prime-list-2210684|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200413085537/https://www.ndtv.com/entertainment/10-must-watch-south-indies-to-put-on-your-netflix-and-prime-list-2210684|archive-date=13 April 2020|access-date=2021-07-02|website=[[NDTV]]}}</ref> ఇది 2018లో గోవాలోని IFFIలో ICFT UNESCO గాంధీ పతకానికి నామినేట్ చేయబడిన రెండు భారతీయ చిత్రాలలో ఒకటి.<ref>{{Cite web|title=Looking for options other than Holly, Bolly and Tolly to stream this lockdown?|url=https://www.telegraphindia.com/entertainment/looking-for-options-other-than-hollywood-bollywood-and-tollywood-to-stream-this-lockdown/cid/1767169|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513192215/https://www.telegraphindia.com/entertainment/looking-for-options-other-than-hollywood-bollywood-and-tollywood-to-stream-this-lockdown/cid/1767169|archive-date=13 May 2021|access-date=2021-07-02|website=www.telegraphindia.com}}</ref> <ref>{{Cite web|last=Chatterjee|first=Saibal|date=13 April 2020|title=10 Must-Watch South Indies To Put On Your Netflix And Prime List|url=https://www.ndtv.com/entertainment/10-must-watch-south-indies-to-put-on-your-netflix-and-prime-list-2210684|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200413085537/https://www.ndtv.com/entertainment/10-must-watch-south-indies-to-put-on-your-netflix-and-prime-list-2210684|archive-date=13 April 2020|access-date=2021-07-02|website=[[NDTV]]}}</ref> ICFT UNESCO గాంధీ పతకం అనేది పారిస్‌లోని జ్యూరీచే మూల్యాంకనం చేయబడిన IFFI యొక్క అంతర్జాతీయ పోటీ విభాగం.<ref>{{Cite web|title=Looking for options other than Holly, Bolly and Tolly to stream this lockdown?|url=https://www.telegraphindia.com/entertainment/looking-for-options-other-than-hollywood-bollywood-and-tollywood-to-stream-this-lockdown/cid/1767169|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513192215/https://www.telegraphindia.com/entertainment/looking-for-options-other-than-hollywood-bollywood-and-tollywood-to-stream-this-lockdown/cid/1767169|archive-date=13 May 2021|access-date=2021-07-02|website=www.telegraphindia.com}}</ref> తరువాత ''బారం'' 66వ జాతీయ చలనచిత్ర అవార్డులలో తమిళంలో ఉత్తమ చలనచిత్రంగా జాతీయ చలనచిత్ర అవార్డును గెలుచుకుంది.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/highlighting-a-disgrace-called-thalaikoothal/article25232363.ece|title=Highlighting a disgrace called Thalaikoothal|last=Jesudasan|first=Dennis S.|date=2018-10-16|work=[[The Hindu]]|access-date=12 August 2019|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20190812035928/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/highlighting-a-disgrace-called-thalaikoothal/article25232363.ece|archive-date=12 August 2019|url-access=subscription}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/2018/dec/02/baaram-moved-people-1905053.html|title=‘Baaram Moved People’|date=2 December 2018|work=[[The New Indian Express]]|access-date=12 August 2019|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190810064725/http://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/2018/dec/02/baaram-moved-people-1905053.html|archive-date=10 August 2019}}</ref> ఇది 2020 ఫిబ్రవరి 21 న భారతీయ థియేటర్లలో విడుదలైంది.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/baaram-gets-a-release-date/articleshow/73667271.cms|title=Baaram gets a release date|date=27 January 2020|work=[[The Times of India]]|access-date=12 February 2020|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20200212173119/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/baaram-gets-a-release-date/articleshow/73667271.cms|archive-date=12 February 2020}}</ref> == విమర్శకుల ఆదరణ == 49వ IFFIలో ''సినీస్తాన్'' ఈ చిత్రానికి 5కి 4 స్టార్లు ఇచ్చి, "''బారం'' అనేది అందంగా రూపొందించబడిన సామాజిక చిత్రం, ఇది మీరు చేసే పనులను మీరే ప్రశ్నించుకునేలా చేస్తుంది. కరుణ హత్య అనే తీవ్రమైన విషయంపై మీ వైఖరిని పునరాలోచించుకునేలా చేస్తుంది" అని రాసింది.<ref>{{Cite web|last=Chatterjee|first=Saibal|date=13 April 2020|title=10 Must-Watch South Indies To Put On Your Netflix And Prime List|url=https://www.ndtv.com/entertainment/10-must-watch-south-indies-to-put-on-your-netflix-and-prime-list-2210684|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200413085537/https://www.ndtv.com/entertainment/10-must-watch-south-indies-to-put-on-your-netflix-and-prime-list-2210684|archive-date=13 April 2020|access-date=2021-07-02|website=[[NDTV]]}}</ref> పూడిపెద్ది హరిచరణ్ హిందూస్తాన్ టైమ్స్‌లో ఇలా రాశాడు, 'ఒక వాస్తవ సంఘటన నుండి ప్రేరణ పొందిన హృదయ విదారక కథతో ప్రేక్షకులను వారి సీట్లలో కదిలించేలా చేసినప్పటికీ, బారం ఒక అందమైన, వాస్తవ సంబంధ సామాజిక చిత్రం.' ''[[ది టైమ్స్ ఆఫ్ ఇండియా|టైమ్స్ ఆఫ్ ఇండియాకు]]'' చెందిన ఎం. సుగంధ్ దీనిని 5 కి 3 రేటింగ్ ఇచ్చారు. 'బిహైండ్‌వుడ్స్' దీనిని 5కి 3 రేటింగ్ ఇచ్చింది, "బారం అనేది చాలా అరుదుగా మాట్లాడే సామాజిక సమస్యపై వచ్చిన చిత్రం. తప్పక చూడండి". <ref>{{Cite web|title=Looking for options other than Holly, Bolly and Tolly to stream this lockdown?|url=https://www.telegraphindia.com/entertainment/looking-for-options-other-than-hollywood-bollywood-and-tollywood-to-stream-this-lockdown/cid/1767169|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513192215/https://www.telegraphindia.com/entertainment/looking-for-options-other-than-hollywood-bollywood-and-tollywood-to-stream-this-lockdown/cid/1767169|archive-date=13 May 2021|access-date=2021-07-02|website=www.telegraphindia.com}}</ref> ది న్యూ ఇండియన్ ఎక్స్‌ప్రెస్ దీనిని 5కి 3 స్టార్లు ఇచ్చింది. <ref>{{Cite web|last=Chatterjee|first=Saibal|date=13 April 2020|title=10 Must-Watch South Indies To Put On Your Netflix And Prime List|url=https://www.ndtv.com/entertainment/10-must-watch-south-indies-to-put-on-your-netflix-and-prime-list-2210684|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200413085537/https://www.ndtv.com/entertainment/10-must-watch-south-indies-to-put-on-your-netflix-and-prime-list-2210684|archive-date=13 April 2020|access-date=2021-07-02|website=[[NDTV]]}}</ref> [[ఇండియన్ ఎక్స్‌ప్రెస్|ది ఇండియన్ ఎక్స్‌ప్రెస్]] దీనిని 5కి 3.5 స్టార్లు ఇచ్చింది, "బారం అనేది పురాతనమైన హేయమైన సంప్రదాయం, తలైకూతల్‌ను నొక్కి చెప్పే అవసరమైన చిత్రం" అని పేర్కొంది. <ref>{{Cite web|title=Looking for options other than Holly, Bolly and Tolly to stream this lockdown?|url=https://www.telegraphindia.com/entertainment/looking-for-options-other-than-hollywood-bollywood-and-tollywood-to-stream-this-lockdown/cid/1767169|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513192215/https://www.telegraphindia.com/entertainment/looking-for-options-other-than-hollywood-bollywood-and-tollywood-to-stream-this-lockdown/cid/1767169|archive-date=13 May 2021|access-date=2021-07-02|website=www.telegraphindia.com}}</ref> [[అనుపమ చోప్రా|ఫిల్మ్ కంపానియన్]] "దర్శకురాలు తన దూరాన్ని పాటిస్తుంది. శ్రద్ధగల రిపోర్టర్ లాగా, ఆమె (1) తలైకూతల్ ఎలా నిర్వహించబడుతుంది, (2) ఎవరైనా ఈ విధంగా చంపబడ్డారని మీకు తెలిస్తే మీరు ఏమి చేస్తారు" అనే దానిపై ఆమెకు ఆసక్తి ఉంది" అని పేర్కొంది. <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/highlighting-a-disgrace-called-thalaikoothal/article25232363.ece|title=Highlighting a disgrace called Thalaikoothal|last=Jesudasan|first=Dennis S.|date=2018-10-16|work=[[The Hindu]]|access-date=12 August 2019|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20190812035928/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/highlighting-a-disgrace-called-thalaikoothal/article25232363.ece|archive-date=12 August 2019|url-access=subscription}}</ref> == మూలాలు == <references> <ref name="TOI review">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movie-reviews/baaram/movie-review/74177321.cms|title=Baaram Movie Review : The arthouse approach is both a plus and a minus|last=Suganth|first=M.|work=[[The Times of India]]|access-date=21 February 2020|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20200221082315/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movie-reviews/baaram/movie-review/74177321.cms|archive-date=21 February 2020}}</ref> </references> [[వర్గం:భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కార విజేతలు]] [[వర్గం:2018 సినిమాలు]] ioot0iv7kqot23f3er68getjbuz2bj9 0 477534 4907941 4751978 2026-07-18T19:01:56Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4907941 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricketer | name = రోరీ క్లీన్‌వెల్డ్ట్ | image = Rory Kleinveldt.png | country = దక్షిణాఫ్రికా | fullname = రోరీ కీత్ క్లీన్‌వెల్డ్ట్ | nickname = | birth_date = {{Birth date and age|1983|3|15|df=yes}} | birth_place = కేప్ టౌన్, కేప్ ప్రావిన్స్, దక్షిణాఫ్రికా | heightft = | heightinch = | heightm = | batting = కుడిచేతి | bowling = కుడిచేతి ఫాస్ట్-మీడియం | role = బౌలర్ | family =మాథ్యూ క్లీన్‌వెల్డ్ట్ (బంధువు)<br /> జానీ క్లీన్‌వెల్డ్ట్ (మామ) | international = true | internationalspan = 2008–2013 | testdebutdate =నవంబర్ 9 | testdebutyear = 2012 | testdebutagainst = ఆస్ట్రేలియా | testcap = 313 | lasttestdate =పాకిస్తాన్ 22 | lasttestyear = 2013 | lasttestagainst = పాకిస్తాన్ | odidebutdate = జనవరి 19 | odidebutyear = 2013 | odidebutagainst = న్యూజిలాండ్ | odicap = 106 | lastodidate = జూలై 28 | lastodiyear = 2013 | lastodiagainst = శ్రీలంక | odishirt = | T20Idebutdate = నవంబర్ 5 | T20Idebutyear = 2008 | T20Idebutagainst = బంగ్లాదేశ్ | T20Icap = 34 | lastT20Idate = మార్చి 3 | lastT20Iyear = 2013 | lastT20Iagainst = పాకిస్తాన్ | T20Ishirt = | club1 = [[పశ్చిమ ప్రావిన్స్ క్రికెట్ జట్టు|పశ్చిమ ప్రావిన్స్]] | year1 = {{nowrap|2002/03–2019/20}} | clubnumber1 = | club2 = [[కేప్ కోబ్రాస్]] | year2 = {{nowrap|2005/06–2019/20}} | clubnumber2 = | club3 = హాంప్‌షైర్ | year3 = 2008 | club4 = నార్తాంప్టన్‌షైర్ | year4 = 2015–2018 | clubnumber4 = 6 | club5 = ష్వానే స్పార్టన్స్ | year5 = 2018 | clubnumber5 = | columns = 4 | column1 =[[టెస్ట్ క్రికెట్|టెస్ట్]] | matches1 = 4 | runs1 = 27 | bat avg1 = 9.00 | 100s/50s1 = 0/0 | top score1 = 17[[not out|*]] | deliveries1 = 667 | wickets1 = 10 | bowl avg1 = 42.20 | fivefor1 = 0 | tenfor1 = 0 | best bowling1 = 3/65 | catches/stumpings1 = 2/– | column2 =[[వన్ డే ఇంటర్నేషనల్|వన్‌డే]] | matches2 = 10 | runs2 = 105 | bat avg2 = 15.00 | 100s/50s2 = 0/0 | top score2 = 43 | deliveries2 = 513 | wickets2 = 12 | bowl avg2 = 37.33 | fivefor2 = 0 | tenfor2 = 0 | best bowling2 = 4/22 | catches/stumpings2 = 4/– | column3 = [[ఫస్ట్ క్లాస్ క్రికెట్|ఎఫ్‌సి]] | matches3 = 148 | runs3 = 3,743 | bat avg3 = 20.23 | 100s/50s3 = 1/17 | top score3 = 115* | deliveries3 = 25,106 | wickets3 = 454 | bowl avg3 = 27.92 | fivefor3 = 20 | tenfor3 = 2 | best bowling3 = 9/65 | catches/stumpings3 = 71/– | column4 =[[లిస్ట్ ఎ క్రికెట్|లిస్ట్ ఎ]] | matches4 = 181 | runs4 = 1,947 | bat avg4 = 20.28 | 100s/50s4 = 1/3 | top score4 = 128 | deliveries4 = 8,352 | wickets4 = 210 | bowl avg4 = 31.70 | fivefor4 = 0 | tenfor4 = 0 | best bowling4 = 4/22 | catches/stumpings4 = 31/– | date =2020 ఏప్రిల్ 2 | year = | source = https://www.espncricinfo.com/player/rory-kleinveldt-45949 క్రిక్ఇన్ఫో }} '''రోరీ కీత్ క్లీన్‌వెల్డ్ట్''' (జననం 15 మార్చి 1983) దక్షిణాఫ్రికా మాజీ క్రికెటర్. ఆయన 2008 నవంబర్ 5న జోహన్నెస్‌బర్గ్‌లో బంగ్లాదేశ్‌తో జరిగిన ట్వంటీ20 అంతర్జాతీయ మ్యాచ్‌లో అంతర్జాతీయ అరంగేట్రం చేశాడు. ఆయన జనవరి 2019లో ఫస్ట్-క్లాస్ క్రికెట్ నుండి రిటైర్మెంట్ ప్రకటించాడు.<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/story/_/id/25785209/south-africa-rory-kleinveldt-calls-17-year-career |title=South Africa's Rory Kleinveldt calls time on 17-year career |work=ESPN Cricinfo |access-date=17 January 2019}}</ref> ==కెరీర్== రోరీ క్లీన్‌వెల్డ్ట్ 2008 కౌంటీ ఛాంపియన్‌షిప్‌లో హాంప్‌షైర్ తరపున ఆడాడు, 2015 & 2018 మధ్య నార్తాంప్టన్‌షైర్ తరపున ఆడాడు. ఆయన జనవరి 2012లో శ్రీలంకతో ఆడటానికి వన్డే జట్టులో చోటు దక్కించుకున్న తర్వాత ఒక స్టార్‌గా ఎదిగాడు, కానీ గాయం కారణంగా అతను వైదొలిగే వరకు ఒక్క మ్యాచ్ కూడా ఆడలేదు. ఆయన రెండు నెలల తర్వాత గంజాయికి పాజిటివ్‌గా పరీక్షించబడ్డాడు, వెంటనే కోబ్రాస్ టీ20 ప్రచారం నుండి తొలగించబడ్డాడు. క్లీన్‌వెల్డ్ట్ తాను "బాధ్యతారహితంగా ప్రవర్తించానని & పెద్ద తప్పు చేశానని" మొదటి అవకాశంలోనే ఒప్పుకున్నాడు.<ref>{{Cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/south-africa-news-rory-kleinveldt-admits-using-banned-drug-557664|title=Rory Kleinveldt admits using banned drug|website=ESPNCricinfo|date=17 March 2012}}</ref> క్లీన్‌వెల్డ్ట్ 9 నవంబర్ 2012న ఆస్ట్రేలియాతో జరిగిన టెస్ట్ మ్యాచ్‌లో అరంగేట్రం చేశాడు, ఆ మ్యాచ్ డ్రాగా ముగిసింది. ఆయన డేవిడ్ మిల్లర్‌తో కలిసి ఐసీసీ ఛాంపియన్స్ ట్రోఫీ చరిత్రలో అత్యధిక 9వ వికెట్ భాగస్వామ్య (95) రికార్డును నెలకొల్పాడు.<ref>{{Cite news|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/fow/highest_partnerships_by_wicket.html?id=44;type=trophy|title=Cricket Records {{!}} Records {{!}} ICC Champions Trophy (ICC KnockOut) {{!}} Highest partnerships by wicket {{!}} ESPN Cricinfo|work=Cricinfo|access-date=2017-06-17}}</ref> ఆయన ఆగస్టు 2017లో టీ20 గ్లోబల్ లీగ్ మొదటి సీజన్ కోసం కేప్ టౌన్ నైట్ రైడర్స్ జట్టులో చోటు దక్కించుకున్నాడు.<ref name="T20GL">{{cite web |url=http://www.t20.gl/news/t20-global-league-announces-final-team-squads|title=T20 Global League announces final team squads |access-date=28 August 2017|work=T20 Global League}}</ref> అయితే అక్టోబర్ 2017లో, క్రికెట్ సౌత్ ఆఫ్రికా మొదట టోర్నమెంట్‌ను నవంబర్ 2018 వరకు వాయిదా వేసింది, ఆ తర్వాత అది రద్దు చేయబడింది.<ref name="PP">{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/southafrica/content/story/1123408.html |title=Cricket South Africa postpones Global T20 league |access-date=10 October 2017 |work=ESPN Cricinfo|date=10 October 2017 }}</ref> ఆయన జూన్ 2018 లో, 2018–19 సీజన్ కొరకు కేప్ కోబ్రాస్ జట్టులో చోటు దక్కించుకున్నాడు.<ref name="con1819">{{cite web |url=http://www.capecobras.co.za/prince-announces-exciting-world-sports-betting-cape-cobras-squad-2018-2019/ |title=Prince announces 'exciting' World Sports Betting Cape Cobras Squad for 2018/2019 |work=Cape Cobras |access-date=16 June 2018 |archive-date=16 జూన్ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180616154721/http://www.capecobras.co.za/prince-announces-exciting-world-sports-betting-cape-cobras-squad-2018-2019/ |url-status=dead }}</ref> ఆయన అక్టోబర్ 2018లో మ్జాన్సి సూపర్ లీగ్ టీ20 టోర్నమెంట్ మొదటి ఎడిషన్ కోసం ష్వానే స్పార్టన్స్ జట్టులో చోటు దక్కించుకున్నాడు.<ref>{{cite web|url=https://www.sport24.co.za/Cricket/live-mzansi-super-league-player-draft-20181017 |title=Mzansi Super League - full squad lists |work=Sport24 |access-date=17 October 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.iol.co.za/sport/cricket/domestic/mzansi-super-league-player-draft-the-story-so-far-17521199 |title=Mzansi Super League Player Draft: The story so far |work=Independent Online |access-date=17 October 2018}}</ref> మార్చి 2024 నుండి నార్తాంప్టన్‌షైర్‌కు ప్రధాన బౌలింగ్ కోచ్‌గా ఉన్న ఆయన, జూన్ 2025లో వెస్ట్రన్ ప్రావిన్స్ హెడ్ కోచ్‌గా నియమితులయ్యారు.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/articles/c20132lzm8po|title=Kleinveldt to leave Northants for Western Province|publisher=BBC Sport|accessdate=12 June 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://cricketfanaticsmag.com/rory-kleinveldt-appointed-head-coach-of-western-province/|title=Rory Kleinveldt appointed head coach of Western Province|publisher=Cricket Fanatics Magazine|accessdate=12 June 2025}}</ref> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} ==బయటి లింకులు== * {{ESPNcricinfo|id=45949}} [[వర్గం:2001 జననాలు]] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] [[వర్గం:దక్షిణాఫ్రికా క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] [[వర్గం:దక్షిణాఫ్రికా వన్డే క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] [[వర్గం:దక్షిణాఫ్రికా టీ20 క్రికెట్ క్రీడాకారులు]] cp35c8x4s0qaj52fl385xr5zzufk68e 0 483479 4908005 4797544 2026-07-19T02:40:10Z స్వరలాసిక 13980 /* దళపతులు, దివాన్‌ల జాబితా */ 4908005 wikitext text/x-wiki {{మైసూరు రాజ్యం కథనాలు}} మైసూర్ దివాన్ (కొన్నిసార్లు దివాన్ అని పిలుస్తారు) మైసూర్ ప్రభుత్వానికి (ఇప్పుడు కర్ణాటక ప్రభుత్వం) వాస్తవ [[ముఖ్య కార్యనిర్వాహక అధికారి|ముఖ్య కార్యనిర్వహణ అధికారి]], దివాన్ కౌన్సిల్ (ఇప్పుటి క్యాబినెట్) ఎక్స్ అఫీషియో ఛైర్మన్, [[మైసూర్ మహారాజు|మైసూర్ మహారాజుకు]] ప్రధాన మంత్రి, రాజ సలహాదారుగా పనిచేసిన వ్యక్తి. 1350లో మైసూర్ రాజ్యం స్థాపించబడినప్పటి నుండి, తరువాతి శతాబ్దాలలో రాజ్యంగా దాని సరైన సంస్కరణ నుండి 1950లో రాజ్యం పూర్తిగా రద్దు అయ్యే వరకు దివాన్ బిరుదు విధుల్లో పాత్ర నిర్వహించిన వ్యక్తుల వాడకానికి చెందింది. 1950లో భారత రాజ్యాంగం గణతంత్ర రాజ్యంగా మారడంతో, ఆ పదవిని మైసూర్ ముఖ్యమంత్రి (తరువాత కర్ణాటక ముఖ్యమంత్రిగా పేరు మార్చారు) భర్తీ చేశారు.<ref name=":0">{{Cite book |title=The statesman's year-book : statistical and historical annual of the states of the world for the year 1957|date=1957|publisher=Macmillan|others=S. H. Steinberg, Palgrave Connect|isbn=978-0-230-27086-2|edition=94th annual publication, rev. after official returns|location=London|pages=186|oclc=609408233}}</ref> [[విజయనగర సామ్రాజ్యం|విజయనగర సామ్రాజ్యంలో]] లాగా అమాత్య (సంస్కృతంలో మంత్రి)గా [[చక్రవర్తి (మోనార్క్)|చక్రవర్తికి]] చిన్న రాజకీయ సలహాలు ఇవ్వడం నుండి, తరువాత ఇతర దక్షిణ రాజ్యాలలో లాగా దళపతులు<ref>{{Cite journal |last=Dallapiccola|first=A. L.|date=July 1997|title=Mysore royal Dasara. By Swami Sivapriyananda, photographs by Gajendra Singh Auwa pp. 160, 137 col. illus. New Delhi, Abhinav Publications, 1995. Rs 1800.|url=http://dx.doi.org/10.1017/s1356186300009044|journal=Journal of the Royal Asiatic Society|volume=7|issue=2|pages=306–307|doi=10.1017/s1356186300009044|s2cid=162104644|issn=1356-1863|url-access=subscription}}</ref> (సైనిక అధిపతికి కన్నడ)గా ప్రధాన సైనిక అధిపతిగా వ్యవహరించడం వరకు, [[ఒట్టోమన్ సామ్రాజ్యం|ఒట్టోమన్ సామ్రాజ్యంలో]] లాగా దివాన్ (పర్షియన్/ఉర్దూలో అకౌంటెంట్ లేదా ముఖ్య సలహాదారు)గా ప్రభుత్వ అధిపతిగా ఉండటం వరకు, కాలక్రమేణా అధికారాలలో పాత్ర మారిపోయింది. నేటికాలంలో చక్రవర్తి ఎంపిక చేసుకోవడం నుండి ప్రజా ఓటు హక్కు ద్వారా ఎన్నుకోబడటం వరకు, నియామకం, నియామకం చేసే విధానం కూడా మారిపోయింది. == దళపతులు, దివాన్‌ల జాబితా == 18వ శతాబ్దం నుండి 20వ శతాబ్దం వరకు మైసూర్‌ను పాలించిన దళపతులు, దివాన్‌ల జాబితా ఇక్కడ ఉంది. {| class="wikitable" border=2 cellpadding=2 cellspacing=1 width=60% ! colspan="6" style="text-align:center;background-color:#e7dcc3;" |''మైసూర్ ప్రధానమంత్రులు'' |- !వ.సంఖ్య !చిత్రం !పేరు !పదవీకాలం !పదవీకాలం !మహారాజా |- | colspan="6" style="text-align:center;background-color:#99CCCC;" |''' [[మైసూరు సామ్రాజ్యం]] [[దళపతి|దళపతులు]]'''<br /><span class="small"><small>(1732–1782)</small></span> |- | colspan="6" style="text-align:center;background-color:#EFE;" |చామరాజ వడయార్ VII పాలనలో<br /><br /><small>(1732–1734)</small> |- | |[[దస్త్రం:No image available.svg|ఎడమ|frameless|77x77px]] |దేవరాజయ్య ఉర్స్ |1732 - 1734 | | |- | colspan="6" style="text-align:center;background-color:#EFE;" |కృష్ణరాజ వడయార్ పాలనలో II <small>(1734–1766)</small> |- | |[[దస్త్రం:No image available.svg|ఎడమ|frameless|77x77px]] |దేవరాజయ్య ఉర్స్ |1734 - 1761 | | |- | |[[దస్త్రం:Hyder_Ali_Chitrashala_Press.jpg|frameless|104x104px]] |[[హైదర్ అలీ]]<ref name="Robson">{{Cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.514522/page/n3/mode/2up|title=The Life Of Hyder Ally: With an Account of His Usurpation of the Kingdom of Mysore|last=Robson|first=Francis|date=1786|publisher=S Hooper, High Holborn|location=London|access-date=24 January 2022}}</ref> |1761 - 1766 | | |- | colspan="6" style="text-align:center;background-color:#EFE;" |నంజరాజ వడయార్ పాలనలో (1766–1770) |- | |[[దస్త్రం:Hyder_Ali_Chitrashala_Press.jpg|frameless|104x104px]] |[[హైదర్ అలీ]] |1766 - 1770 | | |- | colspan="6" style="text-align:center;background-color:#EFE;" |చామరాజ వడయార్ VIII పాలనలో<br /><br />(1770–1776) |- | |[[దస్త్రం:Hyder_Ali_Chitrashala_Press.jpg|frameless|104x104px]] |[[హైదర్ అలీ]] |1770 - 1776 | | |- | colspan="6" style="text-align:center;background-color:#EFE;" |చామరాజ వడయార్ IX పాలనలో<br /><br />(1776–1782) |- | |[[దస్త్రం:Hyder_Ali_Chitrashala_Press.jpg|frameless|104x104px]] |[[హైదర్ అలీ]] |1776 - 1782 | | |- | colspan="6" style="text-align:center;background-color:#99CCCC;" |'''[[మైసూరు సామ్రాజ్యం]] దివాన్లు'''<br /><br /><span class="small">(1782–1949)</span> |- | colspan="6" style="text-align:center;background-color:#EFE;" |చామరాజ వడయార్ IX పాలనలో |- |1 |[[దస్త్రం:Purniya,_Chief_Minister_of_Mysore.tif|95x95px]] |పూర్ణయ్య<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=XwEhAAAAMAAJ|title=History of Modern India|last=Bhargava|first=Moti Lal|date=1970|publisher=Upper India Publishing House|pages=261|language=en}}</ref> |డిసెంబరు 1782 - మే 1799 |1 | |- | colspan="6" style="text-align:center;background-color:#EFE;" |కృష్ణరాజ వడియార్ III పాలనలో<br /><br />(1799–1881) |- |(1) |[[దస్త్రం:Purniya,_Chief_Minister_of_Mysore.tif|95x95px]] |పూర్ణయ్య |1799 మే - 1811 ఏప్రిల్ |2 | rowspan="19" |[[దస్త్రం:Krishnaraja_Wodeyar_III.jpg|ఎడమ|191x191px]] |- |2 |[[దస్త్రం:No image available.svg|ఎడమ|frameless|77x77px]] |బర్గిర్ బక్షి బాలాజీ రావు |1811 ఏప్రిల్ -1812 జనవరి |1 |- |3 |[[దస్త్రం:No image available.svg|ఎడమ|frameless|77x77px]] |సావర్ బక్షి రామారావు |1812 ఫిబ్రవరి - 1817 అక్టోబరు |1 |- |4 |[[దస్త్రం:No image available.svg|ఎడమ|frameless|77x77px]] |బాబురావు |నవంబరు 1817 - ఏప్రిల్ 1818 |1 |- |5 |[[దస్త్రం:No image available.svg|ఎడమ|frameless|77x77px]] |సిద్ధరాజ్ ఉర్స్ |మే 1818 - ఫిబ్రవరి 1820 |1 |- |(4) |[[దస్త్రం:No image available.svg|ఎడమ|frameless|77x77px]] |బాబు రావు |మార్చి 1820 - ఆగస్టు 1821 |2 |- |6 |[[దస్త్రం:No image available.svg|ఎడమ|frameless|77x77px]] |లింగరాజు ఉర్స్ |నవంబరు 1821 - నవంబరు 1822 |1 |- |(4) |[[దస్త్రం:No image available.svg|ఎడమ|frameless|77x77px]] |బాబురావు |డిసెంబరు 1822 - నవంబరు 1825 |3 |- | - |[[దస్త్రం:No image available.svg|ఎడమ|frameless|77x77px]] |(ఎవ్వరూలేరు) |నవంబరు 1825 - మే 1827 | - |- |7 |[[దస్త్రం:No image available.svg|ఎడమ|frameless|77x77px]] |వెంకట ఉర్స్ |మే 1827 - అక్టోబరు1831 |1 |- |8 |[[దస్త్రం:No image available.svg|ఎడమ|frameless|77x77px]] |వెంకటరమణయ్య |అక్టోబరు1831 - మే 1832 |1 |- |(4) |[[దస్త్రం:No image available.svg|ఎడమ|frameless|77x77px]] |బాబు రావు |మే 1832 - ఆగస్టు 1834 |4 |- |9 |[[దస్త్రం:No image available.svg|ఎడమ|frameless|77x77px]] |కొల్లం వెంకటరావు |ఏప్రిల్ 1834 - 1838 |1 |- |10 |[[దస్త్రం:No image available.svg|ఎడమ|frameless|77x77px]] |సూరప్పాయ |1838 - 1840 |1 |- |(9) |[[దస్త్రం:No image available.svg|ఎడమ|frameless|77x77px]] |కొల్లం వెంకటరావు |1840 - 1844 |2 |- |11 |[[దస్త్రం:No image available.svg|ఎడమ|frameless|77x77px]] |కోలా కృష్ణమ నాయుడు |1844 - 1858 |1 |- |12 |[[దస్త్రం:No image available.svg|ఎడమ|frameless|77x77px]] |కోలా విజయరంగం నాయుడు |1858 - 1864 |1 |- |13 |[[దస్త్రం:No image available.svg|ఎడమ|frameless|77x77px]] |అరుణాచల ముదలియార్ |1864 - 1866 |1 |- | |[[దస్త్రం:No image available.svg|ఎడమ|frameless|77x77px]] |(ఎవ్వరూలేరు) |1866 - 1868 | - |- | colspan="6" style="text-align:center;background-color:#EFE;" |[[భారతదేశంలో బ్రిటిషు పాలన|బ్రిటిష్]] [[భారతదేశంలో బ్రిటిషు పాలన|పాలనలో]] <br />(1881–1894) |- | |[[దస్త్రం:No image available.svg|ఎడమ|frameless|77x77px]] |(ఎవ్వరూలేరు) |1868 - 20 మార్చి 1881 | - | |- | colspan="6" style="text-align:center;background-color:#EFE;" |చామరాజేంద్ర వడియార్ X ఆధ్వర్యంలో<br />(1881–1894) |- |14 |[[దస్త్రం:C._V._Rungacharlu.jpg|102x102px]] |సి. వి. రుంగచర్లు |మార్చి 1881 - జనవరి 1883 |1 | rowspan="2" |[[దస్త్రం:Chamaraja_Wodeyar_1863-94.jpg|ఎడమ|219x219px]] |- |15 |[[దస్త్రం:K_Seshadri_Iyer.jpg|99x99px]] |కె. శేషాద్రి అయ్యర్ |జనవరి 1883 - డిసెంబరు 1894 |1 |- | colspan="6" style="text-align:center;background-color:#EFE;" |కృష్ణ రాజ వడియార్ IV పాలనలో<br />(1894–1940) |- |(15) |[[దస్త్రం:K_Seshadri_Iyer.jpg|99x99px]] |కె. శేషాద్రి అయ్యర్ |డిసెంబరు 1894 - ఆగస్టు 1900 |(1) | rowspan="9" |[[దస్త్రం:Nalvadi_Krishnaraja_Wodeyar_1881-1940.jpg|ఎడమ|240x240px]] |- |[15] |[[దస్త్రం:T._R._A._Thumboo_Chetty_Portrait.jpg|frameless|134x134px]] |టి. ఆర్. ఎ. తుంబూ చెట్టి (అయ్యర్ తరపున తాత్కాలికంగా) |ఆగస్టు 1900 - మార్చి 1901 |1 |- |16 |[[దస్త్రం:Sir_Purniah_Narasinga_Rao_Krishnamurti_(3).jpg|76x76px]] |పి. ఎన్. కృష్ణమూర్తి<ref>{{Cite book|title=Handbook of oriental collections in Finland: manuscripts, xylographs, inscriptions and Russian minority literature, Issues 31-34|last=Harry Halén|publisher=Curzon Press|year=1978|page=73|quote=The leader of the Hebbar Iyengars, Krishnaiengar, had also died and instead they supported P. N. Krishnamurthi, the grandson of the great Purnaiya.}}</ref> |మార్చి 1901 - జూన్ 1906 |1 |- |17 |[[దస్త్రం:V._P._Madhava_Rao.jpg|106x106px]] |వి. పి. మాధవరావు<ref name="Prasad">{{Cite news|url=http://www.deccanherald.com/content/485093/revisiting-days-yore.html|title=Revisiting days of yore|last=Prasad|first=S Narendra|date=23 June 2015|access-date=2 July 2015|agency=Deccan Herald|issue=Bangalore}}</ref> |జూన్ 1906 - మార్చి 1909 |1 |- |18 |[[దస్త్రం:No image available.svg|ఎడమ|frameless|77x77px]] |టి. ఆనందరావు |ఏప్రిల్ 1909 - Sep 1912 |1 |- |19 |[[దస్త్రం:Vishveshvarayya_in_his_30's.jpg|94x94px]] |[[మోక్షగుండం విశ్వేశ్వరయ్య]]<ref name=":1">{{Cite web|date=15 August 2002|title=Diwans take over|url=https://www.thehindu.com/thehindu/mp/2002/08/15/stories/2002081500220200.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20030622220420/http://www.thehindu.com/thehindu/mp/2002/08/15/stories/2002081500220200.htm|archive-date=22 June 2003|website=[[The Hindu]]}}</ref> |నవంబరు 1912 - డిసెంబరు 1918 |1 |- |20 |[[దస్త్రం:No image available.svg|ఎడమ|frameless|77x77px]] |ఎం. కాంతరాజ్ ఉర్స్ |డిసెంబరు 1918 - ఫిబ్రవరి 1922 |1 |- |21 |[[దస్త్రం:Albion_Rajkumar.jpg|frameless|109x109px]] |[[అల్బియాన్ రాజ్‌కుమార్ బెనర్జీ]] |మార్చి 1922 - ఏప్రిల్ 1926 |1 |- |22 |[[దస్త్రం:Diwan_Sir_Mirza_Ismail.jpg|117x117px]] |[[మీర్జా ఇస్మాయిల్]]<ref name="london-gazette.co.uk2">{{Cite web|title=Page 29 {{!}} Issue 34470, 4 January 1938 {{!}} London Gazette {{!}} The Gazette|url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/34470/page/29|access-date=2021-06-14|website=www.thegazette.co.uk}}</ref> |మే 1926 - ఆగస్టు 1940 |1 |- | colspan="6" style="text-align:center;background-color:#EFE;" |[[జయచామరాజేంద్ర వడియార్]] పాలనలో<br />(1940-1950) |- |(22) |[[దస్త్రం:Diwan_Sir_Mirza_Ismail.jpg|117x117px]] |మీర్జా ఇస్మాయిల్<ref name="london-gazette.co.uk22">{{Cite web |title=Page 29 {{!}} Issue 34470, 4 January 1938 {{!}} London Gazette {{!}} The Gazette|url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/34470/page/29|access-date=2021-06-14|website=www.thegazette.co.uk}}</ref><ref name="auto2">P. 254-258, ''Business Legends'' by [[Gita_Piramal]] (1998) – Published by Viking Penguin India</ref> |ఆగస్టు 1940 - 1941 |(1) | rowspan="4" |[[దస్త్రం:Court_portrait_of_Jayachamarajendra_Wadiyar_of_Mysore.jpg|ఎడమ|225x225px]] |- |23 |[[దస్త్రం:No image available.svg|ఎడమ|frameless|77x77px]] |ఎం. ఎన్. కృష్ణారావు |1941 - 1941 |1 |- |24 |[[దస్త్రం:N._Madhava_Rao.jpg|86x86px]] |ఎన్. మాధవరావు<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=bv4dAAAAMAAJ|title=History and Culture of Karnataka: Early Times to Unification|last=Kadati Reddera Basavaraja|publisher=Chalukya Publications|year=1984|page=334}}</ref> |1941 - 1946 |1 |- |25 |[[దస్త్రం:Ramaswamy_Mudaliar.jpg|frameless|89x89px]] |[[ఆర్కాటు రామస్వామి మొదలియారు]]<ref name="diwanofmysore1">{{Cite web|title=Diwans of Mysore|url=http://www.worldstatesmen.org/India_princes_K-W.html#Mahisur|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20081024205524/http://www.worldstatesmen.org/India_princes_K-W.html|archive-date=24 October 2008|access-date=2008-11-04|website=Princely States of India K–Z|publisher=worldstatesman.org}}</ref> |1946 - 1949 |1 |- | colspan="6" style="text-align:center;background-color:#99CCCC;" |'''కర్ణాటక ముఖ్యమంత్రులు''' |- | colspan="6" style="text-align:center;" |[[కర్ణాటక ముఖ్యమంత్రుల జాబితా]] |} == ఇవి కూడా చూడండి == * [[కర్ణాటక ముఖ్యమంత్రుల జాబితా]] * [[హైదరాబాదు రాజ్య ప్రధానమంత్రుల జాబితా]] * [[బెంగళూరు ప్రెస్]] == మూలాలు == {{Reflist}}{{మైసూరు విషయాలు}} [[వర్గం:మైసూరు రాజ్యం]] [[వర్గం:మైసూరు దివాన్లు]] gdspma0sl5fqhybo5a7uticnpxrvdvm 0 485436 4907928 4905242 2026-07-18T18:47:44Z Pranayraj1985 29393 4907928 wikitext text/x-wiki {| class="toccolours" border="1" cellpadding="2" cellspacing="2" style="float: right; margin: 0 0 1em 1em; width: 250px; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- | colspan="2" style="margin-left: inherit; background:#FFC0CB; text-align:center; font-size: medium;" |'''బికనీర్ చరిత్ర''' |- align="center" | colspan="2" | <div style="position:relative; margin: 0 0 0 0; border-collapse: collapse; border="1" cellpadding="0"> [[File:India Bikaner Junagarh Fort.jpg|250px|Junagarh Fort]]</div> |- style="vertical-align: top;" | '''స్థానం''' | వాయవ్య రాజస్థాన్ |- style="vertical-align: top;" | '''19వ శతాబ్దపు [[జెండా]]''' | [[File:Flag of Bikaner.svg|50px]] |- style="vertical-align: top;" | '''రాష్ట్రం స్థాపించబడింది:''' | 1488 |- style="vertical-align: top;" | '''[[భాష]]''' | రాజస్థానీ భాష- *ఉత్తర, వాయవ్య, మధ్య & తూర్పు ప్రాంతంలో [[బాగ్రీ భాష]] * మార్వార్ సరిహద్దులో ఉన్న దక్షిణ ప్రాంతంలోని మార్వారీ |- | | |- style="vertical-align: top;" |'''రాజవంశాలు''' | రాథోర్స్ (1488–1949) |- style="vertical-align: top;" | '''చారిత్రక రాజధానులు''' | బికనీర్ |- style="vertical-align: top;" <!--| colspan=2 | <small>{{{footnotes}}}</small> --> |} భారతదేశంలోని వాయవ్య [[రాజస్థాన్]] అంతటా విస్తరించి ఉన్న [[బికనీర్]] ప్రాంతాన్ని గతంలో '''జంగల్‌దేశ్''' అని పిలిచేవారు. ఇందులో ప్రస్తుత [[బికనీర్ జిల్లా|బికనీర్]], [[చురు జిల్లా|చురు]], [[శ్రీ గంగానగర్ జిల్లా|గంగానగర్]], [[హనుమాన్‌గఢ్ జిల్లా|హనుమాన్‌గఢ్]] జిల్లాలు ఉన్నాయి. దీనికి దక్షిణాన మార్వార్, [[జైసల్మేర్]] ప్రాంతాలు, తూర్పున [[అజ్మీర్-మేర్వారా|అజ్మీర్-మెర్వారా]] ప్రాంతం సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. బికనీర్ సంస్థానం 16వ శతాబ్దంలో మొఘల్ సామ్రాజ్యం క్రింద ఈ ప్రాంతంలో మొఘల్ జాగీర్దార్‌గా స్థాపించబడిన ఒక [[సంస్థానం|రాచరిక రాష్ట్రం]]. 1818లో బ్రిటిష్ రక్షిత రాష్ట్రంగా మారిన తరువాత, 1947లో భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన కొద్దికాలం వరకు ఇది కొనసాగింది. 15వ శతాబ్దం మధ్యకాలం ముందు, ఇప్పుడు బికనీర్ అని పిలువబడే ప్రాంతం జాంగల్‌దేశ్ అని పిలువబడిన బంజరు అరణ్యం.<ref>{{Cite web|title=Bikaner|url=http://www.rajasthantourism.gov.in/destinations/bikaner/bikaneroverview.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070819181354/http://www.rajasthantourism.gov.in/destinations/bikaner/bikaneroverview.htm|archive-date=2007-08-19|access-date=2007-09-08}}</ref> రావు బికా 1488లో బికనీర్ నగరాన్ని స్థాపించాడు. ఆయన [[జోధ్‌పూర్]] స్థాపకుడైన రాథోర్ రాజపుత్ర వంశానికి చెందిన రావు జోధా కుమారుడు, [[రాజస్థాన్]] ఉత్తరాన ఎక్కువగా శుష్క ప్రాంతాన్ని జయించాడు. తన తండ్రి చేసిన తప్పుడు వ్యాఖ్యతో రెచ్చిపోయిన [[రావు బికా|బీకా]] తన సొంత రాజ్యాన్ని సృష్టించుకోవడానికి మార్వార్ (జోధ్‌పూర్) ను తన మామ కంధమాల్తో విడిచిపెట్టాడు. తన ప్రయాణంలో, [[రావు బికా|బీకా]] దేశ్‌నోక్ వద్ద ఆగిపోయాడు, అక్కడ ఆమె ఆశీర్వాదం కోసం కర్ణి మాతను సంప్రదించి, తాను విజయవంతమవుతానని ప్రవచించుకున్నాడు. ఆమె మద్దతుతో ప్రోత్సహించబడిన [[రావు బికా|బీకా]], రాజస్థాన్‌లోని " జాంగల్‌దేశ్ " ప్రాంతంలో తన సొంత భూభాగాన్ని ఏర్పరచుకోవడానికి జాట్ ప్రజల అంతర్గత వైరుధ్యాలను సద్వినియోగం చేసుకున్నాడు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=be-7CwAAQBAJ&dq=rao+bika+jats&pg=PA78|title=Nomadic Narratives: A History of Mobility and Identity in the Great Indian|last=Kothiyal|first=Tanuja|publisher=Cambridge University Press|year=2016|isbn=9781107080317|pages=78}}</ref> ఇది [[థార్ ఎడారి]] ఉన్నప్పటికీ, బికనీర్ [[మధ్య ఆసియా]], [[గుజరాత్]] తీరం మధ్య వాణిజ్య మార్గంలో తగినంత నీటి బుగ్గలు ఉన్నందున ఒక [[ఒయాసిస్సు|ఒయాసిస్]] పరిగణించబడింది. ఆయన నిర్మించిన నగరానికి బికానేర్ రాష్ట్రానికి (బికానా స్థావరం) బికానా పేరు జోడించబడింది. బికా 1478లో ఒక కోటను నిర్మించాడు, ఇది ఇప్పుడు శిథిలావస్థలో ఉంది, వంద సంవత్సరాల తరువాత నగర కేంద్రం నుండి ఒకటిన్నర కిలోమీటర్ల దూరంలో ఒక కొత్త కోట నిర్మించబడింది, దీనిని [[జునాగఢ్ కోట]] అని పిలుస్తారు.<ref name="Ring">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=vWLRxJEU49EC&q=Junagarh+Fort&pg=PA132|title=International Dictionary of Historic Places: Asia and Oceania|last=Ring|first=Trudy|last2=Robert M. Salkin|last3=Sharon La Boda|work=Bikaner|publisher=Taylor & Francis|year=1996|isbn=1-884964-04-4|page=129|access-date=2009-12-07}}</ref><ref name="Ward">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=KubCD2jHjEsC&q=Junagarh+Fort&pg=PA116|title=Northern India, Rajasthan, Agra, Delhi: a travel guide|last=Ward|first=Philip|work=Junagarh Fort|publisher=Pelican Publishing Company|year=1989|isbn=0-88289-753-5|pages=116–119|access-date=2009-12-07}}</ref><ref name="history">{{Cite web|title=History|url=http://bikaner.nic.in/matter_historyn.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20091212013613/http://bikaner.nic.in/matter_historyn.htm|archive-date=12 December 2009|access-date=2009-12-07|publisher=National Informatics centre, Bikaner district}}</ref> రావు బికా బికనీర్‌ను స్థాపించిన సుమారు ఒక శతాబ్దం తరువాత, 1571 నుండి 1611 వరకు పాలించిన ఆరవ రాజు, రాయ్ సింగ్ జీ ఆధ్వర్యంలో ఆ సంస్థానం వైభవంగా విలసిల్లింది. దేశంలో మొఘల్ సామ్రాజ్యం పాలనలో, రాజా రాయ్ సింగ్ మొఘలుల ఆధిపత్యాన్ని అంగీకరించి, చక్రవర్తి అక్బర్, ఆయన  కుమారుడైన చక్రవర్తి జహంగీర్ ఆస్థానంలో సైన్యాధిపతిగా ఉన్నత పదవిని చేపట్టాడు. మేవార్ రాజ్యంలో సగభాగాన్ని సామ్రాజ్యం కోసం గెలుచుకోవడం వంటి రాయ్ సింగ్ విజయవంతమైన సైనిక పరాక్రమాలు, అతనికి మొఘల్ చక్రవర్తుల నుండి ప్రశంసలు, బహుమతులు తెచ్చిపెట్టాయి. అతనికి గుజరాత్,  బుర్హాన్‌పూర్ జాగీర్లు (భూములు) ఇవ్వబడ్డాయి. ఈ జాగీర్ల నుండి వచ్చిన అధిక ఆదాయంతో ఆయన సగటున 760 అడుగుల (230 మీ) ఎత్తు ఉన్న మైదానంలో చింతామణి దుర్గం (జునాగఢ్ కోట)ను నిర్మించాడు. ఆయన కళలు, వాస్తుశిల్పంలో నిపుణుడు, విదేశీ పర్యటనల సమయంలో సంపాదించిన జ్ఞానం జునాగఢ్ కోటలో ఆయన నిర్మించిన అనేక స్మారక కట్టడాలలో సమృద్ధిగా ప్రతిబింబిస్తుంది.<ref name="Ring" /><ref name="history" /><ref name="Juna">{{Cite web|title=Junagarh Fort, Bikaner|url=http://www.realbikaner.com/palace/junagarh/index.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090416053153/http://www.realbikaner.com/palace/junagarh/index.html|archive-date=2009-04-16|access-date=2009-12-07}}</ref> 1631 నుండి 1669 వరకు మొఘలుల ఆధిపత్యంలో పాలించిన మహారాజా కరణ్ సింగ్ కరణ్ మహల్ రాజభవనాన్ని నిర్మించాడు. తరువాతి పాలకులు ఈ మహల్‌కు మరిన్ని అంతస్తులు, అలంకరణలను జోడించారు. 1669 నుండి 1698 వరకు పాలించిన అనుప్ సింగ్, కొత్త రాజభవనాలను, స్త్రీలు, పిల్లల కోసం రాజ నివాసమైన జెనానా విభాగాన్ని చేర్చి, కోట సముదాయానికి గణనీయమైన చేర్పులు చేశారు. ఆయన కరణ్ మహల్‌ను దివాన్-ఇ-ఆమ్ (ప్రజా ప్రేక్షకుల హాలు) తో పునరుద్ధరించి, దానికి అనుప్ మహల్ అని పేరు పెట్టారు.1746 నుండి 1787 వరకు పాలించిన మహారాజా గజ్ సింగ్, చంద్ర మహల్ (చంద్రుని రాజభవనం)ను పునరుద్ధరించారు. 18వ శతాబ్దంలో బికనీర్, జోధ్‌పూర్ పాలకుల మధ్య, ఇతర ఠాకూర్‌ల మధ్య కూడా అంతర్గత యుద్ధం జరిగింది, దీనిని 19వ శతాబ్దంలో బ్రిటిష్ దళాలు అణచివేశాయి.<ref name="history" /> మహారాజా గజ సింగ్ తరువాత, మహారాజా సూరత్ సింగ్ 1787 నుండి 1828 వరకు పాలించి, పాలించారు. సభా మందిరాన్ని గాజు & ఉత్సాహభరితమైన చిత్రలేఖనంతో వైభవంగా అలంకరించారు. 1818లో సంతకం చేసిన పారామౌంట్ ఒప్పందం ప్రకారం, మహారాజా సూరత్ సింగ్ పాలనలో, బికనీర్ బ్రిటిష్ వారి ఆధిపత్యం వచ్చింది, ఆ తరువాత బికనీర్ మహారాజులు జునాగఢ్ కోటను పునరుద్ధరించడానికి భారీగా పెట్టుబడి పెట్టారు.<ref name="Ring p.133">Ring p.133</ref> {{multiple image | align = right | image1 = Lalgarh palace bikaner.jpg | width1 = 230 | alt1 = | caption1 = | image2 = Imperial War Cabinet HU81394.png | width2 = 200 | alt2 = | caption2 = | footer = ఎడమవైపు: మహారాజా గంగా సింగ్ కోసం (ఇండో-సారాసెనిక్ శైలిలో) నిర్మించి, ఆయన తండ్రి పేరు మీద నామకరణం చేసిన లాల్‌గఢ్ ప్యాలెస్, ప్రస్తుతం ఒక హెరిటేజ్ హోటల్ & బికనీర్ రాజకుటుంబం నివాసంగా ఉంది. కుడివైపు: 1917లో నెం. 10 డౌనింగ్ స్ట్రీట్‌లో ఇంపీరియల్ వార్ క్యాబినెట్ సభ్యునిగా గంగా సింగ్. }} 1872 నుండి 1887 వరకు పాలించిన దుంగర్ సింగ్ శుష్క బికనీర్‌లో అరుదైన దృశ్యమైన మేఘాలు, కురుస్తున్న వర్షాన్ని చిత్రీకరించిన ఒక పెయింటింగ్‌ను దృష్టిలో ఉంచుకుని, 'వాతావరణ సౌధం' అని పిలువబడే బాదల్ మహల్‌ను నిర్మించారు. 1887 నుండి 1943 వరకు పాలించిన జనరల్ మహారాజా గంగా సింగ్ రాజస్థాన్ యువరాజులలో బాగా ప్రసిద్ధి చెందారు, భారతదేశంలోని బ్రిటిష్ వైస్రాయ్లకు ఇష్టమైన వ్యక్తి. అతను నైట్ కమాండర్ ఆఫ్ ది [[ఆర్డర్ ఆఫ్ ది స్టార్ ఆఫ్ ఇండియా]] నియమితుడయ్యాడు, ఇంపీరియల్ వార్ క్యాబినెట్ సభ్యుడిగా పనిచేశాడు, [[మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం]] సమయంలో ఇంపీరియల్ సమావేశాలలో భారతదేశానికి ప్రాతినిధ్యం వహించాడు. వెర్సైల్లెస్ శాంతి సమావేశం బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యానికి ప్రాతినిధ్యం వహించేవాడు. జునాగఢ్‌లోని నిర్మాణ కార్యకలాపాలకు ఆయన చేసిన కృషిలో గంగా మహల్లో ప్రభుత్వ, ప్రైవేట్ ప్రేక్షకుల కోసం ప్రత్యేక మందిరాలు, అధికారిక కార్యక్రమాల కోసం దర్బార్ హాల్ ఉన్నాయి. బికనీర్‌లో నిర్మించిన కొత్త ప్యాలెస్‌లలో మూడవదైన ఈ ప్యాలెస్‌ను సర్ శామ్యూల్ స్వింటన్ జాకబ్ రూపొందించారు. ఆయన తన తండ్రి గౌరవార్థం ఆ భవనానికి లాల్‌గఢ్ ప్యాలెస్ అని పేరు పెట్టాడు, 1902లో జునాగఢ్ కోట నుండి తన ప్రధాన నివాసాన్ని అక్కడికి మార్చాడు. బికనీర్ పాలకుడిగా ఆయన తన స్వర్ణోత్సవాన్ని (1938లో) జరుపుకున్న హాలు ఇప్పుడు మ్యూజియంగా ఉంది.<ref name="history" /><ref name="Ring p.133" /><ref name="Ring p.132">Ring p.132</ref> గంగా సింగ్ కుమారుడు, లెఫ్టినెంట్-జనరల్ సర్ సదుల్ సింగ్, బికనీర్ యువరాజు 1943లో తన తండ్రి తరువాత మహారాజుగా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు, కానీ 1949లో తన రాష్ట్రాన్ని భారత యూనియన్‌లో విలీనం చేశాడు. మహారాజా సదుల్ సింగ్ 1950లో మరణించాడు, ఆయన కుమారుడు కర్ణి సింగ్ (1924-1988) ఆ బిరుదును స్వీకరించాడు.<ref name="Ward" /> రాజ కుటుంబం ఇప్పటికీ లాల్‌గఢ్ ప్యాలెస్‌లోని ఒక సూట్‌లో నివసిస్తోంది, దీనిని వారు వారసత్వ హోటల్‌గా మార్చారు.<ref name="history" /><ref name="Ring p.133" /> == రావు బిక ఎదుగుదల == సుమారు 1465లో మార్వార్ రాజు రావు జోధా పెద్ద కుమారుడు, రాఠోరే రాజపుత్రుడైన రావు బీకా తన తండ్రి చేసిన ఒక సాధారణ వ్యాఖ్యతో ఆగ్రహానికి గురై, తన సొంత రాజ్యాన్ని స్థాపించుకోవడానికి రాఠోరే, రాజపురోహిత్ యోధుల (500 మంది సైనికులు, 100 మంది అశ్వికదళం) ఒక చిన్న సైనిక బృందంతో మార్వార్ (జోధ్‌పూర్) నుండి బయలుదేరాడు. ఆయనతో పాటు తన మామ రావత్ కందల్, సోదరుడు రావు బీడా, రాజకీయ-వ్యూహాత్మక సలహాలు అందించిన ఆయన ప్రధాన సలహాదారు విక్రమ్‌జీ రాజపురోహిత్ కూడా ఉన్నారు. తన ప్రయాణాల ప్రారంభంలో కలిసిన ఆధ్యాత్మిక కర్ణి మాత ప్రోత్సాహంతో, జాట్ వంశాల అంతర్గత శత్రుత్వాలను సద్వినియోగం చేసుకుని, 1485 నాటికి తన సొంత భూభాగాన్ని స్థాపించగలిగి, ఇప్పటికీ తన పేరును కలిగి ఉన్న నగరంలో రతి ఘాటీ అనే చిన్న కోటను నిర్మించగలిగాడు. 1488లో ఆయన నగర నిర్మాణాన్ని ప్రారంభించాడు. మొదట్లో, పొరుగున ఉన్న భాటి అధిపతులు తమ పరిసరాల్లో పెరుగుతున్న కొత్త శక్తిని అనుమానించారు. రావు బికాకు ''కులాదేవి'' అయిన కర్ణి మాతా, పుగల్ యొక్క శక్తివంతమైన భాటి అధిపతి అయిన రావు శేఖను తన కుమార్తెను రావు బికాకు వివాహం చేయమని ప్రేరేపించడం ద్వారా రాథోడ్, భటిల మధ్య శత్రుత్వాన్ని అంతం చేసింది. ఇది ఈ ప్రాంతంలో రావు బికా శక్తిని ఏకీకృతం చేసి రాష్ట్ర చరిత్రలో ఒక మైలురాయిగా నిరూపించబడింది. 1488లో రావు జోధా మరణం తరువాత రావు బికా [[మెహరాన్‌గఢ్ కోట|మెహ్రాన్‌గఢ్ కోట]] దాడి చేశాడు, ఈ సంఘటన మార్వార్, బికనీర్ మధ్య 200 సంవత్సరాల అంతరాయ యుద్ధాలకు దారితీసింది.<ref name="Beny & Matheson. Page 47">Beny & Matheson. Page 47.</ref> రావు బికా నిర్మించిన అసలైన చిన్న కోట అవశేషాలు ఇప్పటికీ ప్రాకార నగరం చుట్టూ, లక్ష్మీనాథ్ జీ ఆలయం దగ్గర చూడవచ్చు. క్రీ.శ. 1589 - 1594 మధ్య రాజా రాయ్ సింగ్ జీ "చింతామణి" (ప్రస్తుతం జునాగఢ్) అనే కొత్త కోటను నిర్మించే వరకు బికనీర్ రాజకుటుంబం అక్కడ నివసించింది. పురాణాల ప్రకారం, బికా వంశస్థులు 450 సంవత్సరాల పాటు పాలిస్తారని ప్రవచించిన జాస్ నాథ్జీ అనే పవిత్ర వ్యక్తిని బికా లుంకరన్ సంప్రదించాడు. ఈ అంచనాతో బీకా సంతోషించగా, అతని సోదరుడు ఘర్సీజీ ఈ జోస్యం గురించి విన్నప్పుడు, ఇంకా ఎక్కువ కాలం అధికారంలో ఉంటారని ప్రవచించబడి ఉండాల్సిందని భావించాడు. అతను లోతైన మానసిక స్థితిలో ఉన్నప్పుడు ఆ పవిత్రుడిని ఎదుర్కుంటూ, అతని ముక్కు కింద ధూపం వెలిగించి మేల్కొల్పాడు.<ref name="Beny & Matheson. Page 47" /> జాస్ నాథ్ జీ అతనితో 'సరే, సుమారుగా 50 సంవత్సరాలు తీసుకో, కానీ అది కష్టనష్టాలతో కూడుకున్నది' అని అన్నారు.<ref name="Crump and Toh. Page 193">{{Harvnb|Crump|Toh|1996}}</ref> రావు బీకా 1504లో మరణించాడు. మార్వార్ సూరజ్ మాల్ బలహీనమైన పాలన, [[బాబర్]] భారతదేశం మీద దాడి చేయడం వల్ల ఏర్పడిన అంతరాయం కారణంగా అతని వారసులు ప్రయోజనం పొందారు, 17 వ శతాబ్దం నాటికి అన్ని జాట్ వంశాలు (శక్తివంతమైన గోదారా వంశంతో సహా) వరకు తమ ఆస్తులను ఏకీకృతం చేసి విస్తరించాయి.<ref>Martinelli & Michell. Page 218</ref><ref>Cf. Dayaldas ri Khyat, part 2, pages 4-5</ref> మార్వార్‌కు చెందిన రావు మాల్దేవ్ సైన్యాల చేతిలో హతమయ్యే వరకు, జైతాసి సింగ్ (1526–41) అత్యంత విజయవంతమైన తొలి పాలకులలో ఒకరిగా నిలిచాడు. ఆయన తరువాత తన కుమారుడు కళ్యాణ్ మల్ (1541–74) అధికారంలోకి వచ్చాడు. ఆయన మార్వార్ దళాల ఒత్తిడి కారణంగా పంజాబ్‌కు వెనుదిరిగి, అక్కడ 1540లో మొఘల్ పాలకుడు హుమాయున్‌ను తరిమికొట్టిన షేర్ షా సూరితో చేరాడు. షేర్ షా సూరి మద్దతుతో, కళ్యాణ్ మల్ 1545 నాటికి రావు మాల్దేవ్ నుండి తాను కోల్పోయిన భూభాగాలను తిరిగి పొందగలిగాడు. ఈ క్రమంలో కిషన్‌దాస్ జీ రాజ్‌పురోహిత్ యుద్ధంలో మరణించాడు. ఆయన కుమారుడికి బికనీర్‌లోని నోఖా తహసీల్‌లో ఉన్న కిష్ణసర్ జాగీరీని అందించాడు. ఇది రాబోయే యుద్ధాలలో కనోట్ రాజ్‌పురోహిత్ వంశం ఒక ప్రధాన యుద్ధవీరుడిగా ఎదగడానికి దోహదపడింది. అంతేకాకుండా వారు రాష్ట్రం నుండి హయాదేసర్, దేశల్సర్, రసిసర్, ధీర్‌దేసర్, ఆద్సర్, కళ్యాణ్‌పురా, సవాయి బారి, కోట్రి,  హిరాజ్‌సర్, సాజన్‌సర్, దేహా, కుంతల్‌సర్ సహా 12 గ్రామాలను బహుమతి జాగీరీగా గెలుచుకున్నారు.<ref>Dayaldas ri khyat:Page 89 prishth 69</ref><ref>Dayaldas ri khyat:Volume 11, Page 77 Vinod Part 2</ref> == మొఘల్ శకం == [[File:Raja Karan Singh of Bikaner, Auranzeb's ally and enemy.jpg|thumb|బికనీర్ రాజా కరణ్ సింగ్, ఔరంగజేబు మిత్రుడు & శత్రువు]] హుమాయూన్ తిరిగి అధికారంలోకి రావడం వల్ల షేర్ షా సూరితో సంబంధం కారణంగా బికనీర్ మళ్లీ మొఘలులతో ఘర్షణకు దిగింది. అయితే బికనీర్ చుట్టూ ఉన్న కఠినమైన ఎడారి వాతావరణం అన్ని ప్రయోజనాలను ఉపయోగించడం ద్వారా కళ్యాణ్ మాల్ ఆక్రమణ చేస్తున్న [[మొఘల్ సామ్రాజ్యం|మొఘల్]] సైన్యాన్ని ఓడించగలిగాడు.<ref name="Crump and Toh. Page 193" /> [[అక్బర్]] అధికారంలోకి రావడంతో, మొఘల్ సామ్రాజ్యం వ్యక్తిగత రాజపుత్ర రాజ్యాలను సామ్రాజ్యంలోకి తీసుకురావడానికి బలవంతం కాకుండా దౌత్యానికి మారింది. ఫలితంగా, బికనీర్ ఆరవ పాలకుడు రాజా రాయ్ సింగ్ మొఘల్ సామ్రాజ్యంతో పొత్తు పెట్టుకున్న మొదటి రాజపుత్ర అధిపతులలో ఒకరు. ఫలితంగా, మొఘల్ చక్రవర్తి అక్బర్ పాలనలో బికనీర్ పాలకులు సామ్రాజ్యానికి అత్యంత విధేయులైన అనుచరులుగా గౌరవించబడ్డారు, రాజ దర్బారులో ప్రత్యేక హోదా కలిగిన మన్సబ్దార్లుగా ఉన్నత పదవులను నిర్వహించారు. వారు భారత ఉపఖండం అంతటా జరిగిన వివిధ మొఘల్ దండయాత్రలలో సైనిక కమాండర్లుగా పనిచేశారు. == 19వ శతాబ్దం ప్రారంభ & మధ్యకాలం == 19వ శతాబ్దం మధ్య నాటికి, సంవత్సరాల తరబడి జరిగిన అంతర్గత కలహాలు వాటితో పాటు బ్రిటిష్ వారు బికనీర్‌పై విధించిన ఆర్థిక, సైనిక డిమాండ్లు ఆ రాజ్యాన్ని అప్పులపాలు చేశాయి. 1842లో మహారాజా రతన్ సింగ్, సరుకు రవాణా జంతువుల కొరతను అవకాశంగా తీసుకుని, బ్రిటిష్ వారి ఆఫ్ఘన్ దండయాత్ర కోసం బికనీర్ ప్రసిద్ధ ఒంటెలను గణనీయమైన లాభానికి సరఫరా చేయడంతో ఆ రాజ్యం తలరాతలో ఒక పెద్ద మార్పు వచ్చింది. ఆ మార్పు ఎంతగా అంటే 1844 నాటికి ఆయన బికనీర్ గుండా వెళ్ళే వస్తువులపై సుంకాలను తగ్గించగలిగారు. ఆయన బ్రిటిష్ వారి రెండు సిక్కుల దండయాత్రలలో కూడా సహాయం అందించారు. == గంగా సింగ్ == [[దస్త్రం:Ganga_Singh_of_Bikaner_1914.jpg|thumb|1914లో తన కొడుకుతో గంగా సింగ్]] మహారాజా గంగా సింగ్ పాలన జీవితంలోని ప్రతి రంగంలోనూ విద్య, ఆరోగ్యం, పారిశుద్ధ్యం, నీటి సరఫరా, విద్యుత్ ఉత్పత్తి, విద్యుత్, నీటిపారుదల, తపాలా, టెలిగ్రాఫ్, రోడ్లు, రైల్వేలు, వాణిజ్యం, వాణిజ్యానికి సంబంధించిన గొప్ప సామాజిక-రాజకీయ, ఆర్థిక అభివృద్ధికి ప్రసిద్ధి చెందింది. [[కరువు]] ఒక సాధారణ సంఘటన, ఈ ప్రాంతం 1899-1900 లో అత్యంత తీవ్రమైన కరువును ఎదుర్కొంది, ఇది 1901 నాటికి జనాభాను 584,627 కు తగ్గించి, 30% తగ్గింది. 1943లో మహారాజా గంగా సింగ్ మరణించినప్పుడు, ఆయన తరువాత మహారాజా సాదుల్ సింగ్ అధికారంలోకి వచ్చారు. అతను 2వ లాన్సర్స్ రెజిమెంట్‌కు కల్నల్‌గా పని చేశాడు. == భారతదేశానికి ప్రవేశం == 1947లో బ్రిటిష్ వారు నిష్క్రమించడంతో, 1818 నాటి [[సైన్య సహకార ఒప్పందం|అనుబంధ కూటమి]] ముగిసింది, బికనీర్ స్వతంత్ర రాష్ట్రంగా మిగిలిపోయింది, కొత్తగా ఏర్పడిన రాజ్యాలైన భారతదేశం లేదా పాకిస్తాన్‌లలో ఒకదానిలో విలీనం అయ్యే ఎంపిక మహారాజా సదుల్ సింగ్‌కు దక్కింది. ఈ సందర్భంలో 1947 ఆగస్టు 7న భారతదేశాన్ని ఎంచుకుని, విలీన పత్రంపై సంతకం చేసిన ఒక రాచరిక పాలకులలో సాదుల్ సింగ్ ఒకరు. బికనీర్ రాజపుతానా రాష్ట్రంలో భాగమైంది, తరువాత దీనికి రాజస్థాన్ అని పేరు మార్చారు. == బికనీర్ లో రాథోడ్ ఇల్లు == {| class="wikitable" ! colspan="2" |పేరు. !పాలన ప్రారంభమైంది !పాలన ముగిసింది |- !1 |[[రావు బికా|రావు బీకా]] |1472 |1504 |- !2 |రావు నారాయణ్ సింగ్ |1504 |1505 |- !3 |రావు లూనా కరణ ''లోన్-కరణ్'' |1505 |1526 |- !4 |రావు జైత్ సింగ్ జేతసి''జైటసీ'' |1526 |1541 |- |- !5 |1''570 నవంబరులో [[నాగౌర్]] వద్ద [[అక్బర్]] చక్రవర్తి ఆధిపత్యాన్ని అంగీకరించారు.'' |1541 |1574 |- |- !6 |రావు రాయ్ సింగ్-అంబర్ రాజు మాన్ సింగ్ I మాదిరిగానే మొఘల్ సైన్యంలో ముఖ్యమైన జనరల్. |1574 |1612 |- |- !7 |రాయ్ దల్పత్ సింగ్ దలిప్''దలీప్'' |1612 |1613 |- |- !8 |రాయ్ సూరత్ సింగ్ భురటియా |1613 |1631 |- |- !9 |''రావు కరణ్ సింగ్ జంగల్‌పత్ బాద్‌షా – 1667 జనవరి 11న అటక్‌లో విధి నిర్వహణలో నిర్లక్ష్యం వహించినందుకు చక్రవర్తి ఔరంగజేబుచే పదవీచ్యుతుడయ్యాడు. దక్కన్‌లోని కరణ్‌పురాలో ఉన్న తన తమలపాకు తోటలకు బహిష్కరించబడ్డాడు.'' |1631 |1667 |- |- !10 |మహారాజా రావు అనూప్ సింగ్ – చక్రవర్తి ఔరంగజేబు చేత 'మహారాజా' బిరుదు పొందిన మొదటి వ్యక్తి . 1672లో సల్హేర్ వద్ద , 1675లో బీజాపూర్ వద్ద దక్కన్ దండయాత్రలో & 1687లో గోల్కొండ ముట్టడిలో సేవలందించారు. ఆయన 1677–1678 వరకు ఔరంగాబాద్‌కు, 1678లో ''[[ఆదోని|అదోనీ]]''కి , 1689–1693 వరకు ''[[ఆదోని|అదోనీ]]''లోని ఇంతియాజ్‌గఢ్‌కు,  1693–1698 వరకు సుక్కర్‌లోని నుస్రతాబాద్‌కు పరిపాలకుడిగా పని చేశాడు. |1669 |1698 |- |- !11 |మహారాజా రావు స్వరూప్ సింగ్ – ఈయన దక్కన్‌లోని అదోనిలో, 1700 డిసెంబర్ 15న ''[[మశూచి]]'' వ్యాధితో మరణించారు. |1698 |1700 |- |- !12 |మహారాజా రావు సుజాన్ సింగ్-దక్కన్‌లో ఔరంగజేబు చక్రవర్తిని కలవాలని ఆదేశించాడు, అక్కడ అతను పదేళ్లపాటు ఉన్నాడు. జోధ్‌పూర్ ''మహారాజా అభయ్ సింగ్ & [[నాగౌర్]] మహారాజా బఖ్త్ సింగ్ నుండి దండయాత్రలను ఎదుర్కొన్నారు, కానీ రెండింటినీ విజయవంతంగా తిప్పికొట్టారు.'' |1700 |1735 |- |- !13 |మహారాజా రావు జోరావర్ సింగ్ |1735 |1746 |- |- !14 |మహారాజా రావు గజ్ సింగ్-అతని వంశంలో మొదటివాడు, చక్రవర్తి రెండవ ఆలంగీర్ తన సొంత నాణేలను టంకశాల చేయడానికి అనుమతి ఇచ్చాడు''అతని మొదటి వరుసకు చక్రవర్తి [[రెండవ అలంఘీర్|రెండవ ఆలంగీర్]] తన సొంత నాణేలను టంకశాల చేయడానికి అనుమతి ఇచ్చాడు'' |1746 |1787 |- !15 |మహారాజా రావు రాయ్ సింగ్ II ''రాజ్ సింగ్'' |1787 |1787 |- !16 |మహారాజా రావు ప్రతాప్ సింగ్-సింహాసనాన్ని అధిష్టించడానికి అతని మామ సూరత్ సింగ్ అతనిపై విషం పెట్టి, అతని పాలనలో పాలించాడు''సింహాసనాన్ని అధిష్టించడానికి అతనిని విషప్రయోగం చేసిన తన మామ సూరత్ సింగ్ పాలనలో పాలించాడు'' |1787 |1787 |- |- !17 |మహారాజా రావు సూరత్ సింగ్-తన సైనిక సాహసాల కారణంగా భారీ రుణాలు చెల్లించాడు, ఇది అతని రాష్ట్రాన్ని అరాచకానికి దగ్గరగా చేసింది. 1818 మార్చి 9న అనుబంధ కూటమితో ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ రక్షణలోకి ప్రవేశించింది.''1818 మార్చి 9న [[సైన్య సహకార ఒప్పందం|అనుబంధ కూటమి]] [[ఈస్టిండియా కంపెనీ|ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ]] రక్షణలోకి ప్రవేశించింది.'' |1787 |1828 |- |- !18 |నరేంద్ర మహారాజా రావు రతన్ సింగ్-రెండవ అక్బర్ షా చక్రవర్తి నుండి వంశపారంపర్యంగా నరేంద్ర మహారాజా బిరుదును పొందాడు, 1841 మొదటి ఆఫ్ఘన్ యుద్ధంలో బ్రిటిష్ వారికి సామాగ్రిని అందించడం ద్వారా వారికి సహాయం చేశాడు. ''[[రెండవ అక్బర్|రెండవ అక్బర్ షా]] చక్రవర్తి నుండి వంశపారంపర్యంగా నరేంద్ర మహారాజ అనే బిరుదును పొంది, 1841 మొదటి ఆఫ్ఘన్ యుద్ధం బ్రిటిష్ వారికి సామాగ్రిని అందించడం ద్వారా వారికి సహాయం చేశారు.'' |1828 |1851 |- |- !19 |నరేంద్ర మహారాజా రావు సర్దార్ సింగ్-1857 నాటి భారత తిరుగుబాటు సమయంలో బ్రిటిష్ వారికి సహాయం చేశారు, అనేక యుద్ధాలలో వ్యక్తిగతంగా పనిచేశారు. ''మొఘల్ చక్రవర్తి పేరును తన నాణేల నుండి తొలగించి, ఆ పదాల స్థానంలో "ఔరంగజేబు ఆర్య హింద్ వా క్వీన్ విక్టోరియా" అని మార్చారు.'' |1851 |1872 |- |- !20 |నరేంద్ర మహారాజా రావు దుంగర్ సింగ్-రెండవ ఆఫ్ఘన్ యుద్ధంలో బ్రిటిష్ వారికి సహాయం చేశారు.''రెండవ ఆఫ్ఘన్ యుద్ధం బ్రిటిష్ వారికి సహాయం చేశారు.'' |1872 |1887 |- |- !21 |'''జనరల్''' నరేంద్ర మహారాజా సర్ రావు గంగా సింగ్-మొదటి ప్రపంచ యుద్ధంలో ఫ్రాన్స్, ''ఫ్లాండర్స్‌లో'' పనిచేశారు. ఇంపీరియల్ వార్ క్యాబినెట్ సభ్యుడు అనేక ఇతర అధికారిక సామర్థ్యాలలో బ్రిటిష్ రాజ కుటుంబానికి సేవ చేశారు. 1919 జూన్ 28న భారతదేశం తరపున వెర్సైల్లెస్ ఒప్పందంపై సంతకం చేశారు. ఇంపీరియల్ కాన్ఫరెన్సులు, లీగ్ ఆఫ్ నేషన్స్ లో భారత ప్రతినిధి.''ఇంపీరియల్ వార్ క్యాబినెట్ సభ్యుడు & అనేక ఇతర అధికారిక సామర్థ్యాలలో బ్రిటిష్ రాజ కుటుంబానికి సేవ చేశారు. 1919 జూన్ 28న భారతదేశం తరపున వెర్సైల్లెస్ ఒప్పందం సంతకం చేశారు. ఇంపీరియల్ కాన్ఫరెన్స్‌లలో, [[నానాజాతి సమితి|లీగ్ ఆఫ్ నేషన్స్]]<nowiki/>లో భారత ప్రతినిధిగా వ్యవహరించారు.'' |1887 |1943 |- !22 |'''లెఫ్టినెంట్ జనరల్''' నరేంద్ర మహారాజా సర్ రావు సాదుల్ సింగ్-''1947 ఆగస్టు 7న భారత డొమినియన్లో చేరడానికి సంతకం చేశారు.'' ''1949 మార్చి 30న తన రాష్ట్రాన్ని ప్రస్తుత [[రాజస్థాన్]] రాష్ట్రంలో విలీనం చేశారు.'' |1943 |1950 |- !23 |రావు కర్ణి సింగ్-పార్లమెంటు సభ్యుడు (బికనీర్ లోక్ సభ, 1952-1977. ''28 డిసెంబర్ 1971న, రాచరిక రాష్ట్రాల పాలకుల స్థానాన్ని, ప్రైవేట్-పర్స్ చెల్లింపులను పొందే వారి హక్కును తొలగించడానికి భారతదేశం తన రాజ్యాంగాన్ని సవరించింది, ద్వారా ఆయన బికనీర్ చివరి పాలకుడయ్యారు.'' |1950 |1971 |} == బికనీర్‌లోని రాథోర్ వంశానికి అధిపతి == {| class="wikitable" ! colspan="2" |పేరు. !'''కుటుంబ పెద్దగా భావించబడింది''' !'''మరణించారు''' |- |- !1 |మహారాజా కర్ణి సింగ్ |1971 |1988 |- |- !2 |మహారాజా నరేంద్ర సింగ్ |1988 |2003 |- |- !3 |మహారాజా రవి రాజ్ సింగ్ |2003 |2022 |} == ఇవికూడా చూడండి == * [[రుద్ర మహాలయ ఆలయం]] * [[రాధన్‌పూర్ చరిత్ర]] * [[పాలన్‌పూర్ చరిత్ర]] * [[కచ్ చరిత్ర]] * [[చక్ (గ్రామం)|చక్]] == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} ==బయటి లింకులు== {{రాజస్థాన్ జిల్లాల ముఖ్యపట్టణాలు}} [[వర్గం:బికనీర్ జిల్లా]] [[వర్గం:బికనీర్ జిల్లా నగరాలు పట్టణాలు]] 6s0vu7t6d835ob0frsis2hsjqm280nf 0 485520 4908316 4896400 2026-07-19T10:47:54Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4908316 wikitext text/x-wiki [[File:Chokha, Battle of Haldighati, painted 1822.jpg|thumb|400px|మొఘలులకు , మహారాణా ప్రతాప్‌కు మధ్య జరిగిన హల్దీఘాటి యుద్ధంలోని ఒక దృశ్యం]] పశ్చిమ భారత రాష్ట్రమైన [[రాజస్థాన్]] మానవ నివాస చరిత్ర సుమారు 100,000 సంవత్సరాల క్రితం నాటిది. క్రీ పూ 5000 నుండి 2000 వరకు రాజస్థాన్‌లోని అనేక ప్రాంతాలు [[సింధు లోయ నాగరికత]] ప్రదేశంగా ఉండేవి. రాజస్థాన్‌లోని ప్రధాన సింధు ప్రదేశం కాళిబంగన్, ఇక్కడ [[లోథల్]]<nowiki/>లో కనిపించే వాటిని పోలిన అగ్ని వేదికలు.<ref>Frontiers of the Indus Civilization</ref> క్రీ పూ 2000లో [[సరస్వతీ నది|సరస్వతి నది]] రాష్ట్రంలోని [[అరావళి పర్వత శ్రేణులు|ఆరావళి శ్రేణి]] గుండా ప్రవహించింది. [[వైదిక నాగరికత|వేద కాలం]] ప్రస్తుత రాజస్థాన్ ప్రాంతాన్ని బ్రహ్మావర్త అని పిలుస్తారు (దేవతలు సృష్టించిన భూమి, దివ్య నదులు సరస్వతి, దృశ్యద్వతి మధ్య ఉంది. [[మత్స్య రాజ్యము|మత్స్య రాజ్యం]] (సుమారు క్రీ.పూ. 1500–350) వేద రాజ్యంలో అత్యంత ముఖ్యమైన వాటిలో ఒకటి. రాజ్యానికి ప్రధాన పాలకుడు [[విరాటుడు|విరాట]] రాజు, అతను పాండవుల పక్షాన [[కురు సామ్రాజ్యం|కురు]] యుద్ధం పాల్గొన్నాడు. వేద కాలం తరువాత, రాజస్థాన్‌ను మత్స్య, [[శూరసేన రాజ్యం|సురసేన]], కురు , అర్జునాయన , శివి మొదలైన అనేక [[మహా జనపదాలు|మహాజనపదాలు]] పాలించాయి. [[File:Statue of Maharana Pratap of Mewar, commemorating the Battle of Haldighati, City Palace, Udaipur.jpg|thumb|ఉదయ్‌పూర్‌లోని సిటీ ప్యాలెస్‌లో ఉన్న రాజస్థాన్ తొలి పాలకుడు మహారాణా ప్రతాప్ విగ్రహం]][[File:Jantar Mantar at Jaipur.jpg|thumb|జంతర్ మంతర్ , సవాయ్ జై సింగ్ నిర్మించిన ఖగోళ స్మారక కట్టడాలు]] [[భారతదేశ మధ్యకాల రాజ్యాలు|ప్రారంభ మధ్యయుగ కాలం]] [[అజ్మీర్]] చౌహన్లు, గౌర్ రాజవంశం, [[ఉదయ్‌పూర్ రాజ్యం|మేవార్]] సిసోడియాలు, గుర్జారా-ప్రతిహార, మార్వార్ రాథోడ్లు, అలాగే గోహిల్, షేఖావతికి చెందిన షేఖావత్‌ల వంటి అనేక రాజపుత్ర రాజ్యాలు ఉద్భవించాయి.<ref name=":1">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=hUU5AQAAIAAJ|title=The Evolution of Administration of the Former Bharatpur State, 1722-1947|last=Gupta|first=Kunj Bihari Lal|date=1969|publisher=Vidya Bhawan|language=en|access-date=29 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230407010929/https://books.google.com/books?id=hUU5AQAAIAAJ|archive-date=7 April 2023}}</ref> గుర్జారా-ప్రతిహార సామ్రాజ్యం 8వ శతాబ్దం నుండి 11వ శతాబ్దం వరకు ముస్లిం విజయాలకు అడ్డంకిగా వ్యవహరించింది, ప్రతిహార సైన్యం శక్తి, దాదాపు 300 సంవత్సరాల పాటు అరబ్బులు సాధించిన ఏకైక విజయమైన సింధు సరిహద్దులను దాటి వారి పురోగతిని సమర్థవంతంగా నిరోధించింది.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=WjtLAAAAYAAJ&q=Jat|title=The Annals and Antiquities of Rajastʾhan: Or the Central and Western Rajpoot States of India|last=Tod|first=James|date=1899|publisher=Indian Publication Society|language=en|access-date=29 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230407110206/https://books.google.com/books?id=WjtLAAAAYAAJ&q=Jat|archive-date=7 April 2023}}</ref> [[పృథ్వీరాజ్ చౌహాన్]] నాయకత్వంలోని గౌరతీ-గోడ్వాడ్ గౌర్ రాజవంశం ఘురిద్ సైన్యాన్ని ఓడించింది. చిత్తూరుకు చెందిన గోహిల్లులు, [[శిశోడియా|సిసోడియా]] లు, అనేక ప్రతికూల పరిస్థితులలో మొఘలులను ప్రతిఘటించడం కొనసాగించారు, చివరికి [[హమ్మీరు సింగు|మహారాణా హమ్మీర్]], [[మేవారు కుంభా|మహారాణా కుంభ]], [[రాణా సంగా|మహారాణా సంగ]], [[రాణాప్రతాప్|మహారాణా ప్రతాప్]], మహారాణా రాజ్ సింగ్ నాయకత్వం వహించారు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1V1EAQAAMAAJ|title=Census of India, 1971: Series 1: India|last=General|first=India Office of the Registrar|date=1975|publisher=Manager of Publications|language=en|access-date=29 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230407010930/https://books.google.com/books?id=1V1EAQAAMAAJ|archive-date=7 April 2023}}</ref> తన సుదీర్ఘ సైనిక జీవితంలో, మహారాణా సంగ అనేక పొరుగు ముస్లిం రాజ్యాలపై, ముఖ్యంగా ఢిల్లీలోని లోది రాజవంశంపై వరుస విజయాలు సాధించాడు. అతను 1192లో రెండవ తరైన్ యుద్ధం తరువాత మొదటిసారిగా అనేక రాజపుత్ర వంశాలను ఏకం చేసి తైమూరి పాలకుడు [[బాబర్]] వ్యతిరేకంగా కవాతు చేశాడు.<ref name="archive.org">{{Cite web|title=Rajasthan Through the Ages Vol 1 Bakshi S. R.|url=https://archive.org/details/rajasthanthroughtheagesvol1bakshis.r._751_U/page/200/mode/1up?view=theater}}</ref> 16వ శతాబ్దంలో మహారాణా ప్రతాప్, ఇద్దరూ మొఘల్ దండయాత్రలకు వ్యతిరేకంగా రాజపుత్రుల శౌర్యానికి చిహ్నంగా మారారు.{{Sfn|Sarkar|1994|pp=41–42}} రాజస్థాన్‌లోని ఇతర ప్రసిద్ధ పాలకులలో మార్వార్ మాల్డియో రాథోడ్, [[బికనీర్]] రాయ్ సింగ్, [[జైపూర్]] [[జైపూర్ సంస్థానం|అంబర్]] [[కఛ్వాహ|కచ్వాహా]] పాలకులు, మొదటి మాన్ సింగ్, సవాయి జై సింగ్ ఉన్నారు. ఆధునిక కాలం ప్రారంభంలో ఉద్భవించిన కొన్ని ఇతర రాజ్యాలలో జంగల్దేశ్ జోహి, భరత్‌పూర్ రాష్ట్రానికి చెందిన సిన్ సిన్వార్లు, [[ధౌల్‌పూర్|ధోల్‌పూర్‌]] రాణాలు ఉన్నాయి. రాజస్థాన్‌లోని భరత్‌పూర్‌కు [[మహారాజా సూరజ్ మాల్|సూరజ్ మాల్]] గొప్ప పాలకుడు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=bXWiACEwPR8C&q=Jats+175+lakh+rupees|title=An Advanced History of Modern India|last=Sen|first=Sailendra Nath|publisher=Macmillan|year=2010|isbn=978-0-230-32885-3|pages=420}}</ref> బికనీర్ రాష్ట్రానికి చెందిన మహారాజా గంగా సింగ్ ఆధునిక కాలానికి చెందిన ప్రముఖ పాలకుడు. 1927లో గంగా కాలువ ప్రాజెక్టును పూర్తి చేయడం ఆయన సాధించిన గొప్ప విజయం.<ref name="Hillel2016">{{Citation|last=Daniel Hillel|title=Advances in Irrigation|url=https://books.google.com/books?id=RQXgBAAAQBAJ&pg=PA132|page=132|year=2016|publisher=Elsevier|isbn=978-1-4832-1527-3}}</ref> రాజస్థాన్ అనేక ముఖ్యమైన నిర్మాణ పనులలో [[జంతర్ మంతర్ వేధశాల (జైపూర్)|జంతర్ మంతర్]], దిల్వారా దేవాలయాలు, [[తాజ్ లేక్ ప్యాలెస్|లేక్ ప్యాలెస్ రిసార్ట్]], [[సిటీ ప్యాలెస్, జైపూర్|జైపూర్ సిటీ ప్యాలెస్]], ఉదయ్‌పూర్ సిటీ ప్యాలెస్, చిత్తోర్‌గఢ్ కోట, జైసల్మేర్ హవేలిస్, గ్రేట్ వాల్ ఆఫ్ ఇండియా అని కూడా పిలువబడే [[కుంబల్‌గఢ్ (రాజస్థాన్)|కుంభల్‌గఢ్]] ఉన్నాయి. [[బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం|బ్రిటిష్]] వారు రాజస్థాన్ పాలకులతో అనేక ఒప్పందాలు చేసుకున్నారు, స్థానిక పాలకుల నుండి మిత్రరాజ్యాలను కూడా ఏర్పరచుకున్నారు, వారు తమ సంస్థానాలను పరిపాలించడానికి అనుమతించబడ్డారు. ఈ కాలం కరువులు, [[భారతదేశంలో బ్రిటిషు పాలన|ఆర్థిక దోపిడీ]]<nowiki/>లతో నిండి ఉంది. రాజపుతానా ఏజెన్సీ అనేది బ్రిటిష్ ఇండియన్ సామ్రాజ్యం రాజకీయ కార్యాలయం, ఇది రాజపుతానాలోని స్థానిక రాష్ట్రాల సేకరణతో వ్యవహరిస్తుంది.<ref>{{Cite web |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V16_162.gif |title=Imperial Gazetteer of India, v. 16, p. 156. |access-date=2026-03-19 |archive-date=2021-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210605125918/https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V16_162.gif |url-status=dead }}</ref> 1947లో [[భారత స్వాతంత్ర్య చట్టం 1947|భారత స్వాతంత్ర్యం]] వచ్చిన తర్వాత , రాజపుతానాలోని వివిధ రాచరిక రాష్ట్రాలు ఏడు దశలలో విలీనం చేయబడి, 1956 నవంబర్ 1న ప్రస్తుత రాజస్థాన్ రాష్ట్రం ఏర్పడింది. == రాజస్థాన్ చరిత్ర కాలక్రమం == [[దస్త్రం:IN-RJ.svg|thumb|171x171px|రాజస్థాన్ స్థానం]] చరిత్రపూర్వ కాలం (స్టోన్ ఏజ్) * ప్రారంభ రాతి యుగం (క్రీ. పూ. 10,00,000-1,00,000) * మధ్య రాతి యుగం (క్రీ. పూ. 1,00,000-40,000) * తరువాత రాతి యుగం (క్రీ. పూ. 40,000-8000) * నియోలిథిక్ యుగం (క్రీ. పూ. 8000-5000) ప్రోటో-చారిత్రక కాలం (క్రీ. పూ. 5000-1500) * [[తామ్ర శిలా యుగం|చాల్కోలిథిక్ యుగం]] (క్రీ. పూ. 5000-3000) * [[కంచుయుగం|కాంస్య యుగం]] (క్రీ. పూ. 3000-1500 ) ఇనుప యుగం. ప్రాచీన కాలం (క్రీ. పూ. 1500-300) * [[వైదిక నాగరికత|వేద కాలం]] (క్రీ. పూ. 1500-600) * [[మహా జనపదాలు|మహాజనపదాలు & గిరిజన రాజ్యాలు]] (క్రీ. పూ. 600-క్రీ. పూ 300) ఈ కాలంలో రాజస్థాన్ను సివి, సల్వా, మాలవ, ఇతరులతో సహా రాజ్యాలు పాలించాయి. ఈ రాజ్యాలు మౌర్య సామ్రాజ్యం క్రింద కూడా పరిపాలించాయి. ** ఈ కాలంలో రాజస్థాన్ను సివి, [[సాల్వ|సల్వా]], మాలవ, ఇతర రాజ్యాలు పాలించాయి. ఈ రాజ్యాలు [[మౌర్య సామ్రాజ్యం]] క్రింద కూడా పరిపాలించాయి. సాంప్రదాయ కాలం (క్రీ. పూ. 300-క్రీ. శ. 550) * అనేక గిరిజన రాజ్యాలు [[కుషాన్ సామ్రాజ్యం|కుషాను సామ్రాజ్యం]], [[గుప్త సామ్రాజ్యం]] క్రింద స్వతంత్రంగా పాలించబడ్డాయి. ప్రారంభ మధ్యయుగ కాలం (క్రీ. శ. 550-1000) * అనేక రాజపుత్ర రాజవంశాలు, రాజ్యాల పెరుగుదల కారణంగా ఈ కాలాన్ని "రాజపుత్ర కాలం" అని కూడా పిలుస్తారు. చివరి మధ్యయుగ కాలం (క్రీ. శ. 1000-1568) * ఈ కాలం రాజపుత్ర రాజ్యాల ముస్లిం విస్తరణకు వ్యతిరేకంగా పోరాటాలు, ప్రతిఘటనలతో గుర్తించబడింది. ఆధునిక కాలం (క్రీ. శ. 1568-1947) * [[మొఘల్ సామ్రాజ్యం|మొఘల్]] దండయాత్రలు, వాటిపై ప్రతిఘటన. (c. 1568-1720] * మరాఠా ప్రభావాలు (c. 1720-1817 * [[భారతదేశంలో బ్రిటిషు పాలన|బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం]] క్రింద పరిపాలించిన [[రాజ్‌పుతానా ఏజెన్సీ|రాజ్పుతానా]] సంస్థానాలు (సుమారు 1817-1947) స్వాతంత్య్రానంతర కాలం (సి. 1947 నుండి) * [[రాజస్థాన్ చరిత్ర|రాజస్థాన్ ఏకీకరణ]] (1948-1956) == ప్రోటో-చారిత్రక కాలం (క్రీ. శ. 5000-1500) == [[దస్త్రం:Kalibangan_Harappan_seals.jpg|thumb|కాళిబంగన్ హరప్పన్ ముద్రలు]] === సింధు లోయ నాగరికత === సింధు-సరస్వతి నాగరికత లేదా సింధు లోయ నాగరికత, భారతదేశంలోని వాయవ్య ప్రాంతాలలో [[కంచుయుగం|కాంస్య యుగం]] నాగరికత, ఇది క్రీ పూ 3300 నుండి క్రీ పూ 1300 వరకు, దాని పరిణతి చెందిన రూపంలో క్రీ పూ 2600 నుండి క్రీపూ 1900 వరకు కొనసాగింది. * బరోర్ ([[శ్రీ గంగానగర్]]), కరణ్‌పురా ([[హనుమాన్‌గఢ్]]) రాజస్థాన్‌లోని ప్రధాన సింధు-లోయ నాగరికత ప్రదేశాలు. [[దస్త్రం:Indus_Valley_Civilization,_Mature_Phase_(2600-1900_BCE).png|కుడి|thumb|సింధు లోయ నాగరికత దాని పరిపక్వత దశలో చూపుతున్న మ్యాప్]] [[దస్త్రం:Westernmound.jpg|కుడి|thumb|సిటాడెల్ అని పిలువబడే ఈ దిబ్బ కాలిబంగన్ శిధిలాలలో భాగంగా ఉంది]] === కలిబంగాన్ నాగరికత === కాళిబంగాన్ హనుమాన్‌గఢ్ జిల్లాలోని పీలిబంగాన్ ఉన్న ఒక పట్టణం. ఇది దృశ్యద్వతి,యు సరస్వతి నదుల సంగమం వద్ద భూమి త్రిభుజంలో స్థాపించబడినట్లు కూడా గుర్తించబడింది. [[సింధు లోయ నాగరికత]] చరిత్రపూర్వ, మౌర్య పూర్వ స్వభావాన్ని ఈ ప్రదేశంలో లుయిగి టెసిటోరి మొదటిసారిగా గుర్తించారు. కాలిబంగన్ తవ్వకాల నివేదికను తవ్వకాలు పూర్తయిన 34 సంవత్సరాల తరువాత 2003లో [[భారత పురాతత్వ సర్వేక్షణ|ఆర్కియాలజికల్ సర్వే ఆఫ్ ఇండియా]] పూర్తిగా ప్రచురించింది. సింధు లోయ నాగరికతలో కాలిబంగన్ ప్రధాన ప్రాంతీయ రాజధాని అని నివేదిక తేల్చింది. కాలిబంగన్ దాని ప్రత్యేకమైన "అగ్ని బలిపీఠాలు" ప్రపంచంలోని మొట్టమొదటి ధృవీకరించబడిన "దున్నబడిన క్షేత్రం" ద్వారా వేరు చేయబడింది. క్రీపూ 2900 లో కాలిబంగన్ ప్రాంతం ప్రణాళికాబద్ధమైన నగరంగా అభివృద్ధి చెందింది. కాలిబంగన్ పూర్వ-చారిత్రక ప్రదేశాన్ని ఇటాలియన్ ఇండాలజిస్ట్ లుయిగి పియో టెసిటోరి కనుగొన్నారు. ఆయన ప్రాచీన భారతీయ గ్రంథాలపై కొంత పరిశోధన చేస్తూ, ఆ ప్రాంతంలోని శిధిలాల స్వభావాన్ని చూసి ఆశ్చర్యపోయాడు. అతను ఆర్కియాలజికల్ సర్వే ఆఫ్ ఇండియాకు చెందిన జాన్ మార్షల్ సహాయం కోరాడు. ఈ తవ్వకం ఊహించని విధంగా రెండు సంస్కృతుల క్రమాన్ని వెలుగులోకి తెచ్చింది, వీటిలో ఎగువ భాగం (కాలిబంగన్ I) హరప్పన్ కు చెందినది, ఇది ఒక మహానగరం లక్షణ గ్రిడ్ లేఅవుట్ను చూపుతుంది, దిగువ భాగం (కాల్బంగన్ II) ను గతంలో హరప్పన్ పూర్వపుది అని పిలిచేవారు, కానీ ఇప్పుడు దీనిని "ప్రారంభ హరప్పన్ లేదా పూర్వపు హరప్పన్" అని పిలుస్తారు. ఐవిసికి చెందిన ఇతర సమీప ప్రదేశాలలో బాలు, కునాల్, [[బనావలీ|బనవాలి]] మొదలైనవి ఉన్నాయి.<ref>{{Cite web|last=Calkins|first=PB|last2=Alam M|title=India|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/285248/India|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150508084916/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/285248/India|archive-date=8 May 2015|access-date=2008-12-31|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]}}</ref><ref>{{Cite book|title=Purātattva|last=Lal|first=BB|publisher=[[Indian Archaeological Society]]|year=2002|pages=1–5|chapter=The Homeland of Indo-European Languages and Culture: Some Thoughts}}</ref> === గణేశ్వర్ నాగరికత === గణేశ్వర్ రాజస్థాన్‌లోని ఖేత్రి రాగి బెల్ట్‌లోని సికార్ - ఝున్‌ఝును ప్రాంతంలోని రాగి గనులకు సమీపంలో ఉంది. గణేశ్వర్-జోధ్‌పురా సంస్కృతికి ప్రస్తుతం 80కి పైగా ఇతర ప్రదేశాలు గుర్తించబడ్డాయి.<ref>Hooja, Rima. "The Transition to Food Production." In A History of Rajasthan, 206-08. New Delhi: Rupa, 2006</ref> ఈ కాలం క్రీ.పూ. 3000–2000 గా అంచనా వేయబడింది. 1977లో గణేశ్వర్ తవ్వకాలు జరిగాయని చరిత్రకారుడు రత్న చంద్ర అగ్రవాలా రాశారు. త్రవ్వకాల్లో బాణం తలలు, ఈటె తలలు, చేపల కొక్కులు, గాజులు, ఉలి వంటి రాగి వస్తువులు బయటపడ్డాయి. దాని సూక్ష్మ శిలలు, ఇతర రాతి పనిముట్లతో, గణేశ్వర్ సంస్కృతిని హరప్పా పూర్వ కాలానికి ఆపాదించవచ్చు. గణేశ్వర్ మూడు సాంస్కృతిక దశలను చూశాడు: * కాలం 1 (క్రీ పూ 3800), ఇది చెర్ట్ సాధనాలను ఉపయోగించి ప్రజలను వేటాడటం, సేకరించడం ద్వారా వర్గీకరించబడింది * రెండవ కాలం (క్రీ పూ 2800) రాగి, కాల్చిన బంకమట్టి కుండలలో లోహపు పని ప్రారంభాలను చూపిస్తుంది * మూడవ కాలం (క్రీ పూ 1800) లో వివిధ రకాల కుండలు, రాగి వస్తువులు ఉత్పత్తి చేయబడ్డాయి.<ref>Joshi, M.C, ed. "Indian Archaeology: 1987-88 A Review." Archaeological Survey of India, 1992, 101-02. Accessed 7 March 2018. asi.nic.in/nmma_reviews/Indian Archaeology 1987-88 A Review.pdf</ref> == ప్రాచీన & సాంప్రదాయ కాలం (క్రీ. పూ. 1500-క్రీ. శ. 550) == [[దస్త్రం:Late_Vedic_Culture_(1100-500_BCE).png|thumb|వేద కాలపు రాజ్యాలు. మత్స్య రాజ్యం కుడివైపు ఉంది.]] === మత్స్య రాజ్యం (క్రీ. పూ. 1400-350) === మత్స్య రాజ్యం ప్రారంభ వేద యుగం [[జనపదాలు|జనపదం]] ఒకటి, ఇది తరువాతి వేద యుగంలో సరైన రాజ్యంగా అభివృద్ధి చెందింది.ఈ రాజ్యం శోళస (పదహారు) మహాజనపదాలలో (గొప్ప రాజ్యాలు) కూడా ఒక భాగంగా ఉండేది. ఈ ప్రాంతంలోని [[బూడిదవర్ణ పాత్రాసంస్కృతి|పెయింటెడ్ గ్రే వేర్ సంస్కృతి]]<nowiki/>కి చెందిన రాజ్యాల స్థానంలో క్రీ.పూ. 700–500 మధ్యకాలంలో నార్తర్న్ బ్లాక్ పాలిష్డ్ వేర్ సంస్కృతి వచ్చింది, ఇది గొప్ప మహాజనపద రాజ్యాల ([[కురు సామ్రాజ్యం|కురు]], [[పాంచాల రాజ్యం|పంచాల]], మత్స్య, [[శూరసేన రాజ్యం|సురసేన]], [[వత్స]] వంటి మహాజనపద రాజ్యాలు) ఆవిర్భావంతో ముడిపడి ఉంది.<ref>{{Cite paper|last=Bhan|first=Suraj|date=2006-12-01|title=North Indian Protohistory and Vedic Aryans}}</ref> ఇది మధ్య భారతదేశంలో కురు సమీపంలో ఉంది. దీనిని గొప్ప చక్రవర్తి ఉపరాచిర వాసు కుమారుడు మత్స్య [[ద్వైతం|ద్వైత]] స్థాపించాడు.<ref name="r2">{{Cite web|title=Integration of Rajasthan|url=http://rajassembly.nic.in/raj-integration.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180914202508/http://rajassembly.nic.in/raj-integration.htm|archive-date=14 September 2018|access-date=2009-06-04|publisher=Rajasthan Legislative Assembly website}}</ref> === భౌగోళికం === మధ్య మత్స్యకు ఉత్తరాన కురు ఉంది. యక్రిల్లోమా వంటి కురు భూభాగాలు తూర్పున ఉండేవి. దీనికి పశ్చిమాన సాల్వా, వాయవ్య దిశలో మహోథా ఉన్నాయి. మత్స్యకు దక్షిణాన నిషాద, నిషాద, కురుక్షేత్ర వంటి కురు భూభాగాలు ఉండేవి.<ref>{{Citation|last=Dalal|first=Roshen|title=Hinduism and its basic texts|date=2017-07-14|url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315545936-11|work=Reading the Sacred Scriptures|pages=250, 157–170|archive-url=https://web.archive.org/web/20230703061631/https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9781315545936-11/hinduism-basic-texts-roshen-dalal|place=New York|publisher=Routledge|doi=10.4324/9781315545936-11|isbn=978-1-315-54593-6|access-date=2020-09-16|archive-date=3 July 2023}}</ref> === కురుక్షేత్ర యుద్ధంలో చరిత్ర & పాత్ర === [[దస్త్రం:The_Pandava_and_Kaurava_armies_face_each_other.JPG|thumb|కురుక్షేత్ర యుద్ధం ఒక దృశ్యం]] మహాభారత యుద్ధంలో పాండవుల కోసం పోరాడటానికి మత్స్య రాజ కుటుంబం మొత్తం వచ్చింది. విరాటుడు తన సోదరులు ఉత్తర, శంఖతో కలిసి వచ్చాడు. శ్వేతా కూడా తన కుమారుడు నిర్భయతో కలిసి దక్షిణాది నుండి వచ్చింది. మొదటి రోజు, ఉత్తరుడు శల్యుడితో పోరాడుతూ మరణించాడు. తన సవతి సోదరుడి మరణంతో, శ్వేతుడు ఆగ్రహానికి గురై కురు సైన్యాలపై విరుచుకుపడటం ప్రారంభించాడు. భీష్ముడు వచ్చి అతన్ని సంహరించాడు. ఏడవ రోజు, ద్రోణాచార్యుడు శంఖుడిని, నిర్భితుడిని సంహరించాడు. పదిహేనవ రోజు, ద్రోణాచార్యుడు విరాటుడిని సంహరించాడు. విరాటుడి సోదరులందరూ కూడా ద్రోణాచార్యుడితో పోరాడుతూ మరణించారు. పద్దెనిమిదవ రోజు అర్ధరాత్రి, మత్స్య సైన్యంలో మిగిలిన వారిని అశ్వస్తమ్మ చంపేసింది.<ref name="Malik">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=bMg-DAAAQBAJ&pg=PA12|title=History of India|last=Malik|first=Dr Malti|date=2016|publisher=New Saraswati House India Pvt Ltd|isbn=978-81-7335-498-4|pages=52–53|language=en|access-date=10 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20230703061640/https://books.google.com/books?id=bMg-DAAAQBAJ&pg=PA12|archive-date=3 July 2023}}</ref> వైదిక కాలం చివరి నాటికి, వారు కురులకు దక్షిణాన, [[యమునా నది|యమునా]] నదికి పశ్చిమాన ఉన్న ఒక రాజ్యాన్ని పాలించారు, ఇది దానిని పంచాల రాజ్యం నుండి వేరు చేసింది. ఇది [[రాజస్థాన్]] [[జైపూర్]] అనుగుణంగా ఉండేది, దీనిలో హిందౌన్, అల్వార్ మొత్తం, [[భరత్‌పూర్ (రాజస్థాన్)|భరత్పూర్]], దక్షిణ హర్యానా కొన్ని భాగాలు ఉన్నాయి. మత్స్య రాజధాని విరా[[విరాట్‌నగర్|విరానగరి]] (ప్రస్తుత బైరత్) ఉంది, దీనికి దాని వ్యవస్థాపక రాజు విరాట పేరు పెట్టబడిందని చెబుతారు.<ref>{{Cite book|title=History and culture of Rajasthan : from earliest times upto 1956 A.D.|last=Ratnawat, Shyam Singh. Sharma, Krishna Gopal.|date=1999|publisher=Centre for Rajasthan Studies, University of Rajasthan|pages=7|oclc=606486051}}</ref> ==== మత్స్య యూనియన్ ==== ఆధునిక యుగంలో, మరొక యునైటెడ్ స్టేట్స్ ఆఫ్ మత్స్య 1947 నుండి 1949 వరకు భరత్‌పూర్, ధోల్‌పూర్, అల్వార్, కరౌలి అనే నాలుగు సంస్థానాల సంక్షిప్త యూనియన్.<ref name="a">{{Cite web|title=States of India since 1947|url=http://www.worldstatesmen.org/India_states.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140701103006/http://worldstatesmen.org/India_states.html|archive-date=1 July 2014|access-date=13 November 2021}}</ref> [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] చెందిన శోభా రామ్ కుమావత్ 1948 మార్చి 18 నుండి 1949 మే 15 వరకు రాష్ట్రానికి మొదటి, చివరి ముఖ్యమంత్రిగా ఉన్నారు.<ref name="a" /> ధోల్‌పూర్ మహారాజు దాని రాజప్రముఖుడు అయ్యాడు. 1949 మే 15న మత్స్య యూనియన్ గ్రేటర్ రాజస్థాన్‌లో విలీనం చేయబడింది, యునైటెడ్ స్టేట్ ఆఫ్ రాజస్థాన్‌ను ఏర్పాటు చేశారు, తరువాత ఇది 1950 జనవరి 26న రాజస్థాన్ రాష్ట్రంగా మారింది.<ref name="r1">{{Cite web|title=History of Legislature in Rajasthan|url=https://rajassembly.nic.in/OverviewRajLegislature.aspx|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190818172206/https://rajassembly.nic.in/OverviewRajLegislature.aspx|archive-date=18 August 2019|access-date=2009-06-04|publisher=Rajasthan Legislative Assembly website}}</ref><ref name="r22">{{Cite web|title=Integration of Rajasthan|url=http://rajassembly.nic.in/raj-integration.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180914202508/http://rajassembly.nic.in/raj-integration.htm|archive-date=14 September 2018|access-date=2009-06-04|publisher=Rajasthan Legislative Assembly website}}</ref> === పురాతన రాజ్యాలు (క్రీ. పూ. 700-క్రీ. శ. 550) === [[File:EpicIndia.jpg|thumb|ప్రాచీన భారతదేశ రాజ్యాలు]] ==== ఉత్తర రాజస్థాన్ ప్రాంతం ==== * [[సాల్వ|సల్వా]] * యౌధేయ * కన్యాకా రాజ్యం * ద్వైత రాజ్యం * అశ్వస్థ రాజ్యం ==== తూర్పు రాజస్థాన్ ప్రాంతం ==== * నిషాద * అర్జునయానా లు ==== మధ్య రాజస్థాన్ ప్రాంతం ==== * నిషాదులు ==== పశ్చిమ రాజస్థాన్ ప్రాంతం ==== * అభిరా * శూద్ర * [[శిబిరాజ్యం|సివి రాజ్యం]] * [[సింధు రాజ్యం]] ==== దక్షిణ రాజస్థాన్ ప్రాంతం ==== * మాలవ * గుర్జర రాజ్యం * కుంతి రాజ్యం ఈ యోధ రాజ్యాలు శక, హున, ఇతరుల వంటి అనేక విదేశీ దురాక్రమణదారులను ఓడించాయి. [[File:Bhabru inscription.jpg|thumb|రాజస్థాన్‌లోని విరాట్‌నగర్‌లోని బైరాత్ ఆలయం ముందు వేదికపై కనుగొనబడిన అశోకుని చిన్న రాతి శాసనం 3.<ref name=ASI>{{cite book |title=Archaeological Survey Of India Four Reports Made During The Years 1862 - 63 - 64 - 65 Volume Ii |date=1871 |pages=242–248 |url=https://books.google.com/books?id=3s4OAAAAQAAJ |last1=Cunningham |first1=Sir Alexander |access-date=31 October 2023 |archive-date=31 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231031092627/https://books.google.com/books?id=3s4OAAAAQAAJ |url-status=live }}</ref>]] === విదేశీ సామ్రాజ్యాల దండయాత్ర (సుమారు క్రీ.శ. 100 – 300) === ఈ విదేశీ సామ్రాజ్యాలు [[పశ్చిమ క్షాత్రపులు|సత్రపులు]], కుషాణులు, హునాలు పశ్చిమ, ఈశాన్య రాజస్థాన్‌లోని కొన్ని ప్రాంతాలపై దాడి చేసి పాలించారు. వారు శివులు, అర్జునయానా, యౌధేయ, మాళవుల వంటి స్వదేశీ రాజ్యాల నుండి కూడా బలమైన వ్యతిరేకతను ఎదుర్కొంటారు. తరువాత ఈ విదేశీ రాజ్యాలను [[శాతవాహనులు]], గుప్తులు ఓడించారు. == తొలి మధ్యయుగ కాలం (సుమారు క్రీ.శ. 550–1000) == === గుర్జార-ప్రతిహార సామ్రాజ్యం (క్రీ.శ. 550-1036) === [[గుర్జర ప్రతీహార రాజవంశం|గుర్జర్ ప్రతిహార్ సామ్రాజ్యం]] 6వ శతాబ్దం నుండి 11వ శతాబ్దం వరకు అరబ్ ఆక్రమణదారులకు అవరోధంగా వ్యవహరించింది. ప్రతిహార్ల ప్రధాన సాఫల్యం జునైద్ రోజుల నుండి ప్రారంభమైన పశ్చిమ దేశాల నుండి విదేశీ దండయాత్రలను విజయవంతంగా ప్రతిఘటించడంలో ఉంది. భారతదేశంలో ఉమాయ్యాద్ దండయాత్రల సమయంలో (740) [[మొదటి నాగభట|నాగభట I]] ఆధ్వర్యంలో పాలకుల కూటమి క్రీ. శ. 711 లో అరబ్లను ఓడించి, వారిని [[సింధ్]] తిరోగమించమని బలవంతం చేసింది.<ref>R. C. Majumdar 1977, p. 298-299</ref> దీనిని అరబ్ రచయితలు బహిరంగంగా అంగీకరించారని చరిత్రకారుడు [[రమేష్ చంద్ర మజుందార్|ఆర్. సి. మజుందార్]] చెప్పారు. ప్రపంచంలోని ఇతర ప్రాంతాలలో వారి వేగవంతమైన పురోగతి తో పోలిస్తే, భారతదేశంలో ముస్లిం ఆక్రమణదారుల నెమ్మదిగా పురోగతి గురించి భారతదేశ చరిత్రకారులు ఆశ్చర్యపోయారని ఆయన పేర్కొన్నారు. సింధ్ సరిహద్దులను దాటి అరబ్బుల పురోగతిని సమర్థవంతంగా నిరోధించింది ప్రతిహార సైన్యం శక్తి అని చెప్పడంలో సందేహం లేదు, దాదాపు 300 సంవత్సరాలుగా వారి ఏకైక విజయం.{{sfn|Chaurasia|2002a|pp=207–208}} ==== మాండవ్యపుర ప్రతిహారాలు (క్రీ.శ. 550-860) ==== [[మాండవ్యపుర ప్రతిహారాలు]] అని కూడా పిలువబడే మాండవ్యపుర ప్రతీహారాలు (లేదా [[మండోర్|మాండోర్]]) ఒక భారతీయ రాజవంశం. వారు క్రీ. శ. 6వ, 9వ శతాబ్దాల మధ్య ప్రస్తుత [[రాజస్థాన్]] కొన్ని ప్రాంతాలను పరిపాలించారు. వారు మొదట మాండవ్యపుర (ఆధునిక మాండోరే) లో తమ రాజధానిని స్థాపించారు, తరువాత మేదాంతక (ఆధునిక మెర్ట) నుండి పాలించారు. సామ్రాజ్య ప్రతిహారులు కూడా పురాణ వీరుడు లక్ష్మణుని సంతతికి చెందినవారని పేర్కొన్నారు. ఈ కుటుంబంలో మొట్టమొదటి చారిత్రక సభ్యులు హరిచంద్ర, అతని రెండవ భార్య భద్ర. హరిచంద్ర బ్రాహ్మణుడు కాగా, భద్ర [[క్షత్రియులు|క్షత్రియ]] కులీన కుటుంబం నుండి వచ్చారు. వారికి నలుగురు కుమారులు ఉన్నారుః భోగభట్ట, కక్కా, రాజ్జిలా, దడ్డా. ఈ నలుగురు వ్యక్తులు మాండవ్యపురాన్ని స్వాధీనం చేసుకుని అక్కడ ఒక ప్రాకారాన్ని నిర్మించారు.{{sfn|Mishra|1966|p=3}} మాండవ్యపురాన్ని జయించడానికి ముందు ఆ కుటుంబం ఎక్కడ నివసించిందో తెలియదు.{{sfn|Puri|1957|p=20}} ==== భీన్మల ప్రతిహారాలు (కన్నౌజ్) (క్రీ.శ. 730-1036) ==== [[File:Map of the Gurjara-Pratiharas (circa 800-950 CE).png|thumb|ప్రతీహార సామ్రాజ్యం విస్తరణ]] మొదటి నాగభట (730–760) బహుశా భిల్లామల చావ్దాలకు సామంతుడు అయి ఉండవచ్చు. సింధ్ ను నియంత్రించిన అరబ్బుల నేతృత్వంలోని ఆక్రమణ దళాలను ప్రతిఘటించే క్రమంలో చావ్డా రాజ్యం పతనం తరువాత ఆయన ప్రాముఖ్యత పొందాడు. తరువాత మొదటి నాగభట ప్రతిహార (730–756) మాండోర్ నుండి తూర్పు, దక్షిణాన తన నియంత్రణను విస్తరించి, మాల్వా [[గ్వాలియర్]] వరకు గుజరాత్‌లోని భరూచ్ నౌకాశ్రయం వరకు జయించాడు. అతను మాల్వాలోని [[ఉజ్జయిని|అవంతి]] వద్ద తన రాజధానిని స్థాపించి, సింధ్‌లో స్థిరపడిన అరబ్బుల విస్తరణను అడ్డుకున్నాడు. [[రాజస్థాన్]] యుద్ధంలో (క్రీ.శ. 738), అప్పటి వరకు పశ్చిమ ఆసియా, ఇరాన్ గుండా విజయవంతంగా ముందుకు సాగుతున్న ముస్లిం అరబ్బులను ఓడించడానికి నాగభట ప్రతిహారుల కూటమికి నాయకత్వం వహించాడు. అరబ్ చరిత్రకారుడు సులేమాన్ ప్రతిహారాల సైన్యాన్ని క్రీ. శ. 851 లో ఉన్నట్లుగా వివరించాడు, "గుర్జారా పాలకుడు అనేక దళాలను నిర్వహిస్తాడు. మరే ఇతర భారతీయ యువరాజుకు ఇంత మంచి అశ్వికదళం లేదు. అతను అరబ్బులతో స్నేహపూర్వకంగా లేడు, అయినప్పటికీ అరబ్బుల రాజు పాలకులలోకెల్లా గొప్పవాడని అతను అంగీకరిస్తాడు. భారతదేశ రాకుమారులలో ఇస్లాం మతానికి అతని కంటే గొప్ప శత్రువు లేడు. అతనికి సంపద ఉంది, అతని ఒంటెలు, గుర్రాలు అనేకం ఉన్నాయి".{{sfn|Chaurasia|2002a|p=207}} మిహిర భోజ రాజవంశానికి గొప్ప పాలకుడు, అతని ఆధిపత్యాన్ని జయించి అంగీకరించిన రాజ్యాలలో త్రవానీ, వల్లా, మడా, ఆర్య, గుజరాత్రా, లతా పర్వర్త, బుందేల్ఖండ్ చెందిన [[చండేలాలు|చందేలాలు]] ఉన్నాయి. భోజుని దౌలత్పురా-[[దౌస|దౌసా]] శాసనం (క్రీ. శ. 843) దౌసా ప్రాంతంలో అతని పాలనను ధృవీకరిస్తుంది. మరొక శాసనం ప్రకారం, "భోజా భూభాగాలు [[సట్లెజ్ నది|సట్లెజ్]] నదికి తూర్పున విస్తరించి ఉన్నాయి". ఘజ్నీ మహమూద్ 1018లో [[కన్నౌజ్]] స్వాధీనం చేసుకున్నాడు, ప్రతిహార పాలకుడు రాజపాళ పారిపోయాడు. తరువాత చందేలా పాలకుడు విద్యాధర అతనిని బంధించి చంపేశాడు. <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=a9j9ZJGJOV0C&pg=PA25|title=The Candellas of Jejākabhukti|last=Dikshit|first=R. K.|publisher=Abhinav|year=1976|isbn=9788170170464|page=72}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=irHN2UA_Z7gC&pg=PA27|title=The Early Rulers of Khajurāho|last=Mitra|first=Sisirkumar|publisher=Motilal Banarsidass|year=1977|isbn=9788120819979|pages=72–73}}</ref> అప్పుడు చందేలా పాలకుడు రాజపాలుడి కుమారుడైన త్రిలోచన్‌పాలుడిని ప్రతినిధిగా సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టాడు. కనౌజ్ చివరి గుర్జర-ప్రతిహార పాలకుడైన జసపాలుడు 1036లో మరణించాడు. ==== ప్రతిహార కళ ==== గుర్జరా-ప్రతిహార శకానికి చెందిన శిల్పాలు, చెక్కిన పలకలతో సహా నిర్మాణానికి ముఖ్యమైన ఉదాహరణలు ఉన్నాయి.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=MLcGKezqdDIC&pg=PA5|title=Epic scenes in Indian plastic art|last=Kala|first=Jayantika|publisher=Abhinav Publications|year=1988|isbn=978-81-7017-228-4|page=5}}</ref> వారి దేవాలయాలు, బహిరంగ మండపం శైలిలో నిర్మించబడ్డాయి. అత్యంత ముఖ్యమైన గుర్జర-ప్రతిహార నిర్మాణ శైలిలో ఒకటి [[ఖజురహో]], దీనిని బుందేల్ఖండ్ [[చండేలాలు|చందేలాలు]] వారి సామంతులు నిర్మించారు. మారు-గుర్జారా వాస్తుశిల్పం గురుజార ప్రతిహార సామ్రాజ్యం సమయంలో మారు-గుర్జారా వాస్తుశిల్పం అభివృద్ధి చేయబడింది. మహావీర జైన దేవాలయం, ఓసియన్ మహావీరా జైన ఆలయం, ఓసియన్ ఆలయం క్రీ. శ. 783 లో నిర్మించబడింది, ఇది పశ్చిమ భారతదేశంలో మిగిలి ఉన్న పురాతన జైన దేవాలయంగా నిలిచింది.{{sfn|Kalia|1982|p=2}} బరోలి దేవాలయాల సముదాయం బరోలి దేవాలయాల సముదాయం గుర్జరా-ప్రతిహారాలు నిర్మించిన ఎనిమిది దేవాలయాలు, ఇవి గోడలతో కప్పబడినవి.<ref name="Bajpai2006">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Q3KcwLKuRnYC&pg=PA31|title=History of Gopāchala|last=Bajpai|first=K. D.|publisher=Bharatiya Jnanpith|year=2006|isbn=978-81-263-1155-2|page=31}}</ref> ==== ఇతర ప్రతిహార శాఖలు ==== ; బాడోక్ శాఖ (సుమారు 600–700) ప్రసిద్ధ బాడోక్ పాలకులు: * ధద్ద 1 (600–627) * ధద్ద 2 (627–655) * జైభట్ట (655–700) ; రాజోగఢ్ శాఖ బదేగుజర్లు రాజోగఢ్‌ను పాలించారు. * పరమేష్వెర్ మంతన్దేవ్ (885–915) [[File:Baroli_temple.jpg|thumb|బరోలి ఆలయ సముదాయంలోని ఘటేశ్వర మహాదేవ ఆలయం. ఈ ఆలయాలను 10వ, 11వ శతాబ్దాల మధ్య గుర్జర-ప్రతిహార రాజవంశం నిర్మించింది.]] పరమేశ్వర్ మంథన్‌దేవ్ తర్వాత ఎలాంటి రికార్డులు కనుగొనబడలేదు === మేవార్ రాజ్యం (సుమారు క్రీ.శ. 566–1948) === ==== గుహిలా రాజవంశం (క్రీ.శ. 566-1303) ==== గుహిలా రాజవంశం ప్రస్తుత [[రాజస్థాన్]] రాష్ట్రంలోని మేదపత (ఆధునిక మేవార్) ప్రాంతాన్ని పరిపాలించింది. 6వ శతాబ్దంలో, మూడు వేర్వేరు ''గుహిలా రాజవంశాలు'' ప్రస్తుత రాజస్థాన్‌లో పాలించినట్లు తెలుస్తుంది. [[File:Map rajasthan mewar.png|thumb|మేవార్ ప్రాంత పటం]] * నాగ్డా-అహర్ గుహిలాలు, * కిష్కింధ గుహిలాలు (ఆధునిక కళ్యాణ్పూర్) * ధవగర్త గుహిలాలు (ప్రస్తుత ధోర్). ఈ రాజవంశాలలో ఏదీ తమ 7వ శతాబ్దపు రికార్డులలో ప్రతిష్టాత్మక మూలాలను పేర్కొనలేదు. ధవగర్త గుహిలులు మోరి (తరువాత మౌర్య) రాజులను తమ అధిపతులుగా స్పష్టంగా పేర్కొన్నారు, ఇతర రెండు రాజవంశాల తొలి రాజులు కూడా వారి అధీన హోదాను సూచించే బిరుదులను కలిగి ఉన్నారు. 10వ శతాబ్దం నాటికి, మూడు రాజవంశాలలో నాగ్దా-అహార్ గుహిలులు మాత్రమే మనుగడ సాగించారు. ఈ సమయానికి, వారి రాజకీయ హోదా పెరిగింది, గుహిల రాజులు మహారాజాధిరాజ వంటి ఉన్నత రాజ బిరుదులను స్వీకరించారు. ఈ కాలంలో, రాజవంశం ప్రతిష్టాత్మక మూలాన్ని పొందడం ప్రారంభించింది, దాని స్థాపకుడు గుహదత్త ఒక ''మహీదేవ'' (ప్రస్తుతం గుజరాత్‌లోని వద్నగర్) నుండి వలస వచ్చిన [[బ్రాహ్మణులు|బ్రాహ్మణుడు]] అని పేర్కొన్నాడు.{{Sfn|Sinha|1991|p=66}} [[రమేష్ చంద్ర మజుందార్|ఆర్. సి. మజుందార్]] బప్పా అత్యంత ముఖ్యమైన సైనిక విజయాన్ని సాధించాడని, దీని కారణంగా అతను రాజవంశం స్థాపకుడిగా ఖ్యాతిని పొందాడని సిద్ధాంతీకరించాడు.{{Sfn|Majumdar|1977|p=299}} తరువాతి బార్డిక్ వృత్తాంతాలు కల్పిత వంశావళిని ప్రస్తావించాయి, ఈ రాజవంశం స్థాపకుడు గుహాదిత్య వల్లభి మైత్రక పాలకుడు శిలాదిత్య కుమారుడు అని పేర్కొన్నారు. ఈ వాదనకు చారిత్రక ఆధారాలు మద్దతు ఇవ్వవు .{{Sfn|Somani|1976|p=34}} క్రీ. శ. 977 అట్పూర్ శాసనం, క్రీ. శ 1083 కాడ్మల్ శాసనం ప్రకారం, గుహదత్త తరువాత భోజా, ఎక్లింగ్జీ వద్ద ఒక చెరువు నిర్మాణాన్ని ప్రారంభించాడు. 1285 అచలేశ్వర్ శాసనం ఆయనను [[విష్ణువు|విష్ణు]] భక్తుడిగా వర్ణించింది.{{Sfn|Somani|1976|p=36}} భోజుని తరువాత మహేంద్రుడు, నాగాదిత్యుడు అధికారంలోకి వచ్చారు. బార్డిక్ గాథల ప్రకారం, నాగాదిత్యుడు భిల్లులతో జరిగిన యుద్ధంలో మరణించాడు.{{Sfn|Somani|1976|p=36}} నాగాదిత్య వారసుడు శిలాదిత్య తన క్రీ.శ 646 సమోలి శాసనం, అలాగే 1274 చిత్తోర్ శాసనం, 1285 అబూ శాసనంతో సహా అతని వారసుల శాసనాలు సూచించిన విధంగా కుటుంబం రాజకీయ హోదాను గణనీయంగా పెంచారు. జవార్ వద్ద రాగి, జింక్ గనులు ఆయన పాలనలో తవ్వకాలు జరిగాయని, ఇది రాజ్యం ఆర్థిక శ్రేయస్సును బాగా పెంచిందని ఆర్. వి. సోమాని సిద్ధాంతీకరించారు. మహేంద్ర తరువాత జి. హెచ్. ఓజా సహా పలువురు చరిత్రకారులు బప్పా రావల్ గుర్తించిన కళభోజను నియమించారు.{{Sfn|Somani|1976|p=40}} 12వ శతాబ్దం మధ్యలో, రాజవంశం రెండు శాఖలుగా విభజించబడింది. సీనియర్ శాఖ (తరువాతి మధ్యయుగ సాహిత్యంలో ''రావల్'' అని పిలువబడే పాలకులు) చిత్రకుట (ఆధునిక చిత్తోర్గఢ్) నుండి పాలించారు, 1303 చిత్తోర్‌గఢ్ ముట్టడిలో ఢిల్లీ సుల్తానేట్‌పై రత్నసింహ ఓటమితో అంతమైంది. చిన్న శాఖ రాణా అనే బిరుదుతో సెసోడా నుండి పాలించింది, [[శిశోడియా|సిసోడియా]] [[రాజపుత్రులు|రాజపుత్ర]] రాజవంశానికి పునాది వేసింది. ==== గుహిల్ రాజవంశం శాఖలు ==== రణసింగ్ (1188) పాలనలో గుహిల్ రాజవంశం రెండు శాఖలుగా విభజించబడింది.{{Sfnm|Chakravarti|1987|Banerjee|1958}} విభజన అనంతర రావల్ శాఖ క్రీ.శ 1165-1303 నుండి పాలించింది. ==== సిసోడియా రాజవంశం (క్రీ.శ 1326-1948) ==== సిసోడియా రాజవంశం 12వ శతాబ్దపు [[గుహిల రాజవంశం|గుహిలా]] రాజు రణసింహా కుమారుడు రహాపాకు పూర్వీకులను గుర్తించింది. గుహిలా రాజవంశం ప్రధాన శాఖ చిత్తోర్ ముట్టడిలో (1303) ఖిల్జీ రాజవంశం వారి ఓటమితో ముగిసింది. 1326లో, ఆ వంశానికి చెందిన క్యాడెట్ శాఖకు చెందిన [[హమ్మీరు సింగు|రాణా హమ్మీర్]] ఈ ప్రాంతంపై నియంత్రణను తిరిగి పొందాడు, రాజవంశాన్ని తిరిగి స్థాపించాడు, అలాగే గుహిలా రాజవంశం ఒక శాఖ అయిన సిసోడియా రాజవంశంకు ప్రతిపాదకుడు అయ్యాడు, దీనికి మేవార్ ప్రతి మహారాణా చెందినవారు, సిసోడియాలు మాజీ గుహిలా రాజధాని చిత్తోర్ పై నియంత్రణను తిరిగి పొందారు.<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tosMAQAAMAAJ|title=A history of Rajasthan|last=Hooja|first=Rima|publisher=Rupa|year=2006|isbn=9788129108906|pages=328–329|oclc=80362053|access-date=13 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404134542/https://books.google.com/books?id=tosMAQAAMAAJ|archive-date=4 April 2023}}</ref><ref name="Naravane">''The Rajputs of Rajputana: a glimpse of medieval Rajasthan'' by M. S. Naravane {{ISBN|81-7648-118-1}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Royal Rajputs|last=Manoshi|first=Bhattacharya|publisher=Rupa & Company|year=2008|isbn=9788129114013|pages=42–46}}</ref> సిసోడియా పాలకులలో అత్యంత ప్రముఖులు రాణా హమీర్ (క్రీ.శ. 1326–1364), [[మేవారు కుంభా|రాణా కుంభ]] (క్రీ.శ. 1433–1468), రాణా సంగ (క్రీ.శ. 1508–1528), రాణా ప్రతాప్ (క్రీ.శ. 1572–1597). మరాఠా సామ్రాజ్య స్థాపకుడు [[ఛత్రపతి శివాజీ|శివాజీ]]<nowiki/>కి చెందిన భోంస్లే వంశం కూడా సిసోడియా రాజవంశంలోని ఒక శాఖ నుండి తమ వంశం వచ్చిందని చెప్పుకుంది.<ref name="S1998">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1lZuAAAAMAAJ|title=India's communities|last=Singh|first=K. S.|publisher=Oxford University Press|year=1998|isbn=978-0-19-563354-2|page=2211|access-date=13 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20230703062630/https://books.google.com/books?id=1lZuAAAAMAAJ|archive-date=3 July 2023}}</ref> అదేవిధంగా, [[నేపాల్|నేపాల్‌లోని]] రాణా రాజవంశం కూడా [[మేవార్]] రాణాల నుండి తమ వంశం వచ్చిందని చెప్పుకుంది.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=KVDIvLQDGckC&dq=ranas+nepal+rajput&pg=PA319|title=Greater Game: India's Race with Destiny and China by David Van Praagh|last=Praagh|first=David Van|date=27 October 2003|publisher=McGill-Queen's Press - MQUP|isbn=9780773571303|access-date=15 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230407110207/https://books.google.com/books?id=KVDIvLQDGckC&dq=ranas+nepal+rajput&pg=PA319|archive-date=7 April 2023}}</ref> [[File:Maharana Kumbhakarna of Mewar.jpg|thumb|మహారాణా కుంభ]] [[File:Depiction of king Rana Sanga.jpg|thumb|రాణా సంఘ]] [[File:RajaRaviVarma MaharanaPratap.jpg|thumb|మహారాణా ప్రతాప్]] [[File:Maharana Raj Singh riding.jpg|thumb|రాణా రాజ్ సింగ్]] === జైసల్మేర్ భాటి రాజవంశం (క్రీ.శ. 600-1949) === [[భట్టి రాజపుత్రులు|భాటి]] [[హనుమాన్‌గఢ్|భట్నేర్]] నుండి వచ్చి ఈ ప్రాంతాన్ని నియంత్రిస్తాడు. [[జైసల్మేర్]] మహారాజులు 9వ శతాబ్దంలో రాజపుత్ర పాలకుడైన [[భట్టి రాజపుత్రులు|యదువంశి భాటి]] ప్రసిద్ధ యువరాజు దేవరాజ్ ద్వారా భాటి వంశ పాలకుడు జైత్‌సింహ వరకు వారి వంశాన్ని గుర్తించారు. ఆయనతో "రావల్" అనే బిరుదు ప్రారంభమైంది. "రావల్" అంటే "రాజ గృహం" అని అర్ధం.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=bNJkAwAAQBAJ&pg=PA176|title=Mapping social exclusion in India: Caste, Religion, and Borderlands|last=Judge|date=13 March 2014|publisher=Cambridge University Press|isbn=9781107056091|access-date=25 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20230703062631/https://books.google.com/books?id=bNJkAwAAQBAJ&pg=PA176|archive-date=3 July 2023}}</ref> ==== రాజ్య స్థాపన ==== [[File:Jaisalmer in Rajasthan (India).svg|thumb|రాజస్థాన్‌లోని జైసల్మేర్ ప్రదేశం]] పురాణం ప్రకారం, దేవరాజ్ పొరుగున ఉన్న ఒక అధిపతి కుమార్తెను వివాహం చేసుకోబోతున్నాడు. ఆ వివాహ వేడుకలో దేవరాజ్ తండ్రి, అతని కుటుంబ సభ్యులు,  అనుచరులలో 800 మంది ఆకస్మిక దాడికి గురై ఊచకోతకు గురయ్యారు. ఒక బ్రాహ్మణ యోగి సహాయంతో దేవరాజ్ తప్పించుకున్నాడు. ఆ యోగి యువరాజును తోటి బ్రాహ్మణుని వేషంలో ఉంచాడు. దేవరాజ్ కోసం వేటాడుతున్న ప్రత్యర్థి అధిపతి అనుచరులు ఎదురుపడినప్పుడు, ఆ బ్రాహ్మణుడు తనతో ఉన్న వ్యక్తి కూడా బ్రాహ్మణుడే అని నమ్మించాడు. ఇందుకోసం అతను కూడా అదే పాత్రలో భోజనం చేశాడు, ఏ బ్రాహ్మణ సాధువు కూడా వేరే కులానికి చెందిన వారితో అలా చేయడు. దేవరాజ్, అతని మిగిలిన వంశ సభ్యులు ఎంతమందిని కోల్పోయినప్పటికీ, ఆ తర్వాత అతను దేరావర్ కోటను నిర్మించాడు.<ref name="Beny & Matheson. Page 51">Beny & Matheson, p. 51.</ref> దేవరాజ్ తరువాత లౌద్రవా (జైసల్మేర్‌కు ఆగ్నేయంగా 15 కి. మీ. దూరంలో ఉన్న మరొక రాజపుత్ర వంశం నుండి స్వాధీనం చేసుకుని దానిని తన రాజధానిగా చేసుకున్నాడు.<ref name="Beny & Matheson. Page 51" /> [[File:Asia 800ad.jpg|thumb|250px|క్రీ.శ. 800లో ముల్తాన్‌గా గుర్తించబడిన భాటి రాజ్యం]] భాటి ప్రధాన ప్రత్యర్థులు [[జోధ్‌పూర్|జోధ్పూర్]], [[బికనీర్]] రాథోర్ వంశాలు. ప్రారంభ కాలం నుండి జైసల్మేర్ ప్రాంతం ఒంటె కారవాన్ వాణిజ్య మార్గాల ద్వారా దాటబడి, ఉత్తర భారతదేశం, మధ్య ఆసియాను భారతదేశంలోని అరేబియా సముద్ర తీరంలోని గుజరాత్ ఓడరేవులతో అనుసంధానించి, [[ఇరాన్|పర్షియా]], అరేబియా, ఈజిప్టు వరకు ఉన్నందున వారు [[కోట|కోటలు]], నీటి రంధ్రాల స్వాధీనం కోసం యుద్ధాలు చేసేవారు. జైసల్మేర్ భౌగోళిక స్థానం దీనిని ఒక విరామ కేంద్రంగా ఈ వ్యాపారంపై పన్నులు విధించడానికి అనువైనదిగా చేసింది.<ref name="Ganda_1990">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=f4ZHAAAAMAAJ|title=Sardar Jassa Singh Ahluwalia|last=Singh|first=Ganda|publisher=Punjabi University|year=1990|pages=1–4|access-date=25 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20230703062638/https://books.google.com/books?id=f4ZHAAAAMAAJ|archive-date=3 July 2023}}</ref> భాటి పాలకులు మొదట ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌లోని కొన్ని ప్రాంతాలను పాలించారు-వారి పూర్వీకుడు రావల్ గజ్ గజనీ నగరాన్ని స్థాపించాడని నమ్ముతారు. జేమ్స్ టాడ్ ప్రకారం, ఈ నగరం ప్రస్తుత ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌లోని ఘజ్ని, అయితే కన్నింగ్హామ్ దీనిని ఆధునిక రావల్పిండి గుర్తించాడు. ఆయన వారసుడు రావల్ సాలివాహన్ సియాల్‌కోట్ నగరాన్ని స్థాపించి దానిని తన కొత్త రాజధానిగా మార్చుకున్నట్లు భావిస్తున్నారు. సాలివాహన్ సాక్కా సిథియన్లను క్రీ. శ. 78లో కహ్రోర్ వద్ద ఓడించి, సాకా-ఆరి (శకాసు శత్రువు) అనే బిరుదును పొందాడు. సలీవాహన్ మనవడైన రావల్ భాటి అనేక పొరుగు ప్రాంతాలను జయించాడు. అతని నుండే భాటి వంశం తన పేరును పొందింది.<ref>{{Cite web|title=Imperial Gazetteer2 of India, Volume 14, page 2 -- Imperial Gazetteer of India -- Digital South Asia Library|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V14_008.gif|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111225401/https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V14_008.gif|archive-date=11 January 2021|access-date=25 November 2021}}</ref> ==== దేరావర్ కోట ==== ''దేరావర్'' కోట మొదట క్రీ. శ. 9వ శతాబ్దంలో [[భట్టి రాజపుత్రులు|భాటి]] వంశానికి చెందిన హిందూ రాజపుత్ర పాలకుడు ''రాయ్ జజ్జా భుట్టా'' నిర్మించారు, [[జైసల్మేర్]], బహవల్పూర్ రాజైన రావల్ దేవరాజ్ భాటి కి [[mwod:tribute|నివాళి]] దీనిని నిర్మించారు.<ref name="Khaliq2017">{{Cite web|last=Khaliq|first=Fazal|date=1 February 2017|title=Derawar Fort: a 9th century human marvel on the verge of collapse|url=https://www.dawn.com/news/1311657|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211025221211/https://www.dawn.com/news/1311657|archive-date=25 October 2021|access-date=25 November 2021|publisher=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|language=en|quote=The Derawar Fort was first built in the 9th century under the kingship of Rai Jajja Bhutta, a Hindu Rajput from Jaisalmir in India's Rajasthan state.}}</ref><ref name="dawn">{{Citation|title=Derawar Fort – Living to tell the tale|date=20 June 2011|url=http://www.dawn.com/news/638006/derawar-fort-living-to-tell-the-tale|archive-url=https://web.archive.org/web/20211208054954/https://www.dawn.com/news/638006/derawar-fort-living-to-tell-the-tale|publisher=Dawn|access-date=25 November 2021|archive-date=8 December 2021}}</ref><ref name="DeraRawal">{{Cite web|date=27 December 2013|title=Dawn News|url=http://www.dawn.com/news/1076549|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211206173315/https://www.dawn.com/news/1076549|archive-date=6 December 2021|access-date=25 November 2021}}</ref> ఈ కోటను మొదట్లో డేరా రావల్ అని పిలిచేవారు, తరువాత డేరా రావర్ అని పిలిచేవారు, కాలక్రమేణా దీనిని డేరవార్ అని ఉచ్ఛరించడం మొదలైంది, ఇదే దాని ప్రస్తుత పేరు.<ref name="DeraRawal" /> ==== మధ్యయుగ కాలం ==== [[File:Derawar Fort, Bahawalpur I.jpg|thumb|9వ శతాబ్దంలో భుట్టా పాలకుడు రాయ్ జజ్జా భుట్టా నిర్మించిన డేరావర్ కోట]] 1156లో రావల్ జైసల్ తన కొత్త రాజధానిని మట్టి కోట రూపంలో స్థాపించి, దానికి తన పేరు మీద జైసల్మేర్ అని పేరు పెట్టాడు. [[File:Rawal Jaisal Singh, the founder and first ruler of the Kingdom of Jaisalmer.jpg|thumb|ప్రధాన భాటి రాజ్య స్థాపకుడు రావల్ జైసల్]] జైసల్మేర్ మొదటి ''[[జౌహర్]]'' 1294లో ఢిల్లీ టర్కిక్ పాలకుడు [[అల్లావుద్దీన్ ఖిల్జీ]] పాలనలో జరిగింది. 3000 గుర్రాలు, గాడిదలపై రవాణా చేయబడుతున్న భారీ నిధి కాన్వాయ్‌పై భాటీలు దాడి చేయడం దీనికి కారణమైంది.<ref>Beny & Matheson, p. 147.</ref> ==== జైసల్మేర్ రాచరిక రాష్ట్రం ==== [[File:Jaisalmer and Neighbours.svg|thumb|జైసల్మేర్ రాజ్యం]] 1818లో జైసల్మేర్ రాష్ట్రానికి చెందిన రావల్స్ బ్రిటిష్ వారితో ఒక ఒప్పందంపై సంతకం చేశారు, రాజ వారసత్వానికి హామీ ఇచ్చారు. బ్రిటిష్ వారితో ఒప్పందం కుదుర్చుకున్న చివరి రాజ్పుత్ రాష్ట్రాలలో జైసల్మేర్ ఒకటి. 1829లో బికనేర్ తో యుద్ధాన్ని నివారించడానికి, 10 సంవత్సరాల తరువాత 1839లో మొదటి ఆంగ్లో-ఆఫ్ఘన్ యుద్ధానికి బ్రిటిష్ వారి సేవలను కోరడానికి జైసల్మేర్ ఒప్పందం నిబంధనలను అమలు చేయవలసి వచ్చింది.<ref name="Martinelli and Michell, p. 239">Martinelli and Michell, p. 239.</ref> == చౌహాన్ రాజవంశం (క్రీ. శ. 650-1315) == [[చౌహానులు|చౌహాన్ రాజవంశం]] లేదా చహమాన రాజవంశం 6వ శతాబ్దం నుండి 12వ శతాబ్దం వరకు 400 సంవత్సరాలకు పైగా పాలించిన గొప్ప శక్తి. చౌచాన్ [[రాజస్థాన్]], [[హర్యానా]], [[మధ్య ప్రదేశ్|మధ్యప్రదేశ్]], [[ఢిల్లీ]] ఆధునిక ప్రాంతాలను పాలించిన రాజపుత్ర రాజవంశం. వారు మలేచాల నుండి మాతృభూమిని రక్షించుకోవడానికి తమ వద్ద ఉన్నదంతా త్యాగం చేశారు. చాహమానులు ఈ రాజవంశాన్ని నాలుగు [[అగ్నికులక్షత్రియులు|అగ్నివంశి]] రాజపుత్ర వంశాలలో వర్గీకరించారు, వీరి పూర్వీకులు అగ్నికుండ బలి అగ్నిగుండం నుండి బయటకు వచ్చారని చెబుతారు. ఈ పురాణాన్ని ప్రస్తావించిన తొలి ఆధారాలు 16వ శతాబ్దపు ''[[పృథ్వీరాజ్ రాసో]]'' ఉల్లేఖనాలు. చౌహాన్ వంశానికి చెందిన పాలక రాజవంశాలు: * [[శాకంభరి చహమానులు|శకంభరి చహమానాలు]] ([[అజ్మీర్]] చహాన్లు) * [[నడ్డుల చాహమానులు]] (నాదోల్ కు చెందిన చహాన్లు) * [[జలోర్ చాహమానులు]] (జలోర్ కు చెందిన చహమానులు) [[నడ్డుల చాహమానులు]] నుండి విడిపోయారు * [[రణస్తంభపుర చాహమానులు|రణస్తంభపురకు చహమానాలు]] (రణతంబోరేకు చెందిన చహామానులు) [[శాకంభరి చహమానులు|శకంభరి చహమానాలు]] నుండి విడిపోయారు * లతా చహమానాలు * [[ధౌల్‌పూర్|ధోల్పూర్]] చహమానాలు * [[ప్రతాప్‌గఢ్ (రాజస్థాన్)|పర్తాబ్గఢ్]] చహమానాలు చౌహాన్ సంతతికి చెందిన కుటుంబాలు పాలించిన సంస్థానాలలో ఇవి ఉన్నాయి: <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.35598|title=Memoranda on the Indian States|publisher=Government Of India|year=1939|pages=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.35598/page/n120 110]–139}}</ref> * బుండి రాష్ట్రం * చాంగ్‌భాకర్ రాష్ట్రం * కొరియా రాష్ట్రం * కోట రాష్ట్రం * సిరోహి రాష్ట్రం * సోన్‌పూర్ రాష్ట్రం * అంబ్లియారా రాష్ట్రం === శకంభరి చహమానాలు (క్రీ. శ. 650-1194) === శకంభరి చహమానాలు (IAST: CHAMANA) (వ్యవహారికంగా సంభార్ [[చౌహానులు|చౌహాన్]] అని పిలుస్తారు, 6వ, 12 వ శతాబ్దాల మధ్య ప్రస్తుత [[రాజస్థాన్]], భారతదేశంలోని దాని పొరుగు ప్రాంతాలను పరిపాలించిన రాజవంశం. వారు పాలించిన భూభాగాన్ని సపదలక్ష అని పిలిచేవారు. వారు చహమాన (చౌహాన్ వంశం) అత్యంత ప్రముఖ పాలక కుటుంబం, తరువాతి మధ్యయుగ పురాణాలలో [[అగ్నికులక్షత్రియులు|అగ్నివంశి]] రాజపుత్రులలో వర్గీకరించబడ్డారు. చాహమానాలు మొదట వారి రాజధానిని శాకంభరి (ప్రస్తుత సంభార్ లేక్ టౌన్) లో కలిగి ఉన్నారు. 10వ శతాబ్దం వరకు వారు [[గుర్జర ప్రతీహార రాజవంశం|ప్రతిహార]] సామంతులుగా పాలించారు. త్రైపాక్షిక పోరాటం తరువాత ప్రతిహార శక్తి క్షీణించినప్పుడు, చహమన పాలకుడు సింహరాజ మహారాజాధిరాజ అనే బిరుదును స్వీకరించాడు. 12వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో, రెండవ అజయరాజ రాజ్యం రాజధానిని అజయమేరు (ఆధునిక అజ్మీరు) కు మార్చాడు. ఈ కారణంగా, చహమాన పాలకులను [[అజ్మీర్]] చౌహన్లు అని కూడా పిలుస్తారు. ==== భూభాగం ==== చహమాన భూభాగం విస్తరించడంతో, వారు పాలించిన మొత్తం ప్రాంతం [[శాకంభరి చహమానులు|సపదాలక్ష]] అని పిలువబడింది. '''లేదా''' జంగ్లాదేష్. {{Sfn|Sarda|1935|p=217}} ఇందులో తరువాతి చహమాన రాజధానులు అజయమెరు ([[అజ్మీర్]]), శకంభరి (సాంభర్) ఉన్నాయి.{{Sfn|Sarda|1935|p=224}} ఈ పదం చహమానాలు స్వాధీనం చేసుకున్న పెద్ద ప్రాంతానికి కూడా వర్తించబడింది. ప్రారంభ మధ్యయుగ భారతీయ శాసనాలు, సమకాలీన ముస్లిం చరిత్రకారుల రచనలు ఈ క్రింది నగరాలు కూడా సపదలక్షలో చేర్చబడ్డాయని సూచిస్తున్నాయి: హన్సి (ప్రస్తుతం [[హర్యానా]]) [[మండోర్|మాండోర్]] (ఇప్పుడు మార్వార్ ప్రాంతంలో), మండల్‌గఢ్ (ఇప్పుడు [[మేవార్]] ప్రాంతంలో).{{Sfn|Sarda|1935|p=225}} ==== చరిత్ర ==== [[File:Anna sarobar-2-ajmir.jpg|thumb|అన్నా సరోవర్ సరస్సు అజ్మీర్]] 6వ శతాబ్దపు పాలకుడు [[వాసుదేవుడు (చహమాన రాజ్యం)|వాసుదేవ]] అత్యంత పురాతన చారిత్రక చహమాన రాజు. [[అజ్మీర్]] [[అనా సాగర్ సరస్సు]]ను చహమాన పాలకుడు [[అర్నోరాజా]] ప్రారంభించారు. తరువాతి చహమాన రాజులు అనేక [[ఘజ్నవిడ్లు|ఘజ్నావిడ్]] దాడులను ఎదుర్కొన్నారు. రెండవ అజయరాజ (క్రీ.శ. 1110–1135) ఘజ్నావిడ్ దాడిని తిప్పికొట్టాడు, అలాగే పరమార రాజు [[నరవర్మను|నరవర్మన్]] కూడా ఓడించాడు. అతను రాజ్య రాజధానిని శకంభరి నుండి అజయమేరు (అజ్మీరు) కు మార్చాడు, ఈ నగరాన్ని అతను స్థాపించాడు లేదా బాగా విస్తరించాడు.{{sfn|Singh|1964|Sharma|1959}} అతని వారసుడు అర్నోరాజు తోమర భూభాగంపై దాడి చేశాడు, ఒక ఘజ్నవి దండయాత్రను కూడా తిప్పికొట్టాడు. అయితే, అతను గుజరాత్ చాళుక్య రాజులైన [[జయసింహ సిద్ధరాజు]],  [[కుమారపాలుడు|కుమారపాలుడి]] చేతిలో ఎదురుదెబ్బలు తిన్నాడు, తన సొంత కుమారుడైన జగద్దేవుడి చేతిలో చంపబడ్డాడు.{{sfn|Singh|1964|p=140-141}} [[File:Bisaldeo temple submerged.jpg|thumb|left|విగ్రహరాజా IV చే నియమించబడిన బిసల్డియో ఆలయం]] అర్నోరాజా చిన్న కుమారుడు నాలుగవ విగ్రహరాజ చహమాన భూభాగాలను బాగా విస్తరించి, తోమరుల నుండి [[ఢిల్లీ]] స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. ఈ రాజవంశానికి అత్యంత ప్రసిద్ధ పాలకుడు సోమేశ్వర కుమారుడు మూడవ పృథ్వీరాజు, ఇతను [[పృథ్వీరాజ్ చౌహాన్]] అని బాగా పిలుస్తారు. అతను [[చండేలాలు|చందేలా]] భూభాగాన్ని తన రాజ్యంలో విలీనం చేయలేకపోయినప్పటికీ, 1182-83 లో చందేలా పాలకుడు [[పరమార్ది]] తో సహా అనేక పొరుగు రాజులను ఓడించాడు.{{sfn|Talbot|2015|pp=39}}1191లో, అతను మొదటి తారైన్ యుద్ధంలో ఘోర్ కు చెందిన ఘురిద్ రాజు ముహమ్మద్ ను ఓడించాడు. అయితే, మరుసటి సంవత్సరం, అతను రెండవ తారైన్ యుద్ధంలో ఓడిపోయి , తదనంతరం చంపబడ్డాడు.{{sfn|Khan|2008|p=xvii}} [[File:Prithvi Raj Chauhan (Edited).jpg|thumb|right|[[Prithviraj Chauhan|పృథ్వీరాజ III , రాజవంశంలో అత్యంత ప్రసిద్ధి చెందిన పాలకుడు]] ఘోర్‌కు చెందిన ముహమ్మద్, పృథ్వీరాజు కుమారుడైన గోవిందరాజు IVను సామంతుడిగా నియమించాడు. పృథ్వీరాజు సోదరుడైన హరిరాజు అతడిని పదవీచ్యుతుడిని చేసి, తన పూర్వీకుల రాజ్యంలో కొంత భాగాన్ని తిరిగి తన నియంత్రణలోకి తీసుకున్నాడు. 1194లో హరిరాజు ఘురిదుల చేతిలో ఓడిపోయాడు. ఘురిదులు గోవిందరాజుకు రణథంబోర్ జాగీరును ప్రదానం చేశారు . అక్కడ, అతను రాజవంశం కొత్త శాఖను స్థాపించాడు.{{sfn|Singh|1964|p=221}} ==== సాంస్కృతిక విజయాలు ==== [[File:Harshnathtemple.jpg|thumb|The [[Harshnath]] temple was commissioned by the Chahamana rulers]] చహమానాలు అనేక హిందూ దేవాలయాలను నిర్మించారు, వీటిలో చాలా వాటిని మూడవ పృథ్వీరాజు ఓటమి తరువాత ఘురిద్ ఆక్రమణదారులు ధ్వంసం చేశారు.{{Sfn|Sharma|1959|p=87}} అనేక మంది చాహమాన పాలకులు హర్షనాథ ఆలయ నిర్మాణానికి సహకరించారు, దీనిని బహుశా మొదటి గోవిందరాజు నియమించారు.{{Sfn|Sharma|1959|p=26}} పృథ్వీరాజ విజయ ప్రకారం: * సింహరాజ [[పుష్కర్]] వద్ద ఒక పెద్ద శివాలయాన్ని నిర్మించాడు {{sfn|Singh|1964|p=104}} * చాముండ్రాజా నరపుర ([[అజ్మీర్ జిల్లా]] ఆధునిక నర్వార్) వద్ద ఒక [[విష్ణువు|విష్ణు]] ఆలయాన్ని ఏర్పాటు చేశారు {{sfn|Singh|1964|p=124}} * మొదటి పృథ్వీరాజు యాత్రికుల కోసం సోమనాథ్ ఆలయానికి వెళ్లే మార్గంలో ఆహార పంపిణీ కేంద్రాన్ని (అన్నా-జాత్రా) నిర్మించాడు.{{sfn|Singh|1964|p=128}} * [[సోమేశ్వర (చహమనా రాజవంశం)|సోమేశ్వర]] అజ్మీర్‌లోని ఐదు దేవాలయాలతో సహా అనేక దేవాలయాలను నిర్మించాడు. {{sfn|Sharma|1959|pp=69–70}} నాలుగవ విగ్రహరాజ కళలు, సాహిత్యం పట్ల తన ప్రోత్సాహానికి ప్రసిద్ధి చెందాడు, స్వయంగా ''హరికెలి'' నాటకాన్ని రచించాడు. తరువాత [[అఢాయి దిన్ కా ఝోంప్రా|అధాయ్ దిన్ కా ఝోంప్రా]] మసీదుగా మార్చబడిన నిర్మాణం అతని పాలనలో నిర్మించబడింది.{{sfn|Talbot|2015|pp=37–38}} === నడ్డుల చహమాన రాజవంశం (క్రీ.శ. 950-1197 ) === నాదోల్ చౌహన్లు అని కూడా పిలువబడే [[నడ్డుల చాహమానులు]] ఒక భారతీయ రాజవంశం. వారు తమ రాజధాని నడుల (ప్రస్తుతం [[రాజస్థాన్]] నడోల్) చుట్టూ ఉన్న మార్వార్ ప్రాంతాన్ని 10వ, 12వ శతాబ్దాల మధ్య పరిపాలించారు. నడ్డులలోని చహమానాలు శాకంభరి చహమానాల శాఖ. వారి స్థాపకుడు లక్ష్మణ (అలియాస్ రావు లఖ) 10వ శతాబ్దపు శాకంబరి పాలకుడు మొదటి వక్పతిరాజ కుమారుడు. అతని సోదరుడు సింహరాజ వారి తండ్రి తరువాత శాకంభరి పాలకుడు అయ్యాడు.{{sfn|Singh|1964|p=233}} తదనంతర పాలకులు పొరుగు రాజ్యాలైన మాళ్వా పరమారులు, చాళుక్యులు, గజనవిడ్‌లతో పోరాడారు.{{sfn|Sen|1999|p=334}} చివరి పాలకుడు జయతా-సిమ్హా బహుశా 1197లో [[కుతుబుద్దీన్ ఐబక్|కుతుబ్ అల్-దిన్ ఐబక్]] చేతిలో ఓడిపోయాడు.{{sfn|Singh|1964|pp=262–263}} === జలోర్ చహమాన రాజవంశం (క్రీ.శ. 1160-1311) === స్థానిక గాథలలో జలోర్ చౌహాన్‌లుగా కూడా పిలువబడే జలోర్ చాహమానులు, 1160, 1311 మధ్య ప్రస్తుత [[రాజస్థాన్]] జలోర్ చుట్టుపక్కల ప్రాంతాన్ని పాలించిన భారతీయ రాజవంశం. వారు నడ్డులలోని చహమానాల నుండి విడిపోయి, తరువాత గుజరాత్ లోని చాళుక్యుల సామంతులుగా పాలించారు. కొంతకాలం పాటు, వారు స్వతంత్రులయ్యారు, కానీ చివరికి జలోర్ ముట్టడి [[ఢిల్లీ సుల్తానేట్]] లొంగిపోయారు. జలోర్ చహమానాలు [[నడ్డుల చాహమానులు|నడ్డులా శాఖ]] చెందిన చహమాన రాజు అల్హానా నుండి వచ్చారు. వాస్తవానికి, 12వ శతాబ్దం ప్రారంభం వరకు జలోర్ కోట పరమారా శాఖ నియంత్రించింది. నడ్డులలోని చహమానాలు అల్హానా పాలనలో దాని నియంత్రణను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. అల్హానా కుమారుడు కీర్తిపాల తన తండ్రి, అతని సోదరుడు (యువరాజు కెల్హానా) నుండి 12 గ్రామాలకు భూస్వామ్య మంజూరు పొందాడు. అతను తన రాజ్యాలను సువర్ణగిరి లేదా సోనాగిరి నుండి నియంత్రించాడు, ఈ కొండపై జలోర్ కోట ఉంది. ఈ కారణంగా, అతను చెందిన శాఖను [[చౌహానులు|సోనాగర]] అని పిలుస్తారు.{{sfn|Srivastava|1979|pp=1–2}} === రణస్తంభపుర చహమాన రాజవంశం (క్రీ.శ. 1192-1301) === [[File:Rani haveli.jpg|thumb|రాణి హవేలీ]] రణస్తంభపుర చహమానాలు 13వ శతాబ్దపు భారతీయ రాజవంశం. వారు తమ రాజధాని రణస్తంభపుర (ప్రస్తుత [[రాజస్థాన్]] రణతంబోరే) చుట్టూ ఉన్న ప్రాంతాన్ని మొదట [[ఢిల్లీ సుల్తానేట్]] సామంతులుగా, తరువాత సార్వభౌమాధికారులుగా పరిపాలించారు. వారు శాకంభరి వంశానికి చెందిన చహమానాలకు చెందినవారు, స్థానిక రాజస్థానీ బార్డిక్ సాహిత్యంలో వారిని 'రణథంబోర్ చౌహాన్' అని కూడా పిలుస్తారు. [[File:Naulakha gate,ranthambor fort.jpg|thumb|నౌలఖా గేట్]] గోవిందరాజ తన తండ్రి [[శాకంభరి చహమానులు|శాకంభరి చాహమాన]] రాజు మూడవ పృథ్వీరాజుని ఓడించిన తరువాత 1192లో ఘురిడ్ల సామంతునిగా పాలించడానికి అంగీకరించిన గోవిందరాజుడు రణస్తంభపుర చాహమాన వంశాన్ని స్థాపించాడు.13వ శతాబ్దంలో గోవిందరాజు వారసులు ఢిల్లీ సుల్తానేట్ నుండి తమ స్వాతంత్ర్యాన్ని అనేకసార్లు పొందారు, కోల్పోయారు. రాజవంశం చివరి రాజు అయిన హమ్మీరా విస్తరణవాద విధానాన్ని అవలంబించి, అనేక పొరుగు రాజ్యాలపై దాడి చేశాడు. క్రీ. శ. 1301 లో రణతంబోర్ ముట్టడి ఢిల్లీ సుల్తాన్ [[అల్లావుద్దీన్ ఖిల్జీ]] ఆయన ఓటమితో రాజవంశం ముగిసింది. == తరువాత మధ్యయుగ కాలం (క్రీ. శ. 1000-1568) == === ఘురిద్ దండయాత్రలకు ముందు & తరువాత రాజపుత్రులు === [File:Prithvi Raj Chauhan (Edited).jpg|thumb|పృథ్వీరాజ్ చౌహాన్ 12వ శతాబ్దానికి చెందిన అజ్మీర్, ఢిల్లీ రాజపుత్ర రాజు, ఇతను అనేక రాజపుత్ర రాజ్యాలను ఏకం చేసి 1191లో భారతదేశంపై జరిగిన ఘురిద్ దండయాత్రను తిప్పికొట్టాడు{{sfn|Sarkar|1960|pp=32-35}}]] 12వ శతాబ్దంలో ఘురి దండయాత్రలకు ముందు ఇండో-గంగా మైదాన ప్రాంతంలో చాలా వరకు [[రాజపుత్రులు]] పాలించారు.{{Sfn|Sarkar|1960|pp=32}} 1191లో అజ్మీర్, ఢిల్లీ రాజపుత్ర రాజు [[పృథ్వీరాజ్ చౌహాన్]] అనేక రాజపుత్ర రాష్ట్రాలను ఏకం చేసి, మొదటి తరైన్ యుద్ధంలో తరైన్ సమీపంలో దాడి చేస్తున్న ఘురిద్ సైన్యాన్ని ఓడించాడు, అయితే [[రాజపుత్రులు]] ఘురిడ్లను వెంబడించలేదు, ముయిజ్ అల్-దిన్ తప్పించుకోవడానికి అనుమతించలేదు.{{sfn|Sarkar|1994|pp=25-26}} ఫలితంగా 1192లో ముయిజ్ అల్-దిన్ సుమారు 120,000 మంది టర్కులు, ఆఫ్ఘన్లు, ముస్లిం మిత్రుల సైన్యంతో తిరిగి వచ్చి రెండవ తారైన్ యుద్ధంలో రాజపుత్ర సమాఖ్యను నిర్ణయాత్మకంగా ఓడించాడు, పృథ్వీరాజ్ యుద్ధభూమి నుండి పారిపోయాడు కానీ యుద్ధ స్థలం సమీపంలో పట్టుబడి ఉరితీయబడ్డాడు. ఈ యుద్ధంలో రాజపుత్రుల ఓటమి రాజస్థాన్,  భారత చరిత్రలో ఒక కొత్త అధ్యాయాన్ని ప్రారంభించింది, ఎందుకంటే ఇది [[ఇండో-గంగా మైదానం|గంగా మైదానం]]లో రాజపుత్ర శక్తులను అణచివేయడమే కాకుండా ఉత్తర భారతదేశంలో ముస్లిం ఉనికిని కూడా పటిష్టంగా స్థాపించింది.{{sfn|Sarkar|1960|pp=37}} ఆ ఘోరమైన యుద్ధంలో, పృథ్వీరాజ్ మిత్రుడైన [[కఛ్వాహ|కచ్వాహా రాజ్పుత్]] మలేసి, ఘురిద్‌లకు వ్యతిరేకంగా రాజపుత్రుల తరపున చివరి పోరాటానికి నాయకత్వం వహించాడు,  పృథ్వీరాజ్ తప్పించుకోవడానికి ప్రయత్నించిన తర్వాత పోరాడుతూ మరణించాడు.{{sfn|Sarkar|1960|p=32,34}} తరువాతి నాలుగు శతాబ్దాలుగా, ఢిల్లీ కేంద్రంగా ఉన్న కేంద్ర అధికారం ఈ ప్రాంతంలోని రాజపుత్ర సంస్థానాలను లొంగదీసుకోవడానికి పదేపదే విఫల ప్రయత్నాలు చేసింది. అయితే, ఉమ్మడి చారిత్రక, సాంస్కృతిక సంప్రదాయాలు ఉన్నప్పటికీ, రాజపుత్రులు తమ ప్రత్యర్థులపై నిర్ణయాత్మక ఓటమిని కలిగించడానికి ఎన్నడూ ఏకం కాలేకపోయారు.<ref name="KR">{{Cite encyclopedia}}</ref> [[మేవార్]] [[శిశోడియా|సిసోడియా]] రాజపుత్రులు బయటి పాలనకు వ్యతిరేకంగా ఇతర రాజ్యాలను ప్రతిఘటించారు. రాణా హమ్మీర్ సింగ్, తుగ్లక్ రాజవంశాన్ని ఓడించి, రాజస్థాన్‌లో ఎక్కువ భాగాన్ని తిరిగి పొందాడు. అజేయమైన [[మేవారు కుంభా|రాణా కుంభ]] మాల్వా, నాగౌర్, [[గుజరాత్ సుల్తానేట్|గుజరాత్]] సుల్తానులను ఓడించి, మేవార్ను ఉత్తర భారతదేశంలో అత్యంత శక్తివంతమైన హిందూ రాజ్యంగా మార్చాడు. == రాణా సంగ ఆధ్వర్యంలోని రాజపుతానా == [[File:Rana Sanga of Mewar.jpg|thumb|రాణా సంగ 16వ శతాబ్దపు చిత్తూరు రాజు, వాయవ్య భారతదేశంలోని రాజపుత్ర సమాఖ్యకు అధిపతి. అతను 18 ప్రధాన యుద్ధాలలో ఢిల్లీ, మాళ్వా, గుజరాత్ సుల్తాన్‌లను ఓడించి రాజస్థాన్, మాళ్వా & గుజరాత్‌లపై తన ఆధిపత్యాన్ని స్థాపించాడు.{{sfn|Sharma|1954|p=18}}]] 1508లో రాణా సంగ తన సోదరులతో సుదీర్ఘ పోరాటం తర్వాత సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. ఆయన ఒక ప్రతిష్టాత్మక రాజు, ఆయన ఆధ్వర్యంలో మేవార్ అధికారం, శ్రేయస్సులో అత్యున్నత స్థాయికి చేరుకుంది. రాణా సంగ ఆధ్వర్యంలో రాజపుత్రుల బలం అత్యున్నత స్థాయికి చేరుకుని, [[ఉత్తర భారతదేశం]] తమ అధికారాలను మళ్లీ పునరుద్ధరించుకుంటామని బెదిరించింది.<ref name="RR">{{Cite encyclopedia}}</ref> అతను మాల్వా జయించిన తరువాత ఉత్తరాన పంజాబ్లోని సట్లెజ్ నుండి దక్షిణాన మాల్వాలో [[నర్మదా నది]] వరకు పశ్చిమాన సింధు నది నుండి తూర్పున బయానా వరకు బలమైన రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు. తన సైనిక జీవితంలో అతను ఖతోలి యుద్ధంలో [[ఇబ్రహీమ్ లోడీ|ఇబ్రహీం లోధి]] ఓడించి, [[రాజస్థాన్]] చాలా ప్రాంతాలను విడిపించగలిగాడు, దానితో పాటు చంద్వార్ తో సహా [[ఉత్తర ప్రదేశ్]] కొన్ని ప్రాంతాలపై తన నియంత్రణను స్థాపించాడు, అతను యు. పి. లో తన భాగాన్ని తన మిత్రపక్షాలైన రావు మాణిక్ చంద్ చౌహాన్కు ఇచ్చాడు, తరువాత [[ఖన్వా యుద్ధం|ఖాన్వా యుద్ధం]] అతనికి మద్దతు ఇచ్చాడు.{{sfn|Sharma|1954|p=17}} ఆ తరువాత రాణా సంగ ఇంకొక యుద్ధంలో ఇబ్రహీం లోధి తో పోరాడారు, దీనిని ధోల్పూర్ యుద్ధం అని పిలుస్తారు, అక్కడ మళ్ళీ రాజపుత్[[రాణా సంగా]] విజయం సాధించింది, ఈసారి అతని విజయం తరువాత సంగ చందేరి పాటు మాల్వాలో ఎక్కువ భాగాన్ని జయించి తన సామంతులలో ఒకరైన మెడిని రాయ్ అప్పగించాడు. రాయ్ చందేరీని రాజధానిగా చేసుకుని మాల్వాను పరిపాలించాడు.{{sfn|Chaurasia|2002b|pp=156-157}} సంగ తన ముగ్గురు మిత్రపక్షాలతో కలిసి 50,000 రాజపుత్ర సమాఖ్యతో [[గుజరాత్]] పై కూడా దాడి చేశాడు. అతను గుజరాత్ సుల్తానేట్ను దోచుకుని, రాజధాని [[అహ్మదాబాద్]] వరకు ముస్లిం సైన్యాన్ని వెంబడించాడు. అతను ఉత్తర గుజరాత్ను విజయవంతంగా స్వాధీనం చేసుకుని, అక్కడ పాలించడానికి తన సామంతులలో ఒకరిని నియమించాడు. సుల్తాన్లపై విజయాలు సాధించిన తరువాత, అతను రాజస్థాన్, మాల్వా, గుజరాత్లోని పెద్ద ప్రాంతాలపై తన సార్వభౌమత్వాన్ని విజయవంతంగా స్థాపించాడు.{{sfn|Sharma|1954|p=18}} గుజరాత్ పై ఆయన దండయాత్రలో రాజపుత్రులు సుమారు 200 మసీదులను ధ్వంసం చేశారు, అనేక ముస్లిం పట్టణాలను తగలబెట్టారు. చౌబే ప్రకారం ఈ ప్రచారం క్రూరమైనది, ఇందులో రాజపుత్రులు చాలా మంది ముస్లిం మహిళలను బందీలుగా అపహరించి రాజస్థాన్ మార్కెట్లలో విక్రయించారు.{{sfn|Chaube|1975|pp=132-139}} గోపినాథ్ శర్మ ప్రకారం, ఈ ప్రచారం సంగ కీర్తిని పెంచడమే కాకుండా, గుజరాత్లో రాజపుత్రుల మతపరమైన మూఢనమ్మకం కారణంగా సంగ ముస్లింలకు కళ్లు చెదరగొట్టింది.{{Sfn|Sharma|1954|pp=15}} ఈ విజయాల తరువాత, అతను [[బాబర్]] భారతదేశం నుండి బహిష్కరించడానికి, [[ఢిల్లీ]] హిందూ శక్తిని తిరిగి స్థాపించడానికి [[ఉత్తర భారతదేశం]] నుండి అనేక రాజపుత్ర రాష్ట్రాలను ఏకం చేశాడు.{{sfn|Sharma|1954|p=19}} బాబర్ను బహిష్కరించడానికి ఢిల్లీ & [[ఆగ్రా]] విలీనం చేయడం ద్వారా తన భూభాగాన్ని విస్తరించడానికి అతను 100,000 మంది రాజపుత్రుల సైన్యంతో ముందుకు సాగాడు.{{sfn|Spear|1990|pp=23}} ఉత్తర భారతదేశం ఆధిపత్యం కోసం రాజపుత్రులు, మొఘలుల మధ్య యుద్ధం జరిగింది.{{sfn|Sharma|1954|p=8}} అయితే బాబర్ ఉన్నతమైన నాయకత్వం ఆధునిక వ్యూహాల కారణంగా ఖాన్వా రాజ్పుత్ సమాఖ్య ఘోర ఓటమిని చవిచూసింది. ఈ యుద్ధం [[మొదటి పానిపట్టు యుద్ధం|మొదటి పానిపట్ యుద్ధం]] కంటే మరింత చారిత్రాత్మకమైనది, సంఘటనలతో కూడుకున్నది, ఎందుకంటే ఇది తిరిగి ఉద్భవిస్తున్న రాజపుత్ర శక్తులను అణిచివేస్తూ భారతదేశంలో [[మొఘల్ సామ్రాజ్యం|మొఘల్]] పాలనను దృఢంగా స్థాపించింది. ఈ యుద్ధం కూడా [[ఫిరంగి|ఫిరంగులు]], అగ్గిపెట్టెలు, స్వివెల్ తుపాకులు, మోర్టార్లను గొప్పగా ఉపయోగించడానికి ఉపయోగించబడింది.{{sfn|Rao|1991|p=453-454}} మధ్యయుగ భారతదేశంలో రాజపుత్రులు ఒక విదేశీ దురాక్రమణదారుడికి వ్యతిరేకంగా ఐక్యంగా నిలబడిన చివరి సందర్భం కూడా ఈ యుద్ధమే. ఖచ్చితమైన ప్రాణనష్టం తెలియకపోయినప్పటికీ, ఈ యుద్ధంలో అన్ని రాజపుత్ర వంశాలు తమ సన్నిహిత మిత్రులను చాలా మందిని కోల్పోయాయని అంచనా.{{sfn|Sarkar|1994|pp=32-33}} రాణా సంగను అతని సామంతులు జైపూర్‌కు చెందిన పృథ్వీరాజ్ సింగ్ I, మార్వార్‌కు చెందిన మాల్దేవ్ రాథోర్ యుద్ధభూమి నుండి అపస్మారక స్థితిలో తీసుకువెళ్లారు. స్పృహలోకి వచ్చిన తర్వాత, బాబర్‌ను ఓడించి ఢిల్లీని జయించే వరకు చిత్తూరుకు తిరిగి రానని అతను ప్రమాణం చేశాడు. అతను తలపాగా ధరించడం కూడా మానేసి, తన తలపై గుడ్డను చుట్టుకునేవాడు.{{sfn|Sharma|1954|pp=43}} ఆయన బాబర్‌పై మరో యుద్ధానికి సిద్ధమవుతున్నప్పుడు, బాబర్‌తో మరో యుద్ధాన్ని వ్యతిరేకించిన అతని సొంత ప్రభువులు అతనికి విషం ఇచ్చారు. ఆయన జనవరి 1528లో కల్పిలో మరణించాడు.{{sfn|Sharma|1954|pp=44}} అతని ఓటమి తరువాత, అతని సామంతుని మదీని రాయ్ చందేరి యుద్ధం బాబర్ చేతిలో ఓడిపోయాడు, బాబర్ రాయ్ రాజ్య రాజధాని చందేరిని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. మాల్వాను జయించడంలో చారిత్రాత్మకంగా ముఖ్యమైనది కాబట్టి చందేరీకి బదులుగా షంసాబాద్కు బదులుగా మదీనికి ఇవ్వబడింది, కాని రావు ఈ ప్రతిపాదనను తిరస్కరించి, పోరాడుతూ చనిపోవడానికి ఎంచుకున్నాడు. ముస్లిం సైన్యం నుండి తమ గౌరవాన్ని కాపాడుకోవడానికి రాజపుత్ర మహిళలు, పిల్లలు ఆత్మాహుతి చేసుకున్నారు. విజయం తరువాత బాబర్ రాయ్ పాలించిన మాల్వాతో పాటు చందేరీని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.{{sfn|Chaurasia|2002b|p=157}} అయితే, బాబర్ మాళ్వా నియంత్రణను అహ్మద్ షాకు అప్పగించాడు, అతను మాళ్వా సుల్తాన్ వారసుడు, అతని మాళ్వా రాజ్యం మొత్తం సంగచే ఆక్రమించబడింది. ఈ విధంగా బాబర్ మాళ్వాలో ముస్లిం పాలనను పునరుద్ధరించాడు.{{sfn|Chaurasia|2002b|pp=166-168}} === మేవాత్‌కు చెందిన ఖాన్జాదాలు === [[File:Raja_Hasan_Khan_Mewati.jpg|thumb|రాజా హసన్ ఖాన్ మేవతి , 1504 నుండి 1527 వరకు మేవాట్ ఖంజదా రాజ్‌పుత్ పాలకుడు]] 1372 నుండి 1527 వరకు ఉన్న మేవాట్ రాష్ట్రం, అల్వార్ రాజధానిగా దక్షిణ ఆసియాలో సార్వభౌమ రాజ్యంగా నిలిచింది. రాజ్పుతానా నుండి ఉద్భవించిన ముస్లిం రాజపుత్ర రాజవంశం మేవాట్ ఖాన్జాదాలచే పాలించబడి, వారు తమ సంతతిని ఢిల్లీ సుల్తానేట్ యుగంలో ఇస్లాం స్వీకరించిన యదువంశి రాజ్పుత్ రాజా సోన్‌పర్ పాల్ గుర్తించారు. సున్నీ ఇస్లాం అనుచరులు అయిన ఖాన్జాదాలు 1372లో ఫిరుజ్ షా తుగ్లక్ మంజూరు చేసిన వంశపారంపర్య రాజకీయ వ్యవస్థను మేవాత్లో స్థాపించారు. కాలక్రమేణా, వారు 1527లో తమ పాలన ముగిసే వరకు తమ సార్వభౌమత్వాన్ని నొక్కి చెప్పారు.<ref>{{Cite book|url=https://www.oxfordscholarship.com/mobile/view/10.1093/acprof:oso/9780199462797.001.0001/acprof-9780199462797-chapter-2|title=State Formation in Mewat Relationship of the Khanzadas with the Delhi Sultanate, the Mughal State, and Other Regional Potentates|last=Bharadwaj|first=Suraj|date=2016|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-946279-7|page=11|doi=10.1093/acprof:oso/9780199462797.001.0001|access-date=24 October 2019}}</ref><ref>{{Cite web|title=Meo Rajput by Sardar Azeemullah Khan Meo|url=https://www.jadeed.store/meo-rajput.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20230223211516/https://www.jadeed.store/meo-rajput.html|archive-date=23 February 2023|access-date=2023-02-23|website=www.jadeed.store|language=en}}</ref> రాజా హసన్ ఖాన్ మేవతి దాదాపు రెండు శతాబ్దాలుగా మేవాట్ ప్రాంతాన్ని పరిపాలించిన అదే వంశానికి చెందినవాడు, రాజుగా తన సార్వభౌమత్వాన్ని నొక్కి చెప్పాడు. 'మేవాత్ దేశం' నాయకుడిగా మొఘల్ సామ్రాజ్య స్థాపకుడు [[బాబర్]] చేత గుర్తించబడిన హసన్ ఖాన్ మేవతి [[ఖన్వా యుద్ధం|ఖాన్వా యుద్ధం]] కీలక పాత్ర పోషించాడు, అక్కడ అతను బాబర్ మొఘల్ దళాలకు వ్యతిరేకంగా రాజ్పుత్ సమాఖ్యలో భాగంగా [[రాణా సంగా]] కలిసి 5,000 మిత్రరాజ్యాలకు నాయకత్వం వహించాడు. ముఖ్యంగా, అతను 15వ శతాబ్దంలో అల్వార్ కోటను పునర్నిర్మించాడు.<ref>{{Citation|last=Chandra|first=Satish|title=Mughal India|date=1982-04-01|url=http://dx.doi.org/10.1017/chol9780521226929.027|work=The Cambridge Economic History of India|pages=458–471|publisher=Cambridge University Press|doi=10.1017/chol9780521226929.027|isbn=978-1-139-05451-5|access-date=2023-11-07}}</ref><ref>{{Cite web|title=Tareekh-e-Miyo Chhatri by Hakeem Abdush Shakoor|url=https://www.rekhta.org/ebooks/tareekh-e-miyo-chhatri-hakeem-abdush-shakoor-ebooks|access-date=2022-06-14|website=Rekhta|language=en}}</ref> సైనిక దండయాత్రలలో, రాజా హసన్ ఖాన్ మేవాటి [[మొదటి పానిపట్టు యుద్ధం|మొదటి పానిపట్ యుద్ధం]]<nowiki/>లో బాబర్‌కు వ్యతిరేకంగా ఇబ్రహీం లోడీకి మద్దతునిస్తూ ప్రముఖ పాత్ర పోషించారు. ఓటమిని చవిచూసినప్పటికీ హసన్ ఖాన్ మేవాటి తన దృఢ నిశ్చయంతో నిలిచారు, పానిపట్ తర్వాత ఆ ప్రాంతంలోకి బాబర్ చొరబాటును ప్రతిఘటించడానికి [[రాణా సంగా]]<nowiki/>తో చేతులు కలిపారు. [[ఖన్వా యుద్ధం|ఖాన్వా యుద్ధం]], రాజా హసన్ ఖాన్ మేవతి [[బాబర్]] వ్యతిరేకంగా [[రాణా సంగా]] మద్దతు ఇచ్చాడు, రాణా సంగ పతనం తరువాత కమాండర్ జెండాకు బాధ్యత వహించాడు, తన 12 వేల గుర్రపు సైనికులతో బలీయమైన దాడికి నాయకత్వం వహించాడు. మొదట్లో విజయవంతమైన వారు బాబర్ దళాలను అధిగమించినట్లు కనిపించింది. దురదృష్టవశాత్తు, యుద్ధ సమయంలో, హసన్ ఖాన్ మేవతి ఫిరంగి బంతి కారణంగా ఛాతీకి తగిలిన ప్రాణాంతక గాయంతో మరణించాడు, ఇది అతని జీవితానికి ముగింపు పలికింది, కానీ యుద్ధభూమిలో ధైర్యం, స్థితిస్థాపకత వారసత్వాన్ని మిగిల్చింది.<ref>{{Cite web|date=2018-12-18|title=अलवर का वीर देशभक्त सपूत, जिससे बाबर भी घबराता था, बाबर के खिलाफ जमकर किया था युद्ध {{!}} Hasan Khan Mewati Alwar Story In Hindi|url=https://www.patrika.com/alwar-news/hasan-khan-mewati-alwar-story-in-hindi-3854583/|access-date=2023-11-07|website=Patrika News|language=hi-IN}}</ref> 1505లో హసన్ ఖాన్ మేవతి ప్రవేశపెట్టిన "వలీ-ఎ-మేవాత్", తరువాత "షా-ఎ-మెవాత్" ఖానజాదా వంశంలో గుర్తించదగిన బిరుదులు. == ఆధునిక కాలం (సుమారు క్రీ.శ. 1568–1947) == === మొఘల్ దండయాత్రలు, రాజపుత్రుల ప్రతిఘటన === [[File:Maharana Pratap By Surendra Singh Shaktawat.jpg|thumb|రాజా రవి వర్మ రచించిన మహారాణా ప్రతాప్ చిత్రం]] [[మొఘల్ సామ్రాజ్యం|మొఘల్]] చక్రవర్తి [[అక్బర్]] 16వ శతాబ్దంలో ఈ సామ్రాజ్యాన్ని రాజ్పుతానాకు విస్తరించాడు. అతను చిత్తోర్ను ముట్టడించి, 1568లో మేవార్ రాజ్యాన్ని ఓడించాడు. అతను రణతంబోర్‌ను కూడా ముట్టడించి, అదే సంవత్సరంలో సుర్జన్ హాడా దళాలను ఓడించాడు. రాజపుత్ర పాలకుల నమ్మకాన్ని పొందడానికి అక్బర్ వైవాహిక పొత్తులను కూడా ఏర్పాటు చేశాడు. ఆయన స్వయంగా రాజపుత్ర యువరాణి [[హర్కా భాయి|జోధా బాయి]] వివాహం చేసుకున్నాడు. అతను పెద్ద సంఖ్యలో రాజపుత్ర యువరాజులకు ఉన్నత పదవులను కూడా మంజూరు చేసి, ''[[నవరత్నములు|నవరత్నాలు]]'' ఒకరైన మాన్ సింగ్ వంటి వారితో స్నేహపూర్వక సంబంధాలను కొనసాగించాడు. అయితే, కొంతమంది రాజపుత్ర పాలకులు అక్బర్ ఆధిపత్యాన్ని అంగీకరించడానికి సిద్ధంగా లేరు, స్వతంత్రంగా ఉండటానికి ఇష్టపడతారు. అలాంటి ఇద్దరు పాలకులు మేవార్‌కు చెందిన [[ఉదయ్ సింగ్ II|ఉదయ్ సింగ్]], మేవార్‌కు చెందిన చంద్రసేన్ రాథోడ్. వారు అక్బర్ ఆధిపత్యాన్ని అంగీకరించలేదు, అతనితో నిరంతరం యుద్ధంలో ఉన్నారు. ఉదయ్ సింగ్ వారసుడు [[రాణాప్రతాప్|రాణా ప్రతాప్]] ఈ పోరాటాన్ని కొనసాగించాడు. అతని సైన్యం [[హల్దీఘాటీ యుద్ధం|హల్దిఘాటి యుద్ధం]] అక్బర్ దళాలను ఎదుర్కొంది, అక్కడ అతను ఓడిపోయి గాయపడ్డాడు. అప్పటి నుండి అతను పన్నెండు సంవత్సరాలు ఏకాంతంలో ఉండి, ఎప్పటికప్పుడు మొఘలులపై దాడి చేశాడు. మధ్యయుగ కాలంలోని రాజపుత్ర చిత్రకళ, రాజపుత్ర వాస్తుశిల్ప శైలులలో మొఘల్ ప్రభావం కనిపిస్తుంది. === జాట్ రాజ్యాల ఆవిర్భావం === ==== భరత్‌పూర్ జాట్ రాజ్యం (సుమారు క్రీ.శ. 1722–1948) ==== భరత్‌పూర్ జాట్ రాజ్యం అని కూడా పిలువబడే భరత్‌పూర్ రాష్ట్రం, చారిత్రాత్మకంగా భరత్‌పూర్ రాజ్యం అని పిలువబడేది, భారత ఉపఖండంలోని ఉత్తర భాగంలో ఉన్న ఒక హిందూ రాజ్యం. దీనిని హిందూ జాట్ల సిన్ సిన్వర్ వంశం పాలించింది. [[మహారాజా సూరజ్ మాల్|సూరజ్ మాల్]] రాజు పాలన సమయంలో రాష్ట్ర ఆదాయం సంవత్సరానికి 17,500,000 రూపాయలు.<ref>{{Cite paper}}</ref> [[ఢిల్లీ]], [[ఆగ్రా]], మధుర చుట్టుపక్కల ప్రాంతాల్లో నివసిస్తున్న జాట్లు మొఘలులకు వ్యతిరేకంగా చేసిన తిరుగుబాట్ల ఫలితంగా భరత్‌పూర్ రాష్ట్రం ఏర్పడింది. జమీందారీ హక్కుల కోసం జాట్‌లు, రాజపుత్రుల మధ్య ఉన్న వివాదం కూడా ఈ సమస్యను మరింత క్లిష్టతరం చేసింది, ఎందుకంటే జాట్‌లు ప్రధానంగా భూస్వాములుగా ఉండగా, రాజపుత్రులు ప్రధానంగా పన్ను వసూలుదారులుగా ఉండేవారు. జాట్‌లు తీవ్ర ప్రతిఘటనను ఎదుర్కొన్నారు, కానీ 1691 నాటికి రాజా రామ్ సిన్సిని, అతని వారసుడు చురామన్ మొఘలులకు లొంగిపోవాల్సి వచ్చిందిది. [[అక్బర్]] అవశేషాలను వెలికితీసి తగలబెట్టిన రాజారాం సిన్సిని వద్ద ఒక చిన్న కోటను ఏర్పాటు చేసినందుకు ప్రసిద్ధి చెందాడు. ఇది ఈ రాజ్యానికి కీలక పునాది.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=smdXAAAAMAAJ|title=History of India, from 1707 to 1856|last=Bhatia|first=O. P. Singh|date=1968|publisher=Surjeet Book Depot|language=en|access-date=29 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230407110208/https://books.google.com/books?id=smdXAAAAMAAJ|archive-date=7 April 2023}}</ref> [[File:Maharaja Suraj Mal.jpg|thumb|261x261px|సూరజ్ మల్ భరత్‌పూర్ పాలకుడు, అతని రాజకీయ చాతుర్యం, స్థిరమైన మేధస్సు, స్పష్టమైన దృష్టి కారణంగా, కొంతమంది సమకాలీన చరిత్రకారులు అతన్ని "జాట్ ప్రజల ప్లేటో" అని, ఒక ఆధునిక రచయిత "జాట్ ఒడిస్సియస్ " అని వర్ణించారు.<ref>R.C.Majumdar, H.C.Raychaudhury, ''Kalikaranjan Datta: An Advanced History of India'', fourth edition, 1978, {{ISBN|0-333-90298-X}}, Page-535</ref>]] భరత్‌పూర్ అత్యంత ప్రముఖ పాలకుడు మహారాజా సూరజ్ మాల్. 1761 జూన్ 12న ఆయన ముఖ్యమైన మొఘల్ నగరమైన ఆగ్రాను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. అతను ప్రసిద్ధ మొఘల్ స్మారక చిహ్నం [[తాజ్ మహల్]] రెండు వెండి తలుపులను కూడా కరిగించాడు. ఆగ్రా 1774 వరకు భరత్‌పూర్ పాలకుల ఆధీనంలో ఉండిపోయింది. మహారాజా సూరజ్ మాల్ మరణం తరువాత, [[మహారాజా జవహర్ సింగ్]], [[మహారాజా రతన్ సింగ్]], మహారాజా కెహ్రీ సింగ్ (మహారాజా నవాల్ సింగ్ నివాస ఓడ క్రింద ఉన్న మైనర్) [[ఆగ్రా కోట]] పరిపాలించారు.<ref>{{Cite web|title=Taj Mahal|url=https://southasia.ucla.edu/culture/architecture/taj-mahal/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221206002546/https://southasia.ucla.edu/culture/architecture/taj-mahal/|archive-date=6 December 2022|access-date=2022-12-06|website=MANAS|language=en-US}}</ref> === ధోల్పూర్ జాట్ రాజ్యం (క్రీ.శ. 1806-1949) === చారిత్రాత్మకంగా ధోల్పూర్ రాజ్యం అని పిలువబడే ఇది భారతదేశంలోని తూర్పు రాజస్థాన్ ఒక రాజ్యం, దీనిని క్రీ. శ. 1806లో గోహద్ కు చెందిన జాట్ పాలకుడు రాణా కిరాత్ సింగ్ స్థాపించారు. 1818 తరువాత, ఈ రాష్ట్రం బ్రిటిష్ ఇండియా [[రాజ్‌పుతానా ఏజెన్సీ|రాజ్పుతానా ఏజెన్సీ]] అధికారం క్రింద ఉంచబడింది. 1947లో భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చే వరకు రాణాలు ఈ రాష్ట్రాన్ని పరిపాలించారు, ఆ తరువాత రాజ్యం భారత యూనియన్లో విలీనం చేయబడింది.<ref>{{Cite web|title=Dholpur: History, Geography, Places to See|url=https://www.rajras.in/rajasthan/districts/dholpur/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221206003258/https://www.rajras.in/rajasthan/districts/dholpur/|archive-date=6 December 2022|access-date=2022-12-06|website=RajRAS {{!}} RAS Exam Preparation|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|title=Imperial Gazetteer of India, v. 11, p. 323|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V11_329.gif|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221207133325/https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V11_329.gif|archive-date=7 December 2022|access-date=2022-12-06|website=dsal.uchicago.edu}}</ref> ఈ రాష్ట్ర ప్రారంభ చరిత్ర గురించి చాలా తక్కువ తెలుసు. సంప్రదాయం ప్రకారం ధవళపురగా పూర్వపు రాష్ట్రం స్థాపించబడింది. 1505లో పొరుగున ఉన్న రాణా జాట్ల గోహద్ రాష్ట్రం స్థాపించబడింది. 1740. 1756 మధ్య గోహద్ గ్వాలియర్ కోట ఆక్రమించింది. 1761 నుండి 1775 వరకు ధోల్పూర్ భరత్‌పూర్ రాష్ట్రంలో విలీనం చేయబడింది. 1782 & డిసెంబర్ 1805 మధ్య ధోల్పూర్ను మళ్లీ గ్వాలియర్ స్వాధీనం చేసుకుంది. 1806 జనవరి 10న ధోల్పూర్ బ్రిటిష్ రక్షిత ప్రాంతంగా మారింది, అదే సంవత్సరంలో గోహద్ పాలకుడు గోహడ్‌ను ధోల్పూర్‌లో విలీనం చేశాడు.<ref name=":02">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tosMAQAAMAAJ|title=A history of Rajasthan|last=Hooja|first=Rima|publisher=Rupa|year=2006|isbn=9788129108906|pages=328–329|oclc=80362053|access-date=13 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404134542/https://books.google.com/books?id=tosMAQAAMAAJ|archive-date=4 April 2023}}</ref><ref name="Malik2">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=bMg-DAAAQBAJ&pg=PA12|title=History of India|last=Malik|first=Dr Malti|date=2016|publisher=New Saraswati House India Pvt Ltd|isbn=978-81-7335-498-4|pages=52–53|language=en|access-date=10 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20230703061640/https://books.google.com/books?id=bMg-DAAAQBAJ&pg=PA12|archive-date=3 July 2023}}</ref> === మరాఠా ప్రభావాలు (క్రీ.శ. 1720-1817) === 1720ల నుండి, [[పూణే]] చెందిన [[పీష్వా|పేష్వా]] మొదటి బాజీ రావు నేతృత్వంలో [[మరాఠా సామ్రాజ్యం]] ఉత్తర దిశగా విస్తరించడం ప్రారంభించింది.<ref>{{Cite web|title=Maratha Rajputs Relations, History of Rajasthan|url=https://www.indovacations.net/Rajasthan-Tour-Package/Maratha-RajputsRelations.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230408035948/https://www.indovacations.net/Rajasthan-Tour-Package/Maratha-RajputsRelations.htm|archive-date=8 April 2023|access-date=8 April 2023}}</ref> ఈ విస్తరణ చివరకు కొత్తగా స్థాపించబడిన మరాఠా సామ్రాజ్యాన్ని రాజపుత్రులతో పరిచయం చేసింది. కొన్ని రాజపుత్ర రాజ్యాలు మరాఠా ఆధిపత్యాన్ని ఇష్టపూర్వకంగా అంగీకరించగా, మరికొన్ని కొన్ని ప్రతిఘటనను కలిగి ఉన్నాయి. ఎక్కువగా హోల్కర్లు, సింధియాల సైనిక నాయకత్వంలో మరాఠాలు చేసిన అనేక పోరాటాలను రాజస్థాన్ చూసింది.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=lF0FvjG3GWEC&pg=PA70|title=The Rajputs of Rajputana: A Glimpse of Medieval Rajasthan|last=Naravane|first=M. S.|publisher=APH|year=1999|isbn=9788176481182|access-date=16 March 2014}}</ref> === బ్రిటిష్ ప్రభావాలు (క్రీ.శ. 1817-1947) === [[File:Map of Rajputana or Rajasthan 1920.jpg|thumb|250px|రాజపుతానా లేదా రాజస్థాన్ పటం, 1920]] ఈ ప్రాంతంలో [[ఈస్టిండియా కంపెనీ|బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ]] రాక కారణంగా కొన్ని భౌగోళికంగా, సాంస్కృతికంగా, ఆర్థికంగా, చారిత్రాత్మకంగా విభిన్నమైన ప్రాంతాలకు పరిపాలనా హోదా లభించింది, ఇవి ఎప్పుడూ ఉమ్మడి రాజకీయ గుర్తింపును పంచుకోలేదు, [[రాజ్‌పుతానా ఏజెన్సీ|రాజ్పుతానా ఏజెన్సీ]] పేరుతో. ఇది ఒక ముఖ్యమైన గుర్తింపు, తరువాత దీనిని 'రాజ్‌పుతానా ప్రావిన్స్'గా మార్చారు, 1949లో రాజస్థాన్‌గా పేరు మార్చబడే వరకు కొనసాగింది. కంపెనీ వివిధ సంస్థలను అధికారికంగా గుర్తించింది, అయితే మూలాలు వివరాల గురించి విభేదించాయి, ప్రత్యక్ష బ్రిటిష్ నియంత్రణలో ఉన్న ఏకైక ప్రాంతం అజ్మీర్-మెర్వారా కూడా ఇందులో ఉంది. ఈ ప్రాంతాలలో, 19వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో మార్వార్, [[జైపూర్]] అత్యంత ముఖ్యమైనవి, అయినప్పటికీ మేవార్, రజపుతానా పట్ల ఆకర్షితులైన కంపెనీ ఉద్యోగి జేమ్స్ టాడ్ నుండి ప్రత్యేక దృష్టిని ఆకర్షించింది, మొత్తం ఏజెన్సీ ప్రజలు, చరిత్ర, భౌగోళికం గురించి విస్తృతంగా, తరచుగా విమర్శించకుండా, వ్రాసింది. స్థానిక స్వయంప్రతిపత్తి, మరాఠాలు, పిండారి దోపిడీల నుండి రక్షణకు బదులుగా బ్రిటిష్ సార్వభౌమత్వాన్ని అంగీకరిస్తూ, 19వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో కంపెనీ, ఈ వివిధ రాచరిక, ప్రధానంగా సంస్థల మధ్య పొత్తులు ఏర్పడ్డాయి. మొఘల్ సంప్రదాయాన్ని అనుసరించి, మరీ ముఖ్యంగా దాని వ్యూహాత్మక స్థానం కారణంగా అజ్మీర్ బ్రిటిష్ ఇండియాలో ఒక ప్రావిన్స్గా మారింది, అయితే స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన రాజ్పుత్ రాష్ట్రాలు, ముస్లిం రాష్ట్రం టోంక్, జాట్ రాష్ట్రాలు భరత్‌పూర్, ధోల్‌పూర్ జాట్ రాజ్యాలు రాజపుతానా ఏజెన్సీగా వ్యవస్థీకరించబడ్డాయి. 1817–1818లో, బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం రాజపుతానాలోని దాదాపు అన్ని రాష్ట్రాలతో సంధి ఒప్పందాలను కుదుర్చుకుంది. ఆ విధంగా, అప్పట్లో రాజపుతానా అని పిలవబడిన రాజస్థాన్‌పై బ్రిటిష్ పాలన ప్రారంభమైంది . [[File:Jaipur,_Principal_Street,_c._1875.jpg|thumb|జైపూర్ , ప్రధాన వీధి, సుమారు 1875]] రాజపుతానా ఏజెన్సీ బ్రిటిష్ రాచరిక రాష్ట్రాలు: * జైసల్మేర్ రాష్ట్రం * బికానెర్ రాష్ట్రం * జోధ్‌పూర్ రాష్ట్రం * జైపూర్ రాష్ట్రం * ఉదయ్‌పూర్ రాష్ట్రం * అల్వార్ రాష్ట్రం * కిషన్‌గఢ్ రాష్ట్రం * డుంగార్‌పూర్ రాష్ట్రం * సిరోహి రాష్ట్రం * బన్స్వారా రాష్ట్రం * గౌరతీ-గోద్వాడ్ రాష్ట్రం * కోట రాష్ట్రం * బుండి రాష్ట్రం * భరత్‌పూర్ రాష్ట్రం * కరౌలి రాష్ట్రం * ధోల్పూర్ రాష్ట్రం ఈ రాష్ట్రాలు తరువాత 1948లో ఏడు దశల్లో విలీనం అయ్యి 1956లో ప్రస్తుత [[రాజస్థాన్]] రాష్ట్రాన్ని ఏర్పాటు చేశాయి. == స్వాతంత్య్రానంతరం (1947-ప్రస్తుతం) == [[File:Nehru with Manik Lal Verma (April 1948).jpg|thumb|1948 ఏప్రిల్ 12న ఉదయ్‌పూర్‌లో జరిగిన రాజస్థాన్ యూనియన్ పునర్నిర్మాణ వేడుకలో, ఉదయ్‌పూర్ మహారాణా కొత్త రాజప్రముఖ్‌గా బాధ్యతలు స్వీకరించగా, జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ యూనియన్ ప్రీమియర్ అయిన మాణిక్ లాల్ వర్మ చేత విధేయతా ప్రమాణం చేయించారు.]] 12వ శతాబ్దంలో ఘురిద్ దండయాత్రలకు ముందు రాజస్థాన్ పేరు [[రాజ్‌పుతానా|రాజ్పుతానా]] మరింత ప్రాచుర్యం పొందింది, 12వ శతాబ్దం లో ఆ సమయంలో భారతీయ సామాజిక నిర్మాణంలో రాజపుత్రులు కూడా ఒక ప్రత్యేక కులంగా ఉద్భవించారు.{{sfn|Sarkar|1960|pp=32}} బ్రిటిష్ క్రౌన్ స్వీకరించిన రాజపుతానా పేరును డొమినియన్ ఆఫ్ ఇండియాలో విలీనం చేసినప్పుడు 1949 మార్చి 30న ఈ రాష్ట్రం ఏర్పడింది. భారతదేశ స్వాతంత్ర్యం తరువాత, పి. సత్యనారాయణ రావు కమిటీ సిఫార్సు మేరకు 1950 జనవరి 26న ఈ రాష్ట్రానికి రాజస్థాన్ అనే పదాన్ని రాజ్యాంగబద్ధంగా గుర్తించారు. అతిపెద్ద నగరంగా ఉన్న [[జైపూర్]] రాష్ట్ర రాజధానిగా ప్రకటించారు. జైపూర్ 1727లో రెండవ అమీర్ జై సింగ్ కచ్చావా పాలకుడుచే స్థాపించబడింది, ఆయన పేరు మీద ఈ నగరానికి పేరు పెట్టారు. బ్రిటిష్ వలసరాజ్యాల కాలంలో, ఈ నగరం జైపూర్ రాష్ట్రానికి రాజధానిగా పనిచేసింది. 1947లో స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తర్వాత, కొత్తగా ఏర్పడిన రాజస్థాన్ రాష్ట్రానికి జైపూర్‌ను రాజధానిగా చేశారు.{{sfn|Sarkar|1994|pp=22}} === రాజస్థాన్ ఏకీకరణ === నేటి రాజస్థాన్ స్వరూపం ఏర్పడటానికి ఏడు దశలు పట్టింది. ==== మొదటి దశ ==== 1948 మార్చిలో అల్వార్ , భరత్‌పూర్ , ధౌల్‌పూర్, కరౌలిలతో కూడిన "మత్స్య యూనియన్" ఏర్పడింది. ==== రెండవ దశ ==== 1948 మార్చి 25న, కోటాలోని ఉమేద్ భవన్ ప్యాలెస్‌లో , బన్స్వారా , బూందీ , దుంగార్‌పూర్ , ఝలావార్ , కిషన్‌గఢ్ , కోటా , ప్రతాప్‌గఢ్ , షాహ్‌పురా, టోంక్ సంస్థానాల పాలకులు భారత యూనియన్‌లో చేరి రాజస్థాన్‌లో భాగంగా ఏర్పడ్డారు . ఏర్పడిన మొట్టమొదటి " రాజస్థాన్ యూనియన్" కూడా ఇదే. కోటాకు చెందిన బ్రిగేడియర్ హెచ్‌హెచ్ మహారావు సర్ భీమ్ సింగ్ II , కేసీఎస్‌ఐ, రాజస్థాన్ యూనియన్‌కు మొట్టమొదటి రాజప్రముఖ్‌గా నియమితులయ్యారు . ==== మూడవ దశ ==== 1948 ఏప్రిల్‌లో ఉదయ్‌పూర్ రాష్ట్రంలో విలీనమైంది, ఉదయ్‌పూర్ మహారాణాను రాజప్రముఖ్‌గా నియమించారు . అందువల్ల, 1948లో దక్షిణ, ఆగ్నేయ రాష్ట్రాల విలీనం దాదాపుగా పూర్తయింది. ==== నాల్గవ దశ ==== జైపూర్ సంస్థానం, బికనీర్ , జోధ్‌పూర్ , జైసల్మేర్ ఎడారి రాజ్యాలు భారతదేశం నుండి తమ స్వాతంత్ర్యాన్ని ఇంకా నిలుపుకున్నాయి . భద్రతా దృష్ట్యా, ఈ ఎడారి రాజ్యాలను కొత్త దేశంలో విలీనం చేయడం కొత్త భారత యూనియన్‌కు అత్యంత కీలకమని వాదించబడింది. చివరకు రాకుమారులు విలీన పత్రంపై సంతకం చేయడానికి అంగీకరించారు, బికనీర్, జోధ్‌పూర్, జైసల్మేర్, జైపూర్ రాజ్యాలు మార్చి 1949లో విలీనమయ్యాయి. ఈసారి, జైపూర్ మహారాజు, మాన్ సింగ్ II, ఆ రాష్ట్రానికి రాజప్రముఖ్‌గా నియమించబడ్డారు. జైపూర్ దాని రాజధానిగా మారింది. రాజస్థాన్ రాష్ట్ర ఏర్పాటుకు గుర్తుగా రాష్ట్రవ్యాప్తంగా 'మార్చి 30'ని జరుపుకుంటారు. ఉదయ్‌పూర్ మహారాణా, భోపాల్ సింగ్, రాజప్రముఖ్ కంటే ఉన్నతమైన పదవి అయిన మహారాజ్‌ప్రముఖ్‌గా నియమించబడ్డారు. ==== ఐదవ దశ ==== ఆ తర్వాత 1949లో, పూర్వపు భరత్‌పూర్, అల్వార్, కరౌలి, ధోల్‌పూర్ రాజ్యాలతో కూడిన మత్స్య సంయుక్త రాష్ట్రాలు రాజస్థాన్‌లో విలీనం చేయబడ్డాయి. ==== ఆరవ దశ ==== 1950 జనవరి 26న, ఉమ్మడి రాజస్థాన్‌లోని 18 రాష్ట్రాలు సిరోహితో విలీనమై రాష్ట్రంలో చేరాయి. దీంతో అబు, దిల్‌వారా గ్రేటర్ బొంబాయి (ప్రస్తుతం గుజరాత్) లో భాగంగానే ఉండిపోయాయి . ==== ఏడవ దశ ==== 1956 నవంబర్‌లో, రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టంలోని నిబంధనల ప్రకారం , పూర్వపు మధ్యభారత్‌లోని అజ్మీర్ 'సి' భాగం, అబూ రోడ్ తాలూకా, సిరోహి రాచరిక రాష్ట్రంలోని పూర్వ భాగం (ఇవి పూర్వపు బొంబాయిలో విలీనం చేయబడ్డాయి), రాష్ట్రం, సునెల్-తప్పా ప్రాంతం రాజస్థాన్‌లో విలీనం చేయబడ్డాయి, ఝలావార్‌లోని సిరోంజ్ ఉప జిల్లా మధ్యప్రదేశ్‌కు బదిలీ చేయబడింది. ఈ విధంగా రాజస్థాన్‌కు ప్రస్తుత సరిహద్దు ఏర్పడింది. నేడు ఉత్తర ప్రదేశ్, మధ్య ప్రదేశ్, బీహార్ రాష్ట్రాల తదుపరి పునర్వ్యవస్థీకరణతో, రాజస్థాన్ భారత గణతంత్రంలో అతిపెద్ద రాష్ట్రంగా అవతరించింది. రాజస్థాన్ ఏకీకరణ 1956 నవంబర్ 1న పూర్తయింది. === రాజస్థాన్ మొదటి ప్రభుత్వం === [[దస్త్రం:Hiralal_Shastri_1976_stamp_of_India.jpg|thumb|హిరాలాల్ శాస్త్రి, రాజస్థాన్ మొదటి ముఖ్యమంత్రి]] గురుముఖ్ నిహాల్ సింగ్ రాజస్థాన్ మొదటి గవర్నర్‌గా నియమితులయ్యారు. హీరాలాల్ శాస్త్రి రాష్ట్రానికి మొదటి నామినేటెడ్ ముఖ్యమంత్రిగా 7 ఏప్రిల్ 1949న పదవీ బాధ్యతలు స్వీకరించారు. ఆయన తర్వాత మరో ఇద్దరు నామినేటెడ్ ముఖ్యమంత్రిగా బాధ్యతలు చేపట్టగా 3 మార్చి 1951 నుండి టీకా రామ్ పాలివాల్ మొదటి ఎన్నికైన ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు. === సమకాలీన రాజస్థాన్ === రెండవ భారత-పాకిస్తాన్ యుద్ధ సమయంలో, 1965 సెప్టెంబరులో, పాకిస్తాన్ రాజస్థాన్ ఫ్రంట్‌ను ప్రారంభించి, రాజస్థాన్‌లోని అనేక ప్రాంతాలను భారతదేశం నుండి స్వాధీనం చేసుకుంది. తరువాత తాష్కెంట్ డిక్లరేషన్ ప్రకారం వాటిని తిరిగి ఇచ్చారు. పూర్వపు రాజ్యాల యువరాజులకు వారి ఆర్థిక బాధ్యతలను నిర్వర్తించడంలో సహాయపడటానికి రాజ్యాంగబద్ధంగా ప్రివీ పర్సులు, అధికారాల రూపంలో మంచి వేతనం ఇవ్వబడింది. 1970లో అప్పటి భారత ప్రధాని అయిన [[ఇందిరా గాంధీ]], ప్రివీ పర్సులను నిలిపివేయడానికి అండర్-టేకింగ్ ప్రారంభించారు, ఇవి 1971లో రద్దు చేయబడ్డాయి. చాలా మంది మాజీ యువరాజులు ఇప్పటికీ మహారాజా బిరుదును ఉపయోగించడం కొనసాగిస్తున్నారు, అయితే ఈ బిరుదుకు హోదా చిహ్నంగా కాకుండా వేరే శక్తి లేదు. చాలా మంది మహారాజులు ఇప్పటికీ తమ రాజభవనాలను కలిగి ఉండి వాటిని లాభదాయకమైన హోటళ్లుగా మార్చారు, అయితే కొందరు రాజకీయాలలో మంచి లాభాలను పొందారు. ప్రజాస్వామ్యయుతంగా ఎన్నికైన ప్రభుత్వం ముఖ్యమంత్రిని కార్యనిర్వాహక అధిపతిగా, గవర్నర్ను రాష్ట్ర అధిపతిగా చేసుకుని రాష్ట్రాన్ని నడుపుతుంది. === పరిపాలన అభివృద్ధి === ప్రస్తుతం, కొత్తగా ఏర్పడిన ప్రతాప్‌గఢ్ జిల్లాతో సహా,రాజస్థాన్‌లో 50 జిల్లాలు, 105 ఉపవిభాగాలు, 37,889 గ్రామాలు, 350కి పైగా తహసీళ్లు,  222 పట్టణాలు ఉన్నాయి. రాష్ట్రవ్యాప్తంగా పరిపాలన,సేవా పంపిణీని మెరుగుపరచడం పరిపాలనా విస్తరణ లక్ష్యం. 2023 మార్చి 17న రాజస్థాన్ ప్రభుత్వం 19 కొత్త జిల్లాలు, 3 కొత్త డివిజన్ల ఏర్పాటును ప్రకటించింది. ఫలితంగా, జైపూర్, జోధ్‌పూర్ జిల్లాలను జైపూర్ అర్బన్, జైపూర్ రూరల్, జోధ్‌పూర్ అర్బన్, జోధ్‌పూర్ రూరల్‌గా పునర్నిర్మించారు, దీంతో మొత్తం జిల్లాల సంఖ్య 50కి, డివిజన్ల సంఖ్య 10కి పెరిగింది. ప్రజా సేవలు, పాలనను క్రమబద్ధీకరించడానికి, రాజస్థాన్ ప్రభుత్వం [https://www.ssoid.site/ ఎస్ఎస్ఓ ఐడి] (సింగిల్ సైన్-ఆన్) వ్యవస్థను ఏకీకృతం చేసింది. ఈ డిజిటల్ ప్లాట్ఫాం నివాసితులు ఏకీకృత లాగిన్ వ్యవస్థ ద్వారా విద్య, ఉపాధి, సంక్షేమ పథకాలతో సహా వివిధ ప్రభుత్వ సేవలను పొందటానికి అనుమతిస్తుంది. ఎస్ఎస్ఓ ఐడి అమలు పరిపాలనా సామర్థ్యాన్ని పెంచింది, పౌరులు భౌతిక డాక్యుమెంటేషన్ లేకుండా సేవలను పొందడం సులభం చేసింది. == ఇవి కూడ చూడండి == * [[బెంగాల్ నవాబులు]] * [[పశ్చిమ బెంగాల్ చరిత్ర]] * [[ఉదయ్‌పూర్ చరిత్ర]] * [[కలకత్తాపై బాంబు దాడి]] * [[పశ్చిమ బెంగాల్‌లో మతం]] * [[2024లో పశ్చిమ బెంగాల్ వరదలు]] * [[రాజస్థాన్‌లోని రాష్ట్ర సంరక్షిత స్మారక చిహ్నాల జాబితా]] == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:రాజస్థాన్]] [[వర్గం:భారతదేశ రాష్ట్రాలు, ప్రాంతాలు]] s9n6d1nrd2gefxhwi9u5m53lsbzc9cl 0 486920 4908340 4901208 2026-07-19T10:57:20Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* ఇవి కూడా చూడండి */ 4908340 wikitext text/x-wiki భారత రాష్ట్రమైన మణిపూర్ చరిత్ర పురావస్తు పరిశోధన, లిఖిత చరిత్ర, పురాణాల ద్వారా ప్రతిబింబిస్తుంది . చారిత్రాత్మకంగా, మణిపూర్ మెయిటీ రాజవంశం పాలించిన ఒక స్వతంత్ర సార్వభౌమ రాజ్యం, కానీ వివిధ సమయాల్లో ఇది ఇతర రాష్ట్రాలు, అధికారాలచే ఆక్రమించబడి పాలించబడింది.<ref>{{Cite book |last=Keen |first=Caroline |url=http://dx.doi.org/10.5040/9780755624355 |title=An Imperial Crisis in British India |date=2015 |publisher=I.B. Tauris |isbn=978-1-78673-987-2|pages=150–152|doi=10.5040/9780755624355 |quote=Ghose maintained that under the Indian Penal Code only subjects of the Queen or foreigners residing in British India could be guilty of waging war against the Queen. Manipur was an independent sovereign state and..}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Arora |first1=Vibha |last2=Kipgen |first2=Ngamjahao |date=2012 |title=The Politics of Identifying with and Distancing from Kuki Identity in Manipur |url=https://www.jstor.org/stable/26290634 |journal=Sociological Bulletin |volume=61 |issue=3 |pages=429–449 |doi=10.1177/0038022920120303 |jstor=26290634 |s2cid=157167951 |issn=0038-0229|quote= Historically, Manipur was an independent kingdom ruled by Meitei dynasty. The physical boundary of Manipur has been fluctuating with historical changes in political power and the intra state and the inter state boundaries|url-access=subscription }}</ref><ref>{{Cite book |last=Htin Aung |first=U. |url=http://archive.org/details/historyofburma00htin |title=A history of Burma |date=1967 |publisher=New York, Columbia University Press |others=Internet Archive|page=117}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Baruah |first=S. L. |date=1983 |title=THE BURMESE AND THE NORTH EAST (from the middle of 18th century to the Treaty of Yandabo in 1826) |url=https://www.jstor.org/stable/44139912 |journal=Proceedings of the Indian History Congress |volume=44 |pages=609–613 |jstor=44139912 |issn=2249-1937}}</ref> 12వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో రాజు లోయుంబా ఆధ్వర్యంలో కాంగ్లేపాక్ రాష్ట్రం దాని మొదటి లిఖిత రాజ్యాంగంతో అభివృద్ధి చెందింది.<ref name=":0">{{Cite journal |last=KSHETRIMAYUM |first=JOGENDRO |date=2009 |title=Shooting the Sun: A Study of Death and Protest in Manipur |url=https://www.jstor.org/stable/25663656 |journal=Economic and Political Weekly |volume=44 |issue=40 |pages=48–54 |jstor=25663656 |issn=0012-9976 |quote=Loiyamba Shinyen (ls), considered the first writ ten constitution of Manipur (Kabui 1988; Naorem 1988). Dated to 1110 ad, it was written during the reign of Loiyamba or Loiyumba}}</ref> 18వ శతాబ్దపు రాజు పాంహీబా ఆధ్వర్యంలో మణిపూర్‌లో పవిత్ర గ్రంథాల దహనం అనే పురాణ గాథ జరిగింది. ఆంగ్లో-మణిపూర్ యుద్ధం తరువాత 1891లో మణిపూర్ [[బ్రిటిష్]] పాలనలో ఒక [[సంస్థానం|సంస్థానంగా]] మారింది , [[బ్రిటిష్ రాజ్|బ్రిటిష్ రాజ్‌లో]] సంస్థానంగా విలీనం చేయబడిన చివరి స్వతంత్ర రాష్ట్రాలు ఇవే.<ref>{{Cite book|title=The Unquiet Valley: Society, Economy, and Politics of Manipur (1891-1950)|last=Lokendra|first=N.|date=1998-01-01|publisher=Mittal Publications|isbn=978-81-7099-696-5|pages=35–38|language=en}}</ref> [[రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం|రెండవ ప్రపంచ యుద్ధ]] సమయంలో, మణిపూర్ జపనీస్, మిత్రరాజ్యాల దళాల మధ్య జరిగిన యుద్ధాలకు వేదికైంది. యుద్ధం తరువాత, మహారాజా బోధచంద్ర ఈ రాజ్యాన్ని [[భారతదేశం|భారతదేశంలో]] విలీనం చేస్తూ విలీన ఒప్పందంపై సంతకం చేశారు.<ref>{{Cite web|title=Manipur Merger Agreement, 1949|url=http://www.satp.org/satporgtp/countries/india/states/manipur/documents/papers/manipur_merger_agreement_1949.htm|access-date=1 May 2014|publisher=Satp.org}}</ref> దీనిని 1956లో [[కేంద్రపాలిత ప్రాంతం]]<nowiki/>గా, 21 జనవరి 1972న పూర్తి స్థాయి రాష్ట్రంగా చేశారు.<ref>{{Cite web|title=The Constitution (Amendment)|url=http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend7.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170501011646/http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend7.htm|archive-date=1 May 2017|access-date=1 May 2014|publisher=Indiacode.nic.in}}</ref><ref>{{Cite web|title=An Act further to amend the North-Eastern Areas (Reorganisation)Act, 1971|url=http://indiacode.nic.in/acts-in-pdf/392012.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131107110726/http://indiacode.nic.in/acts-in-pdf/392012.pdf|archive-date=7 November 2013|access-date=26 March 2014}}</ref> ==నామకరణం== చరిత్ర చివరి భాగంలో, మణిపూర్, దాని ప్రజలను వారి పొరుగువారికి వేర్వేరు పేర్లతో పిలిచేవారు. షాన్స్ లేదా పాంగ్ లు ఈ ప్రాంతాన్ని కాస్సే అని, [[మయన్మార్|బర్మీస్]] కాథె, అస్సామీ మెక్లీ అని పిలిచేవారు. 1762లో సంతకం చేసిన బ్రిటిష్ [[ఈస్టిండియా కంపెనీ|ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ]], చింగ్‌థాంగ్‌ఖోంబా మధ్య జరిగిన మొదటి ఒప్పందంలో, ఈ రాజ్యం మెక్లీగా నమోదు చేయబడింది. భాగ్యచంద్ర అతని వారసులు మణిపురేశ్వర్, లేదా మణిపూర్ ప్రభువు అనే బిరుదుతో చెక్కబడిన నాణేలను జారీ చేశారు, మెక్లీ అనే పేరును విస్మరించారు. తరువాత, సంస్కృత రచన, ధరణి సంహిత మణిపూర్ పేరు వ్యుత్పత్తి పురాణాలను ప్రాచుర్యంలోకి తెచ్చింది.<ref>Gangmuei Kabui, ''History of Manipur'', National Publishing House, Delhi, 1991.</ref> == చరిత్రపూర్వ == [[ఈశాన్య భారతదేశం]]లో పురావస్తు పరిశోధన చాలా తక్కువగా ఉంది, ఎక్కువగా ఉపరితల అన్వేషణలకే పరిమితమైంది, అత్యాధునిక పద్ధతులు లేవు.{{sfn|Hazarika|2017|p=2,10,11}} === మానవ స్థిరనివాసం === ఈశాన్య భారతదేశంలో మొట్టమొదటి మానవ స్థావరాన్ని స్థాపించడానికి కొన్ని ప్రయత్నాలు జరిగాయి, అననుకూల భౌగోళిక పరిస్థితుల కారణంగా ఇది సాధారణంగా ప్లీస్టోసీన్ చివరినాటికి పురాతన మానవులచే జనావాసాలు లేనిదిగా భావించబడుతుంది.{{sfn|Hazarika|2017}} అయితే ఇది వివాదాస్పదంగా ఉంది, కొంతమంది పండితులు ఈశాన్య కారిడార్లు తొలి హోమినిడ్ వలసలు, భారతదేశంలో జనావాసాలు ఏర్పడటంలో కీలక పాత్ర పోషించాయని ప్రతిపాదించారు.{{sfn|Hazarika|2017}} === పాలియోలిథిక్ === [[File:Stone Erections of Willong Khullen.jpg|thumb|300px|ఉత్తర మణిపూర్‌లోని "విల్లాంగ్ ఖుల్లెన్" గ్రామంలోని చరిత్రపూర్వ రాతి కట్టడాలు, ఇవి ఇంగ్లాండ్‌లోని స్టోన్‌హెంజ్‌ను కొద్దిగా పోలి ఉంటాయి]] చాలా మంది పండితులు మణిపూర్ (ఈశాన్య) లో [[పాతరాతియుగం|పాలియోలిథిక్]] యుగం గురించి చర్చించరు.{{sfn|Hazarika|2017|p=75,80}} అయితే, మంజిల్ హజారికా తన 2017 సర్వే ఆఫ్ ప్రీహిస్టరీ ఆఫ్ ఈశాన్య భారతదేశంలో, మణిపూర్‌లో పాలియోలిథిక్ సంస్కృతి ఉనికిని తిరస్కరించడానికి ఎటువంటి విశ్వసనీయమైన ఆధారం లేదని తోసిపుచ్చారురు.{{sfn|Hazarika|2017|p=153}} మణిపూర్‌లో కొన్ని పాతరాతియుగపు ప్రదేశాలు (ఖాంగ్‌ఖుయ్, నపాచిక్, మాచి, సోమ్‌గు, సింగ్‌టోమ్) ఉన్నాయి.{{sfn|Hazarika|2017|p=79,90}} అయినప్పటికీ, కనుగొన్న మంచి కాలక్రమానుసారం-క్రమబద్ధీకరణ సందర్భం, ఇతర యుగాల అవశేషాలతో వాటి సహజీవనం లేనప్పుడు, అటువంటి గుర్తింపుల ఖచ్చితత్వం విమర్శలకు గురవుతుంది.{{sfn|Hazarika|2017|p=75,80}} హోబిన్హియాన్ లాంటి సముదాయాల ఉనికి కూడా వివాదాస్పదంగా ఉంది.{{sfn|Hazarika|2017|p=86}} === నియోలిథిక్ === మణిపూర్‌లో అనేక కొత్త రాతియుగం ప్రదేశాలు గుర్తించబడ్డాయి, వాటిలో నోంగ్‌పోక్ కీథెల్‌మాన్‌బి, నపాచిక్, లైమెనై, నారన్ సీనా, ఫునాన్ ఉన్నాయి.{{sfn|Hazarika|2017|p=100,111,112}} పెద్ద ఆగ్నేయాసియా సముదాయంలో భాగంగా పరిగణించబడుతున్న ఈ గుర్తింపులు ప్రధానంగా రాతి పనిముట్లు, కుండల ఆధారంగా ఇవ్వబడ్డాయి (ఉదా. తాడు-ముద్రించిన సామాను) నూతన శిలాయుగం (వ్యవసాయం, జంతు పెంపకం మొదలైనవి) సాంస్కృతిక గుర్తింపులను కలిగి ఉన్నాయి.{{sfn|Hazarika|2017|p=95,111,112,141,142,153}} ఈశాన్యంలో [[నవీన శిలా యుగం|నియోలిథిక్]] సంస్కృతి సుమారు నాలుగు వేల సంవత్సరాల తరువాత గంగా మైదానాలలో ప్రారంభమైందని హజారికా పేర్కొన్నాడు.{{sfn|Hazarika|2017|p=140}} మెయిటీల సాధారణ భాష అయిన మెయిటీలాన్ , టిబి ఫైలమ్‌కు చెందినది.{{sfn|Post|Burling|2017|p=232,233}} దక్షిణ చైనా, థాయ్‌లాండ్‌లలో కనిపించే వాటితో చాలా పోలి ఉండే మూడు కాళ్ల కుండలు, తాడు-ముద్రించిన సామాను సమృద్ధిగా ఉన్నాయని హజారికా మణిపురి ప్రదేశాలను పేర్కొన్నాడు మణిపూర్ ప్రక్కనే ఉన్న ప్రాంతాల నుండి కొత్త రాతియుగం ప్రేరణల ద్రవీభవన కుండ అయి ఉండవచ్చని ఊహించారు.{{sfn|Hazarika|2017|p=112,113,142,143}} ఆగ్నేయాసియా పురావస్తు-భాషా చరిత్రపై జార్జ్ వాన్ డ్రీమ్ చేసిన పునర్నిర్మాణాలతో ఏకీభవిస్తూ, రోజర్ బ్లెంచ్ , ఈశాన్య భారతదేశం నియోలిథిక్ యుగం నుండి విభిన్నమైన ఆహార సేకరణ సమూహాలకు ఆశ్రయం ఇచ్చిందని, వారు క్రీ.పూ. 4000 ప్రాంతంలో వ్యవసాయం, పశుపోషణ నేర్చుకుని తూర్పు వైపు వలస వెళ్లి టిబెటో-బర్మాన్ (టిబి) ఫైలమ్‌ను స్థాపించారని ప్రతిపాదించారు.{{sfn|Hazarika|2017|p=58}} === రాగియుగం, ఆ తర్వాతి కాలం === [[తామ్ర శిలా యుగం|రాగి యుగం]] ప్రారంభమైన తరువాత (తరువాత, [[ఇనుప యుగం]]), గణనీయమైన సాంస్కృతిక పరివర్తనకు ఆధారాలు చూపించలేదని హజారికా విస్తృత ప్రాంతాన్ని పేర్కొన్నాడు.{{sfn|Hazarika|2017|p=16}} ఈ రాష్ట్రంలో విభిన్న ప్రయోజనాలకు ఉపయోగపడే వివిధ ఆకారాల మెగాలిత్లు సమృద్ధిగా ఉన్నాయి.{{sfn|Hazarika|2017|p=150,151}} === ఇనుప యుగం === ఈశాన్య భారతదేశంలో ఇనుప యుగం మొదటి సహస్రాబ్ది మధ్య కాలాన్ని నియంత్రించే చారిత్రక ఆధారాలు ముఖ్యంగా వ్రాతపూర్వక రికార్డులు లేవు.{{sfn|Hazarika|2017|p=16}} భారతదేశం, దక్షిణ చైనా మధ్య వాణిజ్య నెట్‌వర్క్‌లు మణిపూర్ ద్వారా నడుస్తున్నాయని ఇతర దేశాల వృత్తాంతాలు పేర్కొన్నాయి, యాత్రికులు ఈ భూభాగాల ద్వారా చైనా నుండి భారతదేశంలోకి ప్రవేశించినట్లు నివేదించబడింది.{{sfn|Hazarika|2017|p=69,70}} ఈ ప్రాంతం భౌగోళిక రాజకీయ చరిత్రతో పాటు నివాసితుల జాతి-భాషా నేపథ్యం గురించి చాలా వరకు తెలియదు.{{sfn|Hazarika|2017|p=69,70}}{{sfnp|Parratt|2005|pp=2,13}}{{sfnp|Brandt|2017|pp=122}}{{sfnp|Sebastian|2019|pp=55}} == చరిత్ర == [[File:Vishnu_temple,_Bishnupur_01.jpg|thumb|బిష్ణుపూర్‌లో నిర్మించిన విష్ణువుకు అంకితం చేయబడిన ఆలయం]] పురాతన, మధ్యయుగ మణిపూర్కు సంబంధించిన ప్రాధమిక మూలం చైతరోల్ కుంభబ (Ch. K. ′-మణిపూర్ రాజుల ఆస్థాన చరిత్ర-ఇది మొదటి రాజు క్రీ. శ. 33 నాటిది. {{sfnp|Parratt|2005|pp=2,13}}{{sfnp|Sebastian|2019|pp=45-46}} అయితే, ఇక్కడ కింగ్ క్యంప (క్రీ.శ. 1467–1508 పాలన వరకు ఉన్న చారిత్రక రికార్డులు చింగ్-థాంగ్ ఖోంబా (భాగ్యచంద్ర) పాలనలో 18వ శతాబ్దం మధ్య నుండి చివరి వరకు చింగ్-థాంగ్ ఖోంబా (భాగ్యచంద్ర) పాలనలో తిరిగి వ్రాయబడినట్లు గుర్తించబడింది, ఎందుకంటే ఆ పత్రాలు "నష్టపోయాయి". ఈ చారిత్రక గ్రంథంలోని ఈ భాగం ముఖ్యంగా విశ్వసనీయత లేనిదిగా మిగిలిపోయింది. ఆ కాలంలోని రాజులకు అసాధారణమైన సుదీర్ఘ కాలపరిమితులు కేటాయించబడ్డాయి, నిష్పాక్షిక సమాచారం కొరత ఉంది.{{sfnp|Sebastian|2019|pp=46}} ఈ రాజులలో చాలామంది బహుశా సాంస్కృతిక దేవతల సమూహం నుండి స్వీకరించబడ్డారని వంశ అంతర్గత విజయాల సామూహిక స్మృతికి సరిపోయేలా మెయిటీ ప్రస్తుత పాలనను చట్టబద్ధం చేయడానికి మతపరమైన పురాణాలతో కలపబడ్డారని సరోజ్ నలిలి పారట్ ఊహించారు. పారట్ అలాగే గంగ్ముమీ కమేయి క్రీ. శ. 33 ప్రారంభ తేదీని లేఖకులు జ్యోతిష్య గణనల ద్వారా నిర్ధారించారని అనుమానిస్తున్నారు.{{sfnp|Parratt|2005|pp=4-6,13}} ''సిహెచ్. కె.'' కూడా ఒక మెయ్టేయ్ చరిత్ర-మెయ్టేయ్ వలస వంశాలలో ఒకరు, మొదట నింగ్తౌజా అని పేరు పెట్టారు, ఇతరులు (కొంత తెలియని సమయంలో) ఇతరులను సమాఖ్యలో విలీనం చేసి, రాచరికం పాలనను పొందారు- దీని ప్రారంభ విభాగాలు ప్రధానంగా మణిపూర్ లోయ అంతటా మెయిటీల విస్తరణ, ఇతర విజయాల ఇతివృత్తంగా ఉన్నాయి.{{sfnp|Parratt|2005|pp=4}}{{sfnp|Sebastian|2019|pp=57-58}} కొంతమంది స్థానిక రచయితలు మణిపురి చరిత్ర పునర్నిర్మాణంలో పుయాస్, పురాతన మణిపురి వ్రాతప్రతులను ఉపయోగించారు. ఈ ధోరణిని పారాట్, ఇతరులు విమర్శించారు-ఈ గ్రంథాలలో ఏదీ ఇంకా వృత్తిపరమైన చరిత్రకారులచే తేదీ చేయబడలేదు లేదా తీవ్రమైన పాఠ్య-విమర్శనాత్మక పరిశీలనకు లోబడి లేవు, అందువల్ల ఇవి మైటై సంప్రదాయాలపై వ్యాఖ్యానించడం తప్ప ఇతర ప్రయోజనాలకు తగినవి కావు.{{Sfnp|Parratt|2005}} పుయాస్ చరిత్ర సంప్రదాయాన్ని తిరిగి ఆవిష్కరించడానికి మద్దతుగా మెయిటీ జాతీయవాదులు నకిలీ చేసినట్లు పండితులు కనుగొన్నారు.{{efn|Bryce Beemer writes, "Manipur developed a textual tradition on par with that of Upper Burma or Java. The continued existence of clan identities and leadership is one reason for the bewilderingly diverse historical traditions of Manipur. Each clan wrote its own creation myths, religious histories, clan genealogies, and dynastic accounts of noble houses. Although many of these historical texts contradict each other, they represent a rich ore yet to be mined by most Southeast Asianists."{{sfn|Beemer|2013|pp=266}}}} చరిత్ర, సంప్రదాయాల పునర్‌రూపకల్పనకు మద్దతుగా మెయిటీ జాతీయవాదులు పుయాస్‌లను (బహుశా) కల్పించారని పండితులు కనుగొన్నారు.{{sfnp|Parratt|2005|pp=11,17}}{{sfnp|Brandt|2017|pp=128}}{{sfnp|Naorem|2015|pp=219}} === పురాణశాస్త్రం, ప్రారంభ రాజులు === మెయిటీ పురాణాలలో ఆదిమ డ్రాగన్ దేవుడైన పఖాంగ్‌పా, "పాయిరైటాన్‌లను" లొంగదీసుకుని మెయిటీ పాలనను స్థాపించినట్లుగా చ. కె.లో పేర్కొనబడింది . చ. కె.లో మొదట ప్రస్తావించబడిన ఏడుగురు రాజులు – పఖాంగ్‌పా, టోంపోక్, టావోథింగ్‌మాంగ్, ఖుయ్ నింగ్‌గాంగ్‌పా, పెంగ్‌సిపా, కావోఖోంగ్‌పా, నావోఖంపా – క్రీ.శ. 411 వరకు పాలించారని చెప్పబడింది. పఖాంగ్‌పా, టావోథింగ్‌మాంగ్‌లను మినహాయించి, ఈ గ్రంథం ప్రతి రాజు  పాలనా కాలాన్ని మాత్రమే నమోదు చేస్తుంది. ఈ ఏడుగురు పాలకులు ఒకే రాజవంశానికి చెందినవారనడానికి కూడా ఎటువంటి ఆధారాలు లేవని, అన్ని విధాలా వారు విభిన్న మూలాల నుండి వచ్చిన మౌఖిక గాథల నుండి పునర్నిర్మించబడ్డారని ప్యారట్ పేర్కొన్నారు. ఈ "దైవ" రాజుల గురించి పెద్దగా ఏమీ తెలియదని ఆ గ్రంథమే పేర్కొంటుంది. నవోఖాంపా తరువాత నవోఫాంపా అధికారంలోకి వచ్చాడు, అతని గురించి చరిత్రలో గణనీయంగా ఏమీ ప్రస్తావించబడలేదు. ఆయన తరువాత ఆయన కుమారుడు సమీరంగ్, తోటి వంశం అయిన ఆంగోమ్ మీద విజయవంతమైన యుద్ధంలో పాల్గొన్నాడు. తదుపరి పాలకుడు కొంథౌపా, అతని పాలనలో "సెన్లోయ్ లాంగ్మాయ్" తో కొంత వినాశకరమైన యుద్ధం జరిగింది. చక్రవర్తి లేని ఐదేళ్ల కాలం తరువాత, నావతింగ్ఖాంగ్ తదుపరి రాజు అయ్యాడు. ఆయన పాలనలో పాంగ్ రాజ్య అధిపతి మణిపూర్ మీదుగా తిరిగి రావడానికి ముందు విలీనం ప్రక్రియలో పాల్గొన్నట్లు గుర్తించబడింది. ఖోంగ్టెచా తదుపరి రాజు, మోయిరాంగ్ వంశంపై జరిగిన విజయవంతమైన యుద్ధం గుర్తించబడింది, అతను పది సంవత్సరాలు పాలించాడు. పదకొండు సంవత్సరాల విరామం తరువాత, తదుపరి రాజు కైరెంచ, అతను పదిహేను సంవత్సరాలు పాలించాడు. ఆయన తరువాత ఇరవై రెండు సంవత్సరాలు పాలించిన యారేపా అధికారంలోకి వచ్చాడు. ఈ ఇద్దరు రాజుల గురించి మరేమీ ప్రస్తావించబడలేదు. తరువాతి నలుగురు రాజులు అయాంగ్పా, నింగ్‌తౌచెంగ్, చెంగ్లీ యిపాన్ లంతపా, యిరెంగ్పా, వీరు మొత్తం 253 సంవత్సరాలు పాలించారు. వీరంతా తోటి వంశాలపై వివిధ రకాల యుద్ధాలలో విజయం సాధించినట్లు గుర్తించబడింది - అయాంగ్పా నోంగ్యాయ్ ఖుమాన్‌లను అణచివేశాడు, నింగ్‌థౌచెంగ్ హౌకీపై దాడి చేశాడు, లాంతపా లువాంగ్‌ల సమూహాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు, యిరెంగ్పా మొయిరాంగ్‌లతో పాటు ఖుమాన్‌లను ఓడించాడు.{{sfn|Parratt|2005|pp=23-31}} తదుపరి రాజు లోయుంపా, చ. కె. తన పాలనను చాలా వివరంగా నమోదు చేస్తాడు. మొదటి 'రాజ్యాంగం' ను ప్రారంభించిన ఘనత ఆయనకు దక్కుతుంది. ఆయన తరువాత తూర్పు సరిహద్దులలో కొన్ని వర్ణించలేని యుద్ధాలలో విజయం సాధించిన లోయిటోంగ్పా, బహుశా స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన జాతి సమూహాలపై పోరాడారు. ఇరవై ఎనిమిది సంవత్సరాల పాలన తర్వాత, అతని వారసుడిగా ఆటం యోయిరెన్పా వచ్చాడు, అతను పదమూడు సంవత్సరాలు పాలించాడు. యోయిరెన్పాను త్వరలోనే అతని సోదరుడు తరిమివేయగా, అతను ఖుమాన్‌ల వద్ద ఆశ్రయం పొందవలసి వచ్చింది. ముప్పై రెండు సంవత్సరాలు పాలించిన యివాంతపా ఆధ్వర్యంలో, ఖుమాన్‌లపై విజయవంతమైన యుద్ధం జరిగింది వారి ప్రధాన రాణి హత్య చేయబడింది. తదుపరి పాలకుడు థావాంతపా. ముప్పై ఆరు సంవత్సరాల సుదీర్ఘ పాలనలో, అతను అనేక అంతర్గత, బాహ్య ముప్పులను అణచివేశాడు. హైరెమ్ గ్రామస్థులపై దాడిలో ఒకసారి ఖుమాన్‌లతో పొత్తు పెట్టుకున్నప్పటికీ, అతను చివరికి ఖుమాన్‌లను ఓడించాడు. తరువాతి రాజు చింగ్‌థాంగ్ లాంథాపా, తన పదకొండు సంవత్సరాల పాలనలో ఖుమాన్‌లను, అలాగే కాములను ఓడించాడు. అతని తరువాత థింగ్‌పాయ్ సెన్‌హోంగ్‌పా అధికారంలోకి వచ్చాడు. అతను 5 సంవత్సరాలు పాలించాడనే విషయం తప్ప మరేమీ ముఖ్యమైన వివరాలు తెలియవు. తరువాతి రాజు పురాంతపా, పైరౌ వద్ద ఖుమాన్‌లను తిరిగి ఓడించాడు, కౌపా కౌతాయ్ భూభాగాలను ఏకీకృతం చేశాడు, చక్పాలను జయించాడు.{{sfn|Parratt|2005|pp=31-36}} 1263లో ఖుమోంప రాజు అయ్యాడు, కబావ్ లోయ పాలకుల దండయాత్రను విజయవంతంగా తిప్పికొట్టడానికి ఖుమాన్‌లతో పొత్తు పెట్టుకున్నాడు . హావో పర్వత ప్రాంత ప్రజల కోసం కూడా ఒక యుద్ధం జరిగింది వారి రాజు మైముంప పట్టుబడ్డాడు. అతని తరువాత మోయిరాంప సింహాసనాన్ని అధిష్టించి, ఖుమాన్‌లను, మోయిరాంగ్‌లను కూడా మళ్ళీ ఓడించాడు. కేకేలు, మాకిహావో ప్రజలతో జరిగిన ఇతర యుద్ధాలు కూడా నమోదు చేయబడ్డాయి; కోరిరాంగ్ పట్టుబడ్డాడు. థాంగ్‌పి లాంథాప ఇరవై రెండు సంవత్సరాలు పాలించి, మోయిరాంగ్‌లను, లోయిపి హావోలను చిత్తుగా ఓడించాడు; టెంగ్‌కాంగ్‌బి, మారెమ్ నామ్‌న్‌గాప పట్టుబడ్డారు. 1324లో కొంగ్యప సింహాసనాన్ని అధిష్టించి అతని వారసుడయ్యాడు. అతని తరువాత టెన్‌హీప సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు, ఇతను ఇరవై సంవత్సరాలు పాలించి అనేక యుద్ధాలలో పాల్గొన్నాడు. తదుపరి పాలకుడు టోనప గురించి, అతను ఐదు సంవత్సరాలు పాలించాడనే తప్ప మరేమీ ప్రస్తావించబడలేదు. తరువాత, తపుంగ్పా సింహాసనాన్ని అధిష్టించి, లోయిపి మారెమ్‌లపై విజయవంతమైన యుద్ధం చేశాడు, ముప్పై ఐదు సంవత్సరాల పాలన తర్వాత చింగ్‌సాంగ్ రాజు ఖమ్లాంగ్‌పా చేత హత్య చేయబడ్డాడు. మళ్ళీ, తదుపరి రాజు లైరెన్‌పా గురించి సమాచారం చాలా తక్కువగా ఉంది; అతను ఐదు సంవత్సరాలు పాలించాడు, ఆ తర్వాత ఐదు సంవత్సరాల పాటు రాజు లేడు. పున్సిపా పాలన 1432 వరకు కొనసాగింది,  మోయిరాంగ్‌లతో జరిగిన ఘర్షణతో సహా అనేక ఘర్షణలకు సాక్ష్యంగా నిలిచింది.{{sfn|Parratt|2005|pp=36-40}} ఈ ప్రాంతంలోని తొలి రాజ్యాలలో కాంగ్లేపాక్ రాజ్యం ఒకటి, దీని మొదటి రాజ్యాంగం, లోయుంబా సిన్యెన్ 11వ శతాబ్దం చివరలో లోయుంబా రాజు పాలనలో రూపొందించబడింది.<ref name=":0" /><ref>Naorem Sanajaoba, Manipur Treaties and Documents-Vol I,1993, New Delhi. Book I: "Twelfth Century Meetei Constitution To Pemberton Report", http://dspace.nehu.ac.in/bitstream/1/9804/1/Manipur%20treaties%20%28N%20Sanajaoba%29.pdf.</ref><ref>{{cite news |last1=K |first1=Manikchand |title=The Evolution of Meetei State |url=http://e-pao.net/epSubPageExtractor.asp?src=manipur.History_of_Manipur.The_Evolution_of_The_Meetei_State_By_K_Manikchand}}</ref> === ప్రారంభ ఆధునిక === [[File:FB7A9290.jpg|thumb|ఇంఫాల్‌లోని "ప్యాలెస్ కాంపౌండ్"లో ఉన్న శ్రీ గోవిందజీ ఆలయం, మణిపూర్‌లోని మైతేయ్ హిందువుల మైతేయ్ వైష్ణవానికి కేంద్రంగా ఉండేది]] ప్రారంభ ఆధునిక కాలాన్ని తరచుగా మైతే చరిత్రకారులు "మధ్యయుగ" అని పిలుస్తారు.<ref>{{Cite web |title=History Of Medieval Manipur 1 |url=http://e-pao.net/epSubPageExtractor.asp?src=manipur.History_of_Manipur.History_Of_Medieval_Manipur_1 |access-date=2023-03-19 |website=e-pao.net}}</ref> నింగ్తౌఖోంపా 1432 నుండి 1467 వరకు పాలించింది. ఆయన మోయిరాంగ్‌లను తరిమికొట్టాడు, పర్వతాలలోని టాంఖ్నుల తిరుగుబాటును తిప్పికొట్టాడు.{{sfn|Parratt|2005|pp=40-41}} మైడింగు సేన్బి కియామ్బా (1467-1507) పాలనలో పురాతన మైతేయి విశ్వాసం, సనమాహిజం కూలిపోవడం ప్రారంభమైంది. ఆయన పాలనలోనే బ్రాహ్మణులు రాజ్యానికి వలస వచ్చారు, [[వైష్ణవం|వైష్ణవులు]] హిందూ దేవుడు [[విష్ణువు|విష్ణు]] ఫీయా (పాంగ్ రాజ్యం నుండి పవిత్రమైన రాయి) ను పూజించడం ప్రారంభించారు.<ref name="e-pao.net">{{Cite web |title=Hinduism in Manipur Part 1 By Chirom Rajketan |url=http://e-pao.net/epSubPageExtractor.asp?src=manipur.Manipur_and_Religion.Hinduism_in_Manipur_Part_1_By_Chirom_Rajketan |access-date=2023-02-18 |website=e-pao.net}}</ref> ఇది మైతేయి వైష్ణవమతం మూలం. కురంగనాయణి 1768లో అహోం రాణి అయిన మణిపురి యువరాణి. గరీబ్ నివాజ్ రాజు (పుట్టిన పేరు పాంహీబా, 1709–1748) పాలనలో, రాజ్యం పేరు కంగ్లేపాక్ నుండి మణిపూర్‌గా మార్చబడింది. అతని పాలనలోనే మొత్తం మైతేయి జాతి ప్రజల మతం సనమహిజం నుండి హిందూ మతంలోకి బలవంతంగా మార్చబడింది.<ref name="e-pao.net"/><ref>{{Cite web |title=Hinduism in Manipur A Political Perspectives By Rinku Khumukcham |url=http://e-pao.net/epSubPageExtractor.asp?src=reviews.arts.Hinduism_in_Manipur_A_Political_Perspectives_By_Rinku_Khumukcham |access-date=2023-02-18 |website=e-pao.net}}</ref><ref>{{Cite web |title=Hinduism in Manipur Part 2 By Chirom Rajketan |url=http://e-pao.net/epSubPageExtractor.asp?src=manipur.Manipur_and_Religion.Hinduism_in_Manipur_Part_2_By_Chirom_Rajketan |access-date=2023-02-18 |website=e-pao.net}}</ref> 1729లో గరీబ్ నివాజ్ పాలనలో సనామాహిజం పవిత్ర గ్రంథాలను పురాణంగా దహనం చేశారు.<ref>{{Cite web |title=Puya Meithaba The Burning of Meitei Sacred Scripture By Madhu Chandra |url=http://e-pao.net/epSubPageExtractor.asp?src=news_section.opinions.Puya_Meithaba_The_Burning_of_Meitei_Sacred_Scripture_By_Madhu_Chandra |access-date=2023-02-18 |website=e-pao.net}}</ref> ఈ కార్యక్రమాన్ని ప్రతి సంవత్సరం పుయా మీథాబా సందర్భంగా స్మరించుకుంటారు. === ఆధునిక === ఆధునిక మణిపూర్ చరిత్ర ఏడు సంవత్సరాల విధ్వంసం నుండి బర్మీస్ సామ్రాజ్యం వరకు నేటి వరకు మణిపూర్ చరిత్రను కలిగి ఉంది. ==== ఏడు సంవత్సరాల విధ్వంసం ==== బర్మీయులు మణిపూర్‌పై చాలాసార్లు దండెత్తారు, కానీ అత్యంత ముఖ్యమైనది 1819లో మార్జిత్ రాజు పాలనలో జరిగింది. 1819 నుండి 1826 వరకు బర్మీస్ మణిపూర్‌ను ఆక్రమించారు. ఈ సమయంలో మణిపూర్ నాశనమైంది, ప్రతిచోటా గందరగోళం, అరాచకం నెలకొన్నాయి. ఈ చీకటి కాలాన్ని చాహి తారేత్ ఖుంటక్పా (ఏడు సంవత్సరాల విధ్వంసం) అని పిలుస్తారు.<ref>{{Cite web|title=seven years devastation|url=http://e-pao.net/epSubPageExtractor.asp?src=manipur.History_of_Manipur.Historical_War_Manipur.seven_years_devastation|access-date=2023-02-18|website=e-pao.net}}</ref><ref>{{Cite web|title=A Brief Note On Chahi Taret Khuntakpa|url=http://e-pao.net/epSubPageExtractor.asp?src=manipur.History_of_Manipur.Historical_War_Manipur.A_Brief_Note_On_Chahi_Taret_Khuntakpa|access-date=2023-02-18|website=e-pao.net}}</ref> ==== మణిపురి లెవీ ==== [[File:Action_by_Lt_CJW_Grant,_VC,_1891.jpg|thumb|1 ఏప్రిల్ 1891న మణిపూర్‌లోని తోబల్ వద్ద లెఫ్టినెంట్ సి.జె.డబ్ల్యూ. గ్రాంట్, వి.సి. చేపట్టిన చర్య.]] ఏడు సంవత్సరాల విధ్వంసం సమయంలో బర్మా పాలనకు వ్యతిరేకంగా జరిగిన మణిపూర్ జాతీయ పోరాటం నుండి ఉద్భవించిన మణిపూర్ మొదటి శాశ్వత సైన్యమైన మణిపురి లెవీ దోపిడీలకు గురైంది.<ref>{{Cite web |title=Glorious Exploits of Manipur Levy 1 |url=http://e-pao.net/epSubPageExtractor.asp?src=manipur.History_of_Manipur.Historical_War_Manipur.Glorious_Exploits_of_Manipur_Levy_1 |access-date=2023-02-26 |website=e-pao.net}}</ref><ref>{{Cite web |title=Glorious Exploits of Manipur Levy 2 |url=http://e-pao.net/epSubPageExtractor.asp?src=manipur.History_of_Manipur.Historical_War_Manipur.Glorious_Exploits_of_Manipur_Levy_2 |access-date=2023-02-26 |website=e-pao.net}}</ref><ref>{{Cite web |title=Glorious Exploits of Manipur Levy 3 |url=http://e-pao.net/epSubPageExtractor.asp?src=manipur.History_of_Manipur.Historical_War_Manipur.Glorious_Exploits_of_Manipur_Levy_3 |access-date=2023-02-26 |website=e-pao.net}}</ref><ref>{{Cite web |title=Glorious Exploits of Manipur Levy 4 |url=http://e-pao.net/epSubPageExtractor.asp?src=manipur.History_of_Manipur.Historical_War_Manipur.Glorious_Exploits_of_Manipur_Levy_4 |access-date=2023-02-26 |website=e-pao.net}}</ref> ==== ఆంగ్లో-మణిపురి యుద్ధం ==== 1891లో చారిత్రాత్మక ఆంగ్లో-మణిపురి యుద్ధం (మణిపూర్ జాతీయ విముక్తి పోరాటం) జరిగింది. మణిపురి సైనికులు ఓడిపోయిన యుద్ధంలో తమ శక్తిని చూపించి, మాతృభూమి కోసం తమ ప్రాణాలను త్యాగం చేశారు. ఈ పోరాటం బ్రిటిష్ విజయంతో ముగిసింది.<ref>{{Cite web |title=Historic Anglo Manipuri war of 1891 1 |url=http://e-pao.net/epSubPageExtractor.asp?src=manipur.History_of_Manipur.Historical_War_Manipur.Historic_Anglo_Manipuri_war_of_1891_1 |access-date=2023-02-26 |website=e-pao.net}}</ref><ref>{{Cite web |title=Historic Anglo Manipuri war of 1891 2 |url=http://e-pao.net/epSubPageExtractor.asp?src=manipur.History_of_Manipur.Historical_War_Manipur.Historic_Anglo_Manipuri_war_of_1891_2 |access-date=2023-02-26 |website=e-pao.net}}</ref><ref>{{Cite web |title=A brief note on Anglo Manipuri War |url=http://e-pao.net/epSubPageExtractor.asp?src=manipur.History_of_Manipur.Historical_War_Manipur.A_brief_note_on_Anglo_Manipuri_War |access-date=2023-02-26 |website=e-pao.net}}</ref><ref>{{Cite web |title=Historical significance of Anglo Manipur War of 1891 By Vividraj Achom |url=http://e-pao.net/epSubPageExtractor.asp?src=manipur.History_of_Manipur.Historical_War_Manipur.Historical_significance_of_Anglo-Manipur_War_of_1891_By_Vividraj_Achom |access-date=2023-02-26 |website=e-pao.net}}</ref> ==== జపాన్ బాంబు దాడి ==== [[File:Hawker_Hurricane_attack_bridge_in_Burma.jpg|thumb|మే 1944 మణిపూర్‌లోని కాంగ్లాలో ఉన్న రాయల్ ఎయిర్ ఫోర్స్ (RAF) 42వ స్క్వాడ్రన్‌కు చెందిన హాకర్ హరికేన్ IIC విమానాన్ని "చౌరింగీ" క్యాంప్‌బెల్ నడిపాడు, ఇది ఒక చిన్న బర్మీస్ నివాస ప్రాంతం సమీపంలోని వంతెనపై దాడి చేసింది.]] [[మణిపూర్]] చరిత్రలో ఇంఫాల్‌పై జపాన్ బాంబు దాడులు చాలాసార్లు జరిగాయి, దీనివల్ల మణిపూర్‌లో ప్రజలకు అధిక ప్రాణనష్టం జరిగింది. మొదటి బాంబు దాడి 1942లో జరిగింది, ఇది మణిపూర్లో [[రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం]] ప్రారంభానికి నాంది పలికింది.<ref>{{Cite web |title=Japanese bombing of Imphal Part 1 |url=http://e-pao.net/epSubPageExtractor.asp?src=manipur.History_of_Manipur.Historical_War_Manipur.Japanese_bombing_of_Imphal_Part_1 |access-date=2023-02-18 |website=e-pao.net}}</ref><ref>{{Cite web |title=Japanese bombing of Imphal Part 2 |url=http://e-pao.net/epSubPageExtractor.asp?src=manipur.History_of_Manipur.Historical_War_Manipur.Japanese_bombing_of_Imphal_Part_2 |access-date=2023-02-18 |website=e-pao.net}}</ref> == ఇవి కూడా చూడండి == [[క్వాతా]] [[మణిపూర్ పూర్వచరిత్ర]] == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:మణిపూర్]] [[వర్గం:ఈశాన్య భారతదేశం]] == వివరణలు == <references group="lower-alpha" /> nk1lenyvv5ln7kej87x2yjscy3fvfbc 0 487192 4908007 4905709 2026-07-19T02:44:52Z స్వరలాసిక 13980 /* మైసూరు వొడయార్లు */ 4908007 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=January 2020}} {{Use Indian English|date=January 2020}} [[దస్త్రం:Nandi file.jpg|thumb|alt=నంది విగ్రహం|[[మైసూరు]] సమీపంలోని నంది విగ్రహం]] [[దస్త్రం:Gomateswara.jpg|thumb|alt=శ్రావణబెళగొళలో బాహుబలి విగ్రహం|ప్రపంచంలోనే ఎత్తైన ఏకశిలా విగ్రహమైన [[బాహుబలి]], ఇది 57 అడుగుల ఎత్తు ఉంటుంది]]{{Infobox continent|name=కర్ణాటక కాలక్రమం|image=|caption=దక్షిణ భారతదేశంలో కర్ణాటక చరిత్ర|area=1,91,791 చ.కి.మీ|population=6,10,95,297 (2011 లెక్కల ప్రకారం)|density=319 / చ.కి.మీ|demonym=కన్నడిగులు|countries=శాతవాహన, కదంబ, గంగ, చాళుక్య, రాష్ట్రకూట, హోయసల, విజయనగర, వొడయార్ రాజ్యాలు|dependencies=|languages=[[కన్నడ]], ప్రాకృతం, సంస్కృతం (చారిత్రకంగా)|time_zones=భారత ప్రామాణిక కాలమానం (UTC+05:30)|internet=.in|cities=బనవాసి, తలకాడు, బాదామి, మాన్యఖేటం, కల్యాణి, హంపి, మైసూరు (చారిత్రక రాజధానులు)}} [[కర్ణాటక]] అనే పేరు దక్కన్ పీఠభూమిలో ఉన్న కారణంగా 'ఎత్తైన భూమి' లేదా 'ఎత్తైన పీఠభూమి' అని అర్థం వచ్చే 'కరునాడు' నుండి ఉద్భవించింది. కన్నడలో ఈ పేరుకు 'నల్లరేగడి నేల' ('కరి' - నలుపు, 'నాడు' - ప్రాంతం) అని కూడా అర్థం. ఈ పేరుకు ఇతర మూలాలు కూడా ఉన్నాయి.<ref name="karname">{{cite web |url=https://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/karnataka-a-50-year-old-name-centuries-of-legacy/article66077277.ece |title=Karnataka: a 50-year-old name, centuries of legacy | work=The Hindu |date=2022-11-01 |access-date=2022-11-28}}</ref> కర్ణాటక నమోదిత చరిత్ర [[రామాయణం]], [[మహాభారతం]] ఇతిహాసాల కాలం నాటిది. రామాయణంలో ప్రస్తావించబడిన "వాలి", "సుగ్రీవుల" రాజధాని [[హంపి]] అని చెబుతారు.{{citation needed|date=August 2022}} కర్ణాటక మహాభారతంలో "కర్ణాట దేశం"గా ప్రస్తావించబడింది.<ref>{{Cite news|last=Khajane|first=Muralidhara|date=2018-11-10|title=The word Karnataka has existed since 1336, say historians|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/the-word-karnataka-has-existed-since-1336-say-historians/article25465678.ece|access-date=2021-01-28|issn=0971-751X}}</ref> చారిత్రాత్మకంగా, ఈ ప్రాంతాన్ని "కుంతల రాజ్యం" అని కూడా పిలిచేవారు.<ref>{{Cite web |url=http://www.esamskriti.com/essay-chapters/Jainism-in-Karnataka-1.aspx |title=The Kuntala and its extent in Karnataka. }}</ref> కర్ణాటక అనేక భారతీయ ఇతిహాసాలలో ప్రస్తావించబడిన దక్షిణాపథం (దక్షిణ ప్రాంతం)లో కూడా భాగంగా ఉండేది. ''[[అగస్త్యుడు|అగస్త్య]]'' మహర్షితో సంబంధం ఉన్న వాతాపి, [[బాగల్‌కోట్ జిల్లా]]లోని [[బాదామి]]గా గుర్తించబడింది.<ref>{{Cite web |title=Manorama yearbook 2002. |publisher=Malayalam Manorama }}</ref> కర్ణాటక [[దక్కన్ పీఠభూమి]] పశ్చిమ అంచున ఉంది. దీనికి ఉత్తరాన [[మహారాష్ట్ర]], [[గోవా]], తూర్పున [[ఆంధ్రప్రదేశ్]], ఈశాన్యంలో [[తెలంగాణ]], దక్షిణాన [[తమిళనాడు]], [[కేరళ]] రాష్ట్రాలు సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. పశ్చిమాన, ఇది [[అరేబియా సముద్రం]] తీరాన్ని కలిగి ఉంది. == చరిత్రపూర్వ కాలం == [[దస్త్రం:Stanza from Kavirajamarga.svg|thumb|240px|right|సాహిత్య నైపుణ్యాల కోసం ప్రజలను కీర్తిస్తూ [[కవిరాజమార్గం]]లో [[కన్నడ భాష|కన్నడలో]] ఉన్న ఒక పద్యం]] సా.శ.పూ 4, 3వ శతాబ్దాలలో కర్ణాటక [[నంద వంశం|నంద]], [[మౌర్య సామ్రాజ్యం|మౌర్య సామ్రాజ్యాలలో]] భాగంగా ఉండేది. చిత్రదుర్గలోని సుమారు సా.శ.పూ 230 నాటి [[బ్రహ్మగిరి (కర్ణాటక)|బ్రహ్మగిరి]] శాసనాలు [[అశోకుడు|అశోక]] చక్రవర్తికి చెందినవి, ఇవి సమీప ప్రాంతాన్ని "ఇసిల" అని పేర్కొన్నాయి, [[సంస్కృతం|సంస్కృతంలో]] దీని అర్థం "కోటతో కూడిన ప్రాంతం". [[కన్నడ భాష|కన్నడలో]] "ఇసిల" అంటే "బాణం వేయడం" అని అర్థం ("సిల" లేదా "సల" అంటే విసరడం, "ఇసె" లేదా "ఎసె" అంటే కన్నడలో వేయడం అని అర్థం). మౌర్యుల తరువాత, ఉత్తరాన శాతవాహనులు, దక్షిణాన గంగులు అధికారంలోకి వచ్చారు, ఇది ఆధునిక కాలంలో కర్ణాటక ప్రారంభ బిందువుగా పరిగణించబడుతుంది. అమోఘవర్షుడు రచించిన [[కవిరాజమార్గం]] కర్ణాటకను దక్షిణాన [[కావేరి నది|కావేరీ నది]], ఉత్తరాన [[గోదావరి నది]] మధ్య ఉన్న ప్రాంతంగా పేర్కొంది. ఈ ప్రాంత ప్రజలు కవిత్వం, సాహిత్యంలో నిష్ణాతులు అని అర్థం వచ్చే "కావ్య ప్రయోగ పరిణతమతిగళ్" (చిత్రం చూడండి) అని కూడా ఇది పేర్కొంది.<ref name="Timeline">{{Cite web|title=Timeline|url=http://www.kamat.com/kalranga/kar/timeline.htm}}</ref><ref>{{Cite web|title=Isila and Brahmigiri Excavation Sites|url=http://asi.nic.in/asi_exca_imp_karnataka.asp|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080517075246/http://asi.nic.in/asi_exca_imp_karnataka.asp|archive-date=2008-05-17}}</ref><ref>{{Cite web|title=Kavirajamarga and Amoghavarsha.|url=http://www.culturopedia.com/Literature/kannada_literature.html|access-date=2026-03-31|archive-date=2019-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20190212154725/http://www.culturopedia.com/Literature/kannada_literature.html|url-status=dead}}</ref> == ప్రారంభ కాలం == {| class="wikitable" |- ! style="text-align: left;"|కాల వ్యవధి / శకం ! style="text-align: left;"|సామ్రాజ్యం / రాజవంశం ! style="text-align: left;"|ముఖ్య పాలకులు ! style="text-align: left;"|సామ్రాజ్య విస్తరణ |- | ప్రారంభ కాలం | శాతవాహనులు | సిముఖ / గౌతమీపుత్ర | ప్రస్తుత ఆంధ్ర, కర్ణాటక, మహారాష్ట్రలతో కూడిన దక్కన్ ప్రాంతం |- |} [[దస్త్రం:Vidyashankara Temple at Shringeri.jpg|thumb|270px|right|alt=శృంగేరి దేవాలయం|విజయనగర కాలంలో నిర్మించబడిన [[శృంగేరి]]లోని విద్యాశంకర దేవాలయం.]] సా.శ.పూ 3వ శతాబ్దం ప్రాంతంలో [[శాతవాహనులు]] అధికారంలోకి వచ్చారు. వారు ఉత్తర కర్ణాటకలోని భాగాలను పాలించారు. వారు [[ప్రాకృతం|ప్రాకృతాన్ని]] పరిపాలనా భాషగా ఉపయోగించారు, బహుశా వారు కర్ణాటకకు చెందినవారు కావచ్చు. సిముఖ, గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి ముఖ్యమైన పాలకులు.<ref>{{Cite web|title=Satavahana and Prakrit|url=http://www.salivahana.com/The%20Satavahana%20Rule.html}}</ref> ఈ సామ్రాజ్యం దాదాపు 300 సంవత్సరాల పాటు కొనసాగింది. శాతవాహన సామ్రాజ్య పతనం తరువాత, కర్ణాటక ఉత్తర భాగంలో [[కదంబులు|కదంబ వంశం]], దక్షిణ భాగంలో గంగులు అధికారంలోకి వచ్చారు. == బనవాసి కదంబులు == {{See also|కదంబ వంశం}} {| class="wikitable" |- ! style="text-align: left;"|కాల వ్యవధి / శకం ! style="text-align: left;"|సామ్రాజ్యం / రాజవంశం ! style="text-align: left;"|ముఖ్య పాలకులు ! style="text-align: left;"|సామ్రాజ్య విస్తరణ |- | సా.శ 325 - సా.శ 540 | బనవాసి కదంబులు | మయూర వర్మ / కాకుత్స్థ వర్మ | మధ్య, ఉత్తర కర్ణాటక, దక్షిణ మహారాష్ట్రలోని భాగాలు |- |} [[దస్త్రం:halmidi file.jpg|thumb|alt=కన్నడ హల్మిడి శాసనం|సుమారు సా.శ 450 నాటి [[హల్మిడి శాసనం|హల్మిడి]] కన్నడలో అందుబాటులో ఉన్న పురాతన శాసనం]] [[కదంబులు]] కర్ణాటక తొలి స్థానిక పాలకులుగా పరిగణించబడతారు. ఈ వంశ స్థాపకుడు [[మయూరశర్మ|మయూరవర్మ]], అత్యంత శక్తివంతమైన పాలకుడు కాకుత్స్థవర్మ. సామ్రాజ్యం స్థాపించబడిన ప్రదేశానికి సమీపంలో పెరిగే కదంబ చెట్టు (కదంబ వృక్షం) నుండి కదంబ అనే పేరు వచ్చింది. చాళుక్యులు వారి సామ్రాజ్యాన్ని ఆక్రమించుకోవడానికి ముందు కదంబులు దాదాపు 200 సంవత్సరాల పాటు పాలించారు, అయితే కదంబులకు చెందిన కొన్ని చిన్న శాఖలు 14వ శతాబ్దం వరకు [[హానగల్]], [[గోవా]], ఇతర ప్రాంతాలను పాలించాయి. ఈ పాత సామ్రాజ్యం గురించిన వివరాలు చంద్రవల్లి, [[చంద్రగిరి]], హల్మిడి, తాళగుంద మొదలైన శాసనాల ద్వారా అందుబాటులో ఉన్నాయి.<ref>{{Cite web|title=Kadamba Reference|date=16 October 2009 |url=https://southindiancoins.blogspot.com/2009/10/kadambas-of-banavasi-coins.html}}</ref> == తలకాడు గంగులు == {{See also|పశ్చిమ గంగ వంశం|పశ్చిమ గంగ సాహిత్యం}} {| class="wikitable" |- ! style="text-align: left;"|కాల వ్యవధి / శకం ! style="text-align: left;"|సామ్రాజ్యం / రాజవంశం ! style="text-align: left;"|ముఖ్య పాలకులు ! style="text-align: left;"|సామ్రాజ్య విస్తరణ |- | సా.శ 325 - సా.శ 999 | తలకాడు గంగులు | అవీనిత / దుర్వినీత / రాచమల్ల | దక్షిణ కర్ణాటక, ఆంధ్రప్రదేశ్, తమిళనాడులోని భాగాలు |- |} [[దస్త్రం:ganga file.jpg|thumb|alt=గంగ సామ్రాజ్య చిహ్నం|గంగ చిహ్నం - 10వ శతాబ్దపు రాగి పలక]] [[పశ్చిమ గంగ వంశం|గంగులు]] మొదట నందగిరి నుండి, తరువాత తలకాడు నుండి పాలించారు. వారు జైన, హిందూ మతాలను పోషించారు. [[కన్నడ సాహిత్యం]] అభివృద్ధికి బలమైన పునాది వేయడంలో కూడా వారు కీలక పాత్ర పోషించారు. వీరు దాదాపు 700 సంవత్సరాల పాటు పాలించారు. వారి అత్యున్నత కాలంలో, సామ్రాజ్యంలో [[కొడగు జిల్లా|కొడగు]], [[తుమకూరు జిల్లా|తుమకూరు]], [[బెంగళూరు]], [[మైసూరు జిల్లా]]లు, ఆంధ్రప్రదేశ్, తమిళనాడులోని భాగాలు ఉండేవి. దుర్వినీతుడు, శ్రీపురుషుడు, రెండవ రాచమల్ల ప్రసిద్ధ పాలకులు. సా.శ 983 ప్రాంతంలో గంగ మంత్రి "చాముండరాయుడు" నిర్మించిన [[శ్రావణబెళగొళ]]లోని గోమటేశ్వర విగ్రహం గంగ వాస్తుశిల్పానికి అత్యంత ప్రసిద్ధ ఉదాహరణ. ఈ విగ్రహం ఒకే రాతితో చెక్కబడింది, 57 అడుగుల ఎత్తు ఉంటుంది. ఇది ప్రపంచంలోనే ఎత్తైన ఏకశిలా విగ్రహం, చేతి వేళ్లు కొద్దిగా కత్తిరించబడినట్లుగా ఉన్న దోషాన్ని (కన్నడలో 'దృష్టి నివారణ') మినహాయిస్తే ఇది ఎంతో పరిపూర్ణంగా ఉంటుంది. ఈ విగ్రహం నగ్నంగా ఉండి, ఆ రూపంలో మానవుని అందాన్ని ప్రదర్శిస్తుంది. ఈ విగ్రహం కర్ణాటకలో ఈ రకమైన మొదటిది, ఆ తరువాత ఇలాంటి విగ్రహాలు తయారు కాలేదు.<ref>{{Cite web|title=Sharavanabelogala and Ganga contribution.|url=http://shravanabelagola.net/|access-date=2026-03-31|archive-date=2019-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20191205220319/https://shravanabelagola.net/|url-status=dead}}</ref> == బాదామి చాళుక్యులు == {{See also|చాళుక్యులు|బాదామి చాళుక్యుల వాస్తుశిల్పం}} {| class="wikitable" |- ! style="text-align: left;"|కాల వ్యవధి / శకం ! style="text-align: left;"|సామ్రాజ్యం / రాజవంశం ! style="text-align: left;"|ముఖ్య పాలకులు ! style="text-align: left;"|సామ్రాజ్య విస్తరణ |- | సా.శ 500 - సా.శ 757 | బాదామి చాళుక్యులు | రెండవ పులకేశి (ఇమ్మడి పులకేశి) / రెండవ విక్రమాదిత్యుడు | కర్ణాటక, మహారాష్ట్రలో ఎక్కువ భాగం, ఆంధ్రప్రదేశ్, మధ్యప్రదేశ్, గుజరాత్, ఒరిస్సాలలో భాగాలు |- |} [[దస్త్రం:Vishnu image inside cave number 3 in Badami.jpg|thumb|alt=కర్ణాటకలోని ప్రసిద్ధ బాదామి గుహాలయం|[[బాదామి గుహాలయాలు|బాదామి గుహాలయాలలోని]] 3వ గుహ పెద్ద రాతిని తొలిచి నిర్మించబడింది, ఇది చాళుక్య వాస్తుశిల్పానికి ఉదాహరణ.]] [[చాళుక్యులు|చాళుక్య సామ్రాజ్యాన్ని]] మొదటి పులకేశి స్థాపించాడు. అతని కుమారుడు మొదటి కీర్తివర్మ సామ్రాజ్యాన్ని సుస్థిరం చేసి బలోపేతం చేశాడు. శక్తివంతమైన పాలకుడైన మంగళేశుడు సామ్రాజ్యాన్ని విస్తరించాడు. "చాళుక్య" అనే పేరుకు ఖచ్చితమైన అర్థం లేదు. పురాణాల ప్రకారం, [[బ్రహ్మ (హిందూ దేవుడు)|బ్రహ్మ]] దేవుని చులుక (ఒక రకమైన పాత్ర) నుండి పుట్టిన సాహసవంతుడికి చాళుక్య అని పేరు పెట్టారు. వారు విష్ణు భక్తులు. అత్యంత ప్రసిద్ధ పాలకుడు [[రెండవ పులకేశి]] (సా.శ 610 - 642). ఉత్తర భారత పాలకుడైన కనౌజ్‌కు చెందిన [[హర్షుడు|హర్షవర్ధనుడిని]], చాలా మంది దక్షిణ పాలకులను ఓడించినందున ఇతను "సత్యాశ్రయ పరమేశ్వర", "దక్షిణ పదేశ్వర" బిరుదులను పొందాడు. అతని పాలనలో, సామ్రాజ్యం దక్షిణ కర్ణాటక వరకు విస్తరించింది, పశ్చిమ భారతదేశం (అంటే గుజరాత్, మహారాష్ట్ర) అంతటా విస్తరించింది. తరువాతి విజయాలు తూర్పు భాగాలను (ఒరిస్సా, ఆంధ్ర) కూడా అతని పాలనలోకి తీసుకువచ్చాయి. చైనా యాత్రికుడు [[హుయాన్ త్సాంగ్]] ఇతని ఆస్థానాన్ని సందర్శించి, సామ్రాజ్యాన్ని "మహోలోచ" (మహారాష్ట్ర) అని పిలిచాడు. అతని వర్ణనలో రెండవ పులకేశి వ్యక్తిగత వివరాలు, ఉపయోగించిన సైనిక పద్ధతులు ఉన్నాయి. [[అజంతా గుహలు|అజంతా]]లోని ఒక కళాత్మక చిత్రం పర్షియన్ చక్రవర్తి రెండవ ఖుస్రు ప్రతినిధి ఇతని రాజ్యానికి రావడాన్ని వర్ణిస్తుంది. రెండవ పులకేశి చివరకు [[పల్లవులు|పల్లవ]] పాలకుడు మొదటి నరసింహవర్మ చేతిలో ఓడిపోయాడు, అతను [[బాదామి]]ని ఆక్రమించి తనకు తాను "వాతాపికొండ" అని బిరుదు ఇచ్చుకున్నాడు, దానికి అక్షరాలా "బాదామిని గెలిచినవాడు" అని అర్థం. రెండవ పులకేశి ముగింపు ఒక రహస్యంగా మిగిలిపోయింది. కానీ సామ్రాజ్యం సా.శ 757 వరకు కొనసాగింది. వాస్తుశిల్పానికి వారి సహకారంలో [[బాదామి]], ఐహోళె, [[పట్టడకల్]], మహాకూట గుహాలయాలు మొదలైనవి ఉన్నాయి.<ref>{{Cite web|title=Pulakeshi and his adventures.|url=http://indiannavy.nic.in/pfr2006/MaritimeHistory3.htm}}</ref><ref>{{Cite web|title=Huen-Tsang visit to India|url=http://www.indhistory.com/chalukyas.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20031219041449/http://www.indhistory.com/chalukyas.html|url-status=usurped|archive-date=19 December 2003}}</ref><ref name="Timeline"/> == మాన్యఖేటం రాష్ట్రకూటులు == {{See also|రాష్ట్రకూటులు|రాష్ట్రకూటుల సాహిత్యం}} {| class="wikitable" |- ! style="text-align: left;"|కాల వ్యవధి / శకం ! style="text-align: left;"|సామ్రాజ్యం / రాజవంశం ! style="text-align: left;"|ముఖ్య పాలకులు ! style="text-align: left;"|సామ్రాజ్య విస్తరణ |- | సా.శ 757 - సా.శ 973 | మాన్యఖేటం రాష్ట్రకూటులు (ఆధునిక మల్ఖేడ్) | ధ్రువ ధారావర్షుడు / మొదటి కృష్ణుడు / మూడవ గోవిందుడు / నృపతుంగ అమోఘవర్షుడు / నాల్గవ ఇంద్రుడు / మూడవ కృష్ణుడు | కర్ణాటక, మహారాష్ట్రలన్నీ, ఆంధ్రప్రదేశ్, తమిళనాడు, మధ్యప్రదేశ్‌లలో పెద్ద భాగాలు, వారి అత్యున్నత దశలో కనౌజ్ వరకు విస్తరించింది. |- |} [[దస్త్రం:janapada file.jpg|thumb|alt=సోమన కుణిత లేదా నృత్యం|"సోమన కుణిత" జానపద కళ.]] రాష్ట్రకూట అనే పేరు పటేల్, గౌడ, హెగ్డే, రెడ్డి మొదలైన అధికారిక బిరుదు లాంటిది. దంతిదుర్గుడు, అతని కుమారుడు మొదటి కృష్ణుడు [[చాళుక్యులు|చాళుక్యుల]] నుండి రాజ్యాన్ని చేజిక్కించుకుని దానిపై శక్తివంతమైన సామ్రాజ్యాన్ని నిర్మించారు. మూడవ గోవిందుడి పాలనలో సామ్రాజ్యం దక్షిణాది, ఉత్తరాది అంతటా మరింత శక్తివంతమైంది. అతని కుమారుడు నృపతుంగ అమోఘవర్షుడు [[కవిరాజమార్గం]] రచన కారణంగా "కవిచక్రవర్తి"గా చిరస్థాయిగా నిలిచిపోయాడు. సా.శ 914లో అరబ్ యాత్రికుడు హసన్-అల్-మసూద్ సామ్రాజ్యాన్ని సందర్శించాడు. 10వ శతాబ్దం [[కన్నడ భాష|కన్నడ]] సాహిత్యానికి స్వర్ణయుగం. ప్రసిద్ధ కవి "పంపడు" రాష్ట్రకూటులకు సామంతుడైన రెండవ అరికేసరి ఆస్థానంలో ఉండేవాడు. ఆదికవి పంపడు "విక్రమార్జున విజయం" ఇతిహాసం ద్వారా "చంపూ" శైలిని ప్రాచుర్యంలోకి తెచ్చాడు. ఈ కాలంలో జీవించిన ఇతర ప్రసిద్ధ కవులలో పొన్నడు, రన్నడు తదితరులు ఉన్నారు. సా.శ 973 కాలంలో చాళుక్య రెండవ తైలపుడు, రాష్ట్రకూటుల (రాష్ట్రకూటుల చివరి పాలకుడు) రెండవ కర్కుడి బలహీనతను ఆసరాగా చేసుకుని సుదీర్ఘ యుద్ధం తరువాత రాష్ట్రకూటులను ఓడించాడు. [[ఎల్లోరా]]లోని ప్రపంచ ప్రసిద్ధ [[కైలాస దేవాలయం (ఎల్లోరా)|కైలాస దేవాలయం]] వారి వాస్తుశిల్పానికి అద్భుతమైన ఉదాహరణ.<ref>{{Cite web|title=Rastrakutas and their empire.|url=http://www.gloriousindia.com/history/rashtrakutas.html}}</ref> == కల్యాణి చాళుక్యులు == {{See also|కల్యాణి చాళుక్యులు|పశ్చిమ చాళుక్య సామ్రాజ్యంలో కన్నడ సాహిత్యం|పశ్చిమ చాళుక్యుల వాస్తుశిల్పం}} {| class="wikitable" |- ! style="text-align: left;"|కాల వ్యవధి / శకం ! style="text-align: left;"|సామ్రాజ్యం / రాజవంశం ! style="text-align: left;"|ముఖ్య పాలకులు ! style="text-align: left;"|సామ్రాజ్య విస్తరణ |- | సా.శ 973 - సా.శ 1198 | కల్యాణి చాళుక్యులు | ఆరవ విక్రమాదిత్యుడు | కర్ణాటక, మహారాష్ట్రలన్నీ, ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో పెద్ద ప్రాంతాలు, తమిళనాడు, మధ్యప్రదేశ్‌లలో భాగాలు |- |} [[దస్త్రం:Hoysala Stepped Well (Pushkarni) at Hulikere.jpg|right|thumb|కర్ణాటకలోని హులికెరె వద్ద హోయసల మెట్ల బావి (పుష్కరిణి)]] రాష్ట్రకూటుల తరువాత కల్యాణి నుండి పాలించిన చాళుక్యులు అధికారంలోకి వచ్చారు. వారిలో ఆరవ విక్రమాదిత్యుడు అత్యంత ప్రసిద్ధుడు. అతను "విక్రమ శక" అనే కొత్త శకానికి నాంది పలికాడు. ఈ కాలంలో (సా.శ 1150) జరిగిన ఒక ముఖ్యమైన సంఘటన బిజ్జలుని ఆస్థానంలో ఉన్న [[బసవడు|బసవేశ్వరుని]] సామాజిక, మత ఉద్యమం. ఈ కాలంలో బసవేశ్వరుడు, [[అల్లమ ప్రభు|అల్లమప్రభు]], చన్నబసవన్న, [[అక్క మహాదేవి]] ఆధ్వర్యంలో వర్ధిల్లిన సాహిత్యం నడుగన్నడలో (మధ్య కన్నడ) "[[వచన సాహిత్యం|వచనాల]]" ఆవిర్భావానికి దారితీసింది, ఇది అర్థం చేసుకోవడానికి సరళంగా, సొగసుగా, ప్రజలకు చేరువ కావడంలో ప్రభావవంతంగా ఉండేది. వచన సాహిత్య రూపం సంస్కృత ప్రభావాన్ని చాలా వరకు తొలగించడంలో కీలక పాత్ర పోషించింది, తద్వారా సాహిత్యం కోసం కన్నడను సమర్థవంతమైన భాషగా ప్రాచుర్యంలోకి తెచ్చింది. కాశ్మీరీ కవి [[బిల్హణుడు]] అతని ఆస్థానానికి వచ్చి అక్కడే నివసించాడు. అతను ఆరవ విక్రమాదిత్యుని కీర్తిస్తూ "విక్రమాంకదేవచరిత" రాశాడు. కలచూర్యులు వారి సామ్రాజ్యాన్ని స్వాధీనం చేసుకుని సుమారు 20 సంవత్సరాల పాటు పాలించారు కానీ సామ్రాజ్య సమగ్రతను కాపాడటంలో విఫలమయ్యారు. తద్వారా సామ్రాజ్యం విచ్ఛిన్నమై ఉత్తరాన సేవుణులు, దక్షిణాన హోయసలుల చేతికి వెళ్లింది.<ref>{{Cite web|title=Vikrama Shaka and Vikramadithya.|url=http://www.classicalkannada.org/DataBase/KannwordHTMLS/CLASSICAL%20KANNADA%20LAND%20HISTORY%20AND%20PEOPLE%20HTML/VIKRAMADITYA-6.htm|access-date=2026-03-31|archive-date=2013-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20130402124922/http://www.classicalkannada.org/DataBase/KannwordHTMLS/CLASSICAL%20KANNADA%20LAND%20HISTORY%20AND%20PEOPLE%20HTML/VIKRAMADITYA-6.htm|url-status=dead}}</ref> == దేవగిరి సేవుణులు == {| class="wikitable" |- ! style="text-align: left;"|కాల వ్యవధి / శకం ! style="text-align: left;"|సామ్రాజ్యం / రాజవంశం ! style="text-align: left;"|ముఖ్య పాలకులు ! style="text-align: left;"|సామ్రాజ్య విస్తరణ |- | సా.శ 1198 - సా.శ 1312 | దేవగిరి సేవుణులు | రెండవ సింగణ | ఉత్తర కర్ణాటక, మహారాష్ట్రలో ఎక్కువ భాగం, ఆంధ్రప్రదేశ్ భాగాలు |- |} [[దస్త్రం:Hoysaleshvara Temple at Halebidu.jpg|thumb|alt=హళేబీడులోని హొయసలేశ్వర దేవాలయం|[[హళేబీడు]]లోని [[హొయసలేశ్వర దేవాలయం]]]] సేవుణులు [[నాసిక్]]కు చెందినవారు, సా.శ 835లో అధికారంలోకి వచ్చారు. వారు దేవగిరిని రాజధానిగా చేసుకుని దక్కన్ ప్రాంతాలను, కర్ణాటకలోని అతి చిన్న భాగాలను 12వ శతాబ్దం ప్రారంభం వరకు పాలించారు. రెండవ సింగణ ప్రధాన పాలకుడు, అతని పాలనలో సామ్రాజ్యం చాలావరకు స్థిరత్వాన్ని పొందింది, ఆ తరువాత దానిని కాపాడుకోలేకపోయారు. వారు నిరంతరం హోయసలులు, ఇతర పాలకులతో యుద్ధాలు చేస్తూ చివరకు [[ఢిల్లీ సుల్తానేట్|ఢిల్లీ సుల్తాన్]] అలావుద్దీన్ ఖిల్జీ, అతని సేనాని మాలిక్ కాఫూర్ చేతిలో ఓడిపోయారు. == ద్వారసముద్ర హోయసలులు == {{See also|హొయసల సామ్రాజ్యం|హోయసల సామ్రాజ్యంలో సాహిత్యం|హోయసల వాస్తుశిల్పం}} {| class="wikitable" |- ! style="text-align: left;"|కాల వ్యవధి / శకం ! style="text-align: left;"|సామ్రాజ్యం / రాజవంశం ! style="text-align: left;"|ముఖ్య పాలకులు ! style="text-align: left;"|సామ్రాజ్య విస్తరణ |- | సా.శ 1000 - సా.శ 1346 | ద్వారసముద్ర హోయసలులు | విష్ణువర్ధనుడు / రెండవ బల్లాల | తీరప్రాంతంతో సహా దక్షిణ కర్ణాటక, ఆంధ్రప్రదేశ్, తమిళనాడు భాగాలు |- |} [[దస్త్రం:Hoysala emblem at Chennakeshava temple in Belur.jpg|thumb|alt=హొయసల సామ్రాజ్య చిహ్నం|[[బేలూరు (కర్ణాటక)|బేలూరు]]లోని [[చెన్నకేశవ స్వామి దేవాలయం, బేలూరు|చెన్నకేశవ దేవాలయం]] వద్ద హోయసల రాజ చిహ్నం]] [[హొయసల సామ్రాజ్యం|హొయసలులు]] వారి వాస్తుశిల్పానికి ప్రసిద్ధి చెందారు. సోసవూర్ (ప్రస్తుత చిక్కమగళూరులోని అంగడి) గ్రామానికి చెందిన పురాణ పురుషుడు "సల" ఈ సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు. ఒకసారి అతను తన గురువు సుదత్తుడితో కలిసి వసంతిక ఆలయానికి వెళ్ళాడు, అయితే ఒక పులి వారి దారికి అడ్డు వచ్చి వారిపై దాడి చేయడానికి ప్రయత్నించింది. గురువు ఒక కత్తిని ("ఖటారి") విసిరి "హొయ్ సల (కొట్టు, సల)" అని అరిచాడు, అతను విధేయతతో అంగీకరించి పులితో పోరాడి దానిని చంపాడు. సుదత్తుడు అతనిని ఆశీర్వదించి ఒక గొప్ప సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపిస్తాడని చెప్పాడు. [[హొయసల వాస్తుశిల్పం|హోయసల]] చిహ్నం పులితో పోరాడుతున్న సలను వర్ణిస్తుంది. కొందరు వ్యక్తులు ఆ వ్యక్తి హోయసలను సూచిస్తాడని, పులి చోళులను (పులి వారి చిహ్నం) సూచిస్తుందని, ఇది తలకాడులో చోళులపై హోయసల విజయాన్ని సూచిస్తుందని వివరిస్తారు. ఈ పురాణగాథ వారి రాజ చిహ్నంలో కూడా చిత్రీకరించబడింది, ఇది అనేక శాసనాలలో, బేలూరు ఆలయం ముందు కనిపిస్తుంది. హోయసలులు జైన మతాన్ని పోషించారు కానీ అన్ని మతాలను గౌరవించారు. సా.శ 8వ శతాబ్దంలో, ప్రసిద్ధ తత్వవేత్త [[ఆది శంకరాచార్యులు]] చిక్కమగళూరులోని [[శృంగేరి]]లో [[శృంగేరి శారదా పీఠం|దక్షిణామ్నాయ శారదా పీఠాన్ని]] స్థాపించారు, హిందూ మతానికి ఊపునిచ్చారు. ప్రసిద్ధ తత్వవేత్త [[రామానుజాచార్యుడు]] యదుగిరిలో (ఇప్పుడు మైసూరు సమీపంలోని మేలుకోటే) చెలువనారాయణ ఆలయాన్ని స్థాపించాడు. ప్రసిద్ధ హోయసల రాజు బిట్టిదేవ (బిట్టిగ అని కూడా పిలుస్తారు) రామానుజాచార్యునిచే ప్రభావితుడై హిందూ మతంలోకి మారి, తన పేరును [[విష్ణువర్ధనుడు|విష్ణువర్ధనుడుగా]] మార్చుకున్నాడు.<ref>{{Cite web |url=http://vishnutemplesofkarnataka.info/Mandya/Thondanur.htm |title=Bettydeva and VishnuVardhana |access-date=2026-03-31 |archive-date=2015-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150108202124/http://www.vishnutemplesofkarnataka.info/Mandya/Thondanur.htm |url-status=dead }}</ref> ప్రపంచ ప్రసిద్ధ బేలూరు చెన్నకేశవ దేవాలయం, హళేబీడు హోయసలేశ్వర దేవాలయం, సోమనాథపుర చెన్నకేశవ దేవాలయం వారి వాస్తుశిల్పానికి ఉదాహరణలు. మధురైలో జరిగిన యుద్ధంలో మూడవ వీర బల్లాల మరణించిన తర్వాత హోయసల వంశం అంతమైంది. ప్రసిద్ధ శాసన నిపుణుడు ఫెర్గూసన్ "హోయసలేశ్వర" ఆలయ వాస్తుశిల్పాన్ని ఏదైనా గోతిక్ వాస్తుశిల్పం కళను మించినదిగా వర్ణించాడు. కొందరు యూరోపియన్ విమర్శకులు హళేబీడులోని హోయసల వాస్తుశిల్పాన్ని [[గ్రీస్]]లోని ఏథెన్స్‌లో ఉన్న పార్థినాన్తో పోల్చారు.<ref>{{Cite web|title=Hoysaleshwara and furgusen comments|url=http://www.templenet.com/Karnataka/halebidu.html}}</ref> == విజయనగర == {{See also|విజయనగర సామ్రాజ్యం|విజయనగర సామ్రాజ్యంలో కన్నడ సాహిత్యం|విజయనగర వాస్తుశిల్పం}} {| class="wikitable" |- ! style="text-align: left;"|కాల వ్యవధి / శకం ! style="text-align: left;"|సామ్రాజ్యం / రాజవంశం ! style="text-align: left;"|ముఖ్య పాలకులు ! style="text-align: left;"|సామ్రాజ్య విస్తరణ |- | సా.శ 1336 - సా.శ 1565 | విజయనగర | రెండవ దేవరాయలు / శ్రీకృష్ణదేవరాయలు | ప్రస్తుత [[కేరళ]], [[తమిళనాడు]], [[ఆంధ్రప్రదేశ్]], [[కర్ణాటక]], [[తెలంగాణ]] రాష్ట్రాలతో పాటు [[ఒడిశా]], [[మహారాష్ట్ర]] భాగాలతో కూడిన యావత్ దక్షిణ భారతదేశం |- |} [[దస్త్రం:Hampi Stone Chariot.jpg|thumb|alt=విజయనగర రాతి రథం|[[హంపి]]లోని విఠల దేవాలయం సమీపంలో ఉన్న రాతి రథం]] '''[[విజయనగర సామ్రాజ్యం|విజయనగర]]''' సామ్రాజ్యాన్ని '''హరిహర''', '''బుక్క''' అనే సోదరులు స్థాపించారు. [[వరంగల్]]‌కు చెందిన [[కాకతీయులు]], కుమ్మటదుర్గకు చెందిన కంపిలి రాజు చంపబడి, వారి వంశాలు [[ఢిల్లీ సుల్తానేట్|ఢిల్లీ సుల్తానులచే]] నిర్మూలించబడిన కఠినమైన కాలంలో ఈ సామ్రాజ్యం స్థాపించబడింది. బలహీనమైన హోయసల చక్రవర్తి మూడవ వీర బల్లాల [[తిరువణ్ణామలై]] నుండి తీవ్రంగా పోరాడి చివరకు [[మధురై]] వద్ద జరిగిన యుద్ధంలో మరణించాడు. అటువంటి సమయంలో, హక్క, బుక్కలు [[విద్యారణ్యుడు|విద్యారణ్య స్వామి]] ఆధ్యాత్మిక మార్గదర్శకత్వంలో, వేట కుక్కలను తరిమికొట్టడానికి ప్రయత్నిస్తున్న ఒక కుందేలును చూశారు. అందువల్ల, సా.శ 1336లో వారు ఒక నగరాలను నిర్మించి, మొదట దానికి (విద్యారణ్య స్వామి జ్ఞాపకార్థం) విద్యారణ్య అని పేరు పెట్టారు, కానీ దానిని విజయనగరంగా మార్చారు. హక్క [[మొదటి హరిహర రాయలు]] అనే పేరును స్వీకరించాడు, అతని కృషి వల్ల సామ్రాజ్యం సా.శ 1346లో సుస్థిరంగా స్థాపించబడింది. అతను మధురై సుల్తానులను లొంగదీసుకుని, ఢిల్లీ సుల్తానుల దాడి సమయంలో [[తిరుపతి]]కి తరలించబడిన [[శ్రీరంగం]]లోని శ్రీ రంగనాథుని విగ్రహాన్ని తిరిగి తీసుకురావడంలో సహాయం చేశాడు. అతని సోదరుడు బుక్క [[మొదటి బుక్క రాయలు]] అనే పేరును స్వీకరించి అతని వారసుడయ్యాడు. అతని వారసులు సమర్థులైన పరిపాలకులు, సుమారు 300 సంవత్సరాల పాటు దక్షిణ భారతదేశంలోకి ముస్లిం దండయాత్రలను అడ్డుకోవడంలో విజయవంతమయ్యారు. ఇటాలియన్, పోర్చుగీస్, పర్షియన్ సందర్శకులు (పార్సీ, కాంటే, అబ్దుల్ రజాక్) విజయనగర రాజధాని [[హంపి]]ని ఆ రోజుల్లో [[రోమ్]] నగరానికి సమానంగా వర్ణించారు. సామ్రాజ్యంలో అత్యంత ప్రసిద్ధ పాలకుడు '''[[శ్రీకృష్ణదేవరాయలు]]'''. 1530లో అతని మరణం తరువాత రాజ కుటుంబంలో అంతర్గత కలహాలు తలెత్తాయి. సామ్రాజ్యాన్ని స్థిరంగా ఉంచడానికి, సామంతుల తిరుగుబాట్లను అణిచివేసేందుకు ఎవరూ లేరు. దీనిని ఆసరాగా తీసుకుని బీరార్ సుల్తానులు, బీజాపూర్, బీదర్, [[గోల్కొండ సుల్తానేట్|గోల్కొండ]], అహ్మద్‌నగర్ సుల్తానులు సా.శ 1565లో జరిగిన '''తళ్ళికోట''' యుద్ధంలో [[అళియ రామ రాయలు]] దళాలను ఓడించారు. ఈ సుల్తానులు [[హంపి]]ని కూడా ధ్వంసం చేశారు. విజయ విఠల దేవాలయంలోని (హంపిలో) రాతి రథం విజయనగర వాస్తుశిల్పానికి అద్భుతమైన ఉదాహరణ.<ref name="Timeline"/><ref>{{Cite web|title=Vijayanagar empire and foreign Visitors|url=http://www.vijayanagara.org/HTML/Forin_Visitors.html|access-date=2026-03-31|archive-date=2022-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20221126204132/http://www.vijayanagara.org/html/Forin_Visitors.html|url-status=dead}}</ref> == బహమనీ == {{See also|బహమనీ సామ్రాజ్యం}} {| class="wikitable" |- ! style="text-align: left;"|కాల వ్యవధి / శకం ! style="text-align: left;"|సామ్రాజ్యం / రాజవంశం ! style="text-align: left;"|ముఖ్య పాలకులు ! style="text-align: left;"|సామ్రాజ్య విస్తరణ |- | సా.శ 1347 - సా.శ 1527 | బహమనీ సుల్తానేట్ | మొదటి ముహమ్మద్ షా / రెండవ | ఉత్తర కర్ణాటక, ఆంధ్రా ప్రాంతాలతో కూడిన దక్కన్ ప్రాంతం |- |} [[దస్త్రం:Jogmonsoon.jpg|thumb|alt=కర్ణాటకలోని జోగ్ జలపాతం|[[జోగ్ జలపాతం]] 857 అడుగుల ఎత్తు ఉంటుంది, ఇది ఈ ప్రాంతంలో విద్యుత్ ఉత్పత్తికి ముఖ్యమైన మూలం.]] దక్షిణ భారతదేశంలో ముస్లిం పాలకుల దండయాత్రల వల్ల బహమనీ సామ్రాజ్యం స్థాపించబడింది. ముస్లింల దాడులు ఎంత తీవ్రంగా ఉన్నాయంటే, దాదాపు రెండు దాడుల్లో దక్షిణాదిలోని నాలుగు సామ్రాజ్యాలు ధ్వంసమయ్యాయి (సా.శ 1318లో [[దేవగిరి యాదవులు|దేవగిరి]], సా.శ 1323లో ఆంధ్రకు చెందిన వరంగల్, సా.శ 1330లో తమిళనాడుకు చెందిన [[పాండ్యులు]], పాక్షికంగా హోయసల). కానీ హోయసల [[మూడవ వీర బల్లాల|బల్లాల]] తన రాజధానిని [[తిరువణ్ణామలై]]కి మార్చి తన పోరాటాన్ని కొనసాగించాడు. పర్షియాకు చెందిన అమీర్ హసన్ తనకు తాను బహమనీ అని పిలుచుకుని బహమనీ రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు. ముహమ్మద్ షా సమర్థుడైన పాలకుడు, సామ్రాజ్యాన్ని బలోపేతం చేశాడు. ఈ సామ్రాజ్యం మహారాష్ట్రలోని పెద్ద భాగాలను, [[తెలంగాణ]], [[ఆంధ్రప్రదేశ్]], [[కర్ణాటక]] ([[బీజాపూర్]], [[బీదర్]], [[కలబురగి జిల్లా|గుల్బర్గా]] ప్రాంతం) భాగాలను కూడా ఆక్రమించింది. బహమనీల క్రింద [[మహమూద్ గవాన్]] అత్యంత ప్రసిద్ధ మంత్రి. వారు బీదర్ నుండి పాలించారు. రష్యన్ యాత్రికుడు నికితిన్ సా.శ 1470 ప్రాంతంలో సామ్రాజ్యాన్ని సందర్శించి బీదర్‌ను ఒక అందమైన నగరంగా వర్ణించాడు.<ref>{{Cite web|title=Russian Traveller to India - Nikitin|url=http://www.kamat.com/kalranga/itihas/nikitin.htm}}</ref> == బీజాపూర్ సుల్తానులు == {{See also|బీజాపూర్ సుల్తానులు}} {| class="wikitable" |- ! style="text-align: left;"|కాల వ్యవధి / శకం ! style="text-align: left;"|సామ్రాజ్యం / రాజవంశం ! style="text-align: left;"|ముఖ్య పాలకులు ! style="text-align: left;"|సామ్రాజ్య విస్తరణ |- | సా.శ 1490 - సా.శ 1686 | బీజాపూర్ సుల్తానులు | యూసఫ్ ఆదిల్ ఖాన్ / రెండవ ఇబ్రహీం ఆదిల్ షా | బీజాపూర్, పరిసర ప్రాంతాలు |- |} [[దస్త్రం:GolGumbaz2.jpg|thumb|alt=బీజాపూర్‌లోని గోల్ గుంబజ్|బీజాపూర్‌లోని [[గోల్ గుంబజ్]]]] సా.శ 1490 ప్రాంతంలో సామ్రాజ్యం ఐదు భాగాలుగా విడిపోయింది, వాటిలో బీదర్, బీజాపూర్ కర్ణాటకకు చెందినవి. ఇతర రాజ్యాలు బీరార్, అహ్మద్‌నగర్, [[గోల్కొండ సుల్తానేట్|గోల్కొండ]]. మహ్మద్ ఇబ్రహీం ఆదిల్ షా బీజాపూర్‌లో ప్రసిద్ధ గోల్ గుంబజ్ను నిర్మించాడు. వారి పాలనలో ఇస్లామిక్ వాస్తుశిల్పం వృద్ధి చెందింది కానీ చాలా నిర్మాణాలు అసంపూర్ణంగా మిగిలిపోయాయి. ఇబ్రహీం II ఆస్థానంలో ఉన్న ఫరిస్తా దక్షిణాది శైలి కళల గురించి ఎంతో సమాచారం ఉన్న "నజుమల్-ఉలూమ్" (శాస్త్రవేత్తల నక్షత్రం) అనే విజ్ఞాన సర్వస్వాన్ని సంకలనం చేశాడు. మొఘలులు, [[ఔరంగజేబు]] నేతృత్వంలో 1686లో సికందర్ ఆదిల్ షాను అంతిమంగా ఓడించారు, అప్పటి సుల్తాన్ దౌలతాబాద్ కోటలో బంధించబడ్డాడు, అక్కడే అతను 1686లో మరణించడంతో ఆదిల్ షాహీ వంశం అంతమైంది. == కేళది నాయకులు == {| class="wikitable" |- ! style="text-align: left;"|కాల వ్యవధి / శకం ! style="text-align: left;"|సామ్రాజ్యం / రాజవంశం ! style="text-align: left;"|ముఖ్య పాలకులు ! style="text-align: left;"|సామ్రాజ్య విస్తరణ |- | సా.శ 1500 - సా.శ 1763 | కేళది నాయకులు | శివప్ప నాయక / రాణి చెన్నమ్మ | తీరప్రాంత, మధ్య కర్ణాటక |- |} విజయనగర పాలనలో [[కేళది నాయకులు|కెళది నాయకులు]] మల్నాడు, కరావళి (పశ్చిమ తీరం) ప్రాంతాలను పాలించారు. వారు పోర్చుగీసు వారిని, బీజాపూర్ సుల్తానులను విజయవంతంగా తిప్పికొట్టారు. విజయనగర సామ్రాజ్య పతనం తరువాత వారు హిందూ మత సూత్రాలు, సంప్రదాయాలను ముందుకు తీసుకువెళ్లారు. అత్యున్నత దశలో, రాజ్యం [[బనవాసి]] (ఉత్తర కన్నడలో) నుండి [[కన్నూర్]] (కేరళలో) వరకు, పశ్చిమ తీరం నుండి సక్కరెపట్టణ (కొడగులో) వరకు విస్తరించింది, ఇందులో ప్రస్తుత ఉడుపి, దక్షిణ కన్నడ, ఉత్తర కన్నడ, శివమొగ్గ, చిక్కమగళూరు, హాసన్ జిల్లాలు, కొడగులోని భాగాలు ఉన్నాయి. వారిలో అత్యంత ప్రసిద్ధుడు [[శివప్ప నాయక|శివప్ప నాయకుడు]], అతనికి అద్భుతమైన సైనిక, పరిపాలనా నైపుణ్యాలు ఉన్నాయి. అతను విజయనగరానికి చెందిన తిరుమల నాయకకు బీజాపూర్ సుల్తానుల నుండి ఆశ్రయం కల్పించాడు. అతను పన్నులు, వ్యవసాయ వ్యవస్థలకు ప్రసిద్ధి చెందాడు. అతని భూ పన్నుల వ్యవస్థ "శివప్పనాయకన శిస్తు" (శివప్పనాయకుని క్రమశిక్షణ) అని ప్రసిద్ధి చెందింది. ఒక ముఖ్యమైన రాణి [[కేళది చెన్నమ్మ|కెళది చెన్నమ్మ]]. [[ఔరంగజేబు]] నేతృత్వంలోని మొఘల్ సైన్యాలను ఎదిరించి ఓడించిన తొలి భారతీయ పాలకులలో ఆమె ఒకరు. శివాజీ కుమారుడు [[రాజారామ్|రాజారామ్‌కు]] ఆశ్రయం కల్పిస్తూనే, ఆమె గెరిల్లా యుద్ధతంత్రాన్ని ప్రయోగించి ఔరంగజేబు దళాలతో పోరాడింది. మొఘల్ చక్రవర్తి స్వయంగా ఆమెతో శాంతి కోసం చర్చలు జరపాల్సి వచ్చింది. ఆమె కన్నడ సంప్రదాయ (జానపద) పాటల్లో చిరస్థాయిగా నిలిచిపోయింది. తరువాత, రాణి వీరమ్మాజీ పాలనలో, మైసూరుకు చెందిన హైదర్ అలీ వారి రాజ్యాన్ని ఆక్రమించి ఆమెను మధుగిరిలో బంధించాడు. == మైసూరు వొడయార్లు == {{See also|మైసూరు రాజ్యం}} {| class="wikitable" |- ! style="text-align: left;"|కాల వ్యవధి / శకం ! style="text-align: left;"|సామ్రాజ్యం / రాజవంశం ! style="text-align: left;"|ముఖ్య పాలకులు ! style="text-align: left;"|సామ్రాజ్య విస్తరణ |- | సా.శ 1399 - సా.శ 1761 | మైసూరు వొడయార్లు | రణధీర కంఠీరవ / చిక్కదేవరాజ | దక్షిణ కర్ణాటక, ఉత్తర తమిళనాడు భాగాలు |- |} [[దస్త్రం:Mahisha statue at the Chamundeswari Temple, Mysuru, Karnataka, India (2007).jpg|thumb|alt=మహిషాసురుడి విగ్రహం|మహిషాసురుడి విగ్రహం]] ద్వారక నుండి మైసూరు వచ్చిన యాదవ వంశానికి చెందిన యదురాయ, కృష్ణదేవులు మారప్పనాయకుడిని అదుపు చేయడానికి సహాయం కోరారు. వారు అతనిని ఓడించి చంపారు. అతని వారసురాలిని యదురాయకు వివాహం చేసి అతను సా.శ 1399లో సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. మైసూరును గతంలో "మహిషమండల" అని పిలిచేవారు, అంటే మహిషాసురుడి ప్రాంతం అని అర్థం. ఈ ప్రాంతంలో ఆ రాక్షసుడిని ఒక దేవత చంపింది, అందుకే దీనికి మైసూరు అనే పేరు వచ్చింది. ఆ చిన్న రాజ్యం రాజా వొడయార్ ద్వారా శక్తివంతమైన సామ్రాజ్యంగా మార్చబడింది. వారు తమ రాజధానిని మైసూరు నుండి శ్రీరంగపట్నానికి మార్చారు. చిక్కదేవరాజ వొడయార్ వారిలో అత్యంత ప్రసిద్ధ పాలకుడు, నాయకులను (ఇక్కేరి), సుల్తానులను (మధురై), [[శివాజీ]]ని ఓడించడం ద్వారా "కర్ణాటక చక్రవర్తి" బిరుదును పొందాడు. సా.శ 1686 నాటికి రాజ్యంలో దాదాపు దక్షిణ భారతదేశమంతా చేరింది. సా.శ 1687లో వారు మొఘలుల నుండి మూడు లక్షల రూపాయలు చెల్లించి బెంగళూరు నగరాన్ని కొనుగోలు చేశారు. సా.శ 1761 నాటికి సాధారణ సైనికుడైన హైదర్ అలీ వారి సామ్రాజ్యాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. == శ్రీరంగపట్న సుల్తానేట్ == {| class="wikitable" |- ! style="text-align: left;"|కాల వ్యవధి / శకం ! style="text-align: left;"|సామ్రాజ్యం / రాజవంశం ! style="text-align: left;"|ముఖ్య పాలకులు ! style="text-align: left;"|సామ్రాజ్య విస్తరణ |- | సా.శ 1761 - సా.శ 1799 | శ్రీరంగపట్న సుల్తానేట్ | హైదర్ అలీ / టిప్పు సుల్తాన్ | కర్ణాటకలో ఎక్కువ భాగం, ఆంధ్రప్రదేశ్, తమిళనాడు, కేరళలో భాగాలు |- |} [[దస్త్రం:halebid file.jpg|thumb|right|హళేబీడు ఆలయ వాస్తుశిల్పం]] వొడయార్ల నుండి మైసూరును స్వాధీనం చేసుకున్న హైదర్ అలీ శ్రీరంగపట్నం నుండి పాలించాడు. అతను వెంటనే ప్రధాన మంత్రి నంజరాజ్‌ను తొలగించి, రాజును తన సొంత ప్యాలెస్‌లోనే ఖైదీని చేశాడు. హైదర్ అలీ తర్వాత టిప్పు సుల్తాన్ అధికారంలోకి వచ్చాడు. అతను బ్రిటిష్ వారు, వారి మిత్రదేశాలపై రక్తపాత యుద్ధాలు చేశాడు కానీ నాల్గవ ఆంగ్లో-మైసూరు యుద్ధంలో బ్రిటిష్, మరాఠాలు, హైదరాబాద్ నిజాంల సమాఖ్య చేతిలో దారుణంగా ఓడిపోయాడు, సా.శ 1799లో యుద్ధభూమిలో మరణించాడు. == మైసూరు వొడయార్లు == {| class="wikitable" |- ! style="text-align: left;"|కాల వ్యవధి / శకం ! style="text-align: left;"|సామ్రాజ్యం / రాజవంశం ! style="text-align: left;"|ముఖ్య పాలకులు ! style="text-align: left;"|సామ్రాజ్య విస్తరణ |- | సా.శ 1800 - సా.శ 1831 | మైసూరు వొడయార్లు | మూడవ కృష్ణరాజ వొడయార్ | పాత మైసూరు ప్రాంతం |- |} [[దస్త్రం:tulasi file.jpg|thumb|alt=కర్ణాటకలో తులసి మొక్కను పూజిస్తారు|పూజలందుకుంటున్న తులసి మొక్క.]] టిప్పు ఓటమి తర్వాత, సా.శ 1800 ఒప్పందం ప్రకారం, బ్రిటిష్ వారు రాష్ట్రాన్ని విభజించారు, అందులో బళ్ళారి, కడప, కర్నూలు ప్రాంతాలు నిజాంలకు వెళ్లాయి; మరాఠాలు ఉత్తర భాగాలను పొందారు; తీర ప్రాంతాలను బ్రిటిష్ వారు ఉంచుకున్నారు, అయితే వారు దానిని బొంబాయి, మద్రాస్ ప్రెసిడెన్సీల మధ్య విభజించారు. అప్పటి బ్రిటిష్ ఇండియా గవర్నర్ జనరల్ మార్క్వెస్ ఆఫ్ వెల్లెస్లీ మైసూరులో వొడయార్‌ను తిరిగి నియమించాడు, సింహాసనం అధిష్టించిన యువరాజు ఇంకా చిన్నవాడు కావడంతో పరిపాలన 'దివాన్ పూర్ణయ్య'కు అప్పగించబడింది. పూర్ణయ్య సమర్థుడైన పాలకుడు, అతని మార్గదర్శకత్వంలో సామ్రాజ్యం ఏదైనా ఆధునిక ప్రభుత్వం వలె పనిచేసింది. ఈ వరుసలో ఇతర మంత్రులు సర్ శేషాద్రి అయ్యర్, డాక్టర్ ఎం. విశ్వేశ్వరయ్య, సర్ [[మీర్జా ఇస్మాయిల్]]. సా.శ 1824 ప్రాంతంలో కిత్తూరుకు చెందిన "[[కిత్తూరు చెన్నమ్మ|రాణీ చెన్నమ్మ]]", ఆమె సేనాని "[[సంగొళ్ళి రాయన్న]]" బ్రిటిష్ వారికి వ్యతిరేకంగా పోరాడటం ప్రారంభించి స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించారు. దీని కారణంగా, సా.శ 1831లో బ్రిటిష్ వారు సామ్రాజ్యాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నారు. == బ్రిటిష్ పాలన == {| class="wikitable" |- ! style="text-align: left;"|కాల వ్యవధి / శకం ! style="text-align: left;"|సామ్రాజ్యం / రాజవంశం ! style="text-align: left;"|ముఖ్య పాలకులు ! style="text-align: left;"|సామ్రాజ్య విస్తరణ |- | సా.శ 1831 - సా.శ 1881 | బ్రిటిష్ పాలన | బ్రిటిష్ కమిషనర్లు | పాత మైసూరు, ఇతర ప్రాంతాలు |- |} [[దస్త్రం:oldpaint file.jpg|thumb|alt=గోడ పెయింటింగ్|మైసూరు శైలి చిత్రలేఖనం]] సా.శ 1831లో బ్రిటిష్ వారు సామ్రాజ్యాన్ని స్వాధీనం చేసుకుని బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం తరపున పాలించే అధికారం ఉన్న కమిషనర్లను నియమించారు. వారిలో మార్క్ కబ్బన్ అత్యంత ముఖ్యమైనవాడు. వారు సామ్రాజ్యం పనిచేసే విధానాన్ని క్రమపద్ధతిలో మార్చారు, పెద్ద మార్పులను తీసుకువచ్చారు కానీ వారు కొన్ని పాత సంప్రదాయాలను కొనసాగించారు. ఈ కాలంలో రాష్ట్రం బొంబాయి, మద్రాసు ప్రావిన్సులు, హైదరాబాద్ నిజాంలు, మైసూరు మధ్య విభజించబడింది. == మైసూరు వొడయార్లు == {| class="wikitable" |- ! style="text-align: left;"|కాల వ్యవధి / శకం ! style="text-align: left;"|సామ్రాజ్యం / రాజవంశం ! style="text-align: left;"|ముఖ్య పాలకులు ! style="text-align: left;"|సామ్రాజ్య విస్తరణ |- | సా.శ 1881 - సా.శ 1950 | మైసూరు వొడయార్లు | నాల్గవ కృష్ణరాజ వొడయార్ / జయచామరాజ వొడయార్ | పాత మైసూరు ప్రాంతం |- |} [[దస్త్రం:hanuman file new.jpg|thumb|200px|right|కర్ణాటకలో హనుమంతుడికి ఆదరణ ఎక్కువ]] కొద్దికాలం పాటు బ్రిటిష్ కమిషనర్ల పాలన తర్వాత, మైసూరు తిరిగి వొడయార్లకు ఇవ్వబడింది. ఈ కాలంలో స్వాతంత్ర్యం కోసం ఆకాంక్ష ఊపందుకుంది, ఫలితంగా చాలా మంది నాయకులు జైలు పాలయ్యారు. ఈ పోరాటం చివరకు బ్రిటిష్ వారిచే భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం మంజూరు చేయడానికి దారితీసింది. భారత స్వాతంత్ర్యం వరకు వొడయార్ల పాలన కొనసాగింది, చివరకు వారు మైసూరును భారత సమాఖ్యలో విలీనం చేశారు, అది భారతదేశంలో ఒక రాష్ట్రంగా చేర్చబడింది. == కర్ణాటక రాష్ట్రం == {| class="wikitable" |- ! style="text-align: left;"|కాల వ్యవధి / శకం ! style="text-align: left;"|సామ్రాజ్యం / రాజవంశం ! style="text-align: left;"|ముఖ్య పాలకులు ! style="text-align: left;"|సామ్రాజ్య విస్తరణ |- | సా.శ 1956 | కర్ణాటక రాష్ట్రం | ప్రభుత్వం | కర్ణాటక మొత్తం |- |} భారత స్వాతంత్ర్యం, దేశ విభజన తర్వాత, భాషా ప్రయుక్త, ఇతర ప్రమాణాల ఆధారంగా రాష్ట్రాలు పునర్వ్యవస్థీకరించబడ్డాయి, తద్వారా విభజించబడిన కన్నడ మాట్లాడే జనాభా ప్రాంతాలు కలిసి మైసూరు పేరుతో ప్రస్తుత కర్ణాటకను ఏర్పాటు చేశాయి. 1973 నవంబర్ 1న, మైసూరు పేరు కర్ణాటకగా మార్చబడింది. రాష్ట్రం బెంగళూరు నగరాన్ని తన రాజధానిగా ఎంచుకుంది, కన్నడకు పరిపాలనా భాష హోదాను ఇచ్చింది. కెంపల్ హనుమంతయ్య నిర్మించిన విధాన సౌధ రాష్ట్ర అసెంబ్లీ భవనంగా మారింది. అట్టార కచేరిని రాష్ట్ర హైకోర్టుగా చేశారు. [[దస్త్రం:Vidhana Soudha 2012.jpg|thumb|right|alt=కర్ణాటక రాష్ట్ర అసెంబ్లీ|[[విధాన సౌధ]]]] == బెంగళూరు నగరం == తరచుగా "సిలికాన్ వ్యాలీ ఆఫ్ ఇండియా", "గార్డెన్ సిటీ" అని పిలువబడే బెంగళూరు, ప్రాచీన కాలపు స్థావరాల నుండి ఆధునిక ప్రపంచ స్థాయి సాంకేతిక కేంద్రంగా ఎదిగిన గొప్ప, ప్రబలమైన చరిత్రను కలిగి ఉంది. కర్ణాటక రాష్ట్ర భాష, తద్వారా బెంగళూరులో ప్రముఖంగా మాట్లాడే భాష కన్నడ (ಕನ್ನಡ). ప్రాచీన మూలాలు (సుమారు సా.శ.పూ 4000 - సా.శ 1537): బెంగళూరు చుట్టుపక్కల మానవ నివాసానికి సంబంధించిన ఆధారాలు రాతియుగం (సుమారు సా.శ.పూ 4000) నాటివని, రాతి పనిముట్లు కనుగొనబడ్డాయని సూచిస్తున్నాయి. సుమారు సా.శ.పూ 800 నాటి ఇనుప యుగపు పనిముట్లు, సమాధుల దిబ్బలు కూడా కనుగొనబడ్డాయి. ఈ ప్రాంతంలో దొరికిన రోమన్ నాణేలను బట్టి చూస్తే, ఈ ప్రాంతం సా.శ 1వ శతాబ్దంలో రోమన్లతో సముద్ర వ్యాపారంలో పాల్గొన్నట్లు తెలుస్తోంది. "బెంగళూరు" గురించిన మొట్టమొదటి లిఖితపూర్వక ఉల్లేఖన బేగూర్ నుండి వచ్చిన 9వ శతాబ్దపు గంగ శాసనం (వీరగల్లు)లో కనిపిస్తుంది, ఇందులో "బెంగవళ్-ఊరు" (గార్డ్స్ నగరం), అక్కడ జరిగిన యుద్ధం గురించి ప్రస్తావించబడింది. ఇది వ్యూహాత్మక సైనిక ప్రదేశంగా దీని ప్రాముఖ్యతను సూచిస్తుంది. పశ్చిమ గంగులు (సా.శ 4-10 శతాబ్దాలు), చోళులు (సా.శ 11-12 శతాబ్దాలు), హోయసలులు (సా.శ 12-14 శతాబ్దాలు) సహా వరుసగా వచ్చిన దక్షిణ భారత రాజవంశాలు ఈ ప్రాంతాన్ని పాలించి, వారి వాస్తుశిల్ప, సాంస్కృతిక ముద్రలను వదిలివెళ్ళాయి. ఒక ప్రసిద్ధ పురాణగాథ ప్రకారం, 12వ శతాబ్దంలో అడవిలో దారితప్పిన హోయసల రాజు రెండవ వీర బల్లాలుడికి ఒక వృద్ధురాలు "బెంద కాళు" (ఉడకబెట్టిన గింజలు) ఇచ్చిందని, ఆ కారణంగా అతను ఆ ప్రదేశానికి "బెంద-కాళ్-ఊరు" అని పేరు పెట్టాడని, అదే "బెంగళూరు"గా మారిందని చెబుతారు. ఆధునిక బెంగళూరు స్థాపన (సా.శ 1537): ఆధునిక బెంగళూరు స్థాపన ఘనత సా.శ 1537లో మొదటి కెంపేగౌడకు దక్కుతుంది. విజయనగర సామ్రాజ్యం ఆధీనంలో స్థానిక నాయకుడిగా, సామంతుడిగా ఉన్న కెంపేగౌడ ఒక మట్టి కోటను నిర్మించి దాని గోడల లోపల ఒక పట్టణాన్ని స్థాపించాడు, అదే భవిష్యత్తులో వేగంగా అభివృద్ధి చెందుతున్న నగరానికి కేంద్రంగా మారింది. అతను చిక్కపేట, దొడ్డపేట వంటి ప్రధాన వీధులతో "పేటలు"గా (మార్కెట్లుగా) విభజించి పట్టణాన్ని పకడ్బందీగా ప్లాన్ చేశాడు. అతను దేవాలయాలు, చెరువులను కూడా నిర్మించి, నగరం మౌలిక సదుపాయాలకు పునాది వేశాడు. అతని కుమారుడు రెండవ కెంపేగౌడ నగరం సుందరీకరణకు మరింత తోడ్పడ్డాడు. మారుతున్న చేతులు, రాజవంశాలు (17 - 18 వ శతాబ్దాలు): శతాబ్దాలుగా, బెంగళూరు వివిధ శక్తుల పాలనకు సాక్ష్యంగా నిలిచింది: * మరాఠాలు (1638-1687): ఛత్రపతి శివాజీ తండ్రి షాహాజీ భోంస్లే బెంగళూరును స్వాధీనం చేసుకుని కొంతకాలం పాలించాడు. * మొఘలులు (1687-1690): మొఘలులు దీనిని తమ ఆధీనంలోకి తీసుకుని తర్వాత ఈ నగరాన్ని మైసూరు రాజ్యపు వొడయార్ వంశానికి విక్రయించారు. * మైసూరు రాజ్యం (వొడయార్ వంశం, 1690-1799): బెంగళూరు మైసూరు రాజ్యంలో భాగమైంది. 1759లో, రెండవ కృష్ణరాజ వొడయార్ సైనిక కమాండర్ అయిన హైదర్ అలీకి బెంగళూరును వ్యక్తిగత జాగీరుగా ఇచ్చాడు, అతను నగరాన్ని గణనీయంగా అభివృద్ధి చేసి, కోటను బలోపేతం చేసి వాణిజ్యాన్ని ప్రోత్సహించాడు. అతని కుమారుడు టిప్పు సుల్తాన్ ఈ ప్రయత్నాలను కొనసాగించాడు, లాల్ బాగ్‌ను మరింత విస్తరించాడు, నగరం ఆర్థిక వృద్ధికి, ముఖ్యంగా సెరికల్చర్ (పట్టు పురుగుల పెంపకం) రంగానికి దోహదపడ్డాడు. బ్రిటిష్ ప్రభావం, కంటోన్మెంట్ (18వ శతాబ్దం చివరి నుండి - 1947 వరకు): బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ ప్రభావం ఆంగ్లో-మైసూరు యుద్ధాల సమయంలో పెరిగింది. * 1791: మూడవ ఆంగ్లో-మైసూరు యుద్ధంలో లార్డ్ కార్న్‌వాలిస్ బెంగళూరు కోటను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. * 1799: నాల్గవ ఆంగ్లో-మైసూరు యుద్ధంలో టిప్పు సుల్తాన్ మరణం తర్వాత, బెంగళూరును వొడయార్ వంశానికి తిరిగి ఇచ్చారు. * 1809: బ్రిటిష్ వారు తమ సైనిక కంటోన్మెంట్‌ను బెంగళూరుకు మార్చి, పాత నగరానికి వెలుపల బెంగళూరు కంటోన్మెంట్‌ను ఏర్పాటు చేశారు. ఈ ప్రాంతం ఒక ప్రత్యేక అస్తిత్వంగా అభివృద్ధి చెందింది, బ్రిటిష్ వారిచే పరిపాలించబడింది, ఇక్కడి అనుకూలమైన వాతావరణం కారణంగా భారీ సంఖ్యలో యూరోపియన్, ఆంగ్లో-ఇండియన్ జనాభాను ఆకర్షించింది. అదే సమయంలో పాత నగరం బ్రిటిష్ రాజ్ ఆధ్వర్యంలో ఒక సంస్థానంగా మైసూరు మహారాజు నామమాత్రపు పాలనలో కొనసాగింది. * 1831-1881: బెంగళూరు బ్రిటిష్ పరిపాలనా కేంద్రంగా పనిచేసింది. * 1862: బెంగళూరు నగరానికి, కంటోన్మెంట్‌కు ప్రత్యేక మునిసిపల్ బోర్డులు ఏర్పాటు చేయబడ్డాయి. * 19వ శతాబ్దం చివరి నుండి - 20వ శతాబ్దం ప్రారంభం వరకు: బ్రిటిష్ కాలంలో విద్యుత్ ప్రవేశపెట్టడం (1905, వీధిలైట్లు ఉన్న మొదటి ఆసియా నగరంగా బెంగళూరు నిలిచింది), రైల్వే లైన్లు (1859), అట్టార కచేరి (హైకోర్టు), బెంగళూరు ప్యాలెస్ వంటి ఐకానిక్ భవనాల నిర్మాణంతో సహా గణనీయమైన మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధి జరిగింది. నగరం 1875-77 నాటి కరువు, 1898 లో ప్లేగు మహమ్మారి వంటి సవాళ్లను కూడా ఎదుర్కొంది, ఇది బసవనగుడి, మల్లేశ్వరం వంటి కొత్త లేఅవుట్ల అభివృద్ధికి దారితీసింది. ఇండియన్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ సైన్స్ (1909) వంటి విద్యా సంస్థలు స్థాపించబడ్డాయి. స్వాతంత్ర్యానంతర వృద్ధి, "సిలికాన్ వ్యాలీ"గా మార్పు (1947 - ప్రస్తుతం): * 1947: భారతదేశం స్వాతంత్ర్యం పొందిన తరువాత, బెంగళూరు మైసూరు రాష్ట్రానికి రాజధానిగా మారింది. * 1949: రెండు వేర్వేరు పట్టణ నివాస ప్రాంతాలైన బెంగళూరు సిటీ, బెంగళూరు కంటోన్మెంట్ ఒకే పట్టణ కేంద్రంగా విలీనం చేయబడి, బెంగళూరు సిటీ కార్పొరేషన్‌గా ఏర్పడ్డాయి. * 1956: మైసూరు రాష్ట్రం పునర్వ్యవస్థీకరించబడింది, తరువాత 1973లో కర్ణాటకగా పేరు మార్చబడింది, బెంగళూరు దాని రాజధానిగా కొనసాగింది. * 20వ శతాబ్దం మధ్యలో: హిందుస్థాన్ ఏరోనాటిక్స్ లిమిటెడ్ (హెచ్ఎఎల్) వంటి ప్రభుత్వ రంగ సంస్థల స్థాపనతో నగరం గణనీయమైన పారిశ్రామిక వృద్ధిని సాధించింది, ఇది భవిష్యత్తులో సాంకేతిక కేంద్రంగా మారడానికి పునాది వేసింది. * 1980లు - ప్రస్తుతం: బెంగళూరు అపూర్వమైన ఐటీ బూమ్‌ను చూసింది, ప్రముఖ బహుళజాతి సంస్థలు, ఇన్ఫోసిస్, విప్రో వంటి దేశీయ టెక్ దిగ్గజాలను ఆకర్షించింది. ఇన్ఫర్మేషన్ టెక్నాలజీ, సాఫ్ట్‌వేర్ రంగాలలో ఈ వేగవంతమైన వృద్ధి దానికి "సిలికాన్ వ్యాలీ ఆఫ్ ఇండియా" అనే పేరును తెచ్చిపెట్టింది, భారీ సంఖ్యలో జనాభా రాకకు దారితీసి, దానిని ఒక శక్తివంతమైన, విభిన్నమైన, కాస్మోపాలిటన్ మహానగరంగా మార్చింది. * 2006: నగరం అధికారికంగా తన అసలు కన్నడ పేరు, బెంగళూరు (Bengaluru) గా మార్చబడింది. నేడు, బెంగళూరు సాంకేతికత, విద్య, పరిశోధన, ఆవిష్కరణలకు ప్రముఖ కేంద్రంగా కొనసాగుతూనే, తన వేగవంతమైన ఆధునీకరణను తన గొప్ప చారిత్రక, సాంస్కృతిక వారసత్వంతో సమతుల్యం చేయడానికి ప్రయత్నిస్తోంది. రాష్ట్ర భాషగా కన్నడ ఉనికి దాని సాంస్కృతిక అస్తిత్వానికి ఒక ప్రాథమిక అంశం, ఇది దాని భాషా దృశ్యాన్ని, వారసత్వాన్ని తీర్చిదిద్దుతుంది. == సారాంశం == ఈ పట్టిక సారాంశాన్ని చూపుతుంది <ref>{{Cite web |url=http://www.kamat.com/kalranga/kar/timeline.htm |title=Timeline of Karnataka }}</ref> {| class="wikitable" |- ! style="text-align: left;"|కాల వ్యవధి / శకం ! style="text-align: left;"|సామ్రాజ్యం / రాజవంశం ! style="text-align: left;"|ముఖ్య పాలకులు ! style="text-align: left;"|సామ్రాజ్య విస్తరణ |- | ప్రారంభ కాలం | శాతవాహనులు | సిముఖ, గౌతమీపుత్ర | ప్రస్తుత ఆంధ్ర, కర్ణాటక, మహారాష్ట్రలతో కూడిన దక్కన్ ప్రాంతం |- | సా.శ 325 - సా.శ 540 | బనవాసి కదంబులు | మయూర శర్మ, కాకుత్స్థ వర్మ | మధ్య, పశ్చిమ, వాయవ్య కర్ణాటక |- | సా.శ 325 - సా.శ 999 | తలకాడు గంగులు | అవీనిత, దుర్వినీత, రాచమల్ల | దక్షిణ కర్ణాటక, ఆంధ్ర, తమిళనాడు భాగాలు |- | సా.శ 500 - సా.శ 757 | బాదామి చాళుక్యులు | మంగళేశుడు, రెండవ పులకేశి (ఇమ్మడి పులకేశి) | కర్ణాటక, మహారాష్ట్ర, గుజరాత్, ఒరిస్సా, ఆంధ్రలో భాగాలు |- | సా.శ 757 - సా.శ 973 | మల్ఖేడ్ రాష్ట్రకూటులు | మొదటి కృష్ణుడు, మూడవ గోవిందుడు, నృపతుంగ అమోఘవర్షుడు | కర్ణాటక, ఆంధ్ర, తమిళనాడు, మధ్యప్రదేశ్, మహారాష్ట్రలో భాగాలు |- | సా.శ 973 - సా.శ 1198 | కల్యాణి చాళుక్యులు | ఆరవ విక్రమాదిత్యుడు | కర్ణాటక, ఆంధ్ర, తమిళనాడు, మధ్యప్రదేశ్, మహారాష్ట్రలో భాగాలు |- | సా.శ 1198 - సా.శ 1312 | దేవగిరి సేవుణులు | రెండవ సింగణ | కర్ణాటక, ఆంధ్ర, మహారాష్ట్రలో భాగాలు |- | సా.శ 1000 - సా.శ 1346 | ద్వారసముద్ర హోయసలులు | విష్ణువర్ధనుడు, రెండవ బల్లాల | దక్షిణ, తీరప్రాంత కర్ణాటక, ఆంధ్ర, తమిళనాడు భాగాలు |- | సా.శ 1336 - సా.శ 1565 | విజయనగర | రెండవ దేవరాయలు, శ్రీకృష్ణదేవరాయలు | కర్ణాటక, కేరళ, తమిళనాడు, ఆంధ్రలో ఎక్కువ భాగం |- | సా.శ 1347 - సా.శ 1527 | బహమనీ | మొదటి ముహమ్మద్ షా, రెండవ ముహమ్మద్ షా | దక్కన్ ప్రాంతం |- | సా.శ 1490 - సా.శ 1686 | బీజాపూర్ సుల్తానులు | యూసఫ్ ఆదిల్ ఖాన్, రెండవ ఇబ్రహీం ఆదిల్ షా | బీజాపూర్, పరిసర ప్రాంతాలు |- | సా.శ 1500 - సా.శ 1763 | కేళది నాయకులు | శివప్ప నాయక, రాణి చెన్నమ్మ | తీరప్రాంత కర్ణాటక భాగాలు |- | సా.శ 1399 - సా.శ 1761 | మైసూరు వొడయార్లు | రాజా వొడయార్, రణధీర కంఠీరవ, చిక్కదేవరాజ | పాత మైసూరు ప్రాంతం |- | సా.శ 1588 - సా.శ 1779 | చిత్రదుర్గ నాయకులు | తిమ్మన్న నాయక, మదకరి నాయక | మధ్య కర్ణాటక, ఆంధ్రా ప్రాంతాలు |- | సా.శ 1761 - సా.శ 1799 | శ్రీరంగపట్న సుల్తానేట్ | హైదర్ అలీ, టిప్పు సుల్తాన్ | కర్ణాటక, ఆంధ్ర భాగాలు |- | సా.శ 1800 - సా.శ 1831 | మైసూరు వొడయార్లు | మూడవ కృష్ణరాజ వొడయార్ | పాత మైసూరు ప్రాంతం |- | సా.శ 1831 - సా.శ 1881 | బ్రిటిష్ పాలన. | బ్రిటిష్ కమిషనర్లు | పాత మైసూరు, ఇతర ప్రాంతాలు |- | సా.శ 1881 - సా.శ 1950 | మైసూరు వొడయార్లు | నాల్గవ కృష్ణరాజ వొడయార్, జయచామరాజ వొడయార్ | పాత మైసూరు ప్రాంతం |- | సా.శ 1956 | కర్ణాటక రాష్ట్రం | ప్రభుత్వం | కర్ణాటక మొత్తం |- |} == ఇవి కూడా చూడండి == * [[కర్ణాటక చరిత్ర]] * [[మధ్యయుగ కర్ణాటక రాజకీయ చరిత్ర]] * [[కన్నడ సాహిత్యం]] * [[కర్ణాటక చరిత్ర]] == మూలాలు == {{Reflist|30em}}{{కర్ణాటక}} [[వర్గం:కర్ణాటక చరిత్ర| ]] 8t11pfdf4po93g818s6d37n4znpszef 0 488961 4907922 4902810 2026-07-18T18:35:17Z Vjsuseela 35888 /* బీహార్ */ 4907922 wikitext text/x-wiki {{Infobox | title = మహిళల గ్రంథాలయాలు | image = [[File:Glasgow Women's Library exterior.JPG|250px]] | caption = గ్లాస్గో మహిళా గ్రంథాలయం | label1 = స్పెయిన్ | data1 = [https://ajuntament.barcelona.cat/biblioteques/es/bibfbonnemaison బిబ్లియోధికా ఫ్రాన్సిస్కా బోన్నెమైసన్, బార్సిలోనా] | label2 = స్కాట్లాండ్ | data2 = [https://womenslibrary.org.uk/ గ్లాస్గో మహిళా గ్రంథాలయం] | label3 = ఇంగ్లాండ్ | data3 = [https://www.lse.ac.uk/library లండన్‌ స్కూల్ ఆఫ్ ఎకనామిక్స్ మహిళా గ్రంథాలయం] | label4 = ఫ్రాన్స్ | data4 = [https://www.paris.fr/lieux/bibliotheque-marguerite-durand-bmd-1756 బిబ్లియోథెక్ మార్గరెత్ దురాండ్, పారిస్] | label5 = నెదర్లాండ్స్ | data5 = [https://atria.nl/en అట్రియా ఇన్స్టిట్యూట్ ఆన్ జెండర్ ఈక్వాలిటీ అండ్ విమెన్'స్ హిస్టరీ, ఆమ్‌స్టర్‌డామ్‌] | label6 = ఇటలీ | data6 =[https://women.it/en/homepage/ బిబ్లియోధిక దేలె దోన్నె, బోలోగ్న్] | label7 = ఆస్ట్రేలియా | data7 =[https://nationalwomenslibrary.org.au/ జెస్సీ స్ట్రీట్ జాతీయ మహిళా గ్రంథాలయం,సిడ్నీ,ఆస్ట్రేలియా] | label8 = భారతదేశం | data8 = చెన్నై,పెంగల్ నూలగం (చెపాక్, పుదుపేట) }}{{In use}} '''మహిళల గ్రంథాలయాలు''' (The Women's Libraries) మహిళలకొరకు ప్రత్యేకంగా ఏర్పాటు చేసి నిర్వహించే గ్రంథాలయాలు. ఇవి పూర్తిగా మహిళలకు, వారి సాహిత్యానికి వారి చరిత్రకు అంకితమైన ప్రదేశాలు. సంఖ్యాపరంగా తక్కువగా ఉన్నప్పటికిని ఐరోపాదేశాలలో అక్కడక్కడ ఏర్పాటు అయ్యాయి. భారతదేశంలో కూడా ఈ మహిళల గ్రంథాలయాల ఉనికి వివిధ రాష్ట్రాలలో కనపడుతోంది. == భారతదేశంలో మహిళల గ్రంథాలయాలు == === తమిళనాడు === చెన్నైలో రాష్ట్ర ప్రభుత్వం మహిళల కోసం 'పెంగల్ నూలగం' అనే పేరుతో రెండు గ్రంథాలయాలను నడుపుతోంది. 'పెంగల్ నూలగం' అంటే మహిళల గ్రంథాలయం అని అర్థం. పిల్లలను పాఠశాలలో దింపిన తర్వాత లేదా ఇంటి పనులు పూర్తి చేసుకున్న తర్వాత మహిళలను చదవడానికి ప్రోత్సహించడానికి, వారికి తగిన సమయాలకు అనుకూలంగా వీటిని ఏర్పాటు చేశారు. ఇవి ఉదయం 10 గంటల నుండి సాయంత్రం 5 గంటల వరకు తెరిచి ఉంటాయి. ఇది విద్యార్థినులు చదువుకోవడానికి, పోటీ పరీక్షలకు తయారవడానికి అనుకూలంగా ఉందని భావిస్తున్నారు. చెపాక్‌లోని గ్రంథాలయం, 1925లో ప్రారంభమైంది. దీనికి 100 సంవత్సరాలకు పైగా చరిత్ర ఉంది. 11,000కు పైగా పుస్తకాలు, 686 మంది సభ్యులతో విలసిల్లుతున్న ఈ గ్రంథాలయాధికారి, మహిళలు, పిల్లలలో పఠనాసక్తిని పెంపొందించే లక్ష్యంతో ప్రజలలోనూ, సమీపంలోని 'చెన్నై మిడిల్ స్కూల్' విద్యార్థులలోనూ చైతన్యం కల్పిస్తున్నారు. ప్రస్తుతం ఈ గ్రంథాలయంలో ఒక ప్రత్యేక 'పఠన మండలి' (Reading Circle) కూడా ఏర్పాటైంది; ఇది స్థానిక సమాజం కోసం వివిధ కార్యక్రమాలను, పఠన పోటీలను నిర్వహిస్తోంది. పుదుపేటలోని బైక్ షాపుల మధ్య ఒక మూలన ఉన్న మరో పెంగల్ నూలగం (గ్రంథాలయం)లో 24,000కు పైగా పుస్తకాలు, 56 మంది నమోదిత సభ్యులు ఉన్నారు.<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/features/downtown/exclusive-library-for-women-functions-at-bells-road-school/article6895373.ece|title=Exclusive library for women functions at Bells Road school|last=THOMAS|first=LIFFY|date=2015-04-14|work=The Hindu|access-date=2026-05-01}}</ref> రాష్ట్ర ప్రభుత్వ పౌర గ్రంథాలయ విభాగాధికారి ఈ గ్రంథాలయాన్ని పునరుద్ధరణ లేదా వేరు ప్రదేశానికి తరలించే ప్రయత్నం చేస్తున్నారు. ఇంకా మరి కొన్ని మహిళా గ్రంథాలయాలు నెలకొల్పాలని ప్రభుత్వానికి అభ్యర్ధనలు ఉన్నాయి.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/chennai/women-libraries-encourage-readership/article70908785.ece|title=Women libraries encourage readership|last=M.|first=MEGHNA|date=2026-04-26|work=The Hindu|access-date=2026-04-26}}</ref><ref name=":0" /> === మహారాష్ట్ర === 'సిస్టర్ లైబ్రరీ' (Sister Library) 2018లో ఆర్టిస్ట్ అక్వి థామీ మొదట దీనిని ట్రావెలింగ్ లైబ్రరీగా ప్రారంభించింది. థామీ పుస్తకాలతో భారతదేశం చుట్టూ, నేపాల్, బంగ్లాదేశ్ న్యూజిలాండ్‌లకు ప్రయాణించారు. ఒక సంవత్సరం తర్వాత ముంబై నగరంలో, బాంద్రాలో ఒక ఇంటిలో ఏర్పాటు చేసింది. ప్రాథమికంగా ఒక కమ్యూనిటీకి చెందిన స్త్రీవాద గ్రంథాలయం. 1980లలో, 'వాచా ట్రస్ట్' (Vacha Trust) వ్యవస్థాపకురాలైన సోనాల్ శుక్లా, విలే పార్లేలోని తన నివాసంలో మహిళా పరిశోధకుల కోసం ఒక గ్రంథాలయాన్ని ప్రారంభించారు, అది కాలక్రమేణా అత్యంత సమృద్ధమైన స్త్రీవాద గ్రంథాలయాలలో ఒకటిగా ఎదిగింది. ధారావిలోని నివాసితులకు కళ, అక్షరాస్యత సాధన కోసం కమ్యూనిటీ రూమ్ అయిన ధారవి ఆర్ట్ రూమ్‌ను సహ-స్థాపించిన థామీ, స్త్రీవాద రచనల కోసం ఆమె అన్వేషణ ఫలితంగా 2018లో 100-పుస్తకాలతో ప్రారంభమైనది 2022 నాటికీ 1,000 పుస్తకాలు, 700 మెగజైన్‌లుగా ఏర్పడింది. సావిత్రి బాయి ఫూలే, ఫాతిమా షేక్, నంగేలి, సమకాలీన దళిత రచయిత్రి ఊర్మిళా పవార్ వంటి మహిళా సంస్కర్తలు రచయితల రచనలు ఇక్కడ ఉంచారు. 2020లో థామీ సిస్టర్ టైమ్స్ అనే ద్వైమాసిక వార్తాపత్రిక, నెలవారీ పత్రికలను ప్రచురిస్తోంది. ప్రింటర్ గ్రంథాలయంలోనే ఉంది. మహిళల ఆరోగ్యం, వర్తమాన వ్యవహారాలు, స్త్రీవాద క్రియాశీలత, పుస్తక సమీక్షలపై సాహిత్యాన్ని ప్రచురించుతోంది. ఖాసీ, అస్సామీ, నేపాలీ, హిందీ, ఉర్దూ, తమిళం, తెలుగు, కన్నడ, మరాఠీ, బెంగాలీ, ఫ్రెంచ్ ఇతర భాషలలో పుస్తకాలు అందుబాటులో ఉన్నాయి. భారతదేశం విదేశాలలో వివిధ దేశీయ భాషలలో స్థానిక మహిళల మరిన్ని రచనలను సేకరించేందుకు ప్రయత్నిస్తున్నట్లు థామీ చెప్పారు. స్త్రీవాద పండితులు అనేక పుస్తకాలు గ్రంథాలయానికి విరాళంగా ఇచ్చారని థామీ చెప్పారు.<ref>{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/of-women-by-women-for-women-a-tiny-library-for-a-big-cause-101659121983276.html|title=Of women, by women, for women: A tiny library for a big cause|last=Chandraseskharan.|first=Gitanjali|date=2022-07-30|work=The Hindusthan Times|access-date=2026-07-18}}</ref> === బీహార్ === బీహార్ ప్రభుత్వ కమ్యూనిటీ లైబ్రరీ, కెరీర్ డెవలప్‌మెంట్ సెంటర్ (CLCDC) ప్రోగ్రామ్‌లో ఒక భాగంగా "దీదీ కీ లైబ్రరీ కార్యక్రమం" ఏర్పాటు చేసారు. మొదటి గ్రంథాలయం ఫిబ్రవరి 2023లో ప్రారంభం కాగా, 2026 నాటికి 33 జిల్లాల్లో 117 గ్రంథాలయాలు ఉన్నాయి. ప్రపంచ బ్యాంకు మద్దతు ఇచ్చే గ్రామీణ జీవనోపాధి ప్రాజెక్ట్ అయిన "జీవిక" ఈ CLCDC కార్యక్రమం అమలు చేస్తోంది. ఆ SHGలలోని మహిళలే ఈ గ్రంథాలయాల రూపకల్పన చేసి, వాటిని నిర్వహిస్తున్నారు, వీరిని స్థానికంగా జీవిక దీదీలుగా పిలుస్తారు. ఈ ఉచిత గ్రంథాలయాలు, వెబ్‌నార్లు, నిపుణులతో పరస్పర చర్చల ద్వారా సురక్షితమైన అధ్యయన కేంద్రం, ఏర్పడి అచ్చు, డిజిటల్ జ్ఞాన వనరులు, వృత్తి పరమైన మార్గదర్శకత్వాన్ని అందిస్తాయి. ఈ గ్రంథాలయాల కొరకు సాధారణంగా ఉపయోగంలో లేని ప్రభుత్వ భవనాలన వినియోగిస్తారు.<ref>{{Cite journal |last=Anuja |first=A |date=Summer 2026 |title=Her Library, Their Future |url=https://ssir.org/articles/entry/india-libraries-for-women |journal=Stanford Social Innovation Review |language=English |volume=24 |issue=3 |pages=6-8 |doi=10.48558/G5MS-JS84 |via=Stanford University.}}</ref> === ఢిల్లీ === '''మహిళా అభివృద్ధి అధ్యయనాల కేంద్రం''' (Centre for Women's Development Studies - CWDS), ఢిల్లీ ఇండియన్ కౌన్సిల్ ఆఫ్ సోషల్ సైన్స్ రీసెర్చ్ (ICSSR) సంస్థకు అనుబంధంగా పరిశోధనలు అధ్యయనాలు నిర్వహించే కేంద్రం. ఈ గ్రంథాలయం భారతీయ మహిళలకు సంబంధించి ప్రచురించబడిన, ప్రచురించని విషయాల సమగ్ర సేకరణ జరుపుతుంది.<ref>{{Cite web|title=CWDS Library (Vina Mazumdar Memorial Library )|url=https://www.cwds.ac.in/library/|access-date=2026-07-09|website=Centre for Women's Development Studies}}</ref> '''మార్గరెట్ కజిన్స్ మెమోరియల్''' '''(ఎంసీఎం) లైబ్రరీ''' 1956లో సరోజినీ హౌస్‌లో ఒక సాధారణ పౌర గ్రంథాలయంగా స్థాపించబడింది. మార్చి 1981లో, ఇది మహిళా అధ్యయనాలలో ప్రత్యేకతను సంతరించుకోవడం ప్రారంభించింది. ఎంసీఎం గ్రంథాలయం మహిళలకు సంబంధించిన సమస్యలపై జ్ఞాన భాండాగారంగా రూపొందింది. ఇందులో గత అధ్యక్షులందరి ఛాయాచిత్రాలతో కూడిన పోర్ట్రెయిట్ గ్యాలరీ ఉంది.<ref>{{Cite web|title=MARGARET COUSINS MEMORIAL LIBRARY|url=https://www.aiwc.org.in/library.html|access-date=2026-07-10|website=ALL INDIA WOMEN'S CONFERENCE}}</ref> ఈ గ్రంథాలయానికి [[మార్గరెట్ కజిన్స్|మార్గరెట్ ఎలిజబెత్ కజిన్స్]] (పూర్వపు పేరు గిల్లెస్పీ) అనే ఐరిష్-భారతీయ విద్యావేత్త, మహిళా హక్కుల ఉద్యమకారిణి, థియోసోఫిస్ట్ పేరు పెట్టారు. ఈమె ఆల్ ఇండియా ఉమెన్స్ కాన్ఫరెన్స్ (AIWC) ను స్థాపించింది, ఉమెన్స్ ఇండియన్ అసోసియేషన్ (WIA) ను సహ-స్థాపించింది. === జార్ఖండ్ === [[జార్ఖండ్ తాలూకాలు|జార్ఖండ్‌]]<nowiki/>లోని గుమ్లా డిప్యూటీ కమిషనర్ సుశాంత్ గౌరవ్ మహిళలు పోటీ పరీక్షలకు సిద్ధమయ్యేందుకు వీలుగా ప్రత్యేకంగా మహిళల కోసం ఒక గ్రంథాలయాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. ఇది పూర్తిగా మహిళల గ్రంథాలయం కావడం, స్వయం సమృద్ధిగా ఉండటం, ప్రభుత్వ జోక్యం ఎక్కువ లేకుండా స్వేచ్ఛగా పనిచేయడం ఒక ముఖ్యమైన విశేషం. ఈ గ్రంథాలయానికి దేశంలోనే తొలి మహిళా ఉపాధ్యాయురాలు, సంఘ సేవకురాలైన [[సావిత్రీబాయి ఫూలే|సావిత్రి బాయి ఫూలే]] పేరు పెట్టారు. దీనిని సమాజంలోని సభ్యులతో కూడిన ఒక స్టీరింగ్ కమిటీ నిర్వహిస్తుంది. రెండు అంతస్తుల ఈ గ్రంథాలయంలో ఒకేసారి 400 మంది మహిళలు కూర్చునే సామర్థ్యం ఉంది. ఉచిత వై-ఫై, ఎనిమిది కంప్యూటర్ సిస్టమ్‌లతో పాటు వివిధ అంశాలపై సుమారు 7,000 పుస్తకాల వంటి ప్రాథమిక సౌకర్యాలు అందుబాటులో ఉన్నాయి. విద్యార్థులు ఈ గ్రంథాలయంలో నిరంతరాయంగా 13 గంటల పాటు కూర్చుని చదువుకోవచ్చు. ఇందులో మూడు సామూహిక చర్చలకు గదులు ఉన్నాయి. బాలికలకు కనీసం 100 Mbps వేగంతో ఉచిత వై-ఫై, సౌర శక్తి బ్యాకప్‌తో 24 గంటల విద్యుత్ సరఫరా అందుబాటులో ఉంటుంది. గ్రంథాలయ నిర్వహణ, సిబ్బంది జీతాలు వంటి ప్రాథమిక అవసరాల కోసం సభ్యత్వ రుసుమును నెలకు కేవలం రూ. 200గా ఉంచారు. "గ్రంథాలయంలో బాలికలపై దృష్టి సారించి ప్రేరణాత్మక తరగతులు కూడా నిర్వహిస్తారు. ఋతు పరిశుభ్రత, రక్తహీనత వంటి అంశాలపై కూడా వారికి శిక్షణ ఇస్తారు," అని డిప్యూటీ కమిషనర్ అన్నారు.<ref>{{Cite news|url=https://www.newindianexpress.com/good-news/2023/Jul/13/breaking-the-glass-ceiling-gumlain-jharkhand-gets-all-women-library-2594362.html|title=Breaking the glass ceiling: Gumla in Jharkhand gets all-women library|last=Ranjan|first=Mukesh|date=2023-07-13|work=The Indian Express|access-date=2026-07-10}}</ref> == ఐరోపా దేశాలలో మహిళల గ్రంథాలయాలు == === బిబ్లియోధికా ఫ్రాన్సిస్కా బోన్నెమైసన్ - బార్సిలోనా, ఎస్పెయిన్ === బార్సిలోనా, స్పెయిన్ లోని '[https://ajuntament.barcelona.cat/biblioteques/es/bibfbonnemaison బ్లియోధికా ఫ్రాన్సిస్కా బోన్నెమైసన్] (Biblioteca Francesca Bonnemaison — Barcelona, Spain)' అనే ఈ గ్రంథాలయం ఐరోపాలోనే మొట్టమొదటి మహిళా గ్రంథాలయం. దీనిని 'ఫ్రాన్సెస్కా బోన్నెమైసన్' 1909లోనే 'మహిళల కోసం సాంస్కృతిక సంస్థ, ప్రజా గ్రంథాలయంగా స్థాపించారు. 'ఫ్రాన్సెస్కా' అనే సంఘంలో పలుకుబడి ఉన్న ఒక సంపన్న మహిళ. బార్సిలోనాలోని సాంస్కృతిక , మేధో వర్గాలలో ఆమెకు మంచి గౌరవం ఉండేది. ఈ వర్గాలలో తనకున్న పలుకుబడితోనే ఆమె 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో తన ప్రాజెక్టుకు నిధులు సమకూర్చుకోగలిగారు. దాని ప్రారంభంలో ఈ సంస్థ మహిళలకు వారి వృత్తిపరమైన అభివృద్ధికి తోడ్పడే శాస్త్రీయ, చేతిపనులు, కళాత్మక నైపుణ్యాలను నేర్చుకునే అవకాశాన్ని అందించింది. ప్రస్తుతం, ఈ సంస్థ స్త్రీవాద సాహిత్యానికి ఒక ఆచూకీ గ్రంథాలయం (రిఫరెన్స్ లైబ్రరీ). అలాగే ఇది ఆహారం, ఫ్యాషన్, బార్సిలోనాలోని సియుటాట్ వెల్లా ప్రాంతానికి ఉపయోగపడే సేకరణలకు ఈ గ్రంథాలయం నిలయంగా మారింది. ఫ్రాన్సెస్కా బోన్నెమైసన్ గ్రంథాలయం, బార్సిలోనా కేథడ్రల్ , పికాసో మ్యూజియంతో సహా అనేక ముఖ్యమైన ప్రదేశాలకు సమీపంలో ఉంది.<ref name=":1" /> === గ్లాస్గో మహిళా గ్రంథాలయం (గ్లాస్గో, స్కాట్లాండ్) === [https://womenslibrary.org.uk/ గ్లాస్గో మహిళా గ్రంథాలయం] గ్లాస్గో నగరం, స్కాట్లాండ్ లకు సంబంధించిన స్త్రీవాద చరిత్రపై ఎక్కువ దృష్టి పెడుతుంది. గతంలో మహిళలు సాధించిన విజయాలను గుర్తించి, వర్తమానంలో, భవిష్యత్తులో స్కాట్లాండ్ మహిళలకు సాధికారత కల్పించాలని దీని ఆశయము. ఇది ఒక అరువు గ్రంథాలయం. ఇక్కడ అరుదుగా లభించే స్త్రీవాద గ్రంథాలు, ఇంకా UK అత్యంత ముఖ్యమైన అణగారిన‌ మైనారిటీ లైంగిక వర్గాలకూ, జెండర్లకూ సంబంధించిన LGBT (లెస్బియన్, గే, బైసెక్సువల్, ట్రాన్స్‌జెండర్) సేకరణలను భద్రపరచడం ఒక ప్రత్యేకత. గ్లాస్గో మహిళా గ్రంథాలయం పూర్తిగా మహిళల చరిత్రకు అంకితమైన సేకరణలకు ఏకైక గుర్తింపు పొందిన మ్యూజియం కూడా. ఇతర ప్రాజెక్టులలో నెలవారీ స్త్రీవాద పుస్తక క్లబ్, ఒక మహిళా సాహిత్య ఉత్సవం, ఒక మహిళా చరిత్ర క్లబ్, అనేక తరగతులు, వర్క్‌షాప్‌లు, నెట్‌వర్కింగ్ కార్యక్రమాలు ఉన్నాయి.<ref name=":1">{{Cite web|last=BEATRIZ SILVA|first=PORTO|date=2018-03-01|title=6 Libraries Around the World Completely Dedicated to Women|url=https://matadornetwork.com/read/6-libraries-around-world-completely-dedicated-women/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251111080042/https://matadornetwork.com/read/6-libraries-around-world-completely-dedicated-women/|archive-date=2025-11-11|access-date=2026-05-09|website=matadornetwork.com|language=english}}</ref> === ఎల్‌ఎస్‌ఈ (LSE) మహిళా గ్రంథాలయం (లండన్, ఇంగ్లాండ్) === [https://www.lse.ac.uk/library లండన్‌ స్కూల్ ఆఫ్ ఎకనామిక్స్ మహిళా గ్రంథాలయం], ఇది ఇంగ్లాండ్‌లో మహిళలు, మహిళా ఉద్యమంపై వనరులున్న ఒక ప్రధాన గ్రంథాలయం, మ్యూజియం. ఇది ప్రపంచంలోనే స్త్రీవాద సాహిత్యానికి అత్యంత విస్తృతమైన సేకరణలకు కేంద్రం. ఇందులో యునెస్కో గుర్తించిన పత్రాలు, అరుదైన పుస్తకాలు, అసలైన ఓటు హక్కు బ్యానర్‌ల వంటి వస్తువులు ఉన్నాయి. ఇది 19, 20వ శతాబ్దాల స్త్రీవాద ఉద్యమాలపై, మహిళా ఓటు హక్కు ఉద్యమానికి సంబంధించిన వనరులున్నాయి. [[దస్త్రం:Womens library lse.jpg|thumb|లండన్ స్కూల్ అఫ్ ఎకనామిక్స్ కు అనుబంధంగా ఉన్న మహిళా గ్రంథాలయం ]] 1926లో 'లండన్ సొసైటీ ఫర్ విమెన్స్ సఫ్రేజ్' వారి ప్రాజెక్టుగా స్థాపించారు. మహిళా ఉద్యమ చరిత్ర, వారసత్వాన్ని నమోదు చేయడం, విముక్తి పొందిన మహిళలు సమావేశమై స్త్రీవాద సమస్యలపై చర్చించుకోవడానికి ఒక స్థలాన్ని అందించడం దీని లక్ష్యం. అయితే అప్పటి నుండి దీని పేరు, ప్రదేశం అనేకసార్లు మార్పుచెందాయి. దీని సేకరణలు ముఖ్యంగా 1909లో 'రూత్ కావెండిష్ బెంటింక్' స్థాపించిన గ్రంథాలయం నుండి వచ్చాయి. 2013 నుండి ఈ గ్రంథాలయం లండన్ స్కూల్ ఆఫ్ ఎకనామిక్స్ అండ్ పొలిటికల్ సైన్స్ (LSE) సంరక్షణలో ఉంది. ఇది బ్రిటిష్ లైబ్రరీ ఆఫ్ పొలిటికల్ అండ్ ఎకనామిక్ సైన్స్‌లో భాగంగా ఆ సేకరణను మహిళా గ్రంథాలయం అని పేర్కొనే ఒక ప్రత్యేక ప్రాంతంలో నిర్వహిస్తుంది. మహిళా గ్రంథాలయంలో ముద్రిత ప్రచురణలు, కరపత్రాలు, పత్రికలు, వైజ్ఞానిక పత్రికలూ ఉన్నాయి. మహిళల చరిత్ర రచనలతో పాటు, జీవిత చరిత్రలు, జనాదరణ పొందిన రచనలు, ప్రభుత్వ ప్రచురణలు, కొన్ని సాహిత్య రచనలు, విస్తృతమైన పత్రికా కత్తిరింపుల సేకరణలు ఉన్నాయి. గ్రంథాలయ మ్యూజియం సేకరణలలో 5,000 పైగా వస్తువులు ఉన్నాయి, వీటిలో 100 కంటే ఎక్కువ ఓటు హక్కు, ఆధునిక ప్రచార బ్యానర్‌లు, ఛాయాచిత్రాలు, పోస్టర్‌లు, బ్యాడ్జ్‌లు, వస్త్రాలు, సిరామిక్స్ వస్తువులు ఉన్నాయి. 500 కంటే ఎక్కువ వ్యక్తిగత, సంస్థాగత ఆర్కైవ్‌లు ఉన్నాయి, వీటి పరిమాణం ఒకటి నుండి అనేక వందల పెట్టెల వరకు ఉంటుంది.<ref>{{Cite web|title=About LSE Library, The London School of Economics and Political Science|url=https://www.lse.ac.uk/library/about|url-status=live|access-date=2026-05-09|website=The London School of Economics and Political Science}}</ref> ఫిబ్రవరి 2007లో మ్యూజియంలు, లైబ్రరీలు ఆర్కైవ్స్ కౌన్సిల్ ఈ మహిళా గ్రంథాలయ సేకరణలు వాటి "అత్యుత్తమ జాతీయ అంతర్జాతీయ ప్రాముఖ్యత"ను గుర్తించింది. (ఈ గుర్తింపును ఇప్పుడు ఆర్ట్స్ కౌన్సిల్ పర్యవేక్షిస్తుంది).<ref>{{cite web|title=Double celebration for The Women's Library|url=http://www.londonmet.ac.uk/news/latest-news/double-celebration-for-the-womens-library.cfm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20230119172042/https://www.londonmet.ac.uk/news/latest-news/double-celebration-for-the-womens-library.cfm|archive-date=19 January 2023|access-date=19 April 2012|publisher=London Metropolitan University}}</ref> 2011లో, ది ఉమెన్స్ లైబ్రరీలో ఉన్న మహిళల ఓటు హక్కు ఆర్కైవ్‌ల లోని అంశాలను, యునెస్కో UK మెమరీ ఆఫ్ ది వరల్డ్ రిజిస్టర్‌లో " బ్రిటన్‌లో మహిళల ఓటు హక్కు ఉద్యమానికి సంబంధించిన డాక్యుమెంటరీ వారసత్వం, 1865–1928"గా నమోదు చేయబడ్డాయి (The Women's Library were inscribed in [[:en:UNESCO|UNESCO]]'s [[:en:UK_Memory_of_the_World_Register|UK Memory of the World Register]] as the "Documentary Heritage of the Women's Suffrage Movement in Britain, 1865–1928").<ref>{{cite web|title=UNESCO recognition for Women's Library|url=http://www.londonmet.ac.uk/news/latest-news/2011/june/unesco-recognition-for-womens-library.cfm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120721090425/http://www.londonmet.ac.uk/news/latest-news/2011/june/unesco-recognition-for-womens-library.cfm|archive-date=21 July 2012|access-date=19 April 2012|publisher=London Metropolitan University}}</ref> === బిబ్లియోథెక్ మార్గరెత్ దురాండ్, పారిస్, ఫ్రాన్స్ === [[పారిస్|పారిస్‌]]<nowiki/>లోని [https://www.paris.fr/lieux/bibliotheque-marguerite-durand-bmd-1756 బిబ్లియోథెక్ మార్గరెట్ డురాండ్,] [[ఫ్రాన్స్|ఫ్రాన్స్‌]]<nowiki/>లో పూర్తిగా మహిళలకు ప్రత్యేకించిన ఏకైక ప్రజా గ్రంథాలయం. ఇది ఒక మహిళ వ్యక్తిగతంగా సేకరించిన విస్తారమైన వనరులతో ఏర్పాటు చేసారు. మార్గరెట్ డురాండ్ అనే కార్యకర్త స్త్రీవాద వార్తాపత్రిక 'లా ఫ్రాండే'ను స్థాపించింది. 1897లో స్త్రీవాద రచనలను సేకరించడం ప్రారంభించి, 1931లో వాటన్నింటినీ పారిస్ నగరానికి విరాళంగా ఇచ్చింది. ఈ సేకరణలో స్త్రీవాద అంశాలు, మహిళల చరిత్ర, అన్ని శైలులలో మహిళలు రాసిన 45,000 పుస్తకాలు, కరపత్రాలు ఉన్నాయి. ఇంకా 1,100కు పైగా పత్రికలు, ప్రముఖ ఫ్రెంచ్ మహిళలు సంతకం చేసిన 4,000 లేఖలు, పోస్ట్‌కార్డులు, ఛాయాచిత్రాలతో కూడిన విస్తృతమైన చిత్రాల గ్రంథాలయం కూడా ఉన్నాయి.<ref name=":1" /> === అట్రియా ఇన్స్టిట్యూట్ ఆన్ జెండర్ ఈక్వాలిటీ అండ్ విమెన్'స్ హిస్టరీ, ఆమ్‌స్టర్‌డామ్‌ === [[ఆమ్‌స్టర్‌డ్యామ్|ఆమ్‌స్టర్‌డామ్‌]]<nowiki/>లో [https://atria.nl/en అట్రియా, లింగ సమానత్వం, మహిళల చరిత్ర సంస్థ గ్రంథాలయం, పరిశోధనా సంస్థ]. ఇది లింగ సమానత్వంపై పరిశోధన , విధాన పరమైన సలహాలకు, అలాగే మహిళల చరిత్రను నమోదు చేయడానికి, భద్రపరచడానికి ఉద్దేశించబడింది. మొదట్లో దీని పేర్లు ఇంటర్నేషనల్ ఇన్ఫర్మేషన్ సెంటర్ అండ్ ఆర్కైవ్ ఫర్ ది ఉమెన్స్ మూవ్‌మెంట్ (IIAV) (1988-2009), తరువాత అలెట్టా, ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఫర్ ఉమెన్స్ హిస్టరీ (2009-2013).<ref>{{Citation|title=Atria, kennisinstituut voor emancipatie en vrouwengeschiedenis|date=2026-04-16|url=https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Atria,_kennisinstituut_voor_emancipatie_en_vrouwengeschiedenis&oldid=71001227|work=Wikipedia|language=nl|access-date=2026-05-10}}</ref> నెదర్లాండ్స్ మహిళా ఉద్యమంలోని మూడు విభిన్న యుగాలకు చెందిన ప్రముఖ స్త్రీవాదులు - రోసా మానుస్, జోహన్నా నాబెర్, విల్లెమిజ్న్ పోస్టుమస్-వాన్ డెర్ గూట్ 1935లో IAVని స్థాపించారు. ఈ ముగ్గురు మహిళలు స్త్రీవాదం విషయంలో తాము సేకరించిన వనరులను (అందులో అలెట్టా జాకబ్స్ వ్యక్తిగత పత్రాలు కూడా ఉన్నాయి), పరిశోధన, అధ్యయనం కోసం అందుబాటులో ఉంచాలనే, లక్ష్యంతో, వారు ఒక గ్రంథాలయాన్ని స్థాపించడానికి కీజర్స్‌గ్రాచ్ట్ 264 వద్ద ఉన్న IISG భవనంలో రెండు గదులను కేటాయించమని ఇంటర్నేషనల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ సోషల్ హిస్టరీ (IISG)తో చర్చలు జరిపారు. వనరుల సేకరించే ప్రయత్నాలలో భాగంగా, ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉన్న ప్రతి దేశం నుండి కనీసం ఒక పత్రికను సేకరించాలనే లక్ష్యాన్ని వారు నిర్దేశించుకున్నారు.<ref name=":2">{{Cite web|last=Mevis|first=Annette|date=2012|title=The Aletta Institute in Amsterdam and Its International Collections|url=http://wasi.alexanderstreet.com/help/view/the_aletta_institute_in_amsterdam_and_its_international_collections|archive-url=https://web.archive.org/web/20160605161658/http://wasi.alexanderstreet.com/help/view/the_aletta_institute_in_amsterdam_and_its_international_collections|archive-date=5 June 2016|access-date=28 April 2017|website=Women and Social Movements International|publisher=Alexandria, Virginia}}</ref> 1993 చివరలో IIAV, ఆమ్‌స్టర్‌డామ్-ఓస్ట్‌లోని ఒబిప్లీన్‌లో ఉన్న, 1924లో బైజాంటైన్ రివైవల్ శైలిలో నిర్మించిన గెరార్డస్ మజెల్లాకెర్క్ పూర్వ కాథలిక్ చర్చికి తరలివెళ్లింది.<ref name=":2" /> 11 ఆగస్టు 2009న, అలెట్టా జాకబ్స్ గౌరవార్థం ఈ సంస్థకు అలెట్టా ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఫర్ ఉమెన్స్ హిస్టరీ అని పేరు మార్చారు.<ref>Yearbook of International Organizations Online, 2009</ref> రెండు సంవత్సరాల తరువాత, విజెల్‌స్ట్రాట్ 20లో నివాసం ఏర్పరచుకుని, తిరిగి ఆమ్‌స్టర్‌డామ్‌కు తరలివెళ్లింది. అలెట్టా ఇన్‌స్టిట్యూట్, 28 జనవరి 2013న ఇ-క్వాలిటీ ఇన్ఫర్మేషన్ సెంటర్ ఫర్ జెండర్, ఫ్యామిలీ అండ్ డైవర్సిటీ ఇష్యూస్‌తో విలీనమై, అట్రియా ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆన్ జెండర్ ఈక్వాలిటీ అండ్ ఉమెన్స్ హిస్టరీగా ఏర్పడింది.<ref>{{Cite journal |editor-last=Jan |editor-first=Nanny |editor2-last=Best |editor2-first=de Vries |title=Announcements |url=https://books.google.com/books?id=Iu6kYHT6pYcC&pg=PA213 |journal=Thamyris |location=Amsterdam, the Netherlands |publisher=Najade Press |volume=1 |issue=2 |pages=213–214}}</ref> అట్రియా దక్షిణ త్రిభుజంలోని అత్యంత ప్రకాశవంతమైన నక్షత్రం, ఎల్లప్పుడూ కదులుతూ ఉంటుంది, దాని ప్రకాశం మారుతూ ఉంటుంది. నక్షత్రం లక్షణాలు సమాజంలోని పురుషులు, మహిళల మధ్య సంబంధంలో అసమానత, వైవిధ్యం రెండింటిని సూచించే విధంగా సంస్థకు చిహ్నంగా ఎంపిక చేసారు.<ref>Salon 21, 2013</ref> === బిబ్లియోధిక దేలె దోన్నె, బోలోగ్న్, ఇటలీ === [https://women.it/en/homepage/ ఇటలీ, బోలోగ్న్ మహిళా గ్రంథాలయం] యూరప్‌లోని రెండవ అత్యంత ముఖ్యమైన మహిళా డాక్యుమెంటేషన్ కేంద్రం. మొదటిది నెదర్లాండ్స్‌లోని లింగ సమానత్వం, మహిళల చరిత్రకు సంబంధించిన ఆట్రియా సంస్థ (అట్రియా ఇన్స్టిట్యూట్ ఆన్ జెండర్ ఈక్వాలిటీ అండ్ విమెన్'స్ హిస్టరీ). ఇక్కడ మహిళలు, స్త్రీవాదం, లింగ అధ్యయనాలకు సంబంధించిన గ్రంథాలు ఉన్నాయి. ఇది 1970ల చివరలో, అసోసియాజోన్ ఓర్లాండో అనే ఒక స్వతంత్ర స్త్రీవాద సంస్థ ప్రయత్నం వలన స్థాపించబడింది, బోలోగ్నా నగరంతో కలిసి నిర్వహించారు. ఈ గ్రంథాలయంలో 40,000కు పైగా పుస్తకాలు ఉన్నాయి, వీటిలో యువతుల కోసం ప్రత్యేకంగా రూపొందించిన సాహిత్య సేకరణ అయిన సోఫియా గ్రంథాలయం ఉంది. ఇక్కడ పత్రికలు, మ్యాగజైన్‌లు, మోనోగ్రాఫ్‌ల సేకరణలు కూడా ఉన్నాయి. వీటిలో చాలా వాటికి విశిష్టమైన చారిత్రక, సాంస్కృతిక విలువ ఉంది. ఈ గ్రంథాలయం 15వ శతాబ్దానికి చెందిన ఒకప్పటి కాన్వెంట్, కాన్వెంటో డి శాంటా క్రిస్టినాలో ఉంది. <ref name=":1" /> == ఆస్ట్రేలియాలో మహిళా గ్రంథాలయాలు == === జెస్సీ స్ట్రీట్ జాతీయ మహిళా గ్రంథాలయం — సిడ్నీ, ఆస్ట్రేలియా === [https://www.nationalwomenslibrary.org.au/ ఆస్ట్రేలియా జాతీయ మహిళా గ్రంథాలయాని]కి, మహిళల, ఆదివాసీ ప్రజల సమాన హక్కుల కోసం తన జీవితాంతం పోరాడిన కార్యకర్త జెస్సీ స్ట్రీట్ పేరు పెట్టారు. ఆస్ట్రేలియా మహిళల, అలాగే ఆదివాసీ, స్ట్రెయిట్ ఐలాండర్ ప్రజల చరిత్రను ప్రోత్సహించడం, పరిరక్షించడం లక్ష్యంగా పెట్టుకున్న ఈ గ్రంథాలయంలో ఆమె వారసత్వాన్ని కొనసాగిస్తున్నారు. ఇక్కడ పుస్తకాల, ఆర్కైవ్స్ సేకరణతో పాటు, సీరియల్స్, పోస్టర్లు, ఆడియోవిజువల్ సామగ్రి కూడా ఉన్నాయి. వర్జీనియా వూల్ఫ్, జెస్సీ స్ట్రీట్‌లకు అంకితం చేయబడిన రెండు చిన్న ప్రత్యేక సేకరణలు విశేషమైన ఆసక్తిని కలిగిస్తాయి. ఈ గ్రంథాలయం మహిళా సాహిత్యంపై క్రమం తప్పకుండా ప్రసంగాలు, ప్రత్యేక కార్యక్రమాలను కూడా నిర్వహిస్తుంది. జెస్సీ స్ట్రీట్ జాతీయ మహిళా గ్రంథాలయం సిడ్నీ శివారు ప్రాంతమైన అల్టిమోలో ఉంది. ప్రజా రవాణా ద్వారా దీనిని సులభంగా చేరుకోవచ్చు.<ref name=":1" /> == ఆంగ్ల, ఇతర వికీపీడియాల లింకులు == # [https://w.wiki/MwBe Women's Library] (ఆంగ్ల వికీపీడియా): ఇంగ్లాండ్‌లో మహిళలు, మహిళా ఉద్యమం గురించి సాహిత్యానికి ప్రధాన గ్రంథాలయ, మ్యూజియం వనరు, ఇది 19, 20వ శతాబ్దాలలోని బ్రిటన్‌ విశేషాలు, ఈ గ్రంథాలయ చరిత్ర, ఇప్పటి ప్రాధాన్యత వివరిస్తుంది. గ్రంథాలయం వెబ్సైటు లింకు https://www.lse.ac.uk/library # '[[:es:Biblioteca_Francesca_Bonnemaison|బ్లియోధికా ఫ్రాన్సిస్కా బోన్నెమైసన్]] (Biblioteca Francesca Bonnemaison — Barcelona, Spain)' # [https://w.wiki/N3NW గ్లాస్గో మహిళా గ్రంథాలయం] గ్లాస్గో నగరం, స్కాట్లాండ్ # [https://w.wiki/N3QN బిబ్లియోథెక్ మార్గరెట్ డురాండ్] ఫ్రాన్స్ # [[:en:The_Women's_Library,_Sydney|జెస్సీ స్ట్రీట్ ఆస్ట్రేలియా జాతీయ మహిళా గ్రంథాలయం]] # [https://w.wiki/N35R అట్రియా ఇన్స్టిట్యూట్ ఆన్ జెండర్ ఈక్వాలిటీ అండ్ విమెన్'స్ హిస్టరీ, ఆమస్టర్డామ్] == మూలాలు == [[వర్గం:గ్రంథాలయాలు]] p83e7aafxjsg89bb7l51q447ew1pkue 4908076 4907922 2026-07-19T07:32:45Z Vjsuseela 35888 /* ఆస్ట్రేలియాలో మహిళా గ్రంథాలయాలు */ 4908076 wikitext text/x-wiki {{Infobox | title = మహిళల గ్రంథాలయాలు | image = [[File:Glasgow Women's Library exterior.JPG|250px]] | caption = గ్లాస్గో మహిళా గ్రంథాలయం | label1 = స్పెయిన్ | data1 = [https://ajuntament.barcelona.cat/biblioteques/es/bibfbonnemaison బిబ్లియోధికా ఫ్రాన్సిస్కా బోన్నెమైసన్, బార్సిలోనా] | label2 = స్కాట్లాండ్ | data2 = [https://womenslibrary.org.uk/ గ్లాస్గో మహిళా గ్రంథాలయం] | label3 = ఇంగ్లాండ్ | data3 = [https://www.lse.ac.uk/library లండన్‌ స్కూల్ ఆఫ్ ఎకనామిక్స్ మహిళా గ్రంథాలయం] | label4 = ఫ్రాన్స్ | data4 = [https://www.paris.fr/lieux/bibliotheque-marguerite-durand-bmd-1756 బిబ్లియోథెక్ మార్గరెత్ దురాండ్, పారిస్] | label5 = నెదర్లాండ్స్ | data5 = [https://atria.nl/en అట్రియా ఇన్స్టిట్యూట్ ఆన్ జెండర్ ఈక్వాలిటీ అండ్ విమెన్'స్ హిస్టరీ, ఆమ్‌స్టర్‌డామ్‌] | label6 = ఇటలీ | data6 =[https://women.it/en/homepage/ బిబ్లియోధిక దేలె దోన్నె, బోలోగ్న్] | label7 = ఆస్ట్రేలియా | data7 =[https://nationalwomenslibrary.org.au/ జెస్సీ స్ట్రీట్ జాతీయ మహిళా గ్రంథాలయం,సిడ్నీ,ఆస్ట్రేలియా] | label8 = భారతదేశం | data8 = చెన్నై,పెంగల్ నూలగం (చెపాక్, పుదుపేట) }}{{In use}} '''మహిళల గ్రంథాలయాలు''' (The Women's Libraries) మహిళలకొరకు ప్రత్యేకంగా ఏర్పాటు చేసి నిర్వహించే గ్రంథాలయాలు. ఇవి పూర్తిగా మహిళలకు, వారి సాహిత్యానికి వారి చరిత్రకు అంకితమైన ప్రదేశాలు. సంఖ్యాపరంగా తక్కువగా ఉన్నప్పటికిని ఐరోపాదేశాలలో అక్కడక్కడ ఏర్పాటు అయ్యాయి. భారతదేశంలో కూడా ఈ మహిళల గ్రంథాలయాల ఉనికి వివిధ రాష్ట్రాలలో కనపడుతోంది. == భారతదేశంలో మహిళల గ్రంథాలయాలు == === తమిళనాడు === చెన్నైలో రాష్ట్ర ప్రభుత్వం మహిళల కోసం 'పెంగల్ నూలగం' అనే పేరుతో రెండు గ్రంథాలయాలను నడుపుతోంది. 'పెంగల్ నూలగం' అంటే మహిళల గ్రంథాలయం అని అర్థం. పిల్లలను పాఠశాలలో దింపిన తర్వాత లేదా ఇంటి పనులు పూర్తి చేసుకున్న తర్వాత మహిళలను చదవడానికి ప్రోత్సహించడానికి, వారికి తగిన సమయాలకు అనుకూలంగా వీటిని ఏర్పాటు చేశారు. ఇవి ఉదయం 10 గంటల నుండి సాయంత్రం 5 గంటల వరకు తెరిచి ఉంటాయి. ఇది విద్యార్థినులు చదువుకోవడానికి, పోటీ పరీక్షలకు తయారవడానికి అనుకూలంగా ఉందని భావిస్తున్నారు. చెపాక్‌లోని గ్రంథాలయం, 1925లో ప్రారంభమైంది. దీనికి 100 సంవత్సరాలకు పైగా చరిత్ర ఉంది. 11,000కు పైగా పుస్తకాలు, 686 మంది సభ్యులతో విలసిల్లుతున్న ఈ గ్రంథాలయాధికారి, మహిళలు, పిల్లలలో పఠనాసక్తిని పెంపొందించే లక్ష్యంతో ప్రజలలోనూ, సమీపంలోని 'చెన్నై మిడిల్ స్కూల్' విద్యార్థులలోనూ చైతన్యం కల్పిస్తున్నారు. ప్రస్తుతం ఈ గ్రంథాలయంలో ఒక ప్రత్యేక 'పఠన మండలి' (Reading Circle) కూడా ఏర్పాటైంది; ఇది స్థానిక సమాజం కోసం వివిధ కార్యక్రమాలను, పఠన పోటీలను నిర్వహిస్తోంది. పుదుపేటలోని బైక్ షాపుల మధ్య ఒక మూలన ఉన్న మరో పెంగల్ నూలగం (గ్రంథాలయం)లో 24,000కు పైగా పుస్తకాలు, 56 మంది నమోదిత సభ్యులు ఉన్నారు.<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/features/downtown/exclusive-library-for-women-functions-at-bells-road-school/article6895373.ece|title=Exclusive library for women functions at Bells Road school|last=THOMAS|first=LIFFY|date=2015-04-14|work=The Hindu|access-date=2026-05-01}}</ref> రాష్ట్ర ప్రభుత్వ పౌర గ్రంథాలయ విభాగాధికారి ఈ గ్రంథాలయాన్ని పునరుద్ధరణ లేదా వేరు ప్రదేశానికి తరలించే ప్రయత్నం చేస్తున్నారు. ఇంకా మరి కొన్ని మహిళా గ్రంథాలయాలు నెలకొల్పాలని ప్రభుత్వానికి అభ్యర్ధనలు ఉన్నాయి.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/chennai/women-libraries-encourage-readership/article70908785.ece|title=Women libraries encourage readership|last=M.|first=MEGHNA|date=2026-04-26|work=The Hindu|access-date=2026-04-26}}</ref><ref name=":0" /> === మహారాష్ట్ర === 'సిస్టర్ లైబ్రరీ' (Sister Library) 2018లో ఆర్టిస్ట్ అక్వి థామీ మొదట దీనిని ట్రావెలింగ్ లైబ్రరీగా ప్రారంభించింది. థామీ పుస్తకాలతో భారతదేశం చుట్టూ, నేపాల్, బంగ్లాదేశ్ న్యూజిలాండ్‌లకు ప్రయాణించారు. ఒక సంవత్సరం తర్వాత ముంబై నగరంలో, బాంద్రాలో ఒక ఇంటిలో ఏర్పాటు చేసింది. ప్రాథమికంగా ఒక కమ్యూనిటీకి చెందిన స్త్రీవాద గ్రంథాలయం. 1980లలో, 'వాచా ట్రస్ట్' (Vacha Trust) వ్యవస్థాపకురాలైన సోనాల్ శుక్లా, విలే పార్లేలోని తన నివాసంలో మహిళా పరిశోధకుల కోసం ఒక గ్రంథాలయాన్ని ప్రారంభించారు, అది కాలక్రమేణా అత్యంత సమృద్ధమైన స్త్రీవాద గ్రంథాలయాలలో ఒకటిగా ఎదిగింది. ధారావిలోని నివాసితులకు కళ, అక్షరాస్యత సాధన కోసం కమ్యూనిటీ రూమ్ అయిన ధారవి ఆర్ట్ రూమ్‌ను సహ-స్థాపించిన థామీ, స్త్రీవాద రచనల కోసం ఆమె అన్వేషణ ఫలితంగా 2018లో 100-పుస్తకాలతో ప్రారంభమైనది 2022 నాటికీ 1,000 పుస్తకాలు, 700 మెగజైన్‌లుగా ఏర్పడింది. సావిత్రి బాయి ఫూలే, ఫాతిమా షేక్, నంగేలి, సమకాలీన దళిత రచయిత్రి ఊర్మిళా పవార్ వంటి మహిళా సంస్కర్తలు రచయితల రచనలు ఇక్కడ ఉంచారు. 2020లో థామీ సిస్టర్ టైమ్స్ అనే ద్వైమాసిక వార్తాపత్రిక, నెలవారీ పత్రికలను ప్రచురిస్తోంది. ప్రింటర్ గ్రంథాలయంలోనే ఉంది. మహిళల ఆరోగ్యం, వర్తమాన వ్యవహారాలు, స్త్రీవాద క్రియాశీలత, పుస్తక సమీక్షలపై సాహిత్యాన్ని ప్రచురించుతోంది. ఖాసీ, అస్సామీ, నేపాలీ, హిందీ, ఉర్దూ, తమిళం, తెలుగు, కన్నడ, మరాఠీ, బెంగాలీ, ఫ్రెంచ్ ఇతర భాషలలో పుస్తకాలు అందుబాటులో ఉన్నాయి. భారతదేశం విదేశాలలో వివిధ దేశీయ భాషలలో స్థానిక మహిళల మరిన్ని రచనలను సేకరించేందుకు ప్రయత్నిస్తున్నట్లు థామీ చెప్పారు. స్త్రీవాద పండితులు అనేక పుస్తకాలు గ్రంథాలయానికి విరాళంగా ఇచ్చారని థామీ చెప్పారు.<ref>{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/of-women-by-women-for-women-a-tiny-library-for-a-big-cause-101659121983276.html|title=Of women, by women, for women: A tiny library for a big cause|last=Chandraseskharan.|first=Gitanjali|date=2022-07-30|work=The Hindusthan Times|access-date=2026-07-18}}</ref> === బీహార్ === బీహార్ ప్రభుత్వ కమ్యూనిటీ లైబ్రరీ, కెరీర్ డెవలప్‌మెంట్ సెంటర్ (CLCDC) ప్రోగ్రామ్‌లో ఒక భాగంగా "దీదీ కీ లైబ్రరీ కార్యక్రమం" ఏర్పాటు చేసారు. మొదటి గ్రంథాలయం ఫిబ్రవరి 2023లో ప్రారంభం కాగా, 2026 నాటికి 33 జిల్లాల్లో 117 గ్రంథాలయాలు ఉన్నాయి. ప్రపంచ బ్యాంకు మద్దతు ఇచ్చే గ్రామీణ జీవనోపాధి ప్రాజెక్ట్ అయిన "జీవిక" ఈ CLCDC కార్యక్రమం అమలు చేస్తోంది. ఆ SHGలలోని మహిళలే ఈ గ్రంథాలయాల రూపకల్పన చేసి, వాటిని నిర్వహిస్తున్నారు, వీరిని స్థానికంగా జీవిక దీదీలుగా పిలుస్తారు. ఈ ఉచిత గ్రంథాలయాలు, వెబ్‌నార్లు, నిపుణులతో పరస్పర చర్చల ద్వారా సురక్షితమైన అధ్యయన కేంద్రం, ఏర్పడి అచ్చు, డిజిటల్ జ్ఞాన వనరులు, వృత్తి పరమైన మార్గదర్శకత్వాన్ని అందిస్తాయి. ఈ గ్రంథాలయాల కొరకు సాధారణంగా ఉపయోగంలో లేని ప్రభుత్వ భవనాలన వినియోగిస్తారు.<ref>{{Cite journal |last=Anuja |first=A |date=Summer 2026 |title=Her Library, Their Future |url=https://ssir.org/articles/entry/india-libraries-for-women |journal=Stanford Social Innovation Review |language=English |volume=24 |issue=3 |pages=6-8 |doi=10.48558/G5MS-JS84 |via=Stanford University.}}</ref> === ఢిల్లీ === '''మహిళా అభివృద్ధి అధ్యయనాల కేంద్రం''' (Centre for Women's Development Studies - CWDS), ఢిల్లీ ఇండియన్ కౌన్సిల్ ఆఫ్ సోషల్ సైన్స్ రీసెర్చ్ (ICSSR) సంస్థకు అనుబంధంగా పరిశోధనలు అధ్యయనాలు నిర్వహించే కేంద్రం. ఈ గ్రంథాలయం భారతీయ మహిళలకు సంబంధించి ప్రచురించబడిన, ప్రచురించని విషయాల సమగ్ర సేకరణ జరుపుతుంది.<ref>{{Cite web|title=CWDS Library (Vina Mazumdar Memorial Library )|url=https://www.cwds.ac.in/library/|access-date=2026-07-09|website=Centre for Women's Development Studies}}</ref> '''మార్గరెట్ కజిన్స్ మెమోరియల్''' '''(ఎంసీఎం) లైబ్రరీ''' 1956లో సరోజినీ హౌస్‌లో ఒక సాధారణ పౌర గ్రంథాలయంగా స్థాపించబడింది. మార్చి 1981లో, ఇది మహిళా అధ్యయనాలలో ప్రత్యేకతను సంతరించుకోవడం ప్రారంభించింది. ఎంసీఎం గ్రంథాలయం మహిళలకు సంబంధించిన సమస్యలపై జ్ఞాన భాండాగారంగా రూపొందింది. ఇందులో గత అధ్యక్షులందరి ఛాయాచిత్రాలతో కూడిన పోర్ట్రెయిట్ గ్యాలరీ ఉంది.<ref>{{Cite web|title=MARGARET COUSINS MEMORIAL LIBRARY|url=https://www.aiwc.org.in/library.html|access-date=2026-07-10|website=ALL INDIA WOMEN'S CONFERENCE}}</ref> ఈ గ్రంథాలయానికి [[మార్గరెట్ కజిన్స్|మార్గరెట్ ఎలిజబెత్ కజిన్స్]] (పూర్వపు పేరు గిల్లెస్పీ) అనే ఐరిష్-భారతీయ విద్యావేత్త, మహిళా హక్కుల ఉద్యమకారిణి, థియోసోఫిస్ట్ పేరు పెట్టారు. ఈమె ఆల్ ఇండియా ఉమెన్స్ కాన్ఫరెన్స్ (AIWC) ను స్థాపించింది, ఉమెన్స్ ఇండియన్ అసోసియేషన్ (WIA) ను సహ-స్థాపించింది. === జార్ఖండ్ === [[జార్ఖండ్ తాలూకాలు|జార్ఖండ్‌]]<nowiki/>లోని గుమ్లా డిప్యూటీ కమిషనర్ సుశాంత్ గౌరవ్ మహిళలు పోటీ పరీక్షలకు సిద్ధమయ్యేందుకు వీలుగా ప్రత్యేకంగా మహిళల కోసం ఒక గ్రంథాలయాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. ఇది పూర్తిగా మహిళల గ్రంథాలయం కావడం, స్వయం సమృద్ధిగా ఉండటం, ప్రభుత్వ జోక్యం ఎక్కువ లేకుండా స్వేచ్ఛగా పనిచేయడం ఒక ముఖ్యమైన విశేషం. ఈ గ్రంథాలయానికి దేశంలోనే తొలి మహిళా ఉపాధ్యాయురాలు, సంఘ సేవకురాలైన [[సావిత్రీబాయి ఫూలే|సావిత్రి బాయి ఫూలే]] పేరు పెట్టారు. దీనిని సమాజంలోని సభ్యులతో కూడిన ఒక స్టీరింగ్ కమిటీ నిర్వహిస్తుంది. రెండు అంతస్తుల ఈ గ్రంథాలయంలో ఒకేసారి 400 మంది మహిళలు కూర్చునే సామర్థ్యం ఉంది. ఉచిత వై-ఫై, ఎనిమిది కంప్యూటర్ సిస్టమ్‌లతో పాటు వివిధ అంశాలపై సుమారు 7,000 పుస్తకాల వంటి ప్రాథమిక సౌకర్యాలు అందుబాటులో ఉన్నాయి. విద్యార్థులు ఈ గ్రంథాలయంలో నిరంతరాయంగా 13 గంటల పాటు కూర్చుని చదువుకోవచ్చు. ఇందులో మూడు సామూహిక చర్చలకు గదులు ఉన్నాయి. బాలికలకు కనీసం 100 Mbps వేగంతో ఉచిత వై-ఫై, సౌర శక్తి బ్యాకప్‌తో 24 గంటల విద్యుత్ సరఫరా అందుబాటులో ఉంటుంది. గ్రంథాలయ నిర్వహణ, సిబ్బంది జీతాలు వంటి ప్రాథమిక అవసరాల కోసం సభ్యత్వ రుసుమును నెలకు కేవలం రూ. 200గా ఉంచారు. "గ్రంథాలయంలో బాలికలపై దృష్టి సారించి ప్రేరణాత్మక తరగతులు కూడా నిర్వహిస్తారు. ఋతు పరిశుభ్రత, రక్తహీనత వంటి అంశాలపై కూడా వారికి శిక్షణ ఇస్తారు," అని డిప్యూటీ కమిషనర్ అన్నారు.<ref>{{Cite news|url=https://www.newindianexpress.com/good-news/2023/Jul/13/breaking-the-glass-ceiling-gumlain-jharkhand-gets-all-women-library-2594362.html|title=Breaking the glass ceiling: Gumla in Jharkhand gets all-women library|last=Ranjan|first=Mukesh|date=2023-07-13|work=The Indian Express|access-date=2026-07-10}}</ref> == ఐరోపా దేశాలలో మహిళల గ్రంథాలయాలు == === బిబ్లియోధికా ఫ్రాన్సిస్కా బోన్నెమైసన్ - బార్సిలోనా, ఎస్పెయిన్ === బార్సిలోనా, స్పెయిన్ లోని '[https://ajuntament.barcelona.cat/biblioteques/es/bibfbonnemaison బ్లియోధికా ఫ్రాన్సిస్కా బోన్నెమైసన్] (Biblioteca Francesca Bonnemaison — Barcelona, Spain)' అనే ఈ గ్రంథాలయం ఐరోపాలోనే మొట్టమొదటి మహిళా గ్రంథాలయం. దీనిని 'ఫ్రాన్సెస్కా బోన్నెమైసన్' 1909లోనే 'మహిళల కోసం సాంస్కృతిక సంస్థ, ప్రజా గ్రంథాలయంగా స్థాపించారు. 'ఫ్రాన్సెస్కా' అనే సంఘంలో పలుకుబడి ఉన్న ఒక సంపన్న మహిళ. బార్సిలోనాలోని సాంస్కృతిక , మేధో వర్గాలలో ఆమెకు మంచి గౌరవం ఉండేది. ఈ వర్గాలలో తనకున్న పలుకుబడితోనే ఆమె 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో తన ప్రాజెక్టుకు నిధులు సమకూర్చుకోగలిగారు. దాని ప్రారంభంలో ఈ సంస్థ మహిళలకు వారి వృత్తిపరమైన అభివృద్ధికి తోడ్పడే శాస్త్రీయ, చేతిపనులు, కళాత్మక నైపుణ్యాలను నేర్చుకునే అవకాశాన్ని అందించింది. ప్రస్తుతం, ఈ సంస్థ స్త్రీవాద సాహిత్యానికి ఒక ఆచూకీ గ్రంథాలయం (రిఫరెన్స్ లైబ్రరీ). అలాగే ఇది ఆహారం, ఫ్యాషన్, బార్సిలోనాలోని సియుటాట్ వెల్లా ప్రాంతానికి ఉపయోగపడే సేకరణలకు ఈ గ్రంథాలయం నిలయంగా మారింది. ఫ్రాన్సెస్కా బోన్నెమైసన్ గ్రంథాలయం, బార్సిలోనా కేథడ్రల్ , పికాసో మ్యూజియంతో సహా అనేక ముఖ్యమైన ప్రదేశాలకు సమీపంలో ఉంది.<ref name=":1" /> === గ్లాస్గో మహిళా గ్రంథాలయం (గ్లాస్గో, స్కాట్లాండ్) === [https://womenslibrary.org.uk/ గ్లాస్గో మహిళా గ్రంథాలయం] గ్లాస్గో నగరం, స్కాట్లాండ్ లకు సంబంధించిన స్త్రీవాద చరిత్రపై ఎక్కువ దృష్టి పెడుతుంది. గతంలో మహిళలు సాధించిన విజయాలను గుర్తించి, వర్తమానంలో, భవిష్యత్తులో స్కాట్లాండ్ మహిళలకు సాధికారత కల్పించాలని దీని ఆశయము. ఇది ఒక అరువు గ్రంథాలయం. ఇక్కడ అరుదుగా లభించే స్త్రీవాద గ్రంథాలు, ఇంకా UK అత్యంత ముఖ్యమైన అణగారిన‌ మైనారిటీ లైంగిక వర్గాలకూ, జెండర్లకూ సంబంధించిన LGBT (లెస్బియన్, గే, బైసెక్సువల్, ట్రాన్స్‌జెండర్) సేకరణలను భద్రపరచడం ఒక ప్రత్యేకత. గ్లాస్గో మహిళా గ్రంథాలయం పూర్తిగా మహిళల చరిత్రకు అంకితమైన సేకరణలకు ఏకైక గుర్తింపు పొందిన మ్యూజియం కూడా. ఇతర ప్రాజెక్టులలో నెలవారీ స్త్రీవాద పుస్తక క్లబ్, ఒక మహిళా సాహిత్య ఉత్సవం, ఒక మహిళా చరిత్ర క్లబ్, అనేక తరగతులు, వర్క్‌షాప్‌లు, నెట్‌వర్కింగ్ కార్యక్రమాలు ఉన్నాయి.<ref name=":1">{{Cite web|last=BEATRIZ SILVA|first=PORTO|date=2018-03-01|title=6 Libraries Around the World Completely Dedicated to Women|url=https://matadornetwork.com/read/6-libraries-around-world-completely-dedicated-women/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20251111080042/https://matadornetwork.com/read/6-libraries-around-world-completely-dedicated-women/|archive-date=2025-11-11|access-date=2026-05-09|website=matadornetwork.com|language=english}}</ref> === ఎల్‌ఎస్‌ఈ (LSE) మహిళా గ్రంథాలయం (లండన్, ఇంగ్లాండ్) === [https://www.lse.ac.uk/library లండన్‌ స్కూల్ ఆఫ్ ఎకనామిక్స్ మహిళా గ్రంథాలయం], ఇది ఇంగ్లాండ్‌లో మహిళలు, మహిళా ఉద్యమంపై వనరులున్న ఒక ప్రధాన గ్రంథాలయం, మ్యూజియం. ఇది ప్రపంచంలోనే స్త్రీవాద సాహిత్యానికి అత్యంత విస్తృతమైన సేకరణలకు కేంద్రం. ఇందులో యునెస్కో గుర్తించిన పత్రాలు, అరుదైన పుస్తకాలు, అసలైన ఓటు హక్కు బ్యానర్‌ల వంటి వస్తువులు ఉన్నాయి. ఇది 19, 20వ శతాబ్దాల స్త్రీవాద ఉద్యమాలపై, మహిళా ఓటు హక్కు ఉద్యమానికి సంబంధించిన వనరులున్నాయి. [[దస్త్రం:Womens library lse.jpg|thumb|లండన్ స్కూల్ అఫ్ ఎకనామిక్స్ కు అనుబంధంగా ఉన్న మహిళా గ్రంథాలయం ]] 1926లో 'లండన్ సొసైటీ ఫర్ విమెన్స్ సఫ్రేజ్' వారి ప్రాజెక్టుగా స్థాపించారు. మహిళా ఉద్యమ చరిత్ర, వారసత్వాన్ని నమోదు చేయడం, విముక్తి పొందిన మహిళలు సమావేశమై స్త్రీవాద సమస్యలపై చర్చించుకోవడానికి ఒక స్థలాన్ని అందించడం దీని లక్ష్యం. అయితే అప్పటి నుండి దీని పేరు, ప్రదేశం అనేకసార్లు మార్పుచెందాయి. దీని సేకరణలు ముఖ్యంగా 1909లో 'రూత్ కావెండిష్ బెంటింక్' స్థాపించిన గ్రంథాలయం నుండి వచ్చాయి. 2013 నుండి ఈ గ్రంథాలయం లండన్ స్కూల్ ఆఫ్ ఎకనామిక్స్ అండ్ పొలిటికల్ సైన్స్ (LSE) సంరక్షణలో ఉంది. ఇది బ్రిటిష్ లైబ్రరీ ఆఫ్ పొలిటికల్ అండ్ ఎకనామిక్ సైన్స్‌లో భాగంగా ఆ సేకరణను మహిళా గ్రంథాలయం అని పేర్కొనే ఒక ప్రత్యేక ప్రాంతంలో నిర్వహిస్తుంది. మహిళా గ్రంథాలయంలో ముద్రిత ప్రచురణలు, కరపత్రాలు, పత్రికలు, వైజ్ఞానిక పత్రికలూ ఉన్నాయి. మహిళల చరిత్ర రచనలతో పాటు, జీవిత చరిత్రలు, జనాదరణ పొందిన రచనలు, ప్రభుత్వ ప్రచురణలు, కొన్ని సాహిత్య రచనలు, విస్తృతమైన పత్రికా కత్తిరింపుల సేకరణలు ఉన్నాయి. గ్రంథాలయ మ్యూజియం సేకరణలలో 5,000 పైగా వస్తువులు ఉన్నాయి, వీటిలో 100 కంటే ఎక్కువ ఓటు హక్కు, ఆధునిక ప్రచార బ్యానర్‌లు, ఛాయాచిత్రాలు, పోస్టర్‌లు, బ్యాడ్జ్‌లు, వస్త్రాలు, సిరామిక్స్ వస్తువులు ఉన్నాయి. 500 కంటే ఎక్కువ వ్యక్తిగత, సంస్థాగత ఆర్కైవ్‌లు ఉన్నాయి, వీటి పరిమాణం ఒకటి నుండి అనేక వందల పెట్టెల వరకు ఉంటుంది.<ref>{{Cite web|title=About LSE Library, The London School of Economics and Political Science|url=https://www.lse.ac.uk/library/about|url-status=live|access-date=2026-05-09|website=The London School of Economics and Political Science}}</ref> ఫిబ్రవరి 2007లో మ్యూజియంలు, లైబ్రరీలు ఆర్కైవ్స్ కౌన్సిల్ ఈ మహిళా గ్రంథాలయ సేకరణలు వాటి "అత్యుత్తమ జాతీయ అంతర్జాతీయ ప్రాముఖ్యత"ను గుర్తించింది. (ఈ గుర్తింపును ఇప్పుడు ఆర్ట్స్ కౌన్సిల్ పర్యవేక్షిస్తుంది).<ref>{{cite web|title=Double celebration for The Women's Library|url=http://www.londonmet.ac.uk/news/latest-news/double-celebration-for-the-womens-library.cfm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20230119172042/https://www.londonmet.ac.uk/news/latest-news/double-celebration-for-the-womens-library.cfm|archive-date=19 January 2023|access-date=19 April 2012|publisher=London Metropolitan University}}</ref> 2011లో, ది ఉమెన్స్ లైబ్రరీలో ఉన్న మహిళల ఓటు హక్కు ఆర్కైవ్‌ల లోని అంశాలను, యునెస్కో UK మెమరీ ఆఫ్ ది వరల్డ్ రిజిస్టర్‌లో " బ్రిటన్‌లో మహిళల ఓటు హక్కు ఉద్యమానికి సంబంధించిన డాక్యుమెంటరీ వారసత్వం, 1865–1928"గా నమోదు చేయబడ్డాయి (The Women's Library were inscribed in [[:en:UNESCO|UNESCO]]'s [[:en:UK_Memory_of_the_World_Register|UK Memory of the World Register]] as the "Documentary Heritage of the Women's Suffrage Movement in Britain, 1865–1928").<ref>{{cite web|title=UNESCO recognition for Women's Library|url=http://www.londonmet.ac.uk/news/latest-news/2011/june/unesco-recognition-for-womens-library.cfm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120721090425/http://www.londonmet.ac.uk/news/latest-news/2011/june/unesco-recognition-for-womens-library.cfm|archive-date=21 July 2012|access-date=19 April 2012|publisher=London Metropolitan University}}</ref> === బిబ్లియోథెక్ మార్గరెత్ దురాండ్, పారిస్, ఫ్రాన్స్ === [[పారిస్|పారిస్‌]]<nowiki/>లోని [https://www.paris.fr/lieux/bibliotheque-marguerite-durand-bmd-1756 బిబ్లియోథెక్ మార్గరెట్ డురాండ్,] [[ఫ్రాన్స్|ఫ్రాన్స్‌]]<nowiki/>లో పూర్తిగా మహిళలకు ప్రత్యేకించిన ఏకైక ప్రజా గ్రంథాలయం. ఇది ఒక మహిళ వ్యక్తిగతంగా సేకరించిన విస్తారమైన వనరులతో ఏర్పాటు చేసారు. మార్గరెట్ డురాండ్ అనే కార్యకర్త స్త్రీవాద వార్తాపత్రిక 'లా ఫ్రాండే'ను స్థాపించింది. 1897లో స్త్రీవాద రచనలను సేకరించడం ప్రారంభించి, 1931లో వాటన్నింటినీ పారిస్ నగరానికి విరాళంగా ఇచ్చింది. ఈ సేకరణలో స్త్రీవాద అంశాలు, మహిళల చరిత్ర, అన్ని శైలులలో మహిళలు రాసిన 45,000 పుస్తకాలు, కరపత్రాలు ఉన్నాయి. ఇంకా 1,100కు పైగా పత్రికలు, ప్రముఖ ఫ్రెంచ్ మహిళలు సంతకం చేసిన 4,000 లేఖలు, పోస్ట్‌కార్డులు, ఛాయాచిత్రాలతో కూడిన విస్తృతమైన చిత్రాల గ్రంథాలయం కూడా ఉన్నాయి.<ref name=":1" /> === అట్రియా ఇన్స్టిట్యూట్ ఆన్ జెండర్ ఈక్వాలిటీ అండ్ విమెన్'స్ హిస్టరీ, ఆమ్‌స్టర్‌డామ్‌ === [[ఆమ్‌స్టర్‌డ్యామ్|ఆమ్‌స్టర్‌డామ్‌]]<nowiki/>లో [https://atria.nl/en అట్రియా, లింగ సమానత్వం, మహిళల చరిత్ర సంస్థ గ్రంథాలయం, పరిశోధనా సంస్థ]. ఇది లింగ సమానత్వంపై పరిశోధన , విధాన పరమైన సలహాలకు, అలాగే మహిళల చరిత్రను నమోదు చేయడానికి, భద్రపరచడానికి ఉద్దేశించబడింది. మొదట్లో దీని పేర్లు ఇంటర్నేషనల్ ఇన్ఫర్మేషన్ సెంటర్ అండ్ ఆర్కైవ్ ఫర్ ది ఉమెన్స్ మూవ్‌మెంట్ (IIAV) (1988-2009), తరువాత అలెట్టా, ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఫర్ ఉమెన్స్ హిస్టరీ (2009-2013).<ref>{{Citation|title=Atria, kennisinstituut voor emancipatie en vrouwengeschiedenis|date=2026-04-16|url=https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Atria,_kennisinstituut_voor_emancipatie_en_vrouwengeschiedenis&oldid=71001227|work=Wikipedia|language=nl|access-date=2026-05-10}}</ref> నెదర్లాండ్స్ మహిళా ఉద్యమంలోని మూడు విభిన్న యుగాలకు చెందిన ప్రముఖ స్త్రీవాదులు - రోసా మానుస్, జోహన్నా నాబెర్, విల్లెమిజ్న్ పోస్టుమస్-వాన్ డెర్ గూట్ 1935లో IAVని స్థాపించారు. ఈ ముగ్గురు మహిళలు స్త్రీవాదం విషయంలో తాము సేకరించిన వనరులను (అందులో అలెట్టా జాకబ్స్ వ్యక్తిగత పత్రాలు కూడా ఉన్నాయి), పరిశోధన, అధ్యయనం కోసం అందుబాటులో ఉంచాలనే, లక్ష్యంతో, వారు ఒక గ్రంథాలయాన్ని స్థాపించడానికి కీజర్స్‌గ్రాచ్ట్ 264 వద్ద ఉన్న IISG భవనంలో రెండు గదులను కేటాయించమని ఇంటర్నేషనల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ సోషల్ హిస్టరీ (IISG)తో చర్చలు జరిపారు. వనరుల సేకరించే ప్రయత్నాలలో భాగంగా, ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉన్న ప్రతి దేశం నుండి కనీసం ఒక పత్రికను సేకరించాలనే లక్ష్యాన్ని వారు నిర్దేశించుకున్నారు.<ref name=":2">{{Cite web|last=Mevis|first=Annette|date=2012|title=The Aletta Institute in Amsterdam and Its International Collections|url=http://wasi.alexanderstreet.com/help/view/the_aletta_institute_in_amsterdam_and_its_international_collections|archive-url=https://web.archive.org/web/20160605161658/http://wasi.alexanderstreet.com/help/view/the_aletta_institute_in_amsterdam_and_its_international_collections|archive-date=5 June 2016|access-date=28 April 2017|website=Women and Social Movements International|publisher=Alexandria, Virginia}}</ref> 1993 చివరలో IIAV, ఆమ్‌స్టర్‌డామ్-ఓస్ట్‌లోని ఒబిప్లీన్‌లో ఉన్న, 1924లో బైజాంటైన్ రివైవల్ శైలిలో నిర్మించిన గెరార్డస్ మజెల్లాకెర్క్ పూర్వ కాథలిక్ చర్చికి తరలివెళ్లింది.<ref name=":2" /> 11 ఆగస్టు 2009న, అలెట్టా జాకబ్స్ గౌరవార్థం ఈ సంస్థకు అలెట్టా ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఫర్ ఉమెన్స్ హిస్టరీ అని పేరు మార్చారు.<ref>Yearbook of International Organizations Online, 2009</ref> రెండు సంవత్సరాల తరువాత, విజెల్‌స్ట్రాట్ 20లో నివాసం ఏర్పరచుకుని, తిరిగి ఆమ్‌స్టర్‌డామ్‌కు తరలివెళ్లింది. అలెట్టా ఇన్‌స్టిట్యూట్, 28 జనవరి 2013న ఇ-క్వాలిటీ ఇన్ఫర్మేషన్ సెంటర్ ఫర్ జెండర్, ఫ్యామిలీ అండ్ డైవర్సిటీ ఇష్యూస్‌తో విలీనమై, అట్రియా ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆన్ జెండర్ ఈక్వాలిటీ అండ్ ఉమెన్స్ హిస్టరీగా ఏర్పడింది.<ref>{{Cite journal |editor-last=Jan |editor-first=Nanny |editor2-last=Best |editor2-first=de Vries |title=Announcements |url=https://books.google.com/books?id=Iu6kYHT6pYcC&pg=PA213 |journal=Thamyris |location=Amsterdam, the Netherlands |publisher=Najade Press |volume=1 |issue=2 |pages=213–214}}</ref> అట్రియా దక్షిణ త్రిభుజంలోని అత్యంత ప్రకాశవంతమైన నక్షత్రం, ఎల్లప్పుడూ కదులుతూ ఉంటుంది, దాని ప్రకాశం మారుతూ ఉంటుంది. నక్షత్రం లక్షణాలు సమాజంలోని పురుషులు, మహిళల మధ్య సంబంధంలో అసమానత, వైవిధ్యం రెండింటిని సూచించే విధంగా సంస్థకు చిహ్నంగా ఎంపిక చేసారు.<ref>Salon 21, 2013</ref> === బిబ్లియోధిక దేలె దోన్నె, బోలోగ్న్, ఇటలీ === [https://women.it/en/homepage/ ఇటలీ, బోలోగ్న్ మహిళా గ్రంథాలయం] యూరప్‌లోని రెండవ అత్యంత ముఖ్యమైన మహిళా డాక్యుమెంటేషన్ కేంద్రం. మొదటిది నెదర్లాండ్స్‌లోని లింగ సమానత్వం, మహిళల చరిత్రకు సంబంధించిన ఆట్రియా సంస్థ (అట్రియా ఇన్స్టిట్యూట్ ఆన్ జెండర్ ఈక్వాలిటీ అండ్ విమెన్'స్ హిస్టరీ). ఇక్కడ మహిళలు, స్త్రీవాదం, లింగ అధ్యయనాలకు సంబంధించిన గ్రంథాలు ఉన్నాయి. ఇది 1970ల చివరలో, అసోసియాజోన్ ఓర్లాండో అనే ఒక స్వతంత్ర స్త్రీవాద సంస్థ ప్రయత్నం వలన స్థాపించబడింది, బోలోగ్నా నగరంతో కలిసి నిర్వహించారు. ఈ గ్రంథాలయంలో 40,000కు పైగా పుస్తకాలు ఉన్నాయి, వీటిలో యువతుల కోసం ప్రత్యేకంగా రూపొందించిన సాహిత్య సేకరణ అయిన సోఫియా గ్రంథాలయం ఉంది. ఇక్కడ పత్రికలు, మ్యాగజైన్‌లు, మోనోగ్రాఫ్‌ల సేకరణలు కూడా ఉన్నాయి. వీటిలో చాలా వాటికి విశిష్టమైన చారిత్రక, సాంస్కృతిక విలువ ఉంది. ఈ గ్రంథాలయం 15వ శతాబ్దానికి చెందిన ఒకప్పటి కాన్వెంట్, కాన్వెంటో డి శాంటా క్రిస్టినాలో ఉంది. <ref name=":1" /> == ఆస్ట్రేలియాలో మహిళా గ్రంథాలయాలు == === జెస్సీ స్ట్రీట్ జాతీయ మహిళా గ్రంథాలయం — సిడ్నీ, ఆస్ట్రేలియా === [https://www.nationalwomenslibrary.org.au/ ఆస్ట్రేలియా జాతీయ మహిళా గ్రంథాలయాని]కి, మహిళల, ఆదివాసీ ప్రజల సమాన హక్కుల కోసం తన జీవితాంతం పోరాడిన కార్యకర్త జెస్సీ స్ట్రీట్ పేరు పెట్టారు. ఆస్ట్రేలియా మహిళల, అలాగే ఆదివాసీ, స్ట్రెయిట్ ఐలాండర్ ప్రజల చరిత్రను ప్రోత్సహించడం, పరిరక్షించడం లక్ష్యంగా పెట్టుకున్న ఈ గ్రంథాలయంలో ఆమె వారసత్వాన్ని కొనసాగిస్తున్నారు. ఇక్కడ పుస్తకాల, ఆర్కైవ్స్ సేకరణతో పాటు, సీరియల్స్, పోస్టర్లు, ఆడియోవిజువల్ సామగ్రి కూడా ఉన్నాయి. వర్జీనియా వూల్ఫ్, జెస్సీ స్ట్రీట్‌లకు అంకితం చేయబడిన రెండు చిన్న ప్రత్యేక సేకరణలు విశేషమైన ఆసక్తిని కలిగిస్తాయి. ఈ గ్రంథాలయం మహిళా సాహిత్యంపై క్రమం తప్పకుండా ప్రసంగాలు, ప్రత్యేక కార్యక్రమాలను కూడా నిర్వహిస్తుంది. జెస్సీ స్ట్రీట్ జాతీయ మహిళా గ్రంథాలయం సిడ్నీ శివారు ప్రాంతమైన అల్టిమోలో ఉంది. ప్రజా రవాణా ద్వారా దీనిని సులభంగా చేరుకోవచ్చు.<ref name=":1" /> === సిడ్నీ లో మహిళా గ్రంథాలయం (The Women’s Library in Sydney) === ఇది కాకుండా సిడ్నీలోని మహిళా గ్రంథాలయం ఒక అరువు గ్రంథాలయం, కమ్యూనిటీ  ప్రదేశం. ఈ గ్రంథాలయంలో 1991లో ప్రారంభమైన మహిళల గురించి, మహిళలచే వ్రాయబడిన పుస్తకాలు, పత్రికల విస్తారమైన సేకరణ ఉంది. ఈ గ్రంథాలయం మొదటిసారిగా జూన్ 1994లో ప్రారంభించారు. చాలావరకు పుస్తకాలన్నీ ప్రజలు, స్పినిఫెక్స్ ప్రెస్ వంటి ప్రత్యేక ప్రచురణకర్తల విరాళాల నుండి సేకరించారు. మహిళలు, పిల్లలు, దివ్యాంగులకు అనువైన సౌకర్యాలు ఏర్పాటు చేసారు. ఇటీవలి కాలంలో, అంతర్జాతీయ మహిళా దినోత్సవానికి అనుగుణంగా హెర్లాండ్ దృశ్య కళల ప్రదర్శన (Herland visual art exhibition) ప్రతిఏటా నిర్వహిస్తున్నారు, ఇంకా  పుస్తక చర్చలు, చలనచిత్ర ప్రదర్శనలు, సామాజిక కార్యక్రమాలను నిర్వహిస్తాము. గ్రంథాలయ పనివేళలు ముగిసిన తర్వాత, సమావేశాలు, కార్యశాలల కోసం సామాజిక సమూహాలకు గ్రంథాలయ స్థలం ('స్పేస్ హైర్') అందుబాటులో ఉంటుంది. ముఖ్యంగా సమావేశమయ్యే బృందాలలో 'ది ఉమెన్ రైట్ వికీ' ఒకటి. మొదట మార్చి 2021లో వికీమీడియా ఆస్ట్రేలియాలో ప్రారంభమయి ఐదు సంవత్సరాలుగా, ఈ బృందం వికీపీడియా ఎంట్రీలను సవరించడానికి, సృష్టించడానికి నవీకరించడానికి ప్రతి పక్షం రోజులకు ఒకసారి సమావేశమవుతోంది. 2021 ప్రారంభం నాటికి, ఇది "ఆస్ట్రేలియా, న్యూజిలాండ్ మహిళలపై 300కు పైగా కొత్త పేజీలను" సృష్టించింది. లైబ్రరీలో సమావేశమయ్యే ఇతర కమ్యూనిటీ బృందాలలో కార్యకర్తలు, కళాకారులు, గాయకులు, పాఠకులు, సినిమా ప్రియులు, అలాగే మహిళల ప్రత్యేక సహాయక బృందాలు ఉన్నాయి. ఈ గ్రంథాలయాన్ని అందరు ఉపయోగించుకోవచ్చు, అయితే ఈ లక్ష్యాలకు మద్దత్తు ఇచ్చేవారు సభ్యులు గా ఉంటారు.<ref>{{Cite web|title=About The Women’s Library|url=https://thewomenslibrary.org.au/about-the-womens-library/|access-date=2026-07-19|website=The Women’s Library}}</ref> == ఆంగ్ల, ఇతర వికీపీడియాల లింకులు == # [https://w.wiki/MwBe Women's Library] (ఆంగ్ల వికీపీడియా): ఇంగ్లాండ్‌లో మహిళలు, మహిళా ఉద్యమం గురించి సాహిత్యానికి ప్రధాన గ్రంథాలయ, మ్యూజియం వనరు, ఇది 19, 20వ శతాబ్దాలలోని బ్రిటన్‌ విశేషాలు, ఈ గ్రంథాలయ చరిత్ర, ఇప్పటి ప్రాధాన్యత వివరిస్తుంది. గ్రంథాలయం వెబ్సైటు లింకు https://www.lse.ac.uk/library # '[[:es:Biblioteca_Francesca_Bonnemaison|బ్లియోధికా ఫ్రాన్సిస్కా బోన్నెమైసన్]] (Biblioteca Francesca Bonnemaison — Barcelona, Spain)' # [https://w.wiki/N3NW గ్లాస్గో మహిళా గ్రంథాలయం] గ్లాస్గో నగరం, స్కాట్లాండ్ # [https://w.wiki/N3QN బిబ్లియోథెక్ మార్గరెట్ డురాండ్] ఫ్రాన్స్ # [[:en:The_Women's_Library,_Sydney|జెస్సీ స్ట్రీట్ ఆస్ట్రేలియా జాతీయ మహిళా గ్రంథాలయం]] # [https://w.wiki/N35R అట్రియా ఇన్స్టిట్యూట్ ఆన్ జెండర్ ఈక్వాలిటీ అండ్ విమెన్'స్ హిస్టరీ, ఆమస్టర్డామ్] == మూలాలు == [[వర్గం:గ్రంథాలయాలు]] 5f37juikzb7w96msupnflgn22h44q6u 0 489146 4907977 4839093 2026-07-19T01:56:38Z స్వరలాసిక 13980 /* సినిమా పాటలు */ 4907977 wikitext text/x-wiki {{Infobox raga | name = భూపాలి | image_name = | image_alt = | thaat = కళ్యాణ్ | type = ఔడవా | time = త్వరగా నిద్రపోతారు, రాత్రి 7-9 గంటల మధ్య | season = | arohana =ఎస్ఆర్జిపిడి ఎస్' | avarohana = ఎస్' డిపిజిఆర్ఎస్ | vadi = జి | samavadi = డి | pakad = {{ubl|ఎస్ఆర్జిఆర్ఎస్ | డి1 ఎస్ఆర్జి ఎస్ఆర్జిఆర్ఎస్ | డి1 ఎస్ఆర్జిపిజిడిపిజిఆర్ఎస్ | జిఆర్ఎస్ డి1 ఎస్ఆర్జిఆర్పిజిడిపిజిఆర్ఎస్}} | chalan = {{ubl|ఎస్ఆర్జిఆర్ఎస్ | డి1 ఎస్ఆర్జి | పి1 డి1 ఎస్ ఆర్ ఆర్ ఆర్ ఆర్ | ఎస్.ఆర్. పి. జి | జి.ఆర్.ఎస్.ఆర్.జి.పి. | జి పి డి పి డి డి ఎస్’ | పి జి పి డి పి డి ఎస్’ ఆర్’ జి’ ఆర్’ జి’ | జి' ఆర్' ఎస్' డిపిజిఆర్ఎస్}} | synonym = {{ubl|భూప్|భూప్ కళ్యాణ్}} | equivalent = {{ubl|మోహనం |మేజర్ పెంటటోనిక్ స్కేల్}} | similar = }} '''భూపాలి''', ''భూపాలి'' లేదా భూపాలి అని కూడా పిలువబడే భూపాలి, ఒక హిందూస్థానీ శాస్త్రీయ [[రాగం]]. భూపాలి, కళ్యాణ్ థాట్ లో ఒక రాగం. ఇది పెంటాటోనిక్ స్కేల్ (ఆరోహణ & అవరోహణ స్కేల్ లో 5 గమనికలను ఉపయోగిస్తుంది.<ref name="Menon 1973 p. 50">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=AuUXAQAAIAAJ|title=Discovering Indian Music|last=Menon|first=R.R.|publisher=Somaiya Publications|year=1973|pages=50|quote=Some prefer the first Raga to be pentatonic in scale. Let us take for an example, the pentatonic Bhoopali. Its notes are: SA RI GA PA DHA SA up and down the scale.|access-date=26 May 2021}}</ref> ఈ రాగంలోని చాలా పాటలు భక్తి రసంపై ఆధారపడి ఉంటాయి. ఇది 5 స్వరాలను ఉపయోగిస్తుంది కాబట్టి, రాగాల "ఆడవ్ జాతి" కి చెందినది. [[కర్ణాటక సంగీతం]] అదే రాగాన్ని మోహనం అని పిలుస్తారు. రాగ భూపాలి, రాగ యమన్, రాగ భైరవ్ అనేవి హిందుస్థానీ సంగీతం మూడు ప్రాథమిక రాగాలు, వీటిని మొదట దాని విద్యార్థులు నేర్చుకుంటారు.<ref>{{Cite web|last=Pathak Yajurvedi|first=Dr. Sarita|title=Lecture – Raag Bhopali (Edusat)|url=https://www.youtube.com/watch?v=ORL5A4WraCo|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191219164533/https://www.youtube.com/watch?v=ORL5A4WraCo|archive-date=19 December 2019|access-date=5 December 2016|website=www.youtube.com|publisher=Bharti College, University of Delhi}}</ref> == సిద్ధాంతం == [[దస్త్రం:Raga_Bhoopali_-_Rudra_Veena_-_Madhuvanti_Pal.webm|thumb|రుద్రవీణపై భూపాలి రాగం వాయించిన మధువంతి పాల్ రుద్ర వీణ]] భోపాలి రాగం కేవలం 5 స్వరాలను కలిగి ఉందని కర్హాడే (2011) వివరించాడు-సా రే గ ప ధ (సా, రే, గా, పా & ధహ్).<ref name="kar">{{Cite web|last=Karhade|first=Aradhana|title=Raag Bhopali (Uploaded 20 January 2011)|url=https://www.youtube.com/watch?v=VV-DgnPPhSo|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181004195055/https://www.youtube.com/watch?v=VV-DgnPPhSo|archive-date=4 October 2018|access-date=5 December 2016|website=www.youtube.com|publisher=Karhade, A}}</ref> ఇది మా (మధ్యం అని కూడా పిలుస్తారు) & ని (నిషాద్ అని కూడా పిలుస్తారు) లను ఉపయోగించదు.<ref name="kar" /> ని (శారీరక ఆనందానికి ప్రాతినిధ్యం వహిస్తుంది) & మా (ప్రేమకు ప్రాతినిధ్యం వహించడం) లేకపోవడం అంటే ఈ రాగం అనుబంధం లేనిది అని చెబుతారు.<ref>{{Cite book|title=The Rāgas of Northern Indian music|last=Alain|first=Daniélou|date=2014|publisher=Munshiram Manoharlal|others=Daniélou, Alain.|isbn=978-81-215-0225-2|edition=2014|location=New Delhi|oclc=39028809}}</ref> పరిచయంలో రెండు భాగాలు ఉన్నాయి-''ఆరోహ్'' ఆరోహ్ (ఇక్కడ గమనికలు కేవలం ఆరోహణ స్థాయిలో పఠించబడతాయి) & ''అవరోహా'' (ఇక్కడ గమనికలను అవరోహణ క్రమంలో పఠిస్తారు) <ref name="kar" /> ఆ తరువాత, అదే ఐదు స్వరాలతో, "చలాన్" అని కూడా పిలువబడే చిన్న పదబంధాల మాదిరిగానే గాయకుడు వేర్వేరు కలయికలను తయారు చేస్తారు.<ref name="kar" /> === అరోహా & అవరోహా === ''భోపాలీ'' స్కేల్ ''శుద్ధ'' స్వరాలను మాత్రమే ఉపయోగిస్తుంది. * అరోహ (ఆరోహణం): స రే గ ప ధా సా' * అవరోహ (అవరోహణం): స'! ధా ప గ రే సా === వాది & సమవాది === * వాడి గాంధర్ – గా * సమవాది ధైవత్ – ధా === అలప్ === # ఎస్, డి1 డి1...ఎస్, ఆర్ - - ఎస్...డి1 ఎస్..., డి1 - - - పి1, ఎస్ - - - డి1 ఎస్ - - డి1 పి1, పి1 డి1, డి1 డి1 ఎస్ <ref name=":0">{{Cite book |title=Shastriya Raag Darshan |last=Yagnik |first=Hasu |publisher=Gurjar Granthratna Karyalay |year=2013 |isbn=978-81-8480-826-1}}</ref> === పకడ్ & చలన్ === పకడ్ (రాగాన్ని గుర్తించడంలో తరచుగా సహాయపడే పదం): ఎస్ ఆర్ జి ఆర్ ఎస్ డి1 ఎస్ ఆర్ జి లేదా: ఎస్ ఆర్ జి ఆర్ ఎస్ డి1 ఎస్ ఆర్ జి పి జి డి పి జి ఆర్ ఎస్ లేదా: జి ఆర్ పి జి జి ఆర్ ఎస్ ఆర్ డి1 ఎస్ లేదా: జి ఆర్ ఎస్ డి1 ఎస్ ఆర్ జి ఆర్ పి జి డి పి జి ఆర్ ఎస్ లేదా: జి ఆర్ పి జి ఎస్ ఆర్ డి1 ఎస్ కొన్ని చలాన్‌లు (పకడ్ విస్తరణలు) ఈ క్రింది విధంగా ఉన్నాయి: # ఎస్ ఆర్ జి ఆర్ ఎస్ డి1 ఎస్ ఆర్ జి # ఎస్ ఆర్ జి ఆర్ ఎస్ డి1 పి1 # పి1 డి1 ఎస్ ఆర్ జి ఆర్ జి # ఎస్ ఆర్ పి జి # జి ఆర్ ఎస్ ఆర్ జి పి # జి పి డి పి డి డి ఎస్ ' # పి జి పి డి డి ఎస్ 'ఆర్' జి 'ఆర్' జీ ' # జి 'ఆర్' ఎస్ 'డి పి జి ఆర్ ఎస్ గమనిక: సాధారణంగా వ్రాసిన స్వరాలు (వ్యక్తిగత స్వరాలు) మధ్య అష్టపదాన్ని సూచిస్తాయి. వెంటనే '''1''' తరువాత వచ్చే స్వరం ''మంద్రా సప్తక్'' (తక్కువ అష్టకం) ను సూచిస్తుంది, '''తార్ సప్తక్'' (ఎక్కువ అష్టకం) ని సూచిస్తుంది. భోపాలిలో కొన్ని కదలికలు గమనించదగ్గవి. సా & ధా మధ్య, అలాగే పా, గా మధ్య అవరోహణ సమయంలో సాధారణంగా ఒక స్లైడ్ ఉంటుంది. ఈ స్లైడ్లు ఒకదానికొకటి సమాంతరంగా ఉంటాయి. స్వరాలు ఎలా అభివృద్ధి చెందుతాయి అనే దాని గురించి సమరూపతను సృష్టించడానికి ఉపయోగించవచ్చు. అలాగే, చాలా మంది ప్రదర్శకులు శుద్ధ ని & తివ్రా మా నోట్ల అభాసిని ఉపయోగించడం ద్వారా భోపాలి ''కళ్యాణ్'' రుచిని బయటకు తీసుకువస్తారు. అంటే, ఈ స్వరాలు ఆభరణాలను దాటడంలో అస్పష్టంగా సూచించబడ్డాయి, వాస్తవానికి స్వర రాగంలో స్పష్టమైన భాగంగా మారడానికి తగినంత కాలం పాడలేదు. కొన్ని ఉదాహరణలు: (ఎన్₁ ) డి₁ ఎస్ పి(ఎం) పి(ఎం) డిపి ఇక్కడ కుండలీకరణాలలోని స్వరాలు స్లైడ్‌లతో అనుసంధానించబడి ఉంటాయి లేదా ''మీండ్‌గా'' పాడబడతాయి. === బందిష్ === ఈ బందిష్ తీన్‌తాల్ (16 తాళాలు) తో బంధించబడింది . 1 2 3 4 | 5 6 7 8 | 9 10 11 12 | 13 14 15 16 | అస్థాయి : డిఎస్ డి2 పి | జి2 ఆర్2 ఎస్ ఆర్2 | జి2 _ జి2 పి | జి2 ఆర్2 ఎస్ _ | ఎస్ ఆర్2 జి2 పి | ఆర్2 జి2 పి డి2 | జి2 పి డి2 పి | జి2 ఆర్2 ఎస్ _ | అంతర : జి2 _ జి2 జి2 |పి _ డి2 పి | ఎస్' _ ఎస్' ఎస్' |డి3 ఆర్3 ఎస్' _| జి3 జి3 ఆర్3 ఎస్'|ఆర్3 ఆర్3 ఎస్' డి3| ఎస్' _ డి2 పి |జి2 ఆర్2 ఎస్ _| అస్థాయి 9వ తాళంతో మొదలవుతుంది. == సంస్థ & సంబంధాలు == === సమయ్ (సమయం) === రాగ భూపాలి కళ్యాణ్ థాట్‌కి చెందినది. సంబంధిత రాగాలు: దేశ్కర్ (బిలావల్ థాట్‌కు చెందిన పెంటాటోనిక్ రాగం, భూపాలి రాగం మాదిరిగానే ఉంటుంది. శుద్ధ కళ్యాణ్ కూడా ఇలాంటి రాగమే. === రస === ''భక్తి రసం'' (భక్తి సంబంధిత) రాగం నుండి వెలువడే సారం శాంతి రసాన్ని - ప్రశాంతమైన, ఓదార్పునిచ్చే గుణాన్ని - ప్రేరేపిస్తుంది. రసాన్ని శాంత రస అని కూడా అనవచ్చు === సినిమా పాటలు === భూపాలి భారతీయ జానపద పాటలలో ఉపయోగించే ఒక ప్రసిద్ధ రాగం, అందువలన హిందీ, ఇతర ప్రాంతీయ చలనచిత్ర పాటలలో ఉపయోగించబడుతుంది.<ref name="kar2">{{Cite web|last=Karhade|first=Aradhana|title=Raag Bhopali (Uploaded 20 January 2011)|url=https://www.youtube.com/watch?v=VV-DgnPPhSo|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181004195055/https://www.youtube.com/watch?v=VV-DgnPPhSo|archive-date=4 October 2018|access-date=5 December 2016|website=www.youtube.com|publisher=Karhade, A}}</ref> హిందీ : * "జ్యోతి కలాష్ ఛలాకే" ( ''భాభి కి చుడియాన్'' ) (1961) * "పంఖ్ హోతే తో ఉద్ ఆతీ రే" ( ''సెహ్రా'' ) (1963) * "మెయిన్ జహాన్ రహూన్" ( ''నమస్తే లండన్'' ) (2007) * "దిల్ హూమ్ హూమ్ కరే" ( ''[[రుదాలి]]'' ) (1993) * "సయోనారా సయోనారా" ( ''లవ్ ఇన్ టోక్యో'' ) (1966) * "దేఖా ఏక్ ఖ్వాబ్ తో యే సిల్సిలే హ్యూ" ( ''సిల్సిలా'' ) (1981) * "ఆయత్" (''[[బాజీరావ్ మస్తానీ]]'' ) (2015) * "నీల్ గగన్ కి చాన్వ్ మెన్" ( ''ఆమ్రపాలి'' ) (1966) మరాఠీ : * "ఘనశ్యామ సుందర" ( ''అమర్ భూపాలి'' ) (1951) * "దేహాచి తిజోరి" ( ''ఆమ్హి జాతో అముచ్య గవా'' ) (1951) * "సుజనా కసా మన కోరి" ( ''సంగీత నాటకం'' ) * "శరయు తీరావారి అయోధ్య" ( ''గీత్ రామాయణం'' ) కన్నడ : * "మాల్గుడి డేస్ థీమ్ మ్యూజిక్" * "మోహన మురళీయ నాద లీలేగే" * "ఒలవే జీవన సాక్షాత్కార" * "బెల్లానె బెలగాయిటు" * "ఆశాధ మాస బందీతవ్వ" * "బెల్లియా రాజా బారో కుల్లారా రాజా బా" * "ఉత్తుంగ నాడినిండా ఓండు హుడుగి (జానపదం)" * "హొట్టితో హోట్టిటు కన్నడదా దీప" * "ఉదయవాగాలి నమ్మ చెలువ కన్నడ నాడు" * "బయసిదే నిన్నను భావదా మేలకే" * "ఎల్లాడు ఈరు, ఏంటాడు ఈరు" * "కరుణాలు బా బెలకే" * "తుంగా తీరది నింట సూయతివార" * "తేరా యెరి అంబరదాగే" * "సరసద ఈ ప్రతి నిమిష" * "అమర మధుర ప్రేమ" * "మల్లి మల్లి మిన్‌చుల్లి" * "నాన్నా ఆశే హన్నాగీ నాన్న బాల కన్నాడే" * "ఇన్ను హత్తిరా హత్తిరా బరువెయా" * "రాధా మాధవ వినోద హాస" * "యావ జన్మద మైత్రి" * "కోగిలే ఓ కోగిలే" * "నలియుతా హృదయ హాదను హదిదే" * "కోగిలేయే క్షేమావే" * "శాంత అరలువ సమయ" * "డోని సగలి ముండే హోగలి" * "ముదల మానేయ ముట్టిన నీరిన" * "అప్పా ఐ లవ్ యు పా" * "జెనినా హోలెయో హాలీనా మాలెయో" * "నావాడువ నుడియే" * "ఓం కరడి కండే" * "నీల మేఘ గాలి బీసి" * "ఈ పచ్చి సిరియాలి మానవు మెఱెయాలి" * "ఈ సంభాషానే" * "బాణాళ్ళు నేనే భువియాళ్ళు నేనే" * "యోగి మనేగే బందా" * "మెల్లా మెల్లేన్ బండేన్" * "జయతు జయ విఠల" * "ఓ పాండు రంగ ప్రభో విఠల" * "అవతరిసు బా నారాయణ" * "పిల్లంగోవియ" === మోహనంలోని తమిళ సినిమా పాటలు === {| class="wikitable" !పాట !సినిమా !గేయ రచయిత !స్వరకర్త !గాయకుడు |- |''గిరిధర గోపాల'' |మీరా | |ఎస్.వి. వెంకట్రామన్ |[[ఎం.ఎస్. సుబ్బులక్ష్మి]] |- |''తిల్లై అంబల నదరాజా'' |సౌభాగ్యవతి |పట్టుకోట్టై కళ్యాణసుందరం |పెండ్యాల నాగేశ్వర రావు |టిఎమ్ సౌందరరాజన్ |- |''నీలవుమ్ మలరుమ్'' |తరువాత నిలవు | rowspan="4" |కన్నదాసన్ |AM రాజా |ఎ.ఎం. రాజా , పి. సుశీల |- |''ఆరుముగమన పొరుల్'' |కందన్ కరుణై | rowspan="3" |కెవి మహాదేవన్ |ఎస్. జానకి , రాజలక్ష్మి |- |''ఓం నమశివాయ'' |తిరువిళైయాడల్ |సిర్కాజి గోవిందరాజన్ , పి. సుశీల |- |''మలర్గల్ నానైంధాన'' |ఇదయ కమలం | rowspan="4" |పి. సుశీల |- |''వెల్లి మణి ఊసైయిల్'' |ఇరు మలర్గల్ |వాలి | rowspan="9" |ఎంఎస్ విశ్వనాథన్ |- |''చిట్టుకురువికెన్న'' |సావాలే సమాలి | rowspan="3" |కన్నదాసన్ |- |''ఇరైవన్ వరువన్'' |శాంతి నిలయం |- |''యౌమున నది ఇంగే'' |గోవరవం |[[ఎస్పీ బాలసుబ్రహ్మణ్యం]], పి.సుశీల |- |''సంగే మోజాంగు'' |కలంగరై విలకం |భరతిదాసన్ |పి. సుశీల, సీర్కాజి గోవిందరాజన్ |- |''తంగ థోనియిలే'' | rowspan="2" |ఉలగం సుట్రుమ్ వాలిబన్ | rowspan="3" |వాలి |కె.జె. యేసుదాస్ , పి. సుశీల |- |''బన్సాయే'' |టిఎమ్ సౌందరరాజన్, ఎల్ఆర్ ఈశ్వరి |- |''కడలోరం వాంగియ కాట్రు'' |రిక్షావ్కారన్ | rowspan="2" |టిఎమ్ సౌందరరాజన్ |- |''వంద నాల్ ముధల్'' |పావమన్నిప్పు | rowspan="3" |కన్నదాసన్ |- |''తిరుచెందూరిన్ కడలోరథిల్ సెంథిల్నాథన్'' |దైవం |కున్నకుడి వైద్యనాథన్ |TM సౌందరరాజన్ , సీర్కాళి గోవిందరాజన్ |- |''నీలక్కడలిన్ ఒరత్తిల్'' |అన్నై వేలన్‌కన్ని |జి. దేవరాజన్ |టి.ఎం. సౌందరరాజన్ , పి. మాధురి |- |''ఒరు కధల్ సామ్రాజ్యం'' |నంధ ఎన్ నీల | |వి. దక్షిణామూర్తి |పి. జయచంద్రన్ , టికె కలా |- |నిన్నుకోరి వరణం |అగ్ని నక్షత్రం | | rowspan="13" |ఇళయరాజా |చిత్ర |- |''కన్మణియే కధల్ ఎన్బదు'' |ఆరిలిరుంతు అరుబాతు వారై | | rowspan="2" |ఎస్పీ బాలసుబ్రహ్మణ్యం , ఎస్. జానకి |- |''నీలవు తూంగం'' |కుంగుమాచిమిజ్ | |- |''ఇరు పరవైగల్'' |నిరం మరాఠా పూకల్ | |జెన్సీ |- |''మీంకోడి తేరిల్'' |కరుంభు విల్ | |కెజె యెసుదాస్ , జెన్సీ ఆంథోనీ |- |''వాన్ పోల్ వన్నం'' |సలంగై ఓలి |వైరముత్తు |ఎస్పీ బాలసుబ్రహ్మణ్యం, ఎస్పీ శైలజ |- |''ఒరు తంగ రథతిల్'' |ధర్మ యుతం | |మలేషియా వాసుదేవన్ |- |''కన్నన్ ఒరు కైకులంతై'' |భద్రకాళి | |కె.జె. యేసుదాస్, పి. సుశీల |- |''కాతిరుంతెన్ థానియే'' |రస మగన్ | |చంద్రశేఖర్, శ్రీలేఖ |- |''శ్రీరామనే ఉన్నై'' |కంగలిన్ వార్తైగల్ | |కె.ఎస్. చిత్ర , ఇళయరాజా |- |''ఒరు రాగం'' |ఆనంద రాగం | rowspan="2" |గంగై అమరన్ |కె.జె. యేసుదాస్ , ఎస్. జానకి |- |''గీతం సంగీతం'' |కోకరకో | rowspan="4" |ఎస్పీ బాలసుబ్రహ్మణ్యం |- |''పూవిల్ వందు'' |కాదల్ ఓవియం |వైరముత్తు |- |''రవి వర్మన్ ఓవియామో'' |పుతు వయల్ | |అరవింత్ |- |''శివప్పు లోలకు'' | rowspan="2" |కాదల్ కోట్టై | | rowspan="5" |దేవ |- |''వెల్లారికా'' | |కృష్ణరాజ్ |- |''నేపాల మలయోరం'' |థాయ్‌కులామే థాయ్‌కులామే | |ఎస్పీ బాలసుబ్రహ్మణ్యం, స్వర్ణలత |- |''ప్రియ ప్రియ'' |కట్టబొమ్మన్ (సినిమా) | | rowspan="2" |ఎస్పీ బాలసుభ్రమణీయం, కేఎస్ చిత్ర |- |''తూంగనకురువి'' |జల్లికట్టు కళై | |- |కధల్ కడితం |చేరన్ పాండియన్ | colspan="2" |సౌందర్యన్ |ఎస్.ఏ. రాజ్‌కుమార్ , స్వర్ణలత |- |''బూమ్ బూమ్'' |అబ్బాయిలు | rowspan="2" |కబిలన్ | rowspan="8" |ఏఆర్ రెహమాన్ |అద్నాన్ సమీ, సాధన సర్గామ్ |- |''ఎన్నోడు నీ ఇరుంధాల్'' |నేను |సిద్ శ్రీరామ్ , సునీత సారథి |- |''పోరలే పొన్నుతాయ్'' |కరుతమ్మ | rowspan="9" |వైరముత్తు |ఉన్ని మీనన్ , సుజాత మోహన్ , స్వర్ణలత (పాథోస్)(జాతీయ అవార్డు గెలుచుకున్నారు) |- |''మద్రసాయి సూతి'' (రాగమాలిక:మోహనం, పున్నాగవరాలి) |మే మాధం |షాహుల్ హమీద్ , స్వర్ణలత , జివి ప్రకాష్ & మనోరమ |- |''పక్కడ పక్కడే'' |పెద్దమనిషి |మిన్మిని |- |''వరాయో తోళి'' |జీన్స్ |సోను నిగమ్, హరిణి |- |''సాంబా సాంబా'' |ప్రేమ పక్షులు |అస్లాం ముస్తఫా |- |''కన్నై కట్టి కొల్లతే'' |ఇరువర్ |హరిహరన్ |- |పోయి సొల్లా పోరెన్ |తిరుట్టు పాయలే |భరద్వాజ్ |కెకె , కన్మణి |- |ఒరు కాదల్ ఎన్బతు |చిన్న తంబి పెరియ తంబి |గంగై అమరన్ |ఎస్పీ బాలసుబ్రహ్మణ్యం , ఎస్. జానకి |- |''చిన్నపట్టం పూచి'' |సుగమన సుమైగల్ |చంద్రబోస్ |కెఎస్ చిత్ర , మనో |- |''కాలై నీయే'' |కాళైయుమ్ నీయే మాలైయుమ్ నీయే |వాలి |దేవేంద్రన్ |ఎస్. జానకి |- |''మలైయ కొడైంజు పతయ అమైచెన్'' |పుదు పడగన్ | colspan="2" |ఎస్. థాను | rowspan="2" |ఎస్పీ బాలసుబ్రహ్మణ్యం , కేఎస్ చిత్ర |- |ఉన్నై నినాచి |అవతారా పురుషన్ | | rowspan="3" |సిర్పీ |- |ముధల్ ముధలై |వరుషమెల్లం వసంతం | |పి. ఉన్నికృష్ణన్ , సుజాత |- |పొట్టు మేళా పొట్టు |జనకిరామన్ | |ఎస్పీ బాలసుబ్రహ్మణ్యం , అనురాధ శ్రీరామ్ |- |మైనావ్ మైనావ్ |తితికుధే | |విద్యాసాగర్ |పి. ఉన్నికృష్ణన్ , సాధన సర్గం |- |రోసావే రోసావే |ఎల్లైచామి |పులమైపితాన్ |ఎస్ఏ రాజ్‌కుమార్ |మలేషియా వాసుదేవన్ , KS చిత్ర |- |''మనమే తొట్టల్'' |తొట్టచినుంగి | |ఫిలిప్ జెర్రీ | rowspan="2" |హరిహరన్ , కేఎస్ చిత్ర |- |కధలితల్ ఆనందం |శైలి | |భరణి |- |ఉచి ముదల్ |సుక్రాన్ | colspan="2" |విజయ్ ఆంటోనీ |టిమ్మీ, గాయత్రి |- |ఎంగేయుమ్ కధల్ |ఎంగేయుమ్ కధల్ |తమరై |హారిస్ జయరాజ్ |ఆలాప్ రాజు , దేవన్ ఏకాంబరం , రాణినా రెడ్డి |} {| class="wikitable" |+మోహనంలోని మలయాళ సినిమా పాటలు (ఎంపిక చేయబడినవి) !పాట !సినిమా !గేయ రచయిత !స్వరకర్త !గాయకుడు(లు) |- |మాలిని నదియిల్ |శకుంతల |వయలార్ రామవర్మ |జి దేవరాజన్ |[[కె. జె. ఏసుదాసు]], [[పి.సుశీల|పి. సుశీల]] |- |మంజలయిల్ ముంగితోర్తి |కలితోఝాన్ |పి భాస్కరన్ |జి దేవరాజన్ |పి జయచంద్రన్ |- |మంజని పూనిలావ్ |నాగరామే నంది |పి భాస్కరన్ |కె రాఘవన్ |ఎస్ జానకి |- |సుప్రభాతం (నీలగిరియుడే) |పనితీరత వీడు |వయలార్ రామవర్మ |ఎంఎస్ విశ్వనాథన్ |పి జయచంద్రన్ |- |చంద్రికాయిలాలియున్ను |భర్యామార్ సూక్షిక్కుక |శ్రీకుమారన్ తంపి |వి దక్షిణామూర్తి |[[కె. జె. ఏసుదాసు]], పి. లీల, ఎ.ఎం. రాజా |- |పౌర్ణమి చంద్రిక |విశ్రాంతి గృహం |శ్రీకుమారన్ తంపి |ఎంకే అర్జునన్ |[[కె. జె. ఏసుదాసు]] |- |మధుచంద్రికయుడే |అనచదనం |వయలార్ రామవర్మ |జి దేవరాజన్ |పి జయచంద్రన్ |- |స్వర్గపుత్రి నవరాత్రి |నిజాలట్టం |వయలార్ రామవర్మ |జి దేవరాజన్ |[[కె. జె. ఏసుదాసు]] |- |గురువాయురంబల నడయిల్ |ఒతేనెంటే మకాన్ |వయలార్ రామవర్మ |జి దేవరాజన్ |[[కె. జె. ఏసుదాసు]] |- |ఎజరప్పోన్నన పురత్ |అక్కరప్పాచా |వయలార్ రామవర్మ |జి దేవరాజన్ |పి మాధురి |- |నిన్ మనియారయిలే |సిఐడి నజీర్ |శ్రీకుమారన్ తంపి |ఎంకే అర్జునన్ |పి జయచంద్రన్ |- |అరివిన్ నిలవే |రాజశిల్పి |ఓఎన్వి కురుప్ |రవీంద్రన్ |[[కె. ఎస్. చిత్ర|కెఎస్ చిత్ర]] |- |ఎథో నిద్రాతన్ |అయాల్ కథయెళుతుకయను |కైతప్రమ్ |రవీంద్రన్ |[[కె. జె. ఏసుదాసు]] |- |మరి కులిరిల్ నీల తులసి |కౌరవర్ |కైతప్రమ్ |ఎస్పీ వెంకటేష్ |[[కె. జె. ఏసుదాసు]], కెఎస్ చిత్ర |- |చందనలేప సుగంధం |ఒరు వడక్కన్ వీరగాథ |కె జయకుమార్ |రవి బొంబాయి |[[కె. జె. ఏసుదాసు]] |- |ఆరేయుం భవ గాయకనక్కుమ్ |నఖక్షతంగల్ |ఓఎన్వి కురుప్ |రవి బొంబాయి |[[కె. జె. ఏసుదాసు]] |- |మాయపోన్మనే |తాలయనమంత్రం |కైతప్రమ్ |జాన్సన్ |[[కె. ఎస్. చిత్ర|కెఎస్ చిత్ర]] |- |మంజే వా మధువిధ వేళ |తుషారం |యూసుఫ్ అలీ కెచెరీ |శ్యామ్ |[[కె. జె. ఏసుదాసు]], ఎస్పీ బాలసుబ్రహ్మణ్యం |- |థారా నూపురం చార్తి |సోపానం |కైతప్రమ్ |ఎస్పీ వెంకటేష్ |[[కె. జె. ఏసుదాసు]], మంజు మేనన్ |- |మౌలియిల్ మైల్పీలి |నందనం |గిరీష్ పుతెంచెరి |రవీంద్రన్ |[[కె. ఎస్. చిత్ర|కెఎస్ చిత్ర]] |- |పోంకాసవు న్జోరియుమ్ |జోకర్ |యూసుఫ్ అలీ కెచెరీ |మోహన్ సిథారా |పి జయచంద్రన్, కెఎస్ చిత్ర |- |పార్వనేందు ముఖి |పరిణయం |యూసుఫ్ అలీ కెచెరీ |రవి బొంబాయి |[[కె. ఎస్. చిత్ర|కెఎస్ చిత్ర]] |- |కలివీడురంగియల్లో |దేశదానం |కైతప్రమ్ |కైతప్రమ్ |[[కె. జె. ఏసుదాసు]] |- |ఆకాశ నీలిమ |కైయుమ్ థ్లాయుమ్ పురతిదరుతే |ముల్లనేజి |రవీంద్రన్ |[[కె. జె. ఏసుదాసు]] |- |నీ ఎన్ సర్గా సౌందర్యమే |కథోడు కథోరం |ఓఎన్వి కురుప్ |ఔసెప్పచన్ |[[కె. జె. ఏసుదాసు]], లతిక |} == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:హిందుస్థానీ సంగీతము]] icdxupn6i4bm00xspqypp61nq1c9vkm 0 491727 4907978 4850471 2026-07-19T01:58:27Z స్వరలాసిక 13980 /* షోలే, తదుపరి చిత్రాలతో విజయం (1975-1992) */ 4907978 wikitext text/x-wiki {{సమాచారపెట్టె వ్యక్తి|name=అమ్జద్ ఖాన్|image=AmjadKhan.jpg|caption=1982లో అమ్జద్ ఖాన్|birth_name=అమ్జద్ జకారియా ఖాన్|birth_date={{birth date|1940|11|12|df=y}}|birth_place=[[పెషావర్]], నార్త్‌వెస్ట్ ఫ్రంటియర్ ప్రావిన్స్, [[బ్రిటిష్ ఇండియా]]|death_date={{death date and age|1992|07|27|1940|11|12|df=y}}|death_place=[[ముంబై]],[[మహారాష్ట్ర]], భారతదేశం|alma_mater=సెయింట్ ఆండ్రూస్ హైస్కూల్<br>ఆర్.డి.నేషనల్ కాలేజ్<br>[[ముంబై విశ్వవిద్యాలయం]]|occupation={{hlist|నటుడు|దర్శకుడు}}|years_active=1951–1992|children=3|father=జయంత్|spouse=షెహ్లా ఖాన్|known_for=''[[షోలే]]'' (1975)|notable_works=గబ్బర్ సింగ్|relatives=ఇంతియాజ్ ఖాన్(సోదరుడు)<br>[[అక్తర్ ఉల్ ఇమాన్]] (మామ)<br>జాఫర్ కరాచీవాలా (అల్లుడు)}} '''అమ్జద్ ఖాన్''' (12 నవంబర్ 1940-27 జూలై 1992) ఒక భారతీయ నటుడు, చిత్ర దర్శకుడు.<ref name="MSN">{{Cite news|url=http://lifestyle.in.msn.com/exclusives/it/it_photoviewer.aspx?cp-documentid=5815683|title=Remember the old baddies?|work=MSN India|access-date=11 October 2023|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120205165721/http://lifestyle.in.msn.com/exclusives/it/it_photoviewer.aspx?cp-documentid=5815683|archive-date=5 February 2012}}</ref> దాదాపు ఇరవై ఏళ్ల సినీ ప్రస్థానంలో ఇతడు 132కు పైగా చిత్రాల్లో నటించాడ్డు. ఇతడు ప్రముఖ నటుడు జయంత్ కుమారుడు. హిందీ చిత్రాలలో ఎక్కువగా విలన్ పాత్రల ద్వారా అమ్జద్ ఖాన్ మంచి గుర్తింపు పొందాడు. ఇతడు పోషించిన పాత్రల్లో 1975 నాటి '''[[షోలే]]''' చిత్రంలోని ''గబ్బర్ సింగ్''''',''' ముకద్దర్ కా సికందర్ (1978) చిత్రంలోని ''దిలావర్'' అత్యంత ప్రసిద్ధమైనవి.<ref name="TOI">{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/2161793.cms|title=Gabbar Singh|access-date=11 October 2023|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161012200504/http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/2161793.cms|archive-date=12 October 2016|publisher=Timesofindia.indiatimes.com}}</ref> == ప్రారంభ జీవితం, విద్య == అమ్జద్ ఖాన్ 1940 నవంబర్ 12న [[బ్రిటిషు భారతదేశం లోని ప్రెసిడెన్సీలు, ప్రావిన్సులు|బ్రిటిష్ ఇండియా]]<nowiki/>కు చెందిన [[పెషావర్]]<nowiki/>లో నటుడు జయంత్కు పష్తూన్ల కుటుంబంలో జన్మించాడు. ఇతడు వాస్తవానికి పెషావర్, వాయవ్య సరిహద్దు ప్రావిన్స్ (ఇప్పుడు ఖైబర్ పఖ్తున్ఖ్వా, పాకిస్తాన్) కు చెందినవాడు.<ref name="independent">{{Cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/people/obituary-amjad-khan-1542614.html|title=Obituary: Amjad Khan|date=26 August 1992|work=The Independent newspaper|access-date=11 October 2023|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150512052212/http://www.independent.co.uk/news/people/obituary-amjad-khan-1542614.html|archive-date=2015-05-12|quote=The son of Zakaria Khan, a Pathan from the North-West Frontier Province and popular Bollywood character actor of the Fifties and Sixties (screen name Jayant), Amjad Khan was born in Peshawar in 1940.|url-access=limited}}</ref><ref>{{Cite web|title=actor Jayant profile (Amjad Khan's father)|url=https://www.cinemaazi.com/people/jayant-1|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203095518/https://www.cinemaazi.com/people/jayant-1|archive-date=3 December 2020|website=Cinemaazi.com website}}</ref><ref>{{Cite web|title=The Khans of Bombay's Hindi film industry – Gateway House|url=https://www.gatewayhouse.in/khans-hindi-film-industry/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200422014410/https://www.gatewayhouse.in/khans-hindi-film-industry/|archive-date=22 April 2020|access-date=11 October 2023}}</ref> ఇతని తమ్ముడు ఇంతియాజ్ ఖాన్ కూడా నటుడు. అమ్జద్ ఖాన్ బాంద్రాలోని సెయింట్ ఆండ్రూస్ హైస్కూల్లో చదువుకున్నాడు. ఆ తరువాత ఆర్. డి. నేషనల్ కాలేజీలో చదివి, అక్కడ ప్రధాన కార్యదర్శి పదవిని నిర్వహించాడు. తన కళాశాల, పాఠశాల రోజులలో, ఇతడు నాటక కళాకారుడిగా రాణించి, తన సోదరుడితో కలిసి తన కళాశాలలో ప్రదర్శనకూడా ఇచ్చాడు. తరువాత, [[ముంబై విశ్వవిద్యాలయం|బొంబాయి విశ్వవిద్యాలయం]] నుండి [[తత్వం|తత్వశాస్త్రం]]<nowiki/>లో [[మాస్టర్ డిగ్రీ|మాస్టర్స్]] (మొదటి తరగతి) డిగ్రీ సంపాదించాడు. ఇంటర్-కాలేజియేట్ థియేటర్ ఫెస్టివల్స్‌లో నటుడిగా, దర్శకుడిగా బహుమతులు గెలుచుకునేవాడు.<ref>{{Cite web|last=John|first=Ali Peter|date=31 July 2018|title=Remembering Amjad Khan: The Man, the Artist, The Philosopher|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/remembering-amjad-khan-man-artist-philosopher/|archive-url=https://web.archive.org/web/20250411144134/https://www.bollywoodhungama.com/news/features/remembering-amjad-khan-man-artist-philosopher/|archive-date=11 April 2025|website=[[Bollywood Hungama]]|quote=Amjad was a strange combination of a brilliant student who did his M.A in a difficult subject like Philosophy and got a first class from the Bombay University and who won all the major prizes as an actor and director in inter-collegiate theatre festivals.}}</ref> ఇంగ్లీష్, ఉర్దూతో పాటు, అమ్జద్ ఖాన్ [[పార్సీ భాష|పర్షియన్]] భాషలో ప్రావీణ్యం సంపాదించాడు. పర్షియన్ సాహిత్యంలో మరో మాస్టర్స్ డిగ్రీని పూర్తి చేశాడు. ఈ విషయంలో తన భార్య పరీక్షలకు సహాయం చేసేవాడు.<ref>{{Cite web|last=Farook|first=Farhana|date=8 April 2018|title=Late Amjad Khan's wife talks about his death & more|url=https://www.filmfare.com/features/late-amjad-khans-wife-talks-about-dealing-with-the-death-of-her-husband-and-his-glorious-career-27539.html|website=[[Filmfare]]|quote=[Amjad Khan's wife] “Amjad had done his Masters in Persian, which was my second language too. So he’d teach me Persian,” says she.}}</ref> == వృత్తి == === ప్రారంభ వృత్తి (1951-1975) === ఖాన్ 1951లో ''నజ్నీన్'' చిత్రంలో 11 సంవత్సరాల వయస్సులో తన మొదటి చిత్ర పాత్రతో బాల నటుడిగా అడుగు పెట్టాడు. ఇతడు అబ్ దిల్లీ దూర్ నహి (1957), ''మాయా'' (1961) చిత్రాలలో కూడా చిన్న పాత్రలు పోషించాడు. లవ్ అండ్ గాడ్ చిత్రం నిర్మాణ సమయంలో ఇతడు కె. ఆసిఫ్ కు సహాయకుడిగా వ్యవహరించాడు. 1971లో ఆసిఫ్ మరణించిన తరువాత ఈ చిత్రం అసంపూర్ణంగా మిగిలిపోయింది, చివరకు 1986లో విడుదలైంది. 1973లో, ఇతడు పెద్దవాడైన తర్వాత తొలిసారి ''హిందుస్తాన్ కీ కసమ్'' చిత్రంలో ఒక చిన్న పాత్రలో కనిపించాడు. === ''షోలే,'' తదుపరి చిత్రాలతో విజయం (1975-1992) === 1975లో, 'షోలే' చిత్రంలోని గబ్బర్ సింగ్ అనే బందిపోటు పాత్రతో ఖాన్‌కు తన కెరీర్‌లో మొట్టమొదటి భారీ విజయం లభించింది. ఈ పాత్రను ఇతనికి మొదట ఆ చిత్ర రచయితలలో ఒకరైన సలీం ఖాన్ అవకాశం కల్పించాడు. ఈ పాత్ర కోసం సిద్ధమవడానికి, ఆయన తరుణ్ కుమార్ భాదురి (నటి జయా భాదురి తండ్రి) చంబల్ దోపిడీ దొంగలపై రాసిన 'అభిశప్త చంబల్' అనే పుస్తకాన్ని చదివాడు. '''షోలే''' చిత్రం భారతీయ సినీ చరిత్రలో ఒక ఆల్-టైమ్ బ్లాక్‌బస్టర్‌గా నిలిచి, గబ్బర్ సింగ్‌గా ఇతని నటనకు విమర్శకుల ప్రశంసలు లభించాయి.<ref name="independent"/>ఈ పాత్ర ఇతని కెరీర్‌లో అత్యంత ప్రజాదరణ పొందిన పాత్రగా మిగిలిపోవడమే కాకుండా, హిందీ సినిమాలో ఒక సాంస్కృతిక చిహ్నంగా మారింది. ఖాన్ తర్వాతి కాలంలో పిల్లల బిస్కెట్ల ప్రకటనలో కూడా ఇదే పాత్రలో కనిపించడం విశేషం. 'షోలే' ఘనవిజయం తర్వాత, ఖాన్ 1970, 1980 దశకాలలో, 1990ల ప్రారంభంలో వచ్చిన అనేక హిందీ చిత్రాలలో ప్రతినాయక (విలన్) పాత్రలను, సహాయక పాత్రలను పోషించడం కొనసాగించాడు. ప్రజాదరణ పరంగా, డిమాండ్ పరంగా, ఇతడు అప్పటికే పేరున్న నటుడు [[అజిత్ ఖాన్|అజిత్‌]]<nowiki/>ను కూడా మించిపోయాడు. ఇతడు తరచుగా [[అమితాబ్ బచ్చన్]] సరసన విలన్‌గా నటించేవాడు. ''ఇన్కార్'' చిత్రంలో ఇతడు పోషించిన పాత్ర కూడా అత్యంత భీకరంగా ఉంటుంది. ''దేశ్ పరదేశ్, ముకద్దర్ కా సికందర్, నాస్తిక్, సత్తే పే సత్తా, చంబల్ కీ కసమ్, గంగా కీ సౌగంధ్, హమ్ కిసీసే కమ్ నహీఁ, నసీబ్'' వంటి చిత్రాలలో తనదైన ముద్ర వేశాడు.<ref name="citwf">{{Cite web|title=Amjad Khan filmography|url=http://citwf.com/person500819.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160420170550/http://citwf.com/person500819.htm|archive-date=20 April 2016|access-date=11 October 2023|website=Complete Index To World Film (CITWF) website}}</ref> ఖాన్ అనేక అసాధారణమైన పాత్రలను పోషించినందుకు కూడా ప్రశంసలు అందుకున్నాడు. [[ప్రేమ్‌చంద్|మున్షి ప్రేమ్‌చంద్]] నవలను అదే పేరుతో [[సత్యజిత్ రాయ్|సత్యజిత్ రే]] దర్శకత్వంలో వచ్చిన '[[ది చెస్ ప్లేయర్స్|శత్రంజ్ కే ఖిలాడి]]' (1977) చిత్రంలో, ఖాన్ నిస్సహాయకుడైన, బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీచేత వంచితుడైన [[అవధ|అవధ్]] చక్రవర్తి వాజిద్ అలీ షా పాత్రను పోషించాడు. ఇతడు ఒక పాటకు డబ్బింగ్ చెప్పిన ఏకైక చిత్రం ఇదే. ప్రముఖ దర్శకుడు [[రామానంద్ సాగర్]] దర్శకత్వం వహించిన గుజరాతీ చిత్రం ''[[విర్ మంగ్దావలో|వీర్ మంగ్దవలో]]'' (1976) లో ప్రముఖ నటుడు [[అరవింద్ త్రివేది]] తో కలిసి కనిపించాడు. 1979లో ఆయన ''మీరా'' చిత్రంలో [[అక్బర్|అక్బర్ చక్రవర్తి]]<nowiki/>గా నటించారు. ఇతడు ''యారానా'' (1981)లో అమితాబ్ స్నేహితుడిగా, ''లావారిస్'' (1981) లో తండ్రిగా, ''రాకీ'' (1981), ''కమాండర్'' (1981) వంటి చిత్రాలలో అనేక సానుకూల పాత్రలను పోషించాడు. ''[[ఉత్సవ్ (1984 సినిమా)|ఉత్సవ్]]'' (1984) అనే కళా చిత్రంలో ఇతడు కామసూత్ర రచయిత వాత్సాయన పాత్రను పోషించాడు. 1988లో మర్చంట్ ఐవరీ ఇంగ్లీష్ చిత్రం ది పర్ఫెక్ట్ మర్డర్‌లో అండర్ వరల్డ్ డాన్‌గా కనిపించాడు. ''కుర్బానీ'' (1980), లవ్ స్టోరీ (1981), చమేలీ కీ షాదీ (1986) వంటి చిత్రాలలో హాస్య పాత్రలను పోషించడంలో రాణించాడు. 1986లో కమల్ హాసన్‌తో కలిసి ''విక్రమ్'' అనే తమిళ చిత్రంలో కనిపించాడు. 1991లో, షోలే సినిమాకు పేరడీగా తీసిన ''రామ్‌గఢ్ కే షోలే'' లో గబ్బర్ సింగ్ పాత్రను ఇతడే తిరిగి పోషించాడు. 1992 జూలైలో మరణించే వరకు ఇతడు తన నటనావృత్తిని కొనసాగించాడు. ఇతడు పూర్తి చేసిన [[రుదాలి]] (1993), దో ఫంటూష్ (1994), ఆతంక్ (1996) వంటి అనేక చిత్రాలు మరణానంతరం విడుదలయ్యాయి. === దర్శకుడిగా === ఇతను 1980లలో దర్శకుడిగా మారాడు. కథ, దర్శకత్వం వహించి నటించిన అధురా ఆద్మీ (1982) (విడుదల కాలేదు) తరువాత చోర్ పోలీస్ (1983), ''అమీర్ ఆద్మీ గరీబ్ ఆద్మీ'' (1985) చిత్రాలకు దర్శకత్వం వహించాడు కానీ ఈ రెండు చిత్రాలు బాక్సాఫీస్ వద్ద మంచి ఫలితాన్ని ఇవ్వలేదు.[https://myswar.co/album/adhura-aadmi-1982] === ఇతర పనులు === అమ్జద్ యాక్టర్స్ గిల్డ్ అసోసియేషన్‌కు అధ్యక్షుడిగా ఉన్నాడు.<ref>{{Cite web|title=Amjad Khan - Biography|url=https://www.imdb.com/name/nm0451166/bio/|access-date=2025-11-07|website=IMDb|language=en-US}}</ref> == వ్యక్తిగత జీవితం, మరణం == === కుటుంబం === 1972లో, ఇతడు ఉర్దూ కవి, సినిమా రచయిత అయిన [[అక్తర్ ఉల్ ఇమాన్]] కుమార్తె షైలా ఖాన్‌ను వివాహం చేసుకున్నాడు. తరువాతి సంవత్సరంలో, ఆమె వారి మొదటి బిడ్డ షాదాబ్ ఖాన్కు జన్మనిచ్చింది.<ref>{{Cite web|date=12 February 2014|title='Writing is in my blood'|url=https://www.pressreader.com/india/deccan-chronicle/20140212/282595965806530?srsltid=AfmBOoppu8KXSY7nz8x7RRlnRISmpKUoOqMvgFoEnozllQxA5salZ9Gi|website=[[The Deccan Chronicle]]|quote=My maternal grandfather, Akhtar ul Iman, was a very famous writer who penned films like Ittefaq and. Waqt.}}</ref> ఇతనికి నటి, సినిమా రచయిత్రి అయిన అహ్లామ్ ఖాన్ అనే కుమార్తె, క్లబ్ క్రికెటర్ అయిన సీమాబ్ ఖాన్ అనే కుమారుడు కూడా ఉన్నారు.<ref>{{Cite web|title=Meet Ahlam Khan, the beautiful daughter of 'Gabbar' Amjad Khan|url=https://www.dnaindia.com/bollywood/photo-gallery-meet-ahlam-khan-karachiwala-the-beautiful-daughter-of-gabbar-sholay-actor-amjad-khan-2891929/bollywood/photo-gallery-meet-ahlam-khan-karachiwala-the-beautiful-daughter-of-gabbar-sholay-actor-amjad-khan-2891929/one-of-the-most-glamorous-theatre-artists-2891930|website=[[DNA India]]}}</ref><ref>{{Cite web|last=Rizvi|first=Taus|date=11 August 2019|title=Weight of selection: Amjad Khan's son Seemab Khan to Rahkeem Cornwall|url=https://www.dnaindia.com/cricket/report-weight-of-selection-amjad-khan-s-son-seemab-khan-to-rahkeem-cornwall-2780772|website=[[DNA India]]}}</ref> అహ్లామ్ 2011లో ప్రముఖ రంగస్థల నటుడు జాఫర్ కరాచీవాలాను వివాహం చేసుకుంది.<ref name="DailyIndia">{{Cite web|date=12 November 2021|title=When Amjad Khan had 'broken' the promise made to Allah, he used to say that I got his punishment|url=https://dailyindia.net/when-amjad-khan-had-broken-the-promise-made-to-allah-he-used-to-say-that-i-got-his-punishment/24467/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20211228181950/https://dailyindia.net/when-amjad-khan-had-broken-the-promise-made-to-allah-he-used-to-say-that-i-got-his-punishment/24467/|archive-date=28 డిసెంబర్ 2021|access-date=11 October 2023|website=DailyIndia.net website}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">. ''DailyIndia.net website''. 12 November 2021. Archived from [https://dailyindia.net/when-amjad-khan-had-broken-the-promise-made-to-allah-he-used-to-say-that-i-got-his-punishment/24467/ the original] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211228181950/https://dailyindia.net/when-amjad-khan-had-broken-the-promise-made-to-allah-he-used-to-say-that-i-got-his-punishment/24467/ |date=2021-12-28 }} on 28 December 2021<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">11 October</span> 2023</span>.</cite></ref><ref>{{Cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-09-23/news-interviews/30189894_1_mustan-abbas-theatre|title=Zafar Karachiwala, Ahlam Khan got married|date=23 September 2011|work=[[The Times of India]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921054212/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-09-23/news-interviews/30189894_1_mustan-abbas-theatre|archive-date=21 September 2013}}</ref><ref>{{Cite web|title=Born to act: Ahlam Khan Karachiwala|url=https://thedailyeye.info/post.php?id=d0aedf394512ad3b&title=Born-to-act%3A-Ahlam-Khan-Karachiwala|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211228171916/https://thedailyeye.info/post.php?id=d0aedf394512ad3b&title=Born-to-act:-Ahlam-Khan-Karachiwala|archive-date=28 December 2021|access-date=28 December 2021}}</ref> === సాహిత్యం, తత్వశాస్త్రం === అమ్జద్ ఖాన్ సాహిత్యం పట్ల, తత్వశాస్త్రం పట్ల మక్కువ కలిగి ఉన్నాడు. ఈ విషయాలను లోతుగా అధ్యయనం చేసి, తరచుగా [[జాన్ కీట్స్|కీట్స్]], [[లార్డ్ బైరన్|బైరాన్]], [[విలియం వర్డ్స్‌వర్త్|వర్డ్స్వర్త్]], [[పెర్సీ బైషే షెల్లీ|షెల్లీ]] వంటి ఆంగ్ల కవులను అలాగే [[ప్లేటో]], [[అరిస్టాటిల్]] వంటి పురాతన గ్రీకు తత్వవేత్తలను ఉటంకించాడు.<ref name=":0">{{Cite web|last=Farook|first=Farhana|date=27 July 2021|title=Sports-freak & filmy legend Amjad 'Gabbar' Khan's weight gain triggered his downfall|url=https://sg.style.yahoo.com/tragic-tale-amjad-khan-sports-freak-weight-gain-downfall-075846215.html?guccounter=1&guce_referrer=aHR0cHM6Ly93d3cuZ29vZ2xlLmNvbS8&guce_referrer_sig=AQAAALmvZv9GwB7SW1AmpLxb5GgSSMVwhUAiOKVwSYm1y9AREbu8H8ua7b6YqgcsyrZic3Nk2xdh5c2izIxuUBlhpRDNHtP36X0pFpJY_-tv3142qRkb2kdtDm6QClBpaDQzt3iLTz99y2rosJeOhAWF_w8VDPKMKPCOhGoYvLKUyo27|website=Yahoo News}}</ref> === ప్రమాదం === 1976 అక్టోబరు 15న, అమ్జద్ ఖాన్ ముంబై-గోవా రహదారిపై తీవ్రమైన ప్రమాదానికి గురయ్యాడు. దీనితో అతని పక్కటెముకలు విరిగిపోయాయి. ఊపిరితిత్తులు దెబ్బతిన్నాయి.<ref name="Tragic Nostalgia">{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Taste-of-own-medicine/articleshow/13797171.cms|title=Tragic Nostalgia|date=4 June 2012|work=[[The Times of India]]|access-date=25 March 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180914102914/https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Taste-of-own-medicine/articleshow/13797171.cms|archive-date=14 September 2018}}</ref><ref>{{Cite web|date=27 July 2015|title="I was confident my marriage would never break"|url=http://www.filmfare.com/features/i-was-confident-my-marriage-would-never-break-9984-3.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170326050405/http://www.filmfare.com/features/i-was-confident-my-marriage-would-never-break-9984-3.html|archive-date=26 March 2017|access-date=25 March 2017}}</ref> [[అమితాబ్ బచ్చన్]] నటించిన ది గ్రేట్ గాంబ్లర్ చిత్రీకరణకు వెళుతుండగా ఈ ప్రమాదానికి గురయ్యాడు.<ref>{{Cite news|url=http://www.navhindtimes.in/amitabh-goa-connect/|title=Amitabh and the Goa Connect|date=19 November 2014|work=[[The Navhind Times]]|access-date=25 March 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161009151620/http://www.navhindtimes.in/amitabh-goa-connect/|archive-date=9 October 2016}}</ref> === చివరి రోజులు === అమ్జద్ ఖాన్‌కు [[బ్యాడ్మింటన్]] అన్నా, వ్యాయామం అన్నా ఎక్కువ మక్కువ ఉండేది. కానీ మరొక ప్రమాదం తరువాత, 1984లో ఇతనికి బెల్ 'స్ పాల్సీ అనే వ్యాధి ఉన్నట్లు నిర్ధారణ అయింది. ఇది [[స్టెరాయిడ్]] చికిత్సకు దారితీసింది. అది ఇతని అధిక బరువు పెరగడానికి కారణమై, ఆరోగ్యంపై ఇంకా, వృత్తిపై ప్రతికూలంగా ప్రభావితం చేసింది.<ref name=":0"/> 1992 జూలై 27న గుండెపోటుతో 51 సంవత్సరాల వయసులో ఇతడు ఆయన మరణించాడు. <ref name="Tragic Nostalgia"/><ref name="DailyIndia"/> ఇతని మరణానికి [[గుండెపోటు|మయోకార్డియల్ ఇన్ఫార్క్షన్]] కారణంగా ఆపాదించబడింది .<ref name=":0" /> == కళాత్మకత, వారసత్వం == ఖాన్‌ తన శక్తివంతమైన నటనా ప్రతిభకు, గంభీరమైన కంఠస్వరానికి ప్రసిద్ధి చెందాడు. ఆయన పోషించిన ప్రసిద్ధ పాత్ర 'గబ్బర్ సింగ్', భారతీయ పాప్ సంస్కృతిలో ఇప్పటికీ అత్యధికంగా అనుకరించబడే, ఆరాధించబడే పాత్రలలో ఒకటిగా నిలిచిపోయింది.<ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/education-today/gk-and-current-affairs/story/amjad-khan-284842-2015-07-27?utm_source=chatgpt.com|title=Some facts you should not miss about the Sholay actor|date=|work=India Today|access-date=15 June 2025}}</ref> సత్యజిత్ రే దర్శకత్వం వహించిన ''[[ది చెస్ ప్లేయర్స్|శత్రంజ్ కే ఖిలాడీ]]'' (1977)లో నవాబ్ వాజిద్ అలీ షా వంటి హుందాతనం కలిగిన పాత్ర నుండి, ''కుర్బానీ,'' ''ఉత్సవ్'' వంటి చిత్రాలలో హాస్యభరితమైన పాత్రల వరకు ఇతడు తన వైవిధ్యాన్ని ప్రదర్శించాడు.1976లో జరిగిన ఒక తీవ్రమైన ప్రమాదం తర్వాత ఆరోగ్య సమస్యలతో పోరాడుతున్నప్పటికీ, ఇతడు 1980వ దశకమంతా ప్రభావవంతమైన నటనను కొనసాగించాడు. విలన్ పాత్రల నుండి హాస్య పాత్రలవైపు,సహాయక పాత్రల వైపు మళ్లుతూ, తనను తాను కొత్తగా ఆవిష్కరించుకోవడంలో ఇతడు చూపిన ప్రతిభ అందరి ప్రశంసలు అందుకుంది.<ref name="ser">{{Cite web|last=Singh|first=Kuldip|date=25 August 1992|title=Obituary: Amjad Khan|url=https://www.independent.co.uk/news/people/obituary-amjad-khan-1542614.html?}}</ref> '''షోలే''' చిత్రంలో ఖాన్ ప్రదర్శించిన నటనను [[ఫోర్బ్స్]] పత్రిక "భారతీయ సినిమాలోని 25 అత్యుత్తమ నటనా ప్రదర్శనల" జాబితాలో చేర్చింది. ఖాన్ తన ఔదార్యానికి, హాస్యప్రియత్వానికి, నాయకత్వానికి కూడా ప్రసిద్ధి చెందాడు. ఇతడు సినీ ఆర్టిస్ట్స్ అసోసియేషన్ అధ్యక్షుడిగా పనిచేశాడు. అక్కడ ఇతడు నటుల సంక్షేమం కోసం కృషి చేశాడు. ఇతని సహచరులు తరచుగా ఇతని హాస్య చతురతను, బలమైన నైతిక సూత్రాలను గుర్తు చేసుకుంటారు.<ref name="ser"/> 2022లో, ఖాన్ ''[[ఔట్‌లుక్ (భారతీయ పత్రిక)|ఔట్‌లుక్ ఇండియా]]'' యొక్క "75 ఉత్తమ బాలీవుడ్ నటుల" జాబితాలో స్థానం పొందాడు.<ref>{{Cite web|date=12 August 2022|title=75 Bollywood Actors Who Conquered Hearts Of The Millions|url=https://www.outlookindia.com/art-entertainment/75-actors-who-conquered-hearts-of-the-millions-since-1947-news-215861/amp|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220816142138/https://www.outlookindia.com/art-entertainment/75-actors-who-conquered-hearts-of-the-millions-since-1947-news-215861/amp|archive-date=16 August 2022|access-date=16 August 2022|website=Outlook India}}</ref> == మూలాలు == {{Reflist}} == బాహ్య లింకులు == * Amjad Khanవద్దIMDb * [https://web.archive.org/web/20130514142836/http://thedu.in/biography/amjad-khan అమ్జద్ ఖాన్ జీవిత చరిత్ర] (ఆర్కైవ్ చేయబడింది 14 మే 2013) {{Authority control}} [[వర్గం:ఫిల్మ్‌ఫేర్ అవార్డుల విజేతలు]] [[వర్గం:హిందీ సినిమా దర్శకులు]] [[వర్గం:హిందీ సినిమా నటులు]] [[వర్గం:1992 మరణాలు]] [[వర్గం:1940 జననాలు]] [[వర్గం:Articles with hCards]] [[వర్గం:సమీక్షించని అనువాదాలున్న పేజీలు]] r6ztt65irpe8ju3dnfjrpdk9s67fc1d 0 491744 4907930 4898406 2026-07-18T18:48:54Z Pranayraj1985 29393 4907930 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = రాజస్థానీ | image = OpenSpeaks-Lmn-Lambadi-Meghavath Sathish-Nenavath Mohan-Problems for not Having Aadhaar.webm | imagecaption = 2019లో భారతదేశంలోని తెలంగాణకు చెందిన ఇద్దరు లంబాడా పురుషులు రాజస్థానీ భాష అయిన లంబాడీలో చర్చిస్తున్నారు. | imagealt = Two Lambada men from Telangana, India discussing in Lambadi, a Rajasthani language, in 2019 | map = Updated Dialects of Rajasthani.jpg | mapsize = 300 | map_class = skin-invert-image | mapcaption = Geographical distribution of Rajasthani languages | region = రాజస్థాన్ , మాల్వా ( మధ్యప్రదేశ్ ), నిమార్ ( మధ్యప్రదేశ్ ), పంజాబ్ ( పాకిస్తాన్ ) | ethnicity = {{tree list}} *రాజస్థానీలు **మార్వారీలు **మేవారిస్ **మియో **మాల్వీస్ **గుర్జార్లు **అహిర్స్ **భిల్లులు **బంజారాలు **కల్బెలియాస్ **నిమాడిస్ **ధుంధారిస్ **బాగ్రిస్ **హడౌటిస్ {{tree list/end}} రాజస్థాన్, ఇతర భారత రాష్ట్రాలలో ఇతర జాతి సమూహాలు | ref = <ref name="RajSp">{{cite web|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10191|title=C-16: Population by mother tongue, India - 2011|publisher=[[Census of India]]|accessdate=5 May 2025}}</ref> | speakers = 52.7 మిలియన్లు | date = 2011 జనాభా లెక్కలు | familycolor = ఇండో-యూరోపియన్ | fam2 = ఇండో-ఇరానియన్ | fam3 = ఇండో-ఆర్యన్ | fam4 = పశ్చిమ ఇండో-ఆర్యన్<ref>[http://homepages.fh-giessen.de/kausen/klassifikationen/Indogermanisch.doc Ernst Kausen, 2006. ''Die Klassifikation der indogermanischen Sprachen''] ([[Microsoft Word]], 133 KB)</ref> | child1 = మార్వారీ | child2 =మేవారి | child3 = మేవాటి | child4 =మాల్వి | child5 =బాగ్రి | child6 =అహిర్వతి | child7 = భిలి | child8 =ఓడ్ | child9 = [[గుజరీ భాష|గుజారి]] | child10 = శేఖావతి | child11 =నిమాడి | child12 = లంబాడి | child13 = ధుండారి | child14 =హదౌతి | child15 = పార్కారి కోలి | ancestor = శౌరసేని ప్రాకృతం }} '''రాజస్థానీ భాషలు''' పశ్చిమ ఇండో-ఆర్యన్ భాషల నుండి ఉద్భవించిన వివిధ భాషల సమూహం, ఇవి ప్రధానంగా [[రాజస్థాన్]], మాల్వా, భారతదేశంలోని [[హర్యానా]], [[గుజరాత్]],[[మధ్య ప్రదేశ్|మధ్యప్రదేశ్]] ప్రక్కనే ఉన్న ప్రాంతాలలో [[పంజాబ్ (పాకిస్తాన్)|పాకిస్తాన్ పంజాబ్‌లోని]] బహవల్పూర్ విభాగం, [[సింధ్]] ప్రక్కనే గల ప్రాంతాలలో మాట్లాడతారు. మార్వాడీ సమాజానికి చెందిన ప్రజలు అంతర్గత సమాచార మార్పిడి కోసం వలస పోవడం వల్ల వారు భారతదేశంలోని వివిధ మూలలకు, ముఖ్యంగా తూర్పు, దక్షిణ ప్రాంతాలకు కూడా చేరుకున్నారు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=rcNdAgAAQBAJ&pg=PA197|title=Commodifying Everything: Relationships of the Market|last=Strasser|first=Susan|date=2013-12-16|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-70685-1|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=eQJfjnWly5wC&pg=PA88|title=Chinese and Indian Business: Historical Antecedents|last=Kudaisya|first=Medha M.|last2=Ng|first2=Chin-Keong|date=2009|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-17279-1|language=en}}</ref> రాజస్థానీ భాషలు కూడా [[నేపాల్]] తక్కువ స్థాయిలో మాట్లాడతారు, ఇక్కడ 2011 నేపాల్ జనాభా లెక్కల ప్రకారం 25,394 మంది ప్రజలు మాట్లాడతారు.<ref>{{Cite report |url=https://nepal.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/Population%20Monograph%20V02.pdf |title=Population monograph of Nepal |last=Central Bureau of Statistics |date=2014 |publisher=Government of Nepal |volume=II}}</ref> రాజస్థానీ అనే పదాన్ని ఎక్కువగా మార్వాడీ ఆధారిత సాహిత్య భాషను సూచించడానికి కూడా ఉపయోగిస్తారు.<ref name="Masica">{{Citation|last=Masica|first=Colin|title=The Indo-Aryan Languages|url=https://books.google.com/books?id=J3RSHWePhXwC|year=1991|place=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-29944-2|author-link=Colin Masica}}.</ref> == భౌగోళిక పంపిణీ == చాలా రాజస్థానీ భాషలు ప్రధానంగా [[రాజస్థాన్]] రాష్ట్రంలో మాట్లాడతారు, కానీ [[గుజరాత్]], పశ్చిమ [[మధ్య ప్రదేశ్|మధ్యప్రదేశ్]], అంటే మాల్వా, నిమార్, [[హర్యానా]], [[పంజాబ్]] లలో కూడా మాట్లాడతారు. [[పంజాబ్ (పాకిస్తాన్)|పంజాబ్‌లోని]] బహవల్పూర్ డివిజన్, [[పాకిస్తాన్]] [[సింధ్|సింధ్‌లోని]] థార్‌పార్కర్ జిల్లాలో కూడా రాజస్థానీ భాషలు మాట్లాడతారు. భౌగోళిక ప్రాంతం పంపిణీని జార్జ్ ఎ. గ్రియర్సన్ రచించిన '[[భారతీయ భాషల సర్వే|లింగ్విస్టిక్ సర్వే ఆఫ్ ఇండియా]]' లో చూడవచ్చు. == స్పీకర్లు == రాజస్థానీ ఒక రూపమైన ప్రామాణిక రాజస్థానీ లేదా ప్రామాణిక మార్వారీ, రాజస్థానీ ప్రజల సాధారణ భాషా భాష, దీనిని రాజస్థాన్లోని వివిధ ప్రాంతాలలో 25 మిలియన్లకు పైగా ప్రజలు (2011) మాట్లాడతారు. అయితే, ప్రామాణిక మార్వాడీ మాట్లాడేవారిలో కొందరు జనాభా గణనలో హిందీ మాట్లాడేవారితో కలిసినట్లు పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి.<ref name="censusindia.gov.in">[https://censusindia.gov.in/2011Census/C-16_25062018_NEW.pdf 2011 Census data]censusindia.gov.in {{Webarchive|url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://censusindia.gov.in/2011Census/C-16_25062018_NEW.pdf|date=9 October 2022}}</ref> మార్వాడీ ఎక్కువగా మాట్లాడే రాజస్థానీ భాష, పశ్చిమ రాజస్థాన్‌లోని చారిత్రాత్మక మార్వాడ్ ప్రాంతంలో సుమారు 8 మిలియన్ల మంది మాట్లాడేవారు ఉన్నారు.<ref name="censusindia.gov.in" /> భారతీయ జనాభా లెక్కల నివేదికలో, అనేక రాజస్థానీ రకాలు విస్తృత "[[హిందీ]]" భాషా వర్గంలో మాతృభాషలుగా లెక్కించబడ్డాయి, ఇది మూలాలలోని స్పీకర్ మొత్తాలను పోల్చడం కష్టతరం చేస్తుంది. భాషావేత్తలు, సూచన రచనలు తరచుగా "రాజస్థానీ" ను మార్వారీ, మాల్వి, మేవారి, ధుంధారీ, హరౌతి, నిమాడి, [[బాగ్రీ భాష]] వంటి ప్రధాన రకాలను కలిగి ఉన్న భాషా సమూహంగా చర్చిస్తాయి, అదే సమయంలో "భాష", "మాండలికం" అనే పదాల మధ్య సరిహద్దులు వివిధ చట్రాలను బట్టి మారుతాయని కూడా పేర్కొంటాయి. రాష్ట్ర స్థాయి విద్యకు మించి, రాజ్యాంగ గుర్తింపు కోసం క్రియాశీలతతో రాజస్థానీకి గుర్తింపు పొందిన సాహిత్య ఉనికి కూడా ఉంది. భారత జాతీయ [[సాహిత్య అకాడమీ]], సాహిత్య కార్యక్రమాలను నిర్వహించే భాషలలో రాజస్థానీని జాబితా చేసి, ప్రస్తుతం [[భారత రాజ్యాంగ ఎనిమిదవ షెడ్యూల్|భారత రాజ్యాంగంలోని ఎనిమిదవ షెడ్యూల్]] చేర్చబడనప్పటికీ, అవార్డులను ప్రదానం చేస్తుంది. విద్యాపరమైన వర్గీకరణలో, గ్లోటోలాగ్ , ఎత్నోలాగ్ వంటి ప్రధాన కేటలాగ్‌లు రాజస్థానీని ఒక ప్రత్యేక పశ్చిమ ఇండో-ఆర్యన్ సమూహంగా పరిగణిస్తాయి, దాని ప్రధాన రకాల క్రమబద్ధమైన జాబితాలను అందిస్తాయి.<ref>{{Cite web|title=Yves Montand - Rétrospective|url=https://language.census.gov.in/eLanguageDivision_VirtualPath/LSI_Reports/pdf/5.pdf|website=language.census.gov.in}}{{Dead link|date=మే 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|title=Languages Recognized by Sahitya Akademi – Sahitya Akademi|url=https://sahitya-akademi.org.in/?page_id=6624|access-date=2025-12-25|website=sahitya-akademi.org.in}}{{Dead link|date=మే 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web|title=Glottolog 5.2 - Rajasthani|url=https://glottolog.org/resource/languoid/id/raja1256|access-date=2025-12-25|website=glottolog.org}}</ref><ref>{{Cite web|title=Rajasthani|url=https://www.ethnologue.com/subgroup/1277/|website=www.ethnologue.com}}</ref> == చరిత్ర == వివిధ రాజస్థానీ భాషలు, మాండలికాలు పశ్చిమ ఇండో-ఆర్యన్ భాషల ఉప-శాఖను ఏర్పరుస్తాయి. రాజస్థాన్‌కు ఒక ప్రత్యేక భాష ఉందనే ప్రస్తావనలు 8వ శతాబ్దం నాటివే అయినప్పటికీ, 18వ శతాబ్దం వరకు రాజస్థానీ భాషా గుర్తింపు ఏర్పడలేదు.<ref>{{Cite web|last=Kothari|first=Dalpat Singh Rajpurohit & Vishes|date=2021-02-28|title=Is Rajasthani a single language or a spectrum of many related but distinct tongues?|url=https://scroll.in/article/988086/is-rajasthani-a-single-language-or-a-spectrum-of-many-related-but-distinct-tongues#:~:text=The%20various%20forms%20of%20the,began%20in%20the%2015th%20century.|access-date=2025-03-23|website=Scroll.in|language=en}}</ref> == వర్గీకరణ == రాజస్థానీ భాషలు పశ్చిమ ఇండో-ఆర్యన్ భాషా కుటుంబానికి చెందినవి. అయితే, భారత జాతీయ జనాభా లెక్కలలో, ఇతర ప్రదేశాలతో పాటు, వాటిని మధ్య-మండలంలోని హిందీ భాషలతో వివాదాస్పదంగా కలిపివేశారు. ప్రధాన రాజస్థానీ ఉప సమూహాలు: <ref name="ethno">{{Cite web|title=Ethnologue.com: Ethnologue report for Rajasthani|url=http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=90927|access-date=9 July 2023}}</ref> {{Tree list}} *రాజస్థానీ **పశ్చిమ రాజస్థానీ ***మార్వారీ ****ధాట్కి<ref>{{cite web |url=http://www.muturzikin.com/cartesasie/4.htm |title = Pakistan & Afghanistan – Carte linguistique / Linguistic map}}</ref> ****గోద్వారి ***శేఖావతి ***మేవారి<ref name="censusindia.gov.in"/> **భిల్లి-బంజారా ఆదివాసి ***వాగ్డి ***లంబాడి ***సహారియా **ఉత్తర రాజస్థానీ ***బాగ్రి **** బాగ్రి (శ్రీ గంగానగర్ జిల్లా, హనుమాన్‌ఘర్ జిల్లా, చురు జిల్లా, బికనీర్ జిల్లాలో ఎక్కువ భాగం, సిర్సా జిల్లా, హర్యానాలోని ఫతేహాబాద్ జిల్లా, పంజాబ్‌లోని ఫజిల్కా జిల్లా.) **** విష్ణోయి / బిష్ణోయి బగ్రి [ కొన్ని పదాల ఉచ్చారణలో స్వల్ప వ్యత్యాసంతో स నుండి ह, కొన్ని తేడాలు లేదా కఠే, బఠే /(కథే బాత్) ఎక్కడ, అక్కడ) నుండి కిత్ బీత్ /(కిట్ బిట్), इन बine to)/(heine bine to) బీత్, ఉడ జ్యా/(ఉద్ జ్యా)/ (అక్కడికి వెళ్లండి) నుండి బు జ్యా వరకు **తూర్పు రాజస్థానీ<ref>{{Cite web | author=[[Ann Grodzins Gold|Gold, Ann Grodzins]] | title=A Carnival of Parting: The Tales of King Bharthari and King Gopi Chand as Sung and Told by Madhu Natisar Nath of Ghatiyali, Rajasthan | location=Berkeley | publisher=University of California Press | year=1992 | url=http://ark.cdlib.org/ark:/13030/ft3g500573/}}</ref> ***మాల్వి **** ఉజ్జయిని (ఉజ్జయిని, సెహోర్, ధార్, దేవాస్, ఇండోర్, షాజాపూర్, అగర్ మాల్వా జిల్లాలు.) **** దశోరి మాళవి (మందసౌర్, నీమచ్ & రత్లాం జిల్లాలు.) ( మార్వారీ & మేవారీ భాషలతో సారూప్యతల కారణంగా తరచుగా పశ్చిమ రాజస్థానీగా పరిగణించబడుతుంది) **** రాజ్‌వాడి మాల్వి ( ఉజ్జయిని , ధార్, రత్లాం జిల్లాలు.) **** ఉమత్‌వాడి ( రాజ్‌గఢ్ జిల్లా.) **** సోంద్వాడి ( జలావర్ జిల్లా.) **** దంగేసరి మాల్వి ( కోటా , ఝలావర్ జిల్లాలు) ****భోయారి / పవారీ ( బేతుల్ , చింద్వారా , పంధుర్నా, వార్ధా జిల్లాలు.)<ref>{{Cite web |url=https://dsal.uchicago.edu/books/lsi/|title=pg no 293,296 }}</ref> ***ధుంధారి ****జైపురి ****నాగర్చోల్ ***హరౌతి ***నిమాడి ****భువాని {{Tree list/end}} ==భాషలు & మాండలికాలు== {| class="wikitable sortable" !భాష<ref>{{Cite web|title=Browse by Language Family|url=https://www.ethnologue.com/browse/families|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120104043633/http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=287-16|archive-date=4 January 2012|access-date=20 December 2019|website=Ethnologue}}</ref> !ISO 639-3 !స్క్రిప్ట్‌లు !వక్తల సంఖ్య !భౌగోళిక పంపిణీ |- |'''రాజస్థానీ''' |రాజ్ |దేవనాగరి ; పూర్వం మాండ్య; మహాజని |25,810,000<ref>{{Cite web|title=Angika|url=http://www.ethnologue.com/language/anp|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160324184439/http://www.ethnologue.com/language/anp|archive-date=24 March 2016|access-date=17 March 2016|website=Ethnologue (Free All)}}</ref> |రాజస్థాన్ పశ్చిమ , ఉత్తర భాగం |- |మార్వారీ |mwr |దేవనాగరి |7,832,000 |పశ్చిమ రాజస్థాన్‌లోని మార్వార్ ప్రాంతం |- |మాల్వి |ముప్ |దేవనాగరి |5,213,000 |మధ్యప్రదేశ్ రాదేష్ , రాజస్థాన్‌లోని మాల్వా ప్రాంతం |- |మేవారి |మీటర్ |దేవనాగరి |4,212,000 |రాజస్థాన్ , మధ్యప్రదేశ్‌లోని మేవార్ ప్రాంతం |- |వాగ్డి |డబ్ల్యుబిఆర్ |దేవనాగరి |3,394,000 |దక్షిణ రాజస్థాన్‌లోని దుంగార్‌పూర్ , బన్స్వారా జిల్లాలు |- |లంబాడి |lmn |దేవనాగరి, కన్నడ లిపి, తెలుగు లిపి |4,857,819 |మహారాష్ట్ర, కర్నాటక , ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని బంజారాలు |- |[[హడోటి|హదౌతి]] |హోజ్ |దేవనాగరి |2,944,000 |ఆగ్నేయ రాజస్థాన్‌లోని హదోతి ప్రాంతం |- |నిమాడి |నో |దేవనాగరి |2,309,000 |మధ్య భారతదేశంలోని పశ్చిమ-మధ్య భాగంలో ఉన్న నిమార్ ప్రాంతం మధ్యప్రదేశ్ రాష్ట్రంలో |- |బాగ్రి |బిజిక్ |దేవనాగరి, |1,657,000 |'''రాజస్థాన్, పంజాబ్ & హర్యానాలోని బగర్ ప్రాంతం .''' '''రాజస్థాన్‌లో''' : నోహర్-భద్ర, అనుప్‌గఢ్ జిల్లా, హనుమాన్‌ఘర్ జిల్లా, బికనేర్ జిల్లా , శ్రీ గంగానగర్ జిల్లా ఉత్తర & దుంగార్‌ఘర్ తహసీల్‌లు; చురు జిల్లాలోని తారానగర్, సిద్ధ్‌ముఖ్, రాజ్‌గఢ్, సర్దార్‌షహర్, రతన్‌ఘర్, భనిపురా తహసీల్‌లు, హర్యానాలో ''':''' సిర్సా జిల్లా, ఫతేహాబాద్ జిల్లా, హిసార్ జిల్లా, భివానీ జిల్లా, చర్ఖి-దాద్రి జిల్లా, '''పంజాబ్‌లో''' : ఫజిల్కా జిల్లా & దక్షిణ ముక్త్సర్ జిల్లా. |- |ధుంధారి |డిహెచ్‌డి |దేవనాగరి |1,476,000 |ఈశాన్య రాజస్థాన్ జైపూర్‌లోని ధుంధర్ ప్రాంతం, సవాయి మాధోపూర్, దౌసా, టోంక్ , సికార్ , కరౌలి జిల్లాలోని కొన్ని ప్రాంతాలు |- |గుజారి |gju |తక్రి, పాస్టో-అరబిక్ |122,800 |భారతదేశం , పాకిస్తాన్‌లోని ఉత్తర ప్రాంతాలలో అలాగే ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌లో |- |ధట్కి |ఎమ్కి |దేవనాగరి, మహాజని, అరబిక్ |210,000 |పాకిస్తాన్ , భారతదేశం (రాజస్థాన్‌లోని జైసల్మేర్ , బార్మర్ జిల్లాలు , సింధ్‌లోని తార్పార్కర్ , ఉమర్‌కోట్ జిల్లాలు) |- |శేఖావతి |swv |దేవనాగరి |3,000,000 |రాజస్థాన్‌లోని షెఖావతి ప్రాంతం దక్షిణ చురు, జుంజును, నీమ్-కా-థానా , సికార్ జిల్లాలను కలిగి ఉంది. |- |గోద్వారి |జిడిఎక్స్ |దేవనాగరి, గుజరాతీ |3,000,000 |రాజస్థాన్‌లోని పాలి , సిరోహి జిల్లాలు , గుజరాత్‌లోని బనస్కాంత జిల్లా. |- |భోయారి / పవారి | |దేవనాగరి |15,000-20,000 |మధ్యప్రదేశ్‌లోని బేతుల్, చింద్వారా , పంధుర్నా జిల్లాలతో పాటు మహారాష్ట్రలోని వార్ధా జిల్లా. రాజస్థాన్ , మాల్వా నుండి సత్పురా , విదర్భ ప్రాంతాలకు వలస వచ్చిన పవార్ రాజపుత్రులు (భోయార్ పవార్) మాత్రమే ఈ భాషను ప్రత్యేకంగా మాట్లాడతారు. |- |సహారియా | |దేవనాగరి | |} == అధికారిక హోదా == జార్జ్ అబ్రహం గ్రియర్సన్ (1908) ఈ భాషకు 'రాజస్థానీ' అనే పేరును ఇచ్చిన మొదటి పండితుడు, ఇది గతంలో దాని వివిధ మాండలికాల ద్వారా పిలువబడింది, అలాగే 778 AD లో ఉద్యోతన్ సూరి యొక్క కువాలయ-మాలాలో ప్రస్తావించబడిన మారు భాష (మారు భాస) అనే పదం. సాధారణంగా, "మరుదేశి" అనే పదం చారిత్రాత్మకంగా రాజస్థానీ సంస్కృతిని సూచిస్తుంది, అయితే "గుర్జరి/గుర్జారిటి" "గుజరాతీ" గా మారింది. మాల్వాతో సహా రాజస్థానీ మాట్లాడే ప్రాంతంలో ఉన్న వివిధ రాజ్యాలు, ప్రారంభ మధ్యయుగ యుగంలో స్థాపించబడినప్పటి నుండి 1947లో బ్రిటన్ నుండి స్వాతంత్ర్యం వచ్చే వరకు, వారి స్థానిక రాజస్థానీ వైవిధ్యాన్ని పరిపాలన అధికారిక భాషగా ఉపయోగించాయి. రాజస్థానీ, గుజరాతీ కూడా దేవనాగరి లిపి యొక్క వక్రమైన, అవినీతిపూరిత సంస్కరణను అభివృద్ధి చేశాయి, వీటిలో ప్రస్తుత గుజరాతీ లిపిని ప్రామాణిక రూపాంతరంగా పరిగణించవచ్చు. మార్వాడీ, బికనేరి, మాల్వి, హడౌతి చేతుల కోసం జార్జ్ అబ్రహం గ్రియర్సన్ నమోదు చేసిన విధంగా ప్రతి రాజ్యం ఈ లిపి యొక్క స్వంత చేతిని ఉపయోగించింది. భారతదేశపు జాతీయ [[సాహిత్య అకాడమీ]], సాహిత్య అకాడమీ విశ్వవిద్యాలయ గ్రాంట్స్ కమిషన్ రాజస్థానీని ఒక ప్రత్యేకమైన భాషగా గుర్తించాయి, బికనీర్ మహారాజా గంగా సింగ్ విశ్వవిద్యాలయం, జైపూర్ రాజస్థాన్ విశ్వవిద్యాలయం, జోధ్పూర్ జై నారాయణ్ వ్యాస్ విశ్వవిద్యాలయం, కోటా వర్ధమాన్ మహావీర్ ఓపెన్ విశ్వవిద్యాలయం, ఉదయపూర్ మోహన్ లాల్ సుఖాడియా విశ్వవిద్యాలయం దీనిని బోధిస్తారు.<ref>{{Cite web|title=..:: Welcome to Sahitya Akademi – About us ::..|url=http://sahitya-akademi.gov.in/aboutus/about.jsp|access-date=2019-09-14|website=sahitya-akademi.gov.in}}</ref> రాష్ట్ర మాధ్యమిక విద్యా బోర్డు తన అధ్యయనంలో రాజస్థానీని చేర్చింది, ఇది 1973 నుండి ఐచ్ఛిక అంశంగా ఉంది. అయితే, జాతీయ గుర్తింపు వెనుకబడింది.<ref>{{Cite web|date=2009-08-28|title=awards & fellowships-Akademi Awards|url=http://www.sahitya-akademi.gov.in/old_version/awa10317.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20090828042905/http://www.sahitya-akademi.gov.in/old_version/awa10317.htm|archive-date=28 August 2009|access-date=2024-01-13}}</ref> 2003లో [[రాజస్థాన్ శాసనసభ]] రాజస్థానీ గుర్తింపును [[భారత రాజ్యాంగం]] [[భారత రాజ్యాంగ ఎనిమిదవ షెడ్యూల్|ఎనిమిదవ షెడ్యూల్]] చేర్చాలని ఏకగ్రీవ తీర్మానాన్ని ఆమోదించింది.<ref>{{Cite book|title=Language and the State Perspectives on the Eighth Schedule|last=R. S. Gupta|first=Anvita Abbi, Kailash S. Aggarwal|publisher=Creative Books|year=1995|isbn=9788186318201|edition=1995|location=University of Michigan|pages=92, 93, 94}}</ref> 2015 మేలో, రాజస్థానీ భాషా మాన్యతా సమితి అనే ఒత్తిడి సమూహానికి చెందిన ఒక సీనియర్ సభ్యుడు న్యూఢిల్లీ విలేకరుల సమావేశంలో ఇలా అన్నారుః "పన్నెండు సంవత్సరాలు గడిచిపోయాయి, కానీ ఎటువంటి పురోగతి లేదు".<ref name="et-may2015">[[Press Trust of India]], "[http://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/sit-in-for-constitutional-recognition-of-rajasthani-planned/articleshow/47148973.cms Sit-in for constitutional recognition of Rajasthani planned]", 4 May 2015, ''[[The Economic Times]]''.</ref> రాజస్థాన్ రాష్ట్రం నుండి ఎన్నికైన మొత్తం 25 మంది పార్లమెంటు సభ్యులు, అలాగే మాజీ ముఖ్యమంత్రి [[వసుంధర రాజే|వసుంధర రాజే సింధియా]] కూడా ఈ భాషకు అధికారిక గుర్తింపు కోసం మద్దతు తెలిపారు.<ref name="et-may2015" /><ref name="et-july2015">Press Trust of India, "[http://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/vasundhara-raje-flags-off-rajasthani-language-rath-yatra/articleshow/48225031.cms Vasundhara Raje flags off ‘Rajasthani language rath yatra’]", 26 July 2015, ''The Economic Times''.</ref><ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/vasundhara-raje-flags-off-rajasthani-language-rath-yatra/articleshow/48225031.cms?from=mdr|title=Vasundhara Raje flags off 'Rajasthani language rath yatra'|work=The Economic Times|access-date=2022-01-23}}</ref> రాజస్థాన్ ప్రభుత్వం 2019లో రాజస్థానీని రాష్ట్ర బహిరంగ పాఠశాల వ్యవస్థలో భాషా అంశంగా చేర్చింది.<ref>{{Cite web|date=25 July 2019|title=Rajasthani language introduced in state's open school system|url=https://www.indiatoday.in/education-today/news/story/rajasthani-language-introduced-in-state-s-open-school-system-1573346-2019-07-25|access-date=2024-01-15|website=India Today}}</ref> రాజస్థానీ యువ సమితి యువత భారీ నిరసనలు వ్యక్తం చేసిన తరువాత రాజస్థానీని రాష్ట్ర అధికారిక భాషగా మార్చడానికి ప్రభుత్వం మార్చి 2023లో ఒక కమిటీని ఏర్పాటు చేసింది.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/exercise-begins-for-declaring-rajasthani-second-official-language/article66635691.ece|title=Exercise begins for declaring Rajasthani second official language|date=2023-03-18|work=The Hindu|access-date=2024-01-13|issn=0971-751X}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/demand-gains-momentum-for-making-rajasthani-official-language/article66365903.ece|title=Demand gains momentum for making Rajasthani official language|date=2023-01-11|work=The Hindu|access-date=2024-01-15|issn=0971-751X}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/jaipur/panel-to-see-if-rajasthani-can-be-2nd-official-language-of-raj/articleshow/98720626.cms|title=Panel to see if Rajasthani can be 2nd official language of Rajasthan|date=2023-03-17|work=The Times of India|access-date=2024-01-15|issn=0971-8257}}</ref> == వ్యాకరణం == రాజస్థానీ అనేది ఒక ప్రధాన-తుది లేదా ఎడమ-శాఖల భాష. [[విశేషణం|విశేషణాలు]] నామవాచకాలకు ముందు ఉంటాయి, ప్రత్యక్ష వస్తువులు క్రియలకు ముందు వస్తాయి, పోస్ట్‌పొజిషన్లు ఉంటాయి. రాజస్థానీ పదం క్రమం SOV, ,రెండు లింగాలు ,రెండు [[తెలుగు వచనములు|సంఖ్యలు]] ఉన్నాయి.<ref>{{Cite web|title=Facts about Gujarat|url=http://www.mapsofindia.com/gujarat/quick-facts.html}}</ref> ఖచ్చితమైన లేదా [[కథనం|నిరవధిక వ్యాసాలు]] లేవు. ఒక క్రియ దాని శబ్ద మూలంతో వ్యక్తీకరించబడుతుంది, తరువాత ప్రధాన రూపం అని పిలువబడే అంశం ,ఒప్పందాన్ని గుర్తించే ప్రత్యయాలు, నుండి ఉద్భవించిన సాధ్యమయ్యే [[Auxiliary verb|సహాయక]] రూపంతో, కాలం ,మానసిక స్థితి గుర్తించడం ,ఒప్పందాన్ని కూడా చూపుతుంది. కారణాలు (డబుల్ ,పాసివ్ వరకు) పదనిర్మాణ శాస్త్ర ఆధారాన్ని కలిగి ఉంటాయి. ఇది హిందీతో 50%-65% లెక్సికల్ సారూప్యతను పంచుకుంటుంది (ఇది స్వదేశ్ 210 పదాల జాబితా పోలిక ఆధారంగా రూపొందించబడింది. ఇందులో హిందీతో అనేక సుపరిచితమైన పదాలు ఉన్నాయి. గుర్తించదగిన ధ్వన్యాత్మక సమాచార మార్పిడుల్లో హిందీలో/s/,రాజస్థానీలో/h/ఉన్నాయి. ఉదాహరణకు/సోనా/'బంగారం' (హిందీ/హోనో/'బంగారం " (మార్వారీ). / h/కొన్నిసార్లు ఎలైడ్స్. వివిధ రకాల అచ్చుల మార్పులు కూడా ఉన్నాయి. అయితే, చాలా వరకు సర్వనామాలు, ప్రశ్నార్థక పదాలు హిందీకి భిన్నంగా ఉంటాయి.<ref>{{Cite paper|title=EPIC RAJASTHANI|url=https://www.jstor.org/stable/24659527}}</ref> <nowiki>*</nowiki> రెట్రోఫ్లెక్స్ హల్లుల ఉపయోగం రాజస్థానీ భాషలో మనుగడలో ఉన్న వేద సంస్కృతం శబ్ద లక్షణాలు, "రెట్రోఫ్లెక్స్" లేదా "సెరిబ్రల్" హల్లుల శ్రేణి, т (тттть) т (tthh) та (тать) d (тять), н (н). భారతీయులు, రాజస్థానీలకు ఇవి "డెంటల్స్", టి (టి) (టి) నుండి చాలా భిన్నంగా ఉంటాయి, అయినప్పటికీ చాలా మంది యూరోపియన్లు వాటిని యూరోపియన్ భాషలలో సాధారణం కానందున సాధన లేకుండా వేరు చేయడం కష్టం. రాజస్థానీలో హల్లు అనే హల్లు తరచుగా ఉపయోగించబడుతుంది, ఇది వేద, కొన్ని ప్రాకృతాలలో కూడా కనిపిస్తుంది, నాలుకను కఠినమైన అంగిలి పైభాగంలో ఉంచి ముందుకు కొట్టడం ద్వారా ఉచ్ఛరిస్తారు. చాలా ఇతర ఇండో-ఇరానియన్ భాషలతో సమానంగా, ప్రాథమిక వాక్య [[Linguistic typology|టైపోలాజీ]] విషయం-వస్తువు-క్రియ. 210 పదాల స్వదేశ్ జాబితా పోల్చినప్పుడు, లెక్సికల్ స్థాయి, రాజస్థానీ బహుశా హిందీతో 50 నుండి 65 శాతం అతివ్యాప్తి కలిగి ఉంటుంది. చాలా సర్వనామాలు, ప్రశ్నార్థక పదాలు హిందీకి భిన్నంగా ఉంటాయి, కానీ ఈ భాషకు హిందీతో అనేక క్రమబద్ధమైన సారూప్యతలు, ధ్వని పరివర్తనలు ఉన్నాయి. హిందీలోని /s/ ధ్వనిని రాజస్థానీలో తరచుగా /h/ గా పలుకుతారు – ఉదాహరణకు, 'బంగారం' అనే పదాన్ని హిందీలో /sona/ (सोना) అని, రాజస్థానీలోని మార్వారీ మాండలికంలో /hono/ (होनो) అని పలుకుతారు. అంతేకాకుండా, అనేక అచ్చుల ప్రత్యామ్నాయాలు ఉన్నాయి, హిందీ /l/ ధ్వని (ल)ని రాజస్థానీలో తరచుగా రెట్రోఫ్లెక్స్ లాటరల్ /ɭ/ (ळ) గా పలుకుతారు. === ధ్వనిశాస్త్రం === రాజస్థానీ భాషలో 11 అచ్చులు, 38 హల్లులు ఉన్నాయి. రాజస్థానీ భాష బాగ్రీలో తక్కువ, మధ్య, అధిక అనే మూడు శబ్ద స్వరాలు అభివృద్ధి చెందాయి.<ref>Gusain 2000b</ref> {| class="wikitable" | {| class="wikitable" |+అచ్చులు ! !ముందు !సెంట్రల్ !వెనుక |- ! rowspan="2" |మూసివేయండి |నేను | | colspan="2" |యు |- |ɪ | | colspan="2" |ʊ |- ! rowspan="2" |మధ్యలో |ఇ | rowspan="2" |ə |ఓ |- |ɛ |ɔ |- !తెరవండి | |ɑ | |} | {| class="wikitable" |+హల్లులు ! ! colspan="2" |పెదవి ! colspan="2" |దంత / అల్వియోలార్ ! colspan="2" |రెట్రోఫ్లెక్స్ ! colspan="2" |పోస్ట్-అల్వ్. / పలటల్ ! colspan="2" |వెల్లార్ !గ్లోటల్ |- !నాసికా | colspan="2" |ఎమ్ | colspan="2" |ఎన్ | colspan="2" |ɳ | colspan="2" | | colspan="2" | | |- !ప్లోసివ్ |p pʰ |బి బిʱ |t̪ t̪ʰ |d̪ d̪ʱ |ʈ ʈʰ |ɖ ɖʱ | colspan="2" | |k kʰ |ɡ ɡʱ | |- !అఫ్రికేట్ | colspan="2" | | colspan="2" | | colspan="2" | |tʃ tʃʰ |dʒ dʒʱ | colspan="2" | | |- !ఘర్షణ | colspan="2" | | colspan="2" |లు | colspan="2" | | colspan="2" |ʃ | colspan="2" | |ɦ |- !ట్యాప్ లేదా ఫ్లాప్ | colspan="2" | | colspan="2" |ɾ | colspan="2" |ɽ | colspan="2" | | colspan="2" | | |- !అప్రాక్సిమంట్ | colspan="2" |ʋ | colspan="2" |l | colspan="2" |ɭ | colspan="2" |జె | colspan="2" | |} |} === స్వరూపశాస్త్రం === రాజస్థానీలో మూడు కేసులతో రెండు సంఖ్యలు, రెండు లింగాలు ఉన్నాయి. పోస్ట్పోసిషన్లు రెండు వర్గాలుగా ఉంటాయి, అవి ఇన్ఫ్లెక్షనల్, డెరివేషనల్. వాస్తవ ఉపన్యాసంలో ఉత్పన్న వాయిదా పదాలు ఎక్కువగా తొలగించబడతాయి.<ref>Gusain 2003</ref> === సింటాక్స్ === * రాజస్థానీ భాష మూడు రకాల కేస్ మార్కింగ్ వ్యవస్థలను కలిపే భాషలకు చెందినదిః నామవాచక-ఆరోపణ -పరివర్తనశీల (′ ,అకర్మక (′ విషయాలకు సారూప్య కేసు మార్కింగ్ ఉంటుంది, ఇది పరివర్తనశీల వస్తువుకు భిన్నంగా ఉంటుంది (′ సంపూర్ణ-ఉత్పాదక (S ,O)) ఒకే విధమైన మార్కింగ్ కలిగి, ఇది ′ ఉంటుంది. స్ప్లిట్ నామమాత్ర వ్యవస్థలతో భాషలలో ఒక సాధారణ ధోరణిః స్ప్లిట్ సాధారణంగా కోర్ NPల సూచికల ద్వారా కండిషన్ చేయబడుతుంది, దిగువ నామమాత్ర సోపానక్రమంలో ఎడమ నుండి కుడికి పెరిగే ఎర్గేటివ్ మార్కింగ్ సంభావ్యతః మొదటి వ్యక్తి సర్వనామాలు-రెండవ వ్యక్తి సర్వనామాల-ప్రదర్శన ,మూడవ వ్యక్తి సర్వనామాలను-సాధారణ నామవాచకాలు-సాధారణ నామవాచకాలు. స్ప్లిట్ కేసు మార్కింగ్ వ్యవస్థ పాక్షికంగా ఈ సోపానక్రమాన్ని అనుసరిస్తుంది మొదటి ,రెండవ వ్యక్తి సర్వనామాలు సారూప్య A ,S మార్కింగ్‌ను కలిగి ఉంటాయి, ఇతర సర్వనామాలు ,ఏక నామవాచకాలు A * ఒప్పందం 1. రాజస్థానీ నామమాత్రపు వ్యవస్థలో ఆరోపణాత్మక/త్రైపాక్షిక గుర్తింపును స్థిరమైన ఎర్గేటివ్ వెర్బల్ కాంకార్డ్తో మిళితం చేస్తుందిః ఈ క్రియ సంఖ్య ,లింగంలో గుర్తించబడిన ,గుర్తించబడని O రెండింటినీ అంగీకరిస్తుంది (కానీ వ్యక్తిగతంగా కాదు-దీనికి విరుద్ధంగా [[బ్రజ్]]).<ref>Dixon 1994.</ref> రాజస్థానీ , మరొక విచిత్రమైన లక్షణం ఏమిటంటే, ఒక ప్రిడికేట్ , భాగస్వామ్య భాగం O-NP తో ఏకీభవించినప్పుడు, సహాయక క్రియ A-NPతో ఏకీభవించినపుడు శబ్ద సామరస్యంలో చీలిక ఏర్పడుతుంది. 2. పరివర్తన క్రియల నుండి వచ్చిన స్థిరమైన భాగస్వామి ఏజెంట్తో ఏకీభవించవచ్చు. 3. స్త్రీలింగ నామవాచకం , గౌరవ ఒప్పందం దాని మార్పులలో ,క్రియలో పురుష బహువచన రూపాన్ని సూచిస్తుంది.&nbsp; * హిందీ ,పంజాబీలో, వాటి ప్రత్యక్ష వస్తువులతో కొన్ని పరివర్తన క్రియల కలయికలు మాత్రమే ఏజెంట్ను సవరించే గత భాగాలను ఏర్పరుస్తాయిః హిందీలో చెప్పవచ్చుః 'హిందీ సిఖా ఆద్మీ'-'హిందీ నేర్చుకున్న వ్యక్తి' లేదా 'సారీ బాధీ ఔరత్'-'చీరలో స్త్రీ', కానీ * 'కితాబ్ పరా ఆద్మీ' ఒక పుస్తకాన్ని చదివిన వ్యక్తి 'అసాధ్యం. పరిపూర్ణమైన భాగాలను మార్పులుగా ఉపయోగించగల క్రియల , అర్థ లక్షణాలు (డాష్చెంకో 1987) లో వివరించబడ్డాయి. రాజస్థానీలో ఈ వాడకంపై తక్కువ పరిమితులు ఉన్నట్లు అనిపిస్తుంది, హిందీలో చెడుగా పోల్చినప్పటికీ రాజస్థానీలో సాధారణమైనది. * ఆధునిక పాశ్చాత్య కొత్త ఇండో-ఆర్యన్ (ఎన్ఐఏ) , ఇతర ప్రతినిధులు కోల్పోయిన ఎర్గేటివ్ వాక్యనిర్మాణం , ముఖ్యమైన లక్షణాన్ని రాజస్థానీ నిలుపుకుంది, అవి పరిపూర్ణ పరివర్తన నిబంధన నుండి ఏజెంట్ ఎన్పిని ఉచితంగా తొలగించడం. * పాత ఇండో-ఆర్యన్ సింథటిక్ పాసివ్ , ప్రతిచర్యలు పరిపూర్ణ డొమైన్లోకి చొచ్చుకుపోయిన ఏకైక పాశ్చాత్య ఎన్ఐఏ భాష రాజస్థానీ. * రాజస్థానీ ,ఇతర ఎన్ఐఏ భాషలు బేకర్ , 'అద్దం సూత్రం' నుండి విచలనాలను చూపుతాయి, దీనికి పదనిర్మాణ ,వాక్యనిర్మాణ కార్యకలాపాల , కఠినమైన జత అవసరం (బేకర్ 1988). సాధారణ నియమం ఏమిటంటే, 'రెండవ కారక' నిర్మాణం వాదన నిర్మాణంలో మధ్యవర్తిని సూచిస్తుంది. అయితే, కొన్ని అంశాలు కారక నిర్మాణంలో అదనపు ఏజెంట్ను చేర్చడాన్ని అడ్డుకుంటాయి. * విలక్షణమైన ఇండో-ఆర్యన్ సాపేక్ష-సహసంబంధ నిర్మాణంలో సవరించే నిబంధనను సాధారణంగా సాపేక్ష సర్వనామాలు, క్రియావిశేషణాలు ,ఇతర పదాల "J" సమితి సభ్యుడిచే గుర్తిస్తారు, అయితే ప్రధాన నిబంధనలోని సహసంబంధం రిమోట్ ప్రదర్శనతో సమానంగా ఉంటుంది (సింధీ ,దఖినీలో తప్ప. గుజరాతీ ,మరాఠీ తరచుగా ముందుగా పేర్కొన్న "J" మూలకాన్ని తొలగిస్తాయి. రాజస్థానీలో సాపేక్ష సర్వనామం లేదా క్రియావిశేషణాన్ని కూడా అధీన నిబంధన నుండి తొలగించవచ్చు, కానీ-పొరుగున ఉన్న ఎన్ఐఏ నుండి భిన్నంగా-పరస్పర సంబంధానికి బదులుగా సాపేక్ష సర్వనామము లేదా క్రియావిధిని ఉపయోగించవచ్చు. * సాపేక్ష సర్వనామం 'జకౌ' సాపేక్ష/పరస్పర నిర్మాణాలలో మాత్రమే కాకుండా, "కారణం/ప్రభావం" సంబంధాలతో సంక్లిష్టమైన వాక్యాలలో కూడా ఉపయోగించవచ్చు.<ref>{{Cite web|title=?|url=http://www.iaas.msu.ru/pub_on/khokhlova/syntactic%20perculiarities%20of%20rajasthani.pdf|access-date=9 July 2023|archive-date=30 సెప్టెంబర్ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110930204242/http://www.iaas.msu.ru/pub_on/khokhlova/syntactic%20perculiarities%20of%20rajasthani.pdf|url-status=dead}}</ref> == పదజాలం == === వర్గీకరణ & మూలాలు === ఆధునిక ఇండో-ఆర్యన్ భాషలో ఇవి మూడు సాధారణ వర్గాల పదాలు: ''తద్భవ్'', తతసం , రుణ పదాలు.<ref>Snell, R. (2000) ''Teach Yourself Beginner's Hindi Script''.</ref> === తడ్భావ్ === ''తడ్భావ'', "దాని స్వభావం". రాజస్థానీ అనేది [[సంస్కృతం]] (పాత ఇండో-ఆర్యన్) నుండి ఉద్భవించిన ఆధునిక ఇండో-ఆర్యన్ల భాష, ఈ వర్గం సంస్కృత మూలానికి చెందిన పదాలకు సరిగ్గా సంబంధించినది, ఇవి యుగాలుగా మార్పులకు గురయ్యాయి, ఇవి ఆధునిక ఇండో-ఆర్యనుల లక్షణాలను ప్రత్యేకంగా అలాగే సాధారణంగా ముగించాయి. అందువల్ల దాని స్వభావం "అది" సంస్కృతాన్ని సూచిస్తుంది. అవి సాంకేతికం కాని, రోజువారీ, కీలకమైన పదాలు-మాట్లాడే స్థానిక భాషలో భాగంగా ఉంటాయి. క్రింద కొన్ని రాజస్థానీ ''తద్భవ్'' పదాలు, వాటి పాత ఇండో-ఆర్యన్ మూలాల పట్టిక ఉంది: {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="2" |పాత ఇండో-ఆర్యన్ ! colspan="2" |రాజస్థానీ !రిఫరెండెంట్ |- |నేను. |''అహ్మద్'' |''హు'' | |{{sfnp|Turner|1966|loc=[https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.0:1:773.soas p. 44. Entry 992.]}} |- |పడిపోవడం, జారడం |''ఖసతి'' |''కిసాక్నూ'' |తరలించడానికి |{{sfnp|Turner|1966|loc=[https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.1:1:229.soas p. 203. Entry 3856.]}} |- |తరలించడానికి కారణాలు |''అర్పాయతి'' |''అర్పణా'' |ఇవ్వడానికి |{{sfnp|Turner|1966|loc=[https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.0:1:552.soas p. 30. Entry 684.]}} |- |పొందుతుంది, పొందుతుంది |''ప్రప్నోటి'' |''పావ్ను'' | |{{sfnp|Turner|1966|loc=[https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.2:1:2005.soas p. 502. Entry 8947.]}} |- |పులి |''వ్యాఘ్ర'' |''వాగ్'' | |{{sfnp|Turner|1966|loc=[https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.3:1:2126.soas p. 706. Entry 12193.]}} |- |సమానం, సమానం, స్థాయి |''సమానులే'' |''షాము'' |కుడి, ధ్వని |{{sfnp|Turner|1966|loc=[https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.4:1:541.soas p. 762. Entry 13173.]}} |- |అన్నీ |''సర్వ'' |''సౌ/సాబ్'' | |{{sfnp|Turner|1966|loc=[https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.4:1:616.soas p. 766. Entry 13276.]}} |} === తాత్సం === {| class="wikitable" !తాత్సం !ఆంగ్లం !రాజస్థానీ |- |''లేఖ'' |రచయిత్రి |''లాకాఖ్'' |- |''విజయం'' |విజేత |''విజయం'' |- |''వికాస్'' |అభివృద్ధి |''వికాస్'' |- |''జాగరాన్'' |మేల్కొలుపు |''గగన్'' |} అనేక పాత తత్సం పదాలు వాటి అర్థాలను మార్చాయి లేదా ఆధునిక కాలంలో వాటి అర్థాలను స్వీకరించాయి. ప్రసరణ అంటే "వ్యాప్తి", కానీ ఇప్పుడు దీనిని "ప్రసారం" కోసం ఉపయోగిస్తారు. దీనికి అదనంగా నియోలాజిజమ్స్ ఉన్నాయి, ఇవి తరచుగా కాల్క్యూస్గా ఉంటాయి. ఒక ఉదాహరణ టెలి''ఫోన్'', ఇది "దూర చర్చ" కోసం [[గ్రీకు భాష|గ్రీకు]] భాష, దీనిని ''దర్భాస్'' అని అనువదించారు. అయితే, చాలా మంది కేవలం ధ్వనిని మాత్రమే ఉపయోగిస్తారు, అందువల్ల నియో-సంస్కృతం వివిధ స్థాయిలలో ఆమోదాన్ని కలిగి ఉంటుంది. కాబట్టి, ప్రత్యేకమైన తడ్భావ్ సెట్లను కలిగి ఉండగా, ఆధునిక ఐఏ భాషలలో సాధారణ, ఉన్నత ''తాత్సం'' పూల్ ఉంటుంది. అలాగే, ''తాత్సం'', వాటి నుండి ఉద్భవించిన తద్భావాలు కూడా కొన్నిసార్లు ఎటువంటి పర్యవసానాలు లేని భాషలో ఇతర సమయాల్లో అర్థంలో వ్యత్యాసాలతో కలిసి ఉండవచ్చు: {| class="wikitable" ! colspan="2" |తాత్సం ! colspan="2" |తడ్భావ్ |- |''[[కర్మ]]'' |పని-ఈ జీవితంలో లేదా తరువాతి కాలంలో దైవిక పరిణామాలను అనుభవించే పనులు లేదా పనుల ధార్మిక భావన. |''కామ్'' |పని (ఏ మతపరమైన అర్థాలు లేకుండా). |- |''క్షేత్ర'' |క్షేత్రం-జ్ఞానం లేదా కార్యాచరణ రంగం వంటి నైరూప్య భావం-ఖంగీ క్షేత్ర → ప్రైవేట్ రంగం. శారీరక భావం, కానీ అధిక లేదా ప్రత్యేక ప్రాముఖ్యత కలిగినది-రణక్షేత్ర → యుద్ధభూమి. |''ఖేతార్'' |వ్యవసాయ అర్థంలో . |} మిగిలి ఉన్నవి విదేశీ మూలం గల పదాలు (విదేశీ) అలాగే స్థానిక మూలం కలిగిన పదాలు, ఇవి మునుపటి మూడు వర్గాలలో దేనికీ చెందినవిగా గుర్తించబడవు (విదేశీ). మొదటిది ప్రధానంగా [[పార్సీ భాష|పర్షియన్]], [[అరబ్బీ భాష|అరబిక్]] , ఆంగ్ల భాషలను కలిగి ఉంటుంది, [[పోర్చుగీసు భాష|పోర్చుగీస్]], టర్కిష్ ట్రేస్ ఎలిమెంట్స్ ఉంటాయి. ఆంగ్ల అరువు పదాల దృగ్విషయం సాపేక్షంగా కొత్తది అయినప్పటికీ, పర్షియన్-అరబిక్ దాని వెనుక సుదీర్ఘ చరిత్రను కలిగి ఉంది. ఆంగ్లం , పర్షియన్-అరబిక్ ప్రభావాలు రెండూ చాలా దేశవ్యాప్త దృగ్విషయాలు, ఒక విధంగా తత్సంను ఒక సాధా[[అరువు పదం|రుణ పదాలు]] సమితి లేదా బ్యాంకుగా సమాంతరంగా ఉంటాయి. ఇంకా ఏమిటంటే, సాధారణ ఇండో-ఆర్యన్లోకి పరివర్తనకు మించి, పర్షియన్-అరబిక్ సమితి కూడా ఉపయోగించబడుతున్న నిర్దిష్ట ఇండో-ఆర్య భాషకు సంబంధించిన లక్షణాలతో , సంబంధిత పద్ధతిలో ఎలా కలిసిపోయింది, ఇది ''తద్భవ్'' గుర్తుకు తెస్తుంది. === పర్సో-అరబిక్ === భారతదేశాన్ని అనేక శతాబ్దాల పాటు పర్షియన్ మాట్లాడే ముస్లింలు పాలించారు, వాటిలో [[ఢిల్లీ సుల్తానేట్]], మొఘల్ రాజవంశం అత్యంత ముఖ్యమైనవి. పర్యవసానంగా భారతీయ భాషలు చాలా మారాయి, పెర్షియన్, దాని అనేక అరబిక్ రుణాలు గుజరాతీ నిఘంటువులోకి పెద్ద ఎత్తున ప్రవేశించాయి. ఒక ప్రాథమిక స్వీకరణ పర్షియన్ యొక్క సంయోగం "అది", ''కే''. అలాగే, తత్సం లేదా సంస్కృతం వ్యుత్పత్తిశాస్త్రపరంగా గుజరాతీకి నిరంతరంగా ఉన్నప్పటికీ, ఇది తప్పనిసరిగా విభిన్న వ్యాకరణం (లేదా భాష) కలిగి ఉంటుంది, పర్షియన్-అరబిక్ వ్యుత్పత్తిశాస్త్ర పరంగా విదేశీ అయినప్పటికీ, ఇది కొన్ని సందర్భాల్లోవివిధ స్థాయిలలో వ్యాకరణపరంగా స్వదేశీయంగా ఉంది. శతాబ్దాల పరిస్థితి, పర్షియన్ విద్య, అధికారం ముగింపు కారణంగా, (1) పర్షియన్-అరబిక్ రుణాలను రుణాలుగా భావించడం లేదా పిలవడం చాలా అరుదు, (2) మరీ ముఖ్యంగా, ఈ రుణాలు తరచుగా రాజస్థానీ-పరిమాణంలో ఉంటాయి. దావో-దావా, ఫైడో-ప్రయోజనం, నాటిజో-ఫలితం, హామ్లో-దాడి, అన్నీ గుజరాతీ పురుష లింగ గుర్తును కలిగి ఉంటాయి. ''కర్నూ'' అనే సహాయక క్రియతో సులభంగా సరిపోవడమే కాకుండా , కొన్ని పదాలు క్రియలుగా పూర్తిగా మారిపోయాయి: ''కబూల్నూ'' – తప్పును ఒప్పుకోవడం, ''ఖరీద్నూ'' – కొనడం, ''ఖరచ్నూ'' – డబ్బు ఖర్చు చేయడం, ''గుజార్నూ'' – దాటడం. చివరి మూడు పదాలు కచ్చితంగా వాటిలో అంతర్భాగం. ఈ అరువు పదాలలో కొన్నింటిని చూపే పట్టిక కింద ఉంది. ప్రస్తుతం కొన్ని వ్యుత్పత్తులను ఉర్దూ [[నిఘంటువు]] నుండి తీసుకుంటున్నారు, తద్వారా గుజరాతీ ఏకవచనం పురుషత్వం ఉర్దూకి అనుగుణంగా ఉంటుంది, ఉర్దూలో తటస్థ లింగం లేనందున నపుంసక సమూహాలు ఆ, ఉర్దూ పర్షియన్ ''z'' రాజస్థానీలో రాజస్థానీలో ఆమోదించబడలేదు, ''<nowiki/>'j'<nowiki/>'' లేదా ''<nowiki/>'jh''' కు అనుగుణంగా ఉంటుంది.ఆధునిక పర్షియన్‌కు భిన్నంగా, రాజస్థానీ ఇతర ఇండో-ఆర్యన్ భాషలలోకి వచ్చిన ఈ అరువు పదాల ఉచ్చారణ, అలాగే భారతదేశంలో పఠించే పర్షియన్ ఉచ్చారణ, బహుశా 500 సంవత్సరాల క్రితం [[ఆఫ్ఘనిస్తాన్]], [[మధ్య ఆసియా]] మాట్లాడే పర్షియన్ భాషకు అనుగుణంగా ఉన్నట్లు తెలుస్తోంది.{{sfnp|Masica|1991|p=75}} {| class="wikitable" style="text-align:center" ! colspan="12" |నామవాచకాలు ! colspan="12" rowspan="2" |విశేషణాలు |- ! colspan="4" |{{Abbr|m|masculine}} ! colspan="4" |{{Abbr|n|neuter}} ! colspan="4" |{{Abbr|f|feminine}} |- |''ఫయాడో'' |లాభం, ప్రయోజనం, ప్రయోజనం |ఎ. |{{sfnp|Platts|1884|p=[https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.5:1:1202.platts 776]}} |''ఖాను'' |కంపార్ట్మెంట్ |పి. |{{sfnp|Platts|1884|p=[https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.3:1:2080.platts 486]}} |''ఖరీదీ'' |కొనుగోలు చేయండి |పి. |{{sfnp|Platts|1884|p=[https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.3:1:2215.platts 489]}} |''టాజు'' |తాజాగా |పి. |{{sfnp|Platts|1884|p=[https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.2:1:778.platts 305]}} |- |''హల్లో'' |దాడి |ఎ. |{{sfnp|Platts|1884|p=[https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.7:1:147.platts 1057]}} |''మాకాన్'' |ఇల్లు, భవనం |ఎ. |{{Sfnp|Platts|1884}} |''షర్ది'' |[[జలుబు|సాధారణ జలుబు]] |పి. |{{sfnp|Platts|1884|p=[https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.4:1:2715.platts 653]}} |''జూడు'' |వేరు, వేరు |పి. |{{sfnp|Tisdall|1892|p=170}} |- |''దవో'' |దావా |ఎ. |{{sfnp|Platts|1884|p=[https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.3:1:3371.platts 519]}} |''నసీబ్'' |అదృష్టం |ఎ. |{{sfnp|Platts|1884|p=[https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.7:1:3404.platts 1142]}} |''బాజు'' |వైపు |పి. |{{sfnp|Tisdall|1892|p=160}} |''నాజీక్'' |దగ్గరలో |పి. |{{sfnp|Tisdall|1892|p=177}} |- |''నాటికో'' |ఫలితం |ఎ. |{{sfnp|Platts|1884|p=[https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.7:1:2542.platts 1123]}} |''సాహెరు'' |నగరం |పి. |{{sfnp|Platts|1884|p=[https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.3:1:1580.platts 471]}} |''సీజ్'' |విషయం |పి. |{{sfnp|Platts|1884|p=[https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.3:1:1580.platts 471]}} |''ఖరాబ్'' |చెడు |ఎ. |{{sfnp|Tisdall|1892|p=172}} |- |''గుస్సో'' |కోపం |పి. |{{sfnp|Platts|1884|p=[https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.5:1:1046.platts 771]}} |''మెడన'' |సాదా |పి. |{{sfnp|Tisdall|1892|p=175}} |''జింద్గి'' |జీవితం. |పి. |{{sfnp|Tisdall|1892|p=169}} |''లాల్'' |ఎరుపు |పి. |{{sfnp|Platts|1884|p=[https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/getobject.pl?c.6:1:2251.platts 947]}} |} == చిర్జా == [[చిర్జా]] అనేది రాజస్థానీ, [[గుజరాతీ భాష|గుజరాతీ]] సాహిత్యంలో దైవిక స్త్రీ రూపమైన శక్తికి చేసే ప్రార్థనగా పాడే ఒక భక్తి గీతం. == కథలు == * [[మోమల్ రానో]]: రాజస్థానీ జానపద కథలలోని మోమల్, రానోల ప్రేమకథ. == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:భారతీయ భాషలు]] 38zfi0s2jc9c0pw5zg33am062gl68ff 0 498755 4907879 4906987 2026-07-18T16:19:13Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* */ 4907879 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | honorific_prefix = | name = సోనమ్ వాంగ్‌చుక్ | honorific_suffix = | image = Sonam Wangchuk, 2017 (cropped).jpg | image_size = <!-- DISCOURAGED per WP:IMGSIZE. Use image_upright. --> | alt = | caption = 2017లో సోనమ్ వాంగ్‌చుక్ | native_name = | native_name_lang = | pronunciation = | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1966|09|01}} | birth_place = అల్చి, [[జమ్మూ కాశ్మీరు (రాష్ట్రం)|జమ్మూ కాశ్మీరు]],భారతదేశం <br /> (ప్రస్తుతం [[లడఖ్]], భారతదేశం) | other_names = | education = | alma_mater = ఎన్.ఐ.టి. శ్రీనగర్ (బి.టెక్.)<br>క్రేటర్ | occupation = ఇంజినీర్, విద్యావేత్త | years_active = | era = | employer = | organization = "స్టూడెంట్స్ ఎడ్యుకేషనల్ అండ్ కల్చరల్ మూవ్‌మెంట్ ఆఫ్ లడఖ్" | known_for = [[మంచు స్తూపం]], SECMOL, లడాగ్స్ మెలాంగ్, ఆపరేషన్ న్యూ హోప్ | notable_works = <!-- produces label "Notable work"; may be overridden by |credits=, which produces label "Notable credit(s)"; or by |works=, which produces label "Works" --> | style = | height = <!-- "X cm", "X m" or "X ft Y in" plus optional reference (conversions are automatic) --> | television = | title = | term = | predecessor = | successor = | movement = | opponents = | boards = | spouse = [[గీతాంజలి జె అంగ్మో]]<ref name="BT">{{cite web | title=Innovator, national asset: Anand Mahindra on meeting real life ‘Phunsukh Wangdu’ | website=[[Business Today (India)|Business Today]] | date=7 April 2022 | url=https://www.businesstoday.in/trending/story/innovator-national-asset-anand-mahindra-on-meeting-real-life-phunsukh-wangdu-329073-2022-04-07 | access-date=30 September 2025}}</ref> | partner = <!-- (unmarried long-term partner) --> | children = | parents = <!-- overrides mother and father parameters --> | father = సోనమ్ వాంగ్యాల్ <!-- please be careful with this as there may be another person with the same name --> | mother = త్సెరింగ్ వాంగ్మో | family = | callsign = | awards = గ్లోబల్ అవార్డ్ ఫర్ సస్టైనబుల్ ఆర్కిటెక్చర్(2017)<ref name="fp1">{{cite news|last1=Rana|first1=Nikita|title=World Environment Day 2017: Sonam Wangchuk's ice stupas ensure there's water in Ladakh|url=http://www.firstpost.com/living/world-environment-day-2017-sonam-wangchuks-ice-stupas-ensure-theres-water-in-ladakh-3504143.html|publisher=[[Firstpost]]|date=2 June 2017}}</ref><br /> ఫ్రెడ్ ఎం.పాకర్డ్ అవార్డ్(2016) <ref>{{Cite web|url=https://www.iucn.org/commissions/world-commission-protected-areas/about/awards/fred-packard-award-outstanding-service/packard-awardees|title=Packard Awardees|date=10 June 2020|website=IUCN|access-date=13 జూన్ 2026|archive-date=18 ఫిబ్రవరి 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200218045608/https://www.iucn.org/commissions/world-commission-protected-areas/about/awards/fred-packard-award-outstanding-service/packard-awardees|url-status=dead}}</ref> <br />రోలెక్స్ అవార్డ్స్ ఫర్ ఎంటర్‌ప్రైజ్(2016)<ref name="ht1"/><br />రియల్ హీరోస్ అవార్డ్ (2008)<br />అశోక ఫెలోషిప్ ఫర్ సోషియల్ ఎంటర్‌ప్రెన్యూర్‌షిప్(2002)<ref name="Hindu List"/><br />[[రామన్ మెగసెసే పురస్కారం]] (2018)<ref name="ashoka"/> | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | module = | module2 = | module3 = | module4 = | module5 = | module6 = | signature = | signature_size = | signature_alt = | footnotes = }} '''సోనమ్ వాంగ్‌చుక్''' (ఆంగ్లం: Sonam Wangchuk; జననం: 1966 సెప్టెంబరు 1), భారతీయ ఇంజనీరు, విద్యా సంస్కర్త, ఆవిష్కర్త, పర్యావరణవేత్త, సామాజిక కార్యకర్త.<ref name="Bio">{{cite web | last=Varghese | first=Shiny | title=The green drive: Indian wins Rolex Award for philanthropic work | website=The Indian Express | date=17 November 2016 | url=https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/the-green-drive-4379400/ | access-date=30 September 2025}}</ref> [[లడఖ్]] ప్రాంతంలో విద్యా సంస్కరణలు, సుస్థిర అభివృద్ధి, పర్యావరణ పరిరక్షణ రంగాలలో చేసిన కృషికి ప్రసిద్ధి చెందాడు. ఆయన "స్టూడెంట్స్ ఎడ్యుకేషనల్ అండ్ కల్చరల్ మూవ్‌మెంట్ ఆఫ్ లడఖ్ (SECMOL)" సంస్థ స్థాపక-నిర్వాహకుడు. కృత్రిమ హిమానీనదాలుగా పరిగణించబడే [[మంచు స్తూపం]] (Ice Stupa) సాంకేతికతను అభివృద్ధి చేయడం ద్వారా అంతర్జాతీయ గుర్తింపు పొందాడు. ==ప్రారంభ జీవితం== సోనమ్ వాంగ్‌చుక్ 1966లో అప్పటి [[జమ్మూ కాశ్మీర్]] రాష్ట్రంలోని (ప్రస్తుతం [[లడఖ్]] కేంద్రపాలిత ప్రాంతం) [[లేహ్ జిల్లా]]<nowiki>కు</nowiki> సమీపంలోని అల్చి గ్రామంలో జన్మించాడు. అతని గ్రామంలో పాఠశాలలు లేకపోవడంతో తొమ్మిదేళ్ల వయస్సు వరకు అతని తల్లి త్సేరింగ్ వాంగ్మో మాతృభాషలోనే ప్రాథమిక విద్యను బోధించింది<ref name="Hindu List">{{cite web | last=Ashiq | first=Peerzada | title=Sonam Wangchuk | website=[[The Hindu]] | date=4 February 2023 | url=https://www.thehindu.com/news/national/sonam-wangchuk-the-man-from-the-mountains/article66472065.ece | access-date=30 September 2025}}</ref><ref name="mint">{{cite news|title=A Ladakhi dream fuelled by a Swiss award|url=http://www.livemint.com/Consumer/AUgmDNspGwS9SZGU68P5LK/A-Ladakhi-dream-fuelled-by-a-Swiss-award.html|publisher=[[Livemint]]|date=25 November 2016}}</ref> తరువాత శ్రీనగర్‌లోని పాఠశాలలో చేరినప్పుడు భాషా సమస్యల కారణంగా అనేక ఇబ్బందులను ఎదుర్కొన్నాడు. 1987లో శ్రీనగర్‌లోని నేషనల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ, శ్రీనగర్ (అప్పటి ప్రాంతీయ ఇంజనీరింగ్ కళాశాల) నుండి మెకానికల్ ఇంజనీరింగ్‌లో బి.టెక్ పట్టా పొందాడు.<ref>{{Cite news |date=2025-09-27 |title=Sonam Wangchuk educational qualifications: How this engineer from NIT Srinagar became a prominent activist in Ladakh |url=https://timesofindia.indiatimes.com/education/news/sonam-wangchuk-educational-qualifications-how-this-engineer-from-nit-srinagar-became-a-prominent-activist-in-ladakh/articleshow/124176451.cms |access-date=2025-09-28 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> అనంతరం ఫ్రాన్స్‌లోని క్రేటర్ స్కూల్ ఆఫ్ ఆర్కిటెక్చర్‌లో మట్టి నిర్మాణ శిల్పకళ (Earthen Architecture)పై ఉన్నత అధ్యయనం చేశాడు.<ref>{{cite news|title=Global Award 2017- Sonam Wangchuk, stupas et enseignements|url=http://www.lecourrierdelarchitecte.com/article_7796|publisher=lecourrierdelarchitecte.com|date=17 May 2017|language=fr|access-date=13 జూన్ 2026|archive-date=7 డిసెంబర్ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207000644/https://www.lecourrierdelarchitecte.com/article_7796|url-status=dead}}</ref> ==కెరీర్== 1988లో తన సహచరులతో కలిసి "స్టూడెంట్స్ ఎడ్యుకేషనల్ అండ్ కల్చరల్ మూవ్‌మెంట్ ఆఫ్ లడఖ్ (SECMOL)" అనే సంస్థను స్థాపించాడు. లడఖ్‌లోని విద్యా వ్యవస్థలో సంస్కరణలు తీసుకురావడమే ఈ సంస్థ ప్రధాన లక్ష్యం. ప్రభుత్వ పాఠశాలల్లో విఫలమైన విద్యార్థులకు ప్రత్యామ్నాయ విద్యా అవకాశాలు కల్పించడంలో ఈ సంస్థ ప్రముఖ పాత్ర పోషించింది. 1994లో ఆయన ప్రారంభించిన "ఆపరేషన్ న్యూ హోప్" కార్యక్రమం ద్వారా ప్రభుత్వం, గ్రామీణ సమాజాలు, స్వచ్ఛంద సంస్థల సహకారంతో లడఖ్ విద్యా వ్యవస్థలో సంస్కరణలు చేపట్టబడ్డాయి.<ref name="mint"/><ref name="ashoka">{{cite web |title=Sonam Wangchuk - Students Educational and Cultural Movement of Ladakh |url=https://www.ashoka.org/en-us/fellow/sonam-wangchuk |publisher=Ashoka United States |access-date=30 September 2025}}</ref><ref name="TOI">{{cite news |last1=Khattar |first1=Sakshi |date=26 July 2008 |title=Teach India: Think local, think Ladakhi |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Teach-India-Think-local-think-Ladakhi/articleshow/3281987.cms |work=The Times of India}}</ref> ఈ కార్యక్రమం విద్యార్థుల ఫలితాలను గణనీయంగా మెరుగుపరిచింది. 1993 జూన్ నుండి ఆగస్ట్ 2005 వరకు వాంగ్‌చుక్ "లడగ్ మెలాంగ్" అనే పత్రికను స్వీయ సంపాదకత్వంలో నడిపాడు.<ref name="telegraph"/><ref name="ashoka"/> ఇది [[లడఖ్]] ప్రాంతం నుండి వెలువడిన ఏకైక ముద్రిత పత్రిక. ==మంచు స్తూపం ఆవిష్కరణ== 2013లో సోనమ్ వాంగ్‌చుక్ [[మంచు స్తూపం]] అనే సాంకేతికతను అభివృద్ధి చేశాడు.<ref>{{cite news|last1=Coates|first1=Ashley|title=Ice stupas: a Himalayan answer to climate change, water shortage and glacial flooding|url=https://www.independent.co.uk/environment/ice-stupas-himalayan-answer-to-climate-change-water-shortage-and-glacial-flooding-a7742906.html|work=[[The Independent]]|date=30 May 2017}}</ref> ఇది శీతాకాలంలో ప్రవహించే నీటిని శంఖాకార మంచు గుట్టలుగా నిల్వ చేసి, వసంతకాలంలో కరిగేలా చేసే కృత్రిమ హిమానీనద వ్యవస్థ. ఈ విధానం లడఖ్ వంటి ఎండబడ్డ పర్వత ప్రాంతాల్లో నీటి కొరతను తగ్గించడంలో సహాయపడుతోంది. ==సుస్థిర నిర్మాణాలు== సౌరశక్తిని ఉపయోగించే, తక్కువ వ్యయంతో నిర్మించగలిగే మట్టి భవనాల రూపకల్పనలో కూడా వాంగ్‌చుక్ విశేష కృషి చేశాడు.<ref name="DNA">{{cite news|last1=Mascarenhas|first1=Josceline|title=Here's what Sonam Wangchuk plans to do to solve Ladakh's water woes|url=http://www.dnaindia.com/india/report-here-s-what-sonam-wangchuk-plans-to-do-to-solve-ladakh-s-water-woes-2078092|publisher=[[DNA India]]|date=16 April 2015}}</ref> లడఖ్‌లోని SECMOL క్యాంపస్ పూర్తిగా సౌరశక్తిపై ఆధారపడి పనిచేస్తుంది. అక్కడ వంట, వెలుతురు, వేడిమి కోసం శిలాజ ఇంధనాలు ఉపయోగించబడవు. <ref name="Hindu List"/> == ప్రజాదరణ== 2009లో విడుదలైన హిందీ చిత్రం [[3 ఇడియట్స్]] లోని "ఫున్‌సుఖ్ వాంగ్డు" పాత్రకు సోనమ్ వాంగ్‌చుక్ జీవితం ప్రేరణగా నిలిచిందని విస్తృతంగా భావించబడింది.<ref name="telegraph">{{cite news|last1=Menon|first1=Shyam G.|title=What you did not watch in 3 Idiots - Rethink after Ladakh education initiative fell victim to bureaucracy and resentment|url=https://www.telegraphindia.com/1100719/jsp/frontpage/story_12700204.jsp|archive-url=https://web.archive.org/web/20100722043505/http://www.telegraphindia.com/1100719/jsp/frontpage/story_12700204.jsp|url-status=dead|archive-date=22 July 2010|publisher=[[The Telegraph (Calcutta)]]|date=19 July 2010}}</ref> అయితే, తాను ఆ పాత్రకు నేరుగా ఆదర్శం కాదని వాంగ్‌చుక్ తరువాత స్పష్టం చేశాడు.<ref>{{cite news|title=I am not Phunsukh Wangdu: Wangchuk|url=https://www.pressreader.com/india/ht-city/20161025/281706909223251|publisher=[[Hindustan Times]]|date=25 October 2016}}</ref> ==సామాజిక, పర్యావరణ ఉద్యమాలు== లడఖ్ ప్రాంతానికి రాజ్యాంగ పరిరక్షణలు, పర్యావరణ రక్షణ, స్థానిక ప్రజల హక్కుల కోసం సోనమ్ వాంగ్‌చుక్ అనేక ఉద్యమాలలో పాల్గొన్నాడు. 2024లో లడఖ్‌కు ప్రత్యేక రాజ్యాంగ హోదా, పర్యావరణ పరిరక్షణ కోసం ఆయన చేపట్టిన "క్లైమేట్ ఫాస్ట్" దేశవ్యాప్తంగా చర్చనీయాంశమైంది. 2025 సెప్టెంబరు 24న లేహ్‌లో జరిగిన ఒక నిరసన సందర్భంగా జరిగిన విధ్వంసానికి వాంగ్‌చుక్‌ను బాధ్యుని చేస్తూ పోలీసులు జాతీయ భద్రతా చట్టం (NSA) నిబంధనల కింద ఆయనను అరెస్టు చేసి జోధ్‌పూర్ సెంట్రల్ జైలుకు తరలించారు.<ref name=":0">{{Cite web |last=Ashiq |first=Peerzada |date=27 September 2025 |title=Ladakh Statehood activist Sonam Wangchuk detained under NSA in Leh |url=https://www.thehindu.com/news/national/ladakh/climate-activist-sonam-wangchuk-arrested-in-leh/article70097428.ece |archive-url=https://web.archive.org/web/20250927062414/https://www.thehindu.com/news/national/ladakh/climate-activist-sonam-wangchuk-arrested-in-leh/article70097428.ece |archive-date=27 September 2025 |website=[[The Hindu]]}}</ref> 170 రోజులపాటు నిర్బంధించి 2026 మార్చి 14న విడుదల చేశారు.<ref>{{Cite news |last=Singh |first=Vijaita |date=2026-03-14 |title=Sonam Wangchuk released after 170 days as Centre revokes his detention under NSA |url=https://www.thehindu.com/news/national/centre-releases-sonam-wangchuk-detention-under-nsa/article70742477.ece |access-date=2026-03-15 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref> ===కాక్‌రోచ్ జనతా పార్టీ ఉద్యమానికి మద్దతు=== 2026లో భారతదేశంలో యువత నిరుద్యోగం, పరీక్షా వ్యవస్థలో అవకతవకలు, విద్యా విధానాలపై అసంతృప్తి నేపథ్యంలో ఏర్పడిన ''"[[కాక్‌రోచ్ జనతా పార్టీ]]"'' (Cockroach Janata Party – CJP) అనే వ్యంగ్యాత్మక సామాజిక-రాజకీయ ఉద్యమానికి సోనమ్ వాంగ్‌చుక్ బహిరంగంగా మద్దతు ప్రకటించాడు. ఈ ఉద్యమం సామాజిక మాధ్యమాల ద్వారా ప్రారంభమై, యువత సమస్యలపై దృష్టి ఆకర్షించడానికి "కాక్‌రోచ్" అనే ప్రతీకను ఉపయోగించింది.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/neither-unemployed-nor-am-i-lazy-but-sonam-wangchuk-calls-himself-an-honorary-cockroach/articleshow/131278078.cms?|title="Neither unemployed nor lazy but ..." Sonam Wangchuk calls himself 'an honorary cockroach.'|last=TOI Newsdesk|date=23 May 2026|work=The Times of India|access-date=13 June 2026}}</ref> 2026 మేలో వాంగ్‌చుక్ తనను తాను "గౌరవ కాక్‌రోచ్" అని పేర్కొంటూ, తాను నిరుద్యోగి గానీ సోమరిపోతు గానీ కాకపోయినా, యువత వ్యక్తం చేస్తున్న ఆవేదనతో తాను సంఘీభావం ప్రకటిస్తున్నానని తెలిపాడు.<ref>{{Cite news|url=https://www.dynamitenews.com/politics/neither-unemployed-nor-am-i-lazy-but-sonam-wangchuk-calls-himself-an-honorary-cockroach?|title="Neither unemployed nor am I lazy, but ..." Sonam Wangchuk calls himself 'an honorary cockroach'|last=Bisht|first=Ayushi|date=23 May 2026|work=Dynamite News|access-date=13 June 2026}}</ref> ప్రజాస్వామ్యంలో వ్యంగ్యం, ఇంకా శాంతియుత నిరసనలను అణచివేయకుండా, వాటి వెనుక ఉన్న సందేశాన్ని ప్రభుత్వం వినాలని ఆయన పిలుపునిచ్చాడు. అనంతరం, కేంద్ర విద్యాశాఖ విధానాలు, జాతీయ స్థాయి ప్రవేశ పరీక్షల నిర్వహణకు సంబంధించిన వివాదాలపై నిరసన వ్యక్తం చేస్తూ, కాక్‌రోచ్ జనతా పార్టీ నిర్వహించిన శాంతియుత ఆందోళనలకు ఆయన మద్దతు తెలిపాడు. 2026 జూన్ 6న న్యూఢిల్లీలోని జంతర్ మంతర్ వద్ద నిర్వహించిన నిరసన కార్యక్రమంలో కూడా పాల్గొని విద్యార్థులకు, యువతకు సంఘీభావం ప్రకటించాడు.<ref>{{Cite news|url=https://www.livemint.com/news/india/rancho-sonam-wangchuk-to-join-cockroach-janta-party-s-peaceful-protest-on-june-6-11780413405533.html?|title=‘Rancho’ Sonam Wangchuk to join Cockroach Janta Party’s ‘peaceful’ protest on June 6|last=Anand|first=Akriti|date=23 May 2026|work=Mint|access-date=13 June 2026}}</ref> లడఖ్ లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్‌తో జరిగిన వివాదం అనంతరం కూడా, తాను కాక్‌రోచ్ జనతా పార్టీ ఉద్యమానికి మద్దతు కొనసాగిస్తున్నానని వాంగ్‌చుక్ స్పష్టం చేశాడు. ఈ ఉద్యమం మూలాల గురించి తనకు సందేహాలు ఉన్నాయని వచ్చిన వ్యాఖ్యలను ఆయన ఖండించి, యువత ఆందోళనలను ప్రతిబింబించే ప్రజాస్వామ్య ఉద్యమంగా దీనిని అభివర్ణించాడు.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/sonam-wangchuk-rejects-ladakh-lgs-claims-reaffirms-support-to-cockroach-janta-party/articleshow/131371916.cms?|title=Sonam Wangchuk rejects Ladakh LG's claims|last=TOI City desk|date=28 May 2026|work=The Times of India|access-date=13 June 2026}}</ref> ఈ మద్దతు కారణంగా సోనమ్ వాంగ్‌చుక్ 2026లో విద్యా సంస్కరణలు, యువత హక్కులు, ప్రజాస్వామ్య వ్యక్తీకరణ స్వేచ్ఛపై జరిగిన జాతీయ చర్చలలో ప్రముఖ స్వరంగా నిలిచాడు. ==పురస్కారాలు, గౌరవాలు== సోనమ్ వాంగ్‌చుక్ అనేక జాతీయ, అంతర్జాతీయ పురస్కారాలను అందుకున్నాడు. వాటిలో ముఖ్యమైనవి: * అశోక ఫెలోషిప్ (2002) * రియల్ హీరోస్ అవార్డు (2008) * రోలెక్స్ అవార్డ్ ఫర్ ఎంటర్‌ప్రైజ్<ref name="ht1">{{cite news|last1=Paul|first1=Satarupa|title=Meet Sonam Wangchuk, the real life Phunsukh Wangdu of 3 Idiots|url=http://www.hindustantimes.com/education/meet-sonam-wangchuk-the-real-life-phunsukh-wangdu-of-3-idiots/story-7qofYgkfHOxSHh1lXqZIFM.html|publisher=[[Hindustan Times]]|date=8 December 2016}}</ref> (2016) * ఫ్రెడ్ ఎం. ప్యాకర్డ్ అవార్డు (2016) * గ్లోబల్ అవార్డ్ ఫర్ సస్టైనబుల్ ఆర్కిటెక్చర్ (2017) * [[రామన్ మెగసెసే పురస్కారం]] (2018) ==వ్యక్తిగత జీవితం== సోనమ్ వాంగ్‌చుక్ భార్య గీతాంజలి జే. ఆంగ్మో. ఆయన తండ్రి సోనమ్ వాంగ్యాల్, తల్లి త్సేరింగ్ వాంగ్మో. ==ఇవి కూడా చూడండి== * [[మంచు స్తూపం]] * [[లడఖ్]] * [[3 ఇడియట్స్]] * [[రామన్ మెగసెసే పురస్కారం]] ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} {{Authority control}} [[వర్గం:1966 జననాలు]] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:సామాజిక కార్యకర్తలు]] [[వర్గం:లడఖ్ వ్యక్తులు]] [[వర్గం:రామన్ మెగసెసే పురస్కార గ్రహీతలు]] nwpjeqw184cve2evclanlxvonkeig6w 4 500221 4908051 4905001 2026-07-19T05:15:25Z Chaduvari 97 /* జూలై 13 నాటి నివేదిక */ 4908051 wikitext text/x-wiki {{Bar chart | title = ఈ ప్రాజెక్టులో జరిగిన కృషి | bar_width = 20 | width_units = em | label_type = - | label1 = ఇప్పుడు | data_type = సృష్టించిన పేజీలు | data_max = 1500 | data1 = {{#expr:{{formatnum:{{PAGESINCATEGORY: వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 ప్రాజెక్టులో సృష్టించిన వ్యాసాలు|pages}}|R}}}} | col2_data_type = మెరుగుపరచిన పేజీలు | col2_data_max = 50 | col2_data1 ={{#expr:{{formatnum:{{PAGESINCATEGORY: వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 ప్రాజెక్టులో మెరుగుపరచిన వ్యాసాలు|pages}}|R}}}} }} [[దస్త్రం:WLW Project growth icon.svg|thumb|220x220px|కొత్త వ్యాసాలతో, మెరుగుపరచిన వాటితో, ఇంకా ఇంకా ఉన్నతంగా]] గూగుల్ సహకారంతో చేపట్టిన కంటెంటు విస్తరణ ప్రాజెక్టులో భాగంగా ఈ ఎడిటథాన్‌ను తలపెట్టాం. ఈ శ్రేణిలో ఇది ఐదవ ఎడిటథాన్. '''దీనికి లక్ష్యాలు రెండు: 1. గత ఎడిటథాన్లలో లాగానే కొత్త వ్యాసాలను సృష్టించడం. 2. గతంలో మొదటి పేజీలో ప్రదర్శించిన "ఈ వారం వ్యాసాల"ను [[వికీపీడియా:మంచి వ్యాసాలు|మంచి వ్యాసాలుగా]] మలచడం''' == పోటీ మెటా డేటా == * ఉద్దేశం: *# కొత్త వ్యాసాలను సృష్టించడం *# ఈ వారం వ్యాసాలను మంచి వ్యాసాలుగా అభివృద్ధి చెయ్యడం * మొదలయ్యేది: 2026 జూలై 1 ఉదయం 6:00 * ముగిసేది: 2026 ఆగస్టు 1 ఉదయం 6:00 * హంగుల మూల్యాంకనం ఫలితాల ప్రచురణ: 2026 ఆగస్టు 2 * నాణ్యత పరిశీలన: 2026 ఆగస్టు 7 * తుది ఫలితాల ప్రచురణ: 2026 ఆగస్టు 8 {{Clear}} == బహుమతులు == పోటీలో మొత్తం 6 స్లాబుల్లో బహుమతులు ఉన్నాయి. వివరాలు: {| class="wikitable" |+బహుమతులు - అర్హతలు !క్ర.సం !రంగం !స్లాబ్ !బహుమతుల సంఖ్య !అర్హత - కొత్త వ్యాసాలు (కనీసం) !బహుమతి రూపాయల్లో |- |1 |కొత్త వ్యాసాలు |మొదటి స్లాబ్ |1 |350 |10,000 |- |2 |కొత్త వ్యాసాలు |రెండవ స్లాబ్ |1 |250 |8,000 |- |3 |కొత్త వ్యాసాలు |మూడవ స్లాబ్ |1 |150 |6,000 |- |4 |కొత్త వ్యాసాలు |నాలుగవ స్లాబ్ |2 |100 |2,500 |- |5 |కొత్త వ్యాసాలు |ఐదవ స్లాబ్ |2 |70 |1500 |- |6 |కొత్త వ్యాసాలు |ప్రోత్సాహక స్లాబ్ |4 |50 |1000 |- |7 |మంచి వ్యాసాల అభివృద్ధి |మొదటి బహుమతి |1 |గరిష్ఠంగా 10 |10000 |- |8 |మంచి వ్యాసాల అభివృద్ధి |రెండవ బహుమతి |1 |గరిష్ఠంగా 10 |5000 |} గమనికలు: * ఏ స్లాబ్ లోనైనా కనీస వ్యాసాలు రాసినవారు ఎవ్వరూ లేకపోతే ఆ విభాగానికి బహుమతి ఇవ్వబడదు. * ఏ స్లాబ్ లోనైనా కనీస వ్యాసాలు రాసినవారు ఒకరి కంటే ఎక్కువ మంది ఉంటే, మొదటి స్థానంలో ఉన్నవారికి ఆ విభాగపు బహుమతి ఇవ్వబడుతుంది. మిగిలినవారు దాని కింది విభాగాల్లో బహుమతులకు అర్హత పొందుతారు. == అర్హతలు == === పాల్గొనేందుకు అర్హతలు === ఒకే ఒక్క అర్హత: 2026 జనవరి 1 నాటికి వికీమీడియా ప్రాజెక్టులన్నింటి లోనూ కలిపి, కనీసం 500 దిద్దుబాట్లు చేసి ఉండాలి. ఈ పోటీ నిర్వాహకులు, యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ కార్యక్రమాల నిర్వాహకులు, పరిశీలక బృంద సభ్యులూ అందరూ ఈ పోటీలో పాల్గొనేందుకు అర్హులే. అయితే పోటీ నిర్వాహకులు బహుమతులు పొందేందుకు అనర్హులు. === వ్యాసార్హతలు === === కొత్త వ్యాసాలకు === వ్యాసానికి కింది అర్హతలు ఉండాలి. ఈ కనీస స్థాయి అంశాలు లేనట్లైతే, ఆ వ్యాసాన్ని పోటీకి పరిగణించం. * సహజమైన భాష రాయాలి. యాంత్రికానువాదాలనూ, కృతకంగా ఉండే భాషనూ సవరించి మాత్రమే ప్రచురించాలి. * వ్యాసం పరిమాణం కనీసం 6000 బైట్లు ఉండాలి. వాడుకరులు తమ వ్యాసాల పరిమాణాన్ని పేజీ చరిత్రలో చూసుకోవచ్చు. * లోనికి వచ్చే లింకు (ఇన్ కమింగు లింకు) కనీసం 1 ఉండాలి * బయటికి పోయే లింకులు కనీసం 1 ఉండాలి * కనీసం ఒక వర్గం ఉండాలి. బొమ్మ, సమాచారపెట్టె తప్పనిసరి కాదు. కానీ ఉంటే మంచిది. మూల్యాంకనంలో వాటికి పాయింట్లు లభిస్తాయి. గమనికలు: * సముచితమైన వర్గం లేకపోతే, కొత్తగా ఒక వర్గాన్ని చేర్చవచ్చు. కానీ, ఆ వర్గాన్ని ఎర్రవర్గంగా వదిలెయ్యకూడదు. దాన్ని ఒక మాతృవర్గంలో చేర్చాలి. మాతృవర్గం కూడా సరైనది లేకపోతే, ఒక కొత్త మాతృవర్గాన్ని చేఋచవచ్చు. దాన్ని కూడా ఎర్రవర్గంగా వదిలెయ్యరాదు. * వ్యాసం పేజీలో [[#ప్రాజెక్టు వర్గాలు|ప్రాజెక్టు వర్గాలు]] విభాగంలో చూపిన ప్రాజెక్టు వర్గాలను '''చేర్చరాదు''' {| width="100%" cellpadding="5" cellspacing="3" style="background:#ccffff; " | width="60%" style="vertical-align:top; padding: 0; margin:0; " | === మంచి వ్యాసాల కోసం === ఈ ప్రాజెక్టు కోసం ఎంచిపెట్టిన వ్యాసాలను మాత్రమే అభివృద్ధి చేసి, మంచి వ్యాసాలుగా మలచాలి. ఆ జాబితాను [[వాడుకరి:Chaduvari/ఈ వారం వ్యాసాల జాబితా|ఈ పేజీలో]] చూడవచ్చు. ఆ జాబితాలో వాడుకరి అనే కాలములో సంతకం చేసి అభివృద్ధి చెయ్యడం మొదలుపెట్టండి. 10 వ్యాసాలనూ (గరిష్ఠ పరిమితి) ఒక్కసారే ఎంచుకోవచ్చు. |} == నిబంధనలు == === కొత్త వ్యాసాలు === * వ్యాసం, పోటీ మొదలయ్యాక సృష్టించినదై ఉండాలి * [[#వ్యాసాల జాబితాలు|వ్యాసాల జాబితాలు]] విభాగంలో ఇచ్చిన జాబితాల్లో ఉన్న వ్యాసాలను '''మాత్రమే''' సృష్టించాలి * సృష్టించే ముందు ఆ జాబితాలో వ్యాసాన్ని ఎంచుకుని, దానికి ఎదురుగా సంతకం చెయ్యాలి. తద్వారా ఒకే వ్యాసంపై ఇద్దరు పనిచేసే ప్రమాదం తప్పుతుంది. అనువాద పరికరంలో అది చూపించే సూచనల్లోంచి వ్యాసాన్ని ఎంచుకునేపనైతే, ఇలా సంతకాలు చెయ్యాల్సిన అవసరం లేదు. * పోటీ గడువు ముగిసే లోపు వ్యాసాన్ని ఎప్పుడైనా సృష్టించవచ్చు, ఎన్నిసార్లైనా దాన్ని విస్తరించవచ్చు ==== ఎలా పనిచెయ్యాలి? ==== వ్యాసాలను రెండు విధాలుగా సృష్టించవచ్చు. === అనువాద పరికరం ద్వారా అనువదించి ప్రచురించడం === అనువాద పరికరంలో "సూచనలు" లింకుకు వెళ్ళినపుడు, ఆ పేజీలో "కొత్త పేజీలను సృష్టించండి" అనే శీర్షిక కింద మూడు పేజీల జాబితా కనిపిస్తుంది. వాటిలో దేన్నైనా ఎంచుకుని రాయవచ్చు. ఆ మూడూ వద్దనుకుంటే, ఆ సూచనలకు కింద ఉన్న "సూచనలను తాజాకరించు"ను నొక్కితే వేరే మూడు వ్యాసాలను చూపిస్తుంది. ఆ విధంగా ఆ మూడేసి వ్యాసాల జాబితాల్లోంచి మీకు నచ్చిన వాటిని ఎంచుకుని అనువదించి ప్రచురించవచ్చు. '''గమనిక''': సూచనలు పేజీలో "కొత్త విభాగాలతో విస్తరించండి" అనే విభాగం కింద చూపించే వ్యాసాలను పట్టించుకోకండి. ==== నేరుగా అనువదించి ప్రచురించడం ==== # కింద [[#వ్యాసాల జాబితాలు|వ్యాసాల జాబితాలు]] విభాగంలో ఇచ్చిన లింకుల ద్వారా ఆయా పేజీలకు వెళ్ళి అక్కడ ఇచ్చిన జాబితాల్లోంచి పేజీలను ఎంచుకుని నేరుగా అనువదించి ప్రచురించవచ్చు. # పై జాబితా పేజీల్లో మీరు ఎంచుకున్న వ్యాసాలకు ఎదురుగా సంతకం పెట్టి రిజర్వు చేసుకోండి. ఆ తర్వాతే వ్యాసాలు సృష్టించే పని మొదలుపెట్టండి. ఒక్కొక్క జాబితా లోంచి గరిష్ఠంగా 5 వ్యాసాలను ఎంచుకోండి. మరీ ఎక్కువ ఎంచుకోకండి. మీ ఇష్టమొచ్చిన జాబితాల్లోంచి పేజీలను ఎంచుకోండి. '''ప్రతి జాబితాలోనూ వ్యాసాలను ఎంచుకోవాలని నిబంధనేమీ లేదు'''. # వ్యాసాన్ని ప్రచురించాక, దాని చరిత్ర పేజీకి వెళ్ళి, ఎన్ని బైట్లుందో చూడండి. అది కనీసం 6000 బైట్లు ఉండాలి. ఒకవేళ తక్కువ ఉంటే.. మరేం పర్లేదు, మరి కాస్త సమాచారం చేర్చి, దాన్ని విస్తరించండి. 6000 బైట్లు దాటించండి. # ఆ తరువాత వ్యాసపు చర్చ పేజీలో {{Template link|వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} అనే మూసను చేర్చండి. ఇక మీరు వ్యాసాన్ని పోటీకి సమర్పించినట్లే. # పోటీకి సమర్పించిన వ్యాసాల్లో, గడువు ముగిసే లోపు ఎన్ని సార్లైనా ఎన్ని మార్పులైనా చేయవచ్చు, విస్తరించవచ్చు. {| width="100%" cellpadding="5" cellspacing="3" style="background:#ccffff; " | width="60%" style="vertical-align:top; padding: 0; margin:0; " | * మంచి వ్యాసంగా అభివృద్ధి చేసిన వ్యాసాన్ని కూడా పైవిధంగానే సమర్పించాలి. కాకపోతే, {{Template link|వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} అనే మూసలో ఓ పరామితికి ఏదో ఒక విలువ ఇవ్వాలి. అంటే.. "<nowiki>{{</nowiki>వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం" అని రాసాక, |మంచి అనో |good అనో రాసి, ఆపై మీసాల బ్రాకెట్లతో ('''}}''') మూసెయ్యాలి "<nowiki>{{</nowiki>వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం|సర్లే.., ఏదో ఒకటి}}. మీకు తోచిన ఏదైనా రాయవచ్చు. ఖాళీగా మాత్రం వదలరాదు. |} <br /><br /> {| width="100%" cellpadding="5" cellspacing="3" style="background:#ccffff; " | width="60%" style="vertical-align:top; padding: 0; margin:0; " | === మంచి వ్యాసాల కోసం === వ్యాసాన్ని పూర్తిగా చదవండి. సాఫీగా చదూకుంటూ పోగలిగితే భాష ఫరవాలేదుగా ఉన్నట్లే. # భాష సహజంగా ఉండాలి. సాధారణంగా మనం చర్చల్లో రాసే భాష లాగా ఉండాలి. # పోటీ కోసం గరిష్ఠంగా 10 వ్యాసాలను మాత్రమే సమర్పించాలి. 10 కంటే ఎక్కువ సమర్పించినా, మొదటి 10 వ్యాసాలను మాత్రమే పరిగణన లోకి తీసుకుంటాం. # పేజీలో ఎక్కడా అనువదించని భాగం ఉండకూడదు (మూసల్లో ఉండే పరామితులు ఇంగ్లీషులో ఉన్నా పరవాలేదు). # పేజీలో భాషాదోషాలు గానీ, అనువాద దోషాలు గానీ ఉండకూడదు. # "మరియు" వంటి అవాంఛనీయ పదాలు ఉండకూడదు. యొక్క వంటి పదాలనూ, కర్మణి వాక్యాలనూ తప్పనిసరైతేనే వాడాలి. # వికీపీడియా శైలికి అనుగుణంగా ఉండాలి - భాష, తేదీ వగైరాలతో సహా! # వివిధ దోషాలు, వ్యాసంలో అవి ఉండదగ్గ గరిష్ఠ సంఖ్యలు: ## వాక్య నిర్మాణంలో దోషాలు - 0 ## అసహజమైన వాక్యాలు (నిర్మాణంలో దోషాలు ఉండకపోవచ్చు, కానీ అసహజంగా ఉంటాయి) - 1 ## అనువాద దోషాలు - 0 ## అక్షర దోషాలు - 4 ## "మరియు"లు - 0 ## భాషాంతర లింకులుండాలి -వేరే భాషల్లో సంబంధిత వ్యాసాలు లేని అరుదైన సందర్భాల్లో తప్ప. ఈ లింకులు లేకపోయినా.. కింది రెండు మాత్రం తప్పనిసరిగా ఉండాలి. ## వికీడేటా అంశం ఉండాలి ## క్లుప్త వివరణ ఉండాలి. లేకపోతే ఆ వ్యాసాన్ని పోటీకి స్వీకరించం. ## కాలదోషం పట్టిన వాక్యాలు ("2021 జనవరిలో జరుగనున్నాయి". "ప్రస్తుతం నిర్మాణంలో ఉంది", "2018 లో పూర్తౌతుందని భావిస్తున్నారు" వంటివి) - 0 ## పేజీలో ఎర్రవర్గాలు ఉండకూడదు. సాఫ్టువేరు చేర్చే ట్రాకింగు వర్గాలు ఎర్రవి ఉండవచ్చు. పేజీ విషయానికి సంబంధించిన వర్గాలు మాత్రం ఎర్రవిగా ఉండకూడదు. వాటి స్థానంలో సరైన వర్గాన్ని ఇవ్వాలి లేదా వాటికి పేజీలు సృష్టించాలి. ## నిర్వచించని మూలాలు, ఒకటి కంటే ఎక్కువ సార్లు నిర్వచించినవి, గమనికల మూలాలను పాఠ్యంలో ఉల్లేఖించి, కింద వాటిని చూపించకపోవడం ఉండకూడదు. అంటే పేజీ [[:వర్గం:మూలాల లోపాలున్న పేజీలు]] వర్గంలో ఉండరాదు. ఉంటే ఆ పేజీ, పోటీకి అర్హత కోల్పోతుంది. ## మూలాల్లోని మూసల పేర్లు, పరామితుల పేర్లు అనువదించి ఉండకూడదు. అంటే పేజీ [[:వర్గం:CS1 errors]] వర్గంలో ఉండరాదు. ఉంటే ఆ పేజీ, పోటీకి అర్హత కోల్పోతుంది. ## ఆయా పరామితులకు ఇచ్చే విలువల్లో లోపాలుండరాదు. అంటే పేజీ, [[:వర్గం:మూలాల మూసలను అనువదించిన పేజీలు]] వర్గంలో గానీ, దాని 50 పైచిలుకు ఉపవర్గాల్లో గానీ ఉండరాదు. ఉంటే ఆ పేజీ, పోటీకి అర్హత కోల్పోతుంది. ## పొట్టి మూలాలకు (అంటే Sfn, harv వంటి మూసలు వాడిన మూలాలు) లక్ష్యంగా సంబంధిత పొడుగు మూలాలు ఉండాలి. ఒక పొట్టి మూలానికి ఒకటే పొడుగు మూలం ఉండాలి. అంటే పేజీ [[:వర్గం:Harv and Sfn no-target errors]] అనే వర్గంలో ఉండకూడదు. ఉంటే ఆ పేజీ, పోటీకి అర్హత కోల్పోతుంది. ## మూలాల్లో ఎర్రలింకులు ఉండకూడదు. మూలాల్లోని author-link, editor-link వంటి పరామితుల్లో విలువకు ఇచ్చే పేరు తెలుగులో ఉండాలి, ఆ పేరుతో తెవికీలో వ్యాసం ఉండాలి. ఆ విలువా ఇంగ్లీషులో ఉన్నా, తెలుగు పేరుకు పేజీ లేకున్నా, ఆ విలువను తీసెయ్యండి. అయితే ఇది పోటీకి అనర్హత కాదు. మంచి వ్యాసాల ప్రమాణాల గురిచి మరిన్ని వివరాల కోసం [[వికీపీడియా:వికీప్రాజెక్టు/మంచి వ్యాసాల ఫ్యాక్టరీ|మంచి వ్యాసాల ఫ్యాక్టరీ ప్రాజెక్టు పేజీ]] చూడండి. |} <br /><br /> {| width="100%" cellpadding="5" cellspacing="3" style="background:#acc900; " | width="60%" style="vertical-align:top; padding: 0; margin:0; " | {| width="100%" cellpadding="5" cellspacing="3" style="background:white; " | width="60%" style="vertical-align:top; padding: 0; margin:0; " | == మూల్యాంకనం == పోటీ ముగిసాక మూల్యాంకనం చేస్తాం. ఇది రెండు విధాలుగా జరుగుతుంది - 1. హంగుల మూల్యాంకనం, 2. నాణ్యతా పరిశీలన === హంగుల మూల్యాంకనం === వ్యాసంలో ఉన్న వివిధ అంశాలను (మెటాడేటా వగైరా) బట్టి ఆ వ్యాసానికి పాయింట్లు లభిస్తాయి. వ్యాసం పరిమాణం, పదాల సంఖ్య, వ్యాసంలో ఉండాల్సిన హంగులూ మొదలైన లెక్కించదగ్గ అంశాలు ఇందులో భాగం. ఈ అంశాలు ఉన్న సంఖ్యను బట్టి వ్యాసానికి పాయింట్లు ఇస్తాం. మూల్యాంకన ఫలితాలను ఒక పేజీలో ప్రచురిస్తాం. ఎవరెవరికి ఎన్నేసి పాయింట్లు వచ్చాయో అందరూ చూసుకోవచ్చు. ==== పాయింట్ల లెక్కింపు ==== === కొత్త వ్యాసాల కోసం === * పరిగణన లోకి తీసుకున్న ప్రతి వ్యాసానికీ: 3 పాయింట్లు * ప్రతీ బైట్‌కు: 0.005 పాయింట్లు * ప్రతీ పదానికీ: 0.05 పాయింట్లు * ప్రతీ మూలానికీ: 2 పాయింట్లు. గరిష్ఠ పరిమితి లేదు. కానీ, ప్రతి వెయ్యి బైట్ల వ్యాస పరిమాణానికీ ఒక మూలాన్ని మాత్రమే పరిగణిస్తాం. ఉదాహరణకు, 21400 బైట్లు ఉన్న ఒక వ్యాసంలో 34 మూలాలు ఉన్నాయనుకోండి. వాటిలో 21 మూలాలను మాత్రమే లెక్కింపుకు పరిగణిస్తాం. అతి-ఉల్లేఖనను లెక్కించకుండా ఉండేందుకు ఈ పద్ధతిని పాటిస్తాం. ** మళ్ళీ మళ్ళీ వాడిన మూలానికి: 1 పాయింటు. * ప్రతీ బొమ్మకు: 2 పాయింట్లు. గరిష్ఠ పరిమితి: 5. అంటే 5 కంటే ఎక్కువ బొమ్మలు పెట్టినా వచ్చేది 10 పాయింట్లే. * లోనికి వచ్చే ప్రతి లింకుకు: 3 పాయింట్లు. గరిష్ఠ పరిమితి 5. (కనీసం ఒక్క లింకైనా లేకపోతే పొటీకి పరిగణించం) * బయటికి పోయే ప్రతి లింకుకు: 1 పాయింట్లు. గరిష్ఠ పరిమితి 5. (కనీసం ఒక్క లింకైనా లేకపోతే పొటీకి పరిగణించం) * వర్గీకరణ: ప్రతి వర్గానికి 2 పాయింట్లు. గరిష్ఠ పరిమితి 5. సరైన వర్గం లేకపోతే కొత్త వర్గాన్ని సృష్టించవచ్చు. కానీ దాన్ని ఎర్రవర్గంగా వదిలెయ్యరాదు, తప్పనిసరిగా దాన్ని ఒక మాతృవర్గంలోకి వెయ్యాలి. ఆ మాతృవర్గాన్ని కూడా అవసరమైతే సృష్టించవచ్చు. దాన్ని కూడా ఒక మాతృవర్గం లోకి వెయ్యాలి (కొత్త వర్గాలను సృష్టించడంలో అవసరమైతే నిర్వాహకుల సహాయం తీసుకోవచ్చు). * సమాచారపెట్టె: పెట్టె ఉంటే 3 పాయింట్లు. లేకపోతే 0. {| width="100%" cellpadding="5" cellspacing="3" style="background:#ccffff; " | width="60%" style="vertical-align:top; padding: 0; margin:0; " | === మంచి వ్యాసాల కోసం === ఈ వ్యాసాలను అభివృద్ధి చేసే క్రమంలో, అదనంగా చేర్చే అంశాలకు కింది విధంగా పాయింట్లు ఉంటాయి. ఈ పాయింట్లను కొత్త వ్యాసాల పాయింట్లకు కలుపుతాం. ఆ పాయింట్లు కింది విధంగా ఉంటాయి. * పోటీకి స్వీకరించిన ప్రతి మంచి వ్యాస ప్రతిపాదనకూ 30 పాయింట్లు లభిస్తాయి. (ప్రతీ కొత్త వ్యాసానికీ 3 పాయింట్లు లభించినట్లు) * చేర్చిన ప్రతి బైటుకు - 0.05 (బైట్లు తగ్గితే పాయింట్లు పోవు) * చేర్చిన ప్రతీ పదానికీ: 0.5 పాయింట్లు (పదాలు తీసేస్తే పాయింట్లు పోవు) * చేర్చిన కొత్త మూలానికీ 4 పాయింట్లు. గరిష్ఠ పరిమితి లేదు. * లోనికి వచ్చే ప్రతి లింకుకు: 3 పాయింట్లు. గరిష్ఠ పరిమితి లేదు * మిగతా పాయింట్లన్నీ కొత్త వ్యాసాల లాగానే |} === నాణ్యతా మూల్యాంకనం=== వ్యాసాల్లో భాష, శైలి వంటి నాణ్యతాంశాలను ఒక పరిశీలక బృందం పరిశీలిస్తుంది. ఈ బృందంలో ముగ్గురు వరకూ సభ్యులుంటారు. ఒక్కో వాడుకరి పోటీకి సమర్పించిన వ్యాసాల్లోంచి మచ్చుకు కొన్ని తీసుకుని వాటి నాణ్యతను గణించి, ఆ వ్యాసాలకు వచ్చిన సగటు నాణ్యత స్కోరును (శాతంలో) తయారు చేస్తారు. ఈ స్కోరును ఆ వాడుకరి రాసిన అన్ని వ్యాసాలకూ వర్తింపజేస్తారు. ఉదాహరణకు, * ఒక వాడుకరి మొత్తం 300 వ్యాసాలను సమర్పించారు. * హంగుల మూల్యాంకనంలో 6000 పాయింట్లు వచ్చాయి. * పరిశీలక బృందం, వాటి లోంచి ఒక ఐదో పదో వ్యాసాలను పరిశీలించి వాటి నాణ్యతను 70% గా గణించింది. * ఈ 70 శాతాన్ని ఆ వాడుకరికి వచ్చిన మొత్తం పాయింట్లపై వర్తింప జేస్తే వారి మొత్తం పాయింట్లు 4200 (6000 X 70%) అవుతాయి. హంగుల మూల్యాంకనం, నాణ్యతా పరిశీలన రెండూ పూర్తయ్యాక వచ్చిన అంతిమ పాయింట్లను బట్టి పోటీ విజేతల జాబితా తయారౌతుంది. |} |} == వ్యాసాల జాబితాలు == కింది లింకుల ద్వారా వ్యాసాల జాబితాలను చూడవచ్చు. ఈ జాబితాల్లో ఇచ్చిన ఇంగ్లీషు వికీపీడియా వ్యాసాలను ఎంచుకుని, వాటికెదురుగా సంతకం చేసి, ఆపై వ్యాసాన్ని సృష్టించండి. {| width="100%" cellpadding="5" cellspacing="3" style="background:#ccffff; " | width="60%" style="vertical-align:top; padding: 0; margin:0; " | # మంచి వ్యాసాల కోసం వ్యాసాల జాబితా: [[వాడుకరి:Chaduvari/ఈ వారం వ్యాసాల జాబితా]] |} === కొత్త వ్యాసాల కోసం === '''మొత్తం వ్యాసాలు: సుమారు 4100+''' # [[వాడుకరి:Chaduvari/ఇతర ఆవశ్యక వ్యాసాలు]] - 335 (50 వేలకు పైగా ఎర్రలింకులను నీలి లింకులుగా మార్చే అవకాశం) # [[వాడుకరి:Chaduvari/బ్రిటిషు భారతదేశం]] - 118 # [[వాడుకరి:Chaduvari/భారతదేశ చరిత్ర - చరిత్ర పూర్వ యుగం, మధ్య యుగం]] - 487 # [[వాడుకరి:Chaduvari/భారతదేశ చరిత్ర - ప్రాచీన యుగం]] - 346 # [[వాడుకరి:Chaduvari/మొగలు, మరాఠా సామ్రాజ్యాలు]] - 193 # [[వాడుకరి:Chaduvari/భారతీయ వంటలు]] - 245 # [[వాడుకరి:Chaduvari/భారత స్వాతంత్ర్య యుద్ధం]] - 200 # [[వాడుకరి:Chaduvari/భారతదేశ భౌగోళికం]] - 128 # [[వాడుకరి:Chaduvari/ఈశాన్య భారతం]] - 383 # [[వాడుకరి:Chaduvari/పశ్చిమ బెంగాల్]] - 164 # [[వాడుకరి:Chaduvari/బీహార్]] - 336 # [[వాడుకరి:Chaduvari/రాజస్థాన్]] - 429 # [[వాడుకరి:Chaduvari/కేరళ]] - 537 # [[వాడుకరి:Chaduvari/బౌద్ధం]] - 174 # [[వాడుకరి:Chaduvari/భారతదేశం - యుద్ధాలు]] - == ప్రాజెక్టు వర్గాలు == * [[:వర్గం:వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5|వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5]] - ప్రాజెక్టు ప్రధాన వర్గం * [[:వర్గం:వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 ప్రాజెక్టులో సృష్టించిన వ్యాసాలు|వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 ప్రాజెక్టులో సృష్టించిన వ్యాసాలు]] (వ్యాసాల సంఖ్య: {{PAGESINCATEGORY: వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 ప్రాజెక్టులో సృష్టించిన వ్యాసాలు|pages}})- ప్రాజెక్టులో సృష్టించిన వ్యాసాల చర్చ పేజీల్లో, వాటిని సృష్టించిన వాడుకరులు</bdi> {{Template link|వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} <bdi>మూసను చేర్చినపుడు, ఆ వ్యాసాలు ఈ వర్గం లోకి చేరుతాయి. ఈ వర్గంలో ఉన్న వ్యాసాలను మాత్రమే పోటీకి పరిగణిస్తాం.</bdi> * [[:వర్గం:వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 ప్రాజెక్టులో మెరుగుపరచిన వ్యాసాలు|వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 ప్రాజెక్టులో మెరుగుపరచిన వ్యాసాలు]] (వ్యాసాల సంఖ్య: {{PAGESINCATEGORY: వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 ప్రాజెక్టులో మెరుగుపరచిన వ్యాసాలు|pages}})- ప్రాజెక్టులో మెరుగుపరచిన వ్యాసాల చర్చ పేజీల్లో, వాటిని మెరుగుపరచిన వాడుకరులు</bdi> {{Template link|వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} <bdi>మూసను చేర్చి, పరామితికి ఏదైనా విలువ ఇచ్చినపుడు, ఆ వ్యాసాలు ఈ వర్గం లోకి చేరుతాయి.</bdi> * [[:వర్గం:వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 ప్రాజెక్టులో కృషి చేసిన వాడుకరులు|వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 ప్రాజెక్టులో కృషి చేసిన వాడుకరులు]] (వాడుకరుల సంఖ్య: {{PAGESINCATEGORY: వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 ప్రాజెక్టులో కృషి చేసిన వాడుకరులు|pages}}) == ఉపయోగపడే పేజీలు == * [[వికీపీడియా:అనువాదకులకు వనరులు]] * [[వికీపీడియా:అనువాద పరికరం - తరచూ వచ్చే సందేహాలు|అనువాద పరికరం - తరచూ వచ్చే సందేహాలు]] పేజీ. ముఖ్యంగా అందులోని [[వికీపీడియా:అనువాద పరికరం - తరచూ వచ్చే సందేహాలు#అనువాద నాణ్యత|అనువాద నాణ్యత]] విభాగం. * [[వికీపీడియా:అనువాద పరికరం వాడుకలో ఎదురైన అనుభవాలు|అనువాద పరికరం వేగానికి కొన్ని ఉదాహరణలు]] * [https://quarry.wmcloud.org/query/100556 ఎవరెవరు ఎన్నేసి వ్యాసాలు సమర్పించారు]? (ఇందులో డేటా రోజుకు ఒకసారి రిఫ్రెష్ అవుతుంది. అంచేత అత్యంత తాజా డేటా ఇక్కడ కనబడకపోవచ్చు) * పోటీకి మీరు సమర్పించానని అనుకుంటున్న వ్యాసం, పోటీలో చేరిందా లేదా? చేరితే దాని పరిమాణం ఎంత ఉంది? ఈ రెండు వివరాలను [https://quarry.wmcloud.org/query/106655 ఇక్కడ] చూసుకోవచ్చు. (ఇందులో డేటా రోజుకు ఒకసారి రిఫ్రెష్ అవుతుంది. అంచేత అత్యంత తాజా డేటా ఇక్కడ కనబడకపోవచ్చు) * పోటీకి మీరు సమర్పించిన పేజీల్లో అనాథలేమైనా ఉన్నాయా (అంటే, వేరే ఏ పేజీనుండీ ఇక్కడికి ఇన్‌కమింగు లింకు లేని పేజీలు)? [https://quarry.wmcloud.org/query/59910 ఇక్కడ చూడండి] (ఇందులో డేటా రోజుకు ఒకసారి రిఫ్రెష్ అవుతుంది. అంచేత అత్యంత తాజా డేటా ఇక్కడ కనబడకపోవచ్చు) * అసలు ఒక్కటి కూడా [https://quarry.wmcloud.org/query/106656 బయటికిపోయే లింకు లేని పేజీలు] - (ఇందులో డేటా రోజుకు ఒకసారి రిఫ్రెష్ అవుతుంది. అంచేత అత్యంత తాజా డేటా ఇక్కడ కనబడకపోవచ్చు) <big>'''ముఖ్యమైన గమనిక'''</big>: పై లింకుల్లో చూపించిన పాయింట్లు, వ్యాసార్హతలను పట్టించుకోకుండా లెక్కించినవి. లింకులు, వర్గాలు, భాషాలింకులు, భాష నాణ్యత వగైరాలను పరిశీలించాక, ఈ పాయింట్లు బాగా మారే అవకాశం ఉంది. == పాల్గొనే వాడుకరులు == ఈ ఎడిటథాన్‌లో పాల్గొనదలచిన వాడుకరులు ఇక్కడ సంతకం చెయ్యండి. # <font color="RED" face="Segoe Script" size="3"><b>[[User:Pranayraj1985|ప్రణయ్‌రాజ్ వంగరి]] </b></font>^{<font face="Andalus"> ([[User talk:Pranayraj1985|Talk2Me]]&#124;[[Special:Contributions/Pranayraj1985|Contribs]]) </font>} 13:11, 28 జూన్ 2026 (UTC) # ➤ <span style="white-space:nowrap;text-shadow:white 0em 0em 0.8em,#FF5800 -0.8em -0.8em 0.9em,#00FF00 0.7em 0.7em 0.8em;color:#00FF00"><span style="color:blue"> [[User:K.Venkataramana|కె.వెంకటరమణ]] ❋ [[User talk:K.Venkataramana|చర్చ]]</span></span> 13:13, 28 జూన్ 2026 (UTC) # [[వాడుకరి:Kalasagary|Kalasagary]] ([[వాడుకరి చర్చ:Kalasagary|చర్చ]]) 13:15, 28 జూన్ 2026 (UTC) # [[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:18, 28 జూన్ 2026 (UTC) # [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 15:35, 28 జూన్ 2026 (UTC) # <span style="font-family:Papyrus; color:black">✥[[User:Srinivasrjy|Srinivasrjy]]✥^{[[User talk:Srinivasrjy|(📞talk)]]}</span> # [[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] ([[వాడుకరి చర్చ:యర్రా రామారావు|చర్చ]]) 04:32, 29 జూన్ 2026 (UTC) # -[[వాడుకరి:Vjsuseela|V.J.Suseela]] ([[వాడుకరి చర్చ:Vjsuseela|చర్చ]]) 09:30, 29 జూన్ 2026 (UTC) # [[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 09:34, 30 జూన్ 2026 (UTC) # [[వాడుకరి:Kasyap|Kasyap]] ([[వాడుకరి చర్చ:Kasyap|చర్చ]]) 03:53, 1 జూలై 2026 (UTC) # [[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|బత్తిని వినయ్ కుమార్ గౌడ్]] == వాడుకరి పెట్టెలు, టాప్‌ఐకన్లు == * {{Template link|యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 topicon}} - టాప్‌ఐకన్ * {{Template link|యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 సభ్యులు}} - వాడుకరిపెట్టె ఈ వాడుకరి పెట్టెను గానీ, టాప్‌ఐకన్ను గానీ, రెంటినీ గానీ మీ వాడుకరి పేజీలో పెట్టుకోండి. మీరు "వర్గం:వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 ప్రాజెక్టులో కృషి చేసిన వాడుకరులు" అనే వర్గం లోకి చేరుతారు. == నిర్వహణ == చదువరి [[వర్గం:వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5| ]] == జూలై 7 నాటి నివేదిక == 2026 జూలై 7 ఉదయం 11 గంటలకు ఉన్న గణాంకాలు కిందివిధంగా ఉన్నాయి. కొన్ని వ్యాసాలు పూర్తిగా సిద్ధం కాలేదు. లోనికి వచ్చే లింకులు లేకపోవడం ప్రధానమైన కారణం. వర్గాలు ఒలేకపోవడం రెండో కారణం. భాషాలింకులు లేని వ్యాసాలు కూడా చాలానే ఉన్నాయి. కింది పట్టికలో మొత్తం సమర్పించిన వ్యాసాలన్నిటికీ వచ్చిన పాయింట్లు, అర్హత పొందిన వ్యాసాలకు మాయ్త్రమే వచ్చిన పాయింట్లూ రెంటినీ చూడవచ్చు. <big> '''గమనిక:''' అర్హత పొందని వ్యాసాలకు అవసరమైన హంగులను ఎప్పుడు చేకూర్చినా అప్పుడు వాటిని గణన లోకి తీసుకుంటాం.</big> {| class="wikitable" ! rowspan="2" |2026 జూలై 7 ఉ. 11:00 గంటలకు ! colspan="2" align="left" | అన్ని వ్యాసాలు ! colspan="2" |అర్హత పొందిన వ్యాసాలు ! |- ! align="left" |# ! align="left" |పాయింట్లు ! align="left" |# ! align="left" |పాయింట్లు ! |- | align="left" |'''Pranayraj1985''' | align="right" |0 |0 |0 | align="left" |0 | |- | align="left" |'''K.Venkataramana''' | align="right" |0 |0 |0 | align="left" |0 | |- | align="left" |'''Kalasagary''' | align="right" |24 |7,438 |23 | align="right" |7,283 | |- | align="left" |'''ఉదయ్ కిరణ్''' | align="right" |108 |20,706 |12 | align="right" |3,674 |అర్హత పొందిన వ్యాసాల సంఖ్య గణనీయంగా తక్కువ ఉండడానికి ముఖ్య కారణం- లోనికి వచ్చే లింకులు లేకపోవడమే. వీటితో పాటు కింది అంశాలను కూడా పరిశీలించవలసినది. # భాషాలింకులు లేవు # వర్గాలు లేవు |- | align="left" |'''Chaduvari''' | align="right" |7 |2,836 |5 | align="right" |2,466 | |- | align="left" |'''Srinivasrjy''' | align="right" |16 |9,395 |16 | align="right" |9,395 | |- | align="left" |'''యర్రా రామారావు''' | align="right" |14 |2,795 |10 | align="right" |2,310 | |- | align="left" |'''Vjsuseela''' | align="right" |0 |         -   |0 | align="left" |0  | |- | align="left" |'''స్వరలాసిక''' | align="right" |23 |5,187 |23 | align="right" |5,187 | |- | align="left" |'''Kasyap''' | align="right" |3 |271 |0 | align="left" |0   | |- | align="left" |'''Batthini Vinay Kumar Goud''' | align="right" |57 |13,978 |55 | align="right" |13,572 | |} == జూలై 13 నాటి నివేదిక == 2026 జూలై 13 ఉదయం 8 గంటలకు పోటీకి సమర్పించిన వ్యాసాల గణాంకాలు కిందివిధంగా ఉన్నాయి. కిందటిసారి అర్హత పొందని అనేక వ్యాసాలు ఈసారి అర్హత సాధించాయి. సరిదిద్దిన వాడుకరులకు అభినందనలు. ఈసారీ అర్హత పొందని వ్యాసాలు కొన్ని ఉన్నాయి గానీ, బాగా తక్కువ. కింది పట్టికలో మొత్తం సమర్పించిన వ్యాసాలన్నిటికీ వచ్చిన పాయింట్లు, అర్హత పొందిన వ్యాసాలకు మాత్రమే వచ్చిన పాయింట్లూ రెంటినీ చూడవచ్చు. <big>'''ఒక గమనిక:''' అర్హత పొందని వ్యాసాలకు అవసరమైన హంగులను, పోటీ ముగిసే లోపు ఎప్పుడు చేకూర్చినా వాటిని గణన లోకి తీసుకుంటాం.</big> <big>'''ఇంకో గమనిక:''' పోటీకి సమర్పించకుండా తయారై సిద్ధంగా ఉన్న వ్యాసాలు కొన్ని ఉన్నాయి. వాటిని కూడా సమర్పించాక, ఈ అంకెలు బాగా మారతాయి.</big> {| class="wikitable" ! rowspan="2" |2026 జూలై 13 ఉ. 8:00 గంటలకు ! colspan="2" align="left" | అన్ని వ్యాసాలు ! colspan="2" |అర్హత పొందిన వ్యాసాలు ! సంబంధిత విశేషాలు |- ! align="left" |# ! align="left" |పాయింట్లు ! align="left" |# ! align="left" |పాయింట్లు ! |- | align="left" |'''Pranayraj1985''' | align="right" |0 | align="right" |0 | align="right" |0 | align="right" |0 | |- | align="left" |'''K.Venkataramana''' | align="right" |0 | align="right" |0 | align="right" |0 | align="right" |0 | |- | align="left" |'''Kalasagary''' | align="right" |32 | align="left" |11,570 | align="right" |31 | align="left" |11,415 | |- | align="left" |'''ఉదయ్ కిరణ్''' | align="right" |138 | align="left" |27,453 | align="right" |134 | align="left" |26,078 | |- | align="left" |'''Chaduvari''' | align="right" |7 | align="left" |  2,861 | align="right" |5 | align="left" |  2,492 | |- | align="left" |'''Srinivasrjy''' | align="right" |26 | align="left" |13,653 | align="right" |26 | align="left" |13,653 | |- | align="left" |'''యర్రా రామారావు''' | align="right" |16 | align="left" |  3,746 | align="right" |15 | align="left" |  3,573 | |- | align="left" |'''Vjsuseela''' | align="right" |0 | align="left" |         -   | align="right" |0 | align="left" |         -   | |- | align="left" |'''స్వరలాసిక''' | align="right" |47 | align="left" |10,729 | align="right" |47 | align="left" |10,729 | |- | align="left" |'''Kasyap''' | align="right" |3 | align="left" |     269 | align="right" |0 | align="left" |         -   | |- | align="left" |'''Batthini Vinay Kumar Goud''' | align="right" |145 | align="left" |40,385 | align="right" |137 | align="left" |38,910 | |} == జూలై 19 నాటి నివేదిక == 2026 జూలై 19 ఉదయం 8 గంటలకు పోటీకి సమర్పించిన వ్యాసాల గణాంకాలు కిందివిధంగా ఉన్నాయి. గమనికలు మామూలే. {| class="wikitable" ! rowspan="2" |2026 జూలై 19 ఉ. 8:00 గంటలకు ! colspan="2" align="left" | అన్ని వ్యాసాలు ! colspan="2" |అర్హత పొందిన వ్యాసాలు ! సంబంధిత విశేషాలు |- ! align="left" |# ! align="left" |పాయింట్లు ! align="left" |# ! align="left" |పాయింట్లు ! |- | align="left" |'''Pranayraj1985''' | align="right" |0 | align="right" | | align="right" |0 | align="right" | | |- | align="left" |'''K.Venkataramana''' | align="right" |0 | align="left" |        -   | align="right" |0 | align="left" |        -   | |- | align="left" |'''Kalasagary''' | align="right" |59 | align="left" |18,469 | align="right" |59 | align="left" |18,469 | |- | align="left" |'''ఉదయ్ కిరణ్''' | align="right" |160 | align="left" |29,831 | align="right" |160 | align="left" |29,831 | |- | align="left" |'''Chaduvari''' | align="right" |13 | align="left" |  3,552 | align="right" |13 | align="left" |  3,552 | |- | align="left" |'''Srinivasrjy''' | align="right" |62 | align="left" |18,095 | align="right" |62 | align="left" |18,095 | |- | align="left" |'''యర్రా రామారావు''' | align="right" |16 | align="left" |  3,569 | align="right" |16 | align="left" |  3,569 | |- | align="left" |'''Vjsuseela''' | align="right" |1 | align="left" |      219 | align="right" |1 | align="left" |      219 | |- | align="left" |'''స్వరలాసిక''' | align="right" |59 | align="left" |12,335 | align="right" |59 | align="left" |12,335 | |- | align="left" |'''Kasyap''' | align="right" |3 | align="left" |     313 | align="right" |3 | align="left" |      313 | |- | align="left" |'''Batthini Vinay Kumar Goud''' | align="right" |210 | align="left" |51,570 | align="right" |206 | align="left" |51,347 | |} j8o67xp8msms5i5betdz29gmljbt9kh 2 500233 4908008 4907177 2026-07-19T02:50:53Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* */ 4908008 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" border="1" ! !ఇంగ్లీషు వ్యాసం పేరు !తెలుగు వ్యాసం పేరు !వాడుకరి |- | align="right" |1 |[[:en:Mizo people|Mizo people]] | |చదువరి |- | align="right" |2 |[[:en:Mizo chieftainship|Mizo chieftainship]] | | |- | align="right" |3 |[[:en:Sylheti language|Sylheti language]] | | |- | align="right" |4 |[[:en:Insurgency in Northeast India|Insurgency in Northeast India]] | | |- | align="right" |5 |[[:en:Bengali Hindus|Bengali Hindus]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 08:50, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |6 |[[:en:Yolmo language|Yolmo language]] | | |- | align="right" |7 |[[:en:Yennai Arindhaal|Yennai Arindhaal]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 08:50, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |8 |[[:en:Tea-garden community|Tea-garden community]] | | |- | align="right" |9 |[[:en:Rai people|Rai people]] | | |- | align="right" |10 |[[:en:History of Sylhet|History of Sylhet]] | | |- | align="right" |11 |[[:en:List of Representatives of Sikkim|List of Representatives of Sikkim]] | | |- | align="right" |12 |[[:en:Dhumketu (2025 film)|Dhumketu (2025 film)]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 08:50, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |13 |[[:en:Music of Mizoram|Music of Mizoram]] | | |- | align="right" |14 |[[:en:Tourism in Northeast India|Tourism in Northeast India]] | | |- | align="right" |15 |[[:en:Chutia people|Chutia people]] | | |- | align="right" |16 |[[:en:Rakhine people|Rakhine people]] | | |- | align="right" |17 |[[:en:Lalpa Kohhran Thar|Lalpa Kohhran Thar]] | | |- | align="right" |18 |[[:en:National Register of Citizens for Assam|National Register of Citizens for Assam]] | | |- | align="right" |19 |[[:en:Chhetri|Chhetri]] | | |- | align="right" |20 |[[:en:Magars|Magars]] | | |- | align="right" |21 |[[:en:Hill tribes of Northeast India|Hill tribes of Northeast India]] | | |- | align="right" |22 |[[:en:Insurgency in Meghalaya|Insurgency in Meghalaya]] | | |- | align="right" |23 |[[:en:Timeline of insurgency in Northeast India|Timeline of insurgency in Northeast India]] | | |- | align="right" |24 |[[:en:Story of Python|Story of Python]] | | |- | align="right" |25 |[[:en:Clouded leopard|Clouded leopard]] | | |- | align="right" |26 |[[:en:Bnei Menashe|Bnei Menashe]] | | |- | align="right" |27 |[[:en:Manipur (princely state)|Manipur (princely state)]] | | |- | align="right" |28 |[[:en:Battle of Kohima|Battle of Kohima]] | | |- | align="right" |29 |[[:en:Greater adjutant|Greater adjutant]] | | |- | align="right" |30 |[[:en:Eastern Bengali dialects|Eastern Bengali dialects]] | | |- | align="right" |31 |[[:en:Insurgency in Manipur|Insurgency in Manipur]] | | |- | align="right" |32 |[[:en:Leycesteria formosa|Leycesteria formosa]] | | |- | align="right" |33 |[[:en:Geography of Arunachal Pradesh|Geography of Arunachal Pradesh]] | | |- | align="right" |34 |[[:en:First Anglo-Burmese War|First Anglo-Burmese War]] | | |- | align="right" |35 |[[:en:United Liberation Front of Asom|United Liberation Front of Asom]] | | |- | align="right" |36 |[[:en:Mizo culture|Mizo culture]] | | |- | align="right" |37 |[[:en:Leonard Arthur Bethell|Leonard Arthur Bethell]] | | |- | align="right" |38 |[[:en:Bangladesh–India border|Bangladesh–India border]] | | |- | align="right" |39 |[[:en:National Socialist Council of Nagaland|National Socialist Council of Nagaland]] | | |- | align="right" |40 |[[:en:Tiwa language (India)|Tiwa language (India)]] | | |- | align="right" |41 |[[:en:Manipur tapes|Manipur tapes]] | | |- | align="right" |42 |[[:en:Khasi people|Khasi people]] | |చదువరి |- | align="right" |43 |[[:en:Rajbanshi people|Rajbanshi people]] | | |- | align="right" |44 |[[:en:Christianity in Mizoram|Christianity in Mizoram]] | | |- | align="right" |45 |[[:en:Ledo Road|Ledo Road]] | | |- | align="right" |46 |[[:en:Mising people|Mising people]] | | |- | align="right" |47 |[[:en:Dil Se..|Dil Se..]] | | |- | align="right" |48 |[[:en:Sakhua|Sakhua]] | | |- | align="right" |49 |[[:en:Dashain|Dashain]] | | |- | align="right" |50 |[[:en:Noakhali language|Noakhali language]] | | |- | align="right" |51 |[[:en:Bengalis in Tripura|Bengalis in Tripura]] | | |- | align="right" |52 |[[:en:Ahom people|Ahom people]] | | |- | align="right" |53 |[[:en:Kuki National Army|Kuki National Army]] | | |- | align="right" |54 |[[:en:Shan people|Shan people]] | | |- | align="right" |55 |[[:en:Himalayan tahr|Himalayan tahr]] | | |- | align="right" |56 |[[:en:List of institutions of higher education in Assam|List of institutions of higher education in Assam]] | | |- | align="right" |57 |[[:en:Kaladan Multi-Modal Transit Transport Project|Kaladan Multi-Modal Transit Transport Project]] | | |- | align="right" |58 |[[:en:National Democratic Front of Boroland|National Democratic Front of Boroland]] | | |- | align="right" |59 |[[:en:Operation Bajrang|Operation Bajrang]] | | |- | align="right" |60 |[[:en:Naga conflict|Naga conflict]] | | |- | align="right" |61 |[[:en:Assam Rifles|Assam Rifles]] | | |- | align="right" |62 |[[:en:Kokborok|Kokborok]] | | |- | align="right" |63 |[[:en:Insurgency in Arunachal Pradesh|Insurgency in Arunachal Pradesh]] | | |- | align="right" |64 |[[:en:Qarib Qarib Singlle|Qarib Qarib Singlle]] | | |- | align="right" |65 |[[:en:Tamreswari Temple|Tamreswari Temple]] | | |- | align="right" |66 |[[:en:Bengal slow loris|Bengal slow loris]] | | |- | align="right" |67 |[[:en:Lepcha language|Lepcha language]] | | |- | align="right" |68 |[[:en:Kuki National Organisation|Kuki National Organisation]] | | |- | align="right" |69 |[[:en:10 Endrathukulla|10 Endrathukulla]] | | |- | align="right" |70 |[[:en:Sikkimese Bhutia language|Sikkimese Bhutia language]] | | |- | align="right" |71 |[[:en:Ahom language|Ahom language]] | | |- | align="right" |72 |[[:en:Sunwar language|Sunwar language]] | | |- | align="right" |73 |[[:en:Assam Regiment|Assam Regiment]] | | |- | align="right" |74 |[[:en:Gorkhaland movement|Gorkhaland movement]] | | |- | align="right" |75 |[[:en:Gopal Gurung|Gopal Gurung]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 06:28, 30 జూన్ 2026 (UTC) |- | align="right" |76 |[[:en:Racism against Northeast Indians|Racism against Northeast Indians]] | | |- | align="right" |77 |[[:en:Tourism in Tripura|Tourism in Tripura]] | | |- | align="right" |78 |[[:en:Etymology of Assam|Etymology of Assam]] | | |- | align="right" |79 |[[:en:Baro-Bhuyan|Baro-Bhuyan]] | | |- | align="right" |80 |[[:en:Mizo Zirlai Pawl|Mizo Zirlai Pawl]] | | |- | align="right" |81 |[[:en:Kabiraj Negi Lama|Kabiraj Negi Lama]] | | |- | align="right" |82 |[[:en:Ita Fort|Ita Fort]] | | |- | align="right" |83 |[[:en:List of villages in Nagaland|List of villages in Nagaland]] | | |- | align="right" |84 |[[:en:Christianity in Northeast India|Christianity in Northeast India]] | | |- | align="right" |85 |[[:en:Involvement of Northeast Indian insurgents in the Myanmar conflict|Involvement of Northeast Indian insurgents in the Myanmar conflict]] | | |- | align="right" |86 |[[:en:List of rulers of Assam|List of rulers of Assam]] | | |- | align="right" |87 |[[:en:Outline of Assam|Outline of Assam]] | | |- | align="right" |88 |[[:en:Mautam|Mautam]] | | |- | align="right" |89 |[[:en:Assamese cuisine|Assamese cuisine]] | | |- | align="right" |90 |[[:en:Assam Police|Assam Police]] | | |- | align="right" |91 |[[:en:Garo people|Garo people]] | |చదువరి |- | align="right" |92 |[[:en:Vaiphei people|Vaiphei people]] | | |- | align="right" |93 |[[:en:Barak state movement|Barak state movement]] | | |- | align="right" |94 |[[:en:Wangjing Tentha Assembly constituency|Wangjing Tentha Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |95 |[[:en:Tripura Tribal Areas Autonomous District Council|Tripura Tribal Areas Autonomous District Council]] | | |- | align="right" |96 |[[:en:Marma people|Marma people]] | | |- | align="right" |97 |[[:en:Demographics of Assam|Demographics of Assam]] | | |- | align="right" |98 |[[:en:Chinese pangolin|Chinese pangolin]] | | |- | align="right" |99 |[[:en:Bawi system|Bawi system]] | | |- | align="right" |100 |[[:en:Tangsa language|Tangsa language]] | | |- | align="right" |101 |[[:en:Anek|Anek]] | | |- | align="right" |102 |[[:en:List of Christian denominations in Northeast India|List of Christian denominations in Northeast India]] | | |- | align="right" |103 |[[:en:Wreathed hornbill|Wreathed hornbill]] | | |- | align="right" |104 |[[:en:Chakma language|Chakma language]] | | |- | align="right" |105 |[[:en:Naksaparvat|Naksaparvat]] | | |- | align="right" |106 |[[:en:Mizo clothing|Mizo clothing]] | | |- | align="right" |107 |[[:en:Anil Gurung|Anil Gurung]] | | |- | align="right" |108 |[[:en:Beautiful nuthatch|Beautiful nuthatch]] | | |- | align="right" |109 |[[:en:Yolmo people|Yolmo people]] | | |- | align="right" |110 |[[:en:Thar language|Thar language]] | | |- | align="right" |111 |[[:en:Kirati peoples|Kirati peoples]] | | |- | align="right" |112 |[[:en:2021 Nagaland killings|2021 Nagaland killings]] | | |- | align="right" |113 |[[:en:Ranglong people|Ranglong people]] | | |- | align="right" |114 |[[:en:Indo-Aryan migration to Assam|Indo-Aryan migration to Assam]] | | |- | align="right" |115 |[[:en:Rakhine language|Rakhine language]] | | |- | align="right" |116 |[[:en:Culture of Assam|Culture of Assam]] | | |- | align="right" |117 |[[:en:Naga National Council|Naga National Council]] | | |- | align="right" |118 |[[:en:Sinlung Hills Council|Sinlung Hills Council]] | | |- | align="right" |119 |[[:en:Black-backed dwarf kingfisher|Black-backed dwarf kingfisher]] | | |- | align="right" |120 |[[:en:Yaariyan (2014 film)|Yaariyan (2014 film)]] | | |- | align="right" |121 |[[:en:Limbu language|Limbu language]] | | |- | align="right" |122 |[[:en:Khecheopalri Lake|Khecheopalri Lake]] | | |- | align="right" |123 |[[:en:Dzukou Valley|Dzukou Valley]] | | |- | align="right" |124 |[[:en:National Liberation Front of Tripura|National Liberation Front of Tripura]] | | |- | align="right" |125 |[[:en:Living root bridge|Living root bridge]] | | |- | align="right" |126 |[[:en:Assam silk|Assam silk]] |[[అసోం పట్టు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:21, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |127 |[[:en:Chungli Ao language|Chungli Ao language]] | | |- | align="right" |128 |[[:en:Biate people|Biate people]] | | |- | align="right" |129 |[[:en:Desire Machine Collective|Desire Machine Collective]] | | |- | align="right" |130 |[[:en:Patsho Khiamniungan|Patsho Khiamniungan]] | | |- | align="right" |131 |[[:en:Koro language (India)|Koro language (India)]] | | |- | align="right" |132 |[[:en:Assamese people|Assamese people]] | |చదువరి |- | align="right" |133 |[[:en:Bhismaknagar|Bhismaknagar]] | | |- | align="right" |134 |[[:en:Assamese Language Movement|Assamese Language Movement]] | | |- | align="right" |135 |[[:en:Ram Bahadur Bomjon|Ram Bahadur Bomjon]] | | |- | align="right" |136 |[[:en:Syzygium claviflorum|Syzygium claviflorum]] | | |- | align="right" |137 |[[:en:Any Kuki Tribes|Any Kuki Tribes]] | | |- | align="right" |138 |[[:en:Dimasa people|Dimasa people]] | | |- | align="right" |139 |[[:en:2008 Imphal bombing|2008 Imphal bombing]] | | |- | align="right" |140 |[[:en:Kiran Chemjong|Kiran Chemjong]] | | |- | align="right" |141 |[[:en:Operation Sunrise (2019)|Operation Sunrise (2019)]] | | |- | align="right" |142 |[[:en:Hmar language|Hmar language]] | | |- | align="right" |143 |[[:en:Gorkhas in Manipur|Gorkhas in Manipur]] | | |- | align="right" |144 |[[:en:Kul Man Ghising|Kul Man Ghising]] | | |- | align="right" |145 |[[:en:Khamti language|Khamti language]] | | |- | align="right" |146 |[[:en:Khasi Hills Autonomous District Council|Khasi Hills Autonomous District Council]] | | |- | align="right" |147 |[[:en:Pakke Tiger Reserve|Pakke Tiger Reserve]] | | |- | align="right" |148 |[[:en:Rukmininagar Fort|Rukmininagar Fort]] | | |- | align="right" |149 |[[:en:Frederick George Lister|Frederick George Lister]] | | |- | align="right" |150 |[[:en:Muslim invasions of Assam|Muslim invasions of Assam]] | | |- | align="right" |151 |[[:en:Zou people|Zou people]] | | |- | align="right" |152 |[[:en:Tourism in Mizoram|Tourism in Mizoram]] | | |- | align="right" |153 |[[:en:Economy of Assam|Economy of Assam]] | | |- | align="right" |154 |[[:en:2022 Manipur Olympic Games|2022 Manipur Olympic Games]] | | |- | align="right" |155 |[[:en:Kalita (caste)|Kalita (caste)]] | | |- | align="right" |156 |[[:en:Yakkha language|Yakkha language]] | | |- | align="right" |157 |[[:en:Satra (Ekasarana Dharma)|Satra (Ekasarana Dharma)]] | | |- | align="right" |158 |[[:en:2015 Indian counter-insurgency operation in Myanmar|2015 Indian counter-insurgency operation in Myanmar]] | | |- | align="right" |159 |[[:en:Deshi people|Deshi people]] | | |- | align="right" |160 |[[:en:Index of Nagaland-related articles|Index of Nagaland-related articles]] | | |- | align="right" |161 |[[:en:Kadamtala Assembly constituency|Kadamtala Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |162 |[[:en:2019 Khonsa ambush|2019 Khonsa ambush]] | | |- | align="right" |163 |[[:en:Zo Reunification Organization|Zo Reunification Organization]] | | |- | align="right" |164 |[[:en:Darlong people|Darlong people]] | | |- | align="right" |165 |[[:en:Behali Wildlife Sanctuary|Behali Wildlife Sanctuary]] | | |- | align="right" |166 |[[:en:Miya people|Miya people]] | | |- | align="right" |167 |[[:en:Paite people|Paite people]] | | |- | align="right" |168 |[[:en:Red-headed trogon|Red-headed trogon]] | | |- | align="right" |169 |[[:en:Sherpa language|Sherpa language]] | | |- | align="right" |170 |[[:en:Gurung language|Gurung language]] | | |- | align="right" |171 |[[:en:Arjuna Bhogeswar Baruah Sports Complex|Arjuna Bhogeswar Baruah Sports Complex]] | | |- | align="right" |172 |[[:en:Guite people|Guite people]] | | |- | align="right" |173 |[[:en:Mr. Manipur|Mr. Manipur]] | | |- | align="right" |174 |[[:en:Zou language|Zou language]] | | |- | align="right" |175 |[[:en:Zawlbûk|Zawlbûk]] | | |- | align="right" |176 |[[:en:United National Liberation Front|United National Liberation Front]] | | |- | align="right" |177 |[[:en:British rule in Assam|British rule in Assam]] | | |- | align="right" |178 |[[:en:Aimol language|Aimol language]] | | |- | align="right" |179 |[[:en:Shape of Momo|Shape of Momo]] | | |- | align="right" |180 |[[:en:Birganj Assembly constituency|Birganj Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |181 |[[:en:Chumi Gyatse Falls|Chumi Gyatse Falls]] | | |- | align="right" |182 |[[:en:Jewel Thief (1967 film)|Jewel Thief (1967 film)]] | | |- | align="right" |183 |[[:en:Khangabok|Khangabok]] | | |- | align="right" |184 |[[:en:Gaeboo Achyok|Gaeboo Achyok]] | | |- | align="right" |185 |[[:en:Hajong language|Hajong language]] | | |- | align="right" |186 |[[:en:White-bellied heron|White-bellied heron]] | | |- | align="right" |187 |[[:en:Kalyanpur, Tripura Assembly constituency|Kalyanpur, Tripura Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |188 |[[:en:Sultan tit|Sultan tit]] | | |- | align="right" |189 |[[:en:Maria Manda|Maria Manda]] | | |- | align="right" |190 |[[:en:Indian Army atrocities in Northeast India|Indian Army atrocities in Northeast India]] | | |- | align="right" |191 |[[:en:Peter Loren Seton James|Peter Loren Seton James]] | | |- | align="right" |192 |[[:en:2015–2016 Arunachal Pradesh political crisis|2015–2016 Arunachal Pradesh political crisis]] | | |- | align="right" |193 |[[:en:Education in Mizoram|Education in Mizoram]] | | |- | align="right" |194 |[[:en:Indigenous peoples of Sikkim|Indigenous peoples of Sikkim]] | | |- | align="right" |195 |[[:en:Prehistory of Manipur|Prehistory of Manipur]] | | |- | align="right" |196 |[[:en:Tani languages|Tani languages]] | | |- | align="right" |197 |[[:en:Cornus kousa|Cornus kousa]] |[[కౌసా డాగ్‌వుడ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:50, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |198 |[[:en:Caves of Meghalaya|Caves of Meghalaya]] |[[మేఘాలయ గుహలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:25, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |199 |[[:en:Ananta Tamang|Ananta Tamang]] |[[అనంత తమంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:25, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |200 |[[:en:Outline of Arunachal Pradesh|Outline of Arunachal Pradesh]] |[[అరుణాచల్ ప్రదేశ్ రూపురేఖలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:19, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |201 |[[:en:Iris dolichosiphon|Iris dolichosiphon]] |[[ఐరిస్ డోలిచోసిఫాన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:25, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |202 |[[:en:Srimanta Sankaradeva Sangha|Srimanta Sankaradeva Sangha]] |[[శ్రీమంత శంకరదేవ సంఘం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:35, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |203 |[[:en:Salgarh Assembly constituency|Salgarh Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |204 |[[:en:Kwatha Khunou|Kwatha Khunou]] |[[క్వాతా ఖునౌ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]])` |- | align="right" |205 |[[:en:28th Battalion (ULFA)|28th Battalion (ULFA)]] |[[28వ బెటాలియన్ ఉల్ఫా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:43, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |206 |[[:en:List of colleges affiliated to the Gauhati University|List of colleges affiliated to the Gauhati University]] |[[గౌహతి విశ్వవిద్యాలయ అనుబంధ కళాశాలల జాబితా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:24, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |207 |[[:en:All Bodo Students' Union|All Bodo Students' Union]] | [[ఆల్ బోడో స్టూడెంట్స్ యూనియన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:16, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |208 |[[:en:Slaty-backed forktail|Slaty-backed forktail]] |[[స్లేటీ-బ్యాక్డ్ ఫోర్క్‌టైల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:11, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |209 |[[:en:Timeline of Jorhat|Timeline of Jorhat]] |[[జోర్హాట్ కాలక్రమం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:59, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |210 |[[:en:Young Mizo Association|Young Mizo Association]] |[[యంగ్ మిజో అసోసియేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:31, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |211 |[[:en:Crown Colony of Eastern Agency Scheme|Crown Colony of Eastern Agency Scheme]] |[[క్రౌన్ కాలనీ ఆఫ్ ఈస్టర్న్ ఏజెన్సీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:51, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |212 |[[:en:Kongthong|Kongthong]] |[[కొంగ్థాంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:15, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |213 |[[:en:Black-backed forktail|Black-backed forktail]] |[[నల్ల వీపు విచాల తోక పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:09, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |214 |[[:en:List of vegetables used in Assamese cuisine|List of vegetables used in Assamese cuisine]] |[[అసోం వంటకాల్లో ఉపయోగించే కూరగాయల జాబితా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:22, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |215 |[[:en:Economy of Mizoram|Economy of Mizoram]] |[[మిజోరాం ఆర్థిక వ్యవస్థ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:29, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |216 |[[:en:Goalpariya dialects|Goalpariya dialects]] |[[గోవాల్పారియా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:47, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |217 |[[:en:Chhurbura|Chhurbura]] |[[ఛుర్బురా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:51, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |218 |[[:en:Atong language (Sino-Tibetan)|Atong language (Sino-Tibetan)]] |[[అటాంగ్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:46, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |219 |[[:en:Pramodenagar Assembly constituency|Pramodenagar Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |220 |[[:en:Golden-breasted fulvetta|Golden-breasted fulvetta]] |[[గోల్డెన్-బ్రెస్టెడ్ ఫుల్వెట్టా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:33, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |221 |[[:en:Kakraban Assembly constituency|Kakraban Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |222 |[[:en:Bengal florican|Bengal florican]] |[[బెంగాల్ ఫ్లోరికాన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:22, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |223 |[[:en:North Eastern Railway Connectivity Project|North Eastern Railway Connectivity Project]] |[[ఈశాన్య రైల్వే కనెక్టివిటీ ప్రాజెక్ట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:12, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |224 |[[:en:Koch people|Koch people]] | | |- | align="right" |225 |[[:en:Tibetan dual system of government|Tibetan dual system of government]] |[[టిబెటన్ ద్వంద్వ పాలనా విధానం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:37, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |226 |[[:en:2004 arms and ammunition haul in Chittagong|2004 arms and ammunition haul in Chittagong]] |[[బంగ్లాదేశ్‌లో అక్రమ ఆయుధాల రవాణా జప్తు ఘటన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:28, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |227 |[[:en:Aiton language|Aiton language]] |[[ఐటోన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:07, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |228 |[[:en:Austen's brown hornbill|Austen's brown hornbill]] |[[ఆస్టెన్స్ బ్రౌన్ హార్న్‌బిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:55, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |229 |[[:en:Dayahang Rai|Dayahang Rai]] |[[దయాహంగ్ రాయ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:37, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |230 |[[:en:Bairagi Kainla|Bairagi Kainla]] |[[బైరాగి కైంలా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:27, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |231 |[[:en:Apo (drink)|Apo (drink)]] |[[అపో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:18, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |232 |[[:en:Jerdon's babbler|Jerdon's babbler]] |[[జెర్డాన్ బాబ్లర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:07, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |233 |[[:en:Eastern Bengal and Assam|Eastern Bengal and Assam]] |[[తూర్పు బెంగాల్, అసోం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:22, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |234 |[[:en:Kurti Assembly constituency|Kurti Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |235 |[[:en:List of cities in Assam by population|List of cities in Assam by population]] |[[అసోం లోని నగరాల జనాభా జాబితా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:06, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |236 |[[:en:Jaintia Hills Autonomous District Council|Jaintia Hills Autonomous District Council]] |[[జైంతియా హిల్స్ అటానమస్ డిస్ట్రిక్ట్ కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:53, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |237 |[[:en:Blossom-headed parakeet|Blossom-headed parakeet]] |[[గులాబీ తల చిలుక]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:26, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |238 |[[:en:Shillong Chamber Choir|Shillong Chamber Choir]] |[[షిల్లాంగ్ చాంబర్ కోయిర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:40, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |239 |[[:en:Blyth's kingfisher|Blyth's kingfisher]] |[[బ్లైత్స్ లక్మల పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:45, 11 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |240 |[[:en:Bhim Bahadur Tamang|Bhim Bahadur Tamang]] |[[భీమ్ బహదూర్ తమాంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:29, 11 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |241 |[[:en:Sikkimese cuisine|Sikkimese cuisine]] |[[సిక్కిం వంటకాలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:46, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |242 |[[:en:Rambahadur Limbu|Rambahadur Limbu]] |[[రాం బహదూర్ లింబు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:22, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |243 |[[:en:Assam Province|Assam Province]] |[[అసోం ప్రావిన్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:17, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |244 |[[:en:Raja Ki Aayegi Baaraat|Raja Ki Aayegi Baaraat]] |[[రాజా కీ ఆయేగీ బారాత్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:12, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |245 |[[:en:Borgeet|Borgeet]] |[[బోర్‌గీత్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:08, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |246 |[[:en:Blue whistling thrush|Blue whistling thrush]] |[[నీలి ఈల పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:03, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |247 |[[:en:Ralte language|Ralte language]] |[[రాల్తే]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:56, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |248 |[[:en:2024 attack on the Bangladesh Assistant High Commission in India|2024 attack on the Bangladesh Assistant High Commission in India]] |[[అగర్తలాలోని బంగ్లాదేశ్ అసిస్టెంట్ హైకమిషన్‌పై దాడి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:52, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |249 |[[:en:Mara Autonomous District Council|Mara Autonomous District Council]] |[[మారా స్వయంప్రతిపత్తి జిల్లా కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:47, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |250 |[[:en:Kulung language (Nepal)|Kulung language (Nepal)]] |[[కులుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:43, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |251 |[[:en:Kulai Assembly constituency|Kulai Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |252 |[[:en:Abbott's babbler|Abbott's babbler]] |[[అబాట్ బాబ్లర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:38, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |253 |[[:en:Dark Age of the Assamese language|Dark Age of the Assamese language]] |[[అస్సామీ భాషా అంధకార యుగం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:34, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |254 |[[:en:Sanggaiyumpham, Thoubal|Sanggaiyumpham, Thoubal]] |[[సంగైయుంఫామ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:28, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |255 |[[:en:List of superintendents of Mizoram|List of superintendents of Mizoram]] |[[లుషాయ్ హిల్స్ సూపరింటెండెంట్ మిజోరాం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:25, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |256 |[[:en:Karbi language|Karbi language]] |[[కార్బీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:10, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |257 |[[:en:Karimganj Junction railway station|Karimganj Junction railway station]] |[[కరీంగంజ్ రైల్వే జంక్షన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:04, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |258 |[[:en:1953 Achingmori incident|1953 Achingmori incident]] |[[అచింగ్‌మోరి సంఘటన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:01, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |259 |[[:en:Ellora Vigyan Mancha|Ellora Vigyan Mancha]] |[[ఎల్లోరా విజ్ఞాన్ మంచ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:57, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |260 |[[:en:Mary S]]cott (missionary)|Mary Scott (missionary)]] | | |- | align="right" |261 |[[:en:Geography of Mizoram|Geography of Mizoram]] |[[మిజోరాం భౌగోళికం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:52, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |262 |[[:en:2008 Agartala bombings|2008 Agartala bombings]] |[[2008 అగర్తలా బాంబు పేలుళ్లు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:51, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |263 |[[:en:Salema Assembly constituency|Salema Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |264 |[[:en:Naga People's Movement for Human Rights|Naga People's Movement for Human Rights]] |[[నాగా పీపుల్స్ మూవ్‌మెంట్ ఫర్ హ్యూమన్ రైట్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:48, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |265 |[[:en:Pemayangtse Monastery|Pemayangtse Monastery]] |[[పెమాయాంగ్ట్సే ఆశ్రమం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:44, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |266 |[[:en:History of Kaziranga National Park|History of Kaziranga National Park]] |[[కాజీరంగా జాతీయ పార్కు చరిత్ర]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:40, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |267 |[[:en:North–South War of the Lushai Hills|North–South War of the Lushai Hills]] |[[చిమ్ లె హ్మార్ ఇండో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:13, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |268 |[[:en:Prabal Gurung|Prabal Gurung]] |[[ప్రబల్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:09, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |269 |[[:en:Ang Tharkay|Ang Tharkay]] |[[ఆంగ్ థార్కే]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:06, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |270 |[[:en:Thamizh|Thamizh]] |[[తమిళ్ (సినిమా)]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:40, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |271 |[[:en:Casearia graveolens|Casearia graveolens]] |[[కేసియారియా గ్రేవియోలెన్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:37, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |272 |[[:en:Garbhanga Wildlife Sanctuary|Garbhanga Wildlife Sanctuary]] |[[గార్భంగా వన్యప్రాణుల అభయారణ్యం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:33, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |273 |[[:en:Kuki National Front|Kuki National Front]] |[[కుకీ నేషనల్ ఫ్రంట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:30, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |274 |[[:en:Gangtok Municipal Corporation|Gangtok Municipal Corporation]] |[[గ్యాంగ్‌టక్ మునిసిపల్ కార్పొరేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:18, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |275 |[[:en:Nagaland Lokayukta|Nagaland Lokayukta]] |[[నాగాలాండ్ లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:14, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |276 |[[:en:Culture of Tripura|Culture of Tripura]] |[[త్రిపుర సంస్కృతి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:10, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |277 |[[:en:Captain (2019 film)|Captain (2019 film)]] |[[కెప్టెన్ (సినిమా)]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:03, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |278 |[[:en:Iris × sikkimensis|Iris × sikkimensis]] |[[ఐరిస్ × సిక్కిమెన్సిస్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:59, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |279 |[[:en:Bugun liocichla|Bugun liocichla]] |[[బుగున్ లియోసిచ్లా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:54, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |280 |[[:en:Moria people|Moria people]] |[[మొరియా ప్రజలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:50, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |281 |[[:en:Panjika|Panjika]] |[[పంజిక]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:17, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |282 |[[:en:Tourism in Assam|Tourism in Assam]] |[[అసోం పర్యాటక రంగం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 07:17, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |283 |[[:en:Fire-breasted flowerpecker|Fire-breasted flowerpecker]] |[[నిప్పు-రొమ్ము పూలపక్షి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:10, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |284 |[[:en:Chhetan Gurung|Chhetan Gurung]] |[[ఛేతన్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:06, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |285 |[[:en:Kwatha|Kwatha]] |[[క్వాతా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:03, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |286 |[[:en:Blyth's tragopan|Blyth's tragopan]] |[[బ్లైత్స్ ట్రాగోపాన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:00, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |287 |[[:en:Administrative divisions of Assam|Administrative divisions of Assam]] |[[అసోం ప్రాంతీయ విభాగాలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:53, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |288 |[[:en:White-winged duck|White-winged duck]] |[[తెల్లరెక్కల బాతు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:50, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |289 |[[:en:Naharlagun railway station|Naharlagun railway station]] |[[నహర్లగూన్ రైల్వే స్టేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:45, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |290 |[[:en:Asian barred owlet|Asian barred owlet]] |[[ఏషియన్ బార్డ్ ఔలెట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:40, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |291 |[[:en:Treaty of Yandabo|Treaty of Yandabo]] |[[యాండబో సంధి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:36, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |292 |[[:en:Sikkim Manipal Institute of Technology|Sikkim Manipal Institute of Technology]] |[[సిక్కిం మణిపాల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:30, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |293 |[[:en:Rabha people|Rabha people]] | | |- | align="right" |294 |[[:en:Zo peoples|Zo peoples]] | | |- | align="right" |295 |[[:en:Bhaona|Bhaona]] |[[భావోన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:59, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |296 |[[:en:Jorthang–Nayabazar Assembly constituency|Jorthang–Nayabazar Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |297 |[[:en:Jamuna Gurung (entrepreneur)|Jamuna Gurung (entrepreneur)]] |[[జమునా గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:56, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |298 |[[:en:Deusi/Bhailo|Deusi/Bhailo]] |[[దేవుసి-భైలో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:52, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |299 |[[:en:Zû (beverage)|Zû (beverage)]] |[[జూ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:48, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |300 |[[:en:Sikkim Scouts|Sikkim Scouts]] |[[సిక్కిం స్కౌట్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:39, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |301 |[[:en:Barman language|Barman language]] |[[బర్మాన్ థార్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:29, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |302 |[[:en:Tara Prakash Limbu|Tara Prakash Limbu]] |[[తారా ప్రకాష్ లింబు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:24, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |303 |[[:en:Deepak Manange|Deepak Manange]] |[[రాజీవ్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:09, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |304 |[[:en:Meghalaya Lokayukta|Meghalaya Lokayukta]] |[[మేఘాలయ లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:05, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |305 |[[:en:Hodgson's frogmouth|Hodgson's frogmouth]] |[[హాడ్గ్సన్స్ ఫ్రాగ్‌మౌత్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:00, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |306 |[[:en:In the Name of the Nation|In the Name of the Nation]] |[[ఇన్ ది నేమ్ ఆఫ్ ది నేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:54, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |307 |[[:en:Lower Gangetic Plains moist deciduous forests|Lower Gangetic Plains moist deciduous forests]] |[[లోయర్ గంగా మైదాన తేమతో కూడిన ఆకురాల్చే అడవులు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:47, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |308 |[[:en:North East Students' Organization|North East Students' Organization]] |[[నార్త్ ఈస్ట్ స్టూడెంట్స్ ఆర్గనైజేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:42, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |309 |[[:en:Magar language|Magar language]] |[[మగర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:36, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |310 |[[:en:Nature's Beckon|Nature's Beckon]] |[[నేచర్స్ బెకన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:27, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |311 |[[:en:Upendra Subba|Upendra Subba]] |[[ఉపేంద్ర సుబ్బా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:14, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |312 |[[:en:Sasoni Merbil|Sasoni Merbil]] |[[సాసోని మెర్‌బిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:36, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |313 |[[:en:Zomi people|Zomi people]] | | |- | align="right" |314 |[[:en:Assamese manuscript painting|Assamese manuscript painting]] |[[అస్సామీ హస్త చిత్రకళ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:33, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |315 |[[:en:Deori language|Deori language]] |[[డియోరి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:19, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |316 |[[:en:Hakha Chin|Hakha Chin]] |[[హఖా చిన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:10, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |317 |[[:en:List of State Protected Monuments in Manipur|List of State Protected Monuments in Manipur]] | | |- | align="right" |318 |[[:en:Operation Golden Bird|Operation Golden Bird]] |[[ఆపరేషన్ గోల్డెన్ బర్డ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:06, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |319 |[[:en:Outline of Manipur|Outline of Manipur]] | | |- | align="right" |320 |[[:en:Mizoram–Manipur–Kachin rain forests|Mizoram–Manipur–Kachin rain forests]] |[[మిజోరం–మణిపూర్–కచిన్ వర్షారణ్యాల ఎకోరీజియన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:06, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |321 |[[:en:Borkhola Assembly constituency|Borkhola Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |322 |[[:en:Bharateeyans|Bharateeyans]] |[[భారతీయన్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 08:40, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |323 |[[:en:Naga Mothers' Association|Naga Mothers' Association]] |[[నాగా మదర్స్ అసోసియేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 08:40, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |324 |[[:en:Mission China|Mission China]] |[[మిషన్ చైనా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 08:40, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |325 |[[:en:Achik Songna An'pachakgipa Kotok|Achik Songna An'pachakgipa Kotok]] |[[అచిక్ సాంగ్నా అన్‌పాచాక్‌గిపా కోటోక్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:37, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |326 |[[:en:Mizoram Lokayukta|Mizoram Lokayukta]] |[[మిజోరం లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:53, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |327 |[[:en:Unakoti|Unakoti]] |[[ఊనకోటి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:37, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |328 |[[:en:Rufous-necked hornbill|Rufous-necked hornbill]] |[[రత్నకంఠ కొమ్ముల పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:41, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |329 |[[:en:James Pandu|James Pandu]] |[[జేమ్స్ పాండు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:38, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |330 |[[:en:Mizo literature|Mizo literature]] |[[మిజో సాహిత్యం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:19, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |331 |[[:en:Singarigharutha|Singarigharutha]] |[[సింగరిగరుతా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:10, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |332 |[[:en:Grey peacock-pheasant|Grey peacock-pheasant]] |[[బూడిద రంగు నెమలి-కోడి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:00, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |333 |[[:en:Sheuli Azim|Sheuli Azim]] |[[షియులీ అజీమ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:49, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |334 |[[:en:Timeline of history of Assam|Timeline of history of Assam]] |[[అస్సాం కాలక్రమ చరిత్ర]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:08, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |335 |[[:en:Detention centres in Assam|Detention centres in Assam]] |[[అస్సాం డిటెన్షన్ క్యాంప్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:05, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |336 |[[:en:Dehan dialect|Dehan dialect]] |[[దేహాన్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:49, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |337 |[[:en:Christianity in Meghalaya|Christianity in Meghalaya]] |[[మేఘాలయలో క్రైస్తవ మతం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:43, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |338 |[[:en:Khasi Hills|Khasi Hills]] |[[ఖాశీ కొండలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:36, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |339 |[[:en:Pied falconet|Pied falconet]] |[[పైడ్ ఫాల్కనెట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:26, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |340 |[[:en:Sports in Manipur|Sports in Manipur]] |[[మణిపూర్ లో క్రీడలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:23, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |341 |[[:en:Cavea tanguensis|Cavea tanguensis]] |[[కావెయా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:14, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |342 |[[:en:Rufous-bellied eagle|Rufous-bellied eagle]] |[[ఎర్రపొట్ట గద్ద]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:10, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |343 |[[:en:Manipur Public Service Commission|Manipur Public Service Commission]] |[[మణిపూర్ పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:59, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |344 |[[:en:Bhutan takin|Bhutan takin]] |[[భూటాన్ టాకిన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:52, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |345 |[[:en:Mising Autonomous Council|Mising Autonomous Council]] |[[మిసింగ్ అటానమస్ కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:45, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |346 |[[:en:Lotha language|Lotha language]] |[[లోథా భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:39, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |347 |[[:en:Mizoram Football Association|Mizoram Football Association]] |[[మిజోరం ఫుట్‌బాల్ అసోసియేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:33, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |348 |[[:en:Mizo Academy of Letters|Mizo Academy of Letters]] |[[మిజో అకాడమీ ఆఫ్ లెటర్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:25, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |349 |[[:en:Siege of Mukalimi|Siege of Mukalimi]] |[[ముకలిమి ముట్టడి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |350 |[[:en:List of cities and towns in Assam|List of cities and towns in Assam]] | |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |351 |[[:en:List of State Protected Monuments in Mizoram|List of State Protected Monuments in Mizoram]] | |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |352 |[[:en:Charaideo|Charaideo]] |[[చారాయిదేవ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:45, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |353 |[[:en:Talatal Ghar|Talatal Ghar]] |[[తలతల్ ఘర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:36, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |354 |[[:en:1985 Merapani Incident|1985 Merapani Incident]] |[[1985 మేరపాని సంఘటన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:27, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |355 |[[:en:Bhuragaon-Kaupati Bridge|Bhuragaon-Kaupati Bridge]] |[[భూరగావ్-కౌపాటి వంతెన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:13, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |356 |[[:en:Sikkim Lokayukta|Sikkim Lokayukta]] |[[సిక్కిం లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:05, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |357 |[[:en:Kachari language|Kachari language]] |[[కచారి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:55, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |358 |[[:en:Pale-capped pigeon|Pale-capped pigeon]] |[[పేల్-క్యాప్డ్ పిజియన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:42, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |359 |[[:en:Bimala Tumkhewa|Bimala Tumkhewa]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 06:28, 30 జూన్ 2026 (UTC) |- | align="right" |360 |[[:en:Mara language|Mara language]] |[[మరా భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:34, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |361 |[[:en:Tezu Airport|Tezu Airport]] |[[తేజు విమానాశ్రయం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:19, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |362 |[[:en:Bhanbhagta Gurung|Bhanbhagta Gurung]] |[[భన్‌భగ్తా గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:09, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |363 |[[:en:Assam Higher Secondary Education Council|Assam Higher Secondary Education Council]] |[[అస్సాం హయ్యర్ సెకండరీ ఎడ్యుకేషన్ కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:58, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |364 |[[:en:Geography of Kaziranga National Park|Geography of Kaziranga National Park]] |[[కాజీరంగా జాతీయ వనం భౌగోళికం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:45, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |365 |[[:en:Khamyang language|Khamyang language]] |[[ఖమ్యాంగ్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:33, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |366 |[[:en:Sipora Gurung|Sipora Gurung]] |[[సిపోరా గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:38, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |367 |[[:en:Phulaguri Uprising|Phulaguri Uprising]] |[[ఫూలాగురి తిరుగుబాటు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:29, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |368 |[[:en:Muolhoi|Muolhoi]] |[[ముఓల్హోయ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:21, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |369 |[[:en:Manipur Lokayukta|Manipur Lokayukta]] |[[మణిపూర్ లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:13, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |370 |[[:en:Ko Yad|Ko Yad]] |[[కో యాద్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:04, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |371 |[[:en:Agreement Regarding Compensation for the Kubo (Kabaw) Valley (1834)|Agreement Regarding Compensation for the Kubo (Kabaw) Valley (1834)]] |[[కబో లోయ పరిహార ఒప్పందం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:56, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |372 |[[:en:North East Indian Linguistics Society|North East Indian Linguistics Society]] |[[నార్త్ ఈస్ట్ ఇండియన్ లింగ్విస్టిక్స్ సొసైటీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:43, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |373 |[[:en:Hinduism in Sikkim|Hinduism in Sikkim]] |[[సిక్కింలో హిందూ మతం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:33, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |374 |[[:en:Lachhiman Gurung|Lachhiman Gurung]] |[[లచ్ఛిమాన్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:23, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |375 |[[:en:Aizawl Derby|Aizawl Derby]] |[[ఐజాల్ డెర్బీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |376 |[[:en:Tripura Lokayukta|Tripura Lokayukta]] |[[త్రిపుర లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:48, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |377 |[[:en:Dimasa language|Dimasa language]] |[[దిమాసా భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:34, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |378 |[[:en:Karbi Youth Festival|Karbi Youth Festival]] |[[కార్బీ యువజనోత్సవం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:23, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |379 |[[:en:Differing perceptions of the Line of Actual Control|Differing perceptions of the Line of Actual Control]] |[[వాస్తవ నియంత్రణ రేఖపై భిన్నమైన అభిప్రాయాలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:10, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |380 |[[:en:Ojapali|Ojapali]] |[[ఓజాపాలి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:59, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |381 |[[:en:Tamang language|Tamang language]] |[[తమంగ్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:50, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |382 |[[:en:National Institute of Technology, Nagaland|National Institute of Technology, Nagaland]] |[[నేషనల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ నాగాలాండ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:57, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |383 |[[:en:List of institutions of higher education in Arunachal Pradesh|List of institutions of higher education in Arunachal Pradesh]] | | |} c1qmx9eo5hz9dcizam80a2g3dslaagp 4908010 4908008 2026-07-19T02:54:31Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* */ 4908010 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" border="1" ! !ఇంగ్లీషు వ్యాసం పేరు !తెలుగు వ్యాసం పేరు !వాడుకరి |- | align="right" |1 |[[:en:Mizo people|Mizo people]] | |చదువరి |- | align="right" |2 |[[:en:Mizo chieftainship|Mizo chieftainship]] | | |- | align="right" |3 |[[:en:Sylheti language|Sylheti language]] | | |- | align="right" |4 |[[:en:Insurgency in Northeast India|Insurgency in Northeast India]] | | |- | align="right" |5 |[[:en:Bengali Hindus|Bengali Hindus]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 08:50, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |6 |[[:en:Yolmo language|Yolmo language]] | | |- | align="right" |7 |[[:en:Yennai Arindhaal|Yennai Arindhaal]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 08:50, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |8 |[[:en:Tea-garden community|Tea-garden community]] | | |- | align="right" |9 |[[:en:Rai people|Rai people]] | | |- | align="right" |10 |[[:en:History of Sylhet|History of Sylhet]] | | |- | align="right" |11 |[[:en:List of Representatives of Sikkim|List of Representatives of Sikkim]] | | |- | align="right" |12 |[[:en:Dhumketu (2025 film)|Dhumketu (2025 film)]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 08:50, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |13 |[[:en:Music of Mizoram|Music of Mizoram]] | | |- | align="right" |14 |[[:en:Tourism in Northeast India|Tourism in Northeast India]] | | |- | align="right" |15 |[[:en:Chutia people|Chutia people]] | | |- | align="right" |16 |[[:en:Rakhine people|Rakhine people]] | | |- | align="right" |17 |[[:en:Lalpa Kohhran Thar|Lalpa Kohhran Thar]] | | |- | align="right" |18 |[[:en:National Register of Citizens for Assam|National Register of Citizens for Assam]] | | |- | align="right" |19 |[[:en:Chhetri|Chhetri]] | | |- | align="right" |20 |[[:en:Magars|Magars]] | | |- | align="right" |21 |[[:en:Hill tribes of Northeast India|Hill tribes of Northeast India]] | | |- | align="right" |22 |[[:en:Insurgency in Meghalaya|Insurgency in Meghalaya]] | | |- | align="right" |23 |[[:en:Timeline of insurgency in Northeast India|Timeline of insurgency in Northeast India]] | | |- | align="right" |24 |[[:en:Story of Python|Story of Python]] | | |- | align="right" |25 |[[:en:Clouded leopard|Clouded leopard]] | | |- | align="right" |26 |[[:en:Bnei Menashe|Bnei Menashe]] | | |- | align="right" |27 |[[:en:Manipur (princely state)|Manipur (princely state)]] | | |- | align="right" |28 |[[:en:Battle of Kohima|Battle of Kohima]] | | |- | align="right" |29 |[[:en:Greater adjutant|Greater adjutant]] | | |- | align="right" |30 |[[:en:Eastern Bengali dialects|Eastern Bengali dialects]] | | |- | align="right" |31 |[[:en:Insurgency in Manipur|Insurgency in Manipur]] | | |- | align="right" |32 |[[:en:Leycesteria formosa|Leycesteria formosa]] | | |- | align="right" |33 |[[:en:Geography of Arunachal Pradesh|Geography of Arunachal Pradesh]] | | |- | align="right" |34 |[[:en:First Anglo-Burmese War|First Anglo-Burmese War]] | | |- | align="right" |35 |[[:en:United Liberation Front of Asom|United Liberation Front of Asom]] | | |- | align="right" |36 |[[:en:Mizo culture|Mizo culture]] | | |- | align="right" |37 |[[:en:Leonard Arthur Bethell|Leonard Arthur Bethell]] | | |- | align="right" |38 |[[:en:Bangladesh–India border|Bangladesh–India border]] | | |- | align="right" |39 |[[:en:National Socialist Council of Nagaland|National Socialist Council of Nagaland]] | | |- | align="right" |40 |[[:en:Tiwa language (India)|Tiwa language (India)]] | | |- | align="right" |41 |[[:en:Manipur tapes|Manipur tapes]] | | |- | align="right" |42 |[[:en:Khasi people|Khasi people]] | |చదువరి |- | align="right" |43 |[[:en:Rajbanshi people|Rajbanshi people]] | | |- | align="right" |44 |[[:en:Christianity in Mizoram|Christianity in Mizoram]] | | |- | align="right" |45 |[[:en:Ledo Road|Ledo Road]] | | |- | align="right" |46 |[[:en:Mising people|Mising people]] | | |- | align="right" |47 |[[:en:Dil Se..|Dil Se..]] | | |- | align="right" |48 |[[:en:Sakhua|Sakhua]] | | |- | align="right" |49 |[[:en:Dashain|Dashain]] | | |- | align="right" |50 |[[:en:Noakhali language|Noakhali language]] | | |- | align="right" |51 |[[:en:Bengalis in Tripura|Bengalis in Tripura]] | | |- | align="right" |52 |[[:en:Ahom people|Ahom people]] | | |- | align="right" |53 |[[:en:Kuki National Army|Kuki National Army]] | | |- | align="right" |54 |[[:en:Shan people|Shan people]] | | |- | align="right" |55 |[[:en:Himalayan tahr|Himalayan tahr]] | | |- | align="right" |56 |[[:en:List of institutions of higher education in Assam|List of institutions of higher education in Assam]] | | |- | align="right" |57 |[[:en:Kaladan Multi-Modal Transit Transport Project|Kaladan Multi-Modal Transit Transport Project]] | | |- | align="right" |58 |[[:en:National Democratic Front of Boroland|National Democratic Front of Boroland]] | | |- | align="right" |59 |[[:en:Operation Bajrang|Operation Bajrang]] | | |- | align="right" |60 |[[:en:Naga conflict|Naga conflict]] | | |- | align="right" |61 |[[:en:Assam Rifles|Assam Rifles]] | | |- | align="right" |62 |[[:en:Kokborok|Kokborok]] | | |- | align="right" |63 |[[:en:Insurgency in Arunachal Pradesh|Insurgency in Arunachal Pradesh]] | | |- | align="right" |64 |[[:en:Qarib Qarib Singlle|Qarib Qarib Singlle]] | | |- | align="right" |65 |[[:en:Tamreswari Temple|Tamreswari Temple]] | | |- | align="right" |66 |[[:en:Bengal slow loris|Bengal slow loris]] | | |- | align="right" |67 |[[:en:Lepcha language|Lepcha language]] | | |- | align="right" |68 |[[:en:Kuki National Organisation|Kuki National Organisation]] | | |- | align="right" |69 |[[:en:10 Endrathukulla|10 Endrathukulla]] | | |- | align="right" |70 |[[:en:Sikkimese Bhutia language|Sikkimese Bhutia language]] | | |- | align="right" |71 |[[:en:Ahom language|Ahom language]] | | |- | align="right" |72 |[[:en:Sunwar language|Sunwar language]] | | |- | align="right" |73 |[[:en:Assam Regiment|Assam Regiment]] | | |- | align="right" |74 |[[:en:Gorkhaland movement|Gorkhaland movement]] | | |- | align="right" |75 |[[:en:Gopal Gurung|Gopal Gurung]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 06:28, 30 జూన్ 2026 (UTC) |- | align="right" |76 |[[:en:Racism against Northeast Indians|Racism against Northeast Indians]] | | |- | align="right" |77 |[[:en:Tourism in Tripura|Tourism in Tripura]] | | |- | align="right" |78 |[[:en:Etymology of Assam|Etymology of Assam]] | | |- | align="right" |79 |[[:en:Baro-Bhuyan|Baro-Bhuyan]] | | |- | align="right" |80 |[[:en:Mizo Zirlai Pawl|Mizo Zirlai Pawl]] | | |- | align="right" |81 |[[:en:Kabiraj Negi Lama|Kabiraj Negi Lama]] | | |- | align="right" |82 |[[:en:Ita Fort|Ita Fort]] | | |- | align="right" |83 |[[:en:List of villages in Nagaland|List of villages in Nagaland]] | | |- | align="right" |84 |[[:en:Christianity in Northeast India|Christianity in Northeast India]] | | |- | align="right" |85 |[[:en:Involvement of Northeast Indian insurgents in the Myanmar conflict|Involvement of Northeast Indian insurgents in the Myanmar conflict]] | | |- | align="right" |86 |[[:en:List of rulers of Assam|List of rulers of Assam]] | | |- | align="right" |87 |[[:en:Outline of Assam|Outline of Assam]] | | |- | align="right" |88 |[[:en:Mautam|Mautam]] | | |- | align="right" |89 |[[:en:Assamese cuisine|Assamese cuisine]] | | |- | align="right" |90 |[[:en:Assam Police|Assam Police]] | | |- | align="right" |91 |[[:en:Garo people|Garo people]] | |చదువరి |- | align="right" |92 |[[:en:Vaiphei people|Vaiphei people]] | | |- | align="right" |93 |[[:en:Barak state movement|Barak state movement]] | | |- | align="right" |94 |[[:en:Wangjing Tentha Assembly constituency|Wangjing Tentha Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |95 |[[:en:Tripura Tribal Areas Autonomous District Council|Tripura Tribal Areas Autonomous District Council]] | | |- | align="right" |96 |[[:en:Marma people|Marma people]] | | |- | align="right" |97 |[[:en:Demographics of Assam|Demographics of Assam]] | | |- | align="right" |98 |[[:en:Chinese pangolin|Chinese pangolin]] | | |- | align="right" |99 |[[:en:Bawi system|Bawi system]] | | |- | align="right" |100 |[[:en:Tangsa language|Tangsa language]] | | |- | align="right" |101 |[[:en:Anek|Anek]] | | |- | align="right" |102 |[[:en:List of Christian denominations in Northeast India|List of Christian denominations in Northeast India]] | | |- | align="right" |103 |[[:en:Wreathed hornbill|Wreathed hornbill]] | | |- | align="right" |104 |[[:en:Chakma language|Chakma language]] | | |- | align="right" |105 |[[:en:Naksaparvat|Naksaparvat]] | | |- | align="right" |106 |[[:en:Mizo clothing|Mizo clothing]] | | |- | align="right" |107 |[[:en:Anil Gurung|Anil Gurung]] | | |- | align="right" |108 |[[:en:Beautiful nuthatch|Beautiful nuthatch]] | | |- | align="right" |109 |[[:en:Yolmo people|Yolmo people]] | | |- | align="right" |110 |[[:en:Thar language|Thar language]] | | |- | align="right" |111 |[[:en:Kirati peoples|Kirati peoples]] | | |- | align="right" |112 |[[:en:2021 Nagaland killings|2021 Nagaland killings]] | | |- | align="right" |113 |[[:en:Ranglong people|Ranglong people]] | | |- | align="right" |114 |[[:en:Indo-Aryan migration to Assam|Indo-Aryan migration to Assam]] | | |- | align="right" |115 |[[:en:Rakhine language|Rakhine language]] | | |- | align="right" |116 |[[:en:Culture of Assam|Culture of Assam]] | | |- | align="right" |117 |[[:en:Naga National Council|Naga National Council]] | | |- | align="right" |118 |[[:en:Sinlung Hills Council|Sinlung Hills Council]] | | |- | align="right" |119 |[[:en:Black-backed dwarf kingfisher|Black-backed dwarf kingfisher]] | | |- | align="right" |120 |[[:en:Yaariyan (2014 film)|Yaariyan (2014 film)]] | | |- | align="right" |121 |[[:en:Limbu language|Limbu language]] | | |- | align="right" |122 |[[:en:Khecheopalri Lake|Khecheopalri Lake]] | | |- | align="right" |123 |[[:en:Dzukou Valley|Dzukou Valley]] | | |- | align="right" |124 |[[:en:National Liberation Front of Tripura|National Liberation Front of Tripura]] | | |- | align="right" |125 |[[:en:Living root bridge|Living root bridge]] | | |- | align="right" |126 |[[:en:Assam silk|Assam silk]] |[[అసోం పట్టు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:21, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |127 |[[:en:Chungli Ao language|Chungli Ao language]] | | |- | align="right" |128 |[[:en:Biate people|Biate people]] | | |- | align="right" |129 |[[:en:Desire Machine Collective|Desire Machine Collective]] | | |- | align="right" |130 |[[:en:Patsho Khiamniungan|Patsho Khiamniungan]] | | |- | align="right" |131 |[[:en:Koro language (India)|Koro language (India)]] | | |- | align="right" |132 |[[:en:Assamese people|Assamese people]] | |చదువరి |- | align="right" |133 |[[:en:Bhismaknagar|Bhismaknagar]] | | |- | align="right" |134 |[[:en:Assamese Language Movement|Assamese Language Movement]] | | |- | align="right" |135 |[[:en:Ram Bahadur Bomjon|Ram Bahadur Bomjon]] | | |- | align="right" |136 |[[:en:Syzygium claviflorum|Syzygium claviflorum]] | | |- | align="right" |137 |[[:en:Any Kuki Tribes|Any Kuki Tribes]] | | |- | align="right" |138 |[[:en:Dimasa people|Dimasa people]] | | |- | align="right" |139 |[[:en:2008 Imphal bombing|2008 Imphal bombing]] | | |- | align="right" |140 |[[:en:Kiran Chemjong|Kiran Chemjong]] | | |- | align="right" |141 |[[:en:Operation Sunrise (2019)|Operation Sunrise (2019)]] | | |- | align="right" |142 |[[:en:Hmar language|Hmar language]] | | |- | align="right" |143 |[[:en:Gorkhas in Manipur|Gorkhas in Manipur]] | | |- | align="right" |144 |[[:en:Kul Man Ghising|Kul Man Ghising]] | | |- | align="right" |145 |[[:en:Khamti language|Khamti language]] | | |- | align="right" |146 |[[:en:Khasi Hills Autonomous District Council|Khasi Hills Autonomous District Council]] | | |- | align="right" |147 |[[:en:Pakke Tiger Reserve|Pakke Tiger Reserve]] | | |- | align="right" |148 |[[:en:Rukmininagar Fort|Rukmininagar Fort]] | | |- | align="right" |149 |[[:en:Frederick George Lister|Frederick George Lister]] | | |- | align="right" |150 |[[:en:Muslim invasions of Assam|Muslim invasions of Assam]] | | |- | align="right" |151 |[[:en:Zou people|Zou people]] | | |- | align="right" |152 |[[:en:Tourism in Mizoram|Tourism in Mizoram]] | | |- | align="right" |153 |[[:en:Economy of Assam|Economy of Assam]] | | |- | align="right" |154 |[[:en:2022 Manipur Olympic Games|2022 Manipur Olympic Games]] | | |- | align="right" |155 |[[:en:Kalita (caste)|Kalita (caste)]] | | |- | align="right" |156 |[[:en:Yakkha language|Yakkha language]] | | |- | align="right" |157 |[[:en:Satra (Ekasarana Dharma)|Satra (Ekasarana Dharma)]] | | |- | align="right" |158 |[[:en:2015 Indian counter-insurgency operation in Myanmar|2015 Indian counter-insurgency operation in Myanmar]] | | |- | align="right" |159 |[[:en:Deshi people|Deshi people]] | | |- | align="right" |160 |[[:en:Index of Nagaland-related articles|Index of Nagaland-related articles]] | | |- | align="right" |161 |[[:en:Kadamtala Assembly constituency|Kadamtala Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |162 |[[:en:2019 Khonsa ambush|2019 Khonsa ambush]] | | |- | align="right" |163 |[[:en:Zo Reunification Organization|Zo Reunification Organization]] | | |- | align="right" |164 |[[:en:Darlong people|Darlong people]] | | |- | align="right" |165 |[[:en:Behali Wildlife Sanctuary|Behali Wildlife Sanctuary]] | | |- | align="right" |166 |[[:en:Miya people|Miya people]] | | |- | align="right" |167 |[[:en:Paite people|Paite people]] | | |- | align="right" |168 |[[:en:Red-headed trogon|Red-headed trogon]] | | |- | align="right" |169 |[[:en:Sherpa language|Sherpa language]] | | |- | align="right" |170 |[[:en:Gurung language|Gurung language]] | | |- | align="right" |171 |[[:en:Arjuna Bhogeswar Baruah Sports Complex|Arjuna Bhogeswar Baruah Sports Complex]] | | |- | align="right" |172 |[[:en:Guite people|Guite people]] | | |- | align="right" |173 |[[:en:Mr. Manipur|Mr. Manipur]] | | |- | align="right" |174 |[[:en:Zou language|Zou language]] | | |- | align="right" |175 |[[:en:Zawlbûk|Zawlbûk]] | | |- | align="right" |176 |[[:en:United National Liberation Front|United National Liberation Front]] | | |- | align="right" |177 |[[:en:British rule in Assam|British rule in Assam]] | | |- | align="right" |178 |[[:en:Aimol language|Aimol language]] | | |- | align="right" |179 |[[:en:Shape of Momo|Shape of Momo]] | | |- | align="right" |180 |[[:en:Birganj Assembly constituency|Birganj Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |181 |[[:en:Chumi Gyatse Falls|Chumi Gyatse Falls]] | | |- | align="right" |182 |[[:en:Jewel Thief (1967 film)|Jewel Thief (1967 film)]] | | |- | align="right" |183 |[[:en:Khangabok|Khangabok]] | | |- | align="right" |184 |[[:en:Gaeboo Achyok|Gaeboo Achyok]] | | |- | align="right" |185 |[[:en:Hajong language|Hajong language]] | | |- | align="right" |186 |[[:en:White-bellied heron|White-bellied heron]] | | |- | align="right" |187 |[[:en:Kalyanpur, Tripura Assembly constituency|Kalyanpur, Tripura Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |188 |[[:en:Sultan tit|Sultan tit]] | | |- | align="right" |189 |[[:en:Maria Manda|Maria Manda]] | | |- | align="right" |190 |[[:en:Indian Army atrocities in Northeast India|Indian Army atrocities in Northeast India]] | | |- | align="right" |191 |[[:en:Peter Loren Seton James|Peter Loren Seton James]] | | |- | align="right" |192 |[[:en:2015–2016 Arunachal Pradesh political crisis|2015–2016 Arunachal Pradesh political crisis]] | | |- | align="right" |193 |[[:en:Education in Mizoram|Education in Mizoram]] | | |- | align="right" |194 |[[:en:Indigenous peoples of Sikkim|Indigenous peoples of Sikkim]] | | |- | align="right" |195 |[[:en:Prehistory of Manipur|Prehistory of Manipur]] | | |- | align="right" |196 |[[:en:Tani languages|Tani languages]] |[[తాని]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:54, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |197 |[[:en:Cornus kousa|Cornus kousa]] |[[కౌసా డాగ్‌వుడ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:50, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |198 |[[:en:Caves of Meghalaya|Caves of Meghalaya]] |[[మేఘాలయ గుహలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:25, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |199 |[[:en:Ananta Tamang|Ananta Tamang]] |[[అనంత తమంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:25, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |200 |[[:en:Outline of Arunachal Pradesh|Outline of Arunachal Pradesh]] |[[అరుణాచల్ ప్రదేశ్ రూపురేఖలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:19, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |201 |[[:en:Iris dolichosiphon|Iris dolichosiphon]] |[[ఐరిస్ డోలిచోసిఫాన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:25, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |202 |[[:en:Srimanta Sankaradeva Sangha|Srimanta Sankaradeva Sangha]] |[[శ్రీమంత శంకరదేవ సంఘం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:35, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |203 |[[:en:Salgarh Assembly constituency|Salgarh Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |204 |[[:en:Kwatha Khunou|Kwatha Khunou]] |[[క్వాతా ఖునౌ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]])` |- | align="right" |205 |[[:en:28th Battalion (ULFA)|28th Battalion (ULFA)]] |[[28వ బెటాలియన్ ఉల్ఫా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:43, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |206 |[[:en:List of colleges affiliated to the Gauhati University|List of colleges affiliated to the Gauhati University]] |[[గౌహతి విశ్వవిద్యాలయ అనుబంధ కళాశాలల జాబితా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:24, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |207 |[[:en:All Bodo Students' Union|All Bodo Students' Union]] | [[ఆల్ బోడో స్టూడెంట్స్ యూనియన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:16, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |208 |[[:en:Slaty-backed forktail|Slaty-backed forktail]] |[[స్లేటీ-బ్యాక్డ్ ఫోర్క్‌టైల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:11, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |209 |[[:en:Timeline of Jorhat|Timeline of Jorhat]] |[[జోర్హాట్ కాలక్రమం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:59, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |210 |[[:en:Young Mizo Association|Young Mizo Association]] |[[యంగ్ మిజో అసోసియేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:31, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |211 |[[:en:Crown Colony of Eastern Agency Scheme|Crown Colony of Eastern Agency Scheme]] |[[క్రౌన్ కాలనీ ఆఫ్ ఈస్టర్న్ ఏజెన్సీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:51, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |212 |[[:en:Kongthong|Kongthong]] |[[కొంగ్థాంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:15, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |213 |[[:en:Black-backed forktail|Black-backed forktail]] |[[నల్ల వీపు విచాల తోక పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:09, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |214 |[[:en:List of vegetables used in Assamese cuisine|List of vegetables used in Assamese cuisine]] |[[అసోం వంటకాల్లో ఉపయోగించే కూరగాయల జాబితా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:22, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |215 |[[:en:Economy of Mizoram|Economy of Mizoram]] |[[మిజోరాం ఆర్థిక వ్యవస్థ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:29, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |216 |[[:en:Goalpariya dialects|Goalpariya dialects]] |[[గోవాల్పారియా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:47, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |217 |[[:en:Chhurbura|Chhurbura]] |[[ఛుర్బురా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:51, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |218 |[[:en:Atong language (Sino-Tibetan)|Atong language (Sino-Tibetan)]] |[[అటాంగ్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:46, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |219 |[[:en:Pramodenagar Assembly constituency|Pramodenagar Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |220 |[[:en:Golden-breasted fulvetta|Golden-breasted fulvetta]] |[[గోల్డెన్-బ్రెస్టెడ్ ఫుల్వెట్టా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:33, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |221 |[[:en:Kakraban Assembly constituency|Kakraban Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |222 |[[:en:Bengal florican|Bengal florican]] |[[బెంగాల్ ఫ్లోరికాన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:22, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |223 |[[:en:North Eastern Railway Connectivity Project|North Eastern Railway Connectivity Project]] |[[ఈశాన్య రైల్వే కనెక్టివిటీ ప్రాజెక్ట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:12, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |224 |[[:en:Koch people|Koch people]] | | |- | align="right" |225 |[[:en:Tibetan dual system of government|Tibetan dual system of government]] |[[టిబెటన్ ద్వంద్వ పాలనా విధానం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:37, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |226 |[[:en:2004 arms and ammunition haul in Chittagong|2004 arms and ammunition haul in Chittagong]] |[[బంగ్లాదేశ్‌లో అక్రమ ఆయుధాల రవాణా జప్తు ఘటన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:28, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |227 |[[:en:Aiton language|Aiton language]] |[[ఐటోన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:07, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |228 |[[:en:Austen's brown hornbill|Austen's brown hornbill]] |[[ఆస్టెన్స్ బ్రౌన్ హార్న్‌బిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:55, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |229 |[[:en:Dayahang Rai|Dayahang Rai]] |[[దయాహంగ్ రాయ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:37, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |230 |[[:en:Bairagi Kainla|Bairagi Kainla]] |[[బైరాగి కైంలా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:27, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |231 |[[:en:Apo (drink)|Apo (drink)]] |[[అపో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:18, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |232 |[[:en:Jerdon's babbler|Jerdon's babbler]] |[[జెర్డాన్ బాబ్లర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:07, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |233 |[[:en:Eastern Bengal and Assam|Eastern Bengal and Assam]] |[[తూర్పు బెంగాల్, అసోం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:22, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |234 |[[:en:Kurti Assembly constituency|Kurti Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |235 |[[:en:List of cities in Assam by population|List of cities in Assam by population]] |[[అసోం లోని నగరాల జనాభా జాబితా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:06, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |236 |[[:en:Jaintia Hills Autonomous District Council|Jaintia Hills Autonomous District Council]] |[[జైంతియా హిల్స్ అటానమస్ డిస్ట్రిక్ట్ కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:53, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |237 |[[:en:Blossom-headed parakeet|Blossom-headed parakeet]] |[[గులాబీ తల చిలుక]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:26, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |238 |[[:en:Shillong Chamber Choir|Shillong Chamber Choir]] |[[షిల్లాంగ్ చాంబర్ కోయిర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:40, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |239 |[[:en:Blyth's kingfisher|Blyth's kingfisher]] |[[బ్లైత్స్ లక్మల పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:45, 11 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |240 |[[:en:Bhim Bahadur Tamang|Bhim Bahadur Tamang]] |[[భీమ్ బహదూర్ తమాంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:29, 11 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |241 |[[:en:Sikkimese cuisine|Sikkimese cuisine]] |[[సిక్కిం వంటకాలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:46, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |242 |[[:en:Rambahadur Limbu|Rambahadur Limbu]] |[[రాం బహదూర్ లింబు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:22, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |243 |[[:en:Assam Province|Assam Province]] |[[అసోం ప్రావిన్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:17, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |244 |[[:en:Raja Ki Aayegi Baaraat|Raja Ki Aayegi Baaraat]] |[[రాజా కీ ఆయేగీ బారాత్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:12, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |245 |[[:en:Borgeet|Borgeet]] |[[బోర్‌గీత్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:08, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |246 |[[:en:Blue whistling thrush|Blue whistling thrush]] |[[నీలి ఈల పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:03, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |247 |[[:en:Ralte language|Ralte language]] |[[రాల్తే]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:56, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |248 |[[:en:2024 attack on the Bangladesh Assistant High Commission in India|2024 attack on the Bangladesh Assistant High Commission in India]] |[[అగర్తలాలోని బంగ్లాదేశ్ అసిస్టెంట్ హైకమిషన్‌పై దాడి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:52, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |249 |[[:en:Mara Autonomous District Council|Mara Autonomous District Council]] |[[మారా స్వయంప్రతిపత్తి జిల్లా కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:47, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |250 |[[:en:Kulung language (Nepal)|Kulung language (Nepal)]] |[[కులుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:43, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |251 |[[:en:Kulai Assembly constituency|Kulai Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |252 |[[:en:Abbott's babbler|Abbott's babbler]] |[[అబాట్ బాబ్లర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:38, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |253 |[[:en:Dark Age of the Assamese language|Dark Age of the Assamese language]] |[[అస్సామీ భాషా అంధకార యుగం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:34, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |254 |[[:en:Sanggaiyumpham, Thoubal|Sanggaiyumpham, Thoubal]] |[[సంగైయుంఫామ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:28, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |255 |[[:en:List of superintendents of Mizoram|List of superintendents of Mizoram]] |[[లుషాయ్ హిల్స్ సూపరింటెండెంట్ మిజోరాం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:25, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |256 |[[:en:Karbi language|Karbi language]] |[[కార్బీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:10, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |257 |[[:en:Karimganj Junction railway station|Karimganj Junction railway station]] |[[కరీంగంజ్ రైల్వే జంక్షన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:04, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |258 |[[:en:1953 Achingmori incident|1953 Achingmori incident]] |[[అచింగ్‌మోరి సంఘటన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:01, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |259 |[[:en:Ellora Vigyan Mancha|Ellora Vigyan Mancha]] |[[ఎల్లోరా విజ్ఞాన్ మంచ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:57, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |260 |[[:en:Mary S]]cott (missionary)|Mary Scott (missionary)]] | | |- | align="right" |261 |[[:en:Geography of Mizoram|Geography of Mizoram]] |[[మిజోరాం భౌగోళికం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:52, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |262 |[[:en:2008 Agartala bombings|2008 Agartala bombings]] |[[2008 అగర్తలా బాంబు పేలుళ్లు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:51, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |263 |[[:en:Salema Assembly constituency|Salema Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |264 |[[:en:Naga People's Movement for Human Rights|Naga People's Movement for Human Rights]] |[[నాగా పీపుల్స్ మూవ్‌మెంట్ ఫర్ హ్యూమన్ రైట్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:48, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |265 |[[:en:Pemayangtse Monastery|Pemayangtse Monastery]] |[[పెమాయాంగ్ట్సే ఆశ్రమం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:44, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |266 |[[:en:History of Kaziranga National Park|History of Kaziranga National Park]] |[[కాజీరంగా జాతీయ పార్కు చరిత్ర]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:40, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |267 |[[:en:North–South War of the Lushai Hills|North–South War of the Lushai Hills]] |[[చిమ్ లె హ్మార్ ఇండో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:13, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |268 |[[:en:Prabal Gurung|Prabal Gurung]] |[[ప్రబల్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:09, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |269 |[[:en:Ang Tharkay|Ang Tharkay]] |[[ఆంగ్ థార్కే]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:06, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |270 |[[:en:Thamizh|Thamizh]] |[[తమిళ్ (సినిమా)]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:40, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |271 |[[:en:Casearia graveolens|Casearia graveolens]] |[[కేసియారియా గ్రేవియోలెన్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:37, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |272 |[[:en:Garbhanga Wildlife Sanctuary|Garbhanga Wildlife Sanctuary]] |[[గార్భంగా వన్యప్రాణుల అభయారణ్యం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:33, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |273 |[[:en:Kuki National Front|Kuki National Front]] |[[కుకీ నేషనల్ ఫ్రంట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:30, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |274 |[[:en:Gangtok Municipal Corporation|Gangtok Municipal Corporation]] |[[గ్యాంగ్‌టక్ మునిసిపల్ కార్పొరేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:18, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |275 |[[:en:Nagaland Lokayukta|Nagaland Lokayukta]] |[[నాగాలాండ్ లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:14, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |276 |[[:en:Culture of Tripura|Culture of Tripura]] |[[త్రిపుర సంస్కృతి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:10, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |277 |[[:en:Captain (2019 film)|Captain (2019 film)]] |[[కెప్టెన్ (సినిమా)]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:03, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |278 |[[:en:Iris × sikkimensis|Iris × sikkimensis]] |[[ఐరిస్ × సిక్కిమెన్సిస్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:59, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |279 |[[:en:Bugun liocichla|Bugun liocichla]] |[[బుగున్ లియోసిచ్లా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:54, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |280 |[[:en:Moria people|Moria people]] |[[మొరియా ప్రజలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:50, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |281 |[[:en:Panjika|Panjika]] |[[పంజిక]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:17, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |282 |[[:en:Tourism in Assam|Tourism in Assam]] |[[అసోం పర్యాటక రంగం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 07:17, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |283 |[[:en:Fire-breasted flowerpecker|Fire-breasted flowerpecker]] |[[నిప్పు-రొమ్ము పూలపక్షి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:10, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |284 |[[:en:Chhetan Gurung|Chhetan Gurung]] |[[ఛేతన్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:06, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |285 |[[:en:Kwatha|Kwatha]] |[[క్వాతా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:03, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |286 |[[:en:Blyth's tragopan|Blyth's tragopan]] |[[బ్లైత్స్ ట్రాగోపాన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:00, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |287 |[[:en:Administrative divisions of Assam|Administrative divisions of Assam]] |[[అసోం ప్రాంతీయ విభాగాలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:53, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |288 |[[:en:White-winged duck|White-winged duck]] |[[తెల్లరెక్కల బాతు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:50, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |289 |[[:en:Naharlagun railway station|Naharlagun railway station]] |[[నహర్లగూన్ రైల్వే స్టేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:45, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |290 |[[:en:Asian barred owlet|Asian barred owlet]] |[[ఏషియన్ బార్డ్ ఔలెట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:40, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |291 |[[:en:Treaty of Yandabo|Treaty of Yandabo]] |[[యాండబో సంధి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:36, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |292 |[[:en:Sikkim Manipal Institute of Technology|Sikkim Manipal Institute of Technology]] |[[సిక్కిం మణిపాల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:30, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |293 |[[:en:Rabha people|Rabha people]] | | |- | align="right" |294 |[[:en:Zo peoples|Zo peoples]] | | |- | align="right" |295 |[[:en:Bhaona|Bhaona]] |[[భావోన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:59, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |296 |[[:en:Jorthang–Nayabazar Assembly constituency|Jorthang–Nayabazar Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |297 |[[:en:Jamuna Gurung (entrepreneur)|Jamuna Gurung (entrepreneur)]] |[[జమునా గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:56, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |298 |[[:en:Deusi/Bhailo|Deusi/Bhailo]] |[[దేవుసి-భైలో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:52, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |299 |[[:en:Zû (beverage)|Zû (beverage)]] |[[జూ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:48, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |300 |[[:en:Sikkim Scouts|Sikkim Scouts]] |[[సిక్కిం స్కౌట్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:39, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |301 |[[:en:Barman language|Barman language]] |[[బర్మాన్ థార్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:29, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |302 |[[:en:Tara Prakash Limbu|Tara Prakash Limbu]] |[[తారా ప్రకాష్ లింబు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:24, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |303 |[[:en:Deepak Manange|Deepak Manange]] |[[రాజీవ్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:09, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |304 |[[:en:Meghalaya Lokayukta|Meghalaya Lokayukta]] |[[మేఘాలయ లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:05, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |305 |[[:en:Hodgson's frogmouth|Hodgson's frogmouth]] |[[హాడ్గ్సన్స్ ఫ్రాగ్‌మౌత్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:00, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |306 |[[:en:In the Name of the Nation|In the Name of the Nation]] |[[ఇన్ ది నేమ్ ఆఫ్ ది నేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:54, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |307 |[[:en:Lower Gangetic Plains moist deciduous forests|Lower Gangetic Plains moist deciduous forests]] |[[లోయర్ గంగా మైదాన తేమతో కూడిన ఆకురాల్చే అడవులు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:47, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |308 |[[:en:North East Students' Organization|North East Students' Organization]] |[[నార్త్ ఈస్ట్ స్టూడెంట్స్ ఆర్గనైజేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:42, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |309 |[[:en:Magar language|Magar language]] |[[మగర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:36, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |310 |[[:en:Nature's Beckon|Nature's Beckon]] |[[నేచర్స్ బెకన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:27, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |311 |[[:en:Upendra Subba|Upendra Subba]] |[[ఉపేంద్ర సుబ్బా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:14, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |312 |[[:en:Sasoni Merbil|Sasoni Merbil]] |[[సాసోని మెర్‌బిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:36, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |313 |[[:en:Zomi people|Zomi people]] | | |- | align="right" |314 |[[:en:Assamese manuscript painting|Assamese manuscript painting]] |[[అస్సామీ హస్త చిత్రకళ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:33, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |315 |[[:en:Deori language|Deori language]] |[[డియోరి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:19, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |316 |[[:en:Hakha Chin|Hakha Chin]] |[[హఖా చిన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:10, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |317 |[[:en:List of State Protected Monuments in Manipur|List of State Protected Monuments in Manipur]] | | |- | align="right" |318 |[[:en:Operation Golden Bird|Operation Golden Bird]] |[[ఆపరేషన్ గోల్డెన్ బర్డ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:06, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |319 |[[:en:Outline of Manipur|Outline of Manipur]] | | |- | align="right" |320 |[[:en:Mizoram–Manipur–Kachin rain forests|Mizoram–Manipur–Kachin rain forests]] |[[మిజోరం–మణిపూర్–కచిన్ వర్షారణ్యాల ఎకోరీజియన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:06, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |321 |[[:en:Borkhola Assembly constituency|Borkhola Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |322 |[[:en:Bharateeyans|Bharateeyans]] |[[భారతీయన్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 08:40, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |323 |[[:en:Naga Mothers' Association|Naga Mothers' Association]] |[[నాగా మదర్స్ అసోసియేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 08:40, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |324 |[[:en:Mission China|Mission China]] |[[మిషన్ చైనా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 08:40, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |325 |[[:en:Achik Songna An'pachakgipa Kotok|Achik Songna An'pachakgipa Kotok]] |[[అచిక్ సాంగ్నా అన్‌పాచాక్‌గిపా కోటోక్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:37, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |326 |[[:en:Mizoram Lokayukta|Mizoram Lokayukta]] |[[మిజోరం లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:53, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |327 |[[:en:Unakoti|Unakoti]] |[[ఊనకోటి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:37, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |328 |[[:en:Rufous-necked hornbill|Rufous-necked hornbill]] |[[రత్నకంఠ కొమ్ముల పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:41, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |329 |[[:en:James Pandu|James Pandu]] |[[జేమ్స్ పాండు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:38, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |330 |[[:en:Mizo literature|Mizo literature]] |[[మిజో సాహిత్యం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:19, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |331 |[[:en:Singarigharutha|Singarigharutha]] |[[సింగరిగరుతా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:10, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |332 |[[:en:Grey peacock-pheasant|Grey peacock-pheasant]] |[[బూడిద రంగు నెమలి-కోడి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:00, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |333 |[[:en:Sheuli Azim|Sheuli Azim]] |[[షియులీ అజీమ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:49, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |334 |[[:en:Timeline of history of Assam|Timeline of history of Assam]] |[[అస్సాం కాలక్రమ చరిత్ర]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:08, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |335 |[[:en:Detention centres in Assam|Detention centres in Assam]] |[[అస్సాం డిటెన్షన్ క్యాంప్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:05, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |336 |[[:en:Dehan dialect|Dehan dialect]] |[[దేహాన్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:49, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |337 |[[:en:Christianity in Meghalaya|Christianity in Meghalaya]] |[[మేఘాలయలో క్రైస్తవ మతం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:43, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |338 |[[:en:Khasi Hills|Khasi Hills]] |[[ఖాశీ కొండలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:36, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |339 |[[:en:Pied falconet|Pied falconet]] |[[పైడ్ ఫాల్కనెట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:26, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |340 |[[:en:Sports in Manipur|Sports in Manipur]] |[[మణిపూర్ లో క్రీడలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:23, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |341 |[[:en:Cavea tanguensis|Cavea tanguensis]] |[[కావెయా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:14, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |342 |[[:en:Rufous-bellied eagle|Rufous-bellied eagle]] |[[ఎర్రపొట్ట గద్ద]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:10, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |343 |[[:en:Manipur Public Service Commission|Manipur Public Service Commission]] |[[మణిపూర్ పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:59, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |344 |[[:en:Bhutan takin|Bhutan takin]] |[[భూటాన్ టాకిన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:52, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |345 |[[:en:Mising Autonomous Council|Mising Autonomous Council]] |[[మిసింగ్ అటానమస్ కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:45, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |346 |[[:en:Lotha language|Lotha language]] |[[లోథా భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:39, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |347 |[[:en:Mizoram Football Association|Mizoram Football Association]] |[[మిజోరం ఫుట్‌బాల్ అసోసియేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:33, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |348 |[[:en:Mizo Academy of Letters|Mizo Academy of Letters]] |[[మిజో అకాడమీ ఆఫ్ లెటర్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:25, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |349 |[[:en:Siege of Mukalimi|Siege of Mukalimi]] |[[ముకలిమి ముట్టడి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |350 |[[:en:List of cities and towns in Assam|List of cities and towns in Assam]] | |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |351 |[[:en:List of State Protected Monuments in Mizoram|List of State Protected Monuments in Mizoram]] | |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |352 |[[:en:Charaideo|Charaideo]] |[[చారాయిదేవ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:45, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |353 |[[:en:Talatal Ghar|Talatal Ghar]] |[[తలతల్ ఘర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:36, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |354 |[[:en:1985 Merapani Incident|1985 Merapani Incident]] |[[1985 మేరపాని సంఘటన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:27, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |355 |[[:en:Bhuragaon-Kaupati Bridge|Bhuragaon-Kaupati Bridge]] |[[భూరగావ్-కౌపాటి వంతెన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:13, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |356 |[[:en:Sikkim Lokayukta|Sikkim Lokayukta]] |[[సిక్కిం లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:05, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |357 |[[:en:Kachari language|Kachari language]] |[[కచారి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:55, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |358 |[[:en:Pale-capped pigeon|Pale-capped pigeon]] |[[పేల్-క్యాప్డ్ పిజియన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:42, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |359 |[[:en:Bimala Tumkhewa|Bimala Tumkhewa]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 06:28, 30 జూన్ 2026 (UTC) |- | align="right" |360 |[[:en:Mara language|Mara language]] |[[మరా భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:34, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |361 |[[:en:Tezu Airport|Tezu Airport]] |[[తేజు విమానాశ్రయం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:19, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |362 |[[:en:Bhanbhagta Gurung|Bhanbhagta Gurung]] |[[భన్‌భగ్తా గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:09, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |363 |[[:en:Assam Higher Secondary Education Council|Assam Higher Secondary Education Council]] |[[అస్సాం హయ్యర్ సెకండరీ ఎడ్యుకేషన్ కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:58, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |364 |[[:en:Geography of Kaziranga National Park|Geography of Kaziranga National Park]] |[[కాజీరంగా జాతీయ వనం భౌగోళికం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:45, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |365 |[[:en:Khamyang language|Khamyang language]] |[[ఖమ్యాంగ్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:33, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |366 |[[:en:Sipora Gurung|Sipora Gurung]] |[[సిపోరా గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:38, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |367 |[[:en:Phulaguri Uprising|Phulaguri Uprising]] |[[ఫూలాగురి తిరుగుబాటు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:29, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |368 |[[:en:Muolhoi|Muolhoi]] |[[ముఓల్హోయ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:21, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |369 |[[:en:Manipur Lokayukta|Manipur Lokayukta]] |[[మణిపూర్ లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:13, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |370 |[[:en:Ko Yad|Ko Yad]] |[[కో యాద్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:04, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |371 |[[:en:Agreement Regarding Compensation for the Kubo (Kabaw) Valley (1834)|Agreement Regarding Compensation for the Kubo (Kabaw) Valley (1834)]] |[[కబో లోయ పరిహార ఒప్పందం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:56, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |372 |[[:en:North East Indian Linguistics Society|North East Indian Linguistics Society]] |[[నార్త్ ఈస్ట్ ఇండియన్ లింగ్విస్టిక్స్ సొసైటీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:43, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |373 |[[:en:Hinduism in Sikkim|Hinduism in Sikkim]] |[[సిక్కింలో హిందూ మతం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:33, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |374 |[[:en:Lachhiman Gurung|Lachhiman Gurung]] |[[లచ్ఛిమాన్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:23, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |375 |[[:en:Aizawl Derby|Aizawl Derby]] |[[ఐజాల్ డెర్బీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |376 |[[:en:Tripura Lokayukta|Tripura Lokayukta]] |[[త్రిపుర లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:48, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |377 |[[:en:Dimasa language|Dimasa language]] |[[దిమాసా భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:34, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |378 |[[:en:Karbi Youth Festival|Karbi Youth Festival]] |[[కార్బీ యువజనోత్సవం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:23, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |379 |[[:en:Differing perceptions of the Line of Actual Control|Differing perceptions of the Line of Actual Control]] |[[వాస్తవ నియంత్రణ రేఖపై భిన్నమైన అభిప్రాయాలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:10, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |380 |[[:en:Ojapali|Ojapali]] |[[ఓజాపాలి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:59, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |381 |[[:en:Tamang language|Tamang language]] |[[తమంగ్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:50, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |382 |[[:en:National Institute of Technology, Nagaland|National Institute of Technology, Nagaland]] |[[నేషనల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ నాగాలాండ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:57, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |383 |[[:en:List of institutions of higher education in Arunachal Pradesh|List of institutions of higher education in Arunachal Pradesh]] | | |} ertgixrjubmsqckt1ivqf57fu41rafo 4908021 4908010 2026-07-19T03:00:56Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* */ 4908021 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" border="1" ! !ఇంగ్లీషు వ్యాసం పేరు !తెలుగు వ్యాసం పేరు !వాడుకరి |- | align="right" |1 |[[:en:Mizo people|Mizo people]] | |చదువరి |- | align="right" |2 |[[:en:Mizo chieftainship|Mizo chieftainship]] | | |- | align="right" |3 |[[:en:Sylheti language|Sylheti language]] | | |- | align="right" |4 |[[:en:Insurgency in Northeast India|Insurgency in Northeast India]] | | |- | align="right" |5 |[[:en:Bengali Hindus|Bengali Hindus]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 08:50, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |6 |[[:en:Yolmo language|Yolmo language]] | | |- | align="right" |7 |[[:en:Yennai Arindhaal|Yennai Arindhaal]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 08:50, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |8 |[[:en:Tea-garden community|Tea-garden community]] | | |- | align="right" |9 |[[:en:Rai people|Rai people]] | | |- | align="right" |10 |[[:en:History of Sylhet|History of Sylhet]] | | |- | align="right" |11 |[[:en:List of Representatives of Sikkim|List of Representatives of Sikkim]] | | |- | align="right" |12 |[[:en:Dhumketu (2025 film)|Dhumketu (2025 film)]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 08:50, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |13 |[[:en:Music of Mizoram|Music of Mizoram]] | | |- | align="right" |14 |[[:en:Tourism in Northeast India|Tourism in Northeast India]] | | |- | align="right" |15 |[[:en:Chutia people|Chutia people]] | | |- | align="right" |16 |[[:en:Rakhine people|Rakhine people]] | | |- | align="right" |17 |[[:en:Lalpa Kohhran Thar|Lalpa Kohhran Thar]] | | |- | align="right" |18 |[[:en:National Register of Citizens for Assam|National Register of Citizens for Assam]] | | |- | align="right" |19 |[[:en:Chhetri|Chhetri]] | | |- | align="right" |20 |[[:en:Magars|Magars]] | | |- | align="right" |21 |[[:en:Hill tribes of Northeast India|Hill tribes of Northeast India]] | | |- | align="right" |22 |[[:en:Insurgency in Meghalaya|Insurgency in Meghalaya]] | | |- | align="right" |23 |[[:en:Timeline of insurgency in Northeast India|Timeline of insurgency in Northeast India]] | | |- | align="right" |24 |[[:en:Story of Python|Story of Python]] | | |- | align="right" |25 |[[:en:Clouded leopard|Clouded leopard]] | | |- | align="right" |26 |[[:en:Bnei Menashe|Bnei Menashe]] | | |- | align="right" |27 |[[:en:Manipur (princely state)|Manipur (princely state)]] | | |- | align="right" |28 |[[:en:Battle of Kohima|Battle of Kohima]] | | |- | align="right" |29 |[[:en:Greater adjutant|Greater adjutant]] | | |- | align="right" |30 |[[:en:Eastern Bengali dialects|Eastern Bengali dialects]] | | |- | align="right" |31 |[[:en:Insurgency in Manipur|Insurgency in Manipur]] | | |- | align="right" |32 |[[:en:Leycesteria formosa|Leycesteria formosa]] | | |- | align="right" |33 |[[:en:Geography of Arunachal Pradesh|Geography of Arunachal Pradesh]] | | |- | align="right" |34 |[[:en:First Anglo-Burmese War|First Anglo-Burmese War]] | | |- | align="right" |35 |[[:en:United Liberation Front of Asom|United Liberation Front of Asom]] | | |- | align="right" |36 |[[:en:Mizo culture|Mizo culture]] | | |- | align="right" |37 |[[:en:Leonard Arthur Bethell|Leonard Arthur Bethell]] | | |- | align="right" |38 |[[:en:Bangladesh–India border|Bangladesh–India border]] | | |- | align="right" |39 |[[:en:National Socialist Council of Nagaland|National Socialist Council of Nagaland]] | | |- | align="right" |40 |[[:en:Tiwa language (India)|Tiwa language (India)]] | | |- | align="right" |41 |[[:en:Manipur tapes|Manipur tapes]] | | |- | align="right" |42 |[[:en:Khasi people|Khasi people]] | |చదువరి |- | align="right" |43 |[[:en:Rajbanshi people|Rajbanshi people]] | | |- | align="right" |44 |[[:en:Christianity in Mizoram|Christianity in Mizoram]] | | |- | align="right" |45 |[[:en:Ledo Road|Ledo Road]] | | |- | align="right" |46 |[[:en:Mising people|Mising people]] | | |- | align="right" |47 |[[:en:Dil Se..|Dil Se..]] | | |- | align="right" |48 |[[:en:Sakhua|Sakhua]] | | |- | align="right" |49 |[[:en:Dashain|Dashain]] | | |- | align="right" |50 |[[:en:Noakhali language|Noakhali language]] | | |- | align="right" |51 |[[:en:Bengalis in Tripura|Bengalis in Tripura]] | | |- | align="right" |52 |[[:en:Ahom people|Ahom people]] | | |- | align="right" |53 |[[:en:Kuki National Army|Kuki National Army]] | | |- | align="right" |54 |[[:en:Shan people|Shan people]] | | |- | align="right" |55 |[[:en:Himalayan tahr|Himalayan tahr]] | | |- | align="right" |56 |[[:en:List of institutions of higher education in Assam|List of institutions of higher education in Assam]] | | |- | align="right" |57 |[[:en:Kaladan Multi-Modal Transit Transport Project|Kaladan Multi-Modal Transit Transport Project]] | | |- | align="right" |58 |[[:en:National Democratic Front of Boroland|National Democratic Front of Boroland]] | | |- | align="right" |59 |[[:en:Operation Bajrang|Operation Bajrang]] | | |- | align="right" |60 |[[:en:Naga conflict|Naga conflict]] | | |- | align="right" |61 |[[:en:Assam Rifles|Assam Rifles]] | | |- | align="right" |62 |[[:en:Kokborok|Kokborok]] | | |- | align="right" |63 |[[:en:Insurgency in Arunachal Pradesh|Insurgency in Arunachal Pradesh]] | | |- | align="right" |64 |[[:en:Qarib Qarib Singlle|Qarib Qarib Singlle]] | | |- | align="right" |65 |[[:en:Tamreswari Temple|Tamreswari Temple]] | | |- | align="right" |66 |[[:en:Bengal slow loris|Bengal slow loris]] | | |- | align="right" |67 |[[:en:Lepcha language|Lepcha language]] | | |- | align="right" |68 |[[:en:Kuki National Organisation|Kuki National Organisation]] | | |- | align="right" |69 |[[:en:10 Endrathukulla|10 Endrathukulla]] | | |- | align="right" |70 |[[:en:Sikkimese Bhutia language|Sikkimese Bhutia language]] | | |- | align="right" |71 |[[:en:Ahom language|Ahom language]] | | |- | align="right" |72 |[[:en:Sunwar language|Sunwar language]] | | |- | align="right" |73 |[[:en:Assam Regiment|Assam Regiment]] | | |- | align="right" |74 |[[:en:Gorkhaland movement|Gorkhaland movement]] | | |- | align="right" |75 |[[:en:Gopal Gurung|Gopal Gurung]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 06:28, 30 జూన్ 2026 (UTC) |- | align="right" |76 |[[:en:Racism against Northeast Indians|Racism against Northeast Indians]] | | |- | align="right" |77 |[[:en:Tourism in Tripura|Tourism in Tripura]] | | |- | align="right" |78 |[[:en:Etymology of Assam|Etymology of Assam]] | | |- | align="right" |79 |[[:en:Baro-Bhuyan|Baro-Bhuyan]] | | |- | align="right" |80 |[[:en:Mizo Zirlai Pawl|Mizo Zirlai Pawl]] | | |- | align="right" |81 |[[:en:Kabiraj Negi Lama|Kabiraj Negi Lama]] | | |- | align="right" |82 |[[:en:Ita Fort|Ita Fort]] | | |- | align="right" |83 |[[:en:List of villages in Nagaland|List of villages in Nagaland]] | | |- | align="right" |84 |[[:en:Christianity in Northeast India|Christianity in Northeast India]] | | |- | align="right" |85 |[[:en:Involvement of Northeast Indian insurgents in the Myanmar conflict|Involvement of Northeast Indian insurgents in the Myanmar conflict]] | | |- | align="right" |86 |[[:en:List of rulers of Assam|List of rulers of Assam]] | | |- | align="right" |87 |[[:en:Outline of Assam|Outline of Assam]] | | |- | align="right" |88 |[[:en:Mautam|Mautam]] | | |- | align="right" |89 |[[:en:Assamese cuisine|Assamese cuisine]] | | |- | align="right" |90 |[[:en:Assam Police|Assam Police]] | | |- | align="right" |91 |[[:en:Garo people|Garo people]] | |చదువరి |- | align="right" |92 |[[:en:Vaiphei people|Vaiphei people]] | | |- | align="right" |93 |[[:en:Barak state movement|Barak state movement]] | | |- | align="right" |94 |[[:en:Wangjing Tentha Assembly constituency|Wangjing Tentha Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |95 |[[:en:Tripura Tribal Areas Autonomous District Council|Tripura Tribal Areas Autonomous District Council]] | | |- | align="right" |96 |[[:en:Marma people|Marma people]] | | |- | align="right" |97 |[[:en:Demographics of Assam|Demographics of Assam]] | | |- | align="right" |98 |[[:en:Chinese pangolin|Chinese pangolin]] | | |- | align="right" |99 |[[:en:Bawi system|Bawi system]] | | |- | align="right" |100 |[[:en:Tangsa language|Tangsa language]] | | |- | align="right" |101 |[[:en:Anek|Anek]] | | |- | align="right" |102 |[[:en:List of Christian denominations in Northeast India|List of Christian denominations in Northeast India]] | | |- | align="right" |103 |[[:en:Wreathed hornbill|Wreathed hornbill]] | | |- | align="right" |104 |[[:en:Chakma language|Chakma language]] | | |- | align="right" |105 |[[:en:Naksaparvat|Naksaparvat]] | | |- | align="right" |106 |[[:en:Mizo clothing|Mizo clothing]] | | |- | align="right" |107 |[[:en:Anil Gurung|Anil Gurung]] | | |- | align="right" |108 |[[:en:Beautiful nuthatch|Beautiful nuthatch]] | | |- | align="right" |109 |[[:en:Yolmo people|Yolmo people]] | | |- | align="right" |110 |[[:en:Thar language|Thar language]] | | |- | align="right" |111 |[[:en:Kirati peoples|Kirati peoples]] | | |- | align="right" |112 |[[:en:2021 Nagaland killings|2021 Nagaland killings]] | | |- | align="right" |113 |[[:en:Ranglong people|Ranglong people]] | | |- | align="right" |114 |[[:en:Indo-Aryan migration to Assam|Indo-Aryan migration to Assam]] | | |- | align="right" |115 |[[:en:Rakhine language|Rakhine language]] | | |- | align="right" |116 |[[:en:Culture of Assam|Culture of Assam]] | | |- | align="right" |117 |[[:en:Naga National Council|Naga National Council]] | | |- | align="right" |118 |[[:en:Sinlung Hills Council|Sinlung Hills Council]] | | |- | align="right" |119 |[[:en:Black-backed dwarf kingfisher|Black-backed dwarf kingfisher]] | | |- | align="right" |120 |[[:en:Yaariyan (2014 film)|Yaariyan (2014 film)]] | | |- | align="right" |121 |[[:en:Limbu language|Limbu language]] | | |- | align="right" |122 |[[:en:Khecheopalri Lake|Khecheopalri Lake]] | | |- | align="right" |123 |[[:en:Dzukou Valley|Dzukou Valley]] | | |- | align="right" |124 |[[:en:National Liberation Front of Tripura|National Liberation Front of Tripura]] | | |- | align="right" |125 |[[:en:Living root bridge|Living root bridge]] | | |- | align="right" |126 |[[:en:Assam silk|Assam silk]] |[[అసోం పట్టు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:21, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |127 |[[:en:Chungli Ao language|Chungli Ao language]] | | |- | align="right" |128 |[[:en:Biate people|Biate people]] | | |- | align="right" |129 |[[:en:Desire Machine Collective|Desire Machine Collective]] | | |- | align="right" |130 |[[:en:Patsho Khiamniungan|Patsho Khiamniungan]] | | |- | align="right" |131 |[[:en:Koro language (India)|Koro language (India)]] | | |- | align="right" |132 |[[:en:Assamese people|Assamese people]] | |చదువరి |- | align="right" |133 |[[:en:Bhismaknagar|Bhismaknagar]] | | |- | align="right" |134 |[[:en:Assamese Language Movement|Assamese Language Movement]] | | |- | align="right" |135 |[[:en:Ram Bahadur Bomjon|Ram Bahadur Bomjon]] | | |- | align="right" |136 |[[:en:Syzygium claviflorum|Syzygium claviflorum]] | | |- | align="right" |137 |[[:en:Any Kuki Tribes|Any Kuki Tribes]] | | |- | align="right" |138 |[[:en:Dimasa people|Dimasa people]] | | |- | align="right" |139 |[[:en:2008 Imphal bombing|2008 Imphal bombing]] | | |- | align="right" |140 |[[:en:Kiran Chemjong|Kiran Chemjong]] | | |- | align="right" |141 |[[:en:Operation Sunrise (2019)|Operation Sunrise (2019)]] | | |- | align="right" |142 |[[:en:Hmar language|Hmar language]] | | |- | align="right" |143 |[[:en:Gorkhas in Manipur|Gorkhas in Manipur]] | | |- | align="right" |144 |[[:en:Kul Man Ghising|Kul Man Ghising]] | | |- | align="right" |145 |[[:en:Khamti language|Khamti language]] | | |- | align="right" |146 |[[:en:Khasi Hills Autonomous District Council|Khasi Hills Autonomous District Council]] | | |- | align="right" |147 |[[:en:Pakke Tiger Reserve|Pakke Tiger Reserve]] | | |- | align="right" |148 |[[:en:Rukmininagar Fort|Rukmininagar Fort]] | | |- | align="right" |149 |[[:en:Frederick George Lister|Frederick George Lister]] | | |- | align="right" |150 |[[:en:Muslim invasions of Assam|Muslim invasions of Assam]] | | |- | align="right" |151 |[[:en:Zou people|Zou people]] | | |- | align="right" |152 |[[:en:Tourism in Mizoram|Tourism in Mizoram]] | | |- | align="right" |153 |[[:en:Economy of Assam|Economy of Assam]] | | |- | align="right" |154 |[[:en:2022 Manipur Olympic Games|2022 Manipur Olympic Games]] | | |- | align="right" |155 |[[:en:Kalita (caste)|Kalita (caste)]] | | |- | align="right" |156 |[[:en:Yakkha language|Yakkha language]] | | |- | align="right" |157 |[[:en:Satra (Ekasarana Dharma)|Satra (Ekasarana Dharma)]] | | |- | align="right" |158 |[[:en:2015 Indian counter-insurgency operation in Myanmar|2015 Indian counter-insurgency operation in Myanmar]] | | |- | align="right" |159 |[[:en:Deshi people|Deshi people]] | | |- | align="right" |160 |[[:en:Index of Nagaland-related articles|Index of Nagaland-related articles]] | | |- | align="right" |161 |[[:en:Kadamtala Assembly constituency|Kadamtala Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |162 |[[:en:2019 Khonsa ambush|2019 Khonsa ambush]] | | |- | align="right" |163 |[[:en:Zo Reunification Organization|Zo Reunification Organization]] | | |- | align="right" |164 |[[:en:Darlong people|Darlong people]] | | |- | align="right" |165 |[[:en:Behali Wildlife Sanctuary|Behali Wildlife Sanctuary]] | | |- | align="right" |166 |[[:en:Miya people|Miya people]] | | |- | align="right" |167 |[[:en:Paite people|Paite people]] | | |- | align="right" |168 |[[:en:Red-headed trogon|Red-headed trogon]] | | |- | align="right" |169 |[[:en:Sherpa language|Sherpa language]] | | |- | align="right" |170 |[[:en:Gurung language|Gurung language]] | | |- | align="right" |171 |[[:en:Arjuna Bhogeswar Baruah Sports Complex|Arjuna Bhogeswar Baruah Sports Complex]] | | |- | align="right" |172 |[[:en:Guite people|Guite people]] | | |- | align="right" |173 |[[:en:Mr. Manipur|Mr. Manipur]] | | |- | align="right" |174 |[[:en:Zou language|Zou language]] | | |- | align="right" |175 |[[:en:Zawlbûk|Zawlbûk]] | | |- | align="right" |176 |[[:en:United National Liberation Front|United National Liberation Front]] | | |- | align="right" |177 |[[:en:British rule in Assam|British rule in Assam]] | | |- | align="right" |178 |[[:en:Aimol language|Aimol language]] | | |- | align="right" |179 |[[:en:Shape of Momo|Shape of Momo]] | | |- | align="right" |180 |[[:en:Birganj Assembly constituency|Birganj Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |181 |[[:en:Chumi Gyatse Falls|Chumi Gyatse Falls]] | | |- | align="right" |182 |[[:en:Jewel Thief (1967 film)|Jewel Thief (1967 film)]] | | |- | align="right" |183 |[[:en:Khangabok|Khangabok]] | | |- | align="right" |184 |[[:en:Gaeboo Achyok|Gaeboo Achyok]] | | |- | align="right" |185 |[[:en:Hajong language|Hajong language]] | | |- | align="right" |186 |[[:en:White-bellied heron|White-bellied heron]] | | |- | align="right" |187 |[[:en:Kalyanpur, Tripura Assembly constituency|Kalyanpur, Tripura Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |188 |[[:en:Sultan tit|Sultan tit]] | | |- | align="right" |189 |[[:en:Maria Manda|Maria Manda]] | | |- | align="right" |190 |[[:en:Indian Army atrocities in Northeast India|Indian Army atrocities in Northeast India]] | | |- | align="right" |191 |[[:en:Peter Loren Seton James|Peter Loren Seton James]] | | |- | align="right" |192 |[[:en:2015–2016 Arunachal Pradesh political crisis|2015–2016 Arunachal Pradesh political crisis]] | | |- | align="right" |193 |[[:en:Education in Mizoram|Education in Mizoram]] | | |- | align="right" |194 |[[:en:Indigenous peoples of Sikkim|Indigenous peoples of Sikkim]] | | |- | align="right" |195 |[[:en:Prehistory of Manipur|Prehistory of Manipur]] |[[మణిపూర్ పూర్వచరిత్ర]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:00, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |196 |[[:en:Tani languages|Tani languages]] |[[తాని]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:54, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |197 |[[:en:Cornus kousa|Cornus kousa]] |[[కౌసా డాగ్‌వుడ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:50, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |198 |[[:en:Caves of Meghalaya|Caves of Meghalaya]] |[[మేఘాలయ గుహలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:25, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |199 |[[:en:Ananta Tamang|Ananta Tamang]] |[[అనంత తమంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:25, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |200 |[[:en:Outline of Arunachal Pradesh|Outline of Arunachal Pradesh]] |[[అరుణాచల్ ప్రదేశ్ రూపురేఖలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:19, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |201 |[[:en:Iris dolichosiphon|Iris dolichosiphon]] |[[ఐరిస్ డోలిచోసిఫాన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:25, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |202 |[[:en:Srimanta Sankaradeva Sangha|Srimanta Sankaradeva Sangha]] |[[శ్రీమంత శంకరదేవ సంఘం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:35, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |203 |[[:en:Salgarh Assembly constituency|Salgarh Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |204 |[[:en:Kwatha Khunou|Kwatha Khunou]] |[[క్వాతా ఖునౌ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]])` |- | align="right" |205 |[[:en:28th Battalion (ULFA)|28th Battalion (ULFA)]] |[[28వ బెటాలియన్ ఉల్ఫా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:43, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |206 |[[:en:List of colleges affiliated to the Gauhati University|List of colleges affiliated to the Gauhati University]] |[[గౌహతి విశ్వవిద్యాలయ అనుబంధ కళాశాలల జాబితా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:24, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |207 |[[:en:All Bodo Students' Union|All Bodo Students' Union]] | [[ఆల్ బోడో స్టూడెంట్స్ యూనియన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:16, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |208 |[[:en:Slaty-backed forktail|Slaty-backed forktail]] |[[స్లేటీ-బ్యాక్డ్ ఫోర్క్‌టైల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:11, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |209 |[[:en:Timeline of Jorhat|Timeline of Jorhat]] |[[జోర్హాట్ కాలక్రమం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:59, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |210 |[[:en:Young Mizo Association|Young Mizo Association]] |[[యంగ్ మిజో అసోసియేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:31, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |211 |[[:en:Crown Colony of Eastern Agency Scheme|Crown Colony of Eastern Agency Scheme]] |[[క్రౌన్ కాలనీ ఆఫ్ ఈస్టర్న్ ఏజెన్సీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:51, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |212 |[[:en:Kongthong|Kongthong]] |[[కొంగ్థాంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:15, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |213 |[[:en:Black-backed forktail|Black-backed forktail]] |[[నల్ల వీపు విచాల తోక పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:09, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |214 |[[:en:List of vegetables used in Assamese cuisine|List of vegetables used in Assamese cuisine]] |[[అసోం వంటకాల్లో ఉపయోగించే కూరగాయల జాబితా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:22, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |215 |[[:en:Economy of Mizoram|Economy of Mizoram]] |[[మిజోరాం ఆర్థిక వ్యవస్థ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:29, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |216 |[[:en:Goalpariya dialects|Goalpariya dialects]] |[[గోవాల్పారియా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:47, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |217 |[[:en:Chhurbura|Chhurbura]] |[[ఛుర్బురా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:51, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |218 |[[:en:Atong language (Sino-Tibetan)|Atong language (Sino-Tibetan)]] |[[అటాంగ్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:46, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |219 |[[:en:Pramodenagar Assembly constituency|Pramodenagar Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |220 |[[:en:Golden-breasted fulvetta|Golden-breasted fulvetta]] |[[గోల్డెన్-బ్రెస్టెడ్ ఫుల్వెట్టా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:33, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |221 |[[:en:Kakraban Assembly constituency|Kakraban Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |222 |[[:en:Bengal florican|Bengal florican]] |[[బెంగాల్ ఫ్లోరికాన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:22, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |223 |[[:en:North Eastern Railway Connectivity Project|North Eastern Railway Connectivity Project]] |[[ఈశాన్య రైల్వే కనెక్టివిటీ ప్రాజెక్ట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:12, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |224 |[[:en:Koch people|Koch people]] | | |- | align="right" |225 |[[:en:Tibetan dual system of government|Tibetan dual system of government]] |[[టిబెటన్ ద్వంద్వ పాలనా విధానం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:37, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |226 |[[:en:2004 arms and ammunition haul in Chittagong|2004 arms and ammunition haul in Chittagong]] |[[బంగ్లాదేశ్‌లో అక్రమ ఆయుధాల రవాణా జప్తు ఘటన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:28, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |227 |[[:en:Aiton language|Aiton language]] |[[ఐటోన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:07, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |228 |[[:en:Austen's brown hornbill|Austen's brown hornbill]] |[[ఆస్టెన్స్ బ్రౌన్ హార్న్‌బిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:55, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |229 |[[:en:Dayahang Rai|Dayahang Rai]] |[[దయాహంగ్ రాయ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:37, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |230 |[[:en:Bairagi Kainla|Bairagi Kainla]] |[[బైరాగి కైంలా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:27, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |231 |[[:en:Apo (drink)|Apo (drink)]] |[[అపో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:18, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |232 |[[:en:Jerdon's babbler|Jerdon's babbler]] |[[జెర్డాన్ బాబ్లర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:07, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |233 |[[:en:Eastern Bengal and Assam|Eastern Bengal and Assam]] |[[తూర్పు బెంగాల్, అసోం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:22, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |234 |[[:en:Kurti Assembly constituency|Kurti Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |235 |[[:en:List of cities in Assam by population|List of cities in Assam by population]] |[[అసోం లోని నగరాల జనాభా జాబితా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:06, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |236 |[[:en:Jaintia Hills Autonomous District Council|Jaintia Hills Autonomous District Council]] |[[జైంతియా హిల్స్ అటానమస్ డిస్ట్రిక్ట్ కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:53, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |237 |[[:en:Blossom-headed parakeet|Blossom-headed parakeet]] |[[గులాబీ తల చిలుక]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:26, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |238 |[[:en:Shillong Chamber Choir|Shillong Chamber Choir]] |[[షిల్లాంగ్ చాంబర్ కోయిర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:40, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |239 |[[:en:Blyth's kingfisher|Blyth's kingfisher]] |[[బ్లైత్స్ లక్మల పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:45, 11 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |240 |[[:en:Bhim Bahadur Tamang|Bhim Bahadur Tamang]] |[[భీమ్ బహదూర్ తమాంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:29, 11 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |241 |[[:en:Sikkimese cuisine|Sikkimese cuisine]] |[[సిక్కిం వంటకాలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:46, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |242 |[[:en:Rambahadur Limbu|Rambahadur Limbu]] |[[రాం బహదూర్ లింబు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:22, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |243 |[[:en:Assam Province|Assam Province]] |[[అసోం ప్రావిన్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:17, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |244 |[[:en:Raja Ki Aayegi Baaraat|Raja Ki Aayegi Baaraat]] |[[రాజా కీ ఆయేగీ బారాత్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:12, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |245 |[[:en:Borgeet|Borgeet]] |[[బోర్‌గీత్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:08, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |246 |[[:en:Blue whistling thrush|Blue whistling thrush]] |[[నీలి ఈల పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:03, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |247 |[[:en:Ralte language|Ralte language]] |[[రాల్తే]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:56, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |248 |[[:en:2024 attack on the Bangladesh Assistant High Commission in India|2024 attack on the Bangladesh Assistant High Commission in India]] |[[అగర్తలాలోని బంగ్లాదేశ్ అసిస్టెంట్ హైకమిషన్‌పై దాడి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:52, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |249 |[[:en:Mara Autonomous District Council|Mara Autonomous District Council]] |[[మారా స్వయంప్రతిపత్తి జిల్లా కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:47, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |250 |[[:en:Kulung language (Nepal)|Kulung language (Nepal)]] |[[కులుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:43, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |251 |[[:en:Kulai Assembly constituency|Kulai Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |252 |[[:en:Abbott's babbler|Abbott's babbler]] |[[అబాట్ బాబ్లర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:38, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |253 |[[:en:Dark Age of the Assamese language|Dark Age of the Assamese language]] |[[అస్సామీ భాషా అంధకార యుగం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:34, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |254 |[[:en:Sanggaiyumpham, Thoubal|Sanggaiyumpham, Thoubal]] |[[సంగైయుంఫామ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:28, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |255 |[[:en:List of superintendents of Mizoram|List of superintendents of Mizoram]] |[[లుషాయ్ హిల్స్ సూపరింటెండెంట్ మిజోరాం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:25, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |256 |[[:en:Karbi language|Karbi language]] |[[కార్బీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:10, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |257 |[[:en:Karimganj Junction railway station|Karimganj Junction railway station]] |[[కరీంగంజ్ రైల్వే జంక్షన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:04, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |258 |[[:en:1953 Achingmori incident|1953 Achingmori incident]] |[[అచింగ్‌మోరి సంఘటన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:01, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |259 |[[:en:Ellora Vigyan Mancha|Ellora Vigyan Mancha]] |[[ఎల్లోరా విజ్ఞాన్ మంచ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:57, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |260 |[[:en:Mary S]]cott (missionary)|Mary Scott (missionary)]] | | |- | align="right" |261 |[[:en:Geography of Mizoram|Geography of Mizoram]] |[[మిజోరాం భౌగోళికం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:52, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |262 |[[:en:2008 Agartala bombings|2008 Agartala bombings]] |[[2008 అగర్తలా బాంబు పేలుళ్లు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:51, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |263 |[[:en:Salema Assembly constituency|Salema Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |264 |[[:en:Naga People's Movement for Human Rights|Naga People's Movement for Human Rights]] |[[నాగా పీపుల్స్ మూవ్‌మెంట్ ఫర్ హ్యూమన్ రైట్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:48, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |265 |[[:en:Pemayangtse Monastery|Pemayangtse Monastery]] |[[పెమాయాంగ్ట్సే ఆశ్రమం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:44, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |266 |[[:en:History of Kaziranga National Park|History of Kaziranga National Park]] |[[కాజీరంగా జాతీయ పార్కు చరిత్ర]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:40, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |267 |[[:en:North–South War of the Lushai Hills|North–South War of the Lushai Hills]] |[[చిమ్ లె హ్మార్ ఇండో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:13, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |268 |[[:en:Prabal Gurung|Prabal Gurung]] |[[ప్రబల్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:09, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |269 |[[:en:Ang Tharkay|Ang Tharkay]] |[[ఆంగ్ థార్కే]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:06, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |270 |[[:en:Thamizh|Thamizh]] |[[తమిళ్ (సినిమా)]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:40, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |271 |[[:en:Casearia graveolens|Casearia graveolens]] |[[కేసియారియా గ్రేవియోలెన్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:37, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |272 |[[:en:Garbhanga Wildlife Sanctuary|Garbhanga Wildlife Sanctuary]] |[[గార్భంగా వన్యప్రాణుల అభయారణ్యం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:33, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |273 |[[:en:Kuki National Front|Kuki National Front]] |[[కుకీ నేషనల్ ఫ్రంట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:30, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |274 |[[:en:Gangtok Municipal Corporation|Gangtok Municipal Corporation]] |[[గ్యాంగ్‌టక్ మునిసిపల్ కార్పొరేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:18, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |275 |[[:en:Nagaland Lokayukta|Nagaland Lokayukta]] |[[నాగాలాండ్ లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:14, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |276 |[[:en:Culture of Tripura|Culture of Tripura]] |[[త్రిపుర సంస్కృతి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:10, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |277 |[[:en:Captain (2019 film)|Captain (2019 film)]] |[[కెప్టెన్ (సినిమా)]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:03, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |278 |[[:en:Iris × sikkimensis|Iris × sikkimensis]] |[[ఐరిస్ × సిక్కిమెన్సిస్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:59, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |279 |[[:en:Bugun liocichla|Bugun liocichla]] |[[బుగున్ లియోసిచ్లా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:54, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |280 |[[:en:Moria people|Moria people]] |[[మొరియా ప్రజలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:50, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |281 |[[:en:Panjika|Panjika]] |[[పంజిక]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:17, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |282 |[[:en:Tourism in Assam|Tourism in Assam]] |[[అసోం పర్యాటక రంగం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 07:17, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |283 |[[:en:Fire-breasted flowerpecker|Fire-breasted flowerpecker]] |[[నిప్పు-రొమ్ము పూలపక్షి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:10, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |284 |[[:en:Chhetan Gurung|Chhetan Gurung]] |[[ఛేతన్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:06, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |285 |[[:en:Kwatha|Kwatha]] |[[క్వాతా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:03, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |286 |[[:en:Blyth's tragopan|Blyth's tragopan]] |[[బ్లైత్స్ ట్రాగోపాన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:00, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |287 |[[:en:Administrative divisions of Assam|Administrative divisions of Assam]] |[[అసోం ప్రాంతీయ విభాగాలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:53, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |288 |[[:en:White-winged duck|White-winged duck]] |[[తెల్లరెక్కల బాతు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:50, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |289 |[[:en:Naharlagun railway station|Naharlagun railway station]] |[[నహర్లగూన్ రైల్వే స్టేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:45, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |290 |[[:en:Asian barred owlet|Asian barred owlet]] |[[ఏషియన్ బార్డ్ ఔలెట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:40, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |291 |[[:en:Treaty of Yandabo|Treaty of Yandabo]] |[[యాండబో సంధి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:36, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |292 |[[:en:Sikkim Manipal Institute of Technology|Sikkim Manipal Institute of Technology]] |[[సిక్కిం మణిపాల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:30, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |293 |[[:en:Rabha people|Rabha people]] | | |- | align="right" |294 |[[:en:Zo peoples|Zo peoples]] | | |- | align="right" |295 |[[:en:Bhaona|Bhaona]] |[[భావోన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:59, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |296 |[[:en:Jorthang–Nayabazar Assembly constituency|Jorthang–Nayabazar Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |297 |[[:en:Jamuna Gurung (entrepreneur)|Jamuna Gurung (entrepreneur)]] |[[జమునా గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:56, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |298 |[[:en:Deusi/Bhailo|Deusi/Bhailo]] |[[దేవుసి-భైలో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:52, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |299 |[[:en:Zû (beverage)|Zû (beverage)]] |[[జూ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:48, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |300 |[[:en:Sikkim Scouts|Sikkim Scouts]] |[[సిక్కిం స్కౌట్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:39, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |301 |[[:en:Barman language|Barman language]] |[[బర్మాన్ థార్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:29, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |302 |[[:en:Tara Prakash Limbu|Tara Prakash Limbu]] |[[తారా ప్రకాష్ లింబు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:24, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |303 |[[:en:Deepak Manange|Deepak Manange]] |[[రాజీవ్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:09, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |304 |[[:en:Meghalaya Lokayukta|Meghalaya Lokayukta]] |[[మేఘాలయ లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:05, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |305 |[[:en:Hodgson's frogmouth|Hodgson's frogmouth]] |[[హాడ్గ్సన్స్ ఫ్రాగ్‌మౌత్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:00, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |306 |[[:en:In the Name of the Nation|In the Name of the Nation]] |[[ఇన్ ది నేమ్ ఆఫ్ ది నేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:54, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |307 |[[:en:Lower Gangetic Plains moist deciduous forests|Lower Gangetic Plains moist deciduous forests]] |[[లోయర్ గంగా మైదాన తేమతో కూడిన ఆకురాల్చే అడవులు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:47, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |308 |[[:en:North East Students' Organization|North East Students' Organization]] |[[నార్త్ ఈస్ట్ స్టూడెంట్స్ ఆర్గనైజేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:42, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |309 |[[:en:Magar language|Magar language]] |[[మగర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:36, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |310 |[[:en:Nature's Beckon|Nature's Beckon]] |[[నేచర్స్ బెకన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:27, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |311 |[[:en:Upendra Subba|Upendra Subba]] |[[ఉపేంద్ర సుబ్బా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:14, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |312 |[[:en:Sasoni Merbil|Sasoni Merbil]] |[[సాసోని మెర్‌బిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:36, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |313 |[[:en:Zomi people|Zomi people]] | | |- | align="right" |314 |[[:en:Assamese manuscript painting|Assamese manuscript painting]] |[[అస్సామీ హస్త చిత్రకళ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:33, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |315 |[[:en:Deori language|Deori language]] |[[డియోరి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:19, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |316 |[[:en:Hakha Chin|Hakha Chin]] |[[హఖా చిన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:10, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |317 |[[:en:List of State Protected Monuments in Manipur|List of State Protected Monuments in Manipur]] | | |- | align="right" |318 |[[:en:Operation Golden Bird|Operation Golden Bird]] |[[ఆపరేషన్ గోల్డెన్ బర్డ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:06, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |319 |[[:en:Outline of Manipur|Outline of Manipur]] | | |- | align="right" |320 |[[:en:Mizoram–Manipur–Kachin rain forests|Mizoram–Manipur–Kachin rain forests]] |[[మిజోరం–మణిపూర్–కచిన్ వర్షారణ్యాల ఎకోరీజియన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:06, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |321 |[[:en:Borkhola Assembly constituency|Borkhola Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |322 |[[:en:Bharateeyans|Bharateeyans]] |[[భారతీయన్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 08:40, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |323 |[[:en:Naga Mothers' Association|Naga Mothers' Association]] |[[నాగా మదర్స్ అసోసియేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 08:40, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |324 |[[:en:Mission China|Mission China]] |[[మిషన్ చైనా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 08:40, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |325 |[[:en:Achik Songna An'pachakgipa Kotok|Achik Songna An'pachakgipa Kotok]] |[[అచిక్ సాంగ్నా అన్‌పాచాక్‌గిపా కోటోక్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:37, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |326 |[[:en:Mizoram Lokayukta|Mizoram Lokayukta]] |[[మిజోరం లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:53, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |327 |[[:en:Unakoti|Unakoti]] |[[ఊనకోటి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:37, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |328 |[[:en:Rufous-necked hornbill|Rufous-necked hornbill]] |[[రత్నకంఠ కొమ్ముల పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:41, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |329 |[[:en:James Pandu|James Pandu]] |[[జేమ్స్ పాండు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:38, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |330 |[[:en:Mizo literature|Mizo literature]] |[[మిజో సాహిత్యం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:19, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |331 |[[:en:Singarigharutha|Singarigharutha]] |[[సింగరిగరుతా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:10, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |332 |[[:en:Grey peacock-pheasant|Grey peacock-pheasant]] |[[బూడిద రంగు నెమలి-కోడి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:00, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |333 |[[:en:Sheuli Azim|Sheuli Azim]] |[[షియులీ అజీమ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:49, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |334 |[[:en:Timeline of history of Assam|Timeline of history of Assam]] |[[అస్సాం కాలక్రమ చరిత్ర]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:08, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |335 |[[:en:Detention centres in Assam|Detention centres in Assam]] |[[అస్సాం డిటెన్షన్ క్యాంప్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:05, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |336 |[[:en:Dehan dialect|Dehan dialect]] |[[దేహాన్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:49, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |337 |[[:en:Christianity in Meghalaya|Christianity in Meghalaya]] |[[మేఘాలయలో క్రైస్తవ మతం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:43, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |338 |[[:en:Khasi Hills|Khasi Hills]] |[[ఖాశీ కొండలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:36, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |339 |[[:en:Pied falconet|Pied falconet]] |[[పైడ్ ఫాల్కనెట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:26, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |340 |[[:en:Sports in Manipur|Sports in Manipur]] |[[మణిపూర్ లో క్రీడలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:23, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |341 |[[:en:Cavea tanguensis|Cavea tanguensis]] |[[కావెయా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:14, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |342 |[[:en:Rufous-bellied eagle|Rufous-bellied eagle]] |[[ఎర్రపొట్ట గద్ద]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:10, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |343 |[[:en:Manipur Public Service Commission|Manipur Public Service Commission]] |[[మణిపూర్ పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:59, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |344 |[[:en:Bhutan takin|Bhutan takin]] |[[భూటాన్ టాకిన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:52, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |345 |[[:en:Mising Autonomous Council|Mising Autonomous Council]] |[[మిసింగ్ అటానమస్ కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:45, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |346 |[[:en:Lotha language|Lotha language]] |[[లోథా భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:39, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |347 |[[:en:Mizoram Football Association|Mizoram Football Association]] |[[మిజోరం ఫుట్‌బాల్ అసోసియేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:33, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |348 |[[:en:Mizo Academy of Letters|Mizo Academy of Letters]] |[[మిజో అకాడమీ ఆఫ్ లెటర్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:25, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |349 |[[:en:Siege of Mukalimi|Siege of Mukalimi]] |[[ముకలిమి ముట్టడి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |350 |[[:en:List of cities and towns in Assam|List of cities and towns in Assam]] | |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |351 |[[:en:List of State Protected Monuments in Mizoram|List of State Protected Monuments in Mizoram]] | |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |352 |[[:en:Charaideo|Charaideo]] |[[చారాయిదేవ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:45, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |353 |[[:en:Talatal Ghar|Talatal Ghar]] |[[తలతల్ ఘర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:36, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |354 |[[:en:1985 Merapani Incident|1985 Merapani Incident]] |[[1985 మేరపాని సంఘటన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:27, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |355 |[[:en:Bhuragaon-Kaupati Bridge|Bhuragaon-Kaupati Bridge]] |[[భూరగావ్-కౌపాటి వంతెన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:13, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |356 |[[:en:Sikkim Lokayukta|Sikkim Lokayukta]] |[[సిక్కిం లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:05, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |357 |[[:en:Kachari language|Kachari language]] |[[కచారి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:55, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |358 |[[:en:Pale-capped pigeon|Pale-capped pigeon]] |[[పేల్-క్యాప్డ్ పిజియన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:42, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |359 |[[:en:Bimala Tumkhewa|Bimala Tumkhewa]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 06:28, 30 జూన్ 2026 (UTC) |- | align="right" |360 |[[:en:Mara language|Mara language]] |[[మరా భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:34, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |361 |[[:en:Tezu Airport|Tezu Airport]] |[[తేజు విమానాశ్రయం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:19, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |362 |[[:en:Bhanbhagta Gurung|Bhanbhagta Gurung]] |[[భన్‌భగ్తా గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:09, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |363 |[[:en:Assam Higher Secondary Education Council|Assam Higher Secondary Education Council]] |[[అస్సాం హయ్యర్ సెకండరీ ఎడ్యుకేషన్ కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:58, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |364 |[[:en:Geography of Kaziranga National Park|Geography of Kaziranga National Park]] |[[కాజీరంగా జాతీయ వనం భౌగోళికం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:45, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |365 |[[:en:Khamyang language|Khamyang language]] |[[ఖమ్యాంగ్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:33, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |366 |[[:en:Sipora Gurung|Sipora Gurung]] |[[సిపోరా గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:38, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |367 |[[:en:Phulaguri Uprising|Phulaguri Uprising]] |[[ఫూలాగురి తిరుగుబాటు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:29, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |368 |[[:en:Muolhoi|Muolhoi]] |[[ముఓల్హోయ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:21, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |369 |[[:en:Manipur Lokayukta|Manipur Lokayukta]] |[[మణిపూర్ లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:13, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |370 |[[:en:Ko Yad|Ko Yad]] |[[కో యాద్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:04, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |371 |[[:en:Agreement Regarding Compensation for the Kubo (Kabaw) Valley (1834)|Agreement Regarding Compensation for the Kubo (Kabaw) Valley (1834)]] |[[కబో లోయ పరిహార ఒప్పందం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:56, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |372 |[[:en:North East Indian Linguistics Society|North East Indian Linguistics Society]] |[[నార్త్ ఈస్ట్ ఇండియన్ లింగ్విస్టిక్స్ సొసైటీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:43, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |373 |[[:en:Hinduism in Sikkim|Hinduism in Sikkim]] |[[సిక్కింలో హిందూ మతం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:33, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |374 |[[:en:Lachhiman Gurung|Lachhiman Gurung]] |[[లచ్ఛిమాన్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:23, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |375 |[[:en:Aizawl Derby|Aizawl Derby]] |[[ఐజాల్ డెర్బీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |376 |[[:en:Tripura Lokayukta|Tripura Lokayukta]] |[[త్రిపుర లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:48, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |377 |[[:en:Dimasa language|Dimasa language]] |[[దిమాసా భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:34, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |378 |[[:en:Karbi Youth Festival|Karbi Youth Festival]] |[[కార్బీ యువజనోత్సవం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:23, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |379 |[[:en:Differing perceptions of the Line of Actual Control|Differing perceptions of the Line of Actual Control]] |[[వాస్తవ నియంత్రణ రేఖపై భిన్నమైన అభిప్రాయాలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:10, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |380 |[[:en:Ojapali|Ojapali]] |[[ఓజాపాలి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:59, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |381 |[[:en:Tamang language|Tamang language]] |[[తమంగ్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:50, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |382 |[[:en:National Institute of Technology, Nagaland|National Institute of Technology, Nagaland]] |[[నేషనల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ నాగాలాండ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:57, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |383 |[[:en:List of institutions of higher education in Arunachal Pradesh|List of institutions of higher education in Arunachal Pradesh]] | | |} 5ivhy2z8jce900vhglxya61w3c63mib 4908025 4908021 2026-07-19T03:05:43Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* */ 4908025 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" border="1" ! !ఇంగ్లీషు వ్యాసం పేరు !తెలుగు వ్యాసం పేరు !వాడుకరి |- | align="right" |1 |[[:en:Mizo people|Mizo people]] | |చదువరి |- | align="right" |2 |[[:en:Mizo chieftainship|Mizo chieftainship]] | | |- | align="right" |3 |[[:en:Sylheti language|Sylheti language]] | | |- | align="right" |4 |[[:en:Insurgency in Northeast India|Insurgency in Northeast India]] | | |- | align="right" |5 |[[:en:Bengali Hindus|Bengali Hindus]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 08:50, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |6 |[[:en:Yolmo language|Yolmo language]] | | |- | align="right" |7 |[[:en:Yennai Arindhaal|Yennai Arindhaal]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 08:50, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |8 |[[:en:Tea-garden community|Tea-garden community]] | | |- | align="right" |9 |[[:en:Rai people|Rai people]] | | |- | align="right" |10 |[[:en:History of Sylhet|History of Sylhet]] | | |- | align="right" |11 |[[:en:List of Representatives of Sikkim|List of Representatives of Sikkim]] | | |- | align="right" |12 |[[:en:Dhumketu (2025 film)|Dhumketu (2025 film)]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 08:50, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |13 |[[:en:Music of Mizoram|Music of Mizoram]] | | |- | align="right" |14 |[[:en:Tourism in Northeast India|Tourism in Northeast India]] | | |- | align="right" |15 |[[:en:Chutia people|Chutia people]] | | |- | align="right" |16 |[[:en:Rakhine people|Rakhine people]] | | |- | align="right" |17 |[[:en:Lalpa Kohhran Thar|Lalpa Kohhran Thar]] | | |- | align="right" |18 |[[:en:National Register of Citizens for Assam|National Register of Citizens for Assam]] | | |- | align="right" |19 |[[:en:Chhetri|Chhetri]] | | |- | align="right" |20 |[[:en:Magars|Magars]] | | |- | align="right" |21 |[[:en:Hill tribes of Northeast India|Hill tribes of Northeast India]] | | |- | align="right" |22 |[[:en:Insurgency in Meghalaya|Insurgency in Meghalaya]] | | |- | align="right" |23 |[[:en:Timeline of insurgency in Northeast India|Timeline of insurgency in Northeast India]] | | |- | align="right" |24 |[[:en:Story of Python|Story of Python]] | | |- | align="right" |25 |[[:en:Clouded leopard|Clouded leopard]] | | |- | align="right" |26 |[[:en:Bnei Menashe|Bnei Menashe]] | | |- | align="right" |27 |[[:en:Manipur (princely state)|Manipur (princely state)]] | | |- | align="right" |28 |[[:en:Battle of Kohima|Battle of Kohima]] | | |- | align="right" |29 |[[:en:Greater adjutant|Greater adjutant]] | | |- | align="right" |30 |[[:en:Eastern Bengali dialects|Eastern Bengali dialects]] | | |- | align="right" |31 |[[:en:Insurgency in Manipur|Insurgency in Manipur]] | | |- | align="right" |32 |[[:en:Leycesteria formosa|Leycesteria formosa]] | | |- | align="right" |33 |[[:en:Geography of Arunachal Pradesh|Geography of Arunachal Pradesh]] | | |- | align="right" |34 |[[:en:First Anglo-Burmese War|First Anglo-Burmese War]] | | |- | align="right" |35 |[[:en:United Liberation Front of Asom|United Liberation Front of Asom]] | | |- | align="right" |36 |[[:en:Mizo culture|Mizo culture]] | | |- | align="right" |37 |[[:en:Leonard Arthur Bethell|Leonard Arthur Bethell]] | | |- | align="right" |38 |[[:en:Bangladesh–India border|Bangladesh–India border]] | | |- | align="right" |39 |[[:en:National Socialist Council of Nagaland|National Socialist Council of Nagaland]] | | |- | align="right" |40 |[[:en:Tiwa language (India)|Tiwa language (India)]] | | |- | align="right" |41 |[[:en:Manipur tapes|Manipur tapes]] | | |- | align="right" |42 |[[:en:Khasi people|Khasi people]] | |చదువరి |- | align="right" |43 |[[:en:Rajbanshi people|Rajbanshi people]] | | |- | align="right" |44 |[[:en:Christianity in Mizoram|Christianity in Mizoram]] | | |- | align="right" |45 |[[:en:Ledo Road|Ledo Road]] | | |- | align="right" |46 |[[:en:Mising people|Mising people]] | | |- | align="right" |47 |[[:en:Dil Se..|Dil Se..]] | | |- | align="right" |48 |[[:en:Sakhua|Sakhua]] | | |- | align="right" |49 |[[:en:Dashain|Dashain]] | | |- | align="right" |50 |[[:en:Noakhali language|Noakhali language]] | | |- | align="right" |51 |[[:en:Bengalis in Tripura|Bengalis in Tripura]] | | |- | align="right" |52 |[[:en:Ahom people|Ahom people]] | | |- | align="right" |53 |[[:en:Kuki National Army|Kuki National Army]] | | |- | align="right" |54 |[[:en:Shan people|Shan people]] | | |- | align="right" |55 |[[:en:Himalayan tahr|Himalayan tahr]] | | |- | align="right" |56 |[[:en:List of institutions of higher education in Assam|List of institutions of higher education in Assam]] | | |- | align="right" |57 |[[:en:Kaladan Multi-Modal Transit Transport Project|Kaladan Multi-Modal Transit Transport Project]] | | |- | align="right" |58 |[[:en:National Democratic Front of Boroland|National Democratic Front of Boroland]] | | |- | align="right" |59 |[[:en:Operation Bajrang|Operation Bajrang]] | | |- | align="right" |60 |[[:en:Naga conflict|Naga conflict]] | | |- | align="right" |61 |[[:en:Assam Rifles|Assam Rifles]] | | |- | align="right" |62 |[[:en:Kokborok|Kokborok]] | | |- | align="right" |63 |[[:en:Insurgency in Arunachal Pradesh|Insurgency in Arunachal Pradesh]] | | |- | align="right" |64 |[[:en:Qarib Qarib Singlle|Qarib Qarib Singlle]] | | |- | align="right" |65 |[[:en:Tamreswari Temple|Tamreswari Temple]] | | |- | align="right" |66 |[[:en:Bengal slow loris|Bengal slow loris]] | | |- | align="right" |67 |[[:en:Lepcha language|Lepcha language]] | | |- | align="right" |68 |[[:en:Kuki National Organisation|Kuki National Organisation]] | | |- | align="right" |69 |[[:en:10 Endrathukulla|10 Endrathukulla]] | | |- | align="right" |70 |[[:en:Sikkimese Bhutia language|Sikkimese Bhutia language]] | | |- | align="right" |71 |[[:en:Ahom language|Ahom language]] | | |- | align="right" |72 |[[:en:Sunwar language|Sunwar language]] | | |- | align="right" |73 |[[:en:Assam Regiment|Assam Regiment]] | | |- | align="right" |74 |[[:en:Gorkhaland movement|Gorkhaland movement]] | | |- | align="right" |75 |[[:en:Gopal Gurung|Gopal Gurung]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 06:28, 30 జూన్ 2026 (UTC) |- | align="right" |76 |[[:en:Racism against Northeast Indians|Racism against Northeast Indians]] | | |- | align="right" |77 |[[:en:Tourism in Tripura|Tourism in Tripura]] | | |- | align="right" |78 |[[:en:Etymology of Assam|Etymology of Assam]] | | |- | align="right" |79 |[[:en:Baro-Bhuyan|Baro-Bhuyan]] | | |- | align="right" |80 |[[:en:Mizo Zirlai Pawl|Mizo Zirlai Pawl]] | | |- | align="right" |81 |[[:en:Kabiraj Negi Lama|Kabiraj Negi Lama]] | | |- | align="right" |82 |[[:en:Ita Fort|Ita Fort]] | | |- | align="right" |83 |[[:en:List of villages in Nagaland|List of villages in Nagaland]] | | |- | align="right" |84 |[[:en:Christianity in Northeast India|Christianity in Northeast India]] | | |- | align="right" |85 |[[:en:Involvement of Northeast Indian insurgents in the Myanmar conflict|Involvement of Northeast Indian insurgents in the Myanmar conflict]] | | |- | align="right" |86 |[[:en:List of rulers of Assam|List of rulers of Assam]] | | |- | align="right" |87 |[[:en:Outline of Assam|Outline of Assam]] | | |- | align="right" |88 |[[:en:Mautam|Mautam]] | | |- | align="right" |89 |[[:en:Assamese cuisine|Assamese cuisine]] | | |- | align="right" |90 |[[:en:Assam Police|Assam Police]] | | |- | align="right" |91 |[[:en:Garo people|Garo people]] | |చదువరి |- | align="right" |92 |[[:en:Vaiphei people|Vaiphei people]] | | |- | align="right" |93 |[[:en:Barak state movement|Barak state movement]] | | |- | align="right" |94 |[[:en:Wangjing Tentha Assembly constituency|Wangjing Tentha Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |95 |[[:en:Tripura Tribal Areas Autonomous District Council|Tripura Tribal Areas Autonomous District Council]] | | |- | align="right" |96 |[[:en:Marma people|Marma people]] | | |- | align="right" |97 |[[:en:Demographics of Assam|Demographics of Assam]] | | |- | align="right" |98 |[[:en:Chinese pangolin|Chinese pangolin]] | | |- | align="right" |99 |[[:en:Bawi system|Bawi system]] | | |- | align="right" |100 |[[:en:Tangsa language|Tangsa language]] | | |- | align="right" |101 |[[:en:Anek|Anek]] | | |- | align="right" |102 |[[:en:List of Christian denominations in Northeast India|List of Christian denominations in Northeast India]] | | |- | align="right" |103 |[[:en:Wreathed hornbill|Wreathed hornbill]] | | |- | align="right" |104 |[[:en:Chakma language|Chakma language]] | | |- | align="right" |105 |[[:en:Naksaparvat|Naksaparvat]] | | |- | align="right" |106 |[[:en:Mizo clothing|Mizo clothing]] | | |- | align="right" |107 |[[:en:Anil Gurung|Anil Gurung]] | | |- | align="right" |108 |[[:en:Beautiful nuthatch|Beautiful nuthatch]] | | |- | align="right" |109 |[[:en:Yolmo people|Yolmo people]] | | |- | align="right" |110 |[[:en:Thar language|Thar language]] | | |- | align="right" |111 |[[:en:Kirati peoples|Kirati peoples]] | | |- | align="right" |112 |[[:en:2021 Nagaland killings|2021 Nagaland killings]] | | |- | align="right" |113 |[[:en:Ranglong people|Ranglong people]] | | |- | align="right" |114 |[[:en:Indo-Aryan migration to Assam|Indo-Aryan migration to Assam]] | | |- | align="right" |115 |[[:en:Rakhine language|Rakhine language]] | | |- | align="right" |116 |[[:en:Culture of Assam|Culture of Assam]] | | |- | align="right" |117 |[[:en:Naga National Council|Naga National Council]] | | |- | align="right" |118 |[[:en:Sinlung Hills Council|Sinlung Hills Council]] | | |- | align="right" |119 |[[:en:Black-backed dwarf kingfisher|Black-backed dwarf kingfisher]] | | |- | align="right" |120 |[[:en:Yaariyan (2014 film)|Yaariyan (2014 film)]] | | |- | align="right" |121 |[[:en:Limbu language|Limbu language]] | | |- | align="right" |122 |[[:en:Khecheopalri Lake|Khecheopalri Lake]] | | |- | align="right" |123 |[[:en:Dzukou Valley|Dzukou Valley]] | | |- | align="right" |124 |[[:en:National Liberation Front of Tripura|National Liberation Front of Tripura]] | | |- | align="right" |125 |[[:en:Living root bridge|Living root bridge]] | | |- | align="right" |126 |[[:en:Assam silk|Assam silk]] |[[అసోం పట్టు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:21, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |127 |[[:en:Chungli Ao language|Chungli Ao language]] | | |- | align="right" |128 |[[:en:Biate people|Biate people]] | | |- | align="right" |129 |[[:en:Desire Machine Collective|Desire Machine Collective]] | | |- | align="right" |130 |[[:en:Patsho Khiamniungan|Patsho Khiamniungan]] | | |- | align="right" |131 |[[:en:Koro language (India)|Koro language (India)]] | | |- | align="right" |132 |[[:en:Assamese people|Assamese people]] | |చదువరి |- | align="right" |133 |[[:en:Bhismaknagar|Bhismaknagar]] | | |- | align="right" |134 |[[:en:Assamese Language Movement|Assamese Language Movement]] | | |- | align="right" |135 |[[:en:Ram Bahadur Bomjon|Ram Bahadur Bomjon]] | | |- | align="right" |136 |[[:en:Syzygium claviflorum|Syzygium claviflorum]] | | |- | align="right" |137 |[[:en:Any Kuki Tribes|Any Kuki Tribes]] | | |- | align="right" |138 |[[:en:Dimasa people|Dimasa people]] | | |- | align="right" |139 |[[:en:2008 Imphal bombing|2008 Imphal bombing]] | | |- | align="right" |140 |[[:en:Kiran Chemjong|Kiran Chemjong]] | | |- | align="right" |141 |[[:en:Operation Sunrise (2019)|Operation Sunrise (2019)]] | | |- | align="right" |142 |[[:en:Hmar language|Hmar language]] | | |- | align="right" |143 |[[:en:Gorkhas in Manipur|Gorkhas in Manipur]] | | |- | align="right" |144 |[[:en:Kul Man Ghising|Kul Man Ghising]] | | |- | align="right" |145 |[[:en:Khamti language|Khamti language]] | | |- | align="right" |146 |[[:en:Khasi Hills Autonomous District Council|Khasi Hills Autonomous District Council]] | | |- | align="right" |147 |[[:en:Pakke Tiger Reserve|Pakke Tiger Reserve]] | | |- | align="right" |148 |[[:en:Rukmininagar Fort|Rukmininagar Fort]] | | |- | align="right" |149 |[[:en:Frederick George Lister|Frederick George Lister]] | | |- | align="right" |150 |[[:en:Muslim invasions of Assam|Muslim invasions of Assam]] | | |- | align="right" |151 |[[:en:Zou people|Zou people]] | | |- | align="right" |152 |[[:en:Tourism in Mizoram|Tourism in Mizoram]] | | |- | align="right" |153 |[[:en:Economy of Assam|Economy of Assam]] | | |- | align="right" |154 |[[:en:2022 Manipur Olympic Games|2022 Manipur Olympic Games]] | | |- | align="right" |155 |[[:en:Kalita (caste)|Kalita (caste)]] | | |- | align="right" |156 |[[:en:Yakkha language|Yakkha language]] | | |- | align="right" |157 |[[:en:Satra (Ekasarana Dharma)|Satra (Ekasarana Dharma)]] | | |- | align="right" |158 |[[:en:2015 Indian counter-insurgency operation in Myanmar|2015 Indian counter-insurgency operation in Myanmar]] | | |- | align="right" |159 |[[:en:Deshi people|Deshi people]] | | |- | align="right" |160 |[[:en:Index of Nagaland-related articles|Index of Nagaland-related articles]] | | |- | align="right" |161 |[[:en:Kadamtala Assembly constituency|Kadamtala Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |162 |[[:en:2019 Khonsa ambush|2019 Khonsa ambush]] | | |- | align="right" |163 |[[:en:Zo Reunification Organization|Zo Reunification Organization]] | | |- | align="right" |164 |[[:en:Darlong people|Darlong people]] | | |- | align="right" |165 |[[:en:Behali Wildlife Sanctuary|Behali Wildlife Sanctuary]] | | |- | align="right" |166 |[[:en:Miya people|Miya people]] | | |- | align="right" |167 |[[:en:Paite people|Paite people]] | | |- | align="right" |168 |[[:en:Red-headed trogon|Red-headed trogon]] | | |- | align="right" |169 |[[:en:Sherpa language|Sherpa language]] | | |- | align="right" |170 |[[:en:Gurung language|Gurung language]] | | |- | align="right" |171 |[[:en:Arjuna Bhogeswar Baruah Sports Complex|Arjuna Bhogeswar Baruah Sports Complex]] | | |- | align="right" |172 |[[:en:Guite people|Guite people]] | | |- | align="right" |173 |[[:en:Mr. Manipur|Mr. Manipur]] | | |- | align="right" |174 |[[:en:Zou language|Zou language]] | | |- | align="right" |175 |[[:en:Zawlbûk|Zawlbûk]] | | |- | align="right" |176 |[[:en:United National Liberation Front|United National Liberation Front]] | | |- | align="right" |177 |[[:en:British rule in Assam|British rule in Assam]] | | |- | align="right" |178 |[[:en:Aimol language|Aimol language]] | | |- | align="right" |179 |[[:en:Shape of Momo|Shape of Momo]] | | |- | align="right" |180 |[[:en:Birganj Assembly constituency|Birganj Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |181 |[[:en:Chumi Gyatse Falls|Chumi Gyatse Falls]] | | |- | align="right" |182 |[[:en:Jewel Thief (1967 film)|Jewel Thief (1967 film)]] | | |- | align="right" |183 |[[:en:Khangabok|Khangabok]] | | |- | align="right" |184 |[[:en:Gaeboo Achyok|Gaeboo Achyok]] | | |- | align="right" |185 |[[:en:Hajong language|Hajong language]] | | |- | align="right" |186 |[[:en:White-bellied heron|White-bellied heron]] | | |- | align="right" |187 |[[:en:Kalyanpur, Tripura Assembly constituency|Kalyanpur, Tripura Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |188 |[[:en:Sultan tit|Sultan tit]] | | |- | align="right" |189 |[[:en:Maria Manda|Maria Manda]] | | |- | align="right" |190 |[[:en:Indian Army atrocities in Northeast India|Indian Army atrocities in Northeast India]] | | |- | align="right" |191 |[[:en:Peter Loren Seton James|Peter Loren Seton James]] | | |- | align="right" |192 |[[:en:2015–2016 Arunachal Pradesh political crisis|2015–2016 Arunachal Pradesh political crisis]] | | |- | align="right" |193 |[[:en:Education in Mizoram|Education in Mizoram]] | | |- | align="right" |194 |[[:en:Indigenous peoples of Sikkim|Indigenous peoples of Sikkim]] |[[సిక్కిం స్థానిక ప్రజలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:05, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |195 |[[:en:Prehistory of Manipur|Prehistory of Manipur]] |[[మణిపూర్ పూర్వచరిత్ర]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:00, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |196 |[[:en:Tani languages|Tani languages]] |[[తాని]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:54, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |197 |[[:en:Cornus kousa|Cornus kousa]] |[[కౌసా డాగ్‌వుడ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:50, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |198 |[[:en:Caves of Meghalaya|Caves of Meghalaya]] |[[మేఘాలయ గుహలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:25, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |199 |[[:en:Ananta Tamang|Ananta Tamang]] |[[అనంత తమంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:25, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |200 |[[:en:Outline of Arunachal Pradesh|Outline of Arunachal Pradesh]] |[[అరుణాచల్ ప్రదేశ్ రూపురేఖలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:19, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |201 |[[:en:Iris dolichosiphon|Iris dolichosiphon]] |[[ఐరిస్ డోలిచోసిఫాన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:25, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |202 |[[:en:Srimanta Sankaradeva Sangha|Srimanta Sankaradeva Sangha]] |[[శ్రీమంత శంకరదేవ సంఘం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:35, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |203 |[[:en:Salgarh Assembly constituency|Salgarh Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |204 |[[:en:Kwatha Khunou|Kwatha Khunou]] |[[క్వాతా ఖునౌ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]])` |- | align="right" |205 |[[:en:28th Battalion (ULFA)|28th Battalion (ULFA)]] |[[28వ బెటాలియన్ ఉల్ఫా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:43, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |206 |[[:en:List of colleges affiliated to the Gauhati University|List of colleges affiliated to the Gauhati University]] |[[గౌహతి విశ్వవిద్యాలయ అనుబంధ కళాశాలల జాబితా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:24, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |207 |[[:en:All Bodo Students' Union|All Bodo Students' Union]] | [[ఆల్ బోడో స్టూడెంట్స్ యూనియన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:16, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |208 |[[:en:Slaty-backed forktail|Slaty-backed forktail]] |[[స్లేటీ-బ్యాక్డ్ ఫోర్క్‌టైల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:11, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |209 |[[:en:Timeline of Jorhat|Timeline of Jorhat]] |[[జోర్హాట్ కాలక్రమం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:59, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |210 |[[:en:Young Mizo Association|Young Mizo Association]] |[[యంగ్ మిజో అసోసియేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:31, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |211 |[[:en:Crown Colony of Eastern Agency Scheme|Crown Colony of Eastern Agency Scheme]] |[[క్రౌన్ కాలనీ ఆఫ్ ఈస్టర్న్ ఏజెన్సీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:51, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |212 |[[:en:Kongthong|Kongthong]] |[[కొంగ్థాంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:15, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |213 |[[:en:Black-backed forktail|Black-backed forktail]] |[[నల్ల వీపు విచాల తోక పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:09, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |214 |[[:en:List of vegetables used in Assamese cuisine|List of vegetables used in Assamese cuisine]] |[[అసోం వంటకాల్లో ఉపయోగించే కూరగాయల జాబితా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:22, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |215 |[[:en:Economy of Mizoram|Economy of Mizoram]] |[[మిజోరాం ఆర్థిక వ్యవస్థ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:29, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |216 |[[:en:Goalpariya dialects|Goalpariya dialects]] |[[గోవాల్పారియా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:47, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |217 |[[:en:Chhurbura|Chhurbura]] |[[ఛుర్బురా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:51, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |218 |[[:en:Atong language (Sino-Tibetan)|Atong language (Sino-Tibetan)]] |[[అటాంగ్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:46, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |219 |[[:en:Pramodenagar Assembly constituency|Pramodenagar Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |220 |[[:en:Golden-breasted fulvetta|Golden-breasted fulvetta]] |[[గోల్డెన్-బ్రెస్టెడ్ ఫుల్వెట్టా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:33, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |221 |[[:en:Kakraban Assembly constituency|Kakraban Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |222 |[[:en:Bengal florican|Bengal florican]] |[[బెంగాల్ ఫ్లోరికాన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:22, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |223 |[[:en:North Eastern Railway Connectivity Project|North Eastern Railway Connectivity Project]] |[[ఈశాన్య రైల్వే కనెక్టివిటీ ప్రాజెక్ట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:12, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |224 |[[:en:Koch people|Koch people]] | | |- | align="right" |225 |[[:en:Tibetan dual system of government|Tibetan dual system of government]] |[[టిబెటన్ ద్వంద్వ పాలనా విధానం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:37, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |226 |[[:en:2004 arms and ammunition haul in Chittagong|2004 arms and ammunition haul in Chittagong]] |[[బంగ్లాదేశ్‌లో అక్రమ ఆయుధాల రవాణా జప్తు ఘటన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:28, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |227 |[[:en:Aiton language|Aiton language]] |[[ఐటోన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:07, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |228 |[[:en:Austen's brown hornbill|Austen's brown hornbill]] |[[ఆస్టెన్స్ బ్రౌన్ హార్న్‌బిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:55, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |229 |[[:en:Dayahang Rai|Dayahang Rai]] |[[దయాహంగ్ రాయ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:37, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |230 |[[:en:Bairagi Kainla|Bairagi Kainla]] |[[బైరాగి కైంలా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:27, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |231 |[[:en:Apo (drink)|Apo (drink)]] |[[అపో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:18, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |232 |[[:en:Jerdon's babbler|Jerdon's babbler]] |[[జెర్డాన్ బాబ్లర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:07, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |233 |[[:en:Eastern Bengal and Assam|Eastern Bengal and Assam]] |[[తూర్పు బెంగాల్, అసోం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:22, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |234 |[[:en:Kurti Assembly constituency|Kurti Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |235 |[[:en:List of cities in Assam by population|List of cities in Assam by population]] |[[అసోం లోని నగరాల జనాభా జాబితా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:06, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |236 |[[:en:Jaintia Hills Autonomous District Council|Jaintia Hills Autonomous District Council]] |[[జైంతియా హిల్స్ అటానమస్ డిస్ట్రిక్ట్ కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:53, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |237 |[[:en:Blossom-headed parakeet|Blossom-headed parakeet]] |[[గులాబీ తల చిలుక]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:26, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |238 |[[:en:Shillong Chamber Choir|Shillong Chamber Choir]] |[[షిల్లాంగ్ చాంబర్ కోయిర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:40, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |239 |[[:en:Blyth's kingfisher|Blyth's kingfisher]] |[[బ్లైత్స్ లక్మల పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:45, 11 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |240 |[[:en:Bhim Bahadur Tamang|Bhim Bahadur Tamang]] |[[భీమ్ బహదూర్ తమాంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:29, 11 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |241 |[[:en:Sikkimese cuisine|Sikkimese cuisine]] |[[సిక్కిం వంటకాలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:46, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |242 |[[:en:Rambahadur Limbu|Rambahadur Limbu]] |[[రాం బహదూర్ లింబు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:22, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |243 |[[:en:Assam Province|Assam Province]] |[[అసోం ప్రావిన్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:17, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |244 |[[:en:Raja Ki Aayegi Baaraat|Raja Ki Aayegi Baaraat]] |[[రాజా కీ ఆయేగీ బారాత్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:12, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |245 |[[:en:Borgeet|Borgeet]] |[[బోర్‌గీత్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:08, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |246 |[[:en:Blue whistling thrush|Blue whistling thrush]] |[[నీలి ఈల పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:03, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |247 |[[:en:Ralte language|Ralte language]] |[[రాల్తే]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:56, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |248 |[[:en:2024 attack on the Bangladesh Assistant High Commission in India|2024 attack on the Bangladesh Assistant High Commission in India]] |[[అగర్తలాలోని బంగ్లాదేశ్ అసిస్టెంట్ హైకమిషన్‌పై దాడి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:52, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |249 |[[:en:Mara Autonomous District Council|Mara Autonomous District Council]] |[[మారా స్వయంప్రతిపత్తి జిల్లా కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:47, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |250 |[[:en:Kulung language (Nepal)|Kulung language (Nepal)]] |[[కులుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:43, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |251 |[[:en:Kulai Assembly constituency|Kulai Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |252 |[[:en:Abbott's babbler|Abbott's babbler]] |[[అబాట్ బాబ్లర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:38, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |253 |[[:en:Dark Age of the Assamese language|Dark Age of the Assamese language]] |[[అస్సామీ భాషా అంధకార యుగం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:34, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |254 |[[:en:Sanggaiyumpham, Thoubal|Sanggaiyumpham, Thoubal]] |[[సంగైయుంఫామ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:28, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |255 |[[:en:List of superintendents of Mizoram|List of superintendents of Mizoram]] |[[లుషాయ్ హిల్స్ సూపరింటెండెంట్ మిజోరాం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:25, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |256 |[[:en:Karbi language|Karbi language]] |[[కార్బీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:10, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |257 |[[:en:Karimganj Junction railway station|Karimganj Junction railway station]] |[[కరీంగంజ్ రైల్వే జంక్షన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:04, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |258 |[[:en:1953 Achingmori incident|1953 Achingmori incident]] |[[అచింగ్‌మోరి సంఘటన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:01, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |259 |[[:en:Ellora Vigyan Mancha|Ellora Vigyan Mancha]] |[[ఎల్లోరా విజ్ఞాన్ మంచ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:57, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |260 |[[:en:Mary S]]cott (missionary)|Mary Scott (missionary)]] | | |- | align="right" |261 |[[:en:Geography of Mizoram|Geography of Mizoram]] |[[మిజోరాం భౌగోళికం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:52, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |262 |[[:en:2008 Agartala bombings|2008 Agartala bombings]] |[[2008 అగర్తలా బాంబు పేలుళ్లు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:51, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |263 |[[:en:Salema Assembly constituency|Salema Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |264 |[[:en:Naga People's Movement for Human Rights|Naga People's Movement for Human Rights]] |[[నాగా పీపుల్స్ మూవ్‌మెంట్ ఫర్ హ్యూమన్ రైట్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:48, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |265 |[[:en:Pemayangtse Monastery|Pemayangtse Monastery]] |[[పెమాయాంగ్ట్సే ఆశ్రమం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:44, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |266 |[[:en:History of Kaziranga National Park|History of Kaziranga National Park]] |[[కాజీరంగా జాతీయ పార్కు చరిత్ర]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:40, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |267 |[[:en:North–South War of the Lushai Hills|North–South War of the Lushai Hills]] |[[చిమ్ లె హ్మార్ ఇండో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:13, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |268 |[[:en:Prabal Gurung|Prabal Gurung]] |[[ప్రబల్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:09, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |269 |[[:en:Ang Tharkay|Ang Tharkay]] |[[ఆంగ్ థార్కే]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:06, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |270 |[[:en:Thamizh|Thamizh]] |[[తమిళ్ (సినిమా)]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:40, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |271 |[[:en:Casearia graveolens|Casearia graveolens]] |[[కేసియారియా గ్రేవియోలెన్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:37, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |272 |[[:en:Garbhanga Wildlife Sanctuary|Garbhanga Wildlife Sanctuary]] |[[గార్భంగా వన్యప్రాణుల అభయారణ్యం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:33, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |273 |[[:en:Kuki National Front|Kuki National Front]] |[[కుకీ నేషనల్ ఫ్రంట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:30, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |274 |[[:en:Gangtok Municipal Corporation|Gangtok Municipal Corporation]] |[[గ్యాంగ్‌టక్ మునిసిపల్ కార్పొరేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:18, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |275 |[[:en:Nagaland Lokayukta|Nagaland Lokayukta]] |[[నాగాలాండ్ లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:14, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |276 |[[:en:Culture of Tripura|Culture of Tripura]] |[[త్రిపుర సంస్కృతి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:10, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |277 |[[:en:Captain (2019 film)|Captain (2019 film)]] |[[కెప్టెన్ (సినిమా)]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:03, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |278 |[[:en:Iris × sikkimensis|Iris × sikkimensis]] |[[ఐరిస్ × సిక్కిమెన్సిస్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:59, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |279 |[[:en:Bugun liocichla|Bugun liocichla]] |[[బుగున్ లియోసిచ్లా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:54, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |280 |[[:en:Moria people|Moria people]] |[[మొరియా ప్రజలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:50, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |281 |[[:en:Panjika|Panjika]] |[[పంజిక]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:17, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |282 |[[:en:Tourism in Assam|Tourism in Assam]] |[[అసోం పర్యాటక రంగం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 07:17, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |283 |[[:en:Fire-breasted flowerpecker|Fire-breasted flowerpecker]] |[[నిప్పు-రొమ్ము పూలపక్షి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:10, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |284 |[[:en:Chhetan Gurung|Chhetan Gurung]] |[[ఛేతన్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:06, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |285 |[[:en:Kwatha|Kwatha]] |[[క్వాతా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:03, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |286 |[[:en:Blyth's tragopan|Blyth's tragopan]] |[[బ్లైత్స్ ట్రాగోపాన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:00, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |287 |[[:en:Administrative divisions of Assam|Administrative divisions of Assam]] |[[అసోం ప్రాంతీయ విభాగాలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:53, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |288 |[[:en:White-winged duck|White-winged duck]] |[[తెల్లరెక్కల బాతు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:50, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |289 |[[:en:Naharlagun railway station|Naharlagun railway station]] |[[నహర్లగూన్ రైల్వే స్టేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:45, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |290 |[[:en:Asian barred owlet|Asian barred owlet]] |[[ఏషియన్ బార్డ్ ఔలెట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:40, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |291 |[[:en:Treaty of Yandabo|Treaty of Yandabo]] |[[యాండబో సంధి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:36, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |292 |[[:en:Sikkim Manipal Institute of Technology|Sikkim Manipal Institute of Technology]] |[[సిక్కిం మణిపాల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:30, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |293 |[[:en:Rabha people|Rabha people]] | | |- | align="right" |294 |[[:en:Zo peoples|Zo peoples]] | | |- | align="right" |295 |[[:en:Bhaona|Bhaona]] |[[భావోన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:59, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |296 |[[:en:Jorthang–Nayabazar Assembly constituency|Jorthang–Nayabazar Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |297 |[[:en:Jamuna Gurung (entrepreneur)|Jamuna Gurung (entrepreneur)]] |[[జమునా గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:56, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |298 |[[:en:Deusi/Bhailo|Deusi/Bhailo]] |[[దేవుసి-భైలో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:52, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |299 |[[:en:Zû (beverage)|Zû (beverage)]] |[[జూ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:48, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |300 |[[:en:Sikkim Scouts|Sikkim Scouts]] |[[సిక్కిం స్కౌట్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:39, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |301 |[[:en:Barman language|Barman language]] |[[బర్మాన్ థార్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:29, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |302 |[[:en:Tara Prakash Limbu|Tara Prakash Limbu]] |[[తారా ప్రకాష్ లింబు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:24, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |303 |[[:en:Deepak Manange|Deepak Manange]] |[[రాజీవ్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:09, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |304 |[[:en:Meghalaya Lokayukta|Meghalaya Lokayukta]] |[[మేఘాలయ లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:05, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |305 |[[:en:Hodgson's frogmouth|Hodgson's frogmouth]] |[[హాడ్గ్సన్స్ ఫ్రాగ్‌మౌత్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:00, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |306 |[[:en:In the Name of the Nation|In the Name of the Nation]] |[[ఇన్ ది నేమ్ ఆఫ్ ది నేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:54, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |307 |[[:en:Lower Gangetic Plains moist deciduous forests|Lower Gangetic Plains moist deciduous forests]] |[[లోయర్ గంగా మైదాన తేమతో కూడిన ఆకురాల్చే అడవులు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:47, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |308 |[[:en:North East Students' Organization|North East Students' Organization]] |[[నార్త్ ఈస్ట్ స్టూడెంట్స్ ఆర్గనైజేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:42, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |309 |[[:en:Magar language|Magar language]] |[[మగర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:36, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |310 |[[:en:Nature's Beckon|Nature's Beckon]] |[[నేచర్స్ బెకన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:27, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |311 |[[:en:Upendra Subba|Upendra Subba]] |[[ఉపేంద్ర సుబ్బా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:14, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |312 |[[:en:Sasoni Merbil|Sasoni Merbil]] |[[సాసోని మెర్‌బిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:36, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |313 |[[:en:Zomi people|Zomi people]] | | |- | align="right" |314 |[[:en:Assamese manuscript painting|Assamese manuscript painting]] |[[అస్సామీ హస్త చిత్రకళ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:33, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |315 |[[:en:Deori language|Deori language]] |[[డియోరి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:19, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |316 |[[:en:Hakha Chin|Hakha Chin]] |[[హఖా చిన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:10, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |317 |[[:en:List of State Protected Monuments in Manipur|List of State Protected Monuments in Manipur]] | | |- | align="right" |318 |[[:en:Operation Golden Bird|Operation Golden Bird]] |[[ఆపరేషన్ గోల్డెన్ బర్డ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:06, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |319 |[[:en:Outline of Manipur|Outline of Manipur]] | | |- | align="right" |320 |[[:en:Mizoram–Manipur–Kachin rain forests|Mizoram–Manipur–Kachin rain forests]] |[[మిజోరం–మణిపూర్–కచిన్ వర్షారణ్యాల ఎకోరీజియన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:06, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |321 |[[:en:Borkhola Assembly constituency|Borkhola Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |322 |[[:en:Bharateeyans|Bharateeyans]] |[[భారతీయన్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 08:40, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |323 |[[:en:Naga Mothers' Association|Naga Mothers' Association]] |[[నాగా మదర్స్ అసోసియేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 08:40, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |324 |[[:en:Mission China|Mission China]] |[[మిషన్ చైనా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 08:40, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |325 |[[:en:Achik Songna An'pachakgipa Kotok|Achik Songna An'pachakgipa Kotok]] |[[అచిక్ సాంగ్నా అన్‌పాచాక్‌గిపా కోటోక్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:37, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |326 |[[:en:Mizoram Lokayukta|Mizoram Lokayukta]] |[[మిజోరం లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:53, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |327 |[[:en:Unakoti|Unakoti]] |[[ఊనకోటి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:37, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |328 |[[:en:Rufous-necked hornbill|Rufous-necked hornbill]] |[[రత్నకంఠ కొమ్ముల పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:41, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |329 |[[:en:James Pandu|James Pandu]] |[[జేమ్స్ పాండు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:38, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |330 |[[:en:Mizo literature|Mizo literature]] |[[మిజో సాహిత్యం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:19, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |331 |[[:en:Singarigharutha|Singarigharutha]] |[[సింగరిగరుతా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:10, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |332 |[[:en:Grey peacock-pheasant|Grey peacock-pheasant]] |[[బూడిద రంగు నెమలి-కోడి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:00, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |333 |[[:en:Sheuli Azim|Sheuli Azim]] |[[షియులీ అజీమ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:49, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |334 |[[:en:Timeline of history of Assam|Timeline of history of Assam]] |[[అస్సాం కాలక్రమ చరిత్ర]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:08, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |335 |[[:en:Detention centres in Assam|Detention centres in Assam]] |[[అస్సాం డిటెన్షన్ క్యాంప్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:05, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |336 |[[:en:Dehan dialect|Dehan dialect]] |[[దేహాన్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:49, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |337 |[[:en:Christianity in Meghalaya|Christianity in Meghalaya]] |[[మేఘాలయలో క్రైస్తవ మతం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:43, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |338 |[[:en:Khasi Hills|Khasi Hills]] |[[ఖాశీ కొండలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:36, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |339 |[[:en:Pied falconet|Pied falconet]] |[[పైడ్ ఫాల్కనెట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:26, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |340 |[[:en:Sports in Manipur|Sports in Manipur]] |[[మణిపూర్ లో క్రీడలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:23, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |341 |[[:en:Cavea tanguensis|Cavea tanguensis]] |[[కావెయా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:14, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |342 |[[:en:Rufous-bellied eagle|Rufous-bellied eagle]] |[[ఎర్రపొట్ట గద్ద]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:10, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |343 |[[:en:Manipur Public Service Commission|Manipur Public Service Commission]] |[[మణిపూర్ పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:59, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |344 |[[:en:Bhutan takin|Bhutan takin]] |[[భూటాన్ టాకిన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:52, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |345 |[[:en:Mising Autonomous Council|Mising Autonomous Council]] |[[మిసింగ్ అటానమస్ కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:45, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |346 |[[:en:Lotha language|Lotha language]] |[[లోథా భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:39, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |347 |[[:en:Mizoram Football Association|Mizoram Football Association]] |[[మిజోరం ఫుట్‌బాల్ అసోసియేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:33, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |348 |[[:en:Mizo Academy of Letters|Mizo Academy of Letters]] |[[మిజో అకాడమీ ఆఫ్ లెటర్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:25, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |349 |[[:en:Siege of Mukalimi|Siege of Mukalimi]] |[[ముకలిమి ముట్టడి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |350 |[[:en:List of cities and towns in Assam|List of cities and towns in Assam]] | |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |351 |[[:en:List of State Protected Monuments in Mizoram|List of State Protected Monuments in Mizoram]] | |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |352 |[[:en:Charaideo|Charaideo]] |[[చారాయిదేవ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:45, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |353 |[[:en:Talatal Ghar|Talatal Ghar]] |[[తలతల్ ఘర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:36, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |354 |[[:en:1985 Merapani Incident|1985 Merapani Incident]] |[[1985 మేరపాని సంఘటన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:27, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |355 |[[:en:Bhuragaon-Kaupati Bridge|Bhuragaon-Kaupati Bridge]] |[[భూరగావ్-కౌపాటి వంతెన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:13, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |356 |[[:en:Sikkim Lokayukta|Sikkim Lokayukta]] |[[సిక్కిం లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:05, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |357 |[[:en:Kachari language|Kachari language]] |[[కచారి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:55, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |358 |[[:en:Pale-capped pigeon|Pale-capped pigeon]] |[[పేల్-క్యాప్డ్ పిజియన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:42, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |359 |[[:en:Bimala Tumkhewa|Bimala Tumkhewa]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 06:28, 30 జూన్ 2026 (UTC) |- | align="right" |360 |[[:en:Mara language|Mara language]] |[[మరా భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:34, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |361 |[[:en:Tezu Airport|Tezu Airport]] |[[తేజు విమానాశ్రయం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:19, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |362 |[[:en:Bhanbhagta Gurung|Bhanbhagta Gurung]] |[[భన్‌భగ్తా గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:09, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |363 |[[:en:Assam Higher Secondary Education Council|Assam Higher Secondary Education Council]] |[[అస్సాం హయ్యర్ సెకండరీ ఎడ్యుకేషన్ కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:58, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |364 |[[:en:Geography of Kaziranga National Park|Geography of Kaziranga National Park]] |[[కాజీరంగా జాతీయ వనం భౌగోళికం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:45, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |365 |[[:en:Khamyang language|Khamyang language]] |[[ఖమ్యాంగ్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:33, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |366 |[[:en:Sipora Gurung|Sipora Gurung]] |[[సిపోరా గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:38, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |367 |[[:en:Phulaguri Uprising|Phulaguri Uprising]] |[[ఫూలాగురి తిరుగుబాటు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:29, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |368 |[[:en:Muolhoi|Muolhoi]] |[[ముఓల్హోయ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:21, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |369 |[[:en:Manipur Lokayukta|Manipur Lokayukta]] |[[మణిపూర్ లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:13, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |370 |[[:en:Ko Yad|Ko Yad]] |[[కో యాద్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:04, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |371 |[[:en:Agreement Regarding Compensation for the Kubo (Kabaw) Valley (1834)|Agreement Regarding Compensation for the Kubo (Kabaw) Valley (1834)]] |[[కబో లోయ పరిహార ఒప్పందం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:56, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |372 |[[:en:North East Indian Linguistics Society|North East Indian Linguistics Society]] |[[నార్త్ ఈస్ట్ ఇండియన్ లింగ్విస్టిక్స్ సొసైటీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:43, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |373 |[[:en:Hinduism in Sikkim|Hinduism in Sikkim]] |[[సిక్కింలో హిందూ మతం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:33, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |374 |[[:en:Lachhiman Gurung|Lachhiman Gurung]] |[[లచ్ఛిమాన్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:23, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |375 |[[:en:Aizawl Derby|Aizawl Derby]] |[[ఐజాల్ డెర్బీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |376 |[[:en:Tripura Lokayukta|Tripura Lokayukta]] |[[త్రిపుర లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:48, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |377 |[[:en:Dimasa language|Dimasa language]] |[[దిమాసా భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:34, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |378 |[[:en:Karbi Youth Festival|Karbi Youth Festival]] |[[కార్బీ యువజనోత్సవం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:23, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |379 |[[:en:Differing perceptions of the Line of Actual Control|Differing perceptions of the Line of Actual Control]] |[[వాస్తవ నియంత్రణ రేఖపై భిన్నమైన అభిప్రాయాలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:10, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |380 |[[:en:Ojapali|Ojapali]] |[[ఓజాపాలి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:59, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |381 |[[:en:Tamang language|Tamang language]] |[[తమంగ్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:50, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |382 |[[:en:National Institute of Technology, Nagaland|National Institute of Technology, Nagaland]] |[[నేషనల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ నాగాలాండ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:57, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |383 |[[:en:List of institutions of higher education in Arunachal Pradesh|List of institutions of higher education in Arunachal Pradesh]] | | |} i9v4bywlsm08kxbksqkl6nejqvc4x4g 4908033 4908025 2026-07-19T03:35:56Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* */ 4908033 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" border="1" ! !ఇంగ్లీషు వ్యాసం పేరు !తెలుగు వ్యాసం పేరు !వాడుకరి |- | align="right" |1 |[[:en:Mizo people|Mizo people]] | |చదువరి |- | align="right" |2 |[[:en:Mizo chieftainship|Mizo chieftainship]] | | |- | align="right" |3 |[[:en:Sylheti language|Sylheti language]] | | |- | align="right" |4 |[[:en:Insurgency in Northeast India|Insurgency in Northeast India]] | | |- | align="right" |5 |[[:en:Bengali Hindus|Bengali Hindus]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 08:50, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |6 |[[:en:Yolmo language|Yolmo language]] | | |- | align="right" |7 |[[:en:Yennai Arindhaal|Yennai Arindhaal]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 08:50, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |8 |[[:en:Tea-garden community|Tea-garden community]] | | |- | align="right" |9 |[[:en:Rai people|Rai people]] | | |- | align="right" |10 |[[:en:History of Sylhet|History of Sylhet]] | | |- | align="right" |11 |[[:en:List of Representatives of Sikkim|List of Representatives of Sikkim]] | | |- | align="right" |12 |[[:en:Dhumketu (2025 film)|Dhumketu (2025 film)]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 08:50, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |13 |[[:en:Music of Mizoram|Music of Mizoram]] | | |- | align="right" |14 |[[:en:Tourism in Northeast India|Tourism in Northeast India]] | | |- | align="right" |15 |[[:en:Chutia people|Chutia people]] | | |- | align="right" |16 |[[:en:Rakhine people|Rakhine people]] | | |- | align="right" |17 |[[:en:Lalpa Kohhran Thar|Lalpa Kohhran Thar]] | | |- | align="right" |18 |[[:en:National Register of Citizens for Assam|National Register of Citizens for Assam]] | | |- | align="right" |19 |[[:en:Chhetri|Chhetri]] | | |- | align="right" |20 |[[:en:Magars|Magars]] | | |- | align="right" |21 |[[:en:Hill tribes of Northeast India|Hill tribes of Northeast India]] | | |- | align="right" |22 |[[:en:Insurgency in Meghalaya|Insurgency in Meghalaya]] | | |- | align="right" |23 |[[:en:Timeline of insurgency in Northeast India|Timeline of insurgency in Northeast India]] | | |- | align="right" |24 |[[:en:Story of Python|Story of Python]] | | |- | align="right" |25 |[[:en:Clouded leopard|Clouded leopard]] | | |- | align="right" |26 |[[:en:Bnei Menashe|Bnei Menashe]] | | |- | align="right" |27 |[[:en:Manipur (princely state)|Manipur (princely state)]] | | |- | align="right" |28 |[[:en:Battle of Kohima|Battle of Kohima]] | | |- | align="right" |29 |[[:en:Greater adjutant|Greater adjutant]] | | |- | align="right" |30 |[[:en:Eastern Bengali dialects|Eastern Bengali dialects]] | | |- | align="right" |31 |[[:en:Insurgency in Manipur|Insurgency in Manipur]] | | |- | align="right" |32 |[[:en:Leycesteria formosa|Leycesteria formosa]] | | |- | align="right" |33 |[[:en:Geography of Arunachal Pradesh|Geography of Arunachal Pradesh]] | | |- | align="right" |34 |[[:en:First Anglo-Burmese War|First Anglo-Burmese War]] | | |- | align="right" |35 |[[:en:United Liberation Front of Asom|United Liberation Front of Asom]] | | |- | align="right" |36 |[[:en:Mizo culture|Mizo culture]] | | |- | align="right" |37 |[[:en:Leonard Arthur Bethell|Leonard Arthur Bethell]] | | |- | align="right" |38 |[[:en:Bangladesh–India border|Bangladesh–India border]] | | |- | align="right" |39 |[[:en:National Socialist Council of Nagaland|National Socialist Council of Nagaland]] | | |- | align="right" |40 |[[:en:Tiwa language (India)|Tiwa language (India)]] | | |- | align="right" |41 |[[:en:Manipur tapes|Manipur tapes]] | | |- | align="right" |42 |[[:en:Khasi people|Khasi people]] | |చదువరి |- | align="right" |43 |[[:en:Rajbanshi people|Rajbanshi people]] | | |- | align="right" |44 |[[:en:Christianity in Mizoram|Christianity in Mizoram]] | | |- | align="right" |45 |[[:en:Ledo Road|Ledo Road]] | | |- | align="right" |46 |[[:en:Mising people|Mising people]] | | |- | align="right" |47 |[[:en:Dil Se..|Dil Se..]] | | |- | align="right" |48 |[[:en:Sakhua|Sakhua]] | | |- | align="right" |49 |[[:en:Dashain|Dashain]] | | |- | align="right" |50 |[[:en:Noakhali language|Noakhali language]] | | |- | align="right" |51 |[[:en:Bengalis in Tripura|Bengalis in Tripura]] | | |- | align="right" |52 |[[:en:Ahom people|Ahom people]] | | |- | align="right" |53 |[[:en:Kuki National Army|Kuki National Army]] | | |- | align="right" |54 |[[:en:Shan people|Shan people]] | | |- | align="right" |55 |[[:en:Himalayan tahr|Himalayan tahr]] | | |- | align="right" |56 |[[:en:List of institutions of higher education in Assam|List of institutions of higher education in Assam]] | | |- | align="right" |57 |[[:en:Kaladan Multi-Modal Transit Transport Project|Kaladan Multi-Modal Transit Transport Project]] | | |- | align="right" |58 |[[:en:National Democratic Front of Boroland|National Democratic Front of Boroland]] | | |- | align="right" |59 |[[:en:Operation Bajrang|Operation Bajrang]] | | |- | align="right" |60 |[[:en:Naga conflict|Naga conflict]] | | |- | align="right" |61 |[[:en:Assam Rifles|Assam Rifles]] | | |- | align="right" |62 |[[:en:Kokborok|Kokborok]] | | |- | align="right" |63 |[[:en:Insurgency in Arunachal Pradesh|Insurgency in Arunachal Pradesh]] | | |- | align="right" |64 |[[:en:Qarib Qarib Singlle|Qarib Qarib Singlle]] | | |- | align="right" |65 |[[:en:Tamreswari Temple|Tamreswari Temple]] | | |- | align="right" |66 |[[:en:Bengal slow loris|Bengal slow loris]] | | |- | align="right" |67 |[[:en:Lepcha language|Lepcha language]] | | |- | align="right" |68 |[[:en:Kuki National Organisation|Kuki National Organisation]] | | |- | align="right" |69 |[[:en:10 Endrathukulla|10 Endrathukulla]] | | |- | align="right" |70 |[[:en:Sikkimese Bhutia language|Sikkimese Bhutia language]] | | |- | align="right" |71 |[[:en:Ahom language|Ahom language]] | | |- | align="right" |72 |[[:en:Sunwar language|Sunwar language]] | | |- | align="right" |73 |[[:en:Assam Regiment|Assam Regiment]] | | |- | align="right" |74 |[[:en:Gorkhaland movement|Gorkhaland movement]] | | |- | align="right" |75 |[[:en:Gopal Gurung|Gopal Gurung]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 06:28, 30 జూన్ 2026 (UTC) |- | align="right" |76 |[[:en:Racism against Northeast Indians|Racism against Northeast Indians]] | | |- | align="right" |77 |[[:en:Tourism in Tripura|Tourism in Tripura]] | | |- | align="right" |78 |[[:en:Etymology of Assam|Etymology of Assam]] | | |- | align="right" |79 |[[:en:Baro-Bhuyan|Baro-Bhuyan]] | | |- | align="right" |80 |[[:en:Mizo Zirlai Pawl|Mizo Zirlai Pawl]] | | |- | align="right" |81 |[[:en:Kabiraj Negi Lama|Kabiraj Negi Lama]] | | |- | align="right" |82 |[[:en:Ita Fort|Ita Fort]] | | |- | align="right" |83 |[[:en:List of villages in Nagaland|List of villages in Nagaland]] | | |- | align="right" |84 |[[:en:Christianity in Northeast India|Christianity in Northeast India]] | | |- | align="right" |85 |[[:en:Involvement of Northeast Indian insurgents in the Myanmar conflict|Involvement of Northeast Indian insurgents in the Myanmar conflict]] | | |- | align="right" |86 |[[:en:List of rulers of Assam|List of rulers of Assam]] | | |- | align="right" |87 |[[:en:Outline of Assam|Outline of Assam]] | | |- | align="right" |88 |[[:en:Mautam|Mautam]] | | |- | align="right" |89 |[[:en:Assamese cuisine|Assamese cuisine]] | | |- | align="right" |90 |[[:en:Assam Police|Assam Police]] | | |- | align="right" |91 |[[:en:Garo people|Garo people]] | |చదువరి |- | align="right" |92 |[[:en:Vaiphei people|Vaiphei people]] | | |- | align="right" |93 |[[:en:Barak state movement|Barak state movement]] | | |- | align="right" |94 |[[:en:Wangjing Tentha Assembly constituency|Wangjing Tentha Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |95 |[[:en:Tripura Tribal Areas Autonomous District Council|Tripura Tribal Areas Autonomous District Council]] | | |- | align="right" |96 |[[:en:Marma people|Marma people]] | | |- | align="right" |97 |[[:en:Demographics of Assam|Demographics of Assam]] | | |- | align="right" |98 |[[:en:Chinese pangolin|Chinese pangolin]] | | |- | align="right" |99 |[[:en:Bawi system|Bawi system]] | | |- | align="right" |100 |[[:en:Tangsa language|Tangsa language]] | | |- | align="right" |101 |[[:en:Anek|Anek]] | | |- | align="right" |102 |[[:en:List of Christian denominations in Northeast India|List of Christian denominations in Northeast India]] | | |- | align="right" |103 |[[:en:Wreathed hornbill|Wreathed hornbill]] | | |- | align="right" |104 |[[:en:Chakma language|Chakma language]] | | |- | align="right" |105 |[[:en:Naksaparvat|Naksaparvat]] | | |- | align="right" |106 |[[:en:Mizo clothing|Mizo clothing]] | | |- | align="right" |107 |[[:en:Anil Gurung|Anil Gurung]] | | |- | align="right" |108 |[[:en:Beautiful nuthatch|Beautiful nuthatch]] | | |- | align="right" |109 |[[:en:Yolmo people|Yolmo people]] | | |- | align="right" |110 |[[:en:Thar language|Thar language]] | | |- | align="right" |111 |[[:en:Kirati peoples|Kirati peoples]] | | |- | align="right" |112 |[[:en:2021 Nagaland killings|2021 Nagaland killings]] | | |- | align="right" |113 |[[:en:Ranglong people|Ranglong people]] | | |- | align="right" |114 |[[:en:Indo-Aryan migration to Assam|Indo-Aryan migration to Assam]] | | |- | align="right" |115 |[[:en:Rakhine language|Rakhine language]] | | |- | align="right" |116 |[[:en:Culture of Assam|Culture of Assam]] | | |- | align="right" |117 |[[:en:Naga National Council|Naga National Council]] | | |- | align="right" |118 |[[:en:Sinlung Hills Council|Sinlung Hills Council]] | | |- | align="right" |119 |[[:en:Black-backed dwarf kingfisher|Black-backed dwarf kingfisher]] | | |- | align="right" |120 |[[:en:Yaariyan (2014 film)|Yaariyan (2014 film)]] | | |- | align="right" |121 |[[:en:Limbu language|Limbu language]] | | |- | align="right" |122 |[[:en:Khecheopalri Lake|Khecheopalri Lake]] | | |- | align="right" |123 |[[:en:Dzukou Valley|Dzukou Valley]] | | |- | align="right" |124 |[[:en:National Liberation Front of Tripura|National Liberation Front of Tripura]] | | |- | align="right" |125 |[[:en:Living root bridge|Living root bridge]] | | |- | align="right" |126 |[[:en:Assam silk|Assam silk]] |[[అసోం పట్టు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:21, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |127 |[[:en:Chungli Ao language|Chungli Ao language]] | | |- | align="right" |128 |[[:en:Biate people|Biate people]] | | |- | align="right" |129 |[[:en:Desire Machine Collective|Desire Machine Collective]] | | |- | align="right" |130 |[[:en:Patsho Khiamniungan|Patsho Khiamniungan]] | | |- | align="right" |131 |[[:en:Koro language (India)|Koro language (India)]] | | |- | align="right" |132 |[[:en:Assamese people|Assamese people]] | |చదువరి |- | align="right" |133 |[[:en:Bhismaknagar|Bhismaknagar]] | | |- | align="right" |134 |[[:en:Assamese Language Movement|Assamese Language Movement]] | | |- | align="right" |135 |[[:en:Ram Bahadur Bomjon|Ram Bahadur Bomjon]] | | |- | align="right" |136 |[[:en:Syzygium claviflorum|Syzygium claviflorum]] | | |- | align="right" |137 |[[:en:Any Kuki Tribes|Any Kuki Tribes]] | | |- | align="right" |138 |[[:en:Dimasa people|Dimasa people]] | | |- | align="right" |139 |[[:en:2008 Imphal bombing|2008 Imphal bombing]] | | |- | align="right" |140 |[[:en:Kiran Chemjong|Kiran Chemjong]] | | |- | align="right" |141 |[[:en:Operation Sunrise (2019)|Operation Sunrise (2019)]] | | |- | align="right" |142 |[[:en:Hmar language|Hmar language]] | | |- | align="right" |143 |[[:en:Gorkhas in Manipur|Gorkhas in Manipur]] | | |- | align="right" |144 |[[:en:Kul Man Ghising|Kul Man Ghising]] | | |- | align="right" |145 |[[:en:Khamti language|Khamti language]] | | |- | align="right" |146 |[[:en:Khasi Hills Autonomous District Council|Khasi Hills Autonomous District Council]] | | |- | align="right" |147 |[[:en:Pakke Tiger Reserve|Pakke Tiger Reserve]] | | |- | align="right" |148 |[[:en:Rukmininagar Fort|Rukmininagar Fort]] | | |- | align="right" |149 |[[:en:Frederick George Lister|Frederick George Lister]] | | |- | align="right" |150 |[[:en:Muslim invasions of Assam|Muslim invasions of Assam]] | | |- | align="right" |151 |[[:en:Zou people|Zou people]] | | |- | align="right" |152 |[[:en:Tourism in Mizoram|Tourism in Mizoram]] | | |- | align="right" |153 |[[:en:Economy of Assam|Economy of Assam]] | | |- | align="right" |154 |[[:en:2022 Manipur Olympic Games|2022 Manipur Olympic Games]] | | |- | align="right" |155 |[[:en:Kalita (caste)|Kalita (caste)]] | | |- | align="right" |156 |[[:en:Yakkha language|Yakkha language]] | | |- | align="right" |157 |[[:en:Satra (Ekasarana Dharma)|Satra (Ekasarana Dharma)]] | | |- | align="right" |158 |[[:en:2015 Indian counter-insurgency operation in Myanmar|2015 Indian counter-insurgency operation in Myanmar]] | | |- | align="right" |159 |[[:en:Deshi people|Deshi people]] | | |- | align="right" |160 |[[:en:Index of Nagaland-related articles|Index of Nagaland-related articles]] | | |- | align="right" |161 |[[:en:Kadamtala Assembly constituency|Kadamtala Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |162 |[[:en:2019 Khonsa ambush|2019 Khonsa ambush]] | | |- | align="right" |163 |[[:en:Zo Reunification Organization|Zo Reunification Organization]] | | |- | align="right" |164 |[[:en:Darlong people|Darlong people]] | | |- | align="right" |165 |[[:en:Behali Wildlife Sanctuary|Behali Wildlife Sanctuary]] | | |- | align="right" |166 |[[:en:Miya people|Miya people]] | | |- | align="right" |167 |[[:en:Paite people|Paite people]] | | |- | align="right" |168 |[[:en:Red-headed trogon|Red-headed trogon]] | | |- | align="right" |169 |[[:en:Sherpa language|Sherpa language]] | | |- | align="right" |170 |[[:en:Gurung language|Gurung language]] | | |- | align="right" |171 |[[:en:Arjuna Bhogeswar Baruah Sports Complex|Arjuna Bhogeswar Baruah Sports Complex]] | | |- | align="right" |172 |[[:en:Guite people|Guite people]] | | |- | align="right" |173 |[[:en:Mr. Manipur|Mr. Manipur]] | | |- | align="right" |174 |[[:en:Zou language|Zou language]] | | |- | align="right" |175 |[[:en:Zawlbûk|Zawlbûk]] | | |- | align="right" |176 |[[:en:United National Liberation Front|United National Liberation Front]] | | |- | align="right" |177 |[[:en:British rule in Assam|British rule in Assam]] | | |- | align="right" |178 |[[:en:Aimol language|Aimol language]] | | |- | align="right" |179 |[[:en:Shape of Momo|Shape of Momo]] | | |- | align="right" |180 |[[:en:Birganj Assembly constituency|Birganj Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |181 |[[:en:Chumi Gyatse Falls|Chumi Gyatse Falls]] | | |- | align="right" |182 |[[:en:Jewel Thief (1967 film)|Jewel Thief (1967 film)]] | | |- | align="right" |183 |[[:en:Khangabok|Khangabok]] | | |- | align="right" |184 |[[:en:Gaeboo Achyok|Gaeboo Achyok]] | | |- | align="right" |185 |[[:en:Hajong language|Hajong language]] | | |- | align="right" |186 |[[:en:White-bellied heron|White-bellied heron]] | | |- | align="right" |187 |[[:en:Kalyanpur, Tripura Assembly constituency|Kalyanpur, Tripura Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |188 |[[:en:Sultan tit|Sultan tit]] | | |- | align="right" |189 |[[:en:Maria Manda|Maria Manda]] | | |- | align="right" |190 |[[:en:Indian Army atrocities in Northeast India|Indian Army atrocities in Northeast India]] | | |- | align="right" |191 |[[:en:Peter Loren Seton James|Peter Loren Seton James]] | | |- | align="right" |192 |[[:en:2015–2016 Arunachal Pradesh political crisis|2015–2016 Arunachal Pradesh political crisis]] | | |- | align="right" |193 |[[:en:Education in Mizoram|Education in Mizoram]] |[[మిజోరంలో విద్య]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:35, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |194 |[[:en:Indigenous peoples of Sikkim|Indigenous peoples of Sikkim]] |[[సిక్కిం స్థానిక ప్రజలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:05, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |195 |[[:en:Prehistory of Manipur|Prehistory of Manipur]] |[[మణిపూర్ పూర్వచరిత్ర]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:00, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |196 |[[:en:Tani languages|Tani languages]] |[[తాని]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:54, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |197 |[[:en:Cornus kousa|Cornus kousa]] |[[కౌసా డాగ్‌వుడ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:50, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |198 |[[:en:Caves of Meghalaya|Caves of Meghalaya]] |[[మేఘాలయ గుహలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:25, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |199 |[[:en:Ananta Tamang|Ananta Tamang]] |[[అనంత తమంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:25, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |200 |[[:en:Outline of Arunachal Pradesh|Outline of Arunachal Pradesh]] |[[అరుణాచల్ ప్రదేశ్ రూపురేఖలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:19, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |201 |[[:en:Iris dolichosiphon|Iris dolichosiphon]] |[[ఐరిస్ డోలిచోసిఫాన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:25, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |202 |[[:en:Srimanta Sankaradeva Sangha|Srimanta Sankaradeva Sangha]] |[[శ్రీమంత శంకరదేవ సంఘం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:35, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |203 |[[:en:Salgarh Assembly constituency|Salgarh Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |204 |[[:en:Kwatha Khunou|Kwatha Khunou]] |[[క్వాతా ఖునౌ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]])` |- | align="right" |205 |[[:en:28th Battalion (ULFA)|28th Battalion (ULFA)]] |[[28వ బెటాలియన్ ఉల్ఫా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:43, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |206 |[[:en:List of colleges affiliated to the Gauhati University|List of colleges affiliated to the Gauhati University]] |[[గౌహతి విశ్వవిద్యాలయ అనుబంధ కళాశాలల జాబితా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:24, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |207 |[[:en:All Bodo Students' Union|All Bodo Students' Union]] | [[ఆల్ బోడో స్టూడెంట్స్ యూనియన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:16, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |208 |[[:en:Slaty-backed forktail|Slaty-backed forktail]] |[[స్లేటీ-బ్యాక్డ్ ఫోర్క్‌టైల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:11, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |209 |[[:en:Timeline of Jorhat|Timeline of Jorhat]] |[[జోర్హాట్ కాలక్రమం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:59, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |210 |[[:en:Young Mizo Association|Young Mizo Association]] |[[యంగ్ మిజో అసోసియేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:31, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |211 |[[:en:Crown Colony of Eastern Agency Scheme|Crown Colony of Eastern Agency Scheme]] |[[క్రౌన్ కాలనీ ఆఫ్ ఈస్టర్న్ ఏజెన్సీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:51, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |212 |[[:en:Kongthong|Kongthong]] |[[కొంగ్థాంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:15, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |213 |[[:en:Black-backed forktail|Black-backed forktail]] |[[నల్ల వీపు విచాల తోక పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:09, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |214 |[[:en:List of vegetables used in Assamese cuisine|List of vegetables used in Assamese cuisine]] |[[అసోం వంటకాల్లో ఉపయోగించే కూరగాయల జాబితా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:22, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |215 |[[:en:Economy of Mizoram|Economy of Mizoram]] |[[మిజోరాం ఆర్థిక వ్యవస్థ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:29, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |216 |[[:en:Goalpariya dialects|Goalpariya dialects]] |[[గోవాల్పారియా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:47, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |217 |[[:en:Chhurbura|Chhurbura]] |[[ఛుర్బురా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:51, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |218 |[[:en:Atong language (Sino-Tibetan)|Atong language (Sino-Tibetan)]] |[[అటాంగ్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:46, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |219 |[[:en:Pramodenagar Assembly constituency|Pramodenagar Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |220 |[[:en:Golden-breasted fulvetta|Golden-breasted fulvetta]] |[[గోల్డెన్-బ్రెస్టెడ్ ఫుల్వెట్టా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:33, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |221 |[[:en:Kakraban Assembly constituency|Kakraban Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |222 |[[:en:Bengal florican|Bengal florican]] |[[బెంగాల్ ఫ్లోరికాన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:22, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |223 |[[:en:North Eastern Railway Connectivity Project|North Eastern Railway Connectivity Project]] |[[ఈశాన్య రైల్వే కనెక్టివిటీ ప్రాజెక్ట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:12, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |224 |[[:en:Koch people|Koch people]] | | |- | align="right" |225 |[[:en:Tibetan dual system of government|Tibetan dual system of government]] |[[టిబెటన్ ద్వంద్వ పాలనా విధానం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:37, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |226 |[[:en:2004 arms and ammunition haul in Chittagong|2004 arms and ammunition haul in Chittagong]] |[[బంగ్లాదేశ్‌లో అక్రమ ఆయుధాల రవాణా జప్తు ఘటన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:28, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |227 |[[:en:Aiton language|Aiton language]] |[[ఐటోన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:07, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |228 |[[:en:Austen's brown hornbill|Austen's brown hornbill]] |[[ఆస్టెన్స్ బ్రౌన్ హార్న్‌బిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:55, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |229 |[[:en:Dayahang Rai|Dayahang Rai]] |[[దయాహంగ్ రాయ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:37, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |230 |[[:en:Bairagi Kainla|Bairagi Kainla]] |[[బైరాగి కైంలా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:27, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |231 |[[:en:Apo (drink)|Apo (drink)]] |[[అపో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:18, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |232 |[[:en:Jerdon's babbler|Jerdon's babbler]] |[[జెర్డాన్ బాబ్లర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:07, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |233 |[[:en:Eastern Bengal and Assam|Eastern Bengal and Assam]] |[[తూర్పు బెంగాల్, అసోం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:22, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |234 |[[:en:Kurti Assembly constituency|Kurti Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |235 |[[:en:List of cities in Assam by population|List of cities in Assam by population]] |[[అసోం లోని నగరాల జనాభా జాబితా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:06, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |236 |[[:en:Jaintia Hills Autonomous District Council|Jaintia Hills Autonomous District Council]] |[[జైంతియా హిల్స్ అటానమస్ డిస్ట్రిక్ట్ కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:53, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |237 |[[:en:Blossom-headed parakeet|Blossom-headed parakeet]] |[[గులాబీ తల చిలుక]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:26, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |238 |[[:en:Shillong Chamber Choir|Shillong Chamber Choir]] |[[షిల్లాంగ్ చాంబర్ కోయిర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:40, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |239 |[[:en:Blyth's kingfisher|Blyth's kingfisher]] |[[బ్లైత్స్ లక్మల పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:45, 11 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |240 |[[:en:Bhim Bahadur Tamang|Bhim Bahadur Tamang]] |[[భీమ్ బహదూర్ తమాంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:29, 11 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |241 |[[:en:Sikkimese cuisine|Sikkimese cuisine]] |[[సిక్కిం వంటకాలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:46, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |242 |[[:en:Rambahadur Limbu|Rambahadur Limbu]] |[[రాం బహదూర్ లింబు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:22, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |243 |[[:en:Assam Province|Assam Province]] |[[అసోం ప్రావిన్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:17, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |244 |[[:en:Raja Ki Aayegi Baaraat|Raja Ki Aayegi Baaraat]] |[[రాజా కీ ఆయేగీ బారాత్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:12, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |245 |[[:en:Borgeet|Borgeet]] |[[బోర్‌గీత్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:08, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |246 |[[:en:Blue whistling thrush|Blue whistling thrush]] |[[నీలి ఈల పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:03, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |247 |[[:en:Ralte language|Ralte language]] |[[రాల్తే]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:56, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |248 |[[:en:2024 attack on the Bangladesh Assistant High Commission in India|2024 attack on the Bangladesh Assistant High Commission in India]] |[[అగర్తలాలోని బంగ్లాదేశ్ అసిస్టెంట్ హైకమిషన్‌పై దాడి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:52, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |249 |[[:en:Mara Autonomous District Council|Mara Autonomous District Council]] |[[మారా స్వయంప్రతిపత్తి జిల్లా కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:47, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |250 |[[:en:Kulung language (Nepal)|Kulung language (Nepal)]] |[[కులుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:43, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |251 |[[:en:Kulai Assembly constituency|Kulai Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |252 |[[:en:Abbott's babbler|Abbott's babbler]] |[[అబాట్ బాబ్లర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:38, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |253 |[[:en:Dark Age of the Assamese language|Dark Age of the Assamese language]] |[[అస్సామీ భాషా అంధకార యుగం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:34, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |254 |[[:en:Sanggaiyumpham, Thoubal|Sanggaiyumpham, Thoubal]] |[[సంగైయుంఫామ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:28, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |255 |[[:en:List of superintendents of Mizoram|List of superintendents of Mizoram]] |[[లుషాయ్ హిల్స్ సూపరింటెండెంట్ మిజోరాం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:25, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |256 |[[:en:Karbi language|Karbi language]] |[[కార్బీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:10, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |257 |[[:en:Karimganj Junction railway station|Karimganj Junction railway station]] |[[కరీంగంజ్ రైల్వే జంక్షన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:04, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |258 |[[:en:1953 Achingmori incident|1953 Achingmori incident]] |[[అచింగ్‌మోరి సంఘటన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:01, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |259 |[[:en:Ellora Vigyan Mancha|Ellora Vigyan Mancha]] |[[ఎల్లోరా విజ్ఞాన్ మంచ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:57, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |260 |[[:en:Mary S]]cott (missionary)|Mary Scott (missionary)]] | | |- | align="right" |261 |[[:en:Geography of Mizoram|Geography of Mizoram]] |[[మిజోరాం భౌగోళికం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:52, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |262 |[[:en:2008 Agartala bombings|2008 Agartala bombings]] |[[2008 అగర్తలా బాంబు పేలుళ్లు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:51, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |263 |[[:en:Salema Assembly constituency|Salema Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |264 |[[:en:Naga People's Movement for Human Rights|Naga People's Movement for Human Rights]] |[[నాగా పీపుల్స్ మూవ్‌మెంట్ ఫర్ హ్యూమన్ రైట్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:48, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |265 |[[:en:Pemayangtse Monastery|Pemayangtse Monastery]] |[[పెమాయాంగ్ట్సే ఆశ్రమం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:44, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |266 |[[:en:History of Kaziranga National Park|History of Kaziranga National Park]] |[[కాజీరంగా జాతీయ పార్కు చరిత్ర]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:40, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |267 |[[:en:North–South War of the Lushai Hills|North–South War of the Lushai Hills]] |[[చిమ్ లె హ్మార్ ఇండో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:13, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |268 |[[:en:Prabal Gurung|Prabal Gurung]] |[[ప్రబల్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:09, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |269 |[[:en:Ang Tharkay|Ang Tharkay]] |[[ఆంగ్ థార్కే]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:06, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |270 |[[:en:Thamizh|Thamizh]] |[[తమిళ్ (సినిమా)]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:40, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |271 |[[:en:Casearia graveolens|Casearia graveolens]] |[[కేసియారియా గ్రేవియోలెన్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:37, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |272 |[[:en:Garbhanga Wildlife Sanctuary|Garbhanga Wildlife Sanctuary]] |[[గార్భంగా వన్యప్రాణుల అభయారణ్యం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:33, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |273 |[[:en:Kuki National Front|Kuki National Front]] |[[కుకీ నేషనల్ ఫ్రంట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:30, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |274 |[[:en:Gangtok Municipal Corporation|Gangtok Municipal Corporation]] |[[గ్యాంగ్‌టక్ మునిసిపల్ కార్పొరేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:18, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |275 |[[:en:Nagaland Lokayukta|Nagaland Lokayukta]] |[[నాగాలాండ్ లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:14, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |276 |[[:en:Culture of Tripura|Culture of Tripura]] |[[త్రిపుర సంస్కృతి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:10, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |277 |[[:en:Captain (2019 film)|Captain (2019 film)]] |[[కెప్టెన్ (సినిమా)]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:03, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |278 |[[:en:Iris × sikkimensis|Iris × sikkimensis]] |[[ఐరిస్ × సిక్కిమెన్సిస్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:59, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |279 |[[:en:Bugun liocichla|Bugun liocichla]] |[[బుగున్ లియోసిచ్లా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:54, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |280 |[[:en:Moria people|Moria people]] |[[మొరియా ప్రజలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:50, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |281 |[[:en:Panjika|Panjika]] |[[పంజిక]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:17, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |282 |[[:en:Tourism in Assam|Tourism in Assam]] |[[అసోం పర్యాటక రంగం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 07:17, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |283 |[[:en:Fire-breasted flowerpecker|Fire-breasted flowerpecker]] |[[నిప్పు-రొమ్ము పూలపక్షి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:10, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |284 |[[:en:Chhetan Gurung|Chhetan Gurung]] |[[ఛేతన్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:06, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |285 |[[:en:Kwatha|Kwatha]] |[[క్వాతా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:03, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |286 |[[:en:Blyth's tragopan|Blyth's tragopan]] |[[బ్లైత్స్ ట్రాగోపాన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:00, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |287 |[[:en:Administrative divisions of Assam|Administrative divisions of Assam]] |[[అసోం ప్రాంతీయ విభాగాలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:53, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |288 |[[:en:White-winged duck|White-winged duck]] |[[తెల్లరెక్కల బాతు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:50, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |289 |[[:en:Naharlagun railway station|Naharlagun railway station]] |[[నహర్లగూన్ రైల్వే స్టేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:45, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |290 |[[:en:Asian barred owlet|Asian barred owlet]] |[[ఏషియన్ బార్డ్ ఔలెట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:40, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |291 |[[:en:Treaty of Yandabo|Treaty of Yandabo]] |[[యాండబో సంధి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:36, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |292 |[[:en:Sikkim Manipal Institute of Technology|Sikkim Manipal Institute of Technology]] |[[సిక్కిం మణిపాల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:30, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |293 |[[:en:Rabha people|Rabha people]] | | |- | align="right" |294 |[[:en:Zo peoples|Zo peoples]] | | |- | align="right" |295 |[[:en:Bhaona|Bhaona]] |[[భావోన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:59, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |296 |[[:en:Jorthang–Nayabazar Assembly constituency|Jorthang–Nayabazar Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |297 |[[:en:Jamuna Gurung (entrepreneur)|Jamuna Gurung (entrepreneur)]] |[[జమునా గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:56, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |298 |[[:en:Deusi/Bhailo|Deusi/Bhailo]] |[[దేవుసి-భైలో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:52, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |299 |[[:en:Zû (beverage)|Zû (beverage)]] |[[జూ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:48, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |300 |[[:en:Sikkim Scouts|Sikkim Scouts]] |[[సిక్కిం స్కౌట్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:39, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |301 |[[:en:Barman language|Barman language]] |[[బర్మాన్ థార్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:29, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |302 |[[:en:Tara Prakash Limbu|Tara Prakash Limbu]] |[[తారా ప్రకాష్ లింబు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:24, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |303 |[[:en:Deepak Manange|Deepak Manange]] |[[రాజీవ్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:09, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |304 |[[:en:Meghalaya Lokayukta|Meghalaya Lokayukta]] |[[మేఘాలయ లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:05, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |305 |[[:en:Hodgson's frogmouth|Hodgson's frogmouth]] |[[హాడ్గ్సన్స్ ఫ్రాగ్‌మౌత్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:00, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |306 |[[:en:In the Name of the Nation|In the Name of the Nation]] |[[ఇన్ ది నేమ్ ఆఫ్ ది నేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:54, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |307 |[[:en:Lower Gangetic Plains moist deciduous forests|Lower Gangetic Plains moist deciduous forests]] |[[లోయర్ గంగా మైదాన తేమతో కూడిన ఆకురాల్చే అడవులు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:47, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |308 |[[:en:North East Students' Organization|North East Students' Organization]] |[[నార్త్ ఈస్ట్ స్టూడెంట్స్ ఆర్గనైజేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:42, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |309 |[[:en:Magar language|Magar language]] |[[మగర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:36, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |310 |[[:en:Nature's Beckon|Nature's Beckon]] |[[నేచర్స్ బెకన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:27, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |311 |[[:en:Upendra Subba|Upendra Subba]] |[[ఉపేంద్ర సుబ్బా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:14, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |312 |[[:en:Sasoni Merbil|Sasoni Merbil]] |[[సాసోని మెర్‌బిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:36, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |313 |[[:en:Zomi people|Zomi people]] | | |- | align="right" |314 |[[:en:Assamese manuscript painting|Assamese manuscript painting]] |[[అస్సామీ హస్త చిత్రకళ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:33, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |315 |[[:en:Deori language|Deori language]] |[[డియోరి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:19, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |316 |[[:en:Hakha Chin|Hakha Chin]] |[[హఖా చిన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:10, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |317 |[[:en:List of State Protected Monuments in Manipur|List of State Protected Monuments in Manipur]] | | |- | align="right" |318 |[[:en:Operation Golden Bird|Operation Golden Bird]] |[[ఆపరేషన్ గోల్డెన్ బర్డ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:06, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |319 |[[:en:Outline of Manipur|Outline of Manipur]] | | |- | align="right" |320 |[[:en:Mizoram–Manipur–Kachin rain forests|Mizoram–Manipur–Kachin rain forests]] |[[మిజోరం–మణిపూర్–కచిన్ వర్షారణ్యాల ఎకోరీజియన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:06, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |321 |[[:en:Borkhola Assembly constituency|Borkhola Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |322 |[[:en:Bharateeyans|Bharateeyans]] |[[భారతీయన్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 08:40, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |323 |[[:en:Naga Mothers' Association|Naga Mothers' Association]] |[[నాగా మదర్స్ అసోసియేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 08:40, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |324 |[[:en:Mission China|Mission China]] |[[మిషన్ చైనా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 08:40, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |325 |[[:en:Achik Songna An'pachakgipa Kotok|Achik Songna An'pachakgipa Kotok]] |[[అచిక్ సాంగ్నా అన్‌పాచాక్‌గిపా కోటోక్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:37, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |326 |[[:en:Mizoram Lokayukta|Mizoram Lokayukta]] |[[మిజోరం లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:53, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |327 |[[:en:Unakoti|Unakoti]] |[[ఊనకోటి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:37, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |328 |[[:en:Rufous-necked hornbill|Rufous-necked hornbill]] |[[రత్నకంఠ కొమ్ముల పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:41, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |329 |[[:en:James Pandu|James Pandu]] |[[జేమ్స్ పాండు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:38, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |330 |[[:en:Mizo literature|Mizo literature]] |[[మిజో సాహిత్యం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:19, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |331 |[[:en:Singarigharutha|Singarigharutha]] |[[సింగరిగరుతా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:10, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |332 |[[:en:Grey peacock-pheasant|Grey peacock-pheasant]] |[[బూడిద రంగు నెమలి-కోడి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:00, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |333 |[[:en:Sheuli Azim|Sheuli Azim]] |[[షియులీ అజీమ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:49, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |334 |[[:en:Timeline of history of Assam|Timeline of history of Assam]] |[[అస్సాం కాలక్రమ చరిత్ర]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:08, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |335 |[[:en:Detention centres in Assam|Detention centres in Assam]] |[[అస్సాం డిటెన్షన్ క్యాంప్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:05, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |336 |[[:en:Dehan dialect|Dehan dialect]] |[[దేహాన్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:49, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |337 |[[:en:Christianity in Meghalaya|Christianity in Meghalaya]] |[[మేఘాలయలో క్రైస్తవ మతం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:43, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |338 |[[:en:Khasi Hills|Khasi Hills]] |[[ఖాశీ కొండలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:36, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |339 |[[:en:Pied falconet|Pied falconet]] |[[పైడ్ ఫాల్కనెట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:26, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |340 |[[:en:Sports in Manipur|Sports in Manipur]] |[[మణిపూర్ లో క్రీడలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:23, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |341 |[[:en:Cavea tanguensis|Cavea tanguensis]] |[[కావెయా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:14, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |342 |[[:en:Rufous-bellied eagle|Rufous-bellied eagle]] |[[ఎర్రపొట్ట గద్ద]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:10, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |343 |[[:en:Manipur Public Service Commission|Manipur Public Service Commission]] |[[మణిపూర్ పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:59, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |344 |[[:en:Bhutan takin|Bhutan takin]] |[[భూటాన్ టాకిన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:52, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |345 |[[:en:Mising Autonomous Council|Mising Autonomous Council]] |[[మిసింగ్ అటానమస్ కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:45, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |346 |[[:en:Lotha language|Lotha language]] |[[లోథా భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:39, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |347 |[[:en:Mizoram Football Association|Mizoram Football Association]] |[[మిజోరం ఫుట్‌బాల్ అసోసియేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:33, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |348 |[[:en:Mizo Academy of Letters|Mizo Academy of Letters]] |[[మిజో అకాడమీ ఆఫ్ లెటర్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:25, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |349 |[[:en:Siege of Mukalimi|Siege of Mukalimi]] |[[ముకలిమి ముట్టడి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |350 |[[:en:List of cities and towns in Assam|List of cities and towns in Assam]] | |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |351 |[[:en:List of State Protected Monuments in Mizoram|List of State Protected Monuments in Mizoram]] | |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |352 |[[:en:Charaideo|Charaideo]] |[[చారాయిదేవ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:45, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |353 |[[:en:Talatal Ghar|Talatal Ghar]] |[[తలతల్ ఘర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:36, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |354 |[[:en:1985 Merapani Incident|1985 Merapani Incident]] |[[1985 మేరపాని సంఘటన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:27, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |355 |[[:en:Bhuragaon-Kaupati Bridge|Bhuragaon-Kaupati Bridge]] |[[భూరగావ్-కౌపాటి వంతెన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:13, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |356 |[[:en:Sikkim Lokayukta|Sikkim Lokayukta]] |[[సిక్కిం లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:05, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |357 |[[:en:Kachari language|Kachari language]] |[[కచారి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:55, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |358 |[[:en:Pale-capped pigeon|Pale-capped pigeon]] |[[పేల్-క్యాప్డ్ పిజియన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:42, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |359 |[[:en:Bimala Tumkhewa|Bimala Tumkhewa]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 06:28, 30 జూన్ 2026 (UTC) |- | align="right" |360 |[[:en:Mara language|Mara language]] |[[మరా భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:34, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |361 |[[:en:Tezu Airport|Tezu Airport]] |[[తేజు విమానాశ్రయం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:19, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |362 |[[:en:Bhanbhagta Gurung|Bhanbhagta Gurung]] |[[భన్‌భగ్తా గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:09, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |363 |[[:en:Assam Higher Secondary Education Council|Assam Higher Secondary Education Council]] |[[అస్సాం హయ్యర్ సెకండరీ ఎడ్యుకేషన్ కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:58, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |364 |[[:en:Geography of Kaziranga National Park|Geography of Kaziranga National Park]] |[[కాజీరంగా జాతీయ వనం భౌగోళికం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:45, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |365 |[[:en:Khamyang language|Khamyang language]] |[[ఖమ్యాంగ్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:33, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |366 |[[:en:Sipora Gurung|Sipora Gurung]] |[[సిపోరా గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:38, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |367 |[[:en:Phulaguri Uprising|Phulaguri Uprising]] |[[ఫూలాగురి తిరుగుబాటు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:29, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |368 |[[:en:Muolhoi|Muolhoi]] |[[ముఓల్హోయ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:21, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |369 |[[:en:Manipur Lokayukta|Manipur Lokayukta]] |[[మణిపూర్ లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:13, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |370 |[[:en:Ko Yad|Ko Yad]] |[[కో యాద్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:04, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |371 |[[:en:Agreement Regarding Compensation for the Kubo (Kabaw) Valley (1834)|Agreement Regarding Compensation for the Kubo (Kabaw) Valley (1834)]] |[[కబో లోయ పరిహార ఒప్పందం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:56, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |372 |[[:en:North East Indian Linguistics Society|North East Indian Linguistics Society]] |[[నార్త్ ఈస్ట్ ఇండియన్ లింగ్విస్టిక్స్ సొసైటీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:43, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |373 |[[:en:Hinduism in Sikkim|Hinduism in Sikkim]] |[[సిక్కింలో హిందూ మతం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:33, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |374 |[[:en:Lachhiman Gurung|Lachhiman Gurung]] |[[లచ్ఛిమాన్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:23, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |375 |[[:en:Aizawl Derby|Aizawl Derby]] |[[ఐజాల్ డెర్బీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |376 |[[:en:Tripura Lokayukta|Tripura Lokayukta]] |[[త్రిపుర లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:48, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |377 |[[:en:Dimasa language|Dimasa language]] |[[దిమాసా భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:34, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |378 |[[:en:Karbi Youth Festival|Karbi Youth Festival]] |[[కార్బీ యువజనోత్సవం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:23, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |379 |[[:en:Differing perceptions of the Line of Actual Control|Differing perceptions of the Line of Actual Control]] |[[వాస్తవ నియంత్రణ రేఖపై భిన్నమైన అభిప్రాయాలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:10, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |380 |[[:en:Ojapali|Ojapali]] |[[ఓజాపాలి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:59, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |381 |[[:en:Tamang language|Tamang language]] |[[తమంగ్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:50, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |382 |[[:en:National Institute of Technology, Nagaland|National Institute of Technology, Nagaland]] |[[నేషనల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ నాగాలాండ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:57, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |383 |[[:en:List of institutions of higher education in Arunachal Pradesh|List of institutions of higher education in Arunachal Pradesh]] | | |} ej6bjy2afm56ma76ny6147dnrqstqnp 4908054 4908033 2026-07-19T05:45:48Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* */ 4908054 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" border="1" ! !ఇంగ్లీషు వ్యాసం పేరు !తెలుగు వ్యాసం పేరు !వాడుకరి |- | align="right" |1 |[[:en:Mizo people|Mizo people]] | |చదువరి |- | align="right" |2 |[[:en:Mizo chieftainship|Mizo chieftainship]] | | |- | align="right" |3 |[[:en:Sylheti language|Sylheti language]] | | |- | align="right" |4 |[[:en:Insurgency in Northeast India|Insurgency in Northeast India]] | | |- | align="right" |5 |[[:en:Bengali Hindus|Bengali Hindus]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 08:50, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |6 |[[:en:Yolmo language|Yolmo language]] | | |- | align="right" |7 |[[:en:Yennai Arindhaal|Yennai Arindhaal]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 08:50, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |8 |[[:en:Tea-garden community|Tea-garden community]] | | |- | align="right" |9 |[[:en:Rai people|Rai people]] | | |- | align="right" |10 |[[:en:History of Sylhet|History of Sylhet]] | | |- | align="right" |11 |[[:en:List of Representatives of Sikkim|List of Representatives of Sikkim]] | | |- | align="right" |12 |[[:en:Dhumketu (2025 film)|Dhumketu (2025 film)]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 08:50, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |13 |[[:en:Music of Mizoram|Music of Mizoram]] | | |- | align="right" |14 |[[:en:Tourism in Northeast India|Tourism in Northeast India]] | | |- | align="right" |15 |[[:en:Chutia people|Chutia people]] | | |- | align="right" |16 |[[:en:Rakhine people|Rakhine people]] | | |- | align="right" |17 |[[:en:Lalpa Kohhran Thar|Lalpa Kohhran Thar]] | | |- | align="right" |18 |[[:en:National Register of Citizens for Assam|National Register of Citizens for Assam]] | | |- | align="right" |19 |[[:en:Chhetri|Chhetri]] | | |- | align="right" |20 |[[:en:Magars|Magars]] | | |- | align="right" |21 |[[:en:Hill tribes of Northeast India|Hill tribes of Northeast India]] | | |- | align="right" |22 |[[:en:Insurgency in Meghalaya|Insurgency in Meghalaya]] | | |- | align="right" |23 |[[:en:Timeline of insurgency in Northeast India|Timeline of insurgency in Northeast India]] | | |- | align="right" |24 |[[:en:Story of Python|Story of Python]] | | |- | align="right" |25 |[[:en:Clouded leopard|Clouded leopard]] | | |- | align="right" |26 |[[:en:Bnei Menashe|Bnei Menashe]] | | |- | align="right" |27 |[[:en:Manipur (princely state)|Manipur (princely state)]] | | |- | align="right" |28 |[[:en:Battle of Kohima|Battle of Kohima]] | | |- | align="right" |29 |[[:en:Greater adjutant|Greater adjutant]] | | |- | align="right" |30 |[[:en:Eastern Bengali dialects|Eastern Bengali dialects]] | | |- | align="right" |31 |[[:en:Insurgency in Manipur|Insurgency in Manipur]] | | |- | align="right" |32 |[[:en:Leycesteria formosa|Leycesteria formosa]] | | |- | align="right" |33 |[[:en:Geography of Arunachal Pradesh|Geography of Arunachal Pradesh]] | | |- | align="right" |34 |[[:en:First Anglo-Burmese War|First Anglo-Burmese War]] | | |- | align="right" |35 |[[:en:United Liberation Front of Asom|United Liberation Front of Asom]] | | |- | align="right" |36 |[[:en:Mizo culture|Mizo culture]] | | |- | align="right" |37 |[[:en:Leonard Arthur Bethell|Leonard Arthur Bethell]] | | |- | align="right" |38 |[[:en:Bangladesh–India border|Bangladesh–India border]] | | |- | align="right" |39 |[[:en:National Socialist Council of Nagaland|National Socialist Council of Nagaland]] | | |- | align="right" |40 |[[:en:Tiwa language (India)|Tiwa language (India)]] | | |- | align="right" |41 |[[:en:Manipur tapes|Manipur tapes]] | | |- | align="right" |42 |[[:en:Khasi people|Khasi people]] | |చదువరి |- | align="right" |43 |[[:en:Rajbanshi people|Rajbanshi people]] | | |- | align="right" |44 |[[:en:Christianity in Mizoram|Christianity in Mizoram]] | | |- | align="right" |45 |[[:en:Ledo Road|Ledo Road]] | | |- | align="right" |46 |[[:en:Mising people|Mising people]] | | |- | align="right" |47 |[[:en:Dil Se..|Dil Se..]] | | |- | align="right" |48 |[[:en:Sakhua|Sakhua]] | | |- | align="right" |49 |[[:en:Dashain|Dashain]] | | |- | align="right" |50 |[[:en:Noakhali language|Noakhali language]] | | |- | align="right" |51 |[[:en:Bengalis in Tripura|Bengalis in Tripura]] | | |- | align="right" |52 |[[:en:Ahom people|Ahom people]] | | |- | align="right" |53 |[[:en:Kuki National Army|Kuki National Army]] | | |- | align="right" |54 |[[:en:Shan people|Shan people]] | | |- | align="right" |55 |[[:en:Himalayan tahr|Himalayan tahr]] | | |- | align="right" |56 |[[:en:List of institutions of higher education in Assam|List of institutions of higher education in Assam]] | | |- | align="right" |57 |[[:en:Kaladan Multi-Modal Transit Transport Project|Kaladan Multi-Modal Transit Transport Project]] | | |- | align="right" |58 |[[:en:National Democratic Front of Boroland|National Democratic Front of Boroland]] | | |- | align="right" |59 |[[:en:Operation Bajrang|Operation Bajrang]] | | |- | align="right" |60 |[[:en:Naga conflict|Naga conflict]] | | |- | align="right" |61 |[[:en:Assam Rifles|Assam Rifles]] | | |- | align="right" |62 |[[:en:Kokborok|Kokborok]] | | |- | align="right" |63 |[[:en:Insurgency in Arunachal Pradesh|Insurgency in Arunachal Pradesh]] | | |- | align="right" |64 |[[:en:Qarib Qarib Singlle|Qarib Qarib Singlle]] | | |- | align="right" |65 |[[:en:Tamreswari Temple|Tamreswari Temple]] | | |- | align="right" |66 |[[:en:Bengal slow loris|Bengal slow loris]] | | |- | align="right" |67 |[[:en:Lepcha language|Lepcha language]] | | |- | align="right" |68 |[[:en:Kuki National Organisation|Kuki National Organisation]] | | |- | align="right" |69 |[[:en:10 Endrathukulla|10 Endrathukulla]] | | |- | align="right" |70 |[[:en:Sikkimese Bhutia language|Sikkimese Bhutia language]] | | |- | align="right" |71 |[[:en:Ahom language|Ahom language]] | | |- | align="right" |72 |[[:en:Sunwar language|Sunwar language]] | | |- | align="right" |73 |[[:en:Assam Regiment|Assam Regiment]] | | |- | align="right" |74 |[[:en:Gorkhaland movement|Gorkhaland movement]] | | |- | align="right" |75 |[[:en:Gopal Gurung|Gopal Gurung]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 06:28, 30 జూన్ 2026 (UTC) |- | align="right" |76 |[[:en:Racism against Northeast Indians|Racism against Northeast Indians]] | | |- | align="right" |77 |[[:en:Tourism in Tripura|Tourism in Tripura]] | | |- | align="right" |78 |[[:en:Etymology of Assam|Etymology of Assam]] | | |- | align="right" |79 |[[:en:Baro-Bhuyan|Baro-Bhuyan]] | | |- | align="right" |80 |[[:en:Mizo Zirlai Pawl|Mizo Zirlai Pawl]] | | |- | align="right" |81 |[[:en:Kabiraj Negi Lama|Kabiraj Negi Lama]] | | |- | align="right" |82 |[[:en:Ita Fort|Ita Fort]] | | |- | align="right" |83 |[[:en:List of villages in Nagaland|List of villages in Nagaland]] | | |- | align="right" |84 |[[:en:Christianity in Northeast India|Christianity in Northeast India]] | | |- | align="right" |85 |[[:en:Involvement of Northeast Indian insurgents in the Myanmar conflict|Involvement of Northeast Indian insurgents in the Myanmar conflict]] | | |- | align="right" |86 |[[:en:List of rulers of Assam|List of rulers of Assam]] | | |- | align="right" |87 |[[:en:Outline of Assam|Outline of Assam]] | | |- | align="right" |88 |[[:en:Mautam|Mautam]] | | |- | align="right" |89 |[[:en:Assamese cuisine|Assamese cuisine]] | | |- | align="right" |90 |[[:en:Assam Police|Assam Police]] | | |- | align="right" |91 |[[:en:Garo people|Garo people]] | |చదువరి |- | align="right" |92 |[[:en:Vaiphei people|Vaiphei people]] | | |- | align="right" |93 |[[:en:Barak state movement|Barak state movement]] | | |- | align="right" |94 |[[:en:Wangjing Tentha Assembly constituency|Wangjing Tentha Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |95 |[[:en:Tripura Tribal Areas Autonomous District Council|Tripura Tribal Areas Autonomous District Council]] | | |- | align="right" |96 |[[:en:Marma people|Marma people]] | | |- | align="right" |97 |[[:en:Demographics of Assam|Demographics of Assam]] | | |- | align="right" |98 |[[:en:Chinese pangolin|Chinese pangolin]] | | |- | align="right" |99 |[[:en:Bawi system|Bawi system]] | | |- | align="right" |100 |[[:en:Tangsa language|Tangsa language]] | | |- | align="right" |101 |[[:en:Anek|Anek]] | | |- | align="right" |102 |[[:en:List of Christian denominations in Northeast India|List of Christian denominations in Northeast India]] | | |- | align="right" |103 |[[:en:Wreathed hornbill|Wreathed hornbill]] | | |- | align="right" |104 |[[:en:Chakma language|Chakma language]] | | |- | align="right" |105 |[[:en:Naksaparvat|Naksaparvat]] | | |- | align="right" |106 |[[:en:Mizo clothing|Mizo clothing]] | | |- | align="right" |107 |[[:en:Anil Gurung|Anil Gurung]] | | |- | align="right" |108 |[[:en:Beautiful nuthatch|Beautiful nuthatch]] | | |- | align="right" |109 |[[:en:Yolmo people|Yolmo people]] | | |- | align="right" |110 |[[:en:Thar language|Thar language]] | | |- | align="right" |111 |[[:en:Kirati peoples|Kirati peoples]] | | |- | align="right" |112 |[[:en:2021 Nagaland killings|2021 Nagaland killings]] | | |- | align="right" |113 |[[:en:Ranglong people|Ranglong people]] | | |- | align="right" |114 |[[:en:Indo-Aryan migration to Assam|Indo-Aryan migration to Assam]] | | |- | align="right" |115 |[[:en:Rakhine language|Rakhine language]] | | |- | align="right" |116 |[[:en:Culture of Assam|Culture of Assam]] | | |- | align="right" |117 |[[:en:Naga National Council|Naga National Council]] | | |- | align="right" |118 |[[:en:Sinlung Hills Council|Sinlung Hills Council]] | | |- | align="right" |119 |[[:en:Black-backed dwarf kingfisher|Black-backed dwarf kingfisher]] | | |- | align="right" |120 |[[:en:Yaariyan (2014 film)|Yaariyan (2014 film)]] | | |- | align="right" |121 |[[:en:Limbu language|Limbu language]] | | |- | align="right" |122 |[[:en:Khecheopalri Lake|Khecheopalri Lake]] | | |- | align="right" |123 |[[:en:Dzukou Valley|Dzukou Valley]] | | |- | align="right" |124 |[[:en:National Liberation Front of Tripura|National Liberation Front of Tripura]] | | |- | align="right" |125 |[[:en:Living root bridge|Living root bridge]] | | |- | align="right" |126 |[[:en:Assam silk|Assam silk]] |[[అసోం పట్టు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:21, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |127 |[[:en:Chungli Ao language|Chungli Ao language]] | | |- | align="right" |128 |[[:en:Biate people|Biate people]] | | |- | align="right" |129 |[[:en:Desire Machine Collective|Desire Machine Collective]] | | |- | align="right" |130 |[[:en:Patsho Khiamniungan|Patsho Khiamniungan]] | | |- | align="right" |131 |[[:en:Koro language (India)|Koro language (India)]] | | |- | align="right" |132 |[[:en:Assamese people|Assamese people]] | |చదువరి |- | align="right" |133 |[[:en:Bhismaknagar|Bhismaknagar]] | | |- | align="right" |134 |[[:en:Assamese Language Movement|Assamese Language Movement]] | | |- | align="right" |135 |[[:en:Ram Bahadur Bomjon|Ram Bahadur Bomjon]] | | |- | align="right" |136 |[[:en:Syzygium claviflorum|Syzygium claviflorum]] | | |- | align="right" |137 |[[:en:Any Kuki Tribes|Any Kuki Tribes]] | | |- | align="right" |138 |[[:en:Dimasa people|Dimasa people]] | | |- | align="right" |139 |[[:en:2008 Imphal bombing|2008 Imphal bombing]] | | |- | align="right" |140 |[[:en:Kiran Chemjong|Kiran Chemjong]] | | |- | align="right" |141 |[[:en:Operation Sunrise (2019)|Operation Sunrise (2019)]] | | |- | align="right" |142 |[[:en:Hmar language|Hmar language]] | | |- | align="right" |143 |[[:en:Gorkhas in Manipur|Gorkhas in Manipur]] | | |- | align="right" |144 |[[:en:Kul Man Ghising|Kul Man Ghising]] | | |- | align="right" |145 |[[:en:Khamti language|Khamti language]] | | |- | align="right" |146 |[[:en:Khasi Hills Autonomous District Council|Khasi Hills Autonomous District Council]] | | |- | align="right" |147 |[[:en:Pakke Tiger Reserve|Pakke Tiger Reserve]] | | |- | align="right" |148 |[[:en:Rukmininagar Fort|Rukmininagar Fort]] | | |- | align="right" |149 |[[:en:Frederick George Lister|Frederick George Lister]] | | |- | align="right" |150 |[[:en:Muslim invasions of Assam|Muslim invasions of Assam]] | | |- | align="right" |151 |[[:en:Zou people|Zou people]] | | |- | align="right" |152 |[[:en:Tourism in Mizoram|Tourism in Mizoram]] | | |- | align="right" |153 |[[:en:Economy of Assam|Economy of Assam]] | | |- | align="right" |154 |[[:en:2022 Manipur Olympic Games|2022 Manipur Olympic Games]] | | |- | align="right" |155 |[[:en:Kalita (caste)|Kalita (caste)]] | | |- | align="right" |156 |[[:en:Yakkha language|Yakkha language]] | | |- | align="right" |157 |[[:en:Satra (Ekasarana Dharma)|Satra (Ekasarana Dharma)]] | | |- | align="right" |158 |[[:en:2015 Indian counter-insurgency operation in Myanmar|2015 Indian counter-insurgency operation in Myanmar]] | | |- | align="right" |159 |[[:en:Deshi people|Deshi people]] | | |- | align="right" |160 |[[:en:Index of Nagaland-related articles|Index of Nagaland-related articles]] | | |- | align="right" |161 |[[:en:Kadamtala Assembly constituency|Kadamtala Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |162 |[[:en:2019 Khonsa ambush|2019 Khonsa ambush]] | | |- | align="right" |163 |[[:en:Zo Reunification Organization|Zo Reunification Organization]] | | |- | align="right" |164 |[[:en:Darlong people|Darlong people]] | | |- | align="right" |165 |[[:en:Behali Wildlife Sanctuary|Behali Wildlife Sanctuary]] | | |- | align="right" |166 |[[:en:Miya people|Miya people]] | | |- | align="right" |167 |[[:en:Paite people|Paite people]] | | |- | align="right" |168 |[[:en:Red-headed trogon|Red-headed trogon]] | | |- | align="right" |169 |[[:en:Sherpa language|Sherpa language]] | | |- | align="right" |170 |[[:en:Gurung language|Gurung language]] | | |- | align="right" |171 |[[:en:Arjuna Bhogeswar Baruah Sports Complex|Arjuna Bhogeswar Baruah Sports Complex]] | | |- | align="right" |172 |[[:en:Guite people|Guite people]] | | |- | align="right" |173 |[[:en:Mr. Manipur|Mr. Manipur]] | | |- | align="right" |174 |[[:en:Zou language|Zou language]] | | |- | align="right" |175 |[[:en:Zawlbûk|Zawlbûk]] | | |- | align="right" |176 |[[:en:United National Liberation Front|United National Liberation Front]] | | |- | align="right" |177 |[[:en:British rule in Assam|British rule in Assam]] | | |- | align="right" |178 |[[:en:Aimol language|Aimol language]] | | |- | align="right" |179 |[[:en:Shape of Momo|Shape of Momo]] | | |- | align="right" |180 |[[:en:Birganj Assembly constituency|Birganj Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |181 |[[:en:Chumi Gyatse Falls|Chumi Gyatse Falls]] | | |- | align="right" |182 |[[:en:Jewel Thief (1967 film)|Jewel Thief (1967 film)]] | | |- | align="right" |183 |[[:en:Khangabok|Khangabok]] | | |- | align="right" |184 |[[:en:Gaeboo Achyok|Gaeboo Achyok]] | | |- | align="right" |185 |[[:en:Hajong language|Hajong language]] | | |- | align="right" |186 |[[:en:White-bellied heron|White-bellied heron]] | | |- | align="right" |187 |[[:en:Kalyanpur, Tripura Assembly constituency|Kalyanpur, Tripura Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |188 |[[:en:Sultan tit|Sultan tit]] | | |- | align="right" |189 |[[:en:Maria Manda|Maria Manda]] | | |- | align="right" |190 |[[:en:Indian Army atrocities in Northeast India|Indian Army atrocities in Northeast India]] | | |- | align="right" |191 |[[:en:Peter Loren Seton James|Peter Loren Seton James]] | | |- | align="right" |192 |[[:en:2015–2016 Arunachal Pradesh political crisis|2015–2016 Arunachal Pradesh political crisis]] |[[2015–2016 అరుణాచల్ ప్రదేశ్ రాజకీయ సంక్షోభం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:45, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |193 |[[:en:Education in Mizoram|Education in Mizoram]] |[[మిజోరంలో విద్య]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:35, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |194 |[[:en:Indigenous peoples of Sikkim|Indigenous peoples of Sikkim]] |[[సిక్కిం స్థానిక ప్రజలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:05, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |195 |[[:en:Prehistory of Manipur|Prehistory of Manipur]] |[[మణిపూర్ పూర్వచరిత్ర]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:00, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |196 |[[:en:Tani languages|Tani languages]] |[[తాని]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:54, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |197 |[[:en:Cornus kousa|Cornus kousa]] |[[కౌసా డాగ్‌వుడ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:50, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |198 |[[:en:Caves of Meghalaya|Caves of Meghalaya]] |[[మేఘాలయ గుహలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:25, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |199 |[[:en:Ananta Tamang|Ananta Tamang]] |[[అనంత తమంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:25, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |200 |[[:en:Outline of Arunachal Pradesh|Outline of Arunachal Pradesh]] |[[అరుణాచల్ ప్రదేశ్ రూపురేఖలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:19, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |201 |[[:en:Iris dolichosiphon|Iris dolichosiphon]] |[[ఐరిస్ డోలిచోసిఫాన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:25, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |202 |[[:en:Srimanta Sankaradeva Sangha|Srimanta Sankaradeva Sangha]] |[[శ్రీమంత శంకరదేవ సంఘం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:35, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |203 |[[:en:Salgarh Assembly constituency|Salgarh Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |204 |[[:en:Kwatha Khunou|Kwatha Khunou]] |[[క్వాతా ఖునౌ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]])` |- | align="right" |205 |[[:en:28th Battalion (ULFA)|28th Battalion (ULFA)]] |[[28వ బెటాలియన్ ఉల్ఫా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:43, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |206 |[[:en:List of colleges affiliated to the Gauhati University|List of colleges affiliated to the Gauhati University]] |[[గౌహతి విశ్వవిద్యాలయ అనుబంధ కళాశాలల జాబితా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:24, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |207 |[[:en:All Bodo Students' Union|All Bodo Students' Union]] | [[ఆల్ బోడో స్టూడెంట్స్ యూనియన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:16, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |208 |[[:en:Slaty-backed forktail|Slaty-backed forktail]] |[[స్లేటీ-బ్యాక్డ్ ఫోర్క్‌టైల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:11, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |209 |[[:en:Timeline of Jorhat|Timeline of Jorhat]] |[[జోర్హాట్ కాలక్రమం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:59, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |210 |[[:en:Young Mizo Association|Young Mizo Association]] |[[యంగ్ మిజో అసోసియేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:31, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |211 |[[:en:Crown Colony of Eastern Agency Scheme|Crown Colony of Eastern Agency Scheme]] |[[క్రౌన్ కాలనీ ఆఫ్ ఈస్టర్న్ ఏజెన్సీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:51, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |212 |[[:en:Kongthong|Kongthong]] |[[కొంగ్థాంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:15, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |213 |[[:en:Black-backed forktail|Black-backed forktail]] |[[నల్ల వీపు విచాల తోక పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:09, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |214 |[[:en:List of vegetables used in Assamese cuisine|List of vegetables used in Assamese cuisine]] |[[అసోం వంటకాల్లో ఉపయోగించే కూరగాయల జాబితా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:22, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |215 |[[:en:Economy of Mizoram|Economy of Mizoram]] |[[మిజోరాం ఆర్థిక వ్యవస్థ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:29, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |216 |[[:en:Goalpariya dialects|Goalpariya dialects]] |[[గోవాల్పారియా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:47, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |217 |[[:en:Chhurbura|Chhurbura]] |[[ఛుర్బురా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:51, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |218 |[[:en:Atong language (Sino-Tibetan)|Atong language (Sino-Tibetan)]] |[[అటాంగ్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:46, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |219 |[[:en:Pramodenagar Assembly constituency|Pramodenagar Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |220 |[[:en:Golden-breasted fulvetta|Golden-breasted fulvetta]] |[[గోల్డెన్-బ్రెస్టెడ్ ఫుల్వెట్టా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:33, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |221 |[[:en:Kakraban Assembly constituency|Kakraban Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |222 |[[:en:Bengal florican|Bengal florican]] |[[బెంగాల్ ఫ్లోరికాన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:22, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |223 |[[:en:North Eastern Railway Connectivity Project|North Eastern Railway Connectivity Project]] |[[ఈశాన్య రైల్వే కనెక్టివిటీ ప్రాజెక్ట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:12, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |224 |[[:en:Koch people|Koch people]] | | |- | align="right" |225 |[[:en:Tibetan dual system of government|Tibetan dual system of government]] |[[టిబెటన్ ద్వంద్వ పాలనా విధానం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:37, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |226 |[[:en:2004 arms and ammunition haul in Chittagong|2004 arms and ammunition haul in Chittagong]] |[[బంగ్లాదేశ్‌లో అక్రమ ఆయుధాల రవాణా జప్తు ఘటన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:28, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |227 |[[:en:Aiton language|Aiton language]] |[[ఐటోన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:07, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |228 |[[:en:Austen's brown hornbill|Austen's brown hornbill]] |[[ఆస్టెన్స్ బ్రౌన్ హార్న్‌బిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:55, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |229 |[[:en:Dayahang Rai|Dayahang Rai]] |[[దయాహంగ్ రాయ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:37, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |230 |[[:en:Bairagi Kainla|Bairagi Kainla]] |[[బైరాగి కైంలా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:27, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |231 |[[:en:Apo (drink)|Apo (drink)]] |[[అపో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:18, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |232 |[[:en:Jerdon's babbler|Jerdon's babbler]] |[[జెర్డాన్ బాబ్లర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:07, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |233 |[[:en:Eastern Bengal and Assam|Eastern Bengal and Assam]] |[[తూర్పు బెంగాల్, అసోం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:22, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |234 |[[:en:Kurti Assembly constituency|Kurti Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |235 |[[:en:List of cities in Assam by population|List of cities in Assam by population]] |[[అసోం లోని నగరాల జనాభా జాబితా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:06, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |236 |[[:en:Jaintia Hills Autonomous District Council|Jaintia Hills Autonomous District Council]] |[[జైంతియా హిల్స్ అటానమస్ డిస్ట్రిక్ట్ కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:53, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |237 |[[:en:Blossom-headed parakeet|Blossom-headed parakeet]] |[[గులాబీ తల చిలుక]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:26, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |238 |[[:en:Shillong Chamber Choir|Shillong Chamber Choir]] |[[షిల్లాంగ్ చాంబర్ కోయిర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:40, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |239 |[[:en:Blyth's kingfisher|Blyth's kingfisher]] |[[బ్లైత్స్ లక్మల పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:45, 11 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |240 |[[:en:Bhim Bahadur Tamang|Bhim Bahadur Tamang]] |[[భీమ్ బహదూర్ తమాంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:29, 11 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |241 |[[:en:Sikkimese cuisine|Sikkimese cuisine]] |[[సిక్కిం వంటకాలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:46, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |242 |[[:en:Rambahadur Limbu|Rambahadur Limbu]] |[[రాం బహదూర్ లింబు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:22, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |243 |[[:en:Assam Province|Assam Province]] |[[అసోం ప్రావిన్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:17, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |244 |[[:en:Raja Ki Aayegi Baaraat|Raja Ki Aayegi Baaraat]] |[[రాజా కీ ఆయేగీ బారాత్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:12, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |245 |[[:en:Borgeet|Borgeet]] |[[బోర్‌గీత్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:08, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |246 |[[:en:Blue whistling thrush|Blue whistling thrush]] |[[నీలి ఈల పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:03, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |247 |[[:en:Ralte language|Ralte language]] |[[రాల్తే]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:56, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |248 |[[:en:2024 attack on the Bangladesh Assistant High Commission in India|2024 attack on the Bangladesh Assistant High Commission in India]] |[[అగర్తలాలోని బంగ్లాదేశ్ అసిస్టెంట్ హైకమిషన్‌పై దాడి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:52, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |249 |[[:en:Mara Autonomous District Council|Mara Autonomous District Council]] |[[మారా స్వయంప్రతిపత్తి జిల్లా కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:47, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |250 |[[:en:Kulung language (Nepal)|Kulung language (Nepal)]] |[[కులుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:43, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |251 |[[:en:Kulai Assembly constituency|Kulai Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |252 |[[:en:Abbott's babbler|Abbott's babbler]] |[[అబాట్ బాబ్లర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:38, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |253 |[[:en:Dark Age of the Assamese language|Dark Age of the Assamese language]] |[[అస్సామీ భాషా అంధకార యుగం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:34, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |254 |[[:en:Sanggaiyumpham, Thoubal|Sanggaiyumpham, Thoubal]] |[[సంగైయుంఫామ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:28, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |255 |[[:en:List of superintendents of Mizoram|List of superintendents of Mizoram]] |[[లుషాయ్ హిల్స్ సూపరింటెండెంట్ మిజోరాం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:25, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |256 |[[:en:Karbi language|Karbi language]] |[[కార్బీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:10, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |257 |[[:en:Karimganj Junction railway station|Karimganj Junction railway station]] |[[కరీంగంజ్ రైల్వే జంక్షన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:04, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |258 |[[:en:1953 Achingmori incident|1953 Achingmori incident]] |[[అచింగ్‌మోరి సంఘటన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:01, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |259 |[[:en:Ellora Vigyan Mancha|Ellora Vigyan Mancha]] |[[ఎల్లోరా విజ్ఞాన్ మంచ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:57, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |260 |[[:en:Mary S]]cott (missionary)|Mary Scott (missionary)]] | | |- | align="right" |261 |[[:en:Geography of Mizoram|Geography of Mizoram]] |[[మిజోరాం భౌగోళికం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:52, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |262 |[[:en:2008 Agartala bombings|2008 Agartala bombings]] |[[2008 అగర్తలా బాంబు పేలుళ్లు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:51, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |263 |[[:en:Salema Assembly constituency|Salema Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |264 |[[:en:Naga People's Movement for Human Rights|Naga People's Movement for Human Rights]] |[[నాగా పీపుల్స్ మూవ్‌మెంట్ ఫర్ హ్యూమన్ రైట్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:48, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |265 |[[:en:Pemayangtse Monastery|Pemayangtse Monastery]] |[[పెమాయాంగ్ట్సే ఆశ్రమం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:44, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |266 |[[:en:History of Kaziranga National Park|History of Kaziranga National Park]] |[[కాజీరంగా జాతీయ పార్కు చరిత్ర]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:40, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |267 |[[:en:North–South War of the Lushai Hills|North–South War of the Lushai Hills]] |[[చిమ్ లె హ్మార్ ఇండో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:13, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |268 |[[:en:Prabal Gurung|Prabal Gurung]] |[[ప్రబల్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:09, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |269 |[[:en:Ang Tharkay|Ang Tharkay]] |[[ఆంగ్ థార్కే]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:06, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |270 |[[:en:Thamizh|Thamizh]] |[[తమిళ్ (సినిమా)]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:40, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |271 |[[:en:Casearia graveolens|Casearia graveolens]] |[[కేసియారియా గ్రేవియోలెన్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:37, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |272 |[[:en:Garbhanga Wildlife Sanctuary|Garbhanga Wildlife Sanctuary]] |[[గార్భంగా వన్యప్రాణుల అభయారణ్యం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:33, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |273 |[[:en:Kuki National Front|Kuki National Front]] |[[కుకీ నేషనల్ ఫ్రంట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:30, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |274 |[[:en:Gangtok Municipal Corporation|Gangtok Municipal Corporation]] |[[గ్యాంగ్‌టక్ మునిసిపల్ కార్పొరేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:18, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |275 |[[:en:Nagaland Lokayukta|Nagaland Lokayukta]] |[[నాగాలాండ్ లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:14, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |276 |[[:en:Culture of Tripura|Culture of Tripura]] |[[త్రిపుర సంస్కృతి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:10, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |277 |[[:en:Captain (2019 film)|Captain (2019 film)]] |[[కెప్టెన్ (సినిమా)]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:03, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |278 |[[:en:Iris × sikkimensis|Iris × sikkimensis]] |[[ఐరిస్ × సిక్కిమెన్సిస్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:59, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |279 |[[:en:Bugun liocichla|Bugun liocichla]] |[[బుగున్ లియోసిచ్లా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:54, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |280 |[[:en:Moria people|Moria people]] |[[మొరియా ప్రజలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:50, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |281 |[[:en:Panjika|Panjika]] |[[పంజిక]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:17, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |282 |[[:en:Tourism in Assam|Tourism in Assam]] |[[అసోం పర్యాటక రంగం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 07:17, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |283 |[[:en:Fire-breasted flowerpecker|Fire-breasted flowerpecker]] |[[నిప్పు-రొమ్ము పూలపక్షి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:10, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |284 |[[:en:Chhetan Gurung|Chhetan Gurung]] |[[ఛేతన్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:06, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |285 |[[:en:Kwatha|Kwatha]] |[[క్వాతా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:03, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |286 |[[:en:Blyth's tragopan|Blyth's tragopan]] |[[బ్లైత్స్ ట్రాగోపాన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:00, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |287 |[[:en:Administrative divisions of Assam|Administrative divisions of Assam]] |[[అసోం ప్రాంతీయ విభాగాలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:53, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |288 |[[:en:White-winged duck|White-winged duck]] |[[తెల్లరెక్కల బాతు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:50, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |289 |[[:en:Naharlagun railway station|Naharlagun railway station]] |[[నహర్లగూన్ రైల్వే స్టేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:45, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |290 |[[:en:Asian barred owlet|Asian barred owlet]] |[[ఏషియన్ బార్డ్ ఔలెట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:40, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |291 |[[:en:Treaty of Yandabo|Treaty of Yandabo]] |[[యాండబో సంధి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:36, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |292 |[[:en:Sikkim Manipal Institute of Technology|Sikkim Manipal Institute of Technology]] |[[సిక్కిం మణిపాల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:30, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |293 |[[:en:Rabha people|Rabha people]] | | |- | align="right" |294 |[[:en:Zo peoples|Zo peoples]] | | |- | align="right" |295 |[[:en:Bhaona|Bhaona]] |[[భావోన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:59, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |296 |[[:en:Jorthang–Nayabazar Assembly constituency|Jorthang–Nayabazar Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |297 |[[:en:Jamuna Gurung (entrepreneur)|Jamuna Gurung (entrepreneur)]] |[[జమునా గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:56, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |298 |[[:en:Deusi/Bhailo|Deusi/Bhailo]] |[[దేవుసి-భైలో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:52, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |299 |[[:en:Zû (beverage)|Zû (beverage)]] |[[జూ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:48, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |300 |[[:en:Sikkim Scouts|Sikkim Scouts]] |[[సిక్కిం స్కౌట్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:39, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |301 |[[:en:Barman language|Barman language]] |[[బర్మాన్ థార్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:29, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |302 |[[:en:Tara Prakash Limbu|Tara Prakash Limbu]] |[[తారా ప్రకాష్ లింబు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:24, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |303 |[[:en:Deepak Manange|Deepak Manange]] |[[రాజీవ్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:09, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |304 |[[:en:Meghalaya Lokayukta|Meghalaya Lokayukta]] |[[మేఘాలయ లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:05, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |305 |[[:en:Hodgson's frogmouth|Hodgson's frogmouth]] |[[హాడ్గ్సన్స్ ఫ్రాగ్‌మౌత్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:00, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |306 |[[:en:In the Name of the Nation|In the Name of the Nation]] |[[ఇన్ ది నేమ్ ఆఫ్ ది నేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:54, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |307 |[[:en:Lower Gangetic Plains moist deciduous forests|Lower Gangetic Plains moist deciduous forests]] |[[లోయర్ గంగా మైదాన తేమతో కూడిన ఆకురాల్చే అడవులు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:47, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |308 |[[:en:North East Students' Organization|North East Students' Organization]] |[[నార్త్ ఈస్ట్ స్టూడెంట్స్ ఆర్గనైజేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:42, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |309 |[[:en:Magar language|Magar language]] |[[మగర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:36, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |310 |[[:en:Nature's Beckon|Nature's Beckon]] |[[నేచర్స్ బెకన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:27, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |311 |[[:en:Upendra Subba|Upendra Subba]] |[[ఉపేంద్ర సుబ్బా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:14, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |312 |[[:en:Sasoni Merbil|Sasoni Merbil]] |[[సాసోని మెర్‌బిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:36, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |313 |[[:en:Zomi people|Zomi people]] | | |- | align="right" |314 |[[:en:Assamese manuscript painting|Assamese manuscript painting]] |[[అస్సామీ హస్త చిత్రకళ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:33, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |315 |[[:en:Deori language|Deori language]] |[[డియోరి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:19, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |316 |[[:en:Hakha Chin|Hakha Chin]] |[[హఖా చిన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:10, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |317 |[[:en:List of State Protected Monuments in Manipur|List of State Protected Monuments in Manipur]] | | |- | align="right" |318 |[[:en:Operation Golden Bird|Operation Golden Bird]] |[[ఆపరేషన్ గోల్డెన్ బర్డ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:06, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |319 |[[:en:Outline of Manipur|Outline of Manipur]] | | |- | align="right" |320 |[[:en:Mizoram–Manipur–Kachin rain forests|Mizoram–Manipur–Kachin rain forests]] |[[మిజోరం–మణిపూర్–కచిన్ వర్షారణ్యాల ఎకోరీజియన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:06, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |321 |[[:en:Borkhola Assembly constituency|Borkhola Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |322 |[[:en:Bharateeyans|Bharateeyans]] |[[భారతీయన్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 08:40, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |323 |[[:en:Naga Mothers' Association|Naga Mothers' Association]] |[[నాగా మదర్స్ అసోసియేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 08:40, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |324 |[[:en:Mission China|Mission China]] |[[మిషన్ చైనా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 08:40, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |325 |[[:en:Achik Songna An'pachakgipa Kotok|Achik Songna An'pachakgipa Kotok]] |[[అచిక్ సాంగ్నా అన్‌పాచాక్‌గిపా కోటోక్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:37, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |326 |[[:en:Mizoram Lokayukta|Mizoram Lokayukta]] |[[మిజోరం లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:53, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |327 |[[:en:Unakoti|Unakoti]] |[[ఊనకోటి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:37, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |328 |[[:en:Rufous-necked hornbill|Rufous-necked hornbill]] |[[రత్నకంఠ కొమ్ముల పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:41, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |329 |[[:en:James Pandu|James Pandu]] |[[జేమ్స్ పాండు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:38, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |330 |[[:en:Mizo literature|Mizo literature]] |[[మిజో సాహిత్యం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:19, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |331 |[[:en:Singarigharutha|Singarigharutha]] |[[సింగరిగరుతా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:10, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |332 |[[:en:Grey peacock-pheasant|Grey peacock-pheasant]] |[[బూడిద రంగు నెమలి-కోడి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:00, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |333 |[[:en:Sheuli Azim|Sheuli Azim]] |[[షియులీ అజీమ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:49, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |334 |[[:en:Timeline of history of Assam|Timeline of history of Assam]] |[[అస్సాం కాలక్రమ చరిత్ర]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:08, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |335 |[[:en:Detention centres in Assam|Detention centres in Assam]] |[[అస్సాం డిటెన్షన్ క్యాంప్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:05, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |336 |[[:en:Dehan dialect|Dehan dialect]] |[[దేహాన్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:49, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |337 |[[:en:Christianity in Meghalaya|Christianity in Meghalaya]] |[[మేఘాలయలో క్రైస్తవ మతం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:43, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |338 |[[:en:Khasi Hills|Khasi Hills]] |[[ఖాశీ కొండలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:36, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |339 |[[:en:Pied falconet|Pied falconet]] |[[పైడ్ ఫాల్కనెట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:26, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |340 |[[:en:Sports in Manipur|Sports in Manipur]] |[[మణిపూర్ లో క్రీడలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:23, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |341 |[[:en:Cavea tanguensis|Cavea tanguensis]] |[[కావెయా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:14, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |342 |[[:en:Rufous-bellied eagle|Rufous-bellied eagle]] |[[ఎర్రపొట్ట గద్ద]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:10, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |343 |[[:en:Manipur Public Service Commission|Manipur Public Service Commission]] |[[మణిపూర్ పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:59, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |344 |[[:en:Bhutan takin|Bhutan takin]] |[[భూటాన్ టాకిన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:52, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |345 |[[:en:Mising Autonomous Council|Mising Autonomous Council]] |[[మిసింగ్ అటానమస్ కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:45, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |346 |[[:en:Lotha language|Lotha language]] |[[లోథా భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:39, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |347 |[[:en:Mizoram Football Association|Mizoram Football Association]] |[[మిజోరం ఫుట్‌బాల్ అసోసియేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:33, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |348 |[[:en:Mizo Academy of Letters|Mizo Academy of Letters]] |[[మిజో అకాడమీ ఆఫ్ లెటర్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:25, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |349 |[[:en:Siege of Mukalimi|Siege of Mukalimi]] |[[ముకలిమి ముట్టడి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |350 |[[:en:List of cities and towns in Assam|List of cities and towns in Assam]] | |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |351 |[[:en:List of State Protected Monuments in Mizoram|List of State Protected Monuments in Mizoram]] | |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |352 |[[:en:Charaideo|Charaideo]] |[[చారాయిదేవ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:45, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |353 |[[:en:Talatal Ghar|Talatal Ghar]] |[[తలతల్ ఘర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:36, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |354 |[[:en:1985 Merapani Incident|1985 Merapani Incident]] |[[1985 మేరపాని సంఘటన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:27, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |355 |[[:en:Bhuragaon-Kaupati Bridge|Bhuragaon-Kaupati Bridge]] |[[భూరగావ్-కౌపాటి వంతెన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:13, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |356 |[[:en:Sikkim Lokayukta|Sikkim Lokayukta]] |[[సిక్కిం లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:05, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |357 |[[:en:Kachari language|Kachari language]] |[[కచారి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:55, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |358 |[[:en:Pale-capped pigeon|Pale-capped pigeon]] |[[పేల్-క్యాప్డ్ పిజియన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:42, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |359 |[[:en:Bimala Tumkhewa|Bimala Tumkhewa]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 06:28, 30 జూన్ 2026 (UTC) |- | align="right" |360 |[[:en:Mara language|Mara language]] |[[మరా భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:34, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |361 |[[:en:Tezu Airport|Tezu Airport]] |[[తేజు విమానాశ్రయం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:19, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |362 |[[:en:Bhanbhagta Gurung|Bhanbhagta Gurung]] |[[భన్‌భగ్తా గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:09, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |363 |[[:en:Assam Higher Secondary Education Council|Assam Higher Secondary Education Council]] |[[అస్సాం హయ్యర్ సెకండరీ ఎడ్యుకేషన్ కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:58, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |364 |[[:en:Geography of Kaziranga National Park|Geography of Kaziranga National Park]] |[[కాజీరంగా జాతీయ వనం భౌగోళికం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:45, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |365 |[[:en:Khamyang language|Khamyang language]] |[[ఖమ్యాంగ్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:33, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |366 |[[:en:Sipora Gurung|Sipora Gurung]] |[[సిపోరా గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:38, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |367 |[[:en:Phulaguri Uprising|Phulaguri Uprising]] |[[ఫూలాగురి తిరుగుబాటు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:29, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |368 |[[:en:Muolhoi|Muolhoi]] |[[ముఓల్హోయ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:21, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |369 |[[:en:Manipur Lokayukta|Manipur Lokayukta]] |[[మణిపూర్ లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:13, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |370 |[[:en:Ko Yad|Ko Yad]] |[[కో యాద్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:04, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |371 |[[:en:Agreement Regarding Compensation for the Kubo (Kabaw) Valley (1834)|Agreement Regarding Compensation for the Kubo (Kabaw) Valley (1834)]] |[[కబో లోయ పరిహార ఒప్పందం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:56, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |372 |[[:en:North East Indian Linguistics Society|North East Indian Linguistics Society]] |[[నార్త్ ఈస్ట్ ఇండియన్ లింగ్విస్టిక్స్ సొసైటీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:43, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |373 |[[:en:Hinduism in Sikkim|Hinduism in Sikkim]] |[[సిక్కింలో హిందూ మతం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:33, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |374 |[[:en:Lachhiman Gurung|Lachhiman Gurung]] |[[లచ్ఛిమాన్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:23, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |375 |[[:en:Aizawl Derby|Aizawl Derby]] |[[ఐజాల్ డెర్బీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |376 |[[:en:Tripura Lokayukta|Tripura Lokayukta]] |[[త్రిపుర లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:48, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |377 |[[:en:Dimasa language|Dimasa language]] |[[దిమాసా భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:34, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |378 |[[:en:Karbi Youth Festival|Karbi Youth Festival]] |[[కార్బీ యువజనోత్సవం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:23, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |379 |[[:en:Differing perceptions of the Line of Actual Control|Differing perceptions of the Line of Actual Control]] |[[వాస్తవ నియంత్రణ రేఖపై భిన్నమైన అభిప్రాయాలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:10, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |380 |[[:en:Ojapali|Ojapali]] |[[ఓజాపాలి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:59, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |381 |[[:en:Tamang language|Tamang language]] |[[తమంగ్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:50, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |382 |[[:en:National Institute of Technology, Nagaland|National Institute of Technology, Nagaland]] |[[నేషనల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ నాగాలాండ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:57, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |383 |[[:en:List of institutions of higher education in Arunachal Pradesh|List of institutions of higher education in Arunachal Pradesh]] | | |} rbtd501j9ou4f019j38e4a99117veoq 4908064 4908054 2026-07-19T06:43:43Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* */ 4908064 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" border="1" ! !ఇంగ్లీషు వ్యాసం పేరు !తెలుగు వ్యాసం పేరు !వాడుకరి |- | align="right" |1 |[[:en:Mizo people|Mizo people]] | |చదువరి |- | align="right" |2 |[[:en:Mizo chieftainship|Mizo chieftainship]] | | |- | align="right" |3 |[[:en:Sylheti language|Sylheti language]] | | |- | align="right" |4 |[[:en:Insurgency in Northeast India|Insurgency in Northeast India]] | | |- | align="right" |5 |[[:en:Bengali Hindus|Bengali Hindus]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 08:50, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |6 |[[:en:Yolmo language|Yolmo language]] | | |- | align="right" |7 |[[:en:Yennai Arindhaal|Yennai Arindhaal]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 08:50, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |8 |[[:en:Tea-garden community|Tea-garden community]] | | |- | align="right" |9 |[[:en:Rai people|Rai people]] | | |- | align="right" |10 |[[:en:History of Sylhet|History of Sylhet]] | | |- | align="right" |11 |[[:en:List of Representatives of Sikkim|List of Representatives of Sikkim]] | | |- | align="right" |12 |[[:en:Dhumketu (2025 film)|Dhumketu (2025 film)]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 08:50, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |13 |[[:en:Music of Mizoram|Music of Mizoram]] | | |- | align="right" |14 |[[:en:Tourism in Northeast India|Tourism in Northeast India]] | | |- | align="right" |15 |[[:en:Chutia people|Chutia people]] | | |- | align="right" |16 |[[:en:Rakhine people|Rakhine people]] | | |- | align="right" |17 |[[:en:Lalpa Kohhran Thar|Lalpa Kohhran Thar]] | | |- | align="right" |18 |[[:en:National Register of Citizens for Assam|National Register of Citizens for Assam]] | | |- | align="right" |19 |[[:en:Chhetri|Chhetri]] | | |- | align="right" |20 |[[:en:Magars|Magars]] | | |- | align="right" |21 |[[:en:Hill tribes of Northeast India|Hill tribes of Northeast India]] | | |- | align="right" |22 |[[:en:Insurgency in Meghalaya|Insurgency in Meghalaya]] | | |- | align="right" |23 |[[:en:Timeline of insurgency in Northeast India|Timeline of insurgency in Northeast India]] | | |- | align="right" |24 |[[:en:Story of Python|Story of Python]] | | |- | align="right" |25 |[[:en:Clouded leopard|Clouded leopard]] | | |- | align="right" |26 |[[:en:Bnei Menashe|Bnei Menashe]] | | |- | align="right" |27 |[[:en:Manipur (princely state)|Manipur (princely state)]] | | |- | align="right" |28 |[[:en:Battle of Kohima|Battle of Kohima]] | | |- | align="right" |29 |[[:en:Greater adjutant|Greater adjutant]] | | |- | align="right" |30 |[[:en:Eastern Bengali dialects|Eastern Bengali dialects]] | | |- | align="right" |31 |[[:en:Insurgency in Manipur|Insurgency in Manipur]] | | |- | align="right" |32 |[[:en:Leycesteria formosa|Leycesteria formosa]] | | |- | align="right" |33 |[[:en:Geography of Arunachal Pradesh|Geography of Arunachal Pradesh]] | | |- | align="right" |34 |[[:en:First Anglo-Burmese War|First Anglo-Burmese War]] | | |- | align="right" |35 |[[:en:United Liberation Front of Asom|United Liberation Front of Asom]] | | |- | align="right" |36 |[[:en:Mizo culture|Mizo culture]] | | |- | align="right" |37 |[[:en:Leonard Arthur Bethell|Leonard Arthur Bethell]] | | |- | align="right" |38 |[[:en:Bangladesh–India border|Bangladesh–India border]] | | |- | align="right" |39 |[[:en:National Socialist Council of Nagaland|National Socialist Council of Nagaland]] | | |- | align="right" |40 |[[:en:Tiwa language (India)|Tiwa language (India)]] | | |- | align="right" |41 |[[:en:Manipur tapes|Manipur tapes]] | | |- | align="right" |42 |[[:en:Khasi people|Khasi people]] | |చదువరి |- | align="right" |43 |[[:en:Rajbanshi people|Rajbanshi people]] | | |- | align="right" |44 |[[:en:Christianity in Mizoram|Christianity in Mizoram]] | | |- | align="right" |45 |[[:en:Ledo Road|Ledo Road]] | | |- | align="right" |46 |[[:en:Mising people|Mising people]] | | |- | align="right" |47 |[[:en:Dil Se..|Dil Se..]] | | |- | align="right" |48 |[[:en:Sakhua|Sakhua]] | | |- | align="right" |49 |[[:en:Dashain|Dashain]] | | |- | align="right" |50 |[[:en:Noakhali language|Noakhali language]] | | |- | align="right" |51 |[[:en:Bengalis in Tripura|Bengalis in Tripura]] | | |- | align="right" |52 |[[:en:Ahom people|Ahom people]] | | |- | align="right" |53 |[[:en:Kuki National Army|Kuki National Army]] | | |- | align="right" |54 |[[:en:Shan people|Shan people]] | | |- | align="right" |55 |[[:en:Himalayan tahr|Himalayan tahr]] | | |- | align="right" |56 |[[:en:List of institutions of higher education in Assam|List of institutions of higher education in Assam]] | | |- | align="right" |57 |[[:en:Kaladan Multi-Modal Transit Transport Project|Kaladan Multi-Modal Transit Transport Project]] | | |- | align="right" |58 |[[:en:National Democratic Front of Boroland|National Democratic Front of Boroland]] | | |- | align="right" |59 |[[:en:Operation Bajrang|Operation Bajrang]] | | |- | align="right" |60 |[[:en:Naga conflict|Naga conflict]] | | |- | align="right" |61 |[[:en:Assam Rifles|Assam Rifles]] | | |- | align="right" |62 |[[:en:Kokborok|Kokborok]] | | |- | align="right" |63 |[[:en:Insurgency in Arunachal Pradesh|Insurgency in Arunachal Pradesh]] | | |- | align="right" |64 |[[:en:Qarib Qarib Singlle|Qarib Qarib Singlle]] | | |- | align="right" |65 |[[:en:Tamreswari Temple|Tamreswari Temple]] | | |- | align="right" |66 |[[:en:Bengal slow loris|Bengal slow loris]] | | |- | align="right" |67 |[[:en:Lepcha language|Lepcha language]] | | |- | align="right" |68 |[[:en:Kuki National Organisation|Kuki National Organisation]] | | |- | align="right" |69 |[[:en:10 Endrathukulla|10 Endrathukulla]] | | |- | align="right" |70 |[[:en:Sikkimese Bhutia language|Sikkimese Bhutia language]] | | |- | align="right" |71 |[[:en:Ahom language|Ahom language]] | | |- | align="right" |72 |[[:en:Sunwar language|Sunwar language]] | | |- | align="right" |73 |[[:en:Assam Regiment|Assam Regiment]] | | |- | align="right" |74 |[[:en:Gorkhaland movement|Gorkhaland movement]] | | |- | align="right" |75 |[[:en:Gopal Gurung|Gopal Gurung]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 06:28, 30 జూన్ 2026 (UTC) |- | align="right" |76 |[[:en:Racism against Northeast Indians|Racism against Northeast Indians]] | | |- | align="right" |77 |[[:en:Tourism in Tripura|Tourism in Tripura]] | | |- | align="right" |78 |[[:en:Etymology of Assam|Etymology of Assam]] | | |- | align="right" |79 |[[:en:Baro-Bhuyan|Baro-Bhuyan]] | | |- | align="right" |80 |[[:en:Mizo Zirlai Pawl|Mizo Zirlai Pawl]] | | |- | align="right" |81 |[[:en:Kabiraj Negi Lama|Kabiraj Negi Lama]] | | |- | align="right" |82 |[[:en:Ita Fort|Ita Fort]] | | |- | align="right" |83 |[[:en:List of villages in Nagaland|List of villages in Nagaland]] | | |- | align="right" |84 |[[:en:Christianity in Northeast India|Christianity in Northeast India]] | | |- | align="right" |85 |[[:en:Involvement of Northeast Indian insurgents in the Myanmar conflict|Involvement of Northeast Indian insurgents in the Myanmar conflict]] | | |- | align="right" |86 |[[:en:List of rulers of Assam|List of rulers of Assam]] | | |- | align="right" |87 |[[:en:Outline of Assam|Outline of Assam]] | | |- | align="right" |88 |[[:en:Mautam|Mautam]] | | |- | align="right" |89 |[[:en:Assamese cuisine|Assamese cuisine]] | | |- | align="right" |90 |[[:en:Assam Police|Assam Police]] | | |- | align="right" |91 |[[:en:Garo people|Garo people]] | |చదువరి |- | align="right" |92 |[[:en:Vaiphei people|Vaiphei people]] | | |- | align="right" |93 |[[:en:Barak state movement|Barak state movement]] | | |- | align="right" |94 |[[:en:Wangjing Tentha Assembly constituency|Wangjing Tentha Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |95 |[[:en:Tripura Tribal Areas Autonomous District Council|Tripura Tribal Areas Autonomous District Council]] | | |- | align="right" |96 |[[:en:Marma people|Marma people]] | | |- | align="right" |97 |[[:en:Demographics of Assam|Demographics of Assam]] | | |- | align="right" |98 |[[:en:Chinese pangolin|Chinese pangolin]] | | |- | align="right" |99 |[[:en:Bawi system|Bawi system]] | | |- | align="right" |100 |[[:en:Tangsa language|Tangsa language]] | | |- | align="right" |101 |[[:en:Anek|Anek]] | | |- | align="right" |102 |[[:en:List of Christian denominations in Northeast India|List of Christian denominations in Northeast India]] | | |- | align="right" |103 |[[:en:Wreathed hornbill|Wreathed hornbill]] | | |- | align="right" |104 |[[:en:Chakma language|Chakma language]] | | |- | align="right" |105 |[[:en:Naksaparvat|Naksaparvat]] | | |- | align="right" |106 |[[:en:Mizo clothing|Mizo clothing]] | | |- | align="right" |107 |[[:en:Anil Gurung|Anil Gurung]] | | |- | align="right" |108 |[[:en:Beautiful nuthatch|Beautiful nuthatch]] | | |- | align="right" |109 |[[:en:Yolmo people|Yolmo people]] | | |- | align="right" |110 |[[:en:Thar language|Thar language]] | | |- | align="right" |111 |[[:en:Kirati peoples|Kirati peoples]] | | |- | align="right" |112 |[[:en:2021 Nagaland killings|2021 Nagaland killings]] | | |- | align="right" |113 |[[:en:Ranglong people|Ranglong people]] | | |- | align="right" |114 |[[:en:Indo-Aryan migration to Assam|Indo-Aryan migration to Assam]] | | |- | align="right" |115 |[[:en:Rakhine language|Rakhine language]] | | |- | align="right" |116 |[[:en:Culture of Assam|Culture of Assam]] | | |- | align="right" |117 |[[:en:Naga National Council|Naga National Council]] | | |- | align="right" |118 |[[:en:Sinlung Hills Council|Sinlung Hills Council]] | | |- | align="right" |119 |[[:en:Black-backed dwarf kingfisher|Black-backed dwarf kingfisher]] | | |- | align="right" |120 |[[:en:Yaariyan (2014 film)|Yaariyan (2014 film)]] | | |- | align="right" |121 |[[:en:Limbu language|Limbu language]] | | |- | align="right" |122 |[[:en:Khecheopalri Lake|Khecheopalri Lake]] | | |- | align="right" |123 |[[:en:Dzukou Valley|Dzukou Valley]] | | |- | align="right" |124 |[[:en:National Liberation Front of Tripura|National Liberation Front of Tripura]] | | |- | align="right" |125 |[[:en:Living root bridge|Living root bridge]] | | |- | align="right" |126 |[[:en:Assam silk|Assam silk]] |[[అసోం పట్టు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:21, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |127 |[[:en:Chungli Ao language|Chungli Ao language]] | | |- | align="right" |128 |[[:en:Biate people|Biate people]] | | |- | align="right" |129 |[[:en:Desire Machine Collective|Desire Machine Collective]] | | |- | align="right" |130 |[[:en:Patsho Khiamniungan|Patsho Khiamniungan]] | | |- | align="right" |131 |[[:en:Koro language (India)|Koro language (India)]] | | |- | align="right" |132 |[[:en:Assamese people|Assamese people]] | |చదువరి |- | align="right" |133 |[[:en:Bhismaknagar|Bhismaknagar]] | | |- | align="right" |134 |[[:en:Assamese Language Movement|Assamese Language Movement]] | | |- | align="right" |135 |[[:en:Ram Bahadur Bomjon|Ram Bahadur Bomjon]] | | |- | align="right" |136 |[[:en:Syzygium claviflorum|Syzygium claviflorum]] | | |- | align="right" |137 |[[:en:Any Kuki Tribes|Any Kuki Tribes]] | | |- | align="right" |138 |[[:en:Dimasa people|Dimasa people]] | | |- | align="right" |139 |[[:en:2008 Imphal bombing|2008 Imphal bombing]] | | |- | align="right" |140 |[[:en:Kiran Chemjong|Kiran Chemjong]] | | |- | align="right" |141 |[[:en:Operation Sunrise (2019)|Operation Sunrise (2019)]] | | |- | align="right" |142 |[[:en:Hmar language|Hmar language]] | | |- | align="right" |143 |[[:en:Gorkhas in Manipur|Gorkhas in Manipur]] | | |- | align="right" |144 |[[:en:Kul Man Ghising|Kul Man Ghising]] | | |- | align="right" |145 |[[:en:Khamti language|Khamti language]] | | |- | align="right" |146 |[[:en:Khasi Hills Autonomous District Council|Khasi Hills Autonomous District Council]] | | |- | align="right" |147 |[[:en:Pakke Tiger Reserve|Pakke Tiger Reserve]] | | |- | align="right" |148 |[[:en:Rukmininagar Fort|Rukmininagar Fort]] | | |- | align="right" |149 |[[:en:Frederick George Lister|Frederick George Lister]] | | |- | align="right" |150 |[[:en:Muslim invasions of Assam|Muslim invasions of Assam]] | | |- | align="right" |151 |[[:en:Zou people|Zou people]] | | |- | align="right" |152 |[[:en:Tourism in Mizoram|Tourism in Mizoram]] | | |- | align="right" |153 |[[:en:Economy of Assam|Economy of Assam]] | | |- | align="right" |154 |[[:en:2022 Manipur Olympic Games|2022 Manipur Olympic Games]] | | |- | align="right" |155 |[[:en:Kalita (caste)|Kalita (caste)]] | | |- | align="right" |156 |[[:en:Yakkha language|Yakkha language]] | | |- | align="right" |157 |[[:en:Satra (Ekasarana Dharma)|Satra (Ekasarana Dharma)]] | | |- | align="right" |158 |[[:en:2015 Indian counter-insurgency operation in Myanmar|2015 Indian counter-insurgency operation in Myanmar]] | | |- | align="right" |159 |[[:en:Deshi people|Deshi people]] | | |- | align="right" |160 |[[:en:Index of Nagaland-related articles|Index of Nagaland-related articles]] | | |- | align="right" |161 |[[:en:Kadamtala Assembly constituency|Kadamtala Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |162 |[[:en:2019 Khonsa ambush|2019 Khonsa ambush]] | | |- | align="right" |163 |[[:en:Zo Reunification Organization|Zo Reunification Organization]] | | |- | align="right" |164 |[[:en:Darlong people|Darlong people]] | | |- | align="right" |165 |[[:en:Behali Wildlife Sanctuary|Behali Wildlife Sanctuary]] | | |- | align="right" |166 |[[:en:Miya people|Miya people]] | | |- | align="right" |167 |[[:en:Paite people|Paite people]] | | |- | align="right" |168 |[[:en:Red-headed trogon|Red-headed trogon]] | | |- | align="right" |169 |[[:en:Sherpa language|Sherpa language]] | | |- | align="right" |170 |[[:en:Gurung language|Gurung language]] | | |- | align="right" |171 |[[:en:Arjuna Bhogeswar Baruah Sports Complex|Arjuna Bhogeswar Baruah Sports Complex]] | | |- | align="right" |172 |[[:en:Guite people|Guite people]] | | |- | align="right" |173 |[[:en:Mr. Manipur|Mr. Manipur]] | | |- | align="right" |174 |[[:en:Zou language|Zou language]] | | |- | align="right" |175 |[[:en:Zawlbûk|Zawlbûk]] | | |- | align="right" |176 |[[:en:United National Liberation Front|United National Liberation Front]] | | |- | align="right" |177 |[[:en:British rule in Assam|British rule in Assam]] | | |- | align="right" |178 |[[:en:Aimol language|Aimol language]] | | |- | align="right" |179 |[[:en:Shape of Momo|Shape of Momo]] | | |- | align="right" |180 |[[:en:Birganj Assembly constituency|Birganj Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |181 |[[:en:Chumi Gyatse Falls|Chumi Gyatse Falls]] | | |- | align="right" |182 |[[:en:Jewel Thief (1967 film)|Jewel Thief (1967 film)]] | | |- | align="right" |183 |[[:en:Khangabok|Khangabok]] | | |- | align="right" |184 |[[:en:Gaeboo Achyok|Gaeboo Achyok]] | | |- | align="right" |185 |[[:en:Hajong language|Hajong language]] | | |- | align="right" |186 |[[:en:White-bellied heron|White-bellied heron]] | | |- | align="right" |187 |[[:en:Kalyanpur, Tripura Assembly constituency|Kalyanpur, Tripura Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |188 |[[:en:Sultan tit|Sultan tit]] | | |- | align="right" |189 |[[:en:Maria Manda|Maria Manda]] | | |- | align="right" |190 |[[:en:Indian Army atrocities in Northeast India|Indian Army atrocities in Northeast India]] | | |- | align="right" |191 |[[:en:Peter Loren Seton James|Peter Loren Seton James]] |[[పీటర్ లోరెన్ సెటన్ జేమ్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:43, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |192 |[[:en:2015–2016 Arunachal Pradesh political crisis|2015–2016 Arunachal Pradesh political crisis]] |[[2015–2016 అరుణాచల్ ప్రదేశ్ రాజకీయ సంక్షోభం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:45, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |193 |[[:en:Education in Mizoram|Education in Mizoram]] |[[మిజోరంలో విద్య]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:35, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |194 |[[:en:Indigenous peoples of Sikkim|Indigenous peoples of Sikkim]] |[[సిక్కిం స్థానిక ప్రజలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:05, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |195 |[[:en:Prehistory of Manipur|Prehistory of Manipur]] |[[మణిపూర్ పూర్వచరిత్ర]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:00, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |196 |[[:en:Tani languages|Tani languages]] |[[తాని]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:54, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |197 |[[:en:Cornus kousa|Cornus kousa]] |[[కౌసా డాగ్‌వుడ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:50, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |198 |[[:en:Caves of Meghalaya|Caves of Meghalaya]] |[[మేఘాలయ గుహలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:25, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |199 |[[:en:Ananta Tamang|Ananta Tamang]] |[[అనంత తమంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:25, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |200 |[[:en:Outline of Arunachal Pradesh|Outline of Arunachal Pradesh]] |[[అరుణాచల్ ప్రదేశ్ రూపురేఖలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:19, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |201 |[[:en:Iris dolichosiphon|Iris dolichosiphon]] |[[ఐరిస్ డోలిచోసిఫాన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:25, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |202 |[[:en:Srimanta Sankaradeva Sangha|Srimanta Sankaradeva Sangha]] |[[శ్రీమంత శంకరదేవ సంఘం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:35, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |203 |[[:en:Salgarh Assembly constituency|Salgarh Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |204 |[[:en:Kwatha Khunou|Kwatha Khunou]] |[[క్వాతా ఖునౌ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]])` |- | align="right" |205 |[[:en:28th Battalion (ULFA)|28th Battalion (ULFA)]] |[[28వ బెటాలియన్ ఉల్ఫా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:43, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |206 |[[:en:List of colleges affiliated to the Gauhati University|List of colleges affiliated to the Gauhati University]] |[[గౌహతి విశ్వవిద్యాలయ అనుబంధ కళాశాలల జాబితా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:24, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |207 |[[:en:All Bodo Students' Union|All Bodo Students' Union]] | [[ఆల్ బోడో స్టూడెంట్స్ యూనియన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:16, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |208 |[[:en:Slaty-backed forktail|Slaty-backed forktail]] |[[స్లేటీ-బ్యాక్డ్ ఫోర్క్‌టైల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:11, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |209 |[[:en:Timeline of Jorhat|Timeline of Jorhat]] |[[జోర్హాట్ కాలక్రమం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:59, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |210 |[[:en:Young Mizo Association|Young Mizo Association]] |[[యంగ్ మిజో అసోసియేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:31, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |211 |[[:en:Crown Colony of Eastern Agency Scheme|Crown Colony of Eastern Agency Scheme]] |[[క్రౌన్ కాలనీ ఆఫ్ ఈస్టర్న్ ఏజెన్సీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:51, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |212 |[[:en:Kongthong|Kongthong]] |[[కొంగ్థాంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:15, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |213 |[[:en:Black-backed forktail|Black-backed forktail]] |[[నల్ల వీపు విచాల తోక పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:09, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |214 |[[:en:List of vegetables used in Assamese cuisine|List of vegetables used in Assamese cuisine]] |[[అసోం వంటకాల్లో ఉపయోగించే కూరగాయల జాబితా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:22, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |215 |[[:en:Economy of Mizoram|Economy of Mizoram]] |[[మిజోరాం ఆర్థిక వ్యవస్థ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:29, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |216 |[[:en:Goalpariya dialects|Goalpariya dialects]] |[[గోవాల్పారియా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:47, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |217 |[[:en:Chhurbura|Chhurbura]] |[[ఛుర్బురా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:51, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |218 |[[:en:Atong language (Sino-Tibetan)|Atong language (Sino-Tibetan)]] |[[అటాంగ్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:46, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |219 |[[:en:Pramodenagar Assembly constituency|Pramodenagar Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |220 |[[:en:Golden-breasted fulvetta|Golden-breasted fulvetta]] |[[గోల్డెన్-బ్రెస్టెడ్ ఫుల్వెట్టా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:33, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |221 |[[:en:Kakraban Assembly constituency|Kakraban Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |222 |[[:en:Bengal florican|Bengal florican]] |[[బెంగాల్ ఫ్లోరికాన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:22, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |223 |[[:en:North Eastern Railway Connectivity Project|North Eastern Railway Connectivity Project]] |[[ఈశాన్య రైల్వే కనెక్టివిటీ ప్రాజెక్ట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:12, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |224 |[[:en:Koch people|Koch people]] | | |- | align="right" |225 |[[:en:Tibetan dual system of government|Tibetan dual system of government]] |[[టిబెటన్ ద్వంద్వ పాలనా విధానం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:37, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |226 |[[:en:2004 arms and ammunition haul in Chittagong|2004 arms and ammunition haul in Chittagong]] |[[బంగ్లాదేశ్‌లో అక్రమ ఆయుధాల రవాణా జప్తు ఘటన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:28, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |227 |[[:en:Aiton language|Aiton language]] |[[ఐటోన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:07, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |228 |[[:en:Austen's brown hornbill|Austen's brown hornbill]] |[[ఆస్టెన్స్ బ్రౌన్ హార్న్‌బిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:55, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |229 |[[:en:Dayahang Rai|Dayahang Rai]] |[[దయాహంగ్ రాయ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:37, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |230 |[[:en:Bairagi Kainla|Bairagi Kainla]] |[[బైరాగి కైంలా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:27, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |231 |[[:en:Apo (drink)|Apo (drink)]] |[[అపో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:18, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |232 |[[:en:Jerdon's babbler|Jerdon's babbler]] |[[జెర్డాన్ బాబ్లర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:07, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |233 |[[:en:Eastern Bengal and Assam|Eastern Bengal and Assam]] |[[తూర్పు బెంగాల్, అసోం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:22, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |234 |[[:en:Kurti Assembly constituency|Kurti Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |235 |[[:en:List of cities in Assam by population|List of cities in Assam by population]] |[[అసోం లోని నగరాల జనాభా జాబితా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:06, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |236 |[[:en:Jaintia Hills Autonomous District Council|Jaintia Hills Autonomous District Council]] |[[జైంతియా హిల్స్ అటానమస్ డిస్ట్రిక్ట్ కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:53, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |237 |[[:en:Blossom-headed parakeet|Blossom-headed parakeet]] |[[గులాబీ తల చిలుక]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:26, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |238 |[[:en:Shillong Chamber Choir|Shillong Chamber Choir]] |[[షిల్లాంగ్ చాంబర్ కోయిర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:40, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |239 |[[:en:Blyth's kingfisher|Blyth's kingfisher]] |[[బ్లైత్స్ లక్మల పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:45, 11 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |240 |[[:en:Bhim Bahadur Tamang|Bhim Bahadur Tamang]] |[[భీమ్ బహదూర్ తమాంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:29, 11 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |241 |[[:en:Sikkimese cuisine|Sikkimese cuisine]] |[[సిక్కిం వంటకాలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:46, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |242 |[[:en:Rambahadur Limbu|Rambahadur Limbu]] |[[రాం బహదూర్ లింబు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:22, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |243 |[[:en:Assam Province|Assam Province]] |[[అసోం ప్రావిన్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:17, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |244 |[[:en:Raja Ki Aayegi Baaraat|Raja Ki Aayegi Baaraat]] |[[రాజా కీ ఆయేగీ బారాత్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:12, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |245 |[[:en:Borgeet|Borgeet]] |[[బోర్‌గీత్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:08, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |246 |[[:en:Blue whistling thrush|Blue whistling thrush]] |[[నీలి ఈల పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:03, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |247 |[[:en:Ralte language|Ralte language]] |[[రాల్తే]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:56, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |248 |[[:en:2024 attack on the Bangladesh Assistant High Commission in India|2024 attack on the Bangladesh Assistant High Commission in India]] |[[అగర్తలాలోని బంగ్లాదేశ్ అసిస్టెంట్ హైకమిషన్‌పై దాడి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:52, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |249 |[[:en:Mara Autonomous District Council|Mara Autonomous District Council]] |[[మారా స్వయంప్రతిపత్తి జిల్లా కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:47, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |250 |[[:en:Kulung language (Nepal)|Kulung language (Nepal)]] |[[కులుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:43, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |251 |[[:en:Kulai Assembly constituency|Kulai Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |252 |[[:en:Abbott's babbler|Abbott's babbler]] |[[అబాట్ బాబ్లర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:38, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |253 |[[:en:Dark Age of the Assamese language|Dark Age of the Assamese language]] |[[అస్సామీ భాషా అంధకార యుగం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:34, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |254 |[[:en:Sanggaiyumpham, Thoubal|Sanggaiyumpham, Thoubal]] |[[సంగైయుంఫామ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:28, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |255 |[[:en:List of superintendents of Mizoram|List of superintendents of Mizoram]] |[[లుషాయ్ హిల్స్ సూపరింటెండెంట్ మిజోరాం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:25, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |256 |[[:en:Karbi language|Karbi language]] |[[కార్బీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:10, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |257 |[[:en:Karimganj Junction railway station|Karimganj Junction railway station]] |[[కరీంగంజ్ రైల్వే జంక్షన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:04, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |258 |[[:en:1953 Achingmori incident|1953 Achingmori incident]] |[[అచింగ్‌మోరి సంఘటన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:01, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |259 |[[:en:Ellora Vigyan Mancha|Ellora Vigyan Mancha]] |[[ఎల్లోరా విజ్ఞాన్ మంచ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:57, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |260 |[[:en:Mary S]]cott (missionary)|Mary Scott (missionary)]] | | |- | align="right" |261 |[[:en:Geography of Mizoram|Geography of Mizoram]] |[[మిజోరాం భౌగోళికం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:52, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |262 |[[:en:2008 Agartala bombings|2008 Agartala bombings]] |[[2008 అగర్తలా బాంబు పేలుళ్లు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:51, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |263 |[[:en:Salema Assembly constituency|Salema Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |264 |[[:en:Naga People's Movement for Human Rights|Naga People's Movement for Human Rights]] |[[నాగా పీపుల్స్ మూవ్‌మెంట్ ఫర్ హ్యూమన్ రైట్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:48, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |265 |[[:en:Pemayangtse Monastery|Pemayangtse Monastery]] |[[పెమాయాంగ్ట్సే ఆశ్రమం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:44, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |266 |[[:en:History of Kaziranga National Park|History of Kaziranga National Park]] |[[కాజీరంగా జాతీయ పార్కు చరిత్ర]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:40, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |267 |[[:en:North–South War of the Lushai Hills|North–South War of the Lushai Hills]] |[[చిమ్ లె హ్మార్ ఇండో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:13, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |268 |[[:en:Prabal Gurung|Prabal Gurung]] |[[ప్రబల్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:09, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |269 |[[:en:Ang Tharkay|Ang Tharkay]] |[[ఆంగ్ థార్కే]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:06, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |270 |[[:en:Thamizh|Thamizh]] |[[తమిళ్ (సినిమా)]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:40, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |271 |[[:en:Casearia graveolens|Casearia graveolens]] |[[కేసియారియా గ్రేవియోలెన్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:37, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |272 |[[:en:Garbhanga Wildlife Sanctuary|Garbhanga Wildlife Sanctuary]] |[[గార్భంగా వన్యప్రాణుల అభయారణ్యం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:33, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |273 |[[:en:Kuki National Front|Kuki National Front]] |[[కుకీ నేషనల్ ఫ్రంట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:30, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |274 |[[:en:Gangtok Municipal Corporation|Gangtok Municipal Corporation]] |[[గ్యాంగ్‌టక్ మునిసిపల్ కార్పొరేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:18, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |275 |[[:en:Nagaland Lokayukta|Nagaland Lokayukta]] |[[నాగాలాండ్ లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:14, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |276 |[[:en:Culture of Tripura|Culture of Tripura]] |[[త్రిపుర సంస్కృతి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:10, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |277 |[[:en:Captain (2019 film)|Captain (2019 film)]] |[[కెప్టెన్ (సినిమా)]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:03, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |278 |[[:en:Iris × sikkimensis|Iris × sikkimensis]] |[[ఐరిస్ × సిక్కిమెన్సిస్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:59, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |279 |[[:en:Bugun liocichla|Bugun liocichla]] |[[బుగున్ లియోసిచ్లా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:54, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |280 |[[:en:Moria people|Moria people]] |[[మొరియా ప్రజలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:50, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |281 |[[:en:Panjika|Panjika]] |[[పంజిక]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:17, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |282 |[[:en:Tourism in Assam|Tourism in Assam]] |[[అసోం పర్యాటక రంగం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 07:17, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |283 |[[:en:Fire-breasted flowerpecker|Fire-breasted flowerpecker]] |[[నిప్పు-రొమ్ము పూలపక్షి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:10, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |284 |[[:en:Chhetan Gurung|Chhetan Gurung]] |[[ఛేతన్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:06, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |285 |[[:en:Kwatha|Kwatha]] |[[క్వాతా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:03, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |286 |[[:en:Blyth's tragopan|Blyth's tragopan]] |[[బ్లైత్స్ ట్రాగోపాన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:00, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |287 |[[:en:Administrative divisions of Assam|Administrative divisions of Assam]] |[[అసోం ప్రాంతీయ విభాగాలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:53, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |288 |[[:en:White-winged duck|White-winged duck]] |[[తెల్లరెక్కల బాతు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:50, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |289 |[[:en:Naharlagun railway station|Naharlagun railway station]] |[[నహర్లగూన్ రైల్వే స్టేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:45, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |290 |[[:en:Asian barred owlet|Asian barred owlet]] |[[ఏషియన్ బార్డ్ ఔలెట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:40, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |291 |[[:en:Treaty of Yandabo|Treaty of Yandabo]] |[[యాండబో సంధి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:36, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |292 |[[:en:Sikkim Manipal Institute of Technology|Sikkim Manipal Institute of Technology]] |[[సిక్కిం మణిపాల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:30, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |293 |[[:en:Rabha people|Rabha people]] | | |- | align="right" |294 |[[:en:Zo peoples|Zo peoples]] | | |- | align="right" |295 |[[:en:Bhaona|Bhaona]] |[[భావోన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:59, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |296 |[[:en:Jorthang–Nayabazar Assembly constituency|Jorthang–Nayabazar Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |297 |[[:en:Jamuna Gurung (entrepreneur)|Jamuna Gurung (entrepreneur)]] |[[జమునా గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:56, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |298 |[[:en:Deusi/Bhailo|Deusi/Bhailo]] |[[దేవుసి-భైలో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:52, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |299 |[[:en:Zû (beverage)|Zû (beverage)]] |[[జూ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:48, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |300 |[[:en:Sikkim Scouts|Sikkim Scouts]] |[[సిక్కిం స్కౌట్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:39, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |301 |[[:en:Barman language|Barman language]] |[[బర్మాన్ థార్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:29, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |302 |[[:en:Tara Prakash Limbu|Tara Prakash Limbu]] |[[తారా ప్రకాష్ లింబు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:24, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |303 |[[:en:Deepak Manange|Deepak Manange]] |[[రాజీవ్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:09, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |304 |[[:en:Meghalaya Lokayukta|Meghalaya Lokayukta]] |[[మేఘాలయ లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:05, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |305 |[[:en:Hodgson's frogmouth|Hodgson's frogmouth]] |[[హాడ్గ్సన్స్ ఫ్రాగ్‌మౌత్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:00, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |306 |[[:en:In the Name of the Nation|In the Name of the Nation]] |[[ఇన్ ది నేమ్ ఆఫ్ ది నేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:54, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |307 |[[:en:Lower Gangetic Plains moist deciduous forests|Lower Gangetic Plains moist deciduous forests]] |[[లోయర్ గంగా మైదాన తేమతో కూడిన ఆకురాల్చే అడవులు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:47, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |308 |[[:en:North East Students' Organization|North East Students' Organization]] |[[నార్త్ ఈస్ట్ స్టూడెంట్స్ ఆర్గనైజేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:42, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |309 |[[:en:Magar language|Magar language]] |[[మగర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:36, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |310 |[[:en:Nature's Beckon|Nature's Beckon]] |[[నేచర్స్ బెకన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:27, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |311 |[[:en:Upendra Subba|Upendra Subba]] |[[ఉపేంద్ర సుబ్బా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:14, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |312 |[[:en:Sasoni Merbil|Sasoni Merbil]] |[[సాసోని మెర్‌బిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:36, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |313 |[[:en:Zomi people|Zomi people]] | | |- | align="right" |314 |[[:en:Assamese manuscript painting|Assamese manuscript painting]] |[[అస్సామీ హస్త చిత్రకళ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:33, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |315 |[[:en:Deori language|Deori language]] |[[డియోరి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:19, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |316 |[[:en:Hakha Chin|Hakha Chin]] |[[హఖా చిన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:10, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |317 |[[:en:List of State Protected Monuments in Manipur|List of State Protected Monuments in Manipur]] | | |- | align="right" |318 |[[:en:Operation Golden Bird|Operation Golden Bird]] |[[ఆపరేషన్ గోల్డెన్ బర్డ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:06, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |319 |[[:en:Outline of Manipur|Outline of Manipur]] | | |- | align="right" |320 |[[:en:Mizoram–Manipur–Kachin rain forests|Mizoram–Manipur–Kachin rain forests]] |[[మిజోరం–మణిపూర్–కచిన్ వర్షారణ్యాల ఎకోరీజియన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:06, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |321 |[[:en:Borkhola Assembly constituency|Borkhola Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |322 |[[:en:Bharateeyans|Bharateeyans]] |[[భారతీయన్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 08:40, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |323 |[[:en:Naga Mothers' Association|Naga Mothers' Association]] |[[నాగా మదర్స్ అసోసియేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 08:40, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |324 |[[:en:Mission China|Mission China]] |[[మిషన్ చైనా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 08:40, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |325 |[[:en:Achik Songna An'pachakgipa Kotok|Achik Songna An'pachakgipa Kotok]] |[[అచిక్ సాంగ్నా అన్‌పాచాక్‌గిపా కోటోక్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:37, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |326 |[[:en:Mizoram Lokayukta|Mizoram Lokayukta]] |[[మిజోరం లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:53, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |327 |[[:en:Unakoti|Unakoti]] |[[ఊనకోటి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:37, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |328 |[[:en:Rufous-necked hornbill|Rufous-necked hornbill]] |[[రత్నకంఠ కొమ్ముల పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:41, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |329 |[[:en:James Pandu|James Pandu]] |[[జేమ్స్ పాండు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:38, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |330 |[[:en:Mizo literature|Mizo literature]] |[[మిజో సాహిత్యం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:19, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |331 |[[:en:Singarigharutha|Singarigharutha]] |[[సింగరిగరుతా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:10, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |332 |[[:en:Grey peacock-pheasant|Grey peacock-pheasant]] |[[బూడిద రంగు నెమలి-కోడి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:00, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |333 |[[:en:Sheuli Azim|Sheuli Azim]] |[[షియులీ అజీమ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:49, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |334 |[[:en:Timeline of history of Assam|Timeline of history of Assam]] |[[అస్సాం కాలక్రమ చరిత్ర]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:08, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |335 |[[:en:Detention centres in Assam|Detention centres in Assam]] |[[అస్సాం డిటెన్షన్ క్యాంప్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:05, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |336 |[[:en:Dehan dialect|Dehan dialect]] |[[దేహాన్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:49, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |337 |[[:en:Christianity in Meghalaya|Christianity in Meghalaya]] |[[మేఘాలయలో క్రైస్తవ మతం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:43, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |338 |[[:en:Khasi Hills|Khasi Hills]] |[[ఖాశీ కొండలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:36, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |339 |[[:en:Pied falconet|Pied falconet]] |[[పైడ్ ఫాల్కనెట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:26, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |340 |[[:en:Sports in Manipur|Sports in Manipur]] |[[మణిపూర్ లో క్రీడలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:23, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |341 |[[:en:Cavea tanguensis|Cavea tanguensis]] |[[కావెయా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:14, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |342 |[[:en:Rufous-bellied eagle|Rufous-bellied eagle]] |[[ఎర్రపొట్ట గద్ద]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:10, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |343 |[[:en:Manipur Public Service Commission|Manipur Public Service Commission]] |[[మణిపూర్ పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:59, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |344 |[[:en:Bhutan takin|Bhutan takin]] |[[భూటాన్ టాకిన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:52, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |345 |[[:en:Mising Autonomous Council|Mising Autonomous Council]] |[[మిసింగ్ అటానమస్ కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:45, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |346 |[[:en:Lotha language|Lotha language]] |[[లోథా భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:39, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |347 |[[:en:Mizoram Football Association|Mizoram Football Association]] |[[మిజోరం ఫుట్‌బాల్ అసోసియేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:33, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |348 |[[:en:Mizo Academy of Letters|Mizo Academy of Letters]] |[[మిజో అకాడమీ ఆఫ్ లెటర్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:25, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |349 |[[:en:Siege of Mukalimi|Siege of Mukalimi]] |[[ముకలిమి ముట్టడి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |350 |[[:en:List of cities and towns in Assam|List of cities and towns in Assam]] | |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |351 |[[:en:List of State Protected Monuments in Mizoram|List of State Protected Monuments in Mizoram]] | |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |352 |[[:en:Charaideo|Charaideo]] |[[చారాయిదేవ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:45, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |353 |[[:en:Talatal Ghar|Talatal Ghar]] |[[తలతల్ ఘర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:36, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |354 |[[:en:1985 Merapani Incident|1985 Merapani Incident]] |[[1985 మేరపాని సంఘటన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:27, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |355 |[[:en:Bhuragaon-Kaupati Bridge|Bhuragaon-Kaupati Bridge]] |[[భూరగావ్-కౌపాటి వంతెన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:13, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |356 |[[:en:Sikkim Lokayukta|Sikkim Lokayukta]] |[[సిక్కిం లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:05, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |357 |[[:en:Kachari language|Kachari language]] |[[కచారి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:55, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |358 |[[:en:Pale-capped pigeon|Pale-capped pigeon]] |[[పేల్-క్యాప్డ్ పిజియన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:42, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |359 |[[:en:Bimala Tumkhewa|Bimala Tumkhewa]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 06:28, 30 జూన్ 2026 (UTC) |- | align="right" |360 |[[:en:Mara language|Mara language]] |[[మరా భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:34, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |361 |[[:en:Tezu Airport|Tezu Airport]] |[[తేజు విమానాశ్రయం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:19, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |362 |[[:en:Bhanbhagta Gurung|Bhanbhagta Gurung]] |[[భన్‌భగ్తా గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:09, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |363 |[[:en:Assam Higher Secondary Education Council|Assam Higher Secondary Education Council]] |[[అస్సాం హయ్యర్ సెకండరీ ఎడ్యుకేషన్ కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:58, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |364 |[[:en:Geography of Kaziranga National Park|Geography of Kaziranga National Park]] |[[కాజీరంగా జాతీయ వనం భౌగోళికం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:45, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |365 |[[:en:Khamyang language|Khamyang language]] |[[ఖమ్యాంగ్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:33, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |366 |[[:en:Sipora Gurung|Sipora Gurung]] |[[సిపోరా గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:38, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |367 |[[:en:Phulaguri Uprising|Phulaguri Uprising]] |[[ఫూలాగురి తిరుగుబాటు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:29, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |368 |[[:en:Muolhoi|Muolhoi]] |[[ముఓల్హోయ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:21, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |369 |[[:en:Manipur Lokayukta|Manipur Lokayukta]] |[[మణిపూర్ లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:13, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |370 |[[:en:Ko Yad|Ko Yad]] |[[కో యాద్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:04, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |371 |[[:en:Agreement Regarding Compensation for the Kubo (Kabaw) Valley (1834)|Agreement Regarding Compensation for the Kubo (Kabaw) Valley (1834)]] |[[కబో లోయ పరిహార ఒప్పందం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:56, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |372 |[[:en:North East Indian Linguistics Society|North East Indian Linguistics Society]] |[[నార్త్ ఈస్ట్ ఇండియన్ లింగ్విస్టిక్స్ సొసైటీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:43, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |373 |[[:en:Hinduism in Sikkim|Hinduism in Sikkim]] |[[సిక్కింలో హిందూ మతం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:33, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |374 |[[:en:Lachhiman Gurung|Lachhiman Gurung]] |[[లచ్ఛిమాన్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:23, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |375 |[[:en:Aizawl Derby|Aizawl Derby]] |[[ఐజాల్ డెర్బీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |376 |[[:en:Tripura Lokayukta|Tripura Lokayukta]] |[[త్రిపుర లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:48, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |377 |[[:en:Dimasa language|Dimasa language]] |[[దిమాసా భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:34, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |378 |[[:en:Karbi Youth Festival|Karbi Youth Festival]] |[[కార్బీ యువజనోత్సవం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:23, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |379 |[[:en:Differing perceptions of the Line of Actual Control|Differing perceptions of the Line of Actual Control]] |[[వాస్తవ నియంత్రణ రేఖపై భిన్నమైన అభిప్రాయాలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:10, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |380 |[[:en:Ojapali|Ojapali]] |[[ఓజాపాలి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:59, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |381 |[[:en:Tamang language|Tamang language]] |[[తమంగ్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:50, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |382 |[[:en:National Institute of Technology, Nagaland|National Institute of Technology, Nagaland]] |[[నేషనల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ నాగాలాండ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:57, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |383 |[[:en:List of institutions of higher education in Arunachal Pradesh|List of institutions of higher education in Arunachal Pradesh]] | | |} gnhcv24k2ndrbq75lq8s6p2zejn444v 4908068 4908064 2026-07-19T06:56:40Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* */ 4908068 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" border="1" ! !ఇంగ్లీషు వ్యాసం పేరు !తెలుగు వ్యాసం పేరు !వాడుకరి |- | align="right" |1 |[[:en:Mizo people|Mizo people]] | |చదువరి |- | align="right" |2 |[[:en:Mizo chieftainship|Mizo chieftainship]] | | |- | align="right" |3 |[[:en:Sylheti language|Sylheti language]] | | |- | align="right" |4 |[[:en:Insurgency in Northeast India|Insurgency in Northeast India]] | | |- | align="right" |5 |[[:en:Bengali Hindus|Bengali Hindus]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 08:50, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |6 |[[:en:Yolmo language|Yolmo language]] | | |- | align="right" |7 |[[:en:Yennai Arindhaal|Yennai Arindhaal]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 08:50, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |8 |[[:en:Tea-garden community|Tea-garden community]] | | |- | align="right" |9 |[[:en:Rai people|Rai people]] | | |- | align="right" |10 |[[:en:History of Sylhet|History of Sylhet]] | | |- | align="right" |11 |[[:en:List of Representatives of Sikkim|List of Representatives of Sikkim]] | | |- | align="right" |12 |[[:en:Dhumketu (2025 film)|Dhumketu (2025 film)]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 08:50, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |13 |[[:en:Music of Mizoram|Music of Mizoram]] | | |- | align="right" |14 |[[:en:Tourism in Northeast India|Tourism in Northeast India]] | | |- | align="right" |15 |[[:en:Chutia people|Chutia people]] | | |- | align="right" |16 |[[:en:Rakhine people|Rakhine people]] | | |- | align="right" |17 |[[:en:Lalpa Kohhran Thar|Lalpa Kohhran Thar]] | | |- | align="right" |18 |[[:en:National Register of Citizens for Assam|National Register of Citizens for Assam]] | | |- | align="right" |19 |[[:en:Chhetri|Chhetri]] | | |- | align="right" |20 |[[:en:Magars|Magars]] | | |- | align="right" |21 |[[:en:Hill tribes of Northeast India|Hill tribes of Northeast India]] | | |- | align="right" |22 |[[:en:Insurgency in Meghalaya|Insurgency in Meghalaya]] | | |- | align="right" |23 |[[:en:Timeline of insurgency in Northeast India|Timeline of insurgency in Northeast India]] | | |- | align="right" |24 |[[:en:Story of Python|Story of Python]] | | |- | align="right" |25 |[[:en:Clouded leopard|Clouded leopard]] | | |- | align="right" |26 |[[:en:Bnei Menashe|Bnei Menashe]] | | |- | align="right" |27 |[[:en:Manipur (princely state)|Manipur (princely state)]] | | |- | align="right" |28 |[[:en:Battle of Kohima|Battle of Kohima]] | | |- | align="right" |29 |[[:en:Greater adjutant|Greater adjutant]] | | |- | align="right" |30 |[[:en:Eastern Bengali dialects|Eastern Bengali dialects]] | | |- | align="right" |31 |[[:en:Insurgency in Manipur|Insurgency in Manipur]] | | |- | align="right" |32 |[[:en:Leycesteria formosa|Leycesteria formosa]] | | |- | align="right" |33 |[[:en:Geography of Arunachal Pradesh|Geography of Arunachal Pradesh]] | | |- | align="right" |34 |[[:en:First Anglo-Burmese War|First Anglo-Burmese War]] | | |- | align="right" |35 |[[:en:United Liberation Front of Asom|United Liberation Front of Asom]] | | |- | align="right" |36 |[[:en:Mizo culture|Mizo culture]] | | |- | align="right" |37 |[[:en:Leonard Arthur Bethell|Leonard Arthur Bethell]] | | |- | align="right" |38 |[[:en:Bangladesh–India border|Bangladesh–India border]] | | |- | align="right" |39 |[[:en:National Socialist Council of Nagaland|National Socialist Council of Nagaland]] | | |- | align="right" |40 |[[:en:Tiwa language (India)|Tiwa language (India)]] | | |- | align="right" |41 |[[:en:Manipur tapes|Manipur tapes]] | | |- | align="right" |42 |[[:en:Khasi people|Khasi people]] | |చదువరి |- | align="right" |43 |[[:en:Rajbanshi people|Rajbanshi people]] | | |- | align="right" |44 |[[:en:Christianity in Mizoram|Christianity in Mizoram]] | | |- | align="right" |45 |[[:en:Ledo Road|Ledo Road]] | | |- | align="right" |46 |[[:en:Mising people|Mising people]] | | |- | align="right" |47 |[[:en:Dil Se..|Dil Se..]] | | |- | align="right" |48 |[[:en:Sakhua|Sakhua]] | | |- | align="right" |49 |[[:en:Dashain|Dashain]] | | |- | align="right" |50 |[[:en:Noakhali language|Noakhali language]] | | |- | align="right" |51 |[[:en:Bengalis in Tripura|Bengalis in Tripura]] | | |- | align="right" |52 |[[:en:Ahom people|Ahom people]] | | |- | align="right" |53 |[[:en:Kuki National Army|Kuki National Army]] | | |- | align="right" |54 |[[:en:Shan people|Shan people]] | | |- | align="right" |55 |[[:en:Himalayan tahr|Himalayan tahr]] | | |- | align="right" |56 |[[:en:List of institutions of higher education in Assam|List of institutions of higher education in Assam]] | | |- | align="right" |57 |[[:en:Kaladan Multi-Modal Transit Transport Project|Kaladan Multi-Modal Transit Transport Project]] | | |- | align="right" |58 |[[:en:National Democratic Front of Boroland|National Democratic Front of Boroland]] | | |- | align="right" |59 |[[:en:Operation Bajrang|Operation Bajrang]] | | |- | align="right" |60 |[[:en:Naga conflict|Naga conflict]] | | |- | align="right" |61 |[[:en:Assam Rifles|Assam Rifles]] | | |- | align="right" |62 |[[:en:Kokborok|Kokborok]] | | |- | align="right" |63 |[[:en:Insurgency in Arunachal Pradesh|Insurgency in Arunachal Pradesh]] | | |- | align="right" |64 |[[:en:Qarib Qarib Singlle|Qarib Qarib Singlle]] | | |- | align="right" |65 |[[:en:Tamreswari Temple|Tamreswari Temple]] | | |- | align="right" |66 |[[:en:Bengal slow loris|Bengal slow loris]] | | |- | align="right" |67 |[[:en:Lepcha language|Lepcha language]] | | |- | align="right" |68 |[[:en:Kuki National Organisation|Kuki National Organisation]] | | |- | align="right" |69 |[[:en:10 Endrathukulla|10 Endrathukulla]] | | |- | align="right" |70 |[[:en:Sikkimese Bhutia language|Sikkimese Bhutia language]] | | |- | align="right" |71 |[[:en:Ahom language|Ahom language]] | | |- | align="right" |72 |[[:en:Sunwar language|Sunwar language]] | | |- | align="right" |73 |[[:en:Assam Regiment|Assam Regiment]] | | |- | align="right" |74 |[[:en:Gorkhaland movement|Gorkhaland movement]] | | |- | align="right" |75 |[[:en:Gopal Gurung|Gopal Gurung]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 06:28, 30 జూన్ 2026 (UTC) |- | align="right" |76 |[[:en:Racism against Northeast Indians|Racism against Northeast Indians]] | | |- | align="right" |77 |[[:en:Tourism in Tripura|Tourism in Tripura]] | | |- | align="right" |78 |[[:en:Etymology of Assam|Etymology of Assam]] | | |- | align="right" |79 |[[:en:Baro-Bhuyan|Baro-Bhuyan]] | | |- | align="right" |80 |[[:en:Mizo Zirlai Pawl|Mizo Zirlai Pawl]] | | |- | align="right" |81 |[[:en:Kabiraj Negi Lama|Kabiraj Negi Lama]] | | |- | align="right" |82 |[[:en:Ita Fort|Ita Fort]] | | |- | align="right" |83 |[[:en:List of villages in Nagaland|List of villages in Nagaland]] | | |- | align="right" |84 |[[:en:Christianity in Northeast India|Christianity in Northeast India]] | | |- | align="right" |85 |[[:en:Involvement of Northeast Indian insurgents in the Myanmar conflict|Involvement of Northeast Indian insurgents in the Myanmar conflict]] | | |- | align="right" |86 |[[:en:List of rulers of Assam|List of rulers of Assam]] | | |- | align="right" |87 |[[:en:Outline of Assam|Outline of Assam]] | | |- | align="right" |88 |[[:en:Mautam|Mautam]] | | |- | align="right" |89 |[[:en:Assamese cuisine|Assamese cuisine]] | | |- | align="right" |90 |[[:en:Assam Police|Assam Police]] | | |- | align="right" |91 |[[:en:Garo people|Garo people]] | |చదువరి |- | align="right" |92 |[[:en:Vaiphei people|Vaiphei people]] | | |- | align="right" |93 |[[:en:Barak state movement|Barak state movement]] | | |- | align="right" |94 |[[:en:Wangjing Tentha Assembly constituency|Wangjing Tentha Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |95 |[[:en:Tripura Tribal Areas Autonomous District Council|Tripura Tribal Areas Autonomous District Council]] | | |- | align="right" |96 |[[:en:Marma people|Marma people]] | | |- | align="right" |97 |[[:en:Demographics of Assam|Demographics of Assam]] | | |- | align="right" |98 |[[:en:Chinese pangolin|Chinese pangolin]] | | |- | align="right" |99 |[[:en:Bawi system|Bawi system]] | | |- | align="right" |100 |[[:en:Tangsa language|Tangsa language]] | | |- | align="right" |101 |[[:en:Anek|Anek]] | | |- | align="right" |102 |[[:en:List of Christian denominations in Northeast India|List of Christian denominations in Northeast India]] | | |- | align="right" |103 |[[:en:Wreathed hornbill|Wreathed hornbill]] | | |- | align="right" |104 |[[:en:Chakma language|Chakma language]] | | |- | align="right" |105 |[[:en:Naksaparvat|Naksaparvat]] | | |- | align="right" |106 |[[:en:Mizo clothing|Mizo clothing]] | | |- | align="right" |107 |[[:en:Anil Gurung|Anil Gurung]] | | |- | align="right" |108 |[[:en:Beautiful nuthatch|Beautiful nuthatch]] | | |- | align="right" |109 |[[:en:Yolmo people|Yolmo people]] | | |- | align="right" |110 |[[:en:Thar language|Thar language]] | | |- | align="right" |111 |[[:en:Kirati peoples|Kirati peoples]] | | |- | align="right" |112 |[[:en:2021 Nagaland killings|2021 Nagaland killings]] | | |- | align="right" |113 |[[:en:Ranglong people|Ranglong people]] | | |- | align="right" |114 |[[:en:Indo-Aryan migration to Assam|Indo-Aryan migration to Assam]] | | |- | align="right" |115 |[[:en:Rakhine language|Rakhine language]] | | |- | align="right" |116 |[[:en:Culture of Assam|Culture of Assam]] | | |- | align="right" |117 |[[:en:Naga National Council|Naga National Council]] | | |- | align="right" |118 |[[:en:Sinlung Hills Council|Sinlung Hills Council]] | | |- | align="right" |119 |[[:en:Black-backed dwarf kingfisher|Black-backed dwarf kingfisher]] | | |- | align="right" |120 |[[:en:Yaariyan (2014 film)|Yaariyan (2014 film)]] | | |- | align="right" |121 |[[:en:Limbu language|Limbu language]] | | |- | align="right" |122 |[[:en:Khecheopalri Lake|Khecheopalri Lake]] | | |- | align="right" |123 |[[:en:Dzukou Valley|Dzukou Valley]] | | |- | align="right" |124 |[[:en:National Liberation Front of Tripura|National Liberation Front of Tripura]] | | |- | align="right" |125 |[[:en:Living root bridge|Living root bridge]] | | |- | align="right" |126 |[[:en:Assam silk|Assam silk]] |[[అసోం పట్టు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:21, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |127 |[[:en:Chungli Ao language|Chungli Ao language]] | | |- | align="right" |128 |[[:en:Biate people|Biate people]] | | |- | align="right" |129 |[[:en:Desire Machine Collective|Desire Machine Collective]] | | |- | align="right" |130 |[[:en:Patsho Khiamniungan|Patsho Khiamniungan]] | | |- | align="right" |131 |[[:en:Koro language (India)|Koro language (India)]] | | |- | align="right" |132 |[[:en:Assamese people|Assamese people]] | |చదువరి |- | align="right" |133 |[[:en:Bhismaknagar|Bhismaknagar]] | | |- | align="right" |134 |[[:en:Assamese Language Movement|Assamese Language Movement]] | | |- | align="right" |135 |[[:en:Ram Bahadur Bomjon|Ram Bahadur Bomjon]] | | |- | align="right" |136 |[[:en:Syzygium claviflorum|Syzygium claviflorum]] | | |- | align="right" |137 |[[:en:Any Kuki Tribes|Any Kuki Tribes]] | | |- | align="right" |138 |[[:en:Dimasa people|Dimasa people]] | | |- | align="right" |139 |[[:en:2008 Imphal bombing|2008 Imphal bombing]] | | |- | align="right" |140 |[[:en:Kiran Chemjong|Kiran Chemjong]] | | |- | align="right" |141 |[[:en:Operation Sunrise (2019)|Operation Sunrise (2019)]] | | |- | align="right" |142 |[[:en:Hmar language|Hmar language]] | | |- | align="right" |143 |[[:en:Gorkhas in Manipur|Gorkhas in Manipur]] | | |- | align="right" |144 |[[:en:Kul Man Ghising|Kul Man Ghising]] | | |- | align="right" |145 |[[:en:Khamti language|Khamti language]] | | |- | align="right" |146 |[[:en:Khasi Hills Autonomous District Council|Khasi Hills Autonomous District Council]] | | |- | align="right" |147 |[[:en:Pakke Tiger Reserve|Pakke Tiger Reserve]] | | |- | align="right" |148 |[[:en:Rukmininagar Fort|Rukmininagar Fort]] | | |- | align="right" |149 |[[:en:Frederick George Lister|Frederick George Lister]] | | |- | align="right" |150 |[[:en:Muslim invasions of Assam|Muslim invasions of Assam]] | | |- | align="right" |151 |[[:en:Zou people|Zou people]] | | |- | align="right" |152 |[[:en:Tourism in Mizoram|Tourism in Mizoram]] | | |- | align="right" |153 |[[:en:Economy of Assam|Economy of Assam]] | | |- | align="right" |154 |[[:en:2022 Manipur Olympic Games|2022 Manipur Olympic Games]] | | |- | align="right" |155 |[[:en:Kalita (caste)|Kalita (caste)]] | | |- | align="right" |156 |[[:en:Yakkha language|Yakkha language]] | | |- | align="right" |157 |[[:en:Satra (Ekasarana Dharma)|Satra (Ekasarana Dharma)]] | | |- | align="right" |158 |[[:en:2015 Indian counter-insurgency operation in Myanmar|2015 Indian counter-insurgency operation in Myanmar]] | | |- | align="right" |159 |[[:en:Deshi people|Deshi people]] | | |- | align="right" |160 |[[:en:Index of Nagaland-related articles|Index of Nagaland-related articles]] | | |- | align="right" |161 |[[:en:Kadamtala Assembly constituency|Kadamtala Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |162 |[[:en:2019 Khonsa ambush|2019 Khonsa ambush]] | | |- | align="right" |163 |[[:en:Zo Reunification Organization|Zo Reunification Organization]] | | |- | align="right" |164 |[[:en:Darlong people|Darlong people]] | | |- | align="right" |165 |[[:en:Behali Wildlife Sanctuary|Behali Wildlife Sanctuary]] | | |- | align="right" |166 |[[:en:Miya people|Miya people]] | | |- | align="right" |167 |[[:en:Paite people|Paite people]] | | |- | align="right" |168 |[[:en:Red-headed trogon|Red-headed trogon]] | | |- | align="right" |169 |[[:en:Sherpa language|Sherpa language]] | | |- | align="right" |170 |[[:en:Gurung language|Gurung language]] | | |- | align="right" |171 |[[:en:Arjuna Bhogeswar Baruah Sports Complex|Arjuna Bhogeswar Baruah Sports Complex]] | | |- | align="right" |172 |[[:en:Guite people|Guite people]] | | |- | align="right" |173 |[[:en:Mr. Manipur|Mr. Manipur]] | | |- | align="right" |174 |[[:en:Zou language|Zou language]] | | |- | align="right" |175 |[[:en:Zawlbûk|Zawlbûk]] | | |- | align="right" |176 |[[:en:United National Liberation Front|United National Liberation Front]] | | |- | align="right" |177 |[[:en:British rule in Assam|British rule in Assam]] | | |- | align="right" |178 |[[:en:Aimol language|Aimol language]] | | |- | align="right" |179 |[[:en:Shape of Momo|Shape of Momo]] | | |- | align="right" |180 |[[:en:Birganj Assembly constituency|Birganj Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |181 |[[:en:Chumi Gyatse Falls|Chumi Gyatse Falls]] | | |- | align="right" |182 |[[:en:Jewel Thief (1967 film)|Jewel Thief (1967 film)]] | | |- | align="right" |183 |[[:en:Khangabok|Khangabok]] | | |- | align="right" |184 |[[:en:Gaeboo Achyok|Gaeboo Achyok]] | | |- | align="right" |185 |[[:en:Hajong language|Hajong language]] | | |- | align="right" |186 |[[:en:White-bellied heron|White-bellied heron]] | | |- | align="right" |187 |[[:en:Kalyanpur, Tripura Assembly constituency|Kalyanpur, Tripura Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |188 |[[:en:Sultan tit|Sultan tit]] | | |- | align="right" |189 |[[:en:Maria Manda|Maria Manda]] | | |- | align="right" |190 |[[:en:Indian Army atrocities in Northeast India|Indian Army atrocities in Northeast India]] |[[ఈశాన్య భారతదేశంలో భారత సైన్యం చేసిన మానవ హక్కుల ఉల్లంఘనలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:56, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |191 |[[:en:Peter Loren Seton James|Peter Loren Seton James]] |[[పీటర్ లోరెన్ సెటన్ జేమ్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:43, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |192 |[[:en:2015–2016 Arunachal Pradesh political crisis|2015–2016 Arunachal Pradesh political crisis]] |[[2015–2016 అరుణాచల్ ప్రదేశ్ రాజకీయ సంక్షోభం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:45, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |193 |[[:en:Education in Mizoram|Education in Mizoram]] |[[మిజోరంలో విద్య]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:35, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |194 |[[:en:Indigenous peoples of Sikkim|Indigenous peoples of Sikkim]] |[[సిక్కిం స్థానిక ప్రజలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:05, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |195 |[[:en:Prehistory of Manipur|Prehistory of Manipur]] |[[మణిపూర్ పూర్వచరిత్ర]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:00, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |196 |[[:en:Tani languages|Tani languages]] |[[తాని]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:54, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |197 |[[:en:Cornus kousa|Cornus kousa]] |[[కౌసా డాగ్‌వుడ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:50, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |198 |[[:en:Caves of Meghalaya|Caves of Meghalaya]] |[[మేఘాలయ గుహలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:25, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |199 |[[:en:Ananta Tamang|Ananta Tamang]] |[[అనంత తమంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:25, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |200 |[[:en:Outline of Arunachal Pradesh|Outline of Arunachal Pradesh]] |[[అరుణాచల్ ప్రదేశ్ రూపురేఖలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:19, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |201 |[[:en:Iris dolichosiphon|Iris dolichosiphon]] |[[ఐరిస్ డోలిచోసిఫాన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:25, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |202 |[[:en:Srimanta Sankaradeva Sangha|Srimanta Sankaradeva Sangha]] |[[శ్రీమంత శంకరదేవ సంఘం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:35, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |203 |[[:en:Salgarh Assembly constituency|Salgarh Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |204 |[[:en:Kwatha Khunou|Kwatha Khunou]] |[[క్వాతా ఖునౌ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]])` |- | align="right" |205 |[[:en:28th Battalion (ULFA)|28th Battalion (ULFA)]] |[[28వ బెటాలియన్ ఉల్ఫా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:43, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |206 |[[:en:List of colleges affiliated to the Gauhati University|List of colleges affiliated to the Gauhati University]] |[[గౌహతి విశ్వవిద్యాలయ అనుబంధ కళాశాలల జాబితా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:24, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |207 |[[:en:All Bodo Students' Union|All Bodo Students' Union]] | [[ఆల్ బోడో స్టూడెంట్స్ యూనియన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:16, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |208 |[[:en:Slaty-backed forktail|Slaty-backed forktail]] |[[స్లేటీ-బ్యాక్డ్ ఫోర్క్‌టైల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:11, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |209 |[[:en:Timeline of Jorhat|Timeline of Jorhat]] |[[జోర్హాట్ కాలక్రమం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:59, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |210 |[[:en:Young Mizo Association|Young Mizo Association]] |[[యంగ్ మిజో అసోసియేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:31, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |211 |[[:en:Crown Colony of Eastern Agency Scheme|Crown Colony of Eastern Agency Scheme]] |[[క్రౌన్ కాలనీ ఆఫ్ ఈస్టర్న్ ఏజెన్సీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:51, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |212 |[[:en:Kongthong|Kongthong]] |[[కొంగ్థాంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:15, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |213 |[[:en:Black-backed forktail|Black-backed forktail]] |[[నల్ల వీపు విచాల తోక పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:09, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |214 |[[:en:List of vegetables used in Assamese cuisine|List of vegetables used in Assamese cuisine]] |[[అసోం వంటకాల్లో ఉపయోగించే కూరగాయల జాబితా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:22, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |215 |[[:en:Economy of Mizoram|Economy of Mizoram]] |[[మిజోరాం ఆర్థిక వ్యవస్థ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:29, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |216 |[[:en:Goalpariya dialects|Goalpariya dialects]] |[[గోవాల్పారియా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:47, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |217 |[[:en:Chhurbura|Chhurbura]] |[[ఛుర్బురా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:51, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |218 |[[:en:Atong language (Sino-Tibetan)|Atong language (Sino-Tibetan)]] |[[అటాంగ్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:46, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |219 |[[:en:Pramodenagar Assembly constituency|Pramodenagar Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |220 |[[:en:Golden-breasted fulvetta|Golden-breasted fulvetta]] |[[గోల్డెన్-బ్రెస్టెడ్ ఫుల్వెట్టా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:33, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |221 |[[:en:Kakraban Assembly constituency|Kakraban Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |222 |[[:en:Bengal florican|Bengal florican]] |[[బెంగాల్ ఫ్లోరికాన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:22, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |223 |[[:en:North Eastern Railway Connectivity Project|North Eastern Railway Connectivity Project]] |[[ఈశాన్య రైల్వే కనెక్టివిటీ ప్రాజెక్ట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:12, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |224 |[[:en:Koch people|Koch people]] | | |- | align="right" |225 |[[:en:Tibetan dual system of government|Tibetan dual system of government]] |[[టిబెటన్ ద్వంద్వ పాలనా విధానం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:37, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |226 |[[:en:2004 arms and ammunition haul in Chittagong|2004 arms and ammunition haul in Chittagong]] |[[బంగ్లాదేశ్‌లో అక్రమ ఆయుధాల రవాణా జప్తు ఘటన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:28, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |227 |[[:en:Aiton language|Aiton language]] |[[ఐటోన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:07, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |228 |[[:en:Austen's brown hornbill|Austen's brown hornbill]] |[[ఆస్టెన్స్ బ్రౌన్ హార్న్‌బిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:55, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |229 |[[:en:Dayahang Rai|Dayahang Rai]] |[[దయాహంగ్ రాయ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:37, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |230 |[[:en:Bairagi Kainla|Bairagi Kainla]] |[[బైరాగి కైంలా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:27, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |231 |[[:en:Apo (drink)|Apo (drink)]] |[[అపో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:18, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |232 |[[:en:Jerdon's babbler|Jerdon's babbler]] |[[జెర్డాన్ బాబ్లర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:07, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |233 |[[:en:Eastern Bengal and Assam|Eastern Bengal and Assam]] |[[తూర్పు బెంగాల్, అసోం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:22, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |234 |[[:en:Kurti Assembly constituency|Kurti Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |235 |[[:en:List of cities in Assam by population|List of cities in Assam by population]] |[[అసోం లోని నగరాల జనాభా జాబితా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:06, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |236 |[[:en:Jaintia Hills Autonomous District Council|Jaintia Hills Autonomous District Council]] |[[జైంతియా హిల్స్ అటానమస్ డిస్ట్రిక్ట్ కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:53, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |237 |[[:en:Blossom-headed parakeet|Blossom-headed parakeet]] |[[గులాబీ తల చిలుక]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:26, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |238 |[[:en:Shillong Chamber Choir|Shillong Chamber Choir]] |[[షిల్లాంగ్ చాంబర్ కోయిర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:40, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |239 |[[:en:Blyth's kingfisher|Blyth's kingfisher]] |[[బ్లైత్స్ లక్మల పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:45, 11 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |240 |[[:en:Bhim Bahadur Tamang|Bhim Bahadur Tamang]] |[[భీమ్ బహదూర్ తమాంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:29, 11 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |241 |[[:en:Sikkimese cuisine|Sikkimese cuisine]] |[[సిక్కిం వంటకాలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:46, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |242 |[[:en:Rambahadur Limbu|Rambahadur Limbu]] |[[రాం బహదూర్ లింబు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:22, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |243 |[[:en:Assam Province|Assam Province]] |[[అసోం ప్రావిన్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:17, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |244 |[[:en:Raja Ki Aayegi Baaraat|Raja Ki Aayegi Baaraat]] |[[రాజా కీ ఆయేగీ బారాత్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:12, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |245 |[[:en:Borgeet|Borgeet]] |[[బోర్‌గీత్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:08, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |246 |[[:en:Blue whistling thrush|Blue whistling thrush]] |[[నీలి ఈల పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:03, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |247 |[[:en:Ralte language|Ralte language]] |[[రాల్తే]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:56, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |248 |[[:en:2024 attack on the Bangladesh Assistant High Commission in India|2024 attack on the Bangladesh Assistant High Commission in India]] |[[అగర్తలాలోని బంగ్లాదేశ్ అసిస్టెంట్ హైకమిషన్‌పై దాడి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:52, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |249 |[[:en:Mara Autonomous District Council|Mara Autonomous District Council]] |[[మారా స్వయంప్రతిపత్తి జిల్లా కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:47, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |250 |[[:en:Kulung language (Nepal)|Kulung language (Nepal)]] |[[కులుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:43, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |251 |[[:en:Kulai Assembly constituency|Kulai Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |252 |[[:en:Abbott's babbler|Abbott's babbler]] |[[అబాట్ బాబ్లర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:38, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |253 |[[:en:Dark Age of the Assamese language|Dark Age of the Assamese language]] |[[అస్సామీ భాషా అంధకార యుగం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:34, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |254 |[[:en:Sanggaiyumpham, Thoubal|Sanggaiyumpham, Thoubal]] |[[సంగైయుంఫామ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:28, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |255 |[[:en:List of superintendents of Mizoram|List of superintendents of Mizoram]] |[[లుషాయ్ హిల్స్ సూపరింటెండెంట్ మిజోరాం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:25, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |256 |[[:en:Karbi language|Karbi language]] |[[కార్బీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:10, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |257 |[[:en:Karimganj Junction railway station|Karimganj Junction railway station]] |[[కరీంగంజ్ రైల్వే జంక్షన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:04, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |258 |[[:en:1953 Achingmori incident|1953 Achingmori incident]] |[[అచింగ్‌మోరి సంఘటన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:01, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |259 |[[:en:Ellora Vigyan Mancha|Ellora Vigyan Mancha]] |[[ఎల్లోరా విజ్ఞాన్ మంచ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:57, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |260 |[[:en:Mary S]]cott (missionary)|Mary Scott (missionary)]] | | |- | align="right" |261 |[[:en:Geography of Mizoram|Geography of Mizoram]] |[[మిజోరాం భౌగోళికం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:52, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |262 |[[:en:2008 Agartala bombings|2008 Agartala bombings]] |[[2008 అగర్తలా బాంబు పేలుళ్లు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:51, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |263 |[[:en:Salema Assembly constituency|Salema Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |264 |[[:en:Naga People's Movement for Human Rights|Naga People's Movement for Human Rights]] |[[నాగా పీపుల్స్ మూవ్‌మెంట్ ఫర్ హ్యూమన్ రైట్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:48, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |265 |[[:en:Pemayangtse Monastery|Pemayangtse Monastery]] |[[పెమాయాంగ్ట్సే ఆశ్రమం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:44, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |266 |[[:en:History of Kaziranga National Park|History of Kaziranga National Park]] |[[కాజీరంగా జాతీయ పార్కు చరిత్ర]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:40, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |267 |[[:en:North–South War of the Lushai Hills|North–South War of the Lushai Hills]] |[[చిమ్ లె హ్మార్ ఇండో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:13, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |268 |[[:en:Prabal Gurung|Prabal Gurung]] |[[ప్రబల్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:09, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |269 |[[:en:Ang Tharkay|Ang Tharkay]] |[[ఆంగ్ థార్కే]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:06, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |270 |[[:en:Thamizh|Thamizh]] |[[తమిళ్ (సినిమా)]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:40, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |271 |[[:en:Casearia graveolens|Casearia graveolens]] |[[కేసియారియా గ్రేవియోలెన్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:37, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |272 |[[:en:Garbhanga Wildlife Sanctuary|Garbhanga Wildlife Sanctuary]] |[[గార్భంగా వన్యప్రాణుల అభయారణ్యం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:33, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |273 |[[:en:Kuki National Front|Kuki National Front]] |[[కుకీ నేషనల్ ఫ్రంట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:30, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |274 |[[:en:Gangtok Municipal Corporation|Gangtok Municipal Corporation]] |[[గ్యాంగ్‌టక్ మునిసిపల్ కార్పొరేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:18, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |275 |[[:en:Nagaland Lokayukta|Nagaland Lokayukta]] |[[నాగాలాండ్ లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:14, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |276 |[[:en:Culture of Tripura|Culture of Tripura]] |[[త్రిపుర సంస్కృతి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:10, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |277 |[[:en:Captain (2019 film)|Captain (2019 film)]] |[[కెప్టెన్ (సినిమా)]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:03, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |278 |[[:en:Iris × sikkimensis|Iris × sikkimensis]] |[[ఐరిస్ × సిక్కిమెన్సిస్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:59, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |279 |[[:en:Bugun liocichla|Bugun liocichla]] |[[బుగున్ లియోసిచ్లా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:54, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |280 |[[:en:Moria people|Moria people]] |[[మొరియా ప్రజలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:50, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |281 |[[:en:Panjika|Panjika]] |[[పంజిక]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:17, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |282 |[[:en:Tourism in Assam|Tourism in Assam]] |[[అసోం పర్యాటక రంగం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 07:17, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |283 |[[:en:Fire-breasted flowerpecker|Fire-breasted flowerpecker]] |[[నిప్పు-రొమ్ము పూలపక్షి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:10, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |284 |[[:en:Chhetan Gurung|Chhetan Gurung]] |[[ఛేతన్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:06, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |285 |[[:en:Kwatha|Kwatha]] |[[క్వాతా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:03, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |286 |[[:en:Blyth's tragopan|Blyth's tragopan]] |[[బ్లైత్స్ ట్రాగోపాన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:00, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |287 |[[:en:Administrative divisions of Assam|Administrative divisions of Assam]] |[[అసోం ప్రాంతీయ విభాగాలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:53, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |288 |[[:en:White-winged duck|White-winged duck]] |[[తెల్లరెక్కల బాతు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:50, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |289 |[[:en:Naharlagun railway station|Naharlagun railway station]] |[[నహర్లగూన్ రైల్వే స్టేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:45, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |290 |[[:en:Asian barred owlet|Asian barred owlet]] |[[ఏషియన్ బార్డ్ ఔలెట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:40, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |291 |[[:en:Treaty of Yandabo|Treaty of Yandabo]] |[[యాండబో సంధి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:36, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |292 |[[:en:Sikkim Manipal Institute of Technology|Sikkim Manipal Institute of Technology]] |[[సిక్కిం మణిపాల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:30, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |293 |[[:en:Rabha people|Rabha people]] | | |- | align="right" |294 |[[:en:Zo peoples|Zo peoples]] | | |- | align="right" |295 |[[:en:Bhaona|Bhaona]] |[[భావోన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:59, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |296 |[[:en:Jorthang–Nayabazar Assembly constituency|Jorthang–Nayabazar Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |297 |[[:en:Jamuna Gurung (entrepreneur)|Jamuna Gurung (entrepreneur)]] |[[జమునా గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:56, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |298 |[[:en:Deusi/Bhailo|Deusi/Bhailo]] |[[దేవుసి-భైలో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:52, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |299 |[[:en:Zû (beverage)|Zû (beverage)]] |[[జూ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:48, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |300 |[[:en:Sikkim Scouts|Sikkim Scouts]] |[[సిక్కిం స్కౌట్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:39, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |301 |[[:en:Barman language|Barman language]] |[[బర్మాన్ థార్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:29, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |302 |[[:en:Tara Prakash Limbu|Tara Prakash Limbu]] |[[తారా ప్రకాష్ లింబు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:24, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |303 |[[:en:Deepak Manange|Deepak Manange]] |[[రాజీవ్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:09, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |304 |[[:en:Meghalaya Lokayukta|Meghalaya Lokayukta]] |[[మేఘాలయ లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:05, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |305 |[[:en:Hodgson's frogmouth|Hodgson's frogmouth]] |[[హాడ్గ్సన్స్ ఫ్రాగ్‌మౌత్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:00, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |306 |[[:en:In the Name of the Nation|In the Name of the Nation]] |[[ఇన్ ది నేమ్ ఆఫ్ ది నేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:54, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |307 |[[:en:Lower Gangetic Plains moist deciduous forests|Lower Gangetic Plains moist deciduous forests]] |[[లోయర్ గంగా మైదాన తేమతో కూడిన ఆకురాల్చే అడవులు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:47, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |308 |[[:en:North East Students' Organization|North East Students' Organization]] |[[నార్త్ ఈస్ట్ స్టూడెంట్స్ ఆర్గనైజేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:42, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |309 |[[:en:Magar language|Magar language]] |[[మగర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:36, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |310 |[[:en:Nature's Beckon|Nature's Beckon]] |[[నేచర్స్ బెకన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:27, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |311 |[[:en:Upendra Subba|Upendra Subba]] |[[ఉపేంద్ర సుబ్బా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:14, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |312 |[[:en:Sasoni Merbil|Sasoni Merbil]] |[[సాసోని మెర్‌బిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:36, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |313 |[[:en:Zomi people|Zomi people]] | | |- | align="right" |314 |[[:en:Assamese manuscript painting|Assamese manuscript painting]] |[[అస్సామీ హస్త చిత్రకళ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:33, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |315 |[[:en:Deori language|Deori language]] |[[డియోరి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:19, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |316 |[[:en:Hakha Chin|Hakha Chin]] |[[హఖా చిన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:10, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |317 |[[:en:List of State Protected Monuments in Manipur|List of State Protected Monuments in Manipur]] | | |- | align="right" |318 |[[:en:Operation Golden Bird|Operation Golden Bird]] |[[ఆపరేషన్ గోల్డెన్ బర్డ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:06, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |319 |[[:en:Outline of Manipur|Outline of Manipur]] | | |- | align="right" |320 |[[:en:Mizoram–Manipur–Kachin rain forests|Mizoram–Manipur–Kachin rain forests]] |[[మిజోరం–మణిపూర్–కచిన్ వర్షారణ్యాల ఎకోరీజియన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:06, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |321 |[[:en:Borkhola Assembly constituency|Borkhola Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |322 |[[:en:Bharateeyans|Bharateeyans]] |[[భారతీయన్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 08:40, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |323 |[[:en:Naga Mothers' Association|Naga Mothers' Association]] |[[నాగా మదర్స్ అసోసియేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 08:40, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |324 |[[:en:Mission China|Mission China]] |[[మిషన్ చైనా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 08:40, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |325 |[[:en:Achik Songna An'pachakgipa Kotok|Achik Songna An'pachakgipa Kotok]] |[[అచిక్ సాంగ్నా అన్‌పాచాక్‌గిపా కోటోక్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:37, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |326 |[[:en:Mizoram Lokayukta|Mizoram Lokayukta]] |[[మిజోరం లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:53, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |327 |[[:en:Unakoti|Unakoti]] |[[ఊనకోటి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:37, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |328 |[[:en:Rufous-necked hornbill|Rufous-necked hornbill]] |[[రత్నకంఠ కొమ్ముల పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:41, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |329 |[[:en:James Pandu|James Pandu]] |[[జేమ్స్ పాండు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:38, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |330 |[[:en:Mizo literature|Mizo literature]] |[[మిజో సాహిత్యం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:19, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |331 |[[:en:Singarigharutha|Singarigharutha]] |[[సింగరిగరుతా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:10, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |332 |[[:en:Grey peacock-pheasant|Grey peacock-pheasant]] |[[బూడిద రంగు నెమలి-కోడి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:00, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |333 |[[:en:Sheuli Azim|Sheuli Azim]] |[[షియులీ అజీమ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:49, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |334 |[[:en:Timeline of history of Assam|Timeline of history of Assam]] |[[అస్సాం కాలక్రమ చరిత్ర]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:08, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |335 |[[:en:Detention centres in Assam|Detention centres in Assam]] |[[అస్సాం డిటెన్షన్ క్యాంప్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:05, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |336 |[[:en:Dehan dialect|Dehan dialect]] |[[దేహాన్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:49, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |337 |[[:en:Christianity in Meghalaya|Christianity in Meghalaya]] |[[మేఘాలయలో క్రైస్తవ మతం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:43, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |338 |[[:en:Khasi Hills|Khasi Hills]] |[[ఖాశీ కొండలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:36, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |339 |[[:en:Pied falconet|Pied falconet]] |[[పైడ్ ఫాల్కనెట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:26, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |340 |[[:en:Sports in Manipur|Sports in Manipur]] |[[మణిపూర్ లో క్రీడలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:23, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |341 |[[:en:Cavea tanguensis|Cavea tanguensis]] |[[కావెయా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:14, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |342 |[[:en:Rufous-bellied eagle|Rufous-bellied eagle]] |[[ఎర్రపొట్ట గద్ద]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:10, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |343 |[[:en:Manipur Public Service Commission|Manipur Public Service Commission]] |[[మణిపూర్ పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:59, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |344 |[[:en:Bhutan takin|Bhutan takin]] |[[భూటాన్ టాకిన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:52, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |345 |[[:en:Mising Autonomous Council|Mising Autonomous Council]] |[[మిసింగ్ అటానమస్ కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:45, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |346 |[[:en:Lotha language|Lotha language]] |[[లోథా భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:39, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |347 |[[:en:Mizoram Football Association|Mizoram Football Association]] |[[మిజోరం ఫుట్‌బాల్ అసోసియేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:33, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |348 |[[:en:Mizo Academy of Letters|Mizo Academy of Letters]] |[[మిజో అకాడమీ ఆఫ్ లెటర్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:25, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |349 |[[:en:Siege of Mukalimi|Siege of Mukalimi]] |[[ముకలిమి ముట్టడి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |350 |[[:en:List of cities and towns in Assam|List of cities and towns in Assam]] | |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |351 |[[:en:List of State Protected Monuments in Mizoram|List of State Protected Monuments in Mizoram]] | |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |352 |[[:en:Charaideo|Charaideo]] |[[చారాయిదేవ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:45, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |353 |[[:en:Talatal Ghar|Talatal Ghar]] |[[తలతల్ ఘర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:36, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |354 |[[:en:1985 Merapani Incident|1985 Merapani Incident]] |[[1985 మేరపాని సంఘటన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:27, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |355 |[[:en:Bhuragaon-Kaupati Bridge|Bhuragaon-Kaupati Bridge]] |[[భూరగావ్-కౌపాటి వంతెన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:13, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |356 |[[:en:Sikkim Lokayukta|Sikkim Lokayukta]] |[[సిక్కిం లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:05, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |357 |[[:en:Kachari language|Kachari language]] |[[కచారి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:55, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |358 |[[:en:Pale-capped pigeon|Pale-capped pigeon]] |[[పేల్-క్యాప్డ్ పిజియన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:42, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |359 |[[:en:Bimala Tumkhewa|Bimala Tumkhewa]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 06:28, 30 జూన్ 2026 (UTC) |- | align="right" |360 |[[:en:Mara language|Mara language]] |[[మరా భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:34, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |361 |[[:en:Tezu Airport|Tezu Airport]] |[[తేజు విమానాశ్రయం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:19, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |362 |[[:en:Bhanbhagta Gurung|Bhanbhagta Gurung]] |[[భన్‌భగ్తా గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:09, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |363 |[[:en:Assam Higher Secondary Education Council|Assam Higher Secondary Education Council]] |[[అస్సాం హయ్యర్ సెకండరీ ఎడ్యుకేషన్ కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:58, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |364 |[[:en:Geography of Kaziranga National Park|Geography of Kaziranga National Park]] |[[కాజీరంగా జాతీయ వనం భౌగోళికం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:45, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |365 |[[:en:Khamyang language|Khamyang language]] |[[ఖమ్యాంగ్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:33, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |366 |[[:en:Sipora Gurung|Sipora Gurung]] |[[సిపోరా గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:38, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |367 |[[:en:Phulaguri Uprising|Phulaguri Uprising]] |[[ఫూలాగురి తిరుగుబాటు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:29, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |368 |[[:en:Muolhoi|Muolhoi]] |[[ముఓల్హోయ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:21, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |369 |[[:en:Manipur Lokayukta|Manipur Lokayukta]] |[[మణిపూర్ లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:13, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |370 |[[:en:Ko Yad|Ko Yad]] |[[కో యాద్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:04, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |371 |[[:en:Agreement Regarding Compensation for the Kubo (Kabaw) Valley (1834)|Agreement Regarding Compensation for the Kubo (Kabaw) Valley (1834)]] |[[కబో లోయ పరిహార ఒప్పందం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:56, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |372 |[[:en:North East Indian Linguistics Society|North East Indian Linguistics Society]] |[[నార్త్ ఈస్ట్ ఇండియన్ లింగ్విస్టిక్స్ సొసైటీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:43, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |373 |[[:en:Hinduism in Sikkim|Hinduism in Sikkim]] |[[సిక్కింలో హిందూ మతం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:33, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |374 |[[:en:Lachhiman Gurung|Lachhiman Gurung]] |[[లచ్ఛిమాన్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:23, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |375 |[[:en:Aizawl Derby|Aizawl Derby]] |[[ఐజాల్ డెర్బీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |376 |[[:en:Tripura Lokayukta|Tripura Lokayukta]] |[[త్రిపుర లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:48, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |377 |[[:en:Dimasa language|Dimasa language]] |[[దిమాసా భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:34, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |378 |[[:en:Karbi Youth Festival|Karbi Youth Festival]] |[[కార్బీ యువజనోత్సవం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:23, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |379 |[[:en:Differing perceptions of the Line of Actual Control|Differing perceptions of the Line of Actual Control]] |[[వాస్తవ నియంత్రణ రేఖపై భిన్నమైన అభిప్రాయాలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:10, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |380 |[[:en:Ojapali|Ojapali]] |[[ఓజాపాలి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:59, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |381 |[[:en:Tamang language|Tamang language]] |[[తమంగ్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:50, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |382 |[[:en:National Institute of Technology, Nagaland|National Institute of Technology, Nagaland]] |[[నేషనల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ నాగాలాండ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:57, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |383 |[[:en:List of institutions of higher education in Arunachal Pradesh|List of institutions of higher education in Arunachal Pradesh]] | | |} 89ct2gqcdn10wdgtpyb94t7sooodp7s 4908072 4908068 2026-07-19T07:05:37Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* */ 4908072 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" border="1" ! !ఇంగ్లీషు వ్యాసం పేరు !తెలుగు వ్యాసం పేరు !వాడుకరి |- | align="right" |1 |[[:en:Mizo people|Mizo people]] | |చదువరి |- | align="right" |2 |[[:en:Mizo chieftainship|Mizo chieftainship]] | | |- | align="right" |3 |[[:en:Sylheti language|Sylheti language]] | | |- | align="right" |4 |[[:en:Insurgency in Northeast India|Insurgency in Northeast India]] | | |- | align="right" |5 |[[:en:Bengali Hindus|Bengali Hindus]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 08:50, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |6 |[[:en:Yolmo language|Yolmo language]] | | |- | align="right" |7 |[[:en:Yennai Arindhaal|Yennai Arindhaal]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 08:50, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |8 |[[:en:Tea-garden community|Tea-garden community]] | | |- | align="right" |9 |[[:en:Rai people|Rai people]] | | |- | align="right" |10 |[[:en:History of Sylhet|History of Sylhet]] | | |- | align="right" |11 |[[:en:List of Representatives of Sikkim|List of Representatives of Sikkim]] | | |- | align="right" |12 |[[:en:Dhumketu (2025 film)|Dhumketu (2025 film)]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 08:50, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |13 |[[:en:Music of Mizoram|Music of Mizoram]] | | |- | align="right" |14 |[[:en:Tourism in Northeast India|Tourism in Northeast India]] | | |- | align="right" |15 |[[:en:Chutia people|Chutia people]] | | |- | align="right" |16 |[[:en:Rakhine people|Rakhine people]] | | |- | align="right" |17 |[[:en:Lalpa Kohhran Thar|Lalpa Kohhran Thar]] | | |- | align="right" |18 |[[:en:National Register of Citizens for Assam|National Register of Citizens for Assam]] | | |- | align="right" |19 |[[:en:Chhetri|Chhetri]] | | |- | align="right" |20 |[[:en:Magars|Magars]] | | |- | align="right" |21 |[[:en:Hill tribes of Northeast India|Hill tribes of Northeast India]] | | |- | align="right" |22 |[[:en:Insurgency in Meghalaya|Insurgency in Meghalaya]] | | |- | align="right" |23 |[[:en:Timeline of insurgency in Northeast India|Timeline of insurgency in Northeast India]] | | |- | align="right" |24 |[[:en:Story of Python|Story of Python]] | | |- | align="right" |25 |[[:en:Clouded leopard|Clouded leopard]] | | |- | align="right" |26 |[[:en:Bnei Menashe|Bnei Menashe]] | | |- | align="right" |27 |[[:en:Manipur (princely state)|Manipur (princely state)]] | | |- | align="right" |28 |[[:en:Battle of Kohima|Battle of Kohima]] | | |- | align="right" |29 |[[:en:Greater adjutant|Greater adjutant]] | | |- | align="right" |30 |[[:en:Eastern Bengali dialects|Eastern Bengali dialects]] | | |- | align="right" |31 |[[:en:Insurgency in Manipur|Insurgency in Manipur]] | | |- | align="right" |32 |[[:en:Leycesteria formosa|Leycesteria formosa]] | | |- | align="right" |33 |[[:en:Geography of Arunachal Pradesh|Geography of Arunachal Pradesh]] | | |- | align="right" |34 |[[:en:First Anglo-Burmese War|First Anglo-Burmese War]] | | |- | align="right" |35 |[[:en:United Liberation Front of Asom|United Liberation Front of Asom]] | | |- | align="right" |36 |[[:en:Mizo culture|Mizo culture]] | | |- | align="right" |37 |[[:en:Leonard Arthur Bethell|Leonard Arthur Bethell]] | | |- | align="right" |38 |[[:en:Bangladesh–India border|Bangladesh–India border]] | | |- | align="right" |39 |[[:en:National Socialist Council of Nagaland|National Socialist Council of Nagaland]] | | |- | align="right" |40 |[[:en:Tiwa language (India)|Tiwa language (India)]] | | |- | align="right" |41 |[[:en:Manipur tapes|Manipur tapes]] | | |- | align="right" |42 |[[:en:Khasi people|Khasi people]] | |చదువరి |- | align="right" |43 |[[:en:Rajbanshi people|Rajbanshi people]] | | |- | align="right" |44 |[[:en:Christianity in Mizoram|Christianity in Mizoram]] | | |- | align="right" |45 |[[:en:Ledo Road|Ledo Road]] | | |- | align="right" |46 |[[:en:Mising people|Mising people]] | | |- | align="right" |47 |[[:en:Dil Se..|Dil Se..]] | | |- | align="right" |48 |[[:en:Sakhua|Sakhua]] | | |- | align="right" |49 |[[:en:Dashain|Dashain]] | | |- | align="right" |50 |[[:en:Noakhali language|Noakhali language]] | | |- | align="right" |51 |[[:en:Bengalis in Tripura|Bengalis in Tripura]] | | |- | align="right" |52 |[[:en:Ahom people|Ahom people]] | | |- | align="right" |53 |[[:en:Kuki National Army|Kuki National Army]] | | |- | align="right" |54 |[[:en:Shan people|Shan people]] | | |- | align="right" |55 |[[:en:Himalayan tahr|Himalayan tahr]] | | |- | align="right" |56 |[[:en:List of institutions of higher education in Assam|List of institutions of higher education in Assam]] | | |- | align="right" |57 |[[:en:Kaladan Multi-Modal Transit Transport Project|Kaladan Multi-Modal Transit Transport Project]] | | |- | align="right" |58 |[[:en:National Democratic Front of Boroland|National Democratic Front of Boroland]] | | |- | align="right" |59 |[[:en:Operation Bajrang|Operation Bajrang]] | | |- | align="right" |60 |[[:en:Naga conflict|Naga conflict]] | | |- | align="right" |61 |[[:en:Assam Rifles|Assam Rifles]] | | |- | align="right" |62 |[[:en:Kokborok|Kokborok]] | | |- | align="right" |63 |[[:en:Insurgency in Arunachal Pradesh|Insurgency in Arunachal Pradesh]] | | |- | align="right" |64 |[[:en:Qarib Qarib Singlle|Qarib Qarib Singlle]] | | |- | align="right" |65 |[[:en:Tamreswari Temple|Tamreswari Temple]] | | |- | align="right" |66 |[[:en:Bengal slow loris|Bengal slow loris]] | | |- | align="right" |67 |[[:en:Lepcha language|Lepcha language]] | | |- | align="right" |68 |[[:en:Kuki National Organisation|Kuki National Organisation]] | | |- | align="right" |69 |[[:en:10 Endrathukulla|10 Endrathukulla]] | | |- | align="right" |70 |[[:en:Sikkimese Bhutia language|Sikkimese Bhutia language]] | | |- | align="right" |71 |[[:en:Ahom language|Ahom language]] | | |- | align="right" |72 |[[:en:Sunwar language|Sunwar language]] | | |- | align="right" |73 |[[:en:Assam Regiment|Assam Regiment]] | | |- | align="right" |74 |[[:en:Gorkhaland movement|Gorkhaland movement]] | | |- | align="right" |75 |[[:en:Gopal Gurung|Gopal Gurung]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 06:28, 30 జూన్ 2026 (UTC) |- | align="right" |76 |[[:en:Racism against Northeast Indians|Racism against Northeast Indians]] | | |- | align="right" |77 |[[:en:Tourism in Tripura|Tourism in Tripura]] | | |- | align="right" |78 |[[:en:Etymology of Assam|Etymology of Assam]] | | |- | align="right" |79 |[[:en:Baro-Bhuyan|Baro-Bhuyan]] | | |- | align="right" |80 |[[:en:Mizo Zirlai Pawl|Mizo Zirlai Pawl]] | | |- | align="right" |81 |[[:en:Kabiraj Negi Lama|Kabiraj Negi Lama]] | | |- | align="right" |82 |[[:en:Ita Fort|Ita Fort]] | | |- | align="right" |83 |[[:en:List of villages in Nagaland|List of villages in Nagaland]] | | |- | align="right" |84 |[[:en:Christianity in Northeast India|Christianity in Northeast India]] | | |- | align="right" |85 |[[:en:Involvement of Northeast Indian insurgents in the Myanmar conflict|Involvement of Northeast Indian insurgents in the Myanmar conflict]] | | |- | align="right" |86 |[[:en:List of rulers of Assam|List of rulers of Assam]] | | |- | align="right" |87 |[[:en:Outline of Assam|Outline of Assam]] | | |- | align="right" |88 |[[:en:Mautam|Mautam]] | | |- | align="right" |89 |[[:en:Assamese cuisine|Assamese cuisine]] | | |- | align="right" |90 |[[:en:Assam Police|Assam Police]] | | |- | align="right" |91 |[[:en:Garo people|Garo people]] | |చదువరి |- | align="right" |92 |[[:en:Vaiphei people|Vaiphei people]] | | |- | align="right" |93 |[[:en:Barak state movement|Barak state movement]] | | |- | align="right" |94 |[[:en:Wangjing Tentha Assembly constituency|Wangjing Tentha Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |95 |[[:en:Tripura Tribal Areas Autonomous District Council|Tripura Tribal Areas Autonomous District Council]] | | |- | align="right" |96 |[[:en:Marma people|Marma people]] | | |- | align="right" |97 |[[:en:Demographics of Assam|Demographics of Assam]] | | |- | align="right" |98 |[[:en:Chinese pangolin|Chinese pangolin]] | | |- | align="right" |99 |[[:en:Bawi system|Bawi system]] | | |- | align="right" |100 |[[:en:Tangsa language|Tangsa language]] | | |- | align="right" |101 |[[:en:Anek|Anek]] | | |- | align="right" |102 |[[:en:List of Christian denominations in Northeast India|List of Christian denominations in Northeast India]] | | |- | align="right" |103 |[[:en:Wreathed hornbill|Wreathed hornbill]] | | |- | align="right" |104 |[[:en:Chakma language|Chakma language]] | | |- | align="right" |105 |[[:en:Naksaparvat|Naksaparvat]] | | |- | align="right" |106 |[[:en:Mizo clothing|Mizo clothing]] | | |- | align="right" |107 |[[:en:Anil Gurung|Anil Gurung]] | | |- | align="right" |108 |[[:en:Beautiful nuthatch|Beautiful nuthatch]] | | |- | align="right" |109 |[[:en:Yolmo people|Yolmo people]] | | |- | align="right" |110 |[[:en:Thar language|Thar language]] | | |- | align="right" |111 |[[:en:Kirati peoples|Kirati peoples]] | | |- | align="right" |112 |[[:en:2021 Nagaland killings|2021 Nagaland killings]] | | |- | align="right" |113 |[[:en:Ranglong people|Ranglong people]] | | |- | align="right" |114 |[[:en:Indo-Aryan migration to Assam|Indo-Aryan migration to Assam]] | | |- | align="right" |115 |[[:en:Rakhine language|Rakhine language]] | | |- | align="right" |116 |[[:en:Culture of Assam|Culture of Assam]] | | |- | align="right" |117 |[[:en:Naga National Council|Naga National Council]] | | |- | align="right" |118 |[[:en:Sinlung Hills Council|Sinlung Hills Council]] | | |- | align="right" |119 |[[:en:Black-backed dwarf kingfisher|Black-backed dwarf kingfisher]] | | |- | align="right" |120 |[[:en:Yaariyan (2014 film)|Yaariyan (2014 film)]] | | |- | align="right" |121 |[[:en:Limbu language|Limbu language]] | | |- | align="right" |122 |[[:en:Khecheopalri Lake|Khecheopalri Lake]] | | |- | align="right" |123 |[[:en:Dzukou Valley|Dzukou Valley]] | | |- | align="right" |124 |[[:en:National Liberation Front of Tripura|National Liberation Front of Tripura]] | | |- | align="right" |125 |[[:en:Living root bridge|Living root bridge]] | | |- | align="right" |126 |[[:en:Assam silk|Assam silk]] |[[అసోం పట్టు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:21, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |127 |[[:en:Chungli Ao language|Chungli Ao language]] | | |- | align="right" |128 |[[:en:Biate people|Biate people]] | | |- | align="right" |129 |[[:en:Desire Machine Collective|Desire Machine Collective]] | | |- | align="right" |130 |[[:en:Patsho Khiamniungan|Patsho Khiamniungan]] | | |- | align="right" |131 |[[:en:Koro language (India)|Koro language (India)]] | | |- | align="right" |132 |[[:en:Assamese people|Assamese people]] | |చదువరి |- | align="right" |133 |[[:en:Bhismaknagar|Bhismaknagar]] | | |- | align="right" |134 |[[:en:Assamese Language Movement|Assamese Language Movement]] | | |- | align="right" |135 |[[:en:Ram Bahadur Bomjon|Ram Bahadur Bomjon]] | | |- | align="right" |136 |[[:en:Syzygium claviflorum|Syzygium claviflorum]] | | |- | align="right" |137 |[[:en:Any Kuki Tribes|Any Kuki Tribes]] | | |- | align="right" |138 |[[:en:Dimasa people|Dimasa people]] | | |- | align="right" |139 |[[:en:2008 Imphal bombing|2008 Imphal bombing]] | | |- | align="right" |140 |[[:en:Kiran Chemjong|Kiran Chemjong]] | | |- | align="right" |141 |[[:en:Operation Sunrise (2019)|Operation Sunrise (2019)]] | | |- | align="right" |142 |[[:en:Hmar language|Hmar language]] | | |- | align="right" |143 |[[:en:Gorkhas in Manipur|Gorkhas in Manipur]] | | |- | align="right" |144 |[[:en:Kul Man Ghising|Kul Man Ghising]] | | |- | align="right" |145 |[[:en:Khamti language|Khamti language]] | | |- | align="right" |146 |[[:en:Khasi Hills Autonomous District Council|Khasi Hills Autonomous District Council]] | | |- | align="right" |147 |[[:en:Pakke Tiger Reserve|Pakke Tiger Reserve]] | | |- | align="right" |148 |[[:en:Rukmininagar Fort|Rukmininagar Fort]] | | |- | align="right" |149 |[[:en:Frederick George Lister|Frederick George Lister]] | | |- | align="right" |150 |[[:en:Muslim invasions of Assam|Muslim invasions of Assam]] | | |- | align="right" |151 |[[:en:Zou people|Zou people]] | | |- | align="right" |152 |[[:en:Tourism in Mizoram|Tourism in Mizoram]] | | |- | align="right" |153 |[[:en:Economy of Assam|Economy of Assam]] | | |- | align="right" |154 |[[:en:2022 Manipur Olympic Games|2022 Manipur Olympic Games]] | | |- | align="right" |155 |[[:en:Kalita (caste)|Kalita (caste)]] | | |- | align="right" |156 |[[:en:Yakkha language|Yakkha language]] | | |- | align="right" |157 |[[:en:Satra (Ekasarana Dharma)|Satra (Ekasarana Dharma)]] | | |- | align="right" |158 |[[:en:2015 Indian counter-insurgency operation in Myanmar|2015 Indian counter-insurgency operation in Myanmar]] | | |- | align="right" |159 |[[:en:Deshi people|Deshi people]] | | |- | align="right" |160 |[[:en:Index of Nagaland-related articles|Index of Nagaland-related articles]] | | |- | align="right" |161 |[[:en:Kadamtala Assembly constituency|Kadamtala Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |162 |[[:en:2019 Khonsa ambush|2019 Khonsa ambush]] | | |- | align="right" |163 |[[:en:Zo Reunification Organization|Zo Reunification Organization]] | | |- | align="right" |164 |[[:en:Darlong people|Darlong people]] | | |- | align="right" |165 |[[:en:Behali Wildlife Sanctuary|Behali Wildlife Sanctuary]] | | |- | align="right" |166 |[[:en:Miya people|Miya people]] | | |- | align="right" |167 |[[:en:Paite people|Paite people]] | | |- | align="right" |168 |[[:en:Red-headed trogon|Red-headed trogon]] | | |- | align="right" |169 |[[:en:Sherpa language|Sherpa language]] | | |- | align="right" |170 |[[:en:Gurung language|Gurung language]] | | |- | align="right" |171 |[[:en:Arjuna Bhogeswar Baruah Sports Complex|Arjuna Bhogeswar Baruah Sports Complex]] | | |- | align="right" |172 |[[:en:Guite people|Guite people]] | | |- | align="right" |173 |[[:en:Mr. Manipur|Mr. Manipur]] | | |- | align="right" |174 |[[:en:Zou language|Zou language]] | | |- | align="right" |175 |[[:en:Zawlbûk|Zawlbûk]] | | |- | align="right" |176 |[[:en:United National Liberation Front|United National Liberation Front]] | | |- | align="right" |177 |[[:en:British rule in Assam|British rule in Assam]] | | |- | align="right" |178 |[[:en:Aimol language|Aimol language]] | | |- | align="right" |179 |[[:en:Shape of Momo|Shape of Momo]] | | |- | align="right" |180 |[[:en:Birganj Assembly constituency|Birganj Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |181 |[[:en:Chumi Gyatse Falls|Chumi Gyatse Falls]] | | |- | align="right" |182 |[[:en:Jewel Thief (1967 film)|Jewel Thief (1967 film)]] | | |- | align="right" |183 |[[:en:Khangabok|Khangabok]] | | |- | align="right" |184 |[[:en:Gaeboo Achyok|Gaeboo Achyok]] | | |- | align="right" |185 |[[:en:Hajong language|Hajong language]] | | |- | align="right" |186 |[[:en:White-bellied heron|White-bellied heron]] | | |- | align="right" |187 |[[:en:Kalyanpur, Tripura Assembly constituency|Kalyanpur, Tripura Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |188 |[[:en:Sultan tit|Sultan tit]] | | |- | align="right" |189 |[[:en:Maria Manda|Maria Manda]] |[[మరియా మాండా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 07:05, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |190 |[[:en:Indian Army atrocities in Northeast India|Indian Army atrocities in Northeast India]] |[[ఈశాన్య భారతదేశంలో భారత సైన్యం చేసిన మానవ హక్కుల ఉల్లంఘనలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:56, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |191 |[[:en:Peter Loren Seton James|Peter Loren Seton James]] |[[పీటర్ లోరెన్ సెటన్ జేమ్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:43, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |192 |[[:en:2015–2016 Arunachal Pradesh political crisis|2015–2016 Arunachal Pradesh political crisis]] |[[2015–2016 అరుణాచల్ ప్రదేశ్ రాజకీయ సంక్షోభం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:45, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |193 |[[:en:Education in Mizoram|Education in Mizoram]] |[[మిజోరంలో విద్య]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:35, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |194 |[[:en:Indigenous peoples of Sikkim|Indigenous peoples of Sikkim]] |[[సిక్కిం స్థానిక ప్రజలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:05, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |195 |[[:en:Prehistory of Manipur|Prehistory of Manipur]] |[[మణిపూర్ పూర్వచరిత్ర]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:00, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |196 |[[:en:Tani languages|Tani languages]] |[[తాని]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:54, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |197 |[[:en:Cornus kousa|Cornus kousa]] |[[కౌసా డాగ్‌వుడ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:50, 19 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |198 |[[:en:Caves of Meghalaya|Caves of Meghalaya]] |[[మేఘాలయ గుహలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:25, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |199 |[[:en:Ananta Tamang|Ananta Tamang]] |[[అనంత తమంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:25, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |200 |[[:en:Outline of Arunachal Pradesh|Outline of Arunachal Pradesh]] |[[అరుణాచల్ ప్రదేశ్ రూపురేఖలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:19, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |201 |[[:en:Iris dolichosiphon|Iris dolichosiphon]] |[[ఐరిస్ డోలిచోసిఫాన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:25, 17 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |202 |[[:en:Srimanta Sankaradeva Sangha|Srimanta Sankaradeva Sangha]] |[[శ్రీమంత శంకరదేవ సంఘం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:35, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |203 |[[:en:Salgarh Assembly constituency|Salgarh Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |204 |[[:en:Kwatha Khunou|Kwatha Khunou]] |[[క్వాతా ఖునౌ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]])` |- | align="right" |205 |[[:en:28th Battalion (ULFA)|28th Battalion (ULFA)]] |[[28వ బెటాలియన్ ఉల్ఫా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:43, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |206 |[[:en:List of colleges affiliated to the Gauhati University|List of colleges affiliated to the Gauhati University]] |[[గౌహతి విశ్వవిద్యాలయ అనుబంధ కళాశాలల జాబితా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:24, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |207 |[[:en:All Bodo Students' Union|All Bodo Students' Union]] | [[ఆల్ బోడో స్టూడెంట్స్ యూనియన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:16, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |208 |[[:en:Slaty-backed forktail|Slaty-backed forktail]] |[[స్లేటీ-బ్యాక్డ్ ఫోర్క్‌టైల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:11, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |209 |[[:en:Timeline of Jorhat|Timeline of Jorhat]] |[[జోర్హాట్ కాలక్రమం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:59, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |210 |[[:en:Young Mizo Association|Young Mizo Association]] |[[యంగ్ మిజో అసోసియేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:31, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |211 |[[:en:Crown Colony of Eastern Agency Scheme|Crown Colony of Eastern Agency Scheme]] |[[క్రౌన్ కాలనీ ఆఫ్ ఈస్టర్న్ ఏజెన్సీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:51, 16 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |212 |[[:en:Kongthong|Kongthong]] |[[కొంగ్థాంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:15, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |213 |[[:en:Black-backed forktail|Black-backed forktail]] |[[నల్ల వీపు విచాల తోక పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:09, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |214 |[[:en:List of vegetables used in Assamese cuisine|List of vegetables used in Assamese cuisine]] |[[అసోం వంటకాల్లో ఉపయోగించే కూరగాయల జాబితా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:22, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |215 |[[:en:Economy of Mizoram|Economy of Mizoram]] |[[మిజోరాం ఆర్థిక వ్యవస్థ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:29, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |216 |[[:en:Goalpariya dialects|Goalpariya dialects]] |[[గోవాల్పారియా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:47, 15 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |217 |[[:en:Chhurbura|Chhurbura]] |[[ఛుర్బురా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:51, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |218 |[[:en:Atong language (Sino-Tibetan)|Atong language (Sino-Tibetan)]] |[[అటాంగ్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:46, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |219 |[[:en:Pramodenagar Assembly constituency|Pramodenagar Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |220 |[[:en:Golden-breasted fulvetta|Golden-breasted fulvetta]] |[[గోల్డెన్-బ్రెస్టెడ్ ఫుల్వెట్టా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:33, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |221 |[[:en:Kakraban Assembly constituency|Kakraban Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |222 |[[:en:Bengal florican|Bengal florican]] |[[బెంగాల్ ఫ్లోరికాన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:22, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |223 |[[:en:North Eastern Railway Connectivity Project|North Eastern Railway Connectivity Project]] |[[ఈశాన్య రైల్వే కనెక్టివిటీ ప్రాజెక్ట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:12, 14 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |224 |[[:en:Koch people|Koch people]] | | |- | align="right" |225 |[[:en:Tibetan dual system of government|Tibetan dual system of government]] |[[టిబెటన్ ద్వంద్వ పాలనా విధానం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:37, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |226 |[[:en:2004 arms and ammunition haul in Chittagong|2004 arms and ammunition haul in Chittagong]] |[[బంగ్లాదేశ్‌లో అక్రమ ఆయుధాల రవాణా జప్తు ఘటన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:28, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |227 |[[:en:Aiton language|Aiton language]] |[[ఐటోన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:07, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |228 |[[:en:Austen's brown hornbill|Austen's brown hornbill]] |[[ఆస్టెన్స్ బ్రౌన్ హార్న్‌బిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:55, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |229 |[[:en:Dayahang Rai|Dayahang Rai]] |[[దయాహంగ్ రాయ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:37, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |230 |[[:en:Bairagi Kainla|Bairagi Kainla]] |[[బైరాగి కైంలా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:27, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |231 |[[:en:Apo (drink)|Apo (drink)]] |[[అపో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:18, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |232 |[[:en:Jerdon's babbler|Jerdon's babbler]] |[[జెర్డాన్ బాబ్లర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:07, 13 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |233 |[[:en:Eastern Bengal and Assam|Eastern Bengal and Assam]] |[[తూర్పు బెంగాల్, అసోం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:22, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |234 |[[:en:Kurti Assembly constituency|Kurti Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |235 |[[:en:List of cities in Assam by population|List of cities in Assam by population]] |[[అసోం లోని నగరాల జనాభా జాబితా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:06, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |236 |[[:en:Jaintia Hills Autonomous District Council|Jaintia Hills Autonomous District Council]] |[[జైంతియా హిల్స్ అటానమస్ డిస్ట్రిక్ట్ కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:53, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |237 |[[:en:Blossom-headed parakeet|Blossom-headed parakeet]] |[[గులాబీ తల చిలుక]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:26, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |238 |[[:en:Shillong Chamber Choir|Shillong Chamber Choir]] |[[షిల్లాంగ్ చాంబర్ కోయిర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:40, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |239 |[[:en:Blyth's kingfisher|Blyth's kingfisher]] |[[బ్లైత్స్ లక్మల పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:45, 11 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |240 |[[:en:Bhim Bahadur Tamang|Bhim Bahadur Tamang]] |[[భీమ్ బహదూర్ తమాంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 11:29, 11 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |241 |[[:en:Sikkimese cuisine|Sikkimese cuisine]] |[[సిక్కిం వంటకాలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:46, 10 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |242 |[[:en:Rambahadur Limbu|Rambahadur Limbu]] |[[రాం బహదూర్ లింబు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:22, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |243 |[[:en:Assam Province|Assam Province]] |[[అసోం ప్రావిన్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:17, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |244 |[[:en:Raja Ki Aayegi Baaraat|Raja Ki Aayegi Baaraat]] |[[రాజా కీ ఆయేగీ బారాత్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:12, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |245 |[[:en:Borgeet|Borgeet]] |[[బోర్‌గీత్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:08, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |246 |[[:en:Blue whistling thrush|Blue whistling thrush]] |[[నీలి ఈల పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 10:03, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |247 |[[:en:Ralte language|Ralte language]] |[[రాల్తే]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:56, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |248 |[[:en:2024 attack on the Bangladesh Assistant High Commission in India|2024 attack on the Bangladesh Assistant High Commission in India]] |[[అగర్తలాలోని బంగ్లాదేశ్ అసిస్టెంట్ హైకమిషన్‌పై దాడి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:52, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |249 |[[:en:Mara Autonomous District Council|Mara Autonomous District Council]] |[[మారా స్వయంప్రతిపత్తి జిల్లా కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:47, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |250 |[[:en:Kulung language (Nepal)|Kulung language (Nepal)]] |[[కులుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 09:43, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |251 |[[:en:Kulai Assembly constituency|Kulai Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |252 |[[:en:Abbott's babbler|Abbott's babbler]] |[[అబాట్ బాబ్లర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:38, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |253 |[[:en:Dark Age of the Assamese language|Dark Age of the Assamese language]] |[[అస్సామీ భాషా అంధకార యుగం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:34, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |254 |[[:en:Sanggaiyumpham, Thoubal|Sanggaiyumpham, Thoubal]] |[[సంగైయుంఫామ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:28, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |255 |[[:en:List of superintendents of Mizoram|List of superintendents of Mizoram]] |[[లుషాయ్ హిల్స్ సూపరింటెండెంట్ మిజోరాం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:25, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |256 |[[:en:Karbi language|Karbi language]] |[[కార్బీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:10, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |257 |[[:en:Karimganj Junction railway station|Karimganj Junction railway station]] |[[కరీంగంజ్ రైల్వే జంక్షన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:04, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |258 |[[:en:1953 Achingmori incident|1953 Achingmori incident]] |[[అచింగ్‌మోరి సంఘటన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:01, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |259 |[[:en:Ellora Vigyan Mancha|Ellora Vigyan Mancha]] |[[ఎల్లోరా విజ్ఞాన్ మంచ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:57, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |260 |[[:en:Mary S]]cott (missionary)|Mary Scott (missionary)]] | | |- | align="right" |261 |[[:en:Geography of Mizoram|Geography of Mizoram]] |[[మిజోరాం భౌగోళికం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:52, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |262 |[[:en:2008 Agartala bombings|2008 Agartala bombings]] |[[2008 అగర్తలా బాంబు పేలుళ్లు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:51, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |263 |[[:en:Salema Assembly constituency|Salema Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |264 |[[:en:Naga People's Movement for Human Rights|Naga People's Movement for Human Rights]] |[[నాగా పీపుల్స్ మూవ్‌మెంట్ ఫర్ హ్యూమన్ రైట్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:48, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |265 |[[:en:Pemayangtse Monastery|Pemayangtse Monastery]] |[[పెమాయాంగ్ట్సే ఆశ్రమం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:44, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |266 |[[:en:History of Kaziranga National Park|History of Kaziranga National Park]] |[[కాజీరంగా జాతీయ పార్కు చరిత్ర]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:40, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |267 |[[:en:North–South War of the Lushai Hills|North–South War of the Lushai Hills]] |[[చిమ్ లె హ్మార్ ఇండో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:13, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |268 |[[:en:Prabal Gurung|Prabal Gurung]] |[[ప్రబల్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:09, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |269 |[[:en:Ang Tharkay|Ang Tharkay]] |[[ఆంగ్ థార్కే]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:06, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |270 |[[:en:Thamizh|Thamizh]] |[[తమిళ్ (సినిమా)]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:40, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |271 |[[:en:Casearia graveolens|Casearia graveolens]] |[[కేసియారియా గ్రేవియోలెన్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:37, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |272 |[[:en:Garbhanga Wildlife Sanctuary|Garbhanga Wildlife Sanctuary]] |[[గార్భంగా వన్యప్రాణుల అభయారణ్యం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:33, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |273 |[[:en:Kuki National Front|Kuki National Front]] |[[కుకీ నేషనల్ ఫ్రంట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:30, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |274 |[[:en:Gangtok Municipal Corporation|Gangtok Municipal Corporation]] |[[గ్యాంగ్‌టక్ మునిసిపల్ కార్పొరేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:18, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |275 |[[:en:Nagaland Lokayukta|Nagaland Lokayukta]] |[[నాగాలాండ్ లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:14, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |276 |[[:en:Culture of Tripura|Culture of Tripura]] |[[త్రిపుర సంస్కృతి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:10, 7 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |277 |[[:en:Captain (2019 film)|Captain (2019 film)]] |[[కెప్టెన్ (సినిమా)]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:03, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |278 |[[:en:Iris × sikkimensis|Iris × sikkimensis]] |[[ఐరిస్ × సిక్కిమెన్సిస్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:59, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |279 |[[:en:Bugun liocichla|Bugun liocichla]] |[[బుగున్ లియోసిచ్లా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:54, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |280 |[[:en:Moria people|Moria people]] |[[మొరియా ప్రజలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:50, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |281 |[[:en:Panjika|Panjika]] |[[పంజిక]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:17, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |282 |[[:en:Tourism in Assam|Tourism in Assam]] |[[అసోం పర్యాటక రంగం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 07:17, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |283 |[[:en:Fire-breasted flowerpecker|Fire-breasted flowerpecker]] |[[నిప్పు-రొమ్ము పూలపక్షి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:10, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |284 |[[:en:Chhetan Gurung|Chhetan Gurung]] |[[ఛేతన్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:06, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |285 |[[:en:Kwatha|Kwatha]] |[[క్వాతా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:03, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |286 |[[:en:Blyth's tragopan|Blyth's tragopan]] |[[బ్లైత్స్ ట్రాగోపాన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:00, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |287 |[[:en:Administrative divisions of Assam|Administrative divisions of Assam]] |[[అసోం ప్రాంతీయ విభాగాలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:53, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |288 |[[:en:White-winged duck|White-winged duck]] |[[తెల్లరెక్కల బాతు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:50, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |289 |[[:en:Naharlagun railway station|Naharlagun railway station]] |[[నహర్లగూన్ రైల్వే స్టేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:45, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |290 |[[:en:Asian barred owlet|Asian barred owlet]] |[[ఏషియన్ బార్డ్ ఔలెట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:40, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |291 |[[:en:Treaty of Yandabo|Treaty of Yandabo]] |[[యాండబో సంధి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:36, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |292 |[[:en:Sikkim Manipal Institute of Technology|Sikkim Manipal Institute of Technology]] |[[సిక్కిం మణిపాల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:30, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |293 |[[:en:Rabha people|Rabha people]] | | |- | align="right" |294 |[[:en:Zo peoples|Zo peoples]] | | |- | align="right" |295 |[[:en:Bhaona|Bhaona]] |[[భావోన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:59, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |296 |[[:en:Jorthang–Nayabazar Assembly constituency|Jorthang–Nayabazar Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |297 |[[:en:Jamuna Gurung (entrepreneur)|Jamuna Gurung (entrepreneur)]] |[[జమునా గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:56, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |298 |[[:en:Deusi/Bhailo|Deusi/Bhailo]] |[[దేవుసి-భైలో]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:52, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |299 |[[:en:Zû (beverage)|Zû (beverage)]] |[[జూ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:48, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |300 |[[:en:Sikkim Scouts|Sikkim Scouts]] |[[సిక్కిం స్కౌట్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:39, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |301 |[[:en:Barman language|Barman language]] |[[బర్మాన్ థార్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:29, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |302 |[[:en:Tara Prakash Limbu|Tara Prakash Limbu]] |[[తారా ప్రకాష్ లింబు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:24, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |303 |[[:en:Deepak Manange|Deepak Manange]] |[[రాజీవ్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:09, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |304 |[[:en:Meghalaya Lokayukta|Meghalaya Lokayukta]] |[[మేఘాలయ లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:05, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |305 |[[:en:Hodgson's frogmouth|Hodgson's frogmouth]] |[[హాడ్గ్సన్స్ ఫ్రాగ్‌మౌత్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:00, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |306 |[[:en:In the Name of the Nation|In the Name of the Nation]] |[[ఇన్ ది నేమ్ ఆఫ్ ది నేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:54, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |307 |[[:en:Lower Gangetic Plains moist deciduous forests|Lower Gangetic Plains moist deciduous forests]] |[[లోయర్ గంగా మైదాన తేమతో కూడిన ఆకురాల్చే అడవులు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:47, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |308 |[[:en:North East Students' Organization|North East Students' Organization]] |[[నార్త్ ఈస్ట్ స్టూడెంట్స్ ఆర్గనైజేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:42, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |309 |[[:en:Magar language|Magar language]] |[[మగర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:36, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |310 |[[:en:Nature's Beckon|Nature's Beckon]] |[[నేచర్స్ బెకన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:27, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |311 |[[:en:Upendra Subba|Upendra Subba]] |[[ఉపేంద్ర సుబ్బా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:14, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |312 |[[:en:Sasoni Merbil|Sasoni Merbil]] |[[సాసోని మెర్‌బిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:36, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |313 |[[:en:Zomi people|Zomi people]] | | |- | align="right" |314 |[[:en:Assamese manuscript painting|Assamese manuscript painting]] |[[అస్సామీ హస్త చిత్రకళ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:33, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |315 |[[:en:Deori language|Deori language]] |[[డియోరి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:19, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |316 |[[:en:Hakha Chin|Hakha Chin]] |[[హఖా చిన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:10, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |317 |[[:en:List of State Protected Monuments in Manipur|List of State Protected Monuments in Manipur]] | | |- | align="right" |318 |[[:en:Operation Golden Bird|Operation Golden Bird]] |[[ఆపరేషన్ గోల్డెన్ బర్డ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:06, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |319 |[[:en:Outline of Manipur|Outline of Manipur]] | | |- | align="right" |320 |[[:en:Mizoram–Manipur–Kachin rain forests|Mizoram–Manipur–Kachin rain forests]] |[[మిజోరం–మణిపూర్–కచిన్ వర్షారణ్యాల ఎకోరీజియన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 00:06, 6 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |321 |[[:en:Borkhola Assembly constituency|Borkhola Assembly constituency]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |322 |[[:en:Bharateeyans|Bharateeyans]] |[[భారతీయన్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 08:40, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |323 |[[:en:Naga Mothers' Association|Naga Mothers' Association]] |[[నాగా మదర్స్ అసోసియేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 08:40, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |324 |[[:en:Mission China|Mission China]] |[[మిషన్ చైనా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 08:40, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |325 |[[:en:Achik Songna An'pachakgipa Kotok|Achik Songna An'pachakgipa Kotok]] |[[అచిక్ సాంగ్నా అన్‌పాచాక్‌గిపా కోటోక్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:37, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |326 |[[:en:Mizoram Lokayukta|Mizoram Lokayukta]] |[[మిజోరం లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:53, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |327 |[[:en:Unakoti|Unakoti]] |[[ఊనకోటి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:37, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |328 |[[:en:Rufous-necked hornbill|Rufous-necked hornbill]] |[[రత్నకంఠ కొమ్ముల పిట్ట]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:41, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |329 |[[:en:James Pandu|James Pandu]] |[[జేమ్స్ పాండు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:38, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |330 |[[:en:Mizo literature|Mizo literature]] |[[మిజో సాహిత్యం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:19, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |331 |[[:en:Singarigharutha|Singarigharutha]] |[[సింగరిగరుతా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:10, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |332 |[[:en:Grey peacock-pheasant|Grey peacock-pheasant]] |[[బూడిద రంగు నెమలి-కోడి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:00, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |333 |[[:en:Sheuli Azim|Sheuli Azim]] |[[షియులీ అజీమ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:49, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |334 |[[:en:Timeline of history of Assam|Timeline of history of Assam]] |[[అస్సాం కాలక్రమ చరిత్ర]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:08, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |335 |[[:en:Detention centres in Assam|Detention centres in Assam]] |[[అస్సాం డిటెన్షన్ క్యాంప్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:05, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |336 |[[:en:Dehan dialect|Dehan dialect]] |[[దేహాన్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:49, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |337 |[[:en:Christianity in Meghalaya|Christianity in Meghalaya]] |[[మేఘాలయలో క్రైస్తవ మతం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:43, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |338 |[[:en:Khasi Hills|Khasi Hills]] |[[ఖాశీ కొండలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:36, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |339 |[[:en:Pied falconet|Pied falconet]] |[[పైడ్ ఫాల్కనెట్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:26, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |340 |[[:en:Sports in Manipur|Sports in Manipur]] |[[మణిపూర్ లో క్రీడలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:23, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |341 |[[:en:Cavea tanguensis|Cavea tanguensis]] |[[కావెయా]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:14, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |342 |[[:en:Rufous-bellied eagle|Rufous-bellied eagle]] |[[ఎర్రపొట్ట గద్ద]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:10, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |343 |[[:en:Manipur Public Service Commission|Manipur Public Service Commission]] |[[మణిపూర్ పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:59, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |344 |[[:en:Bhutan takin|Bhutan takin]] |[[భూటాన్ టాకిన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:52, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |345 |[[:en:Mising Autonomous Council|Mising Autonomous Council]] |[[మిసింగ్ అటానమస్ కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:45, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |346 |[[:en:Lotha language|Lotha language]] |[[లోథా భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:39, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |347 |[[:en:Mizoram Football Association|Mizoram Football Association]] |[[మిజోరం ఫుట్‌బాల్ అసోసియేషన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 01:33, 5 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |348 |[[:en:Mizo Academy of Letters|Mizo Academy of Letters]] |[[మిజో అకాడమీ ఆఫ్ లెటర్స్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:25, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |349 |[[:en:Siege of Mukalimi|Siege of Mukalimi]] |[[ముకలిమి ముట్టడి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |350 |[[:en:List of cities and towns in Assam|List of cities and towns in Assam]] | |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |351 |[[:en:List of State Protected Monuments in Mizoram|List of State Protected Monuments in Mizoram]] | |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 15:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |352 |[[:en:Charaideo|Charaideo]] |[[చారాయిదేవ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:45, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |353 |[[:en:Talatal Ghar|Talatal Ghar]] |[[తలతల్ ఘర్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:36, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |354 |[[:en:1985 Merapani Incident|1985 Merapani Incident]] |[[1985 మేరపాని సంఘటన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:27, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |355 |[[:en:Bhuragaon-Kaupati Bridge|Bhuragaon-Kaupati Bridge]] |[[భూరగావ్-కౌపాటి వంతెన]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:13, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |356 |[[:en:Sikkim Lokayukta|Sikkim Lokayukta]] |[[సిక్కిం లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 14:05, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |357 |[[:en:Kachari language|Kachari language]] |[[కచారి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:55, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |358 |[[:en:Pale-capped pigeon|Pale-capped pigeon]] |[[పేల్-క్యాప్డ్ పిజియన్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:42, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |359 |[[:en:Bimala Tumkhewa|Bimala Tumkhewa]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 06:28, 30 జూన్ 2026 (UTC) |- | align="right" |360 |[[:en:Mara language|Mara language]] |[[మరా భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:34, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |361 |[[:en:Tezu Airport|Tezu Airport]] |[[తేజు విమానాశ్రయం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:19, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |362 |[[:en:Bhanbhagta Gurung|Bhanbhagta Gurung]] |[[భన్‌భగ్తా గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 13:09, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |363 |[[:en:Assam Higher Secondary Education Council|Assam Higher Secondary Education Council]] |[[అస్సాం హయ్యర్ సెకండరీ ఎడ్యుకేషన్ కౌన్సిల్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:58, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |364 |[[:en:Geography of Kaziranga National Park|Geography of Kaziranga National Park]] |[[కాజీరంగా జాతీయ వనం భౌగోళికం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:45, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |365 |[[:en:Khamyang language|Khamyang language]] |[[ఖమ్యాంగ్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 12:33, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |366 |[[:en:Sipora Gurung|Sipora Gurung]] |[[సిపోరా గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:38, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |367 |[[:en:Phulaguri Uprising|Phulaguri Uprising]] |[[ఫూలాగురి తిరుగుబాటు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:29, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |368 |[[:en:Muolhoi|Muolhoi]] |[[ముఓల్హోయ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:21, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |369 |[[:en:Manipur Lokayukta|Manipur Lokayukta]] |[[మణిపూర్ లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:13, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |370 |[[:en:Ko Yad|Ko Yad]] |[[కో యాద్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 06:04, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |371 |[[:en:Agreement Regarding Compensation for the Kubo (Kabaw) Valley (1834)|Agreement Regarding Compensation for the Kubo (Kabaw) Valley (1834)]] |[[కబో లోయ పరిహార ఒప్పందం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:56, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |372 |[[:en:North East Indian Linguistics Society|North East Indian Linguistics Society]] |[[నార్త్ ఈస్ట్ ఇండియన్ లింగ్విస్టిక్స్ సొసైటీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:43, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |373 |[[:en:Hinduism in Sikkim|Hinduism in Sikkim]] |[[సిక్కింలో హిందూ మతం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:33, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |374 |[[:en:Lachhiman Gurung|Lachhiman Gurung]] |[[లచ్ఛిమాన్ గురుంగ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:23, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |375 |[[:en:Aizawl Derby|Aizawl Derby]] |[[ఐజాల్ డెర్బీ]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 05:14, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |376 |[[:en:Tripura Lokayukta|Tripura Lokayukta]] |[[త్రిపుర లోకాయుక్త]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:48, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |377 |[[:en:Dimasa language|Dimasa language]] |[[దిమాసా భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:34, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |378 |[[:en:Karbi Youth Festival|Karbi Youth Festival]] |[[కార్బీ యువజనోత్సవం]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:23, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |379 |[[:en:Differing perceptions of the Line of Actual Control|Differing perceptions of the Line of Actual Control]] |[[వాస్తవ నియంత్రణ రేఖపై భిన్నమైన అభిప్రాయాలు]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 04:10, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |380 |[[:en:Ojapali|Ojapali]] |[[ఓజాపాలి]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:59, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |381 |[[:en:Tamang language|Tamang language]] |[[తమంగ్ భాష]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 03:50, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |382 |[[:en:National Institute of Technology, Nagaland|National Institute of Technology, Nagaland]] |[[నేషనల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ నాగాలాండ్]] |[[వాడుకరి:ఉదయ్ కిరణ్|ఉదయ్ కిరణ్]] ([[వాడుకరి చర్చ:ఉదయ్ కిరణ్|చర్చ]]) 02:57, 4 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |383 |[[:en:List of institutions of higher education in Arunachal Pradesh|List of institutions of higher education in Arunachal Pradesh]] | | |} f4d6zthn8pufj2t5n53n6foecajr4lf 2 500238 4907896 4907507 2026-07-18T17:23:29Z Pranayraj1985 29393 4907896 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" border="1" !సంఖ్య !ఇంగ్లీషు వ్యాసం పేరు !తెలుగు వ్యాసం పేరు !వాడుకరి |- | align="right" |1 |[[:en:The Dark Knight Rises|The Dark Knight Rises]] | | |- | align="right" |2 |[[:en:Tharparkar|Tharparkar]] | | |- | align="right" |3 |[[:en:Yeh Rishta Kya Kehlata Hai|Yeh Rishta Kya Kehlata Hai]] |[[యే రిష్తా క్యా కెహ్లాతా హై]] | |- | align="right" |4 |[[:en:COVID-19 pandemic in Rajasthan|COVID-19 pandemic in Rajasthan]] | | |- | align="right" |5 |[[:en:Khatri|Khatri]] |[[ఖత్రి]] | |- | align="right" |6 |[[:en:Jats|Jats]] | | |- | align="right" |7 |[[:en:Arrambam|Arrambam]] |''[[ఆరంభం (2013 సినిమా)|ఆరంభం]]'' | |- | align="right" |8 |[[:en:Naagin (2015 TV series)|Naagin (2015 TV series)]] |[[నాగిన్ (2015 టీవీ సిరీస్)]] | |- | align="right" |9 |[[:en:Thugs of Hindostan|Thugs of Hindostan]] |''[[థగ్స్ ఆఫ్ హిందూస్థాన్]]'' | |- | align="right" |10 |[[:en:Indian campaign of Ahmad Shah Durrani|Indian campaign of Ahmad Shah Durrani]] | | |- | align="right" |11 |[[:en:Dromedary|Dromedary]] | | |- | align="right" |12 |[[:en:List of State Protected Monuments in Rajasthan|List of State Protected Monuments in Rajasthan]] |[[రాజస్థాన్‌లోని రాష్ట్ర సంరక్షిత స్మారక చిహ్నాల జాబితా]] | |- | align="right" |13 |[[:en:Charan|Charan]] | | |- | align="right" |14 |[[:en:List of Rajasthan Royals cricketers|List of Rajasthan Royals cricketers]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 14:08, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |15 |[[:en:Diya Aur Baati Hum|Diya Aur Baati Hum]] | | |- | align="right" |16 |[[:en:Yennai Arindhaal|Yennai Arindhaal]] |[[యెన్నై అరిందాల్]] | |- | align="right" |17 |[[:en:Tirath Das Dogra|Tirath Das Dogra]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 14:08, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |18 |[[:en:Ghaznavid campaigns in India|Ghaznavid campaigns in India]] | | |- | align="right" |19 |[[:en:Best of Luck Nikki|Best of Luck Nikki]] | | |- | align="right" |20 |[[:en:Brahma Kumaris|Brahma Kumaris]] | | |- | align="right" |21 |[[:en:Ship of Theseus (film)|Ship of Theseus (film)]] | | |- | align="right" |22 |[[:en:Sonar Kellay Jawker Dhan|Sonar Kellay Jawker Dhan]] | | |- | align="right" |23 |[[:en:Bandish Bandits|Bandish Bandits]] | | |- | align="right" |24 |[[:en:Delhi–Mumbai Expressway|Delhi–Mumbai Expressway]] | |చదువరి |- | align="right" |25 |[[:en:NH10 (film)|NH10 (film)]] | | |- | align="right" |26 |[[:en:Jab We Met|Jab We Met]] | | |- | align="right" |27 |[[:en:James Tod|James Tod]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 14:08, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |28 |[[:en:120 Bahadur|120 Bahadur]] | | |- | align="right" |29 |[[:en:List of Lok Sabha members from Rajasthan|List of Lok Sabha members from Rajasthan]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |30 |[[:en:Mazhabi Sikh|Mazhabi Sikh]] | | |- | align="right" |31 |[[:en:Hum Saath-Saath Hain|Hum Saath-Saath Hain]] | | |- | align="right" |32 |[[:en:Ugly (film)|Ugly (film)]] | | |- | align="right" |33 |[[:en:Rudaali|Rudaali]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 09:24, 30 జూన్ 2026 (UTC) |- | align="right" |34 |[[:en:Highway (2014 Hindi film)|Highway (2014 Hindi film)]] | | |- | align="right" |35 |[[:en:Octopussy|Octopussy]] | | |- | align="right" |36 |[[:en:Marudhanayagam|Marudhanayagam]] | | |- | align="right" |37 |[[:en:Ameerin Aadhi-Bhagavan|Ameerin Aadhi-Bhagavan]] | | |- | align="right" |38 |[[:en:Dhangar|Dhangar]] | | |- | align="right" |39 |[[:en:Rajasthani peoples|Rajasthani peoples]] | | |- | align="right" |40 |[[:en:Rajputisation|Rajputisation]] | | |- | align="right" |41 |[[:en:The Best Exotic Marigold Hotel|The Best Exotic Marigold Hotel]] | | |- | align="right" |42 |[[:en:Border (1997 film)|Border (1997 film)]] | | |- | align="right" |43 |[[:en:Murder of Kanhaiya Lal|Murder of Kanhaiya Lal]] | | |- | align="right" |44 |[[:en:Shastar Vidya|Shastar Vidya]] | | |- | align="right" |45 |[[:en:Jaipur-Atrauli gharana|Jaipur-Atrauli gharana]] | | |- | align="right" |46 |[[:en:Digamber Singh|Digamber Singh]] | | |- | align="right" |47 |[[:en:Clarke Peters|Clarke Peters]] | | |- | align="right" |48 |[[:en:Mewat|Mewat]] | | |- | align="right" |49 |[[:en:Love Aaj Kal (2009 film)|Love Aaj Kal (2009 film)]] | | |- | align="right" |50 |[[:en:Ponnar Shankar|Ponnar Shankar]] | | |- | align="right" |51 |[[:en:Rajasthani cuisine|Rajasthani cuisine]] | | |- | align="right" |52 |[[:en:Karam Chand Bachhawat|Karam Chand Bachhawat]] | | |- | align="right" |53 |[[:en:Purampokku Engira Podhuvudamai|Purampokku Engira Podhuvudamai]] | | |- | align="right" |54 |[[:en:List of Monuments of National Importance in Rajasthan|List of Monuments of National Importance in Rajasthan]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |55 |[[:en:Chetavani ra Chungatya|Chetavani ra Chungatya]] | | |- | align="right" |56 |[[:en:First Battle of Eran|First Battle of Eran]] | |చదువరి |- | align="right" |57 |[[:en:Toxic (2026 film)|Toxic (2026 film)]] | | |- | align="right" |58 |[[:en:Black Friday (2004 film)|Black Friday (2004 film)]] | | |- | align="right" |59 |[[:en:Nirj Deva|Nirj Deva]] | | |- | align="right" |60 |[[:en:Lekin...|Lekin...]] | | |- | align="right" |61 |[[:en:Koli people|Koli people]] | | |- | align="right" |62 |[[:en:Bharatpur State|Bharatpur State]] | | |- | align="right" |63 |[[:en:Mewati gharana|Mewati gharana]] | | |- | align="right" |64 |[[:en:Saamy Square|Saamy Square]] | | |- | align="right" |65 |[[:en:Balika Vadhu|Balika Vadhu]] | | |- | align="right" |66 |[[:en:Ajmer rape case|Ajmer rape case]] | | |- | align="right" |67 |[[:en:Origin of the Gurjara-Pratiharas|Origin of the Gurjara-Pratiharas]] | | |- | align="right" |68 |[[:en:Dor (film)|Dor (film)]] | | |- | align="right" |69 |[[:en:Hammira Mahakavya|Hammira Mahakavya]] | | |- | align="right" |70 |[[:en:Marwari people|Marwari people]] | |చదువరి |- | align="right" |71 |[[:en:Mr. & Mrs. Mahi|Mr. & Mrs. Mahi]] | | |- | align="right" |72 |[[:en:Qarib Qarib Singlle|Qarib Qarib Singlle]] | | |- | align="right" |73 |[[:en:Arab conquest of Sindh|Arab conquest of Sindh]] | | |- | align="right" |74 |[[:en:The Jungle Book (1994 film)|The Jungle Book (1994 film)]] | | |- | align="right" |75 |[[:en:Anand Pal Singh|Anand Pal Singh]] | | |- | align="right" |76 |[[:en:Mangar Bani|Mangar Bani]] | | |- | align="right" |77 |[[:en:Fairs and festivals of Rajasthan|Fairs and festivals of Rajasthan]] | | |- | align="right" |78 |[[:en:Shakti Dan Kaviya|Shakti Dan Kaviya]] | | |- | align="right" |79 |[[:en:Jaipur bombings|Jaipur bombings]] | | |- | align="right" |80 |[[:en:Uttaran|Uttaran]] | | |- | align="right" |81 |[[:en:Avadhesha Surolia|Avadhesha Surolia]] | | |- | align="right" |82 |[[:en:Kusum Dola|Kusum Dola]] | | |- | align="right" |83 |[[:en:Avinash Kumar Agarwal|Avinash Kumar Agarwal]] | | |- | align="right" |84 |[[:en:Band Baaja Baaraat|Band Baaja Baaraat]] | | |- | align="right" |85 |[[:en:Falimy|Falimy]] | | |- | align="right" |86 |[[:en:Yaan (film)|Yaan (film)]] | | |- | align="right" |87 |[[:en:Tu Sooraj Main Saanjh, Piyaji|Tu Sooraj Main Saanjh, Piyaji]] | | |- | align="right" |88 |[[:en:The Fall (2006 film)|The Fall (2006 film)]] | | |- | align="right" |89 |[[:en:Dadi Prakashmani|Dadi Prakashmani]] | | |- | align="right" |90 |[[:en:Raid 2 (film)|Raid 2 (film)]] | | |- | align="right" |91 |[[:en:Jaipur Literature Festival|Jaipur Literature Festival]] | | |- | align="right" |92 |[[:en:Rajasthani literature|Rajasthani literature]] | | |- | align="right" |93 |[[:en:Guide (film)|Guide (film)]] | | |- | align="right" |94 |[[:en:Tashan (film)|Tashan (film)]] | | |- | align="right" |95 |[[:en:Bikaner State|Bikaner State]] | | |- | align="right" |96 |[[:en:Sarfarosh (1999 film)|Sarfarosh (1999 film)]] | | |- | align="right" |97 |[[:en:Delhi Ridge|Delhi Ridge]] | | |- | align="right" |98 |[[:en:Central Sheep and Wool Research Institute|Central Sheep and Wool Research Institute]] | | |- | align="right" |99 |[[:en:Climate of Rajasthan|Climate of Rajasthan]] | | |- | align="right" |100 |[[:en:Amit Goyal|Amit Goyal]] | | |- | align="right" |101 |[[:en:Parkari Koli language|Parkari Koli language]] | | |- | align="right" |102 |[[:en:Second Aulikara dynasty|Second Aulikara dynasty]] | | |- | align="right" |103 |[[:en:Bhāts|Bhāts]] | | |- | align="right" |104 |[[:en:Mr. Fraud|Mr. Fraud]] | | |- | align="right" |105 |[[:en:Political families of Rajasthan|Political families of Rajasthan]] | | |- | align="right" |106 |[[:en:Bandra (film)|Bandra (film)]] | | |- | align="right" |107 |[[:en:Gavari|Gavari]] | | |- | align="right" |108 |[[:en:Khoobsurat (2014 film)|Khoobsurat (2014 film)]] | | |- | align="right" |109 |[[:en:Salaam-e-Ishq|Salaam-e-Ishq]] | | |- | align="right" |110 |[[:en:Meena|Meena]] | | |- | align="right" |111 |[[:en:Sasan (land grant)|Sasan (land grant)]] | | |- | align="right" |112 |[[:en:Karni Sena|Karni Sena]] | | |- | align="right" |113 |[[:en:Om Radhe|Om Radhe]] | | |- | align="right" |114 |[[:en:Jaipur International Airport|Jaipur International Airport]] | |చదువరి |- | align="right" |115 |[[:en:Mirza Ismail|Mirza Ismail]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 09:24, 30 జూన్ 2026 (UTC) |- | align="right" |116 |[[:en:Leader (2026 film)|Leader (2026 film)]] | | |- | align="right" |117 |[[:en:Vikram (1986 Tamil film)|Vikram (1986 Tamil film)]] | | |- | align="right" |118 |[[:en:Bhanwari Devi murder case|Bhanwari Devi murder case]] | | |- | align="right" |119 |[[:en:Kuvalaya-mālā|Kuvalaya-mālā]] | | |- | align="right" |120 |[[:en:Tu Meri Main Tera Main Tera Tu Meri|Tu Meri Main Tera Main Tera Tu Meri]] | | |- | align="right" |121 |[[:en:Daly College|Daly College]] | | |- | align="right" |122 |[[:en:Rashtriya Military School, Dholpur|Rashtriya Military School, Dholpur]] | | |- | align="right" |123 |[[:en:Rangeela (1995 film)|Rangeela (1995 film)]] | | |- | align="right" |124 |[[:en:1971: Beyond Borders|1971: Beyond Borders]] | | |- | align="right" |125 |[[:en:Raja Yoga Meditation (Brahma Kumaris)|Raja Yoga Meditation (Brahma Kumaris)]] | | |- | align="right" |126 |[[:en:Defence Laboratory, Jodhpur|Defence Laboratory, Jodhpur]] | | |- | align="right" |127 |[[:en:Maru-Gurjara architecture|Maru-Gurjara architecture]] | | |- | align="right" |128 |[[:en:Ek Paheli Leela|Ek Paheli Leela]] | | |- | align="right" |129 |[[:en:Sambhali Trust|Sambhali Trust]] | | |- | align="right" |130 |[[:en:Delhi–Ahmedabad high-speed rail corridor|Delhi–Ahmedabad high-speed rail corridor]] | | |- | align="right" |131 |[[:en:Parmanu: The Story of Pokhran|Parmanu: The Story of Pokhran]] | | |- | align="right" |132 |[[:en:Lakshyaraj Singh Mewar|Lakshyaraj Singh Mewar]] | | |- | align="right" |133 |[[:en:Bagar (region)|Bagar (region)]] | | |- | align="right" |134 |[[:en:Kunwar Pratap Singh Barhath|Kunwar Pratap Singh Barhath]] | | |- | align="right" |135 |[[:en:2009 Jaipur fire|2009 Jaipur fire]] | | |- | align="right" |136 |[[:en:State of Alwar|State of Alwar]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |137 |[[:en:List of people from Rajasthan|List of people from Rajasthan]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |138 |[[:en:Alauddin Khalji's conquest of Ranthambore|Alauddin Khalji's conquest of Ranthambore]] | | |- | align="right" |139 |[[:en:Suicide of Samarveer Singh|Suicide of Samarveer Singh]] | | |- | align="right" |140 |[[:en:Pabuji Ki Phad|Pabuji Ki Phad]] | | |- | align="right" |141 |[[:en:Meo (ethnic group)|Meo (ethnic group)]] | | |- | align="right" |142 |[[:en:Baadshaho|Baadshaho]] | | |- | align="right" |143 |[[:en:Bhawani Singh|Bhawani Singh]] | | |- | align="right" |144 |[[:en:Kaalapatthar|Kaalapatthar]] | | |- | align="right" |145 |[[:en:Rajasthan Film Festival|Rajasthan Film Festival]] | | |- | align="right" |146 |[[:en:Batla House|Batla House]] | | |- | align="right" |147 |[[:en:Viceroy's House (film)|Viceroy's House (film)]] | | |- | align="right" |148 |[[:en:Veer (2010 film)|Veer (2010 film)]] | | |- | align="right" |149 |[[:en:Rajasthan State Human Rights Commission|Rajasthan State Human Rights Commission]] | | |- | align="right" |150 |[[:en:List of state highways in Rajasthan|List of state highways in Rajasthan]] | | |- | align="right" |151 |[[:en:Prithviraja Vijaya|Prithviraja Vijaya]] | | |- | align="right" |152 |[[:en:Kayal (film)|Kayal (film)]] | | |- | align="right" |153 |[[:en:Refugee (2000 film)|Refugee (2000 film)]] | | |- | align="right" |154 |[[:en:Om Shanti Retreat Centre|Om Shanti Retreat Centre]] | | |- | align="right" |155 |[[:en:MSG-2 The Messenger|MSG-2 The Messenger]] | | |- | align="right" |156 |[[:en:Suryamal Mishran Shikhar Award|Suryamal Mishran Shikhar Award]] | | |- | align="right" |157 |[[:en:Udaipur Files|Udaipur Files]] | | |- | align="right" |158 |[[:en:Gurudas Banerjee|Gurudas Banerjee]] | | |- | align="right" |159 |[[:en:Narayan Bareth|Narayan Bareth]] | | |- | align="right" |160 |[[:en:Shakti: The Power|Shakti: The Power]] | | |- | align="right" |161 |[[:en:Gopal (caste)|Gopal (caste)]] | | |- | align="right" |162 |[[:en:Mungaru Male 2|Mungaru Male 2]] | | |- | align="right" |163 |[[:en:D. P. Sharma|D. P. Sharma]] | | |- | align="right" |164 |[[:en:BK Mohini|BK Mohini]] | | |- | align="right" |165 |[[:en:Goverdhan Mehta|Goverdhan Mehta]] | | |- | align="right" |166 |[[:en:Thakur Zorawar Singh Barhath|Thakur Zorawar Singh Barhath]] | | |- | align="right" |167 |[[:en:Mirch|Mirch]] | | |- | align="right" |168 |[[:en:Marwar|Marwar]] | | |- | align="right" |169 |[[:en:The Second Best Exotic Marigold Hotel|The Second Best Exotic Marigold Hotel]] | | |- | align="right" |170 |[[:en:Shrinathji|Shrinathji]] | | |- | align="right" |171 |[[:en:List of Charans|List of Charans]] | | |- | align="right" |172 |[[:en:Naresh Chandra|Naresh Chandra]] | | |- | align="right" |173 |[[:en:Caminho das Índias|Caminho das Índias]] | | |- | align="right" |174 |[[:en:History of Jaisalmer|History of Jaisalmer]] | | |- | align="right" |175 |[[:en:Pavagadh Hill|Pavagadh Hill]] | | |- | align="right" |176 |[[:en:One Night with the King|One Night with the King]] | | |- | align="right" |177 |[[:en:Lamhe|Lamhe]] | | |- | align="right" |178 |[[:en:Culture of Rajasthan|Culture of Rajasthan]] | | |- | align="right" |179 |[[:en:Jainendra K. Jain|Jainendra K. Jain]] | | |- | align="right" |180 |[[:en:Subhash Chandra Lakhotia|Subhash Chandra Lakhotia]] | | |- | align="right" |181 |[[:en:Tectonic evolution of the Aravalli Mountains|Tectonic evolution of the Aravalli Mountains]] | | |- | align="right" |182 |[[:en:Tera Yaar Hoon Main|Tera Yaar Hoon Main]] | | |- | align="right" |183 |[[:en:Kotra tehsil|Kotra tehsil]] | | |- | align="right" |184 |[[:en:Hathibada Ghosundi inscriptions|Hathibada Ghosundi inscriptions]] | | |- | align="right" |185 |[[:en:Priyamudan|Priyamudan]] | | |- | align="right" |186 |[[:en:Atal Progress-Way|Atal Progress-Way]] | | |- | align="right" |187 |[[:en:Dabu printing|Dabu printing]] | | |- | align="right" |188 |[[:en:Vanity Fair (2004 film)|Vanity Fair (2004 film)]] | | |- | align="right" |189 |[[:en:Firangi|Firangi]] | | |- | align="right" |190 |[[:en:Rajasthan Public Service Commission|Rajasthan Public Service Commission]] | | |- | align="right" |191 |[[:en:Parched|Parched]] | | |- | align="right" |192 |[[:en:Haveli|Haveli]] | | |- | align="right" |193 |[[:en:Yaara|Yaara]] | | |- | align="right" |194 |[[:en:Arvind Singh Mewar|Arvind Singh Mewar]] | | |- | align="right" |195 |[[:en:Dingal|Dingal]] | | |- | align="right" |196 |[[:en:Ghoonghat|Ghoonghat]] | | |- | align="right" |197 |[[:en:Dhola Maru|Dhola Maru]] | | |- | align="right" |198 |[[:en:Outline of Rajasthan|Outline of Rajasthan]] | | |- | align="right" |199 |[[:en:Kung Fu Yoga|Kung Fu Yoga]] | | |- | align="right" |200 |[[:en:Bharat Ka Veer Putra – Maharana Pratap|Bharat Ka Veer Putra – Maharana Pratap]] | | |- | align="right" |201 |[[:en:List of tehsils of Rajasthan|List of tehsils of Rajasthan]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |202 |[[:en:List of Rajasthani-language films|List of Rajasthani-language films]] | | |- | align="right" |203 |[[:en:Pataakha|Pataakha]] | | |- | align="right" |204 |[[:en:Barefoot College|Barefoot College]] | |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |205 |[[:en:Anangpur|Anangpur]] | | |- | align="right" |206 |[[:en:Meghwal people|Meghwal people]] | |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |207 |[[:en:Rajasthan Educational Service|Rajasthan Educational Service]] | | |- | align="right" |208 |[[:en:Shekhawati|Shekhawati]] | | |- | align="right" |209 |[[:en:Mahatma Isardas|Mahatma Isardas]] | | |- | align="right" |210 |[[:en:Banwari Lal (biotechnologist)|Banwari Lal (biotechnologist)]] | | |- | align="right" |211 |[[:en:Narayan Seva Sansthan|Narayan Seva Sansthan]] |[[నారాయణ్ సేవా సంస్థాన్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |212 |[[:en:CityLights (2014 film)|CityLights (2014 film)]] | | |- | align="right" |213 |[[:en:The Deceivers (film)|The Deceivers (film)]] | | |- | align="right" |214 |[[:en:Robin Ramsay (actor)|Robin Ramsay (actor)]] | | |- | align="right" |215 |[[:en:Kilometers and Kilometers|Kilometers and Kilometers]] | | |- | align="right" |216 |[[:en:Voice of Sathyanathan|Voice of Sathyanathan]] | | |- | align="right" |217 |[[:en:Gurjaras of Lata|Gurjaras of Lata]] |[[లతా గుర్జరలు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |218 |[[:en:Aulikaras|Aulikaras]] |[[ఔలికరాలు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |219 |[[:en:Flora and fauna of Rajasthan|Flora and fauna of Rajasthan]] | | |- | align="right" |220 |[[:en:Gurjaradesha|Gurjaradesha]] |[[గుర్జరదేశ]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |221 |[[:en:Bhatia caste|Bhatia caste]] |[[భాటియా కులం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |222 |[[:en:Bagri language|Bagri language]] | | |- | align="right" |223 |[[:en:Johad|Johad]] |[[జోహద్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |224 |[[:en:Saang|Saang]] | | |- | align="right" |225 |[[:en:Shaadi Mubarak|Shaadi Mubarak]] | | |- | align="right" |226 |[[:en:Satish Kumar|Satish Kumar]] | | |- | align="right" |227 |[[:en:Gangster (2014 film)|Gangster (2014 film)]] |[[గ్యాంగ్‌స్టర్ (2014 సినిమా)]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |228 |[[:en:Monsoon Palace|Monsoon Palace]] |[[మాన్‌సూన్ ప్యాలెస్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |229 |[[:en:Sodha|Sodha]] |[[సోధా]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |230 |[[:en:Kshatriya (film)|Kshatriya (film)]] | | |- | align="right" |231 |[[:en:Jinasena|Jinasena]] | | |- | align="right" |232 |[[:en:Thar Engro Coal Power Project|Thar Engro Coal Power Project]] |[[థార్ ఎంగ్రో కోల్ పవర్ ప్రాజెక్ట్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |233 |[[:en:2019 Asian Women's Youth Handball Championship|2019 Asian Women's Youth Handball Championship]] | | |- | align="right" |234 |[[:en:Surieyan|Surieyan]] |[[సూర్యన్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |235 |[[:en:Delhi–Alwar Regional Rapid Transit System|Delhi–Alwar Regional Rapid Transit System]] |[[ఢిల్లీ–అల్వార్ ప్రాంతీయ రాపిడ్ ట్రాన్సిట్ సిస్టమ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |236 |[[:en:Tevar|Tevar]] | | |- | align="right" |237 |[[:en:Gupt: The Hidden Truth|Gupt: The Hidden Truth]] | | |- | align="right" |238 |[[:en:Gurjar agitation in Rajasthan|Gurjar agitation in Rajasthan]] | |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |239 |[[:en:Oswal|Oswal]] |[[ఓస్వాల్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |240 |[[:en:Karan Arjun|Karan Arjun]] | | |- | align="right" |241 |[[:en:Harivaṃśapurāṇa|Harivaṃśapurāṇa]] |[[హరివంశ పురాణం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |242 |[[:en:Blue pottery of Jaipur|Blue pottery of Jaipur]] |[[జైపూర్ నీలిరంగు కుండలు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |243 |[[:en:Suryamal Misran|Suryamal Misran]] |[[సూర్యమల్ మిశ్రన్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |244 |[[:en:Katkari people|Katkari people]] |[[కట్కరీ ప్రజలు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |245 |[[:en:Thar (film)|Thar (film)]] | | |- | align="right" |246 |[[:en:Bhaiaji Superhit|Bhaiaji Superhit]] | | |- | align="right" |247 |[[:en:Arna Jharna Museum|Arna Jharna Museum]] |[[అర్నా ఝర్నా మ్యూజియం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |248 |[[:en:Holy Smoke!|Holy Smoke!]] | | |- | align="right" |249 |[[:en:Swami Maheshwarananda|Swami Maheshwarananda]] |[[స్వామి మహేశ్వరానంద]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |250 |[[:en:List of Koli people|List of Koli people]] |[[కోలి ప్రజల జాబితా]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |251 |[[:en:GVNML|GVNML]] |[[గ్రామ్ వికాస్ నవ్యువక్ మండల్ లపోరియా]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |252 |[[:en:Global Co-operation House|Global Co-operation House]] | | |- | align="right" |253 |[[:en:Maharana Pratap: The First Freedom Fighter|Maharana Pratap: The First Freedom Fighter]] | | |- | align="right" |254 |[[:en:Rajputi poshak|Rajputi poshak]] |[[రాజపుతి పోషక్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |255 |[[:en:Kavi Kag Award|Kavi Kag Award]] |[[కవి కాగ్ అవార్డు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |256 |[[:en:I Am Kalam|I Am Kalam]] | | |- | align="right" |257 |[[:en:2017 Alwar mob lynching|2017 Alwar mob lynching]] |[[2017 అల్వార్ మూక దాడి]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |258 |[[:en:Rudransh Khandelwal|Rudransh Khandelwal]] |[[రుద్రాంశ్ ఖండేల్వాల్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |259 |[[:en:Jawaharlal Nehru Medical College, Ajmer|Jawaharlal Nehru Medical College, Ajmer]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |260 |[[:en:Durbar of 1870|Durbar of 1870]] |[[1870 దర్బార్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |261 |[[:en:Rais Khan|Rais Khan]] |[[రైస్ ఖాన్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |262 |[[:en:Arya Group Of Colleges|Arya Group Of Colleges]] | | |- | align="right" |263 |[[:en:Dadi Ratan Mohini|Dadi Ratan Mohini]] | | |- | align="right" |264 |[[:en:Deeg district|Deeg district]] | | |- | align="right" |265 |[[:en:Rajkumar Dhoot|Rajkumar Dhoot]] |[[రాజ్‌కుమార్ ధూత్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |266 |[[:en:Rajpal Singh Yadav|Rajpal Singh Yadav]] |[[రాజ్‌పాల్ సింగ్ యాదవ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |267 |[[:en:Samode Palace|Samode Palace]] |[[సమోద్ ప్యాలెస్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |268 |[[:en:Jodhpur–Delhi Cantonment Vande Bharat Express|Jodhpur–Delhi Cantonment Vande Bharat Express]] | | |- | align="right" |269 |[[:en:Akbar Khan (disability activist)|Akbar Khan (disability activist)]] |[[అక్బర్ ఖాన్ (వికలాంగ కార్యకర్త)]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |270 |[[:en:Gulaal (film)|Gulaal (film)]] | | |- | align="right" |271 |[[:en:Mr. X (2026 film)|Mr. X (2026 film)]] | | |- | align="right" |272 |[[:en:Jag Mandir Palace|Jag Mandir Palace]] |[[జగ్ మందిర్ ప్యాలెస్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |273 |[[:en:Saat Phere – Saloni Ka Safar|Saat Phere – Saloni Ka Safar]] | | |- | align="right" |274 |[[:en:Sandeep Ranade|Sandeep Ranade]] |[[సందీప్ రానడే]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |275 |[[:en:Ajmer Dargah bombing|Ajmer Dargah bombing]] |[[అజ్మీర్ దర్గా బాంబు దాడి]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |276 |[[:en:Rana Pratap Sagar Dam|Rana Pratap Sagar Dam]] | | |- | align="right" |277 |[[:en:Hello English|Hello English]] |[[హలో ఇంగ్లీష్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |278 |[[:en:Ramkrishna Bajaj|Ramkrishna Bajaj]] |[[రామకృష్ణ బజాజ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |279 |[[:en:Kotkasim|Kotkasim]] | | |- | align="right" |280 |[[:en:Gangadhar Stone Inscription of Viśvavarman|Gangadhar Stone Inscription of Viśvavarman]] |[[విశ్వవర్మన్ గంగాధర శిలాశాసనం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |281 |[[:en:Rajasthan Police|Rajasthan Police]] | | |- | align="right" |282 |[[:en:Barli Inscription|Barli Inscription]] |[[బార్లీ శాసనం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |283 |[[:en:Jaipur Marathon|Jaipur Marathon]] |[[జైపూర్ మారథాన్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |284 |[[:en:Dhosi Hill|Dhosi Hill]] |[[ధోసి కొండ]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |285 |[[:en:Khuda Gawah|Khuda Gawah]] | | |- | align="right" |286 |[[:en:Thali|Thali]] |[[థాలి]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |287 |[[:en:Battle of Kasahrada|Battle of Kasahrada]] |[[కసహరద యుద్ధం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |288 |[[:en:Shekhawati painting|Shekhawati painting]] |[[షెఖావతి పెయింటింగ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |289 |[[:en:Dadi Gulzar|Dadi Gulzar]] |[[దాది గుల్జార్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |290 |[[:en:List of urban local bodies in Rajasthan|List of urban local bodies in Rajasthan]] |[[రాజస్థాన్‌లోని పట్టణ స్థానిక సంస్థల జాబితా]] |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |291 |[[:en:Kaviraja Muraridan|Kaviraja Muraridan]] |[[కవిరాజ మురారిదన్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |292 |[[:en:Zalim Singh|Zalim Singh]] |[[జలీమ్ సింగ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |293 |[[:en:Om Prakash Mehra|Om Prakash Mehra]] |[[ఓం ప్రకాష్ మెహ్రా]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |294 |[[:en:Shahid Mallya|Shahid Mallya]] | | |- | align="right" |295 |[[:en:Kuttavum Shikshayum (2022 film)|Kuttavum Shikshayum (2022 film)]] |[[కుట్టవుమ్ శిక్షయుమ్ (2022 సినిమా)]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |296 |[[:en:Yadavs of Nepal|Yadavs of Nepal]] |[[నేపాల్ యాదవులు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |297 |[[:en:Thari people|Thari people]] |[[థారీ ప్రజలు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |298 |[[:en:Ramgarh crater|Ramgarh crater]] |[[రామ్‌గఢ్ బిలం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |299 |[[:en:Kanhadade Prabandha|Kanhadade Prabandha]] |[[కన్హదాదే ప్రబంధ]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |300 |[[:en:Government Museum, Alwar|Government Museum, Alwar]] |[[అల్వార్ ప్రభుత్వ మ్యూజియం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |301 |[[:en:Bandhani|Bandhani]] |[[బంధాని]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |302 |[[:en:Jaipur Pink Panthers|Jaipur Pink Panthers]] | | |- | align="right" |303 |[[:en:Balai|Balai]] |[[బలాయ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |304 |[[:en:Mali caste|Mali caste]] |[[మాలి కులం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |305 |[[:en:Khathiar–Gir dry deciduous forests|Khathiar–Gir dry deciduous forests]] | | |- | align="right" |306 |[[:en:Dugar|Dugar]] |[[దుగర్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |307 |[[:en:Arjunayanas|Arjunayanas]] |[[అర్జునయనలు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |308 |[[:en:Kumar Swami|Kumar Swami]] |[[కుమార్ స్వామి]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |309 |[[:en:Rudradaman I|Rudradaman I]] |[[మొదటి రుద్రదామన్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |310 |[[:en:Umayyad campaigns in Qiqan|Umayyad campaigns in Qiqan]] |[[ఖిఖాన్ లోని ఉమయ్యద్ దండయాత్రలు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |311 |[[:en:Raoji Ki Ger|Raoji Ki Ger]] |[[రావుజీ కీ గెర్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |312 |[[:en:D. P. Kothari|D. P. Kothari]] |[[డి. పి. కొఠారి]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |313 |[[:en:Liz Hodgkinson|Liz Hodgkinson]] |[[లిజ్ హోడ్కిన్సన్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |314 |[[:en:The Cheetah Girls: One World|The Cheetah Girls: One World]] |[[ది చీతా గర్ల్స్: వన్ వరల్డ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |315 |[[:en:Trishna (2011 film)|Trishna (2011 film)]] |[[త్రిష్ణ (2011 సినిమా)]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |316 |[[:en:Rathore (Rajput clan)|Rathore (Rajput clan)]] |[[రాథోడ్ (రాజపుత్ర వంశం)]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |317 |[[:en:Meenaxi: Tale of Three Cities|Meenaxi: Tale of Three Cities]] |[[మీనాక్షి: టేల్ అఫ్ త్రీ సిటీస్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |318 |[[:en:Maniram|Maniram]] |[[మణిరామ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |319 |[[:en:Jodhpur Group – Malani Igneous Suite Contact|Jodhpur Group – Malani Igneous Suite Contact]] |[[జోధ్‌పూర్ గ్రూప్-మలానీ ఇగ్నియస్ సూట్ కాంటాక్ట్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |320 |[[:en:List of tourist attractions in Udaipur|List of tourist attractions in Udaipur]] |[[ఉదయపూర్ లోని పర్యాటక ఆకర్షణల జాబితా]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |321 |[[:en:Piplodi school roof collapse|Piplodi school roof collapse]] |[[పిప్లోడి పాఠశాల పైకప్పు కూలిన ఘటన]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |322 |[[:en:Bawandar|Bawandar]] |[[బావందర్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |323 |[[:en:Maharana Pratap Airport|Maharana Pratap Airport]] |[[మహారాణా ప్రతాప్ విమానాశ్రయం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |324 |[[:en:Battle of Chappar Chiri|Battle of Chappar Chiri]] |[[చప్పర్ చిరి యుద్ధం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |325 |[[:en:Ashwani Pareek|Ashwani Pareek]] |[[అశ్వనీ పరేఖ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |326 |[[:en:Chinkara|Chinkara]] |[[చింకారా]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |327 |[[:en:Eklavya: The Royal Guard|Eklavya: The Royal Guard]] |[[ఏకలవ్య :ది రాయల్ గార్డ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |328 |[[:en:Narayana Health|Narayana Health]] |[[నారాయణ హెల్త్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |329 |[[:en:Seva Mandir|Seva Mandir]] |[[సేవా మందిర్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |330 |[[:en:Chhatri|Chhatri]] |[[ఛత్రి]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |331 |[[:en:Anjani Putra|Anjani Putra]] |[[అంజనీ పుత్ర]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |332 |[[:en:Dharti Ka Veer Yodha Prithviraj Chauhan|Dharti Ka Veer Yodha Prithviraj Chauhan]] |[[ధర్తి కా వీర్ యోధ పృథ్వీరాజ్ చౌహాన్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |333 |[[:en:Ashok Panagariya|Ashok Panagariya]] |[[అశోక్ పనగారియా]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |334 |[[:en:Koi Laut Ke Aaya Hai|Koi Laut Ke Aaya Hai]] |[[కోయి లౌట్ కే ఆయా హై]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |335 |[[:en:Paramaras of Chandravati|Paramaras of Chandravati]] |[[చంద్రావతి పరమారాలు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |336 |[[:en:Rishta Likhenge Hum Naya|Rishta Likhenge Hum Naya]] |[[రిష్తా లిఖేంగే హమ్ నయా]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |337 |[[:en:Powaqqatsi|Powaqqatsi]] |[[పొవాకాట్సి]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |338 |[[:en:Chak (village)|Chak (village)]] |[[చక్ (గ్రామం)]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |339 |[[:en:Kota state|Kota state]] |[[కోటా రాష్ట్రం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |340 |[[:en:Haribhadra|Haribhadra]] |[[హరిభద్ర]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |341 |[[:en:Battle of Sondani|Battle of Sondani]] |[[సోండాని యుద్ధం]] |<bdi>[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|Batthini Vinay Kumar Goud]]</bdi> |- | align="right" |342 |[[:en:Kaanchli Life in a Slough|Kaanchli Life in a Slough]] |''[[కంచ్లీ లైఫ్ ఇన్ ఎ స్లో]]'' |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |343 |[[:en:Ahir clans|Ahir clans]] |[[అహిర్ వంశాలు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |344 |[[:en:Bijai Garh|Bijai Garh]] |[[బిజాయ్ గఢ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |345 |[[:en:Million Minutes of Peace|Million Minutes of Peace]] |[[మిలియన్ మినిట్స్ ఆఫ్ పీస్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |346 |[[:en:Rani Sati Temple|Rani Sati Temple]] |[[రాణి సతీ దేవాలయం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |347 |[[:en:Jairangam|Jairangam]] |[[జైరంగం- జైపూర్ థియేటర్ ఫెస్టివల్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |348 |[[:en:Bikaner–Delhi Cantonment Vande Bharat Express|Bikaner–Delhi Cantonment Vande Bharat Express]] |[[బికనీర్–ఢిల్లీ కంటోన్మెంట్ వందే భారత్ ఎక్స్‌ప్రెస్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |349 |[[:en:Anoop Kumar Mittal|Anoop Kumar Mittal]] |[[అనూప్ కుమార్ మిట్టల్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |350 |[[:en:Rajasthan Administrative Service|Rajasthan Administrative Service]] |[[రాజస్థాన్ అడ్మినిస్ట్రేటివ్ సర్వీస్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |351 |[[:en:JJ Valaya|JJ Valaya]] |[[జెజె వలయా]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |352 |[[:en:Mundru|Mundru]] |[[ముండ్రు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |353 |[[:en:Bombay March 12|Bombay March 12]] |[[బొంబాయి మార్చి 12]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |354 |[[:en:Tarun Bharat Sangh|Tarun Bharat Sangh]] |[[తరుణ్ భారత్ సంఘ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |355 |[[:en:Sawai Man Singh Hospital|Sawai Man Singh Hospital]] |<bdi>[[సవాయ్ మాన్ సింగ్ హాస్పిటల్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |356 |[[:en:Godiji|Godiji]] |<bdi>[[గోడిజీ పార్శ్వనాథ్ దేవాలయం]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |357 |[[:en:Battle of Pilsud|Battle of Pilsud]] |<bdi>[[పిల్సుద్ యుద్ధం]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |358 |[[:en:The Song of Scorpions|The Song of Scorpions]] |[[ది సాంగ్ ఆఫ్ స్కార్పియన్స్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |359 |[[:en:Kim (1950 film)|Kim (1950 film)]] |<bdi>[[కిమ్ (1950 సినిమా)]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |360 |[[:en:Mahipal Maderna|Mahipal Maderna]] |<bdi>[[మహిపాల్ మదేర్నా]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |361 |[[:en:2024–25 R-League A Division|2024–25 R-League A Division]] |<bdi>[[2024–25 ఆర్-లీగ్ ఎ డివిజన్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |362 |[[:en:Ajay Data|Ajay Data]] |<bdi>[[అజయ్ డేటా]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |363 |[[:en:H. P. Gandhi|H. P. Gandhi]] |[[హెచ్.పి. గాంధీ]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |364 |[[:en:Shaadisthan|Shaadisthan]] |<bdi>[[షాదిస్థాన్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |365 |[[:en:India One Solar Thermal Power Plant|India One Solar Thermal Power Plant]] |<bdi>[[ఇండియా వన్ సోలార్ థర్మల్ పవర్ ప్లాంట్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |366 |[[:en:Makrana marble|Makrana marble]] |<bdi>[[మక్రానా పాలరాయి]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |367 |[[:en:Madan Dilawar|Madan Dilawar]] |<bdi>[[మదన్ దిలావర్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |368 |[[:en:Devigarh|Devigarh]] |<bdi>[[దేవిగఢ్ ప్యాలెస్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |369 |[[:en:Vinay Gupta|Vinay Gupta]] | | |- | align="right" |370 |[[:en:Rampura Agucha|Rampura Agucha]] |<bdi>[[రాంపూరా అగుచా]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |371 |[[:en:Ali's Eastern Campaigns|Ali's Eastern Campaigns]] |<bdi>[[అలీ తూర్పు ప్రచారాలు]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |372 |[[:en:Bharaate|Bharaate]] |<bdi>[[భరాతే]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |373 |[[:en:Architecture of Rajasthan|Architecture of Rajasthan]] |<bdi>[[రాజస్థాన్ వాస్తుశిల్పం]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |374 |[[:en:Jodhpur Airport|Jodhpur Airport]] |<bdi>[[జోధ్‌పూర్ విమానాశ్రయం]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |375 |[[:en:Vishakha and Others v. State of Rajasthan|Vishakha and Others v. State of Rajasthan]] |<bdi>[[విశాఖ, ఇతరులు వర్సెస్ రాజస్థాన్ రాష్ట్రం]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |376 |[[:en:Kishangarh Airport|Kishangarh Airport]] |<bdi>[[కిషన్‌గఢ్ విమానాశ్రయం]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |377 |[[:en:Sirohi State|Sirohi State]] |<bdi>[[సిరోహి రాష్ట్రం]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |378 |[[:en:Chirja|Chirja]] |<bdi>[[చిర్జా]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |379 |[[:en:Jawai Dam|Jawai Dam]] |<bdi>[[జవాయి ఆనకట్ట]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |380 |[[:en:Code 46|Code 46]] |<bdi>[[కోడ్ 46]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |381 |[[:en:Sadhvi Prem Baisa|Sadhvi Prem Baisa]] |<bdi>[[సాధ్వి ప్రేమ్ బైసా]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |382 |[[:en:Folk dances of Rajasthan|Folk dances of Rajasthan]] |పేజీ ఉంది | |- | align="right" |383 |[[:en:Musical instruments of Rajasthan|Musical instruments of Rajasthan]] |<bdi>[[రాజస్థాన్ సంగీత వాయిద్యాలు]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |384 |[[:en:Battle of Bagru|Battle of Bagru]] |<bdi>[[బాగ్రు యుద్ధం]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |385 |[[:en:Gulab Bagh and Zoo|Gulab Bagh and Zoo]] |<bdi>[[గులాబ్ బాగ్ - జంతుప్రదర్శనశాల]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |386 |[[:en:Acharya Tulsi|Acharya Tulsi]] |<bdi>[[ఆచార్య తులసి]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |387 |[[:en:Pachpadra Refinery|Pachpadra Refinery]] |<bdi>[[పచ్‌పద్ర రిఫైనరీ]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |388 |[[:en:Princess Diya Kumari Foundation|Princess Diya Kumari Foundation]] |[[ప్రిన్సెస్ దియా కుమారి ఫౌండేషన్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |389 |[[:en:Anjana Khatwa|Anjana Khatwa]] |<bdi>[[అంజనా ఖత్వా]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |390 |[[:en:The Warrior (2001 British film)|The Warrior (2001 British film)]] |[[ది వారియర్ (2001 బ్రిటీష్ సినిమా)|ది వారియర్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |391 |[[:en:Mirzapur (film)|Mirzapur (film)]] |<bdi>[[మీర్జాపూర్ (సినిమా)]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |392 |[[:en:Rajasthan State Election Commission|Rajasthan State Election Commission]] |<bdi>[[రాజస్థాన్ రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |393 |[[:en:Faculty of Management Studies – Institute of Rural Management, Jaipur|Faculty of Management Studies – Institute of Rural Management, Jaipur]] |<bdi>[[ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ మేనేజ్మెంట్ స్టడీస్-ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ రూరల్ మేనేజ్మెంట్, జైపూర్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |394 |[[:en:Abhira people|Abhira people]] |<bdi>[[అభిర ప్రజలు]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |395 |[[:en:Pal (surname)|Pal (surname)]] |[[పాల్ (ఇంటిపేరు)]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |396 |[[:en:Hela Khayal Dangal|Hela Khayal Dangal]] |<bdi>[[హేలా ఖయాల్ దంగల్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |397 |[[:en:List of Jaipur Metro stations|List of Jaipur Metro stations]] |<bdi>[[జైపూర్ మెట్రో స్టేషన్ల జాబితా]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |398 |[[:en:Delhi–Jaipur Expressway|Delhi–Jaipur Expressway]] |<bdi>[[ఢిల్లీ-జైపూర్ ఎక్స్‌ప్రెస్‌వే]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |399 |[[:en:Manmohini|Manmohini]] |<bdi>[[మన్మోహిని]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |400 |[[:en:Ferozepur Headworks|Ferozepur Headworks]] |<bdi>[[ఫిరోజ్‌పూర్ హెడ్‌వర్క్స్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |401 |[[:en:2019 Rajasthan State Men's League|2019 Rajasthan State Men's League]] | | |- | align="right" |402 |[[:en:Anjaamai|Anjaamai]] |<bdi>[[అంజామై]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |403 |[[:en:Battle of Maonda and Mandholi|Battle of Maonda and Mandholi]] |[[మాండోనా - మంధోలి యుద్ధం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |404 |[[:en:Pagri (turban)|Pagri (turban)]] |<bdi>[[పగ్రీ (టర్బన్)]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |405 |[[:en:Anand Prakash|Anand Prakash]] |<bdi>[[ఆనంద్ ప్రకాష్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |406 |[[:en:Pichhwai|Pichhwai]] |[[పిచ్వాయి]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |407 |[[:en:The Eken: Ruddhaswas Rajasthan|The Ek Ruddhaswas Rajasthan]] |<bdi>[[ది ఎకెన్: రుద్ధాస్వాస్ రాజస్థాన్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |408 |[[:en:Do Saheliyaan... Kismat Ki Kathputaliyaan|Do Saheliyaan... Kismat Ki Kathputaliyaan]] |<bdi>[[దో సహేలియాన్... కిస్మత్ కి కఠ్‌పుతలియాన్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |409 |[[:en:Palace on Wheels|Palace on Wheels]] |<bdi>[[ప్యాలెస్ ఆన్ వీల్స్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |410 |[[:en:Manorama Six Feet Under|Manorama Six Feet Under]] |[[మనోరమ సిక్స్ ఫీట్ అండర్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |411 |[[:en:Janam Janam Ka Saath|Janam Janam Ka Saath]] |[[జనమ్ జనమ్ కా సాత్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |412 |[[:en:Momal Rano|Momal Rano]] |<bdi>[[మోమల్ రానో]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |413 |[[:en:Pehredaar Piya Ki|Pehredaar Piya Ki]] |[[పెహ్రేదార్ పియా కీ]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |414 |[[:en:Jawahar Sagar Dam|Jawahar Sagar Dam]] |<bdi>[[జవహర్ సాగర్ ఆనకట్ట]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |415 |[[:en:Nanhe Jaisalmer|Nanhe Jaisalmer]] |<bdi>[[నన్హే జైసల్మేర్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |416 |[[:en:Galtaji|Galtaji]] |<bdi>[[గాల్టాజీ]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |417 |[[:en:Un plus une|Un plus une]] |[[ఉన్ ప్లస్ ఉనే]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |418 |[[:en:Nainsi ri Khyat|Nainsi ri Khyat]] |<bdi>[[నైన్సీ రి ఖ్యాత్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |419 |[[:en:Udai Singh II of Dungarpur|Udai Singh II of Dungarpur]] |<bdi>[[దుంగర్‌పూర్ రెండవ ఉదయ్ సింగ్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |420 |[[:en:Art of Rajasthan|Art of Rajasthan]] |[[రాజస్థాన్ కళ]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |421 |[[:en:Bargujar|Bargujar]] |<bdi>[[బార్గుజర్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |422 |[[:en:Lakshmipat Singhania Academy|Lakshmipat Singhania Academy]] |<bdi>[[లక్ష్మీపత్ సింఘానియా అకాడమీ]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |423 |[[:en:BK Jayanti|BK Jayanti]] |<bdi>[[బి.కె. జయంతి]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |424 |[[:en:Juna Mahal|Juna Mahal]] |[[జునా మహల్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |425 |[[:en:NBC Bearings|NBC Bearings]] |<bdi>[[ఎన్.బి.సి. బేరింగ్స్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |426 |[[:en:Jaidayal Dalmia|Jaidayal Dalmia]] |<bdi>[[జైదయాళ్ దాల్మియా]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |427 |[[:en:Hindustan Zinc|Hindustan Zinc]] |[[హిందూస్తాన్ జింక్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |428 |[[:en:Jawahar Kala Kendra|Jawahar Kala Kendra]] |[[జవహర్ కళా కేంద్రం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |429 |[[:en:Oru Indian Pranayakadha|Oru Indian Pranayakadha]] |[[ఒరు ఇండియన్ ప్రణయకథ]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |} 0j79qwcxkxjqbnvmu27sklyv3rmyblu 4907935 4907896 2026-07-18T18:54:28Z Pranayraj1985 29393 4907935 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" border="1" !సంఖ్య !ఇంగ్లీషు వ్యాసం పేరు !తెలుగు వ్యాసం పేరు !వాడుకరి |- | align="right" |1 |[[:en:The Dark Knight Rises|The Dark Knight Rises]] | | |- | align="right" |2 |[[:en:Tharparkar|Tharparkar]] | | |- | align="right" |3 |[[:en:Yeh Rishta Kya Kehlata Hai|Yeh Rishta Kya Kehlata Hai]] |[[యే రిష్తా క్యా కెహ్లాతా హై]] | |- | align="right" |4 |[[:en:COVID-19 pandemic in Rajasthan|COVID-19 pandemic in Rajasthan]] | | |- | align="right" |5 |[[:en:Khatri|Khatri]] |[[ఖత్రి]] | |- | align="right" |6 |[[:en:Jats|Jats]] | | |- | align="right" |7 |[[:en:Arrambam|Arrambam]] |''[[ఆరంభం (2013 సినిమా)|ఆరంభం]]'' | |- | align="right" |8 |[[:en:Naagin (2015 TV series)|Naagin (2015 TV series)]] |[[నాగిన్ (2015 టీవీ సిరీస్)]] | |- | align="right" |9 |[[:en:Thugs of Hindostan|Thugs of Hindostan]] |''[[థగ్స్ ఆఫ్ హిందూస్థాన్]]'' | |- | align="right" |10 |[[:en:Indian campaign of Ahmad Shah Durrani|Indian campaign of Ahmad Shah Durrani]] | | |- | align="right" |11 |[[:en:Dromedary|Dromedary]] | | |- | align="right" |12 |[[:en:List of State Protected Monuments in Rajasthan|List of State Protected Monuments in Rajasthan]] |[[రాజస్థాన్‌లోని రాష్ట్ర సంరక్షిత స్మారక చిహ్నాల జాబితా]] | |- | align="right" |13 |[[:en:Charan|Charan]] | | |- | align="right" |14 |[[:en:List of Rajasthan Royals cricketers|List of Rajasthan Royals cricketers]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 14:08, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |15 |[[:en:Diya Aur Baati Hum|Diya Aur Baati Hum]] | | |- | align="right" |16 |[[:en:Yennai Arindhaal|Yennai Arindhaal]] |[[యెన్నై అరిందాల్]] | |- | align="right" |17 |[[:en:Tirath Das Dogra|Tirath Das Dogra]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 14:08, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |18 |[[:en:Ghaznavid campaigns in India|Ghaznavid campaigns in India]] | | |- | align="right" |19 |[[:en:Best of Luck Nikki|Best of Luck Nikki]] | | |- | align="right" |20 |[[:en:Brahma Kumaris|Brahma Kumaris]] | | |- | align="right" |21 |[[:en:Ship of Theseus (film)|Ship of Theseus (film)]] | | |- | align="right" |22 |[[:en:Sonar Kellay Jawker Dhan|Sonar Kellay Jawker Dhan]] | | |- | align="right" |23 |[[:en:Bandish Bandits|Bandish Bandits]] | | |- | align="right" |24 |[[:en:Delhi–Mumbai Expressway|Delhi–Mumbai Expressway]] | |చదువరి |- | align="right" |25 |[[:en:NH10 (film)|NH10 (film)]] | | |- | align="right" |26 |[[:en:Jab We Met|Jab We Met]] | | |- | align="right" |27 |[[:en:James Tod|James Tod]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 14:08, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |28 |[[:en:120 Bahadur|120 Bahadur]] | | |- | align="right" |29 |[[:en:List of Lok Sabha members from Rajasthan|List of Lok Sabha members from Rajasthan]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |30 |[[:en:Mazhabi Sikh|Mazhabi Sikh]] | | |- | align="right" |31 |[[:en:Hum Saath-Saath Hain|Hum Saath-Saath Hain]] | | |- | align="right" |32 |[[:en:Ugly (film)|Ugly (film)]] | | |- | align="right" |33 |[[:en:Rudaali|Rudaali]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 09:24, 30 జూన్ 2026 (UTC) |- | align="right" |34 |[[:en:Highway (2014 Hindi film)|Highway (2014 Hindi film)]] | | |- | align="right" |35 |[[:en:Octopussy|Octopussy]] | | |- | align="right" |36 |[[:en:Marudhanayagam|Marudhanayagam]] | | |- | align="right" |37 |[[:en:Ameerin Aadhi-Bhagavan|Ameerin Aadhi-Bhagavan]] | | |- | align="right" |38 |[[:en:Dhangar|Dhangar]] | | |- | align="right" |39 |[[:en:Rajasthani peoples|Rajasthani peoples]] | | |- | align="right" |40 |[[:en:Rajputisation|Rajputisation]] | | |- | align="right" |41 |[[:en:The Best Exotic Marigold Hotel|The Best Exotic Marigold Hotel]] | | |- | align="right" |42 |[[:en:Border (1997 film)|Border (1997 film)]] | | |- | align="right" |43 |[[:en:Murder of Kanhaiya Lal|Murder of Kanhaiya Lal]] | | |- | align="right" |44 |[[:en:Shastar Vidya|Shastar Vidya]] | | |- | align="right" |45 |[[:en:Jaipur-Atrauli gharana|Jaipur-Atrauli gharana]] | | |- | align="right" |46 |[[:en:Digamber Singh|Digamber Singh]] | | |- | align="right" |47 |[[:en:Clarke Peters|Clarke Peters]] | | |- | align="right" |48 |[[:en:Mewat|Mewat]] | | |- | align="right" |49 |[[:en:Love Aaj Kal (2009 film)|Love Aaj Kal (2009 film)]] | | |- | align="right" |50 |[[:en:Ponnar Shankar|Ponnar Shankar]] | | |- | align="right" |51 |[[:en:Rajasthani cuisine|Rajasthani cuisine]] | | |- | align="right" |52 |[[:en:Karam Chand Bachhawat|Karam Chand Bachhawat]] | | |- | align="right" |53 |[[:en:Purampokku Engira Podhuvudamai|Purampokku Engira Podhuvudamai]] | | |- | align="right" |54 |[[:en:List of Monuments of National Importance in Rajasthan|List of Monuments of National Importance in Rajasthan]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |55 |[[:en:Chetavani ra Chungatya|Chetavani ra Chungatya]] | | |- | align="right" |56 |[[:en:First Battle of Eran|First Battle of Eran]] | |చదువరి |- | align="right" |57 |[[:en:Toxic (2026 film)|Toxic (2026 film)]] | | |- | align="right" |58 |[[:en:Black Friday (2004 film)|Black Friday (2004 film)]] | | |- | align="right" |59 |[[:en:Nirj Deva|Nirj Deva]] | | |- | align="right" |60 |[[:en:Lekin...|Lekin...]] | | |- | align="right" |61 |[[:en:Koli people|Koli people]] | | |- | align="right" |62 |[[:en:Bharatpur State|Bharatpur State]] | | |- | align="right" |63 |[[:en:Mewati gharana|Mewati gharana]] | | |- | align="right" |64 |[[:en:Saamy Square|Saamy Square]] | | |- | align="right" |65 |[[:en:Balika Vadhu|Balika Vadhu]] | | |- | align="right" |66 |[[:en:Ajmer rape case|Ajmer rape case]] | | |- | align="right" |67 |[[:en:Origin of the Gurjara-Pratiharas|Origin of the Gurjara-Pratiharas]] | | |- | align="right" |68 |[[:en:Dor (film)|Dor (film)]] | | |- | align="right" |69 |[[:en:Hammira Mahakavya|Hammira Mahakavya]] | | |- | align="right" |70 |[[:en:Marwari people|Marwari people]] | |చదువరి |- | align="right" |71 |[[:en:Mr. & Mrs. Mahi|Mr. & Mrs. Mahi]] | | |- | align="right" |72 |[[:en:Qarib Qarib Singlle|Qarib Qarib Singlle]] | | |- | align="right" |73 |[[:en:Arab conquest of Sindh|Arab conquest of Sindh]] | | |- | align="right" |74 |[[:en:The Jungle Book (1994 film)|The Jungle Book (1994 film)]] | | |- | align="right" |75 |[[:en:Anand Pal Singh|Anand Pal Singh]] | | |- | align="right" |76 |[[:en:Mangar Bani|Mangar Bani]] | | |- | align="right" |77 |[[:en:Fairs and festivals of Rajasthan|Fairs and festivals of Rajasthan]] | | |- | align="right" |78 |[[:en:Shakti Dan Kaviya|Shakti Dan Kaviya]] | | |- | align="right" |79 |[[:en:Jaipur bombings|Jaipur bombings]] | | |- | align="right" |80 |[[:en:Uttaran|Uttaran]] | | |- | align="right" |81 |[[:en:Avadhesha Surolia|Avadhesha Surolia]] | | |- | align="right" |82 |[[:en:Kusum Dola|Kusum Dola]] | | |- | align="right" |83 |[[:en:Avinash Kumar Agarwal|Avinash Kumar Agarwal]] | | |- | align="right" |84 |[[:en:Band Baaja Baaraat|Band Baaja Baaraat]] | | |- | align="right" |85 |[[:en:Falimy|Falimy]] | | |- | align="right" |86 |[[:en:Yaan (film)|Yaan (film)]] | | |- | align="right" |87 |[[:en:Tu Sooraj Main Saanjh, Piyaji|Tu Sooraj Main Saanjh, Piyaji]] | | |- | align="right" |88 |[[:en:The Fall (2006 film)|The Fall (2006 film)]] | | |- | align="right" |89 |[[:en:Dadi Prakashmani|Dadi Prakashmani]] | | |- | align="right" |90 |[[:en:Raid 2 (film)|Raid 2 (film)]] | | |- | align="right" |91 |[[:en:Jaipur Literature Festival|Jaipur Literature Festival]] | | |- | align="right" |92 |[[:en:Rajasthani literature|Rajasthani literature]] | | |- | align="right" |93 |[[:en:Guide (film)|Guide (film)]] | | |- | align="right" |94 |[[:en:Tashan (film)|Tashan (film)]] | | |- | align="right" |95 |[[:en:Bikaner State|Bikaner State]] | | |- | align="right" |96 |[[:en:Sarfarosh (1999 film)|Sarfarosh (1999 film)]] | | |- | align="right" |97 |[[:en:Delhi Ridge|Delhi Ridge]] | | |- | align="right" |98 |[[:en:Central Sheep and Wool Research Institute|Central Sheep and Wool Research Institute]] | | |- | align="right" |99 |[[:en:Climate of Rajasthan|Climate of Rajasthan]] | | |- | align="right" |100 |[[:en:Amit Goyal|Amit Goyal]] | | |- | align="right" |101 |[[:en:Parkari Koli language|Parkari Koli language]] | | |- | align="right" |102 |[[:en:Second Aulikara dynasty|Second Aulikara dynasty]] | | |- | align="right" |103 |[[:en:Bhāts|Bhāts]] | | |- | align="right" |104 |[[:en:Mr. Fraud|Mr. Fraud]] | | |- | align="right" |105 |[[:en:Political families of Rajasthan|Political families of Rajasthan]] | | |- | align="right" |106 |[[:en:Bandra (film)|Bandra (film)]] | | |- | align="right" |107 |[[:en:Gavari|Gavari]] | | |- | align="right" |108 |[[:en:Khoobsurat (2014 film)|Khoobsurat (2014 film)]] | | |- | align="right" |109 |[[:en:Salaam-e-Ishq|Salaam-e-Ishq]] | | |- | align="right" |110 |[[:en:Meena|Meena]] | | |- | align="right" |111 |[[:en:Sasan (land grant)|Sasan (land grant)]] | | |- | align="right" |112 |[[:en:Karni Sena|Karni Sena]] | | |- | align="right" |113 |[[:en:Om Radhe|Om Radhe]] | | |- | align="right" |114 |[[:en:Jaipur International Airport|Jaipur International Airport]] | |చదువరి |- | align="right" |115 |[[:en:Mirza Ismail|Mirza Ismail]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 09:24, 30 జూన్ 2026 (UTC) |- | align="right" |116 |[[:en:Leader (2026 film)|Leader (2026 film)]] | | |- | align="right" |117 |[[:en:Vikram (1986 Tamil film)|Vikram (1986 Tamil film)]] | | |- | align="right" |118 |[[:en:Bhanwari Devi murder case|Bhanwari Devi murder case]] | | |- | align="right" |119 |[[:en:Kuvalaya-mālā|Kuvalaya-mālā]] | | |- | align="right" |120 |[[:en:Tu Meri Main Tera Main Tera Tu Meri|Tu Meri Main Tera Main Tera Tu Meri]] | | |- | align="right" |121 |[[:en:Daly College|Daly College]] | | |- | align="right" |122 |[[:en:Rashtriya Military School, Dholpur|Rashtriya Military School, Dholpur]] | | |- | align="right" |123 |[[:en:Rangeela (1995 film)|Rangeela (1995 film)]] | | |- | align="right" |124 |[[:en:1971: Beyond Borders|1971: Beyond Borders]] | | |- | align="right" |125 |[[:en:Raja Yoga Meditation (Brahma Kumaris)|Raja Yoga Meditation (Brahma Kumaris)]] | | |- | align="right" |126 |[[:en:Defence Laboratory, Jodhpur|Defence Laboratory, Jodhpur]] | | |- | align="right" |127 |[[:en:Maru-Gurjara architecture|Maru-Gurjara architecture]] | | |- | align="right" |128 |[[:en:Ek Paheli Leela|Ek Paheli Leela]] | | |- | align="right" |129 |[[:en:Sambhali Trust|Sambhali Trust]] | | |- | align="right" |130 |[[:en:Delhi–Ahmedabad high-speed rail corridor|Delhi–Ahmedabad high-speed rail corridor]] | | |- | align="right" |131 |[[:en:Parmanu: The Story of Pokhran|Parmanu: The Story of Pokhran]] | | |- | align="right" |132 |[[:en:Lakshyaraj Singh Mewar|Lakshyaraj Singh Mewar]] | | |- | align="right" |133 |[[:en:Bagar (region)|Bagar (region)]] | | |- | align="right" |134 |[[:en:Kunwar Pratap Singh Barhath|Kunwar Pratap Singh Barhath]] | | |- | align="right" |135 |[[:en:2009 Jaipur fire|2009 Jaipur fire]] | | |- | align="right" |136 |[[:en:State of Alwar|State of Alwar]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |137 |[[:en:List of people from Rajasthan|List of people from Rajasthan]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |138 |[[:en:Alauddin Khalji's conquest of Ranthambore|Alauddin Khalji's conquest of Ranthambore]] | | |- | align="right" |139 |[[:en:Suicide of Samarveer Singh|Suicide of Samarveer Singh]] | | |- | align="right" |140 |[[:en:Pabuji Ki Phad|Pabuji Ki Phad]] | | |- | align="right" |141 |[[:en:Meo (ethnic group)|Meo (ethnic group)]] | | |- | align="right" |142 |[[:en:Baadshaho|Baadshaho]] | | |- | align="right" |143 |[[:en:Bhawani Singh|Bhawani Singh]] | | |- | align="right" |144 |[[:en:Kaalapatthar|Kaalapatthar]] | | |- | align="right" |145 |[[:en:Rajasthan Film Festival|Rajasthan Film Festival]] | | |- | align="right" |146 |[[:en:Batla House|Batla House]] | | |- | align="right" |147 |[[:en:Viceroy's House (film)|Viceroy's House (film)]] | | |- | align="right" |148 |[[:en:Veer (2010 film)|Veer (2010 film)]] | | |- | align="right" |149 |[[:en:Rajasthan State Human Rights Commission|Rajasthan State Human Rights Commission]] | | |- | align="right" |150 |[[:en:List of state highways in Rajasthan|List of state highways in Rajasthan]] | | |- | align="right" |151 |[[:en:Prithviraja Vijaya|Prithviraja Vijaya]] | | |- | align="right" |152 |[[:en:Kayal (film)|Kayal (film)]] | | |- | align="right" |153 |[[:en:Refugee (2000 film)|Refugee (2000 film)]] | | |- | align="right" |154 |[[:en:Om Shanti Retreat Centre|Om Shanti Retreat Centre]] | | |- | align="right" |155 |[[:en:MSG-2 The Messenger|MSG-2 The Messenger]] | | |- | align="right" |156 |[[:en:Suryamal Mishran Shikhar Award|Suryamal Mishran Shikhar Award]] | | |- | align="right" |157 |[[:en:Udaipur Files|Udaipur Files]] | | |- | align="right" |158 |[[:en:Gurudas Banerjee|Gurudas Banerjee]] | | |- | align="right" |159 |[[:en:Narayan Bareth|Narayan Bareth]] | | |- | align="right" |160 |[[:en:Shakti: The Power|Shakti: The Power]] | | |- | align="right" |161 |[[:en:Gopal (caste)|Gopal (caste)]] | | |- | align="right" |162 |[[:en:Mungaru Male 2|Mungaru Male 2]] | | |- | align="right" |163 |[[:en:D. P. Sharma|D. P. Sharma]] | | |- | align="right" |164 |[[:en:BK Mohini|BK Mohini]] | | |- | align="right" |165 |[[:en:Goverdhan Mehta|Goverdhan Mehta]] | | |- | align="right" |166 |[[:en:Thakur Zorawar Singh Barhath|Thakur Zorawar Singh Barhath]] | | |- | align="right" |167 |[[:en:Mirch|Mirch]] | | |- | align="right" |168 |[[:en:Marwar|Marwar]] | | |- | align="right" |169 |[[:en:The Second Best Exotic Marigold Hotel|The Second Best Exotic Marigold Hotel]] | | |- | align="right" |170 |[[:en:Shrinathji|Shrinathji]] | | |- | align="right" |171 |[[:en:List of Charans|List of Charans]] | | |- | align="right" |172 |[[:en:Naresh Chandra|Naresh Chandra]] | | |- | align="right" |173 |[[:en:Caminho das Índias|Caminho das Índias]] | | |- | align="right" |174 |[[:en:History of Jaisalmer|History of Jaisalmer]] | | |- | align="right" |175 |[[:en:Pavagadh Hill|Pavagadh Hill]] | | |- | align="right" |176 |[[:en:One Night with the King|One Night with the King]] | | |- | align="right" |177 |[[:en:Lamhe|Lamhe]] | | |- | align="right" |178 |[[:en:Culture of Rajasthan|Culture of Rajasthan]] | | |- | align="right" |179 |[[:en:Jainendra K. Jain|Jainendra K. Jain]] | | |- | align="right" |180 |[[:en:Subhash Chandra Lakhotia|Subhash Chandra Lakhotia]] | | |- | align="right" |181 |[[:en:Tectonic evolution of the Aravalli Mountains|Tectonic evolution of the Aravalli Mountains]] | | |- | align="right" |182 |[[:en:Tera Yaar Hoon Main|Tera Yaar Hoon Main]] | | |- | align="right" |183 |[[:en:Kotra tehsil|Kotra tehsil]] | | |- | align="right" |184 |[[:en:Hathibada Ghosundi inscriptions|Hathibada Ghosundi inscriptions]] | | |- | align="right" |185 |[[:en:Priyamudan|Priyamudan]] | | |- | align="right" |186 |[[:en:Atal Progress-Way|Atal Progress-Way]] | | |- | align="right" |187 |[[:en:Dabu printing|Dabu printing]] | | |- | align="right" |188 |[[:en:Vanity Fair (2004 film)|Vanity Fair (2004 film)]] | | |- | align="right" |189 |[[:en:Firangi|Firangi]] | | |- | align="right" |190 |[[:en:Rajasthan Public Service Commission|Rajasthan Public Service Commission]] | | |- | align="right" |191 |[[:en:Parched|Parched]] | | |- | align="right" |192 |[[:en:Haveli|Haveli]] | | |- | align="right" |193 |[[:en:Yaara|Yaara]] | | |- | align="right" |194 |[[:en:Arvind Singh Mewar|Arvind Singh Mewar]] | | |- | align="right" |195 |[[:en:Dingal|Dingal]] | | |- | align="right" |196 |[[:en:Ghoonghat|Ghoonghat]] | | |- | align="right" |197 |[[:en:Dhola Maru|Dhola Maru]] | | |- | align="right" |198 |[[:en:Outline of Rajasthan|Outline of Rajasthan]] | | |- | align="right" |199 |[[:en:Kung Fu Yoga|Kung Fu Yoga]] | | |- | align="right" |200 |[[:en:Bharat Ka Veer Putra – Maharana Pratap|Bharat Ka Veer Putra – Maharana Pratap]] | | |- | align="right" |201 |[[:en:List of tehsils of Rajasthan|List of tehsils of Rajasthan]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |202 |[[:en:List of Rajasthani-language films|List of Rajasthani-language films]] | | |- | align="right" |203 |[[:en:Pataakha|Pataakha]] | | |- | align="right" |204 |[[:en:Barefoot College|Barefoot College]] | |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |205 |[[:en:Anangpur|Anangpur]] | | |- | align="right" |206 |[[:en:Meghwal people|Meghwal people]] | |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |207 |[[:en:Rajasthan Educational Service|Rajasthan Educational Service]] | | |- | align="right" |208 |[[:en:Shekhawati|Shekhawati]] | | |- | align="right" |209 |[[:en:Mahatma Isardas|Mahatma Isardas]] | | |- | align="right" |210 |[[:en:Banwari Lal (biotechnologist)|Banwari Lal (biotechnologist)]] | | |- | align="right" |211 |[[:en:Narayan Seva Sansthan|Narayan Seva Sansthan]] |[[నారాయణ్ సేవా సంస్థాన్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |212 |[[:en:CityLights (2014 film)|CityLights (2014 film)]] | | |- | align="right" |213 |[[:en:The Deceivers (film)|The Deceivers (film)]] | | |- | align="right" |214 |[[:en:Robin Ramsay (actor)|Robin Ramsay (actor)]] | | |- | align="right" |215 |[[:en:Kilometers and Kilometers|Kilometers and Kilometers]] | | |- | align="right" |216 |[[:en:Voice of Sathyanathan|Voice of Sathyanathan]] | | |- | align="right" |217 |[[:en:Gurjaras of Lata|Gurjaras of Lata]] |[[లతా గుర్జరలు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |218 |[[:en:Aulikaras|Aulikaras]] |[[ఔలికరాలు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |219 |[[:en:Flora and fauna of Rajasthan|Flora and fauna of Rajasthan]] | |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |220 |[[:en:Gurjaradesha|Gurjaradesha]] |[[గుర్జరదేశ]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |221 |[[:en:Bhatia caste|Bhatia caste]] |[[భాటియా కులం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |222 |[[:en:Bagri language|Bagri language]] |[[బాగ్రీ భాష]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |223 |[[:en:Johad|Johad]] |[[జోహద్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |224 |[[:en:Saang|Saang]] | | |- | align="right" |225 |[[:en:Shaadi Mubarak|Shaadi Mubarak]] | | |- | align="right" |226 |[[:en:Satish Kumar|Satish Kumar]] | | |- | align="right" |227 |[[:en:Gangster (2014 film)|Gangster (2014 film)]] |[[గ్యాంగ్‌స్టర్ (2014 సినిమా)]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |228 |[[:en:Monsoon Palace|Monsoon Palace]] |[[మాన్‌సూన్ ప్యాలెస్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |229 |[[:en:Sodha|Sodha]] |[[సోధా]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |230 |[[:en:Kshatriya (film)|Kshatriya (film)]] | | |- | align="right" |231 |[[:en:Jinasena|Jinasena]] |ఉంది | |- | align="right" |232 |[[:en:Thar Engro Coal Power Project|Thar Engro Coal Power Project]] |[[థార్ ఎంగ్రో కోల్ పవర్ ప్రాజెక్ట్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |233 |[[:en:2019 Asian Women's Youth Handball Championship|2019 Asian Women's Youth Handball Championship]] | | |- | align="right" |234 |[[:en:Surieyan|Surieyan]] |[[సూర్యన్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |235 |[[:en:Delhi–Alwar Regional Rapid Transit System|Delhi–Alwar Regional Rapid Transit System]] |[[ఢిల్లీ–అల్వార్ ప్రాంతీయ రాపిడ్ ట్రాన్సిట్ సిస్టమ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |236 |[[:en:Tevar|Tevar]] | | |- | align="right" |237 |[[:en:Gupt: The Hidden Truth|Gupt: The Hidden Truth]] | | |- | align="right" |238 |[[:en:Gurjar agitation in Rajasthan|Gurjar agitation in Rajasthan]] |[[రాజస్థాన్‌లోని గుజ్జర్ ఉద్యమం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |239 |[[:en:Oswal|Oswal]] |[[ఓస్వాల్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |240 |[[:en:Karan Arjun|Karan Arjun]] | | |- | align="right" |241 |[[:en:Harivaṃśapurāṇa|Harivaṃśapurāṇa]] |[[హరివంశ పురాణం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |242 |[[:en:Blue pottery of Jaipur|Blue pottery of Jaipur]] |[[జైపూర్ నీలిరంగు కుండలు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |243 |[[:en:Suryamal Misran|Suryamal Misran]] |[[సూర్యమల్ మిశ్రన్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |244 |[[:en:Katkari people|Katkari people]] |[[కట్కరీ ప్రజలు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |245 |[[:en:Thar (film)|Thar (film)]] | | |- | align="right" |246 |[[:en:Bhaiaji Superhit|Bhaiaji Superhit]] | | |- | align="right" |247 |[[:en:Arna Jharna Museum|Arna Jharna Museum]] |[[అర్నా ఝర్నా మ్యూజియం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |248 |[[:en:Holy Smoke!|Holy Smoke!]] | | |- | align="right" |249 |[[:en:Swami Maheshwarananda|Swami Maheshwarananda]] |[[స్వామి మహేశ్వరానంద]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |250 |[[:en:List of Koli people|List of Koli people]] |[[కోలి ప్రజల జాబితా]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |251 |[[:en:GVNML|GVNML]] |[[గ్రామ్ వికాస్ నవ్యువక్ మండల్ లపోరియా]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |252 |[[:en:Global Co-operation House|Global Co-operation House]] | | |- | align="right" |253 |[[:en:Maharana Pratap: The First Freedom Fighter|Maharana Pratap: The First Freedom Fighter]] | | |- | align="right" |254 |[[:en:Rajputi poshak|Rajputi poshak]] |[[రాజపుతి పోషక్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |255 |[[:en:Kavi Kag Award|Kavi Kag Award]] |[[కవి కాగ్ అవార్డు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |256 |[[:en:I Am Kalam|I Am Kalam]] | | |- | align="right" |257 |[[:en:2017 Alwar mob lynching|2017 Alwar mob lynching]] |[[2017 అల్వార్ మూక దాడి]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |258 |[[:en:Rudransh Khandelwal|Rudransh Khandelwal]] |[[రుద్రాంశ్ ఖండేల్వాల్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |259 |[[:en:Jawaharlal Nehru Medical College, Ajmer|Jawaharlal Nehru Medical College, Ajmer]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |260 |[[:en:Durbar of 1870|Durbar of 1870]] |[[1870 దర్బార్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |261 |[[:en:Rais Khan|Rais Khan]] |[[రైస్ ఖాన్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |262 |[[:en:Arya Group Of Colleges|Arya Group Of Colleges]] | | |- | align="right" |263 |[[:en:Dadi Ratan Mohini|Dadi Ratan Mohini]] | | |- | align="right" |264 |[[:en:Deeg district|Deeg district]] | | |- | align="right" |265 |[[:en:Rajkumar Dhoot|Rajkumar Dhoot]] |[[రాజ్‌కుమార్ ధూత్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |266 |[[:en:Rajpal Singh Yadav|Rajpal Singh Yadav]] |[[రాజ్‌పాల్ సింగ్ యాదవ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |267 |[[:en:Samode Palace|Samode Palace]] |[[సమోద్ ప్యాలెస్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |268 |[[:en:Jodhpur–Delhi Cantonment Vande Bharat Express|Jodhpur–Delhi Cantonment Vande Bharat Express]] | | |- | align="right" |269 |[[:en:Akbar Khan (disability activist)|Akbar Khan (disability activist)]] |[[అక్బర్ ఖాన్ (వికలాంగ కార్యకర్త)]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |270 |[[:en:Gulaal (film)|Gulaal (film)]] | | |- | align="right" |271 |[[:en:Mr. X (2026 film)|Mr. X (2026 film)]] | | |- | align="right" |272 |[[:en:Jag Mandir Palace|Jag Mandir Palace]] |[[జగ్ మందిర్ ప్యాలెస్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |273 |[[:en:Saat Phere – Saloni Ka Safar|Saat Phere – Saloni Ka Safar]] | | |- | align="right" |274 |[[:en:Sandeep Ranade|Sandeep Ranade]] |[[సందీప్ రానడే]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |275 |[[:en:Ajmer Dargah bombing|Ajmer Dargah bombing]] |[[అజ్మీర్ దర్గా బాంబు దాడి]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |276 |[[:en:Rana Pratap Sagar Dam|Rana Pratap Sagar Dam]] | | |- | align="right" |277 |[[:en:Hello English|Hello English]] |[[హలో ఇంగ్లీష్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |278 |[[:en:Ramkrishna Bajaj|Ramkrishna Bajaj]] |[[రామకృష్ణ బజాజ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |279 |[[:en:Kotkasim|Kotkasim]] | | |- | align="right" |280 |[[:en:Gangadhar Stone Inscription of Viśvavarman|Gangadhar Stone Inscription of Viśvavarman]] |[[విశ్వవర్మన్ గంగాధర శిలాశాసనం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |281 |[[:en:Rajasthan Police|Rajasthan Police]] | | |- | align="right" |282 |[[:en:Barli Inscription|Barli Inscription]] |[[బార్లీ శాసనం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |283 |[[:en:Jaipur Marathon|Jaipur Marathon]] |[[జైపూర్ మారథాన్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |284 |[[:en:Dhosi Hill|Dhosi Hill]] |[[ధోసి కొండ]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |285 |[[:en:Khuda Gawah|Khuda Gawah]] | | |- | align="right" |286 |[[:en:Thali|Thali]] |[[థాలి]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |287 |[[:en:Battle of Kasahrada|Battle of Kasahrada]] |[[కసహరద యుద్ధం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |288 |[[:en:Shekhawati painting|Shekhawati painting]] |[[షెఖావతి పెయింటింగ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |289 |[[:en:Dadi Gulzar|Dadi Gulzar]] |[[దాది గుల్జార్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |290 |[[:en:List of urban local bodies in Rajasthan|List of urban local bodies in Rajasthan]] |[[రాజస్థాన్‌లోని పట్టణ స్థానిక సంస్థల జాబితా]] |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |291 |[[:en:Kaviraja Muraridan|Kaviraja Muraridan]] |[[కవిరాజ మురారిదన్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |292 |[[:en:Zalim Singh|Zalim Singh]] |[[జలీమ్ సింగ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |293 |[[:en:Om Prakash Mehra|Om Prakash Mehra]] |[[ఓం ప్రకాష్ మెహ్రా]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |294 |[[:en:Shahid Mallya|Shahid Mallya]] | | |- | align="right" |295 |[[:en:Kuttavum Shikshayum (2022 film)|Kuttavum Shikshayum (2022 film)]] |[[కుట్టవుమ్ శిక్షయుమ్ (2022 సినిమా)]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |296 |[[:en:Yadavs of Nepal|Yadavs of Nepal]] |[[నేపాల్ యాదవులు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |297 |[[:en:Thari people|Thari people]] |[[థారీ ప్రజలు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |298 |[[:en:Ramgarh crater|Ramgarh crater]] |[[రామ్‌గఢ్ బిలం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |299 |[[:en:Kanhadade Prabandha|Kanhadade Prabandha]] |[[కన్హదాదే ప్రబంధ]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |300 |[[:en:Government Museum, Alwar|Government Museum, Alwar]] |[[అల్వార్ ప్రభుత్వ మ్యూజియం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |301 |[[:en:Bandhani|Bandhani]] |[[బంధాని]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |302 |[[:en:Jaipur Pink Panthers|Jaipur Pink Panthers]] | | |- | align="right" |303 |[[:en:Balai|Balai]] |[[బలాయ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |304 |[[:en:Mali caste|Mali caste]] |[[మాలి కులం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |305 |[[:en:Khathiar–Gir dry deciduous forests|Khathiar–Gir dry deciduous forests]] | | |- | align="right" |306 |[[:en:Dugar|Dugar]] |[[దుగర్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |307 |[[:en:Arjunayanas|Arjunayanas]] |[[అర్జునయనలు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |308 |[[:en:Kumar Swami|Kumar Swami]] |[[కుమార్ స్వామి]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |309 |[[:en:Rudradaman I|Rudradaman I]] |[[మొదటి రుద్రదామన్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |310 |[[:en:Umayyad campaigns in Qiqan|Umayyad campaigns in Qiqan]] |[[ఖిఖాన్ లోని ఉమయ్యద్ దండయాత్రలు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |311 |[[:en:Raoji Ki Ger|Raoji Ki Ger]] |[[రావుజీ కీ గెర్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |312 |[[:en:D. P. Kothari|D. P. Kothari]] |[[డి. పి. కొఠారి]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |313 |[[:en:Liz Hodgkinson|Liz Hodgkinson]] |[[లిజ్ హోడ్కిన్సన్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |314 |[[:en:The Cheetah Girls: One World|The Cheetah Girls: One World]] |[[ది చీతా గర్ల్స్: వన్ వరల్డ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |315 |[[:en:Trishna (2011 film)|Trishna (2011 film)]] |[[త్రిష్ణ (2011 సినిమా)]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |316 |[[:en:Rathore (Rajput clan)|Rathore (Rajput clan)]] |[[రాథోడ్ (రాజపుత్ర వంశం)]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |317 |[[:en:Meenaxi: Tale of Three Cities|Meenaxi: Tale of Three Cities]] |[[మీనాక్షి: టేల్ అఫ్ త్రీ సిటీస్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |318 |[[:en:Maniram|Maniram]] |[[మణిరామ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |319 |[[:en:Jodhpur Group – Malani Igneous Suite Contact|Jodhpur Group – Malani Igneous Suite Contact]] |[[జోధ్‌పూర్ గ్రూప్-మలానీ ఇగ్నియస్ సూట్ కాంటాక్ట్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |320 |[[:en:List of tourist attractions in Udaipur|List of tourist attractions in Udaipur]] |[[ఉదయపూర్ లోని పర్యాటక ఆకర్షణల జాబితా]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |321 |[[:en:Piplodi school roof collapse|Piplodi school roof collapse]] |[[పిప్లోడి పాఠశాల పైకప్పు కూలిన ఘటన]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |322 |[[:en:Bawandar|Bawandar]] |[[బావందర్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |323 |[[:en:Maharana Pratap Airport|Maharana Pratap Airport]] |[[మహారాణా ప్రతాప్ విమానాశ్రయం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |324 |[[:en:Battle of Chappar Chiri|Battle of Chappar Chiri]] |[[చప్పర్ చిరి యుద్ధం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |325 |[[:en:Ashwani Pareek|Ashwani Pareek]] |[[అశ్వనీ పరేఖ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |326 |[[:en:Chinkara|Chinkara]] |[[చింకారా]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |327 |[[:en:Eklavya: The Royal Guard|Eklavya: The Royal Guard]] |[[ఏకలవ్య :ది రాయల్ గార్డ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |328 |[[:en:Narayana Health|Narayana Health]] |[[నారాయణ హెల్త్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |329 |[[:en:Seva Mandir|Seva Mandir]] |[[సేవా మందిర్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |330 |[[:en:Chhatri|Chhatri]] |[[ఛత్రి]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |331 |[[:en:Anjani Putra|Anjani Putra]] |[[అంజనీ పుత్ర]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |332 |[[:en:Dharti Ka Veer Yodha Prithviraj Chauhan|Dharti Ka Veer Yodha Prithviraj Chauhan]] |[[ధర్తి కా వీర్ యోధ పృథ్వీరాజ్ చౌహాన్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |333 |[[:en:Ashok Panagariya|Ashok Panagariya]] |[[అశోక్ పనగారియా]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |334 |[[:en:Koi Laut Ke Aaya Hai|Koi Laut Ke Aaya Hai]] |[[కోయి లౌట్ కే ఆయా హై]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |335 |[[:en:Paramaras of Chandravati|Paramaras of Chandravati]] |[[చంద్రావతి పరమారాలు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |336 |[[:en:Rishta Likhenge Hum Naya|Rishta Likhenge Hum Naya]] |[[రిష్తా లిఖేంగే హమ్ నయా]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |337 |[[:en:Powaqqatsi|Powaqqatsi]] |[[పొవాకాట్సి]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |338 |[[:en:Chak (village)|Chak (village)]] |[[చక్ (గ్రామం)]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |339 |[[:en:Kota state|Kota state]] |[[కోటా రాష్ట్రం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |340 |[[:en:Haribhadra|Haribhadra]] |[[హరిభద్ర]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |341 |[[:en:Battle of Sondani|Battle of Sondani]] |[[సోండాని యుద్ధం]] |<bdi>[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|Batthini Vinay Kumar Goud]]</bdi> |- | align="right" |342 |[[:en:Kaanchli Life in a Slough|Kaanchli Life in a Slough]] |''[[కంచ్లీ లైఫ్ ఇన్ ఎ స్లో]]'' |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |343 |[[:en:Ahir clans|Ahir clans]] |[[అహిర్ వంశాలు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |344 |[[:en:Bijai Garh|Bijai Garh]] |[[బిజాయ్ గఢ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |345 |[[:en:Million Minutes of Peace|Million Minutes of Peace]] |[[మిలియన్ మినిట్స్ ఆఫ్ పీస్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |346 |[[:en:Rani Sati Temple|Rani Sati Temple]] |[[రాణి సతీ దేవాలయం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |347 |[[:en:Jairangam|Jairangam]] |[[జైరంగం- జైపూర్ థియేటర్ ఫెస్టివల్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |348 |[[:en:Bikaner–Delhi Cantonment Vande Bharat Express|Bikaner–Delhi Cantonment Vande Bharat Express]] |[[బికనీర్–ఢిల్లీ కంటోన్మెంట్ వందే భారత్ ఎక్స్‌ప్రెస్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |349 |[[:en:Anoop Kumar Mittal|Anoop Kumar Mittal]] |[[అనూప్ కుమార్ మిట్టల్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |350 |[[:en:Rajasthan Administrative Service|Rajasthan Administrative Service]] |[[రాజస్థాన్ అడ్మినిస్ట్రేటివ్ సర్వీస్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |351 |[[:en:JJ Valaya|JJ Valaya]] |[[జెజె వలయా]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |352 |[[:en:Mundru|Mundru]] |[[ముండ్రు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |353 |[[:en:Bombay March 12|Bombay March 12]] |[[బొంబాయి మార్చి 12]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |354 |[[:en:Tarun Bharat Sangh|Tarun Bharat Sangh]] |[[తరుణ్ భారత్ సంఘ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |355 |[[:en:Sawai Man Singh Hospital|Sawai Man Singh Hospital]] |<bdi>[[సవాయ్ మాన్ సింగ్ హాస్పిటల్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |356 |[[:en:Godiji|Godiji]] |<bdi>[[గోడిజీ పార్శ్వనాథ్ దేవాలయం]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |357 |[[:en:Battle of Pilsud|Battle of Pilsud]] |<bdi>[[పిల్సుద్ యుద్ధం]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |358 |[[:en:The Song of Scorpions|The Song of Scorpions]] |[[ది సాంగ్ ఆఫ్ స్కార్పియన్స్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |359 |[[:en:Kim (1950 film)|Kim (1950 film)]] |<bdi>[[కిమ్ (1950 సినిమా)]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |360 |[[:en:Mahipal Maderna|Mahipal Maderna]] |<bdi>[[మహిపాల్ మదేర్నా]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |361 |[[:en:2024–25 R-League A Division|2024–25 R-League A Division]] |<bdi>[[2024–25 ఆర్-లీగ్ ఎ డివిజన్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |362 |[[:en:Ajay Data|Ajay Data]] |<bdi>[[అజయ్ డేటా]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |363 |[[:en:H. P. Gandhi|H. P. Gandhi]] |[[హెచ్.పి. గాంధీ]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |364 |[[:en:Shaadisthan|Shaadisthan]] |<bdi>[[షాదిస్థాన్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |365 |[[:en:India One Solar Thermal Power Plant|India One Solar Thermal Power Plant]] |<bdi>[[ఇండియా వన్ సోలార్ థర్మల్ పవర్ ప్లాంట్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |366 |[[:en:Makrana marble|Makrana marble]] |<bdi>[[మక్రానా పాలరాయి]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |367 |[[:en:Madan Dilawar|Madan Dilawar]] |<bdi>[[మదన్ దిలావర్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |368 |[[:en:Devigarh|Devigarh]] |<bdi>[[దేవిగఢ్ ప్యాలెస్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |369 |[[:en:Vinay Gupta|Vinay Gupta]] | | |- | align="right" |370 |[[:en:Rampura Agucha|Rampura Agucha]] |<bdi>[[రాంపూరా అగుచా]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |371 |[[:en:Ali's Eastern Campaigns|Ali's Eastern Campaigns]] |<bdi>[[అలీ తూర్పు ప్రచారాలు]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |372 |[[:en:Bharaate|Bharaate]] |<bdi>[[భరాతే]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |373 |[[:en:Architecture of Rajasthan|Architecture of Rajasthan]] |<bdi>[[రాజస్థాన్ వాస్తుశిల్పం]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |374 |[[:en:Jodhpur Airport|Jodhpur Airport]] |<bdi>[[జోధ్‌పూర్ విమానాశ్రయం]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |375 |[[:en:Vishakha and Others v. State of Rajasthan|Vishakha and Others v. State of Rajasthan]] |<bdi>[[విశాఖ, ఇతరులు వర్సెస్ రాజస్థాన్ రాష్ట్రం]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |376 |[[:en:Kishangarh Airport|Kishangarh Airport]] |<bdi>[[కిషన్‌గఢ్ విమానాశ్రయం]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |377 |[[:en:Sirohi State|Sirohi State]] |<bdi>[[సిరోహి రాష్ట్రం]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |378 |[[:en:Chirja|Chirja]] |<bdi>[[చిర్జా]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |379 |[[:en:Jawai Dam|Jawai Dam]] |<bdi>[[జవాయి ఆనకట్ట]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |380 |[[:en:Code 46|Code 46]] |<bdi>[[కోడ్ 46]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |381 |[[:en:Sadhvi Prem Baisa|Sadhvi Prem Baisa]] |<bdi>[[సాధ్వి ప్రేమ్ బైసా]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |382 |[[:en:Folk dances of Rajasthan|Folk dances of Rajasthan]] |పేజీ ఉంది | |- | align="right" |383 |[[:en:Musical instruments of Rajasthan|Musical instruments of Rajasthan]] |<bdi>[[రాజస్థాన్ సంగీత వాయిద్యాలు]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |384 |[[:en:Battle of Bagru|Battle of Bagru]] |<bdi>[[బాగ్రు యుద్ధం]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |385 |[[:en:Gulab Bagh and Zoo|Gulab Bagh and Zoo]] |<bdi>[[గులాబ్ బాగ్ - జంతుప్రదర్శనశాల]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |386 |[[:en:Acharya Tulsi|Acharya Tulsi]] |<bdi>[[ఆచార్య తులసి]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |387 |[[:en:Pachpadra Refinery|Pachpadra Refinery]] |<bdi>[[పచ్‌పద్ర రిఫైనరీ]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |388 |[[:en:Princess Diya Kumari Foundation|Princess Diya Kumari Foundation]] |[[ప్రిన్సెస్ దియా కుమారి ఫౌండేషన్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |389 |[[:en:Anjana Khatwa|Anjana Khatwa]] |<bdi>[[అంజనా ఖత్వా]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |390 |[[:en:The Warrior (2001 British film)|The Warrior (2001 British film)]] |[[ది వారియర్ (2001 బ్రిటీష్ సినిమా)|ది వారియర్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |391 |[[:en:Mirzapur (film)|Mirzapur (film)]] |<bdi>[[మీర్జాపూర్ (సినిమా)]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |392 |[[:en:Rajasthan State Election Commission|Rajasthan State Election Commission]] |<bdi>[[రాజస్థాన్ రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |393 |[[:en:Faculty of Management Studies – Institute of Rural Management, Jaipur|Faculty of Management Studies – Institute of Rural Management, Jaipur]] |<bdi>[[ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ మేనేజ్మెంట్ స్టడీస్-ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ రూరల్ మేనేజ్మెంట్, జైపూర్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |394 |[[:en:Abhira people|Abhira people]] |<bdi>[[అభిర ప్రజలు]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |395 |[[:en:Pal (surname)|Pal (surname)]] |[[పాల్ (ఇంటిపేరు)]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |396 |[[:en:Hela Khayal Dangal|Hela Khayal Dangal]] |<bdi>[[హేలా ఖయాల్ దంగల్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |397 |[[:en:List of Jaipur Metro stations|List of Jaipur Metro stations]] |<bdi>[[జైపూర్ మెట్రో స్టేషన్ల జాబితా]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |398 |[[:en:Delhi–Jaipur Expressway|Delhi–Jaipur Expressway]] |<bdi>[[ఢిల్లీ-జైపూర్ ఎక్స్‌ప్రెస్‌వే]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |399 |[[:en:Manmohini|Manmohini]] |<bdi>[[మన్మోహిని]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |400 |[[:en:Ferozepur Headworks|Ferozepur Headworks]] |<bdi>[[ఫిరోజ్‌పూర్ హెడ్‌వర్క్స్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |401 |[[:en:2019 Rajasthan State Men's League|2019 Rajasthan State Men's League]] | | |- | align="right" |402 |[[:en:Anjaamai|Anjaamai]] |<bdi>[[అంజామై]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |403 |[[:en:Battle of Maonda and Mandholi|Battle of Maonda and Mandholi]] |[[మాండోనా - మంధోలి యుద్ధం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |404 |[[:en:Pagri (turban)|Pagri (turban)]] |<bdi>[[పగ్రీ (టర్బన్)]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |405 |[[:en:Anand Prakash|Anand Prakash]] |<bdi>[[ఆనంద్ ప్రకాష్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |406 |[[:en:Pichhwai|Pichhwai]] |[[పిచ్వాయి]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |407 |[[:en:The Eken: Ruddhaswas Rajasthan|The Ek Ruddhaswas Rajasthan]] |<bdi>[[ది ఎకెన్: రుద్ధాస్వాస్ రాజస్థాన్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |408 |[[:en:Do Saheliyaan... Kismat Ki Kathputaliyaan|Do Saheliyaan... Kismat Ki Kathputaliyaan]] |<bdi>[[దో సహేలియాన్... కిస్మత్ కి కఠ్‌పుతలియాన్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |409 |[[:en:Palace on Wheels|Palace on Wheels]] |<bdi>[[ప్యాలెస్ ఆన్ వీల్స్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |410 |[[:en:Manorama Six Feet Under|Manorama Six Feet Under]] |[[మనోరమ సిక్స్ ఫీట్ అండర్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |411 |[[:en:Janam Janam Ka Saath|Janam Janam Ka Saath]] |[[జనమ్ జనమ్ కా సాత్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |412 |[[:en:Momal Rano|Momal Rano]] |<bdi>[[మోమల్ రానో]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |413 |[[:en:Pehredaar Piya Ki|Pehredaar Piya Ki]] |[[పెహ్రేదార్ పియా కీ]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |414 |[[:en:Jawahar Sagar Dam|Jawahar Sagar Dam]] |<bdi>[[జవహర్ సాగర్ ఆనకట్ట]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |415 |[[:en:Nanhe Jaisalmer|Nanhe Jaisalmer]] |<bdi>[[నన్హే జైసల్మేర్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |416 |[[:en:Galtaji|Galtaji]] |<bdi>[[గాల్టాజీ]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |417 |[[:en:Un plus une|Un plus une]] |[[ఉన్ ప్లస్ ఉనే]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |418 |[[:en:Nainsi ri Khyat|Nainsi ri Khyat]] |<bdi>[[నైన్సీ రి ఖ్యాత్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |419 |[[:en:Udai Singh II of Dungarpur|Udai Singh II of Dungarpur]] |<bdi>[[దుంగర్‌పూర్ రెండవ ఉదయ్ సింగ్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |420 |[[:en:Art of Rajasthan|Art of Rajasthan]] |[[రాజస్థాన్ కళ]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |421 |[[:en:Bargujar|Bargujar]] |<bdi>[[బార్గుజర్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |422 |[[:en:Lakshmipat Singhania Academy|Lakshmipat Singhania Academy]] |<bdi>[[లక్ష్మీపత్ సింఘానియా అకాడమీ]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |423 |[[:en:BK Jayanti|BK Jayanti]] |<bdi>[[బి.కె. జయంతి]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |424 |[[:en:Juna Mahal|Juna Mahal]] |[[జునా మహల్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |425 |[[:en:NBC Bearings|NBC Bearings]] |<bdi>[[ఎన్.బి.సి. బేరింగ్స్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |426 |[[:en:Jaidayal Dalmia|Jaidayal Dalmia]] |<bdi>[[జైదయాళ్ దాల్మియా]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |427 |[[:en:Hindustan Zinc|Hindustan Zinc]] |[[హిందూస్తాన్ జింక్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |428 |[[:en:Jawahar Kala Kendra|Jawahar Kala Kendra]] |[[జవహర్ కళా కేంద్రం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |429 |[[:en:Oru Indian Pranayakadha|Oru Indian Pranayakadha]] |[[ఒరు ఇండియన్ ప్రణయకథ]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |} smqsmdbt7lxg1d9o2z8xnboe73txjht 4908088 4907935 2026-07-19T09:08:28Z Pranayraj1985 29393 4908088 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" border="1" !సంఖ్య !ఇంగ్లీషు వ్యాసం పేరు !తెలుగు వ్యాసం పేరు !వాడుకరి |- | align="right" |1 |[[:en:The Dark Knight Rises|The Dark Knight Rises]] | | |- | align="right" |2 |[[:en:Tharparkar|Tharparkar]] | | |- | align="right" |3 |[[:en:Yeh Rishta Kya Kehlata Hai|Yeh Rishta Kya Kehlata Hai]] |[[యే రిష్తా క్యా కెహ్లాతా హై]] | |- | align="right" |4 |[[:en:COVID-19 pandemic in Rajasthan|COVID-19 pandemic in Rajasthan]] | | |- | align="right" |5 |[[:en:Khatri|Khatri]] |[[ఖత్రి]] | |- | align="right" |6 |[[:en:Jats|Jats]] | | |- | align="right" |7 |[[:en:Arrambam|Arrambam]] |''[[ఆరంభం (2013 సినిమా)|ఆరంభం]]'' | |- | align="right" |8 |[[:en:Naagin (2015 TV series)|Naagin (2015 TV series)]] |[[నాగిన్ (2015 టీవీ సిరీస్)]] | |- | align="right" |9 |[[:en:Thugs of Hindostan|Thugs of Hindostan]] |''[[థగ్స్ ఆఫ్ హిందూస్థాన్]]'' | |- | align="right" |10 |[[:en:Indian campaign of Ahmad Shah Durrani|Indian campaign of Ahmad Shah Durrani]] | | |- | align="right" |11 |[[:en:Dromedary|Dromedary]] | | |- | align="right" |12 |[[:en:List of State Protected Monuments in Rajasthan|List of State Protected Monuments in Rajasthan]] |[[రాజస్థాన్‌లోని రాష్ట్ర సంరక్షిత స్మారక చిహ్నాల జాబితా]] | |- | align="right" |13 |[[:en:Charan|Charan]] | | |- | align="right" |14 |[[:en:List of Rajasthan Royals cricketers|List of Rajasthan Royals cricketers]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 14:08, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |15 |[[:en:Diya Aur Baati Hum|Diya Aur Baati Hum]] | | |- | align="right" |16 |[[:en:Yennai Arindhaal|Yennai Arindhaal]] |[[యెన్నై అరిందాల్]] | |- | align="right" |17 |[[:en:Tirath Das Dogra|Tirath Das Dogra]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 14:08, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |18 |[[:en:Ghaznavid campaigns in India|Ghaznavid campaigns in India]] | | |- | align="right" |19 |[[:en:Best of Luck Nikki|Best of Luck Nikki]] | | |- | align="right" |20 |[[:en:Brahma Kumaris|Brahma Kumaris]] | | |- | align="right" |21 |[[:en:Ship of Theseus (film)|Ship of Theseus (film)]] | | |- | align="right" |22 |[[:en:Sonar Kellay Jawker Dhan|Sonar Kellay Jawker Dhan]] | | |- | align="right" |23 |[[:en:Bandish Bandits|Bandish Bandits]] | | |- | align="right" |24 |[[:en:Delhi–Mumbai Expressway|Delhi–Mumbai Expressway]] | |చదువరి |- | align="right" |25 |[[:en:NH10 (film)|NH10 (film)]] | | |- | align="right" |26 |[[:en:Jab We Met|Jab We Met]] | | |- | align="right" |27 |[[:en:James Tod|James Tod]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 14:08, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |28 |[[:en:120 Bahadur|120 Bahadur]] | | |- | align="right" |29 |[[:en:List of Lok Sabha members from Rajasthan|List of Lok Sabha members from Rajasthan]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |30 |[[:en:Mazhabi Sikh|Mazhabi Sikh]] | | |- | align="right" |31 |[[:en:Hum Saath-Saath Hain|Hum Saath-Saath Hain]] | | |- | align="right" |32 |[[:en:Ugly (film)|Ugly (film)]] | | |- | align="right" |33 |[[:en:Rudaali|Rudaali]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 09:24, 30 జూన్ 2026 (UTC) |- | align="right" |34 |[[:en:Highway (2014 Hindi film)|Highway (2014 Hindi film)]] | | |- | align="right" |35 |[[:en:Octopussy|Octopussy]] | | |- | align="right" |36 |[[:en:Marudhanayagam|Marudhanayagam]] | | |- | align="right" |37 |[[:en:Ameerin Aadhi-Bhagavan|Ameerin Aadhi-Bhagavan]] | | |- | align="right" |38 |[[:en:Dhangar|Dhangar]] | | |- | align="right" |39 |[[:en:Rajasthani peoples|Rajasthani peoples]] | | |- | align="right" |40 |[[:en:Rajputisation|Rajputisation]] | | |- | align="right" |41 |[[:en:The Best Exotic Marigold Hotel|The Best Exotic Marigold Hotel]] | | |- | align="right" |42 |[[:en:Border (1997 film)|Border (1997 film)]] | | |- | align="right" |43 |[[:en:Murder of Kanhaiya Lal|Murder of Kanhaiya Lal]] | | |- | align="right" |44 |[[:en:Shastar Vidya|Shastar Vidya]] | | |- | align="right" |45 |[[:en:Jaipur-Atrauli gharana|Jaipur-Atrauli gharana]] | | |- | align="right" |46 |[[:en:Digamber Singh|Digamber Singh]] | | |- | align="right" |47 |[[:en:Clarke Peters|Clarke Peters]] | | |- | align="right" |48 |[[:en:Mewat|Mewat]] | | |- | align="right" |49 |[[:en:Love Aaj Kal (2009 film)|Love Aaj Kal (2009 film)]] | | |- | align="right" |50 |[[:en:Ponnar Shankar|Ponnar Shankar]] | | |- | align="right" |51 |[[:en:Rajasthani cuisine|Rajasthani cuisine]] | | |- | align="right" |52 |[[:en:Karam Chand Bachhawat|Karam Chand Bachhawat]] | | |- | align="right" |53 |[[:en:Purampokku Engira Podhuvudamai|Purampokku Engira Podhuvudamai]] | | |- | align="right" |54 |[[:en:List of Monuments of National Importance in Rajasthan|List of Monuments of National Importance in Rajasthan]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |55 |[[:en:Chetavani ra Chungatya|Chetavani ra Chungatya]] | | |- | align="right" |56 |[[:en:First Battle of Eran|First Battle of Eran]] | |చదువరి |- | align="right" |57 |[[:en:Toxic (2026 film)|Toxic (2026 film)]] | | |- | align="right" |58 |[[:en:Black Friday (2004 film)|Black Friday (2004 film)]] | | |- | align="right" |59 |[[:en:Nirj Deva|Nirj Deva]] | | |- | align="right" |60 |[[:en:Lekin...|Lekin...]] | | |- | align="right" |61 |[[:en:Koli people|Koli people]] | | |- | align="right" |62 |[[:en:Bharatpur State|Bharatpur State]] | | |- | align="right" |63 |[[:en:Mewati gharana|Mewati gharana]] | | |- | align="right" |64 |[[:en:Saamy Square|Saamy Square]] | | |- | align="right" |65 |[[:en:Balika Vadhu|Balika Vadhu]] | | |- | align="right" |66 |[[:en:Ajmer rape case|Ajmer rape case]] | | |- | align="right" |67 |[[:en:Origin of the Gurjara-Pratiharas|Origin of the Gurjara-Pratiharas]] | | |- | align="right" |68 |[[:en:Dor (film)|Dor (film)]] | | |- | align="right" |69 |[[:en:Hammira Mahakavya|Hammira Mahakavya]] | | |- | align="right" |70 |[[:en:Marwari people|Marwari people]] | |చదువరి |- | align="right" |71 |[[:en:Mr. & Mrs. Mahi|Mr. & Mrs. Mahi]] | | |- | align="right" |72 |[[:en:Qarib Qarib Singlle|Qarib Qarib Singlle]] | | |- | align="right" |73 |[[:en:Arab conquest of Sindh|Arab conquest of Sindh]] | | |- | align="right" |74 |[[:en:The Jungle Book (1994 film)|The Jungle Book (1994 film)]] | | |- | align="right" |75 |[[:en:Anand Pal Singh|Anand Pal Singh]] | | |- | align="right" |76 |[[:en:Mangar Bani|Mangar Bani]] | | |- | align="right" |77 |[[:en:Fairs and festivals of Rajasthan|Fairs and festivals of Rajasthan]] | | |- | align="right" |78 |[[:en:Shakti Dan Kaviya|Shakti Dan Kaviya]] | | |- | align="right" |79 |[[:en:Jaipur bombings|Jaipur bombings]] | | |- | align="right" |80 |[[:en:Uttaran|Uttaran]] | | |- | align="right" |81 |[[:en:Avadhesha Surolia|Avadhesha Surolia]] | | |- | align="right" |82 |[[:en:Kusum Dola|Kusum Dola]] | | |- | align="right" |83 |[[:en:Avinash Kumar Agarwal|Avinash Kumar Agarwal]] | | |- | align="right" |84 |[[:en:Band Baaja Baaraat|Band Baaja Baaraat]] | | |- | align="right" |85 |[[:en:Falimy|Falimy]] | | |- | align="right" |86 |[[:en:Yaan (film)|Yaan (film)]] | | |- | align="right" |87 |[[:en:Tu Sooraj Main Saanjh, Piyaji|Tu Sooraj Main Saanjh, Piyaji]] | | |- | align="right" |88 |[[:en:The Fall (2006 film)|The Fall (2006 film)]] | | |- | align="right" |89 |[[:en:Dadi Prakashmani|Dadi Prakashmani]] | | |- | align="right" |90 |[[:en:Raid 2 (film)|Raid 2 (film)]] | | |- | align="right" |91 |[[:en:Jaipur Literature Festival|Jaipur Literature Festival]] | | |- | align="right" |92 |[[:en:Rajasthani literature|Rajasthani literature]] | | |- | align="right" |93 |[[:en:Guide (film)|Guide (film)]] | | |- | align="right" |94 |[[:en:Tashan (film)|Tashan (film)]] | | |- | align="right" |95 |[[:en:Bikaner State|Bikaner State]] | | |- | align="right" |96 |[[:en:Sarfarosh (1999 film)|Sarfarosh (1999 film)]] | | |- | align="right" |97 |[[:en:Delhi Ridge|Delhi Ridge]] | | |- | align="right" |98 |[[:en:Central Sheep and Wool Research Institute|Central Sheep and Wool Research Institute]] | | |- | align="right" |99 |[[:en:Climate of Rajasthan|Climate of Rajasthan]] | | |- | align="right" |100 |[[:en:Amit Goyal|Amit Goyal]] | | |- | align="right" |101 |[[:en:Parkari Koli language|Parkari Koli language]] | | |- | align="right" |102 |[[:en:Second Aulikara dynasty|Second Aulikara dynasty]] | | |- | align="right" |103 |[[:en:Bhāts|Bhāts]] | | |- | align="right" |104 |[[:en:Mr. Fraud|Mr. Fraud]] | | |- | align="right" |105 |[[:en:Political families of Rajasthan|Political families of Rajasthan]] | | |- | align="right" |106 |[[:en:Bandra (film)|Bandra (film)]] | | |- | align="right" |107 |[[:en:Gavari|Gavari]] | | |- | align="right" |108 |[[:en:Khoobsurat (2014 film)|Khoobsurat (2014 film)]] | | |- | align="right" |109 |[[:en:Salaam-e-Ishq|Salaam-e-Ishq]] | | |- | align="right" |110 |[[:en:Meena|Meena]] | | |- | align="right" |111 |[[:en:Sasan (land grant)|Sasan (land grant)]] | | |- | align="right" |112 |[[:en:Karni Sena|Karni Sena]] | | |- | align="right" |113 |[[:en:Om Radhe|Om Radhe]] | | |- | align="right" |114 |[[:en:Jaipur International Airport|Jaipur International Airport]] | |చదువరి |- | align="right" |115 |[[:en:Mirza Ismail|Mirza Ismail]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 09:24, 30 జూన్ 2026 (UTC) |- | align="right" |116 |[[:en:Leader (2026 film)|Leader (2026 film)]] | | |- | align="right" |117 |[[:en:Vikram (1986 Tamil film)|Vikram (1986 Tamil film)]] | | |- | align="right" |118 |[[:en:Bhanwari Devi murder case|Bhanwari Devi murder case]] | | |- | align="right" |119 |[[:en:Kuvalaya-mālā|Kuvalaya-mālā]] | | |- | align="right" |120 |[[:en:Tu Meri Main Tera Main Tera Tu Meri|Tu Meri Main Tera Main Tera Tu Meri]] | | |- | align="right" |121 |[[:en:Daly College|Daly College]] | | |- | align="right" |122 |[[:en:Rashtriya Military School, Dholpur|Rashtriya Military School, Dholpur]] | | |- | align="right" |123 |[[:en:Rangeela (1995 film)|Rangeela (1995 film)]] | | |- | align="right" |124 |[[:en:1971: Beyond Borders|1971: Beyond Borders]] | | |- | align="right" |125 |[[:en:Raja Yoga Meditation (Brahma Kumaris)|Raja Yoga Meditation (Brahma Kumaris)]] | | |- | align="right" |126 |[[:en:Defence Laboratory, Jodhpur|Defence Laboratory, Jodhpur]] | | |- | align="right" |127 |[[:en:Maru-Gurjara architecture|Maru-Gurjara architecture]] | | |- | align="right" |128 |[[:en:Ek Paheli Leela|Ek Paheli Leela]] | | |- | align="right" |129 |[[:en:Sambhali Trust|Sambhali Trust]] | | |- | align="right" |130 |[[:en:Delhi–Ahmedabad high-speed rail corridor|Delhi–Ahmedabad high-speed rail corridor]] | | |- | align="right" |131 |[[:en:Parmanu: The Story of Pokhran|Parmanu: The Story of Pokhran]] | | |- | align="right" |132 |[[:en:Lakshyaraj Singh Mewar|Lakshyaraj Singh Mewar]] | | |- | align="right" |133 |[[:en:Bagar (region)|Bagar (region)]] | | |- | align="right" |134 |[[:en:Kunwar Pratap Singh Barhath|Kunwar Pratap Singh Barhath]] | | |- | align="right" |135 |[[:en:2009 Jaipur fire|2009 Jaipur fire]] | | |- | align="right" |136 |[[:en:State of Alwar|State of Alwar]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |137 |[[:en:List of people from Rajasthan|List of people from Rajasthan]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |138 |[[:en:Alauddin Khalji's conquest of Ranthambore|Alauddin Khalji's conquest of Ranthambore]] | | |- | align="right" |139 |[[:en:Suicide of Samarveer Singh|Suicide of Samarveer Singh]] | | |- | align="right" |140 |[[:en:Pabuji Ki Phad|Pabuji Ki Phad]] | | |- | align="right" |141 |[[:en:Meo (ethnic group)|Meo (ethnic group)]] | | |- | align="right" |142 |[[:en:Baadshaho|Baadshaho]] | | |- | align="right" |143 |[[:en:Bhawani Singh|Bhawani Singh]] | | |- | align="right" |144 |[[:en:Kaalapatthar|Kaalapatthar]] | | |- | align="right" |145 |[[:en:Rajasthan Film Festival|Rajasthan Film Festival]] | | |- | align="right" |146 |[[:en:Batla House|Batla House]] | | |- | align="right" |147 |[[:en:Viceroy's House (film)|Viceroy's House (film)]] | | |- | align="right" |148 |[[:en:Veer (2010 film)|Veer (2010 film)]] | | |- | align="right" |149 |[[:en:Rajasthan State Human Rights Commission|Rajasthan State Human Rights Commission]] | | |- | align="right" |150 |[[:en:List of state highways in Rajasthan|List of state highways in Rajasthan]] | | |- | align="right" |151 |[[:en:Prithviraja Vijaya|Prithviraja Vijaya]] | | |- | align="right" |152 |[[:en:Kayal (film)|Kayal (film)]] | | |- | align="right" |153 |[[:en:Refugee (2000 film)|Refugee (2000 film)]] | | |- | align="right" |154 |[[:en:Om Shanti Retreat Centre|Om Shanti Retreat Centre]] | | |- | align="right" |155 |[[:en:MSG-2 The Messenger|MSG-2 The Messenger]] | | |- | align="right" |156 |[[:en:Suryamal Mishran Shikhar Award|Suryamal Mishran Shikhar Award]] | | |- | align="right" |157 |[[:en:Udaipur Files|Udaipur Files]] | | |- | align="right" |158 |[[:en:Gurudas Banerjee|Gurudas Banerjee]] | | |- | align="right" |159 |[[:en:Narayan Bareth|Narayan Bareth]] | | |- | align="right" |160 |[[:en:Shakti: The Power|Shakti: The Power]] | | |- | align="right" |161 |[[:en:Gopal (caste)|Gopal (caste)]] | | |- | align="right" |162 |[[:en:Mungaru Male 2|Mungaru Male 2]] | | |- | align="right" |163 |[[:en:D. P. Sharma|D. P. Sharma]] | | |- | align="right" |164 |[[:en:BK Mohini|BK Mohini]] | | |- | align="right" |165 |[[:en:Goverdhan Mehta|Goverdhan Mehta]] | | |- | align="right" |166 |[[:en:Thakur Zorawar Singh Barhath|Thakur Zorawar Singh Barhath]] | | |- | align="right" |167 |[[:en:Mirch|Mirch]] | | |- | align="right" |168 |[[:en:Marwar|Marwar]] | | |- | align="right" |169 |[[:en:The Second Best Exotic Marigold Hotel|The Second Best Exotic Marigold Hotel]] | | |- | align="right" |170 |[[:en:Shrinathji|Shrinathji]] | | |- | align="right" |171 |[[:en:List of Charans|List of Charans]] | | |- | align="right" |172 |[[:en:Naresh Chandra|Naresh Chandra]] | | |- | align="right" |173 |[[:en:Caminho das Índias|Caminho das Índias]] | | |- | align="right" |174 |[[:en:History of Jaisalmer|History of Jaisalmer]] | | |- | align="right" |175 |[[:en:Pavagadh Hill|Pavagadh Hill]] | | |- | align="right" |176 |[[:en:One Night with the King|One Night with the King]] | | |- | align="right" |177 |[[:en:Lamhe|Lamhe]] | | |- | align="right" |178 |[[:en:Culture of Rajasthan|Culture of Rajasthan]] | | |- | align="right" |179 |[[:en:Jainendra K. Jain|Jainendra K. Jain]] | | |- | align="right" |180 |[[:en:Subhash Chandra Lakhotia|Subhash Chandra Lakhotia]] | | |- | align="right" |181 |[[:en:Tectonic evolution of the Aravalli Mountains|Tectonic evolution of the Aravalli Mountains]] | | |- | align="right" |182 |[[:en:Tera Yaar Hoon Main|Tera Yaar Hoon Main]] | | |- | align="right" |183 |[[:en:Kotra tehsil|Kotra tehsil]] | | |- | align="right" |184 |[[:en:Hathibada Ghosundi inscriptions|Hathibada Ghosundi inscriptions]] | | |- | align="right" |185 |[[:en:Priyamudan|Priyamudan]] | | |- | align="right" |186 |[[:en:Atal Progress-Way|Atal Progress-Way]] | | |- | align="right" |187 |[[:en:Dabu printing|Dabu printing]] | | |- | align="right" |188 |[[:en:Vanity Fair (2004 film)|Vanity Fair (2004 film)]] | | |- | align="right" |189 |[[:en:Firangi|Firangi]] | | |- | align="right" |190 |[[:en:Rajasthan Public Service Commission|Rajasthan Public Service Commission]] | | |- | align="right" |191 |[[:en:Parched|Parched]] | | |- | align="right" |192 |[[:en:Haveli|Haveli]] | | |- | align="right" |193 |[[:en:Yaara|Yaara]] | | |- | align="right" |194 |[[:en:Arvind Singh Mewar|Arvind Singh Mewar]] | | |- | align="right" |195 |[[:en:Dingal|Dingal]] | | |- | align="right" |196 |[[:en:Ghoonghat|Ghoonghat]] | | |- | align="right" |197 |[[:en:Dhola Maru|Dhola Maru]] | | |- | align="right" |198 |[[:en:Outline of Rajasthan|Outline of Rajasthan]] | | |- | align="right" |199 |[[:en:Kung Fu Yoga|Kung Fu Yoga]] | | |- | align="right" |200 |[[:en:Bharat Ka Veer Putra – Maharana Pratap|Bharat Ka Veer Putra – Maharana Pratap]] | | |- | align="right" |201 |[[:en:List of tehsils of Rajasthan|List of tehsils of Rajasthan]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |202 |[[:en:List of Rajasthani-language films|List of Rajasthani-language films]] | | |- | align="right" |203 |[[:en:Pataakha|Pataakha]] | | |- | align="right" |204 |[[:en:Barefoot College|Barefoot College]] | |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |205 |[[:en:Anangpur|Anangpur]] |[[అనంగ్‌పూర్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |206 |[[:en:Meghwal people|Meghwal people]] | |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |207 |[[:en:Rajasthan Educational Service|Rajasthan Educational Service]] | | |- | align="right" |208 |[[:en:Shekhawati|Shekhawati]] | | |- | align="right" |209 |[[:en:Mahatma Isardas|Mahatma Isardas]] | | |- | align="right" |210 |[[:en:Banwari Lal (biotechnologist)|Banwari Lal (biotechnologist)]] | | |- | align="right" |211 |[[:en:Narayan Seva Sansthan|Narayan Seva Sansthan]] |[[నారాయణ్ సేవా సంస్థాన్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |212 |[[:en:CityLights (2014 film)|CityLights (2014 film)]] | | |- | align="right" |213 |[[:en:The Deceivers (film)|The Deceivers (film)]] | | |- | align="right" |214 |[[:en:Robin Ramsay (actor)|Robin Ramsay (actor)]] | | |- | align="right" |215 |[[:en:Kilometers and Kilometers|Kilometers and Kilometers]] | | |- | align="right" |216 |[[:en:Voice of Sathyanathan|Voice of Sathyanathan]] | | |- | align="right" |217 |[[:en:Gurjaras of Lata|Gurjaras of Lata]] |[[లతా గుర్జరలు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |218 |[[:en:Aulikaras|Aulikaras]] |[[ఔలికరాలు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |219 |[[:en:Flora and fauna of Rajasthan|Flora and fauna of Rajasthan]] | |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |220 |[[:en:Gurjaradesha|Gurjaradesha]] |[[గుర్జరదేశ]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |221 |[[:en:Bhatia caste|Bhatia caste]] |[[భాటియా కులం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |222 |[[:en:Bagri language|Bagri language]] |[[బాగ్రీ భాష]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |223 |[[:en:Johad|Johad]] |[[జోహద్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |224 |[[:en:Saang|Saang]] | | |- | align="right" |225 |[[:en:Shaadi Mubarak|Shaadi Mubarak]] | | |- | align="right" |226 |[[:en:Satish Kumar|Satish Kumar]] | | |- | align="right" |227 |[[:en:Gangster (2014 film)|Gangster (2014 film)]] |[[గ్యాంగ్‌స్టర్ (2014 సినిమా)]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |228 |[[:en:Monsoon Palace|Monsoon Palace]] |[[మాన్‌సూన్ ప్యాలెస్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |229 |[[:en:Sodha|Sodha]] |[[సోధా]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |230 |[[:en:Kshatriya (film)|Kshatriya (film)]] | | |- | align="right" |231 |[[:en:Jinasena|Jinasena]] |ఉంది | |- | align="right" |232 |[[:en:Thar Engro Coal Power Project|Thar Engro Coal Power Project]] |[[థార్ ఎంగ్రో కోల్ పవర్ ప్రాజెక్ట్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |233 |[[:en:2019 Asian Women's Youth Handball Championship|2019 Asian Women's Youth Handball Championship]] | | |- | align="right" |234 |[[:en:Surieyan|Surieyan]] |[[సూర్యన్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |235 |[[:en:Delhi–Alwar Regional Rapid Transit System|Delhi–Alwar Regional Rapid Transit System]] |[[ఢిల్లీ–అల్వార్ ప్రాంతీయ రాపిడ్ ట్రాన్సిట్ సిస్టమ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |236 |[[:en:Tevar|Tevar]] | | |- | align="right" |237 |[[:en:Gupt: The Hidden Truth|Gupt: The Hidden Truth]] | | |- | align="right" |238 |[[:en:Gurjar agitation in Rajasthan|Gurjar agitation in Rajasthan]] |[[రాజస్థాన్‌లోని గుజ్జర్ ఉద్యమం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |239 |[[:en:Oswal|Oswal]] |[[ఓస్వాల్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |240 |[[:en:Karan Arjun|Karan Arjun]] | | |- | align="right" |241 |[[:en:Harivaṃśapurāṇa|Harivaṃśapurāṇa]] |[[హరివంశ పురాణం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |242 |[[:en:Blue pottery of Jaipur|Blue pottery of Jaipur]] |[[జైపూర్ నీలిరంగు కుండలు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |243 |[[:en:Suryamal Misran|Suryamal Misran]] |[[సూర్యమల్ మిశ్రన్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |244 |[[:en:Katkari people|Katkari people]] |[[కట్కరీ ప్రజలు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |245 |[[:en:Thar (film)|Thar (film)]] | | |- | align="right" |246 |[[:en:Bhaiaji Superhit|Bhaiaji Superhit]] | | |- | align="right" |247 |[[:en:Arna Jharna Museum|Arna Jharna Museum]] |[[అర్నా ఝర్నా మ్యూజియం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |248 |[[:en:Holy Smoke!|Holy Smoke!]] | | |- | align="right" |249 |[[:en:Swami Maheshwarananda|Swami Maheshwarananda]] |[[స్వామి మహేశ్వరానంద]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |250 |[[:en:List of Koli people|List of Koli people]] |[[కోలి ప్రజల జాబితా]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |251 |[[:en:GVNML|GVNML]] |[[గ్రామ్ వికాస్ నవ్యువక్ మండల్ లపోరియా]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |252 |[[:en:Global Co-operation House|Global Co-operation House]] | | |- | align="right" |253 |[[:en:Maharana Pratap: The First Freedom Fighter|Maharana Pratap: The First Freedom Fighter]] | | |- | align="right" |254 |[[:en:Rajputi poshak|Rajputi poshak]] |[[రాజపుతి పోషక్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |255 |[[:en:Kavi Kag Award|Kavi Kag Award]] |[[కవి కాగ్ అవార్డు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |256 |[[:en:I Am Kalam|I Am Kalam]] | | |- | align="right" |257 |[[:en:2017 Alwar mob lynching|2017 Alwar mob lynching]] |[[2017 అల్వార్ మూక దాడి]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |258 |[[:en:Rudransh Khandelwal|Rudransh Khandelwal]] |[[రుద్రాంశ్ ఖండేల్వాల్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |259 |[[:en:Jawaharlal Nehru Medical College, Ajmer|Jawaharlal Nehru Medical College, Ajmer]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |260 |[[:en:Durbar of 1870|Durbar of 1870]] |[[1870 దర్బార్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |261 |[[:en:Rais Khan|Rais Khan]] |[[రైస్ ఖాన్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |262 |[[:en:Arya Group Of Colleges|Arya Group Of Colleges]] | | |- | align="right" |263 |[[:en:Dadi Ratan Mohini|Dadi Ratan Mohini]] | | |- | align="right" |264 |[[:en:Deeg district|Deeg district]] | | |- | align="right" |265 |[[:en:Rajkumar Dhoot|Rajkumar Dhoot]] |[[రాజ్‌కుమార్ ధూత్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |266 |[[:en:Rajpal Singh Yadav|Rajpal Singh Yadav]] |[[రాజ్‌పాల్ సింగ్ యాదవ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |267 |[[:en:Samode Palace|Samode Palace]] |[[సమోద్ ప్యాలెస్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |268 |[[:en:Jodhpur–Delhi Cantonment Vande Bharat Express|Jodhpur–Delhi Cantonment Vande Bharat Express]] | | |- | align="right" |269 |[[:en:Akbar Khan (disability activist)|Akbar Khan (disability activist)]] |[[అక్బర్ ఖాన్ (వికలాంగ కార్యకర్త)]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |270 |[[:en:Gulaal (film)|Gulaal (film)]] | | |- | align="right" |271 |[[:en:Mr. X (2026 film)|Mr. X (2026 film)]] | | |- | align="right" |272 |[[:en:Jag Mandir Palace|Jag Mandir Palace]] |[[జగ్ మందిర్ ప్యాలెస్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |273 |[[:en:Saat Phere – Saloni Ka Safar|Saat Phere – Saloni Ka Safar]] | | |- | align="right" |274 |[[:en:Sandeep Ranade|Sandeep Ranade]] |[[సందీప్ రానడే]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |275 |[[:en:Ajmer Dargah bombing|Ajmer Dargah bombing]] |[[అజ్మీర్ దర్గా బాంబు దాడి]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |276 |[[:en:Rana Pratap Sagar Dam|Rana Pratap Sagar Dam]] | | |- | align="right" |277 |[[:en:Hello English|Hello English]] |[[హలో ఇంగ్లీష్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |278 |[[:en:Ramkrishna Bajaj|Ramkrishna Bajaj]] |[[రామకృష్ణ బజాజ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |279 |[[:en:Kotkasim|Kotkasim]] | | |- | align="right" |280 |[[:en:Gangadhar Stone Inscription of Viśvavarman|Gangadhar Stone Inscription of Viśvavarman]] |[[విశ్వవర్మన్ గంగాధర శిలాశాసనం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |281 |[[:en:Rajasthan Police|Rajasthan Police]] | | |- | align="right" |282 |[[:en:Barli Inscription|Barli Inscription]] |[[బార్లీ శాసనం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |283 |[[:en:Jaipur Marathon|Jaipur Marathon]] |[[జైపూర్ మారథాన్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |284 |[[:en:Dhosi Hill|Dhosi Hill]] |[[ధోసి కొండ]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |285 |[[:en:Khuda Gawah|Khuda Gawah]] | | |- | align="right" |286 |[[:en:Thali|Thali]] |[[థాలి]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |287 |[[:en:Battle of Kasahrada|Battle of Kasahrada]] |[[కసహరద యుద్ధం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |288 |[[:en:Shekhawati painting|Shekhawati painting]] |[[షెఖావతి పెయింటింగ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |289 |[[:en:Dadi Gulzar|Dadi Gulzar]] |[[దాది గుల్జార్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |290 |[[:en:List of urban local bodies in Rajasthan|List of urban local bodies in Rajasthan]] |[[రాజస్థాన్‌లోని పట్టణ స్థానిక సంస్థల జాబితా]] |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |291 |[[:en:Kaviraja Muraridan|Kaviraja Muraridan]] |[[కవిరాజ మురారిదన్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |292 |[[:en:Zalim Singh|Zalim Singh]] |[[జలీమ్ సింగ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |293 |[[:en:Om Prakash Mehra|Om Prakash Mehra]] |[[ఓం ప్రకాష్ మెహ్రా]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |294 |[[:en:Shahid Mallya|Shahid Mallya]] | | |- | align="right" |295 |[[:en:Kuttavum Shikshayum (2022 film)|Kuttavum Shikshayum (2022 film)]] |[[కుట్టవుమ్ శిక్షయుమ్ (2022 సినిమా)]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |296 |[[:en:Yadavs of Nepal|Yadavs of Nepal]] |[[నేపాల్ యాదవులు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |297 |[[:en:Thari people|Thari people]] |[[థారీ ప్రజలు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |298 |[[:en:Ramgarh crater|Ramgarh crater]] |[[రామ్‌గఢ్ బిలం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |299 |[[:en:Kanhadade Prabandha|Kanhadade Prabandha]] |[[కన్హదాదే ప్రబంధ]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |300 |[[:en:Government Museum, Alwar|Government Museum, Alwar]] |[[అల్వార్ ప్రభుత్వ మ్యూజియం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |301 |[[:en:Bandhani|Bandhani]] |[[బంధాని]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |302 |[[:en:Jaipur Pink Panthers|Jaipur Pink Panthers]] | | |- | align="right" |303 |[[:en:Balai|Balai]] |[[బలాయ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |304 |[[:en:Mali caste|Mali caste]] |[[మాలి కులం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |305 |[[:en:Khathiar–Gir dry deciduous forests|Khathiar–Gir dry deciduous forests]] | | |- | align="right" |306 |[[:en:Dugar|Dugar]] |[[దుగర్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |307 |[[:en:Arjunayanas|Arjunayanas]] |[[అర్జునయనలు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |308 |[[:en:Kumar Swami|Kumar Swami]] |[[కుమార్ స్వామి]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |309 |[[:en:Rudradaman I|Rudradaman I]] |[[మొదటి రుద్రదామన్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |310 |[[:en:Umayyad campaigns in Qiqan|Umayyad campaigns in Qiqan]] |[[ఖిఖాన్ లోని ఉమయ్యద్ దండయాత్రలు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |311 |[[:en:Raoji Ki Ger|Raoji Ki Ger]] |[[రావుజీ కీ గెర్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |312 |[[:en:D. P. Kothari|D. P. Kothari]] |[[డి. పి. కొఠారి]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |313 |[[:en:Liz Hodgkinson|Liz Hodgkinson]] |[[లిజ్ హోడ్కిన్సన్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |314 |[[:en:The Cheetah Girls: One World|The Cheetah Girls: One World]] |[[ది చీతా గర్ల్స్: వన్ వరల్డ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |315 |[[:en:Trishna (2011 film)|Trishna (2011 film)]] |[[త్రిష్ణ (2011 సినిమా)]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |316 |[[:en:Rathore (Rajput clan)|Rathore (Rajput clan)]] |[[రాథోడ్ (రాజపుత్ర వంశం)]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |317 |[[:en:Meenaxi: Tale of Three Cities|Meenaxi: Tale of Three Cities]] |[[మీనాక్షి: టేల్ అఫ్ త్రీ సిటీస్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |318 |[[:en:Maniram|Maniram]] |[[మణిరామ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |319 |[[:en:Jodhpur Group – Malani Igneous Suite Contact|Jodhpur Group – Malani Igneous Suite Contact]] |[[జోధ్‌పూర్ గ్రూప్-మలానీ ఇగ్నియస్ సూట్ కాంటాక్ట్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |320 |[[:en:List of tourist attractions in Udaipur|List of tourist attractions in Udaipur]] |[[ఉదయపూర్ లోని పర్యాటక ఆకర్షణల జాబితా]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |321 |[[:en:Piplodi school roof collapse|Piplodi school roof collapse]] |[[పిప్లోడి పాఠశాల పైకప్పు కూలిన ఘటన]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |322 |[[:en:Bawandar|Bawandar]] |[[బావందర్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |323 |[[:en:Maharana Pratap Airport|Maharana Pratap Airport]] |[[మహారాణా ప్రతాప్ విమానాశ్రయం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |324 |[[:en:Battle of Chappar Chiri|Battle of Chappar Chiri]] |[[చప్పర్ చిరి యుద్ధం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |325 |[[:en:Ashwani Pareek|Ashwani Pareek]] |[[అశ్వనీ పరేఖ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |326 |[[:en:Chinkara|Chinkara]] |[[చింకారా]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |327 |[[:en:Eklavya: The Royal Guard|Eklavya: The Royal Guard]] |[[ఏకలవ్య :ది రాయల్ గార్డ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |328 |[[:en:Narayana Health|Narayana Health]] |[[నారాయణ హెల్త్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |329 |[[:en:Seva Mandir|Seva Mandir]] |[[సేవా మందిర్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |330 |[[:en:Chhatri|Chhatri]] |[[ఛత్రి]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |331 |[[:en:Anjani Putra|Anjani Putra]] |[[అంజనీ పుత్ర]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |332 |[[:en:Dharti Ka Veer Yodha Prithviraj Chauhan|Dharti Ka Veer Yodha Prithviraj Chauhan]] |[[ధర్తి కా వీర్ యోధ పృథ్వీరాజ్ చౌహాన్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |333 |[[:en:Ashok Panagariya|Ashok Panagariya]] |[[అశోక్ పనగారియా]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |334 |[[:en:Koi Laut Ke Aaya Hai|Koi Laut Ke Aaya Hai]] |[[కోయి లౌట్ కే ఆయా హై]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |335 |[[:en:Paramaras of Chandravati|Paramaras of Chandravati]] |[[చంద్రావతి పరమారాలు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |336 |[[:en:Rishta Likhenge Hum Naya|Rishta Likhenge Hum Naya]] |[[రిష్తా లిఖేంగే హమ్ నయా]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |337 |[[:en:Powaqqatsi|Powaqqatsi]] |[[పొవాకాట్సి]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |338 |[[:en:Chak (village)|Chak (village)]] |[[చక్ (గ్రామం)]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |339 |[[:en:Kota state|Kota state]] |[[కోటా రాష్ట్రం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |340 |[[:en:Haribhadra|Haribhadra]] |[[హరిభద్ర]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |341 |[[:en:Battle of Sondani|Battle of Sondani]] |[[సోండాని యుద్ధం]] |<bdi>[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|Batthini Vinay Kumar Goud]]</bdi> |- | align="right" |342 |[[:en:Kaanchli Life in a Slough|Kaanchli Life in a Slough]] |''[[కంచ్లీ లైఫ్ ఇన్ ఎ స్లో]]'' |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |343 |[[:en:Ahir clans|Ahir clans]] |[[అహిర్ వంశాలు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |344 |[[:en:Bijai Garh|Bijai Garh]] |[[బిజాయ్ గఢ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |345 |[[:en:Million Minutes of Peace|Million Minutes of Peace]] |[[మిలియన్ మినిట్స్ ఆఫ్ పీస్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |346 |[[:en:Rani Sati Temple|Rani Sati Temple]] |[[రాణి సతీ దేవాలయం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |347 |[[:en:Jairangam|Jairangam]] |[[జైరంగం- జైపూర్ థియేటర్ ఫెస్టివల్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |348 |[[:en:Bikaner–Delhi Cantonment Vande Bharat Express|Bikaner–Delhi Cantonment Vande Bharat Express]] |[[బికనీర్–ఢిల్లీ కంటోన్మెంట్ వందే భారత్ ఎక్స్‌ప్రెస్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |349 |[[:en:Anoop Kumar Mittal|Anoop Kumar Mittal]] |[[అనూప్ కుమార్ మిట్టల్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |350 |[[:en:Rajasthan Administrative Service|Rajasthan Administrative Service]] |[[రాజస్థాన్ అడ్మినిస్ట్రేటివ్ సర్వీస్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |351 |[[:en:JJ Valaya|JJ Valaya]] |[[జెజె వలయా]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |352 |[[:en:Mundru|Mundru]] |[[ముండ్రు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |353 |[[:en:Bombay March 12|Bombay March 12]] |[[బొంబాయి మార్చి 12]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |354 |[[:en:Tarun Bharat Sangh|Tarun Bharat Sangh]] |[[తరుణ్ భారత్ సంఘ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |355 |[[:en:Sawai Man Singh Hospital|Sawai Man Singh Hospital]] |<bdi>[[సవాయ్ మాన్ సింగ్ హాస్పిటల్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |356 |[[:en:Godiji|Godiji]] |<bdi>[[గోడిజీ పార్శ్వనాథ్ దేవాలయం]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |357 |[[:en:Battle of Pilsud|Battle of Pilsud]] |<bdi>[[పిల్సుద్ యుద్ధం]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |358 |[[:en:The Song of Scorpions|The Song of Scorpions]] |[[ది సాంగ్ ఆఫ్ స్కార్పియన్స్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |359 |[[:en:Kim (1950 film)|Kim (1950 film)]] |<bdi>[[కిమ్ (1950 సినిమా)]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |360 |[[:en:Mahipal Maderna|Mahipal Maderna]] |<bdi>[[మహిపాల్ మదేర్నా]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |361 |[[:en:2024–25 R-League A Division|2024–25 R-League A Division]] |<bdi>[[2024–25 ఆర్-లీగ్ ఎ డివిజన్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |362 |[[:en:Ajay Data|Ajay Data]] |<bdi>[[అజయ్ డేటా]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |363 |[[:en:H. P. Gandhi|H. P. Gandhi]] |[[హెచ్.పి. గాంధీ]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |364 |[[:en:Shaadisthan|Shaadisthan]] |<bdi>[[షాదిస్థాన్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |365 |[[:en:India One Solar Thermal Power Plant|India One Solar Thermal Power Plant]] |<bdi>[[ఇండియా వన్ సోలార్ థర్మల్ పవర్ ప్లాంట్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |366 |[[:en:Makrana marble|Makrana marble]] |<bdi>[[మక్రానా పాలరాయి]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |367 |[[:en:Madan Dilawar|Madan Dilawar]] |<bdi>[[మదన్ దిలావర్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |368 |[[:en:Devigarh|Devigarh]] |<bdi>[[దేవిగఢ్ ప్యాలెస్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |369 |[[:en:Vinay Gupta|Vinay Gupta]] | | |- | align="right" |370 |[[:en:Rampura Agucha|Rampura Agucha]] |<bdi>[[రాంపూరా అగుచా]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |371 |[[:en:Ali's Eastern Campaigns|Ali's Eastern Campaigns]] |<bdi>[[అలీ తూర్పు ప్రచారాలు]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |372 |[[:en:Bharaate|Bharaate]] |<bdi>[[భరాతే]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |373 |[[:en:Architecture of Rajasthan|Architecture of Rajasthan]] |<bdi>[[రాజస్థాన్ వాస్తుశిల్పం]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |374 |[[:en:Jodhpur Airport|Jodhpur Airport]] |<bdi>[[జోధ్‌పూర్ విమానాశ్రయం]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |375 |[[:en:Vishakha and Others v. State of Rajasthan|Vishakha and Others v. State of Rajasthan]] |<bdi>[[విశాఖ, ఇతరులు వర్సెస్ రాజస్థాన్ రాష్ట్రం]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |376 |[[:en:Kishangarh Airport|Kishangarh Airport]] |<bdi>[[కిషన్‌గఢ్ విమానాశ్రయం]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |377 |[[:en:Sirohi State|Sirohi State]] |<bdi>[[సిరోహి రాష్ట్రం]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |378 |[[:en:Chirja|Chirja]] |<bdi>[[చిర్జా]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |379 |[[:en:Jawai Dam|Jawai Dam]] |<bdi>[[జవాయి ఆనకట్ట]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |380 |[[:en:Code 46|Code 46]] |<bdi>[[కోడ్ 46]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |381 |[[:en:Sadhvi Prem Baisa|Sadhvi Prem Baisa]] |<bdi>[[సాధ్వి ప్రేమ్ బైసా]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |382 |[[:en:Folk dances of Rajasthan|Folk dances of Rajasthan]] |పేజీ ఉంది | |- | align="right" |383 |[[:en:Musical instruments of Rajasthan|Musical instruments of Rajasthan]] |<bdi>[[రాజస్థాన్ సంగీత వాయిద్యాలు]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |384 |[[:en:Battle of Bagru|Battle of Bagru]] |<bdi>[[బాగ్రు యుద్ధం]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |385 |[[:en:Gulab Bagh and Zoo|Gulab Bagh and Zoo]] |<bdi>[[గులాబ్ బాగ్ - జంతుప్రదర్శనశాల]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |386 |[[:en:Acharya Tulsi|Acharya Tulsi]] |<bdi>[[ఆచార్య తులసి]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |387 |[[:en:Pachpadra Refinery|Pachpadra Refinery]] |<bdi>[[పచ్‌పద్ర రిఫైనరీ]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |388 |[[:en:Princess Diya Kumari Foundation|Princess Diya Kumari Foundation]] |[[ప్రిన్సెస్ దియా కుమారి ఫౌండేషన్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |389 |[[:en:Anjana Khatwa|Anjana Khatwa]] |<bdi>[[అంజనా ఖత్వా]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |390 |[[:en:The Warrior (2001 British film)|The Warrior (2001 British film)]] |[[ది వారియర్ (2001 బ్రిటీష్ సినిమా)|ది వారియర్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |391 |[[:en:Mirzapur (film)|Mirzapur (film)]] |<bdi>[[మీర్జాపూర్ (సినిమా)]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |392 |[[:en:Rajasthan State Election Commission|Rajasthan State Election Commission]] |<bdi>[[రాజస్థాన్ రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |393 |[[:en:Faculty of Management Studies – Institute of Rural Management, Jaipur|Faculty of Management Studies – Institute of Rural Management, Jaipur]] |<bdi>[[ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ మేనేజ్మెంట్ స్టడీస్-ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ రూరల్ మేనేజ్మెంట్, జైపూర్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |394 |[[:en:Abhira people|Abhira people]] |<bdi>[[అభిర ప్రజలు]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |395 |[[:en:Pal (surname)|Pal (surname)]] |[[పాల్ (ఇంటిపేరు)]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |396 |[[:en:Hela Khayal Dangal|Hela Khayal Dangal]] |<bdi>[[హేలా ఖయాల్ దంగల్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |397 |[[:en:List of Jaipur Metro stations|List of Jaipur Metro stations]] |<bdi>[[జైపూర్ మెట్రో స్టేషన్ల జాబితా]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |398 |[[:en:Delhi–Jaipur Expressway|Delhi–Jaipur Expressway]] |<bdi>[[ఢిల్లీ-జైపూర్ ఎక్స్‌ప్రెస్‌వే]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |399 |[[:en:Manmohini|Manmohini]] |<bdi>[[మన్మోహిని]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |400 |[[:en:Ferozepur Headworks|Ferozepur Headworks]] |<bdi>[[ఫిరోజ్‌పూర్ హెడ్‌వర్క్స్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |401 |[[:en:2019 Rajasthan State Men's League|2019 Rajasthan State Men's League]] | | |- | align="right" |402 |[[:en:Anjaamai|Anjaamai]] |<bdi>[[అంజామై]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |403 |[[:en:Battle of Maonda and Mandholi|Battle of Maonda and Mandholi]] |[[మాండోనా - మంధోలి యుద్ధం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |404 |[[:en:Pagri (turban)|Pagri (turban)]] |<bdi>[[పగ్రీ (టర్బన్)]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |405 |[[:en:Anand Prakash|Anand Prakash]] |<bdi>[[ఆనంద్ ప్రకాష్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |406 |[[:en:Pichhwai|Pichhwai]] |[[పిచ్వాయి]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |407 |[[:en:The Eken: Ruddhaswas Rajasthan|The Ek Ruddhaswas Rajasthan]] |<bdi>[[ది ఎకెన్: రుద్ధాస్వాస్ రాజస్థాన్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |408 |[[:en:Do Saheliyaan... Kismat Ki Kathputaliyaan|Do Saheliyaan... Kismat Ki Kathputaliyaan]] |<bdi>[[దో సహేలియాన్... కిస్మత్ కి కఠ్‌పుతలియాన్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |409 |[[:en:Palace on Wheels|Palace on Wheels]] |<bdi>[[ప్యాలెస్ ఆన్ వీల్స్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |410 |[[:en:Manorama Six Feet Under|Manorama Six Feet Under]] |[[మనోరమ సిక్స్ ఫీట్ అండర్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |411 |[[:en:Janam Janam Ka Saath|Janam Janam Ka Saath]] |[[జనమ్ జనమ్ కా సాత్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |412 |[[:en:Momal Rano|Momal Rano]] |<bdi>[[మోమల్ రానో]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |413 |[[:en:Pehredaar Piya Ki|Pehredaar Piya Ki]] |[[పెహ్రేదార్ పియా కీ]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |414 |[[:en:Jawahar Sagar Dam|Jawahar Sagar Dam]] |<bdi>[[జవహర్ సాగర్ ఆనకట్ట]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |415 |[[:en:Nanhe Jaisalmer|Nanhe Jaisalmer]] |<bdi>[[నన్హే జైసల్మేర్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |416 |[[:en:Galtaji|Galtaji]] |<bdi>[[గాల్టాజీ]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |417 |[[:en:Un plus une|Un plus une]] |[[ఉన్ ప్లస్ ఉనే]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |418 |[[:en:Nainsi ri Khyat|Nainsi ri Khyat]] |<bdi>[[నైన్సీ రి ఖ్యాత్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |419 |[[:en:Udai Singh II of Dungarpur|Udai Singh II of Dungarpur]] |<bdi>[[దుంగర్‌పూర్ రెండవ ఉదయ్ సింగ్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |420 |[[:en:Art of Rajasthan|Art of Rajasthan]] |[[రాజస్థాన్ కళ]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |421 |[[:en:Bargujar|Bargujar]] |<bdi>[[బార్గుజర్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |422 |[[:en:Lakshmipat Singhania Academy|Lakshmipat Singhania Academy]] |<bdi>[[లక్ష్మీపత్ సింఘానియా అకాడమీ]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |423 |[[:en:BK Jayanti|BK Jayanti]] |<bdi>[[బి.కె. జయంతి]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |424 |[[:en:Juna Mahal|Juna Mahal]] |[[జునా మహల్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |425 |[[:en:NBC Bearings|NBC Bearings]] |<bdi>[[ఎన్.బి.సి. బేరింగ్స్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |426 |[[:en:Jaidayal Dalmia|Jaidayal Dalmia]] |<bdi>[[జైదయాళ్ దాల్మియా]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |427 |[[:en:Hindustan Zinc|Hindustan Zinc]] |[[హిందూస్తాన్ జింక్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |428 |[[:en:Jawahar Kala Kendra|Jawahar Kala Kendra]] |[[జవహర్ కళా కేంద్రం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |429 |[[:en:Oru Indian Pranayakadha|Oru Indian Pranayakadha]] |[[ఒరు ఇండియన్ ప్రణయకథ]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |} hm22dh79if1jpakincdpu8z0gvdd3va 4908301 4908088 2026-07-19T10:23:40Z Pranayraj1985 29393 4908301 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" border="1" !సంఖ్య !ఇంగ్లీషు వ్యాసం పేరు !తెలుగు వ్యాసం పేరు !వాడుకరి |- | align="right" |1 |[[:en:The Dark Knight Rises|The Dark Knight Rises]] | | |- | align="right" |2 |[[:en:Tharparkar|Tharparkar]] | | |- | align="right" |3 |[[:en:Yeh Rishta Kya Kehlata Hai|Yeh Rishta Kya Kehlata Hai]] |[[యే రిష్తా క్యా కెహ్లాతా హై]] | |- | align="right" |4 |[[:en:COVID-19 pandemic in Rajasthan|COVID-19 pandemic in Rajasthan]] | | |- | align="right" |5 |[[:en:Khatri|Khatri]] |[[ఖత్రి]] | |- | align="right" |6 |[[:en:Jats|Jats]] | | |- | align="right" |7 |[[:en:Arrambam|Arrambam]] |''[[ఆరంభం (2013 సినిమా)|ఆరంభం]]'' | |- | align="right" |8 |[[:en:Naagin (2015 TV series)|Naagin (2015 TV series)]] |[[నాగిన్ (2015 టీవీ సిరీస్)]] | |- | align="right" |9 |[[:en:Thugs of Hindostan|Thugs of Hindostan]] |''[[థగ్స్ ఆఫ్ హిందూస్థాన్]]'' | |- | align="right" |10 |[[:en:Indian campaign of Ahmad Shah Durrani|Indian campaign of Ahmad Shah Durrani]] | | |- | align="right" |11 |[[:en:Dromedary|Dromedary]] | | |- | align="right" |12 |[[:en:List of State Protected Monuments in Rajasthan|List of State Protected Monuments in Rajasthan]] |[[రాజస్థాన్‌లోని రాష్ట్ర సంరక్షిత స్మారక చిహ్నాల జాబితా]] | |- | align="right" |13 |[[:en:Charan|Charan]] | | |- | align="right" |14 |[[:en:List of Rajasthan Royals cricketers|List of Rajasthan Royals cricketers]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 14:08, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |15 |[[:en:Diya Aur Baati Hum|Diya Aur Baati Hum]] | | |- | align="right" |16 |[[:en:Yennai Arindhaal|Yennai Arindhaal]] |[[యెన్నై అరిందాల్]] | |- | align="right" |17 |[[:en:Tirath Das Dogra|Tirath Das Dogra]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 14:08, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |18 |[[:en:Ghaznavid campaigns in India|Ghaznavid campaigns in India]] | | |- | align="right" |19 |[[:en:Best of Luck Nikki|Best of Luck Nikki]] | | |- | align="right" |20 |[[:en:Brahma Kumaris|Brahma Kumaris]] | | |- | align="right" |21 |[[:en:Ship of Theseus (film)|Ship of Theseus (film)]] | | |- | align="right" |22 |[[:en:Sonar Kellay Jawker Dhan|Sonar Kellay Jawker Dhan]] | | |- | align="right" |23 |[[:en:Bandish Bandits|Bandish Bandits]] | | |- | align="right" |24 |[[:en:Delhi–Mumbai Expressway|Delhi–Mumbai Expressway]] | |చదువరి |- | align="right" |25 |[[:en:NH10 (film)|NH10 (film)]] | | |- | align="right" |26 |[[:en:Jab We Met|Jab We Met]] | | |- | align="right" |27 |[[:en:James Tod|James Tod]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 14:08, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |28 |[[:en:120 Bahadur|120 Bahadur]] | | |- | align="right" |29 |[[:en:List of Lok Sabha members from Rajasthan|List of Lok Sabha members from Rajasthan]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |30 |[[:en:Mazhabi Sikh|Mazhabi Sikh]] | | |- | align="right" |31 |[[:en:Hum Saath-Saath Hain|Hum Saath-Saath Hain]] | | |- | align="right" |32 |[[:en:Ugly (film)|Ugly (film)]] | | |- | align="right" |33 |[[:en:Rudaali|Rudaali]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 09:24, 30 జూన్ 2026 (UTC) |- | align="right" |34 |[[:en:Highway (2014 Hindi film)|Highway (2014 Hindi film)]] | | |- | align="right" |35 |[[:en:Octopussy|Octopussy]] | | |- | align="right" |36 |[[:en:Marudhanayagam|Marudhanayagam]] | | |- | align="right" |37 |[[:en:Ameerin Aadhi-Bhagavan|Ameerin Aadhi-Bhagavan]] | | |- | align="right" |38 |[[:en:Dhangar|Dhangar]] | | |- | align="right" |39 |[[:en:Rajasthani peoples|Rajasthani peoples]] | | |- | align="right" |40 |[[:en:Rajputisation|Rajputisation]] | | |- | align="right" |41 |[[:en:The Best Exotic Marigold Hotel|The Best Exotic Marigold Hotel]] | | |- | align="right" |42 |[[:en:Border (1997 film)|Border (1997 film)]] | | |- | align="right" |43 |[[:en:Murder of Kanhaiya Lal|Murder of Kanhaiya Lal]] | | |- | align="right" |44 |[[:en:Shastar Vidya|Shastar Vidya]] | | |- | align="right" |45 |[[:en:Jaipur-Atrauli gharana|Jaipur-Atrauli gharana]] | | |- | align="right" |46 |[[:en:Digamber Singh|Digamber Singh]] | | |- | align="right" |47 |[[:en:Clarke Peters|Clarke Peters]] | | |- | align="right" |48 |[[:en:Mewat|Mewat]] | | |- | align="right" |49 |[[:en:Love Aaj Kal (2009 film)|Love Aaj Kal (2009 film)]] | | |- | align="right" |50 |[[:en:Ponnar Shankar|Ponnar Shankar]] | | |- | align="right" |51 |[[:en:Rajasthani cuisine|Rajasthani cuisine]] | | |- | align="right" |52 |[[:en:Karam Chand Bachhawat|Karam Chand Bachhawat]] | | |- | align="right" |53 |[[:en:Purampokku Engira Podhuvudamai|Purampokku Engira Podhuvudamai]] | | |- | align="right" |54 |[[:en:List of Monuments of National Importance in Rajasthan|List of Monuments of National Importance in Rajasthan]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |55 |[[:en:Chetavani ra Chungatya|Chetavani ra Chungatya]] | | |- | align="right" |56 |[[:en:First Battle of Eran|First Battle of Eran]] | |చదువరి |- | align="right" |57 |[[:en:Toxic (2026 film)|Toxic (2026 film)]] | | |- | align="right" |58 |[[:en:Black Friday (2004 film)|Black Friday (2004 film)]] | | |- | align="right" |59 |[[:en:Nirj Deva|Nirj Deva]] | | |- | align="right" |60 |[[:en:Lekin...|Lekin...]] | | |- | align="right" |61 |[[:en:Koli people|Koli people]] | | |- | align="right" |62 |[[:en:Bharatpur State|Bharatpur State]] | | |- | align="right" |63 |[[:en:Mewati gharana|Mewati gharana]] | | |- | align="right" |64 |[[:en:Saamy Square|Saamy Square]] | | |- | align="right" |65 |[[:en:Balika Vadhu|Balika Vadhu]] | | |- | align="right" |66 |[[:en:Ajmer rape case|Ajmer rape case]] | | |- | align="right" |67 |[[:en:Origin of the Gurjara-Pratiharas|Origin of the Gurjara-Pratiharas]] | | |- | align="right" |68 |[[:en:Dor (film)|Dor (film)]] | | |- | align="right" |69 |[[:en:Hammira Mahakavya|Hammira Mahakavya]] | | |- | align="right" |70 |[[:en:Marwari people|Marwari people]] | |చదువరి |- | align="right" |71 |[[:en:Mr. & Mrs. Mahi|Mr. & Mrs. Mahi]] | | |- | align="right" |72 |[[:en:Qarib Qarib Singlle|Qarib Qarib Singlle]] | | |- | align="right" |73 |[[:en:Arab conquest of Sindh|Arab conquest of Sindh]] | | |- | align="right" |74 |[[:en:The Jungle Book (1994 film)|The Jungle Book (1994 film)]] | | |- | align="right" |75 |[[:en:Anand Pal Singh|Anand Pal Singh]] | | |- | align="right" |76 |[[:en:Mangar Bani|Mangar Bani]] | | |- | align="right" |77 |[[:en:Fairs and festivals of Rajasthan|Fairs and festivals of Rajasthan]] | | |- | align="right" |78 |[[:en:Shakti Dan Kaviya|Shakti Dan Kaviya]] | | |- | align="right" |79 |[[:en:Jaipur bombings|Jaipur bombings]] | | |- | align="right" |80 |[[:en:Uttaran|Uttaran]] | | |- | align="right" |81 |[[:en:Avadhesha Surolia|Avadhesha Surolia]] | | |- | align="right" |82 |[[:en:Kusum Dola|Kusum Dola]] | | |- | align="right" |83 |[[:en:Avinash Kumar Agarwal|Avinash Kumar Agarwal]] | | |- | align="right" |84 |[[:en:Band Baaja Baaraat|Band Baaja Baaraat]] | | |- | align="right" |85 |[[:en:Falimy|Falimy]] | | |- | align="right" |86 |[[:en:Yaan (film)|Yaan (film)]] | | |- | align="right" |87 |[[:en:Tu Sooraj Main Saanjh, Piyaji|Tu Sooraj Main Saanjh, Piyaji]] | | |- | align="right" |88 |[[:en:The Fall (2006 film)|The Fall (2006 film)]] | | |- | align="right" |89 |[[:en:Dadi Prakashmani|Dadi Prakashmani]] | | |- | align="right" |90 |[[:en:Raid 2 (film)|Raid 2 (film)]] | | |- | align="right" |91 |[[:en:Jaipur Literature Festival|Jaipur Literature Festival]] | | |- | align="right" |92 |[[:en:Rajasthani literature|Rajasthani literature]] | | |- | align="right" |93 |[[:en:Guide (film)|Guide (film)]] | | |- | align="right" |94 |[[:en:Tashan (film)|Tashan (film)]] | | |- | align="right" |95 |[[:en:Bikaner State|Bikaner State]] | | |- | align="right" |96 |[[:en:Sarfarosh (1999 film)|Sarfarosh (1999 film)]] | | |- | align="right" |97 |[[:en:Delhi Ridge|Delhi Ridge]] | | |- | align="right" |98 |[[:en:Central Sheep and Wool Research Institute|Central Sheep and Wool Research Institute]] | | |- | align="right" |99 |[[:en:Climate of Rajasthan|Climate of Rajasthan]] | | |- | align="right" |100 |[[:en:Amit Goyal|Amit Goyal]] | | |- | align="right" |101 |[[:en:Parkari Koli language|Parkari Koli language]] | | |- | align="right" |102 |[[:en:Second Aulikara dynasty|Second Aulikara dynasty]] | | |- | align="right" |103 |[[:en:Bhāts|Bhāts]] | | |- | align="right" |104 |[[:en:Mr. Fraud|Mr. Fraud]] | | |- | align="right" |105 |[[:en:Political families of Rajasthan|Political families of Rajasthan]] | | |- | align="right" |106 |[[:en:Bandra (film)|Bandra (film)]] | | |- | align="right" |107 |[[:en:Gavari|Gavari]] | | |- | align="right" |108 |[[:en:Khoobsurat (2014 film)|Khoobsurat (2014 film)]] | | |- | align="right" |109 |[[:en:Salaam-e-Ishq|Salaam-e-Ishq]] | | |- | align="right" |110 |[[:en:Meena|Meena]] | | |- | align="right" |111 |[[:en:Sasan (land grant)|Sasan (land grant)]] | | |- | align="right" |112 |[[:en:Karni Sena|Karni Sena]] | | |- | align="right" |113 |[[:en:Om Radhe|Om Radhe]] | | |- | align="right" |114 |[[:en:Jaipur International Airport|Jaipur International Airport]] | |చదువరి |- | align="right" |115 |[[:en:Mirza Ismail|Mirza Ismail]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 09:24, 30 జూన్ 2026 (UTC) |- | align="right" |116 |[[:en:Leader (2026 film)|Leader (2026 film)]] | | |- | align="right" |117 |[[:en:Vikram (1986 Tamil film)|Vikram (1986 Tamil film)]] | | |- | align="right" |118 |[[:en:Bhanwari Devi murder case|Bhanwari Devi murder case]] | | |- | align="right" |119 |[[:en:Kuvalaya-mālā|Kuvalaya-mālā]] | | |- | align="right" |120 |[[:en:Tu Meri Main Tera Main Tera Tu Meri|Tu Meri Main Tera Main Tera Tu Meri]] | | |- | align="right" |121 |[[:en:Daly College|Daly College]] | | |- | align="right" |122 |[[:en:Rashtriya Military School, Dholpur|Rashtriya Military School, Dholpur]] | | |- | align="right" |123 |[[:en:Rangeela (1995 film)|Rangeela (1995 film)]] | | |- | align="right" |124 |[[:en:1971: Beyond Borders|1971: Beyond Borders]] | | |- | align="right" |125 |[[:en:Raja Yoga Meditation (Brahma Kumaris)|Raja Yoga Meditation (Brahma Kumaris)]] | | |- | align="right" |126 |[[:en:Defence Laboratory, Jodhpur|Defence Laboratory, Jodhpur]] | | |- | align="right" |127 |[[:en:Maru-Gurjara architecture|Maru-Gurjara architecture]] | | |- | align="right" |128 |[[:en:Ek Paheli Leela|Ek Paheli Leela]] | | |- | align="right" |129 |[[:en:Sambhali Trust|Sambhali Trust]] | | |- | align="right" |130 |[[:en:Delhi–Ahmedabad high-speed rail corridor|Delhi–Ahmedabad high-speed rail corridor]] | | |- | align="right" |131 |[[:en:Parmanu: The Story of Pokhran|Parmanu: The Story of Pokhran]] | | |- | align="right" |132 |[[:en:Lakshyaraj Singh Mewar|Lakshyaraj Singh Mewar]] | | |- | align="right" |133 |[[:en:Bagar (region)|Bagar (region)]] | | |- | align="right" |134 |[[:en:Kunwar Pratap Singh Barhath|Kunwar Pratap Singh Barhath]] | | |- | align="right" |135 |[[:en:2009 Jaipur fire|2009 Jaipur fire]] | | |- | align="right" |136 |[[:en:State of Alwar|State of Alwar]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |137 |[[:en:List of people from Rajasthan|List of people from Rajasthan]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |138 |[[:en:Alauddin Khalji's conquest of Ranthambore|Alauddin Khalji's conquest of Ranthambore]] | | |- | align="right" |139 |[[:en:Suicide of Samarveer Singh|Suicide of Samarveer Singh]] | | |- | align="right" |140 |[[:en:Pabuji Ki Phad|Pabuji Ki Phad]] | | |- | align="right" |141 |[[:en:Meo (ethnic group)|Meo (ethnic group)]] | | |- | align="right" |142 |[[:en:Baadshaho|Baadshaho]] | | |- | align="right" |143 |[[:en:Bhawani Singh|Bhawani Singh]] | | |- | align="right" |144 |[[:en:Kaalapatthar|Kaalapatthar]] | | |- | align="right" |145 |[[:en:Rajasthan Film Festival|Rajasthan Film Festival]] | | |- | align="right" |146 |[[:en:Batla House|Batla House]] | | |- | align="right" |147 |[[:en:Viceroy's House (film)|Viceroy's House (film)]] | | |- | align="right" |148 |[[:en:Veer (2010 film)|Veer (2010 film)]] | | |- | align="right" |149 |[[:en:Rajasthan State Human Rights Commission|Rajasthan State Human Rights Commission]] | | |- | align="right" |150 |[[:en:List of state highways in Rajasthan|List of state highways in Rajasthan]] | | |- | align="right" |151 |[[:en:Prithviraja Vijaya|Prithviraja Vijaya]] | | |- | align="right" |152 |[[:en:Kayal (film)|Kayal (film)]] | | |- | align="right" |153 |[[:en:Refugee (2000 film)|Refugee (2000 film)]] | | |- | align="right" |154 |[[:en:Om Shanti Retreat Centre|Om Shanti Retreat Centre]] | | |- | align="right" |155 |[[:en:MSG-2 The Messenger|MSG-2 The Messenger]] | | |- | align="right" |156 |[[:en:Suryamal Mishran Shikhar Award|Suryamal Mishran Shikhar Award]] | | |- | align="right" |157 |[[:en:Udaipur Files|Udaipur Files]] | | |- | align="right" |158 |[[:en:Gurudas Banerjee|Gurudas Banerjee]] | | |- | align="right" |159 |[[:en:Narayan Bareth|Narayan Bareth]] | | |- | align="right" |160 |[[:en:Shakti: The Power|Shakti: The Power]] | | |- | align="right" |161 |[[:en:Gopal (caste)|Gopal (caste)]] | | |- | align="right" |162 |[[:en:Mungaru Male 2|Mungaru Male 2]] | | |- | align="right" |163 |[[:en:D. P. Sharma|D. P. Sharma]] | | |- | align="right" |164 |[[:en:BK Mohini|BK Mohini]] | | |- | align="right" |165 |[[:en:Goverdhan Mehta|Goverdhan Mehta]] | | |- | align="right" |166 |[[:en:Thakur Zorawar Singh Barhath|Thakur Zorawar Singh Barhath]] | | |- | align="right" |167 |[[:en:Mirch|Mirch]] | | |- | align="right" |168 |[[:en:Marwar|Marwar]] | | |- | align="right" |169 |[[:en:The Second Best Exotic Marigold Hotel|The Second Best Exotic Marigold Hotel]] | | |- | align="right" |170 |[[:en:Shrinathji|Shrinathji]] | | |- | align="right" |171 |[[:en:List of Charans|List of Charans]] | | |- | align="right" |172 |[[:en:Naresh Chandra|Naresh Chandra]] | | |- | align="right" |173 |[[:en:Caminho das Índias|Caminho das Índias]] | | |- | align="right" |174 |[[:en:History of Jaisalmer|History of Jaisalmer]] | | |- | align="right" |175 |[[:en:Pavagadh Hill|Pavagadh Hill]] | | |- | align="right" |176 |[[:en:One Night with the King|One Night with the King]] | | |- | align="right" |177 |[[:en:Lamhe|Lamhe]] | | |- | align="right" |178 |[[:en:Culture of Rajasthan|Culture of Rajasthan]] | | |- | align="right" |179 |[[:en:Jainendra K. Jain|Jainendra K. Jain]] | | |- | align="right" |180 |[[:en:Subhash Chandra Lakhotia|Subhash Chandra Lakhotia]] | | |- | align="right" |181 |[[:en:Tectonic evolution of the Aravalli Mountains|Tectonic evolution of the Aravalli Mountains]] | | |- | align="right" |182 |[[:en:Tera Yaar Hoon Main|Tera Yaar Hoon Main]] | | |- | align="right" |183 |[[:en:Kotra tehsil|Kotra tehsil]] | | |- | align="right" |184 |[[:en:Hathibada Ghosundi inscriptions|Hathibada Ghosundi inscriptions]] | | |- | align="right" |185 |[[:en:Priyamudan|Priyamudan]] | | |- | align="right" |186 |[[:en:Atal Progress-Way|Atal Progress-Way]] | | |- | align="right" |187 |[[:en:Dabu printing|Dabu printing]] | | |- | align="right" |188 |[[:en:Vanity Fair (2004 film)|Vanity Fair (2004 film)]] | | |- | align="right" |189 |[[:en:Firangi|Firangi]] | | |- | align="right" |190 |[[:en:Rajasthan Public Service Commission|Rajasthan Public Service Commission]] | | |- | align="right" |191 |[[:en:Parched|Parched]] | | |- | align="right" |192 |[[:en:Haveli|Haveli]] | | |- | align="right" |193 |[[:en:Yaara|Yaara]] | | |- | align="right" |194 |[[:en:Arvind Singh Mewar|Arvind Singh Mewar]] | | |- | align="right" |195 |[[:en:Dingal|Dingal]] | | |- | align="right" |196 |[[:en:Ghoonghat|Ghoonghat]] | | |- | align="right" |197 |[[:en:Dhola Maru|Dhola Maru]] | | |- | align="right" |198 |[[:en:Outline of Rajasthan|Outline of Rajasthan]] | | |- | align="right" |199 |[[:en:Kung Fu Yoga|Kung Fu Yoga]] | | |- | align="right" |200 |[[:en:Bharat Ka Veer Putra – Maharana Pratap|Bharat Ka Veer Putra – Maharana Pratap]] | | |- | align="right" |201 |[[:en:List of tehsils of Rajasthan|List of tehsils of Rajasthan]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |202 |[[:en:List of Rajasthani-language films|List of Rajasthani-language films]] | | |- | align="right" |203 |[[:en:Pataakha|Pataakha]] | | |- | align="right" |204 |[[:en:Barefoot College|Barefoot College]] |[[బేర్‌ఫుట్ కళాశాల]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |205 |[[:en:Anangpur|Anangpur]] |[[అనంగ్‌పూర్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |206 |[[:en:Meghwal people|Meghwal people]] |[[మేఘ్వాల్ ప్రజలు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |207 |[[:en:Rajasthan Educational Service|Rajasthan Educational Service]] | | |- | align="right" |208 |[[:en:Shekhawati|Shekhawati]] | | |- | align="right" |209 |[[:en:Mahatma Isardas|Mahatma Isardas]] | | |- | align="right" |210 |[[:en:Banwari Lal (biotechnologist)|Banwari Lal (biotechnologist)]] | | |- | align="right" |211 |[[:en:Narayan Seva Sansthan|Narayan Seva Sansthan]] |[[నారాయణ్ సేవా సంస్థాన్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |212 |[[:en:CityLights (2014 film)|CityLights (2014 film)]] | | |- | align="right" |213 |[[:en:The Deceivers (film)|The Deceivers (film)]] | | |- | align="right" |214 |[[:en:Robin Ramsay (actor)|Robin Ramsay (actor)]] | | |- | align="right" |215 |[[:en:Kilometers and Kilometers|Kilometers and Kilometers]] | | |- | align="right" |216 |[[:en:Voice of Sathyanathan|Voice of Sathyanathan]] | | |- | align="right" |217 |[[:en:Gurjaras of Lata|Gurjaras of Lata]] |[[లతా గుర్జరలు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |218 |[[:en:Aulikaras|Aulikaras]] |[[ఔలికరాలు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |219 |[[:en:Flora and fauna of Rajasthan|Flora and fauna of Rajasthan]] | |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |220 |[[:en:Gurjaradesha|Gurjaradesha]] |[[గుర్జరదేశ]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |221 |[[:en:Bhatia caste|Bhatia caste]] |[[భాటియా కులం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |222 |[[:en:Bagri language|Bagri language]] |[[బాగ్రీ భాష]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |223 |[[:en:Johad|Johad]] |[[జోహద్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |224 |[[:en:Saang|Saang]] | | |- | align="right" |225 |[[:en:Shaadi Mubarak|Shaadi Mubarak]] | | |- | align="right" |226 |[[:en:Satish Kumar|Satish Kumar]] | | |- | align="right" |227 |[[:en:Gangster (2014 film)|Gangster (2014 film)]] |[[గ్యాంగ్‌స్టర్ (2014 సినిమా)]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |228 |[[:en:Monsoon Palace|Monsoon Palace]] |[[మాన్‌సూన్ ప్యాలెస్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |229 |[[:en:Sodha|Sodha]] |[[సోధా]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |230 |[[:en:Kshatriya (film)|Kshatriya (film)]] | | |- | align="right" |231 |[[:en:Jinasena|Jinasena]] |ఉంది | |- | align="right" |232 |[[:en:Thar Engro Coal Power Project|Thar Engro Coal Power Project]] |[[థార్ ఎంగ్రో కోల్ పవర్ ప్రాజెక్ట్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |233 |[[:en:2019 Asian Women's Youth Handball Championship|2019 Asian Women's Youth Handball Championship]] | | |- | align="right" |234 |[[:en:Surieyan|Surieyan]] |[[సూర్యన్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |235 |[[:en:Delhi–Alwar Regional Rapid Transit System|Delhi–Alwar Regional Rapid Transit System]] |[[ఢిల్లీ–అల్వార్ ప్రాంతీయ రాపిడ్ ట్రాన్సిట్ సిస్టమ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |236 |[[:en:Tevar|Tevar]] | | |- | align="right" |237 |[[:en:Gupt: The Hidden Truth|Gupt: The Hidden Truth]] | | |- | align="right" |238 |[[:en:Gurjar agitation in Rajasthan|Gurjar agitation in Rajasthan]] |[[రాజస్థాన్‌లోని గుజ్జర్ ఉద్యమం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |239 |[[:en:Oswal|Oswal]] |[[ఓస్వాల్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |240 |[[:en:Karan Arjun|Karan Arjun]] | | |- | align="right" |241 |[[:en:Harivaṃśapurāṇa|Harivaṃśapurāṇa]] |[[హరివంశ పురాణం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |242 |[[:en:Blue pottery of Jaipur|Blue pottery of Jaipur]] |[[జైపూర్ నీలిరంగు కుండలు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |243 |[[:en:Suryamal Misran|Suryamal Misran]] |[[సూర్యమల్ మిశ్రన్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |244 |[[:en:Katkari people|Katkari people]] |[[కట్కరీ ప్రజలు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |245 |[[:en:Thar (film)|Thar (film)]] | | |- | align="right" |246 |[[:en:Bhaiaji Superhit|Bhaiaji Superhit]] | | |- | align="right" |247 |[[:en:Arna Jharna Museum|Arna Jharna Museum]] |[[అర్నా ఝర్నా మ్యూజియం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |248 |[[:en:Holy Smoke!|Holy Smoke!]] | | |- | align="right" |249 |[[:en:Swami Maheshwarananda|Swami Maheshwarananda]] |[[స్వామి మహేశ్వరానంద]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |250 |[[:en:List of Koli people|List of Koli people]] |[[కోలి ప్రజల జాబితా]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |251 |[[:en:GVNML|GVNML]] |[[గ్రామ్ వికాస్ నవ్యువక్ మండల్ లపోరియా]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |252 |[[:en:Global Co-operation House|Global Co-operation House]] | | |- | align="right" |253 |[[:en:Maharana Pratap: The First Freedom Fighter|Maharana Pratap: The First Freedom Fighter]] | | |- | align="right" |254 |[[:en:Rajputi poshak|Rajputi poshak]] |[[రాజపుతి పోషక్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |255 |[[:en:Kavi Kag Award|Kavi Kag Award]] |[[కవి కాగ్ అవార్డు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |256 |[[:en:I Am Kalam|I Am Kalam]] | | |- | align="right" |257 |[[:en:2017 Alwar mob lynching|2017 Alwar mob lynching]] |[[2017 అల్వార్ మూక దాడి]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |258 |[[:en:Rudransh Khandelwal|Rudransh Khandelwal]] |[[రుద్రాంశ్ ఖండేల్వాల్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |259 |[[:en:Jawaharlal Nehru Medical College, Ajmer|Jawaharlal Nehru Medical College, Ajmer]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |260 |[[:en:Durbar of 1870|Durbar of 1870]] |[[1870 దర్బార్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |261 |[[:en:Rais Khan|Rais Khan]] |[[రైస్ ఖాన్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |262 |[[:en:Arya Group Of Colleges|Arya Group Of Colleges]] | | |- | align="right" |263 |[[:en:Dadi Ratan Mohini|Dadi Ratan Mohini]] | | |- | align="right" |264 |[[:en:Deeg district|Deeg district]] | | |- | align="right" |265 |[[:en:Rajkumar Dhoot|Rajkumar Dhoot]] |[[రాజ్‌కుమార్ ధూత్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |266 |[[:en:Rajpal Singh Yadav|Rajpal Singh Yadav]] |[[రాజ్‌పాల్ సింగ్ యాదవ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |267 |[[:en:Samode Palace|Samode Palace]] |[[సమోద్ ప్యాలెస్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |268 |[[:en:Jodhpur–Delhi Cantonment Vande Bharat Express|Jodhpur–Delhi Cantonment Vande Bharat Express]] | | |- | align="right" |269 |[[:en:Akbar Khan (disability activist)|Akbar Khan (disability activist)]] |[[అక్బర్ ఖాన్ (వికలాంగ కార్యకర్త)]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |270 |[[:en:Gulaal (film)|Gulaal (film)]] | | |- | align="right" |271 |[[:en:Mr. X (2026 film)|Mr. X (2026 film)]] | | |- | align="right" |272 |[[:en:Jag Mandir Palace|Jag Mandir Palace]] |[[జగ్ మందిర్ ప్యాలెస్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |273 |[[:en:Saat Phere – Saloni Ka Safar|Saat Phere – Saloni Ka Safar]] | | |- | align="right" |274 |[[:en:Sandeep Ranade|Sandeep Ranade]] |[[సందీప్ రానడే]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |275 |[[:en:Ajmer Dargah bombing|Ajmer Dargah bombing]] |[[అజ్మీర్ దర్గా బాంబు దాడి]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |276 |[[:en:Rana Pratap Sagar Dam|Rana Pratap Sagar Dam]] | | |- | align="right" |277 |[[:en:Hello English|Hello English]] |[[హలో ఇంగ్లీష్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |278 |[[:en:Ramkrishna Bajaj|Ramkrishna Bajaj]] |[[రామకృష్ణ బజాజ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |279 |[[:en:Kotkasim|Kotkasim]] | | |- | align="right" |280 |[[:en:Gangadhar Stone Inscription of Viśvavarman|Gangadhar Stone Inscription of Viśvavarman]] |[[విశ్వవర్మన్ గంగాధర శిలాశాసనం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |281 |[[:en:Rajasthan Police|Rajasthan Police]] | | |- | align="right" |282 |[[:en:Barli Inscription|Barli Inscription]] |[[బార్లీ శాసనం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |283 |[[:en:Jaipur Marathon|Jaipur Marathon]] |[[జైపూర్ మారథాన్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |284 |[[:en:Dhosi Hill|Dhosi Hill]] |[[ధోసి కొండ]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |285 |[[:en:Khuda Gawah|Khuda Gawah]] | | |- | align="right" |286 |[[:en:Thali|Thali]] |[[థాలి]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |287 |[[:en:Battle of Kasahrada|Battle of Kasahrada]] |[[కసహరద యుద్ధం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |288 |[[:en:Shekhawati painting|Shekhawati painting]] |[[షెఖావతి పెయింటింగ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |289 |[[:en:Dadi Gulzar|Dadi Gulzar]] |[[దాది గుల్జార్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |290 |[[:en:List of urban local bodies in Rajasthan|List of urban local bodies in Rajasthan]] |[[రాజస్థాన్‌లోని పట్టణ స్థానిక సంస్థల జాబితా]] |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |291 |[[:en:Kaviraja Muraridan|Kaviraja Muraridan]] |[[కవిరాజ మురారిదన్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |292 |[[:en:Zalim Singh|Zalim Singh]] |[[జలీమ్ సింగ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |293 |[[:en:Om Prakash Mehra|Om Prakash Mehra]] |[[ఓం ప్రకాష్ మెహ్రా]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |294 |[[:en:Shahid Mallya|Shahid Mallya]] | | |- | align="right" |295 |[[:en:Kuttavum Shikshayum (2022 film)|Kuttavum Shikshayum (2022 film)]] |[[కుట్టవుమ్ శిక్షయుమ్ (2022 సినిమా)]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |296 |[[:en:Yadavs of Nepal|Yadavs of Nepal]] |[[నేపాల్ యాదవులు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |297 |[[:en:Thari people|Thari people]] |[[థారీ ప్రజలు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |298 |[[:en:Ramgarh crater|Ramgarh crater]] |[[రామ్‌గఢ్ బిలం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |299 |[[:en:Kanhadade Prabandha|Kanhadade Prabandha]] |[[కన్హదాదే ప్రబంధ]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |300 |[[:en:Government Museum, Alwar|Government Museum, Alwar]] |[[అల్వార్ ప్రభుత్వ మ్యూజియం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |301 |[[:en:Bandhani|Bandhani]] |[[బంధాని]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |302 |[[:en:Jaipur Pink Panthers|Jaipur Pink Panthers]] | | |- | align="right" |303 |[[:en:Balai|Balai]] |[[బలాయ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |304 |[[:en:Mali caste|Mali caste]] |[[మాలి కులం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |305 |[[:en:Khathiar–Gir dry deciduous forests|Khathiar–Gir dry deciduous forests]] | | |- | align="right" |306 |[[:en:Dugar|Dugar]] |[[దుగర్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |307 |[[:en:Arjunayanas|Arjunayanas]] |[[అర్జునయనలు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |308 |[[:en:Kumar Swami|Kumar Swami]] |[[కుమార్ స్వామి]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |309 |[[:en:Rudradaman I|Rudradaman I]] |[[మొదటి రుద్రదామన్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |310 |[[:en:Umayyad campaigns in Qiqan|Umayyad campaigns in Qiqan]] |[[ఖిఖాన్ లోని ఉమయ్యద్ దండయాత్రలు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |311 |[[:en:Raoji Ki Ger|Raoji Ki Ger]] |[[రావుజీ కీ గెర్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |312 |[[:en:D. P. Kothari|D. P. Kothari]] |[[డి. పి. కొఠారి]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |313 |[[:en:Liz Hodgkinson|Liz Hodgkinson]] |[[లిజ్ హోడ్కిన్సన్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |314 |[[:en:The Cheetah Girls: One World|The Cheetah Girls: One World]] |[[ది చీతా గర్ల్స్: వన్ వరల్డ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |315 |[[:en:Trishna (2011 film)|Trishna (2011 film)]] |[[త్రిష్ణ (2011 సినిమా)]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |316 |[[:en:Rathore (Rajput clan)|Rathore (Rajput clan)]] |[[రాథోడ్ (రాజపుత్ర వంశం)]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |317 |[[:en:Meenaxi: Tale of Three Cities|Meenaxi: Tale of Three Cities]] |[[మీనాక్షి: టేల్ అఫ్ త్రీ సిటీస్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |318 |[[:en:Maniram|Maniram]] |[[మణిరామ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |319 |[[:en:Jodhpur Group – Malani Igneous Suite Contact|Jodhpur Group – Malani Igneous Suite Contact]] |[[జోధ్‌పూర్ గ్రూప్-మలానీ ఇగ్నియస్ సూట్ కాంటాక్ట్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |320 |[[:en:List of tourist attractions in Udaipur|List of tourist attractions in Udaipur]] |[[ఉదయపూర్ లోని పర్యాటక ఆకర్షణల జాబితా]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |321 |[[:en:Piplodi school roof collapse|Piplodi school roof collapse]] |[[పిప్లోడి పాఠశాల పైకప్పు కూలిన ఘటన]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |322 |[[:en:Bawandar|Bawandar]] |[[బావందర్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |323 |[[:en:Maharana Pratap Airport|Maharana Pratap Airport]] |[[మహారాణా ప్రతాప్ విమానాశ్రయం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |324 |[[:en:Battle of Chappar Chiri|Battle of Chappar Chiri]] |[[చప్పర్ చిరి యుద్ధం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |325 |[[:en:Ashwani Pareek|Ashwani Pareek]] |[[అశ్వనీ పరేఖ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |326 |[[:en:Chinkara|Chinkara]] |[[చింకారా]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |327 |[[:en:Eklavya: The Royal Guard|Eklavya: The Royal Guard]] |[[ఏకలవ్య :ది రాయల్ గార్డ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |328 |[[:en:Narayana Health|Narayana Health]] |[[నారాయణ హెల్త్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |329 |[[:en:Seva Mandir|Seva Mandir]] |[[సేవా మందిర్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |330 |[[:en:Chhatri|Chhatri]] |[[ఛత్రి]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |331 |[[:en:Anjani Putra|Anjani Putra]] |[[అంజనీ పుత్ర]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |332 |[[:en:Dharti Ka Veer Yodha Prithviraj Chauhan|Dharti Ka Veer Yodha Prithviraj Chauhan]] |[[ధర్తి కా వీర్ యోధ పృథ్వీరాజ్ చౌహాన్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |333 |[[:en:Ashok Panagariya|Ashok Panagariya]] |[[అశోక్ పనగారియా]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |334 |[[:en:Koi Laut Ke Aaya Hai|Koi Laut Ke Aaya Hai]] |[[కోయి లౌట్ కే ఆయా హై]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |335 |[[:en:Paramaras of Chandravati|Paramaras of Chandravati]] |[[చంద్రావతి పరమారాలు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |336 |[[:en:Rishta Likhenge Hum Naya|Rishta Likhenge Hum Naya]] |[[రిష్తా లిఖేంగే హమ్ నయా]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |337 |[[:en:Powaqqatsi|Powaqqatsi]] |[[పొవాకాట్సి]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |338 |[[:en:Chak (village)|Chak (village)]] |[[చక్ (గ్రామం)]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |339 |[[:en:Kota state|Kota state]] |[[కోటా రాష్ట్రం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |340 |[[:en:Haribhadra|Haribhadra]] |[[హరిభద్ర]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |341 |[[:en:Battle of Sondani|Battle of Sondani]] |[[సోండాని యుద్ధం]] |<bdi>[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|Batthini Vinay Kumar Goud]]</bdi> |- | align="right" |342 |[[:en:Kaanchli Life in a Slough|Kaanchli Life in a Slough]] |''[[కంచ్లీ లైఫ్ ఇన్ ఎ స్లో]]'' |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |343 |[[:en:Ahir clans|Ahir clans]] |[[అహిర్ వంశాలు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |344 |[[:en:Bijai Garh|Bijai Garh]] |[[బిజాయ్ గఢ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |345 |[[:en:Million Minutes of Peace|Million Minutes of Peace]] |[[మిలియన్ మినిట్స్ ఆఫ్ పీస్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |346 |[[:en:Rani Sati Temple|Rani Sati Temple]] |[[రాణి సతీ దేవాలయం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |347 |[[:en:Jairangam|Jairangam]] |[[జైరంగం- జైపూర్ థియేటర్ ఫెస్టివల్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |348 |[[:en:Bikaner–Delhi Cantonment Vande Bharat Express|Bikaner–Delhi Cantonment Vande Bharat Express]] |[[బికనీర్–ఢిల్లీ కంటోన్మెంట్ వందే భారత్ ఎక్స్‌ప్రెస్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |349 |[[:en:Anoop Kumar Mittal|Anoop Kumar Mittal]] |[[అనూప్ కుమార్ మిట్టల్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |350 |[[:en:Rajasthan Administrative Service|Rajasthan Administrative Service]] |[[రాజస్థాన్ అడ్మినిస్ట్రేటివ్ సర్వీస్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |351 |[[:en:JJ Valaya|JJ Valaya]] |[[జెజె వలయా]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |352 |[[:en:Mundru|Mundru]] |[[ముండ్రు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |353 |[[:en:Bombay March 12|Bombay March 12]] |[[బొంబాయి మార్చి 12]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |354 |[[:en:Tarun Bharat Sangh|Tarun Bharat Sangh]] |[[తరుణ్ భారత్ సంఘ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |355 |[[:en:Sawai Man Singh Hospital|Sawai Man Singh Hospital]] |<bdi>[[సవాయ్ మాన్ సింగ్ హాస్పిటల్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |356 |[[:en:Godiji|Godiji]] |<bdi>[[గోడిజీ పార్శ్వనాథ్ దేవాలయం]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |357 |[[:en:Battle of Pilsud|Battle of Pilsud]] |<bdi>[[పిల్సుద్ యుద్ధం]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |358 |[[:en:The Song of Scorpions|The Song of Scorpions]] |[[ది సాంగ్ ఆఫ్ స్కార్పియన్స్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |359 |[[:en:Kim (1950 film)|Kim (1950 film)]] |<bdi>[[కిమ్ (1950 సినిమా)]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |360 |[[:en:Mahipal Maderna|Mahipal Maderna]] |<bdi>[[మహిపాల్ మదేర్నా]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |361 |[[:en:2024–25 R-League A Division|2024–25 R-League A Division]] |<bdi>[[2024–25 ఆర్-లీగ్ ఎ డివిజన్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |362 |[[:en:Ajay Data|Ajay Data]] |<bdi>[[అజయ్ డేటా]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |363 |[[:en:H. P. Gandhi|H. P. Gandhi]] |[[హెచ్.పి. గాంధీ]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |364 |[[:en:Shaadisthan|Shaadisthan]] |<bdi>[[షాదిస్థాన్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |365 |[[:en:India One Solar Thermal Power Plant|India One Solar Thermal Power Plant]] |<bdi>[[ఇండియా వన్ సోలార్ థర్మల్ పవర్ ప్లాంట్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |366 |[[:en:Makrana marble|Makrana marble]] |<bdi>[[మక్రానా పాలరాయి]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |367 |[[:en:Madan Dilawar|Madan Dilawar]] |<bdi>[[మదన్ దిలావర్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |368 |[[:en:Devigarh|Devigarh]] |<bdi>[[దేవిగఢ్ ప్యాలెస్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |369 |[[:en:Vinay Gupta|Vinay Gupta]] | | |- | align="right" |370 |[[:en:Rampura Agucha|Rampura Agucha]] |<bdi>[[రాంపూరా అగుచా]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |371 |[[:en:Ali's Eastern Campaigns|Ali's Eastern Campaigns]] |<bdi>[[అలీ తూర్పు ప్రచారాలు]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |372 |[[:en:Bharaate|Bharaate]] |<bdi>[[భరాతే]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |373 |[[:en:Architecture of Rajasthan|Architecture of Rajasthan]] |<bdi>[[రాజస్థాన్ వాస్తుశిల్పం]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |374 |[[:en:Jodhpur Airport|Jodhpur Airport]] |<bdi>[[జోధ్‌పూర్ విమానాశ్రయం]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |375 |[[:en:Vishakha and Others v. State of Rajasthan|Vishakha and Others v. State of Rajasthan]] |<bdi>[[విశాఖ, ఇతరులు వర్సెస్ రాజస్థాన్ రాష్ట్రం]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |376 |[[:en:Kishangarh Airport|Kishangarh Airport]] |<bdi>[[కిషన్‌గఢ్ విమానాశ్రయం]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |377 |[[:en:Sirohi State|Sirohi State]] |<bdi>[[సిరోహి రాష్ట్రం]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |378 |[[:en:Chirja|Chirja]] |<bdi>[[చిర్జా]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |379 |[[:en:Jawai Dam|Jawai Dam]] |<bdi>[[జవాయి ఆనకట్ట]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |380 |[[:en:Code 46|Code 46]] |<bdi>[[కోడ్ 46]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |381 |[[:en:Sadhvi Prem Baisa|Sadhvi Prem Baisa]] |<bdi>[[సాధ్వి ప్రేమ్ బైసా]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |382 |[[:en:Folk dances of Rajasthan|Folk dances of Rajasthan]] |పేజీ ఉంది | |- | align="right" |383 |[[:en:Musical instruments of Rajasthan|Musical instruments of Rajasthan]] |<bdi>[[రాజస్థాన్ సంగీత వాయిద్యాలు]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |384 |[[:en:Battle of Bagru|Battle of Bagru]] |<bdi>[[బాగ్రు యుద్ధం]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |385 |[[:en:Gulab Bagh and Zoo|Gulab Bagh and Zoo]] |<bdi>[[గులాబ్ బాగ్ - జంతుప్రదర్శనశాల]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |386 |[[:en:Acharya Tulsi|Acharya Tulsi]] |<bdi>[[ఆచార్య తులసి]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |387 |[[:en:Pachpadra Refinery|Pachpadra Refinery]] |<bdi>[[పచ్‌పద్ర రిఫైనరీ]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |388 |[[:en:Princess Diya Kumari Foundation|Princess Diya Kumari Foundation]] |[[ప్రిన్సెస్ దియా కుమారి ఫౌండేషన్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |389 |[[:en:Anjana Khatwa|Anjana Khatwa]] |<bdi>[[అంజనా ఖత్వా]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |390 |[[:en:The Warrior (2001 British film)|The Warrior (2001 British film)]] |[[ది వారియర్ (2001 బ్రిటీష్ సినిమా)|ది వారియర్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |391 |[[:en:Mirzapur (film)|Mirzapur (film)]] |<bdi>[[మీర్జాపూర్ (సినిమా)]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |392 |[[:en:Rajasthan State Election Commission|Rajasthan State Election Commission]] |<bdi>[[రాజస్థాన్ రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |393 |[[:en:Faculty of Management Studies – Institute of Rural Management, Jaipur|Faculty of Management Studies – Institute of Rural Management, Jaipur]] |<bdi>[[ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ మేనేజ్మెంట్ స్టడీస్-ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ రూరల్ మేనేజ్మెంట్, జైపూర్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |394 |[[:en:Abhira people|Abhira people]] |<bdi>[[అభిర ప్రజలు]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |395 |[[:en:Pal (surname)|Pal (surname)]] |[[పాల్ (ఇంటిపేరు)]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |396 |[[:en:Hela Khayal Dangal|Hela Khayal Dangal]] |<bdi>[[హేలా ఖయాల్ దంగల్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |397 |[[:en:List of Jaipur Metro stations|List of Jaipur Metro stations]] |<bdi>[[జైపూర్ మెట్రో స్టేషన్ల జాబితా]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |398 |[[:en:Delhi–Jaipur Expressway|Delhi–Jaipur Expressway]] |<bdi>[[ఢిల్లీ-జైపూర్ ఎక్స్‌ప్రెస్‌వే]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |399 |[[:en:Manmohini|Manmohini]] |<bdi>[[మన్మోహిని]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |400 |[[:en:Ferozepur Headworks|Ferozepur Headworks]] |<bdi>[[ఫిరోజ్‌పూర్ హెడ్‌వర్క్స్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |401 |[[:en:2019 Rajasthan State Men's League|2019 Rajasthan State Men's League]] | | |- | align="right" |402 |[[:en:Anjaamai|Anjaamai]] |<bdi>[[అంజామై]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |403 |[[:en:Battle of Maonda and Mandholi|Battle of Maonda and Mandholi]] |[[మాండోనా - మంధోలి యుద్ధం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |404 |[[:en:Pagri (turban)|Pagri (turban)]] |<bdi>[[పగ్రీ (టర్బన్)]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |405 |[[:en:Anand Prakash|Anand Prakash]] |<bdi>[[ఆనంద్ ప్రకాష్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |406 |[[:en:Pichhwai|Pichhwai]] |[[పిచ్వాయి]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |407 |[[:en:The Eken: Ruddhaswas Rajasthan|The Ek Ruddhaswas Rajasthan]] |<bdi>[[ది ఎకెన్: రుద్ధాస్వాస్ రాజస్థాన్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |408 |[[:en:Do Saheliyaan... Kismat Ki Kathputaliyaan|Do Saheliyaan... Kismat Ki Kathputaliyaan]] |<bdi>[[దో సహేలియాన్... కిస్మత్ కి కఠ్‌పుతలియాన్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |409 |[[:en:Palace on Wheels|Palace on Wheels]] |<bdi>[[ప్యాలెస్ ఆన్ వీల్స్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |410 |[[:en:Manorama Six Feet Under|Manorama Six Feet Under]] |[[మనోరమ సిక్స్ ఫీట్ అండర్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |411 |[[:en:Janam Janam Ka Saath|Janam Janam Ka Saath]] |[[జనమ్ జనమ్ కా సాత్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |412 |[[:en:Momal Rano|Momal Rano]] |<bdi>[[మోమల్ రానో]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |413 |[[:en:Pehredaar Piya Ki|Pehredaar Piya Ki]] |[[పెహ్రేదార్ పియా కీ]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |414 |[[:en:Jawahar Sagar Dam|Jawahar Sagar Dam]] |<bdi>[[జవహర్ సాగర్ ఆనకట్ట]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |415 |[[:en:Nanhe Jaisalmer|Nanhe Jaisalmer]] |<bdi>[[నన్హే జైసల్మేర్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |416 |[[:en:Galtaji|Galtaji]] |<bdi>[[గాల్టాజీ]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |417 |[[:en:Un plus une|Un plus une]] |[[ఉన్ ప్లస్ ఉనే]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |418 |[[:en:Nainsi ri Khyat|Nainsi ri Khyat]] |<bdi>[[నైన్సీ రి ఖ్యాత్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |419 |[[:en:Udai Singh II of Dungarpur|Udai Singh II of Dungarpur]] |<bdi>[[దుంగర్‌పూర్ రెండవ ఉదయ్ సింగ్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |420 |[[:en:Art of Rajasthan|Art of Rajasthan]] |[[రాజస్థాన్ కళ]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |421 |[[:en:Bargujar|Bargujar]] |<bdi>[[బార్గుజర్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |422 |[[:en:Lakshmipat Singhania Academy|Lakshmipat Singhania Academy]] |<bdi>[[లక్ష్మీపత్ సింఘానియా అకాడమీ]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |423 |[[:en:BK Jayanti|BK Jayanti]] |<bdi>[[బి.కె. జయంతి]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |424 |[[:en:Juna Mahal|Juna Mahal]] |[[జునా మహల్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |425 |[[:en:NBC Bearings|NBC Bearings]] |<bdi>[[ఎన్.బి.సి. బేరింగ్స్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |426 |[[:en:Jaidayal Dalmia|Jaidayal Dalmia]] |<bdi>[[జైదయాళ్ దాల్మియా]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |427 |[[:en:Hindustan Zinc|Hindustan Zinc]] |[[హిందూస్తాన్ జింక్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |428 |[[:en:Jawahar Kala Kendra|Jawahar Kala Kendra]] |[[జవహర్ కళా కేంద్రం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |429 |[[:en:Oru Indian Pranayakadha|Oru Indian Pranayakadha]] |[[ఒరు ఇండియన్ ప్రణయకథ]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |} e2zskau6s2845yw5qvn10e9r5fergtd 4908318 4908301 2026-07-19T10:49:13Z Pranayraj1985 29393 4908318 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" border="1" !సంఖ్య !ఇంగ్లీషు వ్యాసం పేరు !తెలుగు వ్యాసం పేరు !వాడుకరి |- | align="right" |1 |[[:en:The Dark Knight Rises|The Dark Knight Rises]] | | |- | align="right" |2 |[[:en:Tharparkar|Tharparkar]] | | |- | align="right" |3 |[[:en:Yeh Rishta Kya Kehlata Hai|Yeh Rishta Kya Kehlata Hai]] |[[యే రిష్తా క్యా కెహ్లాతా హై]] | |- | align="right" |4 |[[:en:COVID-19 pandemic in Rajasthan|COVID-19 pandemic in Rajasthan]] | | |- | align="right" |5 |[[:en:Khatri|Khatri]] |[[ఖత్రి]] | |- | align="right" |6 |[[:en:Jats|Jats]] | | |- | align="right" |7 |[[:en:Arrambam|Arrambam]] |''[[ఆరంభం (2013 సినిమా)|ఆరంభం]]'' | |- | align="right" |8 |[[:en:Naagin (2015 TV series)|Naagin (2015 TV series)]] |[[నాగిన్ (2015 టీవీ సిరీస్)]] | |- | align="right" |9 |[[:en:Thugs of Hindostan|Thugs of Hindostan]] |''[[థగ్స్ ఆఫ్ హిందూస్థాన్]]'' | |- | align="right" |10 |[[:en:Indian campaign of Ahmad Shah Durrani|Indian campaign of Ahmad Shah Durrani]] | | |- | align="right" |11 |[[:en:Dromedary|Dromedary]] | | |- | align="right" |12 |[[:en:List of State Protected Monuments in Rajasthan|List of State Protected Monuments in Rajasthan]] |[[రాజస్థాన్‌లోని రాష్ట్ర సంరక్షిత స్మారక చిహ్నాల జాబితా]] | |- | align="right" |13 |[[:en:Charan|Charan]] | | |- | align="right" |14 |[[:en:List of Rajasthan Royals cricketers|List of Rajasthan Royals cricketers]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 14:08, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |15 |[[:en:Diya Aur Baati Hum|Diya Aur Baati Hum]] | | |- | align="right" |16 |[[:en:Yennai Arindhaal|Yennai Arindhaal]] |[[యెన్నై అరిందాల్]] | |- | align="right" |17 |[[:en:Tirath Das Dogra|Tirath Das Dogra]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 14:08, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |18 |[[:en:Ghaznavid campaigns in India|Ghaznavid campaigns in India]] | | |- | align="right" |19 |[[:en:Best of Luck Nikki|Best of Luck Nikki]] | | |- | align="right" |20 |[[:en:Brahma Kumaris|Brahma Kumaris]] | | |- | align="right" |21 |[[:en:Ship of Theseus (film)|Ship of Theseus (film)]] | | |- | align="right" |22 |[[:en:Sonar Kellay Jawker Dhan|Sonar Kellay Jawker Dhan]] | | |- | align="right" |23 |[[:en:Bandish Bandits|Bandish Bandits]] | | |- | align="right" |24 |[[:en:Delhi–Mumbai Expressway|Delhi–Mumbai Expressway]] | |చదువరి |- | align="right" |25 |[[:en:NH10 (film)|NH10 (film)]] | | |- | align="right" |26 |[[:en:Jab We Met|Jab We Met]] | | |- | align="right" |27 |[[:en:James Tod|James Tod]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 14:08, 12 జూలై 2026 (UTC) |- | align="right" |28 |[[:en:120 Bahadur|120 Bahadur]] | | |- | align="right" |29 |[[:en:List of Lok Sabha members from Rajasthan|List of Lok Sabha members from Rajasthan]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |30 |[[:en:Mazhabi Sikh|Mazhabi Sikh]] | | |- | align="right" |31 |[[:en:Hum Saath-Saath Hain|Hum Saath-Saath Hain]] | | |- | align="right" |32 |[[:en:Ugly (film)|Ugly (film)]] | | |- | align="right" |33 |[[:en:Rudaali|Rudaali]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 09:24, 30 జూన్ 2026 (UTC) |- | align="right" |34 |[[:en:Highway (2014 Hindi film)|Highway (2014 Hindi film)]] | | |- | align="right" |35 |[[:en:Octopussy|Octopussy]] | | |- | align="right" |36 |[[:en:Marudhanayagam|Marudhanayagam]] | | |- | align="right" |37 |[[:en:Ameerin Aadhi-Bhagavan|Ameerin Aadhi-Bhagavan]] | | |- | align="right" |38 |[[:en:Dhangar|Dhangar]] | | |- | align="right" |39 |[[:en:Rajasthani peoples|Rajasthani peoples]] | | |- | align="right" |40 |[[:en:Rajputisation|Rajputisation]] | | |- | align="right" |41 |[[:en:The Best Exotic Marigold Hotel|The Best Exotic Marigold Hotel]] | | |- | align="right" |42 |[[:en:Border (1997 film)|Border (1997 film)]] | | |- | align="right" |43 |[[:en:Murder of Kanhaiya Lal|Murder of Kanhaiya Lal]] | | |- | align="right" |44 |[[:en:Shastar Vidya|Shastar Vidya]] | | |- | align="right" |45 |[[:en:Jaipur-Atrauli gharana|Jaipur-Atrauli gharana]] | | |- | align="right" |46 |[[:en:Digamber Singh|Digamber Singh]] | | |- | align="right" |47 |[[:en:Clarke Peters|Clarke Peters]] | | |- | align="right" |48 |[[:en:Mewat|Mewat]] | | |- | align="right" |49 |[[:en:Love Aaj Kal (2009 film)|Love Aaj Kal (2009 film)]] | | |- | align="right" |50 |[[:en:Ponnar Shankar|Ponnar Shankar]] | | |- | align="right" |51 |[[:en:Rajasthani cuisine|Rajasthani cuisine]] | | |- | align="right" |52 |[[:en:Karam Chand Bachhawat|Karam Chand Bachhawat]] | | |- | align="right" |53 |[[:en:Purampokku Engira Podhuvudamai|Purampokku Engira Podhuvudamai]] | | |- | align="right" |54 |[[:en:List of Monuments of National Importance in Rajasthan|List of Monuments of National Importance in Rajasthan]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |55 |[[:en:Chetavani ra Chungatya|Chetavani ra Chungatya]] | | |- | align="right" |56 |[[:en:First Battle of Eran|First Battle of Eran]] | |చదువరి |- | align="right" |57 |[[:en:Toxic (2026 film)|Toxic (2026 film)]] | | |- | align="right" |58 |[[:en:Black Friday (2004 film)|Black Friday (2004 film)]] | | |- | align="right" |59 |[[:en:Nirj Deva|Nirj Deva]] | | |- | align="right" |60 |[[:en:Lekin...|Lekin...]] | | |- | align="right" |61 |[[:en:Koli people|Koli people]] | | |- | align="right" |62 |[[:en:Bharatpur State|Bharatpur State]] | | |- | align="right" |63 |[[:en:Mewati gharana|Mewati gharana]] | | |- | align="right" |64 |[[:en:Saamy Square|Saamy Square]] | | |- | align="right" |65 |[[:en:Balika Vadhu|Balika Vadhu]] | | |- | align="right" |66 |[[:en:Ajmer rape case|Ajmer rape case]] | | |- | align="right" |67 |[[:en:Origin of the Gurjara-Pratiharas|Origin of the Gurjara-Pratiharas]] | | |- | align="right" |68 |[[:en:Dor (film)|Dor (film)]] | | |- | align="right" |69 |[[:en:Hammira Mahakavya|Hammira Mahakavya]] | | |- | align="right" |70 |[[:en:Marwari people|Marwari people]] | |చదువరి |- | align="right" |71 |[[:en:Mr. & Mrs. Mahi|Mr. & Mrs. Mahi]] | | |- | align="right" |72 |[[:en:Qarib Qarib Singlle|Qarib Qarib Singlle]] | | |- | align="right" |73 |[[:en:Arab conquest of Sindh|Arab conquest of Sindh]] | | |- | align="right" |74 |[[:en:The Jungle Book (1994 film)|The Jungle Book (1994 film)]] | | |- | align="right" |75 |[[:en:Anand Pal Singh|Anand Pal Singh]] | | |- | align="right" |76 |[[:en:Mangar Bani|Mangar Bani]] | | |- | align="right" |77 |[[:en:Fairs and festivals of Rajasthan|Fairs and festivals of Rajasthan]] | | |- | align="right" |78 |[[:en:Shakti Dan Kaviya|Shakti Dan Kaviya]] | | |- | align="right" |79 |[[:en:Jaipur bombings|Jaipur bombings]] | | |- | align="right" |80 |[[:en:Uttaran|Uttaran]] | | |- | align="right" |81 |[[:en:Avadhesha Surolia|Avadhesha Surolia]] | | |- | align="right" |82 |[[:en:Kusum Dola|Kusum Dola]] | | |- | align="right" |83 |[[:en:Avinash Kumar Agarwal|Avinash Kumar Agarwal]] | | |- | align="right" |84 |[[:en:Band Baaja Baaraat|Band Baaja Baaraat]] | | |- | align="right" |85 |[[:en:Falimy|Falimy]] | | |- | align="right" |86 |[[:en:Yaan (film)|Yaan (film)]] | | |- | align="right" |87 |[[:en:Tu Sooraj Main Saanjh, Piyaji|Tu Sooraj Main Saanjh, Piyaji]] | | |- | align="right" |88 |[[:en:The Fall (2006 film)|The Fall (2006 film)]] | | |- | align="right" |89 |[[:en:Dadi Prakashmani|Dadi Prakashmani]] | | |- | align="right" |90 |[[:en:Raid 2 (film)|Raid 2 (film)]] | | |- | align="right" |91 |[[:en:Jaipur Literature Festival|Jaipur Literature Festival]] | | |- | align="right" |92 |[[:en:Rajasthani literature|Rajasthani literature]] | | |- | align="right" |93 |[[:en:Guide (film)|Guide (film)]] | | |- | align="right" |94 |[[:en:Tashan (film)|Tashan (film)]] | | |- | align="right" |95 |[[:en:Bikaner State|Bikaner State]] | | |- | align="right" |96 |[[:en:Sarfarosh (1999 film)|Sarfarosh (1999 film)]] | | |- | align="right" |97 |[[:en:Delhi Ridge|Delhi Ridge]] | | |- | align="right" |98 |[[:en:Central Sheep and Wool Research Institute|Central Sheep and Wool Research Institute]] | | |- | align="right" |99 |[[:en:Climate of Rajasthan|Climate of Rajasthan]] | | |- | align="right" |100 |[[:en:Amit Goyal|Amit Goyal]] | | |- | align="right" |101 |[[:en:Parkari Koli language|Parkari Koli language]] | | |- | align="right" |102 |[[:en:Second Aulikara dynasty|Second Aulikara dynasty]] | | |- | align="right" |103 |[[:en:Bhāts|Bhāts]] | | |- | align="right" |104 |[[:en:Mr. Fraud|Mr. Fraud]] | | |- | align="right" |105 |[[:en:Political families of Rajasthan|Political families of Rajasthan]] | | |- | align="right" |106 |[[:en:Bandra (film)|Bandra (film)]] | | |- | align="right" |107 |[[:en:Gavari|Gavari]] | | |- | align="right" |108 |[[:en:Khoobsurat (2014 film)|Khoobsurat (2014 film)]] | | |- | align="right" |109 |[[:en:Salaam-e-Ishq|Salaam-e-Ishq]] | | |- | align="right" |110 |[[:en:Meena|Meena]] | | |- | align="right" |111 |[[:en:Sasan (land grant)|Sasan (land grant)]] | | |- | align="right" |112 |[[:en:Karni Sena|Karni Sena]] | | |- | align="right" |113 |[[:en:Om Radhe|Om Radhe]] | | |- | align="right" |114 |[[:en:Jaipur International Airport|Jaipur International Airport]] | |చదువరి |- | align="right" |115 |[[:en:Mirza Ismail|Mirza Ismail]] | |[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 09:24, 30 జూన్ 2026 (UTC) |- | align="right" |116 |[[:en:Leader (2026 film)|Leader (2026 film)]] | | |- | align="right" |117 |[[:en:Vikram (1986 Tamil film)|Vikram (1986 Tamil film)]] | | |- | align="right" |118 |[[:en:Bhanwari Devi murder case|Bhanwari Devi murder case]] | | |- | align="right" |119 |[[:en:Kuvalaya-mālā|Kuvalaya-mālā]] | | |- | align="right" |120 |[[:en:Tu Meri Main Tera Main Tera Tu Meri|Tu Meri Main Tera Main Tera Tu Meri]] | | |- | align="right" |121 |[[:en:Daly College|Daly College]] | | |- | align="right" |122 |[[:en:Rashtriya Military School, Dholpur|Rashtriya Military School, Dholpur]] | | |- | align="right" |123 |[[:en:Rangeela (1995 film)|Rangeela (1995 film)]] | | |- | align="right" |124 |[[:en:1971: Beyond Borders|1971: Beyond Borders]] | | |- | align="right" |125 |[[:en:Raja Yoga Meditation (Brahma Kumaris)|Raja Yoga Meditation (Brahma Kumaris)]] | | |- | align="right" |126 |[[:en:Defence Laboratory, Jodhpur|Defence Laboratory, Jodhpur]] | | |- | align="right" |127 |[[:en:Maru-Gurjara architecture|Maru-Gurjara architecture]] | | |- | align="right" |128 |[[:en:Ek Paheli Leela|Ek Paheli Leela]] | | |- | align="right" |129 |[[:en:Sambhali Trust|Sambhali Trust]] | | |- | align="right" |130 |[[:en:Delhi–Ahmedabad high-speed rail corridor|Delhi–Ahmedabad high-speed rail corridor]] | | |- | align="right" |131 |[[:en:Parmanu: The Story of Pokhran|Parmanu: The Story of Pokhran]] | | |- | align="right" |132 |[[:en:Lakshyaraj Singh Mewar|Lakshyaraj Singh Mewar]] | | |- | align="right" |133 |[[:en:Bagar (region)|Bagar (region)]] | | |- | align="right" |134 |[[:en:Kunwar Pratap Singh Barhath|Kunwar Pratap Singh Barhath]] | | |- | align="right" |135 |[[:en:2009 Jaipur fire|2009 Jaipur fire]] | | |- | align="right" |136 |[[:en:State of Alwar|State of Alwar]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |137 |[[:en:List of people from Rajasthan|List of people from Rajasthan]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |138 |[[:en:Alauddin Khalji's conquest of Ranthambore|Alauddin Khalji's conquest of Ranthambore]] | | |- | align="right" |139 |[[:en:Suicide of Samarveer Singh|Suicide of Samarveer Singh]] | | |- | align="right" |140 |[[:en:Pabuji Ki Phad|Pabuji Ki Phad]] | | |- | align="right" |141 |[[:en:Meo (ethnic group)|Meo (ethnic group)]] | | |- | align="right" |142 |[[:en:Baadshaho|Baadshaho]] | | |- | align="right" |143 |[[:en:Bhawani Singh|Bhawani Singh]] | | |- | align="right" |144 |[[:en:Kaalapatthar|Kaalapatthar]] | | |- | align="right" |145 |[[:en:Rajasthan Film Festival|Rajasthan Film Festival]] | | |- | align="right" |146 |[[:en:Batla House|Batla House]] | | |- | align="right" |147 |[[:en:Viceroy's House (film)|Viceroy's House (film)]] | | |- | align="right" |148 |[[:en:Veer (2010 film)|Veer (2010 film)]] | | |- | align="right" |149 |[[:en:Rajasthan State Human Rights Commission|Rajasthan State Human Rights Commission]] | | |- | align="right" |150 |[[:en:List of state highways in Rajasthan|List of state highways in Rajasthan]] | | |- | align="right" |151 |[[:en:Prithviraja Vijaya|Prithviraja Vijaya]] | | |- | align="right" |152 |[[:en:Kayal (film)|Kayal (film)]] | | |- | align="right" |153 |[[:en:Refugee (2000 film)|Refugee (2000 film)]] | | |- | align="right" |154 |[[:en:Om Shanti Retreat Centre|Om Shanti Retreat Centre]] | | |- | align="right" |155 |[[:en:MSG-2 The Messenger|MSG-2 The Messenger]] | | |- | align="right" |156 |[[:en:Suryamal Mishran Shikhar Award|Suryamal Mishran Shikhar Award]] | | |- | align="right" |157 |[[:en:Udaipur Files|Udaipur Files]] | | |- | align="right" |158 |[[:en:Gurudas Banerjee|Gurudas Banerjee]] | | |- | align="right" |159 |[[:en:Narayan Bareth|Narayan Bareth]] | | |- | align="right" |160 |[[:en:Shakti: The Power|Shakti: The Power]] | | |- | align="right" |161 |[[:en:Gopal (caste)|Gopal (caste)]] | | |- | align="right" |162 |[[:en:Mungaru Male 2|Mungaru Male 2]] | | |- | align="right" |163 |[[:en:D. P. Sharma|D. P. Sharma]] | | |- | align="right" |164 |[[:en:BK Mohini|BK Mohini]] | | |- | align="right" |165 |[[:en:Goverdhan Mehta|Goverdhan Mehta]] | | |- | align="right" |166 |[[:en:Thakur Zorawar Singh Barhath|Thakur Zorawar Singh Barhath]] | | |- | align="right" |167 |[[:en:Mirch|Mirch]] | | |- | align="right" |168 |[[:en:Marwar|Marwar]] | | |- | align="right" |169 |[[:en:The Second Best Exotic Marigold Hotel|The Second Best Exotic Marigold Hotel]] | | |- | align="right" |170 |[[:en:Shrinathji|Shrinathji]] | | |- | align="right" |171 |[[:en:List of Charans|List of Charans]] | | |- | align="right" |172 |[[:en:Naresh Chandra|Naresh Chandra]] | | |- | align="right" |173 |[[:en:Caminho das Índias|Caminho das Índias]] | | |- | align="right" |174 |[[:en:History of Jaisalmer|History of Jaisalmer]] | | |- | align="right" |175 |[[:en:Pavagadh Hill|Pavagadh Hill]] | | |- | align="right" |176 |[[:en:One Night with the King|One Night with the King]] | | |- | align="right" |177 |[[:en:Lamhe|Lamhe]] | | |- | align="right" |178 |[[:en:Culture of Rajasthan|Culture of Rajasthan]] | | |- | align="right" |179 |[[:en:Jainendra K. Jain|Jainendra K. Jain]] | | |- | align="right" |180 |[[:en:Subhash Chandra Lakhotia|Subhash Chandra Lakhotia]] | | |- | align="right" |181 |[[:en:Tectonic evolution of the Aravalli Mountains|Tectonic evolution of the Aravalli Mountains]] | | |- | align="right" |182 |[[:en:Tera Yaar Hoon Main|Tera Yaar Hoon Main]] | | |- | align="right" |183 |[[:en:Kotra tehsil|Kotra tehsil]] | | |- | align="right" |184 |[[:en:Hathibada Ghosundi inscriptions|Hathibada Ghosundi inscriptions]] | | |- | align="right" |185 |[[:en:Priyamudan|Priyamudan]] | | |- | align="right" |186 |[[:en:Atal Progress-Way|Atal Progress-Way]] | | |- | align="right" |187 |[[:en:Dabu printing|Dabu printing]] | | |- | align="right" |188 |[[:en:Vanity Fair (2004 film)|Vanity Fair (2004 film)]] | | |- | align="right" |189 |[[:en:Firangi|Firangi]] | | |- | align="right" |190 |[[:en:Rajasthan Public Service Commission|Rajasthan Public Service Commission]] | | |- | align="right" |191 |[[:en:Parched|Parched]] | | |- | align="right" |192 |[[:en:Haveli|Haveli]] | | |- | align="right" |193 |[[:en:Yaara|Yaara]] | | |- | align="right" |194 |[[:en:Arvind Singh Mewar|Arvind Singh Mewar]] | | |- | align="right" |195 |[[:en:Dingal|Dingal]] | | |- | align="right" |196 |[[:en:Ghoonghat|Ghoonghat]] | | |- | align="right" |197 |[[:en:Dhola Maru|Dhola Maru]] | | |- | align="right" |198 |[[:en:Outline of Rajasthan|Outline of Rajasthan]] | | |- | align="right" |199 |[[:en:Kung Fu Yoga|Kung Fu Yoga]] | | |- | align="right" |200 |[[:en:Bharat Ka Veer Putra – Maharana Pratap|Bharat Ka Veer Putra – Maharana Pratap]] | | |- | align="right" |201 |[[:en:List of tehsils of Rajasthan|List of tehsils of Rajasthan]] |[[రాజస్థాన్ తాలూకాల జాబితా]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |202 |[[:en:List of Rajasthani-language films|List of Rajasthani-language films]] | | |- | align="right" |203 |[[:en:Pataakha|Pataakha]] | | |- | align="right" |204 |[[:en:Barefoot College|Barefoot College]] |[[బేర్‌ఫుట్ కళాశాల]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |205 |[[:en:Anangpur|Anangpur]] |[[అనంగ్‌పూర్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |206 |[[:en:Meghwal people|Meghwal people]] |[[మేఘ్వాల్ ప్రజలు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |207 |[[:en:Rajasthan Educational Service|Rajasthan Educational Service]] | | |- | align="right" |208 |[[:en:Shekhawati|Shekhawati]] | | |- | align="right" |209 |[[:en:Mahatma Isardas|Mahatma Isardas]] | | |- | align="right" |210 |[[:en:Banwari Lal (biotechnologist)|Banwari Lal (biotechnologist)]] | | |- | align="right" |211 |[[:en:Narayan Seva Sansthan|Narayan Seva Sansthan]] |[[నారాయణ్ సేవా సంస్థాన్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |212 |[[:en:CityLights (2014 film)|CityLights (2014 film)]] | | |- | align="right" |213 |[[:en:The Deceivers (film)|The Deceivers (film)]] | | |- | align="right" |214 |[[:en:Robin Ramsay (actor)|Robin Ramsay (actor)]] | | |- | align="right" |215 |[[:en:Kilometers and Kilometers|Kilometers and Kilometers]] | | |- | align="right" |216 |[[:en:Voice of Sathyanathan|Voice of Sathyanathan]] | | |- | align="right" |217 |[[:en:Gurjaras of Lata|Gurjaras of Lata]] |[[లతా గుర్జరలు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |218 |[[:en:Aulikaras|Aulikaras]] |[[ఔలికరాలు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |219 |[[:en:Flora and fauna of Rajasthan|Flora and fauna of Rajasthan]] | |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |220 |[[:en:Gurjaradesha|Gurjaradesha]] |[[గుర్జరదేశ]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |221 |[[:en:Bhatia caste|Bhatia caste]] |[[భాటియా కులం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |222 |[[:en:Bagri language|Bagri language]] |[[బాగ్రీ భాష]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |223 |[[:en:Johad|Johad]] |[[జోహద్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |224 |[[:en:Saang|Saang]] | | |- | align="right" |225 |[[:en:Shaadi Mubarak|Shaadi Mubarak]] | | |- | align="right" |226 |[[:en:Satish Kumar|Satish Kumar]] | | |- | align="right" |227 |[[:en:Gangster (2014 film)|Gangster (2014 film)]] |[[గ్యాంగ్‌స్టర్ (2014 సినిమా)]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |228 |[[:en:Monsoon Palace|Monsoon Palace]] |[[మాన్‌సూన్ ప్యాలెస్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |229 |[[:en:Sodha|Sodha]] |[[సోధా]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |230 |[[:en:Kshatriya (film)|Kshatriya (film)]] | | |- | align="right" |231 |[[:en:Jinasena|Jinasena]] |ఉంది | |- | align="right" |232 |[[:en:Thar Engro Coal Power Project|Thar Engro Coal Power Project]] |[[థార్ ఎంగ్రో కోల్ పవర్ ప్రాజెక్ట్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |233 |[[:en:2019 Asian Women's Youth Handball Championship|2019 Asian Women's Youth Handball Championship]] | | |- | align="right" |234 |[[:en:Surieyan|Surieyan]] |[[సూర్యన్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |235 |[[:en:Delhi–Alwar Regional Rapid Transit System|Delhi–Alwar Regional Rapid Transit System]] |[[ఢిల్లీ–అల్వార్ ప్రాంతీయ రాపిడ్ ట్రాన్సిట్ సిస్టమ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |236 |[[:en:Tevar|Tevar]] | | |- | align="right" |237 |[[:en:Gupt: The Hidden Truth|Gupt: The Hidden Truth]] | | |- | align="right" |238 |[[:en:Gurjar agitation in Rajasthan|Gurjar agitation in Rajasthan]] |[[రాజస్థాన్‌లోని గుజ్జర్ ఉద్యమం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |239 |[[:en:Oswal|Oswal]] |[[ఓస్వాల్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |240 |[[:en:Karan Arjun|Karan Arjun]] | | |- | align="right" |241 |[[:en:Harivaṃśapurāṇa|Harivaṃśapurāṇa]] |[[హరివంశ పురాణం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |242 |[[:en:Blue pottery of Jaipur|Blue pottery of Jaipur]] |[[జైపూర్ నీలిరంగు కుండలు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |243 |[[:en:Suryamal Misran|Suryamal Misran]] |[[సూర్యమల్ మిశ్రన్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |244 |[[:en:Katkari people|Katkari people]] |[[కట్కరీ ప్రజలు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |245 |[[:en:Thar (film)|Thar (film)]] | | |- | align="right" |246 |[[:en:Bhaiaji Superhit|Bhaiaji Superhit]] | | |- | align="right" |247 |[[:en:Arna Jharna Museum|Arna Jharna Museum]] |[[అర్నా ఝర్నా మ్యూజియం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |248 |[[:en:Holy Smoke!|Holy Smoke!]] | | |- | align="right" |249 |[[:en:Swami Maheshwarananda|Swami Maheshwarananda]] |[[స్వామి మహేశ్వరానంద]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |250 |[[:en:List of Koli people|List of Koli people]] |[[కోలి ప్రజల జాబితా]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |251 |[[:en:GVNML|GVNML]] |[[గ్రామ్ వికాస్ నవ్యువక్ మండల్ లపోరియా]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |252 |[[:en:Global Co-operation House|Global Co-operation House]] | | |- | align="right" |253 |[[:en:Maharana Pratap: The First Freedom Fighter|Maharana Pratap: The First Freedom Fighter]] | | |- | align="right" |254 |[[:en:Rajputi poshak|Rajputi poshak]] |[[రాజపుతి పోషక్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |255 |[[:en:Kavi Kag Award|Kavi Kag Award]] |[[కవి కాగ్ అవార్డు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |256 |[[:en:I Am Kalam|I Am Kalam]] | | |- | align="right" |257 |[[:en:2017 Alwar mob lynching|2017 Alwar mob lynching]] |[[2017 అల్వార్ మూక దాడి]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |258 |[[:en:Rudransh Khandelwal|Rudransh Khandelwal]] |[[రుద్రాంశ్ ఖండేల్వాల్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |259 |[[:en:Jawaharlal Nehru Medical College, Ajmer|Jawaharlal Nehru Medical College, Ajmer]] | |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |260 |[[:en:Durbar of 1870|Durbar of 1870]] |[[1870 దర్బార్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |261 |[[:en:Rais Khan|Rais Khan]] |[[రైస్ ఖాన్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |262 |[[:en:Arya Group Of Colleges|Arya Group Of Colleges]] | | |- | align="right" |263 |[[:en:Dadi Ratan Mohini|Dadi Ratan Mohini]] | | |- | align="right" |264 |[[:en:Deeg district|Deeg district]] | | |- | align="right" |265 |[[:en:Rajkumar Dhoot|Rajkumar Dhoot]] |[[రాజ్‌కుమార్ ధూత్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |266 |[[:en:Rajpal Singh Yadav|Rajpal Singh Yadav]] |[[రాజ్‌పాల్ సింగ్ యాదవ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |267 |[[:en:Samode Palace|Samode Palace]] |[[సమోద్ ప్యాలెస్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |268 |[[:en:Jodhpur–Delhi Cantonment Vande Bharat Express|Jodhpur–Delhi Cantonment Vande Bharat Express]] | | |- | align="right" |269 |[[:en:Akbar Khan (disability activist)|Akbar Khan (disability activist)]] |[[అక్బర్ ఖాన్ (వికలాంగ కార్యకర్త)]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |270 |[[:en:Gulaal (film)|Gulaal (film)]] | | |- | align="right" |271 |[[:en:Mr. X (2026 film)|Mr. X (2026 film)]] | | |- | align="right" |272 |[[:en:Jag Mandir Palace|Jag Mandir Palace]] |[[జగ్ మందిర్ ప్యాలెస్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |273 |[[:en:Saat Phere – Saloni Ka Safar|Saat Phere – Saloni Ka Safar]] | | |- | align="right" |274 |[[:en:Sandeep Ranade|Sandeep Ranade]] |[[సందీప్ రానడే]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |275 |[[:en:Ajmer Dargah bombing|Ajmer Dargah bombing]] |[[అజ్మీర్ దర్గా బాంబు దాడి]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |276 |[[:en:Rana Pratap Sagar Dam|Rana Pratap Sagar Dam]] | | |- | align="right" |277 |[[:en:Hello English|Hello English]] |[[హలో ఇంగ్లీష్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |278 |[[:en:Ramkrishna Bajaj|Ramkrishna Bajaj]] |[[రామకృష్ణ బజాజ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |279 |[[:en:Kotkasim|Kotkasim]] | | |- | align="right" |280 |[[:en:Gangadhar Stone Inscription of Viśvavarman|Gangadhar Stone Inscription of Viśvavarman]] |[[విశ్వవర్మన్ గంగాధర శిలాశాసనం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |281 |[[:en:Rajasthan Police|Rajasthan Police]] | | |- | align="right" |282 |[[:en:Barli Inscription|Barli Inscription]] |[[బార్లీ శాసనం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |283 |[[:en:Jaipur Marathon|Jaipur Marathon]] |[[జైపూర్ మారథాన్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |284 |[[:en:Dhosi Hill|Dhosi Hill]] |[[ధోసి కొండ]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |285 |[[:en:Khuda Gawah|Khuda Gawah]] | | |- | align="right" |286 |[[:en:Thali|Thali]] |[[థాలి]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |287 |[[:en:Battle of Kasahrada|Battle of Kasahrada]] |[[కసహరద యుద్ధం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |288 |[[:en:Shekhawati painting|Shekhawati painting]] |[[షెఖావతి పెయింటింగ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |289 |[[:en:Dadi Gulzar|Dadi Gulzar]] |[[దాది గుల్జార్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |290 |[[:en:List of urban local bodies in Rajasthan|List of urban local bodies in Rajasthan]] |[[రాజస్థాన్‌లోని పట్టణ స్థానిక సంస్థల జాబితా]] |[[వాడుకరి:యర్రా రామారావు|యర్రా రామారావు]] |- | align="right" |291 |[[:en:Kaviraja Muraridan|Kaviraja Muraridan]] |[[కవిరాజ మురారిదన్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |292 |[[:en:Zalim Singh|Zalim Singh]] |[[జలీమ్ సింగ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |293 |[[:en:Om Prakash Mehra|Om Prakash Mehra]] |[[ఓం ప్రకాష్ మెహ్రా]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |294 |[[:en:Shahid Mallya|Shahid Mallya]] | | |- | align="right" |295 |[[:en:Kuttavum Shikshayum (2022 film)|Kuttavum Shikshayum (2022 film)]] |[[కుట్టవుమ్ శిక్షయుమ్ (2022 సినిమా)]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |296 |[[:en:Yadavs of Nepal|Yadavs of Nepal]] |[[నేపాల్ యాదవులు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |297 |[[:en:Thari people|Thari people]] |[[థారీ ప్రజలు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |298 |[[:en:Ramgarh crater|Ramgarh crater]] |[[రామ్‌గఢ్ బిలం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |299 |[[:en:Kanhadade Prabandha|Kanhadade Prabandha]] |[[కన్హదాదే ప్రబంధ]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |300 |[[:en:Government Museum, Alwar|Government Museum, Alwar]] |[[అల్వార్ ప్రభుత్వ మ్యూజియం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |301 |[[:en:Bandhani|Bandhani]] |[[బంధాని]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |302 |[[:en:Jaipur Pink Panthers|Jaipur Pink Panthers]] | | |- | align="right" |303 |[[:en:Balai|Balai]] |[[బలాయ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |304 |[[:en:Mali caste|Mali caste]] |[[మాలి కులం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |305 |[[:en:Khathiar–Gir dry deciduous forests|Khathiar–Gir dry deciduous forests]] | | |- | align="right" |306 |[[:en:Dugar|Dugar]] |[[దుగర్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |307 |[[:en:Arjunayanas|Arjunayanas]] |[[అర్జునయనలు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |308 |[[:en:Kumar Swami|Kumar Swami]] |[[కుమార్ స్వామి]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |309 |[[:en:Rudradaman I|Rudradaman I]] |[[మొదటి రుద్రదామన్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |310 |[[:en:Umayyad campaigns in Qiqan|Umayyad campaigns in Qiqan]] |[[ఖిఖాన్ లోని ఉమయ్యద్ దండయాత్రలు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |311 |[[:en:Raoji Ki Ger|Raoji Ki Ger]] |[[రావుజీ కీ గెర్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |312 |[[:en:D. P. Kothari|D. P. Kothari]] |[[డి. పి. కొఠారి]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |313 |[[:en:Liz Hodgkinson|Liz Hodgkinson]] |[[లిజ్ హోడ్కిన్సన్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |314 |[[:en:The Cheetah Girls: One World|The Cheetah Girls: One World]] |[[ది చీతా గర్ల్స్: వన్ వరల్డ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |315 |[[:en:Trishna (2011 film)|Trishna (2011 film)]] |[[త్రిష్ణ (2011 సినిమా)]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |316 |[[:en:Rathore (Rajput clan)|Rathore (Rajput clan)]] |[[రాథోడ్ (రాజపుత్ర వంశం)]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |317 |[[:en:Meenaxi: Tale of Three Cities|Meenaxi: Tale of Three Cities]] |[[మీనాక్షి: టేల్ అఫ్ త్రీ సిటీస్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |318 |[[:en:Maniram|Maniram]] |[[మణిరామ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |319 |[[:en:Jodhpur Group – Malani Igneous Suite Contact|Jodhpur Group – Malani Igneous Suite Contact]] |[[జోధ్‌పూర్ గ్రూప్-మలానీ ఇగ్నియస్ సూట్ కాంటాక్ట్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |320 |[[:en:List of tourist attractions in Udaipur|List of tourist attractions in Udaipur]] |[[ఉదయపూర్ లోని పర్యాటక ఆకర్షణల జాబితా]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |321 |[[:en:Piplodi school roof collapse|Piplodi school roof collapse]] |[[పిప్లోడి పాఠశాల పైకప్పు కూలిన ఘటన]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |322 |[[:en:Bawandar|Bawandar]] |[[బావందర్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |323 |[[:en:Maharana Pratap Airport|Maharana Pratap Airport]] |[[మహారాణా ప్రతాప్ విమానాశ్రయం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |324 |[[:en:Battle of Chappar Chiri|Battle of Chappar Chiri]] |[[చప్పర్ చిరి యుద్ధం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |325 |[[:en:Ashwani Pareek|Ashwani Pareek]] |[[అశ్వనీ పరేఖ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |326 |[[:en:Chinkara|Chinkara]] |[[చింకారా]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |327 |[[:en:Eklavya: The Royal Guard|Eklavya: The Royal Guard]] |[[ఏకలవ్య :ది రాయల్ గార్డ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |328 |[[:en:Narayana Health|Narayana Health]] |[[నారాయణ హెల్త్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |329 |[[:en:Seva Mandir|Seva Mandir]] |[[సేవా మందిర్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |330 |[[:en:Chhatri|Chhatri]] |[[ఛత్రి]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |331 |[[:en:Anjani Putra|Anjani Putra]] |[[అంజనీ పుత్ర]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |332 |[[:en:Dharti Ka Veer Yodha Prithviraj Chauhan|Dharti Ka Veer Yodha Prithviraj Chauhan]] |[[ధర్తి కా వీర్ యోధ పృథ్వీరాజ్ చౌహాన్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |333 |[[:en:Ashok Panagariya|Ashok Panagariya]] |[[అశోక్ పనగారియా]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |334 |[[:en:Koi Laut Ke Aaya Hai|Koi Laut Ke Aaya Hai]] |[[కోయి లౌట్ కే ఆయా హై]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |335 |[[:en:Paramaras of Chandravati|Paramaras of Chandravati]] |[[చంద్రావతి పరమారాలు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |336 |[[:en:Rishta Likhenge Hum Naya|Rishta Likhenge Hum Naya]] |[[రిష్తా లిఖేంగే హమ్ నయా]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |337 |[[:en:Powaqqatsi|Powaqqatsi]] |[[పొవాకాట్సి]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |338 |[[:en:Chak (village)|Chak (village)]] |[[చక్ (గ్రామం)]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |339 |[[:en:Kota state|Kota state]] |[[కోటా రాష్ట్రం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |340 |[[:en:Haribhadra|Haribhadra]] |[[హరిభద్ర]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |341 |[[:en:Battle of Sondani|Battle of Sondani]] |[[సోండాని యుద్ధం]] |<bdi>[[వాడుకరి:Batthini Vinay Kumar Goud|Batthini Vinay Kumar Goud]]</bdi> |- | align="right" |342 |[[:en:Kaanchli Life in a Slough|Kaanchli Life in a Slough]] |''[[కంచ్లీ లైఫ్ ఇన్ ఎ స్లో]]'' |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |343 |[[:en:Ahir clans|Ahir clans]] |[[అహిర్ వంశాలు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |344 |[[:en:Bijai Garh|Bijai Garh]] |[[బిజాయ్ గఢ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |345 |[[:en:Million Minutes of Peace|Million Minutes of Peace]] |[[మిలియన్ మినిట్స్ ఆఫ్ పీస్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |346 |[[:en:Rani Sati Temple|Rani Sati Temple]] |[[రాణి సతీ దేవాలయం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |347 |[[:en:Jairangam|Jairangam]] |[[జైరంగం- జైపూర్ థియేటర్ ఫెస్టివల్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |348 |[[:en:Bikaner–Delhi Cantonment Vande Bharat Express|Bikaner–Delhi Cantonment Vande Bharat Express]] |[[బికనీర్–ఢిల్లీ కంటోన్మెంట్ వందే భారత్ ఎక్స్‌ప్రెస్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |349 |[[:en:Anoop Kumar Mittal|Anoop Kumar Mittal]] |[[అనూప్ కుమార్ మిట్టల్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |350 |[[:en:Rajasthan Administrative Service|Rajasthan Administrative Service]] |[[రాజస్థాన్ అడ్మినిస్ట్రేటివ్ సర్వీస్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |351 |[[:en:JJ Valaya|JJ Valaya]] |[[జెజె వలయా]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |352 |[[:en:Mundru|Mundru]] |[[ముండ్రు]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |353 |[[:en:Bombay March 12|Bombay March 12]] |[[బొంబాయి మార్చి 12]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |354 |[[:en:Tarun Bharat Sangh|Tarun Bharat Sangh]] |[[తరుణ్ భారత్ సంఘ్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |355 |[[:en:Sawai Man Singh Hospital|Sawai Man Singh Hospital]] |<bdi>[[సవాయ్ మాన్ సింగ్ హాస్పిటల్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |356 |[[:en:Godiji|Godiji]] |<bdi>[[గోడిజీ పార్శ్వనాథ్ దేవాలయం]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |357 |[[:en:Battle of Pilsud|Battle of Pilsud]] |<bdi>[[పిల్సుద్ యుద్ధం]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |358 |[[:en:The Song of Scorpions|The Song of Scorpions]] |[[ది సాంగ్ ఆఫ్ స్కార్పియన్స్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |359 |[[:en:Kim (1950 film)|Kim (1950 film)]] |<bdi>[[కిమ్ (1950 సినిమా)]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |360 |[[:en:Mahipal Maderna|Mahipal Maderna]] |<bdi>[[మహిపాల్ మదేర్నా]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |361 |[[:en:2024–25 R-League A Division|2024–25 R-League A Division]] |<bdi>[[2024–25 ఆర్-లీగ్ ఎ డివిజన్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |362 |[[:en:Ajay Data|Ajay Data]] |<bdi>[[అజయ్ డేటా]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |363 |[[:en:H. P. Gandhi|H. P. Gandhi]] |[[హెచ్.పి. గాంధీ]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |364 |[[:en:Shaadisthan|Shaadisthan]] |<bdi>[[షాదిస్థాన్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |365 |[[:en:India One Solar Thermal Power Plant|India One Solar Thermal Power Plant]] |<bdi>[[ఇండియా వన్ సోలార్ థర్మల్ పవర్ ప్లాంట్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |366 |[[:en:Makrana marble|Makrana marble]] |<bdi>[[మక్రానా పాలరాయి]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |367 |[[:en:Madan Dilawar|Madan Dilawar]] |<bdi>[[మదన్ దిలావర్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |368 |[[:en:Devigarh|Devigarh]] |<bdi>[[దేవిగఢ్ ప్యాలెస్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |369 |[[:en:Vinay Gupta|Vinay Gupta]] | | |- | align="right" |370 |[[:en:Rampura Agucha|Rampura Agucha]] |<bdi>[[రాంపూరా అగుచా]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |371 |[[:en:Ali's Eastern Campaigns|Ali's Eastern Campaigns]] |<bdi>[[అలీ తూర్పు ప్రచారాలు]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |372 |[[:en:Bharaate|Bharaate]] |<bdi>[[భరాతే]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |373 |[[:en:Architecture of Rajasthan|Architecture of Rajasthan]] |<bdi>[[రాజస్థాన్ వాస్తుశిల్పం]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |374 |[[:en:Jodhpur Airport|Jodhpur Airport]] |<bdi>[[జోధ్‌పూర్ విమానాశ్రయం]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |375 |[[:en:Vishakha and Others v. State of Rajasthan|Vishakha and Others v. State of Rajasthan]] |<bdi>[[విశాఖ, ఇతరులు వర్సెస్ రాజస్థాన్ రాష్ట్రం]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |376 |[[:en:Kishangarh Airport|Kishangarh Airport]] |<bdi>[[కిషన్‌గఢ్ విమానాశ్రయం]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |377 |[[:en:Sirohi State|Sirohi State]] |<bdi>[[సిరోహి రాష్ట్రం]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |378 |[[:en:Chirja|Chirja]] |<bdi>[[చిర్జా]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |379 |[[:en:Jawai Dam|Jawai Dam]] |<bdi>[[జవాయి ఆనకట్ట]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |380 |[[:en:Code 46|Code 46]] |<bdi>[[కోడ్ 46]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |381 |[[:en:Sadhvi Prem Baisa|Sadhvi Prem Baisa]] |<bdi>[[సాధ్వి ప్రేమ్ బైసా]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |382 |[[:en:Folk dances of Rajasthan|Folk dances of Rajasthan]] |పేజీ ఉంది | |- | align="right" |383 |[[:en:Musical instruments of Rajasthan|Musical instruments of Rajasthan]] |<bdi>[[రాజస్థాన్ సంగీత వాయిద్యాలు]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |384 |[[:en:Battle of Bagru|Battle of Bagru]] |<bdi>[[బాగ్రు యుద్ధం]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |385 |[[:en:Gulab Bagh and Zoo|Gulab Bagh and Zoo]] |<bdi>[[గులాబ్ బాగ్ - జంతుప్రదర్శనశాల]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |386 |[[:en:Acharya Tulsi|Acharya Tulsi]] |<bdi>[[ఆచార్య తులసి]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |387 |[[:en:Pachpadra Refinery|Pachpadra Refinery]] |<bdi>[[పచ్‌పద్ర రిఫైనరీ]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |388 |[[:en:Princess Diya Kumari Foundation|Princess Diya Kumari Foundation]] |[[ప్రిన్సెస్ దియా కుమారి ఫౌండేషన్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |389 |[[:en:Anjana Khatwa|Anjana Khatwa]] |<bdi>[[అంజనా ఖత్వా]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |390 |[[:en:The Warrior (2001 British film)|The Warrior (2001 British film)]] |[[ది వారియర్ (2001 బ్రిటీష్ సినిమా)|ది వారియర్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |391 |[[:en:Mirzapur (film)|Mirzapur (film)]] |<bdi>[[మీర్జాపూర్ (సినిమా)]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |392 |[[:en:Rajasthan State Election Commission|Rajasthan State Election Commission]] |<bdi>[[రాజస్థాన్ రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |393 |[[:en:Faculty of Management Studies – Institute of Rural Management, Jaipur|Faculty of Management Studies – Institute of Rural Management, Jaipur]] |<bdi>[[ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ మేనేజ్మెంట్ స్టడీస్-ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ రూరల్ మేనేజ్మెంట్, జైపూర్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |394 |[[:en:Abhira people|Abhira people]] |<bdi>[[అభిర ప్రజలు]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |395 |[[:en:Pal (surname)|Pal (surname)]] |[[పాల్ (ఇంటిపేరు)]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |396 |[[:en:Hela Khayal Dangal|Hela Khayal Dangal]] |<bdi>[[హేలా ఖయాల్ దంగల్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |397 |[[:en:List of Jaipur Metro stations|List of Jaipur Metro stations]] |<bdi>[[జైపూర్ మెట్రో స్టేషన్ల జాబితా]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |398 |[[:en:Delhi–Jaipur Expressway|Delhi–Jaipur Expressway]] |<bdi>[[ఢిల్లీ-జైపూర్ ఎక్స్‌ప్రెస్‌వే]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |399 |[[:en:Manmohini|Manmohini]] |<bdi>[[మన్మోహిని]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |400 |[[:en:Ferozepur Headworks|Ferozepur Headworks]] |<bdi>[[ఫిరోజ్‌పూర్ హెడ్‌వర్క్స్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |401 |[[:en:2019 Rajasthan State Men's League|2019 Rajasthan State Men's League]] | | |- | align="right" |402 |[[:en:Anjaamai|Anjaamai]] |<bdi>[[అంజామై]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |403 |[[:en:Battle of Maonda and Mandholi|Battle of Maonda and Mandholi]] |[[మాండోనా - మంధోలి యుద్ధం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |404 |[[:en:Pagri (turban)|Pagri (turban)]] |<bdi>[[పగ్రీ (టర్బన్)]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |405 |[[:en:Anand Prakash|Anand Prakash]] |<bdi>[[ఆనంద్ ప్రకాష్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |406 |[[:en:Pichhwai|Pichhwai]] |[[పిచ్వాయి]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |407 |[[:en:The Eken: Ruddhaswas Rajasthan|The Ek Ruddhaswas Rajasthan]] |<bdi>[[ది ఎకెన్: రుద్ధాస్వాస్ రాజస్థాన్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |408 |[[:en:Do Saheliyaan... Kismat Ki Kathputaliyaan|Do Saheliyaan... Kismat Ki Kathputaliyaan]] |<bdi>[[దో సహేలియాన్... కిస్మత్ కి కఠ్‌పుతలియాన్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |409 |[[:en:Palace on Wheels|Palace on Wheels]] |<bdi>[[ప్యాలెస్ ఆన్ వీల్స్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |410 |[[:en:Manorama Six Feet Under|Manorama Six Feet Under]] |[[మనోరమ సిక్స్ ఫీట్ అండర్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |411 |[[:en:Janam Janam Ka Saath|Janam Janam Ka Saath]] |[[జనమ్ జనమ్ కా సాత్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |412 |[[:en:Momal Rano|Momal Rano]] |<bdi>[[మోమల్ రానో]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |413 |[[:en:Pehredaar Piya Ki|Pehredaar Piya Ki]] |[[పెహ్రేదార్ పియా కీ]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |414 |[[:en:Jawahar Sagar Dam|Jawahar Sagar Dam]] |<bdi>[[జవహర్ సాగర్ ఆనకట్ట]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |415 |[[:en:Nanhe Jaisalmer|Nanhe Jaisalmer]] |<bdi>[[నన్హే జైసల్మేర్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |416 |[[:en:Galtaji|Galtaji]] |<bdi>[[గాల్టాజీ]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |417 |[[:en:Un plus une|Un plus une]] |[[ఉన్ ప్లస్ ఉనే]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |418 |[[:en:Nainsi ri Khyat|Nainsi ri Khyat]] |<bdi>[[నైన్సీ రి ఖ్యాత్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |419 |[[:en:Udai Singh II of Dungarpur|Udai Singh II of Dungarpur]] |<bdi>[[దుంగర్‌పూర్ రెండవ ఉదయ్ సింగ్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |420 |[[:en:Art of Rajasthan|Art of Rajasthan]] |[[రాజస్థాన్ కళ]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |421 |[[:en:Bargujar|Bargujar]] |<bdi>[[బార్గుజర్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |422 |[[:en:Lakshmipat Singhania Academy|Lakshmipat Singhania Academy]] |<bdi>[[లక్ష్మీపత్ సింఘానియా అకాడమీ]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |423 |[[:en:BK Jayanti|BK Jayanti]] |<bdi>[[బి.కె. జయంతి]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |424 |[[:en:Juna Mahal|Juna Mahal]] |[[జునా మహల్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |425 |[[:en:NBC Bearings|NBC Bearings]] |<bdi>[[ఎన్.బి.సి. బేరింగ్స్]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |426 |[[:en:Jaidayal Dalmia|Jaidayal Dalmia]] |<bdi>[[జైదయాళ్ దాల్మియా]]</bdi> |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |427 |[[:en:Hindustan Zinc|Hindustan Zinc]] |[[హిందూస్తాన్ జింక్]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |428 |[[:en:Jawahar Kala Kendra|Jawahar Kala Kendra]] |[[జవహర్ కళా కేంద్రం]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |- | align="right" |429 |[[:en:Oru Indian Pranayakadha|Oru Indian Pranayakadha]] |[[ఒరు ఇండియన్ ప్రణయకథ]] |[[వాడుకరి:Pranayraj1985|Pranayraj1985]] |} o3g6kufswuo9o4xzbbaqk5s96o4t05o 5 500405 4907880 4906912 2026-07-18T16:30:48Z Chaduvari 97 /* నేటి విశేషం-17 ("ప్రస్తుతం" అప్రస్తుతం) */ కొత్త విభాగం 4907880 wikitext text/x-wiki == ఇతర ఆవశ్యక వ్యాసాల్లో == అందరికీ నమస్కారం. [[వాడుకరి:Chaduvari/ఇతర ఆవశ్యక వ్యాసాలు|ఇతర ఆవశ్యక వ్యాసాలు]] జాబితాలో కొన్ని పేర్ల విషయంలో సందేహాలున్నాయి. * కొన్ని ఇంగ్లీషు పేర్లకు తెలుగు ప్వ్ర్లు తెలియలేదు. వాటిలో చాలావరకు ఇంగ్లీషు పేరునే తెలుగులో రాయాల్సి ఉంటుంది. ఉదాహరణకు: Choanozoa, Obazoa వంటివి. * మరికొన్నిటికి తెలుగు శీర్షికల పేర్లు నాకు తెలియలేదు. ఉదాహరణకు, Critical point (thermodynamics), Triple point, Molar ionization energies of the elements వంటివి. వీటికి తెలుగు పేర్లు ఉంటాయి [[వాడుకరి:K.Venkataramana]] గారు, తదితరులు పరిశీలించవలసినది. * కొన్నిటికి నేను సూచించిన తెలుగు పేర్ల పట్ల నాకు సందేహాలున్నై. ఉదాహరణకు: Chrystal structure (స్ఫటికాకృతి/స్ఫటిక నిర్మాణం) * కొన్ని తెలుగు పేర్లకు సమానమైన ఇంగ్లీషు వ్యాసాల పేర్లు తెలియరాలేదు. ఉదాహరణకు, జ్వలన స్థానం (Flash point?) * కొన్ని తెలుగు శీర్షికలకు ఇంగ్లీషులో వ్యాసాలు అసలు ఉండకనే పోవచ్చు. ఉదాహరణకు షోడశయాజకులు, పంచతన్మాత్రలు. నవరాత్రాలు, త్రివృత్తు, మాచానధ్యయనాలు వంటివి. వీటికి మనం పునాదులనుంచి శోధించి సేకరించి రాయాలి. పైవాటిని పరిశీలించి, వాటి పేర్లను ధ్రువీకరించవలసినది. అవసరమైన చోట్ల మార్పు చేర్పులు చెయ్యండి. ఏది ఏమైనప్పటికీ, వ్యాసాలు సృష్టించడం ఆపనక్కరలేదు. మనకు తోచిన పేరుతో సృష్టిస్తే, ఆ తరువాత అవసరమైతే వేరే పేరుకు తరలించవచ్చు. మళ్ళీ.. పై సందేహాలన్నీ [[వాడుకరి:Chaduvari/ఇతర ఆవశ్యక వ్యాసాలు|ఇతర ఆవశ్యక వ్యాసాలు]] పేజీకి సంబంధించినవి మాత్రమే. ఇతర పేజీల్లో ఆ సందేహాలేమీ లేవు. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 15:34, 28 జూన్ 2026 (UTC) == చెయ్యాల్సిన పనులు == ప్రాజెక్టులో కృషి చేస్తున్న వాడుకరులకు కింది పనులు చెయ్యాల్సినదిగా మనవి. కొన్ని తప్పనిసరి, కొన్ని చేస్తే మంచిది ;తప్పనిసరివి :* మీరు ఎంచుకున్న వ్యాసాలకు ఎదురుగా మీ పేరు/సంతకం చెయ్యండి. తద్వారా మన సమయం వృథా కాకుండా నివారించవచ్చు. :* వ్యాసాన్ని ప్రచురించాక {{tl|వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} అనే మూసను పెట్టాలి. ;చేస్తే మంచిది :* మీ వాడుకరి పేజీలో [[వికీపీడియా:వికీప్రాజెక్టు/యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5#వాడుకరి పెట్టెలు, టాప్‌ఐకన్లు|ఈ వాడుకరి పెట్టెనో, టాప్‌ఐకన్నో]] పెట్టుకోండి __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 04:24, 1 జూలై 2026 (UTC) == రోజుకొకటి తెలుసుకుందాం == మనందరం తెవికీలో పాతకాపులమే. వందలాది వ్యాసాల్లో వేలాది దిద్దుబాట్లు చేసినవాళ్ళమే, లక్షలాది బైట్లు చేర్చినవాళ్ళమే. అంతమాత్రాన ఎవరమూ సర్వమూ తెలిసినవాళ్లం కాదు. తెలియనివి చాలానే ఉన్నాయి. మనకు తెలియని విషయాలు ఒకటీ ఒకటీ నేర్చుకుంటూంటే మనపని కొద్దికొద్దిగా మెరుగుపడుతూ ఉంటుంది. ఈ ప్రాజెక్టును అందుకు ఉపయోగించుకోవచ్చు. ఇక్కడ మనకు తెలిసిన విషయాలను రోజుకొకటి చొప్పున చెప్పుకుందాం. ఇక్కడ ఎవరైనా రాయవచ్చు. తెవికీలో కృషికి సంబంధించినది ఏదైనా రాయవచ్చు. రోజుకి ఒకటో రెండో మూడో మరిన్నో రాద్దాం. అందరం తెలుసుకుందాం. ఇది అందరికీ తెలిసే ఉంటుంది అని రాయకుండా ఉండనక్కరలేదు. మనకు తెలిసిన అంశం గురించి తెలియనివాళ్ళు ఉండవచ్చు. రాస్తే వాళ్ళకూ తెలుస్తుంది. అంచేత మనకు తెలిసిన సంగతి రాద్దాం. అందరం రాద్దాం. శీర్షికను "నేటి విశేషం" అని రాసి పక్కన సంఖ్య వేద్దాం, "నేటి విశేషం-1", "నేటి విశేషం-2", "నేటి విశేషం-3" ఇలాగ. "నేటి విశేషం-1" తో నేను మొదలు పెడతాను.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 04:34, 1 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-1 (తేదీ ఆకృతి) == తెవికీలో తేదీ ఎలా ఉండాలి అనేదానికి ఒక ప్రమాణం ఉంది. అది, "'''2026 జూలై 1'''" అని. అందులో కామాలు ఉండవు, గమనించండి. మనకు తేదీ రూపం ఇలా ఉండాలని గతంలో [[వికీపీడియా:రచ్చబండ (పాలసీలు)/తేదీ ఆకృతి ఎలా ఉండాలి|ఇక్కడ]] చర్చించి నిర్ణయించుకున్నాం. అయితే, మూలాల్లో ఉన్న తేదీ రూపాన్ని మార్చనక్కర్లేదు, ఉన్నదున్నట్లుగా ఉంచెయ్యండి. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 04:43, 1 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-2 (అనువాద పరికరం = గూగుల్ యాంత్రికానువాదం+'''+'''<big>+'''+'''</big>) == తెలుగు వికీపీడియా అనువాద పరికరంలో ఉన్న గూగుల్ అనువాద యంత్రం, బయట గూగుల్ ట్రాన్స్‌లేట్ వెబ్‌సైటు (Translate.google.com) లోని అనువాద యంత్రమూ.. ఈ రెండింటి ఇంజను ఒకటే. ఈ రెండూ చేసే అనువాదాల్లో వచ్చే తప్పొప్పులన్నీ ఒకటే. కానీ, తెవికీలో అనువాద ఇంజనుకు పైన, వికీమీడియా చేర్చిన కొన్ని అదనపు విశేషాల వలన లింకులు, మూలాలు, వర్గాలు, మూసలు వగైరాలన్నీ ఆటోమాటిగ్గా మూలం నుండి తెలుగు లోకి వచ్చేస్తాయి. అంచేత- ::అనువాద పరికరం = Translate.google.com +'''+'''<big>+'''+'''</big> :::వెరసి ... :::[[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20px]] [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|40px]] [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|60px]] -- [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 01:42, 2 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-3 (తెలుసుకోవాల్సినవి ఎన్నో ఉన్నై. తెలుసుకునే మార్గాలూ బానే ఉన్నై) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] తెవికీలో తెలుసుకోవాల్సిన సంగతులు ఎన్నో ఉన్నై. దిద్దుబాట్లు చేస్తూ ఉంటే అనేకమైన సందేహాలు వస్తూ ఉంటై. ఎలా వీటిని తీర్చుకోవడం? # "'''వికీపీడియా:'''", "'''సహాయం:'''" పేరుబరుల్లో వందలాది పేజీలున్నాయి. వాటితో మీ సందేహం తీరవచ్చు. # [[వికీపీడియా:వాడుకరులకు సూచనలు]] అనే పేజీలో మీ సందేహాలు తీరవచ్చు # ఈసరికే ఉన్న పేజీల్లో మీ ప్రశ్నలకు సమాధానాలు దొరక్కపోతే, తెలిసిన వాళ్ళను అడిగి తెలుసుకోండి ## [[వికీపీడియా:సహాయ కేంద్రం|సహాయ కేంద్రంలో]] అడగండి. ## ఎవరైనా అనుభవజ్ఞుల వాడుకరి చర్చ పేజీలో అడగండి ## [[వికీపీడియా:రచ్చబండ|రచ్చబండలో]] అడగండి # 'ఒకటి కాదు, బోలెడన్ని సందేహాలున్నై. అవి ఒకటో రెండో ప్రశ్నలతో తీరేవి కావు' అనిపిస్తే [[వికీపీడియా:తెవికీ బడి|తెవికీబడిలో]] చెప్పండి. వాళ్ళు మీకోసం క్లాసులు పెట్టి మరీ సందేహాలు తీరుస్తారు. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 09:24, 3 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-4 (సహజమైన భాష) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]]మనం ఎలా మాట్లాడతామో సరిగ్గా అలాగే రాస్తే చాలు, ఇప్పుడు భాషలో మనం చూస్తున్న అసహజత్వంలో 90% పోయి, ఆ మేరకు భాష తేటపడుతుంది. మనం చర్చ పేజీల్లో, రచ్చబండలో రాసే తెలుగు, వ్యాసాల్లో రాసే భాష కంటే ఎంతో సహజంగా ఉంటుంది చూసారా?__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 02:30, 4 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-5 (పొట్టిమూలాలు - పెద్ద సమస్య - సింపులు పరిష్కారం) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] వ్యాసంలో {{tl|Harv}},{{tl|Sfn}} లాంటి పొట్టిమూలాలను చేర్చినపుడు వాటికి తోడుగా సంబంధిత పెద్ద మూలాలను, "'''మూలాలు'''" విభాగం కింద, "'''వనరులు'''" అనే ఉప విభాగం పెట్టి, అందులో చేర్చాలి. లేకపోతే, మూలాల్లో ఎర్రరంగులో "sfn error: no target:" అనే లోపాన్ని చూపిస్తుంది. ఆ పేజీ [[:వర్గం:Harv and Sfn no-target errors|Harv and Sfn no-target errors]] అనే వర్గంలో (లేదా లోపాన్ని బట్టి, [[:వర్గం:Harv and Sfn multiple-target errors|Harv and Sfn multiple-target errors]] లో గానీ చేరుతుంది) చేరతుంది. చాలా ముఖ్యమైన సంగతి ఏంటంటే -'''సంబంధిత పొడుగుమూలం లేనట్లైతే, పొట్టి మూలాన్ని ఇచ్చినా మూలం ఇవ్వనట్టే లెక్క'''. ఈ లోపం ఏర్పడడానికి ప్రధాన కారణం, మూల వ్యాసంలో ఉండే "Sources"/"Book sources"/"Bibliography" లాంటి వివిధ పేర్లతో ఉండే విభాగాల్లో ఉన్న మూలాలను మన పేజీలోకి తేకపోవడమే. ఇప్పుడు అక్కడి మూలాలను కాపీ చేసి తెచ్చి ఇక్కడ పెట్టండి... ఇక్కడి లోపాలన్నీ పోతాయ్, పేజీ పై వర్గంలోంచి మాయమౌతుంది.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 00:09, 5 జూలై 2026 (UTC) :ఉదాహరణకు "'''భారతదేశంలో పాడి పరిశ్రమ'''" అనే పేజీ చూడండి. ఆ పేజీ [https://te.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%B0%AD%E0%B0%BE%E0%B0%B0%E0%B0%A4%E0%B0%A6%E0%B1%87%E0%B0%B6%E0%B0%82%E0%B0%B2%E0%B1%8B_%E0%B0%AA%E0%B0%BE%E0%B0%A1%E0%B0%BF_%E0%B0%AA%E0%B0%B0%E0%B0%BF%E0%B0%B6%E0%B1%8D%E0%B0%B0%E0%B0%AE&oldid=4896495 ప్రస్తుత కూర్పులో] ఈ పొట్టి మూలాల లోపాలు చాలా ఉన్నాయి - 50 కి పైనే ఉన్నాయి. ఇప్పుడు [[En:Dairy in India|దాని ఇంగ్లీషు పేజీ]] లోని "Sources" విభాగంలో ఉన్న పొడుగు మూలాలన్నిటినీ ఇక్కడ కాపీ చేస్తే, ఈ లోపాలన్నీ ఎగిరి పోతాయి. [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 00:26, 5 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-6 (దేవాలయాన్ని దేవుడికి అంకితం చెయ్యం) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] ఇంగ్లీషులో రాసేటపుడు, ".. టెంపుల్ ఈజ్ డెడికేటెడ్ టు శివా" అని రాస్తారు. తెలుగులో అలా రాయం. చక్కగా, సింపులుగా "శివాలయం" అంటాం అంతే. "శివుడికి అంకితం చేసిన ఆలయం" అని రాయడం మనకు సహజం కాదు. ఇలా అంకితం చేసినట్టు ఎక్కడైనా కనిపిస్తే, మార్చేద్దాం. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 01:05, 6 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-7 ("కలిగి ఉంది" కాదు.. "ఉంది" అంతే) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] "కలిగి ఉంది" అనేది మనకు సహజం కాదు. "ఆ హాలు నాలుగు వందల మంది కూచునే సామర్థ్యం కలిగి ఉంది" అని రాయం. "ఆ హాలుకు నాలుగు వందల మంది కూచునే సామర్థ్యం ఉంది" అంటాం. ఈ మధ్య ఆంధ్రజ్యోతిలో ఇలాంటి వాక్యం కనబడితే (అసలు ఆ చిన్నవార్త పూర్తిగా గూగుల్ యంత్రానువాదమే చేసి వేసాడు) వాళ్ళకు రాసాను. "కలిగి ఉంది" కనబడితే కలబడిపోదాం, సరిదిద్దుదాం.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 04:30, 7 జూలై 2026 (UTC) == 6 రోజుల తరువాత == ప్రాజెక్టు మొదలై 6 రోజులు గడిచాయి. ఇప్పటికి 252 కొత్త వ్యాసాలు వచ్చినట్టు వర్గం చూపిస్తోంది. 6 పేజీలు మెరుగుపడి, మంచివ్యాసాల ప్రతిపాదన దాకా వెళ్ళాయి. అయితే... వ్యాసాలు తయారై, ఇంకా ప్రాజెక్టులో చేర్చనివి 110 దాకా ఉన్నాయి (ఆ సంగతి మీకు ఎలా తెలిసిందంటారా.. అది మా క్వారీ వర్గాల భోగట్టా). వాటి చర్చ పేజీల్లో మూసను చేర్చేదాకా అవి చేరవు. వాటిని కూడా కలుపుకుంటే 360 వ్యాసాల దాకా వచ్చినట్టు. రోజుకు సగటున 60. ఈ ఎడిటథాన్ల పోషకులు ఒకరిద్దరు ఇంకా రాయడం మొదలుపెట్టలేదు. వాళ్ళూ చేరితే ప్రాజెక్టు మరింత వేగంగా పరుగెత్తుతుంది. ఇప్పటివరకూ ప్రాజెక్టు సాధించిన గణాంకాలను ఇవ్వాళ ప్రచురిస్తాం. చూస్తూనే ఉండండి.. '''''యూజీజీజీ5''''' చానెల్. [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 05:25, 7 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-8 (ఇచ్చట "బడు" వాడబడదు) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] "సుబ్బారావు అండ్ కో సంస్థ సుబ్బారావు చేత స్థాపించబడింది" అని రాయం. "సుబ్బారావు అండ్ కో సంస్థను సుబ్బారావు స్థాపించాడు" అని రాస్తాం. అదే మనకు సహజం. ఎక్కడో గానీ మనకు "బడు" అవసరంబడదు. ఈ విషయమై ఒక అనల్ప విషయం: మాదిగ నేత, [[మంద కృష్ణ మాదిగ]]కు ఒక ప్రత్యేకత ఉంది.. బడు ఎక్కువగా వాడతారు. ఆయన బడు ఎక్కువగా వాడే ఒక ఉదాహరణ: "హైదరాబాదులో ఉండబడే 80 లక్షల మంది, మిగతా తెలంగాణలో ఉండబడే 3 కోట్ల మంది, ఆంధ్రలో ఉండబడే 5 కోట్ల మందీ.." ఇలా ఉంటుంది ఆయన మాట.__ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 18:31, 8 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-9 (మంచి వ్యాసం ప్రాసెస్ విశిష్టత) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] మంచి వ్యాసం ప్రాసెస్‌లో ఒక విశిష్టత ఉంది. వ్యాసాన్ని మెరుగుపరచి, చర్చ పేజీలో మూసను చేర్చినంత మాత్రాన, అది మంచి వ్యాసం అయిపోదు. ప్రతిపాదించిన వ్యాసాన్ని వేరెవరైనా వాడుకరి - ప్రతిపాదించిన వాడుకరి కాకుండా మరెవరైనా సరే - దాన్ని సమీక్షించి, "'''సరే'''" అంటేనే, అది మంచి వ్యాసంగా రూపొందుతుంది. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 01:57, 9 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-10 (వర్గీకరణంలో..) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] వర్గీకరణలో మూలసూత్రం - వీలైనంత కనిష్ఠ స్థాయి వర్గం లోకి వ్యాసాన్ని చేర్చాలి. ఒక ఉదాహరణ చూద్దాం. రచయితల వ్యాసాలకు "రచయితలు" అనే వర్గం అత్యంత గరిష్ఠ స్థాయి వర్గం అవుతుంది. దానికింద "భారతీయ రచయితలు" ఉంటుంది. వాటి కింద "ఆంధ్రప్రదేశ్ రచయితలు" ఉంటుంది. దాని కింద "గుంటూరు జిల్లా రచయితలు" ఉంటుంది. ఈ వర్గవృక్షంలో శీర్షస్థానంలో "రచయితలు" ఉండగా కనిష్ఠ స్థానంలో "గుంటూరు జిల్లా రచయితలు" ఉంది. రచయితది ఫలానా జిల్లా అని తెలిస్తే ఆ జిల్లా రచయితలు అనే వర్గం లోకి చేర్చాలి, అసాధారణమైన పరిస్థితులు ఏమైనా ఉంటే తప్ప. :;అంత <big>''అసా..ధారణమైన పరిస్థితులు''</big> ఏముంటాయ్ మాషారూ? :ఏమో, నాకు మాత్రం ఏం తెలుస్సార్? ఎందుకైనా మంచిదని ఒక డిస్క్లెయిమరు లాగా పడేసాను, పడి ఉంటదని :-) __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 21:44, 9 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-11 (మర్రిచెట్టూ, ఊడలూ) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] [[దస్త్రం:Tree of Banyan.jpg|right|300x300px]] * వికీపీడియాలో వివిధ స్థాయిల్లో పనిచేసే సాఫ్టువేరు అంగాలున్నాయి. అవి: ** మీడియావికీ: వికీపీడియా అంటే ఇదే! పూర్తిగా పునాదుల నుండి రూపించి, అభివృద్ధి చేసిన సాఫ్టువేరు. మర్రిచెట్టు లాంటిది. దీన్ని ఫౌండేషను వారి డెవలప్‌మెంటు బృందం తయారుచేసింది. దీని నిర్వహణ, కొత్త అంశాల చేర్పులూ, పాతవాటికి మార్పులూ, అన్నీ ఈ బృందమే చేస్తుంది. దీనికి పొడిగింతలూ, యాడాన్లూ ఉన్నాయి. కోర్ సాఫ్టువేరు మర్రిచెట్టైతే, ఇవి ఊడల్లాంటివి. వీటిని ఈ బృందం తయారుచెయ్యదు, వాడుకునేవాళ్ళే తయారుచేసుకుంటారు. ** గాడ్జెట్లు: పెద్ద ఊడల్లాంటివివి. మీడియావికీ సాఫ్టువేరు లోని అంశాలనే వాడుకుంటూ కొన్ని ప్రత్యేకమైన పనులు చేసేందుకు తయారుచేసిన చిన్నచిన్న సాఫ్టువేర్లివి. ట్వింకిల్ అలాంటిదే. ఈ గాడ్జెట్లు వాడుకరులందరికీ అందుబాటులో ఉంటాయి. వాడుకరులు తమ అభిరుచుల్లో వాటిని చేతనం చేసుకుని వాడుకోవచ్చు. వద్దనుకుంటే చేతనం చేసుకోనక్కరలేదు. ** యూజర్‌స్క్రిప్టులు: ఇప్పుడిప్పుడే పుడుతున్న ఊడల్లాంటివి. ఇవి కూడా మీడియావికీ అంశాలను వాడుకుంటూ నిర్దుష్టమైన పనిని సాధిస్తాయి. ఇవి పైవాటి లాగా, అందరికీ అందుబాటులో ఉండవు. కేవలం వాటిని స్థాపించుకున్న వాడుకరులకు మాత్రమే అందుబాటులో ఉంటాయి. స్థాపించుకోవడమంటే, జావాస్క్రిప్టు ఫైలు (https://te.wikipedia.org/wiki/Special:MyPage/common.js) ఒకదాన్ని తయారుచేసుకోవడం. మనకు జావాస్క్రిప్టు రాయడం రాకపోతే, ఇతరులు రాసిన స్క్రిప్టును నడుపుకోవచ్చు. ఓ యూజర్‌స్క్రిప్టును కొంత మంది వాడి, దాని పనితో సంతృప్తి చెందితే, దాన్ని అందరికీ అందుబాటులోకి తెద్దామని సముదాయం భావిస్తే, యూజర్‌స్క్రిప్టుకు గాడ్జెట్టుగా ప్రమోషను ఇవ్వవచ్చు. ఈ గాడ్జెట్లు, యూజర్‌స్క్రిప్టులూ జావాస్క్రిప్టుతో మన బ్రౌజర్లలోనే నడుస్తాయి. ఇవి '''దిద్దుబాట్లు చెయ్యవు'''. మీడియావికీ కోర్ మాత్రం సర్వరులో నడుస్తుంది. ఈ గాడ్జెట్లు బాగున్నాయి, బాగా పనిచేస్తున్నాయి, వీటిని అందరికీ అందుబాటులో తేవచ్చు అని డెవలప్‌మెంటు బృందం భావిస్తే వాళ్ళు ప్రధాన మీడియావికీ సాఫ్టువేరులోనే దాన్ని ఇముడ్చవచ్చు. కూర్పుల "'''తేడా'''" పేజీలో ఉండే "రివిజన్ స్లైడరు" ఇలాంటిదే. జర్మను వికీపీడియాలో అది గాడ్జెటుగా మొదలై, ఆ తరువాత మీడియావికీ సాఫ్టువేరులో అంతర్భాగమైపోయింది. బాట్ అనేది ఇంకో రకం. ఇవి ఆటోమాటిగ్గా పేజీలలో '''దిద్దుబాట్లు చెయ్యగల''' సాఫ్టువేర్లు. వీటిని కూడా వాడుకునేవాళ్ళే తయారుచేసుకుంటారు. ఒక ఉదాహరణ: * "విజయవాడ రహదారులు" అనే వర్గం లోని పేజీలను చూడాలి. ఇది '''మీడియావికీ కోర్ సాఫ్టువేరు''' చూపిస్తుంది. * "విజయవాడ రహదారులు" అనే వర్గంలో, 4000 బైట్ల లోపు ఉన్న పేజీలను హైలైటు చేసి చూపించాలి. ఈ విశేషం మీడియావికీలో లేదు. దానికి ఒక జావాస్క్రిప్టు ఫైలు రాసుకోవచ్చు. ఆ జావాస్క్రిప్టును వాడుకరులు ఎవరికివారే స్థాపించుకుంటే అది, '''యూజర్‌స్క్రిప్టు'''. అందరికీ అందుబాటు లోకి తెస్తే అది '''గాడ్జెట్టు'''. ఈ వర్గం లోని పేజీల్లో ఏదైనా పేజీ తెరవగానే, అది ఎన్ని బైట్లు ఉందో చూసి, అది 4000 బైట్ల లోపు ఉంటే, ఆ సంగతి ఆ పేజీలో చూపిస్తుంది. * అలాంటి పేజీలన్నిటినీ వెతికి, వాటిని "విజయవాడ రహదారుల పేజీల్లో మొలకలు" అనే వర్గంలో వెయ్యాలి (అంటే దిద్దుబాటు చెయ్యాలన్నమాట). దానికి ఒక '''బాటు''' రాసుకోవాలి. స్సరే.. మరి ఆటోవికీబ్రౌజరు (ఏడబ్ల్యూబీ) అంటారు గదా, అదేంటి మరి? అదీ ఒక బాటు లాంటిదే. సెమీ ఆటోమాటిగ్గా దిద్దుబాట్లు చేసే పరికరం. బాటు రాయాలంటే సాఫ్టువేరు తెలిసి ఉండాలి. కానీ ఈ పరికరంలో బాటు ముందే రాసి పెట్టారు. ఇక దాన్ని వాడేసుకోడానికి సాఫ్టువేరు ప్రజ్ఞ అవసరం లేదు. ఏం పనులు చెయ్యాలో, ఎలా చెయ్యాలో, ఏ పేజీల్లో చెయ్యాలో.. చెబితే చాలు. పని అదే చేసేస్తుంది. ఇదీ ఇవ్వాళ్టి మీడియావికీ మర్రిచెట్టోపాఖ్యానం. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 01:51, 11 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-12 (తెవికీలో చర్చలా? అమ్మో..!) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] ఏం పర్లేదు. ఇక్కడ ఎవరూ పొడవరు. ఎవరికీ కొమ్ముల్లేవు. ఇక్కడ పది రోజుల వాడుకరి అయినా, పాతికేళ్ళ కుర్రాడైనా, పదేళ్ళ అనుభవజ్ఞులైనా.. అందరూ ఒకటే! పరస్పరం గౌరవించుకోవాల్సిందే. అవతలివారు చెప్పేది వినాల్సిందే. తాను చెప్పదలచుకున్నది చెప్పాల్సిందే. "ఇదీ నా అభిప్రాయం" అని చెప్పేవారు వికీకి కావాలి. దానితో పాటు "ఇదీ దానికి హేతువు" అని కూడా చెప్పేవారంటే వికీకి మరింత గౌరవం. తెవికీలో ఉన్న అతిపెద్ద లోట్లు రెండు - # '''ఎక్కువ మంది వాడుకరులు చేరకపోవడం:''' మనకు వాడుకరులు, అందునా చురుగ్గా రాసే వాడుకరులు తక్కువ. ఇంకో వినయ్‌, ఇద్దరు ప్రణయ్‌రాజ్‌లు, ముగ్గురు వెంకటరమణలు, నలుగురు రవిచంద్రలు, ఐదుగురు రామారావులు, ఆరుగురు మురళీకృష్ణలు, ఏడుగురు శ్రీనివాస్‌లు, పదిమంది మిగతావాళ్ళూ ఉండి ఉంటే ఈ పాటికి ఒక డజను తెలుగు వికీపీడియాలు సృష్టించి ఉండేవాళ్ళం. # '''ఎక్కువమంది వాడుకరులు చర్చల్లో పాల్గొనకపోవడం:''' చర్చల్లో పాల్గొనడం మనలో తక్కువ. మనం ఏం చెప్పాం అన్నది చాలా ముఖ్యం - మెరుగైన నిర్ణయాలు తీసుకోగలం. అసలు చెప్పామా లేదా అనేది దానికంటే ముఖ్యం - అసలు నిర్ణయాలంటూ తీసుకోగలం. వ్యాసాలపై చర్చలు, రచ్చబండ చర్చలు, తొలగింపు చర్చలు, విధానాలు, మార్గదర్శకాల వంటి ముఖ్యమైన అంశాలపై చర్చలు కూడా వాడుకరులు పాల్గొనక ఆగిఫోయినవి ఉన్నాయి. రండి, చర్చల్లో పాల్గొనండి. తెవికీని అభివృద్ధి చెయ్యండి. [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 01:12, 13 జూలై 2026 (UTC) == 40% సమయం గడిచింది.. == 12 రోజులు గడిచాయి. 411 వ్యాసాలు రాసాం. ఇంకో ఇద్దరు ముగ్గురు గట్టిగా చెయ్యి చేసుకుంటే తప్ప, అడంగు చేరం. గణాంకాలు ప్రచురించాం, చూడండి. ఇవి కాక, 7 వ్యాసాలను "మంచి" హోదా కోసం ప్రతిపాదించాం. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 04:53, 13 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-13 (తొలగింపు చర్చలా? అమ్మో.. అమ్మో..!) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] వికీలో వ్యాసాలన్నీ అద్భుతమైన నాణ్యతతో అలరారేవేమీ కావు; '''దో'''షకషాయిత వ్యాసాలు చాలానే ఉన్నాయి. కృతకంగా, వ్యాకరణ దోషాలతో ఉండే లోపభూయిష్టమైన వచనం ఈ దోషాల్లో ప్రధానమైనది. మూలాలు లేకుండా, తప్పులతడకల సమాచారంతో, విషయ ప్రాముఖ్యత లేకుండా.. ఇలాంటి అనేక దోషాలు కూడా ఉంటాయి. ఆ వ్యాసాలను చదివిన పాఠకులకు యావత్తెవికీ పట్లనే అసంతృప్తి కలగవచ్చు. వాటిలో దోషాలను సరిచేసి, తేటపరచడం కూడా మన పనుల్లో ఒకటి. కానీ, కొన్ని వ్యాసాలు మరీ, సరిచెయ్యలేనంత అధ్వాన్నంగా ఉంటాయి. అంచేత వాటిని తొలగించడం తప్ప మరో మార్గం లేదు. అలాంటివాటిని తొలగించడం కోసం ప్రతిపాదించాలి. తొలగింపు చర్చలో పాల్గొని మన అభిప్రాయం చెప్పాలి. వెనకాడకూడదు. చర్చను బట్టి నిర్ణయం ప్రకటించాలి కూడా. # తొలగింపు కోసం ప్రతిపాదించేందుకు, పేజీలో పైన {{tl|తొలగించు}} అనే మూసలో కారణం రాసి, పెట్టాలి. అప్పుడు అందులో ఒక తొలగింపు చర్చ పేజీకి ఎర్రలింకు చూపిస్తుంది. ఆ లింకు ఇలా ఉంటుంది:- "వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు/వ్యాసం పేరు" # ఆ ఎర్రలింకును నొక్కి, ఎందుకు తొలగించాలో కారణం రాసి, కొత్త పేజీని సృష్టించాలి. # ఈ కొత్త పేజీకి [[వికీపీడియా:తొలగింపు కొరకు వ్యాసాలు]] పేజీలో "తాజా చేర్పులు" విభాగం నుండి లింకు ఇవ్వాలి. అంతే, అదే తొలగింపు ప్రతిపాదన! పోతే, ఆ "తాజా చేర్పులు" విభాగంలో ఈసరికే చేసిన ఇతర తొలగింపు ప్రతిపాదనలకు లింకులుంటాయి. ఆయా చర్చలకు వెళ్ళి, అక్కడ మీ అభిప్రాయాలు చెప్పండి. ;అమ్మో, ఏం కాదు గదా? :ఏం కాదు, పనికిరాని వ్యాసాలు పోతాయి, లేదా బాగుపడతాయి. ఏదైనా మంచిదే. అంతా మీవల్లే! __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 23:48, 13 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-14 (చర్చపై నిర్ణయం ప్రకటించడం) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] తెవికీలో ఏదైనా అంశంపై చర్చ జరిపాక, కొన్ని సందర్భాల్లో నిర్ణయం ప్రకటించాల్సిన అవసరం ఉండదు. కొన్ని సందర్భాల్లో నిర్ణయం స్పష్టంగా ప్రకటించాల్సి ఉంటుంది. అలా నిర్ణయం ప్రకటించేటపుడు కొన్ని అంశాలను గమనంలో ఉంచుకోవాలి. అవి: * నిర్ణయం ప్రకటించేవారు నిర్వాహకులే అయి ఉండనవసరం లేదు. వికీవిధానాలగురించి తెలిసిన అనుభవజ్ఞులెవరైనా నిర్ణయం ప్రకటించవచ్చు. * నిర్ణయం ప్రకటించేవారు ఆ చర్చలో గానీ, చర్చకు సంబంధించిన మూలాంశంలో గానీ పాల్గొని ఉండకూడదు * తన స్వంత అభిప్రాయాన్ని పక్కనబెట్టి చర్చలో వచ్చిన అభిప్రాయాలను మాత్రమే పరిశీలించి నిర్ణయం చెప్పాలి. * చర్చలో వచ్చిన అభిప్రాయాలను మాత్రమే పరిగణించాలి. చర్చకు బైట ఇతర పేజీల్లో, ఇతర సంద్క్వర్భాల్లో వచ్చిన అభిప్రాయాలను పరిగణించరాదు. * చర్చకు బైట, పరిగణించాల్సిన ఏకైక అంశం - వికీ మూలస్తంభాలు. వీటికి విరుద్ధంగా ఉన్న అభిప్రాయాలను పరిగణించరాదు. * అభిప్రాయాల సంఖ్యను, మెజారిటీనీ పరిగణించి నిర్ణయం చెప్పకూడదు. అభిప్రాయాల లోని తర్కాన్నీ హేతువునూ పరిశీలించి నిర్ణయం చెప్పాలి. ఒక అంశంపై పది మంది "ఔన"నీ, ఒకే వ్యక్తి "కాదు" అనీ అన్నారనుకుందాం. కాదు అన్నవారు చెప్పిన అభిప్రాయం మిగతా అన్నిటికంటే బాగా తర్కయుక్తంగా ఉందనుకుందాం. అదే సరైన తర్కమైతే, దాన్నే నిర్ణయంగా ప్రకటించాలి. అదే తెవికీ! మరి, చర్చ బాగానే జరిగి, నిర్ణయం తప్పుగా ఇచ్చిన సందర్భాలు లేవా తెవికీలో? ఎందుకు లేవూ, ఉన్నాయి. మీరే పరిశీలించండి. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 03:23, 16 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-15 (వాడుకరి పెట్టెలూ టాప్ ఐకన్లూ) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] వికీపీడియా వాడుకరిపేజీలో మన గురించి మనం రాసుకుంటాం. ఈ సమాచారాన్ని వెలిబుచ్చే కొన్ని ప్రత్యేకమైన మూసలను కూడా వికీపీడియా తయారుచేసింది. ఈ మూసలనే "వాడుకరిపెట్టె"లనీ, "వాడుకరిపేజీ టాప్‌ఐకన్"లనీ అంటారు. ఇవి ఒక్కొక్కటీ వాడుకరికి సంబంధించిన ఒక్కొక్క లక్షణాన్ని చూపిస్తాయి. ఉదాహరణకు పరిశోధకులు అనే వాడుకరి పెట్టెను పరిశోధన చేసే వాడుకరులు పెట్టుకుంటారు. ఫేస్‌బుక్ వాడే వాడుకరులు ఫేస్‌బుక్ అనే వాడుకరిపెట్టెను, బ్లాగరులు సంబంధిత వాడుకరిపెట్టెనూ తమ వాడుకరి పేజీలో పెట్టుకుంటారు. ఇవి వాడుకరి పేజీలో ఒకె పెట్టె లాగా కనిపిస్తాయి. ఒక్కొక్క వాడుకరి పదులు, వందలూ ఎన్నైనా పెట్టెలు పెట్టుకోవచ్చు. ఉదాహరణలు: [[వాడుకరి:Veera.sj|శశిధర్ జంగం పేజీ]], [[వాడుకరి:K.Venkataramana|వెంకటరమణ పేజీ]] పేజీ అంతా అలా పెట్టెలతో నిండి ఉంటే బాగుండదు అనుకునేవాళ్ళు అవే లక్షణాలను చూపించే టాప్‌ఐకన్లను పెట్టుకోవచ్చు. ఇవి ఒక చిన్న ఐకన్‌ను పేజీలో అన్నిటికంటే పైన, "చదువు", "సవరించు" లింకులుండే వరుసకు కింద కనిపిస్తాయి. ఎన్ని టాప్‌ఐకన్ మూసలు పెడితే అన్ని బొమ్మలు వరుసగా కనిపిస్తాయి. ఉదాహరణలు: [[వాడుకరి:Chaduvari|చదువరి పేజీ]], [[వాడుకరి:Pranayraj1985|ప్రణయ్‌రాజ్ పేజీ]]. ;మరి నా వాడుకరి పేజీలో ఏం పెట్టుకోవాలి? :మీ ఇష్టం. మీకు ఏది నచ్చితే అది పెట్టుకోవచ్చు. రెండూ నచ్చితే రెండూ పెట్టుకోవచ్చు. ఈ గుప్పెడు అవీ, ఇంకో గుప్పెడు ఇవీ పెట్టుకోవచ్చు. అందుకే మన ప్రాజెక్టులో రెండూ ఇచ్చాం, గమనించారా? మీ వాడుకరిపేజీలో పెట్టుకున్నారా? మనం చేస్తున్న పని గురించి మనమే చెప్పుకోకపోతే ఎలాగండీ? పెట్టుకోండి. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 16:05, 16 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-16 (సామాన్యశకం) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] కాలగణనన కోసం మనం క్రీస్తుశకాన్ని విస్తృతంగా వాడుతున్న సంగతి అందరికీ తెలిసినదే. [[శాలివాహన శకం|శాలిశకం]], [[విక్రమాదిత్య శకం|విక్రమశకం]] వంటి భారతీయ శకాలు ఉన్నప్పటికీ భారతదేశంలో, అలాగే ప్రపంచవ్యాప్తంగా క్రీస్తుశకమే విస్తృతంగా వాడుకలో ఉంది. అయితే ఇది మత తటస్థంగా ఉండాలని భావించినవారు దీన్ని '''[[సామాన్య శకం|సామాన్యశకం]]''' (ఇంగ్లీషులో '''కామన్ ఎరా''') అని మార్చారు. తేదీలు ఏమీ మారవు, క్యాలెండరు ఏమీ మారదు, కేవలం క్రీస్తుశకం అనే పేరు స్థానే సామాన్యశకం అనేది వచ్చింది, అంతే. క్రీస్తుపూర్వం, క్రీ.పూ. అనేవి సామాన్యశకపూర్వం, సా.పూ. అయ్యాయి. క్రీస్తుశకం, క్రీ.శ. అనేవి సామాన్యశకం, సా.శ. అయ్యాయి. తెవికీలో పై రెండు విధానాలనూ వాడుతున్నారు. అయితే ఒక వ్యాసంలో ఒకే పద్ధతిని అనుసరిస్తే ఏకరీతిగా ఉంటుంది. ఇంతకీ.., ఆశ్చర్యం కలిగించే సంగతి ఏంటంటే - ఈ మార్పు ఆధునిక కాలంలో వచ్చింది కాదు. ఎప్పుడో 400 ఏళ్ళ కిందటే, 1700 ల్లోనే, ఈ ప్రతిపాదన వచ్చిందట. ;దీని గురించి తొలిసారి తెవికీలోనే చదివినవారు ఎవరు? # నేను. __[[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 01:09, 17 జూలై 2026 (UTC) == నేటి విశేషం-17 ("ప్రస్తుతం" అప్రస్తుతం) == [[దస్త్రం:WLW_Project_growth_icon.svg|20x20px]] తెవికీ వ్యాసాల్లో ఎప్పటికప్పుడు తాజాకరిస్తూ ఉండాలి. వ్యక్తులు మరణిస్తూ ఉంటే, ముందుగా తలపెట్టిన ఘటనలు జరుగుతూ ఉంటే, పదవులలో ఉన్నవారు మారిపోతూ ఉంటే, నిర్మాణంలో ఉన్న సినిమాలు విడుదలైపోతూ ఉంటే,.. ఆయా వ్యాసాల్లో, సంబంధిత సమాచారాన్ని తాజాకరిస్తూ ఉండాలి. లేనట్లైతే, "2019 సంక్రాంతికి విడుదల చెయ్యాలని భావిస్తున్నారు" లాంటి వాక్యాలు కనిపిస్తూ ఉంటాయి. అసలు కాలదోషం పట్టే వాక్యాలు రాయకుండా ఉంటే మరింత మేలు కదా? "ప్రస్తుతం" అనేమాటను వర్జించడం అలాంటిదే. "ప్రస్తుత భారత ప్రధాని మన్మోహన్ సింగ్" అనే వాక్యం 2014 మే 25 దాకా సరైనదే. నరేంద్ర మోడీ ప్రధాని కాగానే ఆ వాక్యం తప్పే! "ప్రస్తుత" అనే మాట స్థానంలో "2012 జూలై నాటికి (ఈ వాక్యం రాసే రోజు/నెల) మన్మోహన్ సింగ్ భారత ప్రధానిగా ఉన్నాడు" అని రాస్తే ఇక దానికి కాలదోషం పట్టదు. __ [[User:Chaduvari|చదువరి]]<small> ([[User_Talk:Chaduvari|చర్చ]] • [[Special:Contributions/Chaduvari|రచనలు]])</small> 16:30, 18 జూలై 2026 (UTC) rok1o5a3lsizf368nlxp1th0iqp4knr 0 500659 4907956 4904283 2026-07-18T19:33:06Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4907956 wikitext text/x-wiki {{Infobox school | name = లక్ష్మీపత్ సింఘానియా అకాడమీ | native_name = | latin_name = | logo = Lakshmipat Singhania Academy (logo).jpg | seal_image = | image = | image_size = | alt = | caption = | motto = | motto_translation = జ్ఞానం అమృతం | location = | address = | region = | city = | county = [[భారతదేశం]] | state = | province = | postcode = | zipcode = | country = | country1 = | coordinates = | schooltype = ప్రైవేట్ | fundingtype = | type = | religious_affiliation = | denomination = | patron = | established = | founder = [[లాలా లక్ష్మీపత్ సింఘానియా]] | status = | closed = | locale = | sister_school = | school_board = [[సెంట్రల్ బోర్డ్ ఆఫ్ సెకండరీ ఎడ్యుకేషన్|సిబిఎస్‌ఈ]] | district = | us_nces_district_id = | local_authority = | authority = | category_label = | category = | oversight_label = | oversight = | authorizer = | superintendent = | trustee = | specialist = | session = | school_number = | school_code = | MOE = | ofsted = | ceeb = | us_nces_school_id = | president = | chair = | chairman = | chairperson = | dean = | administrator = | rector = | director = శ్రీమతి మీనా కాక్ | principal_label = | principal = | principal1 = | principal2 = | principal3 = | principal4 = | campus_director = | headmistress = | headmaster = | head_of_school = | head_teacher = | executive_headteacher = | acting_headteacher = | head_name = | head = | chaplain = | staff = | faculty = | teaching_staff = | employees = | key_people = | grades = | years = | gender = | age_range = | lower_age = | upper_age = | enrollment = | enrollment_as_of = | sixth_form_students = | gradeK = | grade1 = | grade2 = | grade3 = | grade4 = | grade5 = | grade6 = | grade7 = | grade8 = | grade9 = | grade10 = | grade11 = | grade12 = | grade13 = | other = | other_grade_label = | other_grade_enrollment = | international_students = | classes = | average_class_size = | ratio = | system = | classes_offered = | language = [[English language|English]] | schedule_type = | schedule = | hours_in_day = | classrooms = | campuses = | campus = | campus_size = | area = | campus_type = | houses = | colors = | slogan = | song = | fight_song = | athletics = | athletics_conference = | sports = | mascot = | nickname = | team_name = | rival = | accreditation = | USNWR_ranking = | national_ranking = | test_name = | test_average = | decile = | publication = | newspaper = | yearbook = | products = | endowment = | budget = | fees = | tuition = | revenue = | communities = | feeder_schools = | feeder_to = | graduates = | affiliation = | alumni = | nobel_laureates = | information = | free = | free_label = | free_1 = | free_label1 = | free_2 = | free_label2 = | free_3 = | free_label3 = | free_4 = | free_label4 = | free_5 = | free_label5 = | website = | footnotes = | picture = | picture_caption = | picture2 = | picture_caption2 = }} '''లక్ష్మీపత్ సింఘానియా అకాడమీ''' అనేది JK గ్రూప్ అనుబంధ సంస్థ అయిన [[Lakshmipat Singhania Education Foundation|లక్ష్మీపత్ సింఘానియా ఎడ్యుకేషన్ ఫౌండేషన్]] ద్వారా నడపబడుతున్న పాఠశాలల సమూహం.<ref>[http://www.jkorg.in/index.php?option=com_content&view=article&id=75&Itemid=82 J.K. Group and Lakshmipat Singhania Education Foundation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726192223/http://www.jkorg.in/index.php?option=com_content&view=article&id=75&Itemid=82|date=26 July 2011}}</ref> లక్ష్మీపత్ సింఘానియా అకాడమీకు [[పశ్చిమ బెంగాల్|పశ్చిమ బెంగాల్‌లోని]] [[కోల్‌కాతా|కోల్‌కతాలో]], [[రాజస్థాన్|రాజస్థాన్‌లోని]] [[ఝున్‌ఝును జిల్లా|ఝున్‌ఝును జిల్లాలోని]] బిస్సావులో రెండు శాఖలు ఉన్నాయి. ఈ పాఠశాలలు [[సెంట్రల్ బోర్డ్ ఆఫ్ సెకండరీ ఎడ్యుకేషన్|సెంట్రల్ బోర్డ్ ఆఫ్ సెకండరీ ఎడ్యుకేషన్‌కు]] అనుబంధంగా ఉన్నాయి.<ref>[http://164.100.50.30/SchoolDir/userview.aspx CBSE e-Affiliation System for Schools] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090416002431/http://164.100.50.30/SchoolDir/userview.aspx|date=16 April 2009}}</ref> ఇవి ప్రీ-ప్రైమరీ నుండి సెకండరీ స్థాయి వరకు తరగతులు కలిగిన సహవిద్య పాఠశాలలు. == చరిత్ర == భారతదేశంలో విద్యను ప్రోత్సహించడానికి 1960వ దశకంలో లక్ష్మీపత్ సింఘానియా ఎడ్యుకేషన్ ఫౌండేషన్ స్థాపించబడింది. ఈ పాఠశాల కోల్‌కతా శాఖ 1996లో ప్రారంభించబడింది. ఇది అలీపూర్ రోడ్, జడ్జెస్ కోర్ట్ రోడ్ కూడలిలో ఉంది. == విద్యార్థి జీవితం == కోల్‌కతా బ్రాంచ్‌లో వాయు (పసుపు), అగ్ని (ఎరుపు), జల్ (నీలం), పృథ్వీ (ఆకుపచ్చ) అనే నాలుగు హౌస్‌లు ఉన్నాయి. విద్యార్థులను ఈ నాలుగు హౌస్‌లుగా విభజించి, ఆయా హౌస్‌లు ఒకదానితో ఒకటి పోటీపడేలా అనేక కార్యక్రమాలను నిర్వహిస్తారు. ప్రతి సంవత్సరం స్టూడెంట్ కౌన్సిల్, కమిటీ ఎన్నికలు జరుగుతాయి, ఇందులో విద్యార్థులు సంవత్సరం మొత్తం కోసం తమ ప్రతినిధులను ఎన్నుకుంటారు. 2007 CBSE 12వ తరగతి పరీక్షలో కోల్‌కతా శాఖకు చెందిన ఒక విద్యార్థి పశ్చిమ బెంగాల్‌లో అగ్రస్థానంలో నిలిచాడు. అభిలాష అనే పాఠశాల ఉత్సవం ప్రతి నాలుగేళ్లకు ఒకసారి జరుపుకుంటారు, ఇందులో కోల్‌కతా నలుమూలల నుండి విద్యార్థులు పాల్గొంటారు. చివరి అభిలాష 2013లో జరిగింది. కోల్‌కతా మొట్టమొదటి అంతర్-పాఠశాల ఐటీ ఉత్సవం, {{Not a typo|exe.BIT}} {{Not a typo|exe.BIT}}, ను కూడా లక్ష్మీపత్ సింఘానియా అకాడమీ నిర్వహించింది. లక్ష్మీపత్ సింఘానియా అకాడమీ బిస్సావులో కూడా అగ్ని (ఎరుపు), జల్ (నీలం), పృథ్వీ (ఆకుపచ్చ), వాయు (పసుపు) అనే నాలుగు హౌస్‌లు ఉన్నాయి. విద్యార్థులను ఈ నాలుగు హౌస్‌లుగా విభజిస్తారు, సంవత్సరం పొడవునా పాఠశాల అంతర్గత కార్యకలాపాలు నిర్వహిస్తారు, వీటిలో ఈ హౌస్‌లు ఒకదానితో ఒకటి పోటీపడతాయి. ప్రతి సంవత్సరం ఎన్నికలు జరుగుతాయి, ఇందులో విద్యార్థులు ఓటు వేసి తమ ప్రిఫెక్ట్‌లను ఎన్నుకుంటారు. ప్రతి సంవత్సరం వ్యవస్థాపక దినోత్సవం అనే వార్షికోత్సవాన్ని నిర్వహిస్తారు, దీని కోసం పాఠశాలలో ఒక భారీ ప్రదర్శనను ఏర్పాటు చేసి, అతిథుల కోసం సాంస్కృతిక కార్యక్రమాలను నిర్వహిస్తారు. == ప్రధాన అవార్డులు == * టెలిగ్రాఫ్ స్కూల్ ఆఫ్ ది ఇయర్ అవార్డు - 2005 * టెలిగ్రాఫ్ స్కూల్ ఆఫ్ ది ఇయర్ అవార్డు - 2007 * అంతర్జాతీయ పాఠశాల అవార్డు (బ్రిటిష్ కౌన్సిల్ ద్వారా ఇవ్వబడింది) - 2007 నుండి 2010 వరకు<ref>[http://www.lsakolkata.com/userfiles/image/ISA.JPG Certificate issued by British Council] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111003103400/http://www.lsakolkata.com/userfiles/image/ISA.JPG|date=3 October 2011}}</ref> * విద్యలో సాంకేతికత ఉత్తమ ఏకీకరణకు ఇంటెల్ అవార్డులు - 2007 * గ్రంబో ఏరోస్పేస్ బృందంగా అంతర్జాతీయ అంతరిక్ష స్థావర రూపకల్పన పోటీ 2013. * అంతర్జాతీయ అంతరిక్ష స్థావర రూపకల్పన పోటీ 2014, రాక్‌డోనెల్ బృందంగా. * అంతర్జాతీయ అంతరిక్ష స్థావర రూపకల్పన పోటీ 2019, రాక్‌డోనెల్ బృందంగా. * DAFC జట్టుగా అంతర్జాతీయ అంతరిక్ష స్థావర రూపకల్పన పోటీ 2023. * వల్చర్ ఏవియేషన్ బృందంగా అంతర్జాతీయ అంతరిక్ష స్థావర రూపకల్పన పోటీ 2024. == ప్రముఖ పూర్వ విద్యార్థులు == * [[సౌరవ్ ఘోసల్]] - స్క్వాష్, ప్రస్తుత ప్రపంచ ర్యాంక్ 17 * [[సోహిని పాల్]] - నటి * జైమిన్ రజనీ - స్వరకర్త, గాయకుడు-పాటల రచయిత == ఫలితాలు == 2012 AISSCE పరీక్షలో 54 మంది విద్యార్థులు 90% కంటే ఎక్కువ అగ్రిగేట్ సాధించారు. == మూలాలు == {{Reflist}} == బాహ్య లింకులు == * [http://www.lsakolkata.com LSA కోల్‌కతా వెబ్‌సైట్] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260314081053/https://lsakolkata.com/ |date=2026-03-14 }} * [http://www.lsabissau.org LSA బిస్సావు వెబ్‌సైట్] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161021061132/http://www.lsabissau.org/ |date=2016-10-21 }} [[వర్గం:1996 స్థాపితాలు]] [[వర్గం:రాజస్థాన్]] [[వర్గం:విద్యాలయాలు]] 21gd8oqvlhn2562vkbovs4gkadi5h4m 0 500685 4908320 4904692 2026-07-19T10:49:44Z InternetArchiveBot 88395 8 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4908320 wikitext text/x-wiki {{Infobox writer | name = సి. రాధాకృష్ణన్ | image =C Radhakrishnan.jpg |caption= కాలూర్‌లోని మాతృభూమి బుక్స్‌లో ప్రియా AS పుస్తకం "ఒరు భూమి ఒరు వీడు ఒరు తంకక్కుట్టి" ఆవిష్కరణ కార్యక్రమానికి హాజరైన సి. రాధాకృష్ణన్. | imagesize = 200px | birth_name = చక్కుపురయిల్ రాధాకృష్ణన్ | birth_date = {{Birth date and age|1939|02|15|df=yes}} | birth_place = చమ్రవట్టం, తిరుర్, [[మలబార్ జిల్లా]], [[మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ]], [[బ్రిటిష్ ఇండియా]] (ప్రస్తుతం మలప్పురం, [[కేరళ]], [[భారతదేశం]]) | nationality = {{flag|India|name=భారతీయుడు}} | death_date = | death_place = | occupation = {{hlist|నవలా రచయిత|కథా రచయిత|చిత్ర దర్శకుడు|పాత్రికేయుడు|భౌతిక శాస్త్రవేత్త}} | alma_mater = [జమోరిన్ కళాశాల, [[కాలికట్]]<br>ప్రభుత్వ విక్టోరియా కళాశాల, పాలక్కాడ్ | notableworks = నిజాలప్పడుకల్ (1962)<br>స్పందనమపినికలే నంది (1986)<br>తీక్కడల్ కాదన్హు తిరుమధురం (2005) | awards = ఎజుతచ్చన్ పురస్కారం (2016)<br>మూర్తిదేవి అవార్డు (2013)<br>[[కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ అవార్డు|సాహిత్య అకాడమీ అవార్డు]] (1988)<br>కేరళ సాహిత్య అకాడమీ అవార్డు (1962) | website = {{URL|https://c-radhakrishnan.info}} | footnotes = }} సి. రాధాకృష్ణన్ (జననం 1939 ఫిబ్రవరి 15) మలయాళంలో రచనలు చేసే భారతీయ నవలా రచయిత, కథా రచయిత, చిత్ర దర్శకుడు. భౌతిక శాస్త్రవేత్త.20వ, 21వ శతాబ్దాలలో అత్యంత విస్తృతంగా చదవబడిన మలయాళ రచయితలలో ఆయన ఒకరు, కేరళలో ఎజుతచన్ పురస్కరం, , భారతీయ జ్ఞానపీఠ్ వారి [[మూర్తిదేవి పురస్కారం|మూర్తిదేవి అవార్డు]], [[సాహిత్య అకాడమీ]] అవార్డు సహా దాదాపు ప్రతి ప్రధాన సాహిత్య గుర్తింపును పొందారు. ఆయనకు 2022లో సాహిత్య అకాడమీ ప్రముఖ సభ్యుడి హోదాను ప్రదానం చేసింది, [[ఎం.టి.వాసుదేవన్ నాయర్|ఎం. టి. వాసుదేవన్ నాయర్]] తర్వాత ఆ గౌరవాన్ని పొందిన రెండవ మలయాళ రచయితగా నిలిచారు.<ref name="eminent">{{Cite news|url=https://www.onmanorama.com/news/kerala/2022/12/22/c-radhakrishnan-named-as-eminent-member-by-sahitya-akademi.html|title=Sahitya Akademi names C. Radhakrishnan as Eminent Member|date=22 December 2022|work=Onmanorama|access-date=8 March 2026}}</ref> == జీవితం == === ప్రారంభ జీవితం, విద్య === చక్కుపురయిల్ రాధాకృష్ణన్ 1939 ఫిబ్రవరి 15న అప్పటి [[భారతదేశంలో బ్రిటిషు పాలన|బ్రిటిష్ ఇండియా]] [[మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ]] భాగమైన [[మలప్పురం జిల్లా]] చామ్రవట్టం (తిరుర్లోని ఒక గ్రామం)లో పరప్పుర్ మదతిల్ మాధవన్ నాయర్-ఒక అనుభవజ్ఞుడైన స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు- చక్కుపురయిల్ జానకి అమ్మ దంపతులకు జన్మించాడు.<ref name=":0">{{Cite web|title=Home Page of C. Radhakrishnan|url=https://c-radhakrishnan.info/|access-date=2021-03-03|website=c-radhakrishnan.info}}</ref> [[తుంచత్తు ఎళుత్తచ్చన్|తుంచత్తు ఎజుతాచన్]] తన వంశానికి పూర్వీకుడు అని అతను తన తాతామామల నుండి విన్నాడు-ఈ కుటుంబ సంప్రదాయం తరువాత ఎజుతాచన్పై ''తీక్కడల్ కదను తిరుమధురం'' అనే అతని జీవితచరిత్ర నవలకు ఆధారాన్ని అందించింది.<ref name="c-radhakrishnan">{{Cite web|title=Theekkadal Kadanhu Thirumadhuram|url=http://c-radhakrishnan.info/theekadal.html|access-date=29 January 2017|publisher=c-radhakrishnan.info}}</ref> అతను పొన్నానిలోని అచుత వారియర్ హైస్కూల్లో తన మాధ్యమిక పాఠశాల విద్యను పూర్తి చేశాడు, అక్కడ అతను ఉత్తమ విద్యార్థి బంగారు పతకాన్ని గెలుచుకున్నాడు. ఆ తరువాత ఆయన కాలికట్ లోని జామోరిన్ కళాశాల చదివి, ఇంటర్మీడియట్ స్థాయిలో మద్రాస్ విశ్వవిద్యాలయం షార్ప్ స్కాలర్‌షిప్‌ను, భౌతికశాస్త్రంలో పట్టభద్రుడైన తర్వాత అగ్రశ్రేణి బంగారు పతకాన్ని గెలుచుకున్నారు. ఆ తరువాత అతను పాలక్కాడ్‌లోని ప్రభుత్వ విక్టోరియా కళాశాలలో అనువర్తిత భౌతిక శాస్త్రంలో పోస్ట్ గ్రాడ్యుయేట్ డిగ్రీ కోసం చేరాడు, అయినప్పటికీ అతను ఆ కార్యక్రమాన్ని పూర్తి చేయలే.<ref name=":0" /> === సైన్స్, జర్నలిజంలో వృత్తి === రాధాకృష్ణన్ 1960లో కోడైకనాల్‌లోని ఆస్ట్రోఫిజికల్ అబ్జర్వేటరీలో సైంటిఫిక్ అసిస్టెంట్‌గా తన వృత్తి జీవితాన్ని ప్రారంభించాడు. ఆ తర్వాత 1962 నుండి 1964 వరకు భారత వాతావరణ శాఖ ఆధ్వర్యంలోని పూణేలోని వరల్డ్-వైడ్ సీస్మాలజీ సెంటర్‌కు ఆఫీసర్-ఇన్-ఛార్జ్‌గా పని చేశాడు.<ref name=":0" /> 1964లో ఆయన [[ది టైమ్స్ ఆఫ్ ఇండియా|టైమ్స్ ఆఫ్ ఇండియా]], బొంబాయి ప్రసిద్ధ విజ్ఞాన మాసపత్రిక అయిన సైన్స్ టుడే ప్రారంభ బృందంలో చేరారు, దీనిని భారతదేశపు మొట్టమొదటి విజయవంతమైన ప్రసిద్ధ విజ్ఞాన పత్రికగా స్థాపించడంలో సహాయపడిన ఘనత ఆయన సొంతం. ఆ తరువాత 1968 నుండి 1972 వరకు ఢిల్లీలో ''లింక్'' మ్యాగజైన్, ''పేట్రియాట్'' దినపత్రికకు సైన్స్ ఎడిటర్‌గా పని చేశాడు. కేరళకు తిరిగి వచ్చిన తరువాత ఆయన ''పోరుల్'' మాసపత్రిక (1972–76), తరువాత ''వీక్షణం'' ''దినపత్రికకు'' (''1980–84'') ''సంపాదకత్వం వహించారు''. 1994 నుండి 1997 వరకు [[మలయాళ మనోరమ]] వార్షిక పుస్తకాలు, భాషాపోషిణి అనుబంధాల ఎడిటర్-ఇన్-ఛార్జ్‌గా, 1997 నుండి 2000 వరకు మాధ్యమం పబ్లికేషన్స్ కోసం డిజైన్ ప్యాకేజింగ్ కన్సల్టెంట్‌గా పని చేశాడు. 1999 ఆగస్టు 16 నుండి 2001 సెప్టెంబరు 1 వరకు మధ్యమం దినపత్రికకు ప్రధాన సంపాదకుడిగా పనిచేశాడు.<ref name="madhyamam">{{Cite web|title=History of Madhyamam|url=http://www.madhyamam.com/aboutus/history|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130824020532/http://www.madhyamam.com/aboutus/history|archive-date=24 August 2013|access-date=29 January 2017|publisher=madhyamam.com}}</ref> భగవద్గీత పాఠశాల ప్రచురించిన మలయాళ పత్రిక ''పిరవి'' కి కూడా ఆయన సంపాదకత్వం వహించారు. === సాహిత్య వృత్తి === రాధాకృష్ణన్ తన మొదటి నవల ''నిఴల్పడుకల్'' పంతొమ్మిది సంవత్సరాల వయస్సులో రచించి, ''మాతృభూమి'' వీక్లీ నిర్వహించిన నవల-రచన పోటీలో 120 ఎంట్రీలలో అగ్రస్థానంలో నిలిచారు. ఈ రచన పత్రికలో క్రమబద్ధీకరించబడింది, తరువాత 1962లో కరెంట్ బుక్స్ ప్రచురించింది, ఆ సంవత్సరం కేరళ సాహిత్య అకాడమీ అవార్డు గెలుచుకుంది.<ref name="Nizhalppadukal">{{Cite web|title=Nizhalppadukal|url=https://www.manoramaonline.com/literature/bookreview/nizhal-padukal-book-review.html|access-date=5 August 2018}}</ref> అతని 1986 నవల ''స్పందమపినికళే నంది'' ( ''ధన్యవాదాలు, భూకంపమాపకాలు'' ) 1988లో మలయాళానికి సాహిత్య అకాడమీ అవార్డును అందుకుంది.<ref name="sahitya1988">{{Cite web|date=22 December 2022|title=Sahitya Akademi names C. Radhakrishnan as Eminent Member|url=https://www.onmanorama.com/news/kerala/2022/12/22/c-radhakrishnan-named-as-eminent-member-by-sahitya-akademi.html|access-date=8 March 2026|website=Onmanorama}}</ref> ''జూలై 2014లో, అతని ఆత్మకథాత్మక నవల తీక్కడల్ కడన్హు తిరుమధురం కోసం అతనికి 2013 సంవత్సరానికి మూర్తిదేవి అవార్డు లభించింది''.<ref name="jnanpith">{{Cite web|title=Bharatiya Jnanpith|url=http://www.jnanpith.net/page/moortidevi-laureates|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219215302/http://www.jnanpith.net/page/moortidevi-laureates|archive-date=19 December 2013|access-date=29 January 2017|publisher=jnanpith.net}}</ref><ref name="thehindu">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/moortidevi-award-for-c-radhakrishnan/article6113763.ece|title=Moortidevi Award for C. Radhakrishnan|date=14 June 2014|work=The Hindu|access-date=29 January 2017|publisher=thehindu.com}}</ref><ref name="deccanchronicle">{{Cite web|date=14 June 2014|title=Scientist-turned-writer C Radhakrishnan awarded for his novel 'Theekkadal Katanhu Thirumadhuram'|url=https://www.deccanchronicle.com/140613/nation-current-affairs/article/scientist-turned-writer-c-radhakrishnan-awarded-his-novel|access-date=29 January 2017|publisher=[[Deccan Chronicle]]}}</ref> అతనికి 2016 సంవత్సరానికి ఎళుతచ్చన్ పురస్కారం ప్రదానం చేయబడింది.<ref name="thehindu2">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Kochi/Ezhuthachan-award-for-C.-Radhakrishnan/article16087371.ece|title=Ezhuthachan award for C. Radhakrishnan|date=2 November 2016|work=The Hindu|access-date=29 January 2017|publisher=thehindu.com}}</ref><ref name="mathrubhumi">{{Cite web|date=November 2016|title=Ezhuthachan Puraskaram for C. Radhakrishnan|url=http://www.mathrubhumi.com/books/news/ezhuthachan-puraskaram-for-c-radhakrishnan-malayalam-news-1.1470158|access-date=29 January 2017|publisher=mathrubhumi.com}}</ref><ref name="indiatimes">{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/Ezhuthachan-award-for-C-Radhakrishnan/articleshow/55195938.cms|title=Ezhuthachan award for C Radhakrishnan|work=The Times of India|access-date=29 January 2017|publisher=timesofindia.indiatimes.com}}</ref> ఇతర సాహిత్య గుర్తింపులలో మాతృభూమి లిటరరీ అవార్డు (2015), కె. పి. కేశవ మీనన్ మెమోరియల్ అవార్డు (2016), వయలార్ అవార్డు (1990), మాధవ ముద్ర, మలయాళం సాహిత్యానికి సమగ్ర రచనల కోసం నలప్పడన్ మెమోరికల్ కల్చరల్ సొసైటీ నుండి నలప్పడాన్ అవార్డు (2016, త్రిక్కావు దేవి పురస్కరం) ఉన్నాయి.<ref name="thehindubusinessline">{{Cite web|date=15 October 2016|title=C Radhakrishnan selected for Mathrubhumi Literary award|url=http://www.thehindubusinessline.com/news/national/c-radhakrishnan-selected-for-mathrubhumi-literary-award/article9224644.ece|access-date=29 January 2017|publisher=thehindubusinessline.com}}</ref><ref name="newindianexpress">{{Cite web|date=27 October 2016|title=K P Kesava Menon memorial award for C Radhakrishnan|url=https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2016/oct/27/k-p-kesava-menon-memorial-award-for-c-radhakrishnan-1532223.html|access-date=29 January 2017|publisher=newindianexpress.com}}</ref><ref name=":0" /> రాధాకృష్ణన్ న్యూఢిల్లీలోని [[సాహిత్య అకాడమీ]] జనరల్ కౌన్సిల్ సభ్యుడిగా, దాని మలయాళ సలహా మండలి ఛైర్పర్సన్గా, దాని కార్యనిర్వాహక మండలి సభ్యుడిగా పనిచేశారు. కేరళ రైటర్స్ కో-ఆపరేటివ్ బోర్డు డైరెక్టర్లకు రెండుసార్లు ఎన్నికయ్యారు, ఒక పదం పాటు బోర్డుకు నాయకత్వం వహించాడు. ఆయన మూడు సందర్భాలలో జాతీయ చలనచిత్ర అవార్డుల జ్యూరీ ప్యానెల్‌లో పని చేశాడు. భారతీయ పనోరమా చిత్రాలను ఎంపిక చేయడానికి రెండుసార్లు జ్యూరీలో సభ్యుడిగా ఉన్నాడు. ఆయన కేరళ స్టేట్ ఫిల్మ్ డెవలప్మెంట్ కార్పొరేషన్ మొదటి డైరెక్టర్ల బోర్డులో సభ్యుడిగా ఉన్నాడు.<ref name=":0" /> === నవల నవకం === 1972, 1997 మధ్యకాలంలో రాధాకృష్ణన్ తొమ్మిది పరస్పర అనుసంధాన నవలల శ్రేణిని రాశారు, వీటిని సమిష్టిగా '''నవల నవకం''' (నవల నవకం) అని పిలుస్తారు. ఈ సిరీస్ త్రయం త్రయం వలె నిర్మించబడింది, మూడు సమూహాలు వరుసగా కేరళ, భారతదేశం,విస్తృత ప్రపంచాన్ని ఉద్దేశించి ఉన్నాయి. ఈ తొమ్మిది నవలలు క్రమం ప్రకారం: ఎల్లం మయ్కున్న కడల్ (1972), పూజా ముత్తల్ పూజా వేరే (1974), పుల్లిపులికలుమ్ వెల్లినక్షత్రంగలం (1984), స్పాండమాపినికలె నంది (1986), ఐవిడే ఎల్లవర్క్కుం సుఖమ్ థన్నే (1988), ''వెర్పాడుకలుడే విరాల్పడుకల్'' (1992), ''మున్పే పరక్కున్న పక్షికల్'' (1989), ''కరల్ పిలారం కలాం'' (1994), ''ఇనియోరు నిరాకంచిరి'' (1997).<ref name=":0" /> === సినీ జీవితం === రాధాకృష్ణన్ నాలుగు మలయాళ చలన చిత్రాలకు దర్శకత్వం వహించారు. ఆయన 1963 నాటి నవల ఆధారంగా రూపొందించిన అగ్ని (1978), దక్షిణ భారతదేశం నుండి భారతీయ చలన చిత్రాల పనోరమాలో చేర్చబడిన మొదటి సినిమా మన్హైమ్, ఇస్తాంబుల్, మాస్కో, లోకార్నోతో సహా అంతర్జాతీయ ఉత్సవాలలో ప్రదర్శించబడింది.<ref name=":0" /> ఆయన దర్శకత్వం వహించిన మూడవ చిత్రం ఒట్టయదీపతకల్ (1993) కూడా భారతీయ పనోరమాలో భాగంగా ఉండి, మన్హైమ్, తాష్కెంట్ ఉత్సవాలలో విమర్శకుల ప్రశంసలు అందుకుంది.<ref name=":0" /> అతను తన సొంత నవలల ఆధారంగా అనేక సినిమాలకు కథను కూడా రాశాడు, వీటిలో ''ప్రియా'' (1975, దివిడిస్సి పిన్ నిలవు (1983), అవిడతెపోల్ ఐవిడియమ్ (1985) ఆధారంగా రూపొందించబడింది.<ref name=":0" /> == ఫిల్మోగ్రఫీ == === దర్శకుడిగా === {| class="wikitable" !సంవత్సరం. !పేరు !గమనికలు |- |1978 |''అగ్ని.'' |ఆయన 1963 నాటి నవల ఆధారంగా 'ఇండియన్ పనోరమా' ఎంపిక మన్హైమ్, ఇస్తాంబుల్, మాస్కో, లోకార్నో లో ప్రదర్శించబడింది. |- |1979 |''కనాలట్టం'' | |- |1979 |''పుష్యరాగం'' | |- |1993 |''ఒట్టయాడిపతకల్'' |ఆయన రాసిన 1982 నవల ఆధారంగా 'ఇండియన్ పనోరమా' ఎంపికను మన్హైమ్, తాష్కెంట్‌లో ప్రదర్శించబడింది. |} === కథ / స్క్రీన్‌ప్లే === {| class="wikitable" !సంవత్సరం. !పేరు !పాత్ర |- |1975 |''ప్రియా'' |కథ, స్క్రీన్ ప్లే, సంభాషణ (ది విడీస్సి) |- |1983 |''పిన్ నిలావు'' |కథ (ఆయన నవల ఆధారంగా) |- |1985 |''అవిడాథెపోల్ ఐవిడియమ్'' |కథ. |- |1993 |''భాగ్యవాన్'' |కథ. |} == గ్రంథసూచి == === నవల === {| class="wikitable" !సంవత్సరం. ! style="width:20em" |పేరు ! style="width:17em" |ప్రచురణకర్త ! style="width:25em" |గమనికలు !మూ |- |1962 |నిజాల్పాడుకల్ (నిజాల్పాడుకల్) (ప్యాచెస్ ఆఫ్ షేడే) |[[త్రిస్సూర్]] కరెంట్ బుక్స్, 1962కోచిన్: హైటెక్ బుక్స్, 2013 |మొట్టమొదట ప్రచురించబడిన రచన ''కన్నివిలా'' (1995) సేకరణలో కూడా చేర్చబడింది, ఆంగ్లంలోకి పాచెస్ ఆఫ్ షేడ్ గా అనువదించబడింది (1987) ఫ్రాగ్మెంట్స్ డి 'ఓంబ్రే ([[పాండిచ్చేరి]] కైలాష్, 1998) గా ఫ్రెంచ్లోకి అనువదించబడింది |{{Center|<ref>{{cite web |url=https://catalog.uoc.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=206267 |title=നിഴൽപ്പാടുകൾ / സി. രാധാകൃഷ്ണൻ |publisher=University of Calicut Library |access-date=9 January 2023 |archive-date=10 జనవరి 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230110002516/https://catalog.uoc.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=206267 |url-status=dead }}</ref>}} |- |1963 |అగ్ని (అగ్ని) |త్రిస్సూర్: కరెంట్ బుక్స్, 1963 [[కోజికోడ్|కాలికట్]] పూర్ణా, 1982 |అదే పేరుతో ఒక చిత్రంగా స్వీకరించబడింది (1978) అలాగే '''మృత్యోర్ మా''<nowiki/>' (1998) సేకరణలో చేర్చబడింది, అగ్నిగా ఆంగ్లంలోకి అనువదించబడింది (2013) |{{Center|<ref>{{cite book |url=http://libopac.kannuruniversity.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=16059 |title=അഗ്നി (Agni) |publisher=Kannur University Library |isbn=978-81-7180-229-6 |access-date=9 January 2023 |archive-date=22 డిసెంబర్ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241222181135/http://libopac.kannuruniversity.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=16059 |url-status=dead }}</ref>}} |- |1963 |''కన్నిమంగకల్'' (తెండరు మామిడి) |కొచ్చిన్: సిఐసిసి, 1963 [[కొట్టాయం]] కరెంట్ బుక్స్, 1982 కాలికట్ః లిపి పబ్లికేషన్స్, 2009 |గృహార్థురం (2005) సేకరణలో కూడా చేర్చబడింది. |{{Center|<ref>{{cite web |url=https://www.malc.site/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=4639 |title=കണ്ണിമാങ്ങകൾ by രാധാകൃഷ്ണൻ സി. |publisher=Mohamed Abdurahiman Memorial Library & Club, Eriyad, Cranganore |access-date=9 January 2023 |archive-date=22 డిసెంబర్ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241222181200/https://www.malc.site/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=4639 |url-status=dead }}</ref>}} |- |1963 |'Canalthullikal (కనాల్తుల్లికల్) |[[తిరువనంతపురం|త్రివేండ్రం]]-నెరుడా, 1963 త్రివేండ్రంః చింతా, 2016 |''మాతృపర్వం'' (2003) సేకరణలో కూడా చేర్చబడింది. |{{Center|<ref>{{cite book |url=http://opac.cusat.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=89857 |title=Kanalthullikal (കാനൽത്തുള്ളികൾ) |date=2016 |publisher=CUSAT Library |isbn=978-93-85045-62-2 |access-date=9 January 2023}}</ref>}} |- |1963 |''ఉగ్రమూర్తికల్, దృక్సాక్షి విప్లవంగళం'' |త్రిస్సూర్ః కరెంట్ బుక్స్, 1963, కొట్టాయంః [[Sahithya Pravarthaka Co-operative Society|ఎన్బీఎస్]], 1993 | |{{Center|<ref>{{cite web |url=https://catalog.uoc.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=208911 |title=ഉഗ്രമൂർത്തികൾ ദൃക്‌സാക്ഷി വിപ്ളവങ്ങളും / സി. രാധാകൃഷ്ണൻ |publisher=University of Calicut Library |access-date=9 January 2023}}</ref>}} |- |1966 |మరీచిక (ది మిరాజిక్) |కొట్టాయం: ఎస్పిసిఎస్ |కన్నివిల (1995) సేకరణలో కూడా చేర్చబడింది. |{{Center|<ref>{{cite book |url=https://www.publiclibrarykozhikode.com/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=48647 |title=Mareechika / മരീചിക by C Radhakrishnan |publisher=Calicut Public Library |isbn=978-93-82654-78-0 |access-date=9 January 2023 |archive-date=10 జనవరి 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230110031009/https://www.publiclibrarykozhikode.com/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=48647 |url-status=dead }}</ref>}} |- |1966 |''మృణాలం'' (మృణాలం) |త్రివేండ్రం-దేశబంధు, 1984 [[కన్నూర్ (కేరళ)|కన్నూర్]]-న్యూ బుక్స్, 2016 |''మాతృపర్వం'' (2003) సేకరణలో కూడా చేర్చబడింది. |{{Center|<ref>{{cite book |url=https://opac.kila.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=14412 |title=Mrinalam |publisher=Kerala Institute of Local Administration Library |isbn=978-93-82279-28-0 |access-date=9 January 2023}}</ref>}} |- |1967 |దివిడిస్సి (వేశ్య) |త్రిస్సూర్: మంగలోదయం, 1967కొట్టయం: ఎస్పిసిఎస్, 1973[[కొల్లాం|కొల్లం]] సైంధవ బుక్స్, 2016 |1975లో వచ్చిన ''ప్రియా'' అనే చిత్రానికి అనువర్తనం. థమాసో మా (1998) సేకరణలో కూడా చేర్చబడింది |{{Center|<ref>{{cite book |url=https://www.malc.site/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=7608 |title=തേവിടിശ്ശി by രാധാകൃഷ്ണൻ സി. |date=1967 |publisher=Mohamed Abdurahiman Memorial Library & Club, Eriyad, Cranganore |access-date=9 January 2023 |archive-date=22 డిసెంబర్ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241222181319/https://www.malc.site/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=7608 |url-status=dead }}</ref>}} |- |1967 |''చుజాలి'' (చుజాలి) (సుడిగాలి) |త్రిస్సూర్: కరెంట్ బుక్స్, 1967కోట్టయంః గ్రాండ్ బుక్స్, 2010 |''మాతృపర్వం'' (2003) సేకరణలో కూడా చేర్చబడింది. |{{Center|<ref>{{cite web |url=http://kslc.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=65705 |title=CHUZHALI ചുഴലി |publisher=Kerala State Library Council |access-date=9 January 2023 }}{{Dead link|date=జూలై 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>}} |- |1967 |'''వెరుకల్ పడరున్నా వజికల్''<nowiki/>' |త్రివేండ్రం: దేశబంధు, 1983 కన్నూర్ః న్యూ బుక్స్, 2016 |''మాతృపర్వం'' (2003) సేకరణలో కూడా చేర్చబడింది. |{{Center|<ref>{{cite book |url=https://www.publiclibrarykozhikode.com/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=51289 |title=Verukal Padarunna Vazhikal / വേരുകൾ പടരുന്ന വഴികൾ by C Radhakrishnan |publisher=Calicut Public Library |isbn=978-93-82279-31-0 |access-date=9 January 2023 |archive-date=9 జనవరి 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230109230931/https://www.publiclibrarykozhikode.com/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=51289 |url-status=dead }}</ref>}} |- |1967 |'నిలవు (మూన్లైట్) |త్రిస్సూర్: ప్రస్తుత పుస్తకాలు |''తమసో మా'' (1998) సేకరణలో కూడా చేర్చబడింది |{{Center|<ref>{{cite web |url=https://catalog.uoc.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=73181 |title=നിലാവ് / സി. രാധാകൃഷ്ണൻ |publisher=University of Calicut Library |access-date=9 January 2023}}</ref>}} |- |1968 |'యుద్ధం' (యుద్ధం) |త్రిస్సూర్: మంగలోదయం |''మృత్యోర్ మా'' (1998) సేకరణలో కూడా చేర్చబడింది |{{Center|<ref>{{cite book |url=https://www.malc.site/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=11364 |title=യുദ്ധം by രാധാകൃഷ്ണൻ സി. |date=1968 |publisher=Mohamed Abdurahiman Memorial Library & Club, Eriyad, Cranganore |access-date=9 January 2023 |archive-date=22 డిసెంబర్ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241222184545/https://www.malc.site/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=11364 |url-status=dead }}</ref>}} |- |1968 |'Veshangal (Veshangals) ' |త్రిస్సూర్: మంగలోదయం |వ్యంగ్య నవలఇతిహాసం (1998) సంకలనంలో కూడా చేర్చబడింది |{{Center|<ref>{{cite web |url=https://catalog.uoc.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=207603 |title=വേഷങ്ങൾ / സി. രാധാകൃഷ്ണൻ |publisher=University of Calicut Library |access-date=9 January 2023}}</ref>}} |- |1969 |''దృక్సాక్షి'' (సాక్షి) |త్రిస్సూర్: ప్రస్తుత పుస్తకాలు |నవల కూడా ''అమృతం'' (1994) సేకరణలో చేర్చబడింది |{{Center|<ref>{{cite web |url=https://catalog.uoc.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=206265 |title=ദൃക്‌സാക്ഷി / സി. രാധാകൃഷ്ണൻ |publisher=University of Calicut Library |access-date=9 January 2023 |archive-date=9 జనవరి 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230109230937/https://catalog.uoc.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=206265 |url-status=dead }}</ref>}} |- |1969 |'''అంతర్ధారా''<nowiki/>' (అంతర్ధారా) |కొట్టాయం: ఎస్పిసిఎస్ | |{{Center|<ref>{{cite web |url=https://catalog.uoc.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=220881 |title=അന്തർധാര / സി. രാധാകൃഷ്ണൻ |publisher=University of Calicut Library |access-date=9 January 2023 |archive-date=9 జనవరి 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230109230935/https://catalog.uoc.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=220881 |url-status=dead }}</ref>}} |- |1970 |''పూజ్యం'' (పూజిమ్) (జీరో) |త్రిస్సూర్ః ప్రస్తుత పుస్తకాలు |''మృత్యోర్ మా'' (1998) సేకరణలో కూడా చేర్చబడింది, దీనిని ఆంగ్లంలోకి జీరో గా అనువదించారు (1974) |{{Center|<ref>{{cite web |url=https://www.malc.site/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=9159 |title=പൂജ്യം by രാധാകൃഷ്ണൻ സി. |publisher=Mohamed Abdurahiman Memorial Library & Club, Eriyad, Cranganore |access-date=9 January 2023 }}{{Dead link|date=జూలై 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>}} |- |1970 |'Iduquothozhutu (Iduquuthozhuthu) ' |కొచ్చిన్: సిఐసిసి, 1970 కొట్టాయంః కరెంట్ బుక్స్, 1985 |అసతో మా (1998) సేకరణలో కూడా చేర్చబడింది |{{Center|<ref>{{cite book |url=http://opac.cusat.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=8183 |title=Itukkutozhuttu |date=1970 |publisher=CUSAT Library |access-date=9 January 2023}}</ref>}} |- |1970 |''ఉల్పిరివుకల్'' (Ulpirivukal) |కొట్టాయం: ఎస్పిసిఎస్, 1970 కొట్టాయంః కరెంట్ బుక్స్, 1985 |అసతో మా (1998) సేకరణలో కూడా చేర్చబడింది |{{Center|<ref>{{cite book |url=http://libopac.kannuruniversity.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=27341 |title=ഉൾപ്പിരിവുകൾ (Ulppirivukal) |publisher=Kannur University Library |isbn=978-81-7180-104-6 |access-date=9 January 2023 |archive-date=22 డిసెంబర్ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241222182928/http://libopac.kannuruniversity.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=27341 |url-status=dead }}</ref>}} |- |1972 |ఎల్లం మయ్కున్న కడల్ (The Ocean That Wipes Out All) |కొట్టాయం: ఎస్పిసిఎస్ |''నవల నవకం'' శ్రేణిలో మొదటి నవల |{{Center|<ref>{{cite web |url=http://libopac.kannuruniversity.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=18616 |title=എല്ലാം മായ്ക്കുന്ന കടൽ (Ellam Maikunna Kadal) |publisher=Kannur University Library |access-date=9 January 2023 |archive-date=15 అక్టోబర్ 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251015234456/http://libopac.kannuruniversity.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=18616 |url-status=dead }}</ref>}} |- |1973 |'''కురెక్కూడి మదంగివరతవర్''<nowiki/>' |త్రిస్సూర్: ప్రస్తుత పుస్తకాలు |అసతో మా (1998) సేకరణలో కూడా చేర్చబడింది |{{Center|<ref>{{cite web |url=https://catalog.uoc.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=79610 |title=Kurae koodi madangivarathavar / സി. രാധാകൃഷ്ണൻ |publisher=University of Calicut Library |access-date=9 January 2023}}</ref>}} |- |1974 |పూజా ముతల్ పూజా వేరే (నది నుండి తిరిగి దానికి) |కొట్టాయం: ఎస్పిసిఎస్, 1974కోచిన్ః హైటెక్ బుక్స్, 2003 |''నవల నవకం'' శ్రేణిలో రెండవ నవల |{{Center|<ref>{{cite book |url=http://libopac.kannuruniversity.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=16168 |title=പുഴമുതൽ പുഴ വരെ (Puzhamuthal Puzhavare) |date=1998 |publisher=Kannur University Library |access-date=9 January 2023 |archive-date=22 డిసెంబర్ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241222182700/http://libopac.kannuruniversity.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=16168 |url-status=dead }}</ref>}} |- |1977 |''తరణిషా'' (తారనిషా) |కొట్టాయం: ఎస్పిసిఎస్ |గృహార్థురం (2005) సేకరణలో కూడా చేర్చబడింది. |{{Center|<ref>{{cite web |url=https://catalog.uoc.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=217224 |title=താരനിശ / സി. രാധാകൃഷ്ണൻ |publisher=University of Calicut Library |access-date=9 January 2023}}</ref>}} |- |1977 |'Preyassi (ప్రేమ) |కొట్టాయంః ప్రియంవద | |{{Center|<ref>{{cite book |title=Malayala Grantha Soochi (Volume 4) |page=112 |publisher=Kerala Sahitya Akademi}}</ref>}} |- |1979 |''కంకాలికల్'' (కంకాలికల్) |కొట్టాయం: ఎస్పిసిఎస్, 1979 కొట్టాయంః కరెంట్ బుక్స్, 1985 కాలికట్ః ఆలివ్, 2018 |''తమసో మా'' (1998) సేకరణలో కూడా చేర్చబడింది |{{Center|<ref>{{cite book |url=https://www.malc.site/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=4529 |title=കങ്കാളികൾ by രാധാകൃഷ്ണൻ സി. |date=2018 |publisher=Mohamed Abdurahiman Memorial Library & Club, Eriyad, Cranganore |isbn=978-93-87334-01-4 |access-date=9 January 2023 |archive-date=2024-12-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241222182535/https://www.malc.site/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=4529 |url-status=dead }}</ref>}} |- |1981 |ఇవాల్ అవారిలోరువల్ (ఇవా) |కొన్నిః వీనస్ బుక్ డిపో, 1981 కన్నూర్ః న్యూ బుక్స్, 2017 |''తమసో మా'' (1998) సేకరణలో కూడా చేర్చబడింది |{{Center|<ref>{{cite book |url=https://opac.kila.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=14453 |title=Ival Avariloruval |publisher=Kerala Institute of Local Administration Library |isbn=978-93-82279-27-3 |access-date=9 January 2023}}</ref>}} |- |1982 |'Ottayadipathakal (Ottayadipathakal) ' |కాలికట్ః పూర్ణా |అదే పేరుతో ఒక చిత్రంగా స్వీకరించబడింది (1993) అలాగే '''మృత్యోర్ మా''<nowiki/>' (1998) సేకరణలో చేర్చబడింది. |{{Center|<ref>{{cite book |url=http://libopac.kannuruniversity.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=2189 |title=ഒറ്റയടിപ്പാതകൾ (Ottayadypatakal) |date=1995 |publisher=Kannur University Library |isbn=978-81-7180-437-5 |access-date=9 January 2023 |archive-date=22 డిసెంబర్ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241222182828/http://libopac.kannuruniversity.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=2189 |url-status=dead }}</ref>}} |- |1982 |'''శ్రుతి''<nowiki/>' |కాలికట్ః పూర్ణా |''తమసో మా'' (1998) సేకరణలో కూడా చేర్చబడింది |{{Center|<ref>{{cite book |url=https://www.malc.site/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=12877 |title=ശ്രുതി by രാധാകൃഷ്ണൻ സി. |date=1982 |publisher=Mohamed Abdurahiman Memorial Library & Club, Eriyad, Cranganore |access-date=9 January 2023 |archive-date=22 డిసెంబర్ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241222182006/https://www.malc.site/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=12877 |url-status=dead }}</ref>}} |- |1982 |కైవాళికల్ (కెవివి) |కొన్నిః వీనస్ బుక్ డిపో |అసతో మా (1998) సేకరణలో కూడా చేర్చబడింది |{{Center|<ref>{{cite web |url=https://catalog.uoc.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=78630 |title=കൈവഴികൾ / സി. രാധാകൃഷ്ണൻ |publisher=University of Calicut Library |access-date=9 January 2023}}{{Dead link|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref>}} |- |1982 |'Pin nilavu' (pin nilav) |కొట్టాయం: డిసి బుక్స్ |అదే పేరుతో ఒక చిత్రంగా స్వీకరించబడింది (1983) అసతో మా (1998) సేకరణలో కూడా చేర్చబడింది |{{Center|<ref>{{cite web |url=https://catalog.uoc.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=207606 |title=പിൻനിലാവ് / സി. രാധാകൃഷ്ണൻ |publisher=University of Calicut Library |access-date=9 January 2023}}</ref>}} |- |1983 |'''కాళిపట్టంగల్''<nowiki/>' |కొట్టాయం: డిసి బుక్స్ |వ్యంగ్య నవలఇతిహాసం (1998) సంకలనంలో కూడా చేర్చబడింది |{{Center|<ref>{{cite book |url=https://www.malc.site/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=4972 |title=കളിപ്പാട്ടങ്ങൾ by രാധാകൃഷ്ണൻ സി. |date=1983 |publisher=Mohamed Abdurahiman Memorial Library & Club, Eriyad, Cranganore |access-date=9 January 2023 |archive-date=22 డిసెంబర్ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241222181246/https://www.malc.site/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=4972 |url-status=dead }}</ref>}} |- |1984 |'''పుల్లిపులికలుం వెల్లినక్షత్రంగలం'' (పుల్లిపులికాలుం వెల్లినక్షత్రంగలం) (Spotted Leopard and Silvery Stars) |కొట్టాయం: ఎస్పిసిఎస్, 1984కోచిన్: హైటెక్ బుక్స్, 2012 |''నవల నవకం'' శ్రేణిలో మూడవ నవల ఎన్. వి. కృష్ణ వారియర్ పరిచయంతో |{{Center|<ref>{{cite web |url=https://www.malc.site/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=9108 |title=പുള്ളിപ്പുലികളും വെള്ളിനക്ഷത്രങ്ങളും by രാധാകൃഷ്ണൻ സി. |publisher=Mohamed Abdurahiman Memorial Library & Club, Eriyad, Cranganore |access-date=9 January 2023 |archive-date=22 డిసెంబర్ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241222190318/https://www.malc.site/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=9108 |url-status=dead }}</ref>}} |- |1985 |'The Tayveru (థైవేరు) |మూవాట్టుపుళా విక్టరీ, 1985 త్రివేండ్రంః చింతా, 2017 |గృహార్థురం (2005) సేకరణలో కూడా చేర్చబడింది. |{{Center|<ref>{{cite web |url=https://www.malc.site/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=7389 |title=തായ്‌വേര്‌ by രാധാകൃഷ്ണൻ സി. |publisher=Mohamed Abdurahiman Memorial Library & Club, Eriyad, Cranganore |access-date=9 January 2023 }}{{Dead link|date=జూలై 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>}} |- |1986 |''సహధర్మిని'' (సహధర్మినీ) |మూవాట్టుపుళాః విక్టరీ, 1986 కాలికట్ః హరితం బుక్స్, 2016 |గృహార్థురం (2005) సేకరణలో కూడా చేర్చబడింది. |{{Center|<ref>{{cite web |url=https://www.malc.site/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=13170 |title=സഹധർമ്മിണി by രാധാകൃഷ്ണൻ സി. |publisher=Mohamed Abdurahiman Memorial Library & Club, Eriyad, Cranganore |access-date=9 January 2023 |archive-date=22 డిసెంబర్ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241222205941/https://www.malc.site/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=13170 |url-status=dead }}</ref>}} |- |1986 |బృహత్-అరణ్యకం (బ్రహాదరణ్యకం) |కొట్టాయం: ఎస్పిసిఎస్, 1986 కాలికట్ః పూర్ణా, 1999 |''మృత్యోర్ మా'' (1998) సేకరణలో కూడా చేర్చబడింది. కె. ఎం. తారకన్ పరిచయంతో |{{Center|<ref>{{cite web |url=https://anjalilibrary.com/malayalam-book/345-%E0%B4%AC%E0%B5%83%E0%B4%B9%E0%B4%A6%E0%B4%BE%E0%B4%B0%E0%B4%A3%E0%B5%8D%E0%B4%AF%E0%B4%95%E0%B4%82 |title=ബൃഹദാരണ്യകം |publisher=Anjali Library, Madras |access-date=9 January 2023}}</ref>}} |- |1986 |''స్పందమాపినిక్లే నంది'' (థ్యాంక్ యు, సీస్మోగ్రాఫ్స్) |కొట్టాయం: ఎస్పిసిఎస్ 1986 కోచిన్: హైటెక్ బుక్స్ |''నవల నవకం'' శ్రేణిలో నాల్గవ నవల [[సాహిత్య అకాడమీ]] అవార్డు గ్రహీత, 1988 [[ఎం. లీలావతి]] పరిచయంతో ఆంగ్లంలోకి మేబీ అనదర్ డే (1993) గా అనువదించబడింది, తమిళంలో నైల్ ఆదిర్వుమానికలే నాన్రీ (న్యూ ఢిల్లీః సాహిత్య అకాడమీ) గా అనువదింపబడింది. |{{Center|<ref>{{cite book |url=http://libopac.kannuruniversity.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=16170 |title=സ്പന്ദമാപിനികളെ നന്ദി (Spandamaapinikale Nandi) |date=1994 |publisher=Kannur University Library |access-date=9 January 2023 |archive-date=22 డిసెంబర్ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241222181824/http://libopac.kannuruniversity.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=16170 |url-status=dead }}</ref>}} |- |1987 |'''ఒరు విలిప్పడకలే''<nowiki/>' |త్రివేండ్రం, ప్రభాత్ బుక్ హౌస్, 2001 కాలికట్, హరితం బుక్స్, 2016 |నవల కూడా ''అమృతం'' (1994) సేకరణలో చేర్చబడింది |{{Center|<ref>{{cite web |url=https://publiclibrarykozhikode.com/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=13156 |title=Oru Vilippaadakale / ഒരു വിളിപ്പാടകലെ by C Radhakrishnan |publisher=Calicut Public Library |access-date=9 January 2023 |archive-date=9 జనవరి 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230109230932/https://publiclibrarykozhikode.com/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=13156 |url-status=dead }}</ref>}} |- |1988 |'Maranashiksha' (మరనాశిక్ష) |కొట్టాయం: డిసి బుక్స్ |కోడుపున్న పరిచయంతో |{{Center|<ref>{{cite web |url=https://catalog.uoc.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=223495 |title=മരണശിക്ഷ / സി. രാധാകൃഷ്ണൻ |publisher=University of Calicut Library |access-date=9 January 2023}}</ref>}} |- |1988 |Ivide Ellavarkum Sukham Tanne (మనం అందరం బాగున్నాం) |కొచ్చిన్ః హైటెక్ బుక్స్ |''నవల నవకం'' శ్రేణిలో ఐదవ నవల |{{Center|<ref>{{cite web |url=https://catalog.uoc.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=81594 |title=Ivide ellaavarkum sukham thanne / സി. രാധാകൃഷ്ണൻ |publisher=University of Calicut Library |access-date=9 January 2023}}</ref>}} |- |1989 |'''మున్పే పరక్కున్న పక్షికల్''<nowiki/>' (ముంపే పరక్కున్న పక్షి) |కొట్టాయం: ఎస్పిసిఎస్, 1989కోచిన్ః హైటెక్ బుక్స్ |''నవల నవకం'' శ్రేణిలో ఏడవ నవల 'పక్షులు ముందుకు ఎగురుతాయి' గా ఆంగ్లంలోకి అనువదించబడింది (2015) |{{Center|<ref>{{cite book |url=http://libopac.kannuruniversity.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=9610 |title=മുൻപേ പറക്കുന്ന പക്ഷികൾ (Munpe parakkunna pakshikal) |date=1995 |publisher=Kannur University Library |access-date=9 January 2023 |archive-date=22 డిసెంబర్ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241222180815/http://libopac.kannuruniversity.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=9610 |url-status=dead }}</ref>}} |- |1990 |'Athirukal Kadakkunnavar (అథిరుకల్ కడక్కున్నావర్) |కొట్టాయం: డిసి బుక్స్, 1990 చునక్కరః జీవన్ పబ్లిషర్స్, 2003 కన్నూర్ః న్యూ బుక్స్, 2015 |అసతో మా (1998) సేకరణలో కూడా చేర్చబడింది |{{Center|<ref>{{cite web |url=https://www.malc.site/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=2034 |title=അതിരുകൾ കടക്കുന്നവർ by രാധാകൃഷ്ണൻ സി. |publisher=Mohamed Abdurahiman Memorial Library & Club, Eriyad, Cranganore |access-date=9 January 2023 }}{{Dead link|date=జూలై 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>}} |- |1992 |వెర్పాడుకలుడే విరల్పడుకల్ (Imprints of Separation) |కొట్టాయం: ఎస్పిసిఎస్, 1992కోచిన్ః హైటెక్ బుక్స్, 1994 |''నవల నవకం'' శ్రేణిలో ఆరవ నవల |{{Center|<ref>{{cite web |url=http://libopac.kannuruniversity.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=21158 |title=വേർപാടുകളുടെ വിരൽപ്പാടുകൾ (Verpatukalute viralpatukal) |publisher=Kannur University Library |access-date=9 January 2023 |archive-date=22 డిసెంబర్ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241222181209/http://libopac.kannuruniversity.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=21158 |url-status=dead }}</ref>}} |- |1993 |'Control Panel (కంట్రోల్ ప్యానెల్) |కొట్టాయం: ఎస్పిసిఎస్, 1993 కాలికట్ః హరితం బుక్స్, 2016 |నవల కూడా ''అమృతం'' (1994) సేకరణలో చేర్చబడింది |{{Center|<ref>{{cite web |url=https://catalog.uoc.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=220264 |title=കൺട്രോൾ പാനൽ / സി. രാധാകൃഷ്ണൻ |publisher=University of Calicut Library |access-date=9 January 2023}}</ref>}} |- |1994 |అళంగలిల్ అమృత్మ్ |{{Emdash}} |నవల కూడా ''అమృతం'' (1994) సేకరణలో చేర్చబడింది | |- |1994 |Cassioppiakkaran Noyel Castelino (''కాసియోప్పియక్కరన్ నోయల్ కాస్టెలినో'') |{{Emdash}} |నవల కూడా ''అమృతం'' (1994) సేకరణలో చేర్చబడింది | |- |1994 |కరళ్ పిలారం కలాం (గుండె-రెండింగ్ టైమ్స్) |కొచ్చిన్: హైటెక్ బుక్స్ |''నవల నవకం'' శ్రేణిలో ఎనిమిదవ నవల ఎం. థామస్ మాథ్యూ పరిచయంతో ఆంగ్లంలోకి హార్ట్-రెండింగ్ టైమ్స్ గా అనువదించబడింది (2015) |{{Center|<ref>{{cite book |url=http://libopac.kannuruniversity.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=9608 |title=കരൾ പിളരും കാലം (Karal Pilarum Kalam) |date=1994 |publisher=Kannur University Library |access-date=9 January 2023 |archive-date=22 డిసెంబర్ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241222181631/http://libopac.kannuruniversity.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=9608 |url-status=dead }}</ref>}} |- |1997 |''ఇనియోరు నిరాకంచిరి'' (ఇప్పుడు కన్నీటి చిరునవ్వు) |కొచ్చిన్: హైటెక్ బుక్స్ |''నవల నవకం'' సిరీస్లో తొమ్మిదవ, చివరి నవల నౌ ఫర్ ఎ టియర్ఫుల్ స్మైల్ (2015) గా ఆంగ్లంలోకి అనువదించబడింది |{{Center|<ref>{{cite book |url=http://libopac.kannuruniversity.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=16169 |title=ഇനിയൊരു നിറകൺചിരി (Iniyoru nirakanchiri) |date=1997 |publisher=Kannur University Library |access-date=9 January 2023 |archive-date=22 డిసెంబర్ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241222181241/http://libopac.kannuruniversity.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=16169 |url-status=dead }}</ref>}} |- |1998 |''కాళికలవస్తకల్'' (కాళికలవాస్తకల్) |కొట్టాయం: డిసి బుక్స్ |వ్యంగ్య నవలఇతిహాసం (1998) సంకలనంలో కూడా చేర్చబడింది |{{Center|<ref>{{cite web |url=https://anjalilibrary.com/title/%E0%B4%95%E0%B4%B2%E0%B4%BF%E0%B4%95%E0%B4%BE%E0%B4%B2%E0%B4%BE%E0%B4%B5%E0%B4%B8%E0%B5%8D%E0%B4%A5%E0%B4%95%E0%B5%BE |title=കലികാലാവസ്ഥകൾ |publisher=Anjali Library, Madras |access-date=9 January 2023 |archive-date=9 జనవరి 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230109230931/https://anjalilibrary.com/title/%E0%B4%95%E0%B4%B2%E0%B4%BF%E0%B4%95%E0%B4%BE%E0%B4%B2%E0%B4%BE%E0%B4%B5%E0%B4%B8%E0%B5%8D%E0%B4%A5%E0%B4%95%E0%B5%BE |url-status=dead }}</ref>}} |- |2002 |ఉల్లిల్ ఉల్లతు (లోతట్టు) |కొచ్చిన్: హైటెక్ బుక్స్ |సైన్స్ ఫిక్షన్ నవల డీప్ విదీన్ గా ఆంగ్లంలోకి అనువదించబడింది (2018) |{{Center|<ref>{{cite web |url=https://catalog.uoc.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=336680 |title=ഉള്ളില്‍ ഉള്ളത് / സി. രാധാകൃഷ്ണൻ |publisher=University of Calicut Library |access-date=9 January 2023}}</ref>}} |- |2005 | (తీకదళ్ కదన్హు తిరుమధుర్మ్) (''అగ్ని సముద్రాన్ని కదిలించడం'') |కొచ్చిన్: హైటెక్ బుక్స్ |ఎజుతాచన్ [[మూర్తిదేవి పురస్కారం|మూర్తిదేవి అవార్డు]] (2013) జీవితం ఆధారంగా జీవితచరిత్ర నవల అగ్ని సాగర్ సే అమృత్ గా హిందీలోకి అనువదించబడింది (న్యూ ఢిల్లీః భారతీయ జ్ఞానపీఠ్, 2017) ''అగ్ని సముద్రం నుండి అమృతం'' |{{Center|<ref>{{cite web |url=http://libopac.kannuruniversity.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=18872 |title=തീക്കടൽ കടഞ്ഞ് തിരുമധുരം (Theekkadal kadanhu Thirumadhuram) |publisher=Kannur University Library |access-date=9 January 2023 |archive-date=22 డిసెంబర్ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241222181139/http://libopac.kannuruniversity.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=18872 |url-status=dead }}</ref>}} |- |2005 | ఐవిడే పోలిక్కున్నాతెల్లమ్ లెలవిల్పనాక్కు |కాలికట్: హరితం బుక్స్ | |{{Center|<ref>{{cite web |url=https://www.malc.site/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=3445 |title=ഇവിടെ പൊളിക്കുന്നതെല്ലാം ലേലവിൽപനയ്ക്ക് by രാധാകൃഷ്ണൻ, സി. |publisher=Mohamed Abdurahiman Memorial Library & Club, Eriyad, Cranganore |access-date=9 January 2023 |archive-date=22 డిసెంబర్ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241222185252/https://www.malc.site/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=3445 |url-status=dead }}</ref>}} |- |2010 |''సుకృతమ్'' (సంస్కృతం) |త్రివేండ్రం-చింతా పబ్లిషర్స్ | |{{Center|<ref>{{cite book |url=http://libopac.kannuruniversity.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=64300 |title=സുകൃതം (Sukrutham) |date=2018 |publisher=Kannur University Library |isbn=978-93-87842-45-8 |access-date=9 January 2023 |archive-date=22 డిసెంబర్ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241222183941/http://libopac.kannuruniversity.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=64300 |url-status=dead }}</ref>}} |- |2019 |''ఒరు మాయాజాలం పోల్'' |కాలికట్: మాతృభూమి బుక్స్[[మాతృభూమి (దినపత్రిక)|మాతృభూమి పుస్తకాలు]] | |{{Center|<ref>{{cite web |url=http://libopac.kannuruniversity.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=57654 |title=ഒരു മായാജാലം പോലെ (Oru mayajalam pole) |publisher=Kannur University Library |access-date=9 January 2023 |archive-date=22 డిసెంబర్ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241222191339/http://libopac.kannuruniversity.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=57654 |url-status=dead }}</ref>}} |- |2022 |'కాలము కాతువేక్కున్న్తు' |కాలికట్: మాతృభూమి బుక్స్[[మాతృభూమి (దినపత్రిక)|మాతృభూమి పుస్తకాలు]] | |{{Center|<ref>{{cite web |url=https://catalog.uoc.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=375352 |title=കാലം കാത്തു വെക്കുന്നത് / സി. രാധാകൃഷ്ണൻ |publisher=University of Calicut Library |access-date=9 January 2023 |archive-date=10 జనవరి 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230110002455/https://catalog.uoc.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=375352 |url-status=dead }}</ref>}} |} === కథ === {| class="wikitable" !సంవత్సరం. ! style="width:20em" |పేరు ! style="width:17em" |ప్రచురణకర్త ! style="width:25em" |గమనికలు !మూ |- |1967 |''ఘోషాయాత్ర'' (ప్రొసెషన్) |కాలికట్: పూర్ణా |7 కథల సంకలనం |{{Center|<ref>{{cite book |title=Malayala Grantha Soochi (Volume 1) |page=652 |publisher=Kerala Sahitya Akademi}}</ref>}} |- |1975 |''కరాడి'' (క్రిటీ) (బేర్) |కొట్టాయం: ఎస్పిసిఎస్ |12 కథల సంకలనం |{{Center|<ref>{{cite book |title=Malayala Grantha Soochi (Volume 3) |page=96 |publisher=Kerala Sahitya Akademi}}</ref>}} |- |1986 |''కుడియోళిక్కల్'' (కుడియోళి) |కొట్టాయం: ఎస్పిసిఎస్ |సుకుమార్ అళికోడ్ పరిచయంతో |{{Center|<ref>{{cite book |title=Malayala Grantha Soochi (Volume 6) |page=100 |publisher=Kerala Sahitya Akademi}}</ref>}} |- |1987 |''ఆకాశతిల్ ఒరు విదవు'' (ఆకాశతిల్ ఒరు విధవు) |త్రివేండ్రం-ప్రభాతం | |{{Center|<ref>{{cite web |url=http://kslc.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=51082 |title=Akashathil Oru Vidavu ആകാശത്തിൽ ഒരു വിടവ് |publisher=Kerala State Library Council |access-date=9 January 2023 |archive-date=29 అక్టోబర్ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029105054/http://kslc.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=51082 |url-status=dead }}</ref>}} |- |1988 |ఉనారం వేర్ (Unarum Vare) |కొట్టాయం: ఎస్పిసిఎస్ | |{{Center|<ref>{{cite web |url=https://catalog.uoc.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=82355 |title=ഉണരും വരെ / സി. രാധാകൃഷ്ണൻ |publisher=University of Calicut Library |access-date=9 January 2023}}{{Dead link|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes}}</ref>}} |- |1991 |'Tachanar (Tachanare) ' |త్రివేండ్రం, ప్రభాత్ బుక్ హౌస్, 1991 త్రివేండ్రం-బాల సాహిత్య ఇన్స్టిట్యూట్, 2009 |6 కథల సంకలనం |{{Center|<ref>{{cite web |url=https://catalog.uoc.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=219491 |title=തച്ചനാർ / സി. രാധാകൃഷ്ണൻ |publisher=University of Calicut Library |access-date=9 January 2023}}</ref>}} |- |1996 |'''తిరంజెదుత కథకల్''<nowiki/>' |కొచ్చిన్ః హైటెక్ బుక్స్ | |{{Center|<ref>{{cite book |url=http://libopac.kannuruniversity.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=9609 |title=തിരഞ്ഞെടുത്ത കഥകൾ (Selected Stories) |date=1996 |publisher=Kannur University Library |access-date=9 January 2023 |archive-date=22 డిసెంబర్ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241222185852/http://libopac.kannuruniversity.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=9609 |url-status=dead }}</ref>}} |- |2003 |'Mayayude Karyam' (మయయుద్ కరియం) |త్రివేండ్రం-ప్రభాత్ బుక్ హౌస్ | |{{Center|<ref>{{cite web |url=https://catalog.uoc.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=228246 |title=മായയുടെ കാര്യം / സി. രാധാകൃഷ്ണൻ |publisher=University of Calicut Library |access-date=9 January 2023}}</ref>}} |- |2011 |'Mritasanjeevani (''మృత్సన్జీవని'') |కాలికట్: లిపి పబ్లికేషన్స్ |20 కథల సంకలనం |{{Center|<ref>{{cite book |url=http://libopac.kannuruniversity.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=28383 |title=മൃതസഞ്ജീവനി (Mritasanjeevani) |publisher=Kannur University Library |isbn=979-8-188-01510-7 |access-date=9 January 2023 |archive-date=22 డిసెంబర్ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241222180958/http://libopac.kannuruniversity.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=28383 |url-status=dead }}</ref>}} |- |2014 |'Ammathottil (''అమ్మతోట్టిల్'') |కొట్టాయం: డిసి బుక్స్ | |{{Center|<ref>{{cite book |url=http://libopac.kannuruniversity.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=33804 |title=അമ്മത്തൊട്ടിൽ (Ammathottil) |date=2014 |publisher=Kannur University Library |isbn=978-81-264-4982-8 |access-date=9 January 2023 |archive-date=22 డిసెంబర్ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241222181026/http://libopac.kannuruniversity.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=33804 |url-status=dead }}</ref>}} |- |2014 |''సి. రాధాకృష్ణంటే కథకల్'' (ID1) |కొట్టాయం: డిసి బుక్స్ | |{{Center|<ref>{{cite book |url=http://libopac.kannuruniversity.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=33914 |title=സി.രാധാകൃഷ്ണന്റെ കഥകൾ (C.Radhakrishnante Kathakal) |date=2014 |publisher=Kannur University Library |isbn=978-81-264-5105-0 |access-date=9 January 2023 |archive-date=22 డిసెంబర్ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241222182012/http://libopac.kannuruniversity.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=33914 |url-status=dead }}</ref>}} |- |2020 |''కథకళి సంపూర్ణం'' (కథకళి సంపూర్ణము) |కొచ్చిన్: హైటెక్ బుక్స్ |రెండు సంపుటాలలో పూర్తి కథలు |{{Center|<ref>{{cite book |url=http://122.165.117.71/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=182320 |title=KATHAKAL SAMPOORNAM (Part 1) /കഥകൾ സമ്പൂർണം - ഭാഗം ഒന്ന് /സി. രാധാകൃഷ്ണൻ |publisher=Ernakulam Public Library |isbn=978-93-81399-47-7 |access-date=9 January 2023}}</ref>}} |} === కవిత్వం === {| class="wikitable" !సంవత్సరం. ! style="width:20em" |పేరు ! style="width:17em" |ప్రచురణకర్త ! style="width:25em" |గమనికలు !మూ |- |1967 |'Ottayan Alarunnu (Ottayan Alarunnu) ' |త్రిస్సూర్ః మంగలోదయం |నాదకంథం (2000) సేకరణలో కూడా చేర్చబడింది |{{Center|<ref>{{cite book |title=Malayala Grantha Soochi (Volume 1) |page=226 |publisher=Kerala Sahitya Akademi}}</ref>}} |- |1988 |సుదర్శనం (తెలుగు) |{{Emdash}} |నాదకంథం (2000) సేకరణలో కూడా చేర్చబడింది |{{Center|<ref>{{cite web |url=https://catalog.uoc.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=81908 |title=Sudarsanam / സി. രാധാകൃഷ്ണൻ |publisher=University of Calicut Library |access-date=9 January 2023}}</ref>}} |} === డ్రామా === {| class="wikitable" !సంవత్సరం. ! style="width:20em" |పేరు ! style="width:17em" |ప్రచురణకర్త ! style="width:25em" |గమనికలు !మూ |- |1963 |'Ithikannikal (Ithikkannikal) ' |కొచ్చిన్: సిఐసిసి |నాదకంథం (2000) సేకరణలో కూడా చేర్చబడింది |{{Center|<ref name="Plays1">{{cite book |title=Malayala Grantha Soochi (Volume 1) |page=397 |publisher=Kerala Sahitya Akademi}}</ref>}} |- |1966 |'Nayattu (నయత్తు) |త్రిస్సూర్: ప్రస్తుత పుస్తకాలు |నాదకంథం (2000) సేకరణలో కూడా చేర్చబడింది |{{Center|<ref name="Plays1"/>}} |- |1966 |''వలియ లోకంగల్, చెరియా మఠిలుకల్'' |త్రిస్సూర్: ప్రస్తుత పుస్తకాలు |మాటిలుకల్ పేరుతో నాదకంథం (2000) సేకరణలో కూడా చేర్చబడింది.''మాథిలుకల్'' |{{Center|<ref>{{cite book |url=https://publiclibrarykozhikode.com/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=16416 |title=Valiya Lokangal, Cheriya Mathilukal / വലിയ ലോകങ്ങൾ, ചെറിയ മതിലുകൾ by C Radhakrishnan |date=1966 |publisher=Calicut Public Library |access-date=9 January 2023 |archive-date=9 జనవరి 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230109230930/https://publiclibrarykozhikode.com/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=16416 |url-status=dead }}</ref>}} |- |1967 |'Dweepu (dweepu) |త్రిస్సూర్: ప్రస్తుత పుస్తకాలు |నాదకంథం (2000) సేకరణలో కూడా చేర్చబడింది |{{Center|<ref>{{cite web |url=https://catalog.uoc.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=205620 |title=ദ്വീപ് / സി. രാധാകൃഷ്ണൻ |publisher=University of Calicut Library |access-date=9 January 2023 |archive-date=10 జనవరి 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230110002522/https://catalog.uoc.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=205620 |url-status=dead }}</ref>}} |} === బాలల సాహిత్యం === {| class="wikitable" !సంవత్సరం. ! style="width:20em" |పేరు ! style="width:17em" |ప్రచురణకర్త ! style="width:25em" |గమనికలు !మూ |- |2007 |Eppozhum, Evideyum (ఎల్లప్పుడూ, ఎల్లప్పుడూ) ''ప్రతిచోటా, ఎల్లప్పుడూ'' |కొట్టాయం: గ్రాండ్ బుక్స్ |నవల. |{{Center|<ref>{{cite web |url=http://122.165.117.71/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=112453&query_desc=pb%3AGrand%20Books |title=EPPOZHUM EVIDEYUM |publisher=Ernakulam Public Library |access-date=9 January 2023}}</ref>}} |- |2007 |నిత్యజీవితిలే శాస్త్రం (నిత్యజీవితం శాస్త్రం) దైనందిన జీవితంలో విజ్ఞానశాస్త్రం ''రోజువారీ జీవితంలో సైన్స్'' |కొట్టాయం: డిసి బుక్స్ |''[[మలయాళ మనోరమ]]'' "పతిపుర" కాలమ్లో ప్రచురించబడిన పిల్లల ప్రశ్నలు, సమాధానాల సేకరణ |{{Center|<ref>{{cite web |url=https://anjalilibrary.com/title/%E0%B4%A8%E0%B4%BF%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%AF%E0%B4%9C%E0%B5%80%E0%B4%B5%E0%B4%BF%E0%B4%A4%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%A4%E0%B4%BF%E0%B4%B2%E0%B5%86-%E0%B4%B6%E0%B4%BE%E0%B4%B8%E0%B5%8D%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%B0%E0%B4%82 |title=നിത്യജീവിതത്തിലെ ശാസ്ത്രം |publisher=Anjali Library, Madras |access-date=9 January 2023 |archive-date=9 జనవరి 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230109230940/https://anjalilibrary.com/title/%E0%B4%A8%E0%B4%BF%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%AF%E0%B4%9C%E0%B5%80%E0%B4%B5%E0%B4%BF%E0%B4%A4%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%A4%E0%B4%BF%E0%B4%B2%E0%B5%86-%E0%B4%B6%E0%B4%BE%E0%B4%B8%E0%B5%8D%E0%B4%A4%E0%B5%8D%E0%B4%B0%E0%B4%82 |url-status=dead }}</ref>}} |- |2016 |'Akalangalile Koottukar' (తెలుగు భాషలు): 'ఫ్రెండ్స్ ఫ్రమ్ ఫార్ అవే' ''దూరప్రాంతాల నుండి స్నేహితులు'' |కాలికట్: పూర్ణ పబ్లికేషన్స్ | |{{Center|<ref>{{cite web |url=http://kslc.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=83825&shelfbrowse_itemnumber=84345 |title=അകലങ്ങളിലെ കൂട്ടുകാർ AKALANGALILE KOOTTUKAR |publisher=Kerala State Library Council |access-date=9 January 2023 }}{{Dead link|date=జూలై 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>}} |- |{{Emdash}} |''ముత్తచ్చన్ కథకల్'' (తాత కథలు) |బాలసాహిథి ప్రకాశన్ |కథలు. | |- |{{Emdash}} |'వరు, నక్షత్రాంగాల్కప్పురం పోకమ్' (రా, నక్షత్రాలకి మించి వెళ్దాం) |కొట్టాయం: గ్రాండ్ బుక్స్ |నవల. | |} === నాన్-ఫిక్షన్ === {| class="wikitable" !సంవత్సరం. ! style="width:20em" |పేరు ! style="width:17em" |ప్రచురణకర్త ! style="width:25em" |గమనికలు !మూ |- |1967 |'Jijnasa (jjjjj) ' |త్రిస్సూర్: ప్రస్తుత పుస్తకాలు |విజ్ఞాన శాస్త్రంపై 5 వ్యాసాల సంకలనం |{{Center|<ref>{{cite book |url=https://www.malc.site/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=6835 |title=ജിജ്ഞാസ |date=1967 |publisher=Mohamed Abdurahiman Memorial Library & Club, Eriyad, Cranganore |access-date=9 January 2023 |archive-date=22 డిసెంబర్ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241222191814/https://www.malc.site/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=6835 |url-status=dead }}</ref>}} |- |1984 |'''భద్రతయూడ సమతలంగిలి''<nowiki/>' |త్రిస్సూర్: ప్రస్తుత పుస్తకాలు |సోవియట్ యూనియన్ ద్వారా ప్రయాణాలు గురించి ప్రయాణ వివరణ |{{Center|<ref>{{cite book |url=http://catalogue.keralauniversity.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=11586 |title=Bhadrathayude samathalangalil |date=1984 |publisher=Kerala University Library |access-date=9 January 2023 |archive-date=9 జనవరి 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230109230933/http://catalogue.keralauniversity.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=11586 |url-status=dead }}</ref>}} |- |1991 |సినిమాటోగ్రఫీః మూవీయుడే తనిమా |త్రిస్సూర్: ప్రస్తుత పుస్తకాలు |సినిమా గురించి |{{Center|<ref>{{cite book |title=Malayala Grantha Soochi (Volume 7) |page=277 |publisher=Kerala Sahitya Akademi}}</ref>}} |- |1995 |''అలోచనా'' (అలోచనా) |కొచ్చిన్: హైటెక్ బుక్స్ |సమాజం, సాహిత్యం, విజ్ఞానశాస్త్రం, సినిమా, తత్వశాస్త్రంపై వ్యాసాలు |{{Center|<ref>{{cite book |url=http://libopac.kannuruniversity.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=16107 |title=ആലോചന (Alochana) |date=1995 |publisher=Kannur University Library |access-date=9 January 2023 |archive-date=22 డిసెంబర్ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241222183859/http://libopac.kannuruniversity.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=16107 |url-status=dead }}</ref>}} |- |2001 |'Ingane Tudangiyal' (ఆంగ్లం) |కాలికట్: ఇస్లామిక్ పబ్లిషింగ్ హౌస్ |వ్యాసాలు |{{Center|<ref>{{cite web |url=https://catalog.uoc.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=101055 |title=Ingane thudangiyaal / സി. രാധാകൃഷ്ണൻ |publisher=University of Calicut Library |access-date=9 January 2023}}</ref>}} |- |2003 |'Prapanchathinte Sathiavum Shaliyum (ప్రపం చ్థింటే సత్యవం శైలియం) |కొట్టాయం: డిసి బుక్స్ | |{{Center|<ref>{{cite web |url=https://catalog.uoc.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=226643 |title=പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ സത്യവും ശൈലിയും / സി. രാധാകൃഷ്ണൻ |publisher=University of Calicut Library |access-date=9 January 2023}}</ref>}} |- |2007 |''రామాయణమృతం'' (రామాయణమృతం) |కాలికట్: పూర్ణ పబ్లికేషన్స్ |2007లో కర్కిడకం సమయంలో ''[[మలయాళ మనోరమ]]'' దినపత్రికగా ప్రచురించబడిన ''అధ్యాత్మరమయం కిలిప్పట్టు'' 31 చిన్న వ్యాసాల సంకలనం |{{Center|<ref>{{cite book |url=http://libopac.kannuruniversity.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=40492 |title=രാമായണാമൃതം (Ramayanamritham) |publisher=Kannur University Library |isbn=978-81-300-0631-4 |access-date=9 January 2023 |archive-date=22 డిసెంబర్ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241222183127/http://libopac.kannuruniversity.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=40492 |url-status=dead }}</ref>}} |- |2008 |'సి. రాధాకృష్ణంటే లెఖనంగల్ (రాధికృష్ణన్ భాషలో) |కాలికట్: మాతృభూమి బుక్స్[[మాతృభూమి (దినపత్రిక)|మాతృభూమి పుస్తకాలు]] |78 వ్యాసాల సంకలనం |{{Center|<ref>{{cite book |url=http://libopac.kannuruniversity.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=24856 |title=സി.രാധാകൃഷ്ണന്റെ ലേഖനങ്ങൾ (C.Radhakrishnante lekhanangal) |date=July 2008 |publisher=Kannur University Library |isbn=978-81-8264-634-6 |access-date=9 January 2023 |archive-date=22 డిసెంబర్ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241222190356/http://libopac.kannuruniversity.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=24856 |url-status=dead }}</ref>}} |- |2011 |''గీతాదర్శనం'' |కొచ్చిన్: హైటెక్ బుక్స్ |''[[భగవద్గీత]]'' వ్యాఖ్యానము |{{Center|<ref>{{cite news |url=https://archives.mathrubhumi.com/books/news/c-radhakrishnan-the-modern-reading-of-bhagavadgita-1.1697907 |title=സി. രാധാകൃഷ്ണന്റെ 'ഗീതാദർശനത്തിന്' വായനക്കാർക്കിടയിൽ പ്രിയമേറുന്നു |newspaper=Mathrubhumi |date=1 February 2017 |access-date=9 January 2023}}</ref>}} |- |2017 |'Onnilum Tholkkathirikkan (వాన్) థొల్క్కతిరికన్ (వాన్') |కాలికట్: మాతృభూమి బుక్స్[[మాతృభూమి (దినపత్రిక)|మాతృభూమి పుస్తకాలు]] |వ్యాసాలు |{{Center|<ref>{{cite book |url=https://www.publiclibrarykozhikode.com/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=102545 |title=Onnilum Tholkkaathirikkaan ഒന്നിലും തോൽക്കാതിരിക്കാൻ by C Radhakrishnan |publisher=Calicut Public Library |isbn=978-81-8267-994-8 |access-date=9 January 2023 |archive-date=9 జనవరి 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230109230931/https://www.publiclibrarykozhikode.com/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=102545 |url-status=dead }}</ref>}} |- |2020 |'Venduvicharam (మీరు) |కొట్టాయం: డాన్ బుక్స్ |36 వ్యాసాల సంకలనం |{{Center|<ref>{{cite book |url=http://libopac.kannuruniversity.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=63252 |title=വീണ്ടുവിചാരം (Veenduvicharam) |publisher=Kannur University Library |isbn=978-93-89367-23-2 |access-date=9 January 2023 |archive-date=23 డిసెంబర్ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241223223851/http://libopac.kannuruniversity.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=63252 |url-status=dead }}</ref>}} |- |2022 |''రామాయణప్రసాదం'' (రామాయణప్రసాదం) |కాలికట్: మాతృభూమి బుక్స్[[మాతృభూమి (దినపత్రిక)|మాతృభూమి పుస్తకాలు]] |రామాయణం, తత్వశాస్త్రంపై వ్యాసాలు |{{Center|<ref>{{cite web |url=https://www.mbibooks.com/product/ramayanaprasadam/ |title=രാമായണ പ്രസാദം |work=Mathrubhumi |access-date=9 January 2023}}</ref>}} |- |{{Emdash}} |'Kazchavattam (కంచవట్టం) |[[తిరువల్లాయ్|తిరువళ్ల]] సిఎస్ఎస్ పుస్తకాలు | | |} == సేకరణలు == {| class="wikitable" !సంవత్సరం. ! style="width:20em" |పేరు ! style="width:17em" |ప్రచురణకర్త ! style="width:25em" |గమనికలు !మూ |- |1976 |'Asha, Eka, Swapnaparampara (هون, يق, يوّپ يرمپري) |కొట్టాయం: డిసి బుక్స్ |మూడు చిన్న నవలల సంకలనం ''స్వప్నపరంపర'' వ్యక్తిగతంగా ప్రియథ, కాలికట్ ప్రచురించారు (2017), అసతో మా (1998) సేకరణలో కూడా చేర్చారు ''ఆశా'', ఏక కూడా గృహార్థరం (2005) సేకరణ లో చేర్చబడ్డాయి.<ref>{{Cite web|title=Swapna parampara / സി. രാധാകൃഷ്ണൻ|url=https://catalog.uoc.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=113958|access-date=9 January 2023|publisher=University of Calicut Library}}</ref> |{{Center|<ref>{{cite book |url=https://www.malc.site/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=3039 |title=Aasha / ആശ by രാധാകൃഷ്ണൻ സി. |date=1976 |publisher=Mohamed Abdurahiman Memorial Library & Club, Eriyad, Cranganore |access-date=9 January 2023 |archive-date=22 డిసెంబర్ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241222180516/https://www.malc.site/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=3039 |url-status=dead }}</ref>}} |- |1984 |ఊడం పావుం (''ఊడం పావుమ్'') |కొట్టాయం: ప్రస్తుత పుస్తకాలు |మూడు చిన్న నవలల సేకరణలుః ఊడుం పావుం, రాండు దివాసతే విచారణా, ఎన్పథినలు అమవాసికల్అనేవా ''తమసో మా'' (1998) సేకరణలో చేర్చబడ్డాయి. |{{Center|<ref>{{cite book |url=https://opac.kila.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=14472 |title=Oodum Pavum |publisher=Kerala Institute of Local Administration Library |isbn=978-93-82279-26-6 |access-date=9 January 2023}}</ref>}} |- |1994 |''అమృతం'' (హేమంత్) |కొచ్చిన్: హైటెక్ బుక్స్ |ఐదు నవలల సేకరణః ''అళంగలిల్ అమృతం, కాసియోప్పియక్కరన్ నోయల్ కాస్టెలినో, ఒరు విలిప్పడకలే, కంట్రోల్ ప్యానెల్'', ''దృక్సాక్షి'' |{{Center|<ref>{{cite web |url=http://libopac.kannuruniversity.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=16171 |title=അമൃതം (Amritham) |publisher=Kannur University Library |access-date=9 January 2023 |archive-date=22 డిసెంబర్ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241222180636/http://libopac.kannuruniversity.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=16171 |url-status=dead }}</ref>}} |- |1995 |'''కన్నివిలా''<nowiki/>' (''మొదటి పంట'') |కొచ్చిన్: హైటెక్ బుక్స్ |''నిఴల్పడుకల్'', మరీచిక నవలల సేకరణ''మరీచికా'' |{{Center|<ref>{{cite web |url=http://mvrmp.kslc.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=49498 |title=KANNIVILA / കന്നിവിള |publisher=Kerala State Library Council |access-date=9 January 2023 }}{{Dead link|date=జూలై 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>}} |- |1998 |అసతో మా (అసతో మా) |కొచ్చిన్: హైటెక్ బుక్స్ |ఏడు నవలల సంకలనంః అతిరుకల్ కడక్కున్నావర్, స్వప్నపరంపర, ఉల్పిరివుకల్, కురెక్కూడి మదంగివరతవర్, ఇడుక్కుత్తోలు, కైవాళికల్, పిన్ నిలవు''పిన్ నిలావు'' |{{Center|<ref>{{cite web |url=http://libopac.kannuruniversity.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=16172 |title=അസതോ മാ (Asatho Maa) |publisher=Kannur University Library |access-date=9 January 2023 |archive-date=22 డిసెంబర్ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241222211009/http://libopac.kannuruniversity.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=16172 |url-status=dead }}</ref>}} |- |1998 |''తమసో మా'' (తమసో మా) |కొచ్చిన్: హైటెక్ బుక్స్ |మూడు నవలల సంకలనం (ఊడుం పావుం, ఎన్పథినాలు అమవాసికల్, రండు దివాసతే విచారణా), ఐదు నవలలు (కంకాలికల్, నిలవు, తేవిసి, ఇవల్ అవరిలోరువల్, ''శ్రుతి'') |{{Center|<ref>{{cite web |url=http://kslc.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=77631 |title=തമസോ മാ |publisher=Kerala State Library Council |access-date=9 January 2023 }}{{Dead link|date=జూలై 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>}} |- |1998 |'''మృత్యోర్ మా''<nowiki/>' |కొచ్చిన్: హైటెక్ బుక్స్ |ఆరు నవలల సంకలనంః అగ్ని, యుద్ధం, పూజ్యం, ఒట్టయాడిపతకల్, బృహదారణ్యకం, మారనాశిక్ష''మారనాశిక్'' |{{Center|<ref>{{cite web |url=http://ww.kslc.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=41912 |title=മൃത്യോർ മാ |publisher=Kerala State Library Council |access-date=9 January 2023 }}{{Dead link|date=జూలై 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>}} |- |1998 |''ఇథిహాసం'' (ఇథిహాసమ్) |కొచ్చిన్: హైటెక్ బుక్స్ |మూడు వ్యంగ్య నవలల సంకలనంః కాళిపట్టంగల్, వేషం, కాళికలవాస్తకల్''కాళిపట్టంగల్, వేసనగల్, కాళికలవస్తకల్'' |{{Center|<ref>{{cite book |url=https://www.malc.site/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=3167 |title=Ithihasam / ഇതിഹാസം |date=1998 |publisher=Mohamed Abdurahiman Memorial Library & Club, Eriyad, Cranganore |access-date=9 January 2023 |archive-date=22 డిసెంబర్ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241222181354/https://www.malc.site/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=3167 |url-status=dead }}</ref>}} |- |2000 |'నాదకంథం' |కొచ్చిన్: హైటెక్ బుక్స్ |4 నాటకాల సంకలనం (ద్వీపు, ఇత్తిక్కన్నికల్, మతిలుకల్, నయట్టు), రెండు కవితల సంకలనం (''ఒట్టయాన్ అలరున్ను'', సుదర్శం) |{{Center|<ref>{{cite book |url=http://libopac.kannuruniversity.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=18615 |title=നാടകാന്തം (Nadakantham) |date=1988 |publisher=Kannur University Library |access-date=9 January 2023 |archive-date=22 డిసెంబర్ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241222192000/http://libopac.kannuruniversity.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=18615 |url-status=dead }}</ref>}} |- |2003 |''మాతృపర్వం'' (మాతృభూమి) |కొచ్చిన్: హైటెక్ బుక్స్ |4 నవలల సేకరణః ''చుళ్లి, కనల్తుల్లికల్, మృణం'' & ''వెరుకల్ పడరున్నా వజికల్'' |{{Center|<ref>{{cite web |url=http://libopac.kannuruniversity.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=16102 |title=മാതൃപർവം (Mathruparvam) |publisher=Kannur University Library |access-date=9 January 2023 |archive-date=22 డిసెంబర్ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241222183216/http://libopac.kannuruniversity.ac.in/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=16102 |url-status=dead }}</ref>}} |- |2005 |గృహతురం (గృహతురమ్) |కొచ్చిన్: హైటెక్ బుక్స్ |ఆరు నవలల సేకరణః కన్నిమంగకల్, సహధర్మినీ, తైవెరు, తరణిష, ఆశా & ఏక''ఎకా.'' |{{Center|<ref>{{cite web |url=http://kslc.in/cgi-bin/koha/opac-ISBDdetail.pl?biblionumber=74935 |title=GRIHATHURAM-ഗൃഹാതുരം (ആറു നോവലുകളുടെ സമാഹാരം) |publisher=Kerala State Library Council |access-date=9 January 2023 }}{{Dead link|date=జూలై 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>}} |} == అవార్డులు & గుర్తింపు == {| class="wikitable" !సంవత్సరం. !అవార్డు !గమనికలు |- |1962 |కేరళ సాహిత్య అకాడమీ అవార్డు |''నిఴల్పడుకల్'' కోసం |- |1988 |[[కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ అవార్డు|సాహిత్య అకాడమీ అవార్డు]] (కేంద్ర) |''స్పందమాపినిక్లే నంది'' కోసం |- |1990 |వయలార్ అవార్డు |''మున్పే పరక్కున్న పక్షికల్'' కోసం |- |2013 |[[మూర్తిదేవి పురస్కారం|మూర్తిదేవి అవార్డు]] |''తీక్కడల్ కదను తిరుమధురం'' కోసం జూలై 2014 అవార్డు |- |2015 |మాతృభూమి సాహిత్య పురస్కారం | |- |2016 |ఎజుతచన్ పురస్కరం |కేరళలో అత్యున్నత సాహిత్య గుర్తింపు |- |2016 |కె. పి. కేశవ మీనన్ స్మారక పురస్కారం | |- |2022 |[[సాహిత్య అకాడమీ]] ప్రముఖ సభ్యుడు |[[ఎం.టి.వాసుదేవన్ నాయర్|ఎం. టి. వాసుదేవన్ నాయర్]] తర్వాత ఈ గుర్తింపు పొందిన రెండవ మలయాళ రచయిత |} ఇతర గౌరవాలలో ఒడాక్కుళాల్ అవార్డు, లలితాంబికా అవార్డు, ఒలప్పమన్న అవార్డు, బాలమణి అమ్మ అవార్డు, అచుత మీనన్ అవార్డు, అబుదాబి శక్తి అవార్డు, సి. పి. మీనన్ అవార్డు. ముత్తతు వర్కీ అవార్డు, దేవి ప్రసాదం అవార్డు, మహాకవి జి అవార్డు, పండిట్ కరుప్పన్ అవార్డు, ములూర్ అవార్డు, పద్మప్రభా పురస్కరం, సంజయ్ పురస్కరం, ఓఎన్వి మెమోరియల్ అవార్డు, అమృతకీర్తి పురస్కరం, చందు మీనన్ అవార్డు, బహ్రెయిన్ మలయాళీ సమాజం అవార్డు, ఒమన్ ప్రతిభా పురస్కార్, వల్లతోల్ సమ్మాన్, ఫెలోషిప్ ఆఫ్ కేరళ సాహిత్య అకాడమీ, జ్ఞానప్పన అవార్డు, నాదబ్రహ్మా అవార్డు, తకళి అవార్డు, కౌముడి అవార్డు, విటిటి అవార్డు, మాధవ ముద్ర నాదానాల, మాయప్పంపేప్పిలంపేప్ప, దేవీ పురస్కారమ, సాహిత్య పురస్కారమ, ఒవాన్ ప్రతిభా పురస్కార్, ఒవాన్ సాహిత్య పురస్కారములు ఉన్నాయి.<ref name=":0" /> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} ==బయటి లింకులు== * {{IMDb name|705558}} [[వర్గం:1939 జననాలు]] [[వర్గం:కేరళ కవులు]] [[వర్గం:కేరళ రచయితలు]] 4bl1bvshe40ko6l0xxolg9arvgze52f 0 500693 4907958 4898452 2026-07-19T00:21:29Z InternetArchiveBot 88395 4 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4907958 wikitext text/x-wiki {{Infobox port | name = విజింజం అంతర్జాతీయ సీపోర్ట్, తిరువనంతపురం | native_name = విఘ్నం అంతరాష్ట్ర తురముఖం, <br /> తిరువనంతపురం | native_name_lang = ml | image = MSC IRINA TRIVANDRUM PORT HD.jpg | image_size = 300px | image_caption = తిరువనంతపురంలోని విజింజం అంతర్జాతీయ ఓడరేవు వద్ద ఎంఎస్‌సి ఇరినా | logo = Vizhinjam_International_Seaport_Logo.png | pushpin_map = India Kerala#India | pushpin_map_geomask = | pushpin_map_caption = | country = {{flag|India}} | location = [[విజింజం]], [[తిరువనంతపురం]], [[భారతదేశం]] | coordinates = {{Coord|8|22|21|N|76|59|55|E|region:IN_type:landmark_dim:3000|display=inline,title}} | locode = IN TRV | opened = 2025 మే 2<ref>{{Cite web|url=https://www.livemint.com/news/vizhinjam-the-port-that-almost-wasn-t-built-11697642923889.html|title=Vizhinjam: The port that almost wasn't built|first=Nidheesh|last=M.K|date=18 October 2023|website=mint}}</ref> | operated = విజింజం ఇంటర్నేషనల్ సీపోర్ట్ లిమిటెడ్ (VISL) <br />అదానీ విజింజం పోర్ట్ ప్రైవేట్ లిమిటెడ్ | owner = [[కేరళ ప్రభుత్వం]] | type = అన్ని కాలాలకు అనువైన <ref name="English.Mathrubhumi-2023">{{Cite web|url=https://english.mathrubhumi.com/news/kerala/first-vessel-docks-at-vizhinjam-port-exploring-its-characteristics-and-history-1.8989104|title=First vessel docks at Vizhinjam port: Exploring its characteristics and history|date=15 October 2023|website=English.Mathrubhumi|access-date=10 January 2024}}</ref><br />బహుళ ప్రయోజన,<ref name="English.Mathrubhumi-2023" /> పర్యావరణ అనుకూల,<ref>{{Cite web|url=https://pressinsider.com/news/vizhinjam-beckons-worlds-biggest-container-ships/|title=Vizhinjam beckons world's biggest container ships|access-date=10 January 2024}}</ref>లోతైన డ్రాఫ్ట్, లోతైన నీటి మెగా సీపోర్ట్ | size = 450.59 హెక్టార్లు (4.5059 కిమీ 2) | berths = 2 (2024)<ref name="Asianet News">{{cite news|title=Kerala: Vizinjam port to be officially known as 'Trivandrum International Sea Port'|url=https://www.msn.com/en-in/news/other/kerala-vizinjam-port-to-be-officially-known-as-vizhinjam-international-sea-port/ar-AA19FHmk?ocid=emmx-mmx-feeds&PC=EMMX01|work=[[Asianet News]]|date=10 April 2023|access-date=11 April 2023|language=en}}</ref> | wharfs = | piers = | employees = 2,000 (2024) | leadershiptitle = | blankdetailstitle1 = Depth | blankdetails1 = {{cvt|24|m}}⁺<ref>{{cite web |url=https://www.vizhinjamport.org/index.php/cms/vizhinjam | title=About Vizhinjam : Vizhinjam Port Project }}</ref><ref name="Kerala Maritime Board">{{cite web |url=https://kmb.kerala.gov.in/en/ports/vizhinjam-port |title=Kerala Maritime Board }}{{Dead link|date=జూలై 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | arrivals = | cargotonnage = | containervolume = | cargovalue = | passengertraffic = | revenue = ₹ 2,15,000 కోట్లు (2024–25) | profit = ₹ 2,500 కోట్లు (2024–25) | website = {{URL|https://www.vizhinjamport.in/}} | blankdetailstitle2 = Nautical Charts | blankdetails2 = 2111/4<br />విజింజం పోర్ట్స్ <br />వెస్ట్ కోస్ట్ }} '''విజింజం అంతర్జాతీయ నౌకాశ్రయం తిరువనంతపురం, త్రివేండ్రం పోర్ట్ (IN TRV 01) అని కూడా పిలుస్తారు'''<ref name="ET Now">{{Cite AV media}}</ref> ఇది భారతదేశపు మొట్టమొదటి లోతైన నీటి ట్రాన్స్‌షిప్‌మెంట్ పోర్ట్.<ref>{{Cite web|title=Union Minister Shri Sarbananda Sonowal receives First Mother Ship at Vizhinjam- India's first deep water Container Transhipment Port|url=https://pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2032811#:~:text=The%20Union%20Minister%20of%20Ports,port%20in%20Vizhinjam%2C%20Kerala%20today|website=pib.gov.in}}</ref><ref name="ET Now" /> తిరువనంతపురం నగరంలోని విజింజంలో ఉన్నఈ పోర్ట్, బహుళ ప్రయోజన, అన్ని కాలాలకు అనువైన, గ్రీన్ పోర్ట్‌గా రూపొందించబడింది,<ref>{{Cite web|date=31 March 2023|title=DPR|url=https://www.adaniports.com/-/media/Project/Ports/PortsAndTerminals/Vizhinjam-Port-Documents/Environment-Compliance-Report/Previous-Environment-Compliance-Report/Compliance-Report_VISL_Oct-2022-Mar-2023.pdf|access-date=15 August 2024|website=Adani Ports|publisher=Adani Ports and SEZ|page=45}}</ref> [[తిరువనంతపురం అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం]] నుండి19 కిలోమీటర్ల (12మైళ్ళు) దూరంలో ఉంది.<ref>{{Cite web|date=15 June 2021|title=Draft EIA Report for Vizhinjam Port (Phase III)|url=https://kspcb.kerala.gov.in/assets/uploads/widget/public_hearing_files/Vizhinjam_Port_(Phase_IIIII)_-Draft_EIA_Report.pdf|access-date=15 August 2024|website=Vizhinjam Port Official Website|publisher=L&T, VISL, Government of Kerala|page=36}}</ref> ఇది భారతదేశపు మొట్టమొదటి ఆటోమేటెడ్ పోర్ట్,<ref>{{Cite web|title=Shipment of Quay Cranes for the Adani Vizhinjam Port Project in India-Shanghai Zhenhua Heavy Industries Co., Ltd.|url=https://www.zpmc.com/news/cont.aspx?id=434|website=www.zpmc.com}}</ref> అంతర్జాతీయ షిప్పింగ్ లేన్‌కు నేరుగా ఆనుకొని ఉన్న ఏకైక పోర్ట్. ఈ ఓడరేవు,ఐరోపాను పర్షియన్ గల్ఫ్, ఆగ్నేయాసియా & సుదూర తూర్పు (సూయజ్-సుదూర తూర్పు మార్గం మరియు సుదూర తూర్పు-మధ్యప్రాచ్య మార్గం)తో కలిపే రద్దీగా ఉండే తూర్పు-పశ్చిమ షిప్పింగ్ ఛానల్ నుండి10నాటికల్ మైళ్ల (19కిమీ; 12మైళ్ళు) దూరంలో ఉంది<ref>{{Cite web|date=15 June 2021|title=Environment compliance Report|url=https://www.adaniports.com/-/media/Project/Ports/PortsAndTerminals/Vizhinjam-Port-Documents/Environment-Compliance-Report/Previous-Environment-Compliance-Report/Compliance-Report_VISL_Oct-2022-Mar-2023.pdf|access-date=15 August 2024|website=Adani Ports|publisher=VISIL, Government of Kerala|page=45}}</ref> ఈ ఓడరేవు 24 మీటర్ల సహజ లోతును కలిగి ఉంది (దీనివల్ల డ్రెడ్జింగ్ అవసరం తగ్గుతుంది), ULCS కంటైనర్ షిప్‌ల వంటి TEU మించిన వాటితో సహాకార్గో షిప్‌లకు. ఈ ఓడరేవును భారత ప్రధాని [[నరేంద్ర మోదీ]] 2025 మే 2న ప్రారంభించారు.<ref>{{Cite web|date=2 May 2025|title=Vizhinjam Port: A Game-Changer for India's Maritime Trade|url=https://siddhantalive.com/vizhinjam-port-a-game-changer-for-indias-maritime-trade/|access-date=1 జూలై 2026|archive-date=29 అక్టోబర్ 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251029090740/https://siddhantalive.com/vizhinjam-port-a-game-changer-for-indias-maritime-trade/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/pm-modi-dedicates-vizhinjam-international-seaport-to-the-nation/article69529503.ece|title=PM Modi dedicates Vizhinjam international seaport to the nation|date=2 May 2025|work=The Hindu|access-date=2 May 2025|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> ఈ పోర్టులోని బ్రేక్‌వాటర్ భారతదేశంలోనే అత్యంత లోతైనది, ఇది 28 మీటర్ల లోతుకు చేరుకుంటుంది – ఇది సుమారుగా తొమ్మిది అంతస్తుల భవనం ఎత్తుకు సమానం.<ref>{{Cite AV media}}</ref> ''ఈ పోర్టులో లంగరు వేసిన అతిపెద్ద నౌక MSC టర్కీ (399.99 మీటర్ల పొడవు, 61.3 మీటర్ల వెడల్పు, 24,346 TEU సామర్థ్యంతో); ఒకే నౌకపై అత్యధిక TEU రవాణా MSC పలోమాలో 10,576 TEUగా నమోదైంది''.<ref>{{Cite web|title=MSC Turkiye, world's largest green container ship, docks at Vizhinjam Port|url=https://www.business-standard.com/india-news/vizhinjam-seaport-msc-turkiye-eco-friendly-container-ship-adani-ports-125040901008_1.html}}</ref> క్రూయిజ్ నౌకల కోసం బ్రేక్‌వాటర్ వెంబడి ఒక క్రూయిజ్ బెర్త్ నిర్మాణంలో ఉంది. పూర్తిగా అందుబాటులోకి వచ్చినప్పుడు, ప్రస్తుతం [[దుబాయ్]] , [[కొలంబో]], సింగపూర్‌లలో నిర్వహించబడుతున్న భారతదేశ కంటైనర్ ట్రాన్స్‌షిప్‌మెంట్‌లో 50 శాతానికి ఈ పోర్టు వసతి కల్పించగలదని అంచనా.<ref>{{Cite web|date=12 October 2023|title=Explainer: Vizhinjam port in Kerala and its potential in India's maritime trade|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/explainer-vizhinjam-port-in-kerala-and-its-potential-in-india-s-maritime-trade-101697094213942.html|access-date=12 October 2023|website=Hindustan Times|language=en}}</ref> ఈ ప్రాజెక్ట్ మొదటి దశకు ₹ 8,867 కోట్లు (US$920 మిలియన్లు లేదా €800 మిలియన్లు) ఖర్చయింది;<ref>{{Cite web|date=3 July 2024|title=Adani, Kerala to fast track Vizhinjam port completion with ₹20,000 crore investment|url=https://www.fortuneindia.com/enterprise/adani-kerala-to-fast-track-vizhinjam-port-completion-with-rs-20000-crore-investment/117536|website=www.fortuneindia.com}}</ref> మిగిలిన దశలకు ₹ 20,000 కోట్లు (US$2.1 బిలియన్లు లేదా €1.8 బిలియన్లు) ఖర్చవుతుంది.<ref>{{Cite web|title=Adani Group to invest Rs 20,000 crore in Vizhinjam port's remaining phases – ET EnergyWorld|url=https://energy.economictimes.indiatimes.com/news/coal/adani-group-to-invest-rs-20000-crore-in-vizhinjam-ports-remaining-phases/111749565#:~:text=2%20min%20read-,Adani%20Group%20to%20invest%20Rs%2020%2C000%20crore%20in%20Vizhinjam%20port%27s,30%20to%2040%20per%20cent.}}</ref> భారత తీరం దక్షిణ కొనకు సమీపంలో ఉన్న ఈ నౌకాశ్రయం తూర్పు, పశ్చిమ తీరాల్లోని ఇతర భారతీయ నౌకాశ్రయాలకు ప్రవేశం కల్పిస్తుంది. దీని బ్రేక్ వాటర్ నీటి రేఖకు 7.5 మీటర్ల ఎత్తులో 22 మీటర్ల దిగువన విస్తరించి ఉంది. ఈ బ్రేక్ వాటర్ 3 కిలోమీటర్ల పొడవు ఉంటుంది, ఇది ఓడరేవు చివరి దశలో 4 కిలోమీటర్ల వరకు విస్తరించబడుతుంది.<ref>{{Cite web|date=15 June 2021|title=Integrated Port Master Plan Report|url=https://vizhinjamport.in/wp-content/uploads/2023/09/Addendum-to-Final-MPR_23052013-FINAL-REPORT.pdf|access-date=15 August 2024|website=vizhinjam port official website|publisher=AECOM for Government of Kerala|page=7}}</ref> ఎస్టిఎస్ సూపర్ పోస్ట్-పనామాక్స్ క్రేన్, 72 మీటర్ల అవుట్రీచ్, 20 మీటర్ల బ్యాక్ రీచ్, 35 మీటర్ల రైలు గేజ్, 74 మీటర్ల లిఫ్టింగ్ ఎత్తుతో, భారతదేశపు ఎత్తైన ఎస్టిఎస్ క్రేన్.<ref>{{Cite web|last=Network|first=Maritime News|date=13 November 2023|title=Second Project Vessel with India's Biggest STS Crane Berths at Vizhinjam Port|url=https://maritimenews.in/second-project-vessel-with-indias-biggest-sts-crane-berths-at-vizhinjam-port/}}</ref> విజింజామ్ ఓడరేవు కోసం ప్రణాళిక చేయబడిన రైలు కనెక్షన్లో భారతదేశపు మూడవ పొడవైన రైలు సొరంగం నిర్మాణం ఉంటుంది.<ref name="Kallungal-2023">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/vizhinjam-railway-tunnel-third-longest-tunnel-in-country-to-adopt-australian-tunnelling-method/article67072115.ece|title=Vizhinjam railway tunnel, third longest tunnel in country, to adopt Austrian tunnelling method|last=Kallungal|first=Dhinesh|date=12 July 2023|work=The Hindu|via=www.thehindu.com}}</ref> కేరళ ప్రభుత్వానికి చెందిన ఈ నౌకాశ్రయాన్ని [[అదానీ గ్రూపు|అదానీ గ్రూప్]] 40 సంవత్సరాల పాటు నిర్వహిస్తుంది. విజయం అంతర్జాతీయ ఓడరేవు శ్రీలంకలోని కొలంబో, ఒమన్‌లోని సలాలా, దుబాయ్‌లోని జెబెల్ అలీ పోర్ట్, సింగపూర్ పోర్ట్ వంటి అంతర్జాతీయ ఓడరేవులతో పోటీ పడుతుందని భావిస్తున్నారు . దీని నిర్మాణం మూడు దశల్లో జరిగింది, ఇందులో మొదటి దశ సెప్టెంబర్ 2024 నాటికి పూర్తయింది. ఇది ప్రయాణీకుల, కంటైనర్ ఇతర సరుకు రవాణాకు అనుకూలంగా, ల్యాండ్‌లార్డ్-పోర్ట్ నమూనాను అనుసరించాలని ప్రతిపాదించబడింది.<ref>{{Cite web|last=Manoj|first=P.|date=2 September 2016|title=Move to landlord port model means privatizing state-run cargo berths|url=https://www.livemint.com/Industry/TrIxBCGekevmqGS8dbGo0I/Move-to-landlord-port-model-means-privatizing-staterun-carg.html|access-date=12 October 2023|website=mint|language=en}}</ref> == విజింజం పోర్ట్ & విజింజం అంతర్జాతీయ ఓడరేవు తిరువనంతపురం == [[File:MSC Ship arriving at Vizhinjam Trivandrum port.jpg|thumb|alt=A large container ship, seen through palm trees|ULCV MSC క్లాడ్ గిరార్డెట్ దక్షిణ ఆసియాలో డాక్ చేయబడిన అతిపెద్ద నౌక.<ref>{{cite web |url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/ultra-large-container-vessel-msc-claude-girardet-on-its-way-to-vizhinajm/article68626973.ece | title=Ultra large container vessel MSC Claude Girardet on its way to Vizhinjam | work=The Hindu | date=10 September 2024 | last1=Kallungal | first1=Dhinesh }}</ref>|right|300px]] విజింజం పోర్ట్, విజింజం అంతర్జాతీయ సముద్ర ఓడరేవు తిరువనంతపురం రెండూ [[తిరువనంతపురం]]<nowiki/>లో ఉన్నాయి.<ref name="Home">{{Cite web|title=Home - Vizhinjam International Seaport|url=https://vizhinjamport.in/}}</ref> కేరళ సముద్ర బోర్డు నిర్వహించే విజింజామ్ నౌకాశ్రయం (యుఎన్/లోకోడ్: ఐఎన్ విజెడ్జె ప్రధానంగా సముద్ర కార్యకలాపాలకు మద్దతు ఇస్తుంది.<ref>{{Cite web|title=Port of Vizhinjam (India) - Arrivals, Departures, Expected vessels - VesselFinder|url=https://www.vesselfinder.com/ports/INVZJ001|website=www.vesselfinder.com|access-date=2026-07-01|archive-date=2024-08-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20240830085711/https://www.vesselfinder.com/ports/INVZJ001|url-status=dead}}</ref> విజింజామ్ అంతర్జాతీయ ఓడరేవు విజింజామ్ నౌకాశ్రయంలో ఉంది. ఈ పోర్టులో సీవార్డ్, లీవార్డ్ అనే రెండు బెర్త్‌లు ఉన్నాయి. విజింజం అంతర్జాతీయ సముద్ర ఓడరేవు ద్వారా నిర్వహించబడే విజింజం అంతర్జాతీయ సముద్ర ఓడరేవు తిరువనంతపురం (UN/LOCODE: IN TRV), పెద్ద కంటైనర్ నౌకలు, అంతర్జాతీయ వాణిజ్యం కోసం రూపొందించబడింది.<ref name="Home" /> గందరగోళాన్ని నివారించడానికి, దీనిని తరచుగా తిరువనంతపురం నౌకాశ్రయం అని పిలుస్తారు.<ref>{{Cite web|date=10 September 2024|title=Vizhinjam Seaport vs. Vizhinjam International Seaport Thiruvananthapuram: Understanding the Key Differences|url=https://motherportnews.in/vizhinjam-seaport-vs-vizhinjam-international-seaport-thiruvananthapuram-the-disctinction/|access-date=1 జూలై 2026|archive-date=19 జనవరి 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250119112433/https://motherportnews.in/vizhinjam-seaport-vs-vizhinjam-international-seaport-thiruvananthapuram-the-disctinction/|url-status=dead}}</ref> == చరిత్ర == === ప్రారంభ చరిత్ర === ఈ ప్రాంతంలో సముద్ర వాణిజ్యం క్రీ.పూ. రెండవ శతాబ్దం నాటిది.<ref>{{Cite web|title=Excavations at Vizhinjam|url=https://archaeologyuok.in/digital-museum/excavations-at-vizhinjam/|access-date=15 October 2023|language=en-US}}{{Dead link|date=జూలై 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> క్రీ.శ. ఎనిమిదవ శతాబ్దంలో పాండ్యుల చేతిలో అయ్య రాజవంశం ఓడిపోయినప్పుడు , వారు తిరువనంతపురంలోని విజింజానికి వలస వెళ్లారు . చాదయన్ కరుణానంతన్ (788), కరుణాంతడక్కన్ "శ్రీవల్లభ" & విక్రమాదిత్య వరగుణ ( {{circa|884–911/920}} పాలించినవారు ) సహా పలువురు రాజులు విజింజం అయ్య అధిపతులుగా ఉన్నారు. 2006లో జరిగిన ఒక తవ్వకంలో విజింజంలో ఒక కోట అవశేషాలు బయటపడ్డాయి , ఇది బహుశా అయ్య అధిపతులకు చెందినది, ఎనిమిది లేదా తొమ్మిదవ శతాబ్దం నాటిదని నమ్ముతారు.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/vizhinjam-once-a-port-always-a-port/article5006659.ece|title=Vizhinjam: Once a port, always a port|date=9 August 2013|work=The Hindu|access-date=12 October 2023|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> సంగం సాహిత్యం ప్రకారం, 12వ శతాబ్దంలో కోలోత్తుంగ చోళుని దండయాత్ర సమయంలో ఈ కోట ధ్వంసమైంది.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/shedding-light-on-vizhinjams-golden-past/article5981994.ece|title=Shedding light on Vizhinjam's golden past|date=6 May 2014|work=The Hindu|access-date=15 October 2023|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> రామ వర్మ I పాలనలో ట్రావన్‌కోర్ దివాన్ అయిన రాజా కేశవ దాస్ విజింజంను ఓడరేవుగా అభివృద్ధి చేశారు. === 1940లు === విజింజామ్ వద్ద ఆధునిక నౌకాశ్రయం ఆలోచనను సి. పి. రామస్వామి అయ్యర్ ట్రావెన్కోర్ దివాన్గా ఉన్నప్పుడు పరిశీలించారు.<ref>{{Cite web|date=19 August 2015|title=A Big Dream that Sir CP Couldn't Realise|url=https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2015/aug/19/a-big-dream-that-sir-cp-couldnt-realise-801519.html|access-date=17 October 2023|website=The New Indian Express}}</ref><ref>{{Cite web|date=26 September 2021|title=വിഴിഞ്ഞം തുറമുഖം: ഉറപ്പുകളൊക്കെ കടലെടുത്തു; പദ്ധതി വൈകുന്നതിൻറെ നേട്ടംകൊയ്യാൻ ചൈന|url=https://www.mathrubhumi.com/news/kerala/kerala-vizhinjam-port-project-adani-group-thiruvananthapuram-1.6037451|access-date=17 October 2023|website=Mathrubhumi|language=en}}</ref> 1940లలో ఒక సర్వే నిర్వహించినప్పటికీ, ఓడరేవు పునాదులు సుమారు యాభై సంవత్సరాల తరువాత రూపొందించబడ్డాయి. ఎలియాస్ జాన్, విజింజామ్ మదర్ పోర్ట్ యాక్షన్ కమిటీ ఓడరేవు అవసరం గురించి ప్రజలకు, ప్రభుత్వ అధికారులకు అవగాహన కల్పించడం లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నాయి. రాజుల ఆదేశాల మేరకు, ఒక బ్రిటిష్ ఇంజనీర్ విజింజామ్ ప్రాంతాన్ని అధ్యయనం చేయడానికి ట్రావెన్కోర్ చేరుకున్నాడు. విజింజామ్ హార్బర్ స్పెషల్ విభాగాన్ని 1946లో ప్రజా పనుల శాఖ విమానాశ్రయ విభాగం స్థాపించింది.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/the-visionary-who-foresaw-the-potential-of-vizhinjam-turns-100/article65554326.ece|title=The visionary who foresaw the potential of Vizhinjam to turn 100|date=22 June 2022|work=The Hindu|access-date=17 October 2023|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> సర్వే డేటాను బ్రిటన్, ట్రావెన్కోర్ ప్రభుత్వానికి పంపారు. ట్రావెన్కోర్, [[కొచ్చిన్ రాజ్యం|కొచ్చి]] విలీనం అయ్యే సమయానికి భారతదేశం స్వతంత్రంగా ఉండేది. తిరు-కొచ్చి, కొచ్చిని సవాలు చేసే ఓడరేవు అవసరం పెరిగింది, విజింజామ్ ఓడరేవు కార్యాలయం మూసివేయబడింది.<ref>{{Cite web|date=31 December 2022|title=GG Menon visits Vizhinjam International Transshipment Port|url=https://motherportnews.in/time-caught-up-with-the-tides-menon-travels-back-seven-decades/|access-date=12 October 2023|website=Motherport News|language=en|archive-date=14 అక్టోబర్ 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231014155633/https://motherportnews.in/time-caught-up-with-the-tides-menon-travels-back-seven-decades/|url-status=dead}}</ref> === 1991 నుండి 2015 వరకు === 1991లో ఓడరేవుల మంత్రి ఎం. వి. రాఘవన్ ఈ ప్రాజెక్టుకు పునాది వేశారు.<ref>{{Cite news|url=https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2014/Nov/10/vizhinjam-as-major-port-fascinated-mvr-680785.html|title=Vizhinjam as Major Port Fascinated MVR|date=10 November 2014|work=The New Indian Express|access-date=11 July 2024|language=en}}</ref> కేరళలోని కె. కరుణాకరన్ ప్రభుత్వం 1991లో విజింజామ్ నౌకాశ్రయం కోసం ప్రారంభ సన్నాహాలు ప్రారంభించింది.<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/transportation/shipping-/-transport/vizhinjam-port-deal-not-in-favour-of-kerala-cag/articleshow/58804553.cms?from=mdr|title=Vizhinjam port deal not in favour of Kerala: CAG|date=23 May 2017|work=The Economic Times|access-date=17 July 2024|issn=0013-0389|quote=Vizhinjam port development was a dream project of the state for a long period as it was first proposed in 1991 when late Congress leader K Karunakaran was the Chief Minister.}}</ref> ఈ. కె. నయనార్ ప్రభుత్వం కూడా ఈ ప్రాజెక్టును ముందుకు తీసుకువెళ్ళింది.<ref>{{Cite web|last=Raghunath|first=Arjun|title=Is the Kerala Chief Minister trying to hijack credit over Vizhinjam port?|url=https://www.deccanherald.com/india/kerala/is-the-kerala-chief-minister-trying-to-hijack-credit-over-vizhinjam-port-3103142|access-date=17 July 2024|website=Deccan Herald|language=en|quote=Both the CPM-led Left Democratic Front and Congress-led United Democratic Front governments that came to power later on took forward the project.}}</ref> కేరళలో అధికారంలోకి వచ్చిన [[ఆంటోనీ మూడవ మంత్రివర్గం|ఎ. కె. ఆంటోనీ ప్రభుత్వం]] టెండర్ ప్రక్రియలోకి ప్రవేశించింది. ఈ నౌకాశ్రయాన్ని అభివృద్ధి చేయడానికి రాష్ట్ర ప్రభుత్వం, కుమార్ ఇంజనీరింగ్ కార్పొరేషన్ ఒక అవగాహన ఒప్పందంపై సంతకం చేశాయి.<ref>{{Cite web|title=Vizhinjam: Kerala is no longer day dreaming|url=https://www.onmanorama.com/news/columns/straight-talk/vizhinjam-sea-port-udf-oommen-chandy-kerala-ldf-adani-group.html|access-date=17 July 2024|website=OnManorama}}</ref> [[దస్త్రం:MSC_Claude_at_Vizhinjam.jpg|alt=A large container ship, seen through palm trees|thumb|త్రివేండ్రం నౌకాశ్రయం వద్ద ఉన్న ఎంఎస్సి ''క్లాడ్ గిరార్డెట్'']] 2006లో [[అచ్యుతానందన్ మంత్రివర్గం|వి. ఎస్. అచ్యుతానందన్ ప్రభుత్వం]] ఓడరేవుకు సంబంధించిన సమస్యలను పరిష్కరించి, కేంద్ర ప్రభుత్వానికి అనుమతి కోసం తన అభ్యర్థనను తిరిగి సమర్పించింది, భద్రతా కారణాల వల్ల కేంద్ర ప్రభుత్వం ఆ దరఖాస్తును మళ్లీ తిరస్కరించింది. అప్పుడు అఖిలపక్ష సమావేశం జరిగింది, కొత్త టెండర్ కార్యకలాపాలు ప్రారంభించబడ్డాయి-ఓడరేవు నిర్మాణం కోసం పెట్టుబడిదారులను ఆకర్షించడానికి అంతర్జాతీయ సమావేశం నిర్వహించబడింది. ప్రభుత్వ-ప్రైవేట్ భాగస్వామ్యం (పిపిపి) మోడల్ సూచించబడింది, ఆంధ్రప్రదేశ్ కంపెనీ లాంకో గ్రూప్ ఒక వేలంపాటను సమర్పించింది, అది ఆమోదించబడింది. లాంకో వేలంపాటను జూమ్ డెవలపర్స్ [[కేరళ ఉన్నత న్యాయస్థానం|కేరళ హైకోర్టు]] సవాలు చేయగా లాంకో దానిని ఉపసంహరించుకుంది. 2009 నవంబరులో ఇంటర్నేషనల్ ఫైనాన్స్ కార్పొరేషన్ (ఐఎఫ్సి) ను ఓడరేవు ప్రధాన సలహాదారుగా నియమించారు. 2009, 2010లో, ఐఎఫ్సి భూస్వామి నమూనాను సిఫారసు చేస్తూ వరుస అధ్యయనాలు, నివేదికలను రూపొందించింది (ఇక్కడ రాష్ట్రం పిపిపి నమూనాకు బదులుగా నౌకాశ్రయ నిర్మాణంలో 1 బిలియన్ డాలర్లకు పైగా పెట్టుబడి పెడుతుంది. లార్సెన్ & టూబ్రో ఇన్‌ఫ్రాస్ట్రక్చర్ ఇంజనీరింగ్ నౌకాశ్రయం పర్యావరణ ప్రభావ అంచనా ప్రారంభించింది. రాష్ట్ర ప్రభుత్వం ల్యాండ్‌లార్డ్ మోడల్‌ను ఆమోదించిన తర్వాత, బిడ్డింగ్ ముగిసింది; వెల్స్‌పన్ గ్రూప్ నేతృత్వంలోని కన్సార్టియం మాత్రమే పోర్టును నిర్వహించడానికి అర్హత పొందిన ఏకైక సంస్థ. వెల్స్‌పన్ 16 సంవత్సరాల కాలానికి నికర ప్రస్తుత విలువలో సుమారు ₹ 480 కోట్ల గ్రాంటును అభ్యర్థించింది (2023లో ₹ 905 కోట్లు లేదా US$94 మిలియన్లకు సమానం) జరిగిన చర్చలలో, వెల్స్‌పన్ తన గ్రాంటు అభ్యర్థనను 400 కోట్లకు తగ్గించడానికి అంగీకరించింది ; రాష్ట్ర ప్రభుత్వం దాని ప్రతిపాదనను తిరస్కరించింది.<ref>{{Cite web|date=13 February 2022|title=Conceived 3 decades ago, Kerala's Vizhinjam port to be a reality by 2023|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/conceived-3-decades-ago-kerala-s-vizhinjam-port-to-be-a-reality-by-2023-101644776525016.html|access-date=12 October 2023|website=Hindustan Times|language=en}}</ref> 2013 డిసెంబర్ 3న [[భారత పర్యావరణ, అటవీ, వాతావరణ మంత్రిత్వ శాఖ|పర్యావరణ మంత్రిత్వ శాఖ]] కమిటీ ఈ ప్రాజెక్టుకు ఆమోదం తెలిపింది, మరుసటి రోజు బ్రేక్ వాటర్, ఫిష్-ల్యాండింగ్ సెంటర్, పోర్ట్ ఆపరేటర్ నిర్మాణానికి టెండర్లను ప్రారంభించింది. ఈ ప్రాజెక్టుకు ఏకైక బిడ్డర్గా [[అదానీ గ్రూపు|అదానీ పోర్ట్స్ & సెజ్]] ఉన్నాయి, 2015లో [[ఊమెన్ చాందీ]] ప్రభుత్వం ఈ కాంట్రాక్టును ప్రదానం చేసింది.<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/transportation/shipping-/-transport/kerala-in-pact-with-adani-for-rs-7525-crore-vizhinjam-port-project/articleshow/48516296.cms?from=mdr|title=Kerala in pact with Adani for Rs 7,525-crore Vizhinjam port project|date=17 August 2015|work=The Economic Times|access-date=7 February 2022|agency=PTI}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.financialexpress.com/infrastructure/phase-1-of-adani-vizhinjam-port-to-come-up-by-2020/1488005/|title=Adani Vizhiňňam Port: Phase 1 to come up by 2020|date=15 February 2019|work=The Financial Express|access-date=28 September 2020}}</ref> భూసేకరణ దిశగా కూడా చాందీ ప్రభుత్వం చర్యలు తీసుకుంది. <ref>{{Cite web|last=Raghunath|first=Arjun|title=Is the Kerala Chief Minister trying to hijack credit over Vizhinjam port?|url=https://www.deccanherald.com/india/kerala/is-the-kerala-chief-minister-trying-to-hijack-credit-over-vizhinjam-port-3103142|access-date=17 July 2024|website=Deccan Herald|language=en|quote=But the key developments like steps for land acquisition in the sensitive coastal belt and finalising Adani Ports as the private partner for building and operating the port took place during the term of the Chandy-led Congress government from 2011-2016.}}</ref> === 2015 తర్వాత === [[దస్త్రం:PM_Narendra_Modi_dedicates_to_the_Nation_Vizhinjam_International_Seaport_in_Thiruvananthapuram,_Kerala.jpg|alt=chief minister of Kerala Pinarayi Vijayan and Prime minister Narendra Modi at the port, surrounded by other men|thumb|ప్రధాన మంత్రి శ్రీ నరేంద్ర మోదీ 2025 మే 2వ తేదీ నాడు విఴిఞ్ఞం అంతర్జాతీయ నౌకాశ్రయాన్ని జాతికి అంకితం చేశారు.]] 2015 డిసెంబర్ 5న నిర్మాణం ప్రారంభమైనప్పుడు, అదానీ గ్రూప్ సీఈఓ [[గౌతమ్ అదానీ]] మొదటి ఓడ 1 సెప్టెంబర్ 2018న ఓడరేవుకు చేరుకుంటుందని చెప్పారు. 2017లో ఓక్చి తుఫాను బ్రేక్ వాటర్లో కొంత భాగాన్ని దెబ్బతీసింది. ప్రాజెక్ట్ అత్యంత క్లిష్టమైన ముడి పదార్థమైన సున్నపురాయి కొరత మరొక ఆలస్యానికి కారణమైంది. ఈ నౌకాశ్రయం చుట్టుపక్కల ఉన్న మత్స్యకార సంఘాలు, చర్చి సమూహాల నుండి కూడా ప్రతిఘటనను ఎదుర్కొంది, వారు నిర్మాణం, శిధిలాలు తమ చేపల సామర్థ్యాన్ని దెబ్బతీశాయని చెప్పారు. ఇది [[భారతదేశంలో కోవిడ్-19 మహమ్మారి|కోవిడ్-19 మహమ్మారి]] వల్ల కూడా ప్రభావితమైంది. ఈ ప్రాజెక్ట్ సకాలంలో ఎందుకు పూర్తి కాలేదో వివరించడానికి అదానీ గ్రూప్ ఫోర్స్ మేజర్‌ను ప్రస్తావించింది.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/only-55-of-vizhinjam-port-work-completed-commissioning-in-may-unlikely/article66980310.ece|title=Only 55% of Vizhinjam port work completed; commissioning in May unlikely|last=Kallungal|first=Dhinesh|date=17 June 2023|work=The Hindu|access-date=12 October 2023|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> నౌకాశ్రయం మొదటి దశ పూర్తయ్యే సమయానికి, చైనా నుండి మొదటి సాధారణ కార్గో షిప్ 12 అక్టోబర్ 2023న విజింజామ్ నౌకాశ్రయానికి చేరుకుంది. ''జెన్-హువా 15'' అనే నౌక ఆగస్టులో చైనా నుండి బయలుదేరి కొన్ని వారాల క్రితం [[గుజరాత్]] ముంద్రా నౌకాశ్రయానికి చేరుకుంది. ఇది ఒక క్వే క్రేన్, రెండు యార్డ్ క్రేన్లను కలిగి ఉంది, వీటిని ఓడరేవు వద్ద ఏర్పాటు చేస్తారు.<ref>{{Cite web|date=11 October 2023|title=Zhen Hua from China to be first cargo vessel to dock at Vizhinjam port|url=https://www.moneycontrol.com/news/business/zhen-hua-from-china-to-be-first-cargo-vessel-to-dock-at-vizhinjam-port-11513991.html|access-date=12 October 2023|website=Moneycontrol|language=en}}</ref> ''శాన్ ఫెర్నాండో'', దాని మొదటి కంటైనర్ షిప్, 11 జూలై 2024 న డాక్ చేయబడింది.<ref>{{Cite web|date=11 July 2024|title=Video: Adani Ports' Vizhinjam International Seaport welcomes first container ship 'San Fernando'|url=https://gulfnews.com/business/markets/video-adani-ports-vizhinjam-international-seaport-welcomes-first-container-ship-san-fernando-1.1720695848891|access-date=11 July 2024|website=gulfnews.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Vizhinjam Port: Kerala CM Pinarayi Vijayan inaugurates trial run of first container ship|url=https://www.onmanorama.com/news/kerala/2024/07/12/vizhinjam-seaport-adani-first-container-ship-trial-run-congress-protest-shashi-tharoor-skip-function.html|access-date=15 July 2024|website=Onmanorama|quote=The total investment for the Vizhinjam port came up to Rs 8,867 crore. Out of this, the state government and the central government have allocated Rs 5,595 crore and Rs 818 crore respectively.}}</ref> విఝింజాం అంతర్జాతీయ ఓడరేవు ఏప్రిల్ 2025లో ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద పర్యావరణ అనుకూల కంటైనర్ షిప్ అయిన ఎంఎస్సి టర్కియేను స్వాగతించింది.<ref>{{Cite web|last=Devadasan|first=K. P.|date=9 April 2025|title=Watch: Kerala's new port welcomes world's largest eco-friendly container ship|url=https://gulfnews.com/videos/news/watch-keralas-new-port-welcomes-worlds-largest-eco-friendly-container-ship-1.500088140|access-date=9 April 2025|website=Gulf News: Latest UAE news, Dubai news, Business, travel news, Dubai Gold rate, prayer time, cinema|language=en}}</ref> == మౌలిక సదుపాయాలు == పశ్చిమ ఆసియా, యూరప్, ఆఫ్రికా దూర ప్రాచ్యాలను కలిపే అంతర్జాతీయ తూర్పు-పడమర నౌకాయాన మార్గం నుండి 10 నాటికల్ మైళ్ళు (19 కిలోమీటర్లు) దూరంలో ఉన్న ఈ నౌకాశ్రయం కేరళ రాజధాని [[తిరువనంతపురం]] నుండి {{Convert|14|km|mi|abbr=on}} కిలోమీటర్ల (8.7 మైళ్ళు) దూరంలో ఉంది. భారతదేశపు మొట్టమొదటి లోతైన నీటి ట్రాన్స్షిప్మెంట్ టెర్మినల్, దీనిని మూడు దశల్లో అభివృద్ధి చేస్తున్నారు. ఈ నౌకాశ్రయం తీర అవక్షేపణను చాలా తక్కువగా కలిగి ఉంది. సహజ లోతు {{Convert|24|m|ft|abbr=on}} m (79 ft) నిర్మాణానికి కనీస పూడిక తీయడం అవసరం.<ref>{{Cite web|title=Why Vizhinjam Port?, Its Advantages over other Ports. : Vizhinjam Port Project|url=https://www.vizhinjamport.org/index.php/cms/why_vizhinjam}}</ref><ref>{{Cite web|title=Revenue Portal|url=https://village.kerala.gov.in/Office_websites/about_village.php?nm=971VizhinjamVillageOffice}}</ref> అంతర్జాతీయ నౌకాయాన మార్గాలకు దాని ఆధునిక నౌకాశ్రయ సౌకర్యాలకు సమీపంలో ఉండటం వలన నౌక టర్నరౌండ్ సమయం (విటిటి) తగ్గుతుంది.<ref>{{Cite web|last=Paul|first=Jose|date=29 December 2022|title=Vizhinjam will make a good port|url=https://www.thehindubusinessline.com/opinion/vizhinjam-will-make-a-good-port/article66317154.ece|archive-url=https://archive.today/20231015202026/https://www.thehindubusinessline.com/opinion/vizhinjam-will-make-a-good-port/article66317154.ece|archive-date=15 October 2023|access-date=12 October 2023|website=BusinessLine|language=en}}</ref> [[దస్త్రం:MSC_at_Vizhinjam.jpg|alt=A container ship, seen over a stand of palm trees|thumb|ఓడరేవుకు చేరుకున్న ఎంఎస్సి ఓడ]] మొదటి దశ పూర్తయినప్పుడు, విజింజామ్ నౌకాశ్రయం 1 మిలియన్ టిఇయు (20 అడుగుల సమానమైన కంటైనర్ యూనిట్లకు వసతి కల్పిస్తుందని భావిస్తున్నారు. విజయవంతమైన దశలు 2023 నాటికి భారతదేశం రవాణా లో 70 శాతానికి పైగా వాటాను కలిగి ఉన్న మరో 6.2 మిలియన్ టీఈయూని జోడిస్తాయని భావిస్తున్నారు.<ref>{{Cite web|title=Vizhinjam Port|url=https://www.adaniports.com/ports-and-terminals/vizhinjam-port|access-date=6 November 2023|website=Adani Ports}}</ref><ref>{{Cite magazine|date=17 October 2023|title='Potential to compete with Singapore': How Adani Group's Vizhinjam Port is a maritime game changer for India|url=https://www.businesstoday.in/latest/economy/story/potential-to-compete-with-singapore-how-adani-groups-vizhinjam-port-is-a-maritime-game-changer-for-india-402293-2023-10-17|magazine=[[Business Today (India)|Business Today]]|access-date=6 November 2023}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.deccanherald.com/business/adanis-new-mega-port-can-lure-worlds-biggest-ships-to-india-2727407|title=Adani's new mega port can lure world's biggest ships to India|date=15 October 2023|access-date=6 November 2023|publisher=Bloomberg|agency=Deccan Herald}}</ref> ఈ నౌకాశ్రయం 2028 లో పూర్తి కానున్న భారతదేశపు మూడవ పొడవైన రైల్వే సొరంగం ద్వారా అనుసంధానించబడుతుంది.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/vizhinjam-railway-tunnel-third-longest-tunnel-in-country-to-adopt-australian-tunnelling-method/article67072115.ece|title=Vizhinjam railway tunnel, third longest tunnel in country, to adopt Austrian tunnelling method|last=Kallungal|first=Dhinesh|date=12 July 2023|work=The Hindu|access-date=10 January 2024|via=www.thehindu.com}}</ref> ఎస్టిఎస్ సూపర్ పోస్ట్-పనామాక్స్ క్రేన్ 72 మీటర్ల అవుట్ రీచ్, 20 మీటర్ల బ్యాక్ రీచ్, 35 మీటర్ల రైలు గేజ్ మొత్తం లిఫ్టింగ్ ఎత్తు 74 మీటర్లు కలిగి ఉంది.<ref>{{Cite web|title=Shipment of Quay Cranes for the Adani Vizhinjam Port Project in India-Shanghai Zhenhua Heavy Industries Co., Ltd|url=https://www.zpmc.com/news/cont.aspx?id=434}}</ref> ఈ పోర్టులో రెండు బ్రేక్‌వాటర్‌లు, ఒక హార్బర్ బేసిన్, వార్ఫ్‌లు ఉంటాయి. మొదటి దశలో, 3,180 మీటర్ల (10,430 అడుగుల) బ్రేక్‌వాటర్‌ను అభివృద్ధి చేశారు – ఇందులో 3,040 మీటర్ల (9,970 అడుగుల) ప్రధాన బ్రేక్‌వాటర్, చేపల వేట కోసం 140 మీటర్ల (460 అడుగుల) పొడిగింపు ఉన్నాయి . 10కు పైగా ఉన్న బెర్త్‌లలో (మొత్తం పొడవు 2000 మీటర్లు) చాలా వరకు పెద్ద ఓడలకు అనుకూలంగా ఉంటాయి. విలాసవంతమైన క్రూయిజ్ షిప్‌ల కోసం 500 మీటర్ల (1,600 అడుగుల) బహుళ ప్రయోజన బెర్త్‌ను రూపొందించారు. ఈ పోర్టులో 18,000-TEU కంటైనర్ నౌకలను నిర్వహించగల 800 మీటర్ల (2,600 అడుగుల) బెర్త్ మరియు దాని వార్ఫ్ వెనుక 500 మీటర్ల (1,600 అడుగుల) లోతు వరకు ఉన్న కంటైనర్ యార్డ్ ఉన్నాయి . చేపల ల్యాండింగ్ కేంద్రంలో 500 మీటర్ల (1,600 అడుగుల) బెర్త్, 100 మీటర్ల (330 అడుగుల) పోర్ట్-క్రాఫ్ట్ బెర్త్, 120 మీటర్ల (390 అడుగుల) కోస్ట్ గార్డ్ బెర్త్ ఉన్నాయి. భారత నావికాదళానికి నిల్వ, నిర్వహణ సౌకర్యాలు, 500 మీటర్ల పొడవైన (1,600 అడుగుల) బెర్త్ ఉన్నాయి<ref>{{Cite web|title=About Vizhinjam: Vizhinjam Port Project|url=https://www.vizhinjamport.org/index.php/cms/vizhinjam|access-date=12 October 2023|website=www.vizhinjamport.org}}</ref> ===క్రూయిజ్ టెర్మినల్=== ఈ ఓడరేవు కేరళలోని కోవలం, వర్కల, తిరువనంతపురం, పద్మనాభస్వామి ఆలయంతో సహా బీచ్‌లు, చారిత్రక ప్రదేశాలు, సాంస్కృతిక ఆకర్షణలకు ప్రవేశాన్ని అందిస్తుంది. బహుళ ప్రయోజన 620-మీటర్ల బెర్త్‌తో కూడిన ప్రణాళికాబద్ధమైన 600-మీటర్ల క్రూయిజ్ టెర్మినల్ కూడా అభివృద్ధిలో ఉంది.<ref>{{Cite web|title=Vizhinjam port to introduce world-class cruise village; 20 acres granted for development|url=https://infra.economictimes.indiatimes.com/news/ports-shipping/vizhinjam-port-to-introduce-world-class-cruise-village-20-acres-granted-for-development/129323440|access-date=6 June 2026|website=ET Infra}}</ref> అదనంగా, క్రూయిజ్ పర్యాటక కార్యకలాపాలకు మద్దతుగా 20 ఎకరాల క్రూయిజ్ గ్రామాన్ని ప్రతిపాదించారు. దీనిని ఇమ్మిగ్రేషన్, కస్టమ్స్ క్లియరెన్స్ సౌకర్యాలు, క్రూయిజ్ ప్రయాణీకుల లాంజ్‌లు, సామాను నిర్వహణ వ్యవస్థలు, పర్యాటక సమాచార కేంద్రాలు, సమీప గమ్యస్థానాలకు ప్రత్యేక రవాణా కనెక్టివిటీని కలిగి ఉన్న ఒక సమీకృత ప్రయాణీకుల కేంద్రంగా రూపొందించారు. ఈ ప్రాజెక్ట్‌లో రిటైల్, డ్యూటీ-ఫ్రీ షాపింగ్ ప్రాంతాలు, రెస్టారెంట్లు, కేరళ వారసత్వాన్ని ప్రదర్శించే సాంస్కృతిక అనుభవ మండలాలు, తీర విహారయాత్రలను సులభతరం చేయడానికి టూర్ ఆపరేటర్ల కోసం సౌకర్యాలు కూడా ఉన్నాయి. భారతదేశ దక్షిణ తీరంలో విజింజంను ఒక ప్రధాన అంతర్జాతీయ క్రూయిజ్ ప్రవేశ ద్వారంగా నిలపడమే దీని లక్ష్యం.<ref>{{Cite web|date=15 June 2021|title=Vizhinjam Port (Phase II/III) Draft EIA Report|url=https://kspcb.kerala.gov.in/assets/uploads/widget/public_hearing_files/Vizhinjam_Port_(Phase_IIIII)_-Draft_EIA_Report.pdf|access-date=15 August 2024|website=Kerala State Pollution Control Board|publisher=L&T, VISIL, Government of Kerala|page=48}}</ref> === సిబ్బంది మార్పులు === హిందూ మహాసముద్ర ప్రాంతంలో నౌకలకు విఴిఞ్ఞం అంతర్జాతీయ ఓడరేవు తిరువనంతపురం సౌకర్యవంతమైన సిబ్బంది-మార్పిడి కేంద్రంగా ఉంటుందని భావిస్తున్నారు. ఓడరేవు నుండి 16 కిమీ (9.9 మైళ్ళు) దూరంలో ఉన్న తిరువనంతపురం అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయానికి ఇది సమీపంలో ఉండటం వల్ల సిబ్బంది మార్పులకు వీలు కల్పిస్తుంది. 2020, 2021 లో కోవిడ్-19 మహమ్మారి సమయంలో 736 నౌకలకు సిబ్బంది మార్పులకు ఈ నౌకాశ్రయం మద్దతు ఇచ్చింది.<ref>{{Cite web|title=Shipping experts urge reviving crew changes at Vizhinjam port to boost revenue, jobs|url=https://www.onmanorama.com/career-and-campus/top-news/2024/07/19/revive-crew-change-at-vizhinjam-to-create-more-jobs-revenue.html|website=Onmanorama}}</ref> ట్రయల్ రన్ సమయంలో మొదటి సిబ్బంది మార్పు ఆగస్టు 2024లో జరిగింది.<ref>{{Cite web|date=10 August 2024|title=First crew change conducted at Vizhinjam International Port|url=https://english.mathrubhumi.com/news/kerala/first-crew-change-conducted-at-vizhinjam-international-port-1.9802305|website=English.Mathrubhumi}}</ref> === బంకరింగ్ === ప్రధాన అంతర్జాతీయ తూర్పు-పశ్చిమ షిప్పింగ్ మార్గం నుండి సుమారు 10 నాటికల్ మైళ్ల దూరంలో ఉన్నందున, ఈ ఓడరేవు బంకరింగ్ కోసం ఒక ముఖ్యమైన గమ్యస్థానంగా పోర్ట్ ఆఫ్ కాల్‌గా మారుతుందని భావిస్తున్నారు . దీని మాస్టర్ ప్లాన్ ప్రారంభ దశలో బంకరింగ్-ట్యాంక్ ఫార్మ్, సంబంధిత యుటిలిటీల కోసం ద్రవ నిల్వ ప్రాంతాన్ని అందిస్తుంది.<ref>{{Cite web|date=15 June 2021|title=DPR|url=https://kspcb.kerala.gov.in/assets/uploads/widget/public_hearing_files/Vizhinjam_Port_(Phase_IIIII)_-Draft_EIA_Report.pdf|access-date=15 August 2024|website=vizhinjam port official website|publisher=AECOM, VISIL, Government of Kerala|page=83}}</ref> == స్థానం == === సూయజ్ నుండి సింగపూర్ మార్గం === విజింజామ్ అంతర్జాతీయ ఓడరేవు తిరువనంతపురం సూయజ్-నుండి-[[సింగపూరు|సింగపూర్]]/ఫార్ ఈస్ట్ మార్గం నుండి 11 నాటికల్ మైళ్ళ దూరంలో ఉంది, ఇది సూయజ్ కెనాల్ ద్వారా ఐరోపాను ఆసియాతో కలిపే కారిడార్.<ref>{{Cite web|date=15 June 2021|title=Draft Environmental Impact Assessment Report for Vizhinjam Port (Phase II/III)|url=https://www.adaniports.com/-/media/Project/Ports/PortsAndTerminals/Vizhinjam-Port-Documents/Environment-Compliance-Report/Previous-Environment-Compliance-Report/Compliance-Report_VISL_Oct-2022-Mar-2023.pdf|access-date=15 August 2024|website=Adani Ports|publisher=AECOM, VISIL, Government of Kerala|page=45}}</ref> ఈ మార్గం [[మధ్యధరా సముద్రం]] ప్రారంభమవుతుంది, ఇక్కడ నౌకలు [[సూయజ్ కాలువ]] [[ఎర్ర సముద్రం]] రవాణా చేస్తాయి, బాబ్-ఎల్-మండేబ్ జలసంధిని నావిగేట్ చేస్తాయి, [[ఏడెన్ గల్ఫ్|గల్ఫ్ ఆఫ్ అడెన్]], [[అరేబియా సముద్రం]] గుండా కొనసాగుతాయి.<ref>{{Cite web|date=27 December 2019|title=Main Routing Alternatives between East Asia and Northern Europe &#124; Port Economics, Management and Policy|url=https://porteconomicsmanagement.org/pemp/contents/part1/interoceanic-passages/main-routing-alternatives-east-asia-northern-europe/}}</ref> ఇది హిందూ మహాసముద్రాన్ని దాటి, తరచుగా [[మలక్కా జలసంధి]] గుండా, సింగపూర్ దూర ప్రాచ్యంలోని ఇతర ప్రధాన ఓడరేవులకు చేరుకుంటుంది. ఈ మార్గంలో గణనీయమైన ట్రాఫిక్ ఉంది.<ref name="Vizhinjam-2024">{{Cite web|date=4 July 2024|title=Vizhinjam, India's first trans-shipment port, berths first mother vessel|url=https://www.fortuneindia.com/enterprise/vizhinjam-indias-first-trans-shipment-port-berths-first-mother-vessel/117524}}</ref> === గల్ఫ్-టు-సింగపూర్ మార్గం === గల్ఫ్-టు-సింగపూర్ మార్గం పర్షియన్ గల్ఫ్ ఆసియాతో కలుపుతుంది.<ref name="Vizhinjam-20242">{{Cite web|date=4 July 2024|title=Vizhinjam, India's first trans-shipment port, berths first mother vessel|url=https://www.fortuneindia.com/enterprise/vizhinjam-indias-first-trans-shipment-port-berths-first-mother-vessel/117524}}</ref> గల్ఫ్ నుండి, నౌకలు [[హార్ముజ్ జలసంధి|హోర్ముజ్ జలసంధి]] [[ఒమన్ గల్ఫ్|గల్ఫ్ ఆఫ్ ఒమన్]] ప్రయాణించి అరేబియా సముద్రంలోకి వెళ్తాయి. ఈ మార్గం హిందూ మహాసముద్రం మీదుగా కొనసాగుతుంది (తరచుగా మలక్కా జలసంధి గుండా వెళుతూ సింగపూర్, దూర ప్రాచ్యంలోని ఇతర ప్రధాన ఓడరేవులకు చేరుకుంటుంది.<ref>{{Cite web|date=15 June 2021|title=Draft Environmental Impact Assessment Report for Vizhinjam Port (Phase II/III)|url=https://www.adaniports.com/-/media/Project/Ports/PortsAndTerminals/Vizhinjam-Port-Documents/Environment-Compliance-Report/Previous-Environment-Compliance-Report/Compliance-Report_VISL_Oct-2022-Mar-2023.pdf|access-date=15 August 2024|website=Adani ports|publisher=AECOM, VISIL, Government of Kerala|page=45}}</ref> == పరిపాలన == ఈ నౌకాశ్రయం కేరళ ప్రభుత్వానికి చెందిన ప్రత్యేక ప్రయోజన సంస్థ. 2015లో, [[అదానీ పోర్ట్స్ & సెజ్]] (ఏ. పి. ఎస్. ఈ. జెడ్) ఈ నౌకాశ్రయాన్ని నిర్మించడానికి, నిర్వహించడానికి [[కేరళ ప్రభుత్వం]] 40 సంవత్సరాల ఒప్పందంపై సంతకం చేసింది. ప్రైవేట్-పబ్లిక్ భాగస్వామ్య ఒప్పందం ప్రకారం, [[అదానీ గ్రూపు|అదానీ గ్రూప్]] 7,525 కోట్ల రూపాయలతో ఈ నౌకాశ్రయాన్ని రూపకల్పన చేస్తుంది, అభివృద్ధి చేస్తుంది, ఆర్థిక సహాయం చేస్తుంది, నిర్వహిస్తుంది. మొదటి 40 సంవత్సరాల పాటు లైసెన్స్ కింద ఓడరేవును నిర్వహించే హక్కు వారికి ఉంటుంది, మొదటి 30 సంవత్సరాలలో వారు తమ సొంత ఖర్చుతో ప్రాజెక్ట్ రెండవ దశను నిర్మిస్తే అదనంగా 20 సంవత్సరాల పాటు ఆ హక్కు ఉంటుంది.<ref>{{Cite web|title=Vizhinjam Port: വിഴിഞ്ഞം തുറമുഖത്തേക്ക് ആദ്യ കപ്പൽ ഒക്ടോബർ 15ന് എത്തും; സ്വീകരിക്കാനൊരുങ്ങി സംസ്ഥാന സർക്കാർ|url=https://malayalam.indiatoday.in/keralam/story/the-first-vessel-will-arrive-at-vizhinjam-port-on-october-15-the-state-government-is-ready-to-accept-693066-2023-10-11|access-date=12 October 2023|website=India Today Malayalam|language=ml}}</ref> {| class="wikitable" !స్థానం !పేరు. !అనుబంధం/గమనికలు |- | |[[వి. డి. సతీశన్]] |[[కేరళ ముఖ్యమంత్రుల జాబితా|కేరళ ముఖ్యమంత్రి]], ఓడరేవుల మంత్రి, కేరళ |- | |డాక్టర్ ఎ. కౌసిగన్ [[ఇండియన్ అడ్మినిస్ట్రేటివ్ సర్వీస్|ఐఏఎస్]] |కార్యదర్శి, ఓడరేవుల విభాగం, [[కేరళ ప్రభుత్వం]] |- |మేనేజింగ్ డైరెక్టర్ (ఎమ్డి) |జెరోమిక్ జార్జ్, ఐఏఎస్ |విజింజామ్ ఇంటర్నేషనల్ సీపోర్ట్ లిమిటెడ్ (విఐఎస్ఎల్) |- |[[ముఖ్య కార్యనిర్వాహక అధికారి|చీఫ్ ఎగ్జిక్యూటివ్ ఆఫీసర్]] (సిఈఓ) |శ్రీకుమార్ కె. నాయర్ |అదానీ పోర్ట్స్ నియమించింది |- |ప్రాజెక్ట్ డైరెక్టర్ |సి. పి. ప్రదీప్ |విజింజామ్ ఇంటర్నేషనల్ సీపోర్ట్ లిమిటెడ్ |- |ఆపరేటర్ |అదానీ విజింజామ్ పోర్ట్ ప్రైవేట్ లిమిటెడ్ (ఎవిపిపిఎల్) |అదానీ పోర్ట్స్ & సెజ్ అనుబంధ సంస్థ |- |యజమాని. |కేరళ ప్రభుత్వం |రాష్ట్ర అనుబంధ సంస్థ అయిన విఐఎస్ఎల్ ద్వారా |} == కనెక్టివిటీ == === రోడ్డు === ఓడరేవు నుండి సుమారు 1.70 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న [[జాతీయ రహదారి 66]] (ఎన్ హెచ్ 66) తీరానికి సమాంతరంగా నడుస్తుంది, [[తిరువనంతపురం]] & [[కన్యాకుమారి]] కలుపుతుంది. ఇది ఎన్‌హెచ్‌ 966ఎ ద్వారా కొచ్చిన్ నౌకాశ్రయానికి కూడా వెళుతుంది.<ref>{{Cite web|date=15 June 2021|title=DPR|url=https://kspcb.kerala.gov.in/assets/uploads/widget/public_hearing_files/Vizhinjam_Port_(Phase_IIIII)_-Draft_EIA_Report.pdf|access-date=15 August 2024|website=Vizhinjam Port Official Website|publisher=AECOM, VISIL, Government of Kerala|page=72}}</ref> [[కన్యాకుమారి]] నుండి విజింజమ్ కొన్ని గంటల ప్రయాణం.<ref>{{Cite web|date=11 October 2023|title=𝐍𝐚𝐭𝐢𝐨𝐧𝐚𝐥 𝐇𝐢𝐠𝐡𝐰𝐚𝐲 𝟒𝟒 - Longest Highway in India (Earlier NH 7)|url=https://www.magicbricks.com/blog/national-highway-44/133107.html|website=Magicbricks Blog}}</ref> జాతీయ రహదారి 44 (భారతదేశపు అతి పొడవైన రహదారి ఉత్తరాన [[శ్రీనగర్]] నుండి దక్షిణాన కన్యాకుమారి వరకు విస్తరించి, [[జమ్మూ కాశ్మీరు (కేంద్రపాలిత ప్రాంతం)|జమ్మూ కాశ్మీర్]], [[పంజాబ్ ప్రాంతం|పంజాబ్]], [[హర్యానా]], [[ఉత్తర ప్రదేశ్]], [[మధ్య ప్రదేశ్|మధ్యప్రదేశ్]], [[మహారాష్ట్ర]], [[తెలంగాణ]], [[ఆంధ్రప్రదేశ్]], [[తమిళనాడు]] గుండా వెళుతుంది. నాలుగు లేన్ల తిరువనంతపురం బైపాస్లో ఓడరేవు నుండి 2 కిలోమీటర్ల అప్రోచ్ రోడ్ ఉంటుంది. విజింజామ్ నవైకులంను అనుసంధానించడానికి ఆరు లేన్ల ఔటర్ రింగ్ రోడ్ (ఓఆర్ఆర్) ప్రణాళిక చేయబడింది, ఇది నౌకాశ్రయానికి ప్రాప్యతను మెరుగుపరుస్తుంది.<ref>{{Cite web|last=Service|first=Express News|date=13 December 2022|title=Outer Ring Road project: Land acquisition proceedings start|url=https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2022/Dec/13/outer-ring-road-project-land-acquisition-proceedings-start-2527542.html|website=The New Indian Express}}</ref> === రైలు === భారతదేశంలో మూడవ పొడవైన రైల్వే సొరంగం, ప్రారంభ-ఆమోదం దశలో, [[బాలరామపురం]] [[దక్షిణ రైల్వే|దక్షిణ రైల్వే జోన్]] ప్రధాన మార్గం తో విజింజమ్ అంతర్జాతీయ ఓడరేవు తిరువనంతపురంను కలుపుతుంది.<ref name="Kallungal-20232">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Thiruvananthapuram/vizhinjam-railway-tunnel-third-longest-tunnel-in-country-to-adopt-australian-tunnelling-method/article67072115.ece|title=Vizhinjam railway tunnel, third longest tunnel in country, to adopt Austrian tunnelling method|first=Dhinesh|last=Kallungal|work=The Hindu|date=12 July 2023|via=www.thehindu.com}}</ref><ref>{{Cite web|date=15 June 2021|title=DPR|url=https://kspcb.kerala.gov.in/assets/uploads/widget/public_hearing_files/Vizhinjam_Port_(Phase_IIIII)_-Draft_EIA_Report.pdf|access-date=15 August 2024|website=Vizhinjam port official website|publisher=AECOM, VISIL, Government of Kerala|page=74}}</ref> ఈ సొరంగం న్యూ ఆస్ట్రియన్ టన్నెలింగ్ పద్ధతి (ఎన్ఎటిఎం) తో నిర్మించబడుతోంది.<ref>{{Cite web|last=Daily|first=Keralakaumudi|title=Vizhinjam railway tunnel to be constructed using low-cost Austrian tunnelling method, DPR approved|url=https://keralakaumudi.com/en/news/news.php?id=1307621&u=|website=Keralakaumudi Daily}}</ref> 9.02 కిలోమీటర్ల పొడవైన ఈ సొరంగం 25-30 మీటర్ల లోతుకు చేరుకుంటుంది. ఓడరేవు నుండి సరుకు రవాణా రైళ్లు 36 నిమిషాల్లో సొరంగం గుండా వెళతాయి, సగటు వేగాన్ని 15-30 గంటకు కిలోమీటర్లు (km/h) గా నిర్వహిస్తాయి. [[భారతీయ రైల్వేలు|భారతీయ రైల్వే]] నెట్‌వర్క్‌ ఈ నౌకాశ్రయం అనుసంధానం భారతదేశం అంతటా కంటైనర్ రవాణాను సులభతరం చేస్తుంది, ప్రధాన మార్గం [[కేరళ]] వెలుపల ప్రధాన నగరాలను కలుపుతుంది. [[కొంకణ్ రైల్వే|కొంకణ్ రైల్వే జోన్]] పశ్చిమ రాష్ట్రాలను కలుపుతుంది. దక్షిణ తీర మార్గం [[తమిళనాడు|తమిళనాడు,]] ఇతర ప్రాంతాలను కలుపుతుంది, ఈ ప్రాజెక్ట్ పర్యావరణ అనుమతి పొందింది.<ref>{{Cite web|date=15 June 2021|title=DPR|url=https://vizhinjamport.in/wp-content/uploads/2024/07/EC-railway-ECL_AUTH_2035E0_IA_KL_INFRA1_420053_2023.pdf|access-date=15 August 2024|website=Vizhinjam Port official website|publisher=Government of India|page=1}}</ref> === విమానయాన === తిరువనంతపురం అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం విజింజమ్ అంతర్జాతీయ ఓడరేవు నుండి 15 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉంది.<ref>{{Cite web|date=15 June 2021|title=DPR|url=https://kspcb.kerala.gov.in/assets/uploads/widget/public_hearing_files/Vizhinjam_Port_(Phase_IIIII)_-Draft_EIA_Report.pdf|access-date=15 August 2024|website=Vizhinjam Port official website|publisher=L&T, VISIL, Government of Kerala|page=36}}</ref> విమానాశ్రయం ఓడరేవును [[అదానీ గ్రూపు|అదానీ గ్రూప్]] నిర్వహిస్తుంది.<ref>{{Cite web|title=Adani Group takes over operation of Thiruvananthapuram International Airport|url=https://www.rprealtyplus.com/index.php/realty-spotlight/adani-group-takes-over-operation-of-thiruvananthapuram-international-airport-100400.html|access-date=2026-07-01|archive-date=2025-07-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20250705221058/https://www.rprealtyplus.com/index.php/realty-spotlight/adani-group-takes-over-operation-of-thiruvananthapuram-international-airport-100400.html|url-status=dead}}</ref> == మత్స్యకార సంఘాల నిరసన == స్థానిక మత్స్యకార సంఘాలు ఓడరేవుకు వ్యతిరేకంగా నిరసన వ్యక్తం చేశాయి, ఆగస్టు 2022లో వందలాది మంది మత్స్యకారులు ప్రాజెక్ట్ సైట్ ప్రధాన ద్వారం వద్ద గుమిగూడినప్పుడు నిరసనలు తీవ్రతరం అయ్యాయి. త్రివేండ్రం రోమన్ కాథలిక్ ఆర్చ్డియోసెస్ (కాథలిక్ మత్స్యకారులకు ప్రాతినిధ్యం వహిస్తున్న) నేతృత్వంలోని మత్స్యకార సమాజం తిరుగుబాటులో ప్రధాన పాత్ర పోషించింది. ఈ ప్రాజెక్ట్ తీవ్రమైన సముద్ర కోతకు కారణమైందని, ఇది 56,000 మంది ప్రజల జీవనోపాధిని, గృహాలను ప్రతికూలంగా ప్రభావితం చేసిందని ఆర్చ్డియోసెస్ తెలిపింది.<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/world/india/indian-tycoon-adanis-mega-port-hangs-balance-fishing-community-protests-2022-11-23/|title=Insight: Indian tycoon Adani's mega port hangs in the balance as a fishing community protests|work=[[Reuters]]|access-date=16 July 2024}}</ref> ఈ ప్రాజెక్ట్ దక్షిణ కేరళ మత్స్యకారులకు హాని కలిగిస్తుందని ఆర్చ్‌డయోసెస్ వికార్ జనరల్ యూజీన్ హెచ్. పెరీరా ఆందోళన వ్యక్తం చేశారు, వారు మనుగడ కోసం పోరాడుతున్నారని, అదానీ గ్రూపుతో అధికార, ప్రతిపక్ష పార్టీలు ప్రశ్నార్థకమైన లావాదేవీలు జరుపుతున్నాయని ఆరోపించారు.<ref>{{Cite web|date=16 August 2022|title=Rs 7,500-crore Vizhinjam seaport: Wary of losing livelihood, dwelling area, fishermen begin sit-in at Adani project site|url=https://indianexpress.com/article/cities/thiruvananthapuram/crore-vizhinjam-seaport-losing-livelihood-dwelling-area-fishermen-adani-project-8094153/|url-access=subscription|access-date=16 July 2024|website=The Indian Express|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=23 August 2022|title=Explained: Why fisherfolk in Kerala are protesting Adani's under-construction Vizhinjam port|url=https://indianexpress.com/article/explained/kerala-fishermen-vizhinjam-adani-port-protest-explained-8107064/|url-access=subscription}}</ref> పర్యావరణ ప్రభావ అంచనా నిర్వహించే వరకు నిర్మాణాన్ని నిలిపివేయాలని నిరసనకారుల ప్రధాన డిమాండ్.<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/world/india/indian-tycoon-adanis-mega-port-hangs-balance-fishing-community-protests-2022-11-23/|title=Insight: Indian tycoon Adani's mega port hangs in the balance as a fishing community protests|last=Vengattil|first=Munsif|date=23 November 2022|work=Reuters|access-date=12 October 2023|last2=Chaturvedi|first2=Arpan|language=en|last3=Kalra|first3=Aditya|last4=Vengattil|first4=Munsif|last5=Kalra|first5=Aditya}}</ref> సముద్ర కోత కారణంగా ఇళ్లు కోల్పోయిన కుటుంబాలకు పునరావాసం కల్పించడం, తీరప్రాంత కోతను తగ్గించడానికి చర్యలు తీసుకోవడం, వాతావరణ హెచ్చరికలు జారీ చేసినప్పుడు మత్స్యకారులకు ఆర్థిక సహాయం, మత్స్య ప్రమాదాల్లో మరణించిన వారి కుటుంబాలకు పరిహారం, సబ్సిడీ కిరోసిన్, [[తిరువనంతపురం జిల్లా]]<nowiki/>తిరువనంతపురం జిల్లాలోని అంచుతెంగూలో ఉన్న ముతలప్పొళి ఫిషింగ్ హార్బర్‌ను పూడిక తీయడం వంటివి సమాజం చేసిన ఇతర డిమాండ్లు. 2021లో తీరప్రాంత కోతలో 100 కంటే ఎక్కువ కుటుంబాలు తమ ఇళ్లను కోల్పోయినట్లు సమాచారం, అయితే ప్రాంతీయ రికార్డులు మినహా ఇతర స్థానభ్రంశం చెందిన కుటుంబాలపై సమాచారం లేదు. ఓడరేవు నిర్మాణం తీరప్రాంత కోతపై ఎలాంటి ప్రభావం చూపదని అధ్యయనాలు నిర్ధారించాయి.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/kerala/study-finds-no-correlation-between-coast-erosion-and-vizhinjam-port-project/article65914866.ece|title=Study finds no correlation between coast erosion and Vizhinjam port project|last=Kallungal|first=Dhinesh|date=20 September 2022|work=The Hindu|access-date=12 April 2024|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> సుమారు 300 కుటుంబాలు పాఠశాలలు శిబిరాల్లో నివసిస్తున్నాయి, ఇంకా చాలా మంది ఓఖీ తుఫాను తరువాత అద్దె వసతి లేదా బంధువులతో నివసిస్తున్నారు.<ref>{{Cite web|date=22 August 2022|title=As parties hedge, Church backs fishermen's protest against Adani port project|url=https://indianexpress.com/article/political-pulse/parties-hedge-church-backs-fishermens-protest-against-adani-port-project-8104946/}}</ref><ref>{{Cite web|title=Vizhinjam stir to be scaled up; KCBC backs plan|url=https://www.onmanorama.com/news/kerala/2022/09/11/vizhinjam-protest-adani-port-kcbc.html}}</ref><ref>{{Cite web|date=26 August 2022|title=Vizhinjam protest resulted from our helplessness: Eugine H Pereira|url=https://www.newindianexpress.com/states/kerala/2022/aug/26/vizhinjam-protest-resulted-from-our-helplessnesseugine-h-pereira-2491419.html}}</ref> 2022 నవంబర్ 27 రాత్రి మత్స్యకారుల బృందం విజింజామ్ పోలీస్ స్టేషన్పై దాడి చేసింది. ఈ బృందానికి కాథలిక్ చర్చి నాయకత్వం వహించిందని, ఈ దాడిలో 30 మంది అధికారులు గాయపడ్డారని పోలీసులు నివేదించారు.<ref>{{Cite web|date=28 November 2022|title=Vizhinjam police station attack: Police book 3000 people, FIR cites damages worth Rs 85 lakh|url=https://english.mathrubhumi.com/news/kerala/vizhinjam-police-station-attack-police-book-3000-people-fir-cites-damages-worth-rs-85-lakh-1.8086408|access-date=6 December 2022|website=English.Mathrubhumi|language=en}}</ref> మునుపటి రోజు నిర్బంధంలో ఉన్న ఐదుగురు నిరసనకారులను విడుదల చేయాలని దాడి చేసినవారు డిమాండ్ చేశారు.<ref>{{Cite web|date=6 December 2022|title=Vizhinjam police station violence: Kerala HC dismisses plea seeking NIA probe|url=https://www.thenewsminute.com/article/vizhinjam-police-station-violence-kerala-hc-dismisses-plea-seeking-nia-probe-170631|access-date=6 December 2022|website=The News Minute|language=en}}</ref> డిసెంబరు 6న, నిరసనకారులు, ప్రభుత్వం మధ్య చర్చలు జరిగిన తరువాత నిరసనలు నిలిపివేయబడ్డాయి.<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/india/protest-against-vizhinjam-sea-port-called-for-now/articleshow/96035184.cms|title=Protest against Vizhinjam sea port called for now|work=The Economic Times|access-date=6 December 2022}}</ref><ref>{{Cite web|date=6 December 2022|title=വിഴിഞ്ഞം സമരം പിൻവലിച്ചു; തീരുമാനം മുഖ്യമന്ത്രിയുമായി നടത്തിയ ചർച്ചയിൽ|trans-title=Vizhinjam port protest called-off after meeting with Chief Minister|url=https://www.mathrubhumi.com/news/kerala/vizhinjam-protest-withdraws-after-discussion-with-kerala-cheif-minister-pinarayi-vijayan-1.8110132|access-date=6 December 2022|website=Mathrubhumi|language=ml}}</ref> === చట్టపరమైన వివాదం === ఈ ప్రాజెక్టును పూర్తి చేయడంలో జాప్యం కారణంగా [[కేరళ ప్రభుత్వం]], [[అదానీ గ్రూపు|అదానీ గ్రూప్]] మధ్య చట్టపరమైన వివాదం ఏర్పడింది. జాప్యానికి కారణాలను వివరించడానికి అదానీ పదేపదే ఫోర్స్ మేజర్ ను ప్రస్తావించడంతో ప్రాజెక్టు ఆలస్యమైంది. ఈ వివాదాన్ని పరిష్కరించుకోవడానికి ఇరుపక్షాలు తరువాత మధ్యవర్తిత్వానికి అంగీకరించాయి.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kochi/vizhinjam-port-govt-appoints-kurian-joseph-as-arbitrator/articleshow/81140831.cms|title=Vizhinjam port: Govt appoints Kurian Joseph as arbitrator|last=Saikiran|first=KP|date=22 February 2021|work=The Times of India|language=en}}</ref> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:విమానాశ్రయాలు]] [[వర్గం:భారతదేశంలో విమానాశ్రయాలు]] 5d5y7twh2zufolvbmrsmwb15pxm9l47 0 500804 4907982 4895001 2026-07-19T02:01:15Z Muralikrishna m 106628 4907982 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name =జబ్ వి మెట్ | image = Jab_We_Met_Poster.jpg | caption = థియేట్రికల్ విడుదల పోస్టర్ | director = ఇంతియాజ్ అలీ | producer = ధిలిన్ మెహతా | writer = ఇంతియాజ్ అలీ | starring = [[కరీనా కపూర్]]<br/>[[షాహిద్ కపూర్]] | music = '''పాటలు:'''<br/>[[ప్రీతమ్]]<br/>[[సందేశ్ శాండిల్య]]<br/>'''స్కోర్:'''<br/>సంజోయ్ చౌదరి | editing = ఆర్తి బజాజ్ | cinematography = నటరాజన్ సుబ్రమణియం | studio = శ్రీ అష్టవినాయక్ సినీ విజన్ | distributor =[[వయాకామ్ 18 స్టూడియోస్|వయాకామ్ 18 మోషన్ పిక్చర్స్]]<ref name="Frater">{{cite web|title=Indian Film to distribute 'Welcome'|website=[[Variety (magazine)|Variety]]|first=Patrick|last=Frater|date=8 November 2007|access-date=8 February 2022|url=https://variety.com/2007/film/asia/indian-film-to-distribute-welcome-1117975672/|archive-date=8 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220208115259/https://variety.com/2007/film/asia/indian-film-to-distribute-welcome-1117975672/|url-status=live}}</ref> | released = {{Film date|2007|10|26|df=y}} | country = భారతదేశం | language = హిందీ | runtime = 142 నిమిషాలు | budget = ₹ 15 కోట్లు<ref name="BOI">{{cite web |title=Jab We Met |url=https://www.boxofficeindia.com/movie.php?movieid=248 |publisher=Box Office India |access-date=16 February 2022 |archive-date=5 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180205001030/https://www.boxofficeindia.com/movie.php?movieid=248 |url-status=live }}</ref> | gross = ₹ 50.9 కోట్లు<ref name="BOI" /> }} '''''జబ్ వి మెట్''''' (అనువాదం. వెన్ వి మెట్) అనేది 2007లో ఇంతియాజ్ అలీ రచించి దర్శకత్వం వహించిన భారతీయ హిందీ భాషా సినిమా, అష్టవినాయక సినీ విజన్ బ్యానర్‌పై ధిలిన్ మెహతా నిర్మించారు. [[షాహిద్ కపూర్]], [[కరీనా కపూర్]] ప్రధాన పాత్రల్లో నటించగా, [[తరుణ్ అరోరా]], [[సౌమ్య టాండన్]], [[దారా సింగ్]] సహాయక పాత్రల్లో నటించారు.<ref name="cult status">{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/decoding-the-comfort-of-shahid-kapoor-kareena-kapoors-jab-we-met-with-imtiaz-ali-and-its-fans-2453018-2023-10-28|title=Why is 'Jab We Met' such a comfort movie? Decoding it with Imtiaz Ali and fans|date=30 October 2023|work=India Today|access-date=13 November 2023}}</ref> ప్రధానంగా [[ముంబై]], [[భటిండా]], [[సిమ్లా]] సెట్ చేయబడిన ఈ సినిమా, రైలు ఎక్కిన గుండె పగిలిన వ్యాపారవేత్త ఆదిత్య కశ్యప్ కథను చెబుతుంది, అక్కడ అతను మాట్లాడే [[పంజాబీలు|పంజాబీ]] మహిళ గీత్ ధిల్లాన్‌ను కలుస్తాడు. వారి రైలు తప్పిపోయిన తరువాత గీత్, ఆదిత్య కలిసి ఆమె ఇంటికి ప్రయాణాన్ని ప్రారంభిస్తారు, ఆ తరువాత వచ్చే ప్రేమ వారిని మారుస్తుంది. [[ఇర్షాద్ కామిల్]] సాహిత్యం అందించిన ఈ సినిమాకి [[ప్రీతమ్]] సంగీతం అందించారు. ''జబ్ వి మెట్'' ప్రపంచవ్యాప్తంగా విడుదలకు ఒక రోజు ముందు, 25 అక్టోబర్ 2007న యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్‌లో విడుదలైంది. విడుదలైన తర్వాత, ఈ సినిమా విస్తృతమైన విమర్శకుల ప్రశంసలను అందుకుంది, ఆ సంవత్సరంలో అత్యధిక వసూళ్లు సాధించిన హిందీ సినిమాలలో ఒకటిగా నిలిచింది, ఇది ₹ 50.9 కోట్లకు పైగా వసూలు చేసింది. ఈ సినిమా తరువాత తమిళంలో ''కండెన్ కాదలై'' రీమేక్ చేయబడింది, తరువాత [[తెలుగు]] డబ్బింగ్ వెర్షన్ ''ప్రియా ప్రియతమ'' పేరుతో.<ref>{{Cite web|last=Jha|first=Subhash K.|date=Aug 15, 2009|title=Jab We Meet Again|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/jab-we-meet-again/articleshow/15947022.cms|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230821120215/https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/jab-we-meet-again/articleshow/15947022.cms|archive-date=21 August 2023|access-date=2022-05-05|website=Mumbai Mirror|language=en}}</ref> ఈ సినిమా అనేక ప్రశంసలను అందుకుంది . 55వ జాతీయ చలనచిత్ర అవార్డులలో "యే ఇష్క్ హై" పాటకు గాను శ్రేయా ఘోషల్ ఉత్తమ మహిళా నేపథ్య గాయనిగా, సరోజ్ ఖాన్ ఉత్తమ నృత్య దర్శకత్వంగా అవార్డులను గెలుచుకున్నారు. 53వ ఫిల్మ్‌ఫేర్ అవార్డులలో 'జబ్ వి మెట్ ' ఏడు నామినేషన్లను అందుకుని, రెండు అవార్డులను గెలుచుకుంది: కరీనా కపూర్ ఉత్తమ నటిగా, ఇంతియాజ్ అలీ ఉత్తమ సంభాషణల రచయితగా అవార్డులను గెలుచుకున్నారు. <ref>{{cite web|title=Shreya Ghoshal's Song Jab Jab Navratre Aave OUT: From National Film Awards To Filmfare 5 Times Shreya Won Laurels For Her Melodious Voice|url=https://www.spotboye.com/music/music-news/shreya-ghoshal-s-song-jab-jab-navratre-aave-out-from-national-film-awards-to-filmfare-5-times-shreya-won-laurels-for-her-melodious-voice/5f87338be9d3be1a1784908b|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220505211129/https://www.spotboye.com/music/music-news/shreya-ghoshal-s-song-jab-jab-navratre-aave-out-from-national-film-awards-to-filmfare-5-times-shreya-won-laurels-for-her-melodious-voice/5f87338be9d3be1a1784908b|archive-date=5 May 2022|access-date=2022-05-05|website=www.spotboye.com|language=en}}</ref> 2007లో విడుదలైనప్పటి నుండి, 'జబ్ వి మెట్' ఒక కల్ట్ స్టేటస్‌ను సంపాదించుకుంది. == కథ == ఆదిత్య కశ్యప్ ఒక సంపన్నమైన కానీ సమస్యాత్మకమైన కుటుంబానికి వారసుడు. తన ప్రియురాలు వేరొకరిని వివాహం చేసుకోవడం వల్ల నిరాశకు గురై, అతను కంపెనీ సమావేశం నుండి బయటకు వెళ్లి, ఆమె పెళ్లికి ఒక మెరుపులో హాజరవుతాడు, ఆపై [[ముంబై]] [[ఛత్రపతి శివాజీ టెర్మినస్ రైల్వే స్టేషను|ఛత్రపతి శివాజీ టెర్మినస్]] నుండి యాదృచ్ఛికంగా బయలుదేరే రైలులో ఎక్కుతాడు. రైలులో, అతను గీత్ ధిల్లాన్ అనే ఉత్సాహభరితమైన, తెలివైన, అమాయకురాలైన యువతిని కలుస్తాడు. ఆమె శక్తితో ఉక్కిరిబిక్కిరి అయి, తన సొంత నిరాశతో భారంగా ఉన్న ఆదిత్య, రాత్రి ఆలస్యంగా ఒక చిన్న స్టాప్ వద్ద రైలు నుండి దిగుతాడు. అతనికి సహాయం చేయడానికి ప్రయత్నిస్తున్న గీత్, రైలు బయలుదేరే ముందు అతన్ని మళ్లీ ఎక్కించటానికి ప్రయత్నిస్తాడు. వారు వాదిస్తున్నప్పుడు, రైలు బయలుదేరి, వారిద్దరినీ ఒంటరిగా వదిలివేస్తుంది. రైలు పట్టుకోవడానికి రత్లాం జంక్షన్ రైల్వే స్టేషన్ చేరుకోవడానికి ఆదిత్య ఆమెకు సహాయం చేస్తాడు, కానీ గందరగోళంలో, గీత్ మళ్లీ బోర్డింగ్ను కోల్పోతాడు. ఇప్పుడు అర్ధరాత్రి దాటి చిక్కుకుపోయిన గీత్, భద్రత కోసం ఆదిత్యకు అతుక్కుపోతున్నాడు, [[భటిండా]] ఇంటికి చేరుకోవడానికి ఆమెకు సహాయం చేయమని మొండిగా పట్టుబడతాడు. నెమ్మదిగా ఇద్దరూ స్నేహితులవుతారు. తన తల్లి తన తండ్రిని మరొక వ్యక్తి కోసం విడిచిపెట్టిందని తండ్రి, కొడుకు ఇద్దరినీ అసహ్యంగా వదిలివేసిందని ఆదిత్య వెల్లడించాడు. తన ప్రియుడు అన్షుమన్తో పారిపోవాలని యోచిస్తున్నట్లు గీత్ అంగీకరిస్తుంది. ప్రారంభంలో చిరాకు ఉన్నప్పటికీ, ఆదిత్య గీత్ సంతోషకరమైన సహవాసంలో తన నిరాశను తొలగించుకోవడం ప్రారంభిస్తాడు. కొన్ని రోజులు కలిసి ప్రయాణించిన తరువాత, వారు బటిండాలోని గీత్ కుటుంబ ఇంటికి చేరుకుంటారు. ఒక సంపన్న వ్యాపారవేత్తగా తన గుర్తింపును దాచుకోవడానికి ఆదిత్యను గీత్ కుటుంబం ప్రేమగా తీసుకుంటుంది, అతను తనను తాను సంగీతకారుడిగా పరిచయం చేసుకుంటాడు. గీత్ కుటుంబం ఆమె చిన్ననాటి స్నేహితురాలితో వివాహం ఏర్పాటు చేయాలని భావిస్తుంది, కానీ ఆమె నిరాకరిస్తుంది. అన్షుమన్తో ఉండాలని నిశ్చయించుకున్న ఆమె ఆదిత్యతో కలిసి ఇంటి నుండి పారిపోతుంది, అతను ఆమెను అన్షుమాన్ నివసించే మనాలి వదిలివేస్తాడు. అక్కడ, అతను ఆమెకు వీడ్కోలు చెప్పి [[ముంబై]] తిరిగి వస్తాడు. ఈ ప్రయాణం ఆదిత్య జీవితాన్ని మారుస్తుందిః అతను తన విడిపోయిన తల్లితో రాజీపడి, పనిలో కొత్త విశ్వాసాన్ని కనుగొంటాడు, కొత్త ఉత్పత్తి శ్రేణికి గీత్ పేరు పెట్టాడు. ఆమె తన ప్రపంచంలోకి అర్థాన్ని రంగును తిరిగి తీసుకువచ్చిందని అతను గ్రహించి, ఆమెతో ప్రేమలో పడ్డాడు. కొన్ని నెలల తర్వాత, గీత్ ఇంటి నుండి వెళ్ళిపోయినప్పటి నుండి కనిపించకపోవడంతో తీవ్ర ఆవేదనకు గురైన ఆమె కుటుంబం ముంబైలోని ఆదిత్యను కలవడానికి వస్తుంది. దిగ్భ్రాంతికి గురైన ఆదిత్య, మనాలికి ప్రయాణించి అన్షుమాన్‌ను నిలదీస్తాడు. చెప్పకుండా వచ్చినప్పుడు గీత్‌ను పెళ్లి చేసుకోవడానికి ఇష్టం లేక తిరస్కరించానని అన్షుమాన్ ఒప్పుకుంటాడు. చివరికి ఆదిత్య , సిమ్లాలో ఒక పాఠశాల ఉపాధ్యాయురాలిగా పనిచేస్తూ ఏకాంతంగా జీవిస్తున్న గీత్‌ను కనుగొంటాడు. తన స్పార్క్ తిరిగి పొందడానికి ఆమె తనకు సహాయం చేసిన విధంగానే ఆమె స్పార్క్ తిరిగి పొందనివ్వమని అతను ఆమెను ప్రోత్సహిస్తాడు. గీత్ కోలుకోవడం మొదలుపెట్టినప్పుడు, అన్సుమాన్ తిరిగి కనిపిస్తాడు, రాజీపడాలని ఆశిస్తాడు. గీత్ నలిగిపోయింది. ముగ్గురు కలిసి బటిండాకు వెళతారు, అక్కడ గీత్ కుటుంబం ఆదిత్యను తన భాగస్వామి ఇష్టపడుతుందని తప్పుగా భావించి, వారు సంతోషంగా వివాహానికి సిద్ధమవుతారు. ఆదిత్య, అన్షుమన్ల మధ్య విభేదాలను చూసినందున గీత నిజం వెల్లడించడానికి వెనుకాడుతుంది. చివరికి, ఆమె ఆదిత్య పట్ల తన ప్రేమను గ్రహించి, అన్షుమాన్ను వదిలివేస్తుంది. వారి కుటుంబాల ఆశీర్వాదంతో గీత్, ఆదిత్య వివాహం చేసుకుంటారు. == నటీనటులు == * ఆదిత్య కశ్యప్‌గా [[షాహిద్ కపూర్]] * గీత్ ధిల్లాన్‌గా [[కరీనా కపూర్]] * అన్షుమాన్‌గా [[తరుణ్ అరోరా]] * సౌమ్యా టాండన్-రూప్ కౌర్ ధిల్లాన్, గీత్ సోదరి * గీత తాత సూర్యేంద్ర సింగ్ ధిల్లాన్‌గా [[దారా సింగ్]] * గీత్ మామ ప్రేమ్ సింగ్ ధిల్లాన్‌గా [[పవన్ మల్హోత్రా]] * కమల్ తివారీ-గురుప్రీత్ సింగ్ ధిల్లాన్, గీత్ తండ్రి * [[కిరణ్ జునేజా]]-అమృత్ కౌర్ ధిల్లాన్, గీత్ తల్లి * గీత్ అమ్మమ్మ అయిన సరబ్జిత్ కౌర్ ధిల్లాన్‌గాప్రవీణ్ పూర్వా * వీర్ ప్రతాప్ సింగ్-మంజీత్ సింగ్ మాన్, గీత్ సూటర్ * ధరమ్ రాజ్ మాజీ భార్య, ఆదిత్య తల్లి అయేషా ఖన్నాగా [[దివ్యా సేథ్]] * అయేషా న్యాయవాది శ్రీకాంత్ శర్మగా కె. ఎఫ్. జుస్సావాలా * ఆదిత్య అధీనంలో ఉన్న రాఘవ్ దత్తాగా నిహార్ ఠక్కర్ * ఆదిత్య అధీనంలో మెహర్ గా మానుష్కా ఖిస్తీ * ఆదిత్య న్యాయవాది రోహిత్ భోంస్లేగా విశాల్ ఓం శర్మ * గీత్ & రూప్ బంధువుగా [[వామికా గబ్బి]] * స్టేషన్ మాస్టర్‌గా కిషోర్ ప్రధాన్ * టాక్సీ డ్రైవర్‌గా [[బ్రిజేంద్ర కాలా]] * హోటల్ రిసెప్షనిస్ట్‌గా & రైల్వే స్టేషన్‌లో పోలీసుగా టెడ్డీ మౌర్య * స్టేషన్ విక్రేత 1 గా ఆసిఫ్ బస్రా ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} ==బయటి లింకులు== * {{IMDb title|1093370}} [[వర్గం:హిందీ సినిమా]] j1a5e43hp0n9z0sbdvzuvj6pu95roij 0 500934 4908004 4905541 2026-07-19T02:38:51Z స్వరలాసిక 13980 /* సామాజిక-రాజకీయ ఆర్థిక సంస్కరణలు */ 4908004 wikitext text/x-wiki {{Short description|భారతీయ ప్రొఫెసర్ మరియు వైస్ ఛాన్సలర్ (1885–1943)}} {{distinguish|సేలం నంజుండయ్య సుబ్బారావు}} {{Use dmy dates|date=November 2022}} {{Infobox writer | honorific_prefix = | honorific suffix = | name = ఎన్. ఎస్. సుబ్బారావు | birth_name = నంజనగూడు సుబ్బరాయ సుబ్బారావు | pseudonym = | native_name_lang = kn | image = Portrait Photograph of N. S. Subba Rao.jpg | alt = ఎన్. ఎస్. సుబ్బారావు | caption = ఎన్. ఎస్. సుబ్బారావు | birth_date = {{Birth date|1885|03|14|df=yes}} | birth_place = శ్రీరంగపట్టణం, [[మైసూర్ రాజ్యం]] | death_date = {{Death date and age|1943|06|29|1885|03|14|df=yes}} | death_place = [[బెంగళూరు]], భారతదేశం | resting_place = | alma_mater = [[మహారాజా కళాశాల, మైసూర్]] | occupation = {{flatlist| * ఆర్థికవేత్త * ప్రిన్సిపాల్ * వైస్ ఛాన్సలర్ * విద్యావేత్త }} | language = [[కన్నడ భాష|కన్నడ]], ఇంగ్లీష్, ఫ్రెంచ్, లాటిన్ | nationality = భారతీయ | period = 1910 - 1942 | movement = | notableworks = | spouse = | children = | relatives = | awards = '''గండభేరుండ ఆర్డర్ యొక్క రాజకార్యప్రవీణ''' | signature = | signature_alt = | website = [https://www.srikanta-sastri.org/n-s-subba-rao N. S. Subba Rao] }} '''నంజనగూడు సుబ్బరాయ సుబ్బారావు''' (14 మార్చి 1885 - 29 జూన్ 1943) [[మహారాజా కళాశాల, మైసూర్|మహారాజా కళాశాల, మైసూర్]] లో [[ఆర్థిక శాస్త్రం]] ప్రొఫెసర్‌గా పనిచేశారు.<ref name=":2">{{Cite book|last=Sastry|first=T. V. Venkatachala|title=ಬದುಕು, ಬರೆಹ, ನೆನಪು - ಉಪಕುಲಪತಿ ಏನ್. ಎಸ್. ಸುಬ್ಬರಾಯರು (Biography of N. S. Subba Rao)|publisher=Vasantha Prakashana|year=2019|isbn=|location=Bangalore|pages=10–14|language=Kannada}}</ref><ref>{{Cite web|title=Subba Rao, N.S (Personal Name) › Authority search › Mysore University Library System catalog|url=http://libcatmysore.informaticsglobal.com/cgi-bin/koha/opac-authoritiesdetail.pl?authid=3851|access-date=2022-01-03|website=libcatmysore.informaticsglobal.com}}</ref><ref>{{Cite book|last=Murty; Vohra|first=K. Satchidananda; Ashok|url=https://books.google.com/books?id=UMkl8KIimecC|title=Radhakrishnan - His Life and Ideas|publisher=State University of New York Press|year=1989|isbn=9781438414010|pages=17|language=English}}</ref><ref>{{Cite book|last=S. Naganath|first=Bhagirath|url=https://books.google.com/books?id=wSdBEAAAQBAJ|title=Memorable Mysoreans - A Collection of Biographical Sketches|publisher=Notion Press|year=2021|isbn=9781685097875|location=Chennai, India|pages=54|language=English}}</ref> ఆ తర్వాత ఆయన మహారాజా కళాశాలకు ప్రిన్సిపాల్‌గా వ్యవహరించారు మరియు 1937 నుండి 1942 వరకు [[మైసూర్ విశ్వవిద్యాలయం]] యొక్క [[వైస్ ఛాన్సలర్|వైస్ ఛాన్సలర్ (ఉపకులపతి)]]గా సేవలు అందించి పదవీ విరమణ చేశారు.<ref name=":0">{{Cite web|title=N. S. Subba Rao {{!}} Dr. S. Srikanta Sastri - Official Website|url=https://www.srikanta-sastri.org/n-s-subba-rao|access-date=2022-01-02|website=Dr.S.Srikanta Sastri|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|last=of Mysore|first=Star|date=31 August 2018|title=Reflections on Mysore University|page=1|work=Star of Mysore|url=https://starofmysore.com/reflections-on-mysore-university/|access-date=2 January 2022}}</ref> సుబ్బారావు 1905 మరియు 1909 మధ్య సెంట్ జాన్స్ కళాశాల, కేంబ్రిడ్జ్ లో [[ఆల్ఫ్రెడ్ మార్షల్]] వద్ద విద్యార్థిగా ఉండి, అక్కడ తన ఎం.ఏ. ట్రైపోస్ పరీక్షను మరియు బార్-ఎట్-లా (Bar-at-Law) అర్హతను పూర్తి చేశారు. ఎన్. ఎస్. సుబ్బారావు ప్రసిద్ధ ఆర్థికవేత్తలైన [[జాన్ మేనార్డ్ కీన్స్]] మరియు ఆర్థర్ సిసిల్ పిగౌల సమకాలీనుడు. దాదాపు రెండు దశాబ్దాల పాటు వారితో సన్నిహిత పని సంబంధాన్ని కలిగి ఉన్నారు.<ref>{{Cite journal|last=Rao|first=N. S. Subba|title=Address of Welcome|date=1941|url=https://www.jstor.org/stable/42743688|journal=The Indian Journal of Political Science|volume=2|issue=4|pages=410–412|jstor=42743688|issn=0019-5510}}</ref> ఎన్. ఎస్. సుబ్బారావు చేసిన ప్రముఖ సహకారాలలో ''స్కౌట్స్ అండ్ గైడ్స్ ఉద్యమం'', ''మైసూర్ యూనివర్సిటీ కో-ఆపరేటివ్ సొసైటీ'', ''యూనివర్సిటీ మరియు సెంట్రల్ లైబ్రరీల'' స్థాపన ఉన్నాయి.<ref name=":4">{{Cite web|title=Shapers of Destiny {{!}} Maharajas College|url=http://maharajas.uni-mysore.ac.in/content/shapers-destiny|access-date=2022-01-02|website=maharajas.uni-mysore.ac.in|archive-date=2022-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20220102215938/http://maharajas.uni-mysore.ac.in/content/shapers-destiny|url-status=dead}}</ref> కేంద్ర మరియు రాష్ట్ర స్థాయిలలో ''పన్ను సంస్కరణలు'',<ref>{{Cite book|last=Govt. of Mysore|first=Proceedings|title=Reports of the Mysore University (1917 - 18)|publisher=Government of Mysore|year=1918|location=Mysore|pages=1|language=English}}</ref> హైస్కూళ్లలో కన్నడ మాధ్యమాన్ని ప్రవేశపెట్టడం వంటి ''విద్యా సంస్కరణలు'', మైసూర్‌లో మొట్టమొదటి ఆధునిక ''యోగ పాఠశాల'' స్థాపన (ముఖ్యంగా [[తిరుమలై కృష్ణమాచార్య]]కు సహాయం చేయడం ద్వారా) ఆయన కృషికి నిదర్శనాలు. లండన్ [[రౌండ్ టేబుల్ సమావేశాలు|రౌండ్ టేబుల్ సమావేశంలో]] (1930-32) సర్ మీర్జా ఇస్మాయిల్ తో కలిసి పాల్గొని, తద్వారా 'ఇండియన్ కాన్స్టిట్యూషన్ యాక్ట్' (1935) రూపకల్పనకు దారితీసిన ''ఆర్థిక సంస్కరణలలో'' కీలక పాత్ర పోషించారు. చివరగా, కొత్తగా ఏర్పడిన మైసూర్ విశ్వవిద్యాలయంలో [[ఎం. హిరియన్న]],<ref>{{Cite web|date=2016-10-26|title=The Unalloyed Erudition of M. Hiriyanna|url=https://medium.com/prekshaa-journal/the-unalloyed-erudition-of-m-hiriyanna-52684195781f|access-date=2022-01-03|website=Prekshaa Journal|language=en}}</ref> జి. పి. రాజరత్నం, [[ఎస్. శ్రీకంఠ శాస్త్రి]], [[కువెంపు]], టి. ఎస్. వెంకన్నయ్య,<ref name=":9">{{Cite web|title=VENKANNAIAH T|url=https://shastriyakannada.org/DataBase/KannwordHTMLS/CLASSICAL%20KANNADA%20SCHOLARS%20HTML/VENKANNAIAH%20T.S.%20HTML.htm|access-date=2022-01-06|website=shastriyakannada.org|archive-date=2022-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20220102215043/https://shastriyakannada.org/DataBase/KannwordHTMLS/CLASSICAL%20KANNADA%20SCHOLARS%20HTML/VENKANNAIAH%20T.S.%20HTML.htm|url-status=dead}}</ref> మరియు ఎ. ఆర్. కృష్ణశాస్త్రి వంటి భవిష్యత్తు సాహిత్య పండితులను మరియు రచయితలను అధ్యాపకులుగా ''నియమించడంలో'' ఆయన అద్భుతమైన పాత్ర పోషించారు.<ref>{{cite journal |last1=Brahmananda |first1=P.R. |title=V. L.D'Souza, M. H. Gopal and Their Environs |journal=The Indian Economic Journal |date=September 1994 |volume=42 |issue=1 |pages=134–139 |id={{ProQuest|1292949943}} |doi=10.1177/0019466219940110 |s2cid=254294413 }}</ref> __TOC__ == ప్రారంభ జీవితం == ఎన్. ఎస్. సుబ్బారావు 14 మార్చి 1885న మైసూర్ రాష్ట్రంలోని [[శ్రీరంగపట్టణం]]లో జన్మించారు. ఆయన తండ్రి నంజనగూడు సుబ్బరాయ వృత్తిరీత్యా న్యాయవాది. సుబ్బారావుకు ఎన్. నరసింహ మూర్తి అనే అన్నయ్య ఉండేవాడు, అతను మైసూర్‌లోని బ్రిటీష్ రెసిడెంట్ సర్ స్టువర్ట్ మిల్‌ఫోర్డ్ ఫ్రేజర్ కార్యాలయంలో అధికారిగా పనిచేశారు. ఆయన చెల్లెలు కావేరమ్మ. సుబ్బారావు శ్రీరంగపట్టణంలో తన మెట్రిక్యులేషన్ పరీక్షను పూర్తి చేసి, ఆపై తన ఎఫ్.ఏ. (F. A.) కోర్సు కోసం బెంగళూరులోని సెంట్రల్ కాలేజీకి మారారు. ఇక్కడ, ఆయన ప్రఖ్యాత స్కాటిష్ విద్యావేత్త మరియు తరువాత సెంట్రల్ కాలేజీ, బెంగళూరు ప్రిన్సిపాల్ అయిన జాన్ గుత్రీ టైట్<ref>{{Cite web|last=TATE|first=JOHN GUTHRIE|title=TAIT, JOHN GUTHRIE - Biography (Cambridge University)|url=https://venn.lib.cam.ac.uk/cgi-bin/search-2018.pl?sur=&suro=w&fir=&firo=c&cit=&cito=c&c=all&z=all&tex=TT880JG&sye=&eye=&col=all&maxcount=50|access-date=9 January 2022|website=Cambridge Alumni Database}}</ref><ref>{{Cite web|title=Papers of John Guthrie Tait, 1861-1945, Professor of English literature and principal of the Central College, Bangalore, India - Archives Hub|url=https://archiveshub.jisc.ac.uk/data/gb559-ms29|access-date=2022-01-09|website=archiveshub.jisc.ac.uk}}</ref><ref>{{Cite web|last=Archives|first=The National|title=The Discovery Service|url=https://discovery.nationalarchives.gov.uk/details/c/F31225|access-date=2022-01-09|website=discovery.nationalarchives.gov.uk|language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web|title=John Guthrie Tait (1861-1945)|url=https://data.bnf.fr/fr/14491892/john_guthrie_tait/|access-date=2022-01-09|website=data.bnf.fr|language=fr}}</ref><ref>{{Cite book|last=Scott|first=Walter|url=https://catalogue.nla.gov.au/Record/476644/Copyright?|title=The journal...1829-32|date=1946|publisher=Oliver for the Editor|location=Edinb}}</ref> (జె. జి. టైట్) వద్ద విద్యార్థిగా ఉన్నారు. ఎఫ్.ఏ. కోర్సు ముగింపులో, టైట్ సుబ్బారావును [[బ్యాచిలర్ ఆఫ్ ఆర్ట్స్|బి.ఏ. డిగ్రీ]] కోసం మద్రాస్ క్రిస్టియన్ కాలేజ్, [[చెన్నై|మద్రాస్]] లోని రెవరెండ్ విలియం స్కిన్నర్ మరియు రెవరెండ్ ఎర్లే మాంటిత్ మాక్‌ఫైల్‌లకు సిఫార్సు చేశారు. సుబ్బారావు 1904లో బంగారు పతకంతో బి.ఏ. పూర్తి చేశారు. దీని తరువాత, మైసూర్ ప్రభుత్వం ఆయనకు కేంబ్రిడ్జ్‌లో తదుపరి విద్యను అభ్యసించడానికి 'దామోదర్ దాస్ విద్యా స్కాలర్‌షిప్' అందించింది.<ref name=":0" /> == ఇంగ్లాండ్‌లో విద్య == [[File:Keynes 1933.jpg|left|thumb|జాన్ మేనార్డ్ కీన్స్ (1933)]] ఎన్. ఎస్. సుబ్బారావు 1905 నుండి 1909 వరకు కేంబ్రిడ్జ్‌లోని సెయింట్ జాన్స్ కాలేజీలో ఉన్నారు. ఆయన ఆల్ఫ్రెడ్ మార్షల్ వద్ద విద్యార్థిగా చేరి ఆర్థిక శాస్త్రం, రాజకీయ శాస్త్రం మరియు ఐరోపా చరిత్రను అభ్యసించారు. ఇక్కడ ఆయన సమకాలీనులలో జాన్ మేనార్డ్ కీన్స్ మరియు ఆర్థర్ సిసిల్ పిగౌ ఉన్నారు. సుబ్బారావు "పొలిటికల్ అండ్ ఎకనామిక్ కండిషన్స్ ఆఫ్ ఏన్షియంట్ ఇండియా, యాజ్ డిస్క్రైబ్డ్ ఇన్ ది జాతకాస్" (Political and Economic conditions of Ancient India, as described in the Jatakas)<ref name=":8">{{Cite book|last=Rao|first=Nanjanagud Subbaraya Subba|url=https://books.google.com/books?id=Q-dAAQAAMAAJ|title=Economic and Political Conditions in Ancient India: as Described in the Jatakas|publisher=Wesleyan Mission Press|year=1911|location=Bangalore|pages=1–106|language=English}}</ref> అనే పేరుతో ఒక వ్యాసాన్ని ప్రచురించారు, ఇది ఆయనకు 1909లో ప్రతిష్టాత్మకమైన 'లే బాస్' (Le Bas) అవార్డును తెచ్చిపెట్టింది. ఆయన కేంబ్రిడ్జ్‌లో తన ట్రైపోస్ పరీక్షను (M. A. Cantab.) పూర్తి చేస్తూనే, బార్-ఎట్-లా అర్హతను కూడా ముగించారు. ఇంగ్లాండ్‌లో ఉన్న నాలుగు సంవత్సరాలలో, సుబ్బారావు 28 అక్టోబర్ 1909న భారతదేశానికి తిరిగి రావడానికి ముందు ఫ్రాన్స్, జర్మనీ మరియు కొన్ని ఇతర యూరోపియన్ దేశాలలో పర్యటించారు. కీన్స్‌తో ఆయనకు ఉన్న సన్నిహిత స్నేహం ఆయన ఎంతో కాలం గుర్తుంచుకున్న ఒక మధుర జ్ఞాపకం. కీన్స్ మరియు సుబ్బారావు ఇద్దరూ దాదాపు రెండు దశాబ్దాల పాటు సన్నిహిత ఉత్తర ప్రత్యుత్తరాలను కొనసాగించారు.<ref name=":7">{{Citation|last=Chandavarkar|first=Anand|chapter=Keynes: The Guru|date=1989|chapter-url=https://doi.org/10.1057/9780230374775_8|title=Keynes and India: A Study in Economics and Biography|pages=150–179|editor-last=Chandavarkar|editor-first=Anand|series=Keynesian Studies|place=London|publisher=Palgrave Macmillan UK|language=en|doi=10.1057/9780230374775_8|isbn=978-0-230-37477-5|access-date=2022-01-02|chapter-url-access=subscription}}</ref> కీన్స్ కలకత్తాలోని బ్రిటిష్ ఇండియా ప్రభుత్వంలో ఒక ఉన్నత పదవి కోసం సుబ్బారావు పేరును సిఫార్సు చేశారు - అయితే కేంబ్రిడ్జ్‌లో తన ఉన్నత విద్య కోసం నాలుగు సంవత్సరాల పాటు నిధులు సమకూర్చిన మైసూర్ ప్రభుత్వం మరియు రాజకుటుంబం పట్ల ఉన్న కృతజ్ఞతతో సుబ్బారావు ఆ ఆఫర్‌ను వినమ్రంగా తిరస్కరించారు.<ref>{{Cite journal|last=Chandavarkar|first=Anand G.|date=1983|title=Keynes and India: A Centennial Review and Appraisal|url=https://www.jstor.org/stable/4372286|journal=Economic and Political Weekly|volume=18|issue=28|pages=1233–1237|jstor=4372286|issn=0012-9976}}</ref><ref>{{Cite book|last=Keynes|first=John Maynard|title=Keynes Writings on India|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, United Kingdom|pages=5, 6|language=English}}</ref><ref name=":1">{{Cite book|last=Chandavarkar|first=A.|url=https://books.google.com/books?id=0RWHDAAAQBAJ&dq=Keynes+and+Subba+Rao&pg=PA166|title=Keynes and India: A Study in Economics and Biography|date=1990-01-22|publisher=Springer|isbn=978-0-230-37477-5|language=en}}</ref> కీన్స్ సుబ్బారావును "''సాంప్రదాయక విభాగానికి చెందిన మంచి మార్షలియన్''" (Good Marshallian of the Orthodox Sect) అని అభివర్ణించారు.<ref name=":1" /> మేనార్డ్ కీన్స్‌కు సుబ్బారావు రాసిన లేఖలోని ఒక భాగం:<ref name=":1" /> <blockquote>''"నా ప్రియమైన కీన్స్, సెక్రటేరియట్ (మైసూర్ రాష్ట్ర ప్రభుత్వ కార్యాలయాలు) లోని చాలా మంది అధికారులు ‘ఎకనామిక్ జర్నల్’ మరియు ‘మద్రాస్ మెయిల్’ లలో నువ్వు రాసిన పత్రాలను చదివారని నేను తెలుసుకున్నాను – ఇది నన్ను ఆశ్చర్యపరిచింది, ఎందుకంటే మేము ఇక్కడ అంత అప్‌డేట్‌గా ఉంటామని అనుకోలేదు! నేను కేంబ్రిడ్జ్‌ను చాలా మిస్ అవుతున్నాను. నేను ఆ ప్రదేశాన్ని ఇంతగా ఇష్టపడతానని అనుకోలేదు... నా ఆలోచనలలో మరియు కలలలో నేను ఎంత తరచుగా కేంబ్రిడ్జ్‌కు తిరిగి వెళ్తానో చెబితే నువ్వు నమ్మవు – హృదయపూర్వక అభినందనలతో, నీ భవదీయుడు –'' ఎన్. ఎస్. సుబ్బారావు"''.''</blockquote> == భారతదేశానికి తిరుగుప్రయాణం == ఎన్. ఎస్. సుబ్బారావు 28 అక్టోబర్ 1909న భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చారు. 1910లో ఆయన మైసూర్‌లోని మహారాజా కాలేజీలో ఎకనామిక్స్ లెక్చరర్‌గా నియమితులయ్యారు. ఇక్కడ ఆర్థిక శాస్త్రంతో పాటు రాజకీయ శాస్త్రం, ఐరోపా చరిత్ర మరియు ఆంగ్ల సాహిత్యాన్ని కూడా సుబ్బారావు బోధించారు.<ref name=":3">{{Cite book|last=Mysore|first=University|title=Maharaja College Brochure|publisher=University of Mysore|year=2016|location=Mysore|pages=1|language=English}}</ref><ref name=":4" /> ఇక్కడ ఆయన ప్రముఖ విద్యార్థులలో భవిష్యత్ కన్నడ రచయిత మరియు కవి వి. సీతారామయ్య ఒకరు.<ref name=":2" /> మైసూర్ విశ్వవిద్యాలయం 27 జూలై 1916న ఉనికిలోకి వచ్చింది. ఎన్. ఎస్. సుబ్బారావు 24 సెప్టెంబర్ 1917న సి. ఆర్. రెడ్డి నుండి మహారాజా కాలేజీ ప్రిన్సిపాల్‌గా బాధ్యతలు స్వీకరించి 1928 వరకు ఆ పదవిలో కొనసాగారు.<ref name=":0" /> == విశ్వవిద్యాలయ సంవత్సరాలు == [[File:Maharaja College Group Photo with N. S. Subba Rao and B. M. Srikantaiah.jpg|left|thumb|'''కుర్చీలలో కూర్చున్నవారు''': ఎడమ నుండి కుడికి: 1. ఎం. ఆర్. శ్రీనివాస మూర్తి 2. ఎ. ఎన్. నరసింహయ్య 3. బి. వెంకోబాచార్ 4. టి. ఎస్. వెంకన్నయ్య 5. బి. ఎం. శ్రీకంఠయ్య 6. ఎన్. ఎస్. సుబ్బారావు 7. బి. వెంకటనారణప్ప 8. ? 9. తిరువళ్లూరు శ్రీనివాస రాఘవాచార్య 10. వి. సీతారామయ్య '''కుర్చీల వెనుక నిలబడినవారు''': ఎడమ నుండి కుడికి: 1. నిట్టూరు శ్రీనివాస రావు 2. కె. అనంతరామయ్య 3. ఎం. ఆర్. వరదాచార్ 8. పి. శ్రీనివాస రావు '''నేలపై కూర్చున్నవారు''': 4. కె. గోపాలకృష్ణ రావు]] ఎన్. ఎస్. సుబ్బారావు కొత్తగా స్థాపించబడిన మైసూర్ విశ్వవిద్యాలయంలోని ఎకనామిక్స్ విభాగానికి వ్యవస్థాపక సభ్యుడు మరియు మొదటి ప్రొఫెసర్.<ref>{{Cite web|title=drkps: A Brief Early life sketch and Educational Carrier|url=http://www.drkps.com/cetest-firstpage/a-brief-early-life-sketch-and-educational-carrier.html|access-date=2022-01-06|website=www.drkps.com}}</ref> మైసూర్ విశ్వవిద్యాలయంలో 'ప్రసారాంగ' (Prasaranga) పేరిట ఒక ప్రత్యేక పబ్లిషింగ్ విభాగాన్ని స్థాపించడంలో ఎన్. ఎస్. సుబ్బారావు కీలక పాత్ర పోషించారు.<ref>{{Cite web|title=All works of G Hanumantha Rao should be published: Prof TV Venkatachala Shastry – Mysuru Today|url=https://citytoday.news/all-works-of-g-hanumantha-rao-should-be-published-prof-tv-venkatachala-shastry/|access-date=2022-01-03|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|date=2019-11-17|title=UoM Prasaranga to publish research thesis in book form again|url=https://starofmysore.com/uom-prasaranga-to-publish-research-thesis-in-book-form-again/|access-date=2022-01-03|website=Star of Mysore|language=en-US}}</ref> 1919లో, సిలోన్ (శ్రీలంక) లో స్టేట్ యూనివర్శిటీ స్థాపనను పర్యవేక్షించడానికి సుబ్బారావును సిలోన్‌కు ఆహ్వానించారు. జూలై 1927లో, ఎన్. ఎస్. సుబ్బారావు మైసూర్ ప్రభుత్వ ప్రతినిధిగా నేషనల్ ఎడ్యుకేషనల్ కాన్ఫరెన్స్‌లో ఆర్థిక శాస్త్రం మరియు పరిపాలనపై అనేక ప్రముఖ పత్రాలను సమర్పించారు. ఈ పత్రాలు కె. మయాథెన్ మరియు ఇ. జి. మెక్‌ఆల్పైన్ నుండి మంచి సమీక్షలను పొందాయి. సుబ్బారావు బోధనా సమాజానికి ఆర్థిక సహాయం అందించడానికి 1923లో మైసూర్ యూనివర్శిటీ కో-ఆపరేటివ్ సొసైటీని స్థాపించారు. ఆయన జూలై 1935లో రాష్ట్రవ్యాప్తంగా ఉన్న హైస్కూళ్లలో కన్నడ మాధ్యమాన్ని ప్రవేశపెట్టారు.<ref name=":5" /> సుబ్బారావు 1937 నుండి 1942 వరకు మైసూర్ విశ్వవిద్యాలయం వైస్ ఛాన్సలర్‌గా మరియు అకడమిక్ కౌన్సిల్ చైర్మన్‌గా ఉన్నారు.<ref>{{Cite web|last=Subba Rao|first=N. S.|date=3 January 2022|title=University of Mysore Calendar for 1937 - 38|url=https://ia601609.us.archive.org/31/items/in.ernet.dli.2015.85871/2015.85871.University-Of-Mysore-The-Calendar-For-1937-1938-Vol-Ii.pdf|access-date=3 January 2022|website=Internet Archive.org}}</ref> [[ఎస్. శ్రీకంఠ శాస్త్రి]] ని "సోర్సెస్ ఆఫ్ కర్ణాటక హిస్టరీ, వాల్యూమ్ I" (Sources of Karnataka History, Vol I) రాయడానికి మరియు దానిని 1940 లో ప్రచురించేలా చేయడంలో ఆయన కీలక పాత్ర పోషించారు.<ref>{{Cite web|title=S Srikanta Sastri (Part 5) {{!}} Prekshaa|url=https://www.prekshaa.in/s-srikanta-sastri-part5|access-date=2022-01-03|website=www.prekshaa.in}}</ref> మైసూర్ విశ్వవిద్యాలయ గ్రంథాలయ స్థాపన కోసం సుబ్బారావు 1918లో థామస్ డెన్హామ్ మరియు రాధా కుముద్ ముఖర్జీలతో కలిసి ఒక సమావేశానికి అధ్యక్షత వహించారు. బి. ఎం. శ్రీకంఠయ్య మరియు ఎం. వెంకటకృష్ణయ్యలతో కలిసి, సుబ్బారావు మైసూర్‌లో మైసూర్ గవర్నమెంట్ సెంట్రల్ లైబ్రరీ స్థాపనపై ప్రత్యేక ఆసక్తిని కనబరిచారు.<ref name=":6" /> విశ్వవిద్యాలయంలోని పేద విద్యార్థుల కోసం "కాలేజీ లైబ్రరీ స్కాలర్‌షిప్ ఫండ్" ప్రారంభించాలనే ఆయన ఆలోచన ఎంతో మందికి వరంగా మారింది. ఎన్. ఎస్. సుబ్బారావు, అప్పట్లో "''ప్రబుద్ధ కర్ణాటక''" పత్రికకు సంపాదకుడిగా ఉన్న ఎ. ఆర్. కృష్ణశాస్త్రి ని, ఆ పత్రిక పరిధిని విస్తృతం చేయాలని, అందులో సాహిత్యేతర వ్యాసాలను చేర్చాలని మరియు మైసూర్ సంస్థానం వెలుపల ఉన్న పాఠకుల నుండి కూడా రచనలను ఆహ్వానించాలని కోరారు.<ref name=":2" /> ఎన్. ఎస్. సుబ్బారావు భవిష్యత్తులో సాహిత్య దిగ్గజాలుగా మారిన ఎంతో మందిని విశ్వవిద్యాలయంలో అధ్యాపకులుగా చేర్చుకున్నారు. విద్యాపరమైన ప్రతిభను గుర్తించడంలో ఆయనకున్న నిశిత దృష్టికి మరియు పరిపాలనా నైపుణ్యానికి ఇది నిదర్శనం. ఈ జాబితాలో ఎం. హిరియన్న, [[జి. పి. రాజరత్నం]], [[ఎస్. శ్రీకంఠ శాస్త్రి]], టి. ఎస్. వెంకన్నయ్య,<ref name=":9" /> [[కువెంపు]] మరియు [[ఎ. ఎన్. మూర్తి రావు]] తదితరులు ఉన్నారు. == సామాజిక-రాజకీయ ఆర్థిక సంస్కరణలు == సర్ [[బ్రజేంద్ర నాథ్ సీల్]] వైస్ ఛాన్సలర్‌షిప్ కింద, సుబ్బారావు కౌన్సిల్ ఫర్ పొలిటికల్ రిఫార్మ్స్ (1926-27) లో సభ్యుడిగా ఉన్నారు. టెక్స్‌టైల్ టారిఫ్ బోర్డ్ సభ్యుడిగా, సుబ్బారావు తన విస్తృత ఆర్థిక శాస్త్ర పరిజ్ఞానాన్ని మరియు అనుభవాన్ని టారిఫ్ సమస్యలను పరిష్కరించడంలో ఉపయోగించారు.<ref name=":7" /><ref>{{Cite web|title=Report of the Indian Tariff Board Cotton Textile Industry Enquiry 1927|url=http://indianculture.gov.in/report-indian-tariff-board-cotton-textile-industry-enquiry-1927-0|access-date=2022-01-03|website=INDIAN CULTURE|language=en}}</ref> ఆయన దివాన్ సర్ [[మీర్జా ఇస్మాయిల్]] తో కలిసి లండన్ [[రౌండ్ టేబుల్ సమావేశాలు|రౌండ్ టేబుల్ సమావేశానికి]] (1930-32) హాజరయ్యారు మరియు ఆ తర్వాత ది ఇండియన్ కాన్స్టిట్యూషన్ యాక్ట్ ఆఫ్ 1935 రూపకల్పనలో కీలక పాత్ర పోషించారు.<ref>{{Cite book|last=Indian Government.|url=http://archive.org/details/indianroundtable029616mbp|title=Indian Round Table Conference Proceedings|date=1931|publisher=Government Of India.|others=Osmania University, Digital Library Of India}}</ref> సుబ్బారావు 1939 నుండి 1942 వరకు బెంగళూరులోని మైథిక్ సొసైటీకి గౌరవ కార్యదర్శిగా వ్యవహరించారు<ref>{{Cite web|title=About Mythic Society|url=https://mythicsociety.org/about-mythic-society/|access-date=2022-01-06|website=Mythic Society|language=en-US|archive-date=2022-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220106191329/https://mythicsociety.org/about-mythic-society/|url-status=dead}}</ref> మరియు తన పదవీ కాలంలో అనేక చారిత్రక సెమినార్లను ఏర్పాటు చేయడంలో కీలక పాత్ర పోషించారు. దీనితో పాటు ఆయన మైథిక్ సొసైటీ లైబ్రరీని విస్తరించారు, ఇది ప్రస్తుతం గణనీయమైన సంఖ్యలో పాత శాసనాలు మరియు ఎపిగ్రాఫికల్ రికార్డులను కలిగి ఉంది. సుబ్బారావు మైసూర్ మహారాజు నల్వడి కృష్ణరాజ వడెయార్ ను ఒప్పించి, మైసూర్‌లోని ప్రస్తుత [[జగన్మోహన్ ప్యాలెస్]] లో కొంత భాగాన్ని యోగా గురువు తిరుమาลัย కృష్ణమాచార్య కు కేటాయించేలా చేశారు, తద్వారా మైసూర్ సంస్థానంలో మొట్టమొదటి అధికారిక యోగా పాఠశాల స్థాపనకు మార్గం సుగమం అయింది.<ref>{{Cite book|last=Krishnamacharya|first=Tirumalai|url=https://books.google.com/books?id=tUgBIrn5REwC|title=Yoga Body - The Origins of Modern Posture Practice|publisher=Oxford University Press, USA|year=2010|isbn=9780199745982|location=USA|pages=177|language=English}}</ref> == ఉపన్యాసాలు మరియు సేకరించిన రచనలు == [[File:Nalvadi Krishnaraja Wodeyar 1881-1940.jpg|thumb|నల్వడి కృష్ణరాజ వడియార్ (1881-1940)]] 1910లో, సుబ్బారావు బెంగళూరులోని మైథిక్ సొసైటీలో కేంబ్రిడ్జ్‌లో తనకు 'లే బాస్' అవార్డును తెచ్చిపెట్టిన పత్రాన్ని వివరిస్తూ ఒక ఉపన్యాసం ఇచ్చారు. ఇది తరువాత క్వార్టర్లీ జర్నల్ ఆఫ్ మైథిక్ సొసైటీ (QJMS) 1910 సంచికలో మరియు తరువాత 1911 లో వెస్లియన్ మిషన్ ప్రెస్ ద్వారా ప్రచురించబడింది.<ref name=":8" /> ఎం. ఎన్. శ్రీనివాస్ రాసిన "మ్యారేజ్ అండ్ ఫ్యామిలీ ఇన్ మైసూర్" (Marriage and Family in Mysore) పుస్తకానికి 1942లో సుబ్బారావు రాసిన పీఠిక, మైసూర్ రాష్ట్రంలోని సామాజిక వాస్తవాలపై ఆయనకున్న లోతైన అవగాహనకు నిదర్శనంగా మరియు ఒక ప్రామాణికమైన రచనగా పరిగణించబడుతుంది.<ref>{{Cite book|last=Srinivas|first=M. N.|url=https://catalogue.nla.gov.au/Record/162786|title=Marriage and family in Mysore|date=1942|publisher=New Book Co|location=Bombay}}</ref><ref>{{Cite book|last=Mandelbaum; M. Albert; Lasker|first=David Goodman; Ethel; Gabriel Ward|url=https://books.google.com/books?id=w7_-zCNiFJEC|title=Resources for the Teaching of Anthropology-Volumes 95–96|publisher=University of California Press|year=1963|location=California, USA|pages=206|language=English}}</ref> భారతదేశంలో మారుతున్న విద్యా రంగ వాస్తవాలపై ఎన్. ఎస్. సుబ్బారావు రాసిన పరిశోధనా వ్యాసం 1933లో "ఎడ్యుకేషన్ ఇన్ చేంజింగ్ ఇండియా" (Education in Changing India) అనే పేరుతో వెలువడింది.<ref name=":5" /> భారతదేశంలో వృత్తి విద్యా శిక్షణపై ఆయన రాసిన వ్యాసం 1932లో "వొకేషనల్ ఎడ్యుకేషన్" (Vocational Education) అనే పేరుతో వచ్చింది.<ref name=":6" /> ఎన్. ఎస్. సుబ్బారావు 1932 - 33 లో మద్రాసులో సర్ విలియం మేయర్ లెక్చర్స్ సిరీస్‌లో భాగంగా "సమ్ ఆస్పెక్ట్స్ ఆఫ్ ఎకనామిక్ ప్లానింగ్" (Some Aspects of Economic Planning) పై వరుస ఉపన్యాసాలు ఇచ్చారు. ఇవి తరువాత 1935 లో బెంగళూరు ప్రెస్ ద్వారా ప్రచురించబడ్డాయి. సుబ్బారావు 1929 లో అలహాబాద్‌లోని 'ఇండియన్ ఎకనామిక్ అసోసియేషన్' లో అతిథి ఉపన్యాసం ఇచ్చారు. 1940 లో మైసూర్‌లో జరిగిన 'ఆల్ ఇండియా ఎకనామిక్ అండ్ పొలిటికల్ కాంగ్రెస్' ప్రారంభ ఉపన్యాసాన్ని సుబ్బారావు అందించారు. 1943లో, ఆయన ఢిల్లీ విశ్వవిద్యాలయంలో 'సర్ కికిభాయ్ ప్రేమ్‌చంద్ లెక్చర్ సిరీస్' లో భాగంగా 'రూరల్ రీకన్‌స్ట్రక్షన్ ఇన్ ఇండియా' (భారతదేశంలో గ్రామీణ పునర్నిర్మాణం) పై పది ఉపన్యాసాలు ఇచ్చారు. == గుర్తింపులు == మైసూర్ సంస్థానానికి చేసిన జీవితకాల సేవలకు గుర్తింపుగా, మైసూర్ మహారాజా నల్వడి కృష్ణరాజ వడెయార్ 1937లో ఎన్. ఎస్. సుబ్బారావుకు 'గండభేరుండ ఆర్డర్ యొక్క రాజకార్యప్రవీణ' బిరుదును ప్రదానం చేశారు.<ref>{{Cite book|last=Srinivas|first=Mysore Narasimhachar|title=Marriage and family in Mysore.|date=1979|publisher=AMS Press|isbn=978-0-404-15975-7|location=Place of publication not identified|language=English|oclc=500183776}}</ref><ref>{{Cite book|last1=Mandelbaum|first1=David Goodman|url=https://books.google.com/books?id=w7_-zCNiFJEC&dq=Rajakaryapraveena+N.+S.+Subba+Rao&pg=PA206|title=Resources for the Teaching of Anthropology|last2=Lasker|first2=Gabriel Ward|last3=Albert|first3=Ethel M.|date=1963|publisher=University of California Press|language=en}}</ref> మైసూర్ విశ్వవిద్యాలయం ప్రతి సంవత్సరం ఎం.ఏ. ఎకనామిక్స్‌లో అత్యధిక మార్కులు సాధించిన విద్యార్థికి 'ది ఎన్. ఎస్. సుబ్బారావు క్యాష్ ప్రైజ్' ను ఏర్పాటు చేసింది.<ref name=":3" /> నోబెల్ బహుమతి గ్రహీత, కవి [[రవీంద్రనాథ్ ఠాగూర్]] కు ఎన్. ఎస్. సుబ్బారావుతో అనేక ఉత్తర ప్రత్యుత్తరాల ద్వారా మంచి సంబంధం ఉండేది. ఒక అంతర్జాతీయ సదస్సులో ఠాగూర్ ఆయనను "''పురుషులలో యువరాజు!''" (Prince Among Men!) అని పరిచయం చేశారు.<ref>{{Cite book|last=Venkatesh Iyengar|first=Masti|url=https://books.google.com/books?id=RtHtDwAAQBAJ|title=AKASHVANI - Vol. XXVI. No. 44. ( 29 OCTOBER, 1961 )|publisher=Publications Division (India), New Delhi|year=1961|location=New Delhi, India|pages=53|language=English}}</ref> ఎన్. ఎస్. సుబ్బారావు 1923 - 25 వరకు 'ఇంటర్-యూనివర్శిటీ అసోసియేషన్' గౌరవ కార్యదర్శిగా నియమితులయ్యారు. ఆయన 1931లో 'ఆల్ ఇండియా ఎడ్యుకేషనల్ కాన్ఫరెన్స్' కు అధ్యక్షత వహించారు. ఎన్. ఎస్. సుబ్బారావు డిసెంబర్ 1935లో బొంబాయిలో జరిగిన [[కన్నడ సాహిత్య సమ్మేళనం|కన్నడ సాహిత్య సమ్మేళనానికి]] కూడా అధ్యక్షత వహించారు.<ref name=":2" /> == మరణం == ఎన్. ఎస్. సుబ్బారావు 29 జూన్ 1943న తన 58వ ఏట [[బెంగళూరు]]లో మరణించారు.<ref name=":2" /> == గ్రంథ పట్టిక == * Venkatachala Sastry, T. V. (2019). ಬದುಕು, ಬರೆಹ, ನೆನಪು - ಉಪಕುಲಪತಿ ಏನ್. ಎಸ್. ಸುಬ್ಬರಾಯರು (Biography of N. S. Subba Rao) (in Kannada). Bangalore: Vasantha Prakashana. pp. 10–14. * Murty, Vohra; K. Satchidananda, Ashok. (1989). Radhakrishnan - His Life and Ideas. State University of New York Press. p. 17. ISBN 978-1-4384-1401-0. * Sondekoppam Naganath, Bhagirath. (2021). Memorable Mysoreans - A Collection of Biographical Sketches. Notion Press Media Pvt. Ltd. p. 54. ISBN 978-1-68509-787-5. * Chandavarkar, Anand, (1989). Keynes: The Guru. Keynes and India: A Study in Economics and Biography, Keynesian Studies, London: Palgrave Macmillan UK, pp. 150–179, ISBN 978-0-230-37477-5. * Chandavarkar, Anand, (1983). Keynes and India: A Centennial Review and Appraisal. Economic and Political Weekly. 18 (28): 1233–1237. ISSN 0012-9976. * Keynes, John Maynard. Keynes Writings on India. Cambridge, United Kingdom: Cambridge University Press. pp. 5, 6. * Singleton, Mark (2010). Yoga Body - The Origins of Modern Posture Practice. USA: Oxford University Press. p. 177. ISBN 978-0-19-974598-2. * Srinivas, M. N. (1942). Marriage and family in Mysore. Bombay: New Book Co. * Mandelbaum; M. Albert; Lasker, David Goodman; Ethel; Gabriel Ward (1963). Resources for the Teaching of Anthropology-Volumes 95–96. California, USA: University of California Press. p. 206. * Sondekoppam Naganath, Bhagirath. (2022). A Visionary Educationist of Mysore - Rajakaryapraveena N. S. Subba Rao. Star of Mysore Newspaper, Mysore, p. 6<ref>{{Cite web|date=2022-01-08|title=A Visionary Educationist of Mysore -1: Rajakaryapraveena N.S. Subba Rao|url=https://starofmysore.com/a-visionary-educationist-of-mysore-1-rajakaryapraveena-n-s-subba-rao/|access-date=2022-01-08|website=Star of Mysore|language=en-US}}</ref> * Tait, John Guthrie (1920–32). Tait Papers - Archives of University of Cambridge (Centre of South Asian Studies)<ref>{{Cite web|title=» Tait Papers|url=https://www.s-asian.cam.ac.uk/archive/papers/item/tait-papers/|access-date=2022-01-09|website=www.s-asian.cam.ac.uk}}</ref> == మూలాలు == {{Reflist|group=References}} {{reflist}} == వెలుపలి లింకులు == * [https://www.srikanta-sastri.org/n-s-subba-rao అధికారిక వెబ్‌పేజీ] {{Wikidata property|Q110391593}} {{Karnataka topics}} {{Topics_related_to_Culture_of_Mysore|left}} {{DEFAULTSORT:Subba Rao, N. S.}} [[Category:కర్ణాటక పండితులు]] [[Category:భారతీయ సామాజిక శాస్త్ర రచయితలు]] [[Category:మైసూర్ జిల్లా వ్యక్తులు]] [[Category:కన్నడ ప్రజలు]] [[Category:మైసూర్ విశ్వవిద్యాలయం అధ్యాపకులు]] [[Category:1885 జననాలు]] [[Category:1943 మరణాలు]] [[Category:మైసూర్ విశ్వవిద్యాలయం]] [[Category:సెయింట్ జాన్స్ కాలేజీ, కేంబ్రిడ్జ్ పూర్వ విద్యార్థులు]] e8jdqm1d7gu7qustvg5b499uqztk6y1 0 501076 4908286 4896915 2026-07-19T10:07:57Z Pranayraj1985 29393 4908286 wikitext text/x-wiki {{infobox organization | name = ప్రిన్సెస్ దియా కుమారి ఫౌండేషన్ | formation = {{start date and age|2013}} | mapframe-coordinates = {{Coord|26|55|53.61|N|75|49|31.01|E|display=title}} | type = స్వచ్ఛంద సంస్థ | purpose = గ్రామీణ రాజస్థాన్‌లోని నిరుపేద మహిళలు, బాలికలకు సంపూర్ణ మద్దతును అందించి, వారిని సాధికారత కల్పించడం | location = [[జైపూర్]], [[రాజస్థాన్]] | region_served = [[రాజస్థాన్]] | abbreviation = పిడికెఎఫ్ | named_after = [[దియా కుమారి]] | founder = [[దియా కుమారి]] | num_staff = | num_volunteers = | website = {{URL|princessdiyakumarifoundation.org}} | leader_title = | leader_name = | leader_title2 = | leader_name2 = | key_people = {{ubl|[[దియా కుమారి]]|[[పద్మనాభ సింగ్]]|[[గౌరవి కుమారి]]}} }} '''ప్రిన్సెస్ దియా కుమారి ఫౌండేషన్''' (సాధారణంగా '''పిడికెఎఫ్''' అని సంక్షిప్తీకరించబడింది) అనేది [[దియా కుమారి]] పేరు మీద స్థాపించబడిన [[జైపూర్]] ఆధారిత స్వచ్ఛంద సంస్థ. == చరిత్ర == ఈ ఫౌండేషన్‌ను 2013లో దియా కుమారి స్థాపించారు.<ref>{{Cite book|url=https://www.google.com/books/edition/Compelling_Storytelling_Narratives_for_S/CHkVEQAAQBAJ|title=Compelling Storytelling Narratives for Sustainable Branding|last=Paula|first=Rodrigues|last2=Pinto|first2=Borges, Ana|last3=Elvira|first3=Vieira|last4=Victor|first4=Tavares|date=2024-07-16|publisher=IGI Global|isbn=979-8-3693-3327-3|pages=96|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Mehta|first=Krupakshi|date=2025-07-04|title=With the Princess Diya Kumari Foundation and The PDKF Store, Gauravi Kumari rekindles Jaipur’s craft heritage and empowers women through sustainable work|url=https://www.architectureplusdesign.in/lifestyle/princess-diya-kumari-foundation-pdkf-store-gauravi-kumari-rekindles-jaipur-craft-heritage-empowers-women-sustainable-work/|access-date=2026-04-22|website=www.architectureplusdesign.in}}</ref> గ్రామీణ [[రాజస్థాన్|రాజస్థాన్‌లోని]] నిరుపేద మహిళలు, బాలికలకు వృత్తి శిక్షణ, విద్య, ఆదాయం సంపాదించే మార్గాలను అందించడం ద్వారా వారిని ఆర్థికంగా స్వతంత్రులుగా, సమాజంలో ఉత్పాదక సభ్యులుగా తీర్చిదిద్దడానికి ఆమె ఈ ఫౌండేషన్‌ను స్థాపించారు.<ref>{{Cite web|date=2020-08-22|title=When Royalty Cares for the Rural: Princess Diya Kumari Foundation - LuxuryFacts: News, Reviews, Features on Luxury|url=https://luxuryfacts.com/when-royalty-cares-for-the-rural-princess-diya-kum/|access-date=2026-04-23|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|last=Malik|first=Tanya|date=2026-01-15|title=For Sawai Padmanabh Singh, Philanthropy Means Serving His People|url=https://www.robbreportindia.com/specials/conscious-luxury/sawai-padmanabh-singh-thoughts-on-philanthropy-pdkf-india|access-date=2026-04-23|website=Robb Report India|language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|last=Airbnb|date=2019-10-22|title=Airbnb Partners with the Princess Diya Kumari Foundation|url=https://news.airbnb.com/en-in/airbnb-partners-with-the-princess-diya-kumari-foundation/|access-date=2026-04-22|website=Airbnb Newsroom|language=en-US}}</ref> 2019లో, ఈ ఫౌండేషన్ [[సుమన్ రావు]] 'ప్రగతి' ప్రాజెక్ట్‌కు మద్దతు ఇచ్చింది.<ref>{{Cite web|date=2019-10-10|title=Miss India 2019, Suman Rao, Teams Up With PDKF For Project Pragati|url=https://www.travelandleisureasia.com/in/news/miss-india-2019-suman-rao/|access-date=2026-04-25|website=Travel and Leisure Asia {{!}} India|language=en-IN}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|last=Kumar|first=Anjana|date=2019-12-15|title=Who is Suman Rao? All you need to know about Miss World 2019 second runner up from India|url=https://gulfnews.com/photos/who-is-suman-rao-all-you-need-to-know-about-miss-world-2019-second-runner-up-from-india-1.1576391749988|access-date=2026-04-25|website=Gulf News: Latest UAE news, Dubai news, Business, travel news, Dubai Gold rate, prayer time, cinema|language=en}}</ref> ఈ ప్రాజెక్ట్ ద్వారా, గిరిజన వర్గాలలోని మహిళలు ఆర్థిక స్వాతంత్ర్యం పొందడంలో సహాయపడాలని సుమన్ ఉద్దేశించారు.<ref name=":0" /> [[కోవిడ్-19 వ్యాధి|కోవిడ్-19]] సమయంలో, ఈ ఫౌండేషన్ జైపూర్‌లోని వలస కార్మికులకు, ఐసోలేషన్ కేంద్రాలలో నిర్బంధించబడిన ప్రజలకు బిస్కెట్లు, సబ్బు, టూత్‌పేస్ట్, టూత్‌బ్రష్‌లు, బెడ్‌షీట్లు వంటి నిత్యావసర వస్తువులను, చేతి తొడుగులు, మాస్క్‌లు, శానిటరీ నాప్‌కిన్‌ల వంటి రక్షణ పరికరాలను పంపిణీ చేసింది.<ref>{{Cite web|last=Immanuel|first=Nitija|date=2020-04-08|title=COVID CRUSADERS: Princess Diya Kumari Foundation|url=https://www.goodhomes.co.in/home-and-design-trends/trendsmakers/covid-crusaders-princess-diya-kumari-foundation-6184.html|access-date=2026-04-25|website=Goodhomes.co.in|language=en}}</ref> == ట్రస్టీలు == దియా కుమారి ప్రిన్సెస్ దియా కుమారి ఫౌండేషన్ అధ్యక్షురాలిగా పనిచేస్తున్నారు. దియా కుమారుడు [[పద్మనాభ సింగ్|పద్మనాభ్ సింగ్]] ఫౌండేషన్ ఉపాధ్యక్షుడిగా పనిచేస్తుండగా, ఆమె కుమార్తె గౌరవి కుమారి దాని ప్రధాన కార్యదర్శిగా పనిచేస్తున్నారు.<ref>{{Cite web|last=Assomull|first=Sujata|date=2025-06-03|title=Beyond Bollywood: The new playbook for Indian brand ambassadors|url=https://www.vogue.com/article/beyond-bollywood-the-new-playbook-for-indian-brand-ambassadors|access-date=2026-04-25|website=Vogue|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|title=Sawai Padmanabh Singh "Pacho" {{!}} BoF 500 {{!}} The People Shaping the Global Fashion Industry|url=https://www.businessoffashion.com/people/sawai-pacho-padmanabh-singh/|access-date=2026-04-25|website=The Business of Fashion|language=en}}</ref> == ప్రిన్సెస్ దియా కుమారి ఫౌండేషన్ స్టోర్ == 2021లో, దియా కుమార్తె గౌరవి కుమారి ఫ్రెంచ్ డిజైనర్ క్లైర్ డెరూతో కలిసి ప్రిన్సెస్ దియా కుమారి ఫౌండేషన్ స్టోర్‌ను సహ-స్థాపించారు.<ref>{{Cite web|title=The reign makers|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/others/sunday-read/the-reign-makers/articleshow/126324901.html|access-date=2026-04-25|website=Mumbai Mirror|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Assomull|first=Sujata|date=2025-06-03|title=Beyond Bollywood: The new playbook for Indian brand ambassadors|url=https://www.vogue.com/article/beyond-bollywood-the-new-playbook-for-indian-brand-ambassadors|access-date=2026-04-25|website=Vogue|language=en-US}}</ref> ఈ స్టోర్‌లో, ప్రిన్సెస్ దియా కుమారి ఫౌండేషన్ ద్వారా శిక్షణ పొందిన మహిళలు, బాలికలు తయారు చేసిన ఉత్పత్తులను ప్రజలు కొనుగోలు చేయవచ్చు.<ref>{{Cite web|date=2021-04-08|title=#VocalForLocal: A Day In The Life Of The Ladies Behind The PDKF Store|url=https://lemillindia.com/blogs/journal/vocalforlocal-a-day-in-the-life-of-the-ladies-behind-the-pdkf-store|access-date=2026-04-25|website=Le Mill|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Pradhan|first=Pari|date=2025-02-13|title=The PDKF Store Is Empowering Rajasthani Artisans With Their Valentine’s Day Gifts|url=https://homegrown.co.in/homegrown-creators/the-pdkf-store-is-empowering-rajasthani-artisans-with-their-valentines-day-gifts|access-date=2026-04-25|website=Homegrown|language=en}}</ref> స్టోర్ అమ్మకాల ద్వారా వచ్చే ఆదాయం మొత్తం ఫౌండేషన్‌కు వెళ్తుంది.<ref>{{Cite web|title=How The PDKF Store Is Consciously Creating The Perfect Gen Z Offering {{!}} Grazia India|url=https://www.grazia.co.in/fashion/how-the-pdkf-store-is-consciously-creating-the-perfect-gen-z-offering-9010.html|access-date=2026-04-25|website=www.grazia.co.in|language=en}}</ref> ఈ స్టోర్ మొదటి రిటైల్ అవుట్‌లెట్ 20 మార్చి 2022న [[సిటీ ప్యాలెస్, జైపూర్|జైపూర్‌లోని సిటీ ప్యాలెస్‌లో]] ప్రారంభించబడింది. == భాగస్వామ్యాలు == 2019లో, రాజస్థాన్‌లోని గ్రామీణ ప్రాంతాల మహిళలకు Airbnb హోస్ట్‌లుగా, వ్యవస్థాపకులుగా శిక్షణ ఇవ్వడానికి, అదే సమయంలో స్థానిక సంస్కృతిని ప్రోత్సహించడానికి ఈ ఫౌండేషన్ Airbnb తో భాగస్వామ్యం కుదుర్చుకుంది.<ref name=":1" /> 2024లో, నిరుపేద వర్గాలకు మద్దతుగా ఫౌండేషన్ సామాజిక సంక్షేమ ప్రాజెక్టుల కోసం నిధులను సేకరించడానికి, జైపూర్‌లోని సిటీ ప్యాలెస్‌లో ఒక ఉన్నత స్థాయి నిధుల సేకరణ కార్యక్రమాన్ని నిర్వహించడానికి ఈ ఫౌండేషన్ రాల్ఫ్ లారెన్‌తో భాగస్వామ్యం కుదుర్చుకుంది.<ref>{{Cite web|title=Ralph Lauren and the Princess Diya Kumari Foundation unite for a special fundraising gala|url=https://www.harpersbazaar.in/fashion/story/ralph-lauren-and-the-princess-diya-kumari-foundation-unite-for-a-special-fundraising-gala-931576-2024-03-17|access-date=2026-04-25|website=Harper Bazar|language=en}}</ref> 2025లో, ప్రాజెక్ట్ శక్తి కింద గ్రామీణ జైపూర్‌లోని 100 మందికి పైగా నిరుపేద మహిళలకు ఉచిత కుట్టుపని శిక్షణను అందించడానికి, "సీవింగ్ హోప్" అనే సామూహిక కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించడానికి ఈ ఫౌండేషన్ అబెర్‌క్రోంబీ & కెంట్ ఫిలాంత్రోపీతో భాగస్వామ్యం కుదుర్చుకుంది.<ref>{{Cite web|last=Raju|first=Upamanyu|date=2025-02-12|title=Sewing Hope: Empowering India's Underserved Women|url=https://akphilanthropy.org/news/sewing-hope-empowering-indias-underserved-women|access-date=2026-04-25|website=A&amp;K Philanthropy}}</ref> [[బార్మర్ (రాజస్థాన్)|బార్మర్‌లోని]] [[మేఘ్వాల్ ప్రజలు]] సాంప్రదాయ పూసల పనిని 2026 లండన్ క్రాఫ్ట్ వీక్‌కు తీసుకురావడానికి ఈ ఫౌండేషన్ MOI ఫైన్ జ్యువెలరీతో కూడా సహకరించింది.<ref>{{Cite web|last=Mubarak|first=Salva|date=2026-04-23|title=This exhibition at London Craft Week 2026 explores how Venetian glass beads took on new meaning in Rajasthan|url=https://www.vogue.in/content/this-exhibition-at-london-craft-week-2026-explores-how-venetian-glass-beads-took-on-new-meaning-in-rajasthan|access-date=2026-04-25|website=Vogue India|language=en-IN}}</ref> == పోలో == 2024లో, ఈ ఫౌండేషన్ యునైటెడ్ స్టేట్స్ పోలో అసోసియేషన్‌తో కలిసి రాజస్థాన్ పోలో క్లబ్‌లో ప్రిన్సెస్ దియా కుమారి ఫౌండేషన్ లేడీస్ పోలో కప్‌ను సంయుక్తంగా నిర్వహించింది.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/jaipur/pdkf-wins-ladies-polo-cup-2024-princess-diya-kumari-foundation-crowned-champions/articleshow/108173398.cms|title=PDKF emerge Ladies Polo Cup champions|date=2024-03-03|work=The Times of India|access-date=2026-04-25|issn=0971-8257}}</ref><ref name=":2">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/more-sports/others/team-princess-diya-kumari-foundation-emerge-ladies-polo-cup-2024-champions/articleshow/108167152.cms|title=Team Princess Diya Kumari Foundation emerge Ladies Polo Cup 2024 champions|date=2024-03-02|work=The Times of India|access-date=2026-04-25|issn=0971-8257}}</ref> ఈ ఒక-రోజు టోర్నమెంట్‌లో టీమ్ USPA, టీమ్ ప్రిన్సెస్ దియా కుమారి ఫౌండేషన్, టీమ్ RPC అనే మొత్తం మూడు జట్లు పాల్గొన్నాయి, ఫైనల్స్‌లో టీమ్ USPAను 3-1 తేడాతో ఓడించి టీమ్ ప్రిన్సెస్ దియా కుమారి ఫౌండేషన్ కప్‌ను గెలుచుకుంది.<ref name=":2" /> == మూలాలు == {{Reflist}} == బాహ్య లింకులు == * {{Official website|https://princessdiyakumarifoundation.org}} * {{Instagram|princessdiyakumarifoundation}} * {{Facebook|princessdiyakumarifoundation.org}} * [https://www.thepdkfstore.com/ PDFK Store] [[వర్గం:2013 స్థాపితాలు]] [[వర్గం:జైపూర్]] [[వర్గం:రాజస్థాన్]] [[వర్గం:స్వచ్చంధ సంస్ధలు]] cz9s4658gv74ncaupc09j6toqluhdrk 0 501082 4907848 4904134 2026-07-18T14:54:07Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4907848 wikitext text/x-wiki {{సమాచారపెట్టె వ్యక్తి|name=రాజేశ్వరి వైద్యనాథన్|image=File:Rajeswari Vaidyanathan.jpg|alt=|caption=|birth_name=|birth_date=|birth_place=కోల్‌కతా|death_date=<!-- {{Death date and age|df=yes|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} or {{Death-date and age|df=yes|Month DD, YYYY|Month DD, YYYY}} (death date then birth date) -->|death_place=|other_names=|spouse=|children=|known_for=అంతర్జాతీయ లాటిన్ బాల్‌రూమ్ నృత్యం|occupation=నృత్యకారిణి, నృత్య దర్శకురాలు}} '''రాజేశ్వరి వైద్యనాథన్''' ఒక టెడ్ఎక్స్(TEDx) స్పీకర్, శిక్షకురాలు, నటి, అంతర్జాతీయ లాటిన్ బాల్రూమ్ నృత్య రూపాల నృత్య దర్శకురాలు. ఆమె భారతదేశంలోని అతిపెద్ద లాటిన్ బాల్రూమ్ నృత్య పాఠశాల అయిన డ్యాన్స్ స్కూల్ విఆర్ డ్యాన్స్ స్పోర్ట్ వ్యవస్థాపకురాలు, అంతర్జాతీయ స్థాయి శిక్షణను అందిస్తుంది.<ref>{{Cite web|date=2020-10-26|title=Dance sequences in A Suitable Boy are intricately woven into the plot: Choreographer Rajeswari Vaidyanathan|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/web-series/a-suitable-boy-choreographer-rajeswari-vaidyanathan-6789299/|access-date=2021-06-14|website=The Indian Express|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Tariq Engineer|date=Nov 4, 2019|title=Healing the mind|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/others/health-lifestyle/healing-the-mind/articleshow/71880558.cms|access-date=2021-06-14|website=Mumbai Mirror|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-04-29|title=International Dance Day: How moving your body can calm your mind|url=https://www.mid-day.com/lifestyle/culture/article/international-dance-day-how-moving-your-body-can-calm-your-mind-23170810|access-date=2021-06-14|website=www.mid-day.com|language=en}}</ref> == ప్రారంభ జీవితం == రాజేశ్వరి వైద్యనాథన్ [[కోల్‌కాతా|కోల్కతా]]<nowiki/>కు చెందినది. ఆమె ఐసిఎఫ్ఎఐ బిజినెస్ స్కూల్ నుండి ఎంబిఎ చేసింది. ఆమె [[కలకత్తా విశ్వవిద్యాలయం]] పరిధిలోని లోరెటో కళాశాల నుండి ఆంగ్లంలో ఆనర్స్ కూడా చేసింది. తన కెరీర్ లో ఉన్నత స్థాయి బ్యాంకర్ అయిన ఆమె, నృత్యంపై అభిరుచితో సీనియర్ వైస్ ప్రెసిడెంట్ గా తన కార్పొరేట్ కెరీర్ ను వదులుకున్నది.<ref>{{Cite web|title=Interview: Rajeswari Vaidyanathan on finding her calling in dancesport and working with Mira Nair for A Suitable Boy {{!}} Indulgexpress|url=https://m.indulgexpress.com/culture/dance/2020/sep/17/interview-rajeshwari-vaidyanathan-dancesport-mira-nair-for-a-suitable-boy-28209.amp|access-date=2021-06-14|website=m.indulgexpress.com|archive-date=2021-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210614091104/https://m.indulgexpress.com/culture/dance/2020/sep/17/interview-rajeshwari-vaidyanathan-dancesport-mira-nair-for-a-suitable-boy-28209.amp|url-status=dead}}</ref> == కెరీర్ == రాజేశ్వరి వైద్యనాథన్ యెస్ బ్యాంక్ లో సీనియర్ వైస్ ప్రెసిడెంట్ గా పనిచేసింది. ఆమె ఐసిఐసిఐ బ్యాంక్, సిటీబ్యాంక్, [[కోటక్ మహీంద్రా బ్యాంక్]] లలో కూడా పనిచేసింది. ఆమె లాటిన్ బాల్రూమ్ నృత్య రూపాలలో శిక్షిక. ఆమె భారతదేశంలో అంతర్జాతీయ లాటిన్ బాల్రూమ్ కు మార్గదర్శకత్వం వహించిన విఆర్ డ్యాన్స్ స్పోర్ట్ వ్యవస్థాపకురాలు. ఆమె ప్రపంచ నృత్య మండలిని భారతదేశానికి తీసుకువచ్చి, దేశంలో అతిపెద్ద జాతీయ స్థాయి లాటిన్ బాల్రూమ్ నృత్య ఛాంపియన్షిప్ ను నిర్వహించింది. 2018లో ఆమె యూకేలోని ఫ్రీడమ్ టు డాన్స్ కు భారత రాయబారి అయింది. ఆమె సల్సా, బచాటా, చాచా, జైవ్, సాంబా, అర్జెంటీనా టాంగో, రుంబా, వాల్ట్జ్ వంటి వివిధ నృత్య రూపాలలో అంతర్జాతీయ స్థాయి శిక్షణను అందిస్తుంది. ఆమె 2016 [[హిందీ సినిమా|హిందీ చిత్రం]] బేఫికర్, 2020 వెబ్ సిరీస్ ఎ సూటబుల్ బాయ్ లలో నృత్య దర్శకత్వం వహించింది.<ref>{{Cite web|last=Parker|first=Enid Grace|title=Two to Tango: The Dubai-based choreographer who made Randeep Hooda dance|url=https://www.khaleejtimes.com/citytimes/in-the-city/two-to-tango-the-dubai-based-choreographer-who-made-randeep-hooda-dance|access-date=2021-06-14|website=Khaleej Times|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=2020-10-21|title=A Suitable Boy: From Latin Ballroom To Samba, Cast Went Through These Intensive Dance Forms For The Show|url=https://www.koimoi.com/television/a-suitable-boy-from-latin-ballroom-to-samba-cast-went-through-these-intensive-dance-forms-for-the-show/|access-date=2021-06-14|website=Koimoi|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|title='A Suitable Boy' cast had intensive dance training for the show|url=https://gulfnews.com/entertainment/bollywood/a-suitable-boy-cast-had-intensive-dance-training-for-the-show-1.74713592|access-date=2021-06-14|website=gulfnews.com|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=D’Souza|first=Mitchelle|title=Dancing Queen|url=https://www.khaleejtimes.com/dancing-queen|access-date=2021-08-24|website=Khaleej Times|language=en}}</ref> === కొరియోగ్రాఫర్ గా === * బెఫికర్ * [[ఎ సూటిబుల్ బాయ్]]<ref>{{Cite web|title=A dancer, a yogi, a chef, a coder and an angel investor wish they had NEP-like vocational courses growing up|url=https://www.businessinsider.in/education/news/a-dancer-a-yogi-a-chef-a-coder-and-an-angel-investor-wish-they-had-nep-like-vocational-courses-growing-up/slidelist/77311678.cms|access-date=2021-06-14|website=Business Insider|archive-date=2021-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210614102612/https://www.businessinsider.in/education/news/a-dancer-a-yogi-a-chef-a-coder-and-an-angel-investor-wish-they-had-nep-like-vocational-courses-growing-up/slidelist/77311678.cms|url-status=dead}}</ref> * ది గుడ్ కర్మ హాస్పిటల్ == అవార్డులు == * అంతర్జాతీయ నృత్య పోటీలలో బంగారు, వెండి పతక విజేత<ref>{{Cite magazine|last=Suhani Singh|date=November 19, 2017|title=Just duet: How a bank employee swayed her way to a successful dance career|url=https://www.indiatoday.in/magazine/leisure/story/20171127-rajeswari-vaidyanathan-dancer-yes-bank-thailand-open-dancesport-1087749-2017-11-19|magazine=India Today|language=en|access-date=2021-06-17}}</ref> == మూలాలు == [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:Articles with hCards]] g7lw0t80rzvmzcwjuguidcs0wamk3cj 0 501083 4907832 4904126 2026-07-18T13:16:28Z InternetArchiveBot 88395 2 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 1 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4907832 wikitext text/x-wiki {{Short description|భారతీయ సెలబ్రిటీ చెఫ్ (జననం 1978)}} {{Use dmy dates|date=May 2017}} {{Use Indian English|date=May 2017}} {{Infobox person | name = రణవీర్ బ్రార్ | image = RanveerBrar.jpg | caption = | birth_name = రణవీర్ సింగ్ బ్రార్ | birth_date = {{Birth date and age|1978|02|08|df=y}} | birth_place = [[లక్నో]], [[ఉత్తర ప్రదేశ్]], భారతదేశం | education = [[ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ హోటల్ మేనేజ్‌మెంట్, లక్నో]] | occupation = [[చెఫ్]], [[టెలివిజన్ హోస్ట్]] | website = {{URL|www.ranveerbrar.com}} | spouse = {{marriage |పల్లవి సురేష్ జాదవ్-బ్రార్ |2013}} }} '''రణవీర్ సింగ్ బ్రార్''' (జననం 8 ఫిబ్రవరి 1978) ఒక భారతీయ సెలబ్రిటీ చెఫ్, టెలివిజన్ ప్రముఖుడు, రచయిత, రెస్టారెంట్ యజమాని మరియు నటుడు.<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/television/reality-tv/story/masterchef-india-judges-garima-arora-vikas-khanna-wish-ranveer-brar-on-bday-share-sweet-memories-with-him-2332077-2023-02-08|title=MasterChef India Judges Garima Arora, Vikas Khanna wish Ranveer Brar on birthday, share sweet memories with him|date=8 February 2023 }}</ref> ఆయన పలు టెలివిజన్ ఆహార ప్రదర్శనలకు (ఫుడ్ షోస్) హోస్ట్‌గా, మరియు ''మాస్టర్‌చెఫ్ ఇండియా'' లో జడ్జిగా ప్రసిద్ధి చెందారు.<ref name=":0">{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Chef-Ranveer-Brar-replaces-Chef-Kunal-Kapur-in-Masterchef-India/articleshow/45307841.cms?|title=Chef Ranveer Brar replaces Chef Kunal Kapur in Masterchef India|newspaper=The Times of India |date=December 2014 |publisher=M.timesofindia.com|access-date=16 December 2014}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mumbailive.com/en/entertainment/abhinas-nayak-winner-of-masterchef-india-season-6-on-star-plus-oindrila-bala-runner-up-45414|title=MasterChef India Season 6 Winner Name 2020: Abinas Nayak|website=Mumbai Live|date=14 February 2020 |language=en|access-date=2020-03-09}}</ref><ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/chef-ranveer-brar-vikas-khanna-and-kunal-kapur-give-a-glimpse-of-ganesh-chaturthi-celebration-on-the-sets-of-masterchef-india/articleshow/103875170.cms|title=Chef Ranveer Brar, Vikas Khanna and Kunal Kapur give a glimpse|newspaper=The Times of India |date=23 September 2023 |publisher=M.timesofindia.com}}</ref> లక్నోలోని ఒక హాస్పిటాలిటీ ఇన్స్టిట్యూట్ నుండి గ్రాడ్యుయేషన్ పూర్తి చేసిన తర్వాత, బ్రార్ తన పాకశాస్త్ర (culinary) వృత్తిలోకి అడుగుపెట్టారు, ప్రస్తుతం ఈ రంగంలో ఆయన ప్రయాణం దాదాపు మూడు దశాబ్దాలుగా కొనసాగుతోంది. ==బాల్యం ప్రారంభ జీవితం== భారతదేశంలోని [[లక్నో]]లో ఒక జాట్ సిక్కు<ref>{{Cite news|last=K|first=Bhumika|date=2016-07-11|title=An inviting kitchen encounter|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/features/metroplus/An-inviting-kitchen-encounter/article14483425.ece|access-date=2020-10-14|issn=0971-751X}}</ref> కుటుంబంలో ఈశ్వర్ సింగ్ మరియు సురీందర్ కౌర్ దంపతులకు బ్రార్ జన్మించారు. చిన్న వయస్సులోనే లక్నోలోని స్థానిక కబాబ్ వ్యాపారుల నుండి ప్రేరణ పొందిన బ్రార్, ఆహారంపై తనకున్న ఇష్టాన్ని పెంచుకున్నారు. ఆయన తన పాఠశాల విద్యను లక్నోలోని హెచ్.ఏ.ఎల్ (HAL) స్కూల్‌లో పూర్తి చేశారు. ఈ కళను నేర్చుకోవాలనే ఆయన ఉత్సాహం, వారిలో ఒకరైన మునీర్ ఉస్తాద్ వద్ద అప్రెంటిస్‌గా చేరేలా చేసింది.<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/brunch/learn-the-secrets-of-lucknow-s-legendary-kababs-with-chef-ranveer-brar/story-8pGPGqVdvRqxpKQoQJpRcO.html|title=Learn the secrets of Lucknow's legendary kababs with chef Ranveer Brar|date=5 November 2016|publisher=[[Hindustan Times]][[Vir Sanghvi]]}}</ref> మొదట్లో ఆయన కుటుంబం దీనిని వ్యతిరేకించినప్పటికీ, చివరకు వారు అంగీకరించారు, దీంతో బ్రార్ పాకశాస్త్ర ప్రపంచంలోకి అధికారికంగా ప్రవేశించడానికి ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ మేనేజ్‌మెంట్, లక్నోలో చేరారు. ==కెరీర్ (రెస్టారెంట్లు భాగస్వామ్యాలు)== బ్రార్ కెరీర్ తాజ్ గ్రూప్ ఆఫ్ హోటల్స్‌తో ప్రారంభమైంది, మొదట ఢిల్లీలోని తాజ్ మహల్ హోటల్‌తో ఆయన ప్రయాణం మొదలైంది.<ref>{{cite press release|url=http://www.webnewswire.com/node/3602954|publisher=Webnewswire|title=Top 50 Chefs of the country by Times of India|date=19 May 2020}}</ref> 2001లో [[గోవా]]లోని ఫోర్ట్ అగ్వాడా బీచ్ రిసార్ట్‌లో ఒక కొత్త సాహసం ఆయన కోసం ఎదురుచూసింది. అక్కడ ఆయన "మొరిస్కో" (సీఫుడ్ రెస్టారెంట్), "ఇల్ కామినో" (ఇటాలియన్ రెస్టారెంట్) మరియు "ఫిష్‌టెయిల్" అనే చిన్న ఓపెన్-ఎయిర్ బార్బెక్యూ ఈటరీని ప్రారంభించారు.<ref>{{cite web|url=http://www.vervemagazine.in/people/ranveer-brar-top-chef-food-stylist-tv-show-host|publisher=[[Verve (Indian magazine)]]|title=On the taste of success|date=6 August 2015}}</ref> ఈ విజయవంతమైన కాలం తర్వాత, ఆయన 2003లో తిరిగి ఢిల్లీకి వచ్చారు, ఈసారి కొత్తగా ప్రారంభించబడిన రాడిసన్ బ్లూ హోటల్, నోయిడాలో భాగమయ్యారు. అదే సమయంలో, ఆయన తన 25వ ఏటనే దేశంలోనే అతి పిన్న వయస్కుడైన ఎగ్జిక్యూటివ్ చెఫ్‌గా గుర్తింపు పొంది ఖ్యాతి గడించారు.<ref name="hospbiz">{{cite web|url=http://www.hospitalitybizindia.com/detailNews.aspx?aid=18836&sid=52|title=Chef Ranveer Brar, Sr Executive Chef, Novotel Mumbai & TV Anchor|publisher=Hospitalitybizindia.com|access-date=12 December 2014}}</ref> ఒక స్నేహితుని ఆహ్వానంపై ఆయన అమెరికాలోని [[బోస్టన్]], మాసచుసెట్స్ వెళ్ళారు. ఆయన మరియు ఆయన బృందం అక్కడ ఒక చక్కటి ఫైన్-డైనింగ్ ఫ్రాంకో-ఆసియన్ రెస్టారెంట్ అయిన "బాంక్" (Banq) ను ప్రారంభించడానికి ప్రేరణ పొందారు.<ref>{{cite web|url=http://www.foodnutritionscience.com/articles/in-the-kitchen-with-chef-ranveer-brar/|title=Food, Nutrition & Science - In the Kitchen with Chef Ranveer Brar|publisher=Foodnutritionscience.com|access-date=12 December 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bostonherald.com/entertainment/food_dining/food_recipes/2009/06/brar_brings_wealth_talent_banq|title=Food & Recipes|author=Mat Schaffer|date=24 June 2009|publisher=Bostonherald.com|access-date=12 December 2014}}</ref> బాంక్ రెస్టారెంట్ "వాల్‌పేపర్" మ్యాగజైన్ ద్వారా ప్రపంచంలోనే బెస్ట్ న్యూ రెస్టారెంట్‌తో సహా అనేక అవార్డులను గెలుచుకుంది.<ref>{{cite web|url=http://www.uppercrustindia.com/ver2/showpage.php?pagetitle=CHEF%20RANVEER%20BRAR&postid=912|title=BanQ|access-date=9 October 2015|archive-date=2 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190302024630/http://www.uppercrustindia.com/ver2/showpage.php?pagetitle=CHEF%20RANVEER%20BRAR&postid=912|url-status=dead}}</ref> (ఈ రెస్టారెంట్ ఇప్పుడు శాశ్వతంగా మూసివేయబడింది.) దీనిని అనుసరించి, బోస్టన్‌లోని పురాతన రెస్టారెంట్ గ్రూపులలో ఒకటైన వన్ వరల్డ్ హాస్పిటాలిటీ గ్రూప్‌నకు కార్పొరేట్ చెఫ్‌గా ఆయన నియమితులయ్యారు.<ref>{{cite web|url=http://how2heroes.com/videos/profiles/about-ranveer-brar|title=how2heroes » About Ranveer Brar|publisher=How2heroes.com|access-date=12 December 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://stuffboston.com/2010/03/08/5-courses-with-ranveer-brar-corporate-chef-for-one-world-cuisine-#.VJBaFHuFmNZ|title=5-Courses-With-Ranveer-Brar|publisher=Stuffboston.com|access-date=16 December 2014|archive-date=13 డిసెంబర్ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141213024327/http://stuffboston.com/2010/03/08/5-courses-with-ranveer-brar-corporate-chef-for-one-world-cuisine-#.VJBaFHuFmNZ|url-status=dead}}</ref> అయితే పరిస్థితుల ప్రభావం వల్ల ఆయన తిరిగి భారతదేశానికి, ఈసారి ముంబైకి చేరుకున్నారు, అక్కడ జుహూ బీచ్‌లోని నోవోటెల్‌లో సీనియర్ ఎగ్జిక్యూటివ్ చెఫ్‌గా చేరారు. చెఫ్ బ్రార్‌కు మెనూలను మరియు రెస్టారెంట్లను సమగ్రంగా రూపకల్పన చేయడంలో ఉన్న ప్రతిభ కారణంగా, ఆయన [[Viacom 18]] కన్స్యూమర్ ప్రొడక్ట్స్ వింగ్ ప్రారంభించిన [[MTV India]] రెస్టారెంట్ చైన్‌తో అనుబంధం కలిగి ఉన్నారు. మొదటి రెస్టారెంట్ FLYP @ MTV, 2015 డిసెంబర్ మధ్యలో ఢిల్లీలో ప్రారంభించబడింది,<ref>{{cite web|url=http://brandequity.economictimes.indiatimes.com/news/marketing/viacom18-launches-cafes-flypmtv/49906641|title=First MTV Cafe in Delhi}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mtvindia.com/blogs/general/news/7-reasons-why-flypmtv-is-the-next-big-thing-52196747.html|title=FLYP by MTV next big thing|publisher=[[MTV India]]}}</ref> తదుపరి రెస్టారెంట్ చండీగఢ్‌లో,<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/supplement/story/20171218-14-things-to-look-forward-to-chandigarh-ludhiana-punjab-1102513-2017-12-08|title=Entertainment has a new address at Flyp@MTV Cafe|date=8 December 2017 |publisher=[[India Today]]}}</ref> మరియు మూడవది 2017 శరదృతువులో ముంబైలో ప్రారంభించబడింది.<ref>{{cite web|url=http://bestmediainfo.com/2017/10/flyp-mtv-caf-reaches-mumbai-s-kamla-mill|title=FLYP@MTV reaches Mumbai}}</ref><ref>{{cite web|url=https://brandequity.economictimes.indiatimes.com/news/media/mumbai-to-get-its-first-mtv-themed-cafe-at-kamala-mills/61241291|title=First MTV themed cafe in Mumbai}}</ref> ముంబైలో బ్రార్ తన ప్రీమియం ప్యాటిస్సేరీ ''ఇంగ్లీష్ వింగ్లీష్'' ను 2016 వసంతకాలంలో ప్రారంభించారు, ఇందులో ఫ్యూజన్ ఇండియన్ డెజర్ట్‌లు, బ్రెడ్‌లు మరియు బేక్స్ ఉన్నాయి, ఇవన్నీ పూర్తిగా శాకాహార వంటకాలు.<ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/life-style/food/food-features/EXCLUSIVE-Ranveer-Brars-debut-book-will-reveal-cooking-theories/articleshow/52673490.cms|title=Fusion Indian Mithais in English Vinglish|website=[[The Times of India]]}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.financialexpress.com/article/fhw/latest-updates-fhw/chef-ranveer-brar-to-open-3-eateries-in-mumbai/226840/|title=English Vinglish in Mumbai|date=17 March 2016 }}</ref> ఆ తర్వాత ముంబై ఫైన్-డైనింగ్ రంగంలో బ్రార్ యొక్క పూర్తి శాకాహార ఆర్టిసానల్ రెస్టారెంట్ "TAG Gourmart Kitchen by Ranveer Brar" 2016 డిసెంబర్‌లో ప్రారంభించబడింది,<ref>{{cite web|url=http://www.mid-day.com/articles/chef-ranveer-brar-tag-the-amateur-gallery-art-and-dine-outlet-all-vegetarian-cuisine-mumbai/17826183|title=Ranveer Brar's new art-and-dine outlet|date=13 December 2016 |publisher=[[Mid-Day]]}}</ref><ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/life-style/food/food-reviews/restaurant-review-tag-gourmart-kitchen-by-ranveer-brar-/articleshow/56000567.cms|title=TAG — GourmArt Kitchen By Ranveer Brar|work=[[The Times of India]]}}</ref> అలాగే 2017లో గ్రేటర్ టొరంటో ఏరియా, కెనడాలో "మయూర" (ప్రస్తుతం మూసివేయబడింది) అనే రెస్టారెంట్‌ను ప్రారంభించారు.<ref>{{cite web|url=http://www.cbc.ca/news/brampton-indian-food-chef-ranveer-brar-mayura-1.3948702|title=Ranveer Brar, India's renowned chef, is bringing his brand to Brampton|publisher=CBC News}}</ref> Alila Hotels and Resorts కు చెందిన హెరిటేజ్ ప్రాపర్టీ 'అలీలా ఎట్ బిషన్‌గఢ్' లోని రెస్టారెంట్ల ఎఫ్&బి (F&B) కాన్సెప్చువలైజేషన్‌కు బ్రార్ బాధ్యత వహించారు.<ref>{{cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/bishangarh-fort-and-its-menu-will-remind-you-of-old-cooking-techniques-of-rajasthan/articleshow/60136697.cms|title=Bishangarh fort and its menu will remind you of old cooking techniques of Rajasthan|newspaper=[[The Economic Times]]|last1=Vishal|first1=Anoothi}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.alilahotels.com/press-room/press-releases/2017/making-alila-fort-bishangarh|title=THE MAKING OF ALILA FORT BISHANGARH|publisher=[[Alila Hotels and Resorts]]|access-date=2026-07-04|archive-date=2019-09-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190904100028/https://www.alilahotels.com/press-room/press-releases/2017/making-alila-fort-bishangarh|url-status=dead}}</ref> Royal Caribbean International కు చెందిన రెండు క్రూయిజ్ లైనర్లలో సింగపూర్ ప్రయాణాల కోసం గౌర్మెట్ ఇండియన్ ఫుడ్‌ను రూపొందించేందుకు ఆయనను నియమించుకున్నారు.<ref>{{cite web|url=https://www.news18.com/news/indiwo/food-indiwo-noted-chef-ranveer-brar-stirs-up-regional-cuisine-on-international-cruise-liners-1972809.html|title=Noted Chef Ranveer Brar Stirs up Regional Cuisine on International Cruise Liners|date=13 December 2018 |publisher=News 18}}</ref> విదేశాలకు ప్రయాణించే భారతీయ పర్యాటకుల కోసం మెనూని రూపొందించేందుకు ఆయన Thomas Cook India తో కూడా భాగస్వామ్యం కుదుర్చుకున్నారు.<ref>{{cite web|url=https://www.thestatesman.com/travel/targeting-travellers-1502630515.html|title=Thomas Cook India has come up with new strategies|date=3 May 2018|publisher=The Statesman}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.travelbizmonitor.com/Trade-Shows--Events/thomas-cook-india-bets-big-on-technology-investment-to-drive-customised-holidays-vertical-35675|title=Thomas Cook India bets big on technology investment to drive customised holidays vertical|publisher=Travel Biz Monitor}}</ref> బ్రార్ Mercedes-Benz India తో కలిసి భారతదేశంలోని వివిధ నగరాల్లో 'రణవీర్ బ్రార్ క్యులినరీ అకాడమీ' ద్వారా వంట వర్క్‌షాప్‌లు మరియు డెమోలను నిర్వహించారు, ఇది వారి లక్స్ డ్రైవ్ లైవ్ ప్రచారంలో భాగం.<ref>{{cite web|url=https://m.dailyhunt.in/news/india/english/the+times+of+bengal+english-epaper-timbanen/mercedes+benz+luxe+drive+live+to+enthrall+the+city+of+joy+kolkata-newsid-84392903|title=Mercedes-Benz Luxe Drive Live to enthrall the 'City of Joy - Kolkata|publisher=Daily Hunt}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.news18.com/news/auto/mercedes-benz-brings-luxe-drive-to-gurugram-1519665.html|title=Mercedes-Benz Brings Luxe Drive to Gurugram|website=News 18|date=16 September 2017}}</ref> సెప్టెంబర్ 2023లో, రణవీర్ దుబాయ్ ఫెస్టివల్ సిటీ మాల్ లో "కష్కాన్" (Kashkan) పేరిట ఒక భారతీయ రెస్టారెంట్‌ను ప్రారంభించారు.<ref>{{cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/celebrity-chef-and-actor-ranveer-brar-opens-kashkan-restaurant-in-dubais-festival-city-mall/articleshow/103329852.cms?from=mdr|title=Celebrity chef and actor Ranveer Brar opens Kashkan restaurant in Dubai's Festival City Mall|newspaper=The Economic Times |date=3 September 2023 }}</ref> ఈ రెస్టారెంట్ కాశ్మీర్ నుండి కన్యాకుమారి వరకు దేశంలోని వివిధ ప్రాంతాల వంటకాలతో కూడిన పాన్-ఇండియన్ మెనూని అందిస్తుంది. ==టెలివిజన్ డిజిటల్ షోలు== === జీ ఖానా ఖజానా / లివింగ్ ఫుడ్జ్ / జీ జెస్ట్ === ఆయన జీ జెస్ట్ (గతంలో జీ ఖానా ఖజానా ఛానల్ మరియు లివింగ్ ఫుడ్జ్ అని పిలిచేవారు) లో వివిధ వంటల కార్యక్రమాలను హోస్ట్ చేశారు: *''బ్రేక్‌ఫాస్ట్ ఎక్స్‌ప్రెస్'' & ''స్నాక్ అటాక్''<ref>{{cite web|url=http://zeenews.india.com/exclusive/meet-masterchef-co-judge-ranveer-brar_1530740.html|title=MasterChef co-judge|date=15 January 2015|publisher=Zee News}}</ref> * ''ది గ్రేట్ ఇండియన్ రసోయి'' సీజన్ 1 & 2<ref>{{cite web|url=http://www.indiainfoline.com/article/news-business/zee-khana-khazana-launches-the-great-indian-rasoi-114070200093_1.html|title=The Great Indian Rasoi Season 1}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-zeel-launches-india-s-first-international-food-lifestyle-channel-living-foodz-2123704|work=Daily News & Analysis|title=The Great Indian Rasoi2 on Living Foodz}}</ref> *''హోమ్ మేడ్'' <ref>{{cite web |url=http://www.indiaspeakersbureau.in/chef-ranveer-brar |title=Chef Ranveer Brar |date=23 January 2023 }}{{Dead link|date=జూలై 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> *''హెల్త్ భీ టేస్ట్ భీ''<ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/parenting/family/chef-ranveer-brar-son-cook-biryani-before-hes-five-5321146|title=Ranveer Brar's TV shows|date=4 October 2018 |publisher=[[The Indian Express]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.india.com/lifestyle/healthy-breakfast-recipes-by-chef-ranveer-brar-from-his-book-come-into-my-kitchen-1703919|title=Healthy Breakfast Recipes by Chef Ranveer Brar|publisher=India dot com}}</ref> *''రణవీర్స్ కేఫ్''<ref>{{cite web|url=http://www.televisionpost.com/television/living-foodz-to-launch-ranveers-cafe-on-20-oct/|title=Ranveer's Cafe telecast|access-date=2026-07-04|archive-date=2016-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20160910190628/http://www.televisionpost.com/television/living-foodz-to-launch-ranveers-cafe-on-20-oct/|url-status=dead}}</ref> *''ఫుడ్ ట్రిప్పింగ్'' (చెఫ్ గౌతమ్ మెహర్షితో కలిసి)<ref>{{cite web|url=http://www.indiantelevision.com/television/tv-channels/factual-documentary/living-foodz-is-food-tripping-from-may-30-160527|title=Food Tripping on Living Foodz|date=27 May 2016 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/television/what-s-hot/story/new-show-chefs-ranveer-brar-and-gautam-mehrishi-to-explore-the-foods-of-royal-kitchens-326495-2016-05-31|title=New show|date=31 May 2016 |publisher=[[India Today]]}}</ref> *''గ్లోబల్ మెనూ''<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/bringing-the-world-to-the-indian-table/article9073388.ece|title=Bringing the world to the Indian table|work=[[The Hindu]]|date=4 September 2016 }}</ref> *''నార్తర్న్ ఫ్లేవర్స్ - మీఠీ మస్తీ''<ref>{{cite web|url=https://www.india.com/festivals-events/diwali-2017-dessert-recipes-chef-ranveer-brar-shares-how-to-make-aloo-ka-halwa-this-deepavali-2536233|title=Chef Ranveer Brar from the show Northern Flavours Meethi Masti on Living Foodz|publisher=India dot com}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.femina.in/life/food/traditional-desserts-for-a-sweet-diwali-65327.html|title=Traditional desserts for a sweet Diwali|publisher=[[Femina (India)]]}}</ref> * ''స్టేషన్ మాస్టర్స్ టిఫిన్'': అక్టోబర్ 2018లో, ఆయన లివింగ్ ఫుడ్జ్ కోసం [[Indian Railways|భారతీయ రైల్వే]] ఆధారంగా ఒక ప్రత్యేకమైన ట్రావెల్ మరియు ఫుడ్ షోను హోస్ట్ చేశారు.<ref>{{cite web|url=https://www.exchange4media.com/industry-briefing-news/living-foodz-presents-the-station-master's-tiffin-with-ranveer-brar-92387.html|title=Living Foodz presents the Station Master's Tiffin with Ranveer Brar|date=5 October 2018 |publisher=Exchange4Media}}</ref> * ''హిమాలయాస్ ది ఆఫ్-బీట్ అడ్వెంచర్'': 2019లో, ఆయన హిమాలయాల అంతటా తక్కువగా తెలిసిన ప్రదేశాలు, తెగలు మరియు వంటకాలను కవర్ చేస్తూ ఒక అద్భుతమైన ట్రావెల్ షోను హోస్ట్ చేశారు.<ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/lifestyle/life-style/ranveer-brar-himalayas-the-offbeat-adventure-show-cuisine-locals-food-ingredients-6006380|title=rediscovering stories and flavours of the Himalayas|date=20 September 2019 |publisher=[[Indian Express]]}}</ref> === థ్యాంక్ గాడ్ ఇట్స్ ఫ్రైడే === బ్రార్ ఫిలిప్స్ ఇండియా భాగస్వామ్యంతో [[Zoom (Indian TV channel)|జూమ్]] ఛానల్‌లో 'థ్యాంక్ గాడ్ ఇట్స్ ఫ్రైడే' మొదటి మూడు సీజన్లను హోస్ట్ చేశారు, అక్కడ ఆయన భారతదేశంలోని ప్రసిద్ధ ఈటరీలను సందర్శించి, వారి ప్రసిద్ధ వంటకాలను ఫిలిప్స్ ఎయిర్‌ఫ్రైయర్‌లో తనదైన శైలిలో రీక్రియేట్ చేశారు.<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/trade-news/hindi/Zoom-and-Philips-launch-second-season-of-Thank-God-Its-Fryday/articleshow/47924333.cms|title=TGIF Season2 launch|newspaper=The Times of India |date=3 July 2015 |publisher=timesofindia.indiatimes.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bestmediainfo.com/2016/09/thank-god-its-fryday-back-on-zoom|title=Thank God It's Fryday back on Zoom|publisher=Best Media Info|access-date=2026-07-04|archive-date=2018-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20181118035255/http://bestmediainfo.com/2016/09/thank-god-its-fryday-back-on-zoom|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.televisionpost.com/television/zoom-and-philips-launch-3rd-season-of-thank-god-its-fryday|title=3rd Season of TGIF|publisher=TelevisionPost|access-date=2026-07-04|archive-date=2016-09-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20160909161115/http://www.televisionpost.com/television/zoom-and-philips-launch-3rd-season-of-thank-god-its-fryday/|url-status=dead}}</ref> === మాస్టర్‌చెఫ్ ఇండియా === బ్రార్ 2025లో మొట్టమొదటి సెలబ్రిటీ మాస్టర్‌చెఫ్ ఇండియాకు చెఫ్ వికాస్ ఖన్నా మరియు మొదటిసారి జడ్జిగా వ్యవహరిస్తున్న ఫరా ఖాన్ లతో కలిసి జడ్జిగా తిరిగి వచ్చారు.<ref>{{cite news|url=https://www.indiatoday.in/entertainment/television/story/celebrity-masterchef-review-first-impression-farah-khan-vikas-khanna-ranveer-brar-dipika-kakkar-2672367-2025-01-30|title=Celebrity MasterChef first impression: Stars spice up the cooking showdown}}</ref> బ్రార్ ''మాస్టర్‌చెఫ్ ఇండియా'' నాల్గవ సీజన్‌లో చెఫ్‌లు సంజీవ్ కపూర్ మరియు వికాస్ ఖన్నాలతో కలిసి జడ్జిగా అరంగేట్రం చేశారు. ఆ తర్వాత ఆరవ సీజన్‌లో చెఫ్‌లు వినీత్ భాటియా మరియు వికాస్ ఖన్నాలతో కలిసి,<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/videos/tv/hindi/masterchef-india-6-chefs-vikas-khanna-ranveer-brar-and-vineet-bhatia-promise-to-raise-the-level-of-the-show/videoshow/72298801.cms|title=Masterchef India 6: Chefs Vikas Khanna, Ranveer Brar, and Vineet Bhatia promise to raise the level of the show|work=[[The Times Of India]]}}</ref> ఏడవ సీజన్‌లో వికాస్ ఖన్నా మరియు గరిమా అరోరాలతో కలిసి,<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/from-judges-revealing-what-they-are-looking-for-this-season-to-a-contestant-getting-direct-entry-in-masterchef-kitchen-here-are-the-highlights-from-masterchef-india-7-premiere/photostory/96712625.cms?picid=96713401|title=Chefs Vikas Khanna and Ranveer Brar return as judges, and this time they are joined by Garima Arora|newspaper=The Times of India }}</ref> మరియు ఎనిమిదవ సీజన్‌లో వికాస్ ఖన్నా మరియు మొదటిసారి జడ్జిగా వ్యవహరిస్తున్న పూజా ధింగ్రాలతో కలిసి జడ్జిగా వ్యవహరించారు.<ref>{{cite news|url=https://www.telegraphindia.com/entertainment/masterchef-india-s8-judges-vikas-khanna-ranveer-brar-and-pooja-dhingra-on-what-it-will-take-to-win/cid/1974178|title=MasterChef India S8 judges Vikas Khanna, Ranveer Brar and Pooja Dhingra on what it will take to win|newspaper=Telegraph India }}</ref> === సోనీ బిబిసి ఎర్త్ === 2018 వేసవిలో, ఆయన సోనీ బిబిసి ఎర్త్ కోసం ''సీక్రెట్స్ బిహైండ్ ఫుడ్'' ను క్యూరేట్ చేసి ప్రదర్శించారు. ఇందులో మూడు షోలు ఉన్నాయి: ''సూపర్‌మార్కెట్ సీక్రెట్స్'', ''ఫుడ్ ఫ్యాక్టరీ సూపర్‌సైజ్డ్'' మరియు ''ఫుడ్ డిటెక్టివ్స్''.<ref>{{cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/lifestyle/food-and-recipes/080718/revealing-the-many-secrets-behind-food.html|title=Revealing the many secrets behind food|date=8 July 2018 |publisher=Deccan Chronicle}}</ref><ref>{{cite web|url=https://scroll.in/reel/886710/asking-the-why-celebrity-chef-ranveer-brar-on-bbc-series-secrets-behind-food|title=Celebrity chef Ranveer Brar on Sony BBC Earth series 'Secrets Behind Food'|date=21 July 2018 |publisher=Scroll.in}}</ref> === రాజా రసోయి ఔర్ అందాజ్ అనోఖా === ఎపిక్ టీవీ కోసం ''రాజా రసోయి ఔర్ అందాజ్ అనోఖా'' అనే సాంప్రదాయ మరియు అన్వేషణాత్మక ఆహార ప్రదర్శన యొక్క 2 సీజన్లను ఆయన హోస్ట్ చేశారు, ఇందులో ఆయన సాంప్రదాయ వంట పరికరాలతో కూడిన ఒక అందమైన బంగ్లాలో భారతీయ ప్రాంతాల సాంప్రదాయ వంటకాలను మరియు ఆహార చరిత్రను పునఃసృష్టించారు.<ref>{{cite web|url=https://www.cntraveller.in/story/ranveer-brar-taking-history-lesson-via-plate|title=Ranveer Brar is taking you on a history lesson via your plate|date=6 November 2018 |publisher=[[Condé Nast Traveler]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.glamsham.com/en/ranveer-brar-returns-in-season-2-of-raja-rasoi-aur-andaaz-anokha|title=Chef Ranveer Brar's Raja Rasoi gets more anokha|date=21 June 2022 }}</ref> === రసోయి కి జంగ్ మమ్మియోం కే సంగ్ === నవంబర్ 2017లో కలర్స్ టీవీ లో ప్రసారమైన 'రసోయి కి జంగ్ మమ్మియోం కే సంగ్' అనే వంట ఆధారిత రియాలిటీ షోలో జడ్జిగా కనిపించారు.<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/television/reality-tv/story/tv-celebs-cooking-with-their-mothers-in-rasoi-ki-jung-mummyon-ke-sung-will-jazz-up-your-weekends-lifetv-1083790-2017-11-10|title=Rasoi ki Jung Mummyon ke sung|date=10 November 2017 }}</ref> === రణవీర్ ఆన్ ది రోడ్ === జూలై 2016లో [[Twitter|ట్విట్టర్]] లో 'రణవీర్ ఆన్ ది రోడ్' అనే కొత్త మినీ-వీడియో సిరీస్‌ను ప్రారంభించారు, ఇందులో ఆస్ట్రేలియా,<ref>{{cite web|url=http://www.mid-day.com/articles/explore-the-world-of-australian-food-through-tweedeos/17462150|title=Explore the world of Australian food through 'tweedeos'|date=24 July 2016 |publisher=[[Mid-Day]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/food-drink/food/story/ranveer-brar-twitter-australia-food-travel-show-matt-preston-lifefd-330527-2016-07-21|title=Chef Ranveer Brar's new show is being telecast on Twitter|date=21 July 2016 |publisher=[[India Today]]}}</ref> సెంట్ లూసియా (సీషెల్స్),<ref>{{cite web|url=https://www.hungryforever.com/season-2-twitter-indias-ranveerontheroad-will-see-ranveer-brar-exploring-seychelles|title=Season 2 Of Twitter India's #RanveerOnTheRoad|date=27 February 2023 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.socialsamosa.com/2017/05/twitter-ranveer-brar|title=Twitter India and Seychelles Tourism Board announce the second season of celebrity Chef Ranveer Brar's Twitter Video Show}}</ref> టర్కీ మరియు థాయిలాండ్ లలో ఆయన చేసిన వంటకాల ప్రయాణాలను కవర్ చేశారు. === మా కీ బాత్ === ఆయన తన సోషల్ మీడియా ఛానల్స్‌లో 'మా కీ బాత్' అనే విజయవంతమైన డిజిటల్ సిరీస్‌ను హోస్ట్ చేశారు.<ref>{{cite web|url=https://www.business-standard.com/article/news-ians/maa-ki-baat-is-chef-ranveer-brar-s-ode-to-motherhood-119060401067_1.html|title=Maa ki Baat is Chef Ranveer Brar's ode to motherhood|publisher=[[Business Standard]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.exchange4media.com/industry-briefing-news/chef-ranveer-brar-launches-new-digital-series-maa-ki-baat-96990.html|title=Chef Ranveer Brar launches new digital series Maa Ki Baat|date=26 May 2019 |publisher=Exchange 4 Media}}</ref> ఆయనకు తన వ్యక్తిగత యూట్యూబ్ ఛానల్‌లో 4.1 మిలియన్లకు పైగా సబ్‌స్క్రైబర్లు ఉన్నారు.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/channel/UCEHCDn_BBnk3uTK1M64ptyw |title=Chef Ranveer |website=[[YouTube]] |access-date=7 July 2020}}</ref> === హోమ్ మేడ్ లవ్ === 'మా కీ బాత్' విజయం తర్వాత, టి.ఎల్.సి ఇండియా యూట్యూబ్ ఛానల్ కోసం అదే విధమైన టెలివిజన్ సిరీస్‌ను అందించారు, ఇందులో వివిధ వంటకాలకు చెందిన గృహిణుల నుండి పండుగ ప్రత్యేక వంటకాలను ప్రదర్శించారు.<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/life-and-style/food/ranveer-brar-meets-the-women-behind-festival-food-on-his-new-show-home-made-love/article29585726.ece|title=the women behind festival food|work=[[The Hindu]]|date=3 October 2019 |last1=Narrain |first1=Aparna }}</ref> === యూ గాట్ చెఫ్డ్ === చెఫ్ బ్రార్ జాన్ దేవర్స్ సన్స్ ఇండియా బ్రాండ్ అంబాసిడర్ గ్రెగ్ బెన్సన్‌తో కలిసి గోబుల్ ద్వారా రూపొందించబడిన 'యూ గాట్ చెఫ్డ్' సీజన్ 2 & 3 లను కో-హోస్ట్ చేశారు. ఈ షో డిజిటల్ మరియు వెండితెర ప్రముఖులను ఒక ఆహ్లాదకరమైన ఫార్మాట్‌లో ఒకచోట చేర్చుతుంది, ఇక్కడ వారు పాయింట్లు సాధించడానికి మరియు "చెఫ్డ్" అవ్వడానికి బ్రార్ మరియు గ్రెగ్ ఇచ్చే సవాళ్లను పూర్తి చేయాలి.<ref>{{cite web|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/you-got-chefd-returns/1654233|title=You got Chef'd! returns|publisher=Outlook India}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/pratik-gandhi-explores-his-culinary-skills-with-ranveer-brar-on-the-show-you-got-chefd/|title=Pratik Gandhi explores his culinary skills with Ranveer Brar|website=[[Bollywood Hungama]]|date=9 April 2021 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/celebrities/tahira-kashyap-is-first-guest-on-you-got-chef-d-season-3-715594|title=Tahira Kashyap is first guest on 'You Got Chef'd' season 3|date=29 June 2021 }}</ref> === మోడరన్ లవ్ ముంబై === హంసల్ మెహతా దర్శకత్వం వహించిన 6 కథలలో ఒకదానిలో రణవీర్ బ్రార్ ప్రతీక్ గాంధీతో కలిసి నటించారు. ఈ ఎపిసోడ్ తమ బంధాన్ని పెద్దగా అంగీకరించని సమాజంలో తమ స్థానాన్ని వెతుక్కునే ఒక గే జంట చుట్టూ తిరుగుతుంది.<ref>{{cite web|url=https://www.timesnownews.com/entertainment-news/exclusive-modern-love-mumbai-ranveer-brar-pratik-gandhi-recall-whether-shooting-as-same-sex-couple-was-awkward-on-sets-article-91443237|title=Ranveer Brar Modern Love|date=9 May 2022 }}</ref> === దమ్ లగా కే ఇండియా === రంవీర్ బ్రార్ ప్రధాన భారతీయ నగరాల్లోని ప్రసిద్ధ బిర్యానీ స్థలాల చుట్టూ ఆయా నగరాల ప్రముఖులతో కలిసి ఒక షోను హోస్ట్ చేశారు.{{citation needed|date=September 2023}} === థమ్స్ అప్ తూఫానీ హంట్ === వివిధ భారతీయ నగరాల్లో చిత్రీకరించబడిన ఈ ట్రావెల్ ఆధారిత ఫుడ్ హంట్ షో 2025 లో తన రెండవ విజయవంతమైన సీజన్‌ను పూర్తి చేసుకుంది.<ref>{{cite news |date=September 5, 2024 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/food-news/biryani-is-not-just-a-dish-its-a-journey-through-time-and-taste-ranveer-brars-toofani-biryani-hunt-begins/articleshow/113101150.cms |title=Biryani is not just a dish; it's a journey through time and taste: Ranveer Brar's toofani biryani hunt begins |newspaper=Times of India}}</ref> ఈ షో OTT ఛానల్ డిస్నీ+ హాట్‌స్టార్ లో స్ట్రీమ్ అవుతుంది.<ref>{{cite web|url=https://www.medianews4u.com/disney-hotstar-launches-new-show-thums-up-toofani-biryani-hunt|title=Disney+ Hotstar launches new show|date=9 May 2023 |publisher=Media News 4U}}</ref> === స్టార్ వర్సెస్ ఫుడ్ సర్వైవల్ === చెఫ్ బ్రార్ ప్రసిద్ధ సినీ ప్రముఖులతో కలిసి ఆహారం కోసం కష్టపడే ఒక సర్వైవల్ ప్రయాణాన్ని ప్రారంభించారు. ఈ షో 9 అక్టోబర్ 2023 న డిస్కవరీ మరియు డిస్కవరీ+ లలో ప్రీమియర్ అయింది<ref>{{cite web|url=https://indiantelevision.com/television/tv-shows/reality/join-chef-ranveer-brar-on-%27star-vs-food-survival%27-on-discovery-and-discovery%2B-230922|title=Join chef Ranveer Brar on 'Star vs Food Survival' on Discovery and discovery+|publisher=TOI|access-date=2026-07-04|archive-date=2024-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20241130204549/https://indiantelevision.com/television/tv-shows/reality/join-chef-ranveer-brar-on-%27star-vs-food-survival%27-on-discovery-and-discovery%2B-230922|url-status=dead}}</ref> మరియు 2025 లో తన రెండవ సీజన్‌ను పూర్తి చేసుకుంది.<ref>{{cite news |date=11 October 2024 |url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/television/star-vs-food-survival-returns-for-season-2-on-discovery-channel-and-discovery-1829676|title=Star Vs Food Survival Returns for Season 2 on Discovery Channel and Discovery+ |newspaper=Deccan Chronicle}}</ref> === ది ఫ్యామిలీ టేబుల్ === ఎపిక్ టీవీ లో ప్రసారమైన మరియు రణవీర్ బ్రార్ హోస్ట్ చేసిన ఈ షోలో ప్రముఖులు మరియు వారి కుటుంబ సభ్యులు వంటల పోటీలో పాల్గొంటారు.<ref>{{cite web|url=https://www.mid-day.com/lifestyle/food/article/chef-ranveer-brar-set-to-trace-indian-culinary-secrets-through-his-new-cooking-show-the-family-table-23335239|title=Chef Ranveer Brar set to trace Indian culinary secrets with new cooking show The Family Table|date=15 February 2024 |publisher=Midday}}</ref> ==పుస్తకాలు== చెఫ్ రణవీర్ బ్రార్ 2016 వేసవిలో "కమ్ ఇన్ టు మై కిచెన్" (Come Into My Kitchen) పేరిట తన మొదటి పుస్తకాన్ని విడుదల చేశారు, ఇది [[లక్నో]] వీధుల నుండి [[బోస్టన్]], [[ముంబై]] వరకు ఆయన చేసిన ప్రయాణాన్ని మరియు ఆయన వంటల అనుభవాలను, జ్ఞాపకాలను వివరించే ఒక ఆత్మకథ.<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/features/metroplus/chef-ranveer-brar-says-food-shouldnt-have-boundaries/article8835090.ece|title=Ranveer Brar launches book|work=[[The Hindu]]|date=11 July 2016 }}</ref> దీనిని అనుసరించి బెర్టోలి ఇండియా భాగస్వామ్యంతో 'ఎ సాంప్రదాయ ట్విస్ట్' (A Traditional Twist) అనే రెండవ పుస్తకాన్ని విడుదల చేశారు, ఇది భారతీయ మరియు ప్రపంచవ్యాప్త వంటకాలను ప్రదర్శిస్తుంది.<ref>{{cite web|url=https://www.telegraphindia.com/culture/ranveer-39-s-recipes/cid/1380045|title=t2 thumbs through Ranveer Brar's second cookbook with the Chef|publisher=The Telegraph (Kolkata)}}</ref> ==మొబైల్ యాప్== ఆయన 2019 ప్రారంభంలో హంగామా డిజిటల్ మీడియా ఎంటర్‌టైన్‌మెంట్ (హంగామా డిజిటల్ మీడియా) సహకారంతో తన స్వంత మొబైల్ యాప్‌ను ప్రారంభించారు, ఇది ఆయన వంటకాలన్నింటినీ టెక్స్ట్ మరియు విజువల్ ఫార్మాట్లలో కలిగి ఉన్న ఒక నిధి లాంటిది.<ref>{{cite web|url=http://www.forbesindia.com/article/leaderboard/my-food-app-is-a-treasure-chest-of-learnings-recipes-from-across-india-ranveer-brar/52869/1|title=My food app is a treasure chest of learnings, recipes from across India: Ranveer Brar|work=[[Forbes India]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.firstpost.com/living/chef-ranveer-brars-latest-food-app-stresses-on-a-diet-of-everything-that-body-needs-rather-than-lack-of-anything-6289661.html|title=Chef Ranveer Brar on his newly launched food app|date=28 March 2019 |publisher=[[Firstpost]]}}</ref> ==రెస్టారెంట్లు== చెఫ్ బ్రార్ తాజ్ ఫోర్ట్ అగ్వాడా రిసార్ట్ & స్పాలో ఉన్న మొరిస్కో (గోవా),<ref name="So Delhi">{{cite web |title=Restaurants Run By MasterChef India Judge Ranveer Brar |date=15 May 2023 |url=https://so.city/delhi/article/did-you-know-these-indian-restaurants-are-run-by-the-famous-masterchef-india-judge-ranveer-brar}}</ref> ఫ్లైప్ బై ఎంటివి (Flyp by MTv),<ref>{{cite web |author=Nusra |date=January 6, 2016 |title=Food for me is always inspiration not fusion- Ranveer Brar |website=Indian Retailer |url=https://www.indianretailer.com/restaurant/article/food-for-me-is-always-inspiration-not-fusion-ranveer-brar.6928}}</ref> ట్యాగ్ బై రణవీర్ (Tag by Ranveer) <ref>{{cite news |author=Geetika Sasan Bhandari |date=June 10, 2016 |title=This is what Chef Ranveer Brar's brand new restaurant is all about |magazine=India Today |url=https://www.indiatoday.in/food-drink/food/story/chef-ranveer-brar-restaurant-book-kitchen-cooking-tips-tag-by-ranveer-13516-2016-06-10}}</ref> మరియు ఇటీవల దుబాయ్‌లోని కష్కాన్ వంటి పలు ప్రముఖ రెస్టారెంట్లను స్థాపించి, వాటి మెనూలను రూపొందించారు.<ref name="Dubai Horizons">{{cite web |title=Chef Ranveer Brar opens Kashkan Restaurant in Dubai Festival City Mall |date=5 September 2023 |url=https://dubaihorizons.com/2023/09/05/celebrity-chef-ranveer-brar-opens-kashkan-restaurant-in-dubai/}}</ref> ==ఫిల్మోగ్రఫీ== ===సినిమాలు=== *''ది బకింగ్‌హామ్ మర్డర్స్'' (2024) ===వెబ్ సిరీస్=== * ''మోడరన్ లవ్: ముంబై'' (2022) * ''మా కా సమ్'' (2026) ==అవార్డులు గుర్తింపు== బ్రార్ జేమ్స్ బార్డ్ ఫౌండేషన్ లో గౌరవ సభ్యునిగా ఉన్నారు మరియు ఆయన చేసిన పాకశాస్త్ర కృషికి గాను ఆ సంస్థచే గుర్తింపు పొందారు.<ref>{{cite web|url=http://www.uppercrustindia.com/ver2/showpage.php?pagetitle=CHEF%20RANVEER%20BRAR&postid=912|title=James Beard|publisher=UpperCrust India|access-date=9 October 2015|archive-date=2 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190302024630/http://www.uppercrustindia.com/ver2/showpage.php?pagetitle=CHEF%20RANVEER%20BRAR&postid=912|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.vervemagazine.in/people/ranveer-brar-top-chef-food-stylist-tv-show-host|title=James Beard member|date=6 August 2015 |publisher=Verve Mag}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.indiaspeakersbureau.in/chef-ranveer-brar|title=Ranveer Brar bio|date=23 January 2023|access-date=4 జూలై 2026|archive-date=23 ఫిబ్రవరి 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230223070112/http://www.indiaspeakersbureau.in/chef-ranveer-brar/|url-status=dead}}</ref> వివిధ రకాల వంటకాలకు ఆయన చేసిన కృషికి గాను AIWF, AICA వంటి పలు సంస్థల నుండి, అలాగే బోస్టన్ మేయర్ నుండి కూడా ఆయన గుర్తింపు పొందారు. అదనంగా, ఆయన WPF లో భారతదేశానికి ప్రాతినిధ్యం వహించారు.<ref>{{cite web|url=https://www.simplylifeindia.com/chef-ranveer-brar.html|title=Ranveer Brar}}</ref> ఆయన రాష్ట్రపతి భవన్ లో మరియు ప్రధానమంత్రి నివాసంలో విందులను నిర్వహించారు, అంతేకాకుండా US మరియు భారతదేశంలో పలువురు హాలీవుడ్ మరియు బాలీవుడ్ ప్రముఖులకు వంటలు చేసి పెట్టారు. రణవీర్ బ్రార్ క్యులినరీ కన్సల్టెంట్ మరియు బ్రాండ్ అంబాసిడర్ హోదాలో పలు బ్రాండ్లతో అనుబంధం కలిగి ఉన్నారు. ఆయన అనుబంధం కలిగి ఉన్న బ్రాండ్లలో - Mercedes-Benz India (గతంలో),<ref>{{cite web|url=https://www.thestatesman.com/lifestyle/chhattisgarh-maharashtra-kerala-celebrity-chef-ranveer-brar-shares-passion-cooking-1502805681.html|title=Mercedes Benz Luxe Drive|website=[[The Statesman (India)|The Statesman]] |date=October 2019 }}</ref> బెర్టోలి ఆలివ్ ఆయిల్ (గతంలో),<ref>{{cite web|url=http://brandequity.economictimes.indiatimes.com/news/advertising/ranveer-brar-to-endorse-italys-bertolli-olive-oil-in-india/50809897|title=Brand Ambassador for Bertolli Olive Oil|publisher=Economic Times-Brand Equity}}</ref> జెస్ప్రి ఇంటర్నేషనల్ ద్వారా భారతదేశంలో విక్రయించబడే సన్‌గోల్డ్ కివిఫ్రూట్ (గతంలో),<ref>{{cite web|url=http://www.hospitalitybizindia.com/detailNews.aspx?aid=21453&sid=1|title=Brand Ambassador for Zespri Kiwifruit India|publisher=hospitalitybizindia.com|access-date=20 June 2015}}</ref> గాద్రే మెరైన్ ఎక్స్‌పోర్ట్ ప్రైవేట్ లిమిటెడ్ (గతంలో),<ref>{{cite web|url=http://news.franchiseindia.com/restaurant/Gadre-Marine-ropes-in-Celebrity-Chef-Ranveer-Brar-as-their-Brand-Friend.n13493|title=Chef Ranveer Brar as Brand Friend|publisher=Franchise India}}{{Dead link|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hungryforever.com/gadre-marine-exports-ropes-chef-ranveer-brar-brand-friend/|title=Gadre Marine ropes in Ranveer Brar as Brand Friend|publisher=Hungry Forever|date=25 August 2016}}</ref> Parag Milk Foods (ప్రస్తుతం),<ref>{{cite web|url=http://brandequity.economictimes.indiatimes.com/news/advertising/parag-milk-foods-signs-chef-ranveer-brar-to-promote-go-brands/49273668|title=Brand Ambassador for Go Cheese|publisher=Economic Times-Brand Equity}}</ref> విక్టోరినాక్స్ (ప్రస్తుతం)<ref>{{cite web|url=http://brandequity.economictimes.indiatimes.com/news/advertising/celebrity-chef-ranveer-brar-to-endorse-victorinox/51926248|title=Celebrity chef Ranveer Brar to endorse Victorinox|publisher=Economic Times-Brand Equity}}</ref> మొదలైనవి ఉన్నాయి. రణవీర్ బ్రార్‌కు 2017 సంవత్సరానికి గాను 'ఇండియన్ ఆఫ్ ది ఇయర్' (చెఫ్ మరియు టీవీ హోస్ట్) అవార్డు లభించింది.<ref>{{cite web|url=https://www.telegraphindia.com/pressrelease/bwi/61013/brands-academy-organized-mega-event-indian-of-the-year-new-d.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20170730205128/https://www.telegraphindia.com/pressrelease/bwi/61013/brands-academy-organized-mega-event-indian-of-the-year-new-d.html|archive-date=30 July 2017|title=Brands Academy Organized Mega Event "Indian of the Year" - New Delhi|publisher=[[The Telegraph (Calcutta)|The Telegraph]]}}</ref> ఆయన 2018 సంవత్సరానికి గాను LFEGA 'ఫుడ్ ఎంటర్‌టైనర్ ఆఫ్ ది ఇయర్' అవార్డును కూడా అందుకున్నారు.<ref>{{cite web|url=https://bestmediainfo.com/2019/03/lf-epicurean-guild-awards-2019-culminates-in-mumbai|title=LF Epicurean Guild Awards 2019 culminates in Mumbai|date=25 March 2019 |publisher=Best Media Info}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hungryforever.com/winners-of-the-living-foodz-epicurean-guild-awards-2019-have-been-announced|title=Winners Of The Living Foodz Epicurean Guild Awards 2019|date=30 March 2023 |publisher=HungryForever}}</ref> 2021 లో, ఫుడ్ కానజర్స్ ఇండియా కన్వెన్షన్ ద్వారా బ్రార్‌కు 'అవుట్‌స్టాండింగ్ కాంట్రిబ్యూషన్ టు ది ఫుడ్ అండ్ బెవరేజ్ ఇండస్ట్రీ' 2021 అవార్డు లభించింది.<ref>{{cite web|url=https://fcic.industrylive.in/award-winners-2021|title=AWARD WINNERS 2021|access-date=2026-07-04|archive-date=2021-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927033319/https://fcic.industrylive.in/award-winners-2021/|url-status=dead}}</ref> ==మూలాలు== {{Reflist}} ==బాహ్య లింకులు== * {{official website|http://www.ranveerbrar.com/}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Brar, Ranveer}} [[వర్గం:1978 జననాలు]] rpjt3bn32j3k5aey8908bu9xs1dhc57 0 501149 4908373 4899066 2026-07-19T11:46:53Z InternetArchiveBot 88395 0 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 2 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4908373 wikitext text/x-wiki {{Short description|నేపాలీ వాలీబాల్ క్రీడాకారిణి మరియు నటి}} {{Infobox person | honorific_prefix = | name = సిపోరా గురుంగ్ | honorific_suffix = | native_name = सिपोरा गुरुङ | native_name_lang = ne | image = Sipora Gurung attending Sipora Cup 2013 in Sydney (cropped).jpg | alt = సిపోరా గురుంగ్ | caption = 2013లో సిడ్నీలో సిపోరా కప్‌కు హాజరైన సిపోరా గురుంగ్ | birth_name = | birth_date = <!-- {{Birth date and age|1993|12| 29 }} --> | birth_place = [[పోఖారా]], [[నేపాల్]] | citizenship = [[నేపాల్]] | education = | alma_mater = | occupation = వాలీబాల్ క్రీడాకారిణి, నటి, మోడల్ | years_active = | employer = | known_for = నేపాల్ జాతీయ స్థాయి వాలీబాల్ క్రీడాకారిణి <br> మిస్ పోఖారా 2013 <br> మిస్ నేపాల్ 2013 (3వ రన్నరప్)<ref>{{cite web|url=http://nepalireporter.com/7071/sipora-gurung-selected-for-beauty-pageant/|title=Sipora Gurung selected for beauty pageant|date=7 February 2013|publisher=}}</ref> | net_worth = | height = 5 అడుగుల 9.5 అంగుళాలు | spouse = | partner = | relatives = | awards = జాతీయ బాల ప్రతిభా పురస్కారం (2065) | website = | footnotes = }} '''సిపోరా గురుంగ్''' ({{langx|ne|सिपोरा गुरुङ}}) నేపాల్‌కు చెందిన జాతీయ మహిళా అథ్లెట్, వాలీబాల్ క్రీడాకారిణి, నటి మరియు బ్యూటీ పీజెంట్ (సౌందర్య పోటీల) విజేత. ఆమె మిస్ నేపాల్ 2013 పోటీలలో టాప్ 5 ఫైనలిస్ట్‌లలో ఒకరిగా నిలిచారు మరియు అదే సంవత్సరంలో 'మిస్ టాలెంట్' ఉప శీర్షికను గెలుచుకున్నారు.<ref>[http://thehimalayantimesom/missnepal2013/includes/profile.php?MC=MjEw&SC=MjIy&code=U2lwb3JhIEd1cnVuZw==]{{dead link|date=July 2018}}</ref> ఆమె పోఖారాలో పుట్టి పెరిగారు.<ref>{{cite web|url=http://archives.myrepublica.com/portal/index.php?action=news_details&news_id=30784|title=MYREPUBLICA.com - News in Nepal: Fast, Full & Factual|website=archives.myrepublica.com|access-date=2026-07-04|archive-date=2012-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20120915110046/http://archives.myrepublica.com/portal/index.php?action=news_details&news_id=30784|url-status=dead}}</ref> ఆమె మోతీ లాల్ గురుంగ్ మరియు సేతీ గిసింగ్ గురుంగ్‌ల చిన్న కుమార్తె. ఆమె తన 16వ ఏటనే నేపాల్ అత్యుత్తమ వాలీబాల్ క్రీడాకారిణిగా గుర్తింపు పొందారు. 13 సంవత్సరాల వయస్సులో, ఆమె [[శ్రీలంక]]లో జరిగిన 10వ [[దక్షిణాసియా క్రీడలు|దక్షిణాసియా క్రీడలలో (సౌత్ ఏషియన్ గేమ్స్)]] పాల్గొని, ఆ పోటీలలో పాల్గొన్న అత్యంత పిన్న వయస్కురాలైన క్రీడాకారిణిగా నిలిచారు, అక్కడ ఆమె నేపాల్ తరపున కాంస్య పతకాన్ని సాధించారు. 18 సంవత్సరాల వయస్సులో వాలీబాల్ మ్యాచ్ సందర్భంగా మోకాలికి గాయం కావడంతో ఆమె ఆ తర్వాత ఆడలేకపోయారు. ఆమె 200 మీటర్లు మరియు 400 మీటర్ల (అండర్-16) పరుగు పందాలలో నేపాల్ ఛాంపియన్‌గా నిలిచారు. హీబ్రూ భాషలో ఆమె పేరుకు "అందమైన పక్షి" అని అర్థం. == విద్య == ఆమె పోఖారాలోని ఫిష్‌టైల్ హయ్యర్ సెకండరీ బోర్డింగ్ స్కూల్ నుండి 89% మార్కులతో ఎస్‌ఎల్‌సి (స్కూల్ లీవింగ్ సర్టిఫికేట్) ఉత్తీర్ణులయ్యారు. ఆమె హైస్కూల్ విద్యను పూర్తి చేశారు మరియు చదువులో ఎంతో ప్రతిభావంతురాలిగా పేరు తెచ్చుకున్నారు.<ref>{{Cite web |last=nepalimoviesweb |date=2016-07-22 |title=Sipora Gurung |url=https://nepalimoviesweb.wordpress.com/2016/07/22/sipora-gurung/ |access-date=2025-01-04 |website=Nepalimoviesweb |language=en}}</ref> == సౌందర్య పోటీలు == === మిస్ నేపాల్ 2013 === 2013లో, ఆమె [[ఖాట్మండు]]లోని నేపాల్ అకాడమీ హాల్‌లో జరిగిన మిస్ నేపాల్ 2013 సౌందర్య పోటీలో పాల్గొన్నారు. ఆమె విజయవంతంగా టాప్ 5 దశకు చేరుకుని, "ది హిడెన్ ట్రెజర్ మిస్ టాలెంట్" అనే ఉప శీర్షికను (సబ్‌టైటిల్) సొంతం చేసుకున్నారు. == చలనచిత్ర రంగం == {| class="wikitable" |+సూచిక | style="background:#ffc;"| {{dagger|alt=ఇంకా విడుదల కాని చిత్రాలు}} | ఇంకా విడుదల కాని చిత్రాలను సూచిస్తుంది |- | style="background:#add8e6;"| {{double-dagger|alt=డాక్యుమెంటరీ విడుదల}} | డాక్యుమెంటరీ విడుదలను సూచిస్తుంది |} {|class="wikitable" !సంవత్సరం!!సినిమా!!పాత్ర!!గమనికలు |- | |''ఘాలేక్'' (Ghalek) | |గురుంగ్ భాషా చిత్రం |- |2014 |''యాంఫావతి : ది ప్రిన్సెస్'' (Yamphawati : The princess) |యాంఫావతి |ఈ సినిమా కోసం 6 లక్షల పారితోషికం తీసుకున్నారు |- | |style="background:#ffc;"| ''భుయిమాంచే'' (Bhuimaanche) {{dagger|alt=ఇంకా విడుదల కాలేదు}} | | |- |} == అవార్డులు విజయాలు == * విజేత మరియు ఉత్తమ క్రీడాకారిణి - 83వ చైతే దసరా మేళా మరియు 2వ సున్‌పదలి మహోత్సవం, కాస్కీ, 2062 * రన్నరప్ మరియు ఉత్తమ క్రీడాకారిణి - నేపాల్ ఆదర్శ్ కప్, కాస్కీ, 2062 * విజేత - కాస్కీ జిల్లా स्तरीय వాలీబాల్ పోటీలు, కాస్కీ, 2004 * ద్వితీయ రన్నరప్ - పాతాలే చంగో కప్, కాస్కీ, 2062 * విజేత (200 మీ, 400 మీ, 4*100 రిలే, 4*400 రిలే) మరియు టోర్నమెంట్ ఉత్తమ అథ్లెట్ - 20వ బీరేంద్రషీల్డ్ పోటీలు, కాస్కీ, 2062 * రన్నరప్ - 3వ ఆదర్శ్ కప్, కాస్కీ, 2063 * విజేత మరియు ఉత్తమ స్పైకర్ - 8th పోఖారా స్ట్రీట్ ఫెస్టివల్, రేబాన్, కాస్కీ, 2063 * విజేత మరియు ఉత్తమ క్రీడాకారిణి - మ్యాగ్ది మహోత్సవం మరియు మాఘే సంక్రాంతి మేళా, బేని, 2063 * రన్నరప్ మరియు టోర్నమెంట్ ఉత్తమ క్రీడాకారిణి (వాలీబాల్) - బగ్లుంగ్ మహోత్సవం, బగ్లుంగ్, 2063 * విజేత (లాంగ్ జంప్, 400 మీ మరియు 4*100 రిలే) - పబ్సన్ స్పోర్ట్స్ మీట్, కాస్కీ, 2063 * విజేత (100 మీ, 400 మీ, లాంగ్ జంప్ మరియు వాలీబాల్) - జోనల్ ఓపెన్ స్పోర్ట్స్ ఫెస్టివల్, కాస్కీ, 2064 * రన్నరప్ మరియు ఉత్తమ స్పైకర్ - 9వ పోఖారా స్ట్రీట్ ఫెస్టివల్, కాస్కీ, 2007-2008 * విజేత (200 మీ, 400 మీ, 4*100 రిలే మరియు వాలీబాల్) - 11వ పబ్సన్ స్పోర్ట్స్ మీట్, కాస్కీ, 2008 * రన్నరప్ (వాలీబాల్ మరియు ఫుట్‌బాల్) మరియు టోర్నమెంట్ ఉత్తమ క్రీడాకారిణి - రిపబ్లిక్ కప్, కాస్కీ, 2064 * విజేత మరియు నేపాల్ రైజింగ్ ప్లేయర్ - 14వ మహిళల మరియు 24వ పురుషుల జాతీయ వాలీబాల్ పోటీలు, హెటౌడా, 2064 * రన్నరప్ మరియు టోర్నమెంట్ ఉత్తమ క్రీడాకారిణి - 2వ ఛాంత్యాల్ కప్ ఓపెన్ వాలీబాల్ టోర్నమెంట్, ఖాట్మండు, 2064 * విజేత (200 మీ, 400 మీ, లాంగ్ జంప్, 4*100 రిలే) మరియు ఉత్తమ అథ్లెట్ - విద్యాలయ ఖేల్‌కూడ్ పోటీలు, కాస్కీ, 2064 * రన్నరప్ మరియు ఉత్తమ స్పైకర్ - దసరా మరియు తిహార్ మేళా, తిలాహర్, 2064 * విజేత మరియు టోర్నమెంట్ ఉత్తమ క్రీడాకారిణి - సిల్వర్ జూబ్లీ సెలబ్రేషన్స్, LSHSS, కాస్కీ, 2064 * విజేత (200 మీ, లాంగ్ జంప్, వాలీబాల్) మరియు రన్నరప్ (400 మీ) - 1st రిపబ్లికన్ స్పోర్ట్స్ ఫెస్టివల్, కాస్కీ, 2064 * 3వ రన్నరప్ - 3 కిమీ మారథాన్, PTMA, కాస్కీ, 2064 * రన్నరప్ - గర్ల్స్ ఇంటర్‌స్కూల్ వాలీబాల్ ఛాంపియన్‌షిప్, లామాచౌర్, కాస్కీ, 2064 * విజేత మరియు ఉత్తమ క్రీడాకారిణి - 4వ నేపాల్ ఆదర్శ్ కప్, కాస్కీ, 2064 * విజేత (200 మీ, 400 మీ, లాంగ్ జంప్, వాలీబాల్) - స్కూల్ లెవెల్ స్పోర్ట్స్ మీట్, కాస్కీ, 2064 * విజేత - 5వ జాతీయ క్రీడలు, ఖాట్మండు, 2065 * రన్నరప్, ఉత్తమ సర్వర్ మరియు ఉత్తమ స్పైకర్ - 3వ ధోర్‌పటాన్ బ్లూస్కై కప్ మహిళల వాలీబాల్ డబుల్ లీగ్ ఛాంపియన్‌షిప్, ఖాట్మండు, 2065 * విజేత - గర్ల్స్ ఇంటర్‌స్కూల్ వాలీబాల్ ఛాంపియన్‌షిప్, లామాచౌర్, కాస్కీ, 2065 * విజేత (400 మీ మరియు లాంగ్ జంప్) - 1వ ప్రెసిడెంట్ కప్, కాస్కీ, 2065 * విజేత మరియు టోర్నమెంట్ ఉత్తమ క్రీడాకారిణి - 3వ గ్రాండ్ నేషనల్ రిపబ్లికన్ స్పోర్ట్స్ ఫెస్టివల్, పాల్పా, 2065 * రన్నరప్, ఉత్తమ క్రీడాకారిణి మరియు ఉత్తమ స్పైకర్ - 2వ ధోర్‌పటాన్ బ్లూస్కై కప్ మహిళల డబుల్ లీగ్ ఛాంపియన్‌షిప్, ఖాట్మండు, 2065 * విజేత - అఖిల్ కప్ ఇంటర్ స్కూల్ వాలీబాల్ ఛాంపియన్‌షిప్, కాస్కీ, 2065 * విజేత (లాంగ్ జంప్ మరియు వాలీబాల్) - 5వ జాతీయ క్రీడలు, జోనల్ ఛాంపియన్‌షిప్, కాస్కీ, 2065 * విజేత (హై జంప్, లాంగ్ జంప్) మరియు రన్నరప్ (400 మీ) - తామ్యువాన్ రాజ్య అథ్లెటిక్స్ పోటీలు, కాస్కీ, 2065 * విజేత - 8వ బాలికల మరియు 31వ బాలుర ఇంటర్‌స్కూల్ జాతీయ వాలీబాల్ ఛాంపియన్‌షిప్, ఖాట్మండు, 2066 * రన్నరప్ మరియు ఉత్తమ క్రీడాకారిణి - 4వ ధోర్‌పటాన్ బ్లూస్కై కప్ మహిళల డబుల్ లీగ్ ఛాంపియన్‌షిప్, ఖాట్మండు, 2066 * విజేత (200 మీ, 400 మీ, లాంగ్ జంప్, 4*100 మీ రిలే మరియు వాలీబాల్) - ఇంటర్‌స్కూల్ లెవెల్ కాంపిటీషన్, కాస్కీ, 2066 * విజేత (4*400 మీ రిలే) మరియు రన్నరప్ - ఇంటర్‌స్కూల్ లెవెల్ బాలుర మరియు బాలికల అథ్లెటిక్స్ ఛాంపియన్‌షిప్, కాస్కీ, 2066 * రన్నరప్ - 1వ మహిళల మరియు పురుషుల జాతీయ లీగ్ ఛాంపియన్‌షిప్, ఖాట్మండు, 2066 * విజేత (200 మీ, 400 మీ) మరియు రన్నరప్ (4*100 మీ రిలే) - 28వ స్కూల్ లెవెల్ నేషనల్ అథ్లెటిక్స్ ఛాంపియన్‌షిప్, ఖాట్మండు, 2066 * తృతీయ స్థానం (కాంస్య పతకం) - 10వ దక్షిణాసియా క్రీడలు, శ్రీలంక, 2006 * విజేత మరియు టోర్నమెంట్ ఉత్తమ క్రీడాకారిణి - 7వ ఇంటర్‌స్కూల్ నేషనల్ గర్ల్స్ వాలీబాల్ ఛాంపియన్‌షిప్, ఖాట్మండు, 2064 * ద్వితీయ రన్నరప్ - 5వ ధోర్‌పటాన్ కప్ బ్లూ స్కై మహిళల డబుల్ లీగ్ ఛాంపియన్‌షిప్, ఖాట్మండు, 2067 * గౌరవం - జాతీయ బాల ప్రతిభా పురస్కారం, 2065 == మూలాలు == {{reflist}} == బాహ్య లింకులు == * [https://web.archive.org/web/20130323002221/http://thehimalayantimes.com/missnepal2013/includes/profile.php?MC=MjEw&SC=MjI1&code=SXNoYW5pIFNocmVzdGhh|మిస్ నేపాల్ 2013 ప్రొఫైల్] * [https://www.missnepal.com.np/|మిస్ నేపాల్ అధికారిక వెబ్‌సైట్]{{Dead link|date=జూలై 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://nepaliactress.com/sipora-gurung-multi-talented-personality/|సిపోరా గురుంగ్ చిత్రాలు]{{Dead link|date=జూలై 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{DEFAULTSORT:Gurung, Sipora}} [[Category:నేపాలీ మహిళా మోడళ్లు]] [[Category:1993 జననాలు]] [[Category:జీవించి ఉన్న ప్రజలు]] [[Category:పోఖారా ప్రముఖులు]] [[Category:21వ శతాబ్దపు నేపాలీ బౌద్ధులు]] [[Category:21వ శతాబ్దపు నేపాలీ ప్రజలు]] [[Category:నేపాలీ మహిళా వాలీబాల్ క్రీడాకారిణులు]] [[Category:నేపాల్ దక్షిణాసియా క్రీడల కాంస్య పతక విజేతలు]] [[Category:దక్షిణాసియా క్రీడల వాలీబాల్ పతక విజేతలు]] [[Category:గురుంగ్ ప్రజలు]] o0wdn68z5etdw3v7rx84248v7jest8h 2 501238 4908047 4907768 2026-07-19T04:40:17Z గగన్ తుపాకుల 151435 చిన్న అప్డేట్ మార్చబడింది 4908047 wikitext text/x-wiki '''ఆదివారం జూలై 19వ తేదీన యూట్యూబర్ తుపాకుల గంగయ్య లేటెస్ట్ అప్డేట్స్''' '''వరదయ్యపాలెం :''' ఈరోజు యూట్యూబర్ తుపాకుల గంగయ్య తన సొంత ఊరిలో గోపాల్ రావు కాలనీ గ్రామంలో తన సొంత వాళ్ళ ఇంటికి పెయింటింగ్ పనుల్లో బిజీగా ఉన్నారు. ఈ పని ఉదయం 8 గంటల నుండి మధ్యాహ్నం 12 గంటల వరకు ఉంటుంది. ఆ పని నిమిత్తం పూర్తయిన తర్వాత అదే సొంత ఊరిలో తన అత్త కొడుకు తుపాకుల నాగయ్య ఇంటిలో చిన్న ఫంక్షన్ లో హాజరుకానున్నారు. ఆ ఇంటికి వచ్చిన బంధువులతో బిజీబిజీగా గడపనున్నారు. ఈ సమయం మధ్యాహ్నం ఒక గంట నుండి మూడు గంటల వరకు.. '''కాంబాక్కం :''' ఈరోజు మధ్యాహ్నం మూడు గంటల పైగా యూట్యూబర్ మనీ ముద్దుని తుపాకుల గంగయ్య కలవనున్నారు. కలిసి మనీ ముద్దు కొత్త ప్రాజెక్ట్ కొత్త షార్ట్ ఫిలిం అయినటువంటి ఆదిమానవుడు అనే ప్రాజెక్టుపై మనీ ముద్దుతో తుపాకుల గంగయ్య చర్చ జరపనున్నారు. అందులో భాగంగా తుపాకుల గంగయ్య మనీ ముద్దు పై అభినందనలు తెలియజేశారు. మనీ ముద్దు మీ కొత్త ప్రాజెక్ట్ నీ కొత్త షార్ట్ ఫిలిం పై ఏమైనా నాతో పని పడితే కచ్చితంగా నీకు హెల్ప్ చేస్తాను. అలాగే నువ్వు చేసే ఈ కొత్త షార్ట్ ఫిలిం మంచి గుర్తింపు పొందాలని మీరు అందులో ఒక స్థాయికి రావాలని మనస్ఫూర్తిగా కోరుకుంటున్నాను అని తుపాకుల గంగయ్య మనీ ముద్దుని అభినందించారు. '''వరదయ్యపాలెం టౌన్ :''' ఈరోజు సాయంత్రం ఐదు గంటల పైగా తుపాకుల గంగయ్య వరదయ్యపాలెం మండలంలో ఉన్నటువంటి యూట్యూబర్స్ ముగ్గురిని కలవనున్నారు. అందులో మన వరదయ్యపాలెం అనే ఛానల్ కి సంబంధించిన వ్యక్తి గుణవర్ధన్ అలాగే వరదయ్యపాలెం అఫీషియల్ యూట్యూబ్ ఛానల్ సంబంధించిన వ్యక్తి హరికృష్ణను అలాగే పి సందీప్ రెడ్డి వైటి అనే యూట్యూబ్ ఛానల్ సంబంధించిన వ్యక్తి పి సందీప్ రెడ్డిని వీళ్ళ ముగ్గురిని మనం నలుగురు కలిసి వరదయ్యపాలెం పేరుని నిలబెట్టాలని ఒక స్థాయికి మన పేరు నిలబడాలని వారితో చర్చించనున్నారు తుపాకుల గంగయ్య. ఈ సమయం ఐదు గంటల పైనుండి రాత్రి 7 గంటల వరకు ఉంటుంది. ఇవన్నీ ముగించుకున్న తుపాకుల గంగయ్య రాత్రి 8 గంటలకు తన నివాసమైనటువంటి గోపాలరావు కాలానికి చేరుకుంటారు rpzge6lbt71rbffmj85iy9s3ownknu0 0 501260 4907957 4897669 2026-07-18T21:30:47Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4907957 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = లోథా భాష | nativename = Lotha | states = [[భారతదేశం]] | region = [[వోఖా జిల్లా]], [[నాగాలాండ్]] | ethnicity = [[లోథా నాగా]] | speakers = 1,79,000 | date = 2011 జనాభా లెక్కలు | ref = <ref>{{Ethnologue28|njh|Lotha}}</ref> | familycolor = సినో-టిబెటన్ | fam2 = [[సెంట్రల్ టిబెటో-బర్మన్ భాషలు]]? | fam3 = [[కుకీ-చిన్-నాగా భాషలు]]? | fam4 = [[నాగా భాషలు]]? | fam5 = [[అంగామీ-పోచురి భాషలు]]? | fam6 = [[సెంట్రల్ నాగా భాషలు]] | iso3 = njh | glotto = loth1237 | glottorefname = Lotha Naga }} '''లోథా భాష''' (Lotha) అనేది భారతదేశంలోని [[నాగాలాండ్]] రాష్ట్ర పశ్చిమ-మధ్య భాగంలో ఉన్న [[వోఖా జిల్లా]]లో సుమారు 1,79,000 మంది ప్రజలు మాట్లాడే ఒక సినో-టిబెటన్ భాష. ఈ భాష ప్రధానంగా వోఖా జిల్లా కేంద్రంగా కేంద్రీకృతమై ఉంది. ఈ జిల్లాలోని పాంగ్తి, మరాజు (మేరాపాని), ఎంగ్లాన్, బాగ్తీ (పాక్తి) వంటి 114 కి పైగా గ్రామాలలో ఈ భాషను విస్తృతంగా మాట్లాడుతారు మరియు చదువుతారు. == ఇతర పేర్లు == ఈ భాషకు చిజిమా (Chizima), చోయిమి (Choimi), హ్లోటా (Hlota), క్యోంగ్ (Kyong), ల్హోటా (Lhota), లుథా (Lutha), మిక్లాయ్ (Miklai), త్సిందిర్ (Tsindir), మరియు త్సోంట్సి (Tsontsii) అనే ఇతర పేర్లు కూడా ఉన్నాయి. == మాండలికాలు == ఎథ్నోలాగ్ (Ethnologue) ప్రకారం లోథా భాషలో కింది మాండలికాలు ఉన్నాయి: * లైవ్ (Live) * త్సోంట్సు (Tsontsü) * న్డ్రెంగ్ (Ndreng) * క్యోంగ్ (Kyong) * క్యో (Kyo) * క్యోన్ (Kyon) * క్యోయు (Kyou) భారతీయ భాషల సర్వే (Linguistic Survey of India) లో భాషా శాస్త్రవేత్త జార్జ్ అబ్రహం గ్రియర్సన్ నాగా భాషలను మూడు సమూహాలుగా వర్గీకరించారు: పశ్చిమ నాగా, తూర్పు నాగా, మరియు సెంట్రల్ నాగా.<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=CM7uC2W58wcC&pg=PA75|title=Naga Identity|last=Kumar|first=Braj Bihari|date=2005-01-01|publisher=Concept Publishing Company|isbn=978-81-8069-192-8|page=75}}</ref> లోథా భాష 'సెంట్రల్ నాగా' సమూహంలోకి వస్తుంది. ఈ సమూహంలో ఆవో (Ao), సాంగ్తమ్ (Sangtam), మరియు యిమ్‌ఖియుంగ్రు (Yimkhiungrü) భాషలు కూడా ఉన్నాయి.<ref name=":0" /> == ధ్వనిశాస్త్రం (Phonology) == === హల్లులు === లోథా భాషలోని హల్లుల శబ్దాలు కింద ఇవ్వబడ్డాయి: * **స్పర్శ హల్లులు (Plosives):** /p, t, k, ʔ/ మరియు వాటి మహాప్రాణ రూపాలు /pʰ, tʰ, kʰ/. * **ఘర్షణ హల్లులు (Fricatives):** /f, v, s, z, ʃ, ʒ, h/. * **అనునాసికాలు (Nasals):** /m, n, ɲ, ŋ/ మరియు వాటి మహాప్రాణ శబ్దాలు /mʰ, nʰ, ɲʰ, ŋʰ/. * **పార్శ్వ మరియు కంపిత హల్లులు:** /l, r/ మరియు వాటి మహాప్రాణ శబ్దాలు /lʰ, rʰ/. === అచ్చులు === లోథా భాషలో 6 ప్రాథమిక అచ్చు శబ్దాలు ఉన్నాయి: * /i/ (హ్రస్వ ఈకారం) * /e/ (ఏకారం) * /a/ (ఆకారం) * /o/ (ఓకారం) * /u/ (ఊకారం) * /ə/ (మధ్యస్థ అచ్చు శబ్దం) == లిపి మరియు సాహిత్యం == 19వ శతాబ్దం చివరలో బ్రిటీష్ మరియు అమెరికన్ మిషనరీలు లోథా భాషకు [[లాటిన్ లిపి]]ని పరిచయం చేశారు. నాగాలాండ్ రాష్ట్రంలో పోస్ట్-గ్రాడ్యుయేట్ స్థాయి వరకు ఈ భాష ఒక విద్యా మాధ్యమంగా ఉంది. క్రైస్తవ మత ప్రార్థనలు కూడా ఈ భాషలోనే జరుగుతాయి. బైబిల్ కూడా లోథా భాషలోకి అనువదించబడింది. ఈ భాషపై [[అస్సామీ భాష|అస్సామీ]], [[హిందీ]] భాషల ప్రభావం కొంతవరకు ఉంది. == వ్యాకరణం == లోథా భాషా వ్యాకరణంపై రెండు ప్రధాన పుస్తకాలు ప్రచురితమయ్యాయి. మొదటిది 1888 లో డబ్ల్యూ. ఇ. విట్టర్ (W. E. Witter) ప్రచురించిన వ్యాకరణ రూపురేఖలు కాగా, రెండవది 1983 లో కె. పి. ఆచార్య ప్రచురించిన 'లోథా గ్రామర్' (Lotha Grammar).<ref name=acharya>{{cite book|title=Lotha Grammar|first=K. P.|last=Acharya|year=1983|publisher=Central Institute of Indian Languages}}</ref> === నామవాచక రూపాలు === * **O-ఉపసర్గ నామవాచకాలు:** కొన్ని లోథా నామవాచకాలకు 'o-' అనే ఉపసర్గ ఉంటుంది. అయితే వీటి ముందు సర్వనామం వచ్చినప్పుడు ఈ 'o-' తొలగిపోతుంది. ఉదాహరణకు: ''oki'' (ఇల్లు), కానీ 'నా ఇల్లు' అని చెప్పేటప్పుడు ''a ki'' అని అంటారు (ఇక్కడ 'o' లోపించింది). * **వాక్య నిర్మాణం:** లోథా భాష యొక్క ప్రాథమిక వాక్య నిర్మాణం **కర్త-కర్మ-క్రియ (Subject-Object-Verb - SOV)** రూపంలో ఉంటుంది. * ఈ భాషలో పురుషుల కోసం ''ombo'' (అతడు), మహిళల కోసం ''ompvü'' (ఆమె) అనే సర్వనామాలను ఉపయోగిస్తారు. == లోథా యి త్సుంగోన్ (భాషా దినోత్సవం) == వివిధ లోథా నాగా సమూహాలు మే 1 వ తేదీని తమ భాషా దినోత్సవంగా ("లోథా యి త్సుంగోన్" - Lotha Yi Tsüngon) జరుపుకుంటారు. 2025 లో కోహిమా లోథా హోహో, డిమాపూర్ లోథా హోహో మరియు లోథా అకాడమీ (వోఖా) సంయుక్తంగా ఈ ఉత్సవాలను నిర్వహించాయి. ఈ సందర్భంగా లోథా వచన సంకలనం 'లోథా మోత్సూరన్ ఎఖ్వూరహ్యుచో' ను విడుదల చేశారు.<ref>{{Cite news |last=Morung Express News |date=4 May 2025 |title=Lotha Yi Tsüngon observed to promote indigenous language |url=https://www.morungexpress.com/lotha-yi-tsngon-observed-to-promote-indigenous-language |work=The Morung Express}}</ref> == మూలాలు == {{reflist}} == వెలుపలి లింకులు == * [https://www.endangeredlanguages.com/lang/5659 అంతరించిపోతున్న భాషల ప్రాజెక్ట్: లోథా నాగా] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250524003451/https://www.endangeredlanguages.com/lang/5659 |date=2025-05-24 }} [[వర్గం:నాగాలాండ్ భాషలు]] [[వర్గం:భారతదేశంలోని అంతరించిపోతున్న భాషలు]] [[వర్గం:సినో-టిబెటన్ భాషలు]] r5kw7tskm3bxmov0dj9o2k94icrwlfz 0 501297 4907878 4898209 2026-07-18T16:18:59Z InternetArchiveBot 88395 2 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4907878 wikitext text/x-wiki {{Infobox beverage | name = రాయల్ ఛాలెంజ్ (విస్కీ/బ్రాండ్) | image = | caption = | type = భారతీయ విస్కీ | abv = 42.8% | manufacturer = యునైటెడ్ స్పిరిట్స్ లిమిటెడ్ (USL)<br />( డియాజియో ) | origin = [[భారతదేశం]] | introduced = 1980ల ప్రారంభంలో | discontinued = | colour = బంగారు అంబర్ | flavour = | ingredients = | variants = | related = {{unbulleted list|బాగ్ పైపర్| మెక్‌డొవెల్ నెం.1| డైరెక్టర్ స్పెషల్| డిఎస్పి బ్లాక్| సంతకం| ప్రాచీనత| రాయల్ ఛాలెంజ్ అమెరికన్ ప్రైడ్}} | website = {{URL|http://www.unitedspirits.in/royal-challenge-whisky.aspx|unitedspirits.in/royal-challenge}} }} '''రాయల్ ఛాలెంజ్''', సాధారణంగా ఆర్సి అనే సంక్షిప్త నామం ద్వారా సూచించబడుతుంది, ఇది డియాజియో అనుబంధ సంస్థ అయిన యునైటెడ్ స్పిరిట్స్ లిమిటెడ్ (యుఎస్ఎల్) చేత తయారు చేయబడిన భారతీయ విస్కీ బ్రాండ్. ఇది 1980 ల ప్రారంభంలో ప్రారంభించబడింది. .<ref name="americanubs1">{{Cite web|title=Royal Challenge Whisky|url=http://www.americanubs.com/royal-challenge.html|access-date=15 June 2013|publisher=Americanubs.com}}</ref> కంపెనీకి అన్ని మద్యం మిశ్రమాలను పర్యవేక్షించే యునైటెడ్ బ్రూవరీస్ టెక్నీషియన్ బినోద్ కె. మైటిన్ ప్రకారం, రాయల్ ఛాలెంజ్ అనేది ధాన్యం రుచిగల విస్కీ, ఇది స్కాచ్ మాల్ట్స్, భారతీయ మాల్ట్లతో మిళితం చేయబడింది.<ref name="nytimes1">{{Cite web|last=Vora|first=Shivani|date=29 February 2012|title=India's Newest Export: Whiskey|url=http://india.blogs.nytimes.com/2012/02/29/indias-newest-export-whiskey/|access-date=15 June 2013|website=[[The New York Times]]}}</ref><ref name="andhrawishesh1">{{Cite web|date=2 March 2012|title=Royal Challenge whisky reminds good times abroad|url=http://www.andhrawishesh.com/business/business-news/25236-royal-challenge-whisky-reminds-good-times-abroad.html|access-date=15 June 2013|publisher=Andhrawishesh.com}}</ref> ది ''వాల్ స్ట్రీట్ జర్నల్'' కోసం ఒక వ్యాసంలో, విలేఖరి ఎరిక్ ఫెల్టన్ ఇలా పేర్కొన్నాడు, "ఈ మిశ్రమంలో సుమారు 12% నిజమైన మాల్ట్ విస్కీ నుండి వస్తుందిః వీటిలో కొన్ని భారతదేశంలో తయారవుతాయి, కొన్ని వాస్తవమైన స్కాచ్. మిగిలిన మిశ్రమం మొలాసిస్ నుండి స్వేదనం చేయబడిన తటస్థ స్పిరిట్. (భారతదేశంలో [[యవలు|బార్లీ]] కంటే చెరకు పండించడం చాలా సులభం, చౌకైనది.<ref>{{Cite web|title=Royal Challenge Whisky|url=http://www.cms-drinksinternational.com/royalchallengewhisky.php|access-date=15 June 2013|publisher=Cms Drinks International|archive-date=17 జనవరి 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120117013839/http://www.cms-drinksinternational.com/royalchallengewhisky.php|url-status=dead}}</ref><ref name="nytimes1" /> యునైటెడ్ స్టేట్స్‌లో, రాయల్ ఛాలెంజ్‌ను "స్పిరిట్ విస్కీ" అని పిలుస్తారు. ఇప్పుడు, ఒక ఐపిఎల్ జట్టు, రాయల్ ఛాలెంజర్స్ బెంగళూరు, దాని పేరు పెట్టబడింది.<ref>{{Cite web|date=27 June 2002|title=Kyndal signs up for Indian whisky launch|url=http://www.marketingweek.co.uk/home/kyndal-signs-up-for-indian-whisky-launch/2016183.article|access-date=15 June 2013|publisher=Marketing Week|archive-date=22 ఫిబ్రవరి 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222060459/http://www.marketingweek.co.uk/home/kyndal-signs-up-for-indian-whisky-launch/2016183.article|url-status=dead}}</ref> భారతదేశంతో పాటు, రాయల్ ఛాలెంజ్ మిడిల్ ఈస్ట్, యునైటెడ్ స్టేట్స్‌తో సహా అనేక ఇతర దేశాలలో విక్రయించబడుతుంది.<ref name="nytimes1" /><ref name="andhrawishesh1" /> == చరిత్ర == రాయల్ ఛాలెంజ్‌ను మొదట షా వాలెస్ తయారు చేసి, 1980ల ప్రారంభంలో భారతదేశంలో ప్రారంభించారు. మార్చి 2000లో, షా వాలెస్ అమ్మిరాటిస్ పూరిస్ లింటాస్ రూపొందించిన కొత్త ప్యాకేజింగ్, ప్రకటనలతో బ్రాండ్‌ను తిరిగి ప్రారంభించాడు.<ref>{{Cite web|date=26 February 2000|title=Shaw Wallace relaunches Royal Challenge|url=http://www.thehindubusinessline.in/2000/02/26/stories/192602ro.htm|access-date=15 June 2013|publisher=[[Business Line]]}}</ref> యునైటెడ్ స్పిరిట్స్ లిమిటెడ్ (యుఎస్ఎల్) డియాజియో గ్రూప్ కంపెనీ, జూలై 2005లో షా వాలెస్‌ను కొనుగోలు చేసింది.<ref>{{Cite web|date=31 May 2005|title=Radico, Mason, BDA in fray for part of SWC liquor biz ICICI Bank talking to suitors|url=http://www.thehindubusinessline.com/todays-paper/tp-marketing/radico-mason-bda-in-fray-for-part-of-swc-liquor-biz-icici-bank-talking-to-suitors/article2178930.ece?ref=archive|access-date=15 June 2013|publisher=[[Business Line]]}}</ref> 2008 ఏప్రిల్ 1న, షా వాల్లస్ యుఎస్ఎల్ లో విలీనం చేయబడింది, రాయల్ ఛాలెంజ్ అధికారికంగా యుఎస్ఎల్ బ్రాండ్‌గా మారింది.<ref>{{Cite web|date=2007-11-30|title=Shaw Wallace board okays merger with USL|url=http://www.hindu.com/2007/11/30/stories/2007113057352000.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071202131538/http://www.hindu.com/2007/11/30/stories/2007113057352000.htm|archive-date=2 December 2007|access-date=15 June 2013|website=[[The Hindu]]}}</ref> అదే నెలలో, రాయల్ ఛాలెంజ్ ప్యాకేజింగ్‌ను పునఃరూపకల్పన చేయడానికి UB గ్రూప్ క్లేసెన్స్ ఇంటర్నేషనల్‌ను నియమించింది.<ref>{{Cite web|last=Udit Prasanna Mukherji|date=26 April 2008|title=Mallya to keep brand Shaw Wallace alive|url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Mallya-to-keep-brand-Shaw-Wallace-alive/articleshow/2983825.cms|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20130616030248/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-04-26/india-business/27760805_1_ub-antiquity-and-royal-challenge-shaw-wallace|archive-date=16 June 2013|access-date=15 June 2013|website=[[The Times of India]]}}</ref><ref>{{Cite web|last=M Padmakshan|date=3 August 2002|title=Liquor brands going for stylish, sleeker looks|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2002-08-03/news/27350001_1_liquor-brands-spirits-division-antiquity-and-royal-challenge|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130616062123/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2002-08-03/news/27350001_1_liquor-brands-spirits-division-antiquity-and-royal-challenge|archive-date=16 June 2013|access-date=15 June 2013|publisher=[[The Economic Times]]}}</ref> ఏప్రిల్ 2012లో జరిగిన వైన్ అండ్ స్పిరిట్స్ హోల్సేలర్స్ ఆఫ్ అమెరికా సదస్సులో అమెరికన్ యునైటెడ్ బీర్ & స్పిరిట్స్ (UBS) ద్వారా యునైటెడ్ స్టేట్స్‌లో రాయల్ ఛాలెంజ్ అధికారికంగా ప్రవేశపెట్టబడింది.<ref>{{Cite web|date=16 April 2012|title=Pooja Batra Appointed US Brand Ambassador For Royal Challenge Whisky|url=http://in.movies.yahoo.com/news/pooja-batra-appointed-us-brand-ambassador-royal-challenge-183000972.html|access-date=15 June 2013|publisher=In.movies.yahoo.com|archive-date=2 మార్చి 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140302025911/http://in.movies.yahoo.com/news/pooja-batra-appointed-us-brand-ambassador-royal-challenge-183000972.html|url-status=dead}}</ref> == మార్కెటింగ్ == ప్రారంభ ప్రకటనల ప్రచారంలో, షా వాల్లస్ దాని ఉత్పత్తులను "ఇండియాస్ మోస్ట్ వాంటెడ్" & "పోటీ అసూయ, షా వాలెస్ యొక్క గర్వం" గా అభివర్ణించారు.<ref>{{Cite web|date=26 January 2000|title='Vijay Sahib Aap Bhi' - Shaw Wallace new TVC takes a dig at UB|url=http://www.thehindubusinessline.com/2000/01/26/stories/192602sw.htm|access-date=2 December 2014|website=[[The Hindu]]}}</ref> డిసెంబర్ 2003లో, రాయల్ ఛాలెంజ్ "రాయల్ ఛాలెంజ్తో జీవితం ఏమిటి" అనే కొత్త ప్రకటనల ప్రచారాన్ని ప్రారంభించింది. ఈ కొత్త ప్రచారం రాయల్ ఛాలెంజ్ తాగుబోతును "ప్రశాంతమైన విశ్వాసాన్ని వెదజల్లుతున్న యువ సమకాలీన పట్టణ పురుషుడు" గా చిత్రీకరించడానికి ప్రయత్నించింది. ఆర్చర్డ్ రూపొందించిన ఈ ప్రచారానికి షా వాలెస్ {{Indian Rupee}} 12-14 కోట్లు ఖర్చు అవుతుందని అంచనా వేయబడింది.<ref>{{Cite web|last=Ashish Sinha|date=15 December 2003|title=New Shaw Wallace campaign targets youth|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2003-12-15/news/27550074_1_whisky-brand-castle-lager-sab-miller|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20151004074235/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2003-12-15/news/27550074_1_whisky-brand-castle-lager-sab-miller|archive-date=4 October 2015|access-date=15 June 2013|publisher=[[The Economic Times]]}}</ref> రాయల్ ఛాలెంజ్ తరచుగా సిఐఐ [[గోల్ఫ్]] ఛాంపియన్‌షిప్, ఇండియన్ గోల్ఫ్ ఛాంపియన్‌షిప్, ఇండియన్ ఓపెన్ గోల్ఫ్ వంటి గోల్ఫ్ ఈవెంట్‌లను స్పాన్సర్ చేసింది, ఈ క్రీడతో కూడా అనుబంధం కలిగి ఉంది.<ref>{{Cite web|date=12 March 2004|title=Royal Challenge to focus more on golf|url=http://www.thehindubusinessline.in/2004/03/12/stories/2004031201430600.htm|access-date=15 June 2013|publisher=[[Business Line]]}}</ref> 2004లో, రాయల్ ఛాలెంజ్ లోగోతో గోల్ఫ్ క్లబ్బులు, ఉపకరణాలను తయారు చేయడానికి, పంపిణీ చేయడానికి బెంగళూరుకు చెందిన గోల్ఫ్ వేర్ ఇండియా ప్రైవేట్ లిమిటెడ్ లైసెన్స్ పొందింది.<ref>{{Cite web|date=28 February 2002|title=Royal Challenge brand promotion via Web site|url=http://www.thehindubusinessline.in/2002/02/28/stories/2002022801430600.htm|access-date=15 June 2013|publisher=[[Business Line]]}}</ref> ఇండియన్ ప్రీమియర్ లీగ్ (ఐపీఎల్) జట్టు [[రాయల్ ఛాలెంజర్స్ బెంగళూర్|రాయల్ ఛాలెంజర్స్ బెంగళూరుకు]] రాయల్ ఛాలెంజ్ పేరు పెట్టారు, వారే దీనికి స్పాన్సర్ చేస్తున్నారు. ఈ జట్టును మొదటిసారిగా 12 మార్చి 2008న ఆవిష్కరించారు.<ref>{{Cite web|date=14 March 2008|title=Vijay Mallya unveils IPL team Royal Challengers|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2008-03-14/news/27695080_1_indian-premier-league-million-in-ipl-bidding-group-chairman-vijay-mallya|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120829185139/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2008-03-14/news/27695080_1_indian-premier-league-million-in-ipl-bidding-group-chairman-vijay-mallya|archive-date=29 August 2012|access-date=15 June 2013|publisher=[[The Economic Times]]}}</ref> తరువాత, ఫరీదాబాద్ నివాసి అయిన కృష్ణన్ కుమార్ అగర్వాల్ ఒక ప్రజా ప్రయోజన వ్యాజ్యం (PIL) దాఖలు చేశారు,<ref>{{Cite web|date=28 April 2008|title=SC dismisses case over Mallya's IPL team's name|url=http://www.indiantelevision.com/headlines/y2k8/apr/apr362.php|access-date=15 June 2013|publisher=Indiantelevision.com}}</ref> అందులో UB గ్రూప్, ఐపీఎల్ జట్టు ముసుగులో తమ మద్యం బ్రాండ్‌ను ప్రచారం చేయడానికి ప్రయత్నిస్తోందని ఆరోపించారు. సుప్రీం కోర్టు 29 ఏప్రిల్ 2008న ఈ పిటిషన్‌ను కొట్టివేసింది.<ref>{{Cite web|date=29 April 2008|title=Court rejects plea against 'Royal Challengers'|url=http://www.hindu.com/2008/04/29/stories/2008042960671200.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080502040318/http://www.hindu.com/2008/04/29/stories/2008042960671200.htm|archive-date=2 May 2008|access-date=15 June 2013|website=[[The Hindu]]}}</ref> రాయల్ ఛాలెంజ్ ఇతర ఐపీఎల్ జట్లు (ఢిల్లీ క్యాపిటల్స్, కింగ్స్ XI పంజాబ్), సహారా ఫోర్స్ ఇండియా ఫార్ములా 1తో కూడా భాగస్వామ్యం కలిగి ఉంది.<ref>{{Cite web|title=Royal Challenge|url=http://www.unitedspirits.in/royal-challenge-whisky.aspx|access-date=15 June 2013|publisher=Unitedspirits.in|archive-date=16 మే 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130516102318/http://www.unitedspirits.in/royal-challenge-whisky.aspx|url-status=dead}}</ref> ఫిబ్రవరి 2012లో అమెరికన్ యునైటెడ్ బీర్ & స్పిరిట్స్ (UB గ్రూప్ ప్రత్యేక యునైటెడ్ స్టేట్స్ దిగుమతిదారు, పంపిణీదారు), యుఎస్ లో రాయల్ ఛాలెంజ్ విస్కీకి ప్రాతినిధ్యం వహించడానికి భారతీయ నటిగా మారిన వ్యవస్థాపకురాలు పూజా బత్రాతో ఒప్పందం కుదుర్చుకుంది.<ref name="nytimes12">{{Cite web|last=Vora|first=Shivani|date=29 February 2012|title=India's Newest Export: Whiskey|url=http://india.blogs.nytimes.com/2012/02/29/indias-newest-export-whiskey/|access-date=15 June 2013|website=[[The New York Times]]}}</ref> == అమ్మకాలు == రాయల్ ఛాలెంజ్ 1980లు, 1990లలో భారతదేశం అంతటా అమ్మకాల పరిమాణం ద్వారా ప్రీమియం విస్కీ విభాగానికి నాయకత్వం వహించింది. 2004 వరకు ఈ పదవిలో కొనసాగారు.<ref>{{Cite web|date=16 March 2004|title=The Hindu Business Line : Seagram knocks out Royal Challenge from top slot in AP|url=http://www.thehindubusinessline.in/2004/03/16/stories/2004031602010600.htm|access-date=15 June 2013|publisher=[[Business Line]]}}</ref> 2003-04 ఆర్థిక సంవత్సరంలో (31 మార్చి 2004 తో ముగిసే సమయానికి) రాయల్ ఛాలెంజ్ ఒక సంవత్సరంలో ఒక మిలియన్ కేసులను దాటిన మొదటి ప్రీమియం విస్కీగా నిలిచింది. ఇండియన్ మేడ్ ఫారిన్ లిక్కర్ (ఐఎంఎఫ్ఎల్) పరిశ్రమలోని 15 లక్షల కేస్ ప్రీమియం విస్కీ విభాగంలో ఇది 65% వాటాను కలిగి ఉంది.<ref>{{Cite web|date=8 April 2004|title=Royal Challenge whisky sales cross 1-m cases|url=http://www.thehindubusinessline.in/2004/04/08/stories/2004040800480600.htm|access-date=15 June 2013|publisher=[[Business Line]]}}</ref> ఈ క్రింది పట్టిక రాయల్ ఛాలెంజ్ వార్షిక అమ్మకాలను చూపుతుంది: {| class="wikitable" !సంవత్సరం. !అమ్మకాలు (మిలియన్ల కేసులలో) |- |2002-03 |0.85<ref>{{Cite web|date=16 March 2004|title=Seagram knocks out Royal Challenge from top slot in AP|url=http://www.thehindubusinessline.in/2004/03/16/stories/2004031602010600.htm|access-date=15 June 2013|publisher=[[Business Line]]}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2003-12-30/news/27560965_1_royal-challenge-duties-on-international-brands-whisky|title=Shaw Wallace hopes to register record sales of RC|date=30 December 2003|access-date=15 June 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131224122225/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2003-12-30/news/27560965_1_royal-challenge-duties-on-international-brands-whisky|archive-date=24 December 2013|publisher=[[The Economic Times]]|agency=[[Press Trust of India|PTI]]}}</ref> |- |2006 |1.1<ref name="thespiritsbusiness">{{Cite web|date=18 July 2012|title=WORLD WHISKIES – Brand Champions 2012|url=http://www.thespiritsbusiness.com/2012/07/world-whiskies-brand-champions-2012/|access-date=15 June 2013|publisher=Thespiritsbusiness.com}}</ref> |- |2007 |1.2<ref name="thespiritsbusiness" /> |} ==ఇవి కూడా చూడండి== * [[యాంటిక్విటీ (విస్కీ)]] == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:మద్యం]] qf1x338u17n9ki3hp3herv0bd6izzb9 0 501312 4908350 4897891 2026-07-19T11:27:18Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* విజయాలు */ 4908350 wikitext text/x-wiki {{short description|బంగ్లాదేశ్ మహిళా ఫుట్‌బాల్ క్రీడాకారిణి (జననం 2001)}} {{Infobox football biography | name = షియులీ అజీమ్ | fullname = షియులీ అజీమ్ మరాక్ | image = Sheuli-Azim-Bangladesh.jpg | caption = | birth_date = {{birth date and age|2001|12|20|df=y}} | birth_place = కల్సిందూర్, [[ధోబౌరా ఉపజిల్లా|ధోబౌరా]], మైమన్సింగ్ | height = 1.60 మీటర్లు<ref name="AFC-squad-list">{{cite web |title=2026 AFC Women's Asian Cup Squad Lists |url=https://assets.the-afc.com/2026_AFC_Womens_Asian_Cup/Finals/Squad_Lists/AFC-Women's-Asian-Cup-Australia-2026%E2%84%A2-Final-Registration---Feb-25upd.pdf?source=url |publisher=Asian Football Confederation |access-date=27 February 2026 }}</ref> | position = [[రక్షకుడు (అసోసియేషన్ ఫుట్‌బాల్)#రైట్-బ్యాక్|రైట్-బ్యాక్]], [[రక్షకుడు (అసోసియేషన్ ఫుట్‌బాల్)#సెంటర్-బ్యాక్|సెంటర్-బ్యాక్]] | currentclub = [[రాజ్‌షాహి స్టార్స్ ఎఫ్‌సి|రాజ్‌షాహి స్టార్స్]] | clubnumber = 2 | youthyears1 = 2011–2013 | youthclubs1 = [[కల్సిందూర్ ప్రభుత్వ ప్రాథమిక పాఠశాల]] | collegeyears1 = | college1 = | collegecaps1 = | collegegoals1 = | years1 = 2020–2023 | clubs1 = [[బసుంధర కింగ్స్ ఉమెన్|బసుంధర కింగ్స్]] | caps1 = 37 | goals1 = 27 | years2 = 2023–2024 | clubs2 = [[నస్రీన్ స్పోర్టింగ్ అకాడమీ|నస్రీన్]] | caps2 = 8 | goals2 = 0 | years3 = 2025 | clubs3 = [[పారో ఎఫ్‌సి|పారో]] | caps3 = 4 | goals3 = 0 | years4 = 2025– | clubs4 = [[రాజ్‌షాహి స్టార్స్ ఎఫ్‌సి|రాజ్‌షాహి స్టార్స్]] | caps4 = 9 | goals4 = 0 | nationalyears1 = 2013–2015 | nationalteam1 = బంగ్లాదేశ్ U-14 | nationalcaps1 = 7 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 2014–2017 | nationalteam2 = [[బంగ్లాదేశ్ మహిళల జాతీయ అండర్-17 ఫుట్‌బాల్ జట్టు|బంగ్లాదేశ్ U-16]] | nationalcaps2 = 8 | nationalgoals2 = 0 | nationalyears3 = 2018–2019 | nationalteam3 = [[బంగ్లాదేశ్ మహిళల జాతీయ అండర్-20 ఫుట్‌బాల్ జట్టు|బంగ్లాదేశ్ U-19]] | nationalcaps3 = 10 | nationalgoals3 = 2 | nationalyears4 = 2014– | nationalteam4 = [[బంగ్లాదేశ్ మహిళల జాతీయ ఫుట్‌బాల్ జట్టు|బంగ్లాదేశ్]] | nationalcaps4 = 51 | nationalgoals4 = 1 | medaltemplates = {{MedalSport|మహిళల [[అసోసియేషన్ ఫుట్‌బాల్|ఫుట్‌బాల్]]}} {{MedalCountry|{{fbw|BAN}}}} {{MedalCompetition | [[సాఫ్ మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్]]}} {{Medal|W|[[2024 సాഫ് మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్|2024 నేపాల్]]|}} {{Medal|W|[[2022 సాഫ് మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్|2022 నేపాల్]]|}} {{Medal|RU|[[2016 సాഫ് మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్|2016 ఇండియా]]|}} {{MedalCompetition | [[దక్షిణాసియా క్రీడలు]]}} {{Medal|Bronze|[[2016 దక్షిణాసియా క్రీడలలో ఫుట్‌బాల్ - మహిళల టోర్నమెంట్|2016 ఇండియా]]|}} {{MedalCompetition | [[సాഫ് U-20 మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్]]}} {{Medal|W|[[2018 సాഫ് U-18 మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్|2018 భూటాన్]]|}} {{MedalCompetition | [[బంగమాత U-19 మహిళల అంతర్జాతీయ గోల్డ్ కప్]]}} {{Medal|W|[[2019 బంగమాత U-19 మహిళల గోల్డ్ కప్|2019 బంగ్లాదేశ్]]|}} | club-update = 19 February 2026 | nationalteam-update = 12 March 2026 }} '''షియులీ అజీమ్ మరాక్''' ({{langx|bn|শিউলী আজিম মারাক}}; జనం 20 డిసెంబర్ 2001) ఒక బంగ్లాదేశ్ వృత్తిపరమైన ఫుట్‌బాల్ క్రీడాకారిణి. ఆమె బంగ్లాదేశ్ మహిళల ప్రీమియర్ లీగ్ క్లబ్ రాజ్‌షాహి స్టార్స్, అలాగే బంగ్లాదేశ్ మహిళల జాతీయ ఫుట్‌బాల్ జట్టు తరఫున రైట్-బ్యాక్ లేదా సెంటర్-బ్యాక్ స్థానాల్లో ఆడుతుంది.<ref>{{cite news |url=http://www.theindependentbd.com/home/printnews/42604 |title=Bangladesh girls want to move further in int'l arena |work=[[The Independent (Bangladesh newspaper)|The Independent]] |location=Dhaka |date=2016-05-03 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160921143646/http://www.theindependentbd.com/home/printnews/42604 |archivedate=2016-09-21 |access-date=2016-09-21}}</ref><ref>{{cite web |title=অদম্য ৩২: পর্ব–১৫, শিউলি আজিম |url=https://bangla.bdnews24.com/tube/67a83a520bff |website=bdnews24.com |language=bn |access-date=21 June 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=সাফজয়ী ওঁরা ২৩ জন: শিউলি আজিম |url=https://www.prothomalo.com/sports/mqrqq84l14 |website=Prothom Alo |language=bn |access-date=21 June 2026}}</ref> ఆమె బంగ్లాదేశ్ మహిళల జాతీయ ఫుట్‌సల్ జట్టు (Futsal team) తరఫున కూడా ప్రాతినిధ్యం వహించింది. == ప్రారంభ జీవితం == షియులీ అజీమ్ 2001 డిసెంబర్ 20న<ref>{{cite news |last=Hoque |first=Shishir |title=Meet our supergirls |url=https://www.dhakatribune.com/sport/football/4460/meet-our-supergirls |work=[[Dhaka Tribune]] |date=2016-09-02 |access-date=2016-09-21}}</ref> మైమన్సింగ్ జిల్లాలోని ధోబౌరా పరిధిలోని కల్సిందూర్ గ్రామంలో ఒక గారో గిరిజన కుటుంబంలో జన్మించింది.<ref>{{cite news |url=https://www.tbsnews.net/sports/enigmatic-eight-kalsindur-no-obstacles-could-stop-them-bringing-bangladesh-saff-glory-499934 |title=The enigmatic eight of Kalsindur - No obstacles could stop them from bringing Bangladesh Saff glory |work=tbsnews.net |date=2022-09-20}}</ref> == ప్రారంభ కెరీర్ == షియులీ తన ఫుట్‌బాల్ ప్రయాణాన్ని 2011లో కల్సిందూర్ ప్రభుత్వ ప్రాథమిక పాఠశాల తరఫున 'బంగమాత షేక్ ఫజిలాతున్నెసా ముజీబ్ గోల్డ్ కప్ ఫుట్‌బాల్ టోర్నమెంట్' ఆడటం ద్వారా ప్రారంభించింది.<ref>{{cite news |last=Parvez |first=Kamran |url=http://en.prothom-alo.com/bangladesh/news/76425/Amazing-football-by-Kalsindur-girls |title=Amazing football by Kalsindur girls |work=[[Prothom Alo]] |date=2015-08-22 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160102234254/http://en.prothom-alo.com/bangladesh/news/76425/Amazing-football-by-Kalsindur-girls |archive-date=2016-01-02 |access-date=2016-09-21}}</ref> == క్లబ్ కెరీర్ == === పారో === 2025లో, షియులీ అజీమ్ భూటాన్ మహిళల జాతీయ లీగ్ క్లబ్ అయిన పారో ఎఫ్‌సి (Paro FC) లో చేరింది.<ref>{{cite web |url=https://www.shokalshondha.com/shiuli-went-to-bhutan-to-play-for-paro-fc/ |title=পারো এফসিতে খেলতে ভুটান গেলেন শিউলি |date=2025-08-22 |work=সকাল সন্ধ্যা}}</ref> === రాజ్‌షాహి స్టార్స్ === 2025 డిసెంబర్ 22న, ఆమె బంగ్లాదేశ్ దేశీయ లీగ్‌లో ప్రముఖ క్లబ్ అయిన రాజ్‌షాహి స్టార్స్‌లో చేరింది.<ref>{{Cite web |date=2025-12-23 |title=Afeida, Ritu headline Rajshahi Stars’ title ambition |url=https://www.thedailystar.net/sports/football/news/afeida-ritu-headline-rajshahi-stars-title-ambition-4064246 |access-date=2025-12-23 |website=The Daily Star |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-12-23 |title=আফঈদা-ঋতুকে ঘিরে রাজশাহীর শিরোপা স্বপ্ন |url=https://bangla.thedailystar.net/sports/football/news-725216 |access-date=2025-12-23 |website=The Daily Star |language=bn}}</ref> == అంతర్జాతీయ కెరీర్ == 2017 AFC U-16 మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్ అర్హత పోటీల (గ్రూప్ C) కోసం షియులీ అజీమ్ బంగ్లాదేశ్ U-17 జట్టుకు ఎంపికైంది. ఆమె 2016 ఆగస్టు 27న ఇరాన్ U-17 జట్టుతో జరిగిన మ్యాచ్‌లో మొదటిసారి అంతర్జాతీయ వేదికపై ఆడింది.<ref>{{cite web |url=http://www.the-afc.com/afcasfeeds?fixtureid=10365&stageid=409&tMode=C&view=ajax&show=matchsummary |title=AFC U-16 Women's Championship 2017 |date=2016-08-27 |work=Asian Football Federation |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160830030416/http://www.the-afc.com/afcasfeeds?fixtureid=10365&stageid=409&tMode=C&view=ajax&show=matchsummary |archivedate=2016-08-30 |access-date=2016-08-30}}</ref> ఆ టోర్నమెంట్‌లో గ్రూప్ C ఛాంపియన్‌గా నిలవడం ద్వారా బంగ్లాదేశ్ 2017 సెప్టెంబర్‌లో థాయ్‌లాండ్‌లో జరిగిన ప్రధాన టోర్నమెంట్‌కు అర్హత సాధించింది.<ref name="afc">{{cite web |url=http://the-afc.com/u-16-womens-championship-2017/bangladesh-australia-through-to-afc-u-16-womens-cship-2017 |title=Bangladesh, Australia through to AFC U-16 Women's C'ship 2017 |work=Asian Football Confederation |date=2016-09-04 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160905132627/http://the-afc.com/u-16-womens-championship-2017/bangladesh-australia-through-to-afc-u-16-womens-cship-2017 |archive-date=2016-09-05 |access-date=2016-09-06}}</ref> అప్పటినుంచి ఆమె బంగ్లాదేశ్ సీనియర్ జాతీయ జట్టులో కీలక రక్షక (Defender) క్రీడాకారిణిగా కొనసాగుతోంది. == కెరీర్ గణాంకాలు == === అంతర్జాతీయ మూల్యాంకనం === {{updated|2025 జూలై 5 నాటికి జరిగిన మ్యాచ్‌లు}} :''స్కోర్లు మరియు ఫలితాల పట్టికలో బంగ్లాదేశ్ సాధించిన గోల్స్ మొదటి స్థానంలో చూపించబడ్డాయి.'' {| class="wikitable sortable" |+ షియులీ అజీమ్ సాధించిన అంతర్జాతీయ గోల్స్ జాబితా |- ! నం. !! తేదీ !! వేదిక !! ప్రత్యర్థి !! స్కోరు !! ఫలితం !! పోటీ |- |align=center| 1 || 27 అక్టోబర్ 2024 || దశరథ రంగశాల, [[ఖాట్మండు]], నేపాల్ || {{fbw|BHU}} || align=center|'''7'''–1 || align="center" {{won|7–1}} || [[2024 సాఫ్ మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్]] |} == విజయాలు == === క్లబ్ === '''బసుంధర కింగ్స్''' * '''బంగ్లాదేశ్ మహిళల ఫుట్‌బాల్ లీగ్''' ** [[File:Simple cup icon.svg|16px]] '''విజేత (2):''' 2019–20,<ref>{{Cite news |url=https://www.dhakatribune.com/sport/2020/12/06/unstoppable-kings-clinch-women-s-football-league |title=Unstoppable Kings clinch Women's Football League |date=2020-12-06 |work=[[Dhaka Tribune]] |language=en |access-date=2020-12-06}}</ref> 2020–21<ref>{{cite news |url=https://www.thedailystar.net/sports/football/news/bashundhara-kings-retain-title-2132666 |date=18 July 2021 |title=Bashundhara Kings retain title |work=The Daily Star |access-date=20 July 2021}}</ref> '''రాజ్‌షాహి決 స్టార్స్''' * '''బంగ్లాదేశ్ మహిళల ఫుట్‌బాల్ లీగ్''': 2025–26 === అంతర్జాతీయ === * '''సాഫ് మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్''' ** **విజేత (2):** 2022, 2024 ** రన్నరప్ (1): 2016 * '''[[దక్షిణాసియా క్రీడలు]]''' ** కాంస్య పతకం: 2016 * '''సాഫ് U-20 మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్''' ** ఛాంపియన్ (1): 2018 * '''బంగమాత U-19 మహిళల అంతర్జాతీయ గోల్డ్ కప్''' ** విజేత ట్రోఫీ భాగస్వామ్యం (1): 2019 * **AFC U-14 గర్ల్స్ ప్రాంతీయ ఛాంపియన్‌షిప్ - సౌత్ & సెంట్రల్** ** ఛాంపియన్ : 2015 == ఇవి కూడా చూడండి == [[మరియా మాండా]] == మూలాలు == {{reflist}} == వెలుపలి లింకులు == * {{GSA player|sheuli-azim/136831}} {{DEFAULTSORT:షియులీ, అజీమ్}} [[Category:2001 జననాలు]] [[Category:జీవించి ఉన్న ప్రజలు]] [[Category:బంగ్లాదేశ్ మహిళా ఫుట్‌బాల్ క్రీడాకారిణులు]] [[Category:21వ శతాబ్దపు బంగ్లాదేశ్ క్రీడాకారిణులు]] [[Category:బంగ్లాదేశ్ మహిళల అంతర్జాతీయ ఫుట్‌బాల్ క్రీడాకారిణులు]] [[Category:బసుంధర కింగ్స్ మహిళా ఆటగాళ్లు]] [[Category:బంగ్లాదేశ్ మహిళల ఫుట్‌బాల్ లీగ్ ఆటగాళ్లు]] [[Category:మహిళల అసోసియేషన్ ఫుట్‌బాల్ రక్షకులు]] [[Category:కల్సిందూర్ ప్రజలు]] [[Category:మైమన్సింగ్ డివిజన్ ఫుట్‌బాల్ క్రీడాకారులు]] [[Category:గారో ప్రజలు]] [[Category:బంగ్లాదేశ్ మహిళల ఫుట్‌సల్ క్రీడాకారిణులు]] [[Category:కల్సిందూర్ ప్రభుత్వ ప్రాథమిక పాఠశాల పూర్వ విద్యార్థులు]] [[Category:బంగ్లాదేశ్ తరఫున దక్షిణాసియా క్రీడల కాంస్య పతక విజేతలు]] [[Category:ఫుట్‌బాల్‌లో దక్షిణాసియా క్రీడల పతక విజేతలు]] [[Category:2026 AFC మహిళల ఆసియా కప్ క్రీడాకారిణులు]] {{Bangladesh-women-footy-bio-stub}} {{futsal-bio-stub}} 6901iea927edwfp1t82aidw8xkxp7i9 0 501336 4907856 4897950 2026-07-18T15:34:19Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4907856 wikitext text/x-wiki {{Short description|భారతదేశం, కేరళకు చెందిన 11వ శతాబ్దపు పాలకుడు}} {{Use dmy dates|date=August 2018}}{{Use Indian English|date=August 2018}}{{Infobox royalty | name = రామ కులశేఖరుడు | title = కులశేఖర పెరుమాళ్ • కోయిల్ అధికారిగళ్ • చేరమాన్ పెరుమాళ్ • చేరమానార్ (తమిళం) • చక్రవర్తిగళ్ ("మా కో") • తిరువడి | image = Perunna inscription of Rama Kulasekhara (1099 AD).jpg | image_size = | caption = పెరున్న ఆలయ శాసనం (సా.శ. 1099) | succession = మధ్యయుగ చేర రాజ్యపు రాజు | reign = 1089/90–సా.శ. 1122/23<ref name=":435">{{Cite book|last=Devadevan|first=Manu V.|url=https://books.google.com/books?id=LRnxDwAAQBAJ&q=The+%27Early+Medieval%27+Origins+of+India|title=The 'Early Medieval' Origins of India|publisher=Cambridge University Press|year=2020|pages=122|chapter=Changes in Land Relations and the Changing Fortunes of the Cera State|isbn=9781108857871}}</ref> | predecessor = ఆదిత్య గోద "రణాదిత్య"<ref name=":435" /> (సా.శ. 1036–1089)<ref>As per [[M. G. S. Narayanan]] (1972)</ref> | successor = ఎవరూ లేరు | issue = వీర కేరళ<ref name=":399">{{Cite book|last=Narayanan|first=M. G. S.|url=https://books.google.com/books?id=0YDCngEACAAJ&q=perumals+of+kerala|title=Perumāḷs of Kerala|publisher=CosmoBooks|year=2013|location=Thrissur (Kerala)|pages=86|isbn=9788188765072|orig-date=1972}}</ref> | house = మధ్యయుగ చేర రాజవంశం (కేరళ) }} '''రామ కులశేఖరుడు''' (సా.శ. 11వ శతాబ్దం చివరలో<ref name=":24">{{Cite book|url=https://global.oup.com/academic/product/the-early-medieval-in-south-india-9780198069140|title=The Early Medieval in South India|last=Veluthat|first=Kesavan|date=2009|publisher=Oxford University Press|location=Delhi|pages=154-55}}</ref>) [[కేరళ|కేరళను]] పాలించిన మధ్యయుగ [[చేర రాజవంశం]] చివరి పాలకుడు.<ref name=":24" /><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=LRnxDwAAQBAJ&q=The+%27Early+Medieval%27+Origins+of+India|title=The 'Early Medieval' Origins of India|last=Devadevan|first=Manu V.|publisher=Cambridge University Press|year=2020|isbn=9781108857871|pages=121|chapter=Changes in Land Relations and the Changing Fortunes of the Cera State}}</ref> ఇతను [[చోళులు|చోళ రాజులు]] ఒకటవ కులోత్తుంగ (1070–1120), విక్రమ చోళ (సా.శ. 1118–35) సమకాలికుడు.<ref name=":3">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=0YDCngEACAAJ&q=perumals+of+kerala|title=Perumāḷs of Kerala|last=Narayanan|first=M. G. S.|publisher=CosmoBooks|year=2013|isbn=9788188765072|location=Thrissur (Kerala)|pages=125–130|orig-date=1972}}</ref> రామ [[కులశేఖరుడు]] సా.శ. 1100-1102 ప్రాంతంలో బలమైన [[చోళ సామ్రాజ్యం]] నుండి కొల్లం-[[తిరువనంతపురం]]-నాగర్‌కోయిల్ ప్రాంతాన్ని కొద్దికాలం పాటు తిరిగి స్వాధీనం చేసుకోవడానికి ప్రసిద్ధి చెందాడు.<ref name=":3" /> రామ కులశేఖరునికి సంబంధించిన శాసనాలు కొయిలండి సమీపంలోని పంతలయాని కొల్లం, (పెరియార్ నదిపై ఉన్న) [[తిరువళ్ళూర్ జిల్లా|తిరువల్లూర్]], చంగనస్సేరి సమీపంలోని పెరున్న, నెడుంపురం తాలి (వడక్కంచెరి), కొల్లం వద్ద లభించాయి.<ref name=":35">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=0YDCngEACAAJ&q=perumals+of+kerala|title=Perumāḷs of Kerala|last=Narayanan|first=M. G. S.|publisher=CosmoBooks|year=2013|isbn=9788188765072|location=Thrissur (Kerala)|pages=20, 125–130, 467–470|orig-date=1972}}</ref> ఈ శాసనాలలో కొన్నింటిలో కులశేఖరుని బలహీనపడిన అధికారం స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. సా.శ. 1099లో మధ్య [[కేరళ]]<nowiki/>లో నాయర్ యోధుల నాయకుడు రాష్ట్ర ప్రాయోజిత రాజ ఆలయమైన నెడుంపురం తాలి వ్యవహారాలను నిర్వహించినట్లు నమోదు చేయబడింది.<ref name=":1">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=exzhDwAAQBAJ&q=The+%E2%80%98Early+Medieval%27+Origins+of+India|title=The 'Early Medieval' Origins of India|last=Devadevan|first=Manu V.|publisher=Cambridge University Press|year=2020|isbn=9781108494571|location=|pages=149|chapter=Changes in Land Relations and the Changing Fortunes of the Cēra State}}</ref> సా.శ. 1102లో ఒక శాసనం ప్రకారం, కులశేఖరుడు బ్రాహ్మణ సామాజికవర్గానికి చేసిన "తప్పులకు" బహిరంగంగా ప్రాయశ్చిత్తం చేసుకున్నాడు, ఇది అప్పటి అధికారంలో ఉన్న చేర పాలకుడికి చాలా అసాధారణమైన చర్య (కొల్లం రామేశ్వరం ఆలయ శాసనం).<ref name=":1" /><ref name=":242">{{Cite book|url=https://global.oup.com/academic/product/the-early-medieval-in-south-india-9780198069140|title=The Early Medieval in South India|last=Veluthat|first=Kesavan|date=2009|publisher=Oxford University Press|location=Delhi|pages=196-97}}</ref> సా.శ. 1122 నాటి చేర యువరాణి [[తంజావూరు]]<nowiki/>లోని తిరువలంచుళిలో లభించిన (చోళ పాలకుడు విక్రమ చోళుని పాలనా సంవత్సరంలో ఉన్న) శాసనం కూడా రామ కులశేఖరుని గురించి ప్రస్తావిస్తుంది.<ref name=":11">{{Cite journal |year=1937 |editor-last=Aiyer |editor-first=K. V. Subrahmanya |title=No. 221 (No. 623 of 1902) |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.106957/page/n122/mode/1up |journal=South Indian Inscriptions |chapter= |publisher=Archaeological Survey of India |volume=VIII |pages=114-115}}</ref><ref name=":35" /> రామ కులశేఖరుని పాలన చివరి దశలో (సా.శ. 1100/02 - సా.శ. 1122/23) కొల్లం మధ్యయుగ చేర రాజ్యానికి రెండవ ప్రధాన కార్యాలయంగా పనిచేసింది. పండితుల అభిప్రాయం ప్రకారం "దక్షిణ కేరళలో నిరంతర చోళ-పాండ్య దాడుల దృష్ట్యా వేనాడు విధేయతను పొందడంలో కొల్లం పాత పాలక వంశంతో వివాహ సంబంధాల వ్యూహాత్మక ప్రయోజనాన్ని కూడా పరిగణించవచ్చు".<ref name=":32">{{Cite book|last=Narayanan|first=M. G. S.|url=https://books.google.com/books?id=0YDCngEACAAJ&q=perumals+of+kerala|title=Perumāḷs of Kerala|publisher=CosmoBooks|year=2013|isbn=9788188765072|location=Thrissur (Kerala)|pages=154|orig-date=1972}}</ref> 12వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో కొల్లం పాలకుడు వీర కేరళ, చివరి చేర రాజు కుమారుడని కేరళలో ఒక సంప్రదాయం కూడా ఉంది.<ref name=":83">{{cite journal |author=Vielle |first=Christophe |year=2011 |title=Ravivarman Kulaśekhara the Yādava and Sagara the Son of Yādavī: Real and Ideal Kings in Matrilineal Kerala |url=https://dial.uclouvain.be/pr/boreal/fr/object/boreal%3A129594/datastream/PDF_01/view |journal=Religions of South Asia |volume=5 |issue=1/15.2 |pages=372-74 |doi=10.1558/rosa.v5i1/2.365 |hdl=2078.1/129594 |issn=1751-2689 |url-access=subscription |hdl-access=free |access-date=2026-07-05 |archive-date=2026-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260106074451/https://dial.uclouvain.be/pr/boreal/fr/object/boreal:129594/datastream/PDF_01/view |url-status=dead }}</ref><ref name=":33">{{Cite book|last=Narayanan|first=M. G. S.|url=https://books.google.com/books?id=0YDCngEACAAJ&q=perumals+of+kerala|title=Perumāḷs of Kerala|publisher=CosmoBooks|year=2013|isbn=9788188765072|location=Thrissur (Kerala)|pages=171|orig-date=1972}}</ref> == పాలన == కొల్లం రామేశ్వరం శాసనం ప్రకారం రామ కులశేఖరుడు సా.శ. 1089/90లో మధ్యయుగ చేర సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు.<ref name=":435" /><ref name=":5" /> "రామ" అనేది బహుశా అతని వ్యక్తిగత పేరు కాగా, "కులశేఖర" ("జాతి శిరోమణి") అనేది అతని పట్టాభిషేక బిరుదుగా పనిచేసింది.<ref name=":0">{{Cite journal |last=Narayanan |first=M. G. S. |date=1993 |editor-last=Tewari |editor-first=S. P. |title=Manavikrama alias Punturakkon of Eranad - A New Name in the Twilight of the Chera Kingdom in Kerala |url=https://books.google.com/books?id=NYNjAAAAMAAJ |journal=Journal of the Epigraphical Society of India |publisher=The Epigraphical Society of India, Mysore |volume=19 |pages=24}}</ref> ఉత్తర కేరళలోని పంతలయాని కొల్లం భగవతి ఆలయ ప్రాంగణంలో లభించిన రాజు తొలి రికార్డులో అతన్ని "కులశేఖర-కోయిల్ అధికారిగళ్" అని పిలిచారు.<ref name=":9">{{Cite book |last= |first= |title=Perumāḷs of Kerala |publisher=CosmoBooks |year=2013 |editor-last=Narayanan |editor-first=M. G. S. |location=Thrissur (Kerala) |pages=467–70 |chapter=Index to Cera Inscriptions |orig-date=1972}}</ref> పెరియార్ లోయలోని తిరువల్లూర్ ఆలయంలో సా.శ. 1092 నాటి మరొక శాసనం అతన్ని "కులశేఖర పెరుమాళ్" అని సూచిస్తుంది.<ref name=":9" /> === కులోత్తుంగ చోళుని కేరళ దండయాత్ర === [[File:Kulotunga_Chola_I_coin.jpg|thumb|173x173px|"మలై నాడు కొండ చోళ" అనే అక్షరాలతో ఉన్న ఒకటవ కులోత్తుంగ చోళుని నాణెం]] సా.శ. 1077, 1081 మధ్య చోళ పాలకుడు ఒకటవ కులోత్తుంగ (1070–1120) ఒక [[దండయాత్ర]]<nowiki/>ను నిర్వహించాడు. అది ఆ సమయంలో మిత్రపక్షాలుగా ఉన్న [[పాండ్య రాజవంశం|పాండ్య]], [[చేర రాజవంశం|చేర]] దేశాలను తిరిగి చోళుల అధికారం కిందకు విజయవంతంగా తీసుకువచ్చింది.<ref>{{Cite book |last=Sastri |first=K. A. Nilakanta |url=https://www.google.co.in/books/edition/The_C%C5%8Dlas/eg9uAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=0&bsq=the%20colas%20sastri |title=The Colas |publisher=University of Madras |year=1955 |edition=2nd Revised |location=Madras |pages=310}}</ref>''<ref name=":34" />'' ఈ దండయాత్ర ఆయ్, పాండ్య దేశాల సరిహద్దు వెంబడి విస్తృతమైన సైనిక కార్యకలాపాలను కలిగి ఉంది.''<ref name=":34">{{Cite book |last=Narayanan |first=M. G. S. |url=https://books.google.com/books?id=0YDCngEACAAJ&q=perumals+of+kerala |title=Perumāḷs of Kerala |publisher=CosmoBooks |year=2013 |isbn=9788188765072 |location=Thrissur (Kerala) |pages=125–130 |orig-date=1972}}</ref>'' శాసనాలు పాండ్య దేశం, దక్షిణ పశ్చిమ కనుమలు, కేప్ కొమోరిన్ ఆక్రమణను వర్ణిస్తాయి, అదే సమయంలో పాండ్య దేశ సరిహద్దుల విభజనను నొక్కి చెబుతాయి.<ref>{{Cite book |last=Sastri |first=K. A. Nilakanta |url=https://www.google.co.in/books/edition/The_C%C5%8Dlas/eg9uAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=0&bsq=the%20colas%20sastri |title=The Colas |publisher=University of Madras |year=1955 |edition=2nd Revised |location=Madras |pages=312-13}}</ref>''<ref name=":34" />'' కుడ మలై నాడు (ఇక్కడ మలబార్ తీరం అని అర్థం) ప్రాంతపు "చావర్" యోధులు తమ "ప్రత్యేక స్వర్గాన్ని" చేరుకోగా, కులోత్తుంగ తన శత్రువులలో భయాన్ని కలిగించే ఉద్దేశ్యంతో కొట్టార్ (నాగర్‌కోయిల్) సహా ప్రతి ప్రధాన మార్గం వెంబడి స్థావరాలను మంజూరు చేయడం ద్వారా తన అశ్వికదళ సైనికాధికారులకు బహుమతులు ఇచ్చాడని కూడా వారు నమోదు చేశారు. చోళులు కేరళ దేశపు అనేక దళాలను లొంగదీసుకున్నారని, తిరుగుబాటు చేసే సామంత రాజుల సమూహాలను విధేయులుగా ఉండేలా బలవంతం చేశారని మరొక రికార్డు చెబుతోంది.<ref>{{Cite book |last=Sastri |first=K. A. Nilakanta |url=https://www.google.co.in/books/edition/The_C%C5%8Dlas/eg9uAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=0&bsq=the%20colas%20sastri |title=The Colas |publisher=University of Madras |year=1955 |edition=2nd Revised |location=Madras |pages=312-13}}</ref>''<ref name=":34" />'' సా.శ. 1097 నాటికి చోళ దళాలు దక్షిణ (నాగర్‌కోయిల్) నుండి ఉత్తర దిశగా కొల్లం [[ఓడరేవు]] వరకు పురోగమించినట్లు తెలుస్తోంది.''<ref name=":34" />'' ఈ దాడికి బహుశా చోళ సైన్యాధ్యక్షుడు నరలోకవీర కళింగ రాయన్ నాయకత్వం వహించి ఉండవచ్చు.<ref>{{Cite book |last=Sastri |first=K. A. Nilakanta |url=https://www.google.co.in/books/edition/The_C%C5%8Dlas/eg9uAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=0&bsq=the%20colas%20sastri |title=The Colas |publisher=University of Madras |year=1955 |edition=2nd Revised |location=Madras |pages=314 and 336}}</ref>''<ref name=":34" />'' బహుశా ఈ విజయాన్ని పురస్కరించుకుని సా.శ. 1097లో పాండ్యులు "కొల్లం అళింత అండు" అని పిలువబడే కొత్త శకాన్ని ప్రారంభించారు.<ref name=":7">{{Cite journal |last=Narayanan |first=M. G. S. |date=1993 |editor-last=Tewari |editor-first=S. P. |title=Manavikrama alias Punturakkon of Eranad - A New Name in the Twilight of the Chera Kingdom in Kerala |url=https://books.google.com/books?id=NYNjAAAAMAAJ |journal=Journal of the Epigraphical Society of India |publisher=The Epigraphical Society of India, Mysore |volume=19 |pages=21–22 and 25–26}}</ref> చేర దేశపు విల్లు చిహ్నంపై కులోత్తుంగుని విజయం, కాంతలూర్ శాల పతనం, [[యుద్ధభూమి]] నుండి చేర రాజు (కులశేఖర) తిరోగమనం, చోళుల విళింజం ఆక్రమణ గురించి ఉన్న సాహిత్య సూచనలను ఈ సంఘటనలకు సంబంధించి అర్థం చేసుకోవాలి.<ref>{{Cite book |last=Sastri |first=K. A. Nilakanta |url=https://www.google.co.in/books/edition/The_C%C5%8Dlas/eg9uAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=0&bsq=the%20colas%20sastri |title=The Colas |publisher=University of Madras |year=1955 |edition=2nd Revised |location=Madras |pages=312-13}}</ref>''<ref name=":34" />'' ముఖ్యంగా, విళింజం ఓడరేవును సా.శ. 1091లో చోళులు "రాజేంద్ర చోళ పట్టణం"గా పేరు మార్చారు.<ref>{{Cite book |last=Sastri |first=K. A. Nilakanta |url=https://www.google.co.in/books/edition/The_C%C5%8Dlas/eg9uAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=0&bsq=the%20colas%20sastri |title=The Colas |publisher=University of Madras |year=1955 |edition=2nd Revised |location=Madras |pages=336}}</ref>''<ref name=":34" />'' ఈ కాలంలో కులశేఖరుని బలహీనమైన అధికారం అనేక శాసనాల నుండి స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. సా.శ. 1099లో, మధ్య కేరళలోని నెడుంపురయూర్ నాడు నాయర్ యోధుల నాయకుడు పుల్లూర్ కుమరన్ కుమరతిచన్ మొదట రాష్ట్ర ప్రాయోజిత రాజ ఆలయమైన నెడుంపురం తాలి (వడక్కంచెరి) వ్యవహారాలను నిర్వహించినట్లు నమోదు చేయబడింది.<ref name=":1" /> అదే సంవత్సరం ప్రారంభంలో రామ కులశేఖరుడు నలుగురు బ్రాహ్మణ మంత్రులు (నాలు తాలి), త్రిక్కున్నప్పుళ సహితంగా కొడుంగల్లూర్ లోని మహా ఆలయం (నెడియ తాలి) లో నివసిస్తూ అక్కడి నుండి ఆదేశాలు జారీ చేసినట్లు రికార్డు చేయబడింది. ఈ రికార్డులో రాజు పెరున్నేయతల్ పై విధించిన వార్షిక బకాయిలు, యుద్ధ పన్ను రద్దు చేయాలని ఆదేశించాడు.<ref name=":9" /> === కొల్లం పునరుద్ధరణ === రామ కులశేఖరుడు సా.శ. 1102 నాటికి కొల్లాన్ని తిరిగి పొందినట్లు తెలుస్తోంది.<ref name=":0" />''<ref name=":34" />'' తరువాతి కేరళ సంప్రదాయాల ప్రకారం ఒక పెద్ద యుద్ధం జరిగింది, బహుశా ఏరనాడుకు చెందిన మాన విక్రమ, అతని నాయర్ యోధులు, "పూంతుర నాయర్లు" అని పిలవబడే వారు ఈ పునరుద్ధరణలో కీలక పాత్ర పోషించినట్లు తెలుస్తోంది.<ref name=":7" /> కొల్లం ఓడరేవులోకి చోళుల పురోగతి స్వల్పకాలికంగా ఉండి ఉండాలి, వారి దళాలు బహుశా కొట్టార్ (నాగర్‌కోయిల్) కు వెనక్కి తిరిగి ఉండవచ్చు.''<ref name=":34" />'' సా.శ. 1102లో కొల్లంలో జరిగిన ఒక మండలి సమావేశం గురించి ఒక ప్రస్తావన ఉంది. ఇందులో రాజు రామ కులశేఖరుడు, అతని బ్రాహ్మణ మండలి నాలు తాలి, వేయి మంది నాయర్ల సేనాపతి, వేనాడు నాయర్ల నాయకుడు, ఇంకా సామంతులలో మొదటివాడిగా వర్ణించబడిన భవిష్యత్ జామోరిన్ అయిన మాన విక్రమ "పుంతురక్కోన్" తదితరులు పాల్గొన్నారు. ఈ మండలిలో రామ కులశేఖరుడు బ్రాహ్మణులకు వ్యతిరేకంగా చేసిన "తప్పులకు" బహిరంగంగా ప్రాయశ్చిత్తం చేసుకున్నాడని చెప్పబడింది, ఇది కొంత అసాధారణమైన చర్య.<ref name=":7" /><ref name=":243">{{Cite book |last=Veluthat |first=Kesavan |url=https://global.oup.com/academic/product/the-early-medieval-in-south-india-9780198069140 |title=The Early Medieval in South India |date=2009 |publisher=Oxford University Press |location=Delhi |pages=196-97}}</ref> కొల్లాన్ని తీవ్రమైన పోరాటంతో తిరిగి పొందిన తర్వాత ఈ రికార్డు జారీ చేసి ఉండవచ్చు.<ref name=":7" /><ref name=":243" /> === విక్రమ చోళుని దక్షిణ కేరళ దండయాత్ర === రామ కులశేఖరుని పాలన చివరి సంవత్సరాలలో మధ్యయుగ చేర రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా దక్షిణ కేరళలో విక్రమ చోళుని దండయాత్ర (సా.శ. 1102-1118) జరిగింది.''<ref name=":34" />'' ఈ దండయాత్రను బహుశా పాండ్య జటవర్మ పరాక్రమ (విక్రమ చోళుని పాండ్య సామంతుడు) నిర్వహించి ఉండవచ్చు.''<ref name=":34" />'' రికార్డులు మలై నాడులో చేర ఓటమిని, చేర రాజు (కులశేఖర?) నుండి కప్పం వసూలు చేయడాన్ని, విళింజం, "కాంతలూర్ శాల" ఆక్రమణను పేర్కొంటున్నాయి. "కూపక" (వేనాడు పాలకుడు?) పాలకుడు కూడా పరాక్రమ పాండ్యకు తన కుమార్తెను ఇచ్చి వివాహం చేసినట్లు తెలుస్తోంది, ఈ కాలంలో పరాక్రమ అనంతపురం ఆలయాన్ని సందర్శించినట్లు కూడా రికార్డు ఉంది.''<ref name=":34" />'' "విక్రమ చోళన్ ఉలా" తొండైమాన్ హాజరైన పట్టాభిషేక మహోత్సవాన్ని గుర్తుచేస్తుంది, అతను ఒకే దండయాత్రలో మలై నాడు సైన్యాలను చెదరగొట్టాడు; కళింగర్ కోన్ వేంగై, విళింజం, కొల్లం, ఇరట్టం, ఒడ్డంలలో అనేక మంది రాజులను తన విజయ పతాకంతో పారద్రోలాడు; ప్రజలను వణికించిన ఏనుగును వేనాడు రాజు తరిమికొట్టాడు; పాండ్యులకు చెందిన కొట్టార్, కొల్లంలను జయించిన ఉదార స్వభావుడు నులంబన్; కొంగును కూలదోసి కొడగు శిఖరాలను పడగొట్టిన త్రిగర్తన్; ఇంకా కేరళన్ (చేర పాలకుడు) తదితరులు ఉన్నారు.''<ref name=":342">{{Cite book |last=Narayanan |first=M. G. S. |url=https://books.google.com/books?id=0YDCngEACAAJ&q=perumals+of+kerala |title=Perumāḷs of Kerala |publisher=CosmoBooks |year=2013 |isbn=9788188765072 |location=Thrissur (Kerala) |pages=143 |orig-date=1972}}</ref><ref>{{Cite book |last=Cox |first=Whitney |url=https://www.cambridge.org/core/books/politics-kingship-and-poetry-in-medieval-south-india/FE0D28CA90ABE419715D8A61C68C2550 |title=Politics, Kingship, and Poetry in Medieval South India |date=2016 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-17237-1 |pages=243-44}}</ref>'' విక్రమ చోళుని నాలుగవ పాలనా సంవత్సరానికి (సా.శ. 1122) చెందిన తంజావూరు శాసనం ముఖ్యంగా "సముద్రం వైపు చేర రాజు పారిపోవడం" గురించి సూచిస్తుంది.''<ref name=":34" />'' చేర యువరాణి అయిన కీళన్ అడిగళ్ కు సంబంధించి సా.శ. 1122 నాటి విక్రమ చోళుని తిరువలంచుళి రికార్డులో రామ కులశేఖరుడు కూడా గుర్తుచేసుకోబడ్డాడు.<ref name=":6" /><ref name=":11" /> సా.శ. 1121 నాటికి పేరులేని "కూపక" పాలకుడు ఒకరు పాండ్య రాజు రాజసింహుడిని ఓడించి తన విజయాలను నాంజివాడు, కొట్టార్ (నాగర్‌కోయిల్) వరకు విస్తరించాడు.''<ref name=":34" />'' సంప్రదాయం ప్రకారం బహుశా రామ కులశేఖరుని కుమారుడు అయిన వేనాడు మొదటి స్వతంత్ర పాలకుడు వీర కేరళ, సా.శ. 1126 నాటి చోళపురం ఆలయ శాసనంలో పేర్కొనబడ్డాడు.<ref name=":5" /> కేరళకు చెందిన చివరి చేర పాలకుడు తన పాలన ముగింపులో తన రాజధానిని మహోదయపురం (కొడుంగల్లూర్) నుండి కొల్లంకు మార్చాడని, వేనాడు యువరాణితో (అప్పటి వేనాడు పాలకుడి సోదరి) వివాహం ద్వారా వేనాడు పాలకుల పూర్వీకుడయ్యాడని ఒక సంప్రదాయం ఉంది.<ref name=":22" /> ఈ సంప్రదాయం ప్రకారం కొడుంగల్లూర్ తరువాతి పాలకులు అతని సోదరి నుండి ఉద్భవించారు. రామవర్మ కుమారుడు వీర కేరళ కొల్లంలో అతని రాజకీయ అధికారాన్ని, "కులశేఖర పెరుమాళ్" బిరుదును వారసత్వంగా పొందాడు. ఒక బ్రాహ్మణుడికి జన్మించిన అతని సోదరి కుమారుడు కొడుంగల్లూర్ లో అతని మతపరమైన అధికారాన్ని, "కోయిల్ అధికారిగళ్" అనే పవిత్ర బిరుదును వారసత్వంగా పొందాడు. సాంప్రదాయ కథనాలు "కోయిల్ అధికారిగళ్" బిరుదు ఉన్న యువరాజులు, వేనాడు యువరాణుల మధ్య మొదటి వివాహ సంబంధాలు కొల్లం శకం 300 (సా.శ. 1125) నాటివిగా పేర్కొంటున్నాయి.<ref name=":22">{{cite journal |author=Vielle |first=Christophe |year=2011 |title=Real and Ideal Kings in Matrilineal Kerala |url= |journal=Religions of South Asia |volume=5 |issue=1/2 |page=374 |doi=10.1558/rosa.v5i1/2.365 |issn=1751-2689|hdl=2078.1/129594 |hdl-access=free }}</ref> == శాసన రికార్డులు == '''గమనిక:''' పదార్థం: గ్రానైట్; లిపి: గ్రంథంతో కూడిన వట్టెళుత్తు; భాష: ప్రారంభ మలయాళం (ప్రత్యేకంగా పేర్కొనబడకపోతే). {| class="wikitable" |- ! rowspan="2" | సంవత్సరం ! rowspan="2" | స్థలం ! colspan="5" | విషయాలు |- ! స్వభావం ! రాజ నామం ! గమనికలు<ref name=":35" /> |- | సుమారు 1089 (పాలనా సంవత్సరం లేదు) | పంతలయాని కొల్లం భగవతి ఆలయ శాసనం - పంతలయాని కొల్లం భగవతి ఆలయ ప్రాంగణం<ref name=":9" /> | రాజ్యాజ్ఞ | "కులశేఖర - కోయిల్ అధికారిగళ్" | పంతలయాని కొల్లం వార్షిక బకాయిల (అట్టైకోయిల్) నుండి గ్రామ సభకు (ఉర్) ప్రతి ఆరు నాళికి ఐదు నాళి చొప్పున మంజూరు చేయాలని కోయిల్ అధికారిగళ్ ఆదేశించారు, దీనితో పాటు తాతమంగళం మేల్పాడి కూడా మంజూరు చేయబడింది. |- |సా.శ. 1092 (3వ పాలనా సంవత్సరం) బృహస్పతి - మకరం<ref name=":9" /> |తిరువల్లూర్ ఆలయ శాసనం (ఆలయ ప్రవేశద్వారం వద్ద నిర్మించబడింది) - పెరియార్ పై<ref name=":9" /> | ఆలయ కమిటీ తీర్మానం | "కులశేఖర పెరుమాళ్" | * అరలూర్ ఆలయం వద్ద ఒక కడైంగోతు నారాయణన్ రవి కోయిల్ సమక్షంలో గ్రామ సభ (ఉర్), గ్రామ సభ కార్యదర్శి (పొతువల్) మండలి సమావేశం. * మండలి ఏకగ్రీవంగా ఆలయ అర్చకులను నియమించింది, వారి పారితోషికం, సేవా నిబంధనలను నిర్ణయించింది. |- | సా.శ. 1099 (10వ పాలనా సంవత్సరం) బృహస్పతి - కర్కాటకం (నెల -వృశ్చికం)<ref name=":9" /> |పెరున్న ఆలయ శాసనం (ఆలయంలోని ప్రధాన మందిరానికి పశ్చిమ వైపు)<ref name=":9" /> | రాజ్యాజ్ఞ | "కులశేఖర" |రాజు కొడుంగల్లూర్ లోని మహా ఆలయం (నెడియ తాలి) లో నివసిస్తూ అక్కడి నుండి ఆదేశాలు జారీ చేశాడు. * రాజు కొడుంగల్లూర్ లోని మహా ఆలయంలో (నెడియ తాలి) నలుగురు బ్రాహ్మణ మంత్రులు (నాలు తాలి), త్రిక్కున్నప్పుళ సహితంగా మండలిలో కూర్చున్నాడు. * రాజు పెరున్నేయతల్ నుండి వార్షిక బకాయిలు (అట్టైక్కోల్), యుద్ధ పన్ను (అరంతై) రద్దు చేయాలని ఆదేశించాడు. * పై మొత్తంతో నమస్కారం, మాపారథం (మహాభారతం) సంస్థాపన జరిపి దానిని పెరున్నేయతల్ గ్రామ సభ (ఉర్), గ్రామ సభ కార్యదర్శి (పొతువల్) కి అప్పగించాడు. * ఈ మేరకు రాజ్యాజ్ఞలు దూతల ద్వారా కుడిప్పాడిలకు పంపబడ్డాయి. * యుద్ధ పన్ను రద్దును సూచించే రాయిని సభ అక్కడ ప్రతిష్టించిందని రికార్డు ప్రత్యేకంగా పేర్కొంది. |- | సా.శ. 1099 (10వ పాలనా సంవత్సరం) బృహస్పతి - కర్కాటకం (నెల - మీనం)<ref name=":9" /> | rowspan="2" |నెడుంపురం తాలి (వడక్కంచెరి) శాసనాలు (ఆలయ వతిల్మదం గుండా ప్రవేశ కారిడార్ సగం గోడకు కుడి వైపు)<ref name=":9" /> |ఆలయ శాసనం (10వ సంవత్సరం) |"మ[హా] కో రామ" (10వ సంవత్సరం) | * నెడుంపురయూర్ నాడు (వడక్కంచెరి) అధిపతిగా మనంగాట్టు కుమరన్ రవి కాలం. * నెడుంపురయూర్ నాడు నాయర్ యోధుల నాయకుడు పుల్లూర్ కుమరన్ కుమరతిచన్ నెడుంపురం ఆలయాన్ని పర్యవేక్షిస్తూ ఆలయంలో కొన్ని ఏర్పాట్లు చేశాడు. * కుమరతిచన్ కు నెడుంపురం ఆలయాన్ని పర్యవేక్షించే అర్హత బహుశా లేదు.<ref name=":1" /> |- |సా.శ. 1100 (11వ పాలనా సంవత్సరం) బృహస్పతి - చింగం<ref name=":9" /> |ఆలయ కమిటీ తీర్మానం (11వ సంవత్సరం) |రాజు పేరు లేదా పాలనా సంవత్సరం పేర్కొనబడలేదు (11వ సంవత్సరం) | * కుమరతిచన్ చేసిన ఏర్పాట్లను ఉపసంహరిస్తూ ఒక తీర్మానం.<ref name=":1" /> * నెడుంపురయూర్ నాడు అధిపతిగా తలప్పులతు కందన్ కుమరన్ కాలం. * నెడుంపురయూర్ నాడు నాయర్ యోధుల నాయకుడు కంజిరప్పల్లి రవి కన్నపిరన్ ఆలయంలో మండలిలో కూర్చుని నెడుంపురయూర్ నాడు నాయర్ యోధుల మాజీ నాయకుడు పుల్లూర్ కుమరన్ కుమరతిచన్ తీసుకున్న నిర్ణయాన్ని రద్దు చేయాలని నిర్ణయించాడు. * కన్నపిరన్ ఈ మేరకు నిత్యవియరేశ్వరం ఆలయ అధికారులకు ఆదేశాలు ఇచ్చాడు. నిబంధనల ఉల్లంఘనకు జరిమానా సూచించబడింది. |- | * 278 కొల్లం శకంలో సా.శ. 1102 (2+11 =13వ పాలనా సంవత్సరం) తేదీతో ఉంది<ref name=":5">{{Cite journal|last=Narayanan|first=M. G. S.|date=1993|editor-last=Tewari|editor-first=S. P.|title=Manavikrama alias Punturakkon of Eranad - A New Name in the Twilight of the Chera Kingdom in Kerala|url=https://books.google.com/books?id=NYNjAAAAMAAJ|journal=Journal of the Epigraphical Society of India|publisher=The Epigraphical Society of India, Mysore|volume=19|pages=19}}</ref> *బృహస్పతి - కన్ని (నెల - [చింగం])<ref name=":9" /> | రామేశ్వరం ఆలయ శాసనం (కొల్లం) (రామేశ్వరం ఆలయ ప్రాంగణంలో ఏర్పాటు చేయబడిన స్తంభం) లేదా 'కొల్లం 278 క్విలాన్ శాసనం' | రాజ్యాజ్ఞ | "రామ తిరువడి కోయిల్ అధికారిగళ్ అలియాస్ శ్రీ కులశేఖర చక్రవర్తిగళ్" | * రామ వర్మ తనను తాను "చక్రవర్తిగళ్" - అంటే స్వతంత్ర పాలకుడు అని పిలుచుకున్నాడు. పననకవిల్ ప్యాలెస్, కొల్లం ("కురక్కెని" కొల్లం) లో నివసిస్తూ అక్కడి నుండి ఆదేశాలు జారీ చేశాడు.<ref name=":2">{{Cite book|last=|first=|title=Perumāḷs of Kerala|publisher=CosmoBooks|year=2013|editor-last=Narayanan|editor-first=M. G. S.|location=Thrissur (Kerala)|pages=469–70|chapter=Index to Cera Inscriptions|orig-date=1972}}</ref> * రాజు ఆర్య బ్రాహ్మణులు, నలుగురు బ్రాహ్మణ మంత్రులు (నాలు తాలి), వేయి మంది నాయర్ల నాయకుడు (ఆయిరం), ఆరు వందల వేనాడు నాయకుడు (అరునుట్రువర్), ఏరనాడు అధిపతి మాన విక్రమ పుంతురక్కోన్ (సామంతులలో మొదటివాడు) లతో మండలిలో కూర్చున్నాడు.<ref name=":2" /> * బ్రాహ్మణులకు ప్రతిరోజూ ఆహారం అందించడం కోసం వరిని దానం చేయడం ద్వారా ఆర్య బ్రాహ్మణులకు వ్యతిరేకంగా చేసిన కొన్ని తప్పులకు రాజు ప్రాయశ్చిత్తం చేసుకున్నాడు, ఆ ప్రయోజనం కోసం కిరీట భూమిని వేనాడు అధిపతి కుమార ఉదయ వర్మకు లీజుకు ఇచ్చాడు.<ref name=":2" /> * రాజు తిరుక్కునవాయ (జైన?) ఆలయంలో కూతు (నృత్యం), నైవేద్యం కోసం సదుపాయం కల్పించాడు.<ref name=":2" /> * సాక్షులు పేర్కొనబడ్డారు |- | సా.శ. 1122 - విక్రమ చోళ రాజు 4వ పాలనా సంవత్సరం (పట్టాభిషేకం సా.శ. 1118)<ref name=":6" /><ref name=":11" /> పదార్థం: గ్రానైట్ బ్లాక్స్, లిపి: తమిళం, భాష: తమిళం. | తిరువంచుళి/తిరువలంచుళి ఆలయ శాసనం (తంజావూరు) - కపర్దీశ్వర ఆలయంలోని ప్రధాన మందిరం ముందు ఉన్న మండపం దక్షిణ గోడ | ఆలయ శాసనం |"చేరమనార్ రామ వర్మ" | * విక్రమ చోళ రాజు పాలనా సంవత్సరాలలో తేదీ ఇవ్వబడింది.<ref name=":11" /> * చేర రాజు రామ వర్మ ప్రయోజనం కోసం ఆలయ దేవతకు ప్రతిరోజూ పూలమాల సమర్పించడానికి ద్రవ్యదానం గురించి పేర్కొంది.<ref name=":6" /> * ఒకానొక కీళన్ అడిగళ్ - మధ్యయుగ చేర యువరాణి - మరొక పంక్తిలో పేర్కొనబడింది.<ref name=":6">{{Cite journal|last=Narayanan|first=M. G. S.|date=1993|editor-last=Tewari|editor-first=S. P.|title=Manavikrama alias Punturakkon of Eranad - A New Name in the Twilight of the Chera Kingdom in Kerala|url=https://books.google.com/books?id=NYNjAAAAMAAJ|journal=Journal of the Epigraphical Society of India|publisher=The Epigraphical Society of India, Mysore|volume=19|pages=20}}</ref><ref name=":11" /> |} == సాహిత్య ఆధారాలు == మధ్యయుగ మలయాళ శ్లోకం చివరి "చేరమాన్" (చేర పాలకుడు) పేరు "రామ వర్మ" అని పేర్కొంది.<ref>{{Cite book|last=Kunjan Pillai|first=Elamkulam, P. N.|title=Kerala Charithrathile Iruladanja Edukal|year=1963|location=Kottayam|pages=147–8|orig-date=1953}}</ref><ref>{{Cite book|last=Ayyar|first=Ulloor S. Parameswara|title=Vijnana Deepika|volume=IV}}</ref> {{Quote box | quote = ''"అరుం నెరిట్టు నిల్లార్ అరియ నెటువిరిప్పోటేతో వన్మేలల్లో<br>నిరేకి పంతోతుక్కత్తఖిల గుణనిధే చేరమాన్ రామ వర్మ".'' | author = మధ్యయుగ మలయాళ శ్లోకం | source = ఉల్లూర్ ఎస్. పరమేశ్వర అయ్యర్ (సంపా.), ''విజ్ఞానదీపిక'', IV | width = 75% | border = none | align = center }} === వాసుభట్ట పోషకుడు === మధ్యయుగ కేరళకు చెందిన ప్రసిద్ధ యమక కవి వాసుభట్ట తన పోషక రాజు పేరును "రామ" అని పేర్కొన్నాడు. వాసుభట్ట కవితపై వచ్చిన తరువాతి వ్యాఖ్యానం రామ రాజు పాలనా బిరుదు "కులశేఖర" అని చెబుతోంది.<ref name=":8">{{Cite journal|last=Veluthat|first=Kesavan|date=1982|title=The Status of the Monarch|url=https://www.jstor.org/stable/44141225|journal=Proceedings of the Indian History Congress|volume=43|pages=147–157|jstor=44141225|issn=2249-1937|via=}}</ref> వాసుభట్ట కాలం నుండి విడిపోయిన వ్యాఖ్యాతల వైపున ఉన్న గందరగోళం (స్థాను రవి కులశేఖర, రామ రాజశేఖరుల మధ్య) ఫలితంగా పండితులు సాధారణంగా దీనిని పరిగణిస్తారు.<ref name=":8" /> కొంతమంది పండితులు రాజ రామ కులశేఖరుడిని కవి వాసుభట్ట పోషకుడిగా (రాజ నాటకకర్త కులశేఖర వర్మతో పాటు) గుర్తిస్తారు.<ref>{{Cite journal|last=Vielle|first=Christophe|date=2012|title=Real and Ideal Kings in Matrilineal Kerala|url=https://journal.equinoxpub.com/ROSA/article/view/11188|journal=Religions of South Asia|volume=5|issue=1|pages=365–387|doi=10.1558/rosa.v5i1/2.365|via=|url-access=subscription|hdl=2078.1/129594|hdl-access=free}}</ref> ఈ అభిప్రాయం సాధారణంగా అనేక అంశాలపై ఆమోదయోగ్యం కాదని కనుగొనబడింది.<ref name=":13">{{Cite book|last=Devadevan|first=Manu V.|url=https://www.cambridge.org/in/academic/subjects/history/south-asian-history/early-medieval-origins-india?format=PB&isbn=9781108748513|title=The 'Early Medieval' Origins of India|publisher=Cambridge University Press|year=2020|isbn=|location=|pages=229–30|chapter=The Semantic Universe of the Kudiyattam Theatre}}</ref> == అదృశ్యం గురించిన కథనాలు == కేరళ సంప్రదాయం ప్రకారం చివరి చేర పాలకుడు (చేరమాన్ పెరుమాళ్) కేరళ నుండి "రహస్యంగా" అదృశ్యమయ్యాడని (చేర రాజ్యాన్ని తన బంధువుల మధ్య విభజించిన తరువాత) ప్రజలలో ప్రబలమైన నమ్మకం.<ref name=":4">{{Cite book |last=Karashima |first=Noburu |title=A Concise History of South India: Issues and Interpretations |publisher=Oxford University Press |year=2014 |pages=146–47 |chapter=States in the Deccan and Kerala}}</ref> ప్రసిద్ధ పురాణగాథ ప్రకారం, చివరి చేర పాలకుడు లేదా చేరమాన్ పెరుమాళ్ కేరళ నుండి బయలుదేరడానికి ముందు [[ఇస్లాం]] మతంలోకి మారాడు (ఆపై హజ్ తీర్థయాత్ర కోసం మక్కాకు ప్రయాణించాడు).<ref>{{Cite book |last=Devadevan |first=Manu V. |title=The ‘Early Medieval’: Origins of India |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2020 |pages=149–50 |chapter=Changes in Land Relations and the Changing Fortunes of the Cēra State}}</ref> రాజు ఏ మతంలోకి మారాడో అనే దాని గురించి పురాణాలు స్పష్టంగా లేవు.<ref name=":10">{{Cite book |last=Frenz |first=Margret |url=https://www.taylorfrancis.com/books/edit/10.4324/9781003242062/routledge-handbook-state-premodern-india-hermann-kulke-bhairabi-prasad-sahu?refId=bbc1485b-2ea5-4d9e-92e7-8f2ae57e7d10&context=ubx |title=The Routledge Handbook of the State in Premodern India |publisher=Routledge |year=2022 |editor-last=Kulke |editor-first=Hermann |pages=528 and 532 |chapter=Virtual Relations: Little kings in Malabar |editor-last2=Sahu |editor-first2=Bhairabi Prasad}}</ref> అయితే, కేరళలో తరువాతి రాజులు తమ పాలన చట్టబద్ధత కోసం చేరమాన్ పెరుమాళ్ పురాణాన్ని ఉపయోగించారు.<ref name=":10" /><ref name=":4" /> పురాణాలలోని చేరమాన్ పెరుమాళ్‌ను రామ కులశేఖరునితో గుర్తించడం అస్పష్టమైన పరికల్పనగా మిగిలిపోయింది.<ref name=":4" /> == ఇవి కూడా చూడండి == * [[చేర రాజవంశం]] * ఒకటవ కులోత్తుంగ చోళ * చేరమాన్ పెరుమాళ్ల పురాణం == మూలాలు == {{reflist}} {{Kollam|state=collapsed}} [[వర్గం:క్విలాన్ పాలకులు]] [[వర్గం:11వ శతాబ్దపు భారతీయ చక్రవర్తులు]] [[వర్గం:12వ శతాబ్దపు భారతీయ చక్రవర్తులు]] [[వర్గం:కొడుంగల్లూర్ చేర రాజులు]] 4b3ku44j7tj7gdeu9cyxhrqjk4x066m 0 501449 4907846 4898323 2026-07-18T14:43:15Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4907846 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=July 2020}} {{Infobox officeholder | native_name = दीपक मनाङे | office = [[గండకి ప్రావిన్స్]] యువజన క్రీడల శాఖ మంత్రి | governor = *[[సీతా కుమారీ పౌడెల్]] * [[పృథ్వీ మాన్ గురుంగ్]] | 1blankname = [[ముఖ్యమంత్రి]] | 1namedata = [[కృష్ణ చంద్ర నేపాలీ పోఖరేల్]] | office1 = [[గండకి ప్రావిన్స్ ప్రాంతీయ అసెంబ్లీ|గండకి ప్రావిన్స్ అసెంబ్లీ సభ్యుడు]] | constituency1 = [[మనాంగ్ 1 (నియోజకవర్గం)|మనాంగ్ 1(బి)]] | term_start = 12 జూన్ 2021 | term_start1 = 2017 | predecessor1 = N/A | party = [[కమ్యూనిస్ట్ పార్టీ ఆఫ్ నేపాల్ (యూనిఫైడ్ సోషలిస్ట్)]]<ref>{{cite web | url=https://www.onlinekhabar.com/2022/12/1228860 | title=दीपक मनाङे एकीकृत समाजवादीमा प्रवेश }}</ref> | citizenship = [[నేపాలీలు|నేపాలీ]] | profession = రాజకీయనాయకుడు, వ్యాపారవేత్త, గ్యాంగ్‌స్టర్ | image = }} '''రాజీవ్ గురుంగ్''', తన మారుపేరు '''దీపక్ మనాంగే''' ({{langx|ne|दीपक मनाङे}}),<ref>{{Cite news |date=2018-01-18 |title=Deepak Manange could lose assembly seat |language=en |work=The Himalayan Times |url=https://thehimalayantimes.com/nepal/dipak-manange-lose-assembly-seat |access-date=2020-07-12}}</ref> గా సుపరిచితుడైన ఒక నేపాలీ మాజీ గ్యాంగ్‌స్టర్<ref>{{Cite news |date=2018-12-21 |title=Gangster Rajiv Gurung alias Deepak Manange released from prison |language=en |work=The Himalayan Times |url=https://thehimalayantimes.com/kathmandu/gangster-rajiv-gurung-alias-deepak-manange-released-from-prison/ |access-date=2020-07-12}}</ref> మరియు రాజకీయనాయకుడు. ఆయన 2017 లో జరిగిన ప్రాంతీయ ఎన్నికలలో గండకి ప్రాంతీయ అసెంబ్లీ కి మనాంగ్ (బి) నియోజకవర్గం నుండి స్వతంత్ర అభ్యర్థిగా ఎన్నికయ్యారు. ఆ తర్వాత 2021 ఏప్రిల్‌లో ప్రాంతీయ ప్రభుత్వంలో క్రీడా శాఖ మంత్రిగా బాధ్యతలు చేపట్టారు. మనాంగే 1990ల ప్రారంభంలో ఖాట్మండులోని పర్యాటక ప్రాంతమైన థామెల్‌లో బలవంతపు వసూళ్లకు (extortion) పాల్పడే వ్యక్తిగా తన నేర జీవితాన్ని ప్రారంభించారు. 2004లో తోటి గ్యాంగ్‌స్టర్ చక్ర మిలన్‌పై దాడి చేయడంతో వీరిద్దరి మధ్య తీవ్ర శత్రుత్వం ఏర్పడింది. ఆ తర్వాత వేరొక దాడి కేసులో 2008లో ఆయనకు ఏడాది జైలు శిక్ష పడింది. 2013లో 2004 నాటి హత్యాయత్నం కేసులో ఐదేళ్ల శిక్ష పడింది. 2017 ఎన్నికల్లో పోటీ చేసే సమయానికి ఆయన శిక్షా కాలం పూర్తి కానందున, చట్టబద్ధంగా పోటీకి అనర్హుడు అయినప్పటికీ ఎన్నికల్లో నిలిచారు. 2018 ప్రారంభంలో పరారీలో ఉన్న ఆయనను ఏప్రిల్‌లో అరెస్టు చేశారు. డిసెంబరులో నేపాల్ సుప్రీంకోర్టు బెయిల్ మంజూరు చేయడంతో, జనవరి 2019లో ఆయన అసెంబ్లీ సభ్యుడిగా ప్రమాణ స్వీకారం చేశారు. జనవరి 2020లో ఒక ప్రభుత్వ కార్యక్రమంలో తోటి వ్యక్తిపై దాడి చేసినందుకు మళ్లీ అరెస్ట్ అయ్యారు. == ప్రారంభ జీవితం - కెరీర్ == ఖాట్మండులోని థామెల్‌లో జన్మించిన మనాంగే భారతదేశంలోని [[కోల్‌కతా]], [[సిక్కిం]] ప్రాంతాలలో పెరిగారు. సిక్కింలో తన హైస్కూల్ విద్యను పూర్తి చేశారు. 1994 ప్రాంతంలో ఖాట్మండు తిరిగి వచ్చి రెండు సంవత్సరాల పాటు రెడీమేడ్ దుస్తుల వ్యాపారం చేశారు. నేపాలీ దుస్తులను ఢిల్లీలో అమ్మి, అక్కడి నుండి లెదర్ జాకెట్లను నేపాల్‌కు తెచ్చి విక్రయించేవారు. ఆ తర్వాత కొంతకాలం భారతదేశంలోని మోరే (Moreh) ప్రాంతానికి వెళ్లి, మూడేళ్ల తర్వాత మళ్లీ ఖాట్మండు వచ్చారు. అక్కడ 'యాక్ హార్న్ బార్' అనే నైట్‌క్లబ్‌ను ప్రారంభించారు. అప్పటి యువరాజు దీపేంద్ర యొక్క ఎయిడ్-డి-క్యాంప్ (సహాయకుడు)పై దాడి చేయడంతో అధికారుల దృష్టిలో పడ్డారు, తద్వారా ఆ క్లబ్ మూసివేయాల్సి వచ్చింది. ఆ తర్వాత రాజధానిలో పలు డిస్కోలు, క్లబ్‌లు, రెస్టారెంట్లు, నిర్మాణ వ్యాపారాలు ప్రారంభించారు.<ref name="don">{{Cite news |last=Khatiwada |first=Bidur |date=2008-09-26 |title=एम्बुसमा डनहरु |language=ne |work=Saptahik |url=http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/saptahik/pdf/Saptahik_14_20.pdf |access-date=2020-07-20 |via=Himalaya.socanth.cam.ac.uk |archive-date=2019-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190807055653/http://himalaya.socanth.cam.ac.uk/collections/journals/saptahik/pdf/Saptahik_14_20.pdf |url-status=dead }}</ref> == నేరాలు == తానే ఒక డాన్ (crime boss) గా ప్రకటించుకున్న మనాంగే నేరచరిత్ర 1990ల నాటిది.<ref name=don/><ref>{{Cite news |title=Goons netted after tough cop took city's charge |language=en |work=kathmandupost.com |url=https://kathmandupost.com/valley/2014/02/23/goons-netted-after-tough-cop-took-citys-charge |access-date=2020-07-12}}</ref> థామెల్‌లోని హోటళ్లు, రెస్టారెంట్ల యజమానుల నుండి రక్షణ రుసుము (protection racket) వసూలు చేసేవారు. ఆయన మొదటిసారిగా 2002-03 (2059 విక్రమ్ సంబత్) లో అరెస్ట్ అయ్యారు. అప్పటి నుండి దాదాపు డజను సార్లు జైలుకు వెళ్లారు.<ref name="annapurnapost.com"/> === 2004 లో చక్ర మిలన్‌పై దాడి === మే 2004లో మనాంగే తన 15 మంది అనుచరులతో కలిసి తోటి గ్యాంగ్‌స్టర్ చక్ర మిలన్‌పై కత్తులతో దాడి చేశారు. ఈ దాడిలో మిలన్ ఎడమ చేయి దాదాపు తెగిపోయింది. ఈ ఘటనతో వీరిద్దరి మధ్య బద్ధశత్రుత్వం ఏర్పడింది. ఈ హత్యాయత్నం కేసులో మార్చి 31, 2005న అరెస్ట్ అయిన మనాంగే, ఫిబ్రవరి 5, 2007న విడుదలయ్యారు.<ref name="DHUNGANA" /> == రాజకీయం == రాజకీయ రక్షణ కోసం ఆయన మొదట రాష్ట్రీయ ప్రజాతంత్ర పార్టీ (RPP) కి చెందిన పశుపతి శంషేర్ జంగ్ బహదూర్ రాణా ఆశ్రయం పొందారు.<ref name="DHUNGANA">{{Cite web |last=DHUNGANA |first=KP |title=Arch-rival gangsters doing time in same police custody |url=http://myrepublica.nagariknetwork.com/news/20360/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200716111535/https://myrepublica.nagariknetwork.com/news/20360/ |archive-date=2020-07-16 |access-date=2020-07-20 |website=My Republica |language=en}}</ref> 2011-12 లో లక్ష్మణ్ థారూ యొక్క ఫెడరలిస్ట్ సోషలిస్ట్ పార్టీలో చేరారు. 2017 ప్రారంభంలో మళ్లీ ఆర్‌పిపిలో చేరి ఆ పార్టీ మనాంగ్ జిల్లా అధ్యక్షుడిగా పనిచేశారు.<ref name="annapurnapost.com"/> 2017 ప్రాంతీయ ఎన్నికలకు ముందు ఆర్‌పిపిని వీడి కమ్యూనిస్ట్ पार्टी ఆఫ్ నేపాల్ (UML) లో చేరారు.<ref name="OnlineKhabar"/> === ప్రాంతీయ అసెంబ్లీ సభ్యుడిగా === 2017 ఎన్నికల్లో సిపిఎన్ యుఎంఎల్ పార్టీ మొదట ఈయనను అభ్యర్థిగా ప్రకటించాలని భావించినా, ప్రజల నుండి వ్యతిరేకత రావడంతో వేరొకరికి సీటు ఇచ్చింది. అయితే ఆ తర్వాత లెఫ్ట్ అలయన్స్ (Left Alliance) మద్దతుతో మనాంగే స్వతంత్ర అభ్యర్థిగా పోటీ చేశారు.<ref name="OnlineKhabar" /> ఈ ఎన్నికల్లో ఆయన తన సమీప నేపాలీ కాంగ్రెస్ అభ్యర్థి కర్మ గురుంగ్‌పై 1,410 ఓట్లు సాధించి విజయం సాధించారు.<ref name="kathmandupost">{{Cite web |title=Independent candidate Deepak Manange victorious in Manang Province 'Kha' |url=https://kathmandupost.com/national/2017/12/08/independent-candidate-deepak-manange-elected-in-manang-province-kha |access-date=2020-07-19 |website=kathmandupost.com |language=English}}</ref> ఎన్నికల తర్వాత ఆయన నేపాల్ కమ్యూనిస్ట్ పార్టీలో చేరారు. === మంత్రిగా === రాష్ట్ర రాజకీయ పరిణామాల నేపథ్యంలో ముఖ్యమంత్రి పృథ్వీ సుబ్బా గురుంగ్ ప్రభుత్వానికి మద్దతుగా నిలిచినందుకు, 29 ఏప్రిల్ 2021న గండకి ప్రావిన్స్ యువజన మరియు క్రీడల శాఖ మంత్రిగా రాజీవ్ గురుంగ్ ప్రమాణ స్వీకారం చేశారు.<ref>{{Cite web|last=Online|first=T. H. T.|date=2021-04-29|title=Rajiv Gurung, alias Deepak Manange, sworn-in as Gandaki Province Sports Minister|url=https://thehimalayantimes.com/nepal/rajiv-gurung-alias-deepak-manange-sworn-in-as-gandaki-province-sports-minister|access-date=2021-05-01|website=The Himalayan Times|language=en}}</ref> == మూలాలు == {{reflist}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Manange, Deepak}} [[వర్గం:నేపాల్ రాజకీయనాయకులు]] [[వర్గం:నేపాలీ గ్యాంగ్‌స్టర్లు]] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:నేపాల్ ప్రాంతీయ మంత్రులు]] hvjtjirb1up0lpvhyo3zx9xbgymjc33 0 501450 4908020 4898379 2026-07-19T03:00:14Z Muralikrishna m 106628 4908020 wikitext text/x-wiki {{Infobox film awards | number = 66 | award = భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు | image = | alt = | caption = 66th National Film Awards | awarded_for = 2018లో ఉత్తమ భారతీయ సినిమా | award_org = ఫిల్మ్ ఫెస్టివల్స్ డైరెక్టరేట్ | announced_date = {{Start date|df=yes|2019|08|09}} | presenting_org = [[ఎం.వెంకయ్య నాయుడు|ఎం. వెంకయ్య నాయుడు]]<br>(భారత ఉపరాష్ట్రపతి) | presented_date = {{Start date|df=yes|2019|12|23}} | website = [http://dff.gov.in/ dff.gov.in] | site = | host = దివ్య దత్తా<br>సోనాలి కులకర్ణి | lifetime_achievement = [[అమితాబ్ బచ్చన్]] | best_feature = '' హెల్లారో'' | best_non_feature = {{•}}'' సన్ రైజ్''<br>{{•}}''ది సీక్రెట్ లైఫ్ ఆఫ్ ఫ్రాగ్స్'' | best_book = '' మౌన ప్రార్థన ధ్రువం'' | best_critic = {{•}} బ్లెయిస్ జానీ<br>{{•}}అనంత్ విజయ్ | most_wins = '' నతిచరామి'' (5) | last = 65వ | next = 67వ }} 66వ జాతీయ చలనచిత్ర అవార్డుల వేడుక అనేది భారతీయ చలనచిత్ర రంగంలో 2018లో ఉత్తమ చిత్రాలను సత్కరించడానికి 2019లో జరిగిన అవార్డు ప్రదానోత్సవం. 2019 భారత సార్వత్రిక ఎన్నికల కారణంగా అవార్డుల ప్రకటన ఆలస్యమైంది.<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/national-film-awards-to-get-delayed-by-nearly-1-month-will-be-to-be-declared-after-lok-sabha-elections/articleshow/69025256.cms|title=The Economic Times|date=24 April 2019|access-date=26 April 2019|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190523054631/https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/national-film-awards-to-get-delayed-by-nearly-1-month-will-be-to-be-declared-after-lok-sabha-elections/articleshow/69025256.cms|archive-date=23 May 2019|agency=IANS}}</ref><ref name="66thaward">{{Cite press release |title=66th National Film Awards |publisher=Directorate of Film Festivals |df=dmy-all |url=https://dff.gov.in/images/News/66th_NFA_Results.pdf |access-date=11 August 2019 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190809152118/https://dff.gov.in/images/News/66th_NFA_Results.pdf |archive-date=9 August 2019}}</ref> == ఎంపిక ప్రక్రియ == డైరెక్టరేట్ ఆఫ్ ఫిల్మ్ ఫెస్టివల్స్ ఆన్లైన్ ఎంట్రీలను ఆహ్వానించింది, ఎంట్రీలకు ఆమోదయోగ్యమైన చివరి తేదీ 2019 జనవరి 22 వరకు ఉంది. 2018 జనవరి 1 నుండి 2018 డిసెంబర్ 31 మధ్య [[సెంట్రల్ బోర్డ్ ఆఫ్ ఫిల్మ్ సర్టిఫికేషన్]] ద్వారా ధృవీకరించబడిన ఫీచర్, నాన్-ఫీచర్ ఫిల్మ్స్ ఫిల్మ్ అవార్డు విభాగాలకు అర్హత సాధించాయి. 1 జనవరి 2018, 31 డిసెంబర్ 2018 మధ్య భారతీయ వార్తాపత్రికలు, పత్రికలు, పత్రికలలో ప్రచురించబడిన పుస్తకాలు, విమర్శనాత్మక అధ్యయనాలు, సమీక్షలు లేదా సినిమాలపై కథనాలు సినిమా విభాగంలో ఉత్తమ రచనకు అర్హత సాధించాయి. ఒక చిత్రం లేదా అనువాదం యొక్క డబ్బింగ్, సవరించిన లేదా కాపీ చేసిన సంస్కరణలు, సంక్షిప్తాలు, సవరించిన, వ్యాఖ్యానించిన రచనలు, పునఃముద్రణలు అవార్డులకు అనర్హమైనవి.<ref name="66thnfacalldff">{{Cite web|title=Call for entries; 66th National Film Awards for 2018|url=http://www.nationalfilmawards.com/Uploads/66_NFA_Regulations.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190121010831/http://www.nationalfilmawards.com/Uploads/66_NFA_Regulations.pdf|archive-date=21 January 2019|access-date=20 January 2019|publisher=Directorate of Film Festivals|format=PDF}}</ref> ఫీచర్, నాన్-ఫీచర్ ఫిల్మ్స్ విభాగాలకు, ఏ భారతీయ భాషలోనైనా, 16 మిమీ, 35 మిమీ, విస్తృత ఫిల్మ్ గేజ్ లేదా డిజిటల్ ఫార్మాట్ చిత్రీకరించి, సినిమాహాళ్లలో, వీడియో లేదా డిజిటల్ ఫార్మాట్లలో విడుదల చేసిన సినిమాలు, ఇంటి వీక్షణ కోసం అర్హత పొందాయి. చలనచిత్రాలు సెంట్రల్ బోర్డ్ ఆఫ్ ఫిల్మ్ సర్టిఫికేషన్ ద్వారా ఫీచర్ ఫిల్మ్, ఫీచర్ లేదా డాక్యుమెంటరీ/న్యూస్రీల్/నాన్-ఫిక్షన్ గా ధృవీకరించబడాలి.<ref name="66thnfacalldff2">{{Cite web|title=Call for entries; 66th National Film Awards for 2018|url=http://www.nationalfilmawards.com/Uploads/66_NFA_Regulations.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190121010831/http://www.nationalfilmawards.com/Uploads/66_NFA_Regulations.pdf|archive-date=21 January 2019|access-date=20 January 2019|publisher=Directorate of Film Festivals|format=PDF}}</ref> == ఉత్తమ చిత్రం ఫ్రెండ్లీ స్టేట్ == ఈ అవార్డుల లక్ష్యం సినిమా ను ఒక కళారూపంగా అధ్యయనం చేయడం, ప్రశంసించడం, రాష్ట్ర ప్రభుత్వ విధానం ద్వారా ఈ కళారూపం సమాచారం, విమర్శనాత్మక ప్రశంసలను వ్యాప్తి చేయడం. '''జ్యూరీ సభ్యులు''' {| style="width:75%;border: 1px solid #BEB168;background-color:#FDFCF6;" | style="background-color:#F0EADF;" |{{•}} రమేష్ సిప్పీ (అధ్యక్షుడు) |- | style="background-color:#F0EADF;" |{{•}} [[వివేక్ అగ్నిహోత్రి]] |- | style="background-color:#F0EADF;" |{{•}} ఉదయ్ సింగ్ |} {| class="wikitable plainrowheaders" style="width:100%;" ! style="background-color:#EFE4B0;width:20%;" |అవార్డు ! style="background-color:#EFE4B0;width:20%;" |రాష్ట్ర పేరు ! style="background-color:#EFE4B0;width:20%;" |ఉల్లేఖనము |- ! scope="row" |ఉత్తమ చిత్రం ఫ్రెండ్లీ స్టేట్ |[[ఉత్తరాఖండ్]] రాష్ట్రం |''రాష్ట్రంలో చలనచిత్రోత్సవం సులభతరం చేయడానికి వాతావరణాన్ని సృష్టించడం, నైపుణ్యం/ప్రతిభ అభివృద్ధిని ప్రోత్సహించడం, మూసివేసిన సినిమా హాళ్లను తిరిగి తెరవడానికి ప్రోత్సహించడం, చలనచిత్ర అభివృద్ధి నిధిని ఏర్పాటు చేయడం, చిత్రీకరణ కోసం మునుపటి ప్రోత్సాహక ప్రణాళికను కొనసాగించడం, ఇతర చురుకైన కార్యక్రమాలతో పాటు ఉత్తరాఖండ్ ఫిల్మ్ డెవలప్మెంట్ కౌన్సిల్ ఏర్పాటు చేయడం వంటి వాటిలో రాష్ట్రంలో చలనచిత్ర పరిశ్రమ వృద్ధిని మరింత పెంచడానికి.'' |- |} == దాదాసాహెబ్ ఫాల్కే అవార్డు == 1969లో ప్రవేశపెట్టిన [[దాదాసాహెబ్ ఫాల్కే పురస్కారం|దాదాసాహెబ్ ఫాల్కే అవార్డు]] భారతీయ సినిమా అభివృద్ధికి, మాధ్యమం, దాని అభివృద్ధి, ప్రోత్సాహానికి విశిష్టమైన కృషికి సినీ ప్రముఖుల సహకారాన్ని గుర్తించడానికి ఇచ్చే అత్యున్నత పురస్కారం.<ref name="17thaward">{{Cite web|title=17th National Film Awards|url=http://dff.nic.in/images/Documents/98_17thNfacatalogue.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200725172021/http://dff.nic.in/images/Documents/98_17thNfacatalogue.pdf|archive-date=25 July 2020|access-date=2 September 2020|publisher=Directorate of Film Festivals|page=38|format=PDF}}</ref> గ్రహీతకు 'గోల్డెన్ లోటస్ అవార్డు' (స్వర్ణ కమల్), నగదు బహుమతి, శాలువాతో సత్కరిస్తారు. {| class="wikitable plainrowheaders" style="width:100%;" ! scope="col" style="background-color:#EFE4B0;" |అవార్డు ! scope="col" style="background-color:#EFE4B0;" |ఫోటో ! scope="col" style="background-color:#EFE4B0;" |అవార్డు గ్రహీత ! scope="col" style="background-color:#EFE4B0;" |అవార్డు అందుకున్నారు ! scope="col" style="background-color:#EFE4B0;" |నగదు బహుమతి |- ! scope="row" |[[దాదాసాహెబ్ ఫాల్కే పురస్కారం|దాదాసాహెబ్ ఫాల్కే అవార్డు]] |[[దస్త్రం:Amitabh.Bachchan.jpg|82x82px]] |[[అమితాబ్ బచ్చన్]] |నటుడు |{{INRConvert|1|m}} |} == ఫీచర్ సినిమాలు == === జ్యూరీ === '''సెంట్రల్ జ్యూరీ''' {| class="wikitable" | colspan="2" |{{•}}రాహుల్ రావైల్ (ఛైర్‌పర్సన్) |- |{{•}}రాజ్‌దత్ |{{•}}సబ్యసాచి మోహపాత్ర |- |{{•}}కె. వాసు |{{•}}అర్చన ఆర్. సింగ్ |- |{{•}}విజయకృష్ణన్ |{{•}}మేజర్ రవి |- |{{•}}ఇమో సింగ్ |{{•}}వినోద్ గనత్రా |- |{{•}}బిఎస్ లింగదేవరు |{{•}}అశోక్ రాణే |} '''ఉత్తర ప్రాంతం''' : {{small|(Bhojpuri, Dogri, English, Hindi, Punjabi, Rajasthani, Urdu)}} {| class="wikitable" | colspan="2" |{{•}}మేజర్ రవి (హెడ్) |- |{{•}}కుల్దీప్ సిన్హా |{{•}}రాహుల్ సోలాపుర్కర్ |- |{{•}}అశోక్ శరణ్ |{{•}}దేవేంద్ర ఖండేల్వాల్ |} '''తూర్పు ప్రాంతం''' : {{small|(Assamese, Bengali, Odia and North-Eastern dialects)}} {| class="wikitable" | colspan="2" |{{•}}వినోద్ గనత్రా (హెడ్) |- |{{•}}మోనాలిసా ముఖర్జీ |{{•}}నమస్రీ |- |{{•}}ఆకాశాదిత్య లామా |{{•}}సూరజ్ కుమార్ దువారా |} '''పశ్చిమ ప్రాంతం''' : {{small|(Gujarati, Konkani, Marathi)}} {| class="wikitable" | colspan="2" |{{•}}బి.ఎస్. లింగదేవరు (ప్రధాన అధికారి) |- |{{•}}జ్ఞాన్ సహాయ్ |{{•}}మహేంద్ర టెరెడెసాయి |- |{{•}}పరాగ్ ఛాపేకర్ |{{•}}నీరజ్ పాఠక్ |} '''దక్షిణ ప్రాంతం I''' : {{small|(Malayalam, Tamil)}} {| class="wikitable" | colspan="2" |{{•}}అశోక్ రాణే (హెడ్) |- |{{•}}బి. దివాకర్ |{{•}}ఎ. కార్తీక్ రాజా |- |{{•}}జయరామ్ కైలాస్ |{{•}}శైలేష్ గుప్తా |} '''దక్షిణ ప్రాంతం II''' : {{small|(Kannada, Telugu)}} {| class="wikitable" | colspan="2" |{{•}}ఇమో సింగ్ (హెడ్) |- |{{•}}మాల్తీ సహాయ్ |{{•}}ఎంకే భాస్కర రావు |- |{{•}}ఎస్.ఎం. పాటిల్ |{{•}}బి. రమణి |} === అఖిల భారత పురస్కారం === ==== గోల్డెన్ లోటస్ అవార్డ్స్ ==== అధికారిక పేరు: స్వర్ణ కమల్ అవార్డు గ్రహీతలందరికీ 'స్వర్ణ కమల పురస్కారం', సర్టిఫికెట్ & నగదు బహుమతిని ప్రదానం చేశారు. {| class="wikitable plainrowheaders" style="width:100%;" ! style="background-color:#EFE4B0;width:28%;" |అవార్డు ! style="background-color:#EFE4B0;width:20%;" |సినిమా ! style="background-color:#EFE4B0;width:10%;" |భాష. ! style="background-color:#EFE4B0;width:30%;" |అవార్డు గ్రహీత ! style="background-color:#EFE4B0;width:12%;" |నగదు బహుమతి |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ సినిమా|ఉత్తమ ఫీచర్ ఫిల్మ్]] |''[[హెల్లారో]]'' |గుజరాతీ |నిర్మాతః సారథి ప్రొడక్షన్స్ ఎల్ఎల్పి డైరెక్టర్: అభిషేక్ షా |{{Indian Rupee}},50,000/- ప్రతి ఒక్కటి |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ నూతన దర్శకుడు|దర్శకుడి ఉత్తమ తొలి చిత్రం]] |''నాల్'' |మరాఠీ |నిర్మాతః మృద్గంధ్ ఫిల్మ్స్ ఎల్ఎల్పి డైరెక్టర్: [[సుధాకర్ రెడ్డి యక్కంటి]] |{{Indian Rupee}} 125,000/- ప్రతి ఒక్కటి |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ ప్రజాదరణ పొందిన సినిమా|సంపూర్ణ వినోదాన్ని అందించే ఉత్తమ ప్రజాదరణ పొందిన చిత్రం]] |''[[బధాయి హో]]'' |హిందీ |నిర్మాతః జంగ్లీ పిక్చర్స్ లిమిటెడ్ డైరెక్టర్: అమిత్ శర్మ |{{Indian Rupee}} 200,000/- ప్రతి |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ బాలల సినిమా|ఉత్తమ బాలల చిత్రం]] |''హాయ్ సర్కార్. ప్ర. షాలే, కాసరగోడ్, కోడుగే: రామన్న రాయ్'' |కన్నడ |నిర్మాత & దర్శకుడు: [[రిషబ్ శెట్టి]] |{{Indian Rupee}} 150,000/- ప్రతి |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ దర్శకుడు|ఉత్తమ దర్శకత్వం]] |''[[ఉరి: ది సర్జికల్ స్ట్రైక్|యూరి: ది సర్జికల్ స్ట్రైక్]]'' |హిందీ |[[ఆదిత్య ధార్]] |{{Indian Rupee}} 250,000/- |- |} ==== సిల్వర్ లోటస్ అవార్డు ==== అధికారిక పేరు: రజత్ కమల్ అవార్డు గ్రహీతలందరికీ 'రజత కమల పురస్కారం', సర్టిఫికెట్ & నగదు బహుమతిని ప్రదానం చేశారు. {| class="wikitable plainrowheaders" style="width:100%;" ! style="background-color:#EFE4B0;width:28%;" |అవార్డు ! style="background-color:#EFE4B0;width:20%;" |సినిమా ! style="background-color:#EFE4B0;width:10%;" |భాష. ! style="background-color:#EFE4B0;width:30%;" |అవార్డు గ్రహీత ! style="background-color:#EFE4B0;width:12%;" |నగదు బహుమతి |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ సమైక్యత సినిమా|జాతీయ సమైక్యతపై ఉత్తమ చలన చిత్రం]] |''ఒండల్లా ఎరాడల్లా'' |కన్నడ |నిర్మాత: ఉమాపతి శ్రీనివాస్ దర్శకుడుః డి. సత్య ప్రకాష్ |{{Indian Rupee}} 150,000/- ప్రతి |- ! scope="row" |ఇతర సామాజిక సమస్యలపై ఉత్తమ చిత్రం |''ప్యాడ్ మ్యాన్'' |హిందీ |నిర్మాత: హోప్ ప్రొడక్షన్స్ ప్రైవేట్ లిమిటెడ్ డైరెక్టర్ః ఆర్. బాల్కి |{{Indian Rupee}} 150,000/- ప్రతి |- ! scope="row" |పర్యావరణం/పరిరక్షణ/పరిరక్షణపై ఉత్తమ చిత్రం |''పానీ'' |మరాఠీ |నిర్మాత: పర్పుల్ పెబుల్ పిక్చర్స్ దర్శకుడుః ఆదినాథ్ కొఠారే ఆదినాథ్ కొథరే |{{Indian Rupee}} 150,000/- ప్రతి |- ! rowspan="2" scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ నటుడు|ఉత్తమ నటుడు]] |''[[అంధాధున్|అంధాదున్]]'' | rowspan="2" |హిందీ |[[ఆయుష్మాన్ ఖురానా]] | rowspan="2" |{{Indian Rupee}} 50, 000/- చొప్పున చెల్లిస్తారు. |- |''[[ఉరి: ది సర్జికల్ స్ట్రైక్|యూరిః ది సర్జికల్ స్ట్రైక్]]'' |[[విక్కీ కౌషల్|విక్కీ కౌశల్]] |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ నటి|ఉత్తమ నటి]] |''[[మహానటి (2018 సినిమా)|మహానటి]]'' |తెలుగు |[[కీర్తి సురేష్]] |{{Indian Rupee}} 50,000/- |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ సహాయ నటుడు|ఉత్తమ సహాయ నటుడు]] |''చుంబాక్'' |మరాఠీ |[[స్వానంద్ కిర్కిరే]] |{{Indian Rupee}} 50,000/- |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ సహాయ నటి|ఉత్తమ సహాయ నటి]] |''[[బధాయి హో]]'' |హిందీ |[[సురేఖ సిక్రీ|సురేఖా సిక్రీ]] |{{Indian Rupee}} 50,000/- |- ! rowspan="4" scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ బాల కళాకారుడు|ఉత్తమ బాలనటుడు]] |''ఒండల్లా ఎరాడల్లా'' |కన్నడ |పివి రోహిత్ | rowspan="4" |{{Indian Rupee}} 50,000/- |- |''నాల్'' |మరాఠీ |[[శ్రీనివాస్ పోకలే]] |- |''హర్జీతా'' |పంజాబీ |సమీప్ రనౌత్ |- |''హమీద్'' |ఉర్దూ |తల్హా అర్షద్ రేషి |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ నేపథ్య గాయకుడు|ఉత్తమ నేపథ్య గాయకుడు]] |''[[పద్మావత్]]'' {{చిన్న|(For the song "Binte Dil")}} |హిందీ |[[అర్జిత్ సింగ్|అరిజిత్ సింగ్]] |{{Indian Rupee}} 50,000/- |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ నేపథ్య గాయని|ఉత్తమ మహిళా నేపథ్య గాయని]] |''[[నాతిచరామి (కన్నడ సినిమా)|నథిచరామి]]'' |కన్నడ |[[బిందుమాలిని|బిందు మాలిని]] |{{Indian Rupee}} 50,000/- |- ! scope="row" |ఉత్తమ సినిమాటోగ్రఫీ |''ఒలు'' |మలయాళం |[[ఎం.జె. రాధాకృష్ణన్|ఎం. జె. రాధాకృష్ణన్]] |{{Indian Rupee}} 50,000/- |- ! scope="row" |ఉత్తమ స్క్రీన్ ప్లే {{•}} |''[[చి.ల.సౌ.|చి లా సో]]'' |తెలుగు |[[రాహుల్ రవీంద్రన్]] |{{Indian Rupee}} 50,000/- |- ! scope="row" |ఉత్తమ స్క్రీన్ ప్లే {{•}} |''[[అంధాధున్|అంధాదున్]]'' |హిందీ |శ్రీరామ్ రాఘవన్, అరిజిత్ బిశ్వాస్, యోగేష్ చాండేకర్, హేమంత్ రావు, పూజా లాధా సూర్తి |{{Indian Rupee}} 50,000/- |- ! scope="row" |ఉత్తమ స్క్రీన్ ప్లే {{•}} |''తారిఖ్'' |బెంగాలీ |[[చుర్ని గంగూలీ]] |{{Indian Rupee}} 50,000/- |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ శబ్దగ్రహణం|ఉత్తమ ఆడియో]] {{•}} |''టెండల్యా'' |మరాఠీ |గౌరవ్ వర్మ |{{Indian Rupee}} 50,000/- |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ శబ్దగ్రహణం|ఉత్తమ ఆడియో]] {{•}} |''[[ఉరి: ది సర్జికల్ స్ట్రైక్|యూరిః ది సర్జికల్ స్ట్రైక్]]'' |హిందీ |[[బిశ్వదీప్ ఛటర్జీ]] |{{Indian Rupee}} 50,000/- |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ శబ్దగ్రహణం|ఉత్తమ ఆడియో]] {{•}} |''[[రంగస్థలం (సినిమా)|రంగస్థలం]]'' |తెలుగు |రాజా కృష్ణన్ ఎం. ఆర్. |{{Indian Rupee}} 50,000/- |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ కూర్పు|ఉత్తమ ఎడిటింగ్]] |''[[నాతిచరామి (కన్నడ సినిమా)|నథిచరామి]]'' |కన్నడ |నాగేంద్ర ఉజాని |{{Indian Rupee}} 50,000/- |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ కళా దర్శకుడు|ఉత్తమ నిర్మాణ రూపకల్పన]] |''కమ్మర సంభవమ్'' |మలయాళం |వినేష్ బంగ్లాన్ |{{Indian Rupee}} 50,000/- |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ కాస్ట్యూమ్ డిజైనర్|ఉత్తమ కాస్ట్యూమ్ డిజైన్]] |''[[మహానటి (2018 సినిమా)|మహానటి]]'' |తెలుగు |ఇంద్రక్షి పట్నాయక్, గౌరంగ్ షా, అర్చన రావు |{{Indian Rupee}} 50,000/- |- ! scope="row" |ఉత్తమ మేకప్ ఆర్టిస్ట్ |''[[అ!|అవాక్కయ్యింది.]]'' |తెలుగు |రంజిత్ |{{Indian Rupee}} 50,000/- |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ సంగీత దర్శకుడు|ఉత్తమ సంగీత దర్శకత్వం]] {{•}} |''[[పద్మావత్]]'' |హిందీ |[[సంజయ్ లీలా భన్సాలీ]] |{{Indian Rupee}} 50,000/- |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ సంగీత దర్శకుడు|ఉత్తమ సంగీత దర్శకత్వం]] {{•}} |''[[ఉరి: ది సర్జికల్ స్ట్రైక్|యూరిః ది సర్జికల్ స్ట్రైక్]]'' |హిందీ |[[శాశ్వత్ సచ్‌దేవ్|శాశ్వత్ సచ్దేవ్]] |{{Indian Rupee}} 50,000/- |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ గీత రచయిత|ఉత్తమ సాహిత్యం]] |''[[నాతిచరామి (కన్నడ సినిమా)|నథిచరామి]]'' |కన్నడ |మంజునాథ ఎస్. రెడ్డి |{{Indian Rupee}} 50,000/- |- ! rowspan="2" scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ స్పెషల్ అఫెక్ట్స్|ఉత్తమ స్పెషల్ ఎఫెక్ట్స్]] |''[[కె.జి.యఫ్ చాప్టర్ 1|K. G. F. 1:1 వ అధ్యాయం]]'' |కన్నడ |యూనిఫై మీడియా | rowspan="2" |{{Indian Rupee}} 50,000/- |- |''[[అ!|అవాక్కయ్యింది.]]'' |తెలుగు |సృష్టి క్రియేటివ్ స్టూడియో |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ నృత్య దర్శకుడు|ఉత్తమ కొరియోగ్రఫీ]] |''[[పద్మావత్]]'' |హిందీ |జ్యోతి డి. తోమర్, [[కృతి మహేష్]] |{{Indian Rupee}} 50,000/- |- ! scope="row" |ఉత్తమ స్టంట్ కొరియోగ్రాఫర్ |''[[కె.జి.యఫ్ చాప్టర్ 1|K. G. F. 1:1 వ అధ్యాయం]]'' |కన్నడ |విక్రమ్ మోరే, అన్బు ఆరివ్ |{{Indian Rupee}} 50,000/- |- ! rowspan="2" scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ప్రత్యేక జ్యూరీ పురస్కారం|ప్రత్యేక జ్యూరీ అవార్డు]] |''కేదార'' |బెంగాలీ |ఇంద్రదీప్ దాస్గుప్తా | rowspan="2" |{{Indian Rupee}} 2,00,000/- |- |''[[హెల్లారో]]'' |గుజరాతీ |శ్రద్ధా దంగర్, షచీ జోషి, [[డెనీషా ఘుమ్రా|డెనిషా ఘుమ్రా]], నీలమ్ పంచల్, తర్జానీ భాద్లా, బృందా నాయక్, తేజల్ పంచసార, [[కౌశంబి భట్|కౌశాంబి భట్]], ఏక్తా బచ్వానీ, కామిని పంచల్, జాగృతి ఠాకూర్, రిద్ధి యాదవ్, దీప్తి మెహతా |- ! rowspan="4" scope="row" |ప్రత్యేక ప్రస్తావన |''[[నాతిచరామి (కన్నడ సినిమా)|నథిచరామి]]'' |కన్నడ |[[శ్రుతి హరిహరన్]] (నటి) | rowspan="4" |సర్టిఫికేట్ మాత్రమే |- |''కదక్'' |హిందీ |చంద్రచూర్ రాయ్ (యాక్టర్) |- |''జోసెఫ్'' |మలయాళం |[[జోజు జార్జ్]] (నటి) |- |''నైజీరియా నుండి సుడానీ'' |మలయాళం |[[సావిత్రి శ్రీధరన్]] (నటి) |} === ప్రాంతీయ అవార్డులు === భారతదేశంలోని ప్రాంతీయ భాషలలోని ఉత్తమ చిత్రాలకు కూడా జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు అందజేస్తారు. ప్రాంతీయ భాషల పురస్కారాలను భారత రాజ్యాంగంలోని ఎనిమిదవ షెడ్యూల్‌లో వాటి ప్రస్తావన ప్రకారం వర్గీకరించారు . పురస్కార గ్రహీతలలో చిత్ర నిర్మాతలు & దర్శకులు కూడా ఉన్నారు. రాజ్యాంగంలోని ఎనిమిదవ షెడ్యూల్‌లో పేర్కొన్న భాషలు మినహా ఇతర భాషలలోని చిత్రాలు అర్హత పొందలేదు. {| class="wikitable" ! rowspan="2" |అవార్డు ! rowspan="2" |సినిమా ! colspan="2" |అవార్డు గ్రహీత(లు) ! rowspan="2" |నగదు బహుమతి |- !నిర్మాత !డైరెక్టర్ |- !అస్సామీలో ఉత్తమ చలనచిత్రం |''బుల్బుల్ పాడగలదు'' |ఫ్లయింగ్ రివర్ ఫిల్మ్స్ |రీమా దాస్ |{{INR}} 1,00,000/- |- !బెంగాలీలో ఉత్తమ ఫీచర్ ఫిల్మ్ |''ఏక్ జే ఛిలో రాజా'' |ఎస్వీఎఫ్ ఎంటర్టైన్మెంట్ ప్రైవేట్ లిమిటెడ్. |శ్రీజిత్ ముఖర్జీ |{{INR}} 1,00,000/- |- !గుజరాతీలో ఉత్తమ ఫీచర్ ఫిల్మ్ |''రేవా'' |పరేష్ వోరా |{{•}}రాహుల్ భోలే &#x2022; వినిత్ కనోజియా {{•}} |{{INR}} 1,00,000/- |- !హిందీలో ఉత్తమ ఫీచర్ ఫిల్మ్ |''అంధాధున్'' |వయాకామ్18 మోషన్ పిక్చర్స్ |శ్రీరామ్ రాఘవన్ |{{INR}} 1,00,000/- |- !కన్నడలో ఉత్తమ చలనచిత్రం |''నతిచారామి'' |ఎం. రమేష్ |మన్సోరే |{{INR}} 1,00,000/- |- !కొంకణిలో ఉత్తమ చలనచిత్రం |''అమోరి'' |ఓపస్ గా లా |దినేష్ పి. భోంస్లే |{{INR}} 1,00,000/- |- !మలయాళంలో ఉత్తమ ఫీచర్ ఫిల్మ్ |''నైజీరియాకు చెందిన సుడానీ'' |{{•}}సమీర్ తాహిర్ &#x2022;&nbsp;షైజు ఖలీద్ {{•}} |జకారియా మహమ్మద్ |{{INR}} 1,00,000/- |- !మరాఠీలో ఉత్తమ ఫీచర్ ఫిల్మ్ |''భోంగా'' |నలినీ ప్రొడక్షన్స్ |శివాజీ లోతన్ పాటిల్ |{{INR}} 1,00,000/- |- !పంజాబీలో ఉత్తమ ఫీచర్ ఫిల్మ్ |''హర్జీత'' |గ్రామస్థుల ఫిల్మ్ స్టూడియో |విజయ్ కుమార్ అరోరా |{{INR}} 1,00,000/- |- !తమిళంలో ఉత్తమ ఫీచర్ ఫిల్మ్ |''బారం'' |{{•}}[[ప్రియా కృష్ణస్వామి]] &#x2022; ఆర్ద్ర స్వరూప్ {{•}} |ప్రియ కృష్ణస్వామి |{{INR}} 1,00,000/- |- !తెలుగులో ఉత్తమ చలనచిత్రం |''మహానటి'' |ప్రియాంక దత్ |నాగ్ అశ్విన్ |{{INR}} 1,00,000/- |- !ఉర్దూలో ఉత్తమ ఫీచర్ ఫిల్మ్ |''హమీద్'' |సరిగమ ఇండియా లిమిటెడ్ |ఐజాజ్ ఖాన్ |{{INR}} 1,00,000/- |} ; రాజ్యాంగంలోని ఎనిమిదవ షెడ్యూల్‌లో పేర్కొన్నవి మినహా, ప్రతి భాషలో ఉత్తమ చలనచిత్రం {| class="wikitable" ! rowspan="2" |అవార్డు ! rowspan="2" |సినిమా ! colspan="2" |అవార్డు గ్రహీత(లు) ! rowspan="2" |నగదు బహుమతి |- !నిర్మాత !డైరెక్టర్ |- !పంచెంపాలో ఉత్తమ చలనచిత్రం |''విష స్త్రీల దేశంలో'' |ఆస్ ప్రొడక్షన్స్ |మంజు బోరా |{{INR}} 1,00,000/- |- !రాజస్థానీలో ఉత్తమ ఫీచర్ ఫిల్మ్ |''తాబేలు'' |శివజ్జా ఫిల్మ్స్ & ఎంటర్టైన్మెంట్ |దినేష్ ఎస్. యాదవ్ |{{INR}} 1,00,000/- |- !గారోలో ఉత్తమ ఫీచర్ ఫిల్మ్ |''మా.అమా'' |అన్నా ఫిల్మ్స్ |డొమినిక్ సాంగ్మా |{{INR}} 1,00,000/- |- !షెర్డుక్పెన్‌లో ఉత్తమ ఫీచర్ ఫిల్మ్ |''మిషింగ్'' |బిబి ఎంటర్టైన్మెంట్ ట్రేడ్ ప్రైవేట్ లిమిటెడ్ |బాబీ శర్మ బరువా |{{INR}} 1,00,000/- |} == ఫీచర్ కాని సినిమాలు == ఏదైనా భారతీయ భాషలో తీసి, సెంట్రల్ బోర్డ్ ఆఫ్ ఫిల్మ్ సర్టిఫికేషన్ ద్వారా డాక్యుమెంటరీ/న్యూస్‌రీల్/ఫిక్షన్‌గా ధృవీకరించబడిన లఘు చిత్రాలు నాన్-ఫీచర్ ఫిల్మ్ విభాగానికి అర్హత పొందుతాయి. === జ్యూరీ === నాన్-ఫీచర్ ఫిల్మ్ ఎంట్రీలను మూల్యాంకనం చేయడానికి, సినిమాటోగ్రాఫర్ ఎ.ఎస్. కనాల్ నేతృత్వంలో ఏడుగురితో కూడిన ఒక కమిటీని నియమించారు. జ్యూరీ సభ్యులు వీరు: {| class="wikitable" | colspan="2" |{{•}}ఎ.ఎస్. కనాల్ (అధ్యక్షుడు) |- |{{•}}ధ్వని దేశాయ్ |{{•}}రాజేంద్ర మోహపాత్ర |- |{{•}}చేతన్ మాథుర్ |{{•}}బి.ఆర్. శ్రీవత్స |- |{{•}}వందన కోహ్లీ |{{•}}అతుల్ గంగవార్ |} === గోల్డెన్ లోటస్ అవార్డు === అధికారిక పేరు: స్వర్ణ కమల్ అవార్డు గ్రహీతలందరికీ 'స్వర్ణ కమల పురస్కారం', సర్టిఫికెట్ & నగదు బహుమతిని ప్రదానం చేశారు. {| class="wikitable" !అవార్డు !సినిమా !భాష !అవార్డు గ్రహీత(లు) !నగదు బహుమతి |- !ఉత్తమ నాన్-ఫీచర్ ఫిల్మ్ | * ''కొడుకు ఉదయించు'' * ''కప్పల రహస్య జీవితం'' | * హిందీ * ఇంగ్లీష్ |విభా బక్షి అజయ్ బేడి & విజయ్ బేడి |{{INR}} 150,000/- |- !నాన్-ఫీచర్ ఫిల్మ్‌లో ఉత్తమ దర్శకుడు |''ఫెలుడా: రే డిటెక్టివ్ 50 సంవత్సరాలు'' |బెంగాలీ |సాగ్నిక్ చటర్జీ |{{INR}} 150,000/- |} === సిల్వర్ లోటస్ అవార్డు === అధికారిక పేరు: రజత్ కమల్ అవార్డు గ్రహీతలందరికీ 'రజత్ కమల్' పురస్కారంతో పాటు నగదు బహుమతిని ప్రదానం చేశారు. {| class="wikitable" !అవార్డు !సినిమా !భాష !అవార్డు గ్రహీత(లు) !నగదు బహుమతి |- !ఉత్తమ తొలి నాన్-ఫీచర్ చిత్రం |''కొడుకు ఉదయించు'' |హిందీ |విభా బక్షి |{{INR}} 75,000/- |- !ఉత్తమ శాస్త్రీయ చిత్రం |''జి.డి. నాయుడు: భారతదేశపు ఎడిసన్'' |ఇంగ్లీష్ | |{{INR}} 50,000/- |- !ఉత్తమ కళలు / సాంస్కృతిక చిత్రం |''బంకర్ - వారణాసి నేతకారులలో చివరివాడు'' |హిందీతో ఇంగ్లీష్ |సత్యప్రకాష్ ఉపాధ్యాయ్ |{{INR}} 50,000/- |- !ఉత్తమ వ్యవసాయ చిత్రంతో సహా ఉత్తమ పర్యావరణ చిత్రం |''ప్రపంచంలోనే అత్యంత ప్రసిద్ధ పులి'' |ఇంగ్లీష్ |సుబ్బయ్య నల్లముత్తు |{{INR}} 50,000/- |- !ఉత్తమ ప్రచార చిత్రం |''జజామ్‌ను తిరిగి కనుగొనడం'' |హిందీ |అవినాష్ మౌర్య, కృతి గుప్తా (దర్శకులు) రాచెల్ బ్రాకెన్ సింగ్ (నిర్మాత) |{{INR}} 50,000/- |- !సామాజిక సమస్యలపై ఉత్తమ చిత్రం |''Taala Te Kunjee'' |పంజాబీ |శిల్పి గులాటి (దర్శకురాలు) సిమర్‌దీప్ సింగ్ (నిర్మాత) |{{INR}} 50,000/- |- !ఉత్తమ విద్యా / ప్రేరణాత్మక / బోధనా చిత్రం |''సరళ విరాల'' |కన్నడ |ఎరే గౌడ |{{INR}} 50,000/- |- !ఉత్తమ మానవశాస్త్ర/జాతివివరణాత్మక చిత్రం | | | |{{INR}} 50,000/- |- !ఉత్తమ అన్వేషణ / సాహస చిత్రం (క్రీడలతో సహా) |''చీకటిలో ఈదడం'' |బెంగాలీ |సుప్రియో సేన్ |{{INR}} 50,000/- |- !ఉత్తమ పరిశోధనాత్మక చిత్రం |''అమోలి'' |ఇంగ్లీష్ హిందీ |జాస్మిన్ కౌర్ రాయ్ అవినాష్ రాయ్ సమీర్ పిటల్వాలా |{{INR}} 50,000/- |- !ఉత్తమ యానిమేషన్ చిత్రం | | | |{{INR}} 50,000/- |- !ఉత్తమ లఘు కల్పనా చిత్రం |''ఖర్వాస్'' |మరాఠీ |ఆదిత్య సుహాస్ జంభలే |{{INR}} 50,000/- |- !కుటుంబ సంక్షేమంపై ఉత్తమ చిత్రం |''చలో జీతే హైన్'' |హిందీ |మంగేష్ హడవాళే |{{INR}} 50,000/- |- !ఉత్తమ సినిమాటోగ్రఫీ |''కప్పల రహస్య జీవితం'' |ఇంగ్లీష్ |అజయ్ బేడి, విజయ్ బేడి |{{INR}} 50,000/- |- !ఉత్తమ ఆడియోగ్రఫీ |''మట్టి పిల్లలు'' |హిందీ |బిశ్వదీప్ చటర్జీ |{{INR}} 50,000/- |- !ఉత్తమ ఆడియోగ్రఫీ &#x2022;&nbsp; |''కప్పల రహస్య జీవితం'' |ఇంగ్లీష్ |అజయ్ బేడి |{{INR}} 50,000/- |- !ఉత్తమ ఎడిటింగ్ |''కొడుకు ఉదయించు'' |హిందీ |హేమంతి సర్కార్ |{{INR}} 50,000/- |- !ఉత్తమ సంగీత దర్శకత్వం |''జ్యోతి'' |మరాఠీ |కేదార్ దివేకర్ |{{INR}} 50,000/- |- !ఉత్తమ కథనం / వాయిస్ ఓవర్ |''మధుబని: రంగుల కేంద్రం'' |హిందీ |ఉర్విజ ఉపాధ్యాయ్ దీపక్ అగ్నిహోత్రి |{{INR}} 50,000/- |- !ప్రత్యేక ప్రస్తావన | * ''మహాన్ హుతాత్మ'' * అడవిలో మిణుగురు పురుగు * లడ్డూ |కన్నడ ఇంగ్లీష్ హిందీ |సాగర్ పురాణిక్ రమణ దుంపల సమీర్ & కిషోర్ సాధ్వని |సర్టిఫికేట్ మాత్రమే |} == సినిమాపై ఉత్తమ రచన == ఈ అవార్డుల ముఖ్య ఉద్దేశ్యం, సినిమాను ఒక కళారూపంగా అధ్యయనం చేయడాన్ని, దానిని ఆస్వాదించడాన్ని ప్రోత్సహించడం, అలాగే పుస్తకాలు, వ్యాసాలు, సమీక్షలు మొదలైన వాటి ప్రచురణ ద్వారా ఈ కళారూపంపై సమాచారాన్ని, విమర్శనాత్మక అవగాహనను వ్యాప్తి చేయడం. === జ్యూరీ === భారతీయ సినిమాపై ఉత్తమ రచనకు వచ్చిన నామినేషన్లను మూల్యాంకనం చేయడానికి, ఉత్పాళ్ బోర్పుజారి నేతృత్వంలో ముగ్గురు సభ్యులతో కూడిన ఒక కమిటీని నియమించారు. జ్యూరీ సభ్యులు ఈ క్రింది విధంగా ఉన్నారు: {| class="wikitable" | colspan="2" |{{•}}ఉత్పల్ బోర్పుజారి (ఛైర్‌పర్సన్) |- |{{•}}మోహన్ రామన్ |{{•}}యతీంద్ర మిశ్రా |} === గోల్డెన్ లోటస్ అవార్డు === అధికారిక పేరు: స్వర్ణ కమల్ అవార్డు గ్రహీతలందరికీ నగదు బహుమతితో పాటు గోల్డెన్ లోటస్ అవార్డు (స్వర్ణ కమల్) ప్రదానం చేశారు. {| class="wikitable" !అవార్డు !పుస్తకం !భాష !అవార్డు గ్రహీత(లు) !నగదు బహుమతి |- !సినిమాపై ఉత్తమ పుస్తకం |''మౌన ప్రార్థనాపోల్'' |[[మలయాళం]] |ప్రచురణకర్త: కేరళ రాష్ట్ర చలనచిత్ర అకాడమీ రచయిత: S. జయచంద్రన్ నాయర్ |{{INR}} 75,000/- |- !ఉత్తమ చిత్ర విమర్శకుడు | - |{{•}}మలయాళం &#x2022; హిందీ {{•}} |{{•}}బ్లెయిస్ జానీ &#x2022; అనంత్ విజయ్ {{•}} |{{INR}} 75,000/- |- !ప్రత్యేక ప్రస్తావన (సినిమాపై పుస్తకం) |''వారిదైన ప్రత్యేక సంస్కృతిలో: బాక్స్ ఆఫీస్‌కు ఆవల బాలీవుడ్'' |ఇంగ్లీష్ |అంబోరిష్ రాయ్‌చౌధురి |సర్టిఫికేట్ మాత్రమే |} == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} {{భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు}} [[వర్గం:సినిమా పురస్కారాలు]] [[వర్గం:భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు]] luoihhu1n4liyveab7plh9k8cbdb5be 0 501468 4908348 4904721 2026-07-19T11:20:33Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4908348 wikitext text/x-wiki {{Short description|భారతదేశంలోని సిక్కిం రాష్ట్రంలో ఉన్న ఒక ప్రసిద్ధ ఇంజనీరింగ్ కళాశాల}} {{Use dmy dates|date=May 2020}} {{Use Indian English|date=May 2020}} {{Infobox university | name = సిక్కిం మణిపాల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ | native_name = सिक्किम मणिपाल प्रौद्योगिकी संस्थान | image = Sikkim_Manipal_Institute_of_Technology_Logo.png | caption = సిక్కిం మణిపాల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ అధికారిక లోగో | established = {{Start date and age|1996}}<ref name="overview">{{cite web|url=http://smit.smu.edu|title=Overview, SMIT|publisher=Manipal.edu}}{{Dead link|date=జూలై 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | type = ప్రైవేట్ - పరిశోధన సంస్థ | director = డా. సవితా జి. కిణి<ref name="director">{{cite web|url=https://smu.edu.in/smit/know-smit/leadership1/Director.html |title=Director, SMIT}}</ref> | academic_staff = 250+ <ref name="overview"/> | students = 3500+ <ref name="overview"/> | city = [[మజితార్]], [[పాక్యోంగ్ జిల్లా]] | state = [[సిక్కిం]] | country = భారతదేశం | campus = {{convert|33|acre|km2|1|abbr=on}} (33 ఎకరాలు) | accreditation = [[యుజిసి]] (UGC), [[న్యాక్]] (NAAC), [[ఎన్‌బిఎ]] (NBA) | colours = {{color box|#633E1D}}{{color box|#000000}} పికిల్డ్ బీన్ & నలుపు | website = {{URL|https://smu.edu.in/smit.html}} | academic_affiliations = [[సిక్కిం మణిపాల్ విశ్వవిద్యాలయం]] }} '''సిక్కిం మణిపాల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ''' (SMIT) అనేది [[భారతదేశం|భారతదేశంలోని]] [[సిక్కిం]] రాష్ట్రం, [[పాక్యోంగ్ జిల్లా]]లోని మజితార్‌లో ఉన్న ఒక ప్రైవేట్ విద్యా సంస్థ. ఈ సంస్థ ఇంజనీరింగ్, మేనేజ్‌మెంట్ (నిర్వహణ శాస్త్రం), కంప్యూటర్ అప్లికేషన్స్, మరియు బేసిక్ సైన్సెస్ (ప్రాథమిక శాస్త్రాలు) విభాగాలలో వివిధ అండర్ గ్రాడ్యుయేట్ (యుజి), పోస్ట్ గ్రాడ్యుయేట్ (పిజి) కోర్సులను అందిస్తోంది. == చరిత్ర == సిక్కిం ప్రభుత్వం మరియు మణిపాల్ ఎడ్యుకేషన్ & మెడికల్ గ్రూప్ (MEMG) మధ్య 1992 నవంబర్ 15న జరిగిన ఒప్పందం ఫలితంగా 1997లో SMIT ఉనికిలోకి వచ్చింది.<ref>{{Cite web|url=https://www.manipalgroup.com/memg.html|title=MEMG {{!}} www.manipalgroup.com|access-date=2020-05-27|archive-date=2020-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20200804050001/https://manipalgroup.com/memg.html|url-status=dead}}</ref> భారతదేశంలో ప్రభుత్వ-ప్రైవేట్ భాగస్వామ్యం (PPP) ప్రాతిపదికన ఏర్పాటైన మొట్టమొదటి సంస్థలలో ఇది ఒకటి.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://smu.edu.in/smit/know-smit/history.html|title=History|website=smu.edu.in|access-date=2016-06-27}}</ref> సిక్కిం రాష్ట్రంలోనే కాకుండా దేశవ్యాప్తంగా నాణ్యమైన విద్య, వైద్య సేవలను అందించడమే లక్ష్యంగా ఇది స్థాపించబడింది. మొదట సిక్కింలోని తాడాంగ్‌లో తాత్కాలిక క్యాంపస్‌తో ప్రారంభమైన ఈ సంస్థ, 1999లో మజితార్‌లోని శాశ్వత క్యాంపస్‌కు మారింది. ఇది భారతదేశం మరియు విదేశాలలో విద్యా రంగంలో పేరొందిన మణిపాల్ గ్రూప్‌లో ఒక భాగం. తూర్పు మరియు ఈశాన్య భారతదేశంలో సాంకేతిక విద్యను అందించే ప్రముఖ సంస్థలలో ఇది ఒకటిగా నిలిచింది. ఈ సంస్థ అఖిల భారత సాంకేతిక విద్యా మండలి (AICTE), మరియు విశ్వవిద్యాలయ నిధుల సంఘం (UGC) గుర్తింపులను కలిగి ఉంది. అలాగే నేషనల్ బోర్డ్ ఆఫ్ అక్రిడిటేషన్ (NBA), నేషనల్ అసెస్‌మెంట్ అండ్ అక్రిడిటేషన్ కౌన్సిల్ (NAAC) లచే ధృవీకరించబడింది. దీనితో పాటు NS-EN ISO 9001:2000 అంతర్జాతీయ నాణ్యతా ప్రమాణాల ధృవీకరణను కూడా పొందింది.<ref>{{Cite web|url=https://smu.edu.in/smit/know-smit.html|title=SMIT|website=smu.edu.in|access-date=2020-05-27}}</ref> == విద్యా విభాగాలు == SMITలో 13 విద్యా విభాగాలు ఉన్నాయి. ఇవి ఇంజనీరింగ్, బిజినెస్ మేనేజ్‌మెంట్, కంప్యూటర్ అప్లికేషన్స్, మరియు ప్రాథమిక శాస్త్రాలలో డిగ్రీలు, పీజీలు, మరియు డాక్టరల్ (Ph.D.) కోర్సులను అందజేస్తున్నాయి.<ref>{{cite web | url=https://smu.edu.in/smit.html/ | title=Sikkim Manipal Institute of Technology – Sikkim Manipal University }}</ref> == ప్రవేశాలు (అడ్మిషన్లు) == ఈ సంస్థలో ప్రవేశాల కోసం ప్రతి సంవత్సరం జాతీయ స్థాయిలో 'SMIT ఆన్‌లైన్ అడ్మిషన్ టెస్ట్' అనే ప్రవేశ పరీక్షను నిర్వహిస్తారు. ముఖ్యంగా అండర్ గ్రాడ్యుయేట్ ఇంజనీరింగ్ (బి.టెక్) కోర్సుల కోసం ఈ పరీక్ష జరుగుతుంది. కొన్ని సీట్లను మెట్ (MET), జెఇఇ (JEE) పరీక్షల ర్యాంకుల ఆధారంగా కూడా భర్తీ చేస్తారు. ప్రతిభావంతులైన, ఆర్థికంగా వెనుకబడిన విద్యార్థులకు సంస్థ వివిధ రకాల స్కాలర్‌షిప్‌లను (విద్యార్థి వేతనాలు) అందిస్తుంది.<ref>{{cite web|url=https://www.applysmit.in/|title=www.applysmit.in|publisher=Sikkim Manipal Institute of Technology|archive-url=https://web.archive.org/web/20241217204840/https://applysmit.in/|archive-date=17 December 2024|url-status=live}}</ref> == ర్యాంకింగులు == {{Infobox India university ranking | type = University and college | NIRF_E_2024=201-300 }} తూర్పు భారతదేశంలోని ప్రైవేట్ ఇంజనీరింగ్ కళాశాలల్లో SMIT అత్యుత్తమ స్థానాల్లో నిలుస్తోంది. 2022లో 'ఇండియా టుడే' మరియు 'ది వీక్' పత్రికల సర్వే ప్రకారం ఇది తూర్పు భారతదేశంలో 3వ ఉత్తమ ప్రైవేట్ ఇంజనీరింగ్ కళాశాలగా నిలిచింది. 'అవుట్‌లుక్' పత్రిక భారతదేశంలోని టాప్ 100 ప్రైవేట్ ఇంజనీరింగ్ కళాశాలల్లో దీనికి 12వ ర్యాంకును ఇచ్చింది.<ref>{{cite web | url=https://smu.edu.in/smit/know-smit/rankings.html | title=Rankings - Sikkim Manipal University }}</ref> భారత ప్రభుత్వ నేషనల్ ఇన్స్టిట్యూషనల్ ర్యాంకింగ్ ఫ్రేమ్‌వర్క్ (NIRF) 2024 ఇంజనీరింగ్ విభాగం ర్యాంకింగ్స్‌లో ఈ సంస్థ 201-300 శ్రేణిలో (బ్యాండ్) నిలిచింది.<ref>{{Cite web |title=NIRF Ranking 2024 |url=https://www.nirfindia.org/nirfpdfcdn/2024/pdf/Report/IR2024_Report.pdf}}</ref> == గుర్తింపులు (అక్రిడిటేషన్లు) == * న్యాక్ (NAAC) ద్వారా "A+" గ్రేడ్ గుర్తింపు పొందింది. * కంప్యూటర్ సైన్స్ (CSE), ఇన్ఫర్మేషన్ టెక్నాలజీ (IT) విభాగాల బి.టెక్ కోర్సులు ఎన్‌బిఎ (NBA) గుర్తింపు పొందాయి. * అన్ని కోర్సులు AICTE మరియు UGC లచే ఆమోదించబడ్డాయి. * నార్వేకు చెందిన నార్స్క్ అక్రిడిటేరింగ్ ద్వారా ISO 9001:2008 ధృవీకరణ పత్రాన్ని అందుకుంది.<ref>{{cite web | url=https://smu.edu.in/smit/know-smit/accreditations-and-affiliations.html | title=Accreditations and affiliations - Sikkim Manipal University }}</ref> == పరిశోధనలు == ఇక్కడి పరిశోధనా విభాగాన్ని అసోసియేట్ డైరెక్టర్ (R&D) పర్యవేక్షిస్తారు. ప్రస్తుతం ఎంతో మంది పరిశోధకులు ఇక్కడ పీహెచ్‌డీలు పూర్తి చేస్తున్నారు. ప్రాథమిక, అనువర్తిత పరిశోధనల కోసం క్యాంపస్‌లో 13 పరిశోధనా కేంద్రాలు ఉన్నాయి. ఐసిటిఇ, డిఎస్‌టి (DST), డిబిటి (DBT), డిఆర్‌డిఒ (DRDO), మరియు ఇస్రో (ISRO) వంటి ప్రభుత్వ సంస్థల ఆర్థిక సహాయంతో SMIT సుమారు రూ. 15.40 కోట్ల విలువైన 52 ప్రాజెక్టులను విజయవంతంగా పూర్తి చేసింది. 2022లో అమెరికాలోని స్టాన్‌ఫర్డ్ విశ్వవిద్యాలయం నిర్వహించిన ప్రపంచ సర్వే ప్రకారం, SMITకి చెందిన పలువురు ఆచార్యులు ప్రపంచంలోని టాప్ 2% శాస్త్రవేత్తల జాబితాలో స్థానం సంపాదించారు.<ref>{{cite web | url=https://smu.edu.in/smit/research-smit.html | title=Research - SMIT &#124; SMU }}</ref> == అటల్ ఇంక్యుబేషన్ సెంటర్ == AIC-SMUTBI (అటల్ ఇంక్యుబేషన్ సెంటర్ - సిక్కిం మణిపాల్ యూనివర్సిటీ టెక్నాలజీ బిజినెస్ ఇంక్యుబేషన్ ఫౌండేషన్) అనేది భారత ప్రభుత్వ నీతి ఆయోగ్ (NITI Aayog), అటల్ ఇన్నోవేషన్ మిషన్ మద్దతుతో నడుస్తున్న ఒక సాంకేతిక స్టార్టప్ ఇంక్యుబేటర్. ఈశాన్య భారతదేశంలో స్టార్టప్‌లను, నూతన పారిశ్రామికవేత్తలను ప్రోత్సహించడానికి దీనికి రూ. 8 కోట్ల గ్రాంట్ లభించింది. ఈ కేంద్రం SMIT క్యాంపస్ లోపలే ఉంది.<ref>{{Cite web|url=https://www.smutbi.com/|title=AIC SMUTBI {{!}} AIC-SMUTBI|website=smutbi.com|access-date=2020-05-30}}</ref> ఇక్కడ ప్రస్తుతం ఇంక్యుబేట్ చేయబడిన కొన్ని ముఖ్యమైన కంపెనీలు: * యోనికా ఇన్ఫోటైన్‌మెంట్ ప్రైవేట్ లిమిటెడ్ * అమేజింగ్ అడ్వెంచర్ ప్రైవేట్ లిమిటెడ్ * షోటెన్ గ్రూప్ * గ్లాడియోలస్ లాంగ్వేజ్ నెక్టార్ * అసల్ * షీల్డ్ టెక్ ఇన్ఫోసెక్ ప్రైవేట్ లిమిటెడ్ == క్యాంపస్ వసతులు == ఈ విద్యా సంస్థ క్యాంపస్ సిక్కింలోని తీస్తా (Teesta) నది ఒడ్డున అత్యంత సుందరమైన వాతావరణంలో ఉంది. === హాస్టళ్లు (వసతి గృహాలు) === విద్యార్థులందరికీ అటాచ్డ్ బాత్‌రూమ్‌లు, అవసరమైన పీఠోపకరణాలు గల ట్విన్ షేరింగ్ (ఇద్దరు ఉండే) గదులు కేటాయిస్తారు. పరిమిత సంఖ్యలో సింగిల్ ఏసీ, నాన్-ఏసీ గదులు కూడా అందుబాటులో ఉన్నాయి. అన్ని హాస్టళ్లలో నైట్ క్యాంటీన్, నిరంతర విద్యుత్, నీటి సరఫరా, ఆటోమేటెడ్ లాండ్రీ సిస్టమ్, మరియు 24 గంటల వైఫై ఇంటర్నెట్ వసతి ఉన్నాయి.<ref>{{cite web | url=https://smu.edu.in/smit/smit-experience/hostel-smit-smu.html | title=Hostel &#124; SMIT - Sikkim Manipal University }}</ref> === ఇండోర్ స్పోర్ట్స్ కాంప్లెక్స్ (మరీనా) & ఫుడ్ కోర్ట్ === క్యాంపస్‌లో అత్యాధునిక ఇండోర్ స్పోర్ట్స్ కాంప్లెక్స్ మరియు ఒక పెద్ద ఫుడ్ కోర్ట్ ఉన్నాయి. ఇందులో స్విమ్మింగ్ పూల్, స్క్వాష్ కోర్ట్, మల్టీపర్పస్ జిమ్, యోగా గది, ఏరోబిక్స్ రూమ్, టేబుల్ టెన్నిస్, ఫుట్‌బాల్, క్యారమ్స్, బ్యాడ్మింటన్, బాస్కెట్‌బాల్, వాలీబాల్ కోర్టులు, మరియు ఒక పెద్ద ఆడిటోరియం ఉన్నాయి.<ref>{{cite web | url=https://smu.edu.in/smit/smit-experience/hostel-smit-smu/sports-facilities-smit.html | title=Sport Facilities - SMIT }}</ref> === కేంద్రీయ గ్రంథాలయం (సెంట్రల్ లైబ్రరీ) === లైబ్రరీ రెండు అంతస్తుల భవనంలో 2960 చదరపు మీటర్ల విస్తీర్ణంలో విస్తరించి ఉంది. ఇక్కడ ఒకేసారి 428 మంది కూర్చుని చదువుకోవచ్చు. ఇంజనీరింగ్, సైన్స్, మరియు మేనేజ్‌మెంట్‌కు సంబంధించిన వేలాది పుస్తకాలు, ఈ-జర్నల్స్ ఇక్కడ అందుబాటులో ఉన్నాయి. ఇది నేషనల్ డిజిటల్ లైబ్రరీ (NDL), మరియు డెల్నెట్ (DELNET) లలో సభ్యత్వం కలిగి ఉంది.<ref>{{cite web | url=https://smu.edu.in/smit/smit-experience/library.html | title=Library }}</ref> === సాధారణ సౌకర్యాలు === క్యాంపస్ లోపల షాపింగ్ సెంటర్ ఉంది. ఇందులో యూనియన్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా శాఖ, యాక్సిస్ బ్యాంక్ మరియు ఎస్బీఐ ఏటీఎంలు, పోస్ట్ ఆఫీస్, స్టేషనరీ షాప్, జిరాక్స్ సెంటర్, బ్యూటీ పార్లర్, ఫార్మసీ (మందుల दुकान) మొదలైనవి ఉన్నాయి. == విద్యార్థి సంస్కృతి యాక్టివిటీస్ == క్యాంపస్‌లో ఏడు సాంకేతిక, సాంస్కృతిక క్లబ్‌లు యాక్టివ్‌గా ఉన్నాయి. ఇక్కడి విద్యార్థులు ఏసిఎమ్-ఐసిపిసి (ACM-ICPC), నాస్కామ్ స్మార్ట్ సిటీ హాకథాన్ వంటి జాతీయ పోటీలలో పాల్గొని అవార్డులు సాధించారు. ప్రతి సంవత్సరం మార్చి నెలలో 'కాలరవ్' (Kaalrav) పేరుతో వార్షిక సాంకేతిక-సాంస్కృతిక ఉత్సవాన్ని, అక్టోబర్‌లో TEDxSMIT ఈవెంట్‌ను నిర్వహిస్తారు. కళాశాల ఎడిటోరియల్ బోర్డ్ ప్రతి సంవత్సరం సెప్టెంబర్‌లో 'ది స్మిత్సోనియన్' (The Smitsonian) వార్షిక పత్రికను ప్రచురిస్తుంది. క్యాంపస్‌లోని కొన్ని ప్రముఖ క్లబ్‌లు: * చాటర్ (Chatter) * క్రోమాటిక్స్ (Chromatics) * క్రూ (Crew) * గూగుల్ డెవలపర్ స్టూడెంట్ క్లబ్స్ (GDSC - SMIT) * డికోడర్స్ (Decoders) * ఉడాన్ (UDAAN) [[File:Sikkim Manipal Institute of Technology Entrance.jpg|thumb|SMIT కళాశాల ప్రధాన ప్రవేశ ద్వారం]] == ప్రముఖ పూర్వ విద్యార్థులు (అలుమ్నై) == * సత్యరూప్ సిద్ధాంత - ప్రముఖ భారతీయ పర్వతారోహకుడు. * శివాంగీ సింగ్ - భారత నౌకాదళంలో చేరిన మొట్టమొదటి మహిళా పైలట్. == మూలాలు == {{Reflist}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Sikkim Manipal Institute of Technology}} [[Category:సిక్కింలో విద్య]] [[Category:పాక్యోంగ్ జిల్లా]] [[Category:సిక్కిం మణిపాల్ విశ్వవిద్యాలయం]] [[Category:సిక్కింలోని ఇంజనీరింగ్ కళాశాలలు]] [[Category:భారతదేశంలోని ప్రైవేట్ విశ్వవిద్యాలయాలు]] [[Category:1997లో స్థాపించబడిన విద్యా సంస్థలు]] 805c50tc8tjrcqim22unfyu53dv9rit 0 501754 4907844 4904816 2026-07-18T14:28:41Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4907844 wikitext text/x-wiki {{Infobox | title = రాజస్థాన్ అడ్మినిస్ట్రేటివ్ సర్వీస్<br />{{small|రాజస్థాన ప్రసానిక సేవ}} | headerstyle = background:#800080; color:white; | header1 = సేవలు | label3 = Also known as | data3 = ఆర్.ఏ.ఎస్. | label4 = [[వార్షికోత్సవం|స్థాపన]] | data4 = 1950 | label5 = రాష్ట్రం | data5 =[[రాజస్థాన్]] | label6 = స్టాఫ్ కాలేజ్ | data6 = HCM రాజస్థాన్ రాష్ట్ర ప్రభుత్వ పరిపాలనా సంస్థ, [[జైపూర్]], [[రాజస్థాన్]] | label7 = కేడర్ నియంత్రణ అధికారం | data7 = సిబ్బంది శాఖ, [[రాజస్థాన్ ప్రభుత్వం]] | label8 = బాధ్యతాయుత మంత్రి | data8 = [[భజన్ లాల్ శర్మ]], [[రాజస్థాన్ ముఖ్యమంత్రి]], సిబ్బంది శాఖ మంత్రి | label9 = న్యాయపరమైన వ్యక్తిత్వం | data9 = [[ప్రభుత్వం]]; ప్రభుత్వ సేవ | label10 = విధులు | data10 = | label12 = కేడర్ బలం | data12 = 1050 మంది సభ్యులు (RPSC ద్వారా నేరుగా నియమితులైన 700 మంది అధికారులు, తహసీల్దార్ల నుండి పదోన్నతి పొందిన 350 మంది అధికారులు) | label13 = ఎంపిక | data13 = రాజస్థాన్ రాష్ట్ర, అధీన సేవల సంయుక్త పోటీ పరీక్ష | label14 = అసోసియేషన్ | data14 = RAS అసోసియేషన్ | header15 = రాష్ట్ర సివిల్ సర్వీసెస్ అధిపతి | label16 = [[ప్రధాన కార్యదర్శి (భారతదేశం)|ప్రధాన కార్యదర్శి]] | data16 = టి. రవికాంత్, ఐఏఎస్ }} '''రాజస్థాన్ అడ్మినిస్ట్రేటివ్ సర్వీస్''', సాధారణంగా ఆర్ఏఎస్ గా పిలువబడుతుంది, ఇది రాజస్థాన్ అకౌంట్స్ సర్వీస్, రాజస్థాన్ పోలీస్ సర్వీస్, ఇతర సర్వీసులతో పాటు [[రాజస్థాన్]] రాష్ట్రానికి చెందిన ఒక రాష్ట్ర సివిల్ సర్వీస్. ఈ అధికారులు సివిల్ సర్వీస్ అధికారుల రాష్ట్ర కేడర్‌లో చేర్చబడ్డారు. ఆర్ఏఎస్ అధికారులు HCM రాజస్థాన్ స్టేట్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ పబ్లిక్ అడ్మినిస్ట్రేషన్‌లో రెండు సంవత్సరాల [[శిక్షణ]] పొందుతారు. ఈ సర్వీస్ కోసం కేడర్ నియంత్రణ అధికారం [[రాజస్థాన్ ప్రభుత్వం|రాజస్థాన్ ప్రభుత్వంలోని]] సిబ్బంది విభాగం. ఈ సర్వీస్‌కు అధిపతి [[ప్రధాన కార్యదర్శి (భారతదేశం)|ప్రధాన కార్యదర్శి]].<ref name="RAS Exam Controversy">{{Cite web|last=Manish Bhattacharya|date=26 July 2021|title=RAS Exam Controversy: '...2-5 din ka mehmaan hoon', says Rajasthan Education Minister Govind Dotasra|url=https://www.indiatvnews.com/news/india/ras-exam-result-controversy-rajasthan-education-minister-govind-dotasra-statement-latest-updates-722024|publisher=[[India TV]]|location=New Delhi, India}}</ref> == పోస్ట్‌లు == ఆర్ఏఎస్ అధికారులు శిక్షణా కాలంలో సహాయ కలెక్టర్, కార్యనిర్వాహక మేజిస్ట్రేట్‌గా తమ సేవను ప్రారంభిస్తారు. శిక్షణ తర్వాత వారు సాధారణంగా కొన్ని సంవత్సరాల పాటు [[సబ్-డివిజనల్ మేజిస్ట్రేట్|సబ్-డివిజనల్ మేజిస్ట్రేట్‌గా]] పనిచేస్తారు. ఆ తర్వాత, పదోన్నతి ద్వారా [[ఇండియన్ అడ్మినిస్ట్రేటివ్ సర్వీస్|భారత పరిపాలనా సేవలో]] చేరే వరకు వారిని అదనపు జిల్లా కలెక్టర్, అదనపు జిల్లా మేజిస్ట్రేట్ లేదా అదనపు డివిజనల్ కమిషనర్‌గా నియమిస్తారు. ఈ పదవులతో పాటు, వారు [[రాజస్థాన్ ప్రభుత్వం|రాజస్థాన్ ప్రభుత్వ]] డిప్యూటీ సెక్రటరీ, [[రాజస్థాన్ ప్రభుత్వం|రాజస్థాన్ ప్రభుత్వ]] జాయింట్ సెక్రటరీ, స్టాంప్, రిజిస్ట్రేషన్ డిప్యూటీ ఇన్‌స్పెక్టర్ జనరల్, రాష్ట్ర మంత్రికి ప్రత్యేక సహాయకుడు, మున్సిపల్ కార్పొరేషన్ కమిషనర్, జిల్లా [[జిల్లా ప్రజాపరిషత్|పరిషత్ అదనపు ముఖ్య కార్యనిర్వహణాధికారి, జిల్లా]] [[జిల్లా ప్రజాపరిషత్|పరిషత్]] ముఖ్య కార్యనిర్వహణాధికారి, జిల్లా సరఫరా అధికారి, పట్టణ అభివృద్ధి ట్రస్ట్ కార్యదర్శి, రాష్ట్ర విశ్వవిద్యాలయ రిజిస్ట్రార్, జిల్లా ఎక్సైజ్ అధికారి, రెవెన్యూ బోర్డు సభ్యుడు, కాలనైజేషన్‌కు డిప్యూటీ, అదనపు కమిషనర్ వంటి అనేక ఇతర పదవులను కూడా వివిధ శాఖలలో నిర్వహిస్తారు. == విధులు == రాష్ట్ర, జిల్లా స్థాయిలలో వివిధ ప్రభుత్వ సేవలను అందించడంతో పాటు రెవెన్యూ పరిపాలన, శాంతిభద్రతల నిర్వహణను కూడా నిర్వహిస్తారు. వారు విధాన అమలు, విధాన రూపకల్పన కోసం పరిపాలన క్షేత్రస్థాయిలో పనిచేస్తారు. వారు సచివాలయంలో వివిధ పదవులలో కూడా పనిచేస్తారు.<ref>{{Cite web|title=RAS full form in Hindi - आर ए एस का मतलब क्या है?|url=https://examcraze.in/full-form/ras/|access-date=2022-02-04|website=Exam Craze|language=en-US|archive-date=2022-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204123128/https://examcraze.in/full-form/ras/|url-status=dead}}</ref> == ఆర్ఏఎస్ ఎంపిక ప్రక్రియ == [https://www.jagranjosh.com/articles/rpsc-ras-apply-online-2024-starts-at-rpsc-rajasthan-in-for-733-state-service-vacancies-1726746780-1 ఆర్ఏఎస్ పరీక్ష] ఎంపిక ప్రక్రియలో ఇవి ఉంటాయి: # '''ప్రాథమిక పరీక్ష''': ప్రధానంగా సాధారణ అవగాహన, సాధారణ శాస్త్రం నుండి ఆబ్జెక్టివ్ తరహా ప్రశ్నలు ఉంటాయి. # '''ప్రధాన పరీక్ష''': జనరల్ స్టడీస్ I-IV తో సహా వివిధ సబ్జెక్టులపై వివరణాత్మక పేపర్లు. # '''ఇంటర్వ్యూ (వ్యక్తిత్వ పరీక్ష)''': మెయిన్స్, ఇంటర్వ్యూలో కనబరిచిన ప్రతిభ ఆధారంగా తుది ఎంపిక జరుగుతుంది. # '''పత్రాల ధృవీకరణ''': విద్యా అర్హతలు, వర్గ నియమాల ప్రకారం అర్హతను నిర్ధారిస్తుంది<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/education/employment-news/rpsc-ras-2024-notification-out-registration-for-733-posts-begins-on-september-19-at-rpscrajasthangovin-101725351802901.html|title=RPSC RAS 2024 notification out, registration for 733 posts begins on September 19 at rpsc.rajasthan.gov.in|work=Hindustan Times}}</ref><ref name=":1">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/education/news/rpsc-ras-2024-registration-open-apply-at-rpsc-rajasthan-gov-in-before-october-18-check-direct-link-here/articleshow/113478797.cms#:~:text=The%20selection%20process%20for%20the,the%20prestigious%20Rajasthan%20Administrative%20Services.|title=RPSC RAS 2024 Registration Open: Apply at rpsc.rajasthan.gov.in Before October 18, Check Direct Link Here|date=19 September 2024}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|date=28 June 2024|title=RPSC RAS Notification 2024 PDF: Exam Pattern, Syllabus, Eligibility Criteria & Selection Process|url=https://parikshasathi.com/rpsc-ras-notification-2024/}}</ref> == ప్రమోషన్ == {| class="wikitable sortable" |+రాజస్థాన్ పరిపాలనా సేవ జీతాల నిర్మాణం ! పే మ్యాట్రిక్స్‌లో గ్రేడ్/స్థాయి ! ప్రాథమిక జీతం (నెలకు) ! ఆమోదించబడిన బలం ! రాజస్థాన్ ప్రభుత్వంలోని కొన్ని పదవులు ! సంవత్సరాల సేవ |- | ఆర్ఏఎస్ ఉన్నత సూపర్ టైమ్ స్కేల్ | ₹145800–214100 | 32 | అదనపు డివిజనల్ కమిషనర్, రెవెన్యూ బోర్డు సభ్యుడు, డైరెక్టర్, జాయింట్ సెక్రటరీ | 26వ సంవత్సరం |- | ఆర్ఏఎస్ సూపర్ టైమ్ స్కేల్ | ₹123100–203500 | 178 | జిల్లా పరిషత్ ముఖ్య కార్యనిర్వహణాధికారి, అదనపు కమిషనర్ (మున్సిపల్ కార్పొరేషన్లు, అభివృద్ధి సంస్థలలో), ప్రాంతీయ రవాణా అధికారి, డిప్యూటీ ఇన్‌స్పెక్టర్ జనరల్ (స్టాంపులు & రిజిస్ట్రేషన్), సంయుక్త కార్యదర్శి, అదనపు డైరెక్టర్ | 19వ సంవత్సరం |- | ఆర్ఏఎస్ ఎంపిక గ్రేడ్ | ₹79900–199500 | 210 | అదనపు కలెక్టర్, అదనపు జిల్లా మేజిస్ట్రేట్, జిల్లా రవాణా అధికారి, జిల్లా సరఫరా అధికారి, జిల్లా ఎక్సైజ్ అధికారి, పట్టణ అభివృద్ధి ట్రస్ట్ కార్యదర్శి, ఉప కార్యదర్శి, జాయింట్ డైరెక్టర్ | 11వ సంవత్సరం |- | ఆర్ఏఎస్ సీనియర్ స్కేల్ | ₹67300–195000 | 231 | సబ్ డివిజనల్ ఆఫీసర్, అసిస్టెంట్ కలెక్టర్ (హెడ్ క్వార్టర్స్), డిప్యూటీ కమిషనర్ (మున్సిపల్ కార్పొరేషన్లు, డెవలప్‌మెంట్ అథారిటీలలో), డిప్యూటీ డైరెక్టర్ | 6వ సంవత్సరం |- | ఆర్ఏఎస్ జూనియర్ స్కేల్ | ₹56100–177500 | 399 | సబ్ డివిజనల్ ఆఫీసర్, అసిస్టెంట్ కలెక్టర్ (హెడ్ క్వార్టర్స్), డిప్యూటీ కమిషనర్ (మున్సిపల్ కార్పొరేషన్లు, డెవలప్‌మెంట్ అథారిటీలలో), అసిస్టెంట్ డైరెక్టర్ | ప్రారంభ సంవత్సరం |- |} కేడర్‌లు సాధారణంగా [[ఇండియన్ అడ్మినిస్ట్రేటివ్ సర్వీస్]] (IAS) (ఆల్ ఇండియా సర్వీసెస్‌లో ఒకటి) కంటే తక్కువ ర్యాంకు గల హోదాతో ప్రారంభమవుతాయి. అయితే, పదోన్నతి పొందిన ఆర్ఏఎస్ అధికారులు క్రమంగా IAS అధికారులకు సమానమైన పోస్టులను చేపట్టవచ్చు. సాధారణంగా [[ఇండియన్ అడ్మినిస్ట్రేటివ్ సర్వీస్|IAS]] లో పదోన్నతి పొందడానికి 25–30 సంవత్సరాల సర్వీసు పడుతుంది. పదోన్నతి పొందిన [[ఇండియన్ అడ్మినిస్ట్రేటివ్ సర్వీస్|IAS]] అధికారులు సాధారణంగా పదవీ విరమణకు ముందు రాజస్థాన్ ప్రభుత్వంలో కార్యదర్శి పదవి వరకు చేరుకుంటారు. పదోన్నతి పొందిన [[ఇండియన్ అడ్మినిస్ట్రేటివ్ సర్వీస్|IAS]] అధికారులకు, ఆర్ఏఎస్ నుండి [[ఇండియన్ అడ్మినిస్ట్రేటివ్ సర్వీస్|IAS]] కు సమానమైన సర్వీసు ఆధారంగా ఒక సంవత్సరం సెలక్షన్ లేదా బ్యాచ్ కేటాయించబడుతుంది. == RPSC ఆర్ఏఎస్ పరీక్ష నోటిఫికేషన్ == రాజస్థాన్ పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్ (RPSC) 2024 సంవత్సరానికి సంబంధించిన రాజస్థాన్ అడ్మినిస్ట్రేటివ్ సర్వీస్ (ఆర్ఏఎస్) పరీక్ష వివరాలను ప్రకటిస్తూ, అధికారిక '''[https://parikshasathi.com/rpsc-ras-notification-2024/ RPSC ఆర్ఏఎస్ నోటిఫికేషన్ 2024ను]''' విడుదల చేసింది. ఆర్ఏఎస్ పరీక్ష [[రాజస్థాన్|రాజస్థాన్‌లోని]] అత్యంత పోటీతత్వ రాష్ట్ర-స్థాయి [[సివిల్ సర్వీసెస్ ఎగ్జామినేషన్|సివిల్ సర్వీస్]] పరీక్షలలో ఒకటి, ఇది [[రాజస్థాన్ ప్రభుత్వం|రాష్ట్ర ప్రభుత్వంలోని]] వివిధ పరిపాలనా పదవులకు అభ్యర్థులను నియమించడం లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.<ref name=":2"/> === RPSC ఆర్ఏఎస్ 2024 కీలక వివరాలు === RPSC ఆర్ఏఎస్ 2024 పరీక్షలో ఈ క్రింది కీలక వివరాలు ఉంటాయి: * '''మొత్తం ఖాళీలు''' : [https://www.jagranjosh.com/articles/rpsc-ras-apply-online-2024-starts-at-rpsc-rajasthan-in-for-733-state-service-vacancies-1726746780-1 733] * '''దరఖాస్తు ప్రారంభ తేదీ''' : 19 సెప్టెంబర్ 2024 * '''దరఖాస్తు చేసుకోవడానికి చివరి తేదీ''' : 18 అక్టోబర్ 2024 * '''ప్రిలిమ్స్ పరీక్ష తేదీ''' : తాత్కాలికంగా డిసెంబర్ 2024 <ref name=":2"/> కి షెడ్యూల్ చేయబడింది * '''దరఖాస్తు రుసుము''' : ** జనరల్/అన్‌రిజర్వ్‌డ్: ₹600 ** ఓబీసీ/ఎస్సీ/ఎస్టీ/పీడబ్ల్యూడీ: ₹400 * '''వయోపరిమితి''' : ** కనీస వయస్సు: 18 సంవత్సరాలు ** గరిష్ట వయస్సు: 40 సంవత్సరాలు ** RPSC నిబంధనల ప్రకారం వివిధ వర్గాలకు వయో సడలింపు వర్తిస్తుంది. <ref>{{Cite web|date=23 June 2024|title=RPSC RAS Apply Online 2024 Begins at rpsc.rajasthan.gov.in for 733 State Service Vacancies|url=https://www.jagranjosh.com/articles/rpsc-ras-apply-online-2024-starts-at-rpsc-rajasthan-in-for-733-state-service-vacancies-1726746780-1}}</ref> === అర్హత, విద్యార్హత === [https://rpsc.rajasthan.gov.in/Static/RecruitmentAdvertisements/A6C5484FAD24491EB33EEC4BBCDF4470.pdf RPSC ఆర్ఏఎస్ 2024] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240902231951/https://rpsc.rajasthan.gov.in/Static/RecruitmentAdvertisements/A6C5484FAD24491EB33EEC4BBCDF4470.pdf |date=2024-09-02 }} పరీక్షకు అర్హత పొందాలంటే, అభ్యర్థులు గుర్తింపు పొందిన విశ్వవిద్యాలయం లేదా దానికి సమానమైన సంస్థ నుండి డిగ్రీని కలిగి ఉండాలి.<ref name=":0"/> === దరఖాస్తు ప్రక్రియ === [https://www.hindustantimes.com/education/competitive-exams/rpsc-ras-2024-registration-begins-today-at-rpsc-rajasthan-gov-in-check-eligibility-other-details-101726715610155.html RPSC ఆర్ఏఎస్ 2024] కోసం దరఖాస్తు ప్రక్రియ అధికారిక [https://rpsc.rajasthan.gov.in/ RPSC వెబ్‌సైట్] ద్వారా ఆన్‌లైన్‌లో నిర్వహించబడుతుంది. అభ్యర్థులు తమ వ్యక్తిగత వివరాలను పూరించాలి, సంబంధిత పత్రాలను అప్‌లోడ్ చేయాలి, గడువు తేదీలోపు దరఖాస్తు రుసుమును చెల్లించాలి.<ref name=":1"/> ==== రాజస్థాన్‌లో ఆర్ఏఎస్ ప్రాముఖ్యత ==== ఆర్ఏఎస్ అధికారులు [[భారతదేశ రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు|రాష్ట్ర]] స్థాయిలో ప్రభుత్వ విధానాలు, పరిపాలనా విధులను అమలు చేయడానికి బాధ్యత వహిస్తారు. వారు [[రాజస్థాన్]] అంతటా శాంతిభద్రతలను కాపాడటంలో, [[ఆర్థిక శాస్త్రం|సామాజిక-ఆర్థిక అభివృద్ధిని]] ప్రోత్సహించడంలో, సమర్థవంతమైన పాలనను నిర్ధారించడంలో కీలక పాత్ర పోషిస్తారు.<ref>{{Cite web|last=Soni|first=Lok Nath|last2=Jain|first2=Abha|last3=Bidyasar|first3=P.P.|title=Rajasthan Administrative Service Rules, 1954|url=https://www.rasassociation.com/rules.htm}}</ref> == ఇవికూడా చూడండి == * [[ఇండియన్ అడ్మినిస్ట్రేటివ్ సర్వీస్|భారత పరిపాలనా సేవ]] * రాజస్థాన్ పోలీస్ సర్వీస్ * రాజస్థాన్ ఖాతాల సేవ * రాజస్థాన్ పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్ * హెచ్‌సిఎం రాజస్థాన్ స్టేట్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ పబ్లిక్ అడ్మినిస్ట్రేషన్ == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} https://www.indiatvnews.com/news/india/ras-exam-result-controversy-rajasthan-education-minister-govind-dotasra-statement-latest-updates-722024 == బాహ్య లింకులు == * [http://rasassociation.com/?X ఆర్ఏఎస్ అసోసియేషన్] * [https://rpsc.rajasthan.gov.in/ ఆర్‌పిఎస్‌సి వెబ్‌సైట్] * [https://parikshasathi.com/rpsc-ras-notification-2024/ RPSC ఆర్ఏఎస్ నోటిఫికేషన్ 2024 - పరీక్షా సతి] [[వర్గం:1950 స్థాపితాలు]] [[వర్గం:రాజస్థాన్ ప్రభుత్వం]] iw8fnaxm2pmezx8wi0tnei9w6htfusu 0 502192 4908289 4904661 2026-07-19T10:10:53Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4908289 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist |name = చిట్టెనిపట్టు పుత్తెన్‌వీట్టిల్ రాజేంద్రన్ |image = |image_size = |birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1955|5|29}} |birth_place = ఒట్టపాలెం, పాలక్కాడ్, [[కేరళ]], భారతదేశం |alma_mater = [[కేరళ విశ్వవిద్యాలయం]]<br />కొచ్చిన్ యూనివర్సిటీ ఆఫ్ సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ, యూనివర్సిటీ ఆఫ్ సౌత్ కరోలినా |doctoral_advisor = |known_for = టెక్టోనిక్స్, భూకంప భూగర్భ శాస్త్రం, పాలియోసిస్మాలజీ |footnotes = |parents = పవనన్, పార్వతి పవనన్ |spouse = కుశల రాజేంద్రన్ |field = జియోసైన్స్ |work_institution = ఇండియన్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ సైన్స్<br />సెంటర్ ఫర్ ఎర్త్ సైన్స్ స్టడీస్, జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ సెంటర్ ఫర్ అడ్వాన్స్‌డ్ సైంటిఫిక్ రీసెర్చ్, నేషనల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ అడ్వాన్స్‌డ్ స్టడీస్ |prizes = నేషనల్ జియోసైన్స్ అవార్డు (2009) }} '''చిట్టెనిపట్టు పుత్తెన్‌వీట్టిల్ రాజేంద్రన్''' (జననం 29 మే 1955), తన సహోద్యోగులలో '''సీపీ'''గా కూడా పిలువబడే ఒక భారతీయ భూవిజ్ఞాన శాస్త్రవేత్త. ఈయన ప్రధానంగా భారతదేశ భూకంపాలు, టెక్టోనిక్స్‌పై పరిశోధనలు చేశాడు. == విద్య == రాజేంద్రన్ తన పాఠశాల విద్యను [[తిరువనంతపురం]] (ట్రివేండ్రం), [[చెన్నై]]లలో అభ్యసించాడు, తన బీఎస్సీ (1976) డిగ్రీని [[కేరళ విశ్వవిద్యాలయం]] పరిధిలోని యూనివర్సిటీ కళాశాల నుండి, ఎమ్మెస్సీ (1978) డిగ్రీని కొచ్చిన్ యూనివర్సిటీ ఆఫ్ సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ నుండి పూర్తి చేశాడు.{{citation needed|date=May 2024}} ఆయన సెంటర్ ఫర్ ఎర్త్ సైన్స్ స్టడీస్ (CESS) లో పరిశోధక శాస్త్రవేత్తగా చేరాడు. 1988లో కొచ్చిన్ యూనివర్సిటీ ఆఫ్ సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ నుండి పీహెచ్‌డీ పొందిన తర్వాత, పోస్ట్‌డాక్టోరల్ అధ్యయనాల కోసం యూనివర్సిటీ ఆఫ్ సౌత్ కరోలినా (అమెరికా) వెళ్లాడు, అక్కడ 1993 వరకు పనిచేశాడు. రాజేంద్రన్ కేరళకు చెందిన ప్రముఖ హేతువాది, సాహిత్య విమర్శకుడు, వామపక్ష రాజకీయ కార్యకర్త పవనన్ కుమారుడు. ఆయన CESS లో సహ పరిశోధకురాలు ప్రొఫెసర్ కుశల రాజేంద్రన్‌ను వివాహం చేసుకున్నాడు, ఆమె తరువాత బెంగళూరులోని ఇండియన్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ సైన్స్‌లో అధ్యాపకురాలిగా చేరింది. వారికి ఒక కుమారుడు ఉన్నాడు.<ref>{{cite web |last1=Rajendran |first1=Kusala |title=An Indian Geophysicist Reflects |url=https://inference-review.com/article/an-indian-geophysicist-reflects |website=Inference |access-date=15 May 2024 |archive-date=18 ఏప్రిల్ 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250418123922/https://inference-review.com/article/an-indian-geophysicist-reflects |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://ceas.iisc.ernet.in/~kusala/ |title=Home |publisher=Ceas.iisc.ernet.in |access-date=3 December 2011 |archive-date=26 ఏప్రిల్ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120426013649/http://ceas.iisc.ernet.in/~kusala/ |url-status=dead }}</ref> == వృత్తి == సీపీ 1994లో త్రివేండ్రంలోని సెంటర్ ఫర్ ఎర్త్ సైన్స్ స్టడీస్‌కు తిరిగి వచ్చి 2008 వరకు అక్కడ కొనసాగాడు. 2009లో ఇండియన్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ సైన్స్ (IISc) లో భారత ప్రభుత్వం అందించే రామానుజన్ నేషనల్ ఫెలోషిప్‌ను స్వీకరించి, ఎర్త్ సైన్స్‌పై ప్రారంభించిన కొత్త కేంద్రంలో 2013 వరకు పనిచేశాడు.<ref>{{cite web |url=http://www.serc-dst.org/ramanujan_felloship.htm |title=Welcome to Science and Engineering Research Council |publisher=Serc-dst.org |access-date=3 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111119074453/http://www.serc-dst.org/ramanujan_felloship.htm |archive-date=19 November 2011 |url-status=dead }}</ref> IISc లో తన పదవీకాలాన్ని పూర్తి చేసిన తర్వాత, బెంగళూరులోని జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ సెంటర్ ఫర్ అడ్వాన్స్‌డ్ సైంటిఫిక్ రీసెర్చ్ (JNCASR) లో అసోసియేట్ ఫ్యాకల్టీగా చేరాడు. 2020 నుండి, నేషనల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ అడ్వాన్స్‌డ్ స్టడీస్ (NIAS) లో అడ్జంక్ట్ ప్రొఫెసర్‌గా ఉన్నాడు. బెంగళూరులోని ఇండియన్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ సైన్స్, సివిల్ ఇంజనీరింగ్ విభాగంలోని సెంటర్ ఆఫ్ ఎక్సలెన్స్ ఆన్ అడ్వాన్స్‌డ్ మెకానిక్స్ ఆఫ్ మెటీరియల్స్‌లో గౌరవ సలహాదారుగా కూడా పనిచేస్తున్నాడు. అమెరికాలోని కనెక్టికట్‌లోని హిగ్గనమ్‌లో ఉన్న కన్సార్టియం ఫర్ సస్టైనబుల్ డెవలప్‌మెంట్ ఇంక్. డైరెక్టర్ల బోర్డులో కూడా ఉన్నాడు. భారతదేశంలో పాలియో-సిస్మాలజీ అనే సరికొత్త పరిశోధనా రంగాన్ని ప్రవేశపెట్టడంలో రాజేంద్రన్ ప్రధాన పాత్ర పోషించాడు. భారతదేశ భూకంపాలు, సిస్మోటెక్టోనిక్స్, భూకంప భూగర్భ శాస్త్రం, పాలియోసిస్మాలజీ, ఆర్కియోసిస్మాలజీ, సునామీ భూగర్భ శాస్త్రంలో పరిశోధనలకు ఆయన ప్రసిద్ధి చెందాడు. ఆయన కృషి భారతదేశంలోని వివిధ సిస్మోటెక్టోనిక్ ప్రావిన్సులలో భూకంపాల పునరావృతం, ఫాల్ట్ జోన్ వైకల్యంపై అవగాహన కల్పించింది.<ref>{{Cite web | url=http://www.ias.ac.in/currsci/nov102000/1198.pdf | title=1198.pdf &#124; nov102000 &#124; currsci &#124; Indian Academy of Sciences}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ias.ac.in/currsci/25dec2010/25dec2010contents.htm |title=Current Science – Contents |publisher=Ias.ac.in |date=25 December 2010 |access-date=3 December 2011}}</ref> రాజేంద్రన్ దేశంలోని కిల్లారి (లాతూర్),<ref name="geoscienceworld1">{{cite journal|url=http://geology.geoscienceworld.org/content/24/7/651.abstract |title=The 1993 Killari (Latur), central India, earthquake: An example of fault reactivation in the Precambrian crust |journal=Geology |volume=24 |issue=7 |pages=651 |publisher=Geology.geoscienceworld.org |date=30 September 1993 |access-date=3 December 2011|doi=10.1130/0091-7613(1996)024<0651:TKLCIE>2.3.CO;2 |last1=Rajendran |first1=C. P. |last2=Rajendran |first2=Kusala |last3=John |first3=Biju |url-access=subscription }}</ref> [[కేరళ]],<ref name="geoscienceworld1"/> కచ్ రాన్,<ref name="geoscienceworld2">{{cite journal|url=http://bssa.geoscienceworld.org/content/91/3/407.abstract |title=Characteristics of Deformation and Past Seismicity Associated with the 1819 Kutch Earthquake, Northwestern India |journal=Bulletin of the Seismological Society of America |volume=91 |issue=3 |pages=407–426 |publisher=Bssa.geoscienceworld.org |date=1 June 2001 |access-date=3 December 2011|doi=10.1785/0119990162 |last1=Rajendran |first1=C. P. |bibcode=2001BuSSA..91..407R |url-access=subscription }}</ref> సౌరాష్ట్ర, కాంబే, పన్వేల్ ([[మహారాష్ట్ర]]), [[అసోం]],<ref>{{cite web |url=http://www.agu.org/pubs/crossref/2004/2003TC001605.shtml |title=Interpreting the style of faulting and paleoseismicity associated with the 1897 Shillong, northeast India, earthquake: Implications for regional tectonism |publisher=Agu.org |date=6 August 2004 |access-date=3 December 2011 |archive-date=18 జనవరి 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050118202834/http://www.agu.org/pubs/crossref/2004/2003TC001605.shtml |url-status=dead }}</ref> సెంట్రల్ హిమాలయాలు,<ref>{{cite journal|title=Tectonophysics : Geological investigations at Killari and Ter, central India and implications for palaeoseismicity in the shield region|doi=10.1016/S0040-1951(99)00086-4 |bibcode=1999Tectp.308...67R |volume=308 |issue=1–2|journal=Tectonophysics |pages=67–81|year=1999 |last1=Rajendran |first1=C.P |last2=Rajendran |first2=Kusala }}</ref> అండమాన్-నికోబార్ ప్రాంతాలతో సహా వివిధ ప్రాంతాలలో పాలియోసిస్మోలాజికల్ పనిని ప్రారంభించాడు.<ref>{{cite journal|url=http://bssa.geoscienceworld.org/content/97/1A/S174.abstract |title=Crustal Deformation and Seismic History Associated with the 2004 Indian Ocean Earthquake: A Perspective from the Andaman–Nicobar Islands |journal=Bulletin of the Seismological Society of America |volume=97 |pages=S174–S191 |publisher=Bssa.geoscienceworld.org |date=26 December 2004 |access-date=3 December 2011|doi=10.1785/0120050630 |last1=Rajendran |first1=C. P. |last2=Rajendran |first2=K. |last3=Anu |first3=R. |last4=Earnest |first4=A. |last5=Machado |first5=T. |last6=Mohan |first6=P. M. |last7=Freymueller |first7=J. |url-access=subscription }}</ref> 2001 గుజరాత్ భూకంపానికి ముందు 1819 కచ్ రాన్ భూకంపం, వాయువ్య భారతదేశంలోని లోతట్టు రాన్‌లో "అల్లాబండ్" అని పిలువబడే సరళ ఎత్తైన భూభాగంపై ఆయన చేసిన కృషి వాయువ్య భారతదేశంలో భూకంప ప్రక్రియలపై ప్రాథమిక అవగాహనకు దారితీసింది. 1819 కచ్ రాన్ భూకంప కేంద్ర ప్రాంతంలో ఆయన చేసిన అన్వేషణ 800, 1,000 సంవత్సరాల క్రితం జరిగిన మరో ఘటనను గుర్తించడానికి దారితీసింది.<ref name="geoscienceworld2"/> 2001, పాత ఇసుక దెబ్బల సాపేక్ష పరిమాణం, ఫ్రీక్వెన్సీ ఆధారంగా, అంతకుముందు సంభవించిన భూకంపం కూడా అదే మూలం నుండి ఉద్భవించి ఉండవచ్చని ఆయన వ్యాఖ్యానించాడు.<ref>{{cite web|url=http://srl.geoscienceworld.org/content/73/4.cover-expansion |title=Cover Photo – July/August 2002, 73 (4) |publisher=Srl.geoscienceworld.org |date=6 January 2001 |access-date=3 December 2011}}</ref> రాజేంద్రన్ సునామీ భూగర్భ శాస్త్రం, ప్రమాదాలపై కూడా పనిచేశాడు, చిలీ తీరం,<ref>{{cite journal|author=Nature |title=Predecessors of the giant 1960 Chile earthquake: Abstract |journal=Nature |volume=437 |issue=7057 |pages=404–407 |doi=10.1038/nature03943 |pmid=16163355 |year=2005 |bibcode=2005Natur.437..404C |s2cid=4398549 |hdl=10533/176718 |hdl-access=free }}</ref> ఇరాన్‌లోని మక్రాన్ తీరం వంటి ప్రపంచవ్యాప్తంగా అనేక ముఖ్యమైన ప్రదేశాలలో పనిచేశాడు.<ref>{{Cite web | url=http://www.ias.ac.in/currsci/dec252008/1739.pdf | title=1739.pdf &#124; dec252008 &#124; currsci &#124; Indian Academy of Sciences}}</ref> అనేక దేశాలకు చెందిన వివిధ పరిశోధకులతో కలిసి సునామీ ప్రమాదంపై సహకార పనిలో కూడా ఆయన పాలుపంచుకున్నాడు. 2005లో, "ఔట్‌లుక్" మ్యాగజైన్ ద్వారా దేశంలోని టాప్ టెన్ యువ పరిశోధకులలో రాజేంద్రన్ ఒకరిగా నిలిచాడు.<ref>{{cite web|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?227955 |title=Kusala & C.P. Rajendran |publisher=Outlookindia.com |date=18 July 2005 |access-date=3 December 2011}}</ref> == అవార్డులు == విపత్తు నిర్వహణకు ఆయన చేసిన కృషికి గాను భారత ప్రభుత్వం 2009లో జాతీయ జియోసైన్స్ అవార్డుతో సత్కరించింది.<ref>{{cite web|url=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=69590 |title=Press Information Bureau English Releases |publisher=Pib.nic.in |access-date=3 December 2011}}</ref> == మూలాలు == {{Reflist}} == బాహ్య లింకులు == * [http://ceas.iisc.ernet.in/~cprajendran/ డా. సి.పి. రాజేంద్రన్ CEAS IISC హోమ్‌పేజీ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120426014914/http://ceas.iisc.ernet.in/~cprajendran/ |date=2012-04-26 }} * [http://www.ias.ac.in/currsci/jul252005/246.pdf సేతుసముద్రం ప్రాజెక్ట్‌పై] * [http://www.ias.ac.in/currsci/25oct2011/987.pdf హసన్ జిల్లా హళేబీడు సమీపంలోని పురాతన కాలువ, రాతి క్వారీలపై సీపీ] * [http://www.thehindu.com/news/states/kerala/article2647342.ece ఇడుక్కిలో జలాశయ-ప్రేరిత భూకంపాలపై అధ్యయనాలకు పిలుపు] * [http://images.mathrubhumi.com/flashpaper/2011/Dec/03/2011-Dec-03_05_Dai_26536.pdf ముల్లపెరియార్‌పై (మలయాళంలో)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303214226/http://images.mathrubhumi.com/flashpaper/2011/Dec/03/2011-Dec-03_05_Dai_26536.pdf |date=2016-03-03 }} {{DEFAULTSORT:రాజేంద్రన్, సి. పి.}} [[వర్గం:జీవించి ఉన్న వ్యక్తులు]] [[వర్గం:1955 జననాలు]] [[వర్గం:కేరళ శాస్త్రవేత్తలు]] [[వర్గం:శాస్త్రవేత్తలు]] [[వర్గం:భారతీయ శాస్త్రవేత్తలు]] jj70hmg1mzkkussrh89rjm7x5ecj0jw 0 502364 4908285 4903610 2026-07-19T10:07:41Z Pranayraj1985 29393 4908285 wikitext text/x-wiki {{Infobox caste |caste_name=Balai |image=Tradition loom works.jpg |caption=బలాయిల సంప్రదాయ వృత్తి అయిన నేతపని |religions=హిందూ |languages=[[నిమాడి భాష|నిమాడి]], [[ధుందారీ భాష|ధుందారి]], [[మార్వాడీ భాష|మార్వాడీ]], [[పంజాబీ భాష|పంజాబీ]], [[కాశ్మీరీ భాష|కాశ్మీరి]], [[గుజరాతీ భాష|గుజరాతీ]] |country=భారతదేశం |related=[[సాల్వి (కులం)|సాల్వి]], [[మేఘ్వాల్]], [[కోలీ ప్రజలు]] |state=[[రాజస్థాన్]], [[పంజాబ్]], [[మహారాష్ట్ర]], [[ఢిల్లీ]], [[మధ్యప్రదేశ్]], [[ఉత్తర ప్రదేశ్]] |population=2,668,000 (2011)}} '''బలాయ్''', '''రాజ్ బలాయ్''', '''బలాహి''' లేదా '''బంకర్''' ఒక ప్రజలు, [[భారతీయ కుల వ్యవస్థ|భారతీయ కులం]]. వారు భారతదేశంలోని [[రాజస్థాన్]], [[పంజాబ్]], [[మహారాష్ట్ర]], [[ఢిల్లీ]], [[మధ్య ప్రదేశ్|మధ్యప్రదేశ్]], [[ఉత్తర ప్రదేశ్]] లలో నివసిస్తున్నారు.<ref name=":4">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nuU-AAAAYAAJ&dq=bunkar+balai+caste&pg=PA25|title=Brief View of the Caste System of the North-Western Provinces and Oudh: Together with an Examination of the Names and Figures Shown in the Census Report, 1882, Being an Attempt to Classify on a Functional Basis All the Main Castes of the United Provinces, and to Explain Their Gradations of Rank and the Process of Their Formation. 28th February, 1885|last=Nesfield|first=John Collinson|date=1885|publisher=North-Western Provinces and Oudh Government Press|language=en}}</ref><ref name=":6">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=bfAMAQAAMAAJ&q=balai%5C+balahi&pg=PA1092|title=Communities, Segments, Synonyms, Surnames and Titles|last=Singh|first=K. S.|date=1996|publisher=Anthropological Survey of India|isbn=978-0-19-563357-3|language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ibzElgStAFkC&q=raj+Balai|title=Census of India, 1961|last=General|first=India Office of the Registrar|date=1962|publisher=Manager of Publications|pages=14|language=en}}</ref> బాలైలు సాధారణంగా హిందువులు.<ref name=":6" /><ref name=":1" /><ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=bMPLEAAAQBAJ&dq=balai+caste&pg=PA152|title=Caste and Kinship in Central India: A Village and its Region|last=Mayer|first=Adrian|date=2023-07-28|publisher=Univ of California Press|isbn=978-0-520-31349-1|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Tilonia®|title=Artisans|url=https://www.tilonia.com/blogs/artisans/tagged/weaving|access-date=2025-12-09|website=Tilonia®|language=en}}</ref> ఈ కులాన్ని అధికారికంగా [[షెడ్యూల్డ్ కులాలు, షెడ్యూల్డ్ తెగలు|షెడ్యూల్డ్ కులం]] లేదా [[ఇతర వెనుకబడిన తరగతుల జాబితా|ఇతర వెనుకబడిన కులంగా]] వర్గీకరించడం రాష్ట్రం నుండి రాష్ట్రానికి మారుతూ ఉంటుంది.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=oZX9VBE6Cn4C&q=obc%20bunkar|title=Proceedings of the British Academy|date=2010|publisher=British Academy|isbn=978-0-19-726451-5|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=iTIlDwAAQBAJ&q=bunkar|title=Rethinking State Politics in India: Regions Within Regions|last=Kumar|first=Ashutosh|date=December 2016|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-315-39145-8|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=dmJQEQAAQBAJ&q=balai%20caste|title=Caste and Emancipatory Quest: Ethnography of Dalits in an Urban Neighborhood|last=Devi|first=Rama|date=2025-03-21|publisher=Springer Nature|isbn=978-981-96-0832-4|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Sahgal|first=Kelsey Jo Starr and Neha|date=2021-06-29|title=Measuring caste in India|url=https://www.pewresearch.org/decoded/2021/06/measuring-caste-in-india/|access-date=2025-06-19|website=Pew Research Center|language=en-US}}</ref> బలాయీలు నిమాడి, ధుందారి, [[మార్వాడీ భాష|మార్వాడీ]], [[పంజాబీ భాష|పంజాబీ]], [[కాశ్మీరీ భాష|కాశ్మీరీ]], [[గుజరాతీ భాష|గుజరాతీ]] వంటి భాషలను మాట్లాడతారు.<ref>{{Cite web|title=Regional Languages|url=https://legislative.gov.in/regional-languages/|access-date=2023-11-28|website=Legislative Department of India|language=en-US}}</ref> 2011 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం, భారతదేశంలో 2,668,000 మంది బాలైలు ఉన్నారు.<ref>{{Cite web|date=2020-10-31|title=Census of India 2011: Population, Literacy, Density, Sex Ratio and other information|url=https://educationforallinindia.com/census-of-india-2011-population-literacy-density-sex-ratio-and-other-information/|access-date=2024-02-09|website=Education for All in India|language=en}}</ref> == నేత కార్మికులుగా బాలైలు == బలయ్ కులం నేతపని చేసే వారి కులం; చారిత్రాత్మకంగా, వారు నేతపనిలో నిమగ్నమై ఉండేవారు.<ref name=":4"/><ref name=":7">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=960JAAAAIAAJ&q=balahi|title=Census of India, 1901: North-Western Frontier Provinces and Oudh (3 v.)|last=Commissioner|first=India Census|date=1902|publisher=Office of the Superintendent of Government Printing, India|language=en}}</ref><ref name=":5">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=HcMYAAAAYAAJ&q=%E0%A4%AC%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%88+%E0%A4%AC%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%88|title=Cittauṛagaṛha|date=1994|publisher=Javāhara Kalā Kendra|language=hi}}</ref> "బలాయి" అనేది హిందీ పదం {{Lang|hi|बुनाई}} లిప్యంతరీకరణ, అంటే "[[చేనేత|నేత]]".<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=bMPLEAAAQBAJ&dq=balai+caste&pg=PA152|title=Caste and Kinship in Central India: A Village and its Region|last=Mayer|first=Adrian|date=2023-07-28|publisher=Univ of California Press|isbn=978-0-520-31349-1|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nuU-AAAAYAAJ&dq=bunkar+balai+caste&pg=PA25|title=Brief View of the Caste System of the North-Western Provinces and Oudh: Together with an Examination of the Names and Figures Shown in the Census Report, 1882, Being an Attempt to Classify on a Functional Basis All the Main Castes of the United Provinces, and to Explain Their Gradations of Rank and the Process of Their Formation. 28th February, 1885|last=Nesfield|first=John Collinson|date=1885|publisher=North-Western Provinces and Oudh Government Press|language=en}}</ref> వారిని "నేతకారుడు" అని అర్థం వచ్చే "బుంకర్" అని కూడా పిలుస్తారు.<ref name=":4" /><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=960JAAAAIAAJ&q=balahi|title=Census of India, 1901: North-Western Frontier Provinces and Oudh (3 v.)|last=Commissioner|first=India Census|date=1902|publisher=Office of the Superintendent of Government Printing, India|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=HcMYAAAAYAAJ&q=%E0%A4%AC%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%88+%E0%A4%AC%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%88|title=Cittauṛagaṛha|date=1994|publisher=Javāhara Kalā Kendra|language=hi}} [[Category:CS1 Hindi-language sources (hi)]]</ref> [[చతుర్వర్ణాలు|వర్ణ]] వ్యవస్థలో బాలలు [[వైశ్యులు|వైశ్యులకు]] చెందినవారు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ov89AAAAYAAJ&q=balai%20bunkar%20caste|title=Deogarh's Profiles: Rural Development for Rural Poor|last=Moulik|first=T. K.|date=1982|publisher=Centre for Management in Agriculture, Indian Institute of Management|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Harish Chandra Bunkar Balai vs The Board Of Revenue Ajmer And Ors|url=https://www.latestlaws.com/judgements/rajasthan-high-court/2023/may/2023-latest-caselaw-5140-raj/|access-date=2025-06-15|website=latestlaws.com|language=en}}</ref> == రాజ్ బాలైస్ == చారిత్రకంగా, రాజ్ బలయ్ రాజదూతలుగా ఉండేవారు. వారు ప్రాచీన కాలంలో ఒక రాజ్యం నుండి మరొక రాజ్యానికి సందేశాలను చేరవేసేవారు. రాజ్ అంటే రాజ సంబంధమైన; అందువల్ల, అటువంటి రాజ సేవల్లో నిమగ్నమైన బాలైలను రాజ్ బాలైలు అని పిలిచేవారు.<ref name=":1" /> == నమ్మకాలు == బలయ్ లు సాధారణంగా హిందువులు . వారు [[దుర్గ]], [[చాముండి|చాముండ]], [[కాళరాత్రీ దుర్గా|కాలరాత్రి]] భక్తులు;<ref>{{Cite web|title=Hinduism Basics|url=https://www.hinduamerican.org/hinduism-basics/|access-date=2023-12-31|website=Hindu American Foundation|language=en-US}}</ref> వారు కాలరాత్రిని తమ ''కులదేవిగా'' భావిస్తారు.<ref name=":3">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=iKsqzB4P1ioC&q=balai%20hindu&pg=PP1|title=People of India: Rajasthan (2 pts.)|last=Singh|first=K. S.|date=1998|publisher=Popular Prakashan|isbn=978-81-7154-766-1|language=en}}</ref> వారు రామ్‌దేవ్ పీర్‌కు కూడా నివాళులు అర్పిస్తారు.<ref name=":3" /> బలయ్ లు చౌహాన్, రాథోర్, పరిహార్, పర్మార్, సోలంకి, బ్రేజ్‌వాల్, బంకర్,<ref name=":1" /> మరీచి, అత్రి, ఆగస్ట్, భరద్వాజ్, మాతంగ్, ధనేశ్వర్, మహాచంద్, జోగ్‌చంద్ , జోగ్‌పాల్, మేఘ్‌పాల్, గర్వా, జైపాల్ వంటి [[గోత్రాలు|అనేక గోత్రాలుగా]] విభజించబడ్డారు.<ref>{{Cite web|last=Bhartiya|first=Ranjeet|date=2023-07-25|title=|script-title=hi:बलाई समाज गोत्र,सामाजिक संरचना में गोत्रों की महत्वपूर्ण भूमिका है|url=https://jankaritoday.com/balai-samaj-gotra/|access-date=2024-04-04|website=Jankari Today|language=en-GB}}</ref> బాలైలు తమ కుటుంబాలలో లేదా తమ గోత్రంలో వివాహం చేసుకోరు.<ref name=":2">{{Cite web|title=Hinduism Doctrine and Beliefs|url=https://hinducouncil.com.au/new/hinduism/hinduism-doctrine-and-beliefs/|access-date=2023-12-31|website=Hindu Council of Australia|language=en-US}}</ref> వారు బహుళ కుల గ్రామాలలో నివసిస్తారు, వారు తమ మృతులను ఖననం చేస్తారు.<ref>{{Cite web|last=Naik|first=Shambhavi|date=2020-02-08|title=The scientific argument for marrying outside your caste|url=https://theprint.in/science/the-scientific-argument-for-marrying-outside-your-caste/360975/|access-date=2023-12-01|website=ThePrint|language=en-US}}</ref> బలయ్ లు సాంప్రదాయకంగా మాంసాహారులు, ఎందుకంటే వారు ''[[బలి]]'' (జంతు బలి)ని నమ్ముతారు. కాలరాత్రి పూజలో భాగంగా, బలైలు జంతు బలులు ఇస్తారు.<ref name=":2" /><ref>{{Cite web|last=|first=|date=2021-06-29|title=7. Religious practices|url=https://www.pewresearch.org/religion/2021/06/29/religious-practices-2/|access-date=2023-12-01|website=Pew Research Center's Religion & Public Life Project|language=en-US}}</ref> === [[జైన మతం|జైనమతం]] === 1964లో జైన శ్రావక్ సంఘం వారు గురాడియా గ్రామంలో [[రత్లాం]] సమీపంలోని బలైకి బోధించారు. ధర్మనాథుని పేరుతో ధర్మపాల్ జైన సమాజాన్ని బలాయికి సంఘము ఇచ్చింది.<ref name=":8">{{Cite web|title=|script-title=hi:जैन संत की प्रेरणा से देशभर में मालवीय और गुजराती बलाई समाज के सवा लाख लोगों ने छोड़ा दुर्व्यसन|url=https://www.bhaskar.com/latest-nagda-news-061503-1642471.html|website=bhaskar.com}}</ref><ref name=":9">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=u94cAAAAMAAJ&q=Dharampal+balai+Jain+Samaj|title=Antarpatha ke yātrī Ācārya Śrī Nāneśa|last=Śānti (Muni.)|date=1982|publisher=Śrī A. Bhā. Sādhumārgī Jaina Saṅgha|language=hi}}</ref> మాల్వియా, గుజరాతీ బలాయ్ కమ్యూనిటీలకు చెందిన 125,000 మంది ప్రజలు ధరంపాల్ జైనులు.<ref>{{Cite web|title=|script-title=hi:जैन संत की प्रेरणा से देशभर में मालवीय और गुजराती बलाई समाज के सवा लाख लोगों ने छोड़ा दुर्व्यसन|url=https://www.bhaskar.com/latest-nagda-news-061503-1642471.html|website=bhaskar.com}} [[Category:CS1 uses Hindi-language script (hi)]]</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=u94cAAAAMAAJ&q=Dharampal+balai+Jain+Samaj|title=Antarpatha ke yātrī Ācārya Śrī Nāneśa|last=Śānti (Muni.)|date=1982|publisher=Śrī A. Bhā. Sādhumārgī Jaina Saṅgha|language=hi}} [[Category:CS1 Hindi-language sources (hi)]]</ref> == ఇతర ప్రజలతో సంబంధాలు == కొన్నిసార్లు, బలయ్ లును జులాహా లేదా మేఘ్వాల్ అని కూడా పిలుస్తారు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=iKsqzB4P1ioC&q=balai%20hindu&pg=PP1|title=People of India: Rajasthan (2 pts.)|last=Singh|first=K. S.|date=1998|publisher=Popular Prakashan|isbn=978-81-7154-766-1|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=n71DAQAAMAAJ&dq=julaha+balai+caste&pg=PA358|title=House of Commons Parliamentary Papers: Bills|last=Commons|first=Great Britain Parliament House of|date=1900|publisher=H.M. Stationery Office|language=en}}</ref> వాస్తవానికి, చాలా మంది బాలైలు మేఘ్వాల్ సమాజంతో సంబంధం కలిగి ఉన్నారు.<ref name="Singh 1993">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=zQRuAAAAMAAJ&q=balai%20meghwal|title=The Scheduled Castes|last=Singh|first=K. S.|date=1993|publisher=Anthropological Survey of India|isbn=978-0-19-563254-5|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=uP8r9JAs7xkC&q=megh%20rishi&pg=PR3|title=Casting Kings: Bards and Indian Modernity|last=Snodgrass|first=Jeffrey G.|date=2006-08-10|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-804140-5|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=g9MVAQAAMAAJ&q=megh+rishi|title=People of India: India's communities|last=Singh|first=Kumar Suresh|date=1998|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-563354-2|language=en}}</ref> భారతదేశంలోని [[రాజస్థాన్]], [[గుజరాత్]] రాష్ట్రాలలో, బాలాయ్ ప్రజలు, [[మేఘ్వాల్ ప్రజలు]] వారి వివిధ సాంస్కృతిక సారూప్యతల కారణంగా ఒకరితో ఒకరు సంబంధం కలిగి ఉన్నారు; ఉదాహరణకు, ఇద్దరూ [[హస్తకళ|చేతిపనులు]], [[ఎంబ్రాయిడరీ]] పనులలో నిమగ్నమై ఉంటారు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=zQRuAAAAMAAJ&q=balai%20meghwal|title=The Scheduled Castes|last=Singh|first=K. S.|date=1993|publisher=Anthropological Survey of India|isbn=978-0-19-563254-5|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=uV-RrRoMzbgC&q=meghwal|title=Rethinking India's Oral and Classical Epics: Draupadi Among Rajputs, Muslims, and Dalits|last=Hiltebeitel|first=Alf|date=May 1999|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-34050-0|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Qd9mEAAAQBAJ&q=meghwal|title=Gendered Inequalities in Paid and Unpaid Work of Women in India|last=Patel|first=Vibhuti|last2=Mondal|first2=Nandita|date=2022-03-25|publisher=Springer Nature|isbn=978-981-16-9974-0|language=en}}</ref> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:రాజస్థాన్ సామాజిక వర్గాలు]] [[వర్గం:కులాలు]] ntk9rkg552kjvi6n4hqvqmw21724331 0 502570 4907901 4907194 2026-07-18T17:38:19Z ~2026-40325-32 151887 /* */ 4907901 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = బెజ్జంకి సతీష్ మాదిగ | nationality = భారతీయుడు | occupation = సామాజిక కార్యకర్త | known_for = మాదిగ ఉద్యమ నాయకుడు }}{{Infobox person | name = బెజ్జంకి సతీష్ మాదిగ | image = | caption = జగిత్యాల జిల్లా MRPS అధికార ప్రతినిధి | birth_place = పెంబట్ల, సారంగాపూర్ మండలం, జగిత్యాల జిల్లా, తెలంగాణ | nationality = భారతీయుడు | education = M.A. English Literature, B.Ped, కాకతీయ విశ్వవిద్యాలయం | occupation = సామాజిక కార్యకర్త, రాజకీయ నాయకుడు, నటుడు | organization = MRPS - మాదిగ రిజర్వేషన్ పోరాట సమితి | known_for = SC వర్గీకరణ ఉద్యమం, దళిత హక్కుల పోరాటం, సామాజిక సేవ | title = జగిత్యాల జిల్లా MRPS అధికార ప్రతినిధి | awards = Book of India Award }} '''బెజ్జంకి సతీష్ మాదిగ''' తెలంగాణ రాష్ట్రం, జగిత్యాల జిల్లాకు చెందిన సామాజిక కార్యకర్త మరియు రాజకీయ నాయకుడు. ప్రస్తుతం ఆయన '''జగిత్యాల జిల్లా MRPS - మాదిగ రిజర్వేషన్ పోరాట సమితి అధికార ప్రతినిధి'''గా బాధ్యతలు నిర్వహిస్తున్నారు. SC వర్గీకరణ సాధన, దళితుల హక్కుల కోసం గత 5 సంవత్సరాలుగా జరుగుతున్న ఉద్యమాలలో కీలక పాత్ర పోషించారు. == <ref name=":0" />తొలినాళ్లు మరియు విద్య == బెజ్జంకి సతీష్ జగిత్యాల జిల్లా, సారంగాపూర్ మండలం, పెంబట్ల గ్రామంలో జన్మించారు. కాకతీయ విశ్వవిద్యాలయం నుండి '''M.A. English Literature''' మరియు '''B.Ped''' పట్టాలు పొందారు. విద్యార్థి దశలో MSF - మాదిగ స్టూడెంట్స్ ఫెడరేషన్ ద్వారా విద్యార్థి ఉద్యమాలలో పాల్గొన్నారు. కబడ్డీలో రాష్ట్రస్థాయి క్రీడాకారుడు మరియు కుంగ్-ఫూ లో మెరిట్ సర్టిఫికేట్ పొందారు. == సామాజిక మరియు రాజకీయ జీవితం == బెజ్జంకి సతీష్ 2021 నుండి MRPS ఉద్యమంలో చురుకుగా ఉన్నారు. === MRPS లో పదవులు === * '''2021-2022''': సారంగాపూర్ మండల MRPS అధ్యక్షుడు * '''2023''': జగిత్యాల జిల్లా MRPS కో-ఆర్డినేటర్ * '''2024-2026''': జగిత్యాల జిల్లా MRPS అధికార ప్రతినిధి === ప్రధాన ఉద్యమాలు మరియు కార్యక్రమాలు === '''1. SC వర్గీకరణ ఉద్యమం''' 2022 నుండి SC వర్గీకరణ సాధన కోసం జరుగుతున్న ఉద్యమంలో జిల్లా స్థాయిలో నాయకత్వం వహించారు. మల్యాల నుండి ప్రారంభమైన "మహా సంగ్రామ పాదయాత్ర"లో పాల్గొన్నారు. BJP SC లను మోసం చేస్తుందంటూ నిరసనలు చేశారు. '''2. విశ్వరూప మహాసభ - 2023''' నవంబర్ 11, 2023న హైదరాబాద్ లో జరిగిన "విశ్వరూప మహాసభ"ను విజయవంతం చేయడానికి జగిత్యాల జిల్లా నుండి కార్యకర్తలను సమీకరించారు. సారంగాపూర్, లక్ష్మీదేవిపల్లి, బీర్కూర్ మండలాల్లో సన్నాహక సదస్సులు నిర్వహించారు. '''3. ఢిల్లీ చలో మరియు జాతీయ ఉద్యమాలు''' * '''నవంబర్ 17, 2023''': ఢిల్లీ జంతర్ మంతర్ వద్ద జరిగిన SC వర్గీకరణ ధర్నాలో పాల్గొన్నారు. * '''నవంబర్ 18, 2025''': CJI పై దాడిని ఖండిస్తూ సూర్యా పత్రిక కథనం ప్రకారం జగిత్యాల జిల్లా నాయకులతో ఢిల్లీ వెళ్లారు. '''4. ప్రజా సమస్యలపై పోరాటం''' * '''దళితబంధు''': దళితబంధు పథకం అన్ని నియోజకవర్గాల్లో అమలు చేయాలని డిమాండ్ చేస్తూ మహాశక్తి TV లో ప్రకటన. * '''పెన్షన్లు''': 2026 జూలైలో పెంబట్లలో వృద్ధులు, వికలాంగులు, ఒంటరి మహిళల పెన్షన్ 4000 నుండి 6000 కు పెంచాలని నిరసన. దివ్యాంగుల సదస్సు నిర్వహించారు. * '''బాల కార్మికులు''': జగిత్యాల లో ప్రభుత్వ నర్సింగ్ కళాశాల నిర్మాణంలో బాల కార్మికులను వాడుతున్నారని ఆరోపిస్తూ నిరసన. * '''DSP కార్యాలయం''': 2026 జూలై 14,15 తేదీల్లో జగిత్యాల DSP కార్యాలయం ముందు దళితులకు ప్రవేశం లేదంటూ నిరసన. '''5. సామాజిక సేవ''' Lokal App లో వచ్చిన కథనం ప్రకారం జగిత్యాల RDO ఆఫీస్ దగ్గర ఆకలితో ఉన్న వృద్ధుడికి ఆహారం అందించారు. '''6. MRPS 32వ ఆవిర్భావ వేడుకలు - 2026''' జూలై 7, 2026న జగిత్యాలలో MRPS 32వ ఆవిర్భావ దినోత్సవ వేడుకలను నిర్వహించి, ఉద్యమ ఆశయాలను స్మరించుకున్నారు. == కళా రంగం == 2021 జనవరి 26న సారంగాపూర్ అడవుల్లో జరిగిన '''"నలుగురితో నారాయణ"''' సినిమా షూటింగ్ కార్యక్రమంలో పాల్గొన్నారు. == అవార్డులు == మనోత్సవ్ ఫౌండేషన్, హైద్రాబాద్ వారు సమాజ సేవ మరియు విద్యా రంగంలో చేసిన కృషికి గాను "Book of India Record" జాతీయ అవార్డును ప్రదానం చేశారు.<ref>Book of India Record</ref> == మీడియా కవరేజ్ == బెజ్జంకి సతీష్ గురించి 2021 నుండి 2026 వరకు వివిధ మీడియాలో 110+ కథనాలు వచ్చాయి. * '''పత్రికలు''': సాక్షి, ఈనాడు, ఉదయం, గాండీవం, ప్రజాపాలన, ఇంద్రప్రభ, సూర్య<ref name=":1" /> * '''టీవీ''': Akshara News, SV9 TV, Mahashakti TV, City Cable News * '''డిజిటల్''': Lokal App == మూలాలు == <references> <ref name=":1">Udayam Newspaper, 08 Jul 2026 - MRPS 32nd Formation Day</ref> <ref name=":0">Gandivam Newspaper, 14 Jul 2026 - DSP Office Protest</ref> <ref>Sakshi Newspaper, 2023 - Vishwaroopa Mahasabha</ref> <ref>Surya Newspaper, 18 Nov 2025 - Delhi Protest</ref> <ref>Indraprabha Newspaper - Bejjanki Satish Honored</ref> <ref>Lokal App, 28 March - Helping Elderly Person</ref> <ref>Eenadu Newspaper, 26 Jan 2021 - "Nalugurittho Narayana" Movie</ref> <ref>Book of India Award Certificate, ManoTatva Foundation</ref> <ref>City Cable News, Jagtial - RDO Office Dharna</ref> <ref>Mahashakti TV - Dalit Bandhu Demand</ref> <ref>News on Child Labor Protest at Nursing College</ref> <ref>Multiple news articles 2021-2026 mentioning "District Spokesperson Bejjanki Satish"</ref> </references> bpaogxcetx4f4yvt8rirs2dp1dchs3f 4907902 4907901 2026-07-18T17:46:59Z ~2026-40325-32 151887 /* */ 4907902 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = బెజ్జంకి సతీష్ మాదిగ | nationality = భారతీయుడు | occupation = సామాజిక కార్యకర్త | known_for = మాదిగ ఉద్యమ నాయకుడు }}{{Infobox person | name = బెజ్జంకి సతీష్ మాదిగ | image = | caption = జగిత్యాల జిల్లా MRPS అధికార ప్రతినిధి | birth_place = పెంబట్ల, సారంగాపూర్ మండలం, జగిత్యాల జిల్లా, తెలంగాణ | nationality = భారతీయుడు | education = M.A. English Literature, B.Ped, కాకతీయ విశ్వవిద్యాలయం | occupation = సామాజిక కార్యకర్త, రాజకీయ నాయకుడు, నటుడు | organization = MRPS - మాదిగ రిజర్వేషన్ పోరాట సమితి | known_for = SC వర్గీకరణ ఉద్యమం, దళిత హక్కుల పోరాటం, సామాజిక సేవ | title = జగిత్యాల జిల్లా MRPS అధికార ప్రతినిధి | awards = Book of India Award }} '''బెజ్జంకి సతీష్ మాదిగ''' తెలంగాణ రాష్ట్రం, జగిత్యాల జిల్లాకు చెందిన సామాజిక కార్యకర్త మరియు రాజకీయ నాయకుడు. ప్రస్తుతం ఆయన '''జగిత్యాల జిల్లా MRPS - మాదిగ రిజర్వేషన్ పోరాట సమితి అధికార ప్రతినిధి'''గా బాధ్యతలు నిర్వహిస్తున్నారు. SC వర్గీకరణ సాధన, దళితుల హక్కుల కోసం గత 5 సంవత్సరాలుగా జరుగుతున్న ఉద్యమాలలో కీలక పాత్ర పోషించారు. == <ref name=":0" />తొలినాళ్లు మరియు విద్య == బెజ్జంకి సతీష్ జగిత్యాల జిల్లా, సారంగాపూర్ మండలం, పెంబట్ల గ్రామంలో జన్మించారు. కాకతీయ విశ్వవిద్యాలయం నుండి '''M.A. English Literature''' మరియు '''B.Ped''' పట్టాలు పొందారు. విద్యార్థి దశలో MSF - మాదిగ స్టూడెంట్స్ ఫెడరేషన్ ద్వారా విద్యార్థి ఉద్యమాలలో పాల్గొన్నారు. కబడ్డీలో రాష్ట్రస్థాయి క్రీడాకారుడు మరియు కుంగ్-ఫూ లో మెరిట్ సర్టిఫికేట్ పొందారు. == సామాజిక మరియు రాజకీయ జీవితం == బెజ్జంకి సతీష్ 2016 నుండి MRPS ఉద్యమంలో చురుకుగా ఉన్నారు. === MRPS లో పదవులు === * '''2021-2022''': సారంగాపూర్ మండల MRPS అధ్యక్షుడు * '''2023''': జగిత్యాల జిల్లా MRPS కో-ఆర్డినేటర్ * '''2024-2026''': జగిత్యాల జిల్లా MRPS అధికార ప్రతినిధి === ప్రధాన ఉద్యమాలు మరియు కార్యక్రమాలు === '''1. SC వర్గీకరణ ఉద్యమం''' 2022 నుండి SC వర్గీకరణ సాధన కోసం జరుగుతున్న ఉద్యమంలో జిల్లా స్థాయిలో నాయకత్వం వహించారు. మల్యాల నుండి ప్రారంభమైన "మహా సంగ్రామ పాదయాత్ర"లో పాల్గొన్నారు. BJP SC లను మోసం చేస్తుందంటూ నిరసనలు చేశారు. '''2. విశ్వరూప మహాసభ - 2023''' నవంబర్ 11, 2023న హైదరాబాద్ లో జరిగిన "విశ్వరూప మహాసభ"ను విజయవంతం చేయడానికి జగిత్యాల జిల్లా నుండి కార్యకర్తలను సమీకరించారు. సారంగాపూర్, లక్ష్మీదేవిపల్లి, బీర్కూర్ మండలాల్లో సన్నాహక సదస్సులు నిర్వహించారు. '''3. ఢిల్లీ చలో మరియు జాతీయ ఉద్యమాలు''' * '''నవంబర్ 17, 2023''': ఢిల్లీ జంతర్ మంతర్ వద్ద జరిగిన SC వర్గీకరణ ధర్నాలో పాల్గొన్నారు. * '''నవంబర్ 18, 2025''': CJI పై దాడిని ఖండిస్తూ సూర్యా పత్రిక కథనం ప్రకారం జగిత్యాల జిల్లా నాయకులతో ఢిల్లీ వెళ్లారు. '''4. ప్రజా సమస్యలపై పోరాటం''' * '''దళితబంధు''': దళితబంధు పథకం అన్ని నియోజకవర్గాల్లో అమలు చేయాలని డిమాండ్ చేస్తూ మహాశక్తి TV లో ప్రకటన. * '''పెన్షన్లు''': 2026 జూలైలో పెంబట్లలో వృద్ధులు, వికలాంగులు, ఒంటరి మహిళల పెన్షన్ 4000 నుండి 6000 కు పెంచాలని నిరసన. దివ్యాంగుల సదస్సు నిర్వహించారు. * '''బాల కార్మికులు''': జగిత్యాల లో ప్రభుత్వ నర్సింగ్ కళాశాల నిర్మాణంలో బాల కార్మికులను వాడుతున్నారని ఆరోపిస్తూ నిరసన. * '''DSP కార్యాలయం''': 2026 జూలై 14,15 తేదీల్లో జగిత్యాల DSP కార్యాలయం ముందు దళితులకు ప్రవేశం లేదంటూ నిరసన. '''5. సామాజిక సేవ''' Lokal App లో వచ్చిన కథనం ప్రకారం జగిత్యాల RDO ఆఫీస్ దగ్గర ఆకలితో ఉన్న వృద్ధుడికి ఆహారం అందించారు. '''6. MRPS 32వ ఆవిర్భావ వేడుకలు - 2026''' జూలై 7, 2026న జగిత్యాలలో MRPS 32వ ఆవిర్భావ దినోత్సవ వేడుకలను నిర్వహించి, ఉద్యమ ఆశయాలను స్మరించుకున్నారు. == కళా రంగం == 2021 జనవరి 26న సారంగాపూర్ అడవుల్లో జరిగిన '''"నలుగురితో నారాయణ"''' సినిమా షూటింగ్ కార్యక్రమంలో పాల్గొన్నారు. == అవార్డులు == మనోత్సవ్ ఫౌండేషన్, హైద్రాబాద్ వారు సమాజ సేవ మరియు విద్యా రంగంలో చేసిన కృషికి గాను "Book of India Record" జాతీయ అవార్డును ప్రదానం చేశారు.<ref>Book of India Record</ref> == మీడియా కవరేజ్ == బెజ్జంకి సతీష్ గురించి 2021 నుండి 2026 వరకు వివిధ మీడియాలో 110+ కథనాలు వచ్చాయి. * '''పత్రికలు''': సాక్షి, ఈనాడు, ఉదయం, గాండీవం, ప్రజాపాలన, ఇంద్రప్రభ, సూర్య<ref name=":1" /> * '''టీవీ''': Akshara News, SV9 TV, Mahashakti TV, City Cable News * '''డిజిటల్''': Lokal App == మూలాలు == <references> <ref name=":1">Udayam Newspaper, 08 Jul 2026 - MRPS 32nd Formation Day</ref> <ref name=":0">Gandivam Newspaper, 14 Jul 2026 - DSP Office Protest</ref> <ref>Sakshi Newspaper, 2023 - Vishwaroopa Mahasabha</ref> <ref>Surya Newspaper, 18 Nov 2025 - Delhi Protest</ref> <ref>Indraprabha Newspaper - Bejjanki Satish Honored</ref> <ref>Lokal App, 28 March - Helping Elderly Person</ref> <ref>Eenadu Newspaper, 26 Jan 2021 - "Nalugurittho Narayana" Movie</ref> <ref>Book of India Award Certificate, ManoTatva Foundation</ref> <ref>City Cable News, Jagtial - RDO Office Dharna</ref> <ref>Mahashakti TV - Dalit Bandhu Demand</ref> <ref>News on Child Labor Protest at Nursing College</ref> <ref>Multiple news articles 2021-2026 mentioning "District Spokesperson Bejjanki Satish"</ref> </references> npoaru2zkrqbh3lb1lz4map2m649756 4908057 4907902 2026-07-19T06:11:54Z ~2026-40325-32 151887 /* */ 4908057 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = బెజ్జంకి సతీష్ మాదిగ | nationality = భారతీయుడు | occupation = సామాజిక కార్యకర్త | known_for = మాదిగ ఉద్యమ నాయకుడు }}{{Infobox person | name = బెజ్జంకి సతీష్ మాదిగ | image = | caption = జగిత్యాల జిల్లా MRPS అధికార ప్రతినిధి | birth_place = పెంబట్ల, సారంగాపూర్ మండలం, జగిత్యాల జిల్లా, తెలంగాణ | nationality = భారతీయుడు | education = M.A. English Literature, B.Ped, కాకతీయ విశ్వవిద్యాలయం | occupation = సామాజిక కార్యకర్త, రాజకీయ నాయకుడు, నటుడు | organization = MRPS - మాదిగ రిజర్వేషన్ పోరాట సమితి | known_for = SC వర్గీకరణ ఉద్యమం, దళిత హక్కుల పోరాటం, సామాజిక సేవ | title = జగిత్యాల జిల్లా MRPS అధికార ప్రతినిధి | awards = Book of India Award }} '''బెజ్జంకి సతీష్ మాదిగ''' తెలంగాణ రాష్ట్రం, జగిత్యాల జిల్లాకు చెందిన సామాజిక కార్యకర్త మరియు రాజకీయ నాయకుడు. ప్రస్తుతం ఆయన '''జగిత్యాల జిల్లా MRPS - మాదిగ రిజర్వేషన్ పోరాట సమితి అధికార ప్రతినిధి'''గా బాధ్యతలు నిర్వహిస్తున్నారు. SC వర్గీకరణ సాధన, దళితుల హక్కుల కోసం గత 5 సంవత్సరాలుగా జరుగుతున్న ఉద్యమాలలో కీలక పాత్ర పోషించారు. == <ref name=":0" />తొలినాళ్లు మరియు విద్య == బెజ్జంకి సతీష్ జగిత్యాల జిల్లా, సారంగాపూర్ మండలం, పెంబట్ల గ్రామంలో జన్మించారు. కాకతీయ విశ్వవిద్యాలయం నుండి '''M.A. English Literature''' మరియు మహాత్మ గాంధీ విశ్వవిద్యాలయం, నల్గొండ నుండి B. P. Ed పట్టా పొందారు విద్యార్ధి దశలో MSF - మాదిగ స్టూడెంట్స్ ఫెడరేషన్ ద్వారా విద్యార్థి ఉద్యమాలలో పాల్గొన్నారు. కబడ్డీలో రాష్ట్రస్థాయి క్రీడాకారుడు మరియు కుంగ్-ఫూ లో మెరిట్ సర్టిఫికేట్ పొందారు. == MRPS లో పదవులు == <nowiki>*</nowiki> 2021-2022: సారంగాపూర్ మండల MRPS అధ్యక్షుడు <nowiki>*</nowiki> 2023: జగిత్యాల జిల్లా MRPS కో-ఆర్డినేటర్ <nowiki>*</nowiki> 2024-2026: జగిత్యాల జిల్లా MRPS అధికార ప్రతినిధి ప్రధాన ఉద్యమాలు మరియు కార్యక్రమాలు 1. <nowiki>'''</nowiki>10 ఆగస్టు 2016 - న్యూ ఢిల్లీ:<nowiki>'''</nowiki> SC/ST అట్రాసిటీ చట్టాన్ని నిర్వీర్యం చేస్తున్న బీజేపీ ప్రభుత్వంపై విద్యార్థి దశలో MSF - మాదిగ స్టూడెంట్ ఫెడరేషన్ ఆధ్వర్యంలో జరిగిన నిరసనలో పాల్గొన్నారు.[1] 2. <nowiki>'''</nowiki>2017 - న్యూ ఢిల్లీ:<nowiki>'''</nowiki> జంతర్ మంతర్ వద్ద SC వర్గీకరణ పోరాటంలో పాల్గొన్నారు.[2] 3. <nowiki>'''</nowiki>06 సెప్టెంబర్ 2020 - సారంగాపూర్:<nowiki>'''</nowiki> MRPS మండల ఇంచార్జ్ హోదాలో జగిత్యాల జిల్లా కలెక్టర్ కార్యాలయం ఎదుట 6వ రోజు రిలే నిరాహార దీక్షలు కొనసాగించారు.[3] 4. <nowiki>'''</nowiki>2022 - బెంగుళూరు:<nowiki>'''</nowiki> SC వర్గీకరణ సాధన కోసం బెంగుళూరులో జరిగిన జాతీయ స్థాయి ఉద్యమంలో పాల్గొన్నారు. 5. <nowiki>'''</nowiki>SC వర్గీకరణ ఉద్యమం 2022 నుండి:<nowiki>'''</nowiki> SC వర్గీకరణ సాధన కోసం జరుగుతున్న ఉద్యమంలో జిల్లా స్థాయిలో నాయకత్వం వహించారు. మల్యాల నుండి ప్రారంభమైన "మహా సంగ్రామ పాదయాత్ర"లో పాల్గొన్నారు. BJP SC లను మోసం చేస్తుందంటూ నిరసనలు చేశారు. === MRPS లో పదవులు === * '''2021-2022''': సారంగాపూర్ మండల MRPS అధ్యక్షుడు * '''2023''': జగిత్యాల జిల్లా MRPS కో-ఆర్డినేటర్ * '''2024-2026''': జగిత్యాల జిల్లా MRPS అధికార ప్రతినిధి === ప్రధాన ఉద్యమాలు మరియు కార్యక్రమాలు === '''1. SC వర్గీకరణ ఉద్యమం''' 2022 నుండి SC వర్గీకరణ సాధన కోసం జరుగుతున్న ఉద్యమంలో జిల్లా స్థాయిలో నాయకత్వం వహించారు. మల్యాల నుండి ప్రారంభమైన "మహా సంగ్రామ పాదయాత్ర"లో పాల్గొన్నారు. BJP SC లను మోసం చేస్తుందంటూ నిరసనలు చేశారు. '''2. విశ్వరూప మహాసభ - 2023''' నవంబర్ 11, 2023న హైదరాబాద్ లో జరిగిన "విశ్వరూప మహాసభ"ను విజయవంతం చేయడానికి జగిత్యాల జిల్లా నుండి కార్యకర్తలను సమీకరించారు. సారంగాపూర్, లక్ష్మీదేవిపల్లి, బీర్కూర్ మండలాల్లో సన్నాహక సదస్సులు నిర్వహించారు. '''3. ఢిల్లీ చలో మరియు జాతీయ ఉద్యమాలు''' * '''నవంబర్ 17, 2023''': ఢిల్లీ జంతర్ మంతర్ వద్ద జరిగిన SC వర్గీకరణ ధర్నాలో పాల్గొన్నారు. * '''నవంబర్ 18, 2025''': CJI పై దాడిని ఖండిస్తూ సూర్యా పత్రిక కథనం ప్రకారం జగిత్యాల జిల్లా నాయకులతో ఢిల్లీ వెళ్లారు. '''4. ప్రజా సమస్యలపై పోరాటం''' * '''దళితబంధు''': దళితబంధు పథకం అన్ని నియోజకవర్గాల్లో అమలు చేయాలని డిమాండ్ చేస్తూ మహాశక్తి TV లో ప్రకటన. * '''పెన్షన్లు''': 2026 జూలైలో పెంబట్లలో వృద్ధులు, వికలాంగులు, ఒంటరి మహిళల పెన్షన్ 4000 నుండి 6000 కు పెంచాలని నిరసన. దివ్యాంగుల సదస్సు నిర్వహించారు. * '''బాల కార్మికులు''': జగిత్యాల లో ప్రభుత్వ నర్సింగ్ కళాశాల నిర్మాణంలో బాల కార్మికులను వాడుతున్నారని ఆరోపిస్తూ నిరసన. * '''DSP కార్యాలయం''': 2026 జూలై 14,15 తేదీల్లో జగిత్యాల DSP కార్యాలయం ముందు దళితులకు ప్రవేశం లేదంటూ నిరసన. '''5. సామాజిక సేవ''' Lokal App లో వచ్చిన కథనం ప్రకారం జగిత్యాల RDO ఆఫీస్ దగ్గర ఆకలితో ఉన్న వృద్ధుడికి ఆహారం అందించారు. '''6. MRPS 32వ ఆవిర్భావ వేడుకలు - 2026''' జూలై 7, 2026న జగిత్యాలలో MRPS 32వ ఆవిర్భావ దినోత్సవ వేడుకలను నిర్వహించి, ఉద్యమ ఆశయాలను స్మరించుకున్నారు. == కళా రంగం == 2021 జనవరి 26న సారంగాపూర్ అడవుల్లో జరిగిన '''"నలుగురితో నారాయణ"''' సినిమా షూటింగ్ కార్యక్రమంలో పాల్గొన్నారు. == అవార్డులు == మనోత్సవ్ ఫౌండేషన్, హైద్రాబాద్ వారు సమాజ సేవ మరియు విద్యా రంగంలో చేసిన కృషికి గాను "Book of India Record" జాతీయ అవార్డును ప్రదానం చేశారు.<ref>Book of India Record</ref> == మీడియా కవరేజ్ == బెజ్జంకి సతీష్ గురించి 2021 నుండి 2026 వరకు వివిధ మీడియాలో 110+ కథనాలు వచ్చాయి. * '''పత్రికలు''': సాక్షి, ఈనాడు, ఉదయం, గాండీవం, ప్రజాపాలన, ఇంద్రప్రభ, సూర్య<ref name=":1" /> * '''టీవీ''': Akshara News, SV9 TV, Mahashakti TV, City Cable News * '''డిజిటల్''': Lokal App == మూలాలు == <references> <ref name=":1">Udayam Newspaper, 08 Jul 2026 - MRPS 32nd Formation Day</ref> <ref name=":0">Gandivam Newspaper, 14 Jul 2026 - DSP Office Protest</ref> <ref>Sakshi Newspaper, 2023 - Vishwaroopa Mahasabha</ref> <ref>Surya Newspaper, 18 Nov 2025 - Delhi Protest</ref> <ref>Indraprabha Newspaper - Bejjanki Satish Honored</ref> <ref>Lokal App, 28 March - Helping Elderly Person</ref> <ref>Eenadu Newspaper, 26 Jan 2021 - "Nalugurittho Narayana" Movie</ref> <ref>Book of India Award Certificate, ManoTatva Foundation</ref> <ref>City Cable News, Jagtial - RDO Office Dharna</ref> <ref>Mahashakti TV - Dalit Bandhu Demand</ref> <ref>News on Child Labor Protest at Nursing College</ref> <ref>Multiple news articles 2021-2026 mentioning "District Spokesperson Bejjanki Satish"</ref> </references> ge5e5mrs152d1laaf4zzwapazc16dnh 4908063 4908057 2026-07-19T06:37:19Z ~2026-40325-32 151887 /* */ 4908063 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = బెజ్జంకి సతీష్ మాదిగ | nationality = భారతీయుడు | occupation = సామాజిక కార్యకర్త | known_for = మాదిగ ఉద్యమ నాయకుడు }}{{Infobox person | name = బెజ్జంకి సతీష్ మాదిగ | image = | caption = జగిత్యాల జిల్లా MRPS అధికార ప్రతినిధి | birth_place = పెంబట్ల, సారంగాపూర్ మండలం, జగిత్యాల జిల్లా, తెలంగాణ | nationality = భారతీయుడు | education = M.A. English Literature, B.Ped, కాకతీయ విశ్వవిద్యాలయం | occupation = సామాజిక కార్యకర్త, రాజకీయ నాయకుడు, నటుడు | organization = MRPS - మాదిగ రిజర్వేషన్ పోరాట సమితి | known_for = SC వర్గీకరణ ఉద్యమం, దళిత హక్కుల పోరాటం, సామాజిక సేవ | title = జగిత్యాల జిల్లా MRPS అధికార ప్రతినిధి | awards = Book of India Award }} '''బెజ్జంకి సతీష్ మాదిగ''' తెలంగాణ రాష్ట్రం, జగిత్యాల జిల్లాకు చెందిన సామాజిక కార్యకర్త మరియు రాజకీయ నాయకుడు. ప్రస్తుతం ఆయన '''జగిత్యాల జిల్లా MRPS - మాదిగ రిజర్వేషన్ పోరాట సమితి అధికార ప్రతినిధి'''గా బాధ్యతలు నిర్వహిస్తున్నారు. SC వర్గీకరణ సాధన, దళితుల హక్కుల కోసం గత 5 సంవత్సరాలుగా జరుగుతున్న ఉద్యమాలలో కీలక పాత్ర పోషించారు. == <ref name=":0" />తొలినాళ్లు మరియు విద్య == బెజ్జంకి సతీష్ జగిత్యాల జిల్లా, సారంగాపూర్ మండలం, పెంబట్ల గ్రామంలో జన్మించారు. కాకతీయ విశ్వవిద్యాలయం నుండి '''M.A. English Literature''' మరియు మహాత్మ గాంధీ విశ్వవిద్యాలయం, నల్గొండ నుండి B. P. Ed పట్టా పొందారు విద్యార్ధి దశలో MSF - మాదిగ స్టూడెంట్స్ ఫెడరేషన్ ద్వారా విద్యార్థి ఉద్యమాలలో పాల్గొన్నారు. కబడ్డీలో రాష్ట్రస్థాయి క్రీడాకారుడు మరియు కుంగ్-ఫూ లో మెరిట్ సర్టిఫికేట్ పొందారు. == MRPS లో పదవులు == <nowiki>*</nowiki> 2016-2021 వరకు : సారంగాపూర్ మండల MRPS అధ్యక్షుడు <nowiki>*</nowiki> 2023: జగిత్యాల జిల్లా MRPS కో-ఆర్డినేటర్ <nowiki>*</nowiki> 2024-2026: జగిత్యాల జిల్లా MRPS అధికార ప్రతినిధి ప్రధాన ఉద్యమాలు మరియు కార్యక్రమాలు 1. <nowiki>'''</nowiki>10 ఆగస్టు 2016 - న్యూ ఢిల్లీ:<nowiki>'''</nowiki> SC/ST అట్రాసిటీ చట్టాన్ని నిర్వీర్యం చేస్తున్న బీజేపీ ప్రభుత్వంపై విద్యార్థి దశలో MSF - మాదిగ స్టూడెంట్ ఫెడరేషన్ ఆధ్వర్యంలో జరిగిన నిరసనలో పాల్గొన్నారు.[1] 2. <nowiki>'''</nowiki>2017 - న్యూ ఢిల్లీ:<nowiki>'''</nowiki> జంతర్ మంతర్ వద్ద SC వర్గీకరణ పోరాటంలో పాల్గొన్నారు.[2] 3. <nowiki>'''</nowiki>06 సెప్టెంబర్ 2020 - సారంగాపూర్:<nowiki>'''</nowiki> MRPS మండల ఇంచార్జ్ హోదాలో జగిత్యాల జిల్లా కలెక్టర్ కార్యాలయం ఎదుట 6వ రోజు రిలే నిరాహార దీక్షలు కొనసాగించారు.[3] 4. <nowiki>'''</nowiki>2022 - బెంగుళూరు:<nowiki>'''</nowiki> SC వర్గీకరణ సాధన కోసం బెంగుళూరులో జరిగిన జాతీయ స్థాయి ఉద్యమంలో పాల్గొన్నారు. 5. <nowiki>'''</nowiki>SC వర్గీకరణ ఉద్యమం 2022 నుండి:<nowiki>'''</nowiki> SC వర్గీకరణ సాధన కోసం జరుగుతున్న ఉద్యమంలో జిల్లా స్థాయిలో నాయకత్వం వహించారు. మల్యాల నుండి ప్రారంభమైన "మహా సంగ్రామ పాదయాత్ర"లో పాల్గొన్నారు. BJP SC లను మోసం చేస్తుందంటూ నిరసనలు చేశారు. === MRPS లో పదవులు === * '''2021-2022''': సారంగాపూర్ మండల MRPS అధ్యక్షుడు * '''2023''': జగిత్యాల జిల్లా MRPS కో-ఆర్డినేటర్ * '''2024-2026''': జగిత్యాల జిల్లా MRPS అధికార ప్రతినిధి === ప్రధాన ఉద్యమాలు మరియు కార్యక్రమాలు === '''1. SC వర్గీకరణ ఉద్యమం''' 2022 నుండి SC వర్గీకరణ సాధన కోసం జరుగుతున్న ఉద్యమంలో జిల్లా స్థాయిలో నాయకత్వం వహించారు. మల్యాల నుండి ప్రారంభమైన "మహా సంగ్రామ పాదయాత్ర"లో పాల్గొన్నారు. BJP SC లను మోసం చేస్తుందంటూ నిరసనలు చేశారు. '''2. విశ్వరూప మహాసభ - 2023''' నవంబర్ 11, 2023న హైదరాబాద్ లో జరిగిన "విశ్వరూప మహాసభ"ను విజయవంతం చేయడానికి జగిత్యాల జిల్లా నుండి కార్యకర్తలను సమీకరించారు. సారంగాపూర్, లక్ష్మీదేవిపల్లి, బీర్కూర్ మండలాల్లో సన్నాహక సదస్సులు నిర్వహించారు. '''3. ఢిల్లీ చలో మరియు జాతీయ ఉద్యమాలు''' * '''నవంబర్ 17, 2023''': ఢిల్లీ జంతర్ మంతర్ వద్ద జరిగిన SC వర్గీకరణ ధర్నాలో పాల్గొన్నారు. * '''నవంబర్ 18, 2025''': CJI పై దాడిని ఖండిస్తూ సూర్యా పత్రిక కథనం ప్రకారం జగిత్యాల జిల్లా నాయకులతో ఢిల్లీ వెళ్లారు. '''4. ప్రజా సమస్యలపై పోరాటం''' * '''దళితబంధు''': దళితబంధు పథకం అన్ని నియోజకవర్గాల్లో అమలు చేయాలని డిమాండ్ చేస్తూ మహాశక్తి TV లో ప్రకటన. * '''పెన్షన్లు''': 2026 జూలైలో పెంబట్లలో వృద్ధులు, వికలాంగులు, ఒంటరి మహిళల పెన్షన్ 4000 నుండి 6000 కు పెంచాలని నిరసన. దివ్యాంగుల సదస్సు నిర్వహించారు. * '''బాల కార్మికులు''': జగిత్యాల లో ప్రభుత్వ నర్సింగ్ కళాశాల నిర్మాణంలో బాల కార్మికులను వాడుతున్నారని ఆరోపిస్తూ నిరసన. * '''DSP కార్యాలయం''': 2026 జూలై 14,15 తేదీల్లో జగిత్యాల DSP కార్యాలయం ముందు దళితులకు ప్రవేశం లేదంటూ నిరసన. '''5. సామాజిక సేవ''' Lokal App లో వచ్చిన కథనం ప్రకారం జగిత్యాల RDO ఆఫీస్ దగ్గర ఆకలితో ఉన్న వృద్ధుడికి ఆహారం అందించారు. '''6. MRPS 32వ ఆవిర్భావ వేడుకలు - 2026''' జూలై 7, 2026న జగిత్యాలలో MRPS 32వ ఆవిర్భావ దినోత్సవ వేడుకలను నిర్వహించి, ఉద్యమ ఆశయాలను స్మరించుకున్నారు. == కళా రంగం == 2021 జనవరి 26న సారంగాపూర్ అడవుల్లో జరిగిన '''"నలుగురితో నారాయణ"''' సినిమా షూటింగ్ కార్యక్రమంలో పాల్గొన్నారు. == అవార్డులు == మనోత్సవ్ ఫౌండేషన్, హైద్రాబాద్ వారు సమాజ సేవ మరియు విద్యా రంగంలో చేసిన కృషికి గాను "Book of India Record" జాతీయ అవార్డును ప్రదానం చేశారు.<ref>Book of India Record</ref> == మీడియా కవరేజ్ == బెజ్జంకి సతీష్ గురించి 2021 నుండి 2026 వరకు వివిధ మీడియాలో 110+ కథనాలు వచ్చాయి. * '''పత్రికలు''': సాక్షి, ఈనాడు, ఉదయం, గాండీవం, ప్రజాపాలన, ఇంద్రప్రభ, సూర్య<ref name=":1" /> * '''టీవీ''': Akshara News, SV9 TV, Mahashakti TV, City Cable News * '''డిజిటల్''': Lokal App == మూలాలు == <references> <ref name=":1">Udayam Newspaper, 08 Jul 2026 - MRPS 32nd Formation Day</ref> <ref name=":0">Gandivam Newspaper, 14 Jul 2026 - DSP Office Protest</ref> <ref>Sakshi Newspaper, 2023 - Vishwaroopa Mahasabha</ref> <ref>Surya Newspaper, 18 Nov 2025 - Delhi Protest</ref> <ref>Indraprabha Newspaper - Bejjanki Satish Honored</ref> <ref>Lokal App, 28 March - Helping Elderly Person</ref> <ref>Eenadu Newspaper, 26 Jan 2021 - "Nalugurittho Narayana" Movie</ref> <ref>Book of India Award Certificate, ManoTatva Foundation</ref> <ref>City Cable News, Jagtial - RDO Office Dharna</ref> <ref>Mahashakti TV - Dalit Bandhu Demand</ref> <ref>News on Child Labor Protest at Nursing College</ref> <ref>Multiple news articles 2021-2026 mentioning "District Spokesperson Bejjanki Satish"</ref> </references> 2xi087a4vzywj0zrlyidynxkm9myjh7 4908334 4908063 2026-07-19T10:54:59Z ~2026-40325-32 151887 /* */ 4908334 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = బెజ్జంకి సతీష్ మాదిగ | nationality = భారతీయుడు | occupation = సామాజిక కార్యకర్త | known_for = మాదిగ ఉద్యమ నాయకుడు }}{{Infobox person | name = బెజ్జంకి సతీష్ మాదిగ | image = | caption = జగిత్యాల జిల్లా MRPS అధికార ప్రతినిధి | birth_place = పెంబట్ల, సారంగాపూర్ మండలం, జగిత్యాల జిల్లా, తెలంగాణ | nationality = భారతీయుడు | education = M.A. English Literature, B.Ped, కాకతీయ విశ్వవిద్యాలయం | occupation = సామాజిక కార్యకర్త, రాజకీయ నాయకుడు, నటుడు | organization = MRPS - మాదిగ రిజర్వేషన్ పోరాట సమితి | known_for = SC వర్గీకరణ ఉద్యమం, దళిత హక్కుల పోరాటం, సామాజిక సేవ | title = జగిత్యాల జిల్లా MRPS అధికార ప్రతినిధి | awards = Book of India Award }} '''బెజ్జంకి సతీష్ మాదిగ''' తెలంగాణ రాష్ట్రం, జగిత్యాల జిల్లాకు చెందిన సామాజిక కార్యకర్త మరియు రాజకీయ నాయకుడు. ప్రస్తుతం ఆయన '''జగిత్యాల జిల్లా MRPS - మాదిగ రిజర్వేషన్ పోరాట సమితి అధికార ప్రతినిధి'''గా బాధ్యతలు నిర్వహిస్తున్నారు. SC వర్గీకరణ సాధన, దళితుల హక్కుల కోసం గత 5 సంవత్సరాలుగా జరుగుతున్న ఉద్యమాలలో కీలక పాత్ర పోషించారు. == <ref name=":0" />తొలినాళ్లు మరియు విద్య == బెజ్జంకి సతీష్ జగిత్యాల జిల్లా, సారంగాపూర్ మండలం, పెంబట్ల గ్రామంలో జన్మించారు. కాకతీయ విశ్వవిద్యాలయం నుండి '''M.A. English Literature''' మరియు మహాత్మ గాంధీ విశ్వవిద్యాలయం, నల్గొండ నుండి B. P. Ed పట్టా పొందారు విద్యార్ధి దశలో MSF - మాదిగ స్టూడెంట్స్ ఫెడరేషన్ ద్వారా విద్యార్థి ఉద్యమాలలో పాల్గొన్నారు. కబడ్డీలో రాష్ట్రస్థాయి క్రీడాకారుడు మరియు కుంగ్-ఫూ లో మెరిట్ సర్టిఫికేట్ పొందారు. == MRPS లో పదవులు == <nowiki>*</nowiki> 2016-2021 వరకు : సారంగాపూర్ మండల MRPS అధ్యక్షుడు <nowiki>*</nowiki> 2023: జగిత్యాల జిల్లా MRPS కో-ఆర్డినేటర్ <nowiki>*</nowiki> 2024-2026: జగిత్యాల జిల్లా MRPS అధికార ప్రతినిధి ప్రధాన ఉద్యమాలు మరియు కార్యక్రమాలు 1. <nowiki>'''</nowiki>10 ఆగస్టు 2016 - న్యూ ఢిల్లీ:<nowiki>'''</nowiki> SC/ST అట్రాసిటీ చట్టాన్ని నిర్వీర్యం చేస్తున్న బీజేపీ ప్రభుత్వంపై విద్యార్థి దశలో MSF - మాదిగ స్టూడెంట్ ఫెడరేషన్ ఆధ్వర్యంలో జరిగిన నిరసనలో పాల్గొన్నారు.[1] 2. <nowiki>'''</nowiki>2017 - న్యూ ఢిల్లీ:<nowiki>'''</nowiki> జంతర్ మంతర్ వద్ద SC వర్గీకరణ పోరాటంలో పాల్గొన్నారు.[2] 3. <nowiki>'''</nowiki>06 సెప్టెంబర్ 2020 - సారంగాపూర్:<nowiki>'''</nowiki> MRPS మండల ఇంచార్జ్ హోదాలో జగిత్యాల జిల్లా కలెక్టర్ కార్యాలయం ఎదుట 6వ రోజు రిలే నిరాహార దీక్షలు కొనసాగించారు.[3] 4. <nowiki>'''</nowiki>2022 - బెంగుళూరు:<nowiki>'''</nowiki> SC వర్గీకరణ సాధన కోసం బెంగుళూరులో జరిగిన జాతీయ స్థాయి ఉద్యమంలో పాల్గొన్నారు. 5. <nowiki>'''</nowiki>SC వర్గీకరణ ఉద్యమం 2022 నుండి:<nowiki>'''</nowiki> SC వర్గీకరణ సాధన కోసం జరుగుతున్న ఉద్యమంలో జిల్లా స్థాయిలో నాయకత్వం వహించారు. మల్యాల నుండి ప్రారంభమైన "మహా సంగ్రామ పాదయాత్ర"లో పాల్గొన్నారు. BJP SC లను మోసం చేస్తుందంటూ నిరసనలు చేశారు. === MRPS లో పదవులు === * '''2021-2022''': సారంగాపూర్ మండల MRPS అధ్యక్షుడు * '''2023''': జగిత్యాల జిల్లా MRPS కో-ఆర్డినేటర్ * '''2024-2026''': జగిత్యాల జిల్లా MRPS అధికార ప్రతినిధి === ప్రధాన ఉద్యమాలు మరియు కార్యక్రమాలు === '''1. SC వర్గీకరణ ఉద్యమం''' 2022 నుండి SC వర్గీకరణ సాధన కోసం జరుగుతున్న ఉద్యమంలో జిల్లా స్థాయిలో నాయకత్వం వహించారు. మల్యాల నుండి ప్రారంభమైన "మహా సంగ్రామ పాదయాత్ర"లో పాల్గొన్నారు. BJP SC లను మోసం చేస్తుందంటూ ....నిరసనలు చేశారు.[1] '''2. విశ్వరూప మహాసభ - 2023''' నవంబర్ 11, 2023న హైదరాబాద్ లో జరిగిన "విశ్వరూప మహాసభ"ను విజయవంతం చేయడానికి జగిత్యాల జిల్లా నుండి కార్యకర్తలను సమీకరించారు. సారంగాపూర్, లక్ష్మీదేవిపల్లి, బీర్కూర్ మండలాల్లో సన్నాహక సదస్సులు నిర్వహించారు. '''3. ఢిల్లీ చలో మరియు జాతీయ ఉద్యమాలు''' * '''నవంబర్ 17, 2023''': ఢిల్లీ జంతర్ మంతర్ వద్ద జరిగిన SC వర్గీకరణ ధర్నాలో పాల్గొన్నారు. * '''నవంబర్ 18, 2025''': CJI పై దాడిని ఖండిస్తూ సూర్యా పత్రిక కథనం ప్రకారం జగిత్యాల జిల్లా నాయకులతో ఢిల్లీ వెళ్లారు. '''4. ప్రజా సమస్యలపై పోరాటం''' * '''దళితబంధు''': దళితబంధు పథకం అన్ని నియోజకవర్గాల్లో అమలు చేయాలని డిమాండ్ చేస్తూ మహాశక్తి TV లో ప్రకటన. * '''పెన్షన్లు''': 2026 జూలైలో పెంబట్లలో వృద్ధులు, వికలాంగులు, ఒంటరి మహిళల పెన్షన్ 4000 నుండి 6000 కు పెంచాలని నిరసన. దివ్యాంగుల సదస్సు నిర్వహించారు. * '''బాల కార్మికులు''': జగిత్యాల లో ప్రభుత్వ నర్సింగ్ కళాశాల నిర్మాణంలో బాల కార్మికులను వాడుతున్నారని ఆరోపిస్తూ నిరసన. * '''DSP కార్యాలయం''': 2026 జూలై 14,15 తేదీల్లో జగిత్యాల DSP కార్యాలయం ముందు దళితులకు ప్రవేశం లేదంటూ నిరసన. '''5. సామాజిక సేవ''' Lokal App లో వచ్చిన కథనం ప్రకారం జగిత్యాల RDO ఆఫీస్ దగ్గర ఆకలితో ఉన్న వృద్ధుడికి ఆహారం అందించారు. '''6. MRPS 32వ ఆవిర్భావ వేడుకలు - 2026''' జూలై 7, 2026న జగిత్యాలలో MRPS 32వ ఆవిర్భావ దినోత్సవ వేడుకలను నిర్వహించి, ఉద్యమ ఆశయాలను స్మరించుకున్నారు. == కళా రంగం == 2021 జనవరి 26న సారంగాపూర్ అడవుల్లో జరిగిన '''"నలుగురితో నారాయణ"''' సినిమా షూటింగ్ కార్యక్రమంలో పాల్గొన్నారు. == అవార్డులు == మనోత్సవ్ ఫౌండేషన్, హైద్రాబాద్ వారు సమాజ సేవ మరియు విద్యా రంగంలో చేసిన కృషికి గాను "Book of India Record" జాతీయ అవార్డును ప్రదానం చేశారు.<ref>Book of India Record</ref> == మీడియా కవరేజ్ == బెజ్జంకి సతీష్ గురించి 2021 నుండి 2026 వరకు వివిధ మీడియాలో 110+ కథనాలు వచ్చాయి. * '''పత్రికలు''': సాక్షి, ఈనాడు, ఉదయం, గాండీవం, ప్రజాపాలన, ఇంద్రప్రభ, సూర్య<ref name=":1" /> * '''టీవీ''': Akshara News, SV9 TV, Mahashakti TV, City Cable News * '''డిజిటల్''': Lokal App == మూలాలు == <references> <ref name=":1">Udayam Newspaper, 08 Jul 2026 - MRPS 32nd Formation Day</ref> <ref name=":0">Gandivam Newspaper, 14 Jul 2026 - DSP Office Protest</ref> <ref>Sakshi Newspaper, 2023 - Vishwaroopa Mahasabha</ref> <ref>Surya Newspaper, 18 Nov 2025 - Delhi Protest</ref> <ref>Indraprabha Newspaper - Bejjanki Satish Honored</ref> <ref>Lokal App, 28 March - Helping Elderly Person</ref> <ref>Eenadu Newspaper, 26 Jan 2021 - "Nalugurittho Narayana" Movie</ref> <ref>Book of India Award Certificate, ManoTatva Foundation</ref> <ref>City Cable News, Jagtial - RDO Office Dharna</ref> <ref>Mahashakti TV - Dalit Bandhu Demand</ref> <ref>News on Child Labor Protest at Nursing College</ref> <ref>Multiple news articles 2021-2026 mentioning "District Spokesperson Bejjanki Satish"</ref> </references> q3zgq0x3n07t7f1zwpf0qu8hkm1hx0m 0 502577 4907870 4904899 2026-07-18T15:55:55Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4907870 wikitext text/x-wiki {{Infobox park | name = రామ్ నివాస్ గార్డెన్ | other_name = | native_name = | native_name_lang = | image = | image_size = | image_alt = | image_caption = | pushpin_map = India Jaipur | map_alt = | map_size = | map_caption = జైపూర్‌లో రామ్ నివాస్ గార్డెన్ స్థానం | pushpin_relief = | pushpin_label = | pushpin_label_position = | type = | motto = | location = [[ఎంఐ రోడ్]], [[జైపూర్]], [[రాజస్థాన్]] | nearest_city = | nearest_town = | grid_ref_UK = | grid_ref_Ireland = | coordinates = | coords_ref = | area = | elevation = | authorized = | created = | established = {{start date and age|1868}} | designated = | opened = | opening = | closed = | founder = | designer = | etymology = | owner = | administrator = | manager = | operator = | visitation_num = | visitation_year = | visitation_ref = | open = | status = | awards = | camp_sites = | hiking_trails = | paths = | terrain = | habitat = | water = | plants = | vegetation = | species = | collections = | designation = | disturbance = | budget = | parking = | public_transit = | free_label = | free_data = | other_info = | facilities = | website = | embedded = | child = }} '''రామ్ నివాస్ గార్డెన్''' భారతదేశంలోని [[రాజస్థాన్]] రాష్ట్రంలోని [[జైపూర్]] నగరంలో ఉన్న ఒక ఉద్యానవనం. దీనిని జైపూర్ మహారాజు సవాయి రామ్ సింగ్ 1868లో నిర్మించాడు. == అవలోకనం == ఈ చారిత్రక ఉద్యానవనం నగర నడిబొడ్డున ఉంది. ప్రస్తుతం ఇది సుమారు {{convert|33|acre|m2}} విస్తీర్ణంలో వ్యాపించి ఉంది. దీనిని 1868లో మహారాజు సవాయి రామ్ సింగ్ నిర్మించాడు. 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో ఈ ఉద్యానవనం మొత్తం {{convert|76|acre|m2}} విస్తీర్ణంలో ఉండేది. ఉద్యానవనంలోనే [[ఆల్బర్ట్ హాల్ మ్యూజియం]] (ప్రస్తుతం సెంట్రల్ మ్యూజియం) ఉంది. ఈ మ్యూజియానికి [[ఏడవ ఎడ్వర్డ్|కింగ్ ఎడ్వర్డ్ VII]] (అల్బర్ట్ ఎడ్వర్డ్) పేరు పెట్టారు. ఆయన [[వేల్స్ యువరాజు]] హోదాలో జైపూర్ సందర్శించిన సమయంలో, 1876 ఫిబ్రవరి 6న ఈ భవనానికి శంకుస్థాపన జరిగింది.<ref>{{cite web|url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V13_408.gif|title=Jaipur City (or Jainagar)|year=1909|publisher=[[The Imperial Gazetteer of India]]|pages=402|access-date=2026-07-12|archive-date=2024-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20240603091707/https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V13_408.gif|url-status=dead}}</ref> ఉద్యానవనంలో మ్యూజియంతో పాటు పక్షుల పార్కు, జంతుప్రదర్శనశాల, రవీంద్ర రంగమంచ్ థియేటర్, కళా ప్రదర్శనశాల, ప్రదర్శన మైదానం, వ్యాయామశాల, అనేక కేఫేలు, విహార ప్రదేశాలు కూడా ఉన్నాయి. <gallery widths="300px" heights="300px"> Albert Hall, Jaipur.jpg|[[ఆల్బర్ట్ హాల్ మ్యూజియం|ఆల్బర్ట్ హాల్]], జైపూర్ </gallery> == మారథాన్లు == * [[జైపూర్ మారథాన్]]: ఇది [[భారతదేశం|భారతదేశంలోని]] [[జైపూర్|జైపూర్‌లో]] ఏటా జరిగే అంతర్జాతీయ [[మారథాన్]]. ఈ కార్యక్రమం ప్రతి సంవత్సరం ఫిబ్రవరిలో ఒక ఆదివారం నాడు జరుగుతుంది. ఇది ఆసియాలోని అతిపెద్ద మారథాన్‌లలో ఒకటి. ఇది ఖండంలోని అతిపెద్ద సామూహిక క్రీడా కార్యక్రమం కూడా. ఇది 2010లో ప్రారంభమైంది. జైపూర్‌లోని రామ్ నివాస్ గార్డెన్ దక్షిణ ద్వారం నుండి ప్రారంభమవుతుంది. == మూలాలు == {{Reflist}} {{Coord|26.91528|75.81869|display=title}} [[వర్గం:రాజస్థాన్‌లోని ఉద్యానవనాలు]] [[వర్గం:జైపూర్‌లోని పర్యాటక ఆకర్షణలు]] [[వర్గం:1868లో భారతదేశంలో స్థాపించబడిన సంస్థలు]] [[వర్గం:జైపూర్‌లోని పార్కులు]] {{Jaipurdivision-geo-stub}} {{Garden-stub}} 7upnhzm6mwhotb2tmj2hybbsxzmbtkh 0 502599 4907827 4904581 2026-07-18T13:10:02Z InternetArchiveBot 88395 0 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 1 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4907827 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | honorific_prefix = హవిల్దార్ | name = రజబ్ అలీ | honorific_suffix = ఖాన్ | native_name = | native_name_lang = | image = রজব আলী.jpg | image_upright = | landscape = <!-- yes, if wide image, otherwise leave blank --> | alt = <!-- descriptive text for use by speech synthesis (text-to-speech) software --> | caption = 1930లలో గీసిన రజబ్ అలీ ఆదర్శవంతమైన చిత్రపటం | pronunciation = | birth_name = <!-- only use if different from name --> | birth_date = <!-- {{Birth date and age|YYYY|MM|DD}} for living people supply only the year with {{Birth year and age|YYYY}} unless the exact date is already widely published, as per [[WP:DOB]]. For people who have died, use {{Birth date|YYYY|MM|DD}}. --> | birth_place = సాండ్విప్ | disappeared_date = 1858 జనవరి 9 | disappeared_place = కరీంగంజ్ , సిల్హెట్ జిల్లా , ఈశాన్య సరిహద్దు | disappeared_status = | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (enter DEATH date then BIRTH date (e.g., ...|1967|8|31|1908|2|28}} use both this parameter and |birth_date to display the person's date of birth, date of death, and age at death) --> | death_place = | death_cause = <!-- should only be included when the cause of death has significance for the subject's notability --> | body_discovered = | resting_place = | resting_place_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | burial_place = <!-- may be used instead of resting_place and resting_place_coordinates (displays "Burial place" as label) --> | burial_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | monuments = | other_names = | siglum = | citizenship = <!-- use only when necessary per [[WP:INFONAT]] --> | education = | alma_mater = | occupation = సైనిక | years_active = | era = | employer = | organization = | agent = <!-- discouraged in most cases, specifically when promotional, and requiring a reliable source --> | known_for = | notable_works = <!-- produces label "Notable work"; may be overridden by |credits=, which produces label "Notable credit(s)"; or by |works=, which produces label "Works"; or by |label_name=, which produces label "Label(s)" --> | style = | television = | height = <!-- "X cm", "X m" or "X ft Y in" plus optional reference (conversions are automatic) --> | title = <!-- formal/awarded/job title. The parameter |office=may be used as an alternative when the label is better rendered as "Office" (e.g. public office or appointments) --> | term = | predecessor = | successor = | party = | otherparty = | movement = సిపాయిల తిరుగుబాటు | opponents = | boards = | criminal_charges = <!-- criminality parameters should be supported with citations from reliable sources --> | criminal_penalty = | criminal_status = | spouse = <!-- use article title or common name --> | partner = <!-- (unmarried long-term partner) --> | children = | parents = <!-- overrides mother and father parameters --> | mother = <!-- may be used (optionally with father parameter) in place of parents parameter (displays "Parent(s)" as label) --> | father = <!-- may be used (optionally with mother parameter) in place of parents parameter (displays "Parent(s)" as label) --> | relatives = | family = | callsign = <!-- amateur radio, use if relevant --> | awards = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | module = | module2 = | module3 = | module4 = | module5 = | module6 = | signature = | signature_type = | signature_size = | signature_alt = | footnotes = }} '''[[హవిల్దార్]] రజబ్ అలీ''' అని కూడా పిలువబడే '''రజబ్ అలీ ఖాన్''' 1857 [[మొదటి భారత స్వాతంత్ర్య యుద్ధం|సిపాయి తిరుగుబాటు]] సమయంలో ఫిరాయించిన బెంగాల్ రెజిమెంట్ చెందిన సైనికుడు. [[చిట్టగాంగ్]] వద్ద తిరుగుబాటుదారులకు నాయకత్వం వహించిన ఆయన బ్రిటిష్ దళాలు సిల్హెట్, మణిపూర్ వరకు వెంబడించారు.<ref>{{Citation|title=১৮৫৭ সালের সিপাহী বিদ্রোহ: আমাদের প্রথম স্বাধীনতা যুদ্ধ ও একজন|date=23 March 2020|publisher=[[Samakal]]|language=bn}}</ref> == వివరణ == [[హవిల్దార్]] రజబ్ అలీ గుర్తింపు చాలా అస్పష్టంగా ఉంది. చాలా మంది చరిత్రకారులు, పరిశోధకులు ఆయనను [[చిట్టగాంగ్]] తీరంలోని సంద్వీప్ అనే ద్వీపంలో నివసించే వ్యక్తిగా భావిస్తారు. చిన్న వయస్సులోనే, అతను బెంగాల్ రెజిమెంట్ [[సిపాయి]] చేరాడు, తరువాత 4వ కంపెనీ హవిల్దార్గా పదోన్నతి పొందాడు. బెంగాల్ స్థానిక పదాతిదళానికి చెందిన 34వ రెజిమెంట్లో 120 మంది హవిదాదార్లు మాత్రమే ఉన్నారు. ఆ సమయంలో, అతను కెప్టెన్ పి.హెచ్.కె. దేవాల్ ఆధ్వర్యంలో ఉన్న పహర్తాలి సమీపంలోని పరేడ్ గ్రౌండ్ ఆర్మీ క్యాంపులో నివసిస్తున్నాడు. == తిరుగుబాటు == 1857 నవంబరు 12న, బెంగాల్ స్థానిక పదాతిదళానికి చెందిన 34వ రెజిమెంట్‌కు చెందిన నాలుగు వందల మంది సిపాయిలు [[ఈస్టిండియా కంపెనీ|బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ]] వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటుకు పిలుపునిచ్చారు. చిట్టగాంగ్ సిపాయిలలో బరాక్పూర్ సిపాయిలు కూడా ఉన్నారు. తిరుగుబాటును వ్యాప్తి చేయడానికి చిట్టగాంగ్ వచ్చినది ఇతడే అని భావిస్తున్నారు. సిపాయిలు ఆయుధశాల, ఖజానాపై దాడి చేసి, ఆయుధాలు, పరికరాలను సేకరించారు.<ref>Further Papers (Number 9 in continuation of Number 7), Insurrection in the East Indies, Presented to both the Houses of Parliament, Enclosure in Number 5. BLOC; Special Narrative of Events Dated 5 December 1857, p. 326-27, WBSA.</ref> బ్రిటిష్ జైలుపై దాడి చేసిన తరువాత, వారు ఖైదీలందరినీ విడుదల చేశారు. సిపాయి జమాల్ ఖాన్తో పాటు 2వ, 3వ, 4వ రెజిమెంట్లకు రజబ్ అలీ ఖాన్ నాయకత్వం వహించాడు.<ref>{{Cite web|title=জেলার ইতিহাস|trans-title=District's history|url=http://www.chittagong.gov.bd/site/page/c53c94f1-2144-11e7-8f57-286ed488c766/%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%B0%20%E0%A6%87%E0%A6%A4%E0%A6%BF%E0%A6%B9%E0%A6%BE%E0%A6%B8|archive-url=https://web.archive.org/web/20200627020029/http://www.chittagong.gov.bd/site/page/c53c94f1-2144-11e7-8f57-286ed488c766/%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%B2%E0%A6%BE%E0%A6%B0%20%E0%A6%87%E0%A6%A4%E0%A6%BF%E0%A6%B9%E0%A6%BE%E0%A6%B8|archive-date=27 June 2020|access-date=8 June 2020|website=[[Chittagong District]]|language=bn}}</ref> ఆ సమయంలో, చాలా మంది అధికారులు ప్రాణనష్టం ఎదుర్కొన్నారు.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/rare-1857-reports-on-bengal-uprisings/articleshow/4637780.cms|title=Rare 1857 reports on Bengal uprisings {{!}} Kolkata News - Times of India|last=P|first=Jhimli Mukherjee|date=10 June 2009|work=The Times of India|access-date=2021-02-04|language=en}}</ref> భయాందోళనకు గురైన బ్రిటిష్ సైనికులు సముద్రంలోని నౌకలలో ఆశ్రయం పొందారు.<ref>Judicial Proceedings Number 384, 17 September 1857, Government of Bengal, WBSA.</ref> చిట్టగాంగ్ ముప్పై గంటల పాటు బ్రిటిష్ పాలన నుండి స్వతంత్రంగా ఉండింది. సైనిక స్థావరాలపై దాడి చేసిన తరువాత, తిరుగుబాటుదారులు ఏనుగులు, మందుగుండు సామగ్రి ఇతర అవసరమైన సామాగ్రిని చిట్టగాంగ్ నుండి బయలుదేరారు, అయితే ఒకానొక సమయంలో సరఫరా లేకపోవడం వల్ల వారు బలహీనపడ్డారు. తిరుగుబాటుదారులు [[ట్విప్రా రాజ్యం|స్వతంత్ర త్రిపుర]] సురక్షిత ప్రాంతంలో ఆశ్రయం పొందాలని నిర్ణయించుకున్నారు. హవిల్దార్ రజబ్ అలీ ఖాన్ తిరుగుబాటు సిపాయిల నిర్వహణను చేపట్టాడు. బెంగాల్ రెజిమెంట్ చెందిన కెప్టెన్ పిహెచ్కె దేవాల్ ఇచ్చిన నివేదిక ప్రకారం, రజబ్ అలీ తిరుగుబాటు దళాలతో కలిసి త్రిపుర సరిహద్దు వైపు ఫెని నది దాటాడని స్థానిక వర్గాలు పేర్కొన్నాయి.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=O6GNNQQIeYIC&dq=The+Mutiny+of+Indian+Army&pg=PA22|title=The Military Mutiny in India: Its Origin and Its Results|last=Orlich|first=Leopold von|date=1858|publisher=T. and W. Boone, 29, New Bond Street|language=en}}</ref> కానీ అంతకు ముందు, చిట్టగాంగ్ బ్రిటిష్ కమిషనర్ తిరుగుబాటు సిపాయిలను తిప్పికొట్టాలని త్రిపుర మహారాజు ఇషాన్ చంద్ర మాణిక్య సందేశం పంపారు. త్రిపుర రాజు బ్రిటిష్ వారితో చేతులు కలిపి తిరుగుబాటుదారులను ఆపడానికి సన్నాహాలు చేశాడు.<ref>{{Cite web|last=admin|date=2018-01-09|title=১৮৫৭ সালের মহাবিদ্রোহ, উপনিবেশবাদ এবং হাবিলদার রজব আলি|url=http://muktobuli.com/%e0%a7%a7%e0%a7%ae%e0%a7%ab%e0%a7%ad-%e0%a6%b8%e0%a6%be%e0%a6%b2%e0%a7%87%e0%a6%b0-%e0%a6%ae%e0%a6%b9%e0%a6%be%e0%a6%ac%e0%a6%bf%e0%a6%a6%e0%a7%8d%e0%a6%b0%e0%a7%8b%e0%a6%b9-%e0%a6%89%e0%a6%aa/|access-date=2021-02-04|website=Muktobuli {{!}} মুক্তবুলি|language=}}{{Dead link|date=జూలై 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> తిరుగుబాటుదారులు డిసెంబర్ 2న సీతాకుంద మీదుగా స్వతంత్ర త్రిపుర ప్రవేశ ద్వారానికి చేరుకున్నారు. తమను ఆపడానికి చాలా మంది సాయుధ సైనికులు అక్కడ వేచి ఉండటం వారు చూశారు. తిరుగుబాటుదారులు బ్రిటిష్ త్రిపురలోని కొండ ప్రాంతాల వైపు వెళ్ళవలసి వచ్చింది, అయితే త్రిపుర సైన్యం వారిని వెంబడించింది.<ref>{{Cite book|title=স্বাধীনতা সংগ্রামে চট্টগ্রাম|last=Dastidar|first=Purnendu|date=October 1967|publisher=Baighar Prakashani|language=bn|trans-title=Chittagong in the independence struggle}}</ref> తిరుగుబాటుదారులు చేరుకోలేని రహదారిని దాటి బ్రిటిష్ రక్షిత మణిపూర్ సమీపంలో ఉన్న సిల్హెట్ చేరుకున్నారు. సరిహద్దు ప్రాంతంలోని సిల్హెట్ లైట్ ఇన్ఫాంట్రీ చెందిన మేజర్ బేంగ్ అక్కడ తిరుగుబాటుదారులపై దాడి చేశారు. తీవ్రమైన యుద్ధంలో మేజర్ బేయింగ్ చంపబడ్డాడు, అతని ఆధ్వర్యంలో ఉన్న బ్రిటిష్ దళాలు ఓడిపోయాయి.<ref>Rethinking 1857, Sabyasachi Bhattacharya, Indian Council of Historical Research Orient Longman, 2007 - India</ref> అప్పుడు కూడా బ్రిటిష్, స్థానిక దళాలు పక్కపక్కనే పోరాడాయి. కొన్ని యుద్ధాలలో వారి వైపు చాలా మంది మరణించారు. దాడి నుండి ప్రాణాలతో బయటపడిన వారు చివరికి సమీపంలోని పర్వతాలలో ఆశ్రయం పొందవలసి వచ్చింది.<ref name="sen">{{Cite book|title=মহাবিদ্রোহের কাহিনী|last=Sen|first=Satyen|pages=155–159|language=bn|trans-title=Story of the great rebellion}}</ref> == ఓటమి == చివరగా, 1858 జనవరి 9న, రజబ్ అలీ ఖాన్ [[శ్రీభూమి జిల్లా|కరీంగంజ్‌లోని]] మాలేఘర్ వద్ద బ్రిటిష్ దళాలతో తన చివరి యుద్ధాన్ని నిర్వహించాడు.<ref name="sen" /> అతని దళాలు కచారి రాజ్యానికి సమీపంలో ఉన్న కొండలను దాటి, మోహన్పూర్ టీ గార్డెన్ సమీపంలో సబాష్పూర్ వద్ద స్థానం సంపాదించాయి. స్థానిక జమీందార్ల ద్వారా బ్రిటిష్ దళాలకు ఈ విషయం తెలియజేయబడింది, లెఫ్టినెంట్ రాస్ నేతృత్వంలో ఆకస్మిక దాడిని ప్రారంభించింది. రజబ్ అలీ ఖాన్ తన దళాలతో కొద్ది సంఖ్యలో పోరాడారు, కాని భారీ ప్రాణనష్టం సంభవించడంతో ఓడిపోయారు. ఈ యుద్ధంలో 70 మంది సిపాయిలు మరణించగా, ఇంకా చాలా మంది గాయపడ్డారు. రజబ్ అలీ ఖాన్‌తో పాటు, యుద్ధం ముగిసే సమయానికి ముగ్గురు లేదా నలుగురు ప్రాణాలతో బయటపడ్డారు. బ్రిటిష్ దళాలు నిరంతరం వెంబడిస్తూ ఉండగా, వారు మణిపూర్ సమీపంలోని లోతైన కొండ అడవులలో దాక్కున్నారు.<ref>SEPOY MUTINY AND THE REVOLT OF 1857, RC Majumder, Calcutta, 1957, page-88</ref> బ్రిటిష్ దళాల తుది నివేదిక వారు దొరకలేదని పేర్కొంది. హవిల్దార్ రజబ్ అలీ ఖాన్ జీవితం ప్రజల దృష్టిలో ముగిసింది.<ref>{{Cite news|url=https://www.dailysangram.com/post/308042-%E0%A6%B8%E0%A6%BF%E0%A6%AA%E0%A6%BE%E0%A6%B9%E0%A7%80-%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%AA%E0%A7%8D%E0%A6%B2%E0%A6%AC-%E0%A6%93-%E0%A6%B9%E0%A6%BE%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%B2%E0%A6%A6%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%B0%E0%A6%9C%E0%A6%AC-%E0%A6%86%E0%A6%B2%E0%A7%80%E0%A6%B0-%E0%A6%9A%E0%A6%9F%E0%A7%8D%E0%A6%9F%E0%A6%97%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%BE%E0%A6%AE|title=সিপাহী বিপ্লব ও হাবিলদার রজব আলীর চট্টগ্রাম|date=18 November 2017|access-date=8 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20171122162705/https://www.dailysangram.com/post/308042-%E0%A6%B8%E0%A6%BF%E0%A6%AA%E0%A6%BE%E0%A6%B9%E0%A7%80-%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%AA%E0%A7%8D%E0%A6%B2%E0%A6%AC-%E0%A6%93-%E0%A6%B9%E0%A6%BE%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%B2%E0%A6%A6%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%B0%E0%A6%9C%E0%A6%AC-%E0%A6%86%E0%A6%B2%E0%A7%80%E0%A6%B0-%E0%A6%9A%E0%A6%9F%E0%A7%8D%E0%A6%9F%E0%A6%97%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%BE%E0%A6%AE|archive-date=22 November 2017|publisher=[[The Daily Sangram]]|language=bn|trans-title=Sepoy revolt and Rajab Ali's Chittagong}}</ref> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ]] [[వర్గం:బ్రిటిష్ ఇండియా సైన్యం]] jrydk8f3tyu7qn6g6k9pjrblwpndwm3 0 502646 4907845 4904811 2026-07-18T14:33:40Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4907845 wikitext text/x-wiki [[రాజస్థాన్|రాజస్థాన్‌లో]] 10 మున్సిపల్ కార్పొరేషన్లు, సుమారు 51 మున్సిపల్ కౌన్సిళ్లు, సుమారు 248 మున్సిపల్ బోర్డులు లేదా [[భారతదేశపు పట్టణ పరిపాలన|నగర పంచాయతీలు]] ఉన్నాయి. ఈ విధంగా రాజస్థాన్‌లో మొత్తం 309 మున్సిపాలిటీలు లేదా [[భారతదేశపు పట్టణ పరిపాలన|పట్టణ స్థానిక సంస్థలు]] (ULBలు) ఉన్నాయి.<ref>{{Cite web|title=Annual Report 2015-16|url=http://lsg.urban.rajasthan.gov.in/content/dam/raj/udh/lsgs/lsg-jaipur/pdf/Other%20Pdf/Annual%20Progress%20Report%202015-2016.pdf|access-date=1 April 2017|website=Local Self Government Department, GoRaj|pages=81–83}}</ref> రాజస్థాన్ మున్సిపాలిటీల చట్టం, 2009 రాష్ట్రంలోని అన్ని పట్టణ స్థానిక సంస్థల పరిపాలనను నియంత్రిస్తుంది.<ref>{{Cite web|title=Rajasthan Municipalities Act, 2009|url=https://urban.rajasthan.gov.in/content/dam/raj/udh/ulbs/jaipur%20dvision/mukundgarh/pdf/Rajasthan_Municipal_Act-2009.pdf|access-date=7 October 2020|website=Urban Portal, Government of Rajasthan}}</ref> [[రాజస్థాన్ ప్రభుత్వం|రాజస్థాన్ ప్రభుత్వ]] స్థానిక స్వపరిపాలన శాఖ రాష్ట్రంలోని అన్ని మున్సిపాలిటీల పరిపాలనను పర్యవేక్షిస్తుంది.<ref>{{Cite web|title=Home Page|url=https://lsg.urban.rajasthan.gov.in/content/raj/udh/lsg-jaipur/en/home.html#|access-date=8 October 2020|website=Department of Local Self Government, Rajasthan Government}}</ref> అధికారిక సైట్ https://lsg.urban.rajasthan.gov.in/content/raj/udh/lsg-jaipur/en/about-us/LocalBodies.html == మున్సిపల్ కార్పొరేషన్ల జాబితా == రాజస్థాన్‌లోని మున్సిపల్ కార్పొరేషన్లు లేదా నగర నిగమ్‌ల జాబితా.<ref>{{Cite web|title=Municipalities and Local Bodies-Web Directory|url=http://www.udaipur.rajasthan.gov.in/content/raj/udaipur/en/web-directory.html|access-date=11 June 2015|website=rajasthan.gov.in|archive-date=10 జూన్ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150610171806/http://www.udaipur.rajasthan.gov.in/content/raj/udaipur/en/web-directory.html|url-status=dead}}</ref> అక్టోబర్ 2019, అక్టోబర్ 2024 మధ్య [[జైపూర్]], [[జోధ్‌పూర్]], [[కోట (రాజస్థాన్)|కోటాలో]] ఒక్కొక్కదానికి రెండు మున్సిపల్ కార్పొరేషన్లు ఉన్నాయి.<ref>{{Cite web|last=www.ETGovernment.com|title=Rajasthan: Jaipur, Jodhpur and Kota to get additional municipal corporations - ET Government|url=https://government.economictimes.indiatimes.com/news/governance/rajasthan-jaipur-jodhpur-and-kota-to-get-additional-municipal-corporations/71670354|access-date=2020-10-08|website=ETGovernment.com|language=en}}</ref> ఆగస్టు 2024 నాటికి, రాజస్థాన్‌లోని పది నగరాలకు 10 మున్సిపల్ కార్పొరేషన్లు ఉన్నాయి. {| class="wikitable sortable" ! scope="col" |క్ర.సం. ! scope="col" | పేరు ! scope="col" | URL |- | 1 | [[అజ్మీర్|అజ్మీర్ మున్సిపల్ కార్పొరేషన్]] | https://ajmermc.org |- | 2 | అల్వార్ మున్సిపల్ కార్పొరేషన్ | |- | 3 | భరత్‌పూర్ మున్సిపల్ కార్పొరేషన్ | https://www.bharatpurmc.co.in |- | 4 | భిల్వారా మున్సిపల్ కార్పొరేషన్ | |- | 5 | బికానెర్ మున్సిపల్ కార్పొరేషన్ | https://bikanermc.org |- | 6 | జైపూర్ మున్సిపల్ కార్పొరేషన్ | https://jaipurmc.org http://jaipurmcheritage.org |- | 7 | జోధ్‌పూర్ మున్సిపల్ కార్పొరేషన్ | https://urban.rajasthan.gov.in/mcjs |- | 8 | [[కోట (రాజస్థాన్)|కోట మున్సిపల్ కార్పొరేషన్]] | |- | 9 | పాలి మున్సిపల్ కార్పొరేషన్ | |- | 10 | ఉదయ్‌పూర్ మున్సిపల్ కార్పొరేషన్ | https://www.udaipurmc.org |- |} == మున్సిపల్ కౌన్సిళ్ల జాబితా == 2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం, 34 మున్సిపల్ కౌన్సిళ్లు ఉండేవి. ఆ తర్వాత, ఉదయ్‌పూర్, భరత్‌పూర్‌లను మున్సిపల్ కార్పొరేషన్లుగా ఉన్నతీకరించారు. ఇప్పుడు ఈ జాబితా 51 నగరాల్లో 51కి చేరింది. {| class="wikitable" |+2011 జనాభా లెక్కల మున్సిపల్ కౌన్సిల్, రాజస్థాన్ ! ఎస్/ఎన్ ! నగరం ! తహసీల్ ! జిల్లా |- | |- | 1 | బేవార్ | బేవార్ | బేవార్ |- | 2 | [[బార్మర్ (రాజస్థాన్)|బార్మర్]] | బార్మర్ | [[బార్మర్ జిల్లా|బార్మర్]] |- | 3 | [[చురు (రాజస్థాన్)|చురు]] | [[చురు (రాజస్థాన్)|చురు]] | [[చురు జిల్లా|చురు]] |- | 4 | [[శ్రీ గంగానగర్]] | [[శ్రీ గంగానగర్]] | [[శ్రీ గంగానగర్ జిల్లా|శ్రీ గంగానగర్]] |- | 5 | [[హనుమాన్‌గఢ్]] | [[హనుమాన్‌గఢ్]] | [[హనుమాన్‌గఢ్ జిల్లా|హనుమాన్‌గఢ్]] |- | 6 | [[ఝున్‌ఝును]] | [[ఝున్‌ఝును]] | [[ఝున్‌ఝును జిల్లా|ఝున్‌ఝును]] |- | 7 | [[కిషన్‌గఢ్]] | [[కిషన్‌గఢ్]] | [[అజ్మీర్ జిల్లా|అజ్మీర్]] |- | 8 | [[పాలీ (రాజస్థాన్)|పాలి]] | [[పాలీ (రాజస్థాన్)|పాలి]] | [[పాలీ జిల్లా|పాలి]] |- | 9 | [[సికార్ (రాజస్థాన్)|సికార్]] | [[సికార్ (రాజస్థాన్)|సికార్]] | [[సికార్ జిల్లా|సికార్]] |- | 10 | [[సిరోహి]] | [[సిరోహి]] | [[సిరోహి జిల్లా|సిరోహి]] |- | 11 | [[టోంక్ (రాజస్థాన్)|టోంక్]] | [[టోంక్ (రాజస్థాన్)|టోంక్]] | [[టోంక్ జిల్లా|టోంక్]] |- | 12 | కోట్‌పుట్లి | కోట్‌పుట్లి | [[జైపూర్ జిల్లా|జైపూర్]] |- | 13 | గంగాపూర్ నగరం | గంగాపూర్ నగరం | గంగాపూర్ నగరం |- | 14 | [[దౌస|దౌసా]] | [[దౌస|దౌసా]] | [[దౌస జిల్లా|దౌసా]] |- | 15 | [[నాగౌర్]] | [[నాగౌర్]] | [[నాగౌర్ జిల్లా|నాగౌర్]] |- | 16 | భివాడి | [[ఆల్వార్|అల్వార్]] | [[ఆల్వార్ జిల్లా|అల్వార్]] |- | 17 | [[సవై మధోపూర్|సవాయి మాధోపూర్]] | [[సవై మధోపూర్|సవాయి మాధోపూర్]] | [[సవై మధోపూర్ జిల్లా|సవాయి మాధోపూర్]] |- | 18 | కేక్రి | కేక్రి | కేక్రి |- | 19 | సుజన్‌గఢ్ | సుజన్‌గఢ్ | [[చురు జిల్లా|చురు]] |- | 20 | సర్దార్‌షహర్ | సర్దార్‌షహర్ | [[చురు జిల్లా|చురు]] |- |21 |బలోత్రా |బలోత్రా |[[బలోత్రా జిల్లా]] |} == మున్సిపల్ బోర్డుల జాబితా == '''2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం 2025 సంవత్సరంలో రాజస్థాన్‌లోని మునిసిపాలిటీలు (మొత్తం 248)''' {| class="wikitable" |+అజ్మీర్ జిల్లా | 1 | పుష్కర్ | అజ్మీర్ |- | 2 | సర్వార్ | సర్వార్ |- | 3 | విజయ నగర్ | మసుదా |- | 4 | నసిరాబాద్ | నసిరాబాద్ |- | 5 | కంటోన్మెంట్ కౌన్సిల్ నసిరాబాద్ | నసిరాబాద్ |- | 6 | సవార్ | కేక్రి |} '''జిల్లా - అల్వార్''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | బెహ్రోర్ | బెహ్రోర్ |- | 2 | థానగాజీ | థానగాజీ |- | 3 | ఖైర్తల్ | కోట్కాసిమ్ |- | 4 | ఖేర్లి | కథుమార్ |- | 5 | రాజ్‌గఢ్ | రాజ్‌గఢ్ |- | 6 | తిజారా | తిజారా |- | 7 | బాన్సూర్ | బాన్సూర్ |- | 8 | రామ్‌గఢ్ | రామ్‌గఢ్ |- | 9 | లక్ష్మణ్‌గఢ్ | లక్ష్మణ్‌గఢ్ |- | 10 | గోవింద్‌గఢ్ | గోవింద్‌గఢ్ |- | 11 | మలఖేరా | మలఖేరా |- | 12 | కథుమార్ | కథుమార్ |- | 13 | ముండవార్ | ముండవార్ |- | 14 | కోట్కాసిమ్ | కోట్కాసిమ్ |- | 15 | బార్డోడ్ | బెహ్రోర్ |- | 16 | నీమ్రానా | నీమ్రానా |- | 17 | తపుకడ | నీమ్రానా |- | 18 | బరోడా మియో | రామ్‌గఢ్ |- | 19 | బహదూర్‌పూర్ | బహదూర్‌పూర్ |- | 20 | రేని | రేని |- | 21 | నౌగావా | నౌగావా |- | 22 | ముబారిక్‌పూర్ | నౌగావా |} '''జిల్లా - బారన్''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | అంతా | అంతా |- | 2 | బారన్ | బారన్ |- | 3 | ఛబ్రా | ఛబ్రా |- | 4 | మంగ్రోల్ | మంగ్రోల్ |} '''జిల్లా - బార్మర్''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | చోహ్తాన్ | చోహ్తాన్ |} '''జిల్లా - భరత్‌పూర్''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | బాయానా | బాయానా |- | 2 | భూసవార్ | వీర్ |- | 3 | డీగ్ | డీగ్ |- | 4 | కమాన్ | కమాన్ |- | 5 | కుమ్హెర్ | కుమ్హెర్ |- | 6 | నగర్ | నగర్ |- | 7 | నద్బాయి | నద్బాయి |- | 8 | వీర్ | వీర్ |- | 9 | యుచైన్ | యుచైన్ |- | 10 | సికారి | సికారి |- | 11 | రూప్‌వాస్ | రూప్‌వాస్ |} '''జిల్లా - బికానెర్''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | దేశ్నోక్ | బికానెర్ |- | 2 | డుంగర్‌గఢ్ | డుంగర్‌గఢ్ |- | 3 | నోఖా | నోఖా |- | 4 | లుంకరన్సర్ | లుంకరన్సర్ |- | 5 | నపాసర్ | నపాసర్ |- | 6 | ఖజువాలా | ఖజువాలా |} '''జిల్లా - బన్స్వారా''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | బన్స్వారా | బన్స్వారా |- | 2 | కుశాల్‌గఢ్ | కుశాల్‌గఢ్ |- | 3 | పార్తాపూర్-గర్హి | గర్హి |} '''జిల్లా - భిల్వారా''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | అసింద్ | అసింద్ |- | 2 | గులాబ్‌పురా | హుర్దా |- | 3 | జహజ్‌పూర్ | జహజ్‌పూర్ |- | 4 | మండల్‌గఢ్ | మండల్‌గఢ్ |- | 5 | సహారా | గంగాపూర్ |- | 6 | షాపురా | షాపురా |} '''జిల్లా - బుండి''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | బుండి | బుండి |- | 2 | ఇంద్రగఢ్ | ఇంద్రగఢ్ |- | 3 | కప్రెయిన్ | కేశోరైపటన్ |- | 4 | కేశోరైపటన్ | కేశోరైపటన్ |- | 5 | లఖేరి | ఇంద్రగఢ్ |- | 6 | నైన్వా | నైన్వా |} '''జిల్లా - చిత్తౌర్‌గఢ్''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | బారి సద్రి | బారి సద్రి |- | 2 | ప్రారంభించబడింది | ప్రారంభించబడింది |- | 3 | చిత్తౌర్‌గఢ్ | చిత్తౌర్‌గఢ్ |- | 4 | కపాసన్ | కపాసన్ |- | 5 | నింబాహెరా | నింబాహెరా |- | 6 | రావత్భట | రావత్భట |} '''జిల్లా - చురు''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | బిదాసర్ | బిదాసర్ |- | 2 | ఛాపర్ | సుజన్‌గఢ్ |- | 3 | రాజల్దేసర్ | రతన్‌గఢ్ |- | 4 | రాజ్‌గఢ్ | రాజ్‌గఢ్ |- | 5 | రతన్‌గఢ్ | రతన్‌గఢ్ |- | 6 | రతన్‌నగర్ | చురు |- | 7 | తారానగర్ | తారానగర్ |} '''జిల్లా - దౌసా''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | బండికుయి | బండికుయి |- | 2 | దౌసా | దౌసా |- | 3 | లాల్‌సోట్ | లాల్‌సోట్ |- | 4 | మహువా | మహువా |- | 5 | మందవార్ | మందవార్ |- | 6 | మండవారి | లాల్‌సోట్ |- | 7 | భండారెజ్ | దౌసా |- | 8 | లావాన్ | లావాన్ |- | 9 | సిక్రాయ్ | సిక్రాయ్ |- | 10 | బస్వా | బస్వా |- | 11 | రామ్‌గఢ్ పచ్వారా | రామ్‌గఢ్ పచ్వారా |} '''జిల్లా - ధౌల్పూర్''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | బారి | బారి |- | 2 | ధౌల్పూర్ | ధౌల్పూర్ |- | 3 | రాజఖేరా | రాజఖేరా |} '''జిల్లా - దుంగార్‌పూర్''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | డుంగార్‌పూర్ | డుంగార్‌పూర్ |- | 2 | సగ్వారా | సగ్వారా |} '''జిల్లా - గంగానగర్''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | అనూప్‌గఢ్ | అనూప్‌గఢ్ |- | 2 | గజసింగ్‌పూర్ | పదంపూర్ |- | 3 | కరణ్‌పూర్ | కరణ్‌పూర్ |- | 4 | కేశ్రిసింగ్‌పూర్ | కరణ్‌పూర్ |- | 5 | పదంపూర్ | పదంపూర్ |- | 6 | రైసింగ్‌నగర్ | రైసింగ్‌నగర్ |- | 7 | సదుల్షహర్ | సదుల్షహర్ |- | 8 | సూరత్‌గఢ్ | సూరత్‌గఢ్ |- | 9 | విజయ నగర్ | విజయ నగర్ |- | 10 | ఘర్సానా | ఘర్సానా |} '''జిల్లా - హనుమాన్‌గఢ్''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | భద్ర | భద్ర |- | 2 | నోహర్ | నోహర్ |- | 3 | పిలిబంగా | పిలిబంగా |- | 4 | రావత్సర్ | రావత్సర్ |- | 5 | సంగారియా | సంగారియా |- | 6 | టిబ్బి | టిబ్బి |- | 7 | గోలువాలా | పిలిబంగా |} '''జిల్లా - జైపూర్''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | బాగ్రు | సంగనేర్ |- | 2 | చక్సు | చక్సు |- | 3 | చోము | చోము |- | 4 | జోబ్నర్ | ఫులేరా (ప్రధాన కార్యాలయం. సాంబార్) |- | 5 | కిషన్‌గఢ్ రెన్వాల్ | ఫులేరా (ప్రధాన కార్యాలయం. సాంబార్) |- | 6 | కోట్‌పుట్లి | కోట్‌పుట్లి |- | 7 | ఫులేరా | ఫులేరా (ప్రధాన కార్యాలయం. సాంబార్) |- | 8 | సాంబార్ | ఫులేరా (ప్రధాన కార్యాలయం. సాంబార్) |- | 9 | షాపురా | షాపురా |- | 10 | విరాట్‌నగర్ | విరాట్‌నగర్ |- | 11 | పావోటా | పావోటా |- | 12 | బస్సీ | బస్సీ |- | 13 | బాగ్రు | బాగ్రు |- | 14 | నారాయణ | డుడు |- | 15 | మనోహర్‌పూర్ | షాపురా |- | 16 | ఫాగి | ఫాగి |- | 17 | వాటిక | సంగనేర్ |- | 18 | డుడు | డుడు |} '''జిల్లా - జైసల్మేర్''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | పోకరన్ | పోకరన్ |} '''జిల్లా - జలోర్''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | భిన్మల్ | భిన్మల్ |- | 2 | అహోర్ | అహోర్ |- | 3 | సాంచోర్ | సాంచోర్ |- | 4 | సైలా | సైలా |} '''జిల్లా - ఝలావర్''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | అక్లెరా | అక్లెరా |- | 2 | భవానీ మంది | పచ్పహార్ |- | 3 | ఝలావర్ | ఝల్రాపటన్ |- | 4 | ఝల్రాపటన్ | ఝల్రాపటన్ |- | 5 | పిరవా | పిరవా |} '''జిల్లా - ఝున్‌ఝునున్''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | బగ్గర్ | ఝున్‌ఝునున్ |- | 2 | బిస్సావు | ఝున్‌ఝునున్ (ఇప్పుడు- మల్సిసర్) |- | 3 | చీరావా | చీరావా |- | 4 | ఖేత్రి | ఖేత్రి |- | 5 | మండవా | ఝున్‌ఝునున్ (ఇప్పుడు- మల్సిసర్) |- | 6 | ముకంద్‌గఢ్ | నవల్‌గఢ్ |- | 7 | నవల్‌గఢ్ | నవల్‌గఢ్ |- | 8 | పిలాని | చిరావా (ప్రస్తుతం- సూరజ్‌గర్) |- | 9 | సూరజ్‌గఢ్ | చిరావా (ప్రస్తుతం- సూరజ్‌గర్) |- | 10 | ఉదయ్‌పూర్వతి | ఉదయ్‌పూర్వతి |- | 11 | సింఘానా | బుహానా |- | 12 | విద్యావిహార్ | చిరావా (ప్రస్తుతం- సూరజ్‌గర్) |} '''జిల్లా - జోధ్‌పూర్''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | బిలారా | బిలారా |- | 2 | ఫలోడి | ఫలోడి |- | 3 | పైపర్ నగరం | బిలారా |- | 4 | భోపాల్‌గఢ్ | భోపాల్‌గఢ్ |} '''జిల్లా - కరౌలి''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | హిందౌన్ | హిందౌన్ |- | 2 | కరౌలి | కరౌలి |- | 3 | తోదాభీమ్ | తోదాభీమ్ |- | 4 | సపోట్రా | సపోట్రా |- | 5 | మాండ్రైల్ | మాండ్రైల్ |} '''జిల్లా - కోట''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | కైథూన్ | లాడ్‌పురా |- | 2 | రామ్‌గంజ్ మండి | రామ్‌గంజ్ మండి |- | 3 | సంగోద్ | సంగోద్ |} '''జిల్లా - నాగౌర్''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | దిద్వానా | దిద్వానా |- | 2 | కుచమన్ నగరం | నవా |- | 3 | కుచెరా | నాగౌర్ |- | 4 | లాడ్ను | లాడ్ను |- | 5 | మక్రానా | మక్రానా |- | 6 | మెర్టా నగరం | మెర్టా |- | 7 | ముండవా | నాగౌర్ |- | 8 | నాగౌర్ | నాగౌర్ |- | 9 | నవా | నవా |- | 10 | పర్బత్సర్ | పర్బత్సర్ |- | 11 | దేగానా | దేగానా |} '''జిల్లా - పాలి''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | బాలి | బాలి |- | 2 | ఫల్నా | బాలి |- | 3 | జైతరణ్ | జైతరణ్ |- | 4 | రాణి | దేశురి |- | 5 | సద్రి | దేశురి |- | 6 | సోజత్ | సోజత్ |- | 7 | సుమేర్‌పూర్ | సుమేర్‌పూర్ |- | 8 | తఖత్‌గఢ్ | సుమేర్‌పూర్ |} '''జిల్లా - ప్రతాప్‌గఢ్''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | ఛోటీ సద్రి | ఛోటీ సద్రి |- | 2 | ప్రతాప్‌గఢ్ | ప్రతాప్‌గఢ్ |} '''జిల్లా - రాజసమంద్''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | అమెట్ | అమెట్ |- | 2 | డియోగార్ | డియోగార్ |- | 3 | నాథ్‌ద్వారా | నాథ్‌ద్వారా |- | 4 | రాజసమంద్ | రాజసమంద్ |} '''జిల్లా - సవాయి మాధోపూర్''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | గంగాపూర్ నగరం | గంగాపూర్ |- | 2 | బామన్వాస్ | బామన్వాస్ |- | 3 | బోన్లీ | బోన్లీ |} '''జిల్లా - సికార్''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | ఫతేపూర్ | ఫతేపూర్ |- | 2 | ఖండేలా | శ్రీ మాధోపూర్ |- | 3 | లక్ష్మంగఢ్ | లక్ష్మంగఢ్ |- | 4 | లోసల్ | దంత రామ్‌గఢ్ |- | 5 | నీమ్-కా-థానా | నీమ్-కా-థానా |- | 6 | రామ్‌గఢ్ | ఫతేపూర్ |- | 7 | రీంగస్ | శ్రీ మాధోపూర్ |- | 8 | శ్రీ మాధోపూర్ | శ్రీ మాధోపూర్ |- | 9 | ఖతుశ్యామ్ జీ | ఖతుశ్యామ్ జీ |} '''జిల్లా - సిరోహి''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | అబు రోడ్ | అబు రోడ్ |- | 2 | మౌంట్ అబు | అబు రోడ్ |- | 3 | షియోగాంజ్ | షియోగాంజ్ |- | 4 | పిండ్వారా | పిండ్వారా |- | 5 | జవల్ | సిరోహి |} '''జిల్లా - టోంక్''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | డియోలి | డియోలి |- | 2 | మాల్పురా | మాల్పురా |- | 3 | నివాయి | నివాయి |- | 4 | తోడరైసింగ్ | తోడరైసింగ్ |- | 5 | యూనియారా | యూనియారా |} '''జిల్లా - ఉదయ్‌పూర్''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | భిందర్ | వల్లభనగర్ |- | 2 | ఫతేనగర్ | మావ్లి |- | 3 | కనోర్ | వల్లభనగర్ |- | 4 | సలుంబర్ | సలుంబర్ |} '''జిల్లా - బలోత్రా''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | బలోత్రా | |} == ఇవికూడా చూడండి == * [[రాజస్థాన్ ప్రభుత్వం]] * [[రాజస్థాన్ రాజకీయాలు]] == మూలాలు == {{Reflist}}{{రాజస్థాన్ లోని జిల్లాలు}} [[వర్గం:రాజస్థాన్ ప్రభుత్వం]] [[వర్గం:పురపాలక సంఘాలు]] 4k79x597qf2fe0udx8tt7qmotsejruv 4908321 4907845 2026-07-19T10:49:52Z Pranayraj1985 29393 /* ఇవికూడా చూడండి */ 4908321 wikitext text/x-wiki [[రాజస్థాన్|రాజస్థాన్‌లో]] 10 మున్సిపల్ కార్పొరేషన్లు, సుమారు 51 మున్సిపల్ కౌన్సిళ్లు, సుమారు 248 మున్సిపల్ బోర్డులు లేదా [[భారతదేశపు పట్టణ పరిపాలన|నగర పంచాయతీలు]] ఉన్నాయి. ఈ విధంగా రాజస్థాన్‌లో మొత్తం 309 మున్సిపాలిటీలు లేదా [[భారతదేశపు పట్టణ పరిపాలన|పట్టణ స్థానిక సంస్థలు]] (ULBలు) ఉన్నాయి.<ref>{{Cite web|title=Annual Report 2015-16|url=http://lsg.urban.rajasthan.gov.in/content/dam/raj/udh/lsgs/lsg-jaipur/pdf/Other%20Pdf/Annual%20Progress%20Report%202015-2016.pdf|access-date=1 April 2017|website=Local Self Government Department, GoRaj|pages=81–83}}</ref> రాజస్థాన్ మున్సిపాలిటీల చట్టం, 2009 రాష్ట్రంలోని అన్ని పట్టణ స్థానిక సంస్థల పరిపాలనను నియంత్రిస్తుంది.<ref>{{Cite web|title=Rajasthan Municipalities Act, 2009|url=https://urban.rajasthan.gov.in/content/dam/raj/udh/ulbs/jaipur%20dvision/mukundgarh/pdf/Rajasthan_Municipal_Act-2009.pdf|access-date=7 October 2020|website=Urban Portal, Government of Rajasthan}}</ref> [[రాజస్థాన్ ప్రభుత్వం|రాజస్థాన్ ప్రభుత్వ]] స్థానిక స్వపరిపాలన శాఖ రాష్ట్రంలోని అన్ని మున్సిపాలిటీల పరిపాలనను పర్యవేక్షిస్తుంది.<ref>{{Cite web|title=Home Page|url=https://lsg.urban.rajasthan.gov.in/content/raj/udh/lsg-jaipur/en/home.html#|access-date=8 October 2020|website=Department of Local Self Government, Rajasthan Government}}</ref> అధికారిక సైట్ https://lsg.urban.rajasthan.gov.in/content/raj/udh/lsg-jaipur/en/about-us/LocalBodies.html == మున్సిపల్ కార్పొరేషన్ల జాబితా == రాజస్థాన్‌లోని మున్సిపల్ కార్పొరేషన్లు లేదా నగర నిగమ్‌ల జాబితా.<ref>{{Cite web|title=Municipalities and Local Bodies-Web Directory|url=http://www.udaipur.rajasthan.gov.in/content/raj/udaipur/en/web-directory.html|access-date=11 June 2015|website=rajasthan.gov.in|archive-date=10 జూన్ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150610171806/http://www.udaipur.rajasthan.gov.in/content/raj/udaipur/en/web-directory.html|url-status=dead}}</ref> అక్టోబర్ 2019, అక్టోబర్ 2024 మధ్య [[జైపూర్]], [[జోధ్‌పూర్]], [[కోట (రాజస్థాన్)|కోటాలో]] ఒక్కొక్కదానికి రెండు మున్సిపల్ కార్పొరేషన్లు ఉన్నాయి.<ref>{{Cite web|last=www.ETGovernment.com|title=Rajasthan: Jaipur, Jodhpur and Kota to get additional municipal corporations - ET Government|url=https://government.economictimes.indiatimes.com/news/governance/rajasthan-jaipur-jodhpur-and-kota-to-get-additional-municipal-corporations/71670354|access-date=2020-10-08|website=ETGovernment.com|language=en}}</ref> ఆగస్టు 2024 నాటికి, రాజస్థాన్‌లోని పది నగరాలకు 10 మున్సిపల్ కార్పొరేషన్లు ఉన్నాయి. {| class="wikitable sortable" ! scope="col" |క్ర.సం. ! scope="col" | పేరు ! scope="col" | URL |- | 1 | [[అజ్మీర్|అజ్మీర్ మున్సిపల్ కార్పొరేషన్]] | https://ajmermc.org |- | 2 | అల్వార్ మున్సిపల్ కార్పొరేషన్ | |- | 3 | భరత్‌పూర్ మున్సిపల్ కార్పొరేషన్ | https://www.bharatpurmc.co.in |- | 4 | భిల్వారా మున్సిపల్ కార్పొరేషన్ | |- | 5 | బికానెర్ మున్సిపల్ కార్పొరేషన్ | https://bikanermc.org |- | 6 | జైపూర్ మున్సిపల్ కార్పొరేషన్ | https://jaipurmc.org http://jaipurmcheritage.org |- | 7 | జోధ్‌పూర్ మున్సిపల్ కార్పొరేషన్ | https://urban.rajasthan.gov.in/mcjs |- | 8 | [[కోట (రాజస్థాన్)|కోట మున్సిపల్ కార్పొరేషన్]] | |- | 9 | పాలి మున్సిపల్ కార్పొరేషన్ | |- | 10 | ఉదయ్‌పూర్ మున్సిపల్ కార్పొరేషన్ | https://www.udaipurmc.org |- |} == మున్సిపల్ కౌన్సిళ్ల జాబితా == 2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం, 34 మున్సిపల్ కౌన్సిళ్లు ఉండేవి. ఆ తర్వాత, ఉదయ్‌పూర్, భరత్‌పూర్‌లను మున్సిపల్ కార్పొరేషన్లుగా ఉన్నతీకరించారు. ఇప్పుడు ఈ జాబితా 51 నగరాల్లో 51కి చేరింది. {| class="wikitable" |+2011 జనాభా లెక్కల మున్సిపల్ కౌన్సిల్, రాజస్థాన్ ! ఎస్/ఎన్ ! నగరం ! తహసీల్ ! జిల్లా |- | |- | 1 | బేవార్ | బేవార్ | బేవార్ |- | 2 | [[బార్మర్ (రాజస్థాన్)|బార్మర్]] | బార్మర్ | [[బార్మర్ జిల్లా|బార్మర్]] |- | 3 | [[చురు (రాజస్థాన్)|చురు]] | [[చురు (రాజస్థాన్)|చురు]] | [[చురు జిల్లా|చురు]] |- | 4 | [[శ్రీ గంగానగర్]] | [[శ్రీ గంగానగర్]] | [[శ్రీ గంగానగర్ జిల్లా|శ్రీ గంగానగర్]] |- | 5 | [[హనుమాన్‌గఢ్]] | [[హనుమాన్‌గఢ్]] | [[హనుమాన్‌గఢ్ జిల్లా|హనుమాన్‌గఢ్]] |- | 6 | [[ఝున్‌ఝును]] | [[ఝున్‌ఝును]] | [[ఝున్‌ఝును జిల్లా|ఝున్‌ఝును]] |- | 7 | [[కిషన్‌గఢ్]] | [[కిషన్‌గఢ్]] | [[అజ్మీర్ జిల్లా|అజ్మీర్]] |- | 8 | [[పాలీ (రాజస్థాన్)|పాలి]] | [[పాలీ (రాజస్థాన్)|పాలి]] | [[పాలీ జిల్లా|పాలి]] |- | 9 | [[సికార్ (రాజస్థాన్)|సికార్]] | [[సికార్ (రాజస్థాన్)|సికార్]] | [[సికార్ జిల్లా|సికార్]] |- | 10 | [[సిరోహి]] | [[సిరోహి]] | [[సిరోహి జిల్లా|సిరోహి]] |- | 11 | [[టోంక్ (రాజస్థాన్)|టోంక్]] | [[టోంక్ (రాజస్థాన్)|టోంక్]] | [[టోంక్ జిల్లా|టోంక్]] |- | 12 | కోట్‌పుట్లి | కోట్‌పుట్లి | [[జైపూర్ జిల్లా|జైపూర్]] |- | 13 | గంగాపూర్ నగరం | గంగాపూర్ నగరం | గంగాపూర్ నగరం |- | 14 | [[దౌస|దౌసా]] | [[దౌస|దౌసా]] | [[దౌస జిల్లా|దౌసా]] |- | 15 | [[నాగౌర్]] | [[నాగౌర్]] | [[నాగౌర్ జిల్లా|నాగౌర్]] |- | 16 | భివాడి | [[ఆల్వార్|అల్వార్]] | [[ఆల్వార్ జిల్లా|అల్వార్]] |- | 17 | [[సవై మధోపూర్|సవాయి మాధోపూర్]] | [[సవై మధోపూర్|సవాయి మాధోపూర్]] | [[సవై మధోపూర్ జిల్లా|సవాయి మాధోపూర్]] |- | 18 | కేక్రి | కేక్రి | కేక్రి |- | 19 | సుజన్‌గఢ్ | సుజన్‌గఢ్ | [[చురు జిల్లా|చురు]] |- | 20 | సర్దార్‌షహర్ | సర్దార్‌షహర్ | [[చురు జిల్లా|చురు]] |- |21 |బలోత్రా |బలోత్రా |[[బలోత్రా జిల్లా]] |} == మున్సిపల్ బోర్డుల జాబితా == '''2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం 2025 సంవత్సరంలో రాజస్థాన్‌లోని మునిసిపాలిటీలు (మొత్తం 248)''' {| class="wikitable" |+అజ్మీర్ జిల్లా | 1 | పుష్కర్ | అజ్మీర్ |- | 2 | సర్వార్ | సర్వార్ |- | 3 | విజయ నగర్ | మసుదా |- | 4 | నసిరాబాద్ | నసిరాబాద్ |- | 5 | కంటోన్మెంట్ కౌన్సిల్ నసిరాబాద్ | నసిరాబాద్ |- | 6 | సవార్ | కేక్రి |} '''జిల్లా - అల్వార్''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | బెహ్రోర్ | బెహ్రోర్ |- | 2 | థానగాజీ | థానగాజీ |- | 3 | ఖైర్తల్ | కోట్కాసిమ్ |- | 4 | ఖేర్లి | కథుమార్ |- | 5 | రాజ్‌గఢ్ | రాజ్‌గఢ్ |- | 6 | తిజారా | తిజారా |- | 7 | బాన్సూర్ | బాన్సూర్ |- | 8 | రామ్‌గఢ్ | రామ్‌గఢ్ |- | 9 | లక్ష్మణ్‌గఢ్ | లక్ష్మణ్‌గఢ్ |- | 10 | గోవింద్‌గఢ్ | గోవింద్‌గఢ్ |- | 11 | మలఖేరా | మలఖేరా |- | 12 | కథుమార్ | కథుమార్ |- | 13 | ముండవార్ | ముండవార్ |- | 14 | కోట్కాసిమ్ | కోట్కాసిమ్ |- | 15 | బార్డోడ్ | బెహ్రోర్ |- | 16 | నీమ్రానా | నీమ్రానా |- | 17 | తపుకడ | నీమ్రానా |- | 18 | బరోడా మియో | రామ్‌గఢ్ |- | 19 | బహదూర్‌పూర్ | బహదూర్‌పూర్ |- | 20 | రేని | రేని |- | 21 | నౌగావా | నౌగావా |- | 22 | ముబారిక్‌పూర్ | నౌగావా |} '''జిల్లా - బారన్''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | అంతా | అంతా |- | 2 | బారన్ | బారన్ |- | 3 | ఛబ్రా | ఛబ్రా |- | 4 | మంగ్రోల్ | మంగ్రోల్ |} '''జిల్లా - బార్మర్''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | చోహ్తాన్ | చోహ్తాన్ |} '''జిల్లా - భరత్‌పూర్''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | బాయానా | బాయానా |- | 2 | భూసవార్ | వీర్ |- | 3 | డీగ్ | డీగ్ |- | 4 | కమాన్ | కమాన్ |- | 5 | కుమ్హెర్ | కుమ్హెర్ |- | 6 | నగర్ | నగర్ |- | 7 | నద్బాయి | నద్బాయి |- | 8 | వీర్ | వీర్ |- | 9 | యుచైన్ | యుచైన్ |- | 10 | సికారి | సికారి |- | 11 | రూప్‌వాస్ | రూప్‌వాస్ |} '''జిల్లా - బికానెర్''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | దేశ్నోక్ | బికానెర్ |- | 2 | డుంగర్‌గఢ్ | డుంగర్‌గఢ్ |- | 3 | నోఖా | నోఖా |- | 4 | లుంకరన్సర్ | లుంకరన్సర్ |- | 5 | నపాసర్ | నపాసర్ |- | 6 | ఖజువాలా | ఖజువాలా |} '''జిల్లా - బన్స్వారా''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | బన్స్వారా | బన్స్వారా |- | 2 | కుశాల్‌గఢ్ | కుశాల్‌గఢ్ |- | 3 | పార్తాపూర్-గర్హి | గర్హి |} '''జిల్లా - భిల్వారా''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | అసింద్ | అసింద్ |- | 2 | గులాబ్‌పురా | హుర్దా |- | 3 | జహజ్‌పూర్ | జహజ్‌పూర్ |- | 4 | మండల్‌గఢ్ | మండల్‌గఢ్ |- | 5 | సహారా | గంగాపూర్ |- | 6 | షాపురా | షాపురా |} '''జిల్లా - బుండి''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | బుండి | బుండి |- | 2 | ఇంద్రగఢ్ | ఇంద్రగఢ్ |- | 3 | కప్రెయిన్ | కేశోరైపటన్ |- | 4 | కేశోరైపటన్ | కేశోరైపటన్ |- | 5 | లఖేరి | ఇంద్రగఢ్ |- | 6 | నైన్వా | నైన్వా |} '''జిల్లా - చిత్తౌర్‌గఢ్''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | బారి సద్రి | బారి సద్రి |- | 2 | ప్రారంభించబడింది | ప్రారంభించబడింది |- | 3 | చిత్తౌర్‌గఢ్ | చిత్తౌర్‌గఢ్ |- | 4 | కపాసన్ | కపాసన్ |- | 5 | నింబాహెరా | నింబాహెరా |- | 6 | రావత్భట | రావత్భట |} '''జిల్లా - చురు''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | బిదాసర్ | బిదాసర్ |- | 2 | ఛాపర్ | సుజన్‌గఢ్ |- | 3 | రాజల్దేసర్ | రతన్‌గఢ్ |- | 4 | రాజ్‌గఢ్ | రాజ్‌గఢ్ |- | 5 | రతన్‌గఢ్ | రతన్‌గఢ్ |- | 6 | రతన్‌నగర్ | చురు |- | 7 | తారానగర్ | తారానగర్ |} '''జిల్లా - దౌసా''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | బండికుయి | బండికుయి |- | 2 | దౌసా | దౌసా |- | 3 | లాల్‌సోట్ | లాల్‌సోట్ |- | 4 | మహువా | మహువా |- | 5 | మందవార్ | మందవార్ |- | 6 | మండవారి | లాల్‌సోట్ |- | 7 | భండారెజ్ | దౌసా |- | 8 | లావాన్ | లావాన్ |- | 9 | సిక్రాయ్ | సిక్రాయ్ |- | 10 | బస్వా | బస్వా |- | 11 | రామ్‌గఢ్ పచ్వారా | రామ్‌గఢ్ పచ్వారా |} '''జిల్లా - ధౌల్పూర్''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | బారి | బారి |- | 2 | ధౌల్పూర్ | ధౌల్పూర్ |- | 3 | రాజఖేరా | రాజఖేరా |} '''జిల్లా - దుంగార్‌పూర్''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | డుంగార్‌పూర్ | డుంగార్‌పూర్ |- | 2 | సగ్వారా | సగ్వారా |} '''జిల్లా - గంగానగర్''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | అనూప్‌గఢ్ | అనూప్‌గఢ్ |- | 2 | గజసింగ్‌పూర్ | పదంపూర్ |- | 3 | కరణ్‌పూర్ | కరణ్‌పూర్ |- | 4 | కేశ్రిసింగ్‌పూర్ | కరణ్‌పూర్ |- | 5 | పదంపూర్ | పదంపూర్ |- | 6 | రైసింగ్‌నగర్ | రైసింగ్‌నగర్ |- | 7 | సదుల్షహర్ | సదుల్షహర్ |- | 8 | సూరత్‌గఢ్ | సూరత్‌గఢ్ |- | 9 | విజయ నగర్ | విజయ నగర్ |- | 10 | ఘర్సానా | ఘర్సానా |} '''జిల్లా - హనుమాన్‌గఢ్''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | భద్ర | భద్ర |- | 2 | నోహర్ | నోహర్ |- | 3 | పిలిబంగా | పిలిబంగా |- | 4 | రావత్సర్ | రావత్సర్ |- | 5 | సంగారియా | సంగారియా |- | 6 | టిబ్బి | టిబ్బి |- | 7 | గోలువాలా | పిలిబంగా |} '''జిల్లా - జైపూర్''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | బాగ్రు | సంగనేర్ |- | 2 | చక్సు | చక్సు |- | 3 | చోము | చోము |- | 4 | జోబ్నర్ | ఫులేరా (ప్రధాన కార్యాలయం. సాంబార్) |- | 5 | కిషన్‌గఢ్ రెన్వాల్ | ఫులేరా (ప్రధాన కార్యాలయం. సాంబార్) |- | 6 | కోట్‌పుట్లి | కోట్‌పుట్లి |- | 7 | ఫులేరా | ఫులేరా (ప్రధాన కార్యాలయం. సాంబార్) |- | 8 | సాంబార్ | ఫులేరా (ప్రధాన కార్యాలయం. సాంబార్) |- | 9 | షాపురా | షాపురా |- | 10 | విరాట్‌నగర్ | విరాట్‌నగర్ |- | 11 | పావోటా | పావోటా |- | 12 | బస్సీ | బస్సీ |- | 13 | బాగ్రు | బాగ్రు |- | 14 | నారాయణ | డుడు |- | 15 | మనోహర్‌పూర్ | షాపురా |- | 16 | ఫాగి | ఫాగి |- | 17 | వాటిక | సంగనేర్ |- | 18 | డుడు | డుడు |} '''జిల్లా - జైసల్మేర్''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | పోకరన్ | పోకరన్ |} '''జిల్లా - జలోర్''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | భిన్మల్ | భిన్మల్ |- | 2 | అహోర్ | అహోర్ |- | 3 | సాంచోర్ | సాంచోర్ |- | 4 | సైలా | సైలా |} '''జిల్లా - ఝలావర్''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | అక్లెరా | అక్లెరా |- | 2 | భవానీ మంది | పచ్పహార్ |- | 3 | ఝలావర్ | ఝల్రాపటన్ |- | 4 | ఝల్రాపటన్ | ఝల్రాపటన్ |- | 5 | పిరవా | పిరవా |} '''జిల్లా - ఝున్‌ఝునున్''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | బగ్గర్ | ఝున్‌ఝునున్ |- | 2 | బిస్సావు | ఝున్‌ఝునున్ (ఇప్పుడు- మల్సిసర్) |- | 3 | చీరావా | చీరావా |- | 4 | ఖేత్రి | ఖేత్రి |- | 5 | మండవా | ఝున్‌ఝునున్ (ఇప్పుడు- మల్సిసర్) |- | 6 | ముకంద్‌గఢ్ | నవల్‌గఢ్ |- | 7 | నవల్‌గఢ్ | నవల్‌గఢ్ |- | 8 | పిలాని | చిరావా (ప్రస్తుతం- సూరజ్‌గర్) |- | 9 | సూరజ్‌గఢ్ | చిరావా (ప్రస్తుతం- సూరజ్‌గర్) |- | 10 | ఉదయ్‌పూర్వతి | ఉదయ్‌పూర్వతి |- | 11 | సింఘానా | బుహానా |- | 12 | విద్యావిహార్ | చిరావా (ప్రస్తుతం- సూరజ్‌గర్) |} '''జిల్లా - జోధ్‌పూర్''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | బిలారా | బిలారా |- | 2 | ఫలోడి | ఫలోడి |- | 3 | పైపర్ నగరం | బిలారా |- | 4 | భోపాల్‌గఢ్ | భోపాల్‌గఢ్ |} '''జిల్లా - కరౌలి''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | హిందౌన్ | హిందౌన్ |- | 2 | కరౌలి | కరౌలి |- | 3 | తోదాభీమ్ | తోదాభీమ్ |- | 4 | సపోట్రా | సపోట్రా |- | 5 | మాండ్రైల్ | మాండ్రైల్ |} '''జిల్లా - కోట''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | కైథూన్ | లాడ్‌పురా |- | 2 | రామ్‌గంజ్ మండి | రామ్‌గంజ్ మండి |- | 3 | సంగోద్ | సంగోద్ |} '''జిల్లా - నాగౌర్''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | దిద్వానా | దిద్వానా |- | 2 | కుచమన్ నగరం | నవా |- | 3 | కుచెరా | నాగౌర్ |- | 4 | లాడ్ను | లాడ్ను |- | 5 | మక్రానా | మక్రానా |- | 6 | మెర్టా నగరం | మెర్టా |- | 7 | ముండవా | నాగౌర్ |- | 8 | నాగౌర్ | నాగౌర్ |- | 9 | నవా | నవా |- | 10 | పర్బత్సర్ | పర్బత్సర్ |- | 11 | దేగానా | దేగానా |} '''జిల్లా - పాలి''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | బాలి | బాలి |- | 2 | ఫల్నా | బాలి |- | 3 | జైతరణ్ | జైతరణ్ |- | 4 | రాణి | దేశురి |- | 5 | సద్రి | దేశురి |- | 6 | సోజత్ | సోజత్ |- | 7 | సుమేర్‌పూర్ | సుమేర్‌పూర్ |- | 8 | తఖత్‌గఢ్ | సుమేర్‌పూర్ |} '''జిల్లా - ప్రతాప్‌గఢ్''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | ఛోటీ సద్రి | ఛోటీ సద్రి |- | 2 | ప్రతాప్‌గఢ్ | ప్రతాప్‌గఢ్ |} '''జిల్లా - రాజసమంద్''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | అమెట్ | అమెట్ |- | 2 | డియోగార్ | డియోగార్ |- | 3 | నాథ్‌ద్వారా | నాథ్‌ద్వారా |- | 4 | రాజసమంద్ | రాజసమంద్ |} '''జిల్లా - సవాయి మాధోపూర్''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | గంగాపూర్ నగరం | గంగాపూర్ |- | 2 | బామన్వాస్ | బామన్వాస్ |- | 3 | బోన్లీ | బోన్లీ |} '''జిల్లా - సికార్''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | ఫతేపూర్ | ఫతేపూర్ |- | 2 | ఖండేలా | శ్రీ మాధోపూర్ |- | 3 | లక్ష్మంగఢ్ | లక్ష్మంగఢ్ |- | 4 | లోసల్ | దంత రామ్‌గఢ్ |- | 5 | నీమ్-కా-థానా | నీమ్-కా-థానా |- | 6 | రామ్‌గఢ్ | ఫతేపూర్ |- | 7 | రీంగస్ | శ్రీ మాధోపూర్ |- | 8 | శ్రీ మాధోపూర్ | శ్రీ మాధోపూర్ |- | 9 | ఖతుశ్యామ్ జీ | ఖతుశ్యామ్ జీ |} '''జిల్లా - సిరోహి''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | అబు రోడ్ | అబు రోడ్ |- | 2 | మౌంట్ అబు | అబు రోడ్ |- | 3 | షియోగాంజ్ | షియోగాంజ్ |- | 4 | పిండ్వారా | పిండ్వారా |- | 5 | జవల్ | సిరోహి |} '''జిల్లా - టోంక్''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | డియోలి | డియోలి |- | 2 | మాల్పురా | మాల్పురా |- | 3 | నివాయి | నివాయి |- | 4 | తోడరైసింగ్ | తోడరైసింగ్ |- | 5 | యూనియారా | యూనియారా |} '''జిల్లా - ఉదయ్‌పూర్''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | భిందర్ | వల్లభనగర్ |- | 2 | ఫతేనగర్ | మావ్లి |- | 3 | కనోర్ | వల్లభనగర్ |- | 4 | సలుంబర్ | సలుంబర్ |} '''జిల్లా - బలోత్రా''' {| class="wikitable" !ఎస్ఎన్ ! పట్టణం ! తహసీల్ |- | 1 | బలోత్రా | |} == ఇవికూడా చూడండి == * [[రాజస్థాన్ ప్రభుత్వం]] * [[రాజస్థాన్ రాజకీయాలు]] * [[రాజస్థాన్ తాలూకాల జాబితా]] == మూలాలు == {{Reflist}}{{రాజస్థాన్ లోని జిల్లాలు}} [[వర్గం:రాజస్థాన్ ప్రభుత్వం]] [[వర్గం:పురపాలక సంఘాలు]] hjhc0k7ktm1vddq4xpvfrolhkn2czsu 0 502717 4907855 4905254 2026-07-18T15:09:31Z InternetArchiveBot 88395 2 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4907855 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = రాజ్‌పాల్ సింగ్ యాదవ్ | image = | image_size = | birth_date = 1958 | birth_place = ఆనంద్‌పూర్, [[రాజస్థాన్]], [[భారతదేశం]] | nationality = | alma_mater = [[రాజస్థాన్ విశ్వవిద్యాలయం]] | occupation = శాస్త్రవేత్త | fields = [[వాహక జీవశాస్త్రం]], [[వాహక నియంత్రణ]], [[మలేరియా]], [[డెంగ్యూ జ్వరం|డెంగ్యూ]], [[చికెన్‌గున్యా]], [[కీటకనాశిని నిర్వహణ]] | workplaces = [[ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థ]]<br/>[[భారత వైద్య పరిశోధన మండలి]] | spouse = అజ్నేష్ యాదవ్ }} '''రాజ్‌పాల్ సింగ్ యాదవ్''' (జననం 1958) వెక్టర్ ఎకాలజీ, నిర్వహణ రంగంలో ఒక భారతీయ శాస్త్రవేత్త. ఆయన 2009లో [[ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థ|ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థలో]] చేరారు. [[స్విట్జర్లాండ్|స్విట్జర్లాండ్‌లోని]] [[జెనీవా నగరం|జెనీవాలో]] గల నిర్లక్ష్యానికి గురైన ఉష్ణమండల వ్యాధుల నియంత్రణ విభాగంలో శాస్త్రవేత్తగా 2023లో పదవీ విరమణ చేశారు. ఆయన గ్లోబల్ వెక్టర్ కంట్రోల్ రెస్పాన్స్ అమలు కోసం ఏర్పాటు చేసిన WHO జాయింట్ యాక్షన్ గ్రూప్ (WHO HQ/NTD, జెనీవా)కు సహ-అధ్యక్షుడిగా పనిచేశారు. వెక్టర్ నియంత్రణ ఉత్పత్తుల మూల్యాంకనం కోసం ఏర్పాటు చేసిన WHO పురుగుమందుల మూల్యాంకన పథకం (WHOPES)కు కూడా ఆయన అధిపతిగా ఉన్నారు (ఫిబ్రవరి 2013 – అక్టోబర్ 2017). ఈ కాలంలో ఆయన పరిశోధన ప్రోటోకాల్‌లను సమీక్షించి, పురుగుమందుల వాడకం, పురుగుమందుల నిర్వహణ కోసం ప్రపంచవ్యాప్త ఆధారాలను రూపొందించారు. పురుగుమందుల నిర్వహణపై FAO/WHO జాయింట్ ప్రోగ్రామ్ కోసం WHO సెక్రటేరియట్‌లో ఆయన ఫోకల్ పర్సన్‌గా కూడా పనిచేశారు. ఈ పనిలో ఇతర ఐక్యరాజ్యసమితి, అంతర్జాతీయ సంస్థలు, పరిశోధనా సంస్థలు, కార్యక్రమాలు, పరిశ్రమలు, ఎన్జీఓలు, ఇతర భాగస్వాములతో కలిసి పనిచేయడం జరిగింది. ఆయన ఇండియన్ అసోసియేషన్ ఆఫ్ ఎంటమాలజిస్ట్స్ నుండి 2016 జీవిత సాఫల్య పురస్కారాన్ని అందుకున్నారు. ఆయన పీర్-రివ్యూడ్ జర్నల్స్‌లో 100 కంటే ఎక్కువ శాస్త్రీయ వ్యాసాలను ప్రచురించారు.<ref>{{Cite web|title=Public Notice and Comments on the Guideline Development Group (GDG) for Leishmaniasis Vector and Reservoir Control.|url=https://www.who.int/news-room/articles-detail/public-notice-and-comments-on-the-guideline-development-group-for-leishmaniasis-vector-and-reservoir-control|access-date=18 March 2024}}</ref> == ప్రారంభ జీవితం, విద్య == రాజ్‌పాల్ సింగ్ యాదవ్ భారతదేశంలోని రాజస్థాన్‌లోని ఆనంద్‌పూర్‌లో అహిర్ (యాదవ్) కుటుంబంలో [[సంస్కృతం|సంస్కృత]] పండితుడు రఘువీర్ సింగ్ యాదవ్, మోతా దేవి దంపతులకు జన్మించాడు.ఆయన 1977లో [[భారతదేశం|భారతదేశంలోని]] [[జైపూర్|జైపూర్‌లోని]] రాజస్థాన్ విశ్వవిద్యాలయం నుండి జీవశాస్త్రంలో బ్యాచిలర్ డిగ్రీతో పట్టభద్రుడయ్యాడు. తరువాత, అదే విశ్వవిద్యాలయం నుండి, ఆయన 1979లో జంతుశాస్త్రంలో విశ్వవిద్యాలయ బంగారు పతకంతో తన M.Sc డిగ్రీని పొందాడు, 1984లో కీటక విషశాస్త్ర రంగంలో సైన్స్‌లో తన Ph.D.ని పొందాడు, దీని కోసం ఆయన [[శాస్త్రీయ, పారిశ్రామిక పరిశోధనా పరిషత్తు|కౌన్సిల్ ఆఫ్ సైంటిఫిక్ అండ్ ఇండస్ట్రియల్ రీసెర్చ్]], [[భారత వైద్య పరిశోధన మండలి|ఇండియన్ కౌన్సిల్ ఆఫ్ మెడికల్ రీసెర్చ్]] ఫెలోషిప్‌లను అందుకున్నాడు. 1989లో, ఆయన [[మనీలా|మనీలాలోని]] ఫిలిప్పీన్స్ విశ్వవిద్యాలయం, కాలేజ్ ఆఫ్ పబ్లిక్ హెల్త్‌లో ఉష్ణమండల అంటువ్యాధుల శాస్త్రంలో సర్టిఫికేట్ కోర్సును పూర్తి చేశాడు. 1999లో, ఆయన [[యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్|UKలోని]] [[లివర్‌పూల్|లివర్‌పూల్‌లోని]] లివర్‌పూల్ స్కూల్ ఆఫ్ ట్రాపికల్ మెడిసిన్‌లో అభివృద్ధి ప్రాజెక్టుల ఆరోగ్య ప్రభావ అంచనాలో బ్రిటిష్ కౌన్సిల్ ఫెలోషిప్‌ను అందుకున్నాడు.<ref>{{Cite web|title=Rajpal Singh Yadav's profile on Marquis Who's Who.|url=http://bios.marquiswhoswho.com/rajpal_singh_yadav/biomedical_scientist_epidemiologist_consultant/5103256|archive-url=https://web.archive.org/web/20120314033620/http://bios.marquiswhoswho.com/rajpal_singh_yadav/biomedical_scientist_epidemiologist_consultant/5103256|archive-date=14 March 2012|access-date=19 June 2011}}</ref> == కెరీర్ == 1984లో పిహెచ్.డి. పొందిన తరువాత, ఆయన భారతదేశంలోని రాజస్థాన్‌లోని దుంగార్‌పూర్‌లోని ప్రభుత్వ కళాశాలలోని జంతుశాస్త్ర పోస్ట్ గ్రాడ్యుయేట్ విభాగంలో కొద్ది కాలం పాటు లెక్చరర్‌గా చేరారు. 1984 చివరి నుండి 2008 వరకు, ఆయన నేషనల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ మలేరియా రీసెర్చ్ (NIMR, గతంలో మలేరియా రీసెర్చ్ సెంటర్)లో వివిధ పదవులలో పనిచేశారు. 2009లో, ఆయన స్విట్జర్లాండ్‌లోని జెనీవాలో ఉన్న ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థ, నిర్లక్ష్యానికి గురైన ఉష్ణమండల వ్యాధుల నియంత్రణ విభాగంలో వెక్టర్ ఎకాలజీ, మేనేజ్‌మెంట్‌లో శాస్త్రవేత్తగా చేరారు. ఆయన 2001, 2002, 2004, 2007 సంవత్సరాలలో ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థతో కలిసి అనేక ప్రపంచ స్థాయి అసైన్‌మెంట్‌లను కూడా నిర్వహించారు.<ref>{{Cite web|title=SEARO NEWS, Vol. XLII, No. 27.|url=http://www.searo.who.int/en/section1257/section2181/section2211/section2215_11390.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070628213548/http://www.searo.who.int/EN/Section1257/Section2181/Section2211/Section2215_11390.htm|archive-date=28 June 2007|access-date=27 June 2011}}</ref><ref>{{Cite web|title=SEARO NEWS, Vol. XLIV, No.8.|url=http://www.searo.who.int/en/section1257/section2181/section2211/section2213_11319.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070628213204/http://www.searo.who.int/EN/Section1257/Section2181/Section2211/Section2213_11319.htm|archive-date=28 June 2007|access-date=27 June 2011}}</ref><ref>{{Cite web|title=SEARO NEWS, Vol. XLIV, No.13.|url=http://www.searo.who.int/en/section1257/section2181/section2211/section2213_11336.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20070628212102/http://www.searo.who.int/EN/Section1257/Section2181/Section2211/Section2213_11336.htm|archive-date=28 June 2007|access-date=27 June 2011}}</ref> ఆయన రూర్కెలాలోని NIMR ఫీల్డ్ సెంటర్‌కు వ్యవస్థాపక అధిపతిగా ఉండి, 1988 నుండి 1995 వరకు దానికి నాయకత్వం వహించారు, గుజరాత్‌లోని నడియాడ్‌లో (1996-2008) డిప్యూటీ డైరెక్టర్ (సీనియర్ గ్రేడ్), NIMR ఫీల్డ్ సెంటర్ చీఫ్‌గా పనిచేశారు.<ref>{{Cite web|title=List of NIMR Centers in India|url=http://www.totalit.co.in/nimr/centers.html|access-date=29 June 2013|archive-date=29 డిసెంబర్ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111229214420/http://totalit.co.in/nimr/centers.html|url-status=dead}}</ref> ఆయనకు వెక్టర్ బయోనామిక్స్, నియంత్రణ, మలేరియాలజీ, పురుగుమందుల నిర్వహణ రంగంలో 28 సంవత్సరాలకు పైగా అనుభవం ఉంది. ప్రజారోగ్యంలో ఉపయోగించే కొత్త పురుగుమందుల మూల్యాంకనంపై మార్గదర్శకత్వం అందించే WHO నియమబద్ధమైన విధులకు ఆయన దోహదపడ్డారు.<ref>{{Cite web|title=WHO Pesticide Evaluation Scheme Guidelines to testing|url=https://www.who.int/whopes/guidelines/en/|archive-url=https://web.archive.org/web/20040630155157/http://www.who.int/whopes/guidelines/en/|archive-date=30 June 2004|access-date=29 June 2013}}</ref> == ప్రజారోగ్యంలో సహకారం == తన వృత్తి జీవితం ప్రారంభంలో, డాక్టర్ యాదవ్, అతని బృందం మలేరియా నియంత్రణ కోసం సమగ్ర విధానాలకు మార్గదర్శకత్వం వహించారు. తరువాత, భారతదేశం, ఆగ్నేయాసియాలో మలేరియా నియంత్రణ కోసం విధానాలు, వ్యూహాలను అభివృద్ధి చేయడంలో ఆయన గణనీయమైన కృషి చేశారు. వైద్య కీటక శాస్త్రవేత్తలకు, ప్రజారోగ్య కార్యకర్తలకు శిక్షణ ఇవ్వడంలో ఆయన కీలక పాత్ర పోషించారు. ప్రజారోగ్యం, పారిశుధ్య రంగాలలో అంతర-రంగ సహకారం కోసం, ఆరోగ్యేతర, ప్రభుత్వేతర రంగాలను ఒకచోట చేర్చి ఆయన కార్యశాలలను నిర్వహించారు. మలేరియా, డెంగ్యూ, చికున్‌గున్యా వ్యాప్తిని నియంత్రించడంలో డాక్టర్ యాదవ్ బృందాలకు నాయకత్వం వహించారు, భూకంపాలు, భారీ వర్షపాతం కారణంగా ఏర్పడిన అనేక ప్రజారోగ్య అత్యవసర పరిస్థితులను తగ్గించడంలో పాల్గొన్నారు. ఆయన చేసిన పని నిమిత్తం ఆగ్నేయాసియాలోని అటవీ, గిరిజన ప్రాంతాలతో పాటు ఆఫ్రికాలోని సామాజిక-రాజకీయ అస్థిరత ఉన్న ప్రాంతాలతో సహా ప్రపంచవ్యాప్తంగా పర్యటించారు. ప్రస్తుతం అతను, WHO పురుగుమందుల మూల్యాంకన పథకాన్ని (WHOPES) నిర్వహించే, నిర్లక్ష్యానికి గురైన ఉష్ణమండల వ్యాధుల నియంత్రణ విభాగానికి చెందిన ఒక బృందంలో పనిచేస్తున్నాడు. కీటకాల ద్వారా సంక్రమించే వ్యాధుల నియంత్రణ రంగంలో ఆయన చేసిన విశేష కృషికి గాను, భారతదేశంలోని నేషనల్ అకాడమీ ఆఫ్ వెక్టర్ బోర్న్ డిసీజెస్ వారు ఆయనకు 'పర్యావరణ శాస్త్రంలో ఉత్తమ శాస్త్రవేత్త పురస్కారం 2011' ప్రదానం చేశారు. అంతకుముందు, గుజరాత్ రాష్ట్రంలో మలేరియా నియంత్రణలో ఆయన పోషించిన పాత్రకు గాను [[భారతీయ వైద్య సంఘం|ఇండియన్ మెడికల్ అసోసియేషన్]] ఆయనను సత్కరించింది. == ప్రచురణలు == === ఎంపిక చేసిన జర్నల్స్ === *{{Citation |doi= 10.1186/1475-2875-10-125 |year= 2011 |title= Status of pesticide management in the practice of vector control: a global survey in countries at risk of malaria or other major vector-borne diseases. |pages= 10–125 |author1=van den Berg |author2=J. Hii |author3=A. Soares |author4=A. Mnzava |author5=B. Ameneshewa |author6=A.P. Dash |author7=M. Ejov |author8=S. H. Tan |author9=G. Matthews |author10=R. S. Yadav |author11=M. Zaim |journal= Malaria Journal |volume=10 |pmc=3117749 |pmid=21569601 |doi-access= free }} *{{Cite journal|last1=Laneri|first1=Karina|last2=Bhadra|first2=Anindya|last3=Ionides|first3=Edward L.|last4=Bouma|first4=Menno|last5=Dhiman|first5=Ramesh C.|last6=Yadav|first6=Rajpal S.|last7=Pascual|first7=Mercedes|date=2010-09-02|title=Forcing versus feedback: epidemic malaria and monsoon rains in northwest India|journal=PLOS Computational Biology|volume=6|issue=9|article-number=e1000898|doi=10.1371/journal.pcbi.1000898|issn=1553-7358|pmc=2932675|pmid=20824122|bibcode=2010PLSCB...6E0898L |doi-access=free }} *{{Citation |year= 2010 |title= WHO Pesticide Evaluation Scheme - 50 Years of contribution to global public health. |pages= 3–5 |author1=Yadav, R.S. |author2=M. Zaim |name-list-style=amp |journal= Plasmodium }} *{{Citation |doi= 10.1186/1475-2875-5-90 |year= 2006 |title= Allelic dimorphism of Plasmodium vivax gam-1 in the Indian subcontinent. |pages= 5–90 |vauthors=Prajapati SK, Verma A, Adak T, Yadav RS, Kumar A, Eapen A, Das MK, Singh N, Sharma SK, Rizvi MA, Dash AP, Joshi H |journal= Malaria Journal |volume=5 |pmc= 1630701 |pmid=17062127 |doi-access= free }} *{{Citation |year= 2005 |title= Evaluation of possible health effects of pyrethroid insecticides, Bifenthrin 10% WP, and deltamethrin 25% WG, on spraymen exposed in a field trial in India. |pages= 75:413–420 |vauthors=Srivastava HC, Kumar GP, Hassan A, Dabhi M, Pant CP, Yadav RS |journal= Bulletin of Environmental Contamination and Toxicology |volume= 75 |issue= 3 |pmid= 16385944 |doi= 10.1007/s00128-005-0769-x |bibcode= 2005BuECT..75..413S |s2cid= 35580169 }} *{{Cite journal|last1=Yadav|first1=Rajpal S.|last2=Srivastava|first2=H. C.|last3=Adak|first3=T.|last4=Nanda|first4=N.|last5=Thapar|first5=B. R.|last6=Pant|first6=C. S.|last7=Zaim|first7=Morteza|last8=Subbarao|first8=Sarala K.|date=January 2003|title=House-scale evaluation of bifenthrin indoor residual spraying for malaria vector control in India|journal=Journal of Medical Entomology|volume=40|issue=1|pages=58–63|doi=10.1603/0022-2585-40.1.58|issn=0022-2585|pmid=12597653|s2cid=15580968 |doi-access=free}} *{{Citation |year= 2001 |title= Deltamethrin treated bednets for control of malaria transmitted by Anopheles culicifacies (Diptera: Culicidae) in India. |volume= 38 |issue= 5 |pages= 613–622 |author1=Yadav R.S., T.R.R. Sampath |author2=V.P. Sharma |name-list-style=amp |journal= Journal of Medical Entomology |doi=10.1603/0022-2585-38.5.613 |pmid= 11580032 |s2cid= 5650553 |doi-access= free }} *{{Citation |year= 1997 |title= Mosquito breeding and resting in tree holes in a forest ecosystem in Orissa. |volume= 34 |issue= 1 |pages= 8–16 |author1=Yadav R.S., V.P. Sharma |author2=S.K. Chand |name-list-style=amp |journal= Indian Journal of Malariology |pmid= 9291669 }} *{{Citation |year= 1997 |title= Global experiences on insecticide treated mosquito nets and other materials for personal protection and control of vector-borne diseases. |pages= 21:123–130 |author1=Yadav, R.S. |author2=V.P. Sharma |name-list-style=amp |journal= Journal of Parasitic Diseases }} *{{Cite journal|last1=Subbarao|first1=Sarala K.|last2=Nanda|first2=Nutan|last3=Vasantha|first3=K.|last4=Dua|first4=V. K.|last5=Malhotra|first5=M. S.|last6=Yadav|first6=R. S.|last7=Sharma|first7=V. P.|date=1994-01-01|title=Cytogenetic Evidence for Three Sibling Species in Anopheles fluviatilis (Diptera: Culicidae)|journal=Annals of the Entomological Society of America|language=en|volume=87|issue=1|pages=116–121|doi=10.1093/aesa/87.1.116|issn=1938-2901}} *{{Cite journal|last1=Ghosh|first1=S. K.|last2=Yadav|first2=R. S.|last3=Sharma|first3=V. P.|date=December 1992|title=Sensitivity status of Plasmodium falciparum to chloroquine, amodiaquine, quinine, mefloquine and sulfadoxine/pyrimethamine in a tribal population of District Sundargarh, Orissa|journal=Indian Journal of Malariology|volume=29|issue=4|pages=211–218|issn=0367-8326|pmid=1291342}} *{{Cite journal|last1=Yadav|first1=R. S.|last2=Sharma|first2=R. C.|last3=Bhatt|first3=R. M.|last4=Sharma|first4=V. P.|date=June 1989|title=Studies on the anopheline fauna of Kheda district and species specific breeding habitats|journal=Indian Journal of Malariology|volume=26|issue=2|pages=65–74|issn=0367-8326|pmid=2792472}} *{{Citation |year= 1984 |title= Safety evaluation of microbial insecticide (Bacillus thuringiensis var. israelensis) on non-target animals. |volume= 8 |issue= 8 |pages= 37–40 |author1=Yadav, R.S. |author2=S. C. Saxena |name-list-style=amp |journal= Pestology }} *{{Citation |year= 1984 |title= Field evaluation of Bacillus thuringiensis israelensis against the larvae of Culex quinquefasciatus Say. |volume= 8 |issue= 7 |pages= 29–30 |author1=Yadav, R.S. |author2=S. C. Saxena |name-list-style=amp |journal= Pestology }} *{{Citation |year= 1983 |title= A new plant extract to suppress the population build up of Tribolium castaneum (Herbst). |pages= 209–212 |author1=Saxena, S.C. |author2=R. S. Yadav |name-list-style=amp |journal= In Proc. Ill International Working Conf. On Stored Product Entomology, Kansas, USA }} *{{Citation |year= 1983 |title= A new plant extract to suppress the population of yellow fever and dengue vector Aedes aegypti L. (Diptera: Culicidae). |volume= 52 |issue= 15 |pages= 713–715 |author1=Saxena, S.C. |author2=R. S. Yadav |name-list-style=amp |journal= Current Science }} *{{Citation |year= 1982 |title= New mosquito larvicides from indigenous plants Delonix regia and Oligochaeta ramosa. |volume= 1 |issue= 1 |pages= 92–94 |author1=Saxena, S.C. |author2=R. S. Yadav |name-list-style=amp |journal= Advances in Biosciences }} == మూలాలు == {{Reflist}} == బాహ్య లింకులు == * [http://www.mrcindia.org/cv/yadavrs.htm MRCIndia వెబ్‌సైట్‌లో డాక్టర్ ఆర్.ఎస్. యాదవ్ ప్రచురణల జాబితా] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080514091649/http://www.mrcindia.org/cv/yadavrs.htm |date=2008-05-14 }} * [https://web.archive.org/web/20140525112132/http://icov12.com/organizing-committee/ వెక్టర్, వెక్టర్ ద్వారా సంక్రమించే వ్యాధులపై XII అంతర్జాతీయ సదస్సులో జాతీయ సలహాదారులు] * [http://whqlibdoc.who.int/publications/2011/9789241502160_eng.pdf WHOPES వర్కింగ్ గ్రూప్ సమావేశం 2011] * [http://whqlibdoc.who.int/publications/2009/9789241598712_eng.pdf WHOPES వర్కింగ్ గ్రూప్ సమావేశం 2009] {{Authority control}} [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:1958 జననాలు]] [[వర్గం:Articles with hCards]] [[వర్గం:శాస్త్రవేత్తలు]] [[వర్గం:రాజస్థాన్ వ్యక్తులు]] l5bqp55pruh9yv77ui9b401q2j0isut 0 502718 4907854 4905265 2026-07-18T15:06:53Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4907854 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = రాజ్‌కుమార్ ధూత్ | image = Rajkumar Dhoot.jpg | caption = రాజ్‌కుమార్ ధూత్ | office = [[మహారాష్ట్ర]] నుండి [[రాజ్యసభ సభ్యుడు]] | constituency = [[మహారాష్ట్ర]] | term_start = 2014 ఏప్రిల్ 3 | term_end = 2020 ఏప్రిల్ 2 | predecessor = | successor = [[ప్రియాంక చతుర్వేది]] | birth_date = {{Birth date and age|1955|9|11|df=y}} | birth_place = [[అహ్మద్‌నగర్]], మహారాష్ట్ర | death_date = | death_place = | profession = [[రాజకీయ నాయకుడు]], [[వ్యాపారవేత్త]] | party = [[శివసేన]] | father = | spouse = | children = | relations = | alma_mater = S.B. కళాశాల, ఔరంగాబాద్<br />(B.Com. ఆనర్స్) | term_start1 = 2008 | term_end1 = 2014 | term_end2 = 2008 | term_start2 = 2002 }} '''రాజ్‌కుమార్ ధూత్''' (జననం 11 సెప్టెంబర్ 1955) [[శివసేన]] పార్టీ తరపున భారతదేశంలోని [[మహారాష్ట్ర]] రాష్ట్రానికి ప్రాతినిధ్యం వహిస్తున్న పార్లమెంట్ ([[రాజ్యసభ]]) సభ్యుడు.<ref name="Mr Dhoot with Shiv Sena President Uddhav Thackeray">{{Cite web|date=19 July 2013|title=Mr. Dhoot with Shiv Sena President Uddhav Thackeray|url=http://www.newindianexpress.com/nation/Shiv-Sena-not-ready-to-back-Modi-for-PM/2013/07/19/article1691671.ece#.UvHaHWKSy58|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140303155434/http://www.newindianexpress.com/nation/Shiv-Sena-not-ready-to-back-Modi-for-PM/2013/07/19/article1691671.ece#.UvHaHWKSy58|archive-date=3 March 2014|access-date=5 February 2014}}</ref> అతను అపెక్స్ ఇండియన్ ఛాంబర్ ఆఫ్ కామర్స్ & ఇండస్ట్రీ, ASSOCHAM<ref name=":0">{{Cite web|title=Detailed Profile: Shri Rajkumar Dhoot|url=https://archive.india.gov.in/govt/rajyasabhampbiodata.php?mpcode=1857|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304025910/http://www.archive.india.gov.in/govt/rajyasabhampbiodata.php?mpcode=1857|archive-date=4 March 2016|website=Members of Parliament (Rajya Sabha)}}</ref> మాజీ అధ్యక్షుడు, వైవిధ్యభరితమైన వీడియోకాన్ గ్రూప్ ఆఫ్ కంపెనీల ప్రమోటర్ & సహ-యజమాని.<ref name="Vision of a new vibrant India">{{Cite web|date=19 July 2013|title=Mr. Dhoot with PM|url=http://www.indiainfoline.com/Markets/News/PM-asks-industry-leaders-to-remain-positive/5735031995|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140308141431/http://www.indiainfoline.com/Markets/News/PM-asks-industry-leaders-to-remain-positive/5735031995|archive-date=8 March 2014|access-date=5 February 2014}}</ref><ref name="Videocon may exit Indonesian oil block">{{Cite web|date=5 February 2014|title=Videocon may exit Indonesian oil block|url=http://www.thehindubusinessline.com/companies/videocon-may-exit-indonesian-oil-block/article5657504.ece|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140208053551/http://www.thehindubusinessline.com/companies/videocon-may-exit-indonesian-oil-block/article5657504.ece|archive-date=8 February 2014|access-date=11 February 2014}}</ref> అతని తండ్రి శ్రీ నందలాల్ మాధవ్‌లాల్ ధూత్, ఒక భారతీయ పారిశ్రామికవేత్త, వీడియోకాన్ గ్రూప్ వ్యవస్థాపకుడు.<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/independence-day-special-how-videocon-changed-the-countrys-viewing-experience-with-colour-tvs/articleshow/48436464.cms|title=Independence Day Special: How Videocon changed the country's viewing experience with colour TVs|last=Bhatt|first=Shephali|date=2015-08-12|work=The Economic Times|access-date=2020-01-26}}</ref> == బాల్యం == రాజ్‌కుమార్ ధూత్ 1955 సెప్టెంబర్ 11న భారతదేశంలోని [[మహారాష్ట్ర]]<nowiki/>లోని [[అహ్మద్‌నగర్|అహ్మద్‌నగర్‌లో]] జన్మించారు, [[ఛత్రపతి శంభాజీనగర్ (మహారాష్ట్ర)|ఔరంగాబాద్‌లోని]] [[ఛత్రపతి శంభాజీనగర్ (మహారాష్ట్ర)|ఎస్‌బి కళాశాల]] నుండి కామర్స్‌లో ఆనర్స్‌తో పట్టభద్రుడయ్యాడు.<ref>{{Cite web|title=Detailed Profile: Shri Rajkumar Dhoot|url=https://archive.india.gov.in/govt/rajyasabhampbiodata.php?mpcode=1857|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304025910/http://www.archive.india.gov.in/govt/rajyasabhampbiodata.php?mpcode=1857|archive-date=4 March 2016|website=Members of Parliament (Rajya Sabha)}}</ref><ref>{{Cite web|title=The Growth Net|url=http://www.thegrowthnet.com/dhoot_2015/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126221311/http://www.thegrowthnet.com/dhoot_2015/|archive-date=26 January 2020|access-date=2020-01-26|language=en-US}}</ref> == రాజకీయాలు == ధూత్ ఏప్రిల్ 2002లో మొదటిసారిగా [[రాజ్యసభ|రాజ్యసభకు]] ఎన్నికయ్యారు, పార్లమెంటరీ ఆర్థిక స్థాయీ సంఘం, వాణిజ్య, పరిశ్రమల మంత్రిత్వ శాఖ, పట్టణాభివృద్ధి & పేదరిక నిర్మూలన మంత్రిత్వ శాఖల సలహా సంఘాలలో పనిచేశారు. ఆయన ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ సలహా సంఘంలో సాధారణ సభ్యుడిగా, కమ్యూనికేషన్స్ & ఐటి మంత్రిత్వ శాఖ, పెట్రోలియం & సహజ వాయువు మంత్రిత్వ శాఖల సలహా సంఘానికి ప్రత్యేక ఆహ్వానితుడిగా ఉన్నారు. ఆయన [[భారత సమాచార, ప్రసార మంత్రిత్వ శాఖ|సమాచార, ప్రసార మంత్రిత్వ శాఖ (భారతదేశం)]] సలహా సంఘానికి ప్రత్యేక ఆహ్వానితుడిగా ఉన్నారు. ఏప్రిల్ 2008లో, ఆయన రెండవసారి రాజ్యసభకు తిరిగి ఎన్నికయ్యారు, వస్త్ర పరిశ్రమ మంత్రిత్వ శాఖ హిందీ సలహాకర్ సమితిలో సభ్యుడిగా ఉండటంతో పాటు ఐటి స్థాయీ సంఘంలో సభ్యుడిగా ఉన్నారు. ఆయన 2014లో మూడవసారి రాజ్యసభకు తిరిగి ఎన్నికయ్యారు.<ref>{{Cite web|title=Statewise Retirement|url=http://164.100.47.5/NewMembers/RetLMemState.aspx|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160601202436/http://164.100.47.5/NewMembers/RetLMemState.aspx|archive-date=1 June 2016|access-date=2020-01-26|website=164.100.47.5}}</ref> ప్రస్తుతం, అతను ఆరోగ్య & కుటుంబ సంక్షేమ స్థాయీ సంఘంలో సభ్యుడు. అతను రాజ్యసభలో ప్రైవేట్ సభ్యుల బిల్లులను ప్రవేశపెట్టారు. మహారాష్ట్ర రైతుల ఆత్మహత్యల నివారణ, ముంబై ఫుట్‌పాత్‌వాసులు, మురికివాడల నివాసితుల సంక్షేమం అతని ప్రధాన కార్యక్షేత్రాలలో ఉన్నాయి.<ref name=":1">{{Cite web|date=2014-11-28|title=Private member's bill in Rajya Sabha to ban use of white asbestos|url=https://zeenews.india.com/news/india/private-members-bill-in-rajya-sabha-to-ban-use-of-white-asbestos_1506286.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303225132/http://zeenews.india.com/news/india/private-members-bill-in-rajya-sabha-to-ban-use-of-white-asbestos_1506286.html|archive-date=3 March 2016|access-date=2020-01-26|website=Zee News|language=en}}</ref> అతను ముంబై, మిగిలిన మహారాష్ట్ర సమస్యల పరిష్కారం కోసం కేంద్ర మంత్రులకు, మహారాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రికి క్రమం తప్పకుండా లేఖలు రాస్తుంటారు.<ref name="forthcoming">{{Cite news|url=http://www.business-standard.com/article/pti-stories/industrialist-mp-rajkumar-dhoot-demands-iit-at-aurangabad-114020200349_1.html|title=Industrialist, MP Rajkumar Dhoot demands IIT at Aurangabad|date=2 February 2014|work=[[Business Standard]]|access-date=4 February 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222203512/http://www.business-standard.com/article/pti-stories/industrialist-mp-rajkumar-dhoot-demands-iit-at-aurangabad-114020200349_1.html|archive-date=22 February 2014|agency=Press Trust of India}}</ref><ref name="Industrialist">{{Cite web|date=2 February 2014|title=Industrialist, MP Rajkumar Dhoot demands IIT at Aurangabad|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-02-02/news/46923702_1_aurangabad-babasaheb-ambedkar-marathwada-university-iit-campus|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140215214629/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-02-02/news/46923702_1_aurangabad-babasaheb-ambedkar-marathwada-university-iit-campus|archive-date=15 February 2014|access-date=4 February 2014|website=[[The Economic Times]]}}</ref> మూడవసారి సీనియర్ పార్లమెంటేరియన్‌గా, ధూత్ 2014 సార్వత్రిక ఎన్నికలకు ముందు, 2014లో జరిగిన మహారాష్ట్ర రాష్ట్ర శాసనసభ ఎన్నికలలో కూడా తన పార్టీ అధినేత [[ఉద్ధవ్ ఠాక్రే|ఉద్ధవ్ థాకరే]], ఇతర [[శివసేన]] నాయకులతో కలిసి కొల్హాపూర్, నాసిక్, షిర్డీ, ఔరంగాబాద్, రత్నగిరి వంటి మహారాష్ట్రలోని కీలక నగరాల్లో చురుకుగా ప్రచారం చేశారు.<ref>{{Cite web|date=27 May 2014|title=Senior Parliamentarian Rajkumar Dhoot attends historic Modi swearing-in ceremony as the Prime Minister|url=http://www.mid-day.com/articles/who-got-in-first/15384173|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140627092916/http://www.mid-day.com/articles/who-got-in-first/15384173|archive-date=27 June 2014|access-date=24 June 2014}}</ref><ref>{{Cite web|date=27 May 2014|title=Senior Parliamentarian Rajkumar Dhoot attends historic Modi swearing-in ceremony as the Prime Minister|url=http://groundreport.com/india-inc-including-mukesh-ambani-present-at-modis-swearing-in-ceremony/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140701130932/http://groundreport.com/india-inc-including-mukesh-ambani-present-at-modis-swearing-in-ceremony/|archive-date=1 July 2014|access-date=24 June 2014}}</ref> నవంబర్ 2014లో పార్లమెంట్ శీతాకాల సమావేశాల్లో, ధూత్ 3 బిల్లులను ప్రవేశపెట్టారు – రాజ్యాంగ (సవరణ) బిల్లు, 2014 (మహారాష్ట్ర, గుజరాత్ రాష్ట్రాలకు సంబంధించి ప్రత్యేక నిబంధనపై ఆర్టికల్ 371 సవరణ), అక్రమ వలసదారులు, తప్పిపోయిన విదేశీ జాతీయుల గుర్తింపు, బహిష్కరణ అథారిటీ ఆఫ్ ఇండియా బిల్లు, 2014, నిరాశ్రయులైన ఫుట్‌పాత్ నివాసుల (సంక్షేమ) బిల్లు, 2014.<ref name=":1" /> == ఛాంబర్ పని, ఇతర ఆసక్తులు == రాజ్యసభలో పార్లమెంట్ సభ్యుడిగా రెండు పర్యాయాలు ముగిసిన తరువాత, ధూత్ 21 ఫిబ్రవరి 2012న అపెక్స్ ఇండస్ట్రీ బాడీ అయిన ది అసోసియేటెడ్ ఛాంబర్స్ ఆఫ్ కామర్స్ అండ్ ఇండస్ట్రీ ఆఫ్ ఇండియా ( ASSOCHAM ) మేనేజింగ్ కమిటీచే అధ్యక్షుడిగా ఎన్నికయ్యారు.<ref>{{Cite web|title=PM intellectually dishonest, says BJP; India Inc seeks more reforms|url=https://www.news18.com/videos/india/yashwant-on-pm-speech-sajjan-jindal-rana-kapoor-rakumar-dhoot-624935.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126221308/https://www.news18.com/videos/india/yashwant-on-pm-speech-sajjan-jindal-rana-kapoor-rakumar-dhoot-624935.html|archive-date=26 January 2020|access-date=2020-01-26|website=News18}}</ref> అతను 19 జూలై 2013 వరకు ఈ పదవిలో ఉన్నారు.<ref>{{Cite web|date=19 July 2013|title=Mr. Dhoot with Manmohan Singh|url=http://photogallery.outlookindia.com/default.aspx?pt=3&ptv=0&date=07/19/2013&pgid=76312#TopImage|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140227144607/http://photogallery.outlookindia.com/default.aspx?pt=3&ptv=0&date=07%2F19%2F2013&pgid=76312#TopImage|archive-date=27 February 2014|access-date=30 January 2020}}</ref> ధూత్ 2011–2012లో అసోచామ్ (ASSOCHAM) సీనియర్ వైస్ ప్రెసిడెంట్‌గా పదవిని నిర్వహించారు, అంతకు ముందు ఈ పారిశ్రామిక సంస్థలో చురుకైన సభ్యుడిగా ఉన్నారు, అసోచామ్ అధ్యక్షుడైన మొదటి పార్లమెంటేరియన్ ఆయనే. భారత ప్రధాన మంత్రి ముఖ్య అతిథిగా హాజరైన జూలై 2013లో జరిగిన అసోచామ్ వార్షిక కార్యక్రమంతో ధూత్ తన పదవీకాలాన్ని ముగించారు. ధూత్ దాని మాజీ అధ్యక్షుడిగా అసోచామ్‌తో సన్నిహిత సంబంధాన్ని కొనసాగిస్తూ, దాని వ్యవహారాలలో చురుకైన పాత్ర పోషిస్తున్నారు.<ref>{{Cite web|date=23 January 2014|title=Mr. Dhoot on Korean investments in the manufacturing sector|url=http://www.orissadiary.com/ShowBussinessNews.asp?id=47459|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140223130713/http://www.orissadiary.com/ShowBussinessNews.asp?id=47459|archive-date=23 February 2014|access-date=13 February 2014}}</ref><ref name="Mr. Dhoot welcomes New Union Minister for Information & Broadcasting to ASSOCHAM SCREENS 2014 event">{{Cite web|date=23 June 2014|title=Delay is out, Decision is in – mantra for Narendra Modi-led govt- Minister Prakash Javadekar|url=http://www.orissadiary.com/CurrentNews.asp?id=51066|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140704001757/http://orissadiary.com/CurrentNews.asp?id=51066|archive-date=4 July 2014|access-date=24 June 2014}}</ref> ధూత్ 1994–1995లో మరాఠ్వాడ ఇండస్ట్రీస్ అసోసియేషన్ (ప్రస్తుతం ఛాంబర్ ఆఫ్ మరాఠ్వాడ ఇండస్ట్రీస్ & అగ్రికల్చర్ (CMIA)) కు అధ్యక్షుడిగా ఉన్నారు.<ref>{{Cite web|title=CMIA {{!}} PAST PREDIENTS|url=http://www.cmia-aurangabad.com/frontend/past_president.php|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200126222819/http://www.cmia-aurangabad.com/frontend/past_president.php|archive-date=26 January 2020|access-date=2020-01-26|website=cmia-aurangabad.com}}</ref> == రాజ్యసభ ఎన్నికల చరిత్ర == {| class="wikitable sortable" !స్థానం ! colspan="2" | పార్టీ ! నియోజకవర్గం ! నుండి ! కి ! పదవీకాలం |- | [[రాజ్యసభ సభ్యుడు|రాజ్యసభ పార్లమెంట్ సభ్యుడు]]<br /> <small>(1వ టర్మ్)</small> | {{Party name with color|Shiv Sena}} | rowspan="3" | [[మహారాష్ట్ర]] | <small>3 ఏప్రిల్<br /> 2002 | <small>2 ఏప్రిల్</small><br /> 2008 | '''{{Age in years and days nts|2002|4|3|2008|4|2}}''' |- | [[రాజ్యసభ సభ్యుడు|రాజ్యసభ పార్లమెంట్ సభ్యుడు]]<br /> <small>(2వ టర్మ్)</small> | {{Party name with color|Indian National Congress}} | <small>3 ఏప్రిల్</small><br /> 2008 | <small>2 ఏప్రిల్</small><br /> 2014 | '''{{Age in years and days nts|2008|4|3|2014|4|2}}''' |- | [[రాజ్యసభ సభ్యుడు|రాజ్యసభ పార్లమెంట్ సభ్యుడు]]<br /> <small>(3వ టర్మ్)</small> | {{Party name with color|Shiv Sena}} | <small>3 ఏప్రిల్</small><br /> 2014 | <small>2 ఏప్రిల్</small><br /> 2020 | '''{{Age in years and days nts|2014|4|3|2020|4|2}}''' |} == దాతృత్వం == తీవ్రమైన, ప్రాణాంతక పరిస్థితులతో బాధపడుతున్న ప్రజలకు సహాయం చేయడానికి, ధూత్ ఔరంగాబాద్‌లో ₹100 కోట్లకు పైగా పెట్టుబడితో ప్రాథమిక స్థాయి నుండి అన్ని తృతీయ స్థాయి ఆరోగ్య సంరక్షణ సౌకర్యాల వరకు 'నందలాల్ ధూత్ ఛారిటబుల్ హాస్పిటల్'<ref name="Hospital">{{Cite web|title=Nandlal Dhoot Charitable Hospital|url=http://www.dhoothospital.com/mission/index.php|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140221100537/http://www.dhoothospital.com/mission/index.php|archive-date=21 February 2014|access-date=13 February 2014}}</ref> అనే ప్రముఖ మల్టీ-సూపర్ స్పెషాలిటీ ఛారిటబుల్ హాస్పిటల్‌ను నడుపుతున్నారు. == మూలాలు == {{Reflist}} == బాహ్య లింకులు == * [https://web.archive.org/web/20140202151034/http://www.assocham.org/about/persons.php అసోచామ్‌లో రాజ్‌కుమార్ ధూత్] * [http://indiaeducationdiary.in/Shownews.asp?newsid=24209 భారత ఆర్థిక వ్యవస్థపై ధూత్] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303215327/http://indiaeducationdiary.in/Shownews.asp?newsid=24209 |date=2016-03-03 }} * [http://profit.ndtv.com/news/economy/article-pms-speech-to-india-inc-entire-text-324695 ఇండియా ఇంక్‌కు ప్రధాని ప్రసంగం] * [http://www.livemint.com/videos/nWf_H7qy0F0/interview:-assocham's-president:-rajkumar-dhoot.html మింట్‌కు రాజ్‌కుమార్ ధూత్ ఇచ్చిన ఇంటర్వ్యూ] * [https://web.archive.org/web/20140222140631/http://articles.economictimes.indiatimes.com/keyword/rajkumar-dhoot రాజ్‌కుమార్ ధూత్ గురించిన వ్యాసాలు] * [http://www.thehindubusinessline.com/companies/industry-suffering-due-to-high-interest-rates/article5670754.ece ది హిందూ బిజినెస్ లైన్‌కు రాజ్‌కుమార్ ధూత్ ఇచ్చిన ఇంటర్వ్యూ] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:1955 జననాలు]] [[వర్గం:మహారాష్ట్ర నుండి ఎన్నికైన రాజ్యసభ సభ్యులు]] [[వర్గం:రాజస్థాన్ వ్యక్తులు]] [[వర్గం:శివసేన నాయకులు]] 5u0w3ulwl70oxbri108mn9a5tl2jo2m 0 502887 4908042 4906199 2026-07-19T04:11:44Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4908042 wikitext text/x-wiki {{Hindu scriptures}} హిందూ మతంలో, శాస్త్రప్రమాణం అనేది గ్రంథాల (''శ్రుతి'', [[చతుర్వేదాలు|వేదాలు]], పురుషులకు సంబంధించి, మానవ సాధన వస్తువులు, అవి ''[[ధర్మం]]'' (సరైన ప్రవర్తన), అర్థ (జీవిత మార్గాలు), కామ (ఆనందం), మోక్ష (విముక్తి).<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=hK1IAQAAIAAJ|title=Yajna, a Comprehensive Survey|publisher=Yoga Publications Trust|year=2007|isbn=9788186336472|page=338}}</ref> స్మృత్యు (జ్ఞాపకం ఉన్నవి, సంప్రదాయం) తో పాటు " (ధర్మశాస్త్రము, హిందూ ఇతిహాసాలు, [[పురాణాలు]]) ''ఆచారం'' (మంచి ఆచారం), ఆత్మతుష్టి (తనకు తానుగా ఆనందించేది) ఇది ప్రమాణాన్ని (జ్ఞాన సాధనాలు & ధర్మ మూలాలు, సాంప్రదాయ హిందూ చట్టం, తత్వశాస్త్రం, ఆచారాలు & ఆచారాలలో వ్యక్తీకరించబడినట్లుగా) అందిస్తుంది. మొదటి రెండు వివాదాస్పద జ్ఞాన మూలాలు (ప్రమాణాలు), ఇక్కడ శ్రుతి శాస్త్ర ప్రమాణంగా అంతిమ లేదా అత్యున్నత అధికారాన్ని కలిగి ఉంటుంది, అయితే ఆచార & ఆత్మతుష్టికి భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. == వ్యుత్పత్తి == ''ప్ర'' అంటే అక్షరాలా "రుజువు" అని అర్ధం, ఇది భారతీయ తత్వశాస్త్రం భావన రంగం కూడా. ఈ భావన సంస్కృత మూలాల నుండి ఉద్భవించింది, "బాహ్య" లేదా "ముందుకు" అని అర్ధం వచ్చే "ప్ర" (పూర్వస్థితి), "కొలత" అని అర్ధం కలిగిన "''మా''" (మా). ప్రమ అంటే "సరైన భావన, నిజమైన జ్ఞానం, ఆధారం, పునాది, అర్థం చేసుకోండి", ప్రమాణ అనేది పదం మరింత నామమాత్రంగా ఉంటుంది.<ref>[https://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/scans/MWScan/2014/web/webtc2/index.php प्रमा] Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary, Koeln University, Germany</ref><ref>John A. Grimes (1996), A Concise Dictionary of Indian Philosophy: Sanskrit Terms Defined in English, State University of New York Press, {{ISBN|978-0791430675}}, page 237-238</ref> అందువల్ల, ప్రమాణ భావన "ప్రమ లేదా నిర్దిష్ట, సరైన, నిజమైన జ్ఞానాన్ని పొందటానికి సాధనం" అని సూచిస్తుంది.<ref name="sepramana">[http://spokensanskrit.org/index.php?tran_input=pramANa&direct=se&script=hk&link=yes&mode=3 pramANa] Sanskrit-English Dictionary, Koeln University, Germany</ref> ''[[శాస్త్రము|శాస్త్రం]]'' సాధారణంగా ఒక నిర్దిష్ట జ్ఞాన రంగంపై ఒక గ్రంథం లేదా వచనాన్ని సూచిస్తుంది. ప్రారంభ వేద సాహిత్యంలో, ఈ పదం ఏదైనా సూత్రం, నియమం, బోధన, కర్మ బోధన లేదా దిశను సూచిస్తుంది.<ref name="monierwilliamszastra">Monier Williams, Monier Williams' Sanskrit-English Dictionary, Oxford University Press, Article on '''[http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/scans/MWScan/tamil/index.html zAstra]'''</ref> హిందూ మతం చివరి, పోస్ట్ వేద సాహిత్యంలో, ''శాస్త్రం'' మతంతో సహా ఏదైనా జ్ఞాన రంగంలో ఏదైనా విషయం మీద ఏదైనా గ్రంథం, పుస్తకం లేదా బోధనా పరికరం, ఏదైనా మాన్యువల్ లేదా సంగ్రహాన్ని సూచిస్తుంది.<ref name="monierwilliamszastra" /> ఇది తరచుగా యోగ-శాస్త్రం, న్యాయ-శాస్త్రం. ధర్మ-శాస్త్రం కోకా-లేదా కామ-శాస్త్రం మోక్ష-శాస్త్రం కావ్య-శాస్త్రం ఆలఙ్కార-శాస్త్రం (కవిత్వం) [[భారతీయ సంగీతం|సంగీత]]-శాస్త్రం వంటి గ్రంథం అంశానికి జోడించబడిన ప్రత్యయం.<ref>Alex Comfort and Charles Fowkes (1993), The Illustrated Koka Shastra: Medieval Indian Writings on Love Based on the Kama Sutra, Simon & Schuster, {{ISBN|978-0684839813}}</ref><ref name="monierwilliamszastra" /><ref name="lochtefeldshastra626">James Lochtefeld (2002), "Shastra" in The Illustrated Encyclopedia of Hinduism, Vol. 2: N-Z, Rosen Publishing, {{ISBN|0-8239-2287-1}}, page 626</ref> శాస్త్రప్రమాణానికి సంబంధించి వేద గ్రంథాలకు అధికారాన్ని సూచిస్తుంది, [[భగవద్గీత]] అధ్యాయం 16, పద్యం 24 లో వ్యక్తీకరించబడినట్లుగా, కృష్ణుడు అర్జునుడిని గ్రంథాల అధికారాన్ని అనుసరించమని ఆదేశిస్తాడు:<ref name="msg">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1ODSDwAAQBAJ|title=Universal Message of the Bhagavad Gita|publisher=Advaita Ashrama|year=2000|isbn=9788175059337|page=599}}</ref><ref>{{Cite Q|Q854700}}</ref> tasmāt śāstraṁ pramāṇam te kāryākārya vyavasthitau jñātvā śāstravidhānoktam karma kartumihārhasi <br />అందువల్ల, ఏమి చేయాలో, ఏమి చేయకూడదో నిర్ణయించడంలో (వేద) శాస్త్రాలనే (శాస్త్రాలనే) మీ ప్రమాణంగా (ప్రమాణం) చేసుకోండి. శాస్త్రోక్తమైన ఆజ్ఞలను, బోధనలను అర్థం చేసుకొని, ఆ తర్వాత ఈ లోకంలో మీ కర్మలను దానికి అనుగుణంగా ఆచరించండి.<ref>{{cite Q|Q108659922|url=https://www.holy-bhagavad-gita.org/chapter/16/verse/24|at=Chapter 16, verse 24}}</ref> భవిష్య పురాణం , బ్రహ్మపర్వం, అధ్యాయం 7 లో వ్యక్తీకరించినట్లుగా , శాస్త్రీయ హిందూ ధర్మశాస్త్రంలో శ్రుతి '','' స్మృతి '','' ఆచార, ఆత్మతుష్టి ''అనేవి కూడా'' ధర్మానికి నాలుగు మూలాధారాలు. <br />''వేదః స్మృతిః సదాచారః స్వస్య చ ప్రియమాత్మనః'' ''ఎతక్కతుర్విధం ప్రాహుః సాక్షాద్దర్మస్య లక్షణం'' వేదాలు, స్మృతులు, మంచి (ఆమోదించబడిన) సంప్రదాయం మరియు ఒకరి ఆత్మకు (మనస్సాక్షికి) అనుకూలమైనది, ధర్మానికి నాలుగు ప్రత్యక్ష సాక్ష్యాలుగా వివేకులు ప్రకటించారు.<ref>{{Cite web|url=http://www.vedagyana.info/maha-puranas-telugu/bhavishya-purana/brahma-parva/?chapter=7|title=ఏడవ అధ్యాయము - 7. వివాహ ధర్మ వర్ణనము|access-date=2026-07-15|archive-date=2020-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200610234713/http://www.vedagyana.info/maha-puranas-telugu/bhavishya-purana/brahma-parva/?chapter=7|url-status=dead}}</ref> ఆ శ్లోకం వివరణ డైజెస్ట్ (నిబాంధ బాల నిబాంధాదర్షః అక్కడ ధర్మంలో వేదాలు మాత్రమే ప్రధాన ప్రమాణాలు. స్మృతి అనేది వేదాల సారాన్ని మాత్రమే విభజిస్తుంది. ఇద్దరూ సదాచారకు మద్దతు ఇస్తారు. వీటన్నింటికీ అనుకూలంగా ఉండే ఆత్మశాంతి (అప్పుడు ధర్మ ప్రమాణ).<ref name="google_1ODSDwAAQBAJ_p68">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1ODSDwAAQBAJ|title=बाल निबन्धादर्शः (bāla nibandhādarśa)|year=2000|publisher=Motilal Banarsidass|page=68|isbn=9788175059337}}</ref> ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:హిందూ తాత్విక భావనలు]] [[వర్గం:హిందూ మతం తాత్విక భావనలు]] ozgrgh9mupief72zyrseghe16wkmmv1 0 502927 4908327 4906428 2026-07-19T10:51:05Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4908327 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = సి. శరత్‌చంద్రన్ | image = C.Saratchandran.jpg | caption = | othername = | birth_name = | birth_date = {{Birth date|df=yes|1958|2|16}} | birth_place = [[తిరువనంతపురం]], [[కేరళ]], భారతదేశం | death_date = {{Death date and age|df=yes|2010|3|31|1958|2|16}} | death_place = కొడకర, [[కేరళ]], భారతదేశం | restingplace = | restingplacecoordinates = | occupation = డాక్యుమెంటరీ చిత్రనిర్మాత, కార్యకర్త | years_active = 1985–2010 | spouse = సుధ | parents = చంద్రశేఖరన్ నాయర్, టి. శారద | relatives = దర్శన రాజేంద్రన్ (మేనకోడలు) }} '''సి. శరత్‌చంద్రన్''' (1958–2010) (శరత్) భారతదేశంలోని [[కేరళ]] రాష్ట్రానికి చెందిన ఒక డాక్యుమెంటరీ చిత్రనిర్మాత. ఆయన ఒక డాక్యుమెంటరీ కార్యకర్త కూడా, కేరళలోని మారుమూల పట్టణాలు, గ్రామాలలో వందలాది డాక్యుమెంటరీలు, క్లాసిక్ సినిమాలను ప్రదర్శించారు.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/features/cinema/memories-on-celluloid/article3262428.ece|title=Memories on celluloid|last=Sakaria|first=Usha|date=30 March 2012|newspaper=The Hindu|via=www.thehindu.com}}</ref><ref>{{Cite web|date=1 April 2010|title=Documentary maker Sarathchandran passes away in rail mishap|url=https://www.deccanherald.com/content/61562/documentary-maker-sarathchandran-passes-away.html|website=Deccan Herald}}</ref><ref>{{Cite web|date=1 April 2010|title=Documentary filmmaker Sarathchandran dies in rail mishap|url=https://www.dnaindia.com/entertainment/report-documentary-filmmaker-sarathchandran-dies-in-rail-mishap-1366201|website=DNA India}}</ref><ref>{{Cite web|date=16 May 2012|title=Remembering C Saratchandran|url=https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2012/mar/30/remembering-c-saratchandran-353886.html|website=The New Indian Express}}</ref><ref>{{Cite web|title=The Third Eye of Resistance|url=https://www.imdb.com/title/tt3039272/|via=IMDb}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/features/cinema/Friend-and-filmmaker/article16365070.ece|title=Friend and filmmaker|last1=c. s|first1=Venkiteswaran|date=8 April 2010|newspaper=The Hindu}}</ref> శరత్‌చంద్రన్ 1958 ఫిబ్రవరి 16న జన్మించారు. ఆయన తల్లిదండ్రులు చంద్రశేఖరన్ నాయర్, టి. శారద. ఆయన తాత (తల్లి తండ్రి) ప్రొఫెసర్ ఎం. పి. మన్మథన్ ఒక ప్రసిద్ధ గాంధేయవాది, వక్త. ఆయనకు నీరజ రాజేంద్రన్, శారదా సునంద అనే ఇద్దరు సోదరీమణులు ఉన్నారు. == తొలి జీవితం == శరత్‌చంద్రన్ [[తిరువనంతపురం]]లోని మహాత్మా గాంధీ కళాశాలలో చదువుకున్నారు. విద్యార్థి కార్యకర్తగా అప్పటి ప్రధాని [[ఇందిరా గాంధీ]] ప్రకటించిన ఎమర్జెన్సీ (1975-1977) సమయంలో అణచివేత, మానవ హక్కుల ఉల్లంఘనలకు వ్యతిరేకంగా జరిగిన నిరసనలలో ఆయన పాల్గొన్నారు. గ్రాడ్యుయేషన్ పూర్తయిన తర్వాత ఆయన ఒక నిర్మాణ సంస్థలో అకౌంటెంట్‌గా చేరారు. 1970ల చివరలో, 1980ల ప్రారంభంలో ''సంక్రమణం'', ''నియోగం'' అనే తీవ్రవాద మ్యాగజైన్‌లను ప్రచురించిన బృందంలో శరత్‌చంద్రన్ ఒకరు.{{citation needed|date=September 2020}} == సినిమా కార్యకర్తగా == కేరళలోని పశ్చిమ కనుమలలో ఉన్న సైలెంట్ వ్యాలీలో జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టును నిర్మించాలన్న ప్రభుత్వ నిర్ణయానికి వ్యతిరేకంగా జరిగిన విజయవంతమైన పోరాటంలో ఆయన చురుగ్గా పాల్గొన్నారు, ఈ ప్రాజెక్టు వల్ల ఆ ప్రాంతంలోని స్వచ్ఛమైన వర్షారణ్యాలు నాశనమయ్యేవి. భారతీయ సినిమాకు చెందిన ఇద్దరు దిగ్గజాలు జి. అరవిందన్, జాన్ అబ్రహం చిత్రనిర్మాణ ప్రయత్నాలతో ఆయనకు అనుబంధం ఉంది. జాన్ అబ్రహం, ఆయన నాయకత్వంలోని ఒడెస్సా ఫిల్మ్ సొసైటీ వాణిజ్యపరమైన చిత్ర పరిశ్రమకు భిన్నంగా ప్రజలకు నేరుగా చేరువయ్యేలా ప్రత్యామ్నాయ క్రౌడ్ ఫండెడ్ చిత్రనిర్మాణ, పంపిణీ వ్యూహాన్ని అభివృద్ధి చేయడానికి ప్రయత్నించారు. శరత్‌చంద్రన్ ఈ డైరెక్ట్ సినిమా విధానాన్ని గ్రహించి, ఆ తర్వాత దానిని విజయవంతంగా ఆచరణలో పెట్టారు. ఆ తర్వాత శరత్‌చంద్రన్ సౌదీ అరేబియా వెళ్లి అక్కడ బ్రిటిష్ కౌన్సిల్‌లో ఎడ్యుకేషన్ ప్రమోషన్ అడ్వైజర్‌గా ఉద్యోగంలో చేరారు. ఆయన 1998లో విహెచ్ఎస్ (VHS) కెమెరా, వీడియో ప్రొజెక్టర్‌తో భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చి, తన మొదటి ఐదు డాక్యుమెంటరీలను విహెచ్ఎస్ ఫార్మాట్‌లో రూపొందించి చిత్రనిర్మాతగా తన ప్రయాణాన్ని ప్రారంభించారు. ఆయన తన వీడియో ప్రొజెక్టర్‌తో కేరళ, తమిళనాడు, కర్ణాటక రాష్ట్రాలలోని గ్రామాలు, నగరాల్లో పర్యటించి తన సినిమాలతో పాటు ఇతరుల సినిమాలను ప్రదర్శించారు. ఆయన ప్రదర్శనలు పర్యావరణం, మానవ హక్కులు, ఇతర సామాజిక సమస్యలపై ప్రజల్లో అవగాహన పెంచడానికి సహాయపడ్డాయి. ఆయన తరచుగా తన సినిమాల ఇతివృత్తంగా ఉన్న ప్రజల పోరాటాలలో భాగమయ్యేవారు. పి. బాబురాజ్‌తో ఆయనకు ఉన్న సుదీర్ఘ అనుబంధం అంతర్జాతీయంగా ప్రశంసలు పొందిన కొన్ని ముఖ్యమైన చిత్రాలకు దారితీసింది.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/features/cinema/Friend-and-filmmaker/article16365070.ece|title=Friend and filmmaker|first=Venkiteswaran|last=C.s| newspaper=The Hindu |date=8 April 2010|via=www.thehindu.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mlfblog.wordpress.com/2010/05/10/c-saratchandran-an-article-in-time-out-delhi/|title=Filmmaker P. Baburaj traces his cinematic journey with recently deceased activist and filmmaker C. Saratchandran|date=10 May 2010}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.vikalpbengaluru.org/may-08.html|title=May 08|website=VIKALP BENGALURU|access-date=12 June 2020|archive-date=10 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200810063812/http://www.vikalpbengaluru.org/may-08.html|url-status=dead}}</ref> దక్షిణాసియాలోని అతిపెద్ద స్వతంత్ర చలనచిత్రోత్సవాలలో ఒకటైన విబ్జియార్ (ViBGYOR) ఫిల్మ్ ఫెస్టివల్ వ్యవస్థాపకులలో శరత్ ఒకరు.<ref>{{Cite web|url=https://www.filmfestivals.com/blog/vibgyor_film_collective?page=6&quicktabs_searchtabs=1&destination=blog/10161|title=ViBGYOR Film Collective's blog &#124; Filmfestivals.com|website=www.filmfestivals.com}}</ref> సెన్సార్‌షిప్‌ను వ్యతిరేకిస్తూ భావప్రకటనా స్వేచ్ఛ కోసం పోరాడుతున్న మానవ హక్కుల వేదిక 'వికల్ప్' లో ఆయన క్రియాశీల సభ్యుడిగా కూడా ఉన్నారు. == మరణం == ఆయన త్రిస్సూర్ నుండి ఎర్నాకులం ప్రయాణిస్తుండగా త్రిస్సూర్ జిల్లా కొడకర సమీపంలో రైలు పైనుంచి పడి 2010 మార్చి 31న మరణించారు. == ఫిల్మోగ్రఫీ == * 1987- సేవ్ ది వెస్ట్రన్ ఘాట్స్ మార్చ్: ది కేరళ ఎక్స్‌పీరియన్స్. * 1989- నో టు డామ్స్: ఎ పూయంకుట్టి. * 1989- ఎల్లం అస్తమిక్కుం మున్పే. * 2001- కనవు (కల),<ref>{{Cite web|url=https://montagefilmsociety.wordpress.com/2010/04/22/watch-documentary-kanavuthe-dream-by-c-saratchandran/|title=documentary-Kanavu(The Dream)-by C Saratchandran|date=22 April 2010}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://thirdeyefilms.org/Kanavu|title=Kanavu (Dream) &#124; Third Eye Films|date=27 March 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090327191540/http://thirdeyefilms.org/Kanavu|archive-date=27 March 2009}}</ref> వాయనాడ్‌లోని గిరిజన పిల్లల కమ్యూన్‌పై తీసిన చిత్రం. * 2003- ఎవిక్టెడ్ ఫ్రమ్ జస్టిస్ – ముత్తంగ మారణకాండపై ఒక వీడియో నివేదిక. * 2008- యువర్స్ ట్రూలీ జాన్, జాన్ అబ్రహం పై ఒక వీడియో వ్యాసం.<ref>{{Cite web|url=https://bombay.afindia.org/documentaries/|title=Documentaries &#124; Alliance Française de Bombay|date=13 May 2010 }}</ref> * 2001- టు డై ఫర్ ల్యాండ్ - ది అల్టిమేట్ శాక్రిఫైస్, చెంగర పోరాటంపై తీసిన చిత్రం.<ref>{{Cite web|url=http://base.d-p-h.info/en/fiches/dph/fiche-dph-8526.html|title=The struggle of the landless in Kerala|website=base.d-p-h.info|access-date=2026-07-16|archive-date=2017-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170424111331/http://base.d-p-h.info/en/fiches/dph/fiche-dph-8526.html|url-status=dead}}</ref> == పి. బాబురాజ్‌తో కలిసి దర్శకత్వం వహించిన చిత్రాలు == * 1999- చలియార్... ది ఫైనల్ స్ట్రగుల్ - ముంబై అంతర్జాతీయ చలనచిత్రోత్సవం 2000లో స్పెషల్ మెన్షన్ అవార్డు,<ref>[https://miff.in/miff2000-award-winning-films/] https://miff.in/miff2000-award-winning-films/</ref> వాతావరణ్ 2002లో బ్రాంజ్ ట్రీ అవార్డు * 2003- ది బిట్టర్ డ్రింక్ - ప్లాచిమడ కోకాకోలా పోరాటంపై డాక్యుమెంటరీ.<ref>{{Cite web|url=https://www.downtoearth.org.in/news/give-up-they-shall-not-7227|title=Give up, they shall not|website=www.downtoearth.org.in}}</ref> * 2005- ఓన్లీ ఆన్ యాక్స్ అవే - సైలెంట్ వ్యాలీ నేపథ్యంగా - ఉత్తమ డాక్యుమెంటరీగా జీవన్ టీవీ అవార్డు, ముంబై అంతర్జాతీయ చలనచిత్రోత్సవం 2008లో జ్యూరీ బహుమతి.<ref>{{Cite web|url=https://medwet.org/2005/07/films-competing-for-the-golden-deer-ramsar-medwet-award-2005/|title=Films competing for the golden deer Ramsar MedWet Award 2005 — Medwet|website=medwet.org| date=11 July 2005 }}</ref> * 2006- 1000 డేస్ అండ్ ఎ డ్రీమ్. ప్లాచిమడ కోకాకోలా పోరాటంపై రెండవ చిత్రం.<ref>[https://miff.in/miff2008-award-winning-films/] https://miff.in/miff2000-award-winning-films/</ref> 10వ ముంబై అంతర్జాతీయ చలనచిత్రోత్సవం (MIFF) లో ఇండియన్ జ్యూరీ అవార్డు విజేత. == నిర్మాణంలో పాలుపంచుకున్న చిత్రాలు == * 1985- ''లివింగ్ ఇన్ ఫియర్'' (దర్శకత్వం: కె. పి. శశి) * 1986- ''పురూరవస్'' మలయాళ చలనచిత్రం (దర్శకత్వం: శివప్రసాద్) * 1989- ''నర్మద ఎ వ్యాలీ రిఫ్యూజెస్ టు డై'' (దర్శకత్వం: కె. పి. శశి) * 2000- ఏక్ అలగ్ మౌసమ్, ఒక హిందీ చలనచిత్రం (దర్శకత్వం: కె. పి. శశి) * 2001- ''ది ఎయిటీన్త్ ఎలిఫెంట్ – 3 మోనోలాగ్స్'' (దర్శకత్వం: పి. బాలన్) * 2002- ''ది టర్టిల్ పీపుల్'' (దర్శకత్వం: సురభి శర్మ) * 2004- ''ఎక్స్‌ప్రెస్ హైవే: ది రోడ్ టు డిస్ట్రక్షన్'' (దర్శకత్వం: సంజు సురేంద్రన్) == మూలాలు == {{Reflist}} == బయటి లింకులు == * [https://www.thecitizen.in/index.php/en/NewsDetail/index/9/12660/In-Conversation-Sanju-Surendrans-Debut-Film-Wins-2-IFFK-Awards] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200612100124/https://www.thecitizen.in/index.php/en/NewsDetail/index/9/12660/In-Conversation-Sanju-Surendrans-Debut-Film-Wins-2-IFFK-Awards |date=12 June 2020 }} * [https://books.google.com/books?id=iytwDQAAQBAJ&dq=c+saratchandran+documentary+films&pg=PT167] * [http://cmsenvis.nic.in/film_maker_directory_ENVIS.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211022225902/http://cmsenvis.nic.in/film_maker_directory_ENVIS.pdf |date=22 October 2021 }} * [http://www.ramanifilms.com/?page_id=6] * [http://maduraifilmfest.blogspot.com/2014_11_30_archive.html] * [https://archive.informationactivism.org/en/vibgyorscreening.html] * [https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2012/mar/30/remembering-c-saratchandran-353886.html] {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:శరత్‌చంద్రన్, సి.}} [[వర్గం:1958 జననాలు]] [[వర్గం:2010 మరణాలు]] [[వర్గం:మలయాళీ పౌరులు]] mwkxb19i9jhk93asyb4tjc4tn2ig0qa 0 502931 4908027 4906442 2026-07-19T03:13:17Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4908027 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = వైద్యరత్నం ఔషధశాల | logo = | caption = | type = ప్రైవేట్ కంపెనీ | industry = ఫార్మాస్యూటికల్ పరిశ్రమ | genre = [[ఆయుర్వేదం]] | predecessor = | founded = | founder = ఎలదత్ తైక్కాట్టు నీలకందన్ మూస్ | defunct = | fate = | successor = | hq_location = తైక్కాట్టుస్సేరి | hq_location_city = తైక్కాట్టుస్సేరి, [[త్రిసూర్]], [[కేరళ]] | hq_location_country = [[భారతదేశం]] | num_locations = తైక్కాట్టుస్సేరి, చువన్నమన్ను, పొల్లాచి | area_served = [[భారతదేశం]], మిడిల్ ఈస్ట్ | key_people = ఎలదత్ తైక్కాట్టు నీలకందన్ మూస్ | products = ఆయుర్వేద మందులు | production = | services = | revenue = | operating_income = | net_income = | aum = | assets = | equity = | owner = వైద్యరత్నం గ్రూప్ | num_employees = | parent = | divisions = | website = [https://vaidyaratnammooss.com/ vaidyaratnammooss.com] | footnotes = | subsidiaries = }} '''వైద్యరత్నం ఔషధశాల''' అనేది [[కేరళ]] రాష్ట్రం, [[త్రిసూర్]] సమీపంలోని తైక్కాట్టుస్సేరిలో ఉన్న ఒక ఆయుర్వేద ఫార్మాస్యూటికల్ కంపెనీ.<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Airport-massage-nearly-killed-her/articleshow/5881830.cms|title=Airport massage nearly killed her|last1=John|first1=Shobha|date=2010-05-02|access-date=2010-05-11|publisher=Times Of India}}</ref> ఇది కేరళలోని అష్టవైద్య కుటుంబాలలో ఒకటైన '''తైక్కాట్టుస్సేరి ఎలదతు తైక్కాట్టు కుటుంబం''' ద్వారా నిర్వహించబడుతోంది.<ref name="auto1">{{cite web|title=Home|url=https://www.vaidyaratnammooss.com/|access-date=2010-05-11|publisher=Vaidyaratnam Oushadhasala}}</ref> వైద్యరత్నం సంస్థ ఎన్ఏబీహెచ్ (NABH) గుర్తింపు పొందిన ఒక నర్సింగ్ హోమ్ (వైద్యరత్నం నర్సింగ్ హోమ్), ఒక ఆయుర్వేద వైద్య కళాశాలను నడుపుతోంది. వీటితో పాటు త్రిసూర్‌లో రెండు ఐఎస్ఓ (ISO) ధృవీకరించబడిన ఉత్పాదక ప్లాంట్లు, తైక్కాట్టుస్సేరిలో ఒక పరిశోధన, అభివృద్ధి (R&D) కేంద్రాన్ని ఈ సంస్థ కలిగి ఉంది.<ref name="auto">{{cite web|title=Thaikkattu Mooss|url=http://www.keralatourism.org/leadinglights/thaikkattu-mooss-6.php|access-date=2010-05-11|publisher=Kerala Tourism|archive-date=2010-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20100413130139/http://www.keralatourism.org/leadinglights/thaikkattu-mooss-6.php|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Home|url=https://www.vaidyaratnammooss.com/|access-date=2010-05-11|publisher=Vaidyaratnam Oushadhasala}}</ref> == చరిత్ర == వైద్యరత్నం ఔషధశాల 1941లో ఎలదత్ తైక్కాట్టు నీలకందన్ మూస్ చేత స్థాపించబడింది. ఆయన తర్వాత [[పద్మభూషణ్ పురస్కారం|పద్మభూషణ్]] గ్రహీత అయిన ఆయన కుమారుడు ఎలదత్ తైక్కాట్టు నారాయణన్ మూస్ ఈ సంస్థ బాధ్యతలను స్వీకరించారు. == వ్యవస్థాపకుడు == ఎలదత్ తైక్కాట్టు నీలకందన్ మూస్ లేదా ఇ.టి. నీలకందన్ మూస్ (1904-1997) ఒక ఆయుర్వేద వైద్యుడు, వైద్యరత్నం గ్రూప్ వ్యవస్థాపకుడు. చిన్నతనంలో గురుకుల విద్యాభ్యాసం, ఆ తర్వాత వైలోప్పిల్లి శ్రీధర మీనన్ మెమోరియల్ ప్రభుత్వ వొకేషనల్ హయ్యర్ సెకండరీ స్కూల్‌లో చదువు పూర్తి చేసిన తర్వాత, ఆయన కుట్టంచేరి వలియ ఆర్యన్ మూస్, మను మూస్ ల నుండి అష్టాంగ హృదయం నేర్చుకున్నారు.<ref>{{cite web | url=https://www.keralaayurvedics.com/ayurveda-history/kerala-traditional-vaidyas/e-t-neelakandan-moose.html#sthash.X8az1SHy.dpuf | title=E T Neelakandan Moose | date=23 March 2007 | publisher=KeralaAyurvedics.com | access-date=22 October 2018 }}</ref> అనంతరం తన తండ్రి, అష్టవైద్యన్ ఇ.టి. నారాయణన్ మూస్ సీనియర్ తో కలిసి కుటుంబ వైద్యశాలలో చేరారు. 1954లో నీలకందన్ మూస్ వైద్యరత్నం ఔషధశాలను స్థాపించారు, ఈ సంస్థ కాలక్రమేణా వైద్యరత్నం నర్సింగ్ హోమ్, వైద్యరత్నం ఆయుర్వేద కళాశాల, ఆయుర్వేద పరిశోధనా కేంద్రంగా విస్తరించింది.<ref>{{cite web |url=http://www.kerala.com/ker_int/newinterview.php?recid=14 |title=Interview |publisher=Kerala.com |access-date=2012-08-18 |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304051909/http://www.kerala.com/ker_int/newinterview.php?recid=14 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.keralaholidays247.com/vaidyaratnam-oushadhasala/#more-1725 |title=Vaidyaratnam Oushadhasala |publisher=Keralaholidays |access-date=2012-08-18 |archive-date=5 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305130709/http://www.keralaholidays247.com/vaidyaratnam-oushadhasala/#more-1725 |url-status=dead }}</ref> ఆయుర్వేద వైద్య రంగానికి ఆయన చేసిన సేవలకు గాను [[భారత ప్రభుత్వం]] 1992లో ఆయనను జాతీయ పురస్కారమైన [[పద్మశ్రీ]]తో సత్కరించింది.<ref name="Padma Awards">{{cite web |url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |title=Padma Awards |publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India |date=2015 |access-date=21 July 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf |archive-date=15 October 2015 }}</ref> == వైద్యరత్నం ఆయుర్వేద కళాశాల == {{Infobox University |name = వైద్యరత్నం ఆయుర్వేద కళాశాల |image = |motto = |established = 2 October 1976 |vice_chancellor = |city = త్రిసూర్ |state = [[కేరళ]] |country = [[భారతదేశం]] |students = |coot = |type = |campus = పట్టణ ప్రాంతం |affiliations = కేరళ యూనివర్సిటీ ఆఫ్ హెల్త్ సైన్సెస్ |website = https://www.vaidyaratnamcollege.org/ }} వైద్యరత్నం ఆయుర్వేద కళాశాల అనేది [[త్రిస్సూర్|త్రిసూర్]] సమీపంలోని తైక్కాట్టుస్సేరిలో ఉన్న ఒక ఆయుర్వేద కళాశాల. ఈ కళాశాల కేరళ యూనివర్సిటీ ఆఫ్ హెల్త్ సైన్సెస్ అనుబంధాన్ని కలిగి ఉంది, బి.ఎ.ఎమ్.ఎస్. (B.A.M.S.) డిగ్రీని అందిస్తుంది. ఈ కోర్సు సెంట్రల్ కౌన్సిల్ ఆఫ్ ఇండియన్ మెడిసిన్స్ (CCIM) ద్వారా గుర్తించబడింది, దీని వ్యవధి 5½ సంవత్సరాల చదువు, 12 నెలల విధిగా చేయాల్సిన ఇంటర్న్‌షిప్ గా ఉంటుంది.<ref>{{cite web |url=https://www.vaidyaratnammooss.com/index.php?option=com_content&view=article&id=114&Itemid=190 |title=Ayurveda College |publisher=Vaidyaratnam |access-date=2010-02-15}}</ref> కేరళ ప్రభుత్వం నిర్వహించే వైద్య ప్రవేశ పరీక్ష మెరిట్ జాబితా ఆధారంగా విద్యార్థులకు ఈ కోర్సులో ప్రవేశం కల్పిస్తారు. ప్రస్తుతం ఈ డిగ్రీ ప్రోగ్రామ్‌లో 75 మంది విద్యార్థులకు ప్రవేశ అవకాశం ఉంది. వైద్యరత్నం ఆయుర్వేద కళాశాల 1976 అక్టోబరు 2న అష్టవైద్యన్ ఎలదత్ తైక్కాట్టు నీలకందన్ మూస్ చేత స్థాపించబడింది, ఇది వైద్యరత్నం ఆయుర్వేద ఎడ్యుకేషనల్ సొసైటీ యాజమాన్యంలో నడుస్తోంది. ఈ కళాశాల పరిధిలో సుమారు 150 పడకల సామర్థ్యం ఉన్న రెండు ఆసుపత్రులు ఉన్నాయి. ఆసుపత్రికి అనుబంధంగా ఎక్స్-రే విభాగం, అల్ట్రాసౌండ్ స్కాన్ విభాగం పనిచేస్తున్నాయి. {{Infobox museum | name = వైద్యరత్నం ఆయుర్వేద మ్యూజియం | native_name = | native_name_lang = | image = | caption = | alt = | pushpin_map = | pushpin_caption = | pushpin_alt = | pushpin_map_size = | coordinates = | established = {{Start date|2013}} | dissolved = | location = త్రిసూర్, [[కేరళ]] | type = ఆయుర్వేద చరిత్ర | collection_size = | visitors = | director = | president = | owner = వైద్యరత్నం ఔషధశాల | curator = | public_transit = | parking = | network = | website = {{official website|https://www.vaidyaratnammooss.com/}} }} == వైద్యరత్నం ఆయుర్వేద మ్యూజియం == వైద్యరత్నం ఆయుర్వేద మ్యూజియం అనేది భారతదేశపు సాంప్రదాయ ఆయుర్వేద వైద్య విధానం, దాని పరిణామ క్రమాన్ని ప్రదర్శించే ఒక మ్యూజియం. ఈ మ్యూజియం తైక్కాట్టుస్సేరిలో ఉంది. మాజీ భారత రాష్ట్రపతి [[ఏ.పి.జె. అబ్దుల్ కలామ్|ఎ. పి. జె. అబ్దుల్ కలామ్]] 2013 డిసెంబరు 28న ఈ మ్యూజియాన్ని ప్రారంభించారు.<ref name=kalam>{{cite web| first=A. P. J. Abdul | last=Kalam | title=Address at the Inauguration of Vaidyaratnam Ayurveda Museum | url=http://www.abdulkalam.com/kalam/jsp/display_content_front.jsp?menuid=28&menuname=Speeches%20/%20Lectures&linkid=68&linkname=Recent&content=2430&columnno=0&starts=0&menu_image=-| access-date=29 December 2013}}{{deadlink|date=November 2016}}</ref><ref>{{cite news| title=A museum to showcase the rich traditions of Ayurveda| url=http://www.thehindu.com/news/national/kerala/a-museum-to-showcase-the-rich-traditions-of-ayurveda/article5486107.ece|access-date=29 December 2013| newspaper=[[The Hindu]]| date=21 December 2013}}</ref> ఇక్కడి ప్రదర్శనలలో పౌరాణిక కాలం నుండి ఆధునిక కాలం వరకు ఆయుర్వేద చరిత్రను వివరించే డయోరామా ప్రదర్శన, ఆయుర్వేద గ్రంథాల గ్రంథాలయం, ఆయుర్వేదంలోని వివిధ విభాగాల వివరణలు, సుశ్రుతుడి కోసం ఒక ప్రత్యేక విభాగం, చిత్రశాల, త్రీ-డీ (3-D) గ్యాలరీ, ఒక డిజిటల్ లైబ్రరీ ఉన్నాయి.<ref>{{cite web |url=https://www.thehindubusinessline.com/news/states/museum-on-ayurveda-ready-for-inauguration-near-thrissur/article5489986.ece |title=Museum on ayurveda ready for inauguration near Thrissur |newspaper=The Hindu |access-date=2014-01-08}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.business-standard.com/article/pti-stories/vaidyaratnam-ayurveda-museum-to-open-its-doors-on-dec-27-113122400437_1.html |title=Vaidyaratnam Ayurveda Museum to open its doors on Dec 27 |publisher=Business Standard |access-date=2014-01-08}}</ref> == చిత్రమాల == <gallery> Vaidyaratnam.jpg|వైద్యరత్నం నర్సింగ్ హోమ్ భవనం - పాత బ్లాక్ Vaidyaratnam gate.jpg|వైద్యరత్నం నర్సింగ్ హోమ్ ప్రవేశ ద్వారం </gallery> == మూలాలు == {{Reflist}} [[వర్గం:ఆయుర్వేదం]] [[వర్గం:కేరళ వైద్యులు]] gz5p3cjuk130r15n49mq2c8fvoz0h96 4 503114 4907814 4907152 2026-07-18T12:54:23Z Chaduvari 97 /* స్థానికీకరణ అవసరమయ్యే మూసలు, మాడ్యూళ్ళు */ 4907814 wikitext text/x-wiki {{Mbox|text=ఇది, దిగుమతి చేసుకున్న పేజీల్లో ఏ మార్పులు చెయ్యాలో చూపించే జాబితా పేజీ. దిగుమతి అభ్యర్థనలు చేసేందుకు [[వికీపీడియా:దిగుమతి అభ్యర్థనలు]] పేజీ చూడండి}} తెలుగు వికీపీడియాలో వాడే మూసలు, మాడ్యూళ్ళలో దాదాపుగా అన్నీ ఇంగ్లీషు వికీపీడియా నుండి దిగుమతి చేసుకున్నవే. దిగుమతి చేసుకున్నాక వాటిలో తెలుగు వికీపీడియాకు అనుగుణంగా అవసరమైన మార్పుచేర్పులు - స్థానికీకరణ - చేసుకుంటాం. పరామితుల లేబుళ్ళ అనువాదాలు, వర్గాల తెలుగీకరణ, తేదీ ఆకృతుల సవరణ, నెలలూ వారాల పేర్ల తెలుగీకరణ వంటివి ఈ స్థానికీకరణలో భాగాలు. ఒకసారి దిగుమతి చేసుకున్నాక తెవికీ విధానాలకు అనుగుణంగా స్థానికీకరణ చేసుకుంటే, వ్యాసాల్లో తేదీలు వగైరాలు తెవికీ విధానాలకు అనుగుణంగా కనిపిస్తాయి. అయితే, మూసలు మాడ్యూళ్ళలో ఎప్పటికప్పుడు మార్పులు చేస్తూ మెరుగుపరుస్తూ ఉంటారు కాబట్టి, వాటి తాజాకూర్పులను దిగుమతి చేసుకోవాల్సిన అవసరం కలుగుతూ ఉంటుంది. అలా దిగుమతి చేసుకున్నపుడు, దిగుమతి చేసుకున్న కూర్పులో స్థానికీకరణ ఉండదు కాబట్టి, పాత కూర్పుల్లో చేసుకున్న స్థానికీకరణ అంతా, తాజాకూర్పులో పోతుంది. మళ్ళీ స్థానికీకరణ చేసుకోవాలి. అలాంటి స్థానికీకరణ అవసరమైన మూసలూ మాడ్యూళ్ళూ, వాటిలో చెయ్యాల్సిన మార్పులూ ఏమిటి అనేది కింది విభాగాల్లో చూడవచ్చు. వీటి తాజాకూర్పులను గ్దిగుమతిచేసుకున్న ప్రతిసారీ సంబంధిత దిద్దుబాట్లు చెయ్యాలి. '''ముఖ్యమైన గమనిక:''' ఈ మూసలు, మాడ్యూళ్ళను నేరుగా దిగుమతి చేసుకోకపోయినా, వేరే వాటిని దిగుమతి చేసుకునేటపుడు "సంబంధిత మూసలను కూడా దిగుమతి చెయ్యి"ని ఎంచుకున్నపుడు మనకు తెలీకుండానే వీటి కొత్త కూర్పులు దిగుమతి అయిపోతాయి. అంచేత దిగుమతులు చేసిన ప్రతీసారీ లాగ్‌లో, ఏయే మూసలు, మాడ్యూళ్ళు దిగుమతి అయ్యాయో చూసి, వాటిలో ఆయా మార్పులు చెయ్యాలి. == స్థానికీకరణ అవసరమయ్యే మూసలు, మాడ్యూళ్ళు == # అన్ని మూసలు, మాడ్యూళ్ళు: పరామితుల లేబుళ్ళను తెలుగులోకి అనువదించాలి # కింది మూసల్లో తేదీ ఆకృతిని సవరించాలి - తేదీ ఆకృతి "'''2026 ఆగస్టు 4'''" రూపం లోకి మార్చాలి ## {{tl|Start date}} ## {{tl|Start date and age}} ## {{tl|Birth date}} ## {{tl|Birth date and age}} ## {{tl|Death date}} ## {{tl|Death date and age}} ## {{tl|Death date and given age}} ## {{tl|End date and age}} ## {{tl|End date}} ## {{tl|Start and end dates}} # [[మాడ్యూల్:Time ago]]: {{tl|Time ago}} అనే మూసను దిగుమతి చేసుకున్నపుడు ఈ మాడ్యూల్‌ కూడా దిగుమతి అవుతుంది. దీనిలో చాలా వాక్యాలను అనువదించుకోవాల్సి ఉంటుంది. # {{tl|Years or months ago}}: పలు స్ట్రింగుల అనువాదాలు చెయ్యాల్సి ఉంటుంది # [[మాడ్యూల్:Date]]: నెలలూ వారాల పేర్లను తెలుగీకరించుకోవాలి # [[మాడ్యూల్:Age]]: పలు స్ట్రింగుల అనువాదం, ''ఐచ్ఛికం:'' లోపసందేశాలను అనువదించుకోవచ్చు # [[మాడ్యూల్:Citation/CS1/Configuration]]: స్ట్రింగుల అనువాదం # [[మాడ్యూల్:Citation/CS1/Date validation]]: YMd తేదీ ఆకృతి వాలిడేషను కామెటు చేసి ఉంటుంది. వాటిని అన్‌కామెంటు చెయ్యాలి k1zb2q04orzk7i8rvwalij4qgbso9cy 0 503125 4907891 4907660 2026-07-18T17:12:54Z స్వరలాసిక 13980 /* క్రీడాకారులు */ 4907891 wikitext text/x-wiki [[File:RR team 2.jpg|250px|thumb|right|[[శిల్పా శెట్టి]] ఇంట్లో జరిగిన పార్టీలో ఆర్ఆర్ ప్లేయర్స్|alt=Nine players standing on a green carpet wearing a blue top and blue or black jeans. Along with them are two other men who are wearing black cffoats and pants.]] [[రాజస్థాన్ రాయల్స్]] (ఆర్ఆర్) భారతదేశంలోని [[జైపూర్]] కేంద్రంగా ఉన్న ఒక ఫ్రాంచైజీ క్రికెట్ జట్టు. [[ఇండియన్ ప్రీమియర్ లీగ్]] (ఐ. పి. ఎల్.) లో పాల్గొనే జట్లలో ఇది ఒకటి. ఇది తన మొదటి ట్వంటీ20 మ్యాచ్‌ను ఐపిఎల్ [[2008 ఇండియన్ ప్రీమియర్ లీగ్|మొదటి సీజన్‌]]లో [[ఢిల్లీ డేర్ డెవిల్స్|ఢిల్లీ డేర్ డెవిల్స్‌]]తో ఆడింది.<ref name="matches">{{cite web|url=https://cricketarchive.com/Archive/Teams/6/6931/Twenty20_Matches.html|title=Twenty20 Matches played by Rajasthan Royals |publisher=CricketArchive|access-date=26 July 2012}}</ref><ref name="other-matches">{{cite web|url=https://cricketarchive.com/Archive/Teams/6/6931/Other_Matches.html|title=Other Matches played by Rajasthan Royals|publisher=CricketArchive|access-date=26 July 2012|archive-date=15 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171215074322/https://cricketarchive.com/Archive/Teams/6/6931/Other_Matches.html}}</ref> ఆ సీజన్లో గ్రూప్ దశలో అగ్రస్థానంలో నిలిచింది<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ipl/engine/series/313494.html?view=pointstable|title=Indian Premier League, 2007/08 / Points table |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 July 2012}}</ref>. [[చెన్నై సూపర్ కింగ్స్|చెన్నై సూపర్ కింగ్స్‌]]తో జరిగిన ఫైనల్‌లో విజయం సాధించి, ఐపిఎల్ మొదటి విజేతగా నిలిచింది.<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ipl/content/story/353226.html|title=Rajasthan champions after cliffhanger|publisher=ESPNcricinfo |access-date=13 August 2012|date=1 June 2008}}</ref><ref>{{cite news|title=Cricket Champions League unveiled|url=https://news.bbc.co.uk/sport1/hi/cricket/7441994.stm|work=[[BBC Sport]]|access-date=15 August 2012|date=7 June 2008|quote=They will line up against India's Rajasthan Royals and Chennai Super Kings, Western Australia and Victoria, and the Titans and KwaZulu Natal Dolphins from South Africa.}}</ref> ఇది 2013 ఐపీఎల్ లో ప్లేఆఫ్స్ కూడా చేరుకుంది. 2008 మరియు 2013 సీజన్లలో జట్టు ప్రదర్శన ఫలితంగా 2008 మరియు 2013 ఛాంపియన్స్ లీగ్ ట్వంటీ20 (సిఎల్టి20) కు అర్హత సాధించింది, అయితే 2008 ముంబై దాడుల కారణంగా 2008 ఎడిషన్ రద్దు చేయబడింది.<ref>{{cite web|title=Sialkot Stallions' participation will help resumption of ties|url=http://www.thehindu.com/sport/cricket/article3477128.ece|publisher=[[Press Trust of India]]|work=[[The Hindu]]|access-date=15 August 2012|location=New Delhi|date=1 June 2012|quote=Sialkot was included in the inaugural season of CLT20 in 2008, but the tournament got cancelled due to the Mumbai terrorist attacks.}}</ref> 2013 సిఎల్టి20లో ఆర్ఆర్ ఫైనల్‌కు చేరుకుంది, కానీ ముంబై ఇండియన్స్ చేతిలో ఓడిపోయింది.<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/654385.html|title=Final: Mumbai Indians v Rajasthan Royals at Delhi, Oct 6, 2013|access-date=7 October 2013|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> డెబ్బై మూడు మంది ఆటగాళ్ళు ఆర్ఆర్ తరపున ఆడారు, వీరిలో సంజు శాంసన్ అత్యధిక మ్యాచ్లు ఆడాడు.<ref name="players">{{cite web|url=https://cricketarchive.com/Archive/Teams/6/6931/Players.html |title=Players who have played for Rajasthan Royals|publisher=CricketArchive|access-date=24 July 2012}}</ref> ఒక జట్టుకు అత్యధిక పరుగులు, అత్యధిక వికెట్లు, అత్యధిక స్కోరు, అత్యధిక బ్యాటింగ్ సగటు, అత్యధిక సిక్సర్లు, అత్యధిక మ్యాచ్లు నడిపించిన ఏకైక ఆటగాడు [[షేన్ వాట్సన్]].<ref>[http://stats.espncricinfo.com/wac/engine/records/batting/most_runs_career.html?class=6;id=4345;type=team Most runs for Rajasthan Royals] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161228034435/http://stats.espncricinfo.com/wac/engine/records/batting/most_runs_career.html?class=6%3Bid%3D4345%3Btype%3Dteam |date=28 December 2016 }}. ESPNcricinfo.com. Retrieved on 2015-09-30.</ref>[<ref>[http://stats.espncricinfo.com/wac/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?class=6;id=4345;type=team Most wickets for Rajasthan Royals] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161228034315/http://stats.espncricinfo.com/wac/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?class=6%3Bid%3D4345%3Btype%3Dteam |date=28 December 2016 }}. ESPNcricinfo.com. Retrieved on 2015-09-30.</ref><ref>[http://stats.espncricinfo.com/pro402/engine/records/batting/most_runs_innings.html?class=6;id=4345;type=team Highest individual scores for Rajasthan Royals] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161228034351/http://stats.espncricinfo.com/pro402/engine/records/batting/most_runs_innings.html?class=6%3Bid%3D4345%3Btype%3Dteam |date=28 December 2016 }}. ESPNcricinfo.com. Retrieved on 2015-09-30.</ref><ref>[http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2013/engine/records/batting/highest_career_batting_average.html?id=117;team=4345;type=trophy Batting averages] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161228034402/http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2013/engine/records/batting/highest_career_batting_average.html?id=117%3Bteam%3D4345%3Btype%3Dtrophy |date=28 December 2016 }}. ESPNcricinfo.com. Retrieved on 2015-09-30.</ref><ref>[http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2013/engine/records/batting/most_sixes_career.html?id=117;team=4345;type=trophy Most sixes for Rajasthan Royals] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161228034441/http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2013/engine/records/batting/most_sixes_career.html?id=117%3Bteam%3D4345%3Btype%3Dtrophy |date=28 December 2016 }}. ESPNcricinfo.com. Retrieved on 2015-09-30.</ref><ref>[http://stats.espncricinfo.com/pro402/engine/records/individual/most_matches_career.html?class=6;id=4345;type=team Most matches for Rajasthan Royals]{{dead link|date=September 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ESPNcricinfo.com. Retrieved on 2015-09-30.</ref> రెండుసార్లు ఐపీఎల్లో మ్యాన్ ఆఫ్ ది టోర్నమెంట్ అవార్డు గెలుచుకున్న ఏకైక ఆటగాడు కూడా. [[లీ కార్సెల్డిన్]] యొక్క అత్యుత్తమ బౌలింగ్ సగటు 6.00, అయితే 20 ఓవర్లకు పైగా బౌలింగ్ చేసిన బౌలర్లలో [[సోహైల్ తన్వీర్]] ఉత్తమ సగటు: 11.44 కలిగి ఉన్నాడు.<ref>{{cite news|title=Rajasthan Royals / Records / Twenty20 matches / Best averages|url=http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/records/bowling/best_career_bowling_average.html?class=6;id=4345;type=team|access-date=26 July 2012|publisher=ESPNcricinfo|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141206195231/http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/records/bowling/best_career_bowling_average.html?class=6%3Bid%3D4345%3Btype%3Dteam|archivedate=6 December 2014}}</ref> తన్వీర్ ఒక ఇన్నింగ్స్లో అత్యుత్తమ బౌలింగ్ గణాంకాలు కూడా కలిగి ఉన్నాడు. అతను 2008లో చెన్నై సూపర్ కింగ్స్తో జరిగిన మ్యాచ్లో 14 పరుగులు ఇచ్చి ఆరు వికెట్లు పడగొట్టాడు.<ref>{{cite news|title=Rajasthan Royals / Records / Twenty20 matches / Best bowling figures in an innings|url=http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/records/bowling/best_figures_innings.html?class=6;id=4345;type=team|access-date=26 July 2012|publisher=ESPNcricinfo|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141206195208/http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/records/bowling/best_figures_innings.html?class=6%3Bid%3D4345%3Btype%3Dteam|archivedate=6 December 2014}}</ref> [[మహేష్ రావత్]] ఆర్ఆర్కు వికెట్ కీపర్ అత్యధిక క్యాచ్లు తీసుకున్నాడు, 15, [[నమన్ ఓజా]] అత్యధిక స్టంపింగ్లు చేశాడుః 7 [[దిశాంత్ యాగ్నిక్]] ఆర్ఆర్కు 18తో వికెట్ కీపర్ గా అత్యధిక క్యాచ్లు తీశాడు.<ref name="wk">{{cite news|title=Rajasthan Royals / Records / Twenty20 matches / Most dismissals|url=http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/records/keeping/most_dismissals_career.html?class=6;id=4345;type=team|access-date=26 July 2012|publisher=ESPNcricinfo|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141206195130/http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/records/keeping/most_dismissals_career.html?class=6%3Bid%3D4345%3Btype%3Dteam|archivedate=6 December 2014}}</ref> రహానే 28 క్యాచ్లతో ఫీల్డర్లలో అత్యధిక క్యాచ్లు తీసుకున్నాడు.<ref>{{cite news|title=Rajasthan Royals / Records / Twenty20 matches / Most catches|url=http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/records/fielding/most_catches_career.html?class=6;id=4345;type=team|access-date=26 July 2012|publisher=ESPNcricinfo|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141206195219/http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/records/fielding/most_catches_career.html?class=6%3Bid%3D4345%3Btype%3Dteam|archivedate=6 December 2014}}</ref> మొదటి జాబితాలో ఆర్ఆర్ కోసం కనీసం ఒక మ్యాచ్ ఆడిన ఆటగాళ్లందరూ ఉంటారు మరియు ప్రారంభంలో వారి చివరి పేరుతో అక్షరక్రమంగా జాబితా చేయబడతారు. <ref group="lower-greek">Sorting as such may actually be considered incorrect, especially for players such as Mohammad Kaif, where their last name is used in a different manner to that of western names, but are listed as such for continuity with other lists and ease of understanding the page.</ref> రెండవ జాబితాలో కనీసం ఒక మ్యాచ్లో జట్టుకు నాయకత్వం వహించిన ఆటగాళ్లందరూ ఉంటారు, మొదటి మ్యాచ్ కెప్టెన్ క్రమంలో ఏర్పాటు చేయబడుతుంది. చాలా మంది ఆటగాళ్ళు ఐపిఎల్ లోని ఇతర జట్లకు కూడా ప్రాతినిధ్యం వహించారు, కానీ ఆర్ఆర్ కోసం వారి ఆటల రికార్డులు మాత్రమే ఇవ్వబడ్డాయి. <ref group=lower-greek>To sort these tables by any statistic, click on the [[Image:Sort both.gif|link=|alt=]] icon in the column title.</ref><ref group=lower-greek>These statistics are correct as of [[2014 Indian Premier League]].</ref> ==కీ== {{col-float}} '''జనరల్''' * §&nbsp;– ప్రస్తుత జట్టు సభ్యుడు<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2014/content/story/708569.html|title=Royals retain Samson, Binny, Rahane, Watson, Faulkner|date=10 January 2014|access-date=10 January 2014|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> * {{dagger}}&nbsp;– కెప్టెన్<ref name="captains">{{cite news|title=Rajasthan Royals / Records / Twenty20 matches / List of captains|url=https://www.espncricinfo.com/records/team/individual-list-captains/rajasthan-royals-4345/twenty20-matches-6|access-date=23 January 2025|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> * {{double-dagger}}&nbsp;– [[వికెట్-కీపర్]]<ref name="wk"/> * '''మొదటి'''&nbsp;– రాజస్థాన్ రాయల్స్ తరఫున మొదటి టి20 మ్యాచ్ ఆడిన సంవత్సరం * '''చివరి'''&nbsp;– రాజస్థాన్ రాయల్స్ తరఫున చివరి టి20 మ్యాచ్ ఆడిన సంవత్సరం * '''మ్యాచ్'''&nbsp;– ఆడిన మ్యాచ్‌ల సంఖ్య {{col-float-break}} '''ఫీల్డింగ్''' * '''క్యా'''&nbsp;– క్యాచులు * '''స్టం'''&nbsp;– స్టంపింగులు {{col-float-break}} '''[[బ్యాటింగ్ (క్రికెట్)|బ్యాటింగ్]]''' * '''ఇన్న్'''&nbsp;– ఇన్నింగుల సంఖ్య * '''నాఔ'''&nbsp;– నాట్ ఔట్ అయిన ఇన్నింగులు * '''రన్స్'''&nbsp;– మొత్తం పరుగులు * '''అస్కో'''&nbsp;– అత్యధిక స్కోరు * '''100'''&nbsp;– [[శతకం (క్రికెట్)|సెంచరీ]]ల సంఖ్య * '''50'''&nbsp;– అర్ధ సెంచరీల సంఖ్య<ref name="Centuries" group="lower-greek">A century made is not listed as an additional half century.</ref> * '''సగటు'''&nbsp;– బ్యాటింగ్ సగటు * '''*'''&nbsp;– నాట్ ఔట్‌గా మిగిలిన బ్యాట్స్‌మెన్లు {{col-float-break}} '''[[బౌలింగ్ (క్రికెట్)|బౌలింగ్]]''' * '''బంతులు'''&nbsp;– మొత్తం విసిరిన బంతుల సంఖ్య<ref name="Balls" group="lower-greek"/> * '''వికెట్లు'''&nbsp;– మొత్తం పడగొట్టిన వికెట్ల సంఖ్య * '''ఉబౌ'''&nbsp;– ఒక ఇన్నింగులో ఉత్తమ బౌలింగ్<ref name="BBI" group="lower-greek"/> * '''స.ప'''&nbsp;- ఓవరుకు ఇచ్చిన సగటు పరుగులు<ref name="ER" group="lower-greek"/> * '''సగటు'''&nbsp;– వికెట్టుకు ఇచ్చిన సగటు పరుగులు * '''స్ట్రై.రే'''&nbsp;- స్ట్రైకింగ్ రేట్ {{col-float-break}} '''[[కెప్టెన్ (క్రికెట్)|కెప్టెన్లు]]''' * '''గె'''&nbsp;– గెలిచిన మ్యాచ్‌ల సంఖ్య * '''ఓ'''&nbsp;– ఓడిన మ్యాచ్‌ల సంఖ్య * '''ఫ.తే'''&nbsp;– ఫలితాలు తేలని మ్యాచ్‌ల సంఖ్య * '''గె%'''&nbsp;– కెప్టెన్‌గా గెలుపు శాతం<ref group="lower-greek" name="win%">The Win–loss percentage is calculated using the formula:<br/><math>\frac{Wins+\frac{1}{2}Ties}{Games}</math></ref> {{col-float-end}} ==క్రీడాకారులు== {{gallery | width = 150 | align = center | File:Shane Warne bowling 2009.jpg | alt1 = A white coloured man in his bowling action. He is wearing a blue outfit and is alongside cricket stumps. A field and boundary ropes can be seen in the background. | ఐపీఎల్ ప్రారంభ (2008) సీజన్‌లో రాజస్థాన్ రాయల్స్‌కు ప్రాతినిధ్యం వహించిన [[షేన్ వార్న్]], 25.38 బౌలింగ్ సగటుతో మొత్తం 16 వికెట్లు సాధించాడు.<ref name="most-wickets">{{cite news|title=Rajasthan Royals / Records / Twenty20 matches / Most wickets|url=http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?class=6;id=4345;type=team|access-date=July 26, 2012|publisher=ESPNcricinfo|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141206195104/http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?class=6%3Bid%3D4345%3Btype%3Dteam|archivedate=6 December 2014}}</ref> | File:RahulDravid.jpg | alt3 = A male, dark-skinned cricketer in a white short-sleeved shirt and dark blue baseball cap with sunglasses on the peak of the cap. He is standing high up in a cricket stand with a large number of spectators in the background. | రాజస్థాన్ రాయల్స్ తరఫున [[రాహుల్ ద్రవిడ్]] ఏడు అర్ధశతకాలతో అత్యధిక వ్యక్తిగత స్కోరు 66 పరుగులు తీశాడు.<ref name="batting"/> }} {| class="wikitable plainrowheaders sortable sort-under-center" |+రాజస్థాన్ రాయల్స్ క్రికెటర్లు |- style="text-align:center;" ! scope="col" colspan=6 class="unsortable"| జనరల్ ! scope="col" colspan=8 class="unsortable"| [[బ్యాటింగ్ (క్రికెట్)|బ్యాటింగ్]]{{wbr}}<ref name="batting">{{cite web |url=http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/records/averages/batting.html?class=6;id=4345;type=team |title=Rajasthan Royals / Records / Twenty20 matches / Batting averages |publisher=ESPNcricinfo |access-date=24 July 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://archive.today/20130122165229/http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/records/averages/batting.html?class=6;id=4345;type=team |archivedate=22 January 2013}}</ref> ! scope="col" colspan=5 class="unsortable"| [[బౌలింగ్ (క్రికెట్)|బౌలింగ్]]{{wbr}}<ref name="bowling">{{cite web |url=http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/records/averages/bowling.html?class=6;id=4345;type=team |title=Rajasthan Royals / Records / Twenty20 matches / Bowling averages |publisher=ESPNcricinfo |access-date=24 July 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://archive.today/20130122064613/http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/records/averages/bowling.html?class=6;id=4345;type=team |archivedate=22 January 2013}}</ref> ! scope="col" colspan=2 class="unsortable"| ఫీల్డింగ్{{wbr}}<ref name="bowling"/> |- style="text-align:center;" ! scope="col"| సంఖ్య. ! scope="col"|పేరు{{wbr}}<ref name="players"/> ! scope="col"|జాతీయత{{wbr}}<ref name="nationality" group="lower-greek">The information in the nationality column is according to ESPNcricinfo. This information may not necessarily reflect the player's birthplace or citizenship.</ref> ! scope="col"|మొదటి ! scope="col"|చివరి ! scope="col"|మ్యాచ్ ! scope="col"|ఇన్న్ ! scope="col"|నాఔ ! scope="col"|రన్స్ ! scope="col"|అస్కో ! scope="col"|[[శతకం (క్రికెట్)|100]] ! scope="col"|50{{wbr}}<ref name="Centuries" group="lower-greek"/> ! scope="col"|సగటు ! scope="col"| స్ట్రై.రే ! scope="col"|బంతులు{{wbr}}<ref name="Balls" group="lower-greek">This does not include illegal deliveries like [[no-ball]]s and [[Wide (cricket)|wides]].</ref> ! scope="col"|వికెట్లు ! scope="col"|ఉబౌ{{wbr}}<ref name="BBI" group="lower-greek">The BBI has not been provided for those bowlers who have not taken any wicket while playing for RR.</ref> ! scope="col"|స.ప{{wbr}}<ref name="ER" group="lower-greek">Average runs concede by bowlers while playing for RR.</ref> ! scope="col"|సగటు ! scope="col"|క్యా ! scope="col"|స్టం |- style="text-align:center;" ! 1 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[కమ్రాన్ అక్మల్]] {{double-dagger}} | align="left" | {{flagicon|PAK}}[[పాకిస్థాన్]] | 2008 | 2008 | 6 | 6 | 1 | {{sort|0128|128}} | {{sort|0531|53*}} | 0 | 1 | {{sort|2560|25.60}} | {{sort|16410|164.10}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 5 | 4 |- style="text-align:center;" ! 2 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[దినేష్ సలుంఖే]] |align="left" | {{cr|IND}} |2008 |2008 | 6 | 3 | 1 | {{sort|0033|33}} | {{sort|0261|26*}} | 0 | 0 | {{sort|1650|16.50}} | {{sort|13750|137.50}} | {{sort|0048|48}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0179|1/21}} | {{sort|0975|9.75}} | {{sort|7800|78.00}} | 2 | 0 |- style="text-align:center;" ! 3 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[యూనిస్ ఖాన్]] | align="left" | {{flagicon|PAK}}[[పాకిస్థాన్]] | 2008 | 2008 | 1 | 1 | 0 | {{sort|0003|3}} | {{sort|0030|3}} | 0 | 0 | {{sort|0300|3.00}} | {{sort|04286|42.86}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 1 | 0 |- style='text-align:center;" ! 4 ! scope="row" style+"text-align:left;" | [[మొహమ్మద్ కైఫ్]] | align="left" | {{cr|IND}} | 2008 | 2008 | 16 | 14 | 3 | {{sort|0176|176}} | {{sort|0340|34}} | 0 | 0 | {{sort|1600|16.00}} | {{sort|10360|103.60}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01-|-}} | {{sort|-0001|-}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|-}} | 8 | 0 |- style="text-align:center;" ! 5 ! scope="row" style="text-align:left;" | తరువర్ కోహ్లీ |align="left" | {{cr|IND}} | 2008 | 2008 | 2 | 2 | 0 | {{sort|0010|10}} | {{sort|0070|7}} | 0 | 0 | {{sort|0500|5.00}} | {{sort|06667|66.67}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 6 ! scope="row" style="text-align:left;" | డారెన్ లెహ్మన్ |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2008 | 2008 | 2 | 2 | 0 | {{sort|0018|18}} | {{sort|0170|17}} | 0 | 0 | {{sort|0900|9.00}} | {{sort|10000|100.00}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 7 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[సోహైల్ తన్వీర్]] | align="left" | {{flagicon|PAK}}[[పాకిస్థాన్]] | 2008 | 2008 | 11 | 5 | 2 | {{sort|0036|36}} | {{sort|0130|13}} | 0 | 0 | {{sort|1200|12.00}} | {{sort|12414|124.14}} | {{sort|0247|247}} | {{sort|22|22}} | {{sort|0686|6/14}} | {{sort|0646|6.46}} | {{sort|1209|12.09}} | 4 | 0 |- style="text-align:center;" ! 8 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[మహేష్ రావత్]] {{double-dagger}} | align="left" | {{cr|IND}} | 2008 | 2009 | 16 | 10 | 6 | {{sort|0050|50}} | {{sort|0231|23*}} | 0 | 0 | {{sort|1250|12.50}} | {{sort|08621|86.21}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 15 | 1 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 9 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" | [[రవీంద్ర జడేజా]] § |align="left" | {{cr|IND}} | 2008 | 2026 | 38 | 30 | 8 | {{sort|0620|620}} | {{sort|0450|45}} | 0 | 0 | {{sort|2818|28.18}} | {{sort|12133|121.33}} | {{sort|0327|327}} | {{sort|14|14}} | {{sort|0385|3/15}} | {{sort|0763|7.63}} | {{sort|2971|29.71}} | 12 | 0 |- style="text-align:center;" ! 10 ! scope="row" style="text-align:left;" | నీరజ్ పటేల్ |align="left" | {{cr|IND}} | 2008 | 2009 | 9 | 6 | 2 | {{sort|0121|121}} | {{sort|0570|57}} | 0 | 1 | {{sort|3025|30.25}} | {{sort|10168|101.68}} | {{sort|0006|6}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0094|0/6}} | {{sort|0600|6.00}} | {{sort|-0001|–}} | 6 | 0 |- style='text-align:center;" ! 11 ! scope="row" style+"text-align:left;" | గ్రేమ్ స్మిత్ | align="left" | {{flagicon|SA}}[[దక్షిణాఫ్రికా]] | 2008 | 2010 | 25 | 25 | 3 | {{sort|0697|697}} | {{sort|0910|91}} | 0 | 4 | {{sort|3168|31.68}} | {{sort|11297|112.97}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01-|-}} | {{sort|-0001|-}} | {{sort|-0001|-}} | {{sort|-0001|-}} | 6 | 0 |- style='text-align:center;" ! 12 ! scope="row" style+"text-align:left;" | [[యూసఫ్ పఠాన్]] | align="left" | {{cr|IND}} | 2008 | 2010 | 43 | 42 | 4 | {{sort|1011|1011}} | {{sort|1000|100}} | 1 | 6 | {{sort|2661|26.61}} | {{sort|16124|161.24}} | {{sort|0583|583}} | {{sort|20|20}} | {{sort|0378|3/22}} | {{sort|0740|7.40}} | {{sort|3595|35.95}} | 14 | 0 |- style="text-align:center;" ! 13 ! scope="row" style="text-align:left;" | దిమిత్రి మస్కరెన్హాస్ | align="left" | {{cr|ENG}} | 2008 | 2010 | 8 | 7 | 1 | {{sort|0060|60}} | {{sort|0270|27}} | 0 | 0 | {{sort|1000|10.00}} | {{sort|10526|105.26}} | {{sort|0188|188}} | {{sort|12|12}} | {{sort|0380|3/20}} | {{sort|0721|7.21}} | {{sort|1883|18.83}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 14 ! scope="row" style="text-align:left;" | మునాఫ్ పటేల్ |align="left" | {{cr|IND}} | 2008 | 2010 | 30 | 9 | 5 | {{sort|0037|37}} | {{sort|0231|23*}} | 0 | 0 | {{sort|0925|9.25}} | {{sort|11563|115.63}} | {{sort|0617|617}} | {{sort|33|33}} | {{sort|0383|3/17}} | {{sort|0758|7.58}} | {{sort|2361|23.61}} | 7 | 0 |- style="text-align:center;" ! 15 ! scope="row" style="text-align:left;" | స్వప్నిల్ అస్నోద్‌కర్ |align="left" | {{cr|IND}} | 2008 | 2011 | 20 | 20 | 0 | {{sort|0423|423}} | {{sort|0600|60}} | 0 | 2 | {{sort|2115|21.15}} | {{sort|12478|124.78}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 6 | 0 |- style="text-align:center;" ! 16 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[షేన్ వార్న్]] {{dagger}} |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2008 | 2011 | 55 | 29 | 9 | {{sort|0198|198}} | {{sort|0341|34*}} | 0 | 0 | {{sort|0990|9.90}} | {{sort|09252|92.52}} | {{sort|1194|1194}} | {{sort|57|57}} | {{sort|0479|4/21}} | {{sort|0727|7.27}} | {{sort|2539|25.39}} | 16 | 0 |- style="text-align:center;" ! 17 ! scope="row" style="text-align:left;" | పంకజ్ సింగ్ |align="left" | {{cr|IND}} | 2008 | 2012 | 12 | 2 | 2 | {{sort|0005|5}} | {{sort|0041|4*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|06250|62.50}} | {{sort|0210|210}} | {{sort|07|7}} | {{sort|0282|2/18}} | {{sort|0920|9.20}} | {{sort|4600|46.00}} | 1 | 0 |- style='text-align:center;" ! 18 ! scope="row" style+"text-align:left;" | [[సిద్ధార్థ్ త్రివేది]] | align="left" | {{cr|IND}} | 2008 | 2013 | 76 | 15 | 8 | {{sort|0042|42}} | {{sort|0090|9}} | 0 | 0 | {{sort|0600|6.00}} | {{sort|07119|71.19}} | {{sort|1506|1506}} | {{sort|65|65}} | {{sort|0475|4/25}} | {{sort|0759|7.59}} | {{sort|2929|29.29}} | 14 | 0 |- style="text-align:center;" ! 19 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[షేన్ వాట్సన్]] {{dagger}} |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2008 | 2015 | 84 | 81 | 12 | {{sort|2474|2474}} | {{sort|1041|104*}} | 2 | 14 | {{sort|3585|35.85}} | {{sort|14016|140.16}} | {{sort|1481|1481}} | {{sort|67|67}} | {{sort|0390|3/10}} | {{sort|0755|7.55}} | {{sort|2783|27.83}} | 22 | 0 |- style="text-align:center;" ! 20 ! scope="row" style="text-align:left;" | సిద్ధార్థ్ చిట్నిస్ |align="left" | {{cr|IND}} | 2009 | 2009 | 1 | 1 | 0 | {{sort|0006|6}} | {{sort|0060|6}} | 0 | 0 | {{sort|0600|6.00}} | {{sort|07500|75.00}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01-|-}} | {{sort|-0001|-}} | {{sort|-0001|-}} | {{sort|-0001|-}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 21 ! scope="row" style="text-align:left;" | రాబ్ క్వినీ |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2009 | 2009 | 7 | 7 | 0 | {{sort|0103|103}} | {{sort|0510|51}} | 0 | 1 | {{sort|1471|14.71}} | {{sort|10098|100.98}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 22 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[పాల్ వాల్తాటి]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2009 | 2009 | 2 | 2 | 0 | {{sort|0006|6}} | {{sort|0050|5}} | 0 | 0 | {{sort|0300|3.00}} | {{sort|05000|50.00}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 23 ! scope="row" style="text-align:left;" | లీ కార్సెల్డైన్ |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2009 | 2009 | 5 | 5 | 1 | {{sort|0081|81}} | {{sort|0390|39}} | 0 | 0 | {{sort|2025|20.25}} | {{sort|11912|119.12}} | {{sort|0006|6}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0194|1/6}} | {{sort|0600|6.00}} | {{sort|0600|6.00}} | 4 | 0 |- style="text-align:center;" ! 24 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[షేన్ హార్వుడ్]] |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2009 | 2009 | 3 | 2 | 2 | {{sort|0009|9}} | {{sort|0061|6*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|06429|64.29}} | {{sort|0060|60}} | {{sort|03|3}} | {{sort|0275|2/25}} | {{sort|0730|7.30}} | {{sort|2433|24.33}} | 2 | 0 |- style="text-align:center;" ! 25 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[టైరాన్ హెండర్సన్]] |align="left" | {{flagicon|SA}}[[దక్షిణాఫ్రికా]] | 2009 | 2009 | 2 | 2 | 0 | {{sort|0011|11}} | {{sort|0110|11}} | 0 | 0 | {{sort|0550|5.50}} | {{sort|06875|68.75}} | {{sort|0036|36}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0170|1/30}} | {{sort|0667|6.67}} | {{sort|4000|40.00}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 26 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[మోర్నే మోర్కెల్]] |align="left" | {{flagicon|SA}}[[దక్షిణాఫ్రికా]] | 2009 | 2010 | 4 | 3 | 1 | {{sort|0017|17}} | {{sort|0080|8}} | 0 | 0 | {{sort|0850|8.50}} | {{sort|07083|70.83}} | {{sort|0084|84}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0080|0/20}} | {{sort|0757|7.57}} | {{sort|-0001|–}} | 2 | 0 |- style="text-align:center;" ! 27 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[నమన్ ఓజా]] {{double-dagger}} |align="left" | {{cr|IND}} | 2009 | 2010 | 22 | 22 | 3 | {{sort|0545|545}} | {{sort|0941|94*}} | 0 | 4 | {{sort|2868|28.68}} | {{sort|12704|127.04}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 6 | 6 |- style="text-align:center;" ! 28 ! scope="row" style="text-align:left;" | కర్మన్ ఖాన్ |align="left" | {{cr|IND}} | 2009 | 2010 | 8 | 2 | 1 | {{sort|0003|3}} | {{sort|0003|3}} | 0 | 0 | {{sort|0300|3.00}} | {{sort|06000|60.00}} | {{sort|0142|142}} | {{sort|09|9}} | {{sort|0382|3/18}} | {{sort|0748|7.48}} | {{sort|1967|19.67}} | 4 | 0 |- style="text-align:center;" ! 29 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[అభిషేక్ రౌత్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2009 | 2011 | 22 | 16 | 7 | {{sort|0194|194}} | {{sort|0361|36*}} | 0 | 0 | {{sort|2156|21.56}} | {{sort|11617|116.17}} | {{sort|0024|24}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0094|0/6}} | {{sort|0950|9.50}} | {{sort|-0001|–}} | 9 | 0 |- style="text-align:center;" ! 30 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[జోహన్ బోథా]] |align="left" | {{flagicon|SA}}[[దక్షిణాఫ్రికా]] | 2009 | 2012 | 24 | 19 | 8 | {{sort|0355|355}} | {{sort|0671|67*}} | 0 | 1 | {{sort|3045|30.45}} | {{sort|11473|114.73}} | {{sort|0534|534}} | {{sort|19|19}} | {{sort|0394|3/6}} | {{sort|0685|6.85}} | {{sort|3211|32.11}} | 9 | 0 |- style="text-align:center;" ! 31 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[అమిత్ సింగ్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2009 | 2012 | 23 | 5 | 1 | {{sort|0002|2}} | {{sort|0011|1*}} | 0 | 0 | {{sort|0050|0.50}} | {{sort|02000|20.00}} | {{sort|0473|473}} | {{sort|28|28}} | {{sort|0481|4/19}} | {{sort|0786|7.86}} | {{sort|2214|22.14}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 32 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[మైఖేల్ లంబ్]] |align="left" | {{cr|ENG}} | 2010 | 2010 | 12 | 12 | 0 | {{sort|0278|278}} | {{sort|0830|83}} | 0 | 1 | {{sort|2527|25.27}} | {{sort|14479|144.79}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 4 | 0 |- style="text-align:center;" ! 33 ! scope="row" style="text-align:left;" | ఆడామ్ వోగ్స్ |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2010 | 2010 | 9 | 7 | 3 | {{sort|0181|181}} | {{sort|0451|45*}} | 0 | 0 | {{sort|4525|45.25}} | {{sort|12657|126.57}} | {{sort|0054|54}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0095|0/5}} | {{sort|0844|8.44}} | {{sort|-0001|–}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 34 ! scope="row" style="text-align:left;" | డెమీన్ మార్టిన్ |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2010 | 2010 | 1 | 1 | 0 | {{sort|0019|19}} | {{sort|0190|19}} | 0 | 0 | {{sort|1900|19.00}} | {{sort|07917|79.17}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 35 ! scope="row" style="text-align:left;" | పారస్ డోగ్రా |align="left" | {{cr|IND}} | 2010 | 2010 | 9 | 8 | 0 | {{sort|0107|107}} | {{sort|0410|41}} | 0 | 0 | {{sort|1338|13.38}} | {{sort|10094|100.94}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 36 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[అభిషేక్ జున్‌జున్‌వాలా]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2010 | 2010 | 13 | 11 | 2 | {{sort|0183|183}} | {{sort|0531|53*}} | 0 | 1 | {{sort|2033|20.33}} | {{sort|11024|110.24}} | {{sort|0037|37}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0098|0/2}} | {{sort|1119|11.19}} | {{sort|-0001|–}} | 4 | 0 |- style="text-align:center;" ! 37 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ఆరోన్ ఫించ్]] |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2010 | 2010 | 1 | 1 | 0 | {{sort|0021|21}} | {{sort|0210|21}} | 0 | 0 | {{sort|2100|21.00}} | {{sort|10000|100.00}} | {{sort|0007|7}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0095|0/5}} | {{sort|0429|4.29}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 38 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[శ్రీకాంత్ వాఘ్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2010 | 2010 | 1 | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|0006|6}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0184|1/16}} | {{sort|1600|16.00}} | {{sort|1600|16.00}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 39 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[సుమిత్ నర్వాల్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2010 | 2010 | 5 | 3 | 1 | {{sort|0014|14}} | {{sort|0120|12}} | 0 | 0 | {{sort|0700|7.00}} | {{sort|11667|116.67}} | {{sort|0094|94}} | {{sort|05|5}} | {{sort|0364|3/36}} | {{sort|1181|11.81}} | {{sort|3700|37.00}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 40 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ఆదిత్య డోలే]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2010 | 2010 | 3 | 2 | 0 | {{sort|034|34}} | {{sort|0300|30}} | 0 | 0 | {{sort|1700|17.00}} | {{sort|15455|154.55}} | {{sort|0066|66}} | {{sort|05|5}} | {{sort|0264|2/36}} | {{sort|1018|10.18}} | {{sort|2240|22.40}} | 2 | 0 |- style="text-align:center;" ! 41 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[అమిత్ ఉనియాల్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2010 | 2010 | 2 | 2 | 1 | {{sort|0004|4}} | {{sort|0041|4*}} | 0 | 0 | {{sort|0400|4.00}} | {{sort|05714|57.14}} | {{sort|0036|36}} | {{sort|02|2}} | {{sort|0259|2/41}} | {{sort|1100|11.00}} | {{sort|3300|33.00}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 42 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[అమిత్ పౌనికర్]] {{double-dagger}} |align="left" | {{cr|IND}} | 2010 | 2011 | 5 | 5 | 0 | {{sort|0049|49}} | {{sort|0200|20}} | 0 | 0 | {{sort|0980|9.80}} | {{sort|08448|84.48}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 43 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ఫైజ్ ఫజల్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2010 | 2011 | 12 | 11 | 1 | {{sort|0183|183}} | {{sort|0450|45}} | 0 | 0 | {{sort|1830|18.30}} | {{sort|10578|105.78}} | {{sort|0012|12}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0094|0/6}} | {{sort|1000|10.00}} | {{sort|-0001|–}} | 6 | 0 |- style="text-align:center;" ! 44 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[షాన్ టెయిట్]] |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2010 | 2013 | 21 | 5 | 2 | {{sort|0023|23}} | {{sort|0110|11}} | 0 | 0 | {{sort|0767|7.67}} | {{sort|08846|88.46}} | {{sort|0473|473}} | {{sort|23|23}} | {{sort|0387|3/13}} | {{sort|0812|8.12}} | {{sort|2783|27.83}} | 6 | 0 |- style="text-align:center;" ! 45 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[పినాల్ షా]] {{double-dagger}} |align="left" | {{cr|IND}} | 2011 | 2011 | 2 | 1 | 0 | {{sort|0005|5}} | {{sort|0050|5}} | 0 | 0 | {{sort|0500|5.00}} | {{sort|10000|100.00}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 1 |- style="text-align:center;" ! 46 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[రాస్ టేలర్]] |align="left" | {{flagicon|NZ}}[[న్యూజీలాండ్]] | 2011 | 2011 | 12 | 11 | 6 | {{sort|0181|181}} | {{sort|0471|47*}} | 0 | 0 | {{sort|3620|36.20}} | {{sort|11908|119.08}} | {{sort|0006|6}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0089|0/11}} | {{sort|1100|11.00}} | {{sort|-0001|–}} | 4 | 0 |- style="text-align:center;" ! 47 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[జాకబ్ ఓరమ్]] |align="left" | {{flagicon|NZ}}[[న్యూజీలాండ్]] | 2011 | 2011 | 2 | 1 | 0 | {{sort|000|0}} | {{sort|0000|0}} | 0 | 0 | {{sort|0000|0.00}} | {{sort|0000|0.00}} | {{sort|0024|24}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0168|1/32}} | {{sort|1125|11.25}} | {{sort|4500|45.00}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 48 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[నయన్ దోషి]] |align="left" | {{cr|ENG}} | 2011 | 2011 | 3 | 1 | 0 | {{sort|0000|0}} | {{sort|0000|0}} | 0 | 0 | {{sort|0000|0.00}} | {{sort|0000|0.00}} | {{sort|0032|32}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0185|1/15}} | {{sort|1163|11.63}} | {{sort|6200|62.00}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 49 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[రాహుల్ ద్రవిడ్]] {{dagger}} |align="left" | {{cr|IND}} | 2011 | 2013 | 52 | 51 | 2 | {{sort|1324|1324}} | {{sort|0660|66}} | 0 | 7 | {{sort|2702|27.02}} | {{sort|10888|108.88}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 11 | 0 |- style="text-align:center;" ! 50 ! scope="row" style="text-align:left;" | అంకీత్ చవాన్ |align="left" | {{cr|IND}} | 2011 | 2013 | 13 | 3 | 1 | {{sort|0012|12}} | {{sort|0071|7*}} | 0 | 0 | {{sort|0600|6.00}} | {{sort|10909|109.09}} | {{sort|0248|248}} | {{sort|08|8}} | {{sort|0287|2/23}} | {{sort|0789|7.89}} | {{sort|4075|40.75}} | 3 | 0 |- style="text-align:center;" ! 51 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[అశోక్ మేనరియా]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2011 | 2013 | 33 | 24 | 3 | {{sort|407|407}} | {{sort|0400|40}} | 0 | 0 | {{sort|1938|19.38}} | {{sort|11181|111.81}} | {{sort|0140|140}} | {{sort|03|3}} | {{sort|0280|2/20}} | {{sort|0741|7.41}} | {{sort|5766|57.66}} | 6 | 0 |- style="text-align:center;" ! 52 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[దిశాంత్ యాగ్నిక్]] {{double-dagger}} |align="left" | {{cr|IND}} | 2011 | 2014 | 27 | 19 | 7 | {{sort|0176|176}} | {{sort|0340|34}} | 0 | 0 | {{sort|1466|14.66}} | {{sort|12307|123.07}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 13 | 6 |- style="text-align:center;" ! 53 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[అజింక్య రహానే]] {{dagger}} |align="left" | {{cr|IND}} | 2011 | 2019 | 106 | 99 | 12 | {{sort|3098|3098}} | {{sort|1051|105*}} | 2 | 21 | {{sort|3560|35.60}} | {{sort|12230|122.30}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 40 | 0 |- style="text-align:center;" ! 54 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[స్టూవర్ట్ బిన్నీ]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2011 | 2019 | 78 | 59 | 19 | {{sort|812|812}} | {{sort|0481|48*}} | 0 | 0 | {{sort|2030|20.30}} | {{sort|13267|132.67}} | {{sort|0492|492}} | {{sort|18|18}} | {{sort|0286|2/14}} | {{sort|0756|7.56}} | {{sort|3444|34.44}} | 18 | 0 |- style="text-align:center;" ! 55 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[శ్రీవత్స్ గోస్వామి]] {{double-dagger}} |align="left" | {{cr|IND}} | 2012 | 2012 | 11 | 6 | 1 | {{sort|069|69}} | {{sort|0240|24}} | 0 | 0 | {{sort|1380|13.80}} | {{sort|10299|102.99}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 4 | 4 |- style="text-align:center;" ! 56 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ఒవైస్ షా (ఇంగ్లాండ్ క్రికెటర్)|ఒవైస్ షా]] |align="left" | {{cr|ENG}} | 2012 | 2013 | 15 | 15 | 4 | {{sort|365|365}} | {{sort|0760|76}} | 0 | 3 | {{sort|3318|33.18}} | {{sort|13082|130.82}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 5 | 0 |- style="text-align:center;" ! 57 ! scope="row" style="text-align:left;" | అజిత్ చండీలా |align="left" | {{cr|IND}} | 2012 | 2013 | 12 | 2 | 2 | {{sort|0004|4}} | {{sort|0041|4*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|05714|57.14}} | {{sort|0234|234}} | {{sort|11|11}} | {{sort|0487|4/13}} | {{sort|0621|6.21}} | {{sort|2200|22.00}} | 7 | 0 |- style="text-align:center;" ! 58 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[బ్రాడ్ హాగ్]] |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2012 | 2013 | 10 | 3 | 1 | {{sort|015|15}} | {{sort|0130|13}} | 0 | 0 | {{sort|0750|7.50}} | {{sort|09375|93.75}} | {{sort|0236|236}} | {{sort|10|10}} | {{sort|0269|2/31}} | {{sort|0722|7.22}} | {{sort|2840|28.40}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 59 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[బ్రాడ్ హడ్జ్]] |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2012 | 2014 | 38 | 33 | 14 | {{sort|748|748}} | {{sort|0541|54*}} | 0 | 1 | {{sort|3936|39.36}} | {{sort|14384|143.84}} | {{sort|0018|18}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0187|1/13}} | {{sort|0800|8.00}} | {{sort|2400|24.00}} | 16 | 0 |- style="text-align:center;" ! 60 ! scope="row" style="text-align:left;" | కెవన్ కూపర్ |align="left" | {{cr|West Indies}} | 2012 | 2014 | 31 | 17 | 6 | {{sort|0142|142}} | {{sort|0320|32}} | 0 | 0 | {{sort|1290|12.90}} | {{sort|17530|175.30}} | {{sort|0714|714}} | {{sort|39|39}} | {{sort|0482|4/18}} | {{sort|0805|8.05}} | {{sort|2458|24.58}} | 13 | 0 |- style="text-align:center;" ! 61 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[శ్రీశాంత్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2013 | 2013 | 7 | 3 | 2 | {{sort|001|1}} | {{sort|0011|1*}} | 0 | 0 | {{sort|0100|1.00}} | {{sort|02500|25.00}} | {{sort|0130|130}} | {{sort|05|5}} | {{sort|0280|2/20}} | {{sort|0752|7.52}} | {{sort|2735|27.35}} | 11 | 0 |- style="text-align:center;" ! 62 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[కుషల్ జనిత్ పెరెరా]] |align="left" | {{flagicon|SL}}[[శ్రీలంక]] | 2013 | 2013 | 3 | 3 | 0 | {{sort|022|22}} | {{sort|0140|14}} | 0 | 0 | {{sort|0733|7.33}} | {{sort|12941|129.41}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 63 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[సచిన్ బేబీ]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2013 | 2013 | 4 | 1 | 0 | {{sort|003|3}} | {{sort|0030|3}} | 0 | 0 | {{sort|0300|3.00}} | {{sort|04286|42.86}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 2 | 0 |- style="text-align:center;" ! 64 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[హర్మీత్ సింగ్ బద్దన్]] |align="left" | {{flagicon|USA}}[[అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలు]] | 2013 | 2013 | 1 | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|0024|24}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0166|1/34}} | {{sort|0850|8.50}} | {{sort|3400|34.00}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 65 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[రాహుల్ శుక్లా]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2013 | 2013 | 7 | 3 | 2 | {{sort|002|2}} | {{sort|0011|1*}} | 0 | 0 | {{sort|0200|2.00}} | {{sort|05000|50.00}} | {{sort|0126|126}} | {{sort|08|8}} | {{sort|0377|3/23}} | {{sort|0847|8.47}} | {{sort|2255|22.55}} | 3 | 0 |- style="text-align:center;" ! 66 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[శామ్యూల్ బద్రీ]] |align="left" | {{cr|West Indies}} | 2013 | 2013 | 1 | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|0024|24}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0066|0/34}} | {{sort|0850|8.50}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 67 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[విక్రమజీత్ మాలిక్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2013 | 2014 | 7 | 1 | 1 | {{sort|001|1}} | {{sort|0011|1*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|05000|50.00}} | {{sort|0132|132}} | {{sort|08|8}} | {{sort|0376|3/24}} | {{sort|0727|7.27}} | {{sort|2000|20.00}} | 2 | 0 |- style="text-align:center;" ! 68 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[జేమ్స్ ఫాల్క్‌నర్]] |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2013 | 2015 | 48 | 35 | 16 | {{sort|387|387}} | {{sort|0460|46}} | 0 | 0 | {{sort|2036|20.36}} | {{sort|14386|143.86}} | {{sort|1051|1051}} | {{sort|53|53}} | {{sort|0584|5/16}} | {{sort|0828|8.28}} | {{sort|2737|27.37}} | 11 | 0 |- style="text-align:center;" ! 69 ! scope="row" style="text-align:left;" | ప్రవీణ్ తంబె |align="left" | {{cr|IND}} | 2013 | 2015 | 31 | 6 | 4 | {{sort|011|11}} | {{sort|0031|3*}} | 0 | 0 | {{sort|05500|5.50}} | {{sort|05500|55.00}} | {{sort|0678|678}} | {{sort|35|35}} | {{sort|0485|4/15}} | {{sort|0697|6.97}} | {{sort|2251|22.51}} | 4 | 0 |- style="text-align:center;" ! 70 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[సంజు శాంసన్]] {{double-dagger}} {{dagger}} |align="left" | {{cr|IND}} | 2013 | 2025 | 155 | 150 | 18 | {{sort|4219|4219}} | {{sort|1190|119}} | 2 | 26 | {{sort|3196|31.96}} | {{sort|14053|140.53}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 84 | 17 |- style="text-align:center;" ! 71 ! scope="row" style="text-align:left;" | ఉన్ముక్త్ చంద్ |align="left" | {{cr|IND}} | 2014 | 2014 | 1 | 1 | 0 | {{sort|002|2}} | {{sort|0020|2}} | 0 | 0 | {{sort|0200|2.00}} | {{sort|02222|22.22}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 72 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[అభిషేక్ నాయర్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2014 | 2014 | 5 | 4 | 1 | {{sort|043|43}} | {{sort|0230|23}} | 0 | 0 | {{sort|1433|14.33}} | {{sort|09149|91.49}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 73 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[బెన్ కట్టింగ్]] |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2014 | 2014 | 1 | 1 | 0 | {{sort|0008|8}} | {{sort|0080|8}} | 0 | 0 | {{sort|0800|8.00}} | {{sort|13333|133.33}} | {{sort|0024|24}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0169|1/31}} | {{sort|0775|7.75}} | {{sort|3100|31.00}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 74 ! scope="row" style="text-align:left;" | ఇక్బాల్ అబ్దుల్లా |align="left" | {{cr|IND}} | 2014 | 2014 | 1 | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|0012|12}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0083|0/17}} | {{sort|0850|8.50}} | {{sort|-0001|–}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 75 ! scope="row" style="text-align:left;" | కేన్ రిచర్డ్‌సన్ |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2014 | 2014 | 7 | 1 | 0 | {{sort|0001|1}} | {{sort|0010|1}} | 0 | 0 | {{sort|0100|1.00}} | {{sort|05000|50.00}} | {{sort|0162|162}} | {{sort|09|9}} | {{sort|0282|2/18}} | {{sort|0763|7.63}} | {{sort|2289|22.89}} | 3 | 0 |- style="text-align:center;" ! 76 ! scope="row" style="text-align:left;" | రజత్ భాటియా |align="left" | {{cr|IND}} | 2014 | 2015 | 14 | 8 | 2 | {{sort|0067|67}} | {{sort|0230|23}} | 0 | 0 | {{sort|1117|11.17}} | {{sort|12407|124.07}} | {{sort|0258|258}} | {{sort|12|12}} | {{sort|0377|3/23}} | {{sort|0765|7.65}} | {{sort|2742|27.42}} | 5 | 0 |- style="text-align:center;" ! 77 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[టిమ్ సౌథీ]] |align="left" | {{flagicon|NZ}}[[న్యూజీలాండ్]] | 2014 | 2015 | 10 | 4 | 2 | {{sort|0017|17}} | {{sort|0071|7*}} | 0 | 0 | {{sort|0850|8.50}} | {{sort|13077|130.77}} | {{sort|0228|228}} | {{sort|06|6}} | {{sort|0268|2/32}} | {{sort|0850|8.50}} | {{sort|5383|53.83}} | 6 | 0 |- style="text-align:center;" ! 78 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[అంకిత్ శర్మ]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2014 | 2018 | 8 | 4 | 1 | {{sort|0041|41}} | {{sort|0300|30}} | 0 | 0 | {{sort|1367|13.67}} | {{sort|11389|113.89}} | {{sort|0138|138}} | {{sort|07|7}} | {{sort|0280|2/20}} | {{sort|0730|7.30}} | {{sort|2400|24.00}} | 2 | 0 |- style="text-align:center;" ! 79 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ధావల్ కులకర్ణి]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2014 | 2019 | 37 | 7 | 4 | {{sort|0050|50}} | {{sort|0281|28*}} | 0 | 0 | {{sort|1667|16.67}} | {{sort|10870|108.70}} | {{sort|0701|701}} | {{sort|29|29}} | {{sort|0291|2/9}} | {{sort|0874|8.74}} | {{sort|3521|35.21}} | 13 | 0 |- style="text-align:center;" ! 80 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[స్టీవ్ స్మిత్]] {{dagger}} |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2014 | 2020 | 50 | 43 | 8 | {{sort|1070|1070}} | {{sort|0791|79*}} | 0 | 8 | {{sort|3057|30.57}} | {{sort|12693|126.93}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 21 | 0 |- style="text-align:center;" ! 81 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[రాహుల్ తెవాటియా]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2014 | 2021 | 32 | 23 | 6 | {{sort|0426|426}} | {{sort|0530|53}} | 0 | 1 | {{sort|2506|25.06}} | {{sort|12420|124.20}} | {{sort|0570|570}} | {{sort|21|21}} | {{sort|0375|3/25}} | {{sort|0796|7.96}} | {{sort|3600|36.00}} | 11 | 0 |- style="text-align:center;" ! 82 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[కరుణ్ నాయర్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2014 | 2022 | 28 | 25 | 2 | {{sort|527|527}} | {{sort|0731|73*}} | 0 | 4 | {{sort|2291|22.91}} | {{sort|13342|133.42}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 8 | 0 |- style="text-align:center;" ! 83 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[దీపక్ హుడా]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2015 | 2015 | 14 | 9 | 0 | {{sort|151|151}} | {{sort|0540|54}} | 0 | 1 | {{sort|1678|16.78}} | {{sort|15895|158.95}} | {{sort|0091|91}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0165|1/35}} | {{sort|0851|8.51}} | {{sort|12900|129.00}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 84 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[బరిందర్ స్రాన్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2015 | 2015 | 1 | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|0018|18}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0065|0/35}} | {{sort|1167|11.67}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 85 ! scope="row" style="text-align:left;" | రస్టీ థెరాన్ |align="left" |{{flagicon|USA}}[[అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలు]] | 2015 | 2015 | 1 | 1 | 1 | {{sort|0001|1}} | {{sort|0011|1*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|10000|100.00}} | {{sort|0024|24}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0160|1/40}} | {{sort|1000|10.00}} | {{sort|4000|40.00}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 86 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[క్రిస్ మోరిస్ (క్రికెటర్)|క్రిస్ మోరిస్]] |align="left" | {{flagicon|SA}}[[దక్షిణాఫ్రికా]] | 2015 | 2021 | 22 | 14 | 7 | {{sort|0143|143}} | {{sort|0361|36*}} | 0 | 0 | {{sort|2043|20.43}} | {{sort|15053|150.53}} | {{sort|0498|498}} | {{sort|28|28}} | {{sort|0477|4/23}} | {{sort|0828|8.28}} | {{sort|2454|24.54}} | 7 | 0 |- style="text-align:center;" ! 87 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[హైన్రిక్ క్లాసెన్]] {{double-dagger}} |align="left" | {{flagicon|SA}}[[దక్షిణాఫ్రికా]] | 2018 | 2018 | 4 | 4 | 1 | {{sort|0057|57}} | {{sort|0320|32}} | 0 | 0 | {{sort|1900|19.00}} | {{sort|12128|121.28}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 3 | 4 |- style="text-align:center;" ! 88 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[డి 'ఆర్సీ షార్ట్]] |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2018 | 2018 | 7 | 7 | 0 | {{sort|0115|115}} | {{sort|0440|44}} | 0 | 0 | {{sort|1643|16.43}} | {{sort|11616|116.16}} | {{sort|0018|18}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0190|1/10}} | {{sort|0633|6.33}} | {{sort|1900|19.00}} | 2 | 0 |- style="text-align:center;" ! 89 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[అనురీత్ సింగ్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2018 | 2018 | 3 | 1 | 1 | {{sort|0003|3}} | {{sort|0031|3*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|07500|75.00}} | {{sort|0024|24}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0180|1/20}} | {{sort|1050|10.50}} | {{sort|4200|42.00}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 90 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[బెన్ లాఫ్లిన్]] |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2018 | 2018 | 7 | 2 | 1 | {{sort|0001|1}} | {{sort|0011|1*}} | 0 | 0 | {{sort|0100|1.00}} | {{sort|02500|25.00}} | {{sort|0125|125}} | {{sort|09|9}} | {{sort|0285|2/15}} | {{sort|1013|10.13}} | {{sort|2344|23.44}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 91 ! scope="row" style="text-align:left;" |ప్రశాంత్ చోప్రా |align="left" | {{cr|IND}} | 2018 | 2019 | 2 | 1 | 0 | {{sort|0008|8}} | {{sort|0080|8}} | 0 | 0 | {{sort|0800|8.00}} | {{sort|13333|133.33}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 92 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[రాహుల్ త్రిపాఠి]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2018 | 2019 | 20 | 19 | 4 | {{sort|0367|367}} | {{sort|0801|80*}} | 0 | 2 | {{sort|2447|24.47}} | {{sort|12877|128.77}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 7 | 0 |- style="text-align:center;" ! 93 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[కృష్ణప్ప గౌతమ్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2018 | 2019 | 22 | 17 | 5 | {{sort|0144|144}} | {{sort|0331|33*}} | 0 | 0 | {{sort|1200|12.00}} | {{sort|17349|173.49}} | {{sort|0360|360}} | {{sort|12|12}} | {{sort|0288|2/12}} | {{sort|0797|7.97}} | {{sort|3983|39.83}} | 10 | 0 |- style="text-align:center;" ! 94 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[శ్రేయాస్ గోపాల్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2018 | 2021 | 42 | 18 | 6 | {{sort|0157|157}} | {{sort|0240|24}} | 0 | 0 | {{sort|1308|13.08}} | {{sort|11630|116.30}} | {{sort|0810|810}} | {{sort|41|41}} | {{sort|0484|4/16}} | {{sort|0809|8.09}} | {{sort|2663|26.63}} | 10 | 0 |- style="text-align:center;" ! 95 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[మహిపాల్ లోమ్రోర్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2018 | 2021 | 32 | 27 | 5 | {{sort|0452|452}} | {{sort|0541|54*}} | 0 | 1 | {{sort|2055|20.55}} | {{sort|11987|119.87}} | {{sort|0084|84}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0178|1/22}} | {{sort|0740|7.40}} | {{sort|10900|109.00}} | 7 | 0 |- style="text-align:center;" ! 96 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[బెన్ స్టోక్స్]] |align="left" | {{cr|ENG}} | 2018 | 2021 | 31 | 31 | 5 | {{sort|0604|604}} | {{sort|1071|107*}} | 1 | 1 | {{sort|2323|23.23}} | {{sort|13045|130.45}} | {{sort|0419|419}} | {{sort|16|16}} | {{sort|0385|3/15}} | {{sort|0942|9.42}} | {{sort|4113|41.13}} | 16 | 0 |- style="text-align:center;" ! 97 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[జయదేవ్ ఉనద్కత్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2018 | 2021 | 39 | 15 | 7 | {{sort|0100|100}} | {{sort|0260|26}} | 0 | 0 | {{sort|1250|12.50}} | {{sort|12048|120.48}} | {{sort|0802|802}} | {{sort|29|29}} | {{sort|0385|3/15}} | {{sort|0958|9.58}} | {{sort|4417|44.17}} | 11 | 0 |- style="text-align:center;" ! 98 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[జోస్ బట్లర్]] {{double-dagger}} |align="left" | {{cr|ENG}} | 2018 | 2024 | 83 | 82 | 9 | {{sort|3055|3055}} | {{sort|1240|124}} | 7 | 18 | {{sort|4185|41.85}} | {{sort|14780|147.80}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 47 | 1 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 99 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" | [[జోఫ్రా ఆర్చర్]] § |align="left" | {{cr|ENG}} | 2018 | 2026 | 58 | 36 | 14 | {{sort|0277|277}} | {{sort|0300|30}} | 0 | 0 | {{sort|1259|12.59}} | {{sort|14205|142.05}} | {{sort|1338|1338}} | {{sort|72|72}} | {{sort|0385|3/15}} | {{sort|0797|7.97}} | {{sort|2468|24.68}} | 15 | 0 |- style="text-align:center;" ! 100 ! scope="row" style="text-align:left;" | సుధేష్ మిధున్ |align="left" | {{cr|IND}} | 2019 | 2019 | 1 | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|0012|12}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0073|0/27}} | {{sort|1350|13.50}} | {{sort|-0001|–}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 101 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ఇష్ సోధి]] |align="left" | {{flagicon|NZ}}[[న్యూజీలాండ్]] | 2019 | 2019 | 8 | 2 | 0 | {{sort|0007|7}} | {{sort|0060|6}} | 0 | 0 | {{sort|0350|3.50}} | {{sort|04118|41.18}} | {{sort|0181|181}} | {{sort|09|9}} | {{sort|0374|3/26}} | {{sort|0670|6.70}} | {{sort|2244|22.44}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 102 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ఆష్టన్ టర్నర్]] |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2019 | 2019 | 4 | 3 | 1 | {{sort|0003|3}} | {{sort|0031|3*}} | 0 | 0 | {{sort|0150|1.50}} | {{sort|3000|30.00}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 103 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ఒషానే థామస్]] |align="left" | {{cr|West Indies}} | 2019 | 2019 | 4 | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|0060|60}} | {{sort|05|5}} | {{sort|0296|2/6}} | {{sort|0790|7.90}} | {{sort|1580|15.80}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 104 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[వరుణ్ ఆరోన్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2019 | 2020 | 8 | 3 | 2 | {{sort|0004|4}} | {{sort|0031|3*}} | 0 | 0 | {{sort|0400|4.00}} | {{sort|02353|23.53}} | {{sort|0120|120}} | {{sort|04|4}} | {{sort|0280|2/20}} | {{sort|1050|10.50}} | {{sort|5250|52.50}} | 1 | 0 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 105 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" | [[రియాన్ పరాగ్]] § {{dagger}} |align="left" | {{cr|IND}} | 2019 | 2026 | 94 | 82 | 13 | {{sort|1773|1773}} | {{sort|0841|84*}} | 0 | 8 | {{sort|2570|25.70}} | {{sort|14207|142.07}} | {{sort|0319|319}} | {{sort|09|9}} | {{sort|0095|1/5}} | {{sort|0969|9.69}} | {{sort|5722|57.22}} | 49 | 0 |- style="text-align:center;" ! 106 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[రాబిన్ ఉత్తప్ప]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2020 | 2020 | 12 | 12 | 0 | {{sort|0196|196}} | {{sort|0410|41}} | 0 | 0 | {{sort|1633|16.33}} | {{sort|11951|119.51}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 3 | 0 |- style="text-align:center;" ! 107 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[టామ్ కర్రన్]] |align="left" | {{cr|ENG}} | 2020 | 2020 | 5 | 4 | 3 | {{sort|0083|83}} | {{sort|0831|83*}} | 0 | 1 | {{sort|8300|83.00}} | {{sort|13387|133.87}} | {{sort|0109|109}} | {{sort|03|3}} | {{sort|0163|1/37}} | {{sort|1145|11.45}} | {{sort|6933|69.33}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 108 ! scope="row" style="text-align:left;" | అంకిత్ రాజ్‌పుత్ |align="left" | {{cr|IND}} | 2020 | 2020 | 6 | 2 | 1 | {{sort|0009|9}} | {{sort|0071|7*}} | 0 | 0 | {{sort|0900|9.00}} | {{sort|09000|90.00}} | {{sort|0102|102}} | {{sort|02|2}} | {{sort|0161|1/39}} | {{sort|1171|11.71}} | {{sort|9950|99.50}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 109 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ఆండ్రూ టై]] |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2020 | 2020 | 1 | 1 | 0 | {{sort|0006|6}} | {{sort|0060|6}} | 0 | 0 | {{sort|0600|6.00}} | {{sort|10000|100.00}} | {{sort|0024|24}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0150|1/50}} | {{sort|1250|12.50}} | {{sort|5000|50.00}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 110 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[డేవిడ్ మిల్లర్]] |align="left" | {{flagicon|SA}}[[దక్షిణాఫ్రికా]] | 2020 | 2021 | 10 | 9 | 3 | {{sort|0124|124}} | {{sort|0620|62}} | 0 | 1 | {{sort|2067|20.67}} | {{sort|10973|109.73}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 4 | 0 |- style="text-align:center;" ! 111 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[కార్తీక్ త్యాగి]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2020 | 2021 | 14 | 5 | 3 | {{sort|0006|6}} | {{sort|0060|6}} | 0 | 0 | {{sort|0300|3.00}} | {{sort|06000|60.00}} | {{sort|0313|313}} | {{sort|13|13}} | {{sort|0171|1/29}} | {{sort|0941|9.41}} | {{sort|3777|37.77}} | 3 | 0 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 112 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" | [[యశస్వి జైస్వాల్]] § {{dagger}} |align="left" | {{cr|IND}} | 2020 | 2026 | 78 | 77 | 5 | {{sort|2481|2481}} | {{sort|1240|124}} | 2 | 18 | {{sort|3446|34.46}} | {{sort|15343|153.43}} | {{sort|0007|7}} | {{sort|0|0}} | {{sort|0094|0/6}} | {{sort|1457|14.57}} | {{sort|-0001|–}} | 30 | 0 |- style="text-align:center;" ! 113 ! scope="row" style="text-align:left;" | మానన్ వోహ్రా |align="left" | {{cr|IND}} | 2021 | 2021 | 4 | 4 | 0 | {{sort|0042|42}} | {{sort|0140|14}} | 0 | 0 | {{sort|1050|10.50}} | {{sort|10769|107.69}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 114 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[అనుజ్ రావత్]] {{double-dagger}} | align="left" | {{cr|IND}} | 2021 | 2021 | 2 | 1 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|00000|0.00}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 3 | 0 |- style="text-align:center;" ! 115 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ఆకాష్ సింగ్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2021 | 2021 | 1 | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|00000|0.00}} | {{sort|0024|24}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0061|0/39}} | {{sort|0975|9.75}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 116 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[మయాంక్ మార్కండే]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2021 | 2021 | 1 | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|0018|18}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0074|0/26}} | {{sort|0867|8.67}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 117 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ఎవిన్ లూయిస్]] |align="left" | {{cr|West Indies}} | 2021 | 2021 | 5 | 5 | 0 | {{sort|0151|151}} | {{sort|0580|58}} | 0 | 1 | {{sort|3020|30.20}} | {{sort|16237|162.37}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 118 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[శివమ్ దూబే]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2021 | 2021 | 9 | 9 | 1 | {{sort|0230|230}} | {{sort|0641|64*}} | 0 | 1 | {{sort|2875|28.75}} | {{sort|11917|119.17}} | {{sort|030|30}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0095|0/5}} | {{sort|0980|9.80}} | {{sort|-0001|–}} | 2 | 0 |- style="text-align:center;" ! 119 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[గ్లెన్ ఫిలిప్స్]] |align="left" | {{flagicon|NZ}}[[న్యూజీలాండ్]] | 2021 | 2021 | 3 | 3 | 1 | {{sort|0026|26}} | {{sort|0141|14*}} | 0 | 0 | {{sort|1300|13.00}} | {{sort|07879|78.79}} | {{sort|0012|12}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0183|1/17}} | {{sort|1000|10.00}} | {{sort|2000|20.00}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 120 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ముస్తాఫిజుర్ రహమాన్]] |align="left" | {{cr|BAN}} | 2021 | 2021 | 14 | 5 | 5 | {{sort|0008|8}} | {{sort|0081|8*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|05714|57.14}} | {{sort|0311|311}} | {{sort|14|14}} | {{sort|0380|3/20}} | {{sort|0841|8.41}} | {{sort|3114|31.14}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 121 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[చేతన్ సకారియా]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2021 | 2021 | 14 | 6 | 1 | {{sort|016|16}} | {{sort|0070|7}} | 0 | 0 | {{sort|0320|3.20}} | {{sort|06400|64.00}} | {{sort|0312|312}} | {{sort|14|14}} | {{sort|0369|3/31}} | {{sort|0819|8.19}} | {{sort|3043|30.43}} | 4 | 0 |- style="text-align:center;" ! 122 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[తబ్రైజ్ షమ్సీ]] |align="left" | {{flagicon|SA}}[[దక్షిణాఫ్రికా]] | 2021 | 2021 | 1 | 1 | 1 | {{sort|0002|2}} | {{sort|0021|2*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|05000|50.00}} | {{sort|0024|24}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0066|0/34}} | {{sort|0850|8.50}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 123 ! scope="row" style="text-align:left;" | కుల్‌దీప్ యాదవ్ |align="left" | {{cr|IND}} | 2021 | 2023 | 3 | 1 | 1 | {{sort|0000|0}} | {{sort|0001|0*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|00000|0.00}} | {{sort|0054|54}} | {{sort|02|2}} | {{sort|0182|1/18}} | {{sort|0933|9.33}} | {{sort|4200|42.00}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 124 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[రాస్సీ వాన్ డెర్ డస్సెన్]] |align="left" | {{flagicon|SA}}[[దక్షిణాఫ్రికా]] | 2022 | 2022 | 3 | 3 | 1 | {{sort|0022|22}} | {{sort|0121|12*}} | 0 | 0 | {{sort|1100|11.00}} | {{sort|09167|91.67}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 125 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[డారిల్ మిచెల్]] |align="left" | {{flagicon|NZ}}[[న్యూజీలాండ్]] | 2022 | 2022 | 2 | 2 | 0 | {{sort|0033|33}} | {{sort|0170|17}} | 0 | 0 | {{sort|1650|16.50}} | {{sort|07500|75.00}} | {{sort|0012|12}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0093|0/7}} | {{sort|1350|13.50}} | {{sort|-0001|–}} | 2 | 0 |- style="text-align:center;" ! 126 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[జేమ్స్ నీషమ్]] |align="left" | {{flagicon|NZ}}[[న్యూజీలాండ్]] | 2022 | 2022 | 2 | 2 | 0 | {{sort|0031|31}} | {{sort|0170|17}} | 0 | 0 | {{sort|1550|15.50}} | {{sort|11481|114.81}} | {{sort|0018|18}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0071|0/29}} | {{sort|0967|9.67}} | {{sort|-0001|–}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 127 ! scope="row" style="text-align:left;" |నాథన్ కౌల్టర్-నైల్ |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2022 | 2022 | 1 | 1 | 1 | {{sort|0001|1}} | {{sort|0011|1*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|05000|50.00}} | {{sort|0018|18}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0052|0/48}} | {{sort|1600|16.00}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 128 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ప్రసిద్ కృష్ణ]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2022 | 2022 | 17 | 3 | 2 | {{sort|0006|6}} | {{sort|0041|4*}} | 0 | 0 | {{sort|0600|6.00}} | {{sort|05000|50.00}} | {{sort|0399|399}} | {{sort|19|19}} | {{sort|0378|3/22}} | {{sort|0829|8.29}} | {{sort|2900|29.00}} | 2 | 0 |- style="text-align:center;" ! 129 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[దేవదత్ పాడిక్కల్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2022 | 2023 | 28 | 28 | 1 | {{sort|0637|637}} | {{sort|0540|54}} | 0 | 3 | {{sort|2359|23.59}} | {{sort|12589|125.89}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 7 | 0 |- style="text-align:center;" ! 130 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ఒబెడ్ మెక్కాయ్]] |align="left" | {{cr|West Indies}} | 2022 | 2023 | 8 | 1 | 0 | {{sort|0008|8}} | {{sort|0080|8}} | 0 | 0 | {{sort|0800|8.00}} | {{sort|16000|160.00}} | {{sort|0161|161}} | {{sort|11|11}} | {{sort|0377|3/23}} | {{sort|0932|9.32}} | {{sort|2273|22.73}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 131 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[నవదీప్ సైనీ]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2022 | 2023 | 4 | 1 | 0 | {{sort|0002|2}} | {{sort|0020|2}} | 0 | 0 | {{sort|0200|2.00}} | {{sort|10000|100.00}} | {{sort|0072|72}} | {{sort|06|6}} | {{sort|0360|3/40}} | {{sort|1217|12.17}} | {{sort|2433|24.33}} | 2 | 0 |- style="text-align:center;" ! 132 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[రవిచంద్రన్ అశ్విన్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2022 | 2024 | 45 | 31 | 12 | {{sort|0344|344}} | {{sort|0500|50}} | 0 | 1 | {{sort|1811|18.11}} | {{sort|13251|132.51}} | {{sort|1026|1026}} | {{sort|35|35}} | {{sort|0383|3/17}} | {{sort|0782|7.82}} | {{sort|3823|38.23}} | 11 | 0 |- style="text-align:center;" ! 133 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ట్రెంట్ బౌల్ట్]] |align="left" | {{flagicon|NZ}}[[న్యూజీలాండ్]] | 2022 | 2024 | 42 | 17 | 12 | {{sort|0070|70}} | {{sort|0171|17*}} | 0 | 0 | {{sort|1400|14.00}} | {{sort|11864|118.64}} | {{sort|0920|920}} | {{sort|45|45}} | {{sort|0378|3/22}} | {{sort|0813|8.13}} | {{sort|2771|27.71}} | 11 | 0 |- style="text-align:center;" ! 134 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[యుజ్వేంద్ర చహల్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2022 | 2024 | 46 | 2 | 1 | {{sort|0005|5}} | {{sort|0050|5}} | 0 | 0 | {{sort|0500|5.00}} | {{sort|06250|62.50}} | {{sort|1073|1073}} | {{sort|66|66}} | {{sort|0560|5/40}} | {{sort|0842|8.42}} | {{sort|2280|22.80}} | 6 | 0 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 135 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" |[[కుల్దీప్ సేన్]] § |align="left" | {{cr|IND}} | 2022 | 2024 | 12 | 1 | 1 | {{sort|0000|0}} | {{sort|0001|0*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|00000|0.00}} | {{sort|0241|241}} | {{sort|14|14}} | {{sort|0480|4/20}} | {{sort|0963|9.63}} | {{sort|2764|27.64}} | 4 | 0 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 136 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" | [[షిమ్రాన్ హెట్‌మైర్]] § |align="left" | {{cr|West Indies}} | 2022 | 2026 | 63 | 57 | 20 | {{sort|1043|1043}} | {{sort|0591|59*}} | 0 | 3 | {{sort|2819|28.19}} | {{sort|14836|148.36}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 35 | 0 |- style="text-align:center;" ! 137 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[జో రూట్]] |align="left" | {{cr|ENG}} | 2023 | 2023 | 3 | 1 | 0 | {{sort|0010|10}} | {{sort|0100|10}} | 0 | 0 | {{sort|1000|10.00}} | {{sort|06667|66.67}} | {{sort|0012|12}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0086|0/14}} | {{sort|0700|7.00}} | {{sort|-0001|–}} | 2 | 0 |- style="text-align:center;" ! 138 ! scope="row" style="text-align:left;" | అబ్దుల్ బాసిత్ (క్రికెటర్)|అబ్దుల్ బాసిత్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2023 | 2023 | 1 | 1 | 1 | {{sort|0001|1}} | {{sort|0011|1*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|10000|100.00}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 139 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[జాసన్ హోల్డర్]] |align="left" | {{cr|West Indies}} | 2023 | 2023 | 8 | 3 | 1 | {{sort|012|12}} | {{sort|0111|11}} | 0 | 0 | {{sort|0600|6.00}} | {{sort|10909|109.09}} | {{sort|0171|171}} | {{sort|04|4}} | {{sort|0271|2/29}} | {{sort|0996|9.96}} | {{sort|7100|71.00}} | 4 | 0 |- style="text-align:center;" ! 140 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[మురుగన్ అశ్విన్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2023 | 2023 | 2 | 0 | 0 | {{sort|0000|0}} | {{sort|0000|0}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|0024|24}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0089|0/11}} | {{sort|1325|13.25}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 141 ! scope="row" style="text-align:left;" | కె.ఎం.ఆసిఫ్ |align="left" | {{cr|IND}} | 2023 | 2023 | 4 | 1 | 0 | {{sort|0000|0}} | {{sort|0000|0}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|00000|0.00}} | {{sort|0084|84}} | {{sort|03|3}} | {{sort|0258|2/42}} | {{sort|1042|10.42}} | {{sort|4600|46.00}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 142 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ఆడమ్ జాంపా]] |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2023 | 2023 | 6 | 3 | 0 | {{sort|0010|10}} | {{sort|0070|7}} | 0 | 0 | {{sort|0333|3.33}} | {{sort|06250|62.50}} | {{sort|0132|132}} | {{sort|08|8}} | {{sort|0378|3/22}} | {{sort|0855|8.55}} | {{sort|2350|23.50}} | 0 | 0 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 143 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" | [[ధ్రువ్ జురెల్]] § {{double-dagger}} |align="left" | {{cr|IND}} | 2023 | 2026 | 53 | 46 | 12 | {{sort|0994|994}} | {{sort|0811|81*}} | 0 | 7 | {{sort|2924|29.24}} | {{sort|15435|154.35}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 33 | 1 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 144 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" | [[సందీప్ శర్మ]] § |align="left" | {{cr|IND}} | 2023 | 2026 | 35 | 3 | 3 | {{sort|0008|8}} | {{sort|0061|6*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|07273|72.73}} | {{sort|0757|757}} | {{sort|33|33}} | {{sort|0582|5/18}} | {{sort|0891|8.91}} | {{sort|3406|34.06}} | 9 | 0 |- style="text-align:center;" ! 145 ! scope="row" style="text-align:left;" | టమ్‌ కోహ్లర్-కాడ్మోర్ {{double-dagger}} |align="left" | {{cr|ENG}} | 2024 | 2024 | 4 | 3 | 0 | {{sort|0048|48}} | {{sort|0200|20}} | 0 | 0 | {{sort|1600|16.00}} | {{sort|08889|88.89}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 146 ! scope="row" style="text-align:left;" |[[రోవ్మాన్ పావెల్]] |align="left" | {{cr|West Indies}} | 2024 | 2024 | 10 | 7 | 1 | {{sort|0103|103}} | {{sort|0270|27}} | 0 | 0 | {{sort|17.17|17.17}} | {{sort|15147|151.47}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 7 | 0 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 147 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" | [[డోనోవన్ ఫెర్రీరా]]§ |align="left" | {{flagicon|SA}}[[దక్షిణాఫ్రికా]] | 2024 | 2026 | 13 | 11 | 2 | {{sort|0242|242}} | {{sort|0690|69}} | 0 | 2 | {{sort|2689|26.89}} | {{sort|16690|166.90}} | {{sort|0012|12}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0186|1/14}} | {{sort|1250|12.50}} | {{sort|2500|25.00}} | 9 | 0 |- style="text-align:center;" ! 148 ! scope="row" style="text-align:left;" | తనుష్ కోటియన్ |align="left" | {{cr|IND}} | 2024 | 2024 | 1 | 1 | 0 | {{sort|0024|24}} | {{sort|0240|24}} | 0 | 0 | {{sort|2400|24.00}} | {{sort|07742|77.42}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 149 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[అవేష్ ఖాన్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2024 | 2024 | 16 | 3 | 3 | {{sort|0010|10}} | {{sort|0071|7*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|20000|200.00}} | {{sort|0329|329}} | {{sort|19|19}} | {{sort|0373|3/27}} | {{sort|0959|9.59}} | {{sort|2768|27.68}} | 2 | 0 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 150 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" | [[నాండ్రే బర్గర్]]§ |align="left" | {{flagicon|SA}}[[దక్షిణాఫ్రికా]] | 2024 | 2026 | 8 | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|0144|144}} | {{sort|10|10}} | {{sort|0274|2/26}} | {{sort|0833|8.33}} | {{sort|2000|20.00}} | 2 | 0 |- style="text-align:center;" ! 151 ! scope="row" style="text-align:left;" |[[కేశవ్ మహరాజ్]] |align="left" | {{flagicon|SA}}[[దక్షిణాఫ్రికా]] | 2024 | 2024 | 2 | 1 | 0 | {{sort|0001|1}} | {{sort|0010|1}} | 0 | 0 | {{sort|0100|1.00}} | {{sort|05000|50.00}} | {{sort|0036|36}} | {{sort|02|2}} | {{sort|0277|2/23}} | {{sort|0650|6.50}} | {{sort|1950|19.50}} | 1 | 0 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 152 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" | [[శుభమ్ దూబే]]§ |align="left" | {{cr|IND}} | 2024 | 2026 | 16 | 15 | 7 | {{sort|0210|210}} | {{sort|0341|34*}} | 0 | 0 | {{sort|2625|26.25}} | {{sort|16406|164.06}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 153 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[నితీష్ రాణా]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2025 | 2025 | 11 | 11 | 1 | {{sort|0217|217}} | {{sort|0810|81}} | 0 | 2 | {{sort|2170|21.70}} | {{sort|16194|161.94}} | {{sort|0012|12}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0091|0/9}} | {{sort|0900|9.00}} | {{sort|-0001|–}} | 2 | 0 |- style="text-align:center;" ! 154 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[వానిందు హసరంగా]] |align="left" | {{flagicon|SL}}[[శ్రీలంక]] | 2025 | 2025 | 11 | 5 | 0 | {{sort|0009|9}} | {{sort|0040|4}} | 0 | 0 | {{sort|0180|1.80}} | {{sort|06000|60.00}} | {{sort|0246|246}} | {{sort|11|11}} | {{sort|0465|4/35}} | {{sort|0905|9.05}} | {{sort|3373|33.73}} | 2 | 0 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 155 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" |[[తుషార్ దేశ్‌పాండే]] § |align="left" | {{cr|IND}} | 2025 | 2026 | 16 | 6 | 3 | {{sort|0033|33}} | {{sort|0250|25}} | 0 | 0 | {{sort|1100|11.00}} | {{sort|15000|150.00}} | {{sort|0312|312}} | {{sort|13|13}} | {{sort|0356|3/44}} | {{sort|1117|11.17}} | {{sort|4469|44.69}} | 4 | 0 |- style="text-align:center;" ! 156 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ఫజల్‌హక్ ఫారూఖీ]] |align="left" | {{cr|AFG}} | 2025 | 2025 | 5 | 1 | 1 | {{sort|0002|2}} | {{sort|0021|2*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|10000|100.00}} | {{sort|0102|102}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0070|0/30}} | {{sort|1235|12.35}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 157 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[కుమార్ కార్తికేయ]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2025 | 2025 | 4 | 2 | 0 | {{sort|0003|3}} | {{sort|0020|2}} | 0 | 0 | {{sort|0150|1.50}} | {{sort|06000|60.00}} | {{sort|0048|48}} | {{sort|02|2}} | {{sort|0179|1/21}} | {{sort|0975|9.75}} | {{sort|3900|39.00}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 158 ! scope="row" style="text-align:left;" |[[మహేశ్ తీక్షణ]] |align="left" | {{flagicon|SL}}[[శ్రీలంక]] | 2025 | 2025 | 11 | 4 | 2 | {{sort|0010|10}} | {{sort|0050|5}} | 0 | 0 | {{sort|0500|5.00}} | {{sort|03704|37.04}} | {{sort|0252|252}} | {{sort|11|11}} | {{sort|0274|2/26}} | {{sort|0976|9.76}} | {{sort|3727|37.27}} | 0 | 0 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 159 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" |[[వైభవ్ సూర్యవంశీ]] § |align="left" | {{cr|IND}} | 2025 | 2026 | 18 | 18 | 0 | {{sort|0692|692}} | {{sort|1030|103}} | 2 | 3 | {{sort|3844|38.44}} | {{sort|22468|224.68}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 160 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" |[[యుధ్వీర్ సింగ్]] § |align="left" | {{cr|IND}} | 2025 | 2025 | 4 | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|0066|66}} | {{sort|04|4}} | {{sort|0353|3/47}} | {{sort|1191|11.91}} | {{sort|3275|32.75}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 161 ! scope="row" style="text-align:left;" |[[కునాల్ సింగ్ రాథోడ్]] {{double-dagger}} | align="left" | {{cr|IND}} | 2025 | 2025 | 1 | 1 | 0 | {{sort|0000|0}} | {{sort|0000|0}} | 0 | 0 | {{sort|0000|0.00}} | {{sort|00000|0.00}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 162 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ఆకాష్ మధ్వాల్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2025 | 2025 | 4 | 1 | 1 | {{sort|0004|4}} | {{sort|0041|4*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|04444|44.44}} | {{sort|0090|90}} | {{sort|04|4}} | {{sort|0371|3/29}} | {{sort|1107|11.07}} | {{sort|4150|41.50}} | 0 | 0 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 163 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" | [[క్వేనా మఫాకా]] § |align="left" | {{flagicon|SA}}[[దక్షిణాఫ్రికా]] | 2025 | 2025 | 2 | 1 | 1 | {{sort|0008|8}} | {{sort|0081|8*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|40000|400.00}} | {{sort|0030|30}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0168|1/32}} | {{sort|1080|10.80}} | {{sort|5400|54.00}} | 2 | 0 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 164 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" | [[రవి బిష్ణోయ్]]§ |align="left" | {{cr|IND}} | 2026 | 2026 | 2 | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|0042|42}} | {{sort|05|5}} | {{sort|0459|4/41}} | {{sort|0814|8.14}} | {{sort|1140|11.40}} | 2 | 0 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 165 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" | బ్రిజేష్ శర్మ§ |align="left" | {{cr|IND}} | 2026 | 2026 | 13 | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 273 | 14 | 2/18 | 9.89 | 32.14 | 1 | 0 |- style="text-align: center;" !166 ! style="text-align: left;" |యష్ రాజ్ పంజా | align="left" |{{cr|IND}} |2026 |2026 |8 | - | - | - | - | - | - | - | - |180 |9 |2/35 |9.30 |31 |0 |0 |} {{notelist}} ==కెప్టెన్లు== [[File:Dravid and Warne.jpg|thumbnail|right|Warne ''(right)'' has captained RR in 56 matches, whereas Dravid ''(left)'' is second to him, with 40 matches.|alt=A dark coloured man in the left and a white coloured man in the right, both wearing blue shirts.]] {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |+ Rajasthan Royals captains ! scope="col" | Name<ref name=captains/> ! scope="col" | First ! scope="col" | Last ! scope="col" | Mat ! scope="col" | Won ! scope="col" | Lost ! scope="col" | [[Tie (draw)|Tie]] ! scope="col" | NR ! scope="col" | Win%<ref group="lower-greek" name="win%"/> |- align=center ! scope="row" | {{sortname|Shane|Warne}} || 2008 || 2011 || 56 || 31 || 24 || 1 || 0 || 56.25 |- align=center ! scope="row" | {{sortname|Shane|Watson}} || 2008 || 2015 || 21 || 7 || 11 || 2 || 1 || 40.00 |- align=center ! scope="row" | {{sortname|Rahul|Dravid}} || 2012 || 2013 || 40 || 23 || 17 || 0 || 0 || 57.50 |- align=center ! scope="row" | {{sortname|Steve|Smith|Steve Smith (cricketer)}} || 2014 || 2020 || 27 || 15 || 11 || 0 || 1 || 57.69 |-align=center !- scope="row" | {{sortname|Ajinkya|Rahane|Ajinkya Rahane}} || 2018 || 2019 || 24 || 9 || 15 || 0 || 0 || 37.50 |-align=center !- scope="row" | [[Sanju Samson]] || 2021 || 2025 || 61 || 31 || 29 || 0 || 1 || 51.66 |-align=center !- scope="row" | [[Riyan Parag]] || 2025 || 2026 || 3 || 1 || 2 || 0 || 0 || 33.33 |- class="sortbottom" style="text-align:center;" | colspan=3 | '''Total''' || '''232''' || '''117''' || '''109''' || '''3''' || '''3''' || '''51.99''' |} ==ఇవి కూడా చూడండి== *[[List of Indian Premier League centuries]] *[[List of Indian Premier League records and statistics]] ==నోట్స్== {{Reflist|group=lower-greek}} ===మూలాలు=== {{Reflist|30em}} ==బయటి లింకులు== *[http://www.rajasthanroyals.com/ Official website of Rajasthan Royals] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130115054359/http://rajasthanroyals.com/ |date=15 January 2013 }} [[Category:Rajasthan Royals cricketers|*]] [[Category:Lists of Indian Premier League cricketers|Rajasthan Royals]] [[Category:Rajasthan-related lists|Cricket]] dos6apwplhqgm9lw3ajylgqu2dqrpm7 4907892 4907891 2026-07-18T17:14:22Z స్వరలాసిక 13980 4907892 wikitext text/x-wiki [[File:RR team 2.jpg|250px|thumb|right|[[శిల్పా శెట్టి]] ఇంట్లో జరిగిన పార్టీలో ఆర్ఆర్ ప్లేయర్స్|alt=Nine players standing on a green carpet wearing a blue top and blue or black jeans. Along with them are two other men who are wearing black cffoats and pants.]] [[రాజస్థాన్ రాయల్స్]] (ఆర్ఆర్) భారతదేశంలోని [[జైపూర్]] కేంద్రంగా ఉన్న ఒక ఫ్రాంచైజీ క్రికెట్ జట్టు. [[ఇండియన్ ప్రీమియర్ లీగ్]] (ఐ. పి. ఎల్.) లో పాల్గొనే జట్లలో ఇది ఒకటి. ఇది తన మొదటి ట్వంటీ20 మ్యాచ్‌ను ఐపిఎల్ [[2008 ఇండియన్ ప్రీమియర్ లీగ్|మొదటి సీజన్‌]]లో [[ఢిల్లీ డేర్ డెవిల్స్|ఢిల్లీ డేర్ డెవిల్స్‌]]తో ఆడింది.<ref name="matches">{{cite web|url=https://cricketarchive.com/Archive/Teams/6/6931/Twenty20_Matches.html|title=Twenty20 Matches played by Rajasthan Royals |publisher=CricketArchive|access-date=26 July 2012}}</ref><ref name="other-matches">{{cite web|url=https://cricketarchive.com/Archive/Teams/6/6931/Other_Matches.html|title=Other Matches played by Rajasthan Royals|publisher=CricketArchive|access-date=26 July 2012|archive-date=15 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171215074322/https://cricketarchive.com/Archive/Teams/6/6931/Other_Matches.html}}</ref> ఆ సీజన్లో గ్రూప్ దశలో అగ్రస్థానంలో నిలిచింది<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ipl/engine/series/313494.html?view=pointstable|title=Indian Premier League, 2007/08 / Points table |publisher=ESPNcricinfo |access-date=26 July 2012}}</ref>. [[చెన్నై సూపర్ కింగ్స్|చెన్నై సూపర్ కింగ్స్‌]]తో జరిగిన ఫైనల్‌లో విజయం సాధించి, ఐపిఎల్ మొదటి విజేతగా నిలిచింది.<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ipl/content/story/353226.html|title=Rajasthan champions after cliffhanger|publisher=ESPNcricinfo |access-date=13 August 2012|date=1 June 2008}}</ref><ref>{{cite news|title=Cricket Champions League unveiled|url=https://news.bbc.co.uk/sport1/hi/cricket/7441994.stm|work=[[BBC Sport]]|access-date=15 August 2012|date=7 June 2008|quote=They will line up against India's Rajasthan Royals and Chennai Super Kings, Western Australia and Victoria, and the Titans and KwaZulu Natal Dolphins from South Africa.}}</ref> ఇది 2013 ఐపీఎల్ లో ప్లేఆఫ్స్ కూడా చేరుకుంది. 2008 మరియు 2013 సీజన్లలో జట్టు ప్రదర్శన ఫలితంగా 2008 మరియు 2013 ఛాంపియన్స్ లీగ్ ట్వంటీ20 (సిఎల్టి20) కు అర్హత సాధించింది, అయితే 2008 ముంబై దాడుల కారణంగా 2008 ఎడిషన్ రద్దు చేయబడింది.<ref>{{cite web|title=Sialkot Stallions' participation will help resumption of ties|url=http://www.thehindu.com/sport/cricket/article3477128.ece|publisher=[[Press Trust of India]]|work=[[The Hindu]]|access-date=15 August 2012|location=New Delhi|date=1 June 2012|quote=Sialkot was included in the inaugural season of CLT20 in 2008, but the tournament got cancelled due to the Mumbai terrorist attacks.}}</ref> 2013 సిఎల్టి20లో ఆర్ఆర్ ఫైనల్‌కు చేరుకుంది, కానీ ముంబై ఇండియన్స్ చేతిలో ఓడిపోయింది.<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/654385.html|title=Final: Mumbai Indians v Rajasthan Royals at Delhi, Oct 6, 2013|access-date=7 October 2013|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> డెబ్బై మూడు మంది ఆటగాళ్ళు ఆర్ఆర్ తరపున ఆడారు, వీరిలో సంజు శాంసన్ అత్యధిక మ్యాచ్లు ఆడాడు.<ref name="players">{{cite web|url=https://cricketarchive.com/Archive/Teams/6/6931/Players.html |title=Players who have played for Rajasthan Royals|publisher=CricketArchive|access-date=24 July 2012}}</ref> ఒక జట్టుకు అత్యధిక పరుగులు, అత్యధిక వికెట్లు, అత్యధిక స్కోరు, అత్యధిక బ్యాటింగ్ సగటు, అత్యధిక సిక్సర్లు, అత్యధిక మ్యాచ్లు నడిపించిన ఏకైక ఆటగాడు [[షేన్ వాట్సన్]].<ref>[http://stats.espncricinfo.com/wac/engine/records/batting/most_runs_career.html?class=6;id=4345;type=team Most runs for Rajasthan Royals] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161228034435/http://stats.espncricinfo.com/wac/engine/records/batting/most_runs_career.html?class=6%3Bid%3D4345%3Btype%3Dteam |date=28 December 2016 }}. ESPNcricinfo.com. Retrieved on 2015-09-30.</ref>[<ref>[http://stats.espncricinfo.com/wac/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?class=6;id=4345;type=team Most wickets for Rajasthan Royals] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161228034315/http://stats.espncricinfo.com/wac/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?class=6%3Bid%3D4345%3Btype%3Dteam |date=28 December 2016 }}. ESPNcricinfo.com. Retrieved on 2015-09-30.</ref><ref>[http://stats.espncricinfo.com/pro402/engine/records/batting/most_runs_innings.html?class=6;id=4345;type=team Highest individual scores for Rajasthan Royals] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161228034351/http://stats.espncricinfo.com/pro402/engine/records/batting/most_runs_innings.html?class=6%3Bid%3D4345%3Btype%3Dteam |date=28 December 2016 }}. ESPNcricinfo.com. Retrieved on 2015-09-30.</ref><ref>[http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2013/engine/records/batting/highest_career_batting_average.html?id=117;team=4345;type=trophy Batting averages] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161228034402/http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2013/engine/records/batting/highest_career_batting_average.html?id=117%3Bteam%3D4345%3Btype%3Dtrophy |date=28 December 2016 }}. ESPNcricinfo.com. Retrieved on 2015-09-30.</ref><ref>[http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2013/engine/records/batting/most_sixes_career.html?id=117;team=4345;type=trophy Most sixes for Rajasthan Royals] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161228034441/http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2013/engine/records/batting/most_sixes_career.html?id=117%3Bteam%3D4345%3Btype%3Dtrophy |date=28 December 2016 }}. ESPNcricinfo.com. Retrieved on 2015-09-30.</ref><ref>[http://stats.espncricinfo.com/pro402/engine/records/individual/most_matches_career.html?class=6;id=4345;type=team Most matches for Rajasthan Royals]{{dead link|date=September 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ESPNcricinfo.com. Retrieved on 2015-09-30.</ref> రెండుసార్లు ఐపీఎల్లో మ్యాన్ ఆఫ్ ది టోర్నమెంట్ అవార్డు గెలుచుకున్న ఏకైక ఆటగాడు కూడా. లీ కార్సెల్డిన్ యొక్క అత్యుత్తమ బౌలింగ్ సగటు 6.00, అయితే 20 ఓవర్లకు పైగా బౌలింగ్ చేసిన బౌలర్లలో [[సోహైల్ తన్వీర్]] ఉత్తమ సగటు: 11.44 కలిగి ఉన్నాడు.<ref>{{cite news|title=Rajasthan Royals / Records / Twenty20 matches / Best averages|url=http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/records/bowling/best_career_bowling_average.html?class=6;id=4345;type=team|access-date=26 July 2012|publisher=ESPNcricinfo|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141206195231/http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/records/bowling/best_career_bowling_average.html?class=6%3Bid%3D4345%3Btype%3Dteam|archivedate=6 December 2014}}</ref> తన్వీర్ ఒక ఇన్నింగ్స్లో అత్యుత్తమ బౌలింగ్ గణాంకాలు కూడా కలిగి ఉన్నాడు. అతను 2008లో చెన్నై సూపర్ కింగ్స్తో జరిగిన మ్యాచ్లో 14 పరుగులు ఇచ్చి ఆరు వికెట్లు పడగొట్టాడు.<ref>{{cite news|title=Rajasthan Royals / Records / Twenty20 matches / Best bowling figures in an innings|url=http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/records/bowling/best_figures_innings.html?class=6;id=4345;type=team|access-date=26 July 2012|publisher=ESPNcricinfo|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141206195208/http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/records/bowling/best_figures_innings.html?class=6%3Bid%3D4345%3Btype%3Dteam|archivedate=6 December 2014}}</ref> [[మహేష్ రావత్]] ఆర్ఆర్కు వికెట్ కీపర్ అత్యధిక క్యాచ్లు తీసుకున్నాడు, 15, [[నమన్ ఓజా]] అత్యధిక స్టంపింగ్లు చేశాడుః 7 [[దిశాంత్ యాగ్నిక్]] ఆర్ఆర్కు 18తో వికెట్ కీపర్ గా అత్యధిక క్యాచ్లు తీశాడు.<ref name="wk">{{cite news|title=Rajasthan Royals / Records / Twenty20 matches / Most dismissals|url=http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/records/keeping/most_dismissals_career.html?class=6;id=4345;type=team|access-date=26 July 2012|publisher=ESPNcricinfo|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141206195130/http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/records/keeping/most_dismissals_career.html?class=6%3Bid%3D4345%3Btype%3Dteam|archivedate=6 December 2014}}</ref> రహానే 28 క్యాచ్లతో ఫీల్డర్లలో అత్యధిక క్యాచ్లు తీసుకున్నాడు.<ref>{{cite news|title=Rajasthan Royals / Records / Twenty20 matches / Most catches|url=http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/records/fielding/most_catches_career.html?class=6;id=4345;type=team|access-date=26 July 2012|publisher=ESPNcricinfo|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141206195219/http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/records/fielding/most_catches_career.html?class=6%3Bid%3D4345%3Btype%3Dteam|archivedate=6 December 2014}}</ref> మొదటి జాబితాలో ఆర్ఆర్ కోసం కనీసం ఒక మ్యాచ్ ఆడిన ఆటగాళ్లందరూ ఉంటారు మరియు ప్రారంభంలో వారి చివరి పేరుతో అక్షరక్రమంగా జాబితా చేయబడతారు. <ref group="lower-greek">Sorting as such may actually be considered incorrect, especially for players such as Mohammad Kaif, where their last name is used in a different manner to that of western names, but are listed as such for continuity with other lists and ease of understanding the page.</ref> రెండవ జాబితాలో కనీసం ఒక మ్యాచ్లో జట్టుకు నాయకత్వం వహించిన ఆటగాళ్లందరూ ఉంటారు, మొదటి మ్యాచ్ కెప్టెన్ క్రమంలో ఏర్పాటు చేయబడుతుంది. చాలా మంది ఆటగాళ్ళు ఐపిఎల్ లోని ఇతర జట్లకు కూడా ప్రాతినిధ్యం వహించారు, కానీ ఆర్ఆర్ కోసం వారి ఆటల రికార్డులు మాత్రమే ఇవ్వబడ్డాయి. <ref group=lower-greek>To sort these tables by any statistic, click on the [[Image:Sort both.gif|link=|alt=]] icon in the column title.</ref><ref group=lower-greek>These statistics are correct as of [[2014 Indian Premier League]].</ref> ==కీ== {{col-float}} '''జనరల్''' * §&nbsp;– ప్రస్తుత జట్టు సభ్యుడు<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/indian-premier-league-2014/content/story/708569.html|title=Royals retain Samson, Binny, Rahane, Watson, Faulkner|date=10 January 2014|access-date=10 January 2014|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> * {{dagger}}&nbsp;– కెప్టెన్<ref name="captains">{{cite news|title=Rajasthan Royals / Records / Twenty20 matches / List of captains|url=https://www.espncricinfo.com/records/team/individual-list-captains/rajasthan-royals-4345/twenty20-matches-6|access-date=23 January 2025|publisher=ESPNcricinfo}}</ref> * {{double-dagger}}&nbsp;– [[వికెట్-కీపర్]]<ref name="wk"/> * '''మొదటి'''&nbsp;– రాజస్థాన్ రాయల్స్ తరఫున మొదటి టి20 మ్యాచ్ ఆడిన సంవత్సరం * '''చివరి'''&nbsp;– రాజస్థాన్ రాయల్స్ తరఫున చివరి టి20 మ్యాచ్ ఆడిన సంవత్సరం * '''మ్యాచ్'''&nbsp;– ఆడిన మ్యాచ్‌ల సంఖ్య {{col-float-break}} '''ఫీల్డింగ్''' * '''క్యా'''&nbsp;– క్యాచులు * '''స్టం'''&nbsp;– స్టంపింగులు {{col-float-break}} '''[[బ్యాటింగ్ (క్రికెట్)|బ్యాటింగ్]]''' * '''ఇన్న్'''&nbsp;– ఇన్నింగుల సంఖ్య * '''నాఔ'''&nbsp;– నాట్ ఔట్ అయిన ఇన్నింగులు * '''రన్స్'''&nbsp;– మొత్తం పరుగులు * '''అస్కో'''&nbsp;– అత్యధిక స్కోరు * '''100'''&nbsp;– [[శతకం (క్రికెట్)|సెంచరీ]]ల సంఖ్య * '''50'''&nbsp;– అర్ధ సెంచరీల సంఖ్య<ref name="Centuries" group="lower-greek">A century made is not listed as an additional half century.</ref> * '''సగటు'''&nbsp;– బ్యాటింగ్ సగటు * '''*'''&nbsp;– నాట్ ఔట్‌గా మిగిలిన బ్యాట్స్‌మెన్లు {{col-float-break}} '''[[బౌలింగ్ (క్రికెట్)|బౌలింగ్]]''' * '''బంతులు'''&nbsp;– మొత్తం విసిరిన బంతుల సంఖ్య<ref name="Balls" group="lower-greek"/> * '''వికెట్లు'''&nbsp;– మొత్తం పడగొట్టిన వికెట్ల సంఖ్య * '''ఉబౌ'''&nbsp;– ఒక ఇన్నింగులో ఉత్తమ బౌలింగ్<ref name="BBI" group="lower-greek"/> * '''స.ప'''&nbsp;- ఓవరుకు ఇచ్చిన సగటు పరుగులు<ref name="ER" group="lower-greek"/> * '''సగటు'''&nbsp;– వికెట్టుకు ఇచ్చిన సగటు పరుగులు * '''స్ట్రై.రే'''&nbsp;- స్ట్రైకింగ్ రేట్ {{col-float-break}} '''[[కెప్టెన్ (క్రికెట్)|కెప్టెన్లు]]''' * '''గె'''&nbsp;– గెలిచిన మ్యాచ్‌ల సంఖ్య * '''ఓ'''&nbsp;– ఓడిన మ్యాచ్‌ల సంఖ్య * '''ఫ.తే'''&nbsp;– ఫలితాలు తేలని మ్యాచ్‌ల సంఖ్య * '''గె%'''&nbsp;– కెప్టెన్‌గా గెలుపు శాతం<ref group="lower-greek" name="win%">The Win–loss percentage is calculated using the formula:<br/><math>\frac{Wins+\frac{1}{2}Ties}{Games}</math></ref> {{col-float-end}} ==క్రీడాకారులు== {{gallery | width = 150 | align = center | File:Shane Warne bowling 2009.jpg | alt1 = A white coloured man in his bowling action. He is wearing a blue outfit and is alongside cricket stumps. A field and boundary ropes can be seen in the background. | ఐపీఎల్ ప్రారంభ (2008) సీజన్‌లో రాజస్థాన్ రాయల్స్‌కు ప్రాతినిధ్యం వహించిన [[షేన్ వార్న్]], 25.38 బౌలింగ్ సగటుతో మొత్తం 16 వికెట్లు సాధించాడు.<ref name="most-wickets">{{cite news|title=Rajasthan Royals / Records / Twenty20 matches / Most wickets|url=http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?class=6;id=4345;type=team|access-date=July 26, 2012|publisher=ESPNcricinfo|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141206195104/http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?class=6%3Bid%3D4345%3Btype%3Dteam|archivedate=6 December 2014}}</ref> | File:RahulDravid.jpg | alt3 = A male, dark-skinned cricketer in a white short-sleeved shirt and dark blue baseball cap with sunglasses on the peak of the cap. He is standing high up in a cricket stand with a large number of spectators in the background. | రాజస్థాన్ రాయల్స్ తరఫున [[రాహుల్ ద్రవిడ్]] ఏడు అర్ధశతకాలతో అత్యధిక వ్యక్తిగత స్కోరు 66 పరుగులు తీశాడు.<ref name="batting"/> }} {| class="wikitable plainrowheaders sortable sort-under-center" |+రాజస్థాన్ రాయల్స్ క్రికెటర్లు |- style="text-align:center;" ! scope="col" colspan=6 class="unsortable"| జనరల్ ! scope="col" colspan=8 class="unsortable"| [[బ్యాటింగ్ (క్రికెట్)|బ్యాటింగ్]]{{wbr}}<ref name="batting">{{cite web |url=http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/records/averages/batting.html?class=6;id=4345;type=team |title=Rajasthan Royals / Records / Twenty20 matches / Batting averages |publisher=ESPNcricinfo |access-date=24 July 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://archive.today/20130122165229/http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/records/averages/batting.html?class=6;id=4345;type=team |archivedate=22 January 2013}}</ref> ! scope="col" colspan=5 class="unsortable"| [[బౌలింగ్ (క్రికెట్)|బౌలింగ్]]{{wbr}}<ref name="bowling">{{cite web |url=http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/records/averages/bowling.html?class=6;id=4345;type=team |title=Rajasthan Royals / Records / Twenty20 matches / Bowling averages |publisher=ESPNcricinfo |access-date=24 July 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://archive.today/20130122064613/http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/records/averages/bowling.html?class=6;id=4345;type=team |archivedate=22 January 2013}}</ref> ! scope="col" colspan=2 class="unsortable"| ఫీల్డింగ్{{wbr}}<ref name="bowling"/> |- style="text-align:center;" ! scope="col"| సంఖ్య. ! scope="col"|పేరు{{wbr}}<ref name="players"/> ! scope="col"|జాతీయత{{wbr}}<ref name="nationality" group="lower-greek">The information in the nationality column is according to ESPNcricinfo. This information may not necessarily reflect the player's birthplace or citizenship.</ref> ! scope="col"|మొదటి ! scope="col"|చివరి ! scope="col"|మ్యాచ్ ! scope="col"|ఇన్న్ ! scope="col"|నాఔ ! scope="col"|రన్స్ ! scope="col"|అస్కో ! scope="col"|[[శతకం (క్రికెట్)|100]] ! scope="col"|50{{wbr}}<ref name="Centuries" group="lower-greek"/> ! scope="col"|సగటు ! scope="col"| స్ట్రై.రే ! scope="col"|బంతులు{{wbr}}<ref name="Balls" group="lower-greek">This does not include illegal deliveries like [[no-ball]]s and [[Wide (cricket)|wides]].</ref> ! scope="col"|వికెట్లు ! scope="col"|ఉబౌ{{wbr}}<ref name="BBI" group="lower-greek">The BBI has not been provided for those bowlers who have not taken any wicket while playing for RR.</ref> ! scope="col"|స.ప{{wbr}}<ref name="ER" group="lower-greek">Average runs concede by bowlers while playing for RR.</ref> ! scope="col"|సగటు ! scope="col"|క్యా ! scope="col"|స్టం |- style="text-align:center;" ! 1 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[కమ్రాన్ అక్మల్]] {{double-dagger}} | align="left" | {{flagicon|PAK}}[[పాకిస్థాన్]] | 2008 | 2008 | 6 | 6 | 1 | {{sort|0128|128}} | {{sort|0531|53*}} | 0 | 1 | {{sort|2560|25.60}} | {{sort|16410|164.10}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 5 | 4 |- style="text-align:center;" ! 2 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[దినేష్ సలుంఖే]] |align="left" | {{cr|IND}} |2008 |2008 | 6 | 3 | 1 | {{sort|0033|33}} | {{sort|0261|26*}} | 0 | 0 | {{sort|1650|16.50}} | {{sort|13750|137.50}} | {{sort|0048|48}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0179|1/21}} | {{sort|0975|9.75}} | {{sort|7800|78.00}} | 2 | 0 |- style="text-align:center;" ! 3 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[యూనిస్ ఖాన్]] | align="left" | {{flagicon|PAK}}[[పాకిస్థాన్]] | 2008 | 2008 | 1 | 1 | 0 | {{sort|0003|3}} | {{sort|0030|3}} | 0 | 0 | {{sort|0300|3.00}} | {{sort|04286|42.86}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 1 | 0 |- style='text-align:center;" ! 4 ! scope="row" style+"text-align:left;" | [[మొహమ్మద్ కైఫ్]] | align="left" | {{cr|IND}} | 2008 | 2008 | 16 | 14 | 3 | {{sort|0176|176}} | {{sort|0340|34}} | 0 | 0 | {{sort|1600|16.00}} | {{sort|10360|103.60}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01-|-}} | {{sort|-0001|-}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|-}} | 8 | 0 |- style="text-align:center;" ! 5 ! scope="row" style="text-align:left;" | తరువర్ కోహ్లీ |align="left" | {{cr|IND}} | 2008 | 2008 | 2 | 2 | 0 | {{sort|0010|10}} | {{sort|0070|7}} | 0 | 0 | {{sort|0500|5.00}} | {{sort|06667|66.67}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 6 ! scope="row" style="text-align:left;" | డారెన్ లెహ్మన్ |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2008 | 2008 | 2 | 2 | 0 | {{sort|0018|18}} | {{sort|0170|17}} | 0 | 0 | {{sort|0900|9.00}} | {{sort|10000|100.00}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 7 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[సోహైల్ తన్వీర్]] | align="left" | {{flagicon|PAK}}[[పాకిస్థాన్]] | 2008 | 2008 | 11 | 5 | 2 | {{sort|0036|36}} | {{sort|0130|13}} | 0 | 0 | {{sort|1200|12.00}} | {{sort|12414|124.14}} | {{sort|0247|247}} | {{sort|22|22}} | {{sort|0686|6/14}} | {{sort|0646|6.46}} | {{sort|1209|12.09}} | 4 | 0 |- style="text-align:center;" ! 8 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[మహేష్ రావత్]] {{double-dagger}} | align="left" | {{cr|IND}} | 2008 | 2009 | 16 | 10 | 6 | {{sort|0050|50}} | {{sort|0231|23*}} | 0 | 0 | {{sort|1250|12.50}} | {{sort|08621|86.21}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 15 | 1 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 9 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" | [[రవీంద్ర జడేజా]] § |align="left" | {{cr|IND}} | 2008 | 2026 | 38 | 30 | 8 | {{sort|0620|620}} | {{sort|0450|45}} | 0 | 0 | {{sort|2818|28.18}} | {{sort|12133|121.33}} | {{sort|0327|327}} | {{sort|14|14}} | {{sort|0385|3/15}} | {{sort|0763|7.63}} | {{sort|2971|29.71}} | 12 | 0 |- style="text-align:center;" ! 10 ! scope="row" style="text-align:left;" | నీరజ్ పటేల్ |align="left" | {{cr|IND}} | 2008 | 2009 | 9 | 6 | 2 | {{sort|0121|121}} | {{sort|0570|57}} | 0 | 1 | {{sort|3025|30.25}} | {{sort|10168|101.68}} | {{sort|0006|6}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0094|0/6}} | {{sort|0600|6.00}} | {{sort|-0001|–}} | 6 | 0 |- style='text-align:center;" ! 11 ! scope="row" style+"text-align:left;" | గ్రేమ్ స్మిత్ | align="left" | {{flagicon|SA}}[[దక్షిణాఫ్రికా]] | 2008 | 2010 | 25 | 25 | 3 | {{sort|0697|697}} | {{sort|0910|91}} | 0 | 4 | {{sort|3168|31.68}} | {{sort|11297|112.97}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01-|-}} | {{sort|-0001|-}} | {{sort|-0001|-}} | {{sort|-0001|-}} | 6 | 0 |- style='text-align:center;" ! 12 ! scope="row" style+"text-align:left;" | [[యూసఫ్ పఠాన్]] | align="left" | {{cr|IND}} | 2008 | 2010 | 43 | 42 | 4 | {{sort|1011|1011}} | {{sort|1000|100}} | 1 | 6 | {{sort|2661|26.61}} | {{sort|16124|161.24}} | {{sort|0583|583}} | {{sort|20|20}} | {{sort|0378|3/22}} | {{sort|0740|7.40}} | {{sort|3595|35.95}} | 14 | 0 |- style="text-align:center;" ! 13 ! scope="row" style="text-align:left;" | దిమిత్రి మస్కరెన్హాస్ | align="left" | {{cr|ENG}} | 2008 | 2010 | 8 | 7 | 1 | {{sort|0060|60}} | {{sort|0270|27}} | 0 | 0 | {{sort|1000|10.00}} | {{sort|10526|105.26}} | {{sort|0188|188}} | {{sort|12|12}} | {{sort|0380|3/20}} | {{sort|0721|7.21}} | {{sort|1883|18.83}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 14 ! scope="row" style="text-align:left;" | మునాఫ్ పటేల్ |align="left" | {{cr|IND}} | 2008 | 2010 | 30 | 9 | 5 | {{sort|0037|37}} | {{sort|0231|23*}} | 0 | 0 | {{sort|0925|9.25}} | {{sort|11563|115.63}} | {{sort|0617|617}} | {{sort|33|33}} | {{sort|0383|3/17}} | {{sort|0758|7.58}} | {{sort|2361|23.61}} | 7 | 0 |- style="text-align:center;" ! 15 ! scope="row" style="text-align:left;" | స్వప్నిల్ అస్నోద్‌కర్ |align="left" | {{cr|IND}} | 2008 | 2011 | 20 | 20 | 0 | {{sort|0423|423}} | {{sort|0600|60}} | 0 | 2 | {{sort|2115|21.15}} | {{sort|12478|124.78}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 6 | 0 |- style="text-align:center;" ! 16 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[షేన్ వార్న్]] {{dagger}} |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2008 | 2011 | 55 | 29 | 9 | {{sort|0198|198}} | {{sort|0341|34*}} | 0 | 0 | {{sort|0990|9.90}} | {{sort|09252|92.52}} | {{sort|1194|1194}} | {{sort|57|57}} | {{sort|0479|4/21}} | {{sort|0727|7.27}} | {{sort|2539|25.39}} | 16 | 0 |- style="text-align:center;" ! 17 ! scope="row" style="text-align:left;" | పంకజ్ సింగ్ |align="left" | {{cr|IND}} | 2008 | 2012 | 12 | 2 | 2 | {{sort|0005|5}} | {{sort|0041|4*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|06250|62.50}} | {{sort|0210|210}} | {{sort|07|7}} | {{sort|0282|2/18}} | {{sort|0920|9.20}} | {{sort|4600|46.00}} | 1 | 0 |- style='text-align:center;" ! 18 ! scope="row" style+"text-align:left;" | [[సిద్ధార్థ్ త్రివేది]] | align="left" | {{cr|IND}} | 2008 | 2013 | 76 | 15 | 8 | {{sort|0042|42}} | {{sort|0090|9}} | 0 | 0 | {{sort|0600|6.00}} | {{sort|07119|71.19}} | {{sort|1506|1506}} | {{sort|65|65}} | {{sort|0475|4/25}} | {{sort|0759|7.59}} | {{sort|2929|29.29}} | 14 | 0 |- style="text-align:center;" ! 19 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[షేన్ వాట్సన్]] {{dagger}} |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2008 | 2015 | 84 | 81 | 12 | {{sort|2474|2474}} | {{sort|1041|104*}} | 2 | 14 | {{sort|3585|35.85}} | {{sort|14016|140.16}} | {{sort|1481|1481}} | {{sort|67|67}} | {{sort|0390|3/10}} | {{sort|0755|7.55}} | {{sort|2783|27.83}} | 22 | 0 |- style="text-align:center;" ! 20 ! scope="row" style="text-align:left;" | సిద్ధార్థ్ చిట్నిస్ |align="left" | {{cr|IND}} | 2009 | 2009 | 1 | 1 | 0 | {{sort|0006|6}} | {{sort|0060|6}} | 0 | 0 | {{sort|0600|6.00}} | {{sort|07500|75.00}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01-|-}} | {{sort|-0001|-}} | {{sort|-0001|-}} | {{sort|-0001|-}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 21 ! scope="row" style="text-align:left;" | రాబ్ క్వినీ |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2009 | 2009 | 7 | 7 | 0 | {{sort|0103|103}} | {{sort|0510|51}} | 0 | 1 | {{sort|1471|14.71}} | {{sort|10098|100.98}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 22 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[పాల్ వాల్తాటి]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2009 | 2009 | 2 | 2 | 0 | {{sort|0006|6}} | {{sort|0050|5}} | 0 | 0 | {{sort|0300|3.00}} | {{sort|05000|50.00}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 23 ! scope="row" style="text-align:left;" | లీ కార్సెల్డైన్ |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2009 | 2009 | 5 | 5 | 1 | {{sort|0081|81}} | {{sort|0390|39}} | 0 | 0 | {{sort|2025|20.25}} | {{sort|11912|119.12}} | {{sort|0006|6}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0194|1/6}} | {{sort|0600|6.00}} | {{sort|0600|6.00}} | 4 | 0 |- style="text-align:center;" ! 24 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[షేన్ హార్వుడ్]] |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2009 | 2009 | 3 | 2 | 2 | {{sort|0009|9}} | {{sort|0061|6*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|06429|64.29}} | {{sort|0060|60}} | {{sort|03|3}} | {{sort|0275|2/25}} | {{sort|0730|7.30}} | {{sort|2433|24.33}} | 2 | 0 |- style="text-align:center;" ! 25 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[టైరాన్ హెండర్సన్]] |align="left" | {{flagicon|SA}}[[దక్షిణాఫ్రికా]] | 2009 | 2009 | 2 | 2 | 0 | {{sort|0011|11}} | {{sort|0110|11}} | 0 | 0 | {{sort|0550|5.50}} | {{sort|06875|68.75}} | {{sort|0036|36}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0170|1/30}} | {{sort|0667|6.67}} | {{sort|4000|40.00}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 26 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[మోర్నే మోర్కెల్]] |align="left" | {{flagicon|SA}}[[దక్షిణాఫ్రికా]] | 2009 | 2010 | 4 | 3 | 1 | {{sort|0017|17}} | {{sort|0080|8}} | 0 | 0 | {{sort|0850|8.50}} | {{sort|07083|70.83}} | {{sort|0084|84}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0080|0/20}} | {{sort|0757|7.57}} | {{sort|-0001|–}} | 2 | 0 |- style="text-align:center;" ! 27 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[నమన్ ఓజా]] {{double-dagger}} |align="left" | {{cr|IND}} | 2009 | 2010 | 22 | 22 | 3 | {{sort|0545|545}} | {{sort|0941|94*}} | 0 | 4 | {{sort|2868|28.68}} | {{sort|12704|127.04}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 6 | 6 |- style="text-align:center;" ! 28 ! scope="row" style="text-align:left;" | కర్మన్ ఖాన్ |align="left" | {{cr|IND}} | 2009 | 2010 | 8 | 2 | 1 | {{sort|0003|3}} | {{sort|0003|3}} | 0 | 0 | {{sort|0300|3.00}} | {{sort|06000|60.00}} | {{sort|0142|142}} | {{sort|09|9}} | {{sort|0382|3/18}} | {{sort|0748|7.48}} | {{sort|1967|19.67}} | 4 | 0 |- style="text-align:center;" ! 29 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[అభిషేక్ రౌత్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2009 | 2011 | 22 | 16 | 7 | {{sort|0194|194}} | {{sort|0361|36*}} | 0 | 0 | {{sort|2156|21.56}} | {{sort|11617|116.17}} | {{sort|0024|24}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0094|0/6}} | {{sort|0950|9.50}} | {{sort|-0001|–}} | 9 | 0 |- style="text-align:center;" ! 30 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[జోహన్ బోథా]] |align="left" | {{flagicon|SA}}[[దక్షిణాఫ్రికా]] | 2009 | 2012 | 24 | 19 | 8 | {{sort|0355|355}} | {{sort|0671|67*}} | 0 | 1 | {{sort|3045|30.45}} | {{sort|11473|114.73}} | {{sort|0534|534}} | {{sort|19|19}} | {{sort|0394|3/6}} | {{sort|0685|6.85}} | {{sort|3211|32.11}} | 9 | 0 |- style="text-align:center;" ! 31 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[అమిత్ సింగ్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2009 | 2012 | 23 | 5 | 1 | {{sort|0002|2}} | {{sort|0011|1*}} | 0 | 0 | {{sort|0050|0.50}} | {{sort|02000|20.00}} | {{sort|0473|473}} | {{sort|28|28}} | {{sort|0481|4/19}} | {{sort|0786|7.86}} | {{sort|2214|22.14}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 32 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[మైఖేల్ లంబ్]] |align="left" | {{cr|ENG}} | 2010 | 2010 | 12 | 12 | 0 | {{sort|0278|278}} | {{sort|0830|83}} | 0 | 1 | {{sort|2527|25.27}} | {{sort|14479|144.79}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 4 | 0 |- style="text-align:center;" ! 33 ! scope="row" style="text-align:left;" | ఆడామ్ వోగ్స్ |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2010 | 2010 | 9 | 7 | 3 | {{sort|0181|181}} | {{sort|0451|45*}} | 0 | 0 | {{sort|4525|45.25}} | {{sort|12657|126.57}} | {{sort|0054|54}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0095|0/5}} | {{sort|0844|8.44}} | {{sort|-0001|–}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 34 ! scope="row" style="text-align:left;" | డెమీన్ మార్టిన్ |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2010 | 2010 | 1 | 1 | 0 | {{sort|0019|19}} | {{sort|0190|19}} | 0 | 0 | {{sort|1900|19.00}} | {{sort|07917|79.17}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 35 ! scope="row" style="text-align:left;" | పారస్ డోగ్రా |align="left" | {{cr|IND}} | 2010 | 2010 | 9 | 8 | 0 | {{sort|0107|107}} | {{sort|0410|41}} | 0 | 0 | {{sort|1338|13.38}} | {{sort|10094|100.94}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 36 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[అభిషేక్ జున్‌జున్‌వాలా]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2010 | 2010 | 13 | 11 | 2 | {{sort|0183|183}} | {{sort|0531|53*}} | 0 | 1 | {{sort|2033|20.33}} | {{sort|11024|110.24}} | {{sort|0037|37}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0098|0/2}} | {{sort|1119|11.19}} | {{sort|-0001|–}} | 4 | 0 |- style="text-align:center;" ! 37 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ఆరోన్ ఫించ్]] |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2010 | 2010 | 1 | 1 | 0 | {{sort|0021|21}} | {{sort|0210|21}} | 0 | 0 | {{sort|2100|21.00}} | {{sort|10000|100.00}} | {{sort|0007|7}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0095|0/5}} | {{sort|0429|4.29}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 38 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[శ్రీకాంత్ వాఘ్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2010 | 2010 | 1 | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|0006|6}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0184|1/16}} | {{sort|1600|16.00}} | {{sort|1600|16.00}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 39 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[సుమిత్ నర్వాల్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2010 | 2010 | 5 | 3 | 1 | {{sort|0014|14}} | {{sort|0120|12}} | 0 | 0 | {{sort|0700|7.00}} | {{sort|11667|116.67}} | {{sort|0094|94}} | {{sort|05|5}} | {{sort|0364|3/36}} | {{sort|1181|11.81}} | {{sort|3700|37.00}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 40 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ఆదిత్య డోలే]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2010 | 2010 | 3 | 2 | 0 | {{sort|034|34}} | {{sort|0300|30}} | 0 | 0 | {{sort|1700|17.00}} | {{sort|15455|154.55}} | {{sort|0066|66}} | {{sort|05|5}} | {{sort|0264|2/36}} | {{sort|1018|10.18}} | {{sort|2240|22.40}} | 2 | 0 |- style="text-align:center;" ! 41 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[అమిత్ ఉనియాల్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2010 | 2010 | 2 | 2 | 1 | {{sort|0004|4}} | {{sort|0041|4*}} | 0 | 0 | {{sort|0400|4.00}} | {{sort|05714|57.14}} | {{sort|0036|36}} | {{sort|02|2}} | {{sort|0259|2/41}} | {{sort|1100|11.00}} | {{sort|3300|33.00}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 42 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[అమిత్ పౌనికర్]] {{double-dagger}} |align="left" | {{cr|IND}} | 2010 | 2011 | 5 | 5 | 0 | {{sort|0049|49}} | {{sort|0200|20}} | 0 | 0 | {{sort|0980|9.80}} | {{sort|08448|84.48}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 43 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ఫైజ్ ఫజల్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2010 | 2011 | 12 | 11 | 1 | {{sort|0183|183}} | {{sort|0450|45}} | 0 | 0 | {{sort|1830|18.30}} | {{sort|10578|105.78}} | {{sort|0012|12}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0094|0/6}} | {{sort|1000|10.00}} | {{sort|-0001|–}} | 6 | 0 |- style="text-align:center;" ! 44 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[షాన్ టెయిట్]] |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2010 | 2013 | 21 | 5 | 2 | {{sort|0023|23}} | {{sort|0110|11}} | 0 | 0 | {{sort|0767|7.67}} | {{sort|08846|88.46}} | {{sort|0473|473}} | {{sort|23|23}} | {{sort|0387|3/13}} | {{sort|0812|8.12}} | {{sort|2783|27.83}} | 6 | 0 |- style="text-align:center;" ! 45 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[పినాల్ షా]] {{double-dagger}} |align="left" | {{cr|IND}} | 2011 | 2011 | 2 | 1 | 0 | {{sort|0005|5}} | {{sort|0050|5}} | 0 | 0 | {{sort|0500|5.00}} | {{sort|10000|100.00}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 1 |- style="text-align:center;" ! 46 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[రాస్ టేలర్]] |align="left" | {{flagicon|NZ}}[[న్యూజీలాండ్]] | 2011 | 2011 | 12 | 11 | 6 | {{sort|0181|181}} | {{sort|0471|47*}} | 0 | 0 | {{sort|3620|36.20}} | {{sort|11908|119.08}} | {{sort|0006|6}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0089|0/11}} | {{sort|1100|11.00}} | {{sort|-0001|–}} | 4 | 0 |- style="text-align:center;" ! 47 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[జాకబ్ ఓరమ్]] |align="left" | {{flagicon|NZ}}[[న్యూజీలాండ్]] | 2011 | 2011 | 2 | 1 | 0 | {{sort|000|0}} | {{sort|0000|0}} | 0 | 0 | {{sort|0000|0.00}} | {{sort|0000|0.00}} | {{sort|0024|24}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0168|1/32}} | {{sort|1125|11.25}} | {{sort|4500|45.00}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 48 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[నయన్ దోషి]] |align="left" | {{cr|ENG}} | 2011 | 2011 | 3 | 1 | 0 | {{sort|0000|0}} | {{sort|0000|0}} | 0 | 0 | {{sort|0000|0.00}} | {{sort|0000|0.00}} | {{sort|0032|32}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0185|1/15}} | {{sort|1163|11.63}} | {{sort|6200|62.00}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 49 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[రాహుల్ ద్రవిడ్]] {{dagger}} |align="left" | {{cr|IND}} | 2011 | 2013 | 52 | 51 | 2 | {{sort|1324|1324}} | {{sort|0660|66}} | 0 | 7 | {{sort|2702|27.02}} | {{sort|10888|108.88}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 11 | 0 |- style="text-align:center;" ! 50 ! scope="row" style="text-align:left;" | అంకీత్ చవాన్ |align="left" | {{cr|IND}} | 2011 | 2013 | 13 | 3 | 1 | {{sort|0012|12}} | {{sort|0071|7*}} | 0 | 0 | {{sort|0600|6.00}} | {{sort|10909|109.09}} | {{sort|0248|248}} | {{sort|08|8}} | {{sort|0287|2/23}} | {{sort|0789|7.89}} | {{sort|4075|40.75}} | 3 | 0 |- style="text-align:center;" ! 51 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[అశోక్ మేనరియా]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2011 | 2013 | 33 | 24 | 3 | {{sort|407|407}} | {{sort|0400|40}} | 0 | 0 | {{sort|1938|19.38}} | {{sort|11181|111.81}} | {{sort|0140|140}} | {{sort|03|3}} | {{sort|0280|2/20}} | {{sort|0741|7.41}} | {{sort|5766|57.66}} | 6 | 0 |- style="text-align:center;" ! 52 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[దిశాంత్ యాగ్నిక్]] {{double-dagger}} |align="left" | {{cr|IND}} | 2011 | 2014 | 27 | 19 | 7 | {{sort|0176|176}} | {{sort|0340|34}} | 0 | 0 | {{sort|1466|14.66}} | {{sort|12307|123.07}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 13 | 6 |- style="text-align:center;" ! 53 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[అజింక్య రహానే]] {{dagger}} |align="left" | {{cr|IND}} | 2011 | 2019 | 106 | 99 | 12 | {{sort|3098|3098}} | {{sort|1051|105*}} | 2 | 21 | {{sort|3560|35.60}} | {{sort|12230|122.30}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 40 | 0 |- style="text-align:center;" ! 54 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[స్టూవర్ట్ బిన్నీ]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2011 | 2019 | 78 | 59 | 19 | {{sort|812|812}} | {{sort|0481|48*}} | 0 | 0 | {{sort|2030|20.30}} | {{sort|13267|132.67}} | {{sort|0492|492}} | {{sort|18|18}} | {{sort|0286|2/14}} | {{sort|0756|7.56}} | {{sort|3444|34.44}} | 18 | 0 |- style="text-align:center;" ! 55 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[శ్రీవత్స్ గోస్వామి]] {{double-dagger}} |align="left" | {{cr|IND}} | 2012 | 2012 | 11 | 6 | 1 | {{sort|069|69}} | {{sort|0240|24}} | 0 | 0 | {{sort|1380|13.80}} | {{sort|10299|102.99}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 4 | 4 |- style="text-align:center;" ! 56 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ఒవైస్ షా (ఇంగ్లాండ్ క్రికెటర్)|ఒవైస్ షా]] |align="left" | {{cr|ENG}} | 2012 | 2013 | 15 | 15 | 4 | {{sort|365|365}} | {{sort|0760|76}} | 0 | 3 | {{sort|3318|33.18}} | {{sort|13082|130.82}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 5 | 0 |- style="text-align:center;" ! 57 ! scope="row" style="text-align:left;" | అజిత్ చండీలా |align="left" | {{cr|IND}} | 2012 | 2013 | 12 | 2 | 2 | {{sort|0004|4}} | {{sort|0041|4*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|05714|57.14}} | {{sort|0234|234}} | {{sort|11|11}} | {{sort|0487|4/13}} | {{sort|0621|6.21}} | {{sort|2200|22.00}} | 7 | 0 |- style="text-align:center;" ! 58 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[బ్రాడ్ హాగ్]] |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2012 | 2013 | 10 | 3 | 1 | {{sort|015|15}} | {{sort|0130|13}} | 0 | 0 | {{sort|0750|7.50}} | {{sort|09375|93.75}} | {{sort|0236|236}} | {{sort|10|10}} | {{sort|0269|2/31}} | {{sort|0722|7.22}} | {{sort|2840|28.40}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 59 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[బ్రాడ్ హడ్జ్]] |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2012 | 2014 | 38 | 33 | 14 | {{sort|748|748}} | {{sort|0541|54*}} | 0 | 1 | {{sort|3936|39.36}} | {{sort|14384|143.84}} | {{sort|0018|18}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0187|1/13}} | {{sort|0800|8.00}} | {{sort|2400|24.00}} | 16 | 0 |- style="text-align:center;" ! 60 ! scope="row" style="text-align:left;" | కెవన్ కూపర్ |align="left" | {{cr|West Indies}} | 2012 | 2014 | 31 | 17 | 6 | {{sort|0142|142}} | {{sort|0320|32}} | 0 | 0 | {{sort|1290|12.90}} | {{sort|17530|175.30}} | {{sort|0714|714}} | {{sort|39|39}} | {{sort|0482|4/18}} | {{sort|0805|8.05}} | {{sort|2458|24.58}} | 13 | 0 |- style="text-align:center;" ! 61 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[శ్రీశాంత్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2013 | 2013 | 7 | 3 | 2 | {{sort|001|1}} | {{sort|0011|1*}} | 0 | 0 | {{sort|0100|1.00}} | {{sort|02500|25.00}} | {{sort|0130|130}} | {{sort|05|5}} | {{sort|0280|2/20}} | {{sort|0752|7.52}} | {{sort|2735|27.35}} | 11 | 0 |- style="text-align:center;" ! 62 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[కుషల్ జనిత్ పెరెరా]] |align="left" | {{flagicon|SL}}[[శ్రీలంక]] | 2013 | 2013 | 3 | 3 | 0 | {{sort|022|22}} | {{sort|0140|14}} | 0 | 0 | {{sort|0733|7.33}} | {{sort|12941|129.41}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 63 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[సచిన్ బేబీ]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2013 | 2013 | 4 | 1 | 0 | {{sort|003|3}} | {{sort|0030|3}} | 0 | 0 | {{sort|0300|3.00}} | {{sort|04286|42.86}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 2 | 0 |- style="text-align:center;" ! 64 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[హర్మీత్ సింగ్ బద్దన్]] |align="left" | {{flagicon|USA}}[[అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలు]] | 2013 | 2013 | 1 | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|0024|24}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0166|1/34}} | {{sort|0850|8.50}} | {{sort|3400|34.00}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 65 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[రాహుల్ శుక్లా]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2013 | 2013 | 7 | 3 | 2 | {{sort|002|2}} | {{sort|0011|1*}} | 0 | 0 | {{sort|0200|2.00}} | {{sort|05000|50.00}} | {{sort|0126|126}} | {{sort|08|8}} | {{sort|0377|3/23}} | {{sort|0847|8.47}} | {{sort|2255|22.55}} | 3 | 0 |- style="text-align:center;" ! 66 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[శామ్యూల్ బద్రీ]] |align="left" | {{cr|West Indies}} | 2013 | 2013 | 1 | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|0024|24}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0066|0/34}} | {{sort|0850|8.50}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 67 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[విక్రమజీత్ మాలిక్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2013 | 2014 | 7 | 1 | 1 | {{sort|001|1}} | {{sort|0011|1*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|05000|50.00}} | {{sort|0132|132}} | {{sort|08|8}} | {{sort|0376|3/24}} | {{sort|0727|7.27}} | {{sort|2000|20.00}} | 2 | 0 |- style="text-align:center;" ! 68 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[జేమ్స్ ఫాల్క్‌నర్]] |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2013 | 2015 | 48 | 35 | 16 | {{sort|387|387}} | {{sort|0460|46}} | 0 | 0 | {{sort|2036|20.36}} | {{sort|14386|143.86}} | {{sort|1051|1051}} | {{sort|53|53}} | {{sort|0584|5/16}} | {{sort|0828|8.28}} | {{sort|2737|27.37}} | 11 | 0 |- style="text-align:center;" ! 69 ! scope="row" style="text-align:left;" | ప్రవీణ్ తంబె |align="left" | {{cr|IND}} | 2013 | 2015 | 31 | 6 | 4 | {{sort|011|11}} | {{sort|0031|3*}} | 0 | 0 | {{sort|05500|5.50}} | {{sort|05500|55.00}} | {{sort|0678|678}} | {{sort|35|35}} | {{sort|0485|4/15}} | {{sort|0697|6.97}} | {{sort|2251|22.51}} | 4 | 0 |- style="text-align:center;" ! 70 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[సంజు శాంసన్]] {{double-dagger}} {{dagger}} |align="left" | {{cr|IND}} | 2013 | 2025 | 155 | 150 | 18 | {{sort|4219|4219}} | {{sort|1190|119}} | 2 | 26 | {{sort|3196|31.96}} | {{sort|14053|140.53}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 84 | 17 |- style="text-align:center;" ! 71 ! scope="row" style="text-align:left;" | ఉన్ముక్త్ చంద్ |align="left" | {{cr|IND}} | 2014 | 2014 | 1 | 1 | 0 | {{sort|002|2}} | {{sort|0020|2}} | 0 | 0 | {{sort|0200|2.00}} | {{sort|02222|22.22}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 72 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[అభిషేక్ నాయర్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2014 | 2014 | 5 | 4 | 1 | {{sort|043|43}} | {{sort|0230|23}} | 0 | 0 | {{sort|1433|14.33}} | {{sort|09149|91.49}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 73 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[బెన్ కట్టింగ్]] |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2014 | 2014 | 1 | 1 | 0 | {{sort|0008|8}} | {{sort|0080|8}} | 0 | 0 | {{sort|0800|8.00}} | {{sort|13333|133.33}} | {{sort|0024|24}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0169|1/31}} | {{sort|0775|7.75}} | {{sort|3100|31.00}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 74 ! scope="row" style="text-align:left;" | ఇక్బాల్ అబ్దుల్లా |align="left" | {{cr|IND}} | 2014 | 2014 | 1 | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|0012|12}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0083|0/17}} | {{sort|0850|8.50}} | {{sort|-0001|–}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 75 ! scope="row" style="text-align:left;" | కేన్ రిచర్డ్‌సన్ |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2014 | 2014 | 7 | 1 | 0 | {{sort|0001|1}} | {{sort|0010|1}} | 0 | 0 | {{sort|0100|1.00}} | {{sort|05000|50.00}} | {{sort|0162|162}} | {{sort|09|9}} | {{sort|0282|2/18}} | {{sort|0763|7.63}} | {{sort|2289|22.89}} | 3 | 0 |- style="text-align:center;" ! 76 ! scope="row" style="text-align:left;" | రజత్ భాటియా |align="left" | {{cr|IND}} | 2014 | 2015 | 14 | 8 | 2 | {{sort|0067|67}} | {{sort|0230|23}} | 0 | 0 | {{sort|1117|11.17}} | {{sort|12407|124.07}} | {{sort|0258|258}} | {{sort|12|12}} | {{sort|0377|3/23}} | {{sort|0765|7.65}} | {{sort|2742|27.42}} | 5 | 0 |- style="text-align:center;" ! 77 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[టిమ్ సౌథీ]] |align="left" | {{flagicon|NZ}}[[న్యూజీలాండ్]] | 2014 | 2015 | 10 | 4 | 2 | {{sort|0017|17}} | {{sort|0071|7*}} | 0 | 0 | {{sort|0850|8.50}} | {{sort|13077|130.77}} | {{sort|0228|228}} | {{sort|06|6}} | {{sort|0268|2/32}} | {{sort|0850|8.50}} | {{sort|5383|53.83}} | 6 | 0 |- style="text-align:center;" ! 78 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[అంకిత్ శర్మ]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2014 | 2018 | 8 | 4 | 1 | {{sort|0041|41}} | {{sort|0300|30}} | 0 | 0 | {{sort|1367|13.67}} | {{sort|11389|113.89}} | {{sort|0138|138}} | {{sort|07|7}} | {{sort|0280|2/20}} | {{sort|0730|7.30}} | {{sort|2400|24.00}} | 2 | 0 |- style="text-align:center;" ! 79 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ధావల్ కులకర్ణి]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2014 | 2019 | 37 | 7 | 4 | {{sort|0050|50}} | {{sort|0281|28*}} | 0 | 0 | {{sort|1667|16.67}} | {{sort|10870|108.70}} | {{sort|0701|701}} | {{sort|29|29}} | {{sort|0291|2/9}} | {{sort|0874|8.74}} | {{sort|3521|35.21}} | 13 | 0 |- style="text-align:center;" ! 80 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[స్టీవ్ స్మిత్]] {{dagger}} |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2014 | 2020 | 50 | 43 | 8 | {{sort|1070|1070}} | {{sort|0791|79*}} | 0 | 8 | {{sort|3057|30.57}} | {{sort|12693|126.93}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 21 | 0 |- style="text-align:center;" ! 81 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[రాహుల్ తెవాటియా]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2014 | 2021 | 32 | 23 | 6 | {{sort|0426|426}} | {{sort|0530|53}} | 0 | 1 | {{sort|2506|25.06}} | {{sort|12420|124.20}} | {{sort|0570|570}} | {{sort|21|21}} | {{sort|0375|3/25}} | {{sort|0796|7.96}} | {{sort|3600|36.00}} | 11 | 0 |- style="text-align:center;" ! 82 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[కరుణ్ నాయర్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2014 | 2022 | 28 | 25 | 2 | {{sort|527|527}} | {{sort|0731|73*}} | 0 | 4 | {{sort|2291|22.91}} | {{sort|13342|133.42}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 8 | 0 |- style="text-align:center;" ! 83 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[దీపక్ హుడా]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2015 | 2015 | 14 | 9 | 0 | {{sort|151|151}} | {{sort|0540|54}} | 0 | 1 | {{sort|1678|16.78}} | {{sort|15895|158.95}} | {{sort|0091|91}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0165|1/35}} | {{sort|0851|8.51}} | {{sort|12900|129.00}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 84 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[బరిందర్ స్రాన్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2015 | 2015 | 1 | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|0018|18}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0065|0/35}} | {{sort|1167|11.67}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 85 ! scope="row" style="text-align:left;" | రస్టీ థెరాన్ |align="left" |{{flagicon|USA}}[[అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలు]] | 2015 | 2015 | 1 | 1 | 1 | {{sort|0001|1}} | {{sort|0011|1*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|10000|100.00}} | {{sort|0024|24}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0160|1/40}} | {{sort|1000|10.00}} | {{sort|4000|40.00}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 86 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[క్రిస్ మోరిస్ (క్రికెటర్)|క్రిస్ మోరిస్]] |align="left" | {{flagicon|SA}}[[దక్షిణాఫ్రికా]] | 2015 | 2021 | 22 | 14 | 7 | {{sort|0143|143}} | {{sort|0361|36*}} | 0 | 0 | {{sort|2043|20.43}} | {{sort|15053|150.53}} | {{sort|0498|498}} | {{sort|28|28}} | {{sort|0477|4/23}} | {{sort|0828|8.28}} | {{sort|2454|24.54}} | 7 | 0 |- style="text-align:center;" ! 87 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[హైన్రిక్ క్లాసెన్]] {{double-dagger}} |align="left" | {{flagicon|SA}}[[దక్షిణాఫ్రికా]] | 2018 | 2018 | 4 | 4 | 1 | {{sort|0057|57}} | {{sort|0320|32}} | 0 | 0 | {{sort|1900|19.00}} | {{sort|12128|121.28}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 3 | 4 |- style="text-align:center;" ! 88 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[డి 'ఆర్సీ షార్ట్]] |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2018 | 2018 | 7 | 7 | 0 | {{sort|0115|115}} | {{sort|0440|44}} | 0 | 0 | {{sort|1643|16.43}} | {{sort|11616|116.16}} | {{sort|0018|18}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0190|1/10}} | {{sort|0633|6.33}} | {{sort|1900|19.00}} | 2 | 0 |- style="text-align:center;" ! 89 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[అనురీత్ సింగ్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2018 | 2018 | 3 | 1 | 1 | {{sort|0003|3}} | {{sort|0031|3*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|07500|75.00}} | {{sort|0024|24}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0180|1/20}} | {{sort|1050|10.50}} | {{sort|4200|42.00}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 90 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[బెన్ లాఫ్లిన్]] |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2018 | 2018 | 7 | 2 | 1 | {{sort|0001|1}} | {{sort|0011|1*}} | 0 | 0 | {{sort|0100|1.00}} | {{sort|02500|25.00}} | {{sort|0125|125}} | {{sort|09|9}} | {{sort|0285|2/15}} | {{sort|1013|10.13}} | {{sort|2344|23.44}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 91 ! scope="row" style="text-align:left;" |ప్రశాంత్ చోప్రా |align="left" | {{cr|IND}} | 2018 | 2019 | 2 | 1 | 0 | {{sort|0008|8}} | {{sort|0080|8}} | 0 | 0 | {{sort|0800|8.00}} | {{sort|13333|133.33}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 92 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[రాహుల్ త్రిపాఠి]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2018 | 2019 | 20 | 19 | 4 | {{sort|0367|367}} | {{sort|0801|80*}} | 0 | 2 | {{sort|2447|24.47}} | {{sort|12877|128.77}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 7 | 0 |- style="text-align:center;" ! 93 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[కృష్ణప్ప గౌతమ్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2018 | 2019 | 22 | 17 | 5 | {{sort|0144|144}} | {{sort|0331|33*}} | 0 | 0 | {{sort|1200|12.00}} | {{sort|17349|173.49}} | {{sort|0360|360}} | {{sort|12|12}} | {{sort|0288|2/12}} | {{sort|0797|7.97}} | {{sort|3983|39.83}} | 10 | 0 |- style="text-align:center;" ! 94 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[శ్రేయాస్ గోపాల్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2018 | 2021 | 42 | 18 | 6 | {{sort|0157|157}} | {{sort|0240|24}} | 0 | 0 | {{sort|1308|13.08}} | {{sort|11630|116.30}} | {{sort|0810|810}} | {{sort|41|41}} | {{sort|0484|4/16}} | {{sort|0809|8.09}} | {{sort|2663|26.63}} | 10 | 0 |- style="text-align:center;" ! 95 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[మహిపాల్ లోమ్రోర్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2018 | 2021 | 32 | 27 | 5 | {{sort|0452|452}} | {{sort|0541|54*}} | 0 | 1 | {{sort|2055|20.55}} | {{sort|11987|119.87}} | {{sort|0084|84}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0178|1/22}} | {{sort|0740|7.40}} | {{sort|10900|109.00}} | 7 | 0 |- style="text-align:center;" ! 96 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[బెన్ స్టోక్స్]] |align="left" | {{cr|ENG}} | 2018 | 2021 | 31 | 31 | 5 | {{sort|0604|604}} | {{sort|1071|107*}} | 1 | 1 | {{sort|2323|23.23}} | {{sort|13045|130.45}} | {{sort|0419|419}} | {{sort|16|16}} | {{sort|0385|3/15}} | {{sort|0942|9.42}} | {{sort|4113|41.13}} | 16 | 0 |- style="text-align:center;" ! 97 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[జయదేవ్ ఉనద్కత్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2018 | 2021 | 39 | 15 | 7 | {{sort|0100|100}} | {{sort|0260|26}} | 0 | 0 | {{sort|1250|12.50}} | {{sort|12048|120.48}} | {{sort|0802|802}} | {{sort|29|29}} | {{sort|0385|3/15}} | {{sort|0958|9.58}} | {{sort|4417|44.17}} | 11 | 0 |- style="text-align:center;" ! 98 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[జోస్ బట్లర్]] {{double-dagger}} |align="left" | {{cr|ENG}} | 2018 | 2024 | 83 | 82 | 9 | {{sort|3055|3055}} | {{sort|1240|124}} | 7 | 18 | {{sort|4185|41.85}} | {{sort|14780|147.80}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 47 | 1 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 99 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" | [[జోఫ్రా ఆర్చర్]] § |align="left" | {{cr|ENG}} | 2018 | 2026 | 58 | 36 | 14 | {{sort|0277|277}} | {{sort|0300|30}} | 0 | 0 | {{sort|1259|12.59}} | {{sort|14205|142.05}} | {{sort|1338|1338}} | {{sort|72|72}} | {{sort|0385|3/15}} | {{sort|0797|7.97}} | {{sort|2468|24.68}} | 15 | 0 |- style="text-align:center;" ! 100 ! scope="row" style="text-align:left;" | సుధేష్ మిధున్ |align="left" | {{cr|IND}} | 2019 | 2019 | 1 | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|0012|12}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0073|0/27}} | {{sort|1350|13.50}} | {{sort|-0001|–}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 101 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ఇష్ సోధి]] |align="left" | {{flagicon|NZ}}[[న్యూజీలాండ్]] | 2019 | 2019 | 8 | 2 | 0 | {{sort|0007|7}} | {{sort|0060|6}} | 0 | 0 | {{sort|0350|3.50}} | {{sort|04118|41.18}} | {{sort|0181|181}} | {{sort|09|9}} | {{sort|0374|3/26}} | {{sort|0670|6.70}} | {{sort|2244|22.44}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 102 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ఆష్టన్ టర్నర్]] |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2019 | 2019 | 4 | 3 | 1 | {{sort|0003|3}} | {{sort|0031|3*}} | 0 | 0 | {{sort|0150|1.50}} | {{sort|3000|30.00}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 103 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ఒషానే థామస్]] |align="left" | {{cr|West Indies}} | 2019 | 2019 | 4 | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|0060|60}} | {{sort|05|5}} | {{sort|0296|2/6}} | {{sort|0790|7.90}} | {{sort|1580|15.80}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 104 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[వరుణ్ ఆరోన్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2019 | 2020 | 8 | 3 | 2 | {{sort|0004|4}} | {{sort|0031|3*}} | 0 | 0 | {{sort|0400|4.00}} | {{sort|02353|23.53}} | {{sort|0120|120}} | {{sort|04|4}} | {{sort|0280|2/20}} | {{sort|1050|10.50}} | {{sort|5250|52.50}} | 1 | 0 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 105 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" | [[రియాన్ పరాగ్]] § {{dagger}} |align="left" | {{cr|IND}} | 2019 | 2026 | 94 | 82 | 13 | {{sort|1773|1773}} | {{sort|0841|84*}} | 0 | 8 | {{sort|2570|25.70}} | {{sort|14207|142.07}} | {{sort|0319|319}} | {{sort|09|9}} | {{sort|0095|1/5}} | {{sort|0969|9.69}} | {{sort|5722|57.22}} | 49 | 0 |- style="text-align:center;" ! 106 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[రాబిన్ ఉత్తప్ప]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2020 | 2020 | 12 | 12 | 0 | {{sort|0196|196}} | {{sort|0410|41}} | 0 | 0 | {{sort|1633|16.33}} | {{sort|11951|119.51}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 3 | 0 |- style="text-align:center;" ! 107 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[టామ్ కర్రన్]] |align="left" | {{cr|ENG}} | 2020 | 2020 | 5 | 4 | 3 | {{sort|0083|83}} | {{sort|0831|83*}} | 0 | 1 | {{sort|8300|83.00}} | {{sort|13387|133.87}} | {{sort|0109|109}} | {{sort|03|3}} | {{sort|0163|1/37}} | {{sort|1145|11.45}} | {{sort|6933|69.33}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 108 ! scope="row" style="text-align:left;" | అంకిత్ రాజ్‌పుత్ |align="left" | {{cr|IND}} | 2020 | 2020 | 6 | 2 | 1 | {{sort|0009|9}} | {{sort|0071|7*}} | 0 | 0 | {{sort|0900|9.00}} | {{sort|09000|90.00}} | {{sort|0102|102}} | {{sort|02|2}} | {{sort|0161|1/39}} | {{sort|1171|11.71}} | {{sort|9950|99.50}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 109 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ఆండ్రూ టై]] |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2020 | 2020 | 1 | 1 | 0 | {{sort|0006|6}} | {{sort|0060|6}} | 0 | 0 | {{sort|0600|6.00}} | {{sort|10000|100.00}} | {{sort|0024|24}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0150|1/50}} | {{sort|1250|12.50}} | {{sort|5000|50.00}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 110 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[డేవిడ్ మిల్లర్]] |align="left" | {{flagicon|SA}}[[దక్షిణాఫ్రికా]] | 2020 | 2021 | 10 | 9 | 3 | {{sort|0124|124}} | {{sort|0620|62}} | 0 | 1 | {{sort|2067|20.67}} | {{sort|10973|109.73}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 4 | 0 |- style="text-align:center;" ! 111 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[కార్తీక్ త్యాగి]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2020 | 2021 | 14 | 5 | 3 | {{sort|0006|6}} | {{sort|0060|6}} | 0 | 0 | {{sort|0300|3.00}} | {{sort|06000|60.00}} | {{sort|0313|313}} | {{sort|13|13}} | {{sort|0171|1/29}} | {{sort|0941|9.41}} | {{sort|3777|37.77}} | 3 | 0 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 112 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" | [[యశస్వి జైస్వాల్]] § {{dagger}} |align="left" | {{cr|IND}} | 2020 | 2026 | 78 | 77 | 5 | {{sort|2481|2481}} | {{sort|1240|124}} | 2 | 18 | {{sort|3446|34.46}} | {{sort|15343|153.43}} | {{sort|0007|7}} | {{sort|0|0}} | {{sort|0094|0/6}} | {{sort|1457|14.57}} | {{sort|-0001|–}} | 30 | 0 |- style="text-align:center;" ! 113 ! scope="row" style="text-align:left;" | మానన్ వోహ్రా |align="left" | {{cr|IND}} | 2021 | 2021 | 4 | 4 | 0 | {{sort|0042|42}} | {{sort|0140|14}} | 0 | 0 | {{sort|1050|10.50}} | {{sort|10769|107.69}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 114 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[అనుజ్ రావత్]] {{double-dagger}} | align="left" | {{cr|IND}} | 2021 | 2021 | 2 | 1 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|00000|0.00}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 3 | 0 |- style="text-align:center;" ! 115 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ఆకాష్ సింగ్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2021 | 2021 | 1 | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|00000|0.00}} | {{sort|0024|24}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0061|0/39}} | {{sort|0975|9.75}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 116 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[మయాంక్ మార్కండే]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2021 | 2021 | 1 | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|0018|18}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0074|0/26}} | {{sort|0867|8.67}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 117 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ఎవిన్ లూయిస్]] |align="left" | {{cr|West Indies}} | 2021 | 2021 | 5 | 5 | 0 | {{sort|0151|151}} | {{sort|0580|58}} | 0 | 1 | {{sort|3020|30.20}} | {{sort|16237|162.37}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 118 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[శివమ్ దూబే]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2021 | 2021 | 9 | 9 | 1 | {{sort|0230|230}} | {{sort|0641|64*}} | 0 | 1 | {{sort|2875|28.75}} | {{sort|11917|119.17}} | {{sort|030|30}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0095|0/5}} | {{sort|0980|9.80}} | {{sort|-0001|–}} | 2 | 0 |- style="text-align:center;" ! 119 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[గ్లెన్ ఫిలిప్స్]] |align="left" | {{flagicon|NZ}}[[న్యూజీలాండ్]] | 2021 | 2021 | 3 | 3 | 1 | {{sort|0026|26}} | {{sort|0141|14*}} | 0 | 0 | {{sort|1300|13.00}} | {{sort|07879|78.79}} | {{sort|0012|12}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0183|1/17}} | {{sort|1000|10.00}} | {{sort|2000|20.00}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 120 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ముస్తాఫిజుర్ రహమాన్]] |align="left" | {{cr|BAN}} | 2021 | 2021 | 14 | 5 | 5 | {{sort|0008|8}} | {{sort|0081|8*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|05714|57.14}} | {{sort|0311|311}} | {{sort|14|14}} | {{sort|0380|3/20}} | {{sort|0841|8.41}} | {{sort|3114|31.14}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 121 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[చేతన్ సకారియా]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2021 | 2021 | 14 | 6 | 1 | {{sort|016|16}} | {{sort|0070|7}} | 0 | 0 | {{sort|0320|3.20}} | {{sort|06400|64.00}} | {{sort|0312|312}} | {{sort|14|14}} | {{sort|0369|3/31}} | {{sort|0819|8.19}} | {{sort|3043|30.43}} | 4 | 0 |- style="text-align:center;" ! 122 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[తబ్రైజ్ షమ్సీ]] |align="left" | {{flagicon|SA}}[[దక్షిణాఫ్రికా]] | 2021 | 2021 | 1 | 1 | 1 | {{sort|0002|2}} | {{sort|0021|2*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|05000|50.00}} | {{sort|0024|24}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0066|0/34}} | {{sort|0850|8.50}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 123 ! scope="row" style="text-align:left;" | కుల్‌దీప్ యాదవ్ |align="left" | {{cr|IND}} | 2021 | 2023 | 3 | 1 | 1 | {{sort|0000|0}} | {{sort|0001|0*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|00000|0.00}} | {{sort|0054|54}} | {{sort|02|2}} | {{sort|0182|1/18}} | {{sort|0933|9.33}} | {{sort|4200|42.00}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 124 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[రాస్సీ వాన్ డెర్ డస్సెన్]] |align="left" | {{flagicon|SA}}[[దక్షిణాఫ్రికా]] | 2022 | 2022 | 3 | 3 | 1 | {{sort|0022|22}} | {{sort|0121|12*}} | 0 | 0 | {{sort|1100|11.00}} | {{sort|09167|91.67}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 125 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[డారిల్ మిచెల్]] |align="left" | {{flagicon|NZ}}[[న్యూజీలాండ్]] | 2022 | 2022 | 2 | 2 | 0 | {{sort|0033|33}} | {{sort|0170|17}} | 0 | 0 | {{sort|1650|16.50}} | {{sort|07500|75.00}} | {{sort|0012|12}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0093|0/7}} | {{sort|1350|13.50}} | {{sort|-0001|–}} | 2 | 0 |- style="text-align:center;" ! 126 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[జేమ్స్ నీషమ్]] |align="left" | {{flagicon|NZ}}[[న్యూజీలాండ్]] | 2022 | 2022 | 2 | 2 | 0 | {{sort|0031|31}} | {{sort|0170|17}} | 0 | 0 | {{sort|1550|15.50}} | {{sort|11481|114.81}} | {{sort|0018|18}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0071|0/29}} | {{sort|0967|9.67}} | {{sort|-0001|–}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 127 ! scope="row" style="text-align:left;" |నాథన్ కౌల్టర్-నైల్ |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2022 | 2022 | 1 | 1 | 1 | {{sort|0001|1}} | {{sort|0011|1*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|05000|50.00}} | {{sort|0018|18}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0052|0/48}} | {{sort|1600|16.00}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 128 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ప్రసిద్ కృష్ణ]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2022 | 2022 | 17 | 3 | 2 | {{sort|0006|6}} | {{sort|0041|4*}} | 0 | 0 | {{sort|0600|6.00}} | {{sort|05000|50.00}} | {{sort|0399|399}} | {{sort|19|19}} | {{sort|0378|3/22}} | {{sort|0829|8.29}} | {{sort|2900|29.00}} | 2 | 0 |- style="text-align:center;" ! 129 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[దేవదత్ పాడిక్కల్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2022 | 2023 | 28 | 28 | 1 | {{sort|0637|637}} | {{sort|0540|54}} | 0 | 3 | {{sort|2359|23.59}} | {{sort|12589|125.89}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 7 | 0 |- style="text-align:center;" ! 130 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ఒబెడ్ మెక్కాయ్]] |align="left" | {{cr|West Indies}} | 2022 | 2023 | 8 | 1 | 0 | {{sort|0008|8}} | {{sort|0080|8}} | 0 | 0 | {{sort|0800|8.00}} | {{sort|16000|160.00}} | {{sort|0161|161}} | {{sort|11|11}} | {{sort|0377|3/23}} | {{sort|0932|9.32}} | {{sort|2273|22.73}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 131 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[నవదీప్ సైనీ]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2022 | 2023 | 4 | 1 | 0 | {{sort|0002|2}} | {{sort|0020|2}} | 0 | 0 | {{sort|0200|2.00}} | {{sort|10000|100.00}} | {{sort|0072|72}} | {{sort|06|6}} | {{sort|0360|3/40}} | {{sort|1217|12.17}} | {{sort|2433|24.33}} | 2 | 0 |- style="text-align:center;" ! 132 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[రవిచంద్రన్ అశ్విన్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2022 | 2024 | 45 | 31 | 12 | {{sort|0344|344}} | {{sort|0500|50}} | 0 | 1 | {{sort|1811|18.11}} | {{sort|13251|132.51}} | {{sort|1026|1026}} | {{sort|35|35}} | {{sort|0383|3/17}} | {{sort|0782|7.82}} | {{sort|3823|38.23}} | 11 | 0 |- style="text-align:center;" ! 133 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ట్రెంట్ బౌల్ట్]] |align="left" | {{flagicon|NZ}}[[న్యూజీలాండ్]] | 2022 | 2024 | 42 | 17 | 12 | {{sort|0070|70}} | {{sort|0171|17*}} | 0 | 0 | {{sort|1400|14.00}} | {{sort|11864|118.64}} | {{sort|0920|920}} | {{sort|45|45}} | {{sort|0378|3/22}} | {{sort|0813|8.13}} | {{sort|2771|27.71}} | 11 | 0 |- style="text-align:center;" ! 134 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[యుజ్వేంద్ర చహల్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2022 | 2024 | 46 | 2 | 1 | {{sort|0005|5}} | {{sort|0050|5}} | 0 | 0 | {{sort|0500|5.00}} | {{sort|06250|62.50}} | {{sort|1073|1073}} | {{sort|66|66}} | {{sort|0560|5/40}} | {{sort|0842|8.42}} | {{sort|2280|22.80}} | 6 | 0 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 135 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" |[[కుల్దీప్ సేన్]] § |align="left" | {{cr|IND}} | 2022 | 2024 | 12 | 1 | 1 | {{sort|0000|0}} | {{sort|0001|0*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|00000|0.00}} | {{sort|0241|241}} | {{sort|14|14}} | {{sort|0480|4/20}} | {{sort|0963|9.63}} | {{sort|2764|27.64}} | 4 | 0 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 136 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" | [[షిమ్రాన్ హెట్‌మైర్]] § |align="left" | {{cr|West Indies}} | 2022 | 2026 | 63 | 57 | 20 | {{sort|1043|1043}} | {{sort|0591|59*}} | 0 | 3 | {{sort|2819|28.19}} | {{sort|14836|148.36}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 35 | 0 |- style="text-align:center;" ! 137 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[జో రూట్]] |align="left" | {{cr|ENG}} | 2023 | 2023 | 3 | 1 | 0 | {{sort|0010|10}} | {{sort|0100|10}} | 0 | 0 | {{sort|1000|10.00}} | {{sort|06667|66.67}} | {{sort|0012|12}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0086|0/14}} | {{sort|0700|7.00}} | {{sort|-0001|–}} | 2 | 0 |- style="text-align:center;" ! 138 ! scope="row" style="text-align:left;" | అబ్దుల్ బాసిత్ (క్రికెటర్)|అబ్దుల్ బాసిత్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2023 | 2023 | 1 | 1 | 1 | {{sort|0001|1}} | {{sort|0011|1*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|10000|100.00}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 139 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[జాసన్ హోల్డర్]] |align="left" | {{cr|West Indies}} | 2023 | 2023 | 8 | 3 | 1 | {{sort|012|12}} | {{sort|0111|11}} | 0 | 0 | {{sort|0600|6.00}} | {{sort|10909|109.09}} | {{sort|0171|171}} | {{sort|04|4}} | {{sort|0271|2/29}} | {{sort|0996|9.96}} | {{sort|7100|71.00}} | 4 | 0 |- style="text-align:center;" ! 140 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[మురుగన్ అశ్విన్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2023 | 2023 | 2 | 0 | 0 | {{sort|0000|0}} | {{sort|0000|0}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|0024|24}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0089|0/11}} | {{sort|1325|13.25}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 141 ! scope="row" style="text-align:left;" | కె.ఎం.ఆసిఫ్ |align="left" | {{cr|IND}} | 2023 | 2023 | 4 | 1 | 0 | {{sort|0000|0}} | {{sort|0000|0}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|00000|0.00}} | {{sort|0084|84}} | {{sort|03|3}} | {{sort|0258|2/42}} | {{sort|1042|10.42}} | {{sort|4600|46.00}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 142 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ఆడమ్ జాంపా]] |align="left" | {{flagicon|AUS}}[[ఆస్ట్రేలియా]] | 2023 | 2023 | 6 | 3 | 0 | {{sort|0010|10}} | {{sort|0070|7}} | 0 | 0 | {{sort|0333|3.33}} | {{sort|06250|62.50}} | {{sort|0132|132}} | {{sort|08|8}} | {{sort|0378|3/22}} | {{sort|0855|8.55}} | {{sort|2350|23.50}} | 0 | 0 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 143 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" | [[ధ్రువ్ జురెల్]] § {{double-dagger}} |align="left" | {{cr|IND}} | 2023 | 2026 | 53 | 46 | 12 | {{sort|0994|994}} | {{sort|0811|81*}} | 0 | 7 | {{sort|2924|29.24}} | {{sort|15435|154.35}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 33 | 1 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 144 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" | [[సందీప్ శర్మ]] § |align="left" | {{cr|IND}} | 2023 | 2026 | 35 | 3 | 3 | {{sort|0008|8}} | {{sort|0061|6*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|07273|72.73}} | {{sort|0757|757}} | {{sort|33|33}} | {{sort|0582|5/18}} | {{sort|0891|8.91}} | {{sort|3406|34.06}} | 9 | 0 |- style="text-align:center;" ! 145 ! scope="row" style="text-align:left;" | టమ్‌ కోహ్లర్-కాడ్మోర్ {{double-dagger}} |align="left" | {{cr|ENG}} | 2024 | 2024 | 4 | 3 | 0 | {{sort|0048|48}} | {{sort|0200|20}} | 0 | 0 | {{sort|1600|16.00}} | {{sort|08889|88.89}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 146 ! scope="row" style="text-align:left;" |[[రోవ్మాన్ పావెల్]] |align="left" | {{cr|West Indies}} | 2024 | 2024 | 10 | 7 | 1 | {{sort|0103|103}} | {{sort|0270|27}} | 0 | 0 | {{sort|17.17|17.17}} | {{sort|15147|151.47}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 7 | 0 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 147 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" | [[డోనోవన్ ఫెర్రీరా]]§ |align="left" | {{flagicon|SA}}[[దక్షిణాఫ్రికా]] | 2024 | 2026 | 13 | 11 | 2 | {{sort|0242|242}} | {{sort|0690|69}} | 0 | 2 | {{sort|2689|26.89}} | {{sort|16690|166.90}} | {{sort|0012|12}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0186|1/14}} | {{sort|1250|12.50}} | {{sort|2500|25.00}} | 9 | 0 |- style="text-align:center;" ! 148 ! scope="row" style="text-align:left;" | తనుష్ కోటియన్ |align="left" | {{cr|IND}} | 2024 | 2024 | 1 | 1 | 0 | {{sort|0024|24}} | {{sort|0240|24}} | 0 | 0 | {{sort|2400|24.00}} | {{sort|07742|77.42}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 149 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[అవేష్ ఖాన్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2024 | 2024 | 16 | 3 | 3 | {{sort|0010|10}} | {{sort|0071|7*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|20000|200.00}} | {{sort|0329|329}} | {{sort|19|19}} | {{sort|0373|3/27}} | {{sort|0959|9.59}} | {{sort|2768|27.68}} | 2 | 0 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 150 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" | [[నాండ్రే బర్గర్]]§ |align="left" | {{flagicon|SA}}[[దక్షిణాఫ్రికా]] | 2024 | 2026 | 8 | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|0144|144}} | {{sort|10|10}} | {{sort|0274|2/26}} | {{sort|0833|8.33}} | {{sort|2000|20.00}} | 2 | 0 |- style="text-align:center;" ! 151 ! scope="row" style="text-align:left;" |[[కేశవ్ మహరాజ్]] |align="left" | {{flagicon|SA}}[[దక్షిణాఫ్రికా]] | 2024 | 2024 | 2 | 1 | 0 | {{sort|0001|1}} | {{sort|0010|1}} | 0 | 0 | {{sort|0100|1.00}} | {{sort|05000|50.00}} | {{sort|0036|36}} | {{sort|02|2}} | {{sort|0277|2/23}} | {{sort|0650|6.50}} | {{sort|1950|19.50}} | 1 | 0 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 152 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" | [[శుభమ్ దూబే]]§ |align="left" | {{cr|IND}} | 2024 | 2026 | 16 | 15 | 7 | {{sort|0210|210}} | {{sort|0341|34*}} | 0 | 0 | {{sort|2625|26.25}} | {{sort|16406|164.06}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 1 | 0 |- style="text-align:center;" ! 153 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[నితీష్ రాణా]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2025 | 2025 | 11 | 11 | 1 | {{sort|0217|217}} | {{sort|0810|81}} | 0 | 2 | {{sort|2170|21.70}} | {{sort|16194|161.94}} | {{sort|0012|12}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0091|0/9}} | {{sort|0900|9.00}} | {{sort|-0001|–}} | 2 | 0 |- style="text-align:center;" ! 154 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[వానిందు హసరంగా]] |align="left" | {{flagicon|SL}}[[శ్రీలంక]] | 2025 | 2025 | 11 | 5 | 0 | {{sort|0009|9}} | {{sort|0040|4}} | 0 | 0 | {{sort|0180|1.80}} | {{sort|06000|60.00}} | {{sort|0246|246}} | {{sort|11|11}} | {{sort|0465|4/35}} | {{sort|0905|9.05}} | {{sort|3373|33.73}} | 2 | 0 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 155 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" |[[తుషార్ దేశ్‌పాండే]] § |align="left" | {{cr|IND}} | 2025 | 2026 | 16 | 6 | 3 | {{sort|0033|33}} | {{sort|0250|25}} | 0 | 0 | {{sort|1100|11.00}} | {{sort|15000|150.00}} | {{sort|0312|312}} | {{sort|13|13}} | {{sort|0356|3/44}} | {{sort|1117|11.17}} | {{sort|4469|44.69}} | 4 | 0 |- style="text-align:center;" ! 156 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ఫజల్‌హక్ ఫారూఖీ]] |align="left" | {{cr|AFG}} | 2025 | 2025 | 5 | 1 | 1 | {{sort|0002|2}} | {{sort|0021|2*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|10000|100.00}} | {{sort|0102|102}} | {{sort|00|0}} | {{sort|0070|0/30}} | {{sort|1235|12.35}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 157 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[కుమార్ కార్తికేయ]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2025 | 2025 | 4 | 2 | 0 | {{sort|0003|3}} | {{sort|0020|2}} | 0 | 0 | {{sort|0150|1.50}} | {{sort|06000|60.00}} | {{sort|0048|48}} | {{sort|02|2}} | {{sort|0179|1/21}} | {{sort|0975|9.75}} | {{sort|3900|39.00}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 158 ! scope="row" style="text-align:left;" |[[మహేశ్ తీక్షణ]] |align="left" | {{flagicon|SL}}[[శ్రీలంక]] | 2025 | 2025 | 11 | 4 | 2 | {{sort|0010|10}} | {{sort|0050|5}} | 0 | 0 | {{sort|0500|5.00}} | {{sort|03704|37.04}} | {{sort|0252|252}} | {{sort|11|11}} | {{sort|0274|2/26}} | {{sort|0976|9.76}} | {{sort|3727|37.27}} | 0 | 0 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 159 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" |[[వైభవ్ సూర్యవంశీ]] § |align="left" | {{cr|IND}} | 2025 | 2026 | 18 | 18 | 0 | {{sort|0692|692}} | {{sort|1030|103}} | 2 | 3 | {{sort|3844|38.44}} | {{sort|22468|224.68}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 160 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" |[[యుధ్వీర్ సింగ్]] § |align="left" | {{cr|IND}} | 2025 | 2025 | 4 | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|0066|66}} | {{sort|04|4}} | {{sort|0353|3/47}} | {{sort|1191|11.91}} | {{sort|3275|32.75}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 161 ! scope="row" style="text-align:left;" |[[కునాల్ సింగ్ రాథోడ్]] {{double-dagger}} | align="left" | {{cr|IND}} | 2025 | 2025 | 1 | 1 | 0 | {{sort|0000|0}} | {{sort|0000|0}} | 0 | 0 | {{sort|0000|0.00}} | {{sort|00000|0.00}} | {{sort|0000|0}} | {{sort|-01|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 |- style="text-align:center;" ! 162 ! scope="row" style="text-align:left;" | [[ఆకాష్ మధ్వాల్]] |align="left" | {{cr|IND}} | 2025 | 2025 | 4 | 1 | 1 | {{sort|0004|4}} | {{sort|0041|4*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|04444|44.44}} | {{sort|0090|90}} | {{sort|04|4}} | {{sort|0371|3/29}} | {{sort|1107|11.07}} | {{sort|4150|41.50}} | 0 | 0 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 163 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" | [[క్వేనా మఫాకా]] § |align="left" | {{flagicon|SA}}[[దక్షిణాఫ్రికా]] | 2025 | 2025 | 2 | 1 | 1 | {{sort|0008|8}} | {{sort|0081|8*}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|40000|400.00}} | {{sort|0030|30}} | {{sort|01|1}} | {{sort|0168|1/32}} | {{sort|1080|10.80}} | {{sort|5400|54.00}} | 2 | 0 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 164 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" | [[రవి బిష్ణోయ్]]§ |align="left" | {{cr|IND}} | 2026 | 2026 | 2 | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | {{sort|0042|42}} | {{sort|05|5}} | {{sort|0459|4/41}} | {{sort|0814|8.14}} | {{sort|1140|11.40}} | 2 | 0 |- style="background:#faecc8;text-align:center;" ! 165 ! scope="row" style="background:#faecc8;text-align:left;" | బ్రిజేష్ శర్మ§ |align="left" | {{cr|IND}} | 2026 | 2026 | 13 | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 0 | 0 | {{sort|-0001|–}} | {{sort|-0001|–}} | 273 | 14 | 2/18 | 9.89 | 32.14 | 1 | 0 |- style="text-align: center;" !166 ! style="text-align: left;" |యష్ రాజ్ పంజా | align="left" |{{cr|IND}} |2026 |2026 |8 | - | - | - | - | - | - | - | - |180 |9 |2/35 |9.30 |31 |0 |0 |} {{notelist}} ==కెప్టెన్లు== [[File:Dravid and Warne.jpg|thumbnail|right|Warne ''(right)'' has captained RR in 56 matches, whereas Dravid ''(left)'' is second to him, with 40 matches.|alt=A dark coloured man in the left and a white coloured man in the right, both wearing blue shirts.]] {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |+ Rajasthan Royals captains ! scope="col" | Name<ref name=captains/> ! scope="col" | First ! scope="col" | Last ! scope="col" | Mat ! scope="col" | Won ! scope="col" | Lost ! scope="col" | [[Tie (draw)|Tie]] ! scope="col" | NR ! scope="col" | Win%<ref group="lower-greek" name="win%"/> |- align=center ! scope="row" | {{sortname|Shane|Warne}} || 2008 || 2011 || 56 || 31 || 24 || 1 || 0 || 56.25 |- align=center ! scope="row" | {{sortname|Shane|Watson}} || 2008 || 2015 || 21 || 7 || 11 || 2 || 1 || 40.00 |- align=center ! scope="row" | {{sortname|Rahul|Dravid}} || 2012 || 2013 || 40 || 23 || 17 || 0 || 0 || 57.50 |- align=center ! scope="row" | {{sortname|Steve|Smith|Steve Smith (cricketer)}} || 2014 || 2020 || 27 || 15 || 11 || 0 || 1 || 57.69 |-align=center !- scope="row" | {{sortname|Ajinkya|Rahane|Ajinkya Rahane}} || 2018 || 2019 || 24 || 9 || 15 || 0 || 0 || 37.50 |-align=center !- scope="row" | [[Sanju Samson]] || 2021 || 2025 || 61 || 31 || 29 || 0 || 1 || 51.66 |-align=center !- scope="row" | [[Riyan Parag]] || 2025 || 2026 || 3 || 1 || 2 || 0 || 0 || 33.33 |- class="sortbottom" style="text-align:center;" | colspan=3 | '''Total''' || '''232''' || '''117''' || '''109''' || '''3''' || '''3''' || '''51.99''' |} ==ఇవి కూడా చూడండి== *[[List of Indian Premier League centuries]] *[[List of Indian Premier League records and statistics]] ==నోట్స్== {{Reflist|group=lower-greek}} ===మూలాలు=== {{Reflist|30em}} ==బయటి లింకులు== *[http://www.rajasthanroyals.com/ Official website of Rajasthan Royals] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130115054359/http://rajasthanroyals.com/ |date=15 January 2013 }} [[Category:Rajasthan Royals cricketers|*]] [[Category:Lists of Indian Premier League cricketers|Rajasthan Royals]] [[Category:Rajasthan-related lists|Cricket]] 1234prqxf83jx1qivvb1i1yovlc9uv8 0 503159 4908374 4907752 2026-07-19T11:47:17Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4908374 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder|name=సిబి జార్జ్|honorific_suffix=[[ఇండియన్ ఫారిన్ సర్వీస్|ఐ.ఎఫ్.ఎస్]]|image=[[File:Sibi George Profile.jpg|Sibi George Profile]]|office=కార్యదర్శి (పశ్చిమ), [[విదేశీ వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ (భారతదేశం)|విదేశీ వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ]]|prime_minister=[[నరేంద్ర మోదీ]]|minister=[[సుబ్రహ్మణ్యం జైశంకర్]]|term_start=1 సెప్టెంబర్ 2025|term_end=|predecessor=తన్మయ లాల్|successor=|office1=జపాన్‌లో భారత రాయబారి|term_start1={{Start date|2022|11|01|df=yes}}|term_end1=31 ఆగస్టు 2025|predecessor1=సంజయ్ కుమార్ వర్మ|successor1=నగ్మా మల్లిక్|prime_minister1=[[నరేంద్ర మోదీ]]|office2=కువైట్‌లో భారత రాయబారి|term_start2={{Start date|2020|8|01|df=yes}}|term_end2={{End date|2022|10|31|df=yes}}|predecessor2=కె జీవ సాగర్|successor2=డా. ఆదర్శ్ స్వైకా|prime_minister2=[[నరేంద్ర మోదీ]]|office3=స్విట్జర్లాండ్, హోలీ సీ, లీచ్టెన్‌స్టెయిన్‌లలో భారత రాయబారి|term_start3={{Start date|2017|11||df=yes}}|term_end3={{End date|2020|08||df=yes}}|predecessor3=స్మితా పురుషోత్తం|successor3=మోనికా కపిల్ మొహతా|birth_date={{birth date and age|1967|05|20|df=y}}|birth_place=పాలా, [[కొట్టాయం జిల్లా|కొట్టాయం]], [[కేరళ]], భారతదేశం|education=మాస్టర్ ఆఫ్ ఆర్ట్స్ (రాజనీతి శాస్త్రం)|alma_mater=సెయింట్ థామస్ కాలేజ్, పలై|occupation=[[ఇండియన్ ఫారిన్ సర్వీస్|ఐ.ఎఫ్.ఎస్]]|spouse=జాయిస్ సిబి|awards=ఎస్.కె. సింగ్ అవార్డు, 2014|profession=పౌర సేవకుడు|blank1=ర్యాంక్|data1=భారత ప్రభుత్వ కార్యదర్శి}} '''సిబి జార్జ్''' (జననం 1967 మే 20) 1993 బ్యాచ్‌కి చెందిన భారతీయ దౌత్యవేత్త. ఆయన 2025 నుండి భారత విదేశీ వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖలో కార్యదర్శి (పశ్చిమ) గా పనిచేస్తున్నారు.<ref>{{cite web|title=Sudhakar Dalela Appointed New Secretary (Economic Relations), Sibi George As Secretary (West) In MEA|url=https://thesecretariat.in/article/sudhakar-dalela-appointed-new-secretary-economic-relations-sibi-george-as-secretary-west-in-mea|access-date=2025-08-23|website=The secretariat|language=en}}</ref> గతంలో ఆయన [[జపాన్]] కు భారత రాయబారిగా పనిచేశారు. అంతకుముందు ఆయన [[కువైట్]], [[స్విట్జర్లాండ్]], హోలీ సీ (వాటికన్ సిటీ), లీచ్టెన్‌స్టెయిన్‌ లకు భారత రాయబారిగా కూడా సేవలు అందించారు. ఆయన 1993లో ఇండియన్ ఫారిన్ సర్వీస్‌లో చేరారు.<ref>{{cite web|title=Ambassador Sibi George, Ambassador of India-designate to Japan|url=https://www.indembassy-tokyo.gov.in/eoityo_pages/MQ,,|access-date=7 November 2022|website=Embassy of India, Japan}}</ref> 2014లో, ఇండియన్ ఫారిన్ సర్వీస్‌లో అత్యుత్తమ సేవలకు గాను [[భారత ప్రభుత్వం]] ఆయనకు [[శీలేంద్ర కుమార్ సింగ్|ఎస్.కె. సింగ్]] అవార్డును ప్రదానం చేసింది.<ref>{{Cite web|date=6 March 2014|title=Indian Diplomat in Saudi Arabia Sibi George wins S.K. Singh award|url=https://www.business-standard.com/article/news-ani/indian-diplomat-in-saudi-arabia-sibi-george-wins-s-k-singh-award-114030601055_1.html|via=Business Standard}}</ref> [[సౌదీ అరేబియా]] లోని [[రియాద్ ప్రాంతం|రియాద్]] కు డిప్యూటీ చీఫ్ ఆఫ్ మిషన్‌గా పనిచేస్తున్న సమయంలో ఈ పురస్కారం ఆయనకు లభించింది.<ref>{{Cite web|last=News Network|first=NetIndian|title=Sibi George wins S K Singh Award for Excellence in Indian Foreign Service|url=https://www.netindian.in/news/national/sibi-george-wins-s-k-singh-award-excellence-indian-foreign-service|website=NetIndian}}</ref> == తొలినాటి జీవితం, విద్య == జార్జ్ [[కేరళ]] లోని పాలాలో జన్మించారు.<ref>{{Cite web|url=https://www.onmanorama.com/news/kerala/2017/10/22/kerala-sibi-george-ambassador-india-switzerland.html|title=Keralite Sibi George appointed ambassador of India to Switzerland|website=OnManorama}}</ref> ఆయన పలై లోని సెయింట్ థామస్ కళాశాల నుండి స్వర్ణ పతకంతో పట్టభద్రులయ్యారు, రాజనీతి శాస్త్రంలో మాస్టర్ ఆఫ్ ఆర్ట్స్ పూర్తి చేశారు. ఆయన కైరోలోని అమెరికన్ విశ్వవిద్యాలయం నుండి అరబిక్ భాషలో డిప్లొమా కూడా పొందారు.<ref>{{Cite web|url=https://www.indembassybern.gov.in/page/amb-profile/|title=Embassy of India, Berne, Switzerland : Ambassador Profile}}</ref> == వృత్తి జీవితం == 1993లో ఇండియన్ ఫారిన్ సర్వీస్‌లో చేరిన జార్జ్, కైరోలో తన దౌత్య జీవితాన్ని ప్రారంభించి మిషన్‌లో పొలిటికల్ ఆఫీసర్‌గా పనిచేశారు. తరువాత ఆయన [[ఖతార్]] లోని [[దోహా]] లో గల భారత రాయబార కార్యాలయానికి బదిలీ అయ్యారు, అక్కడ ఆయన ఫస్ట్ సెక్రటరీగా కాన్సులర్, కమ్యూనిటీ, సమాచార, మీడియా వ్యవహారాలను నిర్వహించారు. ఆ తర్వాత ఆయన [[పాకిస్తాన్]] లోని [[ఇస్లామాబాద్]] లో గల భారత హైకమిషన్‌లో పొలిటికల్ కౌన్సిలర్‌గా, వాషింగ్టన్ డిసి లోని భారత రాయబార కార్యాలయంలో పొలిటికల్ కౌన్సిలర్‌గా, కమర్షియల్ కౌన్సిలర్‌గా సేవలందించారు. [[ఇరాన్]] లోని [[టెహ్రాన్]], సౌదీ అరేబియా లోని రియాద్ లలో గల భారతీయ మిషన్లలో డిప్యూటీ చీఫ్ ఆఫ్ మిషన్‌గా కూడా ఆయన పనిచేశారు.<ref>{{Cite web|url=https://english.mathrubhumi.com/news/nri/malayali-ifs-officer-sibi-george-to-be-appointed-as-indian-ambassador-to-kuwait-1.4730018|title=Malayali IFS officer Sibi George to be appointed as Indian Ambassador to Kuwait|first=P. C.|last=Hareesh|website=Mathrubhumi}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.uniindia.com/sibi-george-appointed-indian-envoy-to-kuwait/india/news/2021271.html|title=Sibi George appointed Indian envoy to Kuwait}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.iflkuwait.com/notice-board/36248-h-e-sibi-george-will-be-the-india-s-new-ambassador-to-kuwait|title=H.E. Sibi George will be the India's new Ambassador to Kuwait ???|website=www.iflkuwait.com|access-date=2026-07-17|archive-date=2022-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20221112072321/https://www.iflkuwait.com/notice-board/36248-h-e-sibi-george-will-be-the-india-s-new-ambassador-to-kuwait|url-status=dead}}</ref> [[కొత్త ఢిల్లీ]] లోని విదేశీ వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ ప్రధాన కార్యాలయంలో ఆయన తూర్పు ఆసియా విభాగంలో పనిచేశారు, ఇండియా-ఆఫ్రికా ఫోరమ్ సమ్మిట్ కోఆర్డినేటర్‌గా కూడా వ్యవహరించారు. ఆ తర్వాత విదేశీ వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖలో పరిపాలన, స్థాపన, సంక్షేమ విభాగాలకు ఆయన నాయకత్వం వహించారు.<ref>{{Cite web|url=https://namasteswitzerland.ch/2018/03/08/meet-the-ambassador-of-india-h-e-mr-sibi-george/|title=Meet the Ambassador of India, H.E. Mr. Sibi George|date=7 March 2018}}</ref> ఆయన నవంబర్ 2017లో స్విట్జర్లాండ్, హోలీ సీ (వాటికన్ సిటీ), లీచ్టెన్‌స్టెయిన్‌ లకు, 2020లో కువైట్‌కు భారత రాయబారిగా నియమితులయ్యారు. తన పదవీకాలంలో ఆయన 2018 జనవరిలో ప్రధాన మంత్రి నరేంద్ర మోదీ స్విట్జర్లాండ్ పర్యటనను (దావోస్‌లో జరిగిన వరల్డ్ ఎకనామిక్ ఫోరమ్ వార్షిక సమావేశం 2018లో కీలక ఉపన్యాసం ఇవ్వడానికి), రాష్ట్రపతి [[రామ్‌నాథ్ కోవింద్]] ఇటీవల చేసిన స్విట్జర్లాండ్ పర్యటనను నిర్వహించారు.<ref>{{Cite web|url=https://www.weforum.org/agenda/2018/01/narendra-modi-davos-these-are-the-3-greatest-threats-to-civilization/|title=Narendra Modi: These are the 3 greatest threats to civilization|website=World Economic Forum}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ddnews.gov.in/national/president-kovind-switzerland-second-leg-his-3-nation-visit|title=President Kovind in Switzerland on second leg of his 3-Nation visit &#124; DD News|website=ddnews.gov.in}}</ref> సిబి జార్జ్ ఏర్పాటు చేసిన ఇండియన్ కమ్యూనిటీ, ఫ్రెండ్స్ ఆఫ్ ఇండియా రిసెప్షన్‌కు కూడా రాష్ట్రపతి హాజరయ్యారు.<ref>{{Cite web|url=https://presidentofindia.gov.in/|title=The President of India|website=presidentofindia.gov.in}}</ref> == పురస్కారాలు == భారత మాజీ ఉపరాష్ట్రపతి ముహమ్మద్ హమీద్ అన్సారీ చేతుల మీదుగా జార్జ్ ఇండియన్ ఫారిన్ సర్వీస్‌లో ఎక్సలెన్స్‌కు గాను ఎస్.కె. సింగ్ అవార్డును అందుకున్నారు. స్థానికులకు ప్రాధాన్యతతో కూడిన ఉపాధిని కల్పించే లక్ష్యంతో, అక్రమ వలస కార్మికులను గుర్తించే చట్టమైన నితాకత్ పథకం అమలు సమయంలో సౌదీ అరేబియాలోని ప్రవాస భారతీయులకు సహాయం చేయడంలో ఆయన చేసిన సేవలకుగాను ప్రశంసలు అందుకున్నారు.<ref>{{Cite web|url=https://www.arabnews.com/news/536656|title=Indian VP honors envoy for excellence in foreign service|date=8 March 2014|website=Arab News}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.babusofindia.com/2014/03/indias-deputy-chief-of-mission-in-saudi.html|title=India's deputy chief of mission in Saudi Arabia Sibi George gets 3rd SK Singh Award|first=BoI|last=Team}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://archive.siasat.com/news/indian-diplomat-saudi-arabia-sibi-george-wins-sk-singh-award-549341/|title=Indian Diplomat in Saudi Arabia Sibi George wins S.K. Singh award|date=30 November 2013}}</ref> సహాయం అవసరమైన భారతీయులందరికీ భారత రాయబార కార్యాలయం పరిష్కారాలను చర్చించింది. సుమారు 1,00,000 మంది స్వదేశానికి తిరిగి రాగా, సౌదీ అరేబియాలో ఉండాలనుకున్న 1.4 మిలియన్ల భారతీయుల స్థితిని క్రమబద్ధీకరించే దిశగా రాయబార కార్యాలయం, వలంటీర్లు విశేషంగా కృషి చేశారు.<ref>[https://www.telegraphindia.com/1131118/jsp/nation/story_17582771.jsp]{{dead link|date=February 2023|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.globalworkplaceinsider.com/2013/11/the-nitaqat-program-what-employers-in-saudi-arabia-need-to-know/|title=The Nitaqat Program: what employers in Saudi Arabia need to know|date=11 November 2013|website=Global Workplace Insider}}</ref> == వ్యక్తిగత జీవితం == ఆయన కళాకారిణి జాయిస్ జాన్ పంపూరేతును వివాహం చేసుకున్నారు. వీరికి ముగ్గురు పిల్లలు.<ref>{{Cite web|url=https://www.q8india.com/blog/2020/04/30/h-e-sibi-george-will-indias-new-ambassador-kuwait/|title=H.E. Sibi George will be the India's new Ambassador to Kuwait|date=30 April 2020}}</ref> == ఇది కూడా చదవండి == * [[ఎం. పి. ఎం. మీనన్]] == మూలాలు == {{reflist}} == బయటి లింకులు == {{wikiquote}} * [http://www.indembassybern.ch/eoi.php?id=Ambassador అంబాసిడర్ బయో డేటా], ఎంబసీ ఆఫ్ ఇండియా, బెర్న్ * https://www.indembkwt.gov.in/Ambassador.php {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:జార్జ్, సిబి}} [[వర్గం:జీవించి ఉన్న వ్యక్తులు]] [[వర్గం:కేరళ వ్యక్తులు]] [[వర్గం:1967 జననాలు]] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:భారత రాయబారులు]] [[వర్గం:భారత రాయబారుల జాబితాలు]] m29cghg7o96mhquasowlgmd5waoa7ed 0 503197 4907804 4907772 2026-07-18T12:38:57Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* కెనడా ప్రధాన మంత్రి (2015–2025) */ 4907804 wikitext text/x-wiki {{Short description|కెనడా ప్రధాన మంత్రి (2015 నుండి 2025)}} {{pp-semi-indef|small=yes}} {{Use mdy dates|date=December 2025}} {{Infobox officeholder | honorific_prefix = [[ది రైట్ ఆనరబుల్]] | name = జస్టిన్ ట్రూడో | honorific_suffix = {{post-nominals|country=CAN|PC|size=100%}} | image = Prime Minister Trudeau's message on Christmas 2023 (0m29s) (cropped).jpg | caption = 2023 లో ట్రూడో | order = 23వ | office = కెనడా ప్రధాన మంత్రి | term_start = నవంబర్ 4, 2015 | term_end = మార్చి 14, 2025 | monarch = {{plainlist| * [[ఎలిజబెత్ II]] * [[చార్లెస్ III]] }} | governor_general = {{plainlist| * [[డేవిడ్ జాన్స్టన్ (గవర్నర్ జనరల్)|డేవిడ్ జాన్స్టన్]] * [[జూలీ పాయెట్]] * [[మేరీ సైమన్]] }} | deputy = [[క్రిస్టియా ఫ్రీలాండ్]] (2019–2024) | predecessor = [[స్టీఫెన్ హార్పర్]] | successor = [[మార్క్ కార్నీ]] | office1 = [[లిబరల్ పార్టీ ఆఫ్ కెనడా నాయకుడు|లిబరల్ పార్టీ నాయకుడు]] | term_start1 = ఏప్రిల్ 14, 2013 | term_end1 = మార్చి 9, 2025 | deputy1 = [[రాల్ఫ్ గుడేల్]] (2013–2015) | predecessor1 = [[బాబ్ రే]] (తాత్కాలిక) | successor1 = మార్క్ కార్నీ | office2 = [[అంతర్ ప్రభుత్వ వ్యవహారాలు మరియు యువజన శాఖ మంత్రి]] | term_start2 = నవంబర్ 4, 2015 | term_end2 = జూలై 18, 2018 | prime_minister2 = స్వయంగా | predecessor2 = [[డెనిస్ లెబెల్]]{{efn|ఈ కేబినెట్ పదవిని "మౌలిక సదుపాయాలు, సమాజాలు మరియు అంతర్ ప్రభుత్వ వ్యవహారాల మంత్రి" అని పిలిచేవారు.}} | successor2 = [[డొమినిక్ లెబ్లాంక్]]{{efn|లెబ్లాంక్ కేబినెట్ పదవిలో ట్రూడో తర్వాత వచ్చారు, కానీ దీనికి "అంతర్ ప్రభుత్వ, ఉత్తర వ్యవహారాలు మరియు అంతర్గత వాణిజ్య మంత్రి" అని పేరు మార్చారు.}} | parliament3 = కెనడియన్ | riding3 = [[పాపినో (ఎన్నికల నియోజకవర్గం)|పాపినో]] | term_start3 = అక్టోబర్ 14, 2008 | term_end3 = ఏప్రిల్ 27, 2025 | predecessor3 = [[వివియన్ బార్బోట్]] | successor3 = [[మార్జోరీ మిచెల్]] | birth_name = జస్టిన్ పియరీ జేమ్స్ ట్రూడో | birth_date = {{birth date and age|1971|12|25}} | birth_place = [[ఒట్టావా]], అంటారియో, కెనడా | party = [[లిబరల్ పార్టీ ఆఫ్ కెనడా|లిబరల్]] | spouse = {{marriage|[[సోఫీ గ్రెగోయిర్]]|మే 28, 2005|ఆగస్టు 2, 2023|reason={{abbr|sep.|విడిపోయారు}}}} | partner = | children = జేవియర్‌తో సహా ముగ్గురు | parents = {{ubl|[[పియరీ ట్రూడో]]|[[మార్గరెట్ ట్రూడో]]}} | relatives = [[ట్రూడో కుటుంబం]] | education = {{unbulleted list|[[మెక్‌గిల్ విశ్వవిద్యాలయం]] ([[బ్యాచిలర్ ఆఫ్ ఆర్ట్స్|BA]])|[[బ్రిటిష్ కొలంబియా విశ్వవిద్యాలయం]] ([[BEd]])| [[ఎకోల్ పాలిటెక్నిక్ డి మోంట్రియాల్]] (డిగ్రీ లేదు)}} | occupation = {{hlist|రాజకీయ నాయకుడు|ఉపాధ్యాయుడు}} | website = {{unbulleted list|{{URL|www.ourcommons.ca/Members/en/justin-trudeau(58733)|హౌస్ ఆఫ్ కామన్స్ వెబ్‌సైట్}}}} | signature = Signature Justin Trudeau.svg | signature_alt = జస్టిన్ ట్రూడో సంతకం | module = {{Listen|pos=center|embed=yes|filename=Justin Trudeau voice.ogg|title=జస్టిన్ ట్రూడో స్వరం|type=speech|description=ట్రూడో కెనడా దినోత్సవ వేడుకలను జరుపుకుంటున్నారు<br />రికార్డ్ చేయబడింది జూలై 1, 2018}} }} '''జస్టిన్ పియరీ జేమ్స్ ట్రూడో'''{{efn|ఉచ్చారణ: {{IPAc-en|ˈ|t|r|uː|d|oʊ|,_|t|r|uː|ˈ|d|oʊ|audio=Justinpierrejamestrudeau.ogg}}; ఫ్రెంచ్: {{IPA|fr|ʒystɛ̃ pjɛʁ dʒɛms tʁydo|}}.}} (జననం డిసెంబర్ 25, 1971) 2015 నుండి 2025 వరకు కెనడా యొక్క 23వ ప్రధాన మంత్రిగా పనిచేసిన ఒక కెనడియన్ రాజకీయ నాయకుడు. ఆయన 2013 నుండి 2025 లో తన రాజీనామా వరకు లిబరల్ పార్టీ ఆఫ్ కెనడాకు నాయకత్వం వహించారు. 2008 నుండి 2025 వరకు పాపినో నియోజకవర్గానికి హౌస్ ఆఫ్ కామన్స్ సభ్యునిగా (MP) వ్యవహరించారు. ట్రూడో అంటారియోలోని ఒట్టావాలో అప్పటి ప్రధాన మంత్రి పియరీ ట్రూడో యొక్క పెద్ద కుమారుడిగా జన్మించారు. ఆయన కొలేజ్ జీన్-డి-బ్రెబ్యూఫ్‌లో చదువుకున్నారు. మెక్‌గిల్ విశ్వవిద్యాలయం నుండి ఆంగ్ల సాహిత్యంలో బ్యాచిలర్ ఆఫ్ ఆర్ట్స్ డిగ్రీని, బ్రిటిష్ కొలంబియా విశ్వవిద్యాలయం నుండి బ్యాచిలర్ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషన్ డిగ్రీని పొందారు. మోంట్రియాల్‌కు తిరిగి వచ్చే ముందు ఆయన వాంకోవర్‌లోని ఉన్నత పాఠశాల స్థాయిలో ఉపాధ్యాయుడిగా పనిచేశారు. 2002 నుండి 2006 వరకు యువజన స్వచ్ఛంద సంస్థ అయిన కటిమావిక్ అధ్యక్షుడిగా సేవలందించారు. 2006 లో ఆయన లిబరల్ పార్టీ యువజన పునరుద్ధరణ టాస్క్ ఫోర్స్ అధ్యక్షుడిగా బాధ్యతలు చేపట్టారు. 2008 ఫెడరల్ ఎన్నికలలో ట్రూడో పాపినో నియోజకవర్గం నుండి హౌస్ ఆఫ్ కామన్స్‌కు ఎన్నికయ్యారు. ఆ తర్వాత 2009 లో యువజన మరియు బహుళ సంస్కృతి వ్యవహారాల అధికారిక ప్రతిపక్ష విమర్శకుడిగా, 2010 లో పౌరసత్వం మరియు వలసల వ్యవహారాల విమర్శకుడిగా నియమితులయ్యారు. 2011 లో ఆయనకు ఉన్నత విద్యాభ్యాసం, యువజన మరియు క్రీడల బాధ్యతలను అప్పగించారు. 2013 లో ట్రూడో లిబరల్ పార్టీ నాయకుడిగా ఎన్నికయ్యారు. 2015 ఫెడరల్ ఎన్నికలలో ట్రూడో లిబరల్ పార్టీని సంపూర్ణ మెజారిటీ ప్రభుత్వంగా నడిపించారు, తద్వారా కెనడియన్ ఎన్నికల చరిత్రలోనే అత్యధిక స్థానాలను పెంచుకున్న మూడవ పార్టీగా రికార్డు సృష్టించారు. 43 ఏళ్ల వయస్సులో ఆయన కెనడా చరిత్రలోనే అత్యంత పిన్న వయస్కుడైన రెండవ ప్రధాన మంత్రిగా (జో క్లార్క్ తర్వాత) నిలిచారు, అలాగే ఒక మాజీ ప్రధాన మంత్రి యొక్క కుమారుడు దేశ ప్రధాని కావడం ఇదే మొదటిసారి. పదవీ బాధ్యతలు స్వీకరించిన తర్వాత ట్రూడో 'కెనడా చైల్డ్ బెనిఫిట్'ను ప్రవేశపెట్టారు, వైద్య సహాయంతో కూడిన స్వచ్ఛంద మరణాన్ని చట్టబద్ధం చేశారు, వినోదాత్మక గంజాయి వినియోగాన్ని చట్టబద్ధం చేశారు, మరియు స్వతంత్ర సలహా బోర్డును ఏర్పాటు చేయడం ద్వారా సెనేట్ సంస్కరణలను చేపట్టారు. అలాగే ఫెడరల్ కార్బన్ పన్నును కూడా ప్రవేశపెట్టారు. విదేశాంగ విధానంలో ట్రూడో ప్రభుత్వం సిరియా అంతర్యుద్ధ శరణార్థులకు పునరావాసం కల్పించింది, వాతావరణ మార్పులపై పారిస్ ఒప్పందంపై సంతకం చేసింది, మరియు అమెరికా-మెక్సికో-కెనడా ఒప్పందం (CUSMA), ట్రాన్స్-పసిఫిక్ భాగస్వామ్య సమగ్ర ఒప్పందం (CPTPP) వంటి వాణిజ్య ఒప్పందాలపై చర్చలు జరిపింది. ఆయన అగా ఖాన్ వ్యవహారంలో మరియు ఎస్ఎన్‌సి-లావలిన్ వివాదంలో ప్రయోజనాల ఘర్షణ చట్టాన్ని ఉల్లంఘించినట్లు ఎథిక్స్ కమిషనర్ నిర్ధారించారు. 2019 ఫెడరల్ ఎన్నికలలో ట్రూడో నేతృత్వంలోని లిబరల్ పార్టీ మైనారిటీ ప్రభుత్వంగా తిరిగి ఎన్నికైంది. 2020 నుండి ట్రూడో ప్రభుత్వం కోవిడ్-19 మహమ్మారి మరియు ఆర్థిక మాంద్యానికి స్పందిస్తూ భారీ ఆర్థిక సహాయ చర్యలు, దేశవ్యాప్త వ్యాక్సినేషన్ ప్రచారం మరియు సైనిక సహాయాన్ని అందించింది. 2020 నోవా స్కోటియా దాడుల తర్వాత ఆయన ప్రభుత్వం "అసాల్ట్-శైలి" ఆయుధాలపై నిషేధాన్ని ప్రకటించింది మరియు రోజుకు 10 డాలర్ల జాతీయ బాలల సంరక్షణ కార్యక్రమాన్ని ప్రవేశపెట్టింది. 'WE ఛారిటీ' వివాదంలో ఎథిక్స్ కమిషనర్ ఆయనపై విచారణ జరిపినప్పటికీ ఎటువంటి తప్పు చేయలేదని తేలింది. 2021 ఫెడరల్ ఎన్నికలలో ట్రూడో లిబరల్స్‌ను మరో మైనారిటీ ప్రభుత్వ విజయం వైపు నడిపించారు. అనంతరం ఫ్రీడమ్ కాన్వాయ్ నిరసనలకు ప్రతిస్పందనగా కెనడా చరిత్రలోనే మొదటిసారిగా ఆయన 'ఎమర్జెన్సీస్ యాక్ట్' (అత్యవసర చట్టం) ను అమలు చేశారు. దీనిని ఫెడరల్ కోర్టు తర్వాత తప్పుపట్టింది. ఆయన పార్టీ 2022 ప్రారంభంలో న్యూ డెమోక్రాటిక్ పార్టీ (NDP) తో కుదుర్చుకున్న ఒప్పందం ఫలితంగా జాతీయ దంత సంరక్షణ పథకం మరియు ఫార్మాకేర్ ఫ్రేమ్‌వర్క్ ప్రవేశపెట్టబడ్డాయి, అయితే 2024 చివరిలో NDP ఈ మద్దతును ఉపసంహరించుకుంది. ఆయన జాతీయ పాఠశాల ఆహార కార్యక్రమాన్ని కూడా ప్రారంభించారు. అంతర్జాతీయంగా ట్రూడో ప్రభుత్వం ఉక్రెయిన్‌పై రష్యా జరిపిన దాడిని ఖండిస్తూ రష్యాపై ఆంక్షలు విధించింది మరియు ఉక్రెయిన్‌కు సైనిక, మానవతా సహాయాన్ని అందించింది. అమెరికాతో ఏర్పడిన వాణిజ్య యుద్ధం సమయంలో ఆయన 30 బిలియన్ డాలర్ల అమెరికన్ వస్తువులపై 25% ప్రతీకార సుంకాలను విధించారు. ప్రజా మద్దతు క్రమంగా తగ్గడం, 2024 డిసెంబర్‌లో ఉప ప్రధాన మంత్రి క్రిస్టియా ఫ్రీలాండ్ ఆకస్మిక రాజీనామా మరియు దానిని అనుసరించి ఏర్పడిన రాజకీయ సంక్షోభం కారణంగా, 2025 జనవరిలో ట్రూడో తాను ప్రధాన మంత్రి పదవికి మరియు లిబరల్ పార్టీ నాయకత్వానికి రాజీనామా చేయనున్నట్లు ప్రకటించారు. పార్టీ నాయకత్వ ఎన్నికలు జరిగే వరకు పార్లమెంటును మార్చి 24 వరకు వాయిదా వేయాలని ఆయన గవర్నర్ జనరల్‌కు సిఫార్సు చేశారు. మార్చి 9 న మార్క్ కార్నీ ఆయన వారసుడిగా ఎన్నికయ్యే వరకు ట్రూడో పార్టీ నాయకుడిగా కొనసాగారు. ఐదు రోజుల తర్వాత ఆయన ప్రధాన మంత్రి పదవికి రాజీనామా చేశారు మరియు 2025 ఫెడరల్ ఎన్నికలలో ఎంపీ పదవి నుండి కూడా తప్పుకున్నారు. == తొలి జీవితం మరియు విద్య == === వంశపారంపర్యం, జననం === 1971 జూన్ 23న, కెనడా ప్రధానమంత్రి కార్యాలయం (PMO) అప్పటి ప్రధానమంత్రి పియర్ ట్రూడో భార్య మార్గరెట్ ట్రూడో (వివాహానికి ముందు సింక్లైర్) గర్భవతి అని, డిసెంబరులో ప్రసవం కానుందని ప్రకటించింది.<ref>{{Cite news |last=Griffin |first=Eugene |date=March 6, 1971 |title=Trudeau's Bride Takes All by Surprise |work=[[Chicago Tribune]] |agency=Chicago Tribune Press Services |url=http://archives.chicagotribune.com/1971/03/06/page/4/article/trudeaus-bride-takes-all-by-surprise |url-status=live |access-date=September 4, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170305151655/http://archives.chicagotribune.com/1971/03/06/page/4/article/trudeaus-bride-takes-all-by-surprise/ |archive-date=March 5, 2017}}</ref><ref>{{Cite news |date=June 24, 1971 |title=Rumors confirmed: Mrs. Trudeau expecting, due December |work=[[Montreal Gazette]] |agency=[[The Canadian Press]] |url=https://news.google.com/newspapers?id=twwuAAAAIBAJ&pg=1854%2C4731550 |access-date=May 22, 2016 |archive-date=May 2, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210502044935/https://news.google.com/newspapers?id=twwuAAAAIBAJ&pg=1854,4731550 |url-status=live }}</ref> జస్టిన్ ట్రూడో 1971 డిసెంబరు 25న రాత్రి 9:27 గంటలకు (EST) ఒట్టావా సివిక్ హాస్పిటల్‌లో జన్మించారు.<ref>{{Cite news |last=Downie |first=Jim |date=December 28, 1971 |title=Justin just like dad |work=[[Ottawa Citizen]] |agency=[[The Canadian Press]] |url=https://news.google.com/newspapers?nid=2194&dat=19711224&id=MZA0AAAAIBAJ&pg=3055,3625264&hl=en |access-date=October 21, 2015 |archive-date=January 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125194358/https://news.google.com/newspapers?nid=2194&dat=19711224&id=MZA0AAAAIBAJ&pg=3055,3625264&hl=en |url-status=live }}</ref> కెనడా చరిత్రలో అధికారంలో ఉన్న ప్రధానమంత్రికి జన్మించిన రెండవ బిడ్డగా ఆయన నిలిచారు. మొదటి బిడ్డ జాన్ ఎ. మాక్‌డొనాల్డ్ కుమార్తె మార్గరెట్ మేరీ థియోడోరా మాక్‌డొనాల్డ్. ట్రూడో తమ్ముళ్లు అలెక్ర్ "సాషా" (జననం 1973 డిసెంబరు 25), మిచెల్ (1975 అక్టోబరు 2 - 1998 నవంబరు 13) ఈ వరుసలో మూడు, నాలుగు స్థానాల్లో ఉన్నారు.<ref>{{Cite news |date=December 31, 1971 |title=Welcome, Justin Trudeau |work=[[St. Petersburg Times]] |url=https://news.google.com/newspapers?id=BXdSAAAAIBAJ&pg=4654,4743756&dq=justin+trudeau+john+a+macdonald+born&hl=en |access-date=March 2, 2013 |archive-date=May 2, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210502044935/https://news.google.com/newspapers?id=BXdSAAAAIBAJ&pg=4654,4743756&dq=justin+trudeau+john+a+macdonald+born&hl=en |url-status=live }}</ref><ref name="English2007">{{Cite book |last=English |first=John |url=https://books.google.com/books?id=jNuHfl3U4fUC&pg=PA205 |title=Citizen of the World: The Life of Pierre Elliott Trudeau Volume One: 1919–1968 |date=August 28, 2007 |publisher=Knopf Canada |isbn=978-0-676-97522-2 |pages=205– |access-date=May 27, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130731194203/http://books.google.com/books?id=jNuHfl3U4fUC&pg=PA205 |archive-date=July 31, 2013 |url-status=live}}</ref> ట్రూడో ప్రధానంగా స్కాటిష్ కెనడియన్, ఫ్రెంచ్ కెనడియన్ వంశానికి చెందినవారు.<ref>{{Cite web |title=The ancestry of Justin Trudeau |url=https://www.perche-quebec.com/justin-trudeau/individus/justin-trudeau-en.htm |access-date=September 30, 2021 |website=perche-quebec.com |language=en |archive-date=September 26, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210926131135/https://www.perche-quebec.com/justin-trudeau/individus/justin-trudeau-en.htm |url-status=live }}</ref> ఆయన తాతలు వ్యాపారవేత్త చార్లెస్-ఎమిలే ట్రూడో,<ref>{{Cite news |date=January 9, 1994 |title=Pierre Trudeau toughens up |work=CBC Digital Archives |url=http://www.cbc.ca/player/play/1797431899 |url-status=live |access-date=November 13, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151118221347/http://www.cbc.ca/player/play/1797431899 |archive-date=November 18, 2015}}</ref> స్కాట్లాండ్‌లో జన్మించిన జేమ్స్ సింక్లైర్.<ref name="surprised wedding">{{Cite news |date=March 5, 1971 |title=Colleagues, family discuss secret Trudeau wedding |work=CBC Digital Archives |url=http://www.cbc.ca/archives/entry/colleagues-family-discuss-secret-trudeau-wedding |url-status=live |access-date=September 3, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160106142854/http://www.cbc.ca/archives/entry/colleagues-family-discuss-secret-trudeau-wedding |archive-date=January 6, 2016}}</ref> జేమ్స్ సింక్లైర్ గతంలో ప్రధానమంత్రి లూయిస్ సెయింట్ లారెంట్ క్యాబినెట్‌లో మత్స్యశాఖ మంత్రిగా పనిచేశారు.<ref>{{Cite web |title=SINCLAIR, The Hon. James, P.C. |url=http://www.parl.gc.ca/parlinfo/Files/Parliamentarian.aspx?Item=d59901cd-17d4-4346-9114-11a9957eaea7&Language=E&Section=ALL |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130508193255/http://www.parl.gc.ca/Parlinfo/Files/Parliamentarian.aspx?Item=d59901cd-17d4-4346-9114-11a9957eaea7&Language=E&Section=ALL |archive-date=May 8, 2013 |access-date=March 2, 2013 |publisher=[[Parliament of Canada]]}}</ref> ట్రూడో ముత్తాత థామస్ బెర్నార్డ్ ఇండోనేషియాలోని మకస్సర్‌లో జన్మించారు.<ref name="mother">{{Cite news |title=Margaret Trudeau |work=[[CBC Television]] |url=http://www.cbc.ca/whodoyouthinkyouare/2012/09/margaret-trudeau.html |url-status=live |access-date=April 24, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130109022600/http://www.cbc.ca/whodoyouthinkyouare/2012/09/margaret-trudeau.html |archive-date=January 9, 2013}}</ref> ఆయన 1906లో తన 15వ ఏట కుటుంబంతో కలిసి బ్రిటిష్ కొలంబియాలోని పెంటిక్టన్‌కు వలస వచ్చారు.<ref>{{Cite web |date=February 17, 2016 |title=Passenger lists of the AORANGI arriving in Vancouver, British Columbia on 1906-06 |url=http://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/immigration/immigration-records/passenger-lists/passenger-lists-1865-1922/Pages/item.aspx?IdNumber=15662& |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170104025049/http://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/immigration/immigration-records/passenger-lists/passenger-lists-1865-1922/Pages/item.aspx?IdNumber=15662& |archive-date=January 4, 2017 |access-date=April 19, 2017 |website=[[Library and Archives Canada]]}}</ref> బాండన్ అర్ల్స్ కుటుంబానికి బంధువులైన బెర్నార్డ్ కుటుంబం ద్వారా ట్రూడో, ఆధునిక సింగపూర్ స్థాపనలో కీలక పాత్ర పోషించిన మేజర్ జనరల్ విలియం ఫర్కుహార్‌కు ఐదవ తరం మనవడు అవుతారు.<ref>{{Cite news |last=Sin |first=Yuen |date=November 15, 2018 |title=Canadian Prime Minister Justin Trudeau traces family links to Singapore at Fort Canning Park |work=[[The Straits Times]] |url=http://www.straitstimes.com/singapore/canadian-prime-minister-justin-trudeau-traces-family-links-to-singapore-at-fort-canning |access-date=November 21, 2018 |archive-date=November 21, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181121055654/https://www.straitstimes.com/singapore/canadian-prime-minister-justin-trudeau-traces-family-links-to-singapore-at-fort-canning |url-status=live }}</ref> ట్రూడోకు మలక్కా, నియాస్ వంశపారంపర్య మూలాలు కూడా ఉన్నాయి. 1972 జనవరి 16 మధ్యాహ్నం ఒట్టావాలోని నోట్రే డేమ్ బసిలికాలో ట్రూడోకు బాప్టిజం సంస్కారం జరిగింది. ఆయన తండ్రి మేనకోడలు అన్నే రూలౌ-డానిస్ గాడ్ మదర్‌గా, తల్లి బావ థామస్ వాకర్ గాడ్‌ఫాదర్‌గా వ్యవహరించారు.<ref>{{Cite news |last=Gillespie |first=Mike |date=January 17, 2015 |title=It's 'Justin Pierre James' – Trudeau baby baptized |work=[[The Ottawa Journal]] |url=https://www.newspapers.com/article/the-ottawa-journal-its-justin-pierre-j/170638509/ |access-date=November 12, 2015 |quote=Justin remained perfectly quiet when the prime minister and his wife took their places in the baptistry, accompanied by Mr. Trudeau's niece, Marie Anne Rouleau-Danis, and a stand-in for Thomas Walker, the PM's brother-in-law, who, along, with Mrs. Roulea-Danis, are the baby's godparents.}}</ref><ref>{{Cite news |last=Catling |first=Len |date=May 18, 2016 |title=O'Connor returns home to Ottawa, meets Prime Minister |publisher=The University of British Columbia Athletic |url=http://www.gothunderbirds.ca/news/2016/5/18/football-o-connor-returns-home-to-ottawa-meets-prime-minister.aspx |access-date=September 15, 2017 |quote="My uncle played for the Lions," replied the Prime Minister. "Tom Walker played for them." The Prime Minister is referring to defensive tackle Tom Walker, who donned BC Lions colours in the early sixities. |archive-date=September 16, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170916054454/http://www.gothunderbirds.ca/news/2016/5/18/football-o-connor-returns-home-to-ottawa-meets-prime-minister.aspx |url-status=live }}</ref> ఈ కార్యక్రమం ద్వారా ఆయన మొదటిసారి బహిరంగంగా కనిపించారు.<ref>{{Cite news |date=January 17, 1972 |title=Canada Premier's Son Christened in Ottawa |work=[[The Blade (Toledo)|The Blade]] |agency=Reuters |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1350&dat=19720117&id=zcZOAAAAIBAJ&pg=1937,5989636&hl=en |access-date=October 28, 2015 |archive-date=October 22, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022141321/https://news.google.com/newspapers?nid=1350&dat=19720117&id=zcZOAAAAIBAJ&pg=1937%2C5989636&hl=en |url-status=live }}</ref> ఆయనకు "జస్టిన్ పియర్ జేమ్స్" అనే పేరు పెట్టారు.<ref name="Grafstein 2019 p. 1-PT102">{{cite book | last=Grafstein | first=J.S. | title=A Leader Must Be a Leader: Encounters With Eleven Prime Ministers | publisher=Mosaic Press | year=2019 | isbn=978-1-77161-409-2 | url=https://books.google.com/books?id=rFYEEAAAQBAJ&pg=RA1-PT102 | access-date=September 24, 2022 | page=1-PT102 | archive-date=February 9, 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240209211803/https://books.google.com/books?id=rFYEEAAAQBAJ&pg=RA1-PT102#v=onepage&q&f=false | url-status=live }}</ref> 1972 ఏప్రిల్ 14న నేషనల్ ఆర్ట్స్ సెంటర్‌లో ట్రూడో తల్లిదండ్రులు ఒక గాలా కార్యక్రమాన్ని నిర్వహించారు. ఆ కార్యక్రమానికి విచ్చేసిన అమెరికా అధ్యక్షుడు రిచర్డ్ నిక్సన్, "కెనడా కాబోయే ప్రధానమంత్రి జస్టిన్ పియర్ ట్రూడోకు నేను శుభాకాంక్షలు తెలుపుతున్నాను" అని టోస్ట్ చేశారు. దానికి పియర్ ట్రూడో స్పందిస్తూ, ఒకవేళ తన కుమారుడు ఆ పదవిని చేపడితే అధ్యక్షుడికి ఉన్నటువంటి నైపుణ్యం, గౌరవాన్ని కలిగి ఉండాలని ఆశిస్తున్నట్లు పేర్కొన్నారు.<ref>{{Cite news |date=April 15, 1972 |title=Nixon, Trudeau sign treaty: Great Lakes cleanup is multi-billion job |work=[[The Bryan Times]] |agency=[[United Press International]] |url=https://news.google.com/newspapers?id=tJBPAAAAIBAJ&pg=1625%2C990999 |access-date=November 10, 2015 |archive-date=October 22, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022141318/https://news.google.com/newspapers?id=tJBPAAAAIBAJ&pg=1625%2C990999 |url-status=live }}</ref> అంతకుముందు రోజు అమెరికా ప్రథమ మహిళ ప్యాట్ నిక్సన్ ట్రూడో నర్సరీని సందర్శించి, ఆయనకు ఒక స్నూపీ బొమ్మను బహూకరించారు.<ref>{{Cite news |date=April 15, 1972 |title='Snoopy' gift from Nixon's |work=[[Daily Record (Washington)|Daily Record]] |agency=[[United Press International]] |url=https://news.google.com/newspapers?id=j6NUAAAAIBAJ&pg=6898%2C772477 |access-date=November 10, 2015 |archive-date=October 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211021232314/https://news.google.com/newspapers?id=j6NUAAAAIBAJ&pg=6898%2C772477 |url-status=live }}</ref> ===బాల్యం=== ట్రూడోకు ఐదేళ్ల వయసు ఉన్నప్పుడు 1977లో ఆయన తల్లిదండ్రులు విడిపోతున్నట్లు ప్రకటించారు. పిల్లల ప్రాథమిక సంరక్షణ బాధ్యతను తండ్రికి అప్పగించారు.<ref>{{Cite news |date=May 28, 1977 |title=Trudeaus Separate; He Keeps Children (Published 1977) |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/1977/05/28/archives/trudeaus-separate-he-keeps-children-trudeau-and-his-wife-separate.html |quote=Trudeau and his wife jointly announce they have separated and that Mr Trudeau will have custody of their 3 sons; ...MrsTrudeau would have "generous access" to the children, Justin, 5 years old, Sacha, 4, and Michel, 1. |access-date=January 30, 2021 |archive-date=October 11, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211011005159/https://www.nytimes.com/1977/05/28/archives/trudeaus-separate-he-keeps-children-trudeau-and-his-wife-separate.html |url-status=live }}</ref> ఆ తర్వాత చాలా సంవత్సరాల వరకు వారు మళ్లీ కలుస్తారనే పుకార్లు వచ్చాయి.<ref>{{Cite news |last=O'Hara |first=Jane |date=December 3, 1979 |title=When Pierre put his boys first |work=Maclean's Magazine |url=http://www.macleans.ca/politics/ottawa/when-pierre-put-his-boys-first |url-status=live |access-date=December 2, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151204075456/http://www.macleans.ca/politics/ottawa/when-pierre-put-his-boys-first/ |archive-date=December 4, 2015}}</ref> అయితే ఆయన తల్లి విడాకుల కోసం దరఖాస్తు చేసుకోగా, 1984లో సుప్రీం కోర్ట్ ఆఫ్ అంటారియో విడాకులు మంజూరు చేసింది.<ref>{{Cite news |date=April 5, 1984 |title=Trudeaus' divorce has become final: Report |work=The Gazette |location=Montreal |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1946&dat=19840405&id=9gowAAAAIBAJ&pg=6489,1184177&hl=en |access-date=October 28, 2015 |archive-date=October 22, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022081101/https://news.google.com/newspapers?nid=1946&dat=19840405&id=9gowAAAAIBAJ&pg=6489%2C1184177&hl=en |url-status=live }}</ref> దీనికి ఒక నెల ముందే ఆయన తండ్రి ప్రధానమంత్రి పదవి నుండి విరమించుకుంటున్నట్లు ప్రకటించారు.<ref name="WoodgerBurg2006">{{Cite book |last1=Elin Woodger |url=https://books.google.com/books?id=uV9S7TCG2VYC&pg=PA414 |title=The 1980s |last2=David F. Burg |date=March 2006 |publisher=[[Infobase Publishing]] |isbn=978-0-8160-5809-9 |page=414 |access-date=May 27, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130731195713/http://books.google.com/books?id=uV9S7TCG2VYC&pg=PA414 |archive-date=July 31, 2013 |url-status=live}}</ref> కాలక్రమేణా తల్లిదండ్రులు ఇద్దరూ పిల్లల ఉమ్మడి సంరక్షణ ఒప్పందానికి అంగీకరించి పరస్పర సద్భావనతో మెలిగారు. తల్లిదండ్రుల వివాహబంధం గురించి ట్రూడో 2009లో మాట్లాడుతూ, "వారు ఒకరినొకరు విపరీతంగా ప్రేమించుకున్నారు, కానీ వారి మధ్య 30 సంవత్సరాల వయోభేదం ఉండటం వల్ల మా అమ్మ ఎప్పుడూ నాన్న బాధ్యతల్లో సమాన భాగస్వామి కాలేకపోయింది" అని పేర్కొన్నారు.<ref>{{Cite news |last=Campion-Smith |first=Bruce |date=June 20, 2009 |title=Justin on growing up Trudeau |work=Toronto Star |url=https://www.thestar.com/news/canada/2009/07/20/justin_on_growing_up_trudeau.html |url-status=live |access-date=March 2, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141107221601/http://www.thestar.com/news/canada/2009/07/20/justin_on_growing_up_trudeau.html |archive-date=November 7, 2014}}</ref> ట్రూడోకు తన తల్లి రెండవ వివాహం ద్వారా కైల్, అలీసియా అనే ఇద్దరు సవతి తోబుట్టువులు, తన తండ్రి ద్వారా సారా అనే సవతి సోదరి ఉన్నారు.<ref>{{Cite news |last=Anzalone |first=Charles |date=February 8, 2008 |title=Margaret Trudeau: Forgiveness, gratitude, wisdom |agency=bpHope |url=http://www.bphope.com/margaret-trudeau-forgiveness-gratitude-wisdom |url-status=live |access-date=November 10, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151104055209/http://www.bphope.com/margaret-trudeau-forgiveness-gratitude-wisdom/ |archive-date=November 4, 2015}}</ref><ref>{{Cite news |last=Popplewell |first=Brett |date=November 24, 2010 |title=Pierre Trudeau's daughter, Sarah, lives under the radar |work=Toronto Star |url=https://www.thestar.com/news/world/2010/11/24/pierre_trudeaus_daughter_sarah_lives_under_the_radar.html |url-status=live |access-date=November 10, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151104234827/http://www.thestar.com/news/world/2010/11/24/pierre_trudeaus_daughter_sarah_lives_under_the_radar.html |archive-date=November 4, 2015}}</ref> ట్రూడో తన జననం నుండి 1979 ఫెడరల్ ఎన్నికలలో తన తండ్రి ప్రభుత్వం ఓడిపోయే వరకు కెనడా ప్రధానమంత్రి అధికారిక నివాసమైన 24 ససెక్స్ డ్రైవ్‌లో నివసించారు. ఆ తర్వాత కుటుంబం ప్రతిపక్ష నాయకుడి నివాసమైన స్టార్నోవేకి మారవలసి ఉంది, కానీ అక్కడ బేస్‌మెంట్ వరదలు రావడం వల్ల తాత్కాలికంగా హారింగ్టన్ లేక్‌లో బస చేశారు.<ref>{{Cite news |date=June 16, 1979 |title=Stornoway changes to cost $65,000 |work=The Gazette |location=Montreal |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1946&dat=19790616&id=rIIuAAAAIBAJ&pg=5217,63340&hl=en |access-date=October 28, 2015 |archive-date=March 3, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303033913/https://news.google.com/newspapers?nid=1946&dat=19790616&id=rIIuAAAAIBAJ&pg=5217,63340&hl=en |url-status=live }}</ref> నివాస మరమ్మతులు పూర్తయిన తర్వాత వారు స్టార్నోవేకి మారారు. 1980 ఫిబ్రవరి ఎన్నికలలో పియర్ ట్రూడో మళ్లీ విజయం సాధించడంతో కుటుంబం తిరిగి ప్రధానమంత్రి అధికారిక నివాసానికి చేరుకుంది.<ref>{{Cite news |date=February 20, 1980 |title=It's all yours next week, Clark tells a victorious Trudeau |work=The Gazette |location=Montreal |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1946&dat=19800220&id=t1sxAAAAIBAJ&pg=1441,3942042&hl=en |access-date=October 28, 2015 |archive-date=March 4, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304012023/https://news.google.com/newspapers?nid=1946&dat=19800220&id=t1sxAAAAIBAJ&pg=1441,3942042&hl=en |url-status=live }}</ref> ట్రూడో ఫ్రెంచ్ భాషా లైసీలో విద్యను ప్రారంభించాలని తండ్రి భావించినప్పటికీ, పిల్లలను ప్రభుత్వ పాఠశాలకు పంపడం ముఖ్యమని తల్లి నచ్చజెప్పింది.<ref>{{Cite news |last=Brooker |first=Deborah |date=February 9, 1983 |title=Margaret Trudeau today: a TV career, a new man – and her kids |work=Ottawa Citizen |url=https://news.google.com/newspapers?id=ouhfAAAAIBAJ&pg=1352%2C4315355 |access-date=November 30, 2015 |quote=Q: I understand you insisted that the children attend a public school. A: Pierre wanted them from the beginning to go to a French Lycée to get a very academic education. I held out, and was able to give good arguments. Pierre has certainly agreed that they've done very well in school. They are all in French immersion, and are quite bilingual. They attend a local public school, and they're just normal little kids doing all the fun things of elementary years. |archive-date=March 3, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303021015/https://news.google.com/newspapers?id=ouhfAAAAIBAJ&pg=1352%2C4315355 |url-status=live }}</ref> చివరికి 1976లో రాక్‌క్లిఫ్ పార్క్ పబ్లిక్ స్కూల్‌లోని ఫ్రెంచ్ ఇమ్మర్షన్ ప్రోగ్రామ్‌లో ట్రూడో చేరారు.<ref>{{Cite news |last=Coyle |first=Jim |date=October 17, 2015 |title=Growing up in the public eye |work=[[Toronto Star]] |url=http://www.pressreader.com/similar/283055528255552 |access-date=August 26, 2016 |archive-date=February 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240209211844/https://www.pressreader.com/similar/283055528255552 |url-status=live }}</ref> ఆయన లీమోసిన్ వాహనంలో వెళ్లే అవకాశం ఉన్నప్పటికీ, సాధారణ స్కూల్ బస్సులోనే ప్రయాణించేవారు, భద్రత కోసం రాయల్ కెనడియన్ మౌంటెడ్ పోలీస్ (RCMP) కారు ఆ బస్సును అనుసరించేది.<ref>{{Cite news |date=January 12, 1979 |title=Schreyer children to get bodyguards |work=The Gazette |agency=The Canadian Press |location=Montreal |url=https://news.google.com/newspapers?id=Z08xAAAAIBAJ&pg=7008%2C1156226 |access-date=November 15, 2015 |quote=A team of plainclothes RCMP officers spring into action the moment Trudeau's two oldest boys leave 24 Sussex Drive and hop on the school bus. The officers do not rest until their charges are returned home. |archive-date=March 3, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303203226/https://news.google.com/newspapers?id=Z08xAAAAIBAJ&pg=7008%2C1156226 |url-status=live }}</ref> 1984 జూన్‌లో తండ్రి పదవీ విరమణ చేసిన తర్వాత కుటుంబం మాంట్రియల్‌లోని కార్మియర్ హౌస్‌కు మారింది. ఆ తర్వాత ట్రూడో ప్రైవేట్ విద్యాసంస్థ అయిన కాలేజ్ జీన్-డి-బ్రెబ్యూఫ్‌లో చేరారు.<ref>{{Cite web |last=Bryden |first=Joan |date=October 18, 2014 |title=Justin Trudeau Memoir Paints Frank Picture of Privileged But Painful Childhood |url=http://www.huffingtonpost.ca/2014/10/18/justin-trudeau-memoir_n_6008032.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141020024344/http://www.huffingtonpost.ca/2014/10/18/justin-trudeau-memoir_n_6008032.html |archive-date=October 20, 2014 |access-date=October 19, 2014 |website=The Huffington Post}}</ref> బాల్యంలో తన తండ్రితో కలిసి వెళ్లిన క్యాంపింగ్ పర్యటనలను ట్రూడో బాగా ఇష్టపడేవారు. వేసవి కాలంలో వారు ఆల్గాన్‌క్విన్ ప్రొవిన్షియల్ పార్క్‌లోని క్యాంప్ అహ్మెక్‌కు వెళ్లేవారు, అక్కడ ట్రూడో తర్వాత క్యాంప్ కౌన్సెలర్‌గా తన మొదటి వేతన ఉద్యోగాన్ని చేశారు.<ref name="Camp Ahmek"/> ట్రూడో, ఆయన సోదరులకు వారి తండ్రి ద్వారా కొన్ని కంపెనీలలో షేర్లు లభించాయి. వాటి నుండి క్రమబద్ధమైన డివిడెండ్లు వస్తాయి. 2011 ఆగస్టు నాటికి ఒక కంపెనీ ఆస్తుల విలువ $1.2 మిలియన్లుగా ఉంది.<ref>{{Cite web |date=February 14, 2013 |title=Justin Trudeau admits that he 'won the lottery' with $1.2 million inheritance and successful speaking business |work=canada.com |url=https://o.canada.com/news/justin-trudeau-admits-that-he-won-the-lottery-with-1-2-million-inheritance-and-successful-speaking-business |access-date=October 17, 2019 |archive-date=October 17, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191017153111/https://o.canada.com/news/justin-trudeau-admits-that-he-won-the-lottery-with-1-2-million-inheritance-and-successful-speaking-business |url-status=dead }}</ref> సోదరులకు లారెన్షియన్స్‌లో ఒక గ్రామీణ ఎస్టేట్, మాంట్రియల్‌లోని కార్మియర్ హౌస్ వారసత్వంగా వచ్చాయి.<ref name="TrudeauArchitecture"/> 2016లో ఆ గ్రామీణ ఎస్టేట్ భూమి విలువ సుమారు $2.7 మిలియన్లుగా అంచనా వేశారు.<ref name="CountryEstate"/> ===విశ్వవిద్యాలయం మరియు ప్రారంభ వృత్తి జీవితం=== ట్రూడో 1994లో మెక్‌గిల్ విశ్వవిద్యాలయం నుండి లిటరేచర్‌లో బ్యాచిలర్ ఆఫ్ ఆర్ట్స్ డిగ్రీని, 1998లో యూనివర్సిటీ ఆఫ్ బ్రిటిష్ కొలంబియా నుండి బ్యాచిలర్ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషన్ డిగ్రీని పొందారు.<ref>{{Cite web |title=Notable alumni {{!}} About McGill - McGill University |url=https://www.mcgill.ca/about/alumni |access-date=December 5, 2025 |website=www.mcgill.ca |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=UBC |url=https://educ.ubc.ca/alumni/alumni-newsletter/alumni-newsletter-october-2017/ |access-date=December 5, 2025 |website=educ.ubc.ca}}</ref> మెక్‌గిల్‌లో ఉన్నప్పుడు తన భవిష్యత్తు ప్రిన్సిపల్ సెక్రటరీ గెరాల్డ్ బట్స్‌తో పరిచయం ఏర్పడింది.<ref name=HuffPostBio/> బట్స్ ఆహ్వానం మేరకు ట్రూడో మెక్‌గిల్ డిబేటింగ్ యూనియన్‌లో చేరారు.<ref>{{Cite news |last=McCabe |first=Daniel |date=October 22, 2015 |title=Portrait of the PM-designate as a young man |work=McGill News |url=http://publications.mcgill.ca/mcgillnews/2015/10/21/portrait-of-the-pm-designate-as-a-young-man |url-status=dead |access-date=November 19, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151120164221/http://publications.mcgill.ca/mcgillnews/2015/10/21/portrait-of-the-pm-designate-as-a-young-man/ |archive-date=November 20, 2015}}</ref> విద్యాభ్యాసం పూర్తయిన తర్వాత ఆయన వాంకోవర్‌లోని కిల్లర్నీ సెకండరీ వంటి స్థానిక పాఠశాలల్లో సబ్‌స్టిట్యూట్ టీచర్‌గా పనిచేశారు, ప్రైవేట్ విద్యాసంస్థ అయిన వెస్ట్ పాయింట్ గ్రే అకాడమీలో ఫ్రెంచ్, గణిత ఉపాధ్యాయుడిగా స్థిరంగా పనిచేశారు. 2002 నుండి 2004 వరకు ఎకోల్ పాలిటెక్నిక్ డి మాంట్రియల్‌లో ఇంజనీరింగ్ చదివినప్పటికీ పూర్తి చేయలేదు.<ref>"Justin Trudeau tells education conference he plans return to teaching", Canadian Press, February 28, 2004.</ref> మెక్‌గిల్‌లో ఎన్విరాన్‌మెంటల్ జాగ్రఫీలో మాస్టర్స్ డిగ్రీని ప్రారంభించినా, ప్రజా జీవితంలోకి రావడానికి ఆ కోర్సు నుండి తప్పుకున్నారు.<ref>[http://www.cbc.ca/news2/politics/canadavotes2011/myelection/ridings/082 "Canada Votes 2011: Ridings: Papineau"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160221225444/http://www.cbc.ca/news2/politics/canadavotes2011/myelection/ridings/082/ |date=February 21, 2016 }}, Canadian Broadcasting Corporation. Retrieved October 25, 2015.</ref> 2000 ఆగస్టులో క్రెస్టన్ పత్రికలో వచ్చిన ఒక సంపాదకీయం ట్రూడోపై ఒక ఆరోపణను లేవనెత్తింది, అయితే 2018లో దానిపై ప్రశ్నించినప్పుడు తనకు అటువంటి ప్రతికూల సంఘటనలు ఏవీ గుర్తులేవని ఆయన పేర్కొన్నారు.<ref>{{Cite news |last=Ashifa Kassam |date=July 2, 2018 |title=Justin Trudeau 'does not remember' groping reporter at festival |work=[[The Guardian]] |url=https://www.theguardian.com/world/2018/jul/02/justin-trudeau-denies-groping-reporter-music-festival-2000-british-columbia |access-date=July 3, 2018 |archive-date=July 3, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180703050820/https://www.theguardian.com/world/2018/jul/02/justin-trudeau-denies-groping-reporter-music-festival-2000-british-columbia |url-status=live }}</ref> 2000 అక్టోబరులో తన 28వ ఏట, తండ్రి ప్రభుత్వ అంత్యక్రియల కార్యక్రమంలో ట్రూడో ఇచ్చిన శ్లాఘనీయమైన ఉపన్యాసం (చరమశ్లోకం) ద్వారా ఆయన ఒక ప్రముఖ వ్యక్తిగా గుర్తింపు పొందారు.<ref>[http://www.cbc.ca/archives/entry/2000-justin-trudeau-delivers-eulogy-for-his-father-pierre "Justin Trudeau's eulogy for his father"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160106142854/http://www.cbc.ca/archives/entry/2000-justin-trudeau-delivers-eulogy-for-his-father-pierre |date=January 6, 2016 }}, [[CBC News]]</ref> ఆ ప్రసంగం ప్రసారమైన తర్వాత విస్తృతమైన స్పందన లభించింది, ప్రముఖ రాజకీయ నాయకుడు క్లాడ్ ర్యాన్ దీనిని ఒక వంశపారంపర్య రాజకీయ వారసత్వానికి మొదటి సంకేతంగా అభివర్ణించారు. 2007లో ట్రూడో సిబిసి టెలివిజన్ మినీ సిరీస్ 'ది గ్రేట్ వార్' లో నటించారు, అందులో ఆయన మొదటి ప్రపంచ యుద్ధంలో పాల్గొని మరణించిన తన బంధువు మేజర్ టాల్బోట్ మెర్సెర్ పాపినో పాత్రను పోషించారు.<ref>{{Cite news |date=April 6, 2007 |title=Justin Trudeau pleased to play war hero |work=Canwest News Service |url=http://www.canada.com/topics/news/national/story.html?id=ebc9fd2f-3f9b-4c33-8c5c-43f804b9bb76 |url-status=dead |access-date=April 17, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140512064059/http://www.canada.com/topics/news/national/story.html?id=ebc9fd2f-3f9b-4c33-8c5c-43f804b9bb76 |archive-date=May 12, 2014}}</ref> ===సామాజిక మద్దతు, ప్రచారం=== మంచు తుఫానులో మరణించిన తన సోదరుడు మిచెల్ జ్ఞాపకార్థం శీతాకాలపు క్రీడల రక్షణ కోసం ట్రూడో కుటుంబం 'కొకానీ గ్లేసియర్ ఆల్పైన్ క్యాంపెయిన్' ప్రారంభించింది.<ref>{{Cite news |last=Stetski |first=Wayne |date=April 2001 |title=The Kokanee Glacier Alpine Campaign |work=Visions BC Parks Newsletter |url=http://www.env.gov.bc.ca/bcparks/publications/visions/visions_apr01.pdf |url-status=dead |access-date=April 18, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927181723/http://www.env.gov.bc.ca/bcparks/publications/visions/visions_apr01.pdf |archive-date=September 27, 2013}}</ref> 2002లో బ్రిటిష్ కొలంబియా ప్రభుత్వం పబ్లిక్ అవలాంచె వార్నింగ్ సిస్టమ్ నిధులను నిలిపివేయడాన్ని ట్రూడో విమర్శించారు.<ref>Carol Harrington, "Trudeau takes on B.C. – Son of late PM decries cuts to public avalanche bulletins", ''Toronto Star'', January 12, 2002, A24.</ref> 2002 నుండి 2006 వరకు ట్రూడో 'కటిమావిక్' యువజన కార్యక్రమానికి అధ్యక్షత వహించారు.<ref>{{Cite news |last=Jaimet |first=Kate |date=November 3, 2002 |title=Trudeau retains '60s ideals: Lauds Katimavik's promotion of social causes |page=A6 |work=[[Calgary Herald]] |id={{ProQuest|245011416}}}}</ref> 2004 ఏప్రిల్‌లో టొరంటో విశ్వవిద్యాలయంలో 'ట్రూడో సెంటర్ ఫర్ పీస్ అండ్ కాన్‌ఫ్లిక్ట్ స్టడీస్' ప్రారంభోత్సవంలో పాల్గొన్నారు.<ref>{{Cite news |year=2004 |title=Peace and Conflict Studies Centre Named for Trudeau |publisher=University of Toronto Magazine |url=http://www.magazine.utoronto.ca/life-on-campus/peace-and-conflict-studies-centre-named-for-trudeau |url-status=live |access-date=April 19, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728025751/http://www.magazine.utoronto.ca/life-on-campus/peace-and-conflict-studies-centre-named-for-trudeau/ |archive-date=July 28, 2013}}</ref> 2005లో నహాన్ని నదిని కలుషితం చేసే ప్రతిపాదిత జింక్ మైనింగ్ ప్రాజెక్ట్‌కు వ్యతిరేకంగా ట్రూడో పోరాడారు, ఆ ప్రాంత పర్యావరణ పరిరక్షణ ప్రాధాన్యతను నొక్కిచెప్పారు.<ref>{{Cite news |last=Bueckert |first=Dennis |date=May 16, 2005 |title=Justin Trudeau denounces mine near park his father created: Vancouver company wants to build massive mine with access through Nahanni watershed |page=D10 |work=The Vancouver Sun}}</ref> 2006 సెప్టెంబరులో దార్ఫూర్ సంక్షోభ పరిష్కారంలో కెనడా భాగస్వామ్యాన్ని కోరుతూ టొరంటోలో నిర్వహించిన ర్యాలీకి ట్రూడో మాస్టర్ ఆఫ్ సెరిమోనీస్‌గా వ్యవహరించారు.<ref>{{Cite news |date=September 17, 2006 |title=Trudeau, Dallaire to lead Darfur rally |page=A06 |work=Toronto Star}}</ref> == రాజకీయ జీవిత ప్రారంభం == === ప్రారంభ మద్దతు, యువజన విభాగ బాధ్యతలు === ట్రూడో చిన్న వయస్సు నుంచే లిబరల్ పార్టీకి మద్దతు ఇచ్చారు, 1988 కెనడా ఫెడరల్ ఎన్నికలలో పార్టీ నాయకుడు జాన్ టర్నర్‌కు తన మద్దతును అందించారు.<ref>Poirier, Patricia. "Trudeau's son offers his support to Turner", ''[[The Globe and Mail]]'', September 16, 1988, pg. A8.</ref> రెండు సంవత్సరాల తరువాత, ఆయన విద్యార్థిగా చదివిన కాలేజ్ జీన్-డి-బ్రెబ్యూఫ్‌లో జరిగిన ఒక విద్యార్థి కార్యక్రమంలో కెనడియన్ ఫెడరలిజానికి (సమఖ్యవాదానికి) మద్దతుగా మాట్లాడారు.<ref>{{Cite news |last=Taber |first=Jane |date=October 4, 2000 |title=A teacher of drama, a riveting moment |pages=A3 |work=[[National Post]] |location=Toronto |id={{ProQuest|329715722}}}}</ref> తన తండ్రి మరణం తరువాత, ట్రూడో 2000వ దశకంలో లిబరల్ పార్టీ కార్యకలాపాలలో మరింత చురుగ్గా పాల్గొన్నారు. ఒలింపియన్ చార్మైన్ క్రూక్స్‌తో కలిసి, ఆయన పార్టీ 2003 నాయకత్వ సమావేశంలో పదవి నుంచి విరమిస్తున్న ప్రధానమంత్రి జీన్ క్రిటియన్‌కు అభినందన సభను నిర్వహించారు. 2006 ఫెడరల్ ఎన్నికలలో పార్టీ ఓటమి పాలైన తరువాత, పార్టీలో యువజన పునరుద్ధరణపై ఏర్పాటైన టాస్క్‌ఫోర్స్‌కు అధ్యక్షుడిగా నియమితులయ్యారు.<ref>{{cite news |title=Chrétien bids adieu to a lifetime in politics |url=https://www.cbc.ca/news/canada/chrtien-bids-adieu-to-a-lifetime-in-politics-1.390751 |date=November 14, 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240209211933/https://www.cbc.ca/news/canada/chrtien-bids-adieu-to-a-lifetime-in-politics-1.390751 |archive-date=February 9, 2024 |url-status=live |work=[[CBC News]] |access-date=September 28, 2012}}</ref><ref>Juliet O'Neill, "Justin Trudeau to spearhead youth renewal of Liberal party: Task force", ''National Post'', April 7, 2006, p. A1</ref> === క్యూబెక్ జాతీయవాదంపై విమర్శలు, పార్టీ అంతర్గత మద్దతు === 2006 అక్టోబరులో, ట్రూడో క్యూబెక్ జాతీయవాదాన్ని విమర్శించారు. సాధారణంగా రాజకీయ జాతీయవాదాన్ని "19వ శతాబ్దపు పాత ఆలోచన" అని, ఇది "సంకుచిత ఆలోచనపై ఆధారపడి ఉందని" మరియు ఆధునిక క్యూబెక్‌కు ఇది ప్రాసంగికం కాదని అభివర్ణించారు. క్యూబెక్‌ను ఒక ప్రత్యేక దేశంగా గుర్తించడాన్ని ప్రోత్సహిస్తున్న 2006 లిబరల్ పార్టీ నాయకత్వ ఎన్నికల అభ్యర్థి మైఖేల్ ఇగ్నాటీఫ్‌ను విమర్శించడానికే ఈ వ్యాఖ్యలు చేసినట్లు భావించారు.<ref>{{Cite news |last=Gordon |first=Sean |date=October 27, 2006 |title=Sounding like his father, Justin Trudeau takes aim at Michael Ignatieff's idea of Quebec as a 'nation' |page=A01 |work=Toronto Star}}</ref><ref>{{Cite news |last=Perreaux |first=Les |date=October 27, 2006 |title=Eldest Trudeau son takes poke at Ignatieff stand, nationalism: 'Unfortunately, some people these days are wrapped up in this idea of nation for Quebec' |page=A12 |work=The Gazette |location=Montreal}}</ref> ట్రూడో తరువాత ఈ విషయంపై ఒక బహిరంగ లేఖ రాశారు, అందులో క్యూబెక్ దేశ హోదా అనే ఆలోచన "తన తండ్రి నమ్మిన ప్రతి సిద్ధాంతానికి వ్యతిరేకం" అని పేర్కొన్నారు.<ref>{{Cite news |last=Macpherson |first=Son |date=November 2, 2006 |title=Pass the peanut butter, it looks like Ignatieff is toast: His 'nationhood' proposal has stirred political heavies to line up against him |page=A23 |work=The Gazette |location=Montreal}}</ref><ref>{{Cite news |last=Thompson |first=Elizabeth |date=November 15, 2006 |title=Ignatieff lacks 'wisdom' to lead: Justin Trudeau: Says Gerard Kennedy deserves closer look |page=A14 |work=The Gazette |location=Montreal}}</ref> 2006 పార్టీ సమావేశానికి కొద్దిగా ముందు, ట్రూడో నాయకత్వ అభ్యర్థి గెరార్డ్ కెన్నెడీకి తన మద్దతును ప్రకటించారు మరియు అభ్యర్థుల తుది ప్రసంగాల సమయంలో కెన్నెడీని పరిచయం చేశారు.<ref>{{Cite news |last=Coyne |first=Andrew |author-link=Andrew Coyne |date=December 2, 2006 |title=Kennedy's message is bold, but risky |work=National Post |url=http://www.canada.com/nationalpost/story.html?id=702673aa-fed1-4cfb-af94-3ed54d57a57d&k=63212&p=1 |url-status=dead |access-date=September 29, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140614071015/http://www.canada.com/nationalpost/story.html?id=702673aa-fed1-4cfb-af94-3ed54d57a57d&k=63212&p=1 |archive-date=June 14, 2014}}</ref> రెండవ రౌండ్ ఓటింగ్ తర్వాత కెన్నెడీ పోటీ నుండి తప్పుకున్నప్పుడు, ట్రూడో ఆయనతో కలిసి చివరకు విజేతగా నిలిచిన స్టీఫెన్ డియాన్‌కు మద్దతు ఇచ్చారు.<ref>Robert Benzie, "All the right moves for Kennedy; 'Kingmaker' becomes Dion's heir apparent", ''Toronto Star'', December 3, 2006, A07.</ref><ref>{{Cite news |last=Corrigan |first=Ed |title=Liberals Elect Stephan Dion |work=The Canadian |url=http://www.agoracosmopolitan.com/home/Frontpage/2006/12/19/01277.html |url-status=dead |access-date=September 29, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120518041406/http://www.agoracosmopolitan.com/home/Frontpage/2006/12/19/01277.html |archive-date=May 18, 2012}}</ref> === పాపినో నియోజకవర్గం నుండి నామినేషన్ === 2007 ప్రారంభంలో, మాంట్రియల్‌లోని అవుట్రెమాంట్ నియోజకవర్గానికి జరగబోయే ఉపఎన్నికలో ట్రూడో పోటీ చేస్తారనే పుకార్లు వచ్చాయి. మాంట్రియల్ పత్రిక 'లా ప్రెస్' కథనం ప్రకారం, ట్రూడోకు ఆసక్తి ఉన్నప్పటికీ, లిబరల్ పార్టీని పునర్నిర్మించడంలో సహాయపడే ఒక ప్రముఖ అభ్యర్థిని అవుట్రెమాంట్ నుండి నిలబెట్టాలని లిబరల్ పార్టీ నాయకుడు స్టీఫెన్ డియాన్ భావించారు. దీనికి బదులుగా, తదుపరి సార్వత్రిక ఎన్నికల కోసం సమీపంలోని పాపినో నియోజకవర్గం నుండి లిబరల్ పార్టీ నామినేషన్ కోరనున్నట్లు ట్రూడో ప్రకటించారు.<ref>{{Cite web |date=January 11, 2007 |title=Quebec Liberal MP Jean Lapierre to resign |url=https://www.ctvnews.ca/quebec-liberal-mp-jean-lapierre-to-resign-1.223633 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081205142958/http://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story/CTVNews/20070111/jean_lapierre_070111/20070111?hub=QPeriod |archive-date=December 5, 2008 |access-date=April 23, 2011 |publisher=CTV News}}</ref><ref>{{cite news |title=Will Justin Trudeau run for Parliament MP? |url=https://www.thestar.com/news/2007/01/10/will_justin_trudeau_run_for_parliament_mp.html |date=January 10, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140504072305/http://www.thestar.com/news/2007/01/10/will_justin_trudeau_run_for_parliament_mp.html |archive-date=May 4, 2014 |url-status=live |work=[[Toronto Star]] |last1=Gordon |first1=Sean |access-date=April 21, 2013}}</ref><ref>{{cite news |title=Liberals welcome Trudeau, bid adieu to Graham |url=https://www.theglobeandmail.com/news/national/liberals-welcome-trudeau-bid-adieu-to-graham/article679791/ |date=February 23, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210620141942/https://www.theglobeandmail.com/news/national/liberals-welcome-trudeau-bid-adieu-to-graham/article679791/ |archive-date=June 20, 2021 |url-status=live |work=[[The Globe and Mail]] |last1=Taber |first1=Jane |page=A1 |access-date=December 19, 2020}}</ref> ట్రూడో తండ్రి హయాంలో సీనియర్ మంత్రిగా పనిచేసిన ఆండ్రే ఔల్లెట్ 26 సంవత్సరాల పాటు ప్రాతినిధ్యం వహించిన ఈ నియోజకవర్గం, 53 సంవత్సరాల పాటు లిబరల్ పార్టీ వశంలో ఉంది. అయితే 2006లో ఇది బ్లాక్ క్యూబెకోయిస్ పార్టీ పరమైంది.<ref name="Papineau profile">{{cite news |title=Spotlight on Montreal ridings: Papineau |url=http://www.cbc.ca/news/canada/montreal/spotlight-on-montreal-ridings-papineau-1.3243312 |date=September 25, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151121153622/http://www.cbc.ca/news/canada/montreal/spotlight-on-montreal-ridings-papineau-1.3243312 |archive-date=November 21, 2015 |url-status=live |work=[[CBC News]] |access-date=November 21, 2015}}</ref> 2007 ఏప్రిల్ 29న జరిగిన అంతర్గత ఎన్నికలలో ట్రూడో 690 ఓట్లను సాధించి లిబరల్ పార్టీ నామినేషన్‌ను గెలుచుకున్నారు. ఈ పోటీలో మాంట్రియల్ సిటీ కౌన్సిలర్ మేరీ డెరోస్‌కు 350 ఓట్లు, స్థానిక ఇటాలియన్ పత్రిక నిర్వాహకుడు బాసిలియో గియోర్దానోకు 220 ఓట్లు వచ్చాయి.<ref>{{cite news |title=Trudeau wins nomination |url=https://www.thestar.com/news/2007/04/30/trudeau_wins_nomination.html |date=April 30, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140504071105/http://www.thestar.com/news/2007/04/30/trudeau_wins_nomination.html |archive-date=May 4, 2014 |url-status=live |work=[[Toronto Star]] |last1=Woods |first1=Allan |access-date=April 19, 2013}}</ref> == ప్రతిపక్ష నేతగా (2008–2015) == === పార్లమెంటులో ప్రవేశం, ప్రారంభ బాధ్యతలు === ప్రధానమంత్రి స్టీఫెన్ హార్పర్ 2008 అక్టోబరు 14న సార్వత్రిక ఎన్నికలకు పిలుపునిచ్చారు. అప్పటికే ట్రూడో పాపినో నియోజకవర్గంలో ఒక సంవత్సరం పాటు ప్రచారం నిర్వహించారు. ఎన్నికల రోజున, ఆయన బ్లాక్ క్యూబెకోయిస్ అభ్యర్థి వివియన్ బార్బోట్‌పై స్వల్ప తేడాతో విజయం సాధించారు.<ref>{{cite news |title=Trudeau pledges loyalty to constituents after Papineau win |url=https://www.cbc.ca/news/canada/trudeau-pledges-loyalty-to-constituents-after-papineau-win-1.697527 |date=October 15, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240209211847/https://www.cbc.ca/news/canada/trudeau-pledges-loyalty-to-constituents-after-papineau-win-1.697527?ref=rss |archive-date=February 9, 2024 |url-status=live |work=[[CBC News]] |access-date=April 18, 2013}}</ref> ఈ విజయం అనంతరం 'ది గ్లోబ్ అండ్ మెయిల్' పత్రిక ఎడిటర్-ఇన్-చీఫ్ ఎడ్వర్డ్ గ్రీన్స్పాన్ స్పందిస్తూ, ట్రూడోను ఇతర కొత్త ఎంపీలలా కాకుండా, భవిష్యత్తు ప్రధానిగా చూస్తారని, ఆ కోణంలోనే పరిశీలిస్తారని పేర్కొన్నారు. 2008 ఎన్నికల్లో కన్జర్వేటివ్ పార్టీ మైనారిటీ ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేయడంతో, ట్రూడో అధికారిక ప్రతిపక్ష సభ్యునిగా పార్లమెంటులో అడుగుపెట్టారు. ఆయన శాసనకర్తగా చేసిన మొదటి పని, యువత కోసం "జాతీయ స్వచ్ఛంద సేవా విధానం" ఏర్పాటు చేయాలని ఒక తీర్మానాన్ని తీసుకురావడం.<ref>{{cite news |title=Trudeau looking lonely on left |url=https://www.thestar.com/opinion/columnists/2009/02/27/trudeau_looking_lonely_on_left.html |date=February 27, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140426235103/http://www.thestar.com/opinion/columnists/2009/02/27/trudeau_looking_lonely_on_left.html |archive-date=April 26, 2014 |url-status=live |work=[[Toronto Star]] |last1=Hebert |first1=Chantal |access-date=April 21, 2013}}</ref> ఆ తర్వాత 2009 ఏప్రిల్‌లో వాంకోవర్‌లో జరిగిన లిబరల్ పార్టీ జాతీయ సదస్సుకు ఆయన సహ-అధ్యక్షత వహించారు. అదే ఏడాది అక్టోబర్‌లో పార్టీ తరపున బహుళసంస్కృతి మరియు యువజన వ్యవహారాల విమర్శకుడిగా (షాడో మినిస్టర్) నియమితులయ్యారు. 2010 సెప్టెంబర్‌లో ఆయనకు యువత, పౌరసత్వం మరియు వలసల వ్యవహారాల బాధ్యతలను అప్పగించారు. ఆ సమయంలో, మానవ అక్రమ రవాణాను లక్ష్యంగా చేసుకుని ప్రభుత్వం తెచ్చిన చట్టాన్ని ఆయన విమర్శించారు, ఇది అక్రమ రవాణాకు గురైన బాధితులనే శిక్షించేలా ఉందని వాదించారు.<ref>Douglas Quan and Norma Greenway, "Feds target human smugglers in legislation", ''Windsor Star'', October 22, 2010, pg. C1.</ref> కెనడా అంతటా ఉన్న స్వచ్ఛంద సంస్థలు, పాఠశాల బోర్డుల నుండి బహిరంగ ప్రసంగాలు చేయడం ద్వారా ట్రూడో 1.3 మిలియన్ డాలర్ల రుసుము సంపాదించారనే విషయం వివాదానికి దారితీసింది. ఇందులో 2,77,000 డాలర్లను ఆయన ఎంపీ అయిన తర్వాత అందుకున్నారు.<ref>{{Cite news |author=Joan Bryden |date=June 16, 2013 |title=Justin Trudeau promises to 'make it right,' pay back charities for his hefty speaking fees |work=The National Post |url=http://news.nationalpost.com/news/Canada/justin-trudeau-promises-to-make-it-right-pat-back-hefty-speaking-fees |access-date=April 13, 2017 |archive-date=February 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240209211836/https://nationalpost.com/category/news/ |url-status=dead }}</ref> 2010 హైతీ భూకంపం సంభవించినప్పుడు కెనడా సహాయక చర్యలను పెంచాలని ఆయన కోరారు. సంక్షోభ సమయంలో కెనడాకు వచ్చే హైతీ ప్రజల కోసం వలస విధానాలను సులభతరం చేయాలని వాదించారు. ఆయన ప్రాతినిధ్యం వహిస్తున్న నియోజకవర్గంలో హైతీ వర్గానికి చెందిన ప్రజలు పెద్ద సంఖ్యలో ఉన్నారు. === 2011 ఎన్నికలు, ఛారిటీ బాక్సింగ్ మ్యాచ్ === 2011 ఫెడరల్ ఎన్నికలలో ట్రూడో పాపినో నుండి తిరిగి ఎన్నికయ్యారు. అయితే ఈ ఎన్నికల్లో లిబరల్ పార్టీ హౌస్ ఆఫ్ కామన్స్‌లో కేవలం 34 స్థానాలతో మూడవ స్థానానికి పడిపోయింది. ఓటమికి బాధ్యత వహిస్తూ మైఖేల్ ఇగ్నాటీఫ్ పార్టీ నాయకత్వానికి రాజీనామా చేశారు. దీంతో ట్రూడో పార్టీ పగ్గాలు చేపడతారనే ఊహాగానాలు మళ్లీ మొదలయ్యాయి. ఆ సమయంలో ట్రూడో స్పందిస్తూ, తన కుటుంబ నేపథ్యం కారణంగా చాలా మంది తన వైపు చూస్తున్నారని, అయితే తాను ఏ నిర్ణయాన్నీ ముందే ఖరారు చేయదలచుకోలేదని చెప్పారు.<ref>{{Cite news |date=May 5, 2011 |title=Trudeau won't rule out bid for party leadership |page=A3 |work=Ottawa Citizen |id={{ProQuest|865122396}}}}</ref> ఎన్నికల తర్వాత టొరంటో ఎంపీ బాబ్ రే తాత్కాలిక నాయకుడిగా ఎంపికయ్యారు. బాబ్ రే ట్రూడోను ఉన్నత విద్యాభ్యాసం, యువత మరియు అమెచ్యూర్ క్రీడల విమర్శకుడిగా నియమించారు. తిరిగి ఎన్నికైన తర్వాత, ఆయన స్వచ్ఛంద సంస్థలు, లిబరల్ పార్టీ కోసం దేశవ్యాప్తంగా నిధుల సేకరణ కార్యక్రమాలలో పాల్గొన్నారు. క్యాన్సర్ పరిశోధన నిధుల సేకరణ కోసం జరిగిన 'ఫైట్ ఫర్ ది క్యూర్' అనే ఛారిటీ బాక్సింగ్ మ్యాచ్‌లో పాల్గొనాలని ట్రూడో భావించారు. అయితే కన్జర్వేటివ్ పార్టీ నుండి ప్రత్యర్థిని కనుగొనడంలో ఇబ్బంది పడ్డారు. చివరకు కన్జర్వేటివ్ సెనేటర్ పాట్రిక్ బ్రాజో ఇందుకు అంగీకరించారు.<ref name="boxing">{{Cite news |last1=Robert Hiltz |last2=Michael den Tandt |date=April 1, 2012 |title=Justin Trudeau scores major upset in Fight for the Cure boxing match over Conservative Senator Patrick Brazeau |work=[[National Post]] |url=https://nationalpost.com/news/canada/justin-trudeau-boxing |url-status=live |access-date=April 4, 2013 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20120401200713/http://news.nationalpost.com/2012/03/31/justin-trudeau-boxing/ |archive-date=April 1, 2012}}</ref> ఈ పోటీ 2012 మార్చి 31న ఒట్టావాలో జరిగింది. సన్ న్యూస్ నెట్‌వర్క్‌లో ఇది ప్రత్యక్ష ప్రసారమైంది. ఈ మ్యాచ్ మూడో రౌండ్‌లో ట్రూడో విజయం సాధించారు, ఈ ఫలితం రాజకీయ వర్గాల్లో ఒక పెద్ద సంచలనంగా భావించబడింది.<ref name="CTV boxing">{{Cite news |last=Size |first=John |date=April 2, 2012 |title=Trudeau declines Brazeau boxing rematch as debt paid |publisher=CTV News |url=http://www.ctvnews.ca/trudeau-declines-brazeau-boxing-rematch-as-debt-paid-1.790948 |url-status=dead |access-date=April 4, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220215459/http://www.ctvnews.ca/trudeau-declines-brazeau-boxing-rematch-as-debt-paid-1.790948 |archive-date=December 20, 2013}}</ref> === లిబరల్ పార్టీ నాయకత్వ ఎన్నిక (2013) === 2011 ఎన్నికల వైఫల్యం తర్వాత, తాత్కాలిక నేత బాబ్ రే తాను పూర్తిస్థాయి నాయకత్వ బరిలో నిలవడం లేదని ప్రకటించడంతో, ట్రూడో పోటీ చేయాలంటూ మద్దతుదారుల నుండి పెద్ద ఎత్తున అభ్యర్థనలు వచ్చాయి.<ref>{{Cite news |last=Bryden |first=Joan |date=June 15, 2012 |title=Justin Trudeau hit with 'tsunami' of calls to run for Liberals since Bob Rae's withdrawal |work=National Post |url=https://nationalpost.com/news/canada/justin-trudeau-hit-with-tsunami-of-calls-to-run-for-liberals-since-bob-raes-withdrawal |url-status=live |access-date=June 9, 2012 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20120618132013/http://news.nationalpost.com/2012/06/15/justin-trudeau-hit-with-tsunami-of-calls-to-run-for-liberals-since-bob-raes-withdrawal/ |archive-date=June 18, 2012}}</ref> వివిధ పోలింగ్ సంస్థల సర్వేలలో ట్రూడో కనుక నాయకుడైతే లిబరల్ పార్టీ తిరిగి పుంజుకుంటుందని తేలింది. దీనితో ఆయన 2012 అక్టోబరు 2న మాంట్రియల్‌లో ఒక ర్యాలీ ద్వారా అధికారికంగా తన నాయకత్వ ప్రచారాన్ని ప్రారంభించారు.<ref name="The Wall Street Journal"/> ప్రచార సమయంలో, 2010 నాటి ఒక పాత ఇంటర్వ్యూలో ఆల్బెర్టా ప్రాంతాన్ని ఉద్దేశించి ఆయన చేసిన వ్యాఖ్యలను ప్రత్యర్థులు తెరపైకి తెచ్చారు. దీనిపై ట్రూడో బహిరంగంగా క్షమాపణలు చెప్పారు.<ref name="alta2">{{Cite news |last=Bailey |first=Ian |date=November 23, 2012 |title=Globe reports on Trudeau apology |work=The Globe and Mail |location=Toronto |url=https://www.theglobeandmail.com/news/politics/trudeau-apologizes-for-saying-alberta-is-controlling-our-community/article5592936 |url-status=live |access-date=January 2, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121227172130/http://www.theglobeandmail.com/news/politics/trudeau-apologizes-for-saying-alberta-is-controlling-our-community/article5592936/ |archive-date=December 27, 2012}}</ref> ప్రధాన పోటీదారుగా భావించిన మార్క్ గార్నో పోటీ నుండి తప్పుకోవడంతో, ట్రూడోకు మార్గం సుగమమైంది. 2013 ఏప్రిల్ 14న జరిగిన పార్టీ అంతర్గత ఎన్నికలలో ట్రూడో 80.1% ఓట్ల సాధించి లిబరల్ పార్టీ నాయకుడిగా ఘనవిజయం సాధించారు.<ref>{{Cite news |last=Lee |first=Berthiaume |date=April 14, 2013 |title=Justin Trudeau elected Liberal leader in landslide victory |work=National Post |url=https://nationalpost.com/news/canada/justin-trudeau-elected-liberal-leader-in-landslide-victory |url-status=live |access-date=April 17, 2013 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20130416090044/http://news.scientificamerican.com/news/canada/justin-trudeau-elected-liberal-leader-in-landslide-victory/ |archive-date=April 16, 2013}}</ref> === ప్రారంభ నాయకత్వం, 2015 సార్వత్రిక ఎన్నికలు === నాయకుడిగా బాధ్యతలు చేపట్టిన తర్వాత పార్టీలో నూతనోత్తేజం వచ్చింది. ట్రూడో తన ప్రచార హామీ మేరకు, రియల్ ఎస్టేట్ మినహా తన వ్యక్తిగత ఆస్తులన్నింటినీ ఒక బ్లైండ్ ట్రస్ట్ (స్వతంత్ర నిర్వహణ సంస్థ) పరిధిలోకి మార్చారు. 2015 సార్వత్రిక ఎన్నికల ప్రచారం కెనడా చరిత్రలోనే అత్యంత సుదీర్ఘమైనదిగా నిలిచింది. కన్జర్వేటివ్ పార్టీ మరియు కొన్ని మీడియా సంస్థలు ట్రూడో సామర్థ్యంపై చేసిన విమర్శలను తిప్పికొడుతూ, ఆయన టెలివిజన్ చర్చలలో మరియు ప్రచారంలో అద్భుత ప్రదర్శన చేశారు. "రియల్ చేంజ్" (నిజమైన మార్పు) అనే నినాదంతో ఆయన ఎన్నికల బరిలోకి దిగారు. 2015 అక్టోబరు 19న జరిగిన ఎన్నికలలో లిబరల్ పార్టీ 338 స్థానాలకు గాను 184 స్థానాలను గెలుచుకుని పూర్తి మెజారిటీతో ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేసింది.<ref name="cbc.ca">{{Cite news |title=Federal election results 2015 |date=October 20, 2015 |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |url=http://www.cbc.ca/news2/interactives/results-2015/ |url-status=live |access-date=October 23, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151022233012/http://www.cbc.ca/news2/interactives/results-2015/ |archive-date=October 22, 2015}}</ref> 2011 ఎన్నికలతో పోలిస్తే ఇది ఏకంగా 150 స్థానాల అదనపు ఆధిక్యత. కెనడా చరిత్రలో మూడవ స్థానంలో ఉన్న ఒక పార్టీ, తదుపరి ఎన్నికల్లోనే ఏకంగా పూర్తి మెజారిటీ సాధించడం ఇదే ప్రథమం. క్యూబెక్ ప్రాంతంలో 1980 తర్వాత పార్టీ సాధించిన అత్యుత్తమ ఫలితం ఇది. విజయం ఖరారైన తర్వాత ట్రూడో మాట్లాడుతూ, పూర్వపు లిబరల్ ప్రధాని విల్‌ఫ్రిడ్ లారియర్ అనుసరించిన "సన్నీ వేస్" (శాంతియుత మరియు సానుకూల మార్గాలు) విధానాన్ని ప్రస్తావించారు. రాజకీయాలు సమాజంలో సానుకూల మార్పును తీసుకురాగలవు అనే సందేశాన్ని కెనడా ప్రజలు ఈ ఎన్నికల ద్వారా ఇచ్చారని ఆయన ప్రకటించారు.<ref>{{Cite web |title=For the record: A full transcript of Justin Trudeau's speech |url=http://www.macleans.ca/politics/ottawa/justin-trudeau-for-the-record-we-beat-fear-with-hope |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151023102847/http://www.macleans.ca/politics/ottawa/justin-trudeau-for-the-record-we-beat-fear-with-hope/ |archive-date=October 23, 2015 |access-date=October 23, 2015 |website=Maclean's Magazine|date=October 20, 2015 }}</ref> అదే రోజు రాత్రి స్టీఫెన్ హార్పర్ కన్జర్వేటివ్ పార్టీ నాయకత్వానికి రాజీనామా చేశారు. == కెనడా ప్రధాన మంత్రి (2015–2025) == {{Main|జస్టిన్ ట్రూడో ప్రధాన మంత్రిత్వం}} === ప్రమాణ స్వీకారం === [[File:Swearing-In Day Trudeau Cabinet.jpg|thumb|నవంబర్ 4, 2015న ప్రమాణ స్వీకారం చేసిన తర్వాత 29వ కెనడియన్ మంత్రిమండలి]] ట్రూడో, అతని మంత్రిమండలి సభ్యులు నవంబర్ 4, 2015న కెనడా గవర్నర్ జనరల్ డేవిడ్ జాన్‌స్టన్ సమక్షంలో ప్రమాణ స్వీకారం చేశారు. డిసెంబర్ 3, 2015న పార్లమెంటు తిరిగి సమావేశమైన తర్వాత, మధ్యతరగతి కెనడియన్లకు పన్నులను తగ్గించడం, అత్యధిక ఆదాయం ఉన్న పైస్థాయి 1% మందిపై పన్నులను పెంచడం తన మొదటి శాసన ప్రాధాన్యత అని ఆయన చెప్పారు.<ref>{{cite news |title=Justin Trudeau signals new style on 1st day as Canada's 23rd prime minister |url=http://www.cbc.ca/news/politics/canada-trudeau-liberal-cabinet-ministers-1.3302743 |date=November 4, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151104221759/http://www.cbc.ca/news/politics/canada-trudeau-liberal-cabinet-ministers-1.3302743 |archive-date=November 4, 2015 |url-status=live |work=[[CBC News]] |last1=Harris |first1=Kathleen |access-date=November 5, 2015}}</ref> కెనడాలోని స్థానిక ప్రజలతో సంబంధాలను పునరుద్ధరిస్తామని, బహిరంగ, నైతిక, పారదర్శక ప్రభుత్వాన్ని నడుపుతామని ట్రూడో ఒక ప్రకటనలో హామీ ఇచ్చారు.<ref>{{Cite web |title=Justin Trudeau on his cabinet and its promise to Canadians |url=http://www.macleans.ca/politics/ottawa/prime-minister-justin-trudeau-on-his-cabinet-and-its-promise-to-canadians/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151110015306/http://www.macleans.ca/politics/ottawa/prime-minister-justin-trudeau-on-his-cabinet-and-its-promise-to-canadians/ |archive-date=November 10, 2015 |access-date=November 5, 2015 |website=Maclean's|date=November 4, 2015 }}</ref> === అంతర్గత విధానం === [[File:Women_Deliver_2019_Conference_Location_Announcement_(34569966804).jpg|thumb|వ్యాంకూవర్‌లో జరిగిన 2019 ఉమెన్ డెలివర్ ఈవెంట్ లో మరియం మోన్సెఫ్, మేరీ-క్లాడ్ బిబ్యూలతో ట్రూడో.]] ట్రూడో ప్రభుత్వ ఆర్థిక విధానం ప్రారంభంలో పెరిగిన ప్రభుత్వ వ్యయానికి అవసరమైన నిధుల కోసం పెరిగిన పన్ను ఆదాయాలపై ఆధారపడింది. ప్రభుత్వం బడ్జెట్‌ను సమతుల్యం చేయనప్పటికీ, 2020లో కోవిడ్-19 మహమ్మారి వచ్చే వరకు ప్రతి సంవత్సరం కెనడా రుణం-జీడీపీ నిష్పత్తిని తగ్గించింది.<ref>{{Cite web |last=Bonokoski |first=Mark |date=September 17, 2020 |title=BONOKOSKI: Liberals' favourite debt-to-GDP tool now totally useless |url=https://torontosun.com/opinion/columnists/bonokoski-liberals-favourite-debt-to-gdp-tool-now-totally-useless |access-date=November 17, 2020 |website=torontosun |language=en-CA |archive-date=January 30, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220130233107/https://torontosun.com/opinion/columnists/bonokoski-liberals-favourite-debt-to-gdp-tool-now-totally-useless |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last=Leuprecht |first=Christian |date=December 1, 2020 |title=Liberal government is placing a daring fiscal bet with its massive deficit spending plan |work=[[CBC News]] |url=https://www.cbc.ca/news/opinion/opinion-deficit-debt-spending-pandemic-canada-1.5813479 |access-date=May 31, 2021 |archive-date=April 14, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230414062506/https://www.cbc.ca/news/opinion/opinion-deficit-debt-spending-pandemic-canada-1.5813479 |url-status=live }}</ref> ట్రూడో స్వయంగా ప్రకటించుకున్న ప్రగతిశీల, స్త్రీవాద సామాజిక విధానంలో అబార్షన్ హక్కుల కోసం బలమైన వాదనలు ఉన్నాయి.<ref name="HeatherSaul">{{Cite news |last=Saul |first=Heather |date=October 20, 2015 |title=Justin Trudeau: The rise of the feminist and pro-choice Canadian Prime Minister who wants to legalise marijuana 'right away' |work=[[The Independent]] |url=https://www.independent.co.uk/news/people/justin-trudeau-the-self-declared-feminist-and-pro-choice-prime-minister-of-canada-who-wants-to-a6700976.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117033911/http://www.independent.co.uk/news/people/justin-trudeau-the-self-declared-feminist-and-pro-choice-prime-minister-of-canada-who-wants-to-a6700976.html |archive-date=November 17, 2015}}</ref> అతని ప్రభుత్వం కెనడాలో మత/లైంగిక మార్పిడి చికిత్సలను చట్టవిరుద్ధం చేసే బిల్లును ప్రవేశపెట్టింది.<ref>{{Cite news |last=Keith |first=Morgan |date=January 8, 2022 |title=Following unanimous parliamentary approval in 2021, conversion therapy is now illegal in Canada |publisher=Business Insider |url=https://www.msn.com/en-us/money/other/following-unanimous-parliamentary-approval-in-2021-conversion-therapy-is-now-illegal-in-canada/ar-AASyFoT |access-date=January 18, 2022 |archive-date=January 18, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118224735/https://www.msn.com/en-us/money/other/following-unanimous-parliamentary-approval-in-2021-conversion-therapy-is-now-illegal-in-canada/ar-AASyFoT |url-status=live }}</ref> కెనడా 2016లో వైద్య సహాయంతో కూడిన మరణం హక్కును ప్రవేశపెట్టింది,<ref name="CBC">{{cite news |last1=Harris |first1=Kathleen |date=April 14, 2016 |title=Doctor-assisted dying bill restricted to adults facing 'foreseeable' death |url=http://www.cbc.ca/news/politics/canada-physician-assisted-death-law-1.3535193 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170530013742/http://www.cbc.ca/news/politics/canada-physician-assisted-death-law-1.3535193 |archive-date=May 30, 2017 |access-date=November 3, 2019 |work=[[CBC News]]}}</ref> 2018లో వినోదం కోసం గంజాయి వినియోగాన్ని చట్టబద్ధం చేసింది.<ref name="WEED">{{Cite news |last=Tasker |first=John Paul |date=June 20, 2018 |title=Trudeau says pot will be legal as of Oct. 17, 2018 |url=https://www.cbc.ca/news/politics/cannabis-pot-legalization-bill-1.4713839 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180621014418/http://www.cbc.ca/news/politics/cannabis-pot-legalization-bill-1.4713839 |archive-date=June 21, 2018 |access-date=October 24, 2018 |work=[[CBC News]]}}</ref> 2021లో, ట్రూడో ఐదేళ్లలోపు తల్లిదండ్రుల డే కేర్ ఫీజులను రోజుకు ఒక బిడ్డకు $10కి తగ్గించే ఉద్దేశ్యంతో జాతీయ శిశు సంరక్షణ ప్రణాళికను ప్రకటించారు.<ref>{{Cite web |last=Ljunggren |first=David |date=April 19, 2021 |title=Canada to put up C$30 billion for long-awaited national childcare program |url=https://www.reuters.com/world/americas/canada-put-up-c30-bln-long-awaited-national-childcare-program-2021-04-19/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230414065147/https://www.reuters.com/world/americas/canada-put-up-c30-bln-long-awaited-national-childcare-program-2021-04-19/ |archive-date=April 14, 2023 |access-date=August 17, 2021 |website=[[Reuters]]}}</ref> అతని పర్యావరణ విధానంలో 2030 కంటే ముందే గ్రీన్‌హౌస్ వాయు ఉద్గారాలను 30% తగ్గించడానికి, 2050 నాటికి నికర-శూన్య ఉద్గారాలను సాధించడానికి కొత్త నిబద్ధతలను ప్రవేశపెట్టడం ఉన్నాయి.<ref name="LucasPowers">{{cite news |last1=Powers |first1=Lucas |date=September 25, 2019 |title=Trudeau's claim that Canada is 'on track' to meet 2030 climate target is misleading |url=https://www.cbc.ca/news/politics/trudeau-climate-change-2030-fact-check-1.5295961 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230506181210/https://www.cbc.ca/news/politics/trudeau-climate-change-2030-fact-check-1.5295961 |archive-date=May 6, 2023 |access-date=November 17, 2020 |work=[[CBC News]]}}</ref> ఈ లక్ష్యాన్ని చేరుకోవడానికి అతని ప్రధాన సాధనం ఫెడరల్ కార్బన్ ధర నిర్ణయ విధానం.<ref name="iec">{{Cite news |date=July 17, 2019 |title=Innovation Energy: Canada leads the way in carbon capture as more governments put a price on CO₂ |url=https://business.financialpost.com/technology/innovation-energy-canada-leads-the-way-in-carbon-capture-as-more-governments-put-a-price-on-co2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127022604/https://business.financialpost.com/technology/innovation-energy-canada-leads-the-way-in-carbon-capture-as-more-governments-put-a-price-on-co2 |archive-date=January 27, 2023 |access-date=November 17, 2020 |publisher=Financial Post, a division of Postmedia Network Inc}}</ref> ట్రూడో పార్లమెంట్ సముద్ర సంరక్షణ కోసం చట్టాన్ని ఆమోదించింది,<ref name="Lake">{{Cite web |last=Lake |first=Holly |date=November 9, 2018 |title=Environment and economy face off in battle over marine-protection bill |url=https://ipolitics.ca/2018/11/09/environment-and-economy-face-off-in-battle-over-marine-protection-bill/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190601171527/https://ipolitics.ca/2018/11/09/environment-and-economy-face-off-in-battle-over-marine-protection-bill/ |archive-date=June 1, 2019 |access-date=May 31, 2019 |publisher=[[iPolitics]]}}</ref> ఆరు సాధారణ ఒకేసారి ఉపయోగించే ప్లాస్టిక్ ఉత్పత్తులను నిషేధించింది,<ref name="Hypocrisy">{{cite web |last1=Rodriguez |first1=Jeremiah |date=June 25, 2019 |title='Pile of hypocrisy': Trudeau called out for single-use plastic forks in photo |url=https://www.ctvnews.ca/canada/article/pile-of-hypocrisy-trudeau-called-out-for-single-use-plastic-forks-in-photo/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418140602/https://www.ctvnews.ca/canada/pile-of-hypocrisy-trudeau-called-out-for-single-use-plastic-forks-in-photo-1.4481728 |archive-date=April 18, 2023 |access-date=July 3, 2020 |website=[[CTVNews]] |language=en}}</ref> పర్యావరణ ప్రభావ అంచనాలను బలోపేతం చేసింది.<ref name="JoshKElliott">{{Cite news |last=Josh K. |first=Elliott |date=June 21, 2019 |title=Why critics fear Bill C-69 will be a 'pipeline killer' |url=https://globalnews.ca/news/5416659/what-is-bill-c69-pipelines/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418101247/https://globalnews.ca/news/5416659/what-is-bill-c69-pipelines/ |archive-date=April 18, 2023 |access-date=November 17, 2020 |work=Global News}}</ref> ట్రూడో 2019లో ఒకేసారి ఉపయోగించే ప్లాస్టిక్‌ను నిషేధిస్తామని ప్రతిజ్ఞ చేశారు. 2022లో, అతని ప్రభుత్వం డిసెంబర్ 2022 నుండి ఒకేసారి ఉపయోగించే ప్లాస్టిక్‌ల తయారీ, దిగుమతిపై నిషేధాన్ని ప్రకటించింది. ఆ వస్తువుల విక్రయం డిసెంబర్ 2023 నుండి, ఎగుమతి 2025 నుండి నిషేధించబడుతుంది.<ref>{{cite news |last1=Newburger |first1=Emma |date=June 21, 2022 |title=Canada is banning single-use plastics, including grocery bags and straws |url=https://www.cnbc.com/2022/06/21/canada-is-banning-single-use-plastics-by-the-end-of-the-year-.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418151812/https://www.cnbc.com/2022/06/21/canada-is-banning-single-use-plastics-by-the-end-of-the-year-.html |archive-date=April 18, 2023 |access-date=July 4, 2022 |agency=CNBC}}</ref> అయినప్పటికీ, కెనడియన్ శిలాజ ఇంధన వనరులను విదేశీ మార్కెట్లకు తీసుకురావడానికి చమురు, గ్యాస్ పైప్‌లైన్‌లకు ట్రూడో మద్దతు ఇస్తున్నారు.<ref name="Swooning">{{cite news |last1=McKibben |first1=Bill |date=April 17, 2017 |title=Stop swooning over Justin Trudeau. The man is a disaster for the planet – Bill McKibben |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2017/apr/17/stop-swooning-justin-trudeau-man-disaster-planet |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418101247/https://www.theguardian.com/commentisfree/2017/apr/17/stop-swooning-justin-trudeau-man-disaster-planet |archive-date=April 18, 2023 |access-date=January 31, 2019 |newspaper=[[The Guardian]]}}</ref> 2015 ఎన్నికలలో గెలవడానికి ముందు, ట్రూడో 2016 చివరి నాటికి సిరియా, ఇరాక్ నుండి 50,000 మంది శరణార్థులను స్వీకరిస్తామని హామీ ఇచ్చారు.<ref>{{cite web |title=Syrian refugees in Canada could hit 50,000 next year, says McCallum |url=https://www.cbc.ca/news/world/canada-syrian-refugees-2016-1.3374069 |website=[[CBC News]] |access-date=February 19, 2025 |date=December 20, 2015}}</ref><ref name="Syrians">{{cite news |title=Justin Trudeau's promise to take 25,000 Syrian refugees this year 'problematic' |url=https://www.cbc.ca/news/politics/trudeau-syria-refugees-settlement-groups-1.3291959 |date=October 28, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190413090016/https://www.cbc.ca/news/politics/trudeau-syria-refugees-settlement-groups-1.3291959 |archive-date=April 13, 2019 |url-status=live |work=[[CBC News]] |access-date=January 31, 2019}}</ref><ref name="Immigrants2018">{{Cite news |last1=Kathleen Harris |last2=Chris Hall |last3=Peter Zimonjic |title=Canada to admit nearly 1 million immigrants over next 3 years |work=CBC News |url=https://www.cbc.ca/news/politics/immigration-canada-2018-1.4371146 |date=November 1, 2017 |access-date=November 2, 2018 |archive-date=November 18, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191118155849/https://www.cbc.ca/news/politics/immigration-canada-2018-1.4371146 |url-status=live }}</ref> 2016లో, ట్రూడో సలహాదారులు ఆర్థిక వ్యవస్థను ఉత్తేజపరిచేందుకు వలసల స్థాయిని భారీగా పెంచాలని సిఫార్సు చేశారు.<ref>{{cite web |last1=Blatchford |first1=Andy |title=Government's economic advisory council unveils plans to boost household income $15,000, by 2030 |url=https://www.cbc.ca/news/politics/morneau-economic-advisory-panel-1.3814725 |website=[[CBC News]] |access-date=February 19, 2025 |date=October 20, 2016}}</ref> వేగవంతమైన జనాభా వృద్ధి వల్ల గృహాలు, ప్రభుత్వ సేవలపై పడే ప్రభావం గురించి హెచ్చరికలు ఉన్నప్పటికీ, ట్రూడో ప్రభుత్వం ప్రతి సంవత్సరం లక్ష్యాలను పెంచుతూ, 2022, 2023 రెండింటిలోనూ దాదాపు 10 లక్షల మంది కొత్తవారిని (శాశ్వత మరియు తాత్కాలిక నివాసితులు) చేర్చుకుంది.<ref>{{cite web |url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/230322/dq230322f-eng.htm |title=The Daily — Canada's population estimates: Record-high population growth in 2022 |date=March 22, 2023 |access-date=May 31, 2024 |archive-date=June 1, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240601103953/https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/230322/dq230322f-eng.htm |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Statistics Canada reports record population growth, more than 430,000 in Q3 |url=https://www.cbc.ca/news/politics/canada-record-population-growth-1.7063692 |date=December 19, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240611093815/https://www.cbc.ca/news/politics/canada-record-population-growth-1.7063692 |archive-date=June 11, 2024 |url-status=live |work=[[CBC News]] |publisher=[[The Canadian Press]] |access-date=September 12, 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=Ottawa warned about impact of high immigration on housing in 2022: Documents |url=https://globalnews.ca/news/10218390/immigration-housing-canada-ircc/ |website=[[Global News]] |date=January 11, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240531174232/https://globalnews.ca/news/10218390/immigration-housing-canada-ircc/ |archive-date=May 31, 2024 |url-status=live |last1=Al Mallees |first1=Nojoud |publisher=[[The Canadian Press]] |access-date=May 31, 2024}}</ref> నవంబర్ 2022లో, ట్రూడో ప్రభుత్వం 2025 నాటికి కెనడా ప్రతి సంవత్సరం 5,00,000 మంది వలసదారులను అనుమతిస్తుందని ప్రకటించింది.<ref>{{cite news |date=November 1, 2022 |title=Ottawa reveals plan to welcome 500,000 immigrants per year by 2025 |url=https://www.cbc.ca/news/politics/canada-immigration-500000-2025-1.6636661 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231218030634/https://www.cbc.ca/news/politics/canada-immigration-500000-2025-1.6636661 |archive-date=December 18, 2023 |access-date=December 15, 2023 |work=[[CBC News]]}}</ref> విదేశీ కొనుగోలుదారులను నిషేధించడం, హౌసింగ్ యాక్సిలరేటర్ ఫండ్ సృష్టించడం వంటి హౌసింగ్ ద్రవ్యోల్బణాన్ని ఎదుర్కొనే చర్యలను ట్రూడో ప్రారంభించారు, అయితే మే 2024 ఇంటర్వ్యూలో "గృహాలు దాని విలువను నిలుపుకోవాలి" అని ప్రతిపాదించారు.<ref>{{Cite web|url=https://financialpost.com/real-estate/justin-trudeau-home-prices-too-high|title=Justin Trudeau says home prices have climbed 'far too high' |work=Financial Post|access-date=May 31, 2024|archive-date=February 11, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211131922/https://financialpost.com/real-estate/justin-trudeau-home-prices-too-high|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Trudeau wants to maintain home prices while pushing affordability. Is it possible? – National |url=https://globalnews.ca/news/10531736/trudeau-housing-prices-affordability/ |website=[[Global News]] |date=May 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240531174231/https://globalnews.ca/news/10531736/trudeau-housing-prices-affordability/#:~:text=Pasalis%20said%20the%20notion%20that,a%20long%20time%20to%20achieve.&text=%E2%80%9CIf%20prices%20don%27t%20appreciate,But%20it%27s%20very%20unlikely.%E2%80%9D |archive-date=May 31, 2024 |url-status=live |last1=Rana |first1=Uday |access-date=May 31, 2024}}</ref> అక్టోబర్ 2024లో, కెనడియన్లు జీవన వ్యయం, గృహ సంక్షోభాలను ఎదుర్కొంటున్నప్పుడు, ట్రూడో జనాదరణ తగ్గుతున్నందున, అతను ఒక వీడియో సందేశంలో వలస లక్ష్యాల తగ్గింపులను ప్రకటించారు.<ref>{{cite web |last1=Dawson |first1=Tyler |title=Canada's high immigration is driving down per-capita GDP: report |url=https://nationalpost.com/news/canada/canada-immigration-per-capita-gdp |website=[[National Post]] |access-date=February 19, 2025 |date=December 27, 2023}}</ref><ref>{{cite AV media |last=Trudeau |first=Justin |date=November 17, 2024 |title=Why Canada's changing its immigration system |url=https://www.youtube.com/watch?v=vOB7-dbYuCc |access-date=February 19, 2025 |archive-date=March 1, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250301092737/https://www.youtube.com/watch?v=vOB7-dbYuCc |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Canada's housing affordability crisis may persist for years despite rate cuts |url=https://www.reuters.com/world/americas/canadas-housing-affordability-crisis-may-persist-years-despite-rate-cuts-2024-09-30/ |date=September 30, 2024 |work=[[Reuters]]}}</ref><ref>{{cite news |title=Canada's worsening housing crisis adds to 'unpopular' Justin Trudeau's woes |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/global-trends/canadas-worsening-housing-crisis-adds-to-unpopular-justin-trudeaus-woes/articleshow/114778022.cms?from=mdr |work=The Economic Times |date=October 30, 2024}}</ref> అయినప్పటికీ, ఇది ట్రూడో అప్రూవల్ రేటింగ్‌పై పెద్దగా ప్రభావం చూపలేదు, ఇది 2016 లో 65% నుండి డిసెంబర్ 2024 నాటికి 22% కి పడిపోయింది.<ref>{{cite web |last1=Hatton |first1=Celia |title=How Canada's immigration debate soured - and helped seal Trudeau's fate |url=https://www.bbc.com/news/articles/c8rjzr7vexmo |website=[[BBC News]] |access-date=February 19, 2025 |date=January 8, 2025}}</ref><ref>{{cite news |last1=Magnay |first1=Diana |title=Justin Trudeau was once Canada's golden boy - but he steps down with his popularity in shreds |url=https://news.sky.com/story/justin-trudeau-was-once-canadas-golden-boy-but-he-steps-down-with-his-popularity-in-shreds-13284631 |work=Sky News |date=January 6, 2025}}</ref> 2024లో, ఫుడ్ బ్యాంక్ వినియోగం కూడా ఆల్-టైమ్ గరిష్ట స్థాయికి చేరుకుంది, మునుపటి కంటే ఎక్కువ మంది శ్రామిక ప్రజలు ఫుడ్ బ్యాంక్‌లను ఉపయోగిస్తున్నారు, ఇది ఆ సమయంలో ప్రపంచ ఆహార సంక్షోభాల మధ్య జరిగింది.<ref>{{cite news |last1=Schmunk |first1=Rhianna |date=October 25, 2023 |title=As cost of living soars, millions of Canadians are turning to food banks |url=https://www.cbc.ca/news/canada/food-bank-use-highest-in-canadian-history-hunger-count-2023-report-1.7006464 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240531174231/https://www.cbc.ca/news/canada/food-bank-use-highest-in-canadian-history-hunger-count-2023-report-1.7006464 |archive-date=May 31, 2024 |access-date=September 12, 2024 |work=[[CBC News]]}}</ref> 2025 ప్రారంభంలో విడుదలైన నివేదికలు ట్రూడో ప్రభుత్వం ప్రతిపాదించిన కోతలతో కూడా జనాభా వృద్ధి గణనీయంగా తగ్గదని సూచించాయి.<ref>{{cite web |last1=Bartlett |first1=Randall |last2=Valencia |first2=LJ |title=Is Canada's Population Slowing According to Plan? |url=https://www.desjardins.com/qc/en/savings-investment/economic-studies/canada-population-feb-6-2025.html |website=[[Desjardins Group|Desjardins]] |access-date=February 19, 2025 |date=February 6, 2025}}</ref><ref>{{cite web |last1=Hopper |first1=Tristin |title=First Reading: Trudeau government already missing targets on pledge to bring down immigration |url=https://nationalpost.com/opinion/trudeau-government-already-missing-targets-on-pledge-to-bring-down-immigration |website=[[National Post]] |access-date=February 19, 2025 |date=February 12, 2025}}</ref><ref>{{cite web |last1=D'Andrea |first1=Aaron |title=Canada's population could reach 80M in 50 years, despite immigration cut: report |url=https://globalnews.ca/news/10969637/canada-population-growth-immigration/ |website=[[Global News]] |access-date=February 19, 2025 |date=January 21, 2025 |archive-date=February 24, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250224154849/https://globalnews.ca/news/10969637/canada-population-growth-immigration/ |url-status=live }}</ref> సెప్టెంబరు 22, 2023న, నాజీ పార్టీ సైనిక విభాగమైన ''వాఫెన్-ఎస్ఎస్'' లోని ఎస్ఎస్ డివిజన్ గలీసియాలో పోరాడిన ఉక్రేనియన్ కెనడియన్ యారోస్లావ్ హుంకా, హుంకా నియోజకవర్గ పార్లమెంటు సభ్యుడు, స్పీకర్ ఆంథోనీ రోటా చేత గౌరవించబడటానికి హౌస్ ఆఫ్ కామన్స్ ఆఫ్ కెనడాకు ఆహ్వానించబడ్డారు. జస్టిన్ ట్రూడో, ఇతర పార్టీ నాయకులు, పర్యటనలో ఉన్న ఉక్రేనియన్ అధ్యక్షుడు వోలోడిమిర్ జెలెన్స్కీతో సహా సభలోని సభ్యులందరి నుండి హుంకా రెండు సార్లు స్టాండింగ్ ఓవేషన్ అందుకున్నారు. ఈ సంఘటన ఒక పెద్ద రాజకీయ తప్పిదంగా,<ref>{{cite web |title=Canada's House speaker steps down after honoring man who fought for Nazis |url=https://www.nbcnews.com/news/world/canadas-house-speaker-steps-honoring-man-fought-nazis-rcna117463 |website=[[NBC News]] |date=September 26, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231005173737/https://www.nbcnews.com/news/world/canadas-house-speaker-steps-honoring-man-fought-nazis-rcna117463 |archive-date=October 5, 2023 |url-status=live |access-date=October 6, 2023 |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=A New Speaker for Canada After a Misstep That 'Deeply Embarrassed Parliament' |url=https://www.nytimes.com/2023/09/30/world/canada/canada-parliament-speaker-vote.html |website=[[The New York Times]] |date=September 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231005033419/https://www.nytimes.com/2023/09/30/world/canada/canada-parliament-speaker-vote.html |archive-date=October 5, 2023 |url-status=live |last1=Isai |first1=Vjosa |access-date=October 6, 2023}}</ref> ఒక కుంభకోణంగా పరిగణించబడింది. ఇది కెనడా చరిత్రలోనే అత్యంత ఘోరమైన అవమానకరమైన క్షణాలతో పోల్చబడింది.<ref>{{cite web |title=The Hunka affair has embarrassed Canada — how bad is it, historically speaking? |url=https://www.cbc.ca/news/politics/canada-hunka-embarassment-history-1.6983002 |website=[[CBC News]] |date=September 30, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231003194942/https://www.cbc.ca/news/politics/canada-hunka-embarassment-history-1.6983002 |archive-date=October 3, 2023 |url-status=live |last1=Paas-Lang |first1=Christian |access-date=October 4, 2023}}</ref> [[2022 ఉక్రెయిన్‌పై రష్యా దాడి|ఉక్రెయిన్‌పై రష్యా దాడిని]] సమర్థించుకోవడానికి రష్యన్ ప్రభుత్వం దీనిని ఉపయోగించుకుంది. ట్రూడో, "ఇది పార్లమెంటును, కెనడాను తీవ్రంగా అవమానించిన తప్పు" అని పేర్కొంటూ అధ్యక్షుడు జెలెన్స్కీకి క్షమాపణలు చెప్పారు.<ref>{{cite news |title=Justin Trudeau apologises after Nazi veteran honoured in parliament |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-66943005 |date=September 27, 2023 |work=BBC |last1=Kim |first1=Chloe |archive-date=November 17, 2023 |access-date=January 7, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231117105022/https://www.bbc.com/news/world-us-canada-66943005 |url-status=live }}</ref> [[File:Justin Trudeau speech on missing and murdered indigenous women – Ottawa, October 2016.jpg|right|thumb|కనిపించకుండా పోయిన, హత్యకు గురైన స్థానిక మహిళల సమస్యపై ట్రూడో ప్రసంగిస్తున్నారు, అక్టోబర్ 2016]] ప్రధాన మంత్రిగా, ట్రూడో మూడు ప్రధాన స్వతంత్ర విచారణలను ప్రారంభించారు: కనిపించకుండా పోయిన మరియు హత్యకు గురైన స్థానిక మహిళల జాతీయ విచారణ (MMIWG), 2020 నోవా స్కోటియా దాడులపై సంయుక్త ఫెడరల్/ప్రాంతీయ కమిషన్ (నోవా స్కోటియా ప్రభుత్వంతో భాగస్వామ్యంతో),<ref>{{cite news |date=August 31, 2023 |title=Families of Nova Scotia mass shooting victims want sincere RCMP apology, lawyer says |url=https://www.theglobeandmail.com/canada/article-families-of-nova-scotia-mass-shooting-victims-want-sincere-rcmp/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230908125338/https://www.theglobeandmail.com/canada/article-families-of-nova-scotia-mass-shooting-victims-want-sincere-rcmp/ |archive-date=September 8, 2023 |access-date=September 10, 2023 |work=[[The Globe and Mail]] |language=en-CA |agency=[[The Canadian Press]]}}</ref> మరియు ఫెడరల్ ఎన్నికల ప్రక్రియలు, ప్రజాస్వామ్య సంస్థలలో విదేశీ జోక్యంపై పబ్లిక్ ఎంక్వైరీ. 2019 మరియు 2021 కెనడియన్ ఫెడరల్ ఎన్నికలలో చైనా ప్రభుత్వ జోక్యం ఆరోపణలకు ప్రతిస్పందనగా ఈ చివరి విచారణ పిలవబడింది, కానీ ఇది కెనడాకు శత్రువులుగా భావించే ఇతర దేశాల జోక్యంతో కూడా వ్యవహరిస్తుంది.<ref>{{Cite news |last=Major |first=Darren |date=September 7, 2023 |title=What we know so far about the public inquiry into foreign interference |url=https://www.cbc.ca/news/politics/how-will-foreign-interference-inquiry-work-1.6959808 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230909095516/https://www.cbc.ca/news/politics/how-will-foreign-interference-inquiry-work-1.6959808 |archive-date=September 9, 2023 |access-date=September 10, 2023 |work=[[CBC News]]}}</ref> ఈ సమస్యపై కెనడా స్పందన మారణహోమం (జెనోసైడ్) కిందకు వస్తుందని MMIWG విచారణ కనుగొంది, ఈ ఫలితాన్ని తాను అంగీకరిస్తున్నట్లు ట్రూడో చెప్పారు.<ref>{{Cite web |date=June 4, 2019 |title=Trudeau accepts finding of genocide in MMIWG inquiry |url=https://www.ctvnews.ca/vancouver/article/trudeau-accepts-finding-of-genocide-in-mmiwg-inquiry/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231015235941/https://bc.ctvnews.ca/trudeau-accepts-finding-of-genocide-in-mmiwg-inquiry-1.4451295 |archive-date=October 15, 2023 |access-date=September 10, 2023 |website=CTV |language=en |agency=The Canadian Press}}</ref> ట్రూడో కెనడా సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తులుగా నియమించడానికి కింది న్యాయ నిపుణులను ఎంపిక చేశారు: రిచర్డ్ వాగ్నర్ (ప్రధాన న్యాయమూర్తిగా), మాల్కం రోవ్, షీలా మార్టిన్, నికోలస్ కాసిరర్, మహమూద్ జమాల్, మిషెల్ ఓ'బొన్సావిన్, మేరీ మోరేయు. ఆయన కోర్టుకు మొదటి దృశ్యమాన మైనారిటీ (విజిబుల్ మైనారిటీ) మరియు స్థానిక కెనడియన్‌ను నియమించారు. ==== కోవిడ్-19 మహమ్మారి ==== [[File:Boris Johnson and Justin Trudeau at the meeting of G-7 Carbis Bay Summit.jpg|thumb|జూన్ 2021లో జరిగిన 47వ జి7 సదస్సు లో కోవిడ్-19 ముందస్తు జాగ్రత్తగా ఫేస్ మాస్క్‌లు ధరించి బ్రిటన్ ప్రధాని [[బోరిస్ జాన్సన్]], జస్టిన్ ట్రూడో మోచేయి తాకించుకుంటున్నారు]] ప్రపంచవ్యాప్త కోవిడ్-19 మహమ్మారి సమయంలో ట్రూడో ప్రధాన మంత్రిగా ఉన్నారు. ఈ మహమ్మారికి అతని ప్రభుత్వ స్పందనలో కొత్త పరిస్థితికి అనుగుణంగా మారడానికి ప్రావిన్సులు, సరిహద్దు ప్రాంతాలకు నిధులు, కరోనావైరస్ పరిశోధనకు నిధులు, ప్రయాణ ఆంక్షలు, అంతర్జాతీయ విమానాల స్క్రీనింగ్, ''క్వారంటైన్ చట్టం'' కింద స్వీయ-ఐసోలేషన్ ఉత్తర్వులు, పారిశ్రామిక వ్యూహం, ప్రజారోగ్య అవగాహన ప్రచారం ఉన్నాయి. ప్రారంభంలో, కెనడా వ్యక్తిగత రక్షణ పరికరాల (PPE) కొరతను ఎదుర్కొంది, ఎందుకంటే ట్రూడో ప్రభుత్వం మునుపటి సంవత్సరాలలో పిపిఇ నిల్వల నిధులను తగ్గించింది.<ref>{{cite web |title=Trudeau vows Canada's PPE stockpile policies will be overhauled to prevent waste |url=https://globalnews.ca/news/6844277/coronavirus-trudeau-stockpile-waste/ |website=[[Global News]] |date=April 20, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210825014632/https://globalnews.ca/news/6844277/coronavirus-trudeau-stockpile-waste/ |archive-date=August 25, 2021 |url-status=live |publisher=[[The Canadian Press]] |access-date=August 25, 2021}}</ref><ref>{{Cite news |last=Walsh |first=Marieke |date=April 22, 2020 |title=Canada cut number of stockpile storage locations for critical medical supplies by one third in past two years |work=The Globe and Mail |url=https://www.theglobeandmail.com/politics/article-canada-cut-number-of-stockpile-storage-locations-for-critical-medical/ |access-date=August 25, 2021 |archive-date=August 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210825014631/https://www.theglobeandmail.com/politics/article-canada-cut-number-of-stockpile-storage-locations-for-critical-medical/ |url-status=live }}</ref> 2020లో మహమ్మారి ఆర్థిక ప్రభావాన్ని ఎదుర్కొనేందుకు, ట్రూడో విద్యార్థుల రుణాల చెల్లింపులను రద్దు చేశారు, కెనడా చైల్డ్ బెనిఫిట్ ను పెంచారు, వార్షిక వస్తువులు మరియు సేవల పన్ను చెల్లింపును రెట్టింపు చేశారు. మార్చిలో మొదటి ప్యాకేజీలో భాగంగా కెనడా ఎమర్జెన్సీ రెస్పాన్స్ బెనిఫిట్ (CERB) ను ప్రవేశపెట్టారు. ఏప్రిల్ 2020లో, ట్రూడో కెనడా ఎమర్జెన్సీ వేజ్ సబ్సిడీ, కెనడా ఎమర్జెన్సీ బిజినెస్ అకౌంట్, కెనడా ఎమర్జెన్సీ స్టూడెంట్ బెనిఫిట్ లని ప్రవేశపెట్టారు.<ref>{{Cite web |title=Suivi des mesures économiques gouvernementales découlant de la crisis de la COVID-19: Québec et Fédéral |url=https://cffp.recherche.usherbrooke.ca/suivi-mesures-economiques-covid-19/ |website=Chaire en Fiscalité et en Finances publiques |date=January 20, 2020 |publisher=[[Université de Sherbrooke]] |access-date=August 28, 2021 |archive-date=April 18, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200418014012/https://cffp.recherche.usherbrooke.ca/suivi-mesures-economiques-covid-19/ |url-status=live }}</ref> ట్రూడో ఆపరేషన్ లేజర్ లో భాగంగా క్యూబెక్, అంటారియోలలోని దీర్ఘకాలిక సంరక్షణ గృహాలలో కెనడియన్ సాయుధ దళాలను కూడా మోహరించారు.<ref name="mbafd">{{cite news |title=Armed Forces deploys almost all of its medical capacity against pandemic in Quebec nursing homes |url=https://www.cbc.ca/news/politics/covid19-military-seniors-1.5559558 |date=May 7, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210828165223/https://www.cbc.ca/news/politics/covid19-military-seniors-1.5559558 |archive-date=August 28, 2021 |url-status=live |work=[[CBC News]] |last1=Brewster |first1=Murray |author-link1=Murray Brewster |access-date=August 28, 2021}}</ref> మహమ్మారి అంతటా, ఫెడరల్ ప్రభుత్వం కోవిడ్-19 వ్యాక్సిన్ల సేకరణకు కూడా బాధ్యత వహించింది.<ref name=":3">{{Cite web |date=December 11, 2020 |title=Procuring vaccines for COVID-19 |url=https://www.canada.ca/en/public-services-procurement/services/procuring-vaccines-covid19.html |access-date=April 24, 2021 |website=aem |publisher=Public Services and Procurement Canada |archive-date=February 17, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210217022617/https://www.canada.ca/en/public-services-procurement/services/procuring-vaccines-covid19.html |url-status=live }}</ref> మే 12, 2020న, ట్రూడో ప్రభుత్వం కాన్‌సినో బయోలాజిక్స్ తో ప్రత్యేక ఒప్పందాన్ని కుదుర్చుకున్నట్లు ప్రకటించింది.<ref>{{Cite news |last1=Walsh |first1=Marieke |last2=McArthur |first2=Greg |date=March 4, 2021 |title=Canada's missed shots: How Ottawa's COVID-19 vaccine promises were out of step with reality |work=The Globe and Mail |url=https://www.theglobeandmail.com/canada/article-canadas-missed-shots-how-ottawas-covid-19-vaccine-promises-were-out-of/ |access-date=August 25, 2021 |archive-date=August 25, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210825003831/https://www.theglobeandmail.com/canada/article-canadas-missed-shots-how-ottawas-covid-19-vaccine-promises-were-out-of/ |url-status=live }}</ref> అయితే, క్షీణిస్తున్న కెనడా-చైనా సంబంధాల కారణంగా, కాన్‌సినో ఒప్పందం విఫలమైంది.<ref>{{Cite web|url=https://www.macleans.ca/news/canada/where-did-canadas-vaccine-effort-actually-go-wrong/|title=Where did Canada's vaccine effort actually go wrong?|first=Justin|last=Ling|website=Macleans.ca|date=May 31, 2021|access-date=July 4, 2022|archive-date=May 31, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210531203953/https://www.macleans.ca/news/canada/where-did-canadas-vaccine-effort-actually-go-wrong/|url-status=live}}</ref> ఆగస్టు 5, 2020న, ట్రూడో ప్రభుత్వం ఫైజర్, మోడెర్నా వ్యాక్సిన్ల డోసులను సురక్షితం చేయడానికి ఒక ప్రణాళికను రూపొందించింది.<ref>{{Cite news |last=Hopper |first=Tristin |date=February 5, 2021 |title=How Ottawa utterly botched Canada's COVID vaccine acquisition |work=National Post |url=https://nationalpost.com/news/how-ottawa-utterly-botched-canadas-covid-vaccine-acquisition |access-date=August 25, 2021 |archive-date=February 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240209212410/https://nationalpost.com/news/how-ottawa-utterly-botched-canadas-covid-vaccine-acquisition |url-status=live }}</ref> డిసెంబర్ 2020 నుండి, ట్రూడో కెనడా సామూహిక-టీకా కార్యక్రమం అమలును పర్యవేక్షించారు.<ref name="aljazeera_20201127">{{Cite news |date=November 27, 2020 |title=Most Canadians will get COVID-19 vaccine by September: Trudeau |work=Al Jazeera |url=https://www.aljazeera.com/news/2020/11/27/most-canadians-will-get-covid-19-vaccine-by-september-trudeau |url-status=live |access-date=March 22, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210217122901/https://www.aljazeera.com/news/2020/11/27/most-canadians-will-get-covid-19-vaccine-by-september-trudeau |archive-date=February 17, 2021}}</ref><ref name=":3" /> కెనడాలో కోవిడ్-19 వ్యాప్తి ప్రాథమిక వ్యాప్తి కంటే ఎక్కువగా కొనసాగింది, 2020 శరదృతువులో బలమైన రెండవ వేవ్, 2021 వసంతకాలంలో మరింత తీవ్రమైన మూడవ వేవ్ వచ్చాయి.<ref>{{cite news |title=Canada's third wave on track to become its worst yet as hospitalizations spike |url=https://www.cnn.com/2021/04/09/americas/canada-third-coronavirus-wave/index.html |date=April 9, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210423042748/https://www.cnn.com/2021/04/09/americas/canada-third-coronavirus-wave/index.html |archive-date=April 23, 2021 |url-status=live |work=[[CNN]] |last1=Newton |first1=Paula |access-date=April 23, 2021}}</ref><ref>{{Cite web |title=Interactive Data Visualization of COVID-19 in Canada – Public Health Infobase {{!}} Public Health Agency of Canada |url=https://health-infobase.canada.ca/covid-19/ |access-date=April 23, 2021 |website=health-infobase.canada.ca |date=April 19, 2020 |archive-date=April 22, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422111105/https://health-infobase.canada.ca/covid-19/ |url-status=live }}</ref> సంక్షోభం అంతటా, ట్రూడో కాలానుగుణంగా ఫెడరల్ సహాయ కార్యక్రమాల పరిధిని, వ్యవధిని పొడిగించారు. 2021 కెనడియన్ ఫెడరల్ బడ్జెట్ వాటిని సెప్టెంబర్ 2021 చివరి నాటికి దశలవారీగా తొలగించాలని యోచించింది, 2020-21 ఆర్థిక సంవత్సరంలో $354.2 బిలియన్ల లోటును అంచనా వేసింది.<ref>{{Cite news |last1=Cardoso |first1=Tom |last2=Lundy |first2=Matt |date=April 19, 2021 |title=Federal budget 2021 highlights: Child care, recovery benefits, OAS increases – everything you need to know |publisher=[[The Globe and Mail]] |url=https://www.theglobeandmail.com/politics/article-federal-budget-2021-highlights-child-care-housing-jobs-recovery/ |access-date=April 23, 2021 |archive-date=April 22, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210422155023/https://www.theglobeandmail.com/politics/article-federal-budget-2021-highlights-child-care-housing-jobs-recovery/ |url-status=live }}</ref> సెప్టెంబర్ 26న CERB దశలవారీగా తొలగించబడినప్పటికీ, కెనడా రికవరీ బెనిఫిట్ (CBR) అక్టోబర్ 23 వరకు మద్దతును అందించడం కొనసాగించింది.<ref>{{cite news |title=The Canada Recovery Benefit is ending, with a new one taking its place |url=https://ca.finance.yahoo.com/news/canada-recovery-benefit-crb-ending-new-one-taking-its-place-153031851.html |date=October 21, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220122224116/https://ca.finance.yahoo.com/news/canada-recovery-benefit-crb-ending-new-one-taking-its-place-153031851.html |archive-date=January 22, 2022 |url-status=live |work=Yahoo Finance Canada |last1=Bains |first1=Jessy |language=en-CA |access-date=January 22, 2022}}</ref> CBR స్థానంలో ఆ నెలలో కెనడా వర్కర్ లాక్‌డౌన్ బెనిఫిట్ ప్రవేశపెట్టబడింది, డిసెంబర్ 2021లో ఒమిక్రాన్ వేరియంట్ వ్యాప్తి సమయంలో విస్తరించబడింది.<ref>{{Cite web |last=Messier |first=François |date=December 23, 2021 |title=Des milliers de Canadiens de plus admissibles à une aide de 300 $ par semaine |url=https://ici.radio-canada.ca/nouvelle/1849519/canada-trudeau-freeland-coronavirus-omicron-programmes-aide |access-date=December 27, 2021 |website=ici.radio-canada.ca |language=fr-CA |archive-date=December 22, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211222170122/https://ici.radio-canada.ca/nouvelle/1849519/canada-trudeau-freeland-coronavirus-omicron-programmes-aide |url-status=live }}</ref> ==== ఫ్రీడమ్ కాన్వాయ్ మరియు 'ఎమర్జెన్సీస్ యాక్ట్' ప్రయోగం ==== [[File:Freedom Convoy 2022 Ottawa February 4-41.jpg|thumb|కెనడియన్ ట్రక్కర్స్ కాన్వాయ్ నిరసన సమయంలో పార్లమెంట్ హిల్స్ కంచెపై ఒక నిరసన చిహ్నం, జనవరి 2022]] ఫ్రీడమ్ కాన్వాయ్ అని పిలవబడే కెనడా కాన్వాయ్ నిరసన, జనవరి 15, 2022న కెనడా ప్రభుత్వం ప్రవేశపెట్టిన ట్రక్కర్లు భూమి ద్వారా దేశంలోకి తిరిగి ప్రవేశించడానికి కోవిడ్-19 వ్యాక్సిన్ నిబంధనలకు వ్యతిరేకంగా కెనడాలో జరిగిన ఒక నిరసన. ప్రారంభంలో కెనడియన్ ప్రావిన్సుల గుండా ప్రయాణించే అనేక మార్గాలతో కూడిన ఈ ట్రక్ కాన్వాయ్‌లు ఒట్టావాలో కేంద్రీకృతమయ్యాయి. జనవరి 29న, పార్లమెంట్ హిల్ వద్ద నిరసన మొదటి రోజున, ట్రూడో ఒక రహస్య ప్రాంతానికి మారారు.<ref name="CBC Tasker 20220129">{{cite news |title=Thousands opposed to COVID-19 rules converge on Parliament Hill |url=https://www.cbc.ca/news/politics/truck-convoy-protest-some-key-players-1.6332312 |date=January 29, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220131234305/https://www.cbc.ca/news/politics/truck-convoy-protest-some-key-players-1.6332312 |archive-date=January 31, 2022 |url-status=live |work=[[CBC News]] |last1=Tasker |first1=John Paul |access-date=February 1, 2022}}</ref><ref>{{cite news |title=Freedom Convoy 2022 live updates: Trudeau relocated due to security concerns |url=https://nationalpost.com/news/politics/covid-19-freedom-convoy-2022-news |date=January 29, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240209212412/https://nationalpost.com/news/politics/covid-19-freedom-convoy-2022-news |archive-date=February 9, 2024 |url-status=live |work=National Post |last1=Lévesque |first1=Catherine |last2=Karadeglija |first2=Anja |last3=Oli |first3=Swikar |last4=Higgins |first4=Michael |language=en |access-date=January 29, 2022}}</ref> ''[[ది గార్డియన్]]'' ప్రకారం, ఈ ప్రదర్శన ముఖ్యంగా ట్రూడోకు వ్యతిరేకంగా అనేక "ప్రభుత్వ వ్యతిరేక ఫిర్యాదులను" వ్యక్తం చేయడానికి అభివృద్ధి చెందింది.<ref name="theguardian_Cecco_20220128">{{Cite news |last=Cecco |first=Leyland |date=January 28, 2022 |title=Canada truckers' vaccine protest spirals into calls to repeal all public health rules |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/world/2022/jan/28/canada-truckers-covid-vaccine-mandate-protest-government |access-date=February 2, 2022 |issn=0261-3077 |archive-date=February 2, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220202012650/https://www.theguardian.com/world/2022/jan/28/canada-truckers-covid-vaccine-mandate-protest-government |url-status=live }}</ref> జనవరి 31న, ట్రూడో ఈ నిరసనలను "సత్యానికి జరిగిన అవమానం" అని పేర్కొన్నారు.<ref name="Insult">{{cite news |title=Freedom Convoy: Trudeau calls trucker protest an 'insult to truth' |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-60202050 |date=January 31, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220302133758/https://www.bbc.com/news/world-us-canada-60202050 |archive-date=March 2, 2022 |url-status=live |work=[[BBC News]] |access-date=January 31, 2022}}</ref> ఫిబ్రవరి 3న, సైనిక చర్య ప్రస్తుతం "పరిశీలనలో లేదు" అని ఆయన చెప్పారు.<ref>{{Cite news |date=February 3, 2022 |title=Military response not in cards for COVID protest, Trudeau says |url=https://www.bostonglobe.com/2022/02/03/world/trudeau-military-response-not-cards-covid-protest/ |newspaper=[[The Boston Globe]] |access-date=February 13, 2022 |archive-date=February 6, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220206234128/https://www.bostonglobe.com/2022/02/03/world/trudeau-military-response-not-cards-covid-protest/ |url-status=live }}</ref> ఫిబ్రవరి 11న, ఖండం యొక్క "అత్యంత రద్దీగా ఉండే భూ సరిహద్దు దాటడం" అయిన యుఎస్-కెనడా సరిహద్దులోని అంబాసిడర్ బ్రిడ్జ్ ను బలవంతంగా దిగ్బంధించిన నిరసనకారులపై "త్వరిత చర్యలు" తీసుకుంటామని ట్రూడో యుఎస్‌కు హామీ ఇచ్చినట్లు ''[[రాయిటర్స్]]'' నివేదించింది.<ref>{{cite news |title=Trudeau promises Biden 'quick action' against protesters blocking U.S.-Canada bridge |url=https://www.reuters.com/world/americas/canada-protests-enter-third-week-sophisticated-demonstrators-dig-2022-02-11/ |date=February 11, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220211230754/https://www.reuters.com/world/americas/canada-protests-enter-third-week-sophisticated-demonstrators-dig-2022-02-11/ |archive-date=February 11, 2022 |url-status=live |work=[[Reuters]] |last1=Osorio |first1=Carlos |last2=Scherer |first2=Steve |last3=Chiacu |first3=Doina |language=en |access-date=February 11, 2022}}</ref> ట్రూడో తదనంతరం "పెరుగుతున్న బలమైన పోలీసు జోక్యం" ఉంటుందని సూచించారు, నిరసనకారులందరూ "ఇళ్లకు వెళ్లాలని" పిలుపునిచ్చారు.<ref>{{cite news |title=Trudeau warns protesters of 'increasingly robust police intervention.' |url=https://www.nytimes.com/live/2022/02/11/world/canada-trucker-protest |date=February 11, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220211152800/https://www.nytimes.com/live/2022/02/11/world/canada-trucker-protest |archive-date=February 11, 2022 |url-status=live |work=[[The New York Times]] |last1=Astor |first1=Maggie |last2=Bilefsky |first2=Dan |last3=Porter |first3=Catherine |language=en-US |access-date=February 11, 2022 |issn=0362-4331}}</ref> ఒట్టావాలో జరిగిన ప్రదర్శనల వల్ల ఏర్పడిన ప్రజా శాంతిభద్రతల అత్యవసర పరిస్థితి ఫలితంగా, 1988లో చట్టం అమలు చేయబడిన తర్వాత మొదటిసారిగా ఫిబ్రవరి 14, 2022న ట్రూడో ఎమర్జెన్సీస్ యాక్ట్ ను ప్రయోగించారు.<ref>{{cite web |title=Trudeau invokes Emergencies Act for 1st time to aid convoy blockade response – National |url=https://globalnews.ca/news/8617952/canada-convoy-blockade-military-response/ |website=[[Global News]] |date=February 14, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214153308/https://globalnews.ca/news/8617952/canada-convoy-blockade-military-response/ |archive-date=February 14, 2022 |url-status=live |last1=Connolly |first1=Amanda |access-date=February 14, 2022 |language=en-US}}</ref> ఫిబ్రవరి 23, 2022న, ఫెడరల్ ప్రభుత్వం అత్యవసర ప్రకటనను ఉపసంహరించుకుంటుందని ట్రూడో ప్రకటించారు. ఆ తర్వాత అదే రోజు గవర్నర్ జనరల్ దానిని రద్దు చేస్తూ ప్రకటనపై సంతకం చేశారు.<ref>{{Cite news |last=Boisvert |first=Nick |date=February 23, 2022 |title=Trudeau ends use of Emergencies Act, says 'situation is no longer an emergency' |work=[[CBC News]] |url=https://www.cbc.ca/news/politics/trudeau-event-feb23-1.6361847 |access-date=February 23, 2022 |archive-date=February 23, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223211417/https://www.cbc.ca/news/politics/trudeau-event-feb23-1.6361847 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Osman |first=Laura |date=February 23, 2022 |title=Trudeau says Emergencies Act powers can now be revoked as crisis calms |url=https://www.cp24.com/news/trudeau-says-emergencies-act-powers-can-now-be-revoked-as-crisis-calms-1.5793077 |website=CP24 |access-date=June 30, 2022 |archive-date=April 12, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220412053108/https://www.cp24.com/news/trudeau-says-emergencies-act-powers-can-now-be-revoked-as-crisis-calms-1.5793077 |url-status=live }}</ref> ఒక సంవత్సరం తరువాత, ఫిబ్రవరి 17, 2023న, ''ఎమర్జెన్సీస్ యాక్ట్'' వినియోగంపై జరిగిన న్యాయ విచారణలో, ట్రూడో ప్రభుత్వం ఈ చట్టాన్ని ప్రయోగించడానికి అవసరమైన చట్టపరమైన పరిమితిని చేరుకుందని నిర్ధారించింది.<ref>{{cite web |title=Federal government met the threshold to invoke Emergencies Act: Rouleau |last1=Tunney |first1=Catharine |url=https://www.cbc.ca/news/politics/poec-report-released-friday-1.6750919 |website=[[CBC News]] |date=February 17, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230218031022/https://www.cbc.ca/news/politics/poec-report-released-friday-1.6750919 |archive-date=February 18, 2023 |url-status=live |access-date=February 18, 2023}}</ref> 2024 ప్రారంభంలో, ఫెడరల్ కోర్టు న్యాయమూర్తి రిచర్డ్ మోస్లీ 2022 కాన్వాయ్ నిరసనను ముగించడానికి ఫెడరల్ ప్రభుత్వం ఎమర్జెన్సీస్ యాక్ట్ ను ప్రయోగించడం "సమర్థనీయం కాదు" అని, ఇది చార్టర్ హక్కులను ఉల్లంఘించిందని తీర్పు ఇచ్చారు.<ref>{{cite web |last1=Van Dyk |first1=Spencer |title=Federal court rules Emergencies Act invocation 'not justified' |url=https://www.ctvnews.ca/politics/article/federal-court-rules-emergencies-act-invocation-not-justified/ |access-date=January 23, 2024 |website=CTV |date=January 23, 2024 |archive-date=January 23, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123183301/https://www.ctvnews.ca/politics/federal-court-rules-emergencies-act-invocation-not-justified-1.6738624 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Tunney |first=Catharine |date=January 23, 2024 |title=Ottawa's use of Emergencies Act against convoy protests was unreasonable, violated Charter, court rules |url=https://www.cbc.ca/news/politics/emergencies-act-federal-court-1.7091891 |access-date=March 4, 2024 |website=[[CBC News]] |archive-date=January 23, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123200540/https://www.cbc.ca/news/politics/emergencies-act-federal-court-1.7091891 |url-status=live }}</ref> ఫెడరల్ ప్రభుత్వం జనవరి 2026లో ఈ తీర్పుపై చేసిన అప్పీల్‌ను ఓడిపోయింది.<ref>{{Cite news |last=Tunney |first=Catharine |date=2026-01-16 |title=Federal government loses Emergencies Act appeal, court says use during convoy protest was unreasonable |url=https://www.cbc.ca/news/politics/convoy-protest-emergencies-act-appeal-9.7046769 |access-date=2026-02-05 |work=CBC News}}</ref> ==== 2019 ఫెడరల్ ఎన్నికలు ==== సెప్టెంబర్ 11, 2019న, ట్రూడో గవర్నర్ జనరల్ జూలీ పాయెట్ ను కలిసి పార్లమెంటును రద్దు చేయాలని అభ్యర్థించారు, తద్వారా అధికారికంగా ఎన్నికలకు తెరలేపారు.<ref>{{cite news |title=It's official, Canadians: the 2019 federal election campaign is underway |url=https://www.cbc.ca/news/politics/election-campaign-starts-today-1.5277657 |date=September 11, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201111185038/https://www.cbc.ca/news/politics/election-campaign-starts-today-1.5277657 |archive-date=November 11, 2020 |url-status=live |work=[[CBC News]] |last1=Tunney |first1=Catharine |access-date=September 20, 2019}}</ref> ప్రచారం అధికారికంగా ప్రారంభం కావడానికి ముందు, ట్రూడో కేవలం మూడు నాయకుల చర్చలలో మాత్రమే పాల్గొనాలని తన ఉద్దేశాన్ని ప్రకటించారు, వాటిలో రెండు లీడర్స్ డిబేట్స్ కమిషన్ మరియు ఒకటి TVA చేత నిర్వహించబడ్డాయి.<ref name="TVAdeb">{{cite news |title=French-language TVA debate to go ahead after Trudeau agrees to participate |url=https://www.cbc.ca/news/politics/french-language-tva-trudeau-1.5273089 |date=September 6, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906230856/https://www.cbc.ca/news/politics/french-language-tva-trudeau-1.5273089 |archive-date=September 6, 2019 |url-status=live |work=[[CBC News]] |last1=Tasker |first1=John Paul |access-date=September 21, 2019}}</ref> ఇతర నాయకుల చర్చలు రద్దు చేయబడ్డాయి లేదా వేదికపై ట్రూడో కోసం ఖాళీ పోడియం ఉంచి నిర్వహించబడ్డాయి.<ref name="Snub">{{cite news |title=Trudeau snubs Munk, Maclean's/Citytv debates but will attend commission debates |url=https://www.cbc.ca/news/politics/liberals-snub-debates-commision-1.5272277 |date=September 5, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906012705/https://www.cbc.ca/news/politics/liberals-snub-debates-commision-1.5272277 |archive-date=September 6, 2019 |url-status=live |work=[[CBC News]] |last1=Cochrane |first1=David |access-date=September 5, 2019}}</ref><ref>{{Cite web |date=September 24, 2019 |title=Munk Debates cancels foreign-policy event because Trudeau won't attend |url=https://election.ctvnews.ca/munk-debates-cancels-foreign-policy-event-because-trudeau-won-t-attend-1.4607537 |access-date=September 24, 2019 |website=Federal Election 2019 |language=en |archive-date=September 24, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190924143359/https://election.ctvnews.ca/munk-debates-cancels-foreign-policy-event-because-trudeau-won-t-attend-1.4607537 |url-status=dead }}</ref> సెప్టెంబర్ 2019లో, ట్రూడో బ్రౌన్‌ఫేస్ మరియు బ్లాక్‌ఫేస్ మేకప్‌లలో ఉన్న వివాదాస్పద చిత్రాలు, వీడియోలు ప్రచురించబడ్డాయి.<ref>{{cite news |title=Trudeau apologizes again for wearing blackface, cannot say how many times he wore racist makeup |url=https://www.theglobeandmail.com/politics/article-new-blackface-video-surfaces-a-day-after-trudeau-apologizes-for-two/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230319204758/https://www.theglobeandmail.com/politics/article-new-blackface-video-surfaces-a-day-after-trudeau-apologizes-for-two/ |archive-date=March 19, 2023 |url-status=live |work=[[The Globe and Mail]] |year=2019 |access-date=October 6, 2019}}</ref> సెప్టెంబర్ 18, 2019న, ''[[టైమ్ (పత్రిక)|టైమ్]]'' పత్రిక 2001 వసంతకాలంలో ఒక ''అరేబియన్ నైట్స్'' థీమ్ గాలాలో ట్రూడో బ్రౌన్‌ఫేస్ మేకప్ ధరించిన ఒక ఛాయాచిత్రాన్ని ప్రచురించింది, ఆ సమయంలో ట్రూడో వెస్ట్ పాయింట్ గ్రే అకాడమీలో ఉపాధ్యాయుడిగా ఉన్నారు.<ref>{{Cite magazine |title=Justin Trudeau Wore Brownface at 2001 'Arabian Nights' Party While He Taught at a Private School |url=https://time.com/5680759/justin-trudeau-brownface-photo/ |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |language=en |access-date=September 19, 2019 |archive-date=October 15, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201015102135/https://time.com/5680759/justin-trudeau-brownface-photo/ |url-status=live }}</ref> ట్రూడో బహిరంగంగా క్షమాపణలు చెప్పారు, ఆ ఫోటో జాత్యహంకార పూరితమైనదని అంగీకరిస్తూ: "నేను అలా చేసి ఉండకూడదు. నాకు తెలిసి ఉండాల్సింది కానీ తెలియలేదు. నేను నిజంగా క్షమాపణలు కోరుతున్నాను" అని అన్నారు.<ref>{{Cite magazine |title=Justin Trudeau Admits to Also Wearing Blackface 'Makeup' in High School Following TIME Report |url=https://time.com/5680868/justin-trudeau-brownface-photo-apology/ |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |language=en |access-date=September 19, 2019 |archive-date=September 19, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190919091640/https://time.com/5680868/justin-trudeau-brownface-photo-apology/ |url-status=live }}</ref> ఆయన ఇంకా మాట్లాడుతూ, "ఆ సమయంలో నేను దానిని జాత్యహంకారంగా భావించలేదు, కానీ ఇప్పుడు అది జాత్యహంకార చర్య అని నేను గుర్తిస్తున్నాను" అని అన్నారు.<ref>{{Cite news |last=Dawson |first=Tyler |last2=Subramaniam |first2=Vanmala |date=September 19, 2019 |title='I'm really sorry': Justin Trudeau admits wearing brownface at 2001 costume party |work=National Post |url=https://nationalpost.com/news/politics/election-2019/yearbook-photo-surfaces-of-trudeau-wearing-brownface-costume-in-2001 |access-date=October 17, 2019 |archive-date=May 5, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240505101037/https://nationalpost.com/news/politics/election-2019/yearbook-photo-surfaces-of-trudeau-wearing-brownface-costume-in-2001 |url-status=live }}</ref> హైస్కూల్‌లో ఒక టాలెంట్ షోలో "డే-ఓ" పాడుతున్నప్పుడు బ్లాక్‌ఫేస్ మేకప్ ధరించినట్లు కూడా ట్రూడో అంగీకరించారు, దీనిని తరువాత గ్లోబల్ న్యూస్ ప్రచురించింది.<ref name="auto1">{{Cite web |title=EXCLUSIVE: Video shows Trudeau in blackface in 3rd instance of racist makeup |url=https://globalnews.ca/news/5922861/justin-trudeau-brownface-video/ |access-date=September 19, 2019 |website=[[Global News]] |language=en |archive-date=October 15, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201015133053/https://globalnews.ca/news/5922861/justin-trudeau-brownface-video/ |url-status=live }}</ref> జాత్యహంకార దుస్తులలో ఉన్న ట్రూడో యొక్క మూడవ ఉదాహరణ, ఒక వీడియో కూడా ప్రచురించబడింది.<ref name="auto1" /> ఈ వీడియో ప్రచురించబడిన తర్వాత, తాను ఎన్నిసార్లు బ్లాక్‌ఫేస్ మేకప్ ధరించానో గుర్తులేదని ట్రూడో అంగీకరించారు.<ref>{{cite news |title=Trudeau says he can't recall how many times he wore blackface makeup |url=https://www.theguardian.com/world/2019/sep/19/justin-trudeau-wearing-blackface-details-emerge-third-incident |date=September 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191015222314/https://www.theguardian.com/world/2019/sep/19/justin-trudeau-wearing-blackface-details-emerge-third-incident |archive-date=October 15, 2019 |url-status=live |last1=Cecco |first1=Leyland |newspaper=[[The Guardian]] |access-date=October 17, 2019}}</ref> ఈ కుంభకోణం జరిగిన తరువాతి రోజుల్లో, చాలా మంది కెనడియన్లు ఈ కుంభకోణం గురించి పెద్దగా పట్టించుకోలేదని లేదా ట్రూడో క్షమాపణను అంగీకరించారని సర్వే నిపుణులు ఎత్తి చూపారు.<ref>{{Cite web |title=Justin Trudeau's incredibly forgiving base of believers – Macleans.ca |url=https://www.macleans.ca/politics/justin-trudeaus-incredibly-forgiving-base-of-believers/ |website=www.macleans.ca |date=September 20, 2019 |access-date=October 17, 2019 |archive-date=October 17, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191017154415/https://www.macleans.ca/politics/justin-trudeaus-incredibly-forgiving-base-of-believers/ |url-status=live }}</ref> అదనంగా, కొన్ని మైనారిటీ కమ్యూనిటీ సమూహాలు, జాతి వ్యాఖ్యాతలు, ట్రూడో ప్రత్యర్థులు కొందరు ఆయనకు మద్దతుగా నిలిచారు.<ref>{{cite news |title=In Quebec, Trudeau's opponents and supporters shrug off blackface controversy |url=https://www.cbc.ca/news/canada/montreal/quebec-reaction-trudeau-brownface-1.5289508 |date=September 19, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190920173456/https://www.cbc.ca/news/canada/montreal/quebec-reaction-trudeau-brownface-1.5289508 |archive-date=September 20, 2019 |url-status=live |work=[[CBC News]] |last1=Montpetit |first1=Jonathan |access-date=September 19, 2019}}</ref><ref>{{Cite web |last=Feith |first=Jesse |date=September 20, 2019 |title=Trudeau's record on race shouldn't be overlooked, community groups say |url=https://montrealgazette.com/news/trudeaus-record-on-race-shouldnt-be-overlooked-community-groups-say |access-date=September 27, 2019 |website=Montreal Gazette |archive-date=September 27, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190927011552/https://montrealgazette.com/news/trudeaus-record-on-race-shouldnt-be-overlooked-community-groups-say |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |last=Nenshi |first=Naheed |date=September 21, 2019 |title=Perspective {{!}} I'm Calgary's Muslim mayor. We can learn from Trudeau's 'brownface' moment. |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/outlook/2019/09/21/im-calgarys-muslim-mayor-we-can-learn-trudeaus-brownface-moment/ |access-date=September 27, 2019 |issn=0190-8286 |archive-date=September 24, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190924062351/https://www.washingtonpost.com/outlook/2019/09/21/im-calgarys-muslim-mayor-we-can-learn-trudeaus-brownface-moment/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news |title=Trudeau's past vs. Scheer's present {{!}} The Star |url=https://www.thestar.com/opinion/contributors/2019/09/25/putting-trudeaus-past-vs-present-into-perspective.html |date=September 25, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190927011554/https://www.thestar.com/opinion/contributors/2019/09/25/putting-trudeaus-past-vs-present-into-perspective.html |archive-date=September 27, 2019 |url-status=live |work=[[Toronto Star]] |access-date=September 27, 2019}}</ref> మరికొందరు, అతని స్వంత పార్టీ సభ్యులతో సహా, మరింత విమర్శనాత్మకంగా వ్యవహరించారు.<ref>{{cite news |title='ABSOLUTELY DEPLORABLE': Officials react on social media to Trudeau's blackface photos |url=https://torontosun.com/news/national/absolutely-deplorable-officials-react-on-social-media-to-trudeaus-blackface-photos |date=September 19, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211129192112/https://torontosun.com/news/national/absolutely-deplorable-officials-react-on-social-media-to-trudeaus-blackface-photos |archive-date=November 29, 2021 |url-status=live |newspaper=[[Toronto Sun]] |access-date=October 17, 2019}}</ref> రద్దు సమయం నుండి ట్రూడో యొక్క లిబరల్ పార్టీ హౌస్ ఆఫ్ కామన్స్‌లో 20 స్థానాలను కోల్పోయినప్పటికీ (దాని మొత్తం సంఖ్యను 177 నుండి 157 కి తగ్గించుకుంది), వారు ఇప్పటికీ ఏ పార్టీకంటే కూడా ఎక్కువ స్థానాలను గెలుచుకున్నారు—ఇది ట్రూడో మైనారిటీ ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేయడానికి సరిపోతుంది.<ref>{{Cite web |last=Da Silva |first=Chantal |author-link=Chantal Da Silva |date=October 22, 2019 |title=Justin Trudeau wins minority government—what does this mean for America? |url=https://www.newsweek.com/justin-trudeau-canadian-election-minority-government-donald-trump-1466845 |website=Newsweek |access-date=November 17, 2019 |archive-date=April 6, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406174906/https://www.newsweek.com/justin-trudeau-canadian-election-minority-government-donald-trump-1466845 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Trudeau says no plans to form a coalition, will push ahead on Trans Mountain |url=https://globalnews.ca/news/6071193/justin-trudeau-minority-government-plan/ |website=[[Global News]] |date=October 23, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406173403/https://globalnews.ca/news/6071193/justin-trudeau-minority-government-plan/ |archive-date=April 6, 2023 |url-status=live |last1=Connolly |first1=Amanda |access-date=October 23, 2019}}</ref> 1979 తర్వాత మొదటిసారిగా, జాతీయ జనాదరణ పొందిన ఓట్లలో ఎక్కువ వాటాను పొందిన పార్టీ అత్యధిక స్థానాలను గెలుచుకోలేకపోయింది; ట్రూడో నేతృత్వంలోని లిబరల్స్ 33.1% ప్రజాదరణ పొందిన ఓట్లను పొందగా, ఆండ్రూ షీర్ నేతృత్వంలోని కన్జర్వేటివ్‌లు 34.4% ఓట్లను సాధించారు.<ref name="toronto">{{cite news |title=Ontario and Quebec keep Liberals in power and Conservatives out |url=https://www.cbc.ca/news/politics/grenier-election-results-1.5330105 |date=October 22, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406194923/https://www.cbc.ca/news/politics/grenier-election-results-1.5330105 |archive-date=April 6, 2023 |url-status=live |work=[[CBC News]] |access-date=October 23, 2019}}</ref><ref>{{Cite web |last=Aiello |first=Rachel |date=October 22, 2019 |title='Historic opportunity': Opposition leaders take stock after Liberal minority win |url=https://election.ctvnews.ca/historic-opportunity-opposition-leaders-take-stock-after-liberal-minority-win-1.4649796 |website=Federal Election 2019 |access-date=October 23, 2019 |archive-date=July 31, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731183032/https://election.ctvnews.ca/historic-opportunity-opposition-leaders-take-stock-after-liberal-minority-win-1.4649796 |url-status=dead }}</ref> ==== విదేశీ జోక్యం ==== 2022, 2023 సంవత్సరాలలో, 2019 కెనడా సార్వత్రిక ఎన్నికలు, 2021 సార్వత్రిక ఎన్నికలలో జోక్యం చేసుకోవడానికి చైనా ప్రజా రిపబ్లిక్ ప్రయత్నాలు చేసిందని కెనడియన్ మీడియా నివేదించింది.<ref name="auto2">{{Cite news |last=Cooper |first=Sam |author-link=Sam Cooper (journalist) |date=November 7, 2022 |title=Canadian intelligence warned PM Trudeau that China covertly funded 2019 election candidates: Sources |publisher=[[Global News]] |url=https://globalnews.ca/news/9253386/canadian-intelligence-warned-pm-trudeau-that-china-covertly-funded-2019-election-candidates-sources |url-status=live |access-date=November 9, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230113120927/https://globalnews.ca/news/9253386/canadian-intelligence-warned-pm-trudeau-that-china-covertly-funded-2019-election-candidates-sources/ |archive-date=January 13, 2023 |language=en}}</ref><ref name="BBC1">{{Cite news |date=November 8, 2022 |title=Trudeau accuses China of 'aggressive' election interference |agency=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-63551134 |url-status=live |access-date=November 9, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221215110818/https://www.bbc.com/news/world-us-canada-63551134 |archive-date=December 15, 2022 |language=en}}</ref><ref name="FifeChaseFeb2023-A">{{Cite news |last1=Fife |first1=Robert |author-link1=Robert Fife |last2=Chase |first2=Steven |date=February 17, 2023 |title=CSIS documents reveal Chinese strategy to influence Canada's 2021 election |work=[[The Globe and Mail]] |url=https://www.theglobeandmail.com/politics/article-china-influence-2021-federal-election-csis-documents/ |language=en}}</ref><ref name="FifeChaseFeb2023-B">{{Cite news |last1=Fife |first1=Robert |author-link1=Robert Fife |last2=Chase |first2=Steven |date=February 20, 2023 |title=Commons Committee seeks to expand hearings to probe Chinese interference in 2021 election |work=[[The Globe and Mail]] |url=https://www.theglobeandmail.com/politics/article-commons-committee-hearings-chinese-interference-election/ |language=en}}</ref> ఎన్నికల జోక్యంపై బహిరంగ విచారణ జరపాలని కెనడియన్ ప్రతిపక్ష పార్టీలు డిమాండ్ చేశాయి. పూర్తి స్థాయి బహిరంగ విచారణను తిరస్కరించిన ట్రూడో, ఆ ఆరోపణలపై దర్యాప్తు చేయడానికి కెనడా మాజీ గవర్నర్ జనరల్ డేవిడ్ జాన్‌స్టన్‌ను నియమించారు. జాన్‌స్టన్ 2023 మే నెలలో ఒక నివేదికను సమర్పించారు, అందులో చైనా జోక్యం కెనడియన్ ప్రజాస్వామ్యానికి ప్రమాదకరమని పేర్కొన్నారు. కొన్ని మీడియా నివేదికలు పాక్షికంగా తప్పుగా ఉన్నాయని, ముప్పును ఎదుర్కొనేందుకు, పార్లమెంటు సభ్యులను రక్షించడానికి కెనడియన్ ఇంటెలిజెన్స్ సర్వీసెస్, కెనడా ప్రభుత్వం పలు మెరుగుదలలు చేయాల్సి ఉందని ఆయన తెలిపారు.<ref>{{cite web|title=First Report – The Right Honourable David Johnston, Independent Special Rapporteur on Foreign Interference|date=May 23, 2023 |url=https://www.canada.ca/en/democratic-institutions/services/reports/first-report-david-johnston-independent-special-rapporteur-foreign-interference.html |language=en}}</ref> 2023 జూన్ 9న జాన్‌స్టన్ రాజీనామా చేసిన తర్వాత, జస్టిన్ ట్రూడో ఫెడరల్ ఎన్నికల ప్రక్రియలు, ప్రజాస్వామ్య సంస్థలలో విదేశీ జోక్యంపై బహిరంగ విచారణకు అధ్యక్షత వహించడానికి క్యూబెక్ న్యాయమూర్తి మేరీ-జోసీ హోగ్‌ను నియమించారు. 2024 మే నెలలో ఈ విచారణ కమిటీ తన ప్రాథమిక నివేదికను విడుదల చేసింది. రెండు ఎన్నికలలోనూ చైనా విదేశీ జోక్యానికి పాల్పడిందని, అయితే ఈ జోక్యం ఏ ఎన్నికల తుది ఫలితాన్ని ప్రభావితం చేయలేదని ఆ నివేదిక పేర్కొంది.<ref>{{Cite news |date=May 3, 2024 |title=Foreign meddling a 'stain' on Canada's elections, public inquiry report says |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-68931295 |access-date=May 7, 2024 |work=BBC |language=en-GB |archive-date=May 7, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240507174323/https://www.bbc.com/news/world-us-canada-68931295 |url-status=live }}</ref> === నీతి నియమాలు === ట్రూడో అవలంబించిన నిధుల సేకరణ వ్యూహాలను ప్రతిపక్ష సభ్యులు 2016 నవంబరులో విమర్శించారు, వారు దీనిని "యాక్సెస్ కోసం నగదు" (క్యాష్ ఫర్ యాక్సెస్) పథకాలుగా అభివర్ణించారు.<ref>{{cite news |title=Trudeau government faces 'cash-for-access' criticism |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-38083733 |date=November 23, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230323054112/https://www.bbc.com/news/world-us-canada-38083733 |archive-date=March 23, 2023 |url-status=live |work=[[BBC News]] |language=en-GB |access-date=August 14, 2021}}</ref> తనను, ఇతర క్యాబినెట్ సభ్యులను కలవడానికి వీలుగా ఒక్కొక్కరు 1500 డాలర్ల కంటే ఎక్కువ చెల్లించిన నిధుల సేకరణ కార్యక్రమాలకు ట్రూడో హాజరయ్యారు.<ref>{{Cite news |title=Trudeau defends cash-for-access fundraising |url=https://www.theglobeandmail.com/news/politics/trudeau-defends-cash-for-access-fundraising/article32523956/ |access-date=August 14, 2021 |archive-date=August 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210814074509/https://www.theglobeandmail.com/news/politics/trudeau-defends-cash-for-access-fundraising/article32523956/ |url-status=live |language=en}}</ref><ref name=":2">{{Cite news |last=Schwartz |first=Zane |date=April 27, 2017 |title=PM no longer under investigation for cash-for-access fundraisers, but ethics commissioner won't say why |language=en-CA |work=[[National Post]] |url=https://nationalpost.com/news/politics/justin-trudeau-cleared-in-cash-for-access-investigation-by-ethics-commissioner |access-date=August 14, 2021 |archive-date=February 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240209211808/https://nationalpost.com/news/politics/justin-trudeau-cleared-in-cash-for-access-investigation-by-ethics-commissioner |url-status=live }}</ref> కొన్ని సందర్భాల్లో, తమ వ్యాపారాలకు ప్రభుత్వ అనుమతి అవసరమైన విదేశీ వ్యాపారవేత్తలు కూడా ఈ కార్యక్రమాలకు హాజరయ్యారు.<ref>{{Cite news |date=November 22, 2016 |title=Globe editorial: Justin Trudeau didn't invent cash-for-access, but he can end it |work=[[The Globe and Mail]] |url=https://www.theglobeandmail.com/opinion/editorials/on-cash-for-access-justin-trudeau-picks-up-where-kathleen-wynne-left-off/article32988739/ |access-date=August 14, 2021 |archive-date=August 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210814064432/https://www.theglobeandmail.com/opinion/editorials/on-cash-for-access-justin-trudeau-picks-up-where-kathleen-wynne-left-off/article32988739/ |url-status=live |language=en}}</ref> ట్రూడో తన నిధుల సేకరణ వ్యూహాలను సమర్థించుకున్నారు, ఇవి ఎటువంటి నైతిక నిబంధనలను ఉల్లంఘించలేదని చెప్పారు. ఆ నిధుల సేకరణ కార్యక్రమాలలో తనపై ఒత్తిడి తెచ్చినప్పటికీ, తాను ప్రభావితం కాలేదని ఆయన పేర్కొన్నారు.<ref name=":2" /> 2017లో, రాజకీయ నిధుల సేకరణ కార్యక్రమాలకు పారదర్శకతను పెంచడం ద్వారా ఇటువంటి ప్రత్యేక ఈవెంట్‌లను నిరోధించే చట్టాన్ని ట్రూడో ప్రవేశపెట్టారు.<ref>{{Cite news |date=January 27, 2017 |title=Trudeau to end controversial cash-for-access fundraisers |work=[[The Globe and Mail]] |url=https://www.theglobeandmail.com/news/politics/trudeau-cash-for-access-fundraisers-changes/article33788333/ |access-date=August 14, 2021 |archive-date=August 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210814074510/https://www.theglobeandmail.com/news/politics/trudeau-cash-for-access-fundraisers-changes/article33788333/ |url-status=live |language=en}}</ref> 2017 జనవరిలో, ఎథిక్స్ కమిషనర్ మేరీ డాసన్, ట్రూడో మరియు అతని కుటుంబం బహామాస్‌లోని అగా ఖాన్ IV ప్రైవేట్ ద్వీపానికి వెళ్ళిన విహారయాత్రపై దర్యాప్తు ప్రారంభించారు.<ref name="veconomist">{{Cite news |date=October 12, 2017 |title=Justin Trudeau's flying unicorn hits a storm |newspaper=[[The Economist]] |url=https://www.economist.com/news/americas/21730205-canadas-liberal-government-starting-make-mistakes-and-suffer-mishaps-justin-trudeaus |access-date=October 15, 2017 |archive-date=October 14, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171014115635/https://www.economist.com/news/americas/21730205-canadas-liberal-government-starting-make-mistakes-and-suffer-mishaps-justin-trudeaus |url-status=live |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Canada's Trudeau faces ethics probe over Bahamas trip |url=http://ca.reuters.com/article/topNews/idCAKBN15029P |date=January 16, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170117134836/http://ca.reuters.com/article/topNews/idCAKBN15029P |archive-date=January 17, 2017 |url-status=dead |work=[[Reuters]] |access-date=January 18, 2017 |language=en}}</ref> 2017 డిసెంబరులో విడుదలైన ఎథిక్స్ కమిషనర్ నివేదికలో, ట్రూడో 2006 నాటి 'కాన్ఫ్లిక్ట్ ఆఫ్ ఇంటరెస్ట్ యాక్ట్' (ప్రయోజనాల ఘర్షణ చట్టం) లోని నాలుగు నిబంధనలను ఉల్లంఘించినట్లు తేలింది.<ref>{{cite news |title=Trudeau 'sorry' for violating conflict laws with visits to Aga Khan's island |url=http://www.cbc.ca/news/politics/trudeau-ethics-aga-khan-1.4458220 |date=December 20, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171222163414/http://www.cbc.ca/news/politics/trudeau-ethics-aga-khan-1.4458220 |archive-date=December 22, 2017 |url-status=live |work=[[CBC News]] |last1=Tunney |first1=Catharine |access-date=December 22, 2017 |language=en}}</ref> ఆధునిక ఫెడరల్ ప్రయోజనాల ఘర్షణ చట్టాన్ని ఉల్లంఘించిన మొదటి ప్రధాన మంత్రిగా ఆయన నిలిచారు.<ref>{{cite web |title=Trudeau breaks federal ethics laws, first prime minister to do so {{!}} At Issue |url=https://www.cbc.ca/player/play/video/1.4459763 |website=[[CBC News]] |date=October 21, 2022 |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Press |first=Jordan |date=December 21, 2017 |title=Trudeau becomes first prime minister found in violation of ethics law |work=[[The Hamilton Spectator]] |location=Hamilton, Ontario, Canada |url=https://www.thespec.com/news-story/8017361-trudeau-becomes-first-prime-minister-found-in-violation-of-ethics-law/ |access-date=January 13, 2019 |archive-date=January 13, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190113232416/https://www.thespec.com/news-story/8017361-trudeau-becomes-first-prime-minister-found-in-violation-of-ethics-law/ |url-status=live |language=en}}</ref> ఈ విషయమై ట్రూడోపై క్రిమినల్ ఆరోపణలు తెచ్చే విషయాన్ని రాయల్ కెనడియన్ మౌంటెడ్ పోలీస్ (RCMP) పరిశీలించినట్లు 2022లో నివేదికలు వచ్చాయి.<ref>{{Cite web |last=Maher |first=Stephen |date=April 26, 2022 |title=RCMP considered charging Trudeau over Aga Khan visit |url=https://macleans.ca/politics/rcmp-considered-charging-justin-trudeau-over-aga-khan-visit/ |access-date=March 31, 2025 |website=Macleans.ca |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Trudeau faces backlash in House over inquiry into Aga Khan trip |url=https://www.theglobeandmail.com/politics/article-newly-released-documents-show-rcmp-considered-whether-to-charge-justin/ |date=April 25, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522053721/https://www.theglobeandmail.com/politics/article-newly-released-documents-show-rcmp-considered-whether-to-charge-justin/ |archive-date=May 22, 2022 |url-status=live |work=[[The Globe and Mail]] |last1=Fife |first1=Robert |language=en-CA |access-date=May 22, 2022}}</ref> [[File:The Prime Minister of Canada, Mr. Justin Trudeau signing the visitors’ book, during his visit to Golden Temple, in Amritsar.jpg|thumb|2018లో భారతదేశంలోని [[అమృత్‌సర్]] లో గల [[స్వర్ణ దేవాలయం]] సందర్శనలో సందర్శకుల పుస్తకంలో సంతకం చేస్తున్న కెనడా ప్రధాన మంత్రి జస్టిన్ ట్రూడో.]] 2018 ఫిబ్రవరిలో, ఢిల్లీలోని కెనడియన్ హైకమిషన్ విందు పార్టీకి [[ఖలిస్తాన్ ఉద్యమం|ఖలిస్తానీ జాతీయవాది]] జస్పాల్ అత్వాల్‌ను ఆహ్వానించినందుకు ట్రూడో ప్రభుత్వం విమర్శలను ఎదుర్కొంది. అత్వాల్ గతంలో 1986లో భారత క్యాబినెట్ మంత్రి మల్కియాత్ సింగ్ సిద్ధూపై హత్యాయత్నం, కాల్పుల కేసులో, అలాగే 1985లో మాజీ బిసి ప్రీమియర్ ఉజ్జల్ దోసంజ్‌పై దాడి చేసిన కేసులో దోషిగా తేలారు. విందు తర్వాత, ప్రధాన మంత్రి కార్యాలయం ఆ ఆహ్వానాన్ని ఉపసంహరించుకుంది, ఈ ఘటనకు క్షమాపణలు చెప్పింది.<ref>{{cite news |title=Who is Jaspal Atwal? Man at centre of controversy over Trudeau's India trip remains a political mystery |url=https://www.thestar.com/news/canada/2018/02/26/who-is-jaspal-atwal-man-at-centre-of-controversy-over-trudeaus-india-trip-remains-a-political-mystery.html |date=February 26, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180304130014/https://www.thestar.com/news/canada/2018/02/26/who-is-jaspal-atwal-man-at-centre-of-controversy-over-trudeaus-india-trip-remains-a-political-mystery.html |archive-date=March 4, 2018 |url-status=live |work=[[Toronto Star]] |author=Tonda MacCharles |access-date=March 4, 2018 |language=en}}</ref> ==== ఎస్‌ఎన్‌సి-లావలిన్ వ్యవహారం ==== [[File:Pride Parade 2016 (28071267343).jpg|thumb|2018 వాంకోవర్ ప్రైడ్ పరేడ్ లో అప్పటి కెనడా న్యాయ, అటార్నీ జనరల్ మంత్రి జోడీ విల్సన్-రేబౌల్డ్‌తో కలిసి ట్రూడో. ఈమె తర్వాత 2019లో జరిగిన ఎస్‌ఎన్‌సి-లావలిన్ వ్యవహారం లో కీలక వ్యక్తిగా మారారు.]] 2019 ఫిబ్రవరి 8న, ఎస్‌ఎన్‌సి-లావలిన్ ప్రాసిక్యూషన్‌కు సంబంధించి అప్పటి అటార్నీ జనరల్ జోడీ విల్సన్-రేబౌల్డ్‌ను ప్రభావితం చేయడానికి ప్రధాన మంత్రి కార్యాలయం ప్రయత్నించిందని ప్రభుత్వ వర్గాలు తెలిపినట్లు 'ది గ్లోబ్ అండ్ మెయిల్' పత్రిక నివేదించింది. 2001, 2011 మధ్య కాలంలో [[లిబియా]]లో ముఅమ్మర్ గడ్డాఫీ ప్రభుత్వంలోని అధికారులకు ఎస్‌ఎన్‌సి-లావలిన్ సంస్థ 4.8 కోట్ల కెనడియన్ డాలర్ల లంచాలు చెల్లించిందనేది ప్రధాన ఆరోపణ. ఈ ఆరోపణలపై ట్రూడో స్పందిస్తూ, ఆ వార్త అవాస్తవమని, ఈ కేసు విషయమై తాను విల్సన్-రేబౌల్డ్‌ను ఎప్పుడూ ఆదేశించలేదని చెప్పారు.<ref>{{cite news |title=Trudeau under fire over claim he pressured justice minister to intervene in SNC-Lavalin fraud case |url=https://www.cbc.ca/news/politics/trudeau-snc-lavalin-fraud-corruption-1.5009578 |date=February 7, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190208011452/https://www.cbc.ca/news/politics/trudeau-snc-lavalin-fraud-corruption-1.5009578 |archive-date=February 8, 2019 |url-status=live |work=[[CBC News]] |last1=Thompson |first1=Elizabeth |language=en |access-date=February 8, 2019}}</ref> విల్సన్-రేబౌల్డ్ లాయర్-క్లయింట్ గోప్యతను ఉటంకిస్తూ దీనిపై వ్యాఖ్యానించడానికి నిరాకరించారు.<ref>{{cite news |title=Jody Wilson-Raybould says she's bound by 'solicitor-client privilege', won't comment on SNC-Lavalin scandal |url=https://www.cbc.ca/news/politics/scheer-committee-snc-lavalin-1.5011161 |date=February 8, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190208205912/https://www.cbc.ca/news/politics/scheer-committee-snc-lavalin-1.5011161 |archive-date=February 8, 2019 |url-status=live |work=[[CBC News]] |last1=Tasker |first1=John Paul |language=en |access-date=February 8, 2019}}</ref> ఆ తర్వాత ట్రూడో స్వచ్ఛందంగా ఆ గోప్యతా నిబంధనలను సడలించి, ఆమె మాట్లాడటానికి అనుమతి ఇచ్చారు.<ref>{{Cite web |last=Aiello |first=Rachel |date=February 25, 2019 |title=PM waives attorney-client privilege in SNC-Lavalin affair |url=https://www.ctvnews.ca/politics/article/pm-waives-attorney-client-privilege-in-snc-lavalin-affair/ |access-date=April 25, 2019 |website=[[CTV News]] |language=en |archive-date=April 25, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190425141152/https://www.ctvnews.ca/politics/pm-waives-attorney-client-privilege-in-snc-lavalin-affair-1.4311440 |url-status=live }}</ref> ఫిబ్రవరి 11న ఎథిక్స్ కమిషనర్ ఈ ఆరోపణలపై విచారణ ప్రారంభించారు. ఈ విచారణను తాను స్వాగతిస్తున్నట్లు ట్రూడో ప్రకటించారు.<ref>{{Cite web |date=February 11, 2019 |title=Trudeau 'welcomes' ethics commissioner probe of alleged PMO interference in SNC-Lavalin case |url=https://www.ctvnews.ca/politics/article/trudeau-welcomes-ethics-commissioner-probe-of-alleged-pmo-interference-in-snc-lavalin-case/ |access-date=February 18, 2019 |website=CTV News |archive-date=February 18, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190218050903/https://www.ctvnews.ca/politics/trudeau-welcomes-ethics-commissioner-probe-of-alleged-pmo-interference-in-snc-lavalin-case-1.4292014 |url-status=live |language=en}}</ref> హౌస్ ఆఫ్ కామన్స్ యొక్క జస్టిస్ కమిటీ ఈ వ్యవహారంపై వరుస విచారణలు జరిపింది.<ref>{{Citation |work=National Post |title=Michael Wernick speaks to justice committee |date=February 21, 2019 |url=https://www.youtube.com/watch?v=tXoffOVdd8U |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211212/tXoffOVdd8U |access-date=February 21, 2019 |archive-date=December 12, 2021 |url-status=live |language=en}}{{cbignore}}</ref><ref name=":0">{{cite news |title=Key moments from Jody Wilson-Raybould's SNC-Lavalin testimony |url=https://www.cbc.ca/news/politics/key-moments-jody-wilson-raybould-snc-lavalin-scandal-1.5036629 |date=February 28, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190308152039/https://www.cbc.ca/news/politics/key-moments-jody-wilson-raybould-snc-lavalin-scandal-1.458220 |archive-date=March 8, 2019 |url-status=live |work=[[CBC News]] |author=Tasker, John Paul |access-date=March 8, 2019 |language=en}}</ref> ఈ విచారణలో జోడీ విల్సన్-レーబౌల్డ్ సమర్పించిన ఒక రహస్య ఆడియో రికార్డింగ్ బహిర్గతమైంది. అందులో ప్రివీ కౌన్సిల్ క్లర్క్ మైఖేల్ వెర్నిక్, ట్రూడోకు సుప్రీంకోర్టు మాజీ ప్రధాన న్యాయమూర్తి బెవర్లీ మెక్‌లాచ్లిన్ నుండి స్వతంత్ర చట్టపరమైన సలహా తీసుకోవాలని సూచించడం వినిపించింది. 2019 మార్చి 19న, లిబరల్ కమిటీ సభ్యులు ఒకే బ్లాక్‌గా ఓటు వేసి జస్టిస్ కమిటీ విచారణను ముగించారు.<ref>{{Cite news |last=Walsh |first=Marieke |date=March 19, 2019 |title=Liberals shut down SNC-Lavalin investigation at committee |work=[[iPolitics]] |url=https://ipolitics.ca/2019/03/19/liberals-shut-down-snc-lavalin-investigation-at-committee/ |access-date=March 19, 2019 |archive-date=March 20, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320120407/https://ipolitics.ca/2019/03/19/liberals-shut-down-snc-lavalin-investigation-at-committee/ |url-status=live |language=en}}</ref> 2019 ఆగస్టు 14న విడుదలైన ఎథిక్స్ కమిషనర్ తుది నివేదిక, ట్రూడో ఈ చట్టంలోని సెక్షన్ 9ని ఉల్లంఘించారని నిర్ధారించింది.<ref>{{Cite web |date=August 14, 2019 |title=Contravention of section 9 of the Conflict of Interest Act found in report released by Commissioner Dion |url=http://ciec-ccie.parl.gc.ca/EN/InformationFor/Pages/NRTrudeauII.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190830232431/http://ciec-ccie.parl.gc.ca/EN/InformationFor/Pages/NRTrudeauII.aspx |archive-date=August 30, 2019 |access-date=October 5, 2019 |publisher=Parliament of Canada |language=en}}</ref> ==== వి ఛారిటీ (WE Charity) దర్యాప్తు ==== ట్రూడో కుటుంబానికి 'వి ఛారిటీ'తో సంబంధాలు ఉన్నాయని ప్రతిపక్షాలు ఫిర్యాదు చేయడంతో, కోవిడ్-19 మహమ్మారి సమయంలో విద్యార్థులకు ఆర్థికంగా సహాయపడే సమ్మర్ స్టూడెంట్-గ్రాంట్ ప్రోగ్రామ్‌ను నిర్వహించడానికి ఆ స్వచ్ఛంద సంస్థను ఎంపిక చేయడంపై ఎథిక్స్ కమిషనర్ 2020 జూలై 3న దర్యాప్తు ప్రకటించారు. వి ఛారిటీకి అటువంటి కార్యక్రమాన్ని నిర్వహించే సామర్థ్యం ఉందని ట్రూడో సమాధానమిచ్చారు. అయితే వివాదం కారణంగా వి ఛారిటీ, ఫెడరల్ ప్రభుత్వం విడివిడిగా పనిచేయాలని నిర్ణయించుకున్నాయి, దీనితో ఆ కార్యక్రమ బాధ్యతలను ప్రభుత్వమే స్వీకరించింది.<ref>{{Cite news |last=Zimonjic |first=Peter |date=July 3, 2020 |title=Ethics watchdog launches probe of Trudeau over choice of WE Charity to run $900M student grant program |work=[[CBC News]] |url=https://www.cbc.ca/news/politics/wecharity-trudeau-mario-dion-probe-1.5637195 |access-date=July 3, 2020 |archive-date=July 3, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200703221230/https://www.cbc.ca/news/politics/wecharity-trudeau-mario-dion-probe-1.5637195 |url-status=live |language=en}}</ref> ట్రూడో తల్లి, సోదరుడు, భార్యలకు వి ఛారిటీ ఈవెంట్లలో మాట్లాడినందుకు గాను మొత్తం దాదాపు 3,000,000 డాలర్లు చెల్లించినట్లు వెల్లడి కావడంతో ఈ దర్యాప్తు విస్తృతమైంది.<ref>{{Cite web |last=Gilmore |first=Rachel |date=July 9, 2020 |title=PM Trudeau's mother, brother and wife were paid to speak at WE Charity events |url=https://www.ctvnews.ca/politics/article/pm-trudeaus-mother-brother-and-wife-were-paid-to-speak-at-we-charity-events/ |website=CTVNews |access-date=July 18, 2020 |archive-date=July 18, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200718173258/https://www.ctvnews.ca/politics/pm-trudeau-s-mother-brother-and-wife-were-paid-to-speak-at-we-charity-events-1.5017697 |url-status=live |language=en}}</ref> 2020 జూలై 16న ఫైనాన్స్ మినిస్టర్ బిల్ మోర్నోపై కూడా దర్యాప్తు పొడిగించబడింది.<ref>{{Cite news |last=Nardi |first=Christopher |date=July 16, 2020 |title=Ethics commissioner launches WE Charity investigation into Finance Minister Bill Morneau |work=National Post |url=https://nationalpost.com/news/politics/breaking-ethics-commissioner-extends-we-charity-investigation-to-finance-minister-bill-morneau |access-date=July 18, 2020 |archive-date=February 9, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240209212446/https://nationalpost.com/news/politics/breaking-ethics-commissioner-extends-we-charity-investigation-to-finance-minister-bill-morneau |url-status=live |language=en}}</ref> చివరగా ఎథిక్స్ కమిషనర్ ట్రూడోకు క్లీన్ చిట్ ఇచ్చారు, అయితే మాజీ ఆర్థిక మంత్రి మోర్నో ప్రయోజనాల ఘర్షణ చట్టాన్ని ఉల్లంఘించినట్లు తేలింది.<ref>{{Cite news |author=Catherine Tunney |date=May 13, 2021 |title=Trudeau cleared in WE Charity scandal but former finance minister broke conflict law, says ethics watchdog |work=[[CBC News]] |url=https://www.cbc.ca/news/politics/we-charity-ethics-report-trudeau-morneau-1.6024982 |access-date=July 8, 2021 |archive-date=July 12, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220712220756/https://www.cbc.ca/news/politics/we-charity-ethics-report-trudeau-morneau-1.6024982 |url-status=live |language=en}}</ref> === రాజీనామా === {{See also|2024–2025 కెనడా రాజకీయ సంక్షోభం}} {{external media |width =180px | float =right | video1 ='''[https://www.youtube.com/watch?v=wfSzRqvNJxA&ab_channel=CBCNews" పూర్తి ప్రసంగం: లిబరల్ పార్టీ నాయకత్వానికి ట్రూడో రాజీనామా"]''' (2025), [[CBC News|CBC]] (7:19 నిమిషాలు) "[https://www.theglobeandmail.com/business/article-read-the-full-transcript-of-trudeaus-resignation-speech/ ట్రాన్స్క్రిప్ట్]" }} 2021 ఫెడరల్ ఎన్నికల తర్వాత, లిబరల్ పార్టీ పోలింగ్ రేటింగ్‌లు పడిపోయాయి. టొరంటోలోని టొరంటో-సెయింట్ పాల్స్, మాంట్రియల్‌లోని లాసాలె-ఎమార్డ్-వెర్డున్ వంటి సురక్షిత స్థానాలలో ఉప ఎన్నికల పరాజయాలు పార్టీలో అంతర్గత అసంతృప్తిని పెంచాయి.<ref>{{cite web |title=Upcoming federal byelections will put Singh and the NDP brand to the test |url=https://www.cbc.ca/news/politics/ndp-byelections-test-singh-leadership-1.7317935 |website=[[CBC News]] |date=September 10, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240911151244/https://www.cbc.ca/news/politics/ndp-byelections-test-singh-leadership-1.7317935 |archive-date=September 11, 2024 |url-status=live |last1=Major |first1=Darren |access-date=September 11, 2024 |language=en}}</ref> ఇది కాకస్ సమావేశంలో పలువురు సభ్యులు ట్రూడోను రాజీనామా చేయమని కోరడానికి దారితీసింది. అయితే ఆ సమావేశం అనంతరం ట్రూడో మాట్లాడుతూ పార్టీ "బలంగా, ఐక్యంగా" ఉందని చెప్పారు.<ref>{{cite web |title=Trudeau says Liberals 'strong and united' despite caucus dissent |url=https://www.ctvnews.ca/politics/article/trudeau-says-liberals-strong-and-united-despite-caucus-dissent/ |website=[[CTV News]] |date=October 23, 2024 |last1=Van Dyk |first1=Spencer |access-date=November 20, 2024 |language=en}}</ref> 2024 చివరి నెలల్లో ట్రూడో క్యాబినెట్‌లో వరుస రాజీనామాలు జరిగాయి. సెప్టెంబరు 19న రవాణా శాఖ మంత్రి పాబ్లో రోడ్రిగ్జ్ క్యూబెక్ లిబరల్ పార్టీ నాయకత్వం కోసం పోటీ చేయడానికి రాజీనామా చేశారు.<ref>{{cite news |title=Pablo Rodriguez to sit as Independent while seeking Quebec Liberal leadership |url=https://www.cbc.ca/news/politics/rodriguez-announcement-resignation-1.7327794 |date=September 19, 2024 |work=[[CBC News]] |last1=Blouin |first1=Louis |access-date=December 17, 2024 |language=en}}</ref> నవంబరు 20న అల్బెర్టా ఎంపీ రాండీ బోయిసోనాల్ట్ తన స్వదేశీ వారసత్వంపై తప్పుడు ప్రకటనలు చేశారనే ఆరోపణలతో రాజీనామా చేశారు.<ref>{{cite news |title=Boissonnault out of cabinet after shifting claims about Indigenous heritage |url=https://www.cbc.ca/news/politics/boissonnault-leaves-cabinet-1.7388674 |date=November 20, 2024 |work=[[CBC News]] |last1=Tasker |first1=John Paul |access-date=December 17, 2024 |language=en}}</ref> డిసెంబరు 15న హౌసింగ్ మినిస్టర్ సీన్ ఫ్రేజర్ కుటుంబ కారణాల రీత్యా తదుపరి క్యాబినెట్ పునర్వ్యవస్థీకరణలో తప్పుకుంటానని ప్రకటించారు.<ref>{{cite news |title=Sean Fraser to leave federal cabinet as PMO pushes to add Mark Carney |url=https://www.cbc.ca/news/politics/sean-fraser-leaving-cabinet-1.7411260 |date=December 15, 2024 |work=[[CBC News]] |last1=Cochrane |first1=David |access-date=December 17, 2024 |language=en}}</ref> [[File:Chrystia Freeland with Justin Trudeau in Lima, Peru - 2018 (40793939784) (Cropped).jpg|thumb|left|upright=0.7|2018లో జస్టిన్ ట్రూడో పక్కన కూర్చున్న క్రిస్టియా ఫ్రీలాండ్. 2024 డిసెంబరులో ట్రూడో క్యాబినెట్ నుండి ఫ్రీలాండ్ రాజీనామా చేయడం రాజకీయ సంక్షోభానికి దారితీసింది.]] డిసెంబరు 16, 2024న క్రిస్టియా ఫ్రీలాండ్ డిప్యూటీ ప్రధాన మంత్రి మరియు ఆర్థిక మంత్రి పదవులకు రాజీనామా చేశారు.<ref>{{cite web |title=Chrystia Freeland resigns from Trudeau's cabinet and sources say Dominic LeBlanc will replace her |url=https://www.cbc.ca/news/politics/chrystia-freeland-resigns-from-trudeau-s-cabinet-and-sources-say-dominic-leblanc-will-replace-her-1.7411380 |website=[[CBC News]] |date=December 16, 2024 |last1=Tasker |first1=John Paul |language=en}}</ref> ఫ్రీలాండ్‌ను తరచుగా "అన్ని శాఖల మంత్రి" అని పిలిచేవారు, ఆమెను ట్రూడో వారసురాలిగా భావించేవారు. తన రాజీనామా లేఖలో, ట్రూడో తనను ఆర్థిక మంత్రి పదవికి రాజీనామా చేయమని కోరారని, తనకు మరో క్యాబినెట్ పదవిని ఆఫర్ చేశారని, కానీ తాను పూర్తిగా తప్పుకోవాలని నిర్ణయించుకున్నట్లు ఆమె పేర్కొన్నారు.<ref name="resignation">{{Cite web |title=FULL TEXT Canadian finance minister's resignation letter to PM Trudeau |url=https://www.reuters.com/world/americas/full-text-canadian-finance-ministers-resignation-letter-pm-trudeau-2024-12-16/ |website=Reuters|date=December 16, 2024 |language=en}}</ref> డోనాల్డ్ ట్రంప్ పరిపాలన కెనడాపై 25% సుంకాలను విధిస్తామనే హెచ్చరికల నేపథ్యంలో, అలాగే ట్రూడో ప్రకటించిన $250 చెక్కుల పంపిణీ వ్యూహాన్ని ఫ్రీలాండ్ వ్యతిరేకించడం వల్ల ఈ రాజీనామా జరిగినట్లు తెలుస్తోంది.<ref name=":12">{{cite news |title=Canada's deputy PM resigns from cabinet as tensions with Trudeau rise over Trump tariffs |url=https://www.theguardian.com/world/2024/dec/16/chrystia-freeland-resigns-canada-trump |date=December 16, 2024 |work=[[The Guardian]] |last1=Bowden |first1=Olivia |access-date=December 16, 2024 |language=en-GB}}</ref> 2025 జనవరి 6న, కెనడాకు రాబోయే ఎన్నికలలో ఒక మంచి ప్రత్యామ్నాయం అవసరమని భావిస్తూ, రైడో కాటేజ్ వద్ద జరిగిన విలేకరుల సమావేశంలో జస్టిన్ ట్రూడో తన రాజీనామాను ప్రకటించారు. పార్టీ తన తదుపరి కొత్త నాయకుడిని ఎన్నుకునే వరకు తాను ప్రధాన మంత్రిగా కొనసాగుతానని చెప్పారు.<ref>{{Cite news |last=Aiello |first=Rachel |date=January 6, 2025 |title=Justin Trudeau stepping down as Liberal leader, to stay on as PM for now |url=https://www.ctvnews.ca/politics/justin-trudeau-stepping-down-as-liberal-leader-to-stay-on-as-pm-for-now-1.7165612 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250106161302/https://www.ctvnews.ca/politics/justin-trudeau-stepping-down-as-liberal-leader-to-stay-on-as-pm-for-now-1.7165612 |url-status=dead |archive-date=January 6, 2025 |access-date=January 6, 2025 |website=[[CTV News]] |language=en}}</ref> అలాగే గవర్నర్ జనరల్ మేరీ సైమన్ మార్చి 24 వరకు పార్లమెంటును వాయిదా వేస్తారని (ప్రోరోగ్‌మెంట్) తెలిపారు. జనవరి 15న, ట్రూడో తన పాపినో నియోజకవర్గం నుండి తదుపరి ఎన్నికలలో పోటీ చేయబోనని స్పష్టం చేశారు.<ref>{{cite web |title=Justin Trudeau won't run for re-election as MP in next federal election |url=https://globalnews.ca/news/10960867/justin-trudeau-not-running-re-election/ |website=[[Global News]] |date=January 15, 2025 |last1=Previl |first1=Sean |access-date=January 16, 2025 |language=en-US}}</ref> మార్చి 9న లిబరల్ పార్టీ మార్క్ కార్నీని కొత్త నాయకుడిగా ఎన్నుకుంది, మరుసటి రోజు అధికార బదిలీ ప్రక్రియ ప్రారంభమైంది.<ref>{{cite web |title=After landslide victory, Mark Carney meets with Trudeau as transition to power begins |url=https://www.cbc.ca/news/politics/mark-carney-day-1-1.7479519 |website=[[CBC News]] |date=March 10, 2025 |last1=Tasker |first1=Jean Paul |access-date=March 10, 2025 |language=en}}</ref> మార్చి 14న ట్రూడో అధికారికంగా తన రాజీనామాను గవర్నర్ జనరల్‌కు సమర్పించారు. అదే రోజు ఉదయం మార్క్ కార్నీ కెనడా 24వ ప్రధాన మంత్రిగా ప్రమాణ స్వీకారం చేశారు.<ref>{{Cite web |date=March 14, 2025 |title=Swearing-in of the 30th Canadian Ministry |url=https://www.pm.gc.ca/en/news/news-releases/2025/03/14/swearing-30th-canadian-ministry |access-date=May 1, 2025 |website=Prime Minister of Canada |language=en}}</ref> == ప్రధానమంత్రి పదవి తర్వాత (2025–ప్రస్తుతం) == 2025 ఏప్రిల్‌లో, ట్రూడో తన రాజీనామా తర్వాత మొదటిసారిగా బహిరంగ కార్యక్రమాల్లో పాల్గొన్నారు. తన పాత నియోజకవర్గమైన పాపినోలో లిబరల్ పార్టీ అభ్యర్థి మార్జోరీ మిచెల్ తరఫున ఆయన ప్రచారం చేశారు. మే నెలలో జరిగిన 2025 సింహాసన ప్రసంగానికి (Speech from the Throne) మాజీ ప్రధానమంత్రులు స్టీఫెన్ హార్పర్, కిమ్ కాంప్‌బెల్‌లతో కలిసి ఆయన కూడా హాజరయ్యారు.<ref>{{Cite web | title=Jour 13 de la campagne fédérale : les faits saillants {{!}} Couverture en direct {{!}} Radio-Canada Info | url=https://ici.radio-canada.ca/info/en-direct/1012541/elections-federales-jour-13?publication=2153962 | access-date=May 28, 2025 | website=ici.radio-canada.ca| date=April 4, 2025 }}</ref><ref>{{Cite web | title=Comeback kids? Ex-MPs Brosseau and Aldag join the race at 11th hour - The Hill Times | url=https://www.hilltimes.com/story/2025/04/09/comeback-kids-ex-mps-brosseau-and-aldag-join-the-race-at-11th-hour/455861/ | access-date=May 28, 2025 | website=www.hilltimes.com}}</ref><ref>{{Cite web | title=Trudeau attends throne speech in Adidas 'retirement runners' | url=https://www.thestar.com/news/canada/trudeau-attends-throne-speech-in-bright-green-and-orange-adidas-retirement-runners/article_972eafec-45a6-4396-b499-83a53b48b7c7.html | access-date=May 28, 2025 | website=www.thestar.com | date=May 28, 2025 }}</ref> 2026 జనవరిలో, స్విట్జర్లాండ్‌లోని దావోస్‌లో జరిగిన వరల్డ్ ఎకనామిక్ ఫోరమ్ వార్షిక సమావేశానికి ఆయన హాజరయ్యారు.<ref>{{Cite web | first=Kyle | last=Duggan |date=2026-01-20 |title=Justin Trudeau joined by Katy Perry at World Economic Forum |url=https://www.cp24.com/news/canada/2026/01/20/justin-trudeau-joined-by-katy-perry-at-world-economic-forum/ |access-date=2026-03-06 |website=CP24 |language=en}}</ref> == వారసత్వం మరియు ప్రభావం == ట్రూడో ప్రధానమంత్రి కాలంపై వెలువడిన విశ్లేషణలు భిన్న అభిప్రాయాలను వ్యక్తం చేశాయి. 'ది కెనడియన్ ప్రెస్' కథనం ప్రకారం.. గంజాయి చట్టబద్ధత, కెనడా చైల్డ్ బెనిఫిట్, ఫెడరల్ కార్బన్ ధరల విధానం, స్వదేశీ ప్రజల పునరుద్దరణ చర్యలు, కోవిడ్-19 మహమ్మారి నిర్వహణ, మరియు ఉత్తర అమెరికా ఉచిత వాణిజ్య ఒప్పందాన్ని కెనడా-యునైటెడ్ స్టేట్స్-మెక్సికో ఒప్పందంగా మార్చడం వంటివి ఆయన పాలనలో ముఖ్యమైన అంశాలుగా నిలిచాయి. అయితే, 2015 ఎన్నికల ప్రచారంలో ఇచ్చిన ప్రధాన హామీ అయిన ఎన్నికల సంస్కరణలను నెరవేర్చడంలో ఆయన విఫలమయ్యారని ఈ సంస్థ పేర్కొంది.<ref name="CP2025">{{cite news |last=Karadeglija |first=Anja |date=7 January 2025 |title=The seven key pieces of Justin Trudeau's political legacy |url=https://toronto.citynews.ca/2025/01/07/the-seven-key-pieces-of-justin-trudeaus-political-legacy/ |access-date=27 April 2026 |work=The Canadian Press |via=CityNews}}</ref> కెనడాలో సుదీర్ఘకాలం పనిచేసిన ప్రధానమంత్రులలో ట్రూడో ఒకరని 'రాయిటర్స్' పేర్కొంది. ఆయన ప్రభుత్వం ప్రవేశపెట్టిన లింగ సమానత్వ విధానాలు ప్రగతిశీలవాదుల ప్రశంసలు అందుకున్నాయి. కానీ, 2021–2023 ద్రవ్యోల్బణం కారణంగా పెరిగిన నిత్యావసరాలు, గృహాల ధరలు, పార్టీ పట్ల ప్రజల్లో తగ్గిన ఆదరణ, అంతర్గత విభేదాలు, క్రిస్టియా ఫ్రీలాండ్ రాజీనామా తర్వాత వచ్చిన విమర్శల వల్ల ఆయన ప్రజాదరణ తగ్గింది.<ref name="Reuters2025">{{cite news |last1=Ljunggren |first1=David |last2=Shakil |first2=Ismail |date=6 January 2025 |title=Trudeau to resign as prime minister after nine years, blames party infighting |url=https://www.reuters.com/world/americas/canada-pm-trudeau-announce-intention-step-down-cbc-news-reports-2025-01-06/ |access-date=27 April 2026 |work=Reuters}}</ref> 'ది వాల్ స్ట్రీట్ జర్నల్' సైతం పెరిగిన జీవన వ్యయం, గృహాల కొరత, వలస విధానాలు, వాతావరణ విధానాలతో పాటు ఎస్.ఎన్.సి-లావలిన్ వివాదం, బ్లాక్‌ఫేస్ వివాదాల వల్ల ఓటర్లు ఆయనకు దూరమయ్యారని నివేదించింది.<ref name="WSJ2025">{{cite news |last1=Monga |first1=Vipal |last2=Vieira |first2=Paul |date=6 January 2025 |title=Trudeau to Resign as Voters Sour on His Vision for Canada |url=https://www.wsj.com/world/americas/justin-trudeau-resigns-canada-prime-minister-df6bb690 |url-access=subscription |access-date=27 April 2026 |work=The Wall Street Journal}}</ref> పర్యావరణ రంగంలో ఆయన రికార్డును విశ్లేషిస్తూ, 'ది హిల్ టైమ్స్' పత్రిక ట్రూడో కాలాన్ని ప్రయోగాత్మక విధానాల దశాబ్దంగా వర్ణించింది. ఆయన తర్వాత వచ్చిన మార్క్ కార్నీ అనుసరించిన ఆచరణాత్మక విధానాలతో దీనిని పోల్చింది.<ref name="HillTimes2026">{{cite news |date=2 May 2026 |title=From climate champion to pragmatist: why Carney is ditching Trudeau-era climate policy |url=https://www.hilltimes.com/2026/05/02/from-climate-champion-to-pragmatist-why-carney-is-ditching-trudeau-era-climate-policy/501985/ |work=The Hill Times |access-date=5 May 2026}}</ref> == వ్యక్తిగత జీవితం == === కుటుంబం మరియు సంబంధాలు === జస్టిన్ ట్రూడో, సోఫీ గ్రెగోయిర్ ఇద్దరూ మాంట్రియల్‌లో చిన్నతనంలోనే పరిచయమయ్యారు. గ్రెగోయిర్, ట్రూడో చిన్న తమ్ముడైన మిచెల్‌కు సహపాఠి, చిన్ననాటి స్నేహితురాలు.<ref name="GM Family Album">{{Cite news |author=Annett, Evan |date=October 30, 2015 |title=JUSTIN AND SOPHIE: THE FAMILY ALBUM |work=[[The Globe and Mail]] |url=https://www.theglobeandmail.com/news/politics/justin-trudeau-and-sophie-gregoire-required-reading-on-the-firstfamily/article26950165 |url-status=live |access-date=November 20, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151122055943/http://www.theglobeandmail.com/news/politics/justin-trudeau-and-sophie-gregoire-required-reading-on-the-firstfamily/article26950165/ |archive-date=November 22, 2015}}</ref> పెద్దయిన తర్వాత 2003 జూన్‌లో ఒక స్వచ్ఛంద సంస్థ కార్యక్రమానికి ఇద్దరూ కలిసి వ్యాఖ్యాతలుగా వ్యవహరించినప్పుడు వీరి పరిచయం మళ్లీ చిగురించింది. ఆ తర్వాత కొద్ది నెలలకే వారు ప్రేమలో పడ్డారు. 2004 అక్టోబర్‌లో నిశ్చితార్థం చేసుకుని, 2005 మే 28న మాంట్రియల్‌లోని సెయింట్-మాడలిన్ డి ఔట్రెమోంట్ చర్చిలో వివాహం చేసుకున్నారు.<ref name="cbc2005">{{cite news |title=Justin Trudeau weds |url=https://www.cbc.ca/news/canada/justin-trudeau-weds-1.554781 |date=May 30, 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130523050836/http://www.cbc.ca/news/canada/story/2005/05/28/trudeau-nuptials050528.html |archive-date=May 23, 2013 |url-status=live |work=[[CBC News]] |access-date=August 23, 2013}}</ref> ఈ దంపతులకు ముగ్గురు పిల్లలు ఉన్నారు: కుమారుడు జేవియర్, కుమార్తె ఎల్లా-గ్రేస్, మరో కుమారుడు హాడ్రియన్.<ref>{{Cite web |date=February 28, 2014 |title=Justin Trudeau's A Dad.. Again |url=https://www.huffingtonpost.ca/2014/02/28/justin-trudeau-sophie-gregoire-baby_n_4858959.html |website=HuffPost Canada}}</ref> 2013 జూన్‌లో, ట్రూడో లిబరల్ పార్టీ నాయకుడిగా బాధ్యతలు చేపట్టిన రెండు నెలల తర్వాత, ఈ జంట మాంట్రియల్‌లోని కోట్-డెస్-నెయిజెస్ ప్రాంతంలో ఉన్న తమ ఇంటిని విక్రయించారు.<ref name="2013 Move">{{Cite news |last=McGregor |first=Glen |date=August 9, 2013 |title=Justin Trudeau moves family to his childhood stomping grounds in Ottawa |url=https://nationalpost.com/news/politics/justin-trudeau-moves-family-to-his-childhood-stomping-grounds-in-ottawa |access-date=November 20, 2015 |work=[[National Post]]}}</ref> అనంతరం అంటారియోలోని రాక్‌క్లిఫ్ పార్క్ ప్రాంతంలో అద్దె ఇంట్లో నివాసం ఉండటం ప్రారంభించారు. ఈ ప్రాంతం ఆయన తండ్రి ప్రధానమంత్రిగా ఉన్నప్పుడు ట్రూడో తన చిన్నతనంలో పెరిగిన ప్రదేశానికి సమీపంలో ఉంటుంది.<ref name="2013 Move" /> 2014 ఆగస్టు 18న, గ్రెగోయిర్ మరియు వారి ముగ్గురు పిల్లలు నిద్రిస్తున్న సమయంలో ఒక వ్యక్తి ఇంట్లోకి అక్రమంగా చొరబడి బెదిరింపు లేఖను ఉంచాడు. ఈ ఘటనలో ఆస్తి నష్టం కానీ, దొంగతనం కానీ జరగలేదు. ఆ సమయంలో విన్నిపెగ్‌లో ఉన్న ట్రూడో, ఈ ఘటనపై రాయల్ కెనడియన్ మౌంటెడ్ పోలీసులతో హోమ్ సెక్యూరిటీ గురించి చర్చిస్తానని ప్రకటించారు.<ref>{{Cite web |date=August 18, 2014 |title=Break-in at Justin Trudeau's home the latest in long-line of security breaches involving Canadian politicians |url=https://nationalpost.com/news/politics/break-in-at-justin-trudeaus-home-the-latest-in-long-line-of-security-breaches-involving-canadian-politicians |access-date=January 31, 2016 |website=National Post}}</ref> 2015 ఎన్నికల విజయం తర్వాత, ట్రూడో కుటుంబం రిడో హాల్ ఆవరణలోని రిడో కాటేజ్‌లో నివసించాలని నిర్ణయించుకుంది.<ref name="Rideau Cottage">{{Cite news |date=October 26, 2015 |title=Justin Trudeau and family to live in Rideau Cottage, not 24 Sussex |newspaper=[[Ottawa Sun]] |agency=[[The Canadian Press]] |url=http://www.torontosun.com/2015/10/26/justin-trudeau-and-family-to-live-in-rideau-cottage-not-24-sussex |access-date=November 20, 2015}}</ref> 2023 ఆగస్టు 2న, తాను, గ్రెగోయిర్ విడిపోతున్నట్లు ట్రూడో ప్రకటించారు.<ref>{{cite news|last=Boutilier|first=Alex|date=August 2, 2023|title=Justin Trudeau and Sophie Gregoire Trudeau announce separation|url=https://globalnews.ca/news/9872372/justin-trudeau-separation-sophie-gregoire-trudeau/|agency=[[Global News]]|access-date=August 2, 2023}}</ref> ఆగస్టు 21న, తాను తన పిల్లల సంరక్షణ మరియు భవిష్యత్తుపై దృష్టి పెడుతున్నట్లు ఆయన వెల్లడించారు.<ref>{{Cite news |title=Canada PM Trudeau says focusing on kids and future after separation from wife |work=[[Reuters]] |url=https://www.reuters.com/world/americas/canada-pm-trudeau-says-focusing-kids-future-after-separation-wife-2023-08-21/ |date=August 21, 2023 |access-date=September 29, 2023}}</ref> 2025లో, ట్రూడో అమెరికన్ గాయని కేటీ పెర్రీతో ప్రేమలో ఉన్నట్లు వార్తలు వచ్చాయి.<ref>{{cite news |last1=Tustonic |first1=Maia |title=Justin Trudeau and Katy Perry make first public appearance as a couple |url=https://www.thestar.com/news/canada/justin-trudeau-and-katy-perry-make-first-public-appearance-as-a-couple/article_ca0faa5f-44df-40bb-a97a-73af5210b132.html |access-date=October 26, 2025 |work=Toronto Star |date=October 26, 2025}}</ref><ref>{{cite news |title=Justin Trudeau and Katy Perry make it official with date night in Paris: report |url=https://nationalpost.com/news/canada/justin-trudeau-and-katy-perry-make-it-official-with-date-night-in-paris-report |access-date=October 26, 2025 |work=National Post |date=October 26, 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cn09r01k9yqo|title=Why Katy Perry and Justin Trudeau just might work|date=November 1, 2025|access-date=November 1, 2025|last1=Yousif|first1=Nadine|last2=Saad|first2=Nardine|publisher=BBC News}}</ref> డిసెంబర్ 6న, వారిద్దరూ ఇన్‌స్టాగ్రామ్ ద్వారా తమ బంధాన్ని ధృవీకరించారు.<ref>{{cite magazine |last=Rice |first=Nicholas |date=December 6, 2025 |title=Katy Perry Goes Instagram Official with Justin Trudeau as She Shares Intimate Photos from Their Visit to Japan |url=https://people.com/katy-perry-goes-instagram-official-with-justin-trudeau-as-she-shares-intimate-photos-from-japan-visit-11863573 |magazine=[[People (magazine)|People]] |access-date=December 6, 2025}}</ref><ref>{{cite news |last=Tustonic |first=Maia |date=December 6, 2025 |title=Katy Perry and Justin Trudeau go Instagram official with selfies from Japan trip |url=https://www.thestar.com/entertainment/katy-perry-and-justin-trudeau-go-official-with-selfies-from-japan-trip/article_2e604bf5-d25f-4c0f-b9a5-b98b23ec69d6.html |work=[[Toronto Star]] |access-date=December 6, 2025}}</ref> ప్రధానమంత్రి పదవికి రాజీనామా చేసిన తర్వాత ట్రూడో ఏడాది పాటు ఒట్టావాలోనే నివసించారు. 2026 ఫిబ్రవరిలో, తాను తిరిగి మాంట్రియల్‌కు మారుతున్నట్లు ప్రకటించిన తర్వాత, ఔట్రెమోంట్ పరిసరాల్లో ఒక నివాసాన్ని కొనుగోలు చేశారు. రియల్ ఎస్టేట్ పత్రాల ప్రకారం ఆ ఆస్తికి ట్రూడో ఏకైక యజమాని అని, గ్రెగోయిర్ ట్రూడోతో విడాకుల ప్రక్రియ కొనసాగుతోందని స్పష్టమైంది.<ref>{{cite news |title=Justin Trudeau just bought a $4.26-million home in Outremont |url=https://montrealgazette.com/news/local-news/justin-trudeau-home-4-million-outremont |access-date=February 11, 2026 |work=Montreal Gazette |date=February 11, 2026}}</ref> === మతం === ట్రూడో తండ్రి రోమన్ క్యాథలిక్ మతాన్ని ఆచరించేవారు.<ref name="Memoir">{{Cite news |last=Mas |first=Susana |date=October 20, 2014 |title=Justin Trudeau memoir: 7 surprising revelations from Common Ground |work=[[CBC News]] |url=http://www.cbc.ca/news/politics/justin-trudeau-memoir-7-surprising-revelations-from-common-ground-1.2805502 |url-status=live |access-date=October 22, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151022182156/http://www.cbc.ca/news/politics/justin-trudeau-memoir-7-surprising-revelations-from-common-ground-1.2805502 |archive-date=October 22, 2015}}</ref> ఆయన తల్లి వివాహానికి ముందు ఆంగ్లికన్ చర్చి నుండి క్యాథలిక్ మతానికి మారారు.<ref>{{Cite book |last=Derfler |first=Leslie |url=https://books.google.com/books?id=x8c1F0yMcqQC&pg=PA185 |title=Political Resurrection in the Twentieth Century: The Fall and Rise of Political Leaders |date=2012 |publisher=Springer |isbn=9781137027863 |page=185 |language=en |access-date=December 19, 2017}}</ref> ట్రూడో తన 18వ ఏట చర్చి సాంప్రదాయాలు, పద్ధతుల పట్ల ఆసక్తి కోల్పోయి క్యాథలిక్ మతాచారాలకు దూరమయ్యారు.<ref name="Ottawa Citizen1" /><ref name="Longhurst">{{Cite news |last=Longhurst |first=John |title=PM's faith has evolved with age – Trudeau's beliefs in social justice, abortion rights attract some, alienate others |work=[[Winnipeg Free Press]] |agency=Associated Press |url=http://www.winnipegfreepress.com/arts-and-life/life/faith/pms-faith-has-evolved-with-age-348375211.html |url-status=live |access-date=November 23, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151124123301/http://www.winnipegfreepress.com/arts-and-life/life/faith/pms-faith-has-evolved-with-age-348375211.html |archive-date=November 24, 2015}}</ref> ఆ కాలంలో తన నమ్మకం గురించి ట్రూడో మాట్లాడుతూ, "దేశంలోని చాలా మంది క్యాథలిక్కుల లాగే నేను కూడా కేవలం క్రిస్మస్ అర్ధరాత్రి ప్రార్థనలకు లేదా ఈస్టర్ పండుగకు మాత్రమే చర్చికి వెళ్లేవాడిని" అని పేర్కొన్నారు.<ref name="Ottawa Citizen1" /><ref name=Longhurst/> 1998లో తన సోదరుడు మిచెల్ మరణం తర్వాత, ఒక స్నేహితుడి ప్రోత్సాహంతో ఆల్ఫా కోర్సులో పాల్గొని తిరిగి తన మత విశ్వాసాలను పెంపొందించుకున్నారు.<ref name="Ottawa Citizen1" /><ref name=Longhurst/> 2011లో ఆయన, "నా వ్యక్తిగత విశ్వాసం నా జీవితంలో, నేను అనుసరించే విలువలలో చాలా ముఖ్యమైన భాగం" అని చెప్పారు.<ref>{{cite news |title=Justin Trudeau upset Tory MP questioned his faith |url=http://www.cbc.ca/news/politics/justin-trudeau-upset-tory-mp-questioned-his-faith-1.1017541 |date=November 3, 2011 |work=[[CBC News]] |language=en |access-date=December 19, 2017}}</ref> == గౌరవాలు మరియు పురస్కారాలు == కెనడియన్ నిబంధనల ప్రకారం, మాజీ ప్రధానమంత్రిగా ఆయన జీవితాంతం "ది రైట్ ఆనరబుల్" (The Right Honourable) అనే గౌరవ పూర్వక సంబోధనకు అర్హులు. {| class="wikitable" |- style="background:silver; text-align:center;" | రిబ్బన్ || వివరణ || గమనికలు |- | [[File:QEII Diamond Jubilee Medal ribbon.svg|100px]] || క్వీన్ ఎలిజబెత్ II డైమండ్ జూబ్లీ మెడల్ || * 2012 ఫిబ్రవరి 6: హౌస్ ఆఫ్ కామన్స్ సభ్యుడిగా ఉన్న సమయంలో ట్రూడో కెనడియన్ ఆర్డర్ ఆఫ్ ప్రిసిడెన్స్ ప్రకారం ఈ పతకాన్ని అందుకున్నారు.<ref>{{Cite web |author=The Office of the Secretary to the Governor |date=June 11, 2018 |title=The Diamond Jubilee Medal awarded to Justin Trudeau, M.P. |url=http://gg.ca/honour.aspx?id=1298&t=13&ln=Trudeau |website=Website of the Governor General of Canada |language=en}}</ref> |- | [[File:Ordre de la Pléiade (Francophonie).gif|110px]] || గ్రాండ్ క్రాస్ ఆఫ్ ది ఆర్డర్ ఆఫ్ లా ప్లియేడ్ || * 2019 జూన్ 19: ఇంటర్నేషనల్ ఆర్గనైజేషన్ ఆఫ్ లా ఫ్రాంకోఫోనీ నుండి ఈ గౌరవ పురస్కారాన్ని అందుకున్నారు.<ref>{{Cite web |title=Profile |url=https://lop.parl.ca/sites/ParlInfo/default/en_CA/People/Profile?personId=17300#comp |website=lop.parl.ca}}</ref> |- | [[File:Order of Liberty (Ukraine) ribbon bar.svg|100px]] || ఆర్డర్ ఆఫ్ లిబర్టీ (ఉక్రెయిన్) || * 2024 ఆగస్టు 23: ఉక్రెయిన్-కెనడా సంబంధాలను బలోపేతం చేయడంలో, ఉక్రెయిన్ సార్వభౌమాధికారానికి మద్దతుగా నిలిచినందుకు అధ్యక్షుడు వోలోడిమిర్ జెలెన్స్కీ ఈ పురస్కారాన్ని అందించారు.<ref>{{Cite web |title=Указ Президента України №575/2024 |url=https://www.president.gov.ua/documents/5752024-51877 |website=Офіційне інтернет-представництво Президента України |language=uk}}</ref> |- | [[File:UK_King_Charles_III_Coronation_Medal_BAR.svg|110x110px]] || కింగ్ చార్లెస్ III కొరోనేషన్ మెడల్ (కెనడా ఎడిషన్) || * 2025 జూన్ 20: మాజీ ప్రధానమంత్రిగా కెనడియన్ ఆర్డర్ ఆఫ్ ప్రిసిడెన్స్ కింద ఈ పతకాన్ని స్వీకరించారు.<ref>{{Cite web |title=Justin Trudeau |url=https://gg.ca/en/honours/recipients/5431-113279 |access-date=July 31, 2025 |website=The Governor General of Canada |language=en}}</ref> |} === గౌరవ డిగ్రీలు === {| class="wikitable" style="width:100%;" |- ! స్థలం ! తేదీ ! విద్యా సంస్థ ! డిగ్రీ ! ప్రసంగం |- | స్కాట్లాండ్ || '''2017 జూలై 5''' || ఎడిన్‌బర్గ్ విశ్వవిద్యాలయం || డాక్టరేట్ || అవును<ref>{{Cite news |title=Canadian PM Justin Trudeau receives honorary degree |language=en |work=The University of Edinburgh |url=https://www.ed.ac.uk/news/2017/canadian-pm-trudeau-receives-honorary-degree |access-date=July 6, 2018}}</ref> |- | న్యూయార్క్ || '''2018 మే 16''' || న్యూయార్క్ విశ్వవిద్యాలయం || డాక్టర్ ఆఫ్ లాస్ (LL.D.) || అవును<ref>{{Cite web |title=2018 Honorees, Honorary Degrees & Speakers |url=https://www.nyu.edu/life/events-traditions/commencement/all-university-commencement/honorary-degrees-speakers.html |website=NYU}}</ref> |} === ఇతర పురస్కారాలు === {| class="wikitable" |- style="background:silver; text-align:center;" | సంవత్సరం || పురస్కారం || బహుమతి ప్రదాత || మూలాలు |- | 2018 || పోలియో నిర్మూలన ఛాంపియన్ అవార్డు || రోటరీ ఇంటర్నేషనల్ || <ref>{{cite web |title=Trudeau accepts polio honor for Canada |url=https://www.rotary.org/en/press-release-trudeau-accepts-polio-honor-canada |website=Rotary International |access-date=February 24, 2025 |language=en |date=June 27, 2018}}</ref> |- | 2020 || గౌరవ ఫెలోషిప్ || రాయల్ కెనడియన్ జియోగ్రాఫికల్ సొసైటీ || <ref>{{cite web |title=Honorary Fellowship: Prime Minister Justin Trudeau |url=https://canadiangeographic.ca/articles/honorary-fellowship-prime-minister-justin-trudeau/ |website=Canadian Geographic |access-date=February 24, 2025 |date=December 30, 2020}}</ref> |- | 2025 || గ్లోబల్ లీడర్‌షిప్ అవార్డు || చికాగో కౌన్సిల్ ఆన్ గ్లోబల్ అఫైర్స్ || <ref>{{cite web |title=2025 Global Leadership Award Honorees |url=https://globalaffairs.org/commentary/blogs/2025-global-leadership-award-honorees |website=Chicago Council on Global Affairs |access-date=February 24, 2026 |date=October 24, 2025}}</ref> |} == ప్రచురితమైన రచనలు == * {{Cite book |last=Trudeau |first=Justin |url=https://www.worldcat.org/title/893647393 |title=Common Ground |publisher=HarperCollins Publishers Ltd |isbn=978-1-4434-3337-2 |location=Toronto, Ontario |publication-date=October 20, 2014 |language=en |oclc=893647393}} == మూలాలు == {{reflist}} [[వర్గం:జస్టిన్ ట్రూడో]] [[వర్గం:1971 జననాలు]] [[వర్గం:జీవించి ఉన్న వ్యక్తులు]] [[వర్గం:కెనడా ప్రధానమంత్రులు]] [[వర్గం:కెనడియన్ రోమన్ క్యాథలిక్కులు]] [[వర్గం:కెనడియన్ ఫెమినిస్టులు]] [[వర్గం:రాజకీయ నాయకులు]] [[వర్గం:కెనడా ప్రధాన మంత్రులు]] [[వర్గం:కెనడా రాజకీయ నాయకులు]] [[వర్గం:లిబరల్ పార్టీ ఆఫ్ కెనడా నాయకులు]] * [[వర్గం:కెనడా ప్రధాన మంత్రులు]] * [[వర్గం:జస్టిన్ ట్రూడో]] * [[వర్గం:కెనడా రాజకీయనాయకులు]] * [[వర్గం:2010ల కెనడా రాజకీయాలు]] * [[వర్గం:2020ల కెనడా రాజకీయాలు]] [[వర్గం:కెనడా రాజకీయ నాయకులు]] [[వర్గం:లిబరల్ పార్టీ ఆఫ్ కెనడా రాజకీయ నాయకులు]] [[వర్గం:కెనడా రాజకీయ నాయకులు]] [[వర్గం:లిబరల్ పార్టీ ఆఫ్ కెనడా రాజకీయ నాయకులు]] {{reflist}} {{DEFAULTSORT:ట్రూడో, జస్టిన్}} [[Category:1971 జననాలు]] [[Category:జీవించి ఉన్న వ్యక్తులు]] [[Category:కెనడా ప్రధాన మంత్రులు]] [[Category:మెక్‌గిల్ విశ్వవిద్యాలయ పూర్వ విద్యార్థులు]] [[Category:బ్రిటిష్ కొలంబియా విశ్వవిద్యాలయ పూర్వ విద్యార్థులు]] [[Category:కెనడియన్ కౌన్సిలర్లు]] [[Category:కెనడియన్ ఉపాధ్యాయులు]] [[Category:కెనడాకు చెందిన లిబరల్ పార్టీ రాజకీయ నాయకులు]] [[Category:ఒట్టావాకు చెందిన వ్యక్తులు]] [[Category:21వ శతాబ్దపు కెనడియన్ రాజకీయ నాయకులు]] rqwsrlfwlnlg4ew5hykzmqgnfk61tnp 0 503211 4908278 4907657 2026-07-19T09:53:43Z Pranayraj1985 29393 4908278 wikitext text/x-wiki {{Infobox folk tale | Folk_Tale_Name = ఢోలా మారు | image = Dhola and Maru on a Camel.jpg | caption = ఒంటెపై ఢోలా, మారులను చిత్రీకరించే చిత్రం | Country = [[భారతదేశం]] | Region = * [[రాజస్థాన్]] * [[ఛత్తీస్‌గఢ్]] * [[పంజాబ్]] | Origin_Date = | Published_In = | italic title = ఢోలా మారు }} '''ధోలా మారు''', '''ధోలా మర్వానీ''' అని కూడా పిలువబడుతుంది,<ref>{{Cite web|date=June 2025|title=Lot 197: A scene from the story of Dhola Marvani: Dhola, the prince, seated with a maiden on a terrace, an elephant and a tiger in the foreground, alongside two guards smoking a hookah in the palace grounds|url=https://www.bonhams.com/auction/31243/lot/197/a-scene-from-the-story-of-dhola-marvani-dhola-the-prince-seated-with-a-maiden-on-a-terrace-an-elephant-and-a-tiger-in-the-foreground-alongside-two-guards-smoking-a-hookah-in-the-palace-grounds-marwar-circa-1820/|access-date=16 June 2025|website=Bonhams}}</ref> ఇది [[రాజస్థాన్|రాజస్థాన్‌లో]] ధోలా, మారుల ప్రేమకథ. రాజస్థానీ వెర్షన్ ఛత్తీస్‌గఢ్‌లో కనిపించే వెర్షన్‌కు పూర్తిగా భిన్నంగా ఉంటుంది. ఈ జానపద కథ [[పంజాబ్ ప్రాంతం|పంజాబ్‌లో]] కూడా కనిపిస్తుంది. == సాహిత్యం == ధోలా మారు కథ జానపద కథలు, మౌఖిక సంప్రదాయాలలో లోతుగా పాతుకుపోయింది,<ref>{{Cite web|title=The Romantic Tale Dhola Maru|url=http://www.indiasite.com/rajasthan/jodhpur/mehrangarhfort.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090430074318/http://www.indiasite.com/rajasthan/jodhpur/mehrangarhfort.html|archive-date=2009-04-30|access-date=2009-05-04}}</ref>, ఇది వాయువ్య భారతదేశం అంతటా బాగా ప్రసిద్ధి చెందింది. రాజస్థాన్ తో పాటు, ఈ కథ పంజాబ్, బుందేల్ఖండ్, [[ఉత్తర ప్రదేశ్]], ఛత్తీస్గఢ్ లో కూడా కనిపిస్తుంది.<ref>{{Cite book|title=Nomadic Narratives: A History of Mobility and Identity in the Great Indian Desert|last=Kothiyal|first=Tanuja|publisher=Cambridge University Press|year=2016|isbn=9781316673898|pages=252}}</ref><ref>{{Cite book|title=Gender, Genre, and Power in South Asian Expressive Traditions|last=Appadurai|first=Arjun|last2=Korom|first2=Frank J.|last3=Mills|first3=Margaret A.|publisher=University of Pennsylvania Press|year=2015|isbn=9781512821321|series=South Asia Seminar|pages=203}}</ref> ఈ రచన గద్య, పద్య రూపంలో, అలాగే మిశ్రమ రూపంలో (గద్య, పద్యం) కూడా అందుబాటులో ఉంది.<ref name="M. 1988 1002">{{Cite book|title=Encyclopedia of Indian Literature|last=M.|first=Hi.|date=1988|publisher=Sahitya Akademi|editor-last=Amaresh Datta|volume=2: Devraj to Jyoti|location=New Delhi|page=1002|chapter=Dhola Maru Ra Doha (Rajasthani)}}</ref> ఈ కథ రాజపుత్, రాజస్థానీ చరిత్రలోని అత్యంత ఆకర్షణీయమైన అధ్యాయాలలో ఒకదానిని వర్ణిస్తుంది. === ఎడిషన్లు === పాండిత్యం ఈ కథ కనీసం మూడు పునరావృతాలను గుర్తించింది: ఇప్పటి వరకు ఉన్నవాటిలో అత్యంత పురాతనమైనది, బికానెర్ నుండి లభించిన "పునఃప్రసారం A"; రెండవది, [[జోధ్‌పూర్|జోధ్‌పూర్‌కు]] చెందిన కుశల్లాభ్ రచయిత నుండి "పునఃప్రసారం B";, మూడవది, [[బికనీర్|బికానెర్‌లో]] కనుగొనబడిన ఒక వ్రాతప్రతి నుండి "పునఃప్రసారం C", ఇందులో కథ గద్య, పద్య రూపంలో ఉంది.<ref>{{Cite paper|last=Elizarenkova|first=T.|date=1966|title=Review of Les duhā de Ḍhola-Mārū, une ancienne ballade du Rājasthān, (= Publications de l'Institut Français d'Indologie, No. 21), by C. Vaudeville}}</ref> ''ధోలా మారు రీ చౌపాయి'' అనేది 1617లో జైన సన్యాసి కుశల్లాభ్<ref>{{Cite book|title=A dictionary of Indian Literature|last=Mukherjee|first=Sujit|date=1999|publisher=Sangam Books|isbn=0-86311-775-9|page=199|author-link=Sujit Mukherjee}}</ref> రచించిన ఒక పుస్తకం, ఇందులో అతను ఈ కథ పురాతనమైనదని రాశాడు. 1473 నాటి కొన్ని వ్రాతప్రతులు కూడా ఈ కథను వివరిస్తాయి. ''ధోలా మారు రా దోహా'' అనేది కాశీ నగరి ప్రచారిణి సభచే సవరించబడిన గ్రంథం.<ref name="M. 1988 1002">{{Cite book|title=Encyclopedia of Indian Literature|last=M.|first=Hi.|date=1988|publisher=Sahitya Akademi|editor-last=Amaresh Datta|volume=2: Devraj to Jyoti|location=New Delhi|page=1002|chapter=Dhola Maru Ra Doha (Rajasthani)}}</ref> ''ధోలా మార్వా-నీ చౌపహి'' అనే ఒక కూర్పు హరరాజ్‌కు ఆపాదించబడింది, సుమారు 1560 నాటిదిగా పేర్కొనబడింది ''. ధోలే'మారు-రా దుహా'' అనే పేరుతో ఒక [[హిందీ]] కూర్పు కూడా ఉన్నట్లు నివేదించబడింది.<ref>{{Cite book|title=A dictionary of Indian Literature|last=Mukherjee|first=Sujit|date=1999|publisher=Sangam Books|isbn=0-86311-775-9|pages=95–96}}</ref> == కథ == === రాజస్థానీ వెర్షన్ === [[దస్త్రం:Dhola_Maru-_A_couple_riding_a_camel_(6124565355).jpg|thumb|20వ శతాబ్దం నాటి ఒంటెపై సవారీ చేస్తున్న ధోలా, మారు]] ఇది నర్వార్ రాజ్యానికి చెందిన [[కఛ్వాహ|కచ్వాహా]] యువరాజు ధోలా, పూగల్ యువరాణి మారుల ప్రేమకథ. పింగల్ రాజు పూగల్ అనే ఒక చిన్న రాజ్యంలో నివసించేవాడు. ఒక రోజు అతను తన పసిపాప అయిన మారును, తన మంచి స్నేహితుడైన నర్వార్ రాజు నల్ కుమారుడైన ధోలాకు ఇచ్చి వివాహం చేయాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. అలా ధోలా, మారు చిన్నతనంలోనే వివాహం చేసుకున్నారు (ఇప్పుడు ఇది చట్టవిరుద్ధం). కానీ వారు యుక్తవయస్సుకు రాకముందే నల్ మరణించాడు, ధోలా, మారు పుట్టినప్పుడు ఆమెతో చేసుకున్న వివాహ ప్రమాణాలను మరచిపోయాడు. అందువల్ల ధోలా మాల్వానీని మళ్ళీ వివాహం చేసుకున్నాడు. అయితే మారు అతని కోసం విలపిస్తూ ఉండేది, ఎందుకంటే ఆమె తండ్రి రాజు పింగల్ ధోలాకు లెక్కలేనన్ని సందేశాలు పంపినా, అతని భార్య మాల్వానీ ఆ దూతలందరినీ అరెస్టు చేయించడం లేదా చంపించడం వల్ల అతను వాటిని ఎప్పుడూ అందుకోలేదు.<ref name=":0">{{Cite web|date=2009-04-30|title=Mehrangarh Fort, Mehrangarh Fort in Jodhpur India, Forts of Jodhpur Rajasthan|url=http://www.indiasite.com/rajasthan/jodhpur/mehrangarhfort.html#:~:text=The%20story%20of,all%20over%20Rajasthan.|archive-url=https://web.archive.org/web/20090430074318/http://www.indiasite.com/rajasthan/jodhpur/mehrangarhfort.html#:~:text=The%20story%20of,all%20over%20Rajasthan.|archive-date=30 April 2009|access-date=2024-06-02}}</ref> కానీ జానపద గాయకుల బృందం ద్వారా మారు చివరికి ధోలాను చేరుకుంది, తన మొదటి భార్య గురించి తెలుసుకున్న ధోలా వెంటనే పూగల్ కు బయలుదేరాడు. అయితే, జిత్తులమారి మాల్వానీ తన చేతనైనంత వరకు ఆ ఇద్దరు ప్రేమికులను కలవనివ్వకూడదని నిశ్చయించుకుంది. ధోలా బయలుదేరగానే, ఆమె ఒక దూత ద్వారా తాను చనిపోయానని, ధోలా త్వరగా తిరిగి రావాలని కబురు పంపింది. మాల్వానీ ఎత్తుగడల గురించి తెలిసిన ధోలా, ఆ అబద్ధాన్ని గ్రహించి తన ప్రయాణాన్ని కొనసాగించాడు. దొంగల ముఠా నాయకుడైన ఉమర్ సుమర్‌తో అనుకోని విధంగా ఎదురుపడటం మినహా, పూగల్ కు అతని ప్రయాణం ప్రశాంతంగా సాగింది. ఉమర్ సుమర్, అతని భార్య మారుకు వేరొకరితో వివాహం జరిగిందని నమ్మించడానికి ప్రయత్నించాడు. ఉమర్ సుమర్ స్వయంగా మారుపై మోజుపడ్డాడు, కానీ ధోలా అతని మాటలను అంగీకరించలేదు. అతను పూగల్ చేరుకోగానే అక్కడ అతనికి ఘన స్వాగతం లభించింది, చివరికి ధోలా, మారు ఒక్కటయ్యారు. కష్టాలు ఇంకా తీరలేదు.<ref name=":0" /> [[దస్త్రం:Painting_of_a_scene_of_the_Dhola_Maru_folktale,_Marwar,_ca.1820.jpg|thumb|ధోలా మారు జానపద కథలోని ఒక దృశ్యం యొక్క చిత్రలేఖనం, మార్వార్, సుమారు 1820.]] నార్వార్‌కు తిరిగి వెళ్లే మార్గంలో, మారును ఒక ఎడారి పాము కాటు వేసి చంపేసింది. దుఃఖంతో మునిగిపోయిన ధోలా, తన భార్య చితిపైకి ఎక్కి రాజపుత్ర చరిత్రలో మొదటి 'పురుష సతీ' కావాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. కానీ, మారును తిరిగి బ్రతికించగలమని చెప్పిన ఒక యోగి, యోగిని చివరి క్షణంలో వచ్చి అతన్ని కాపాడారు. వారు తమ సంగీత వాయిద్యాలను వాయించి మారును తిరిగి బ్రతికించారు. ఉమర్ సుమర్ మళ్ళీ రంగప్రవేశం చేశాడు. అతను మారుపై తనకున్న వ్యామోహాన్ని వదిలించుకోలేకపోయాడు, అమాయక దంపతులను తమతో ఒక సాయంత్రం గడపడానికి ఆహ్వానించాడు. అయితే, ఈసారి కొంతమంది జానపద గాయకులు ఆ బందిపోటు యొక్క దురుద్దేశాల గురించి వారిని మళ్ళీ హెచ్చరించారు. దాంతో ఆ దంపతులు తమ ఒంటెపైకి దూకి అతి వేగంగా మాల్వాకు పారిపోయారు, ఆ దంపతులు మాల్వానీతో కలిసి ఆ తర్వాత సుఖంగా జీవించారు.<ref name=":0">{{Cite web|date=2009-04-30|title=Mehrangarh Fort, Mehrangarh Fort in Jodhpur India, Forts of Jodhpur Rajasthan|url=http://www.indiasite.com/rajasthan/jodhpur/mehrangarhfort.html#:~:text=The%20story%20of,all%20over%20Rajasthan.|archive-url=https://web.archive.org/web/20090430074318/http://www.indiasite.com/rajasthan/jodhpur/mehrangarhfort.html#:~:text=The%20story%20of,all%20over%20Rajasthan.|archive-date=30 April 2009|access-date=2024-06-02}}</ref> === ఛత్తీస్‌గఢీ వెర్షన్ === [[దస్త్రం:Brooklyn_Museum_-_Maru_Ragini_(Dhola_and_Maru_riding_on_a_Camel).jpg|thumb|మారు రాగిణి (ఒంటెపై స్వారీ చేస్తున్న ధోలా, మారు), సుమారు 1750]] ఛత్తీస్‌గఢీ కథనం ప్రకారం, ధోలా నల రాజు, దమయంతి తల్లి కుమారుడు. తన పూర్వజన్మలో ధోలా ఒక అందమైన యువకుడు. అతను ఛత్తీస్‌గఢీలో 'గరి' అని పిలువబడే గాలంతో గ్రామ చెరువులో చేపలు పట్టేవాడు. పూర్వజన్మలో ఆ గ్రామంలోని ఒక కుటుంబానికి కోడలైన, అత్యంత అందమైన రేవా, ధోలా కనీసం తనతో ఒక్క మాటైనా మాట్లాడతాడేమోనని ఆశించి ఏడుసార్లు నీళ్ళు తోడుకోవడానికి వచ్చింది. అయితే, ధోలా నుండి ఎటువంటి స్పందన రాకపోవడంతో, ఆమె ప్రాసతో కూడిన ఈ క్రింది పద్యాన్ని పఠించి తన మౌనాన్ని వీడింది:నీ తండ్రి ముక్కు కొంచెం తెగాలి, పద.ఈ సమాధానం బాణంలా రేవా హృదయాన్ని చీల్చి, దానిని పశ్చాత్తాప సముద్రంతో నింపేసింది. గుండెను పిండేసే ఆ సమాధానానికి, తిరస్కారానికి కుంగిపోయి, ఆమె తన ఇంటికి తిరిగి వచ్చి, ఛత్తీస్‌గఢీలో కోలా అని పిలిచే తమ కుటుంబ తోటలోని బావిలో దూకి ఆత్మహత్య చేసుకుంది. ఆమె ఆత్మ స్వర్గానికి చేరుకున్నప్పుడు, తన అసలైన జీవితకాలం పూర్తికాకముందే స్వర్గానికి ఎలా తిరిగి వచ్చావని అక్కడ దేవుడు ఆమెను నిలదీశాడు. ధోలా తనను ఎలా తిరస్కరించాడో ఆమె తన కథను వివరిస్తుంది. {{Center|''''' గరీ ఖేలే, గరీ ఖేల్వా కహాయే, ఔ లంబే మేలే తార్, సాతో లహుత్ పానీ ఆయే గా ధోలా, తై ఏకో నయీ బోలే బాత్'' ''' [మీరు జాలరిలా గాలం వేసి చేపలు పడుతున్నారు, ఎరను కూడా చాలా దూరం విసిరారు; నేను ఏడుసార్లు నీళ్లు తెచ్చుకోవడానికి వచ్చాను, అయినా మీరు కనీసం ఒక్క మాట కూడా మాట్లాడలేదు.!]}} అప్పుడు దేవుడు ఆమెను నీకు ఏమి కావాలో అడిగాడు. ధోలా తన భర్త కావాలని రేవా బదులిచ్చింది. ఆమె అభ్యర్థనకు సమాధానంగా, ధోలా ఇప్పటికే మారుకు భర్తగా నిర్ణయించబడ్డాడని, అందువల్ల రేవా ధోలాను తన జీవితకాలం పాటు భర్తగా పొందలేదని, కేవలం 12 సంవత్సరాలు మాత్రమే పొందగలదని దేవుడు చెప్పాడు. ఇక కథ ధోలా, మారు, రేవాల జననానంతర కాలానికి మారుతుంది, అక్కడ ధోలా, మారులకు చిన్నతనంలోనే వివాహం జరుగుతుంది. {{Center|''''' గారి ఖేలెన్, గారి ఖేల్వా కహాయేన్, ఔ లంబే మేలే తార్, తోర్ లే సుగర్ ఘర్ కామిన్ హై గోరీ, తా తోలా ఏకో నైయీ బోలే బాత్''''' [ఒక జాలరిలా గాలం వేసి చేపలు పడుతూ, నేను పొడవైన ఎరను అమర్చాను; ఇక, ఓ అమ్మా, ఇంట్లో ఉన్న నా భార్య మీకంటే అందమైనది కాబట్టే నేను మీతో ఒక్క మాట కూడా మాట్లాడలేదు.!]}} తల్లి దమయంతి తన కొడుకు ధోలాను, మల్హిన్ పారా (మల్హిన్ అంటే పూలు అమ్మే కులం, వారి ప్రధాన వృత్తి తోటపని) తప్ప గ్రామంలోని ప్రతి పారా (కుల ఆధారిత ప్రాంతం) లో తిరగవచ్చని హెచ్చరిస్తూ ఉంటుంది. అయితే, ధోలా ఆమె మాట వినకుండా మల్హిన్ పారాలో తిరగడానికి వెళ్తాడు, అక్కడ అతనికి ఒక చిలుక ఎదురై ఇలా సవాలు విసురుతుంది: {{Center|'''''టోర్ దాదా కే నాక్ చునావ్టీ, హుచుర్రాఆ!'''''<br> [నీ తండ్రి ముక్కు కొంచెం తెగాలి, పద.!]}} ధోలా తన కోపాన్ని ఆపుకోలేక, తన వడిసెలతో చిలుకను కొట్టాడు. ఆ చిలుక వెంటనే చనిపోయింది. అతనికి ఆశ్చర్యం కలిగేలా, ఆ చిలుక యజమాని అయిన అత్యంత అందమైన ఒక మహిళ ప్రత్యక్షమైంది. ఆ మహిళే రేవా, ఆ చిలుక ఆమె మాయ వల్ల పుట్టింది. తన చిలుకను తిరిగి బ్రతికించకపోతే, ధోలా తనతో పాటే తన ఇంట్లో ఉండాలని ఆమె పట్టుబట్టింది. రేవా తండ్రి, హిరియా మల్హిన్, గ్రామంలోని ఇతరులు ఆ విషయాన్ని వదిలేయమని ఆమెను ఒప్పించడానికి ప్రయత్నించారు, కానీ ఆమె ఒప్పుకోలేదు. ధోలాను రేవా ప్రేమగా తన ఇంట్లో బంధించి, తన యజమానిగా జీవించడం మొదలుపెట్టింది. ఇంతలో, మారు యవ్వన దశకు చేరుకుని ధోలాను తలచుకోవడం మొదలుపెట్టింది. ఆమె చిలుక ద్వారా, ఆ తర్వాత ధర్హీ (బహుశా ఒక మానవ దూత) ద్వారా ధోలాకు రకరకాల సందేశాలు పంపింది. కానీ ఈ రెండు దూతలను రేవా తన ఛాచ్ఛండ్ (గద్ద) ద్వారా, ఇతర మార్గాల ద్వారా అడ్డగించింది. చివరగా, మారు తన తల్లిదండ్రులు పెళ్లి కానుకగా ఇచ్చిన ఒంటె అయిన కర్హాను పంపింది. కర్హా ఎలాగోలా రేవా గ్రామానికి చేరుకుంది, కానీ రేవా మాయ వలన జబ్బుపడి, పన్నెండు సంవత్సరాల పదమూడు పౌర్ణమిలు (పక్షాలు) పాటు చిత్తడి నేల ప్రాంతంలో జీవించింది. మారు గీయాన్ [పూర్వపు స్నేహితురాలు] నరౌర్ పట్టణంలో (బహుశా ప్రస్తుత నందూర్-కలాన్, ఛత్తీస్‌గఢ్) ఒక వ్యాపారవేత్తను (బనియా) వివాహం చేసుకుంది, అక్కడ ధోలా రేవాతో కలిసి నివసిస్తున్నాడు. ఆమె ఇటీవల పింగ్లాలోని (బహుశా ఛత్తీస్‌గఢ్‌లోని మల్హార్ శివారు ప్రాంతాలలో ఒకటి<ref>{{Cite web|date=2008-06-18|title=03. My first Coin from Malhar|url=https://paliakara.wordpress.com/my-first-collection/|access-date=2024-04-16|website=Malhar|language=en}}</ref> ) తన పుట్టింటికి వెళ్లింది, అక్కడ ధోలాకు అందించడానికి ఒక ప్రేమలేఖను ఇచ్చిన తన స్నేహితురాలు మారును కలుసుకుంది. ఆ లేఖలో కొన్ని అత్యంత వ్యక్తిగత వివరాలు ఉన్నందున, వాటిని కేవలం ధోలాతో మాత్రమే పంచుకోవాలని కోరుకున్నందున, ఆ లేఖను ధోలా తప్ప మరెవరూ చదవకూడదని మారు కోరింది. విజయదశమి (అంటే దసరాకు ముందు [[నవమి|వచ్చే నవమి]] ) ముందు రోజు రాత్రి, మారు ఈ స్నేహితురాలు తన పొడవాటి జుట్టును దువ్వుకుంటూ కిటికీలోంచి బయటకు చూస్తోంది. దగ్గరలో కూర్చుని ఆ బనియా ఏదో అకౌంటింగ్ నివేదిక తయారు చేస్తున్నాడు. నవమి దసరా వేడుకల డప్పుల శబ్దం మధ్యలో ఆ మహిళకు ఏడుపు శబ్దం వినిపించింది. ఉత్సవాల మధ్యలో ఏడుస్తున్న ఆ వ్యక్తులు ఎవరో అని ఆమె తన భర్తను అడుగుతుంది. దానికి ఆమె భర్త, వారు రాజు నల్, అతని భార్య దమయంతి అని, వారి ఏకైక కుమారుడు ధోలా రేవా రాజభవనంలో గృహనిర్బంధంలో ఉన్నందున, వృద్ధాప్యంలో ఉన్న వారు రాజు తరపున నరూర్ నగర పౌరుల నుండి జొహార్ (వందనం) స్వీకరించడానికి నగర వీధుల్లో రథంపై ఎవరు తిరుగుతారో అని ఆలోచిస్తున్నారని సమాధానమిస్తాడు. ఆమెకు వెంటనే మారు ఇచ్చిన ఉత్తరం గుర్తుకువచ్చి, దానిని ధోలాకు అందజేయమని తన భర్తను కోరుతుంది. కానీ ధోలా కువార్‌కు ఎప్పుడూ బయటకు వెళ్ళడానికి అనుమతి లేదు. అయితే, రేవాతో గడిపిన 12 సంవత్సరాలు ముగియబోతుండటంతో, ధోలాకు కూడా లోపల ఒకరకమైన అశాంతి కలగడంతో, జొహార్ స్వీకరించడానికి బయటకు వెళ్లాలని నిశ్చయించుకుంటాడు. అనేక అభ్యర్థనల తర్వాత, రేవా మెత్తపడి, ధోలా తన ఇంటి బయటకు రావడానికి అంగీకరిస్తుంది, కానీ తాను కూడా ఖడ్‌ఖడియా రథంలో (పెద్ద రథానికి వెనుక కట్టిన చిన్న రథం) అతనితో పాటు వెళ్తానని ఒక షరతు పెడుతుంది. తన రథం వెనుక రేవాను చూడటం వల్ల, గ్రామంలోని ప్రతి ఒక్కరూ తనను చూసి నవ్వుతారని, తన పౌరుషం, రాజరిక అధికారం గురించి ఎగతాళి చేస్తారని ధోలా ఆమెను ఒప్పిస్తాడు. కాబట్టి చివరకు రేవా ఇంట్లోనే ఉండటానికి అంగీకరిస్తుంది, దసరా సందర్భంగా జోహార్ స్వీకరించడానికి ధోలా కువార్ బయటకు వెళ్ళడానికి అనుమతి లభిస్తుంది. బనియా ఎలాగైనా ధోలా కువార్‌ను కలవడానికి ఈ అవకాశం కోసం ఎదురుచూస్తోంది. == జానపద నాటకరంగం == ''ధోలా మారు'' సంప్రదాయం [[రాజస్థానీ భాషలు|రాజస్థానీ]] జానపద నాటకరంగానికి (లేదా ఖ్యాల్) కూడా ఒక ప్రముఖ ఇతివృత్తం,<ref>{{Cite web|title=Rajhastani Puppets- The Dhola Maru Story|url=http://www.maxwell.syr.edu/moynihan/Programs/sac/Outreach/rajhastan/dhola.asp|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509142920/http://www.maxwell.syr.edu/moynihan/programs/sac/Outreach/rajhastan/dhola.asp|archive-date=2008-05-09|access-date=2009-05-04}}</ref><ref>{{Cite book|title=Raja Nal and the Goddess : the north Indian epic Dhola in performance|last=Wadley|first=Susan Snow|date=2004|publisher=Indiana University Press|location=Bloomington, Ind.|page=58}}</ref> ఇది ఈ ప్రాంతంలోని కళారంగాలలో అతి తక్కువగా పరిశోధించబడిన రంగాలలో ఒకటి.<ref>{{Cite web|title=Dhola-Maru The Love story of Rajasthan|url=http://www.radhika-online.com/prodetail.asp?code=RTC1061&catcode=47|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110715143501/http://www.radhika-online.com/prodetail.asp?code=RTC1061&catcode=47|archive-date=15 July 2011|access-date=4 May 2009}}</ref> == జనాదరణ పొందిన సంస్కృతిలో == ఈ జానపద కథను ఎన్.ఆర్. ఆచార్య దర్శకత్వంలో ''ధోలా మారు'' (1956), మెహుల్ కుమార్ దర్శకత్వంలో ''ధోలా మారు'' (1983) అనే భారతీయ చిత్రాలుగా రూపొందించారు.<ref name="RajadhyakshaWillemen1999">{{Cite book|url=https://archive.org/details/encyclopaediaofi0000raja|title=Encyclopaedia of Indian cinema|last=Rajadhyaksha|first=Ashish|last2=Willemen|first2=Paul|publisher=British Film Institute|year=1999|isbn=9780851706696|access-date=12 August 2012|url-access=registration}}</ref> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} == గ్రంథసూచి == * {{Cite paper|title='Ḍholā:' A North Indian Folk Genre|date=1983}} * {{Cite book|title=Raja Nal and the Goddess : the north Indian epic Dhola in performance|last=Wadley|first=Susan Snow|date=2004|publisher=Indiana University Press|location=Bloomington, Ind.}} ; '''ముద్రిత సంచికలు''' * {{Cite book|title=Les duhä de Dhola-Märü, une ancienne ballade du Räjasthän, avec introduction, traduction et notes par Charlotte Vaudeville|last=Vaudeville|first=Charlotte|date=1962|publisher=Institut Français d'Indologie|series=Publications de l'Institut Français d'Indologie|volume=21|location=Pondichery|language=FR}} * {{Cite book|title=Folk tales from India|last=Miltner|first=Vladimír|last2=Tesař|first2=Vladimír|date=1978|publisher=Hamlyn|location=London; New York|pages=91–105|chapter=Of the Parting and Reunion of Prince Dhola and Princess Maru}} [[వర్గం:భారతీయ సాహిత్యం]] [[వర్గం:రాజస్థాన్]] [[వర్గం:ప్రేమ కథలు]] [[వర్గం:భారతీయ జానపద కథలు]] [[వర్గం:పుస్తకాలు]] eq4r0xvwf5mzngy07ho1471fq39u374 0 503218 4907931 4907702 2026-07-18T18:49:04Z Pranayraj1985 29393 4907931 wikitext text/x-wiki [[దస్త్రం:IN-RJ.svg|thumb|[[రాజస్థాన్]] స్థానం]] రాజస్థాన్‌కు సంబంధించిన అవలోకనం, విషయ సూచికగా ఈ క్రింది రూపురేఖ అందించబడింది: [[భారతదేశం|భారత గణతంత్ర రాజ్యంలో]] విస్తీర్ణం పరంగా అతిపెద్ద రాష్ట్రమైన '''[[రాజస్థాన్]]''', [[భారతదేశం|భారతదేశానికి]] వాయువ్య దిశలో ఉంది. పశ్చిమాన పాకిస్తాన్‌తో ఉన్న సరిహద్దు వెంబడి సట్లెజ్-సింధు నదీ లోయకు సమాంతరంగా విస్తరించి ఉన్న, మహా భారత ఎడారి అని కూడా పిలువబడే విశాలమైన, నివాసయోగ్యం కాని [[పాకిస్తాన్|థార్]] ఎడారిలోని అధిక భాగం దీనిలోనే ఉంది. రాజస్థాన్‌కు నైరుతిలో గుజరాత్, ఆగ్నేయంలో మధ్యప్రదేశ్, ఈశాన్యంలో ఉత్తర ప్రదేశ్, హర్యానా, ఉత్తరాన పంజాబ్ రాష్ట్రాలు సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. రాజస్థాన్ భారతదేశ భూభాగంలో 10.4% అంటే 342,239 చదరపు కిలోమీటర్ల (132,139 చదరపు మైళ్ళు) విస్తీర్ణాన్ని ఆక్రమించింది. {{Reflist}}{{Adjacent communities}} === పేర్లు === * సాధారణ ఆంగ్ల దేశం పేరు(లు): [[రాజస్థాన్]] ** [[అంతర్జాతీయ ధ్వన్యాత్మక వర్ణమాల|ఉచ్చారణ]] *** === ర్యాంకింగ్‌లు (భారతదేశ రాష్ట్రాల మధ్య) === * [[భారతదేశ రాష్ట్రాల జనాభా|జనాభా ప్రకారం]] : [[భారతదేశ రాష్ట్రాల జనాభా|7వ అత్యధిక జనాభా కలిగిన రాష్ట్రం]] * [[భారతదేశ రాష్ట్రాల విస్తీర్ణం|విస్తీర్ణం ప్రకారం]] (2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం): [[భారతదేశ రాష్ట్రాల విస్తీర్ణం|1వ (భారతదేశంలో అతిపెద్ద రాష్ట్రం)]] * నేరాల రేటు ప్రకారం (2015): 6వ * స్థూల దేశీయోత్పత్తి (GDP) ప్రకారం (2104): 7వ * మానవ అభివృద్ధి సూచిక (HDI) ప్రకారం : * జనన సమయంలో ఆయుర్దాయం ప్రకారం : * అక్షరాస్యత రేటు ప్రకారం : 25వ == రాజస్థాన్ భౌగోళిక శాస్త్రం == * రాజస్థాన్ [[భారతదేశ రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు|భారతదేశంలోని ఒక రాష్ట్రం]] * రాజస్థాన్ జనాభా: 68,621,012 (2011 నాటికి) * రాజస్థాన్ విస్తీర్ణం: 342,239&nbsp;కిమీ ² (132,139 చదరపు మైళ్ళు) * [[c:Atlas of Rajasthan|రాజస్థాన్ అట్లాస్]] === రాజస్థాన్ స్థానం === [[దస్త్రం:India_Rajasthan_locator_map.svg|thumb|భారతదేశంలో [[రాజస్థాన్]] స్థానం.]] రాజస్థాన్ ఈ క్రింది ప్రాంతాలలో నెలకొని ఉంది: * తూర్పు అర్ధగోళం * [[ఉత్తరార్ధగోళం]] ** [[యూరేషియా]] *** [[ఆసియా]] **** [[దక్షిణాసియా]] ***** గ్రేటర్ ఇండియా ****** [[భారత ఉపఖండం]] ******* [[భారతదేశం]] ******** [[ఉత్తర భారతదేశం]] * [[టైమ్ జోన్|సమయ మండలం]] : [[భారత ప్రామాణిక కాలమానం|భారత ప్రామాణిక సమయం]] ( [[utc+05:30|UTC+05:30]] ) === రాజస్థాన్ పర్యావరణం === * రాజస్థాన్ వాతావరణం ** పశ్చిమ రాజస్థాన్: [[భారతదేశ వాతావరణం|ఉప-ఉష్ణమండల శుష్క (ఎడారి) వాతావరణం]] ** ఆరావళి పర్వత శ్రేణికి తూర్పున ఉన్న రాజస్థాన్: [[భారతదేశ వాతావరణం|పొడి శీతాకాలాలతో కూడిన ఉప-ఉష్ణమండల తేమ (తడి) ప్రాంతం]] * రాజస్థాన్ వన్యప్రాణులు ==== రాజస్థాన్ సహజ భౌగోళిక లక్షణాలు ==== [[దస్త్రం:Thar_Khuri.jpg|కుడి|thumb|[[జైసల్మేర్]] సమీపంలోని థార్ ఎడారిలో ఒంటె సవారీ.]] === రాజస్థాన్ ప్రాంతాలు === రాజస్థాన్‌లో ప్రధానంగా నాలుగు ప్రాంతాలు ఉన్నాయి. * [[ధుంధార్|ధుంధర్]] ** అహిర్వాల్ ** మేవాత్ * [[హడోటి]] * మార్వార్ ** గోర్వార్ * గౌరతి * [[మేవార్]] * శేఖావతి ** బాగర్ ట్రాక్ట్ * వాగడ్ ==== రాజస్థాన్ పర్యావరణ ప్రాంతాలు ==== * ఉత్తరాన ఘగ్గర్ మైదానాలు * చాలా తేమతో కూడిన తూర్పు మైదానాలు * తేమతో కూడిన ఆరావళి శ్రేణి * అర్ధ-శుష్క పశ్చిమ మైదానాలు * శుష్క సుదూర పశ్చిమ థార్ ఎడారి ==== రాజస్థాన్ పరిపాలనా విభాగాలు ==== * [[రాజస్థాన్ జిల్లాల జాబితా|రాజస్థాన్ జిల్లాలు]] ** [[రాజస్థాన్‌లోని పట్టణ స్థానిక సంస్థల జాబితా|రాజస్థాన్ మునిసిపాలిటీలు]] ===== రాజస్థాన్ జిల్లాలు ===== [[రాజస్థాన్ జిల్లాల జాబితా|రాజస్థాన్ జిల్లాలు]] [[దస్త్రం:Map_rajasthan_dist_all_shaded.png|thumb|రాజస్థాన్ జిల్లాలు]] # [[అజ్మీర్ జిల్లా]] # [[ఆల్వార్ జిల్లా|అల్వార్ జిల్లా]] # [[బలోత్రా జిల్లా]] # [[బన్స్వారా జిల్లా]] # [[బరన్ జిల్లా|బారన్ జిల్లా]] # [[బార్మర్ జిల్లా]] # బేవార్ జిల్లా # [[భరత్‌పూర్ జిల్లా]] # [[భిల్వార జిల్లా|భిల్వారా జిల్లా]] # [[బికనీర్ జిల్లా|బికానెర్ జిల్లా]] # [[బుంది జిల్లా|బుండి జిల్లా]] # [[చిత్తౌర్‌గఢ్ జిల్లా|చిత్తోర్‌గఢ్ జిల్లా]] # [[చురు జిల్లా]] # [[దౌస జిల్లా|దౌసా జిల్లా]] # డీగ్ జిల్లా # [[దివానా కుచమన్ జిల్లా|దిద్వానా-కుచమన్ జిల్లా]] # [[ధౌల్‌పూర్ జిల్లా|ధోల్పూర్ జిల్లా]] # [[దుంగర్‌పూర్ జిల్లా|దుంగార్‌పూర్ జిల్లా]] # [[హనుమాన్‌గఢ్ జిల్లా]] # [[జైపూర్ జిల్లా]] # [[జైసల్మేర్ జిల్లా]] # [[జలోర్ జిల్లా]] # [[ఝలావర్ జిల్లా]] # [[ఝున్‌ఝును జిల్లా]] # [[జోధ్‌పూర్ జిల్లా]] # [[కరౌలి జిల్లా]] # ఖైర్తల్-తిజారా జిల్లా # [[కోట్‌పుట్లీ బెహ్రోర్ జిల్లా|కోట్‌పుట్లి-బెహ్రోర్ జిల్లా]] # [[కోట జిల్లా]] # [[నాగౌర్ జిల్లా]] # [[పాలీ జిల్లా|పాలి జిల్లా]] # ఫలోడి జిల్లా # [[ప్రతాప్‌గఢ్ జిల్లా (రాజస్థాన్)|ప్రతాప్‌గఢ్ జిల్లా]] # [[రాజ్‌సమంద్ జిల్లా|రాజసమంద్ జిల్లా]] # సలుంబర్ జిల్లా # [[సవై మధోపూర్ జిల్లా|సవాయి మాధోపూర్ జిల్లా]] # [[సికార్ జిల్లా]] # [[సిరోహి జిల్లా]] # [[శ్రీ గంగానగర్ జిల్లా]] # [[టోంక్ జిల్లా]] # [[ఉదయ్‌పూర్ జిల్లా]] ===== రాజస్థాన్ మునిసిపాలిటీలు ===== [[దస్త్రం:Rajasthan-stub.svg|thumb|రాజస్థాన్ స్టబ్]] [[రాజస్థాన్‌లోని పట్టణ స్థానిక సంస్థల జాబితా|రాజస్థాన్ మునిసిపాలిటీలు]] * రాజస్థాన్ [[రాజధాని]] : [[Capital of Rajasthan|రాజస్థాన్ రాజధాని]] * రాజస్థాన్ నగరాలు === రాజస్థాన్ జనాభా శాస్త్రం === [[రాజస్థాన్|రాజస్థాన్ జనాభా గణాంకాలు]] == రాజస్థాన్ ప్రభుత్వం, రాజకీయాలు == * [[ప్రభుత్వం|ప్రభుత్వ రూపం]] : * రాజస్థాన్ [[రాజధాని]] : రాజస్థాన్ రాజధాని * [[రాజస్థాన్‌లో ఎన్నికలు]] * రాజస్థాన్‌లోని రాజకీయ పార్టీలు * రాజస్థాన్ రాజకీయ కుంభకోణాలు * రాజస్థాన్‌లో పన్నుల విధానం === రాజస్థాన్ ప్రభుత్వ శాఖలు === [[రాజస్థాన్ ప్రభుత్వం]] ==== రాజస్థాన్ ప్రభుత్వ కార్యనిర్వాహక శాఖ ==== * గవర్నర్ ** [[రాజస్థాన్ గవర్నర్ల జాబితా]] * [[అశోక్ గెహ్లోట్ మూడవ మంత్రివర్గం|రాజస్థాన్ ప్రభుత్వంలోని మంత్రులు]] ** ముఖ్యమంత్రి *** [[రాజస్థాన్ ముఖ్యమంత్రుల జాబితా|రాజస్థాన్ ముఖ్యమంత్రులు]] * రాజస్థాన్ ప్రధాన కార్యదర్శులు ===== రాజస్థాన్ రాష్ట్ర ఏజెన్సీలు ===== * రాజస్థాన్ సెకండరీ ఎడ్యుకేషన్ బోర్డు * హెచ్‌సిఎం రాజస్థాన్ స్టేట్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ పబ్లిక్ అడ్మినిస్ట్రేషన్ * జైపూర్ డెవలప్‌మెంట్ అథారిటీ * రాజస్థాన్ అరబిక్, పర్షియన్ పరిశోధనా సంస్థ * రాజస్థాన్ ఫైనాన్షియల్ కార్పొరేషన్ * రాజస్థాన్ ఖాదీ, గ్రామ పరిశ్రమల బోర్డు * రాజస్థాన్ ఓరియంటల్ రీసెర్చ్ ఇన్స్టిట్యూట్ * రాజస్థాన్ పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్ * రాజస్థాన్ రాజ్య విద్యుత్ ఉత్పాదన్ నిగమ్ * రాజస్థాన్ రాష్ట్ర ఆర్కైవ్స్ * రాజస్థాన్ రాష్ట్ర పారిశ్రామిక అభివృద్ధి, పెట్టుబడి సంస్థ * రాజస్థాన్ స్టేట్ మైన్స్ అండ్ మినరల్స్ లిమిటెడ్ * రాజస్థాన్ రాష్ట్ర రోడ్డు రవాణా సంస్థ * రాజస్థాన్ రాష్ట్ర క్రీడా మండలి * రాజస్థాన్ పర్యాటక అభివృద్ధి సంస్థ * గ్రామీణ వ్యవసాయేతర అభివృద్ధి ఏజెన్సీ * స్పిన్‌ఫెడ్ ==== రాజస్థాన్ ప్రభుత్వ శాసన శాఖ ==== * [[స్పీకర్ (రాజకీయాలు)|వక్త]] ** [[రాజస్థాన్ శాసనసభ స్పీకర్ల జాబితా]] * [[రాజస్థాన్ శాసనసభ]] ** [[రాజస్థాన్ శాసనసభ|రాజస్థాన్ శాసనసభ సభ్యులు (13వ సభ)]] ==== రాజస్థాన్ ప్రభుత్వ న్యాయ శాఖ ==== * [[రాజస్థాన్ ఉన్నత న్యాయస్థానం|రాజస్థాన్ హైకోర్టు]] ** [[ప్రధాన న్యాయమూర్తి]] *** [[రాజస్థాన్ ఉన్నత న్యాయస్థానం|రాజస్థాన్ హైకోర్టు ప్రధాన న్యాయమూర్తుల జాబితా]] === రాజస్థాన్‌లో శాంతిభద్రతలు === [[రాజస్థాన్ చరిత్ర]] * [[భారతదేశంలో మరణశిక్ష|రాజస్థాన్‌లో మరణశిక్ష]] * రాజస్థాన్ రాజ్యాంగం * రాజస్థాన్ క్రిమినల్ న్యాయ వ్యవస్థ * రాజస్థాన్‌లో నేరం ** రాజస్థాన్‌లో వ్యవస్థీకృత నేరం * రాజస్థాన్‌లో మానవ హక్కులు ** రాజస్థాన్‌లో పత్రికా స్వేచ్ఛ ** రాజస్థాన్‌లో మత స్వేచ్ఛ ** రాజస్థాన్‌లో LGBT హక్కులు * రాజస్థాన్‌లో చట్ట అమలు ** రాజస్థాన్ పోలీసులు * రాజస్థాన్ శిక్షా వ్యవస్థ == రాజస్థాన్ చరిత్ర == [[దస్త్రం:RajaRaviVarma_MaharanaPratap.jpg|కుడి|thumb|[[రాణాప్రతాప్|మహారాణా ప్రతాప్]], తన కాలంలోని ఒక పాలకుడు, గొప్ప యోధుడు.]] రాజస్థాన్ సంస్కృతి * రాజస్థాన్ చరిత్ర కాలక్రమం * [[Portal:Current events/Rajasthan|రాజస్థాన్‌లోని ప్రస్తుత సంఘటనలు]] === రాజస్థాన్ చరిత్ర, కాలాల వారీగా === * వేద పూర్వ సంస్కృతులు ** సోథి సంస్కృతి ** అహర్-బనాస్ సంస్కృతి ** ఓచర్ రంగు కుండల సంస్కృతి ** నలుపు ఎరుపు సామాను సంస్కృతి ** పెయింటెడ్ గ్రే వేర్ ** నార్తర్న్ బ్లాక్ పాలిష్డ్ వేర్ ** రంగ్ మహల్ సంస్కృతి * భారత ఉపఖండంలో ముస్లింల ఆక్రమణ ** భారతదేశంలో కాలిఫేట్ ప్రచారాలు (738 CE) === ప్రాంతాల వారీగా రాజస్థాన్ చరిత్ర === గోర్వార్ ప్రాంతం === రాజస్థాన్ చరిత్ర, అంశాల వారీగా === * [[రాజపుత్రులు]] ** [[జౌహర్]] ** [[పృథ్వీరాజ్ చౌహాన్]] ** [[రాణాప్రతాప్|మహారాణా ప్రతాప్]] *** [[హల్దీఘాటీ యుద్ధం|హల్దీఘాటి యుద్ధం]] == రాజస్థాన్ సంస్కృతి == [[భారత రాష్ట్ర చిహ్నాల జాబితా|రాజస్థాన్ చిహ్నాలు]] * [[రాజస్థాన్ వాస్తుశిల్పం]] ** రాజస్థాన్‌లోని రాజభవనాల జాబితా * [[రాజస్థానీ వంటకాలు|రాజస్థాన్ వంటకాలు]] * రాజస్థాన్‌లోని జాతి మైనారిటీలు * రాజస్థాన్‌లో పండుగలు * రాజస్థాన్‌లో హాస్యం * రాజస్థాన్‌లో మీడియా * రాజస్థాన్‌లోని జాతీయ ప్రాముఖ్యత కలిగిన స్మారక చిహ్నాలు * రాజస్థాన్‌లోని మ్యూజియంలు, ఆర్ట్ గ్యాలరీలు * రాజస్థాన్ ప్రజలు ** రాజస్థాన్ ప్రజలు * రాజస్థాన్‌లో వ్యభిచారం * రాజస్థాన్‌లో ప్రభుత్వ సెలవులు * రాజస్థాన్ రికార్డులు * రాజస్థాన్‌లో మతం ** రాజస్థాన్‌లో బౌద్ధమతం ** రాజస్థాన్‌లో క్రైస్తవ మతం ** రాజస్థాన్‌లో హిందూ మతం ** రాజస్థాన్‌లో ఇస్లాం ** రాజస్థాన్‌లో జైనమతం ** రాజస్థాన్‌లో యూదు మతం ** రాజస్థాన్‌లో సిక్కు మతం * రాజస్థాన్‌లోని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు === రాజస్థాన్‌లో కళ === [[దస్త్రం:Mandawa-Danse_nritta-2013107.jpg|thumb|చిన్న బాలుడు నృత్య ప్రదర్శన చేస్తున్నాడు]] * రాజస్థాన్‌లో కళ * [[రాజస్థాన్ జానపద నృత్యాలు]] * రాజస్థాన్ సినిమా ** రాజస్థాన్‌లో చిత్రీకరించిన సినిమాలు ** రాజస్థానీ భాషా చిత్రాలు * రాజస్థాన్ సాహిత్యం * రాజస్థాన్ సంగీతం * రాజస్థాన్‌లో టెలివిజన్ * రాజస్థాన్‌లో థియేటర్ === రాజస్థాన్‌లో భాష === * [[రాజస్థానీ భాషలు|రాజస్థానీ భాష]] &#x2013; ఇది ఇండో-ఆర్యన్ భాషా కుటుంబానికి చెందిన భాష. దీనిని రాజస్థాన్‌లో, భారతదేశం, పాకిస్తాన్‌లోని పొరుగు రాష్ట్రాలలో 20 మిలియన్ల మంది మాట్లాడతారు. ఒకవేళ మార్వాడీలను కూడా రాజస్థానీలుగా లెక్కిస్తే, ఈ సంఖ్య 50 మిలియన్ల వరకు ఉంటుంది. ** రాజస్థానీ భాషా ఉద్యమం * అహిర్వతి * [[బాగ్రీ భాష]] * హరౌతి * [[మార్వాడీ భాష|మార్వారీ]] * మేవారి * మేవాటి * ఇతర ప్రధాన భాషలు, మాండలికాలు * శేఖావతి ** ధట్కి ** గోరియా ** గోద్వారి ** లోర్కి ** గడే లోహర్ ** [[గుజరీ భాష|గుజారి]] ** గుర్గుల ** లంబాడి ** మాల్వి ** నిమాడి === రాజస్థాన్‌లో క్రీడలు === * రాజస్థాన్‌లో క్రికెట్ ** రాజస్థాన్ క్రికెట్ అసోసియేషన్ ** [[రాజస్థాన్ క్రికెట్ జట్టు]] ** [[రాజస్తాన్ రాయల్స్|రాజస్థాన్ రాయల్స్]] * రాజస్థాన్‌లో ఫుట్‌బాల్ ** రాజస్థాన్ ఫుట్‌బాల్ జట్టు === రాజస్థాన్ చిహ్నాలు === రాజస్థాన్ ఆర్థిక వ్యవస్థ * రాష్ట్ర జంతువు: [[చింకారా]] * రాష్ట్ర పక్షి: [[బట్టమేక పిట్ట|ఇండియన్ బస్టర్డ్]] * రాష్ట్ర పుష్పం: రోహిరా * రాష్ట్ర ముద్ర: [[భారత జాతీయ చిహ్నం|రాజస్థాన్ ముద్ర]] * రాష్ట్ర వృక్షం: [[జమ్మి చెట్టు|ఖేజ్రి]] == రాజస్థాన్ ఆర్థిక వ్యవస్థ, మౌలిక సదుపాయాలు == * [[దేశాల జాబితా – నామినల్ జి.డి.పి. క్రమంలో|ఆర్థిక ర్యాంక్ (నామమాత్రపు GDP ప్రకారం)]] : * రాజస్థాన్‌లో వ్యవసాయం * రాజస్థాన్‌లో బ్యాంకింగ్ ** బ్యాంక్ ఆఫ్ రాజస్థాన్ * రాజస్థాన్‌లో కమ్యూనికేషన్లు ** రాజస్థాన్‌లో ఇంటర్నెట్ * రాజస్థాన్ కంపెనీలు * రాజస్థాన్ [[ద్రవ్యం|కరెన్సీ]] : * రాజస్థాన్ ఆర్థిక చరిత్ర * రాజస్థాన్‌లో శక్తి ** రాజస్థాన్ ఇంధన విధానం ** రాజస్థాన్‌లో చమురు పరిశ్రమ * రాజస్థాన్‌లో ఆరోగ్య సంరక్షణ * రాజస్థాన్‌లో మైనింగ్ * రాజస్థాన్ స్టాక్ ఎక్స్ఛేంజ్ * [[రాజస్థాన్ పర్యాటకం|రాజస్థాన్‌లో పర్యాటకం]] * [[రాజస్థాన్|రాజస్థాన్‌లో రవాణా]] ** రాజస్థాన్‌లోని విమానాశ్రయాలు ** రాజస్థాన్‌లో రైలు రవాణా ** రాజస్థాన్‌లోని రాష్ట్ర రహదారులు * రాజస్థాన్‌లో నీటి సరఫరా, పారిశుధ్యం == రాజస్థాన్‌లో విద్య == [[దస్త్రం:Department_of_Sanskrit,_University_of_Rajasthan.JPG|thumb|రాజస్థాన్ విశ్వవిద్యాలయం, సంస్కృత విభాగం]] [[రాజస్థాన్|రాజస్థాన్‌లో విద్య]] == రాజస్థాన్‌లో ఆరోగ్యం == * రాజస్థాన్‌లో పోషకాహార లోపం * రాజస్థాన్‌లో నీటి సరఫరా, పారిశుధ్యం == ఇవికూడా చూడండి == * అంతర్జాతీయ ర్యాంకింగ్‌ల జాబితా * భౌగోళిక శాస్త్రం రూపురేఖలు * [[అహోర్ శాసనసభ నియోజకవర్గం|అహోర్ (రాజస్థాన్ అసెంబ్లీ నియోజకవర్గం)]] * [[బాలి శాసనసభ నియోజకవర్గం|బాలి (రాజస్థాన్ అసెంబ్లీ నియోజకవర్గం)]] * డాక్టర్ సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్ రాజస్థాన్ ఆయుర్వేద విశ్వవిద్యాలయం * తూర్పు రాజస్థాన్ ఎత్తైన ప్రాంతాలు * గంగా కాలువ (రాజస్థాన్) * గోమతి నది (రాజస్థాన్) * హెచ్‌సిఎం రాజస్థాన్ స్టేట్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ పబ్లిక్ అడ్మినిస్ట్రేషన్ * [[రాజస్థాన్‌లోని జరిగిన యుద్ధాల జాబితా|రాజస్థాన్ చారిత్రక యుద్ధాలు]] * జగా (రాజస్థాన్) * [[Jagadguru Ramanadacharya Rajasthan Sanskrit University|జగద్గురు రామనాదాచార్య రాజస్థాన్ సంస్కృత విశ్వవిద్యాలయం]] * [[Jagas of Rajasthan|రాజస్థాన్‌లోని జగాలు]] * [[జాలోర్ శాసనసభ నియోజకవర్గం|జలోర్ (రాజస్థాన్ అసెంబ్లీ నియోజకవర్గం)]] * జనార్దన్ రాయ్ నగర్ రాజస్థాన్ విద్యాపీఠ్ విశ్వవిద్యాలయం * [[రాజస్థాన్ శాసనసభ నియోజకవర్గాల జాబితా|రాజస్థాన్ విధానసభ నియోజకవర్గాల జాబితా]] * [[రాజస్థాన్ రాయల్స్ క్రికెటర్ల జాబితా]] * [[రాజస్థాన్ నుండి ఎన్నికైన రాజ్యసభ సభ్యుల జాబితా|రాజస్థాన్ నుండి రాజ్యసభ సభ్యుల జాబితా]] * [[రాజస్థానీ సాహిత్య అకాడమీ అవార్డు గ్రహీతల జాబితా|రాజస్థానీ సాహిత్య అకాడమీ అవార్డు విజేతల జాబితా]] * రాజస్థాన్‌లోని షెడ్యూల్డ్ కులాల జాబితా * [[రాజస్థాన్ శాసనసభ స్పీకర్ల జాబితా]] * [[రాజస్థాన్‌లోని రాష్ట్ర సంరక్షిత స్మారక చిహ్నాల జాబితా]] * మేజర్ రాజస్థానీ * [[పాలీ శాసనసభ నియోజకవర్గం|పాలి (రాజస్థాన్ శాసనసభ నియోజకవర్గం)]] * పార్వతి నది (రాజస్థాన్) * రాజస్థాన్ రాజకీయ కుటుంబాలు * [[లోక్‌భవన్ (జైపూర్)|రాజ్ భవన్ (రాజస్థాన్)]] * [[రాజస్థాన్ (1999 సినిమా)|రాజస్థాన్ (సినిమా)]] * రాజస్థాన్ ఖాతాల సేవ * [[రాజస్థాన్ అడ్మినిస్ట్రేటివ్ సర్వీస్|రాజస్థాన్ పరిపాలనా సేవ]] * రాజస్థాన్ అరబిక్, పర్షియన్ పరిశోధనా సంస్థ * రాజస్థాన్ అసెంబ్లీ భవనం * రాజస్థాన్ అణు విద్యుత్ కేంద్రం * రాజస్థాన్ బేసిన్ * [[Rajasthan Electronics and Instruments Limited|రాజస్థాన్ ఎలక్ట్రానిక్స్ అండ్ ఇన్‌స్ట్రుమెంట్స్ లిమిటెడ్]] * [[రాజస్థాన్ ఉన్నత న్యాయస్థానం|రాజస్థాన్ హైకోర్టు]] * రాజస్థాన్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఇంజనీరింగ్ అండ్ టెక్నాలజీ * రాజస్థాన్ ఖాదీ, గ్రామ పరిశ్రమల బోర్డు * [[రాజస్థాన్ శాసనసభ]] * రాజస్థాన్ నిర్మాణ్ మజ్దూర్ సంగతన్ * రాజస్థాన్ ఓరియంటల్ రీసెర్చ్ ఇన్స్టిట్యూట్ * [[రాజస్థాన్ పత్రిక]] * [[రాజస్థాన్ ప్రదేశ్ కాంగ్రెస్ కమిటీ]] * రాజస్థాన్ ప్రీ-ఇంజనీరింగ్ పరీక్ష * రాజస్థాన్ పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్ * రాజస్థాన్ రాజ్య విద్యుత్ ఉత్పదన్ నిగమ్ * రాజస్థాన్ మూలాలు * [[రాజస్తాన్ రాయల్స్|రాజస్థాన్ రాయల్స్]] * రాజస్థాన్ రాష్ట్ర ఆర్కైవ్స్ * రాజస్థాన్ రాష్ట్ర పారిశ్రామిక అభివృద్ధి, పెట్టుబడి సంస్థ * రాజస్థాన్ స్టేట్ మైన్స్ అండ్ మినరల్స్ లిమిటెడ్ * రాజస్థాన్ రాష్ట్ర రోడ్డు రవాణా సంస్థ * రాజస్థాన్ రాష్ట్ర క్రీడా మండలి * రాజస్థాన్ టెక్నికల్ యూనివర్సిటీ * రాజస్థాన్ పర్యాటక అభివృద్ధి సంస్థ * [[రాజస్థాన్ వికాస్ పార్టీ]] * రాజ్‌గఢ్ (రాజస్థాన్) * రాయల్ రాజస్థాన్ ఆన్ వీల్స్ * సాయి ధామ్ రాణి రాజస్థాన్ * [[Shaikh of Rajasthan|రాజస్థాన్ షేక్]] * [[సుమేర్‌పూర్ శాసనసభ నియోజకవర్గం|సుమేర్‌పూర్ (రాజస్థాన్ అసెంబ్లీ నియోజకవర్గం)]] * స్వామి కేశవానంద్ రాజస్థాన్ వ్యవసాయ విశ్వవిద్యాలయం == మూలాలు == == బాహ్య లింకులు == * [http://rajasthan.gov.in/ రాజస్థాన్ పోర్టల్] [[వర్గం:రాజస్థాన్]] [[వర్గం:రాజస్థాన్ సంస్కృతి]] [[వర్గం:రాజస్థాన్ భౌగోళిక గుర్తింపులు]] 1gvqttq203emhntnf6x40bpkdkor6mr 0 503231 4907849 4907763 2026-07-18T15:02:55Z Chaduvari 97 తేదీ ఆకృతి సవరణ 4907849 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ముత్తల్ పురేదత్ మురళీధర్ మీనన్ | image = | alt = | caption = ఎం. పి. ఎం. మీనన్ | other_names = | birth_name = | birth_date = {{Birth date |df=yes|1942|07|10}} | birth_place = అంగడిపురం, [[కేరళ]], [[భారతదేశం]] | death_date = {{Death date and age|df=yes|2013|01|25|1942|07|10}} | death_place = | occupation = దౌత్యవేత్త | years_active = | known_for = | spouse = శాంత మీనన్ (వివాహం 1972) | children = 2 }} '''ముత్తల్ పురేదత్ మురళీధర మీనన్''' (1942 జూలై 10 – 2013 జనవరి 25) ఒక భారతీయ దౌత్యవేత్త. ఈయన [[బహ్రెయిన్]], [[మాల్దీవులు]], [[యునైటెడ్ అరబ్ ఎమిరేట్స్]], [[బ్రెజిల్]] దేశాలకు రాయబారిగా పనిచేశారు.<ref name=":02">[http://gulfnews.com/news/uae/general/indian-community-in-uae-mourns-death-of-diplomat-1.1146275 "Indian community in UAE mourns death of diplomat"], ''Gulf News'', Abu Dhabi, 14 February 2013. Retrieved on 14 February 2013.</ref> == తొలి జీవితం == మీనన్ 1942 జూలై 10న [[కేరళ]] రాష్ట్రం [[మలప్పురం జిల్లా]]లోని అంగడిపురంలో జన్మించారు. ఆయన తల్లి ఎం.పి. నారాయణికుట్టి మీనన్, తండ్రి వి.పి.కె. నాయర్. ఆయన ప్రముఖ స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు, మలబార్ తిరుగుబాటు నాయకుడు ఎం.పి. నారాయణ మీనన్ మనుమడు.<ref>{{cite web | url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/freedom-fighters-birth-anniversary/article1549213.ece | title=Freedom fighter's birth anniversary | work=The Hindu | date=2011 మార్చి 18 | access-date=2015 ఆగస్టు 12}}</ref> మాతృస్వామ్య నాయర్ సామాజిక వర్గానికి చెందినందున, ఆయన ఇంటి పేరు తల్లి వైపు కుటుంబం నుండి తీసుకోబడింది. ఆయన [[కాలికట్|కాలికట్‌లోని]] జామోరిన్స్ గురువాయూరప్పన్ కళాశాలలో ఉపకార వేతనంతో చదువుకున్నారు. పట్టభద్రుడయ్యాక ఆయన ఉపాధ్యాయుడిగా, ఆ తర్వాత అరువంకాడులోని పేలుడు పదార్థాల కర్మాగారంలో రసాయన శాస్త్రవేత్తగా పనిచేశారు. ఆ తర్వాత 1962 భారత-చైనా యుద్ధం పరిణామాల నేపథ్యంలో ఏర్పాటైన [[భారత సైన్యం|భారత సైన్యపు]] షార్ట్ సర్వీసెస్ కమిషన్‌లో చేరారు. భారత సైన్యంలో 5 సంవత్సరాలు పనిచేసిన తరువాత, ఆయన భారత సివిల్ సర్వీస్ పరీక్ష రాసి ఇండియన్ ఫారిన్ సర్వీస్‌లో (భారత విదేశీ సేవా విభాగం) చేరారు. == దౌత్య వృత్తి == [[దస్త్రం:With Bollywood Superstar Amitabh Bachchan, In MPM Menon's house.jpg|thumb|బాలీవుడ్ నటుడు [[అమితాబ్ బచ్చన్|అమితాబ్ బచ్చన్‌తో]] మీనన్ ఇంట్లో.]] మీనన్ మొదటి పోస్టింగ్ [[పోలాండ్]] రాజధాని [[వార్సా|వార్సాలో]] జరిగింది. ఆయన అక్కడ 1974 నుండి 1977 వరకు సేవలందించారు. ఆయన తదుపరి పోస్టింగ్ [[సోవియట్ యూనియన్]] రాజధాని [[మాస్కో|మాస్కోలో]] జరిగింది. ఆ సమయంలో సోవియట్ యూనియన్‌కు భారత రాయబారిగా ఉన్న ఆయన పై అధికారి భవిష్యత్తు [[భారత ప్రధాన మంత్రి]] [[ఐ. కె. గుజ్రాల్]]. ఇది [[మొరార్జీ దేశాయ్]] నేతృత్వంలోని జనతా పార్టీ ప్రభుత్వ కాలం. ఆ సమయంలో అప్పటి భారత విదేశాంగ మంత్రి (తరువాతి కాలంలో భారత ప్రధానమంత్రి అయిన) [[అటల్ బిహారీ వాజ్‌పేయి]] ఒక ముఖ్యమైన పర్యటన చేశారు.<ref>{{Cite web|url = http://mealib.nic.in/?2507?000#6|title = MEA Library Ministry of External Affairs, Government of India, Annual Report 1978-79}}</ref> ఆయన తదుపరి పోస్టింగ్ 1980లో లిబియాలోని ట్రిపోలీకి మారింది. అప్పుడు లిబియా నాయకుడు ముఅమ్మర్ గడ్డాఫీ. ఆ దేశం భారతదేశానికి చమురు మూలంగా, పెద్ద సంఖ్యలో ప్రవాస భారతీయులకు నివాసంగా ఉండేది. అక్కడ కార్మికుల హక్కుల గురించి నిరంతరం సమస్యలు ఉండేవి, నియంతృత్వంలో వాటిని అమలు చేయడం కష్టంగా ఉండేది.<ref>{{Cite web|url =http://www.unwatch.org/atf/cf/%7B6deb65da-be5b-4cae-8056-8bf0bedf4d17%7D/WRITTEN%20STATEMENT%20ITEM%209.PDF|title =Libya must end racism against black African migrants and others|url-status =dead|archive-url =https://web.archive.org/web/20120406124000/http://www.unwatch.org/atf/cf/%7B6deb65da-be5b-4cae-8056-8bf0bedf4d17%7D/WRITTEN%20STATEMENT%20ITEM%209.PDF|archive-date =2012-04-06}}</ref> ఒక సందర్భంలో గడ్డాఫీ మీనన్‌ను, ఆయన పై అధికారి అయిన భారత రాయబారిని పిలిపించి, తన ప్రైవేట్ విమానాన్ని తీసుకువెళ్లి భారత ప్రధాని [[ఇందిరా గాంధీ|ఇందిరా గాంధీని]] ట్రిపోలీకి తీసుకురావాలని కోరారు. ఆ తర్వాత ఇందిరా గాంధీని [[న్యూఢిల్లీ]] నుండి తీసుకురావడానికి ఆయన తన భార్యను పంపారు.<ref>{{Cite news|url = http://archive.indianexpress.com/news/inconsistent-gaddafi-once-sent-wife-to-invite-indira/863150/|title = Inconsistent Gaddafi once sent wife to invite Indira|date = 21 October 2011|access-date = 12 August 2019 |newspaper = The Indian Express }}</ref> లిబియా తరువాత, ఆయన 1983లో న్యూఢిల్లీకి బదిలీ అయ్యారు. ఆయన మొదటి సార్క్ (SAARC) సమావేశంలో పాల్గొన్నారు, భారతదేశ పొరుగు దేశాలలో విస్తృతంగా పర్యటించారు. ఇందులో [[పాకిస్తాన్]]‌కు చేసిన అనేక పర్యటనలు ఉన్నాయి, ఆయన భారతదేశం నుండి వచ్చారని అక్కడి ప్రజలకు తెలిసినప్పుడు వారు ఆయనకు అద్భుతమైన ఆతిథ్యం ఇచ్చారు.<ref>{{Cite web|url = https://www.dawn.com/news/1172832|title = Pakistanis seem to love Indians. Do Indians feel the same way?}}</ref> == రాయబారిగా పోస్టింగ్‌లు == [[దస్త్రం:Sheikh Mohammed bin Rashid Al Maktoum.jpg|thumb|షేక్ మహమ్మద్ బిన్ రషీద్ అల్ మక్తూమ్‌తో మీనన్]] === బహ్రెయిన్ === 1986లో మురళీ మీనన్ [[బహ్రెయిన్]]‌కు బదిలీ అయ్యారు. అక్కడ పెద్ద సంఖ్యలో ప్రవాస భారతీయుల సంఘం ఉండేది, వారిలో జషన్మల్ వంటి కొందరు 50 సంవత్సరాలకు పైగా బహ్రెయిన్‌లో నివసిస్తున్నారు. మొత్తం 4,00,000 జనాభాలో భారతీయులు సుమారు 80,000 మంది ఉన్నారు.<ref>{{Cite web|url =http://www.moh.gov.bh/PDF/Publications/statistics/HS2011/PDF/CH-02%20census_2011.pdf|archive-url =https://web.archive.org/web/20150128142310/http://www.moh.gov.bh/PDF/Publications/Statistics/HS2011/PDF/CH-02%20census_2011.pdf|url-status =dead|archive-date =2015-01-28|title =Census and Demographic Statistics}}</ref> వారు భారతదేశంలోని అన్ని ప్రాంతాల నుండి వచ్చారు, అయితే చాలా మంది భారతీయులు మీనన్ సొంత రాష్ట్రమైన కేరళకు చెందినవారు. వివిధ భారతీయ సంఘాలను సమన్వయం చేయడానికి ఆయన కోఆర్డినేషన్ కమిటీ ఆఫ్ ఇండియన్ అసోసియేషన్స్ (CCIA) ను ఏర్పాటు చేశారు.<ref>D'Souza, Ronald DF. [http://www.daijiworld.com/news/news_disp.asp?n_id=53569 "Bahrain: Include Bahraini Families in Indian Programmes – Ambassador"], ''Daijiworld'', Bahrain, 14 November 2008. Retrieved on 14 November 2008.</ref> === మాల్దీవులు === విదేశీ కిరాయి సైనికులు అధ్యక్షుడు అబ్దుల్ గయూమ్‌పై కుట్ర చేసిన కొద్దికాలానికే మీనన్ [[మాల్దీవులు|మాల్దీవులకు]] చేరుకున్నారు.<ref>Gupta, Shekhar. [https://www.indiatoday.in/world/neighbours/story/maldives-president-coup-india-92557-2012-02-08 "Close Shave How India averted Maldives coup in 1988"], ''India Today'', Male, Maldives, 9 February 2012. Retrieved on 9 February 2012.</ref> భారత సైన్యం సహాయంతో ఈ కుట్రను అణిచివేశారు. దాని వ్యూహాత్మక ప్రదేశం కారణంగా, ఆయన పదవీకాలంలో భారత ప్రధానమంత్రులు, మంత్రులు, ఇతర ప్రముఖులు అనేక పర్యటనలు చేశారు. === కెనడా === మీనన్ 1992లో ఇండియన్ కాన్సుల్ జనరల్‌గా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. కెనడాలోని ప్రవాస సిక్కుల నుండి గణనీయమైన మద్దతు పొందిన ఖలిస్తాన్ ఉద్యమం ఉచ్ఛస్థితిలో ఉన్న సమయంలో ఇది జరిగింది. అయినప్పటికీ ఆయన పదవీకాలంలో ఎటువంటి భద్రతా సంఘటనలు జరగలేదు. భారతదేశంతో సిక్కుల సమైక్యతను చూపించడానికి ఆయన ఒక గురుద్వారా కార్యక్రమానికి హాజరయ్యారు, తద్వారా 1980లలో ఖలిస్తాన్ సమస్య చెలరేగినప్పటి నుండి తన అధికారిక హోదాలో అధికారికంగా ఒక సిక్కు మతపరమైన కార్యక్రమానికి హాజరైన మొదటి భారతీయ దౌత్యవేత్తగా ఆయన నిలిచారు. === యునైటెడ్ అరబ్ ఎమిరేట్స్ === 1994లో మీనన్ [[యునైటెడ్ అరబ్ ఎమిరేట్స్|యునైటెడ్ అరబ్ ఎమిరేట్స్‌లోని]] [[అబూ ధాబీ|అబూ ధాబీకి]] బదిలీ అయ్యారు. ఆయన బాధ్యతలు స్వీకరించిన వెంటనే, సూరత్‌లో 1994 ప్లేగు అంటువ్యాధి ప్రబలింది.<ref>Hussain, Thomas. [http://www.upi.com/Archives/1994/10/06/UAE-lifts-some-anti-plague-measures/1182781416000/ "UAE lifts some anti-plague measures"], ''UPI'', Dubai, 30 September 1996. Retrieved on 6 October 1994.</ref> భారతదేశంలో చిక్కుకుపోయిన భారతీయులను తిరిగి రావడానికి, వారి ఉద్యోగాలను తిరిగి ప్రారంభించడానికి అనుమతించాలని ఆయన యూఏఈ (UAE) అధ్యక్షుడిని అభ్యర్థించవలసి వచ్చింది. డబ్ల్యూహెచ్ఓ (WHO) అనుమతుల కారణంగా, యూఏఈ భారతదేశం నుండి వచ్చే విమానాలపై నిషేధాన్ని ఎత్తివేసింది. యూఏఈలో అక్రమంగా నివసిస్తున్న భారతీయులకు క్షమాభిక్ష కల్పించడం ఆయన చేపట్టిన తదుపరి ప్రధాన చొరవ. యూఏఈ నుండి బయలుదేరేటప్పుడు ఇమ్మిగ్రేషన్ తనిఖీలు ఉన్నందున, వీసా గడువు ముగిసిన తర్వాత కూడా నివసిస్తున్న ఈ వ్యక్తులు అరెస్టు కాకుండా విడిచిపెట్టలేరు. అక్రమ వలసదారులు తమ స్వదేశానికి తిరిగి వెళ్లేందుకు క్షమాభిక్ష కల్పించేలా మీనన్ యూఏఈ ప్రభుత్వం, [[పాకిస్తాన్]], [[శ్రీలంక]], [[బంగ్లాదేశ్]] వంటి తోటి దక్షిణాసియా దేశాల రాయబారులతో కలిసి పనిచేశారు. 1,00,000 మందికి పైగా ప్రజలు యూఏఈని విడిచిపెట్టడానికి ఈ సదుపాయాన్ని ఉపయోగించుకున్నారు.<ref>Mardini, Ahmad. [http://www.ipsnews.net/1996/09/gulf-population-extra-time-for-illegal-immigrants-to-leave-uae/ "GULF-POPULATION: Extra Time for Illegal Immigrants to Leave UAE"], ''Inter Press Service News Agency'', Abu Dhabi, 30 September 1996. Retrieved on 30 September 1996.</ref> భారతీయ సమాజంతో మంచి సంబంధాలు ఏర్పరచుకోవడానికి ఆయన అనుసరించిన ఇష్టమైన మార్గాలలో ఒకటి, పెద్ద సంఖ్యలో ప్రజల పుట్టినరోజులను గుర్తుంచుకోవడం. పదవీ విరమణ చేసిన సంవత్సరాల తర్వాత కూడా ఆయన ఈ పని చేసేవారు.<ref name=":02" /> === బ్రెజిల్ === దక్షిణ అమెరికా, ఆసియాలలో అతిపెద్ద ప్రజాస్వామ్య దేశాలైన [[బ్రెజిల్]], [[భారతదేశం|భారతదేశాల]] మధ్య పెరుగుతున్న సహకార యుగంలో 1998లో మీనన్ బ్రెజిల్‌లోని బ్రసీలియాకు బదిలీ అయ్యారు, జిమ్ ఓ నీల్ ప్రతిపాదించిన బ్రిక్ (BRIC) భావన ద్వారా ఆర్థిక రంగంలో ఈ రెండు దేశాలు ఒకే విధమైన అభివృద్ధి చెందుతున్న మార్కెట్‌లుగా గుర్తించబడ్డాయి. ఇందులో భారత, బ్రెజిల్ అంతరిక్ష కార్యక్రమాల మధ్య సహకారం కూడా ఉంది.<ref>[http://www.isro.gov.in/update/16-mar-2000/isro-and-brazilian-space-agency-to-cooperate-space-activities "ISRO and Brazilian Space Agency to Cooperate in Space Activities"], ''ISRO'', Brasilia, 16 March 2000. Retrieved on 16 March 2000.</ref> == పదవీ విరమణ తరువాత == భారత విదేశీ సేవా విభాగం నుండి పదవీ విరమణ చేసిన తరువాత, మీనన్ వివిధ సదస్సులు, బోర్డులలో పాల్గొన్నారు. వాటిలో ఇన్‌లాండ్ వాటర్ ట్రాన్స్‌పోర్ట్,<ref>[http://www.thehindubusinessline.com/todays-paper/tp-logistics/poor-infrastructure-hits-inland-water-transport/article2165632.ece "Poor infrastructure hits inland water transport"], ''The Hindu'', New Delhi, 17 January 2005. Retrieved on 17 January 2005.</ref> ఇండియా-బ్రెజిల్-దక్షిణాఫ్రికా (IBSA) సహకారం,<ref>[http://www.ris.org.in/images/RIS_images/pdf/diary_october2004.pdf "Brainstorming on India-Brazil-South Africa (IBSA) Economic Cooperation"], ''RIS Diary'', New Delhi, October 2004. Retrieved in October 2004.</ref> లాటిన్ అమెరికాపై ఇండియా ఇంటర్నేషనల్ సెంటర్ సదస్సులు ఉన్నాయి.<ref>[http://www.iicdelhi.nic.in/ContentAttachments/Publications/DiaryFiles/262722December152010_AnnualReport2005_06.pdf "Cultural Identity of Latin America"], ''India International Centre'', New Delhi, March 2006. Retrieved in March 2006.</ref> == మూలాలు == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:మీనన్, ముత్తల్ పురేదత్ మురళీధర్}} [[వర్గం:1942 జననాలు]] [[వర్గం:2013 మరణాలు]] [[వర్గం:కేరళ రాజకీయ నాయకులు]] [[వర్గం:భారత రాయబారులు]] [[వర్గం:భారత రాయబారుల జాబితాలు]] ahsyoklegag7wghdkmuh1hetmimbczr 4907850 4907849 2026-07-18T15:03:12Z Chaduvari 97 [[వర్గం:భారత రాయబారుల జాబితాలు]] ను తీసివేసారు (హాట్‌కేట్ ఉపయోగించి) 4907850 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ముత్తల్ పురేదత్ మురళీధర్ మీనన్ | image = | alt = | caption = ఎం. పి. ఎం. మీనన్ | other_names = | birth_name = | birth_date = {{Birth date |df=yes|1942|07|10}} | birth_place = అంగడిపురం, [[కేరళ]], [[భారతదేశం]] | death_date = {{Death date and age|df=yes|2013|01|25|1942|07|10}} | death_place = | occupation = దౌత్యవేత్త | years_active = | known_for = | spouse = శాంత మీనన్ (వివాహం 1972) | children = 2 }} '''ముత్తల్ పురేదత్ మురళీధర మీనన్''' (1942 జూలై 10 – 2013 జనవరి 25) ఒక భారతీయ దౌత్యవేత్త. ఈయన [[బహ్రెయిన్]], [[మాల్దీవులు]], [[యునైటెడ్ అరబ్ ఎమిరేట్స్]], [[బ్రెజిల్]] దేశాలకు రాయబారిగా పనిచేశారు.<ref name=":02">[http://gulfnews.com/news/uae/general/indian-community-in-uae-mourns-death-of-diplomat-1.1146275 "Indian community in UAE mourns death of diplomat"], ''Gulf News'', Abu Dhabi, 14 February 2013. Retrieved on 14 February 2013.</ref> == తొలి జీవితం == మీనన్ 1942 జూలై 10న [[కేరళ]] రాష్ట్రం [[మలప్పురం జిల్లా]]లోని అంగడిపురంలో జన్మించారు. ఆయన తల్లి ఎం.పి. నారాయణికుట్టి మీనన్, తండ్రి వి.పి.కె. నాయర్. ఆయన ప్రముఖ స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు, మలబార్ తిరుగుబాటు నాయకుడు ఎం.పి. నారాయణ మీనన్ మనుమడు.<ref>{{cite web | url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-kerala/freedom-fighters-birth-anniversary/article1549213.ece | title=Freedom fighter's birth anniversary | work=The Hindu | date=2011 మార్చి 18 | access-date=2015 ఆగస్టు 12}}</ref> మాతృస్వామ్య నాయర్ సామాజిక వర్గానికి చెందినందున, ఆయన ఇంటి పేరు తల్లి వైపు కుటుంబం నుండి తీసుకోబడింది. ఆయన [[కాలికట్|కాలికట్‌లోని]] జామోరిన్స్ గురువాయూరప్పన్ కళాశాలలో ఉపకార వేతనంతో చదువుకున్నారు. పట్టభద్రుడయ్యాక ఆయన ఉపాధ్యాయుడిగా, ఆ తర్వాత అరువంకాడులోని పేలుడు పదార్థాల కర్మాగారంలో రసాయన శాస్త్రవేత్తగా పనిచేశారు. ఆ తర్వాత 1962 భారత-చైనా యుద్ధం పరిణామాల నేపథ్యంలో ఏర్పాటైన [[భారత సైన్యం|భారత సైన్యపు]] షార్ట్ సర్వీసెస్ కమిషన్‌లో చేరారు. భారత సైన్యంలో 5 సంవత్సరాలు పనిచేసిన తరువాత, ఆయన భారత సివిల్ సర్వీస్ పరీక్ష రాసి ఇండియన్ ఫారిన్ సర్వీస్‌లో (భారత విదేశీ సేవా విభాగం) చేరారు. == దౌత్య వృత్తి == [[దస్త్రం:With Bollywood Superstar Amitabh Bachchan, In MPM Menon's house.jpg|thumb|బాలీవుడ్ నటుడు [[అమితాబ్ బచ్చన్|అమితాబ్ బచ్చన్‌తో]] మీనన్ ఇంట్లో.]] మీనన్ మొదటి పోస్టింగ్ [[పోలాండ్]] రాజధాని [[వార్సా|వార్సాలో]] జరిగింది. ఆయన అక్కడ 1974 నుండి 1977 వరకు సేవలందించారు. ఆయన తదుపరి పోస్టింగ్ [[సోవియట్ యూనియన్]] రాజధాని [[మాస్కో|మాస్కోలో]] జరిగింది. ఆ సమయంలో సోవియట్ యూనియన్‌కు భారత రాయబారిగా ఉన్న ఆయన పై అధికారి భవిష్యత్తు [[భారత ప్రధాన మంత్రి]] [[ఐ. కె. గుజ్రాల్]]. ఇది [[మొరార్జీ దేశాయ్]] నేతృత్వంలోని జనతా పార్టీ ప్రభుత్వ కాలం. ఆ సమయంలో అప్పటి భారత విదేశాంగ మంత్రి (తరువాతి కాలంలో భారత ప్రధానమంత్రి అయిన) [[అటల్ బిహారీ వాజ్‌పేయి]] ఒక ముఖ్యమైన పర్యటన చేశారు.<ref>{{Cite web|url = http://mealib.nic.in/?2507?000#6|title = MEA Library Ministry of External Affairs, Government of India, Annual Report 1978-79}}</ref> ఆయన తదుపరి పోస్టింగ్ 1980లో లిబియాలోని ట్రిపోలీకి మారింది. అప్పుడు లిబియా నాయకుడు ముఅమ్మర్ గడ్డాఫీ. ఆ దేశం భారతదేశానికి చమురు మూలంగా, పెద్ద సంఖ్యలో ప్రవాస భారతీయులకు నివాసంగా ఉండేది. అక్కడ కార్మికుల హక్కుల గురించి నిరంతరం సమస్యలు ఉండేవి, నియంతృత్వంలో వాటిని అమలు చేయడం కష్టంగా ఉండేది.<ref>{{Cite web|url =http://www.unwatch.org/atf/cf/%7B6deb65da-be5b-4cae-8056-8bf0bedf4d17%7D/WRITTEN%20STATEMENT%20ITEM%209.PDF|title =Libya must end racism against black African migrants and others|url-status =dead|archive-url =https://web.archive.org/web/20120406124000/http://www.unwatch.org/atf/cf/%7B6deb65da-be5b-4cae-8056-8bf0bedf4d17%7D/WRITTEN%20STATEMENT%20ITEM%209.PDF|archive-date =2012-04-06}}</ref> ఒక సందర్భంలో గడ్డాఫీ మీనన్‌ను, ఆయన పై అధికారి అయిన భారత రాయబారిని పిలిపించి, తన ప్రైవేట్ విమానాన్ని తీసుకువెళ్లి భారత ప్రధాని [[ఇందిరా గాంధీ|ఇందిరా గాంధీని]] ట్రిపోలీకి తీసుకురావాలని కోరారు. ఆ తర్వాత ఇందిరా గాంధీని [[న్యూఢిల్లీ]] నుండి తీసుకురావడానికి ఆయన తన భార్యను పంపారు.<ref>{{Cite news|url = http://archive.indianexpress.com/news/inconsistent-gaddafi-once-sent-wife-to-invite-indira/863150/|title = Inconsistent Gaddafi once sent wife to invite Indira|date = 21 October 2011|access-date = 12 August 2019 |newspaper = The Indian Express }}</ref> లిబియా తరువాత, ఆయన 1983లో న్యూఢిల్లీకి బదిలీ అయ్యారు. ఆయన మొదటి సార్క్ (SAARC) సమావేశంలో పాల్గొన్నారు, భారతదేశ పొరుగు దేశాలలో విస్తృతంగా పర్యటించారు. ఇందులో [[పాకిస్తాన్]]‌కు చేసిన అనేక పర్యటనలు ఉన్నాయి, ఆయన భారతదేశం నుండి వచ్చారని అక్కడి ప్రజలకు తెలిసినప్పుడు వారు ఆయనకు అద్భుతమైన ఆతిథ్యం ఇచ్చారు.<ref>{{Cite web|url = https://www.dawn.com/news/1172832|title = Pakistanis seem to love Indians. Do Indians feel the same way?}}</ref> == రాయబారిగా పోస్టింగ్‌లు == [[దస్త్రం:Sheikh Mohammed bin Rashid Al Maktoum.jpg|thumb|షేక్ మహమ్మద్ బిన్ రషీద్ అల్ మక్తూమ్‌తో మీనన్]] === బహ్రెయిన్ === 1986లో మురళీ మీనన్ [[బహ్రెయిన్]]‌కు బదిలీ అయ్యారు. అక్కడ పెద్ద సంఖ్యలో ప్రవాస భారతీయుల సంఘం ఉండేది, వారిలో జషన్మల్ వంటి కొందరు 50 సంవత్సరాలకు పైగా బహ్రెయిన్‌లో నివసిస్తున్నారు. మొత్తం 4,00,000 జనాభాలో భారతీయులు సుమారు 80,000 మంది ఉన్నారు.<ref>{{Cite web|url =http://www.moh.gov.bh/PDF/Publications/statistics/HS2011/PDF/CH-02%20census_2011.pdf|archive-url =https://web.archive.org/web/20150128142310/http://www.moh.gov.bh/PDF/Publications/Statistics/HS2011/PDF/CH-02%20census_2011.pdf|url-status =dead|archive-date =2015-01-28|title =Census and Demographic Statistics}}</ref> వారు భారతదేశంలోని అన్ని ప్రాంతాల నుండి వచ్చారు, అయితే చాలా మంది భారతీయులు మీనన్ సొంత రాష్ట్రమైన కేరళకు చెందినవారు. వివిధ భారతీయ సంఘాలను సమన్వయం చేయడానికి ఆయన కోఆర్డినేషన్ కమిటీ ఆఫ్ ఇండియన్ అసోసియేషన్స్ (CCIA) ను ఏర్పాటు చేశారు.<ref>D'Souza, Ronald DF. [http://www.daijiworld.com/news/news_disp.asp?n_id=53569 "Bahrain: Include Bahraini Families in Indian Programmes – Ambassador"], ''Daijiworld'', Bahrain, 14 November 2008. Retrieved on 14 November 2008.</ref> === మాల్దీవులు === విదేశీ కిరాయి సైనికులు అధ్యక్షుడు అబ్దుల్ గయూమ్‌పై కుట్ర చేసిన కొద్దికాలానికే మీనన్ [[మాల్దీవులు|మాల్దీవులకు]] చేరుకున్నారు.<ref>Gupta, Shekhar. [https://www.indiatoday.in/world/neighbours/story/maldives-president-coup-india-92557-2012-02-08 "Close Shave How India averted Maldives coup in 1988"], ''India Today'', Male, Maldives, 9 February 2012. Retrieved on 9 February 2012.</ref> భారత సైన్యం సహాయంతో ఈ కుట్రను అణిచివేశారు. దాని వ్యూహాత్మక ప్రదేశం కారణంగా, ఆయన పదవీకాలంలో భారత ప్రధానమంత్రులు, మంత్రులు, ఇతర ప్రముఖులు అనేక పర్యటనలు చేశారు. === కెనడా === మీనన్ 1992లో ఇండియన్ కాన్సుల్ జనరల్‌గా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. కెనడాలోని ప్రవాస సిక్కుల నుండి గణనీయమైన మద్దతు పొందిన ఖలిస్తాన్ ఉద్యమం ఉచ్ఛస్థితిలో ఉన్న సమయంలో ఇది జరిగింది. అయినప్పటికీ ఆయన పదవీకాలంలో ఎటువంటి భద్రతా సంఘటనలు జరగలేదు. భారతదేశంతో సిక్కుల సమైక్యతను చూపించడానికి ఆయన ఒక గురుద్వారా కార్యక్రమానికి హాజరయ్యారు, తద్వారా 1980లలో ఖలిస్తాన్ సమస్య చెలరేగినప్పటి నుండి తన అధికారిక హోదాలో అధికారికంగా ఒక సిక్కు మతపరమైన కార్యక్రమానికి హాజరైన మొదటి భారతీయ దౌత్యవేత్తగా ఆయన నిలిచారు. === యునైటెడ్ అరబ్ ఎమిరేట్స్ === 1994లో మీనన్ [[యునైటెడ్ అరబ్ ఎమిరేట్స్|యునైటెడ్ అరబ్ ఎమిరేట్స్‌లోని]] [[అబూ ధాబీ|అబూ ధాబీకి]] బదిలీ అయ్యారు. ఆయన బాధ్యతలు స్వీకరించిన వెంటనే, సూరత్‌లో 1994 ప్లేగు అంటువ్యాధి ప్రబలింది.<ref>Hussain, Thomas. [http://www.upi.com/Archives/1994/10/06/UAE-lifts-some-anti-plague-measures/1182781416000/ "UAE lifts some anti-plague measures"], ''UPI'', Dubai, 30 September 1996. Retrieved on 6 October 1994.</ref> భారతదేశంలో చిక్కుకుపోయిన భారతీయులను తిరిగి రావడానికి, వారి ఉద్యోగాలను తిరిగి ప్రారంభించడానికి అనుమతించాలని ఆయన యూఏఈ (UAE) అధ్యక్షుడిని అభ్యర్థించవలసి వచ్చింది. డబ్ల్యూహెచ్ఓ (WHO) అనుమతుల కారణంగా, యూఏఈ భారతదేశం నుండి వచ్చే విమానాలపై నిషేధాన్ని ఎత్తివేసింది. యూఏఈలో అక్రమంగా నివసిస్తున్న భారతీయులకు క్షమాభిక్ష కల్పించడం ఆయన చేపట్టిన తదుపరి ప్రధాన చొరవ. యూఏఈ నుండి బయలుదేరేటప్పుడు ఇమ్మిగ్రేషన్ తనిఖీలు ఉన్నందున, వీసా గడువు ముగిసిన తర్వాత కూడా నివసిస్తున్న ఈ వ్యక్తులు అరెస్టు కాకుండా విడిచిపెట్టలేరు. అక్రమ వలసదారులు తమ స్వదేశానికి తిరిగి వెళ్లేందుకు క్షమాభిక్ష కల్పించేలా మీనన్ యూఏఈ ప్రభుత్వం, [[పాకిస్తాన్]], [[శ్రీలంక]], [[బంగ్లాదేశ్]] వంటి తోటి దక్షిణాసియా దేశాల రాయబారులతో కలిసి పనిచేశారు. 1,00,000 మందికి పైగా ప్రజలు యూఏఈని విడిచిపెట్టడానికి ఈ సదుపాయాన్ని ఉపయోగించుకున్నారు.<ref>Mardini, Ahmad. [http://www.ipsnews.net/1996/09/gulf-population-extra-time-for-illegal-immigrants-to-leave-uae/ "GULF-POPULATION: Extra Time for Illegal Immigrants to Leave UAE"], ''Inter Press Service News Agency'', Abu Dhabi, 30 September 1996. Retrieved on 30 September 1996.</ref> భారతీయ సమాజంతో మంచి సంబంధాలు ఏర్పరచుకోవడానికి ఆయన అనుసరించిన ఇష్టమైన మార్గాలలో ఒకటి, పెద్ద సంఖ్యలో ప్రజల పుట్టినరోజులను గుర్తుంచుకోవడం. పదవీ విరమణ చేసిన సంవత్సరాల తర్వాత కూడా ఆయన ఈ పని చేసేవారు.<ref name=":02" /> === బ్రెజిల్ === దక్షిణ అమెరికా, ఆసియాలలో అతిపెద్ద ప్రజాస్వామ్య దేశాలైన [[బ్రెజిల్]], [[భారతదేశం|భారతదేశాల]] మధ్య పెరుగుతున్న సహకార యుగంలో 1998లో మీనన్ బ్రెజిల్‌లోని బ్రసీలియాకు బదిలీ అయ్యారు, జిమ్ ఓ నీల్ ప్రతిపాదించిన బ్రిక్ (BRIC) భావన ద్వారా ఆర్థిక రంగంలో ఈ రెండు దేశాలు ఒకే విధమైన అభివృద్ధి చెందుతున్న మార్కెట్‌లుగా గుర్తించబడ్డాయి. ఇందులో భారత, బ్రెజిల్ అంతరిక్ష కార్యక్రమాల మధ్య సహకారం కూడా ఉంది.<ref>[http://www.isro.gov.in/update/16-mar-2000/isro-and-brazilian-space-agency-to-cooperate-space-activities "ISRO and Brazilian Space Agency to Cooperate in Space Activities"], ''ISRO'', Brasilia, 16 March 2000. Retrieved on 16 March 2000.</ref> == పదవీ విరమణ తరువాత == భారత విదేశీ సేవా విభాగం నుండి పదవీ విరమణ చేసిన తరువాత, మీనన్ వివిధ సదస్సులు, బోర్డులలో పాల్గొన్నారు. వాటిలో ఇన్‌లాండ్ వాటర్ ట్రాన్స్‌పోర్ట్,<ref>[http://www.thehindubusinessline.com/todays-paper/tp-logistics/poor-infrastructure-hits-inland-water-transport/article2165632.ece "Poor infrastructure hits inland water transport"], ''The Hindu'', New Delhi, 17 January 2005. Retrieved on 17 January 2005.</ref> ఇండియా-బ్రెజిల్-దక్షిణాఫ్రికా (IBSA) సహకారం,<ref>[http://www.ris.org.in/images/RIS_images/pdf/diary_october2004.pdf "Brainstorming on India-Brazil-South Africa (IBSA) Economic Cooperation"], ''RIS Diary'', New Delhi, October 2004. Retrieved in October 2004.</ref> లాటిన్ అమెరికాపై ఇండియా ఇంటర్నేషనల్ సెంటర్ సదస్సులు ఉన్నాయి.<ref>[http://www.iicdelhi.nic.in/ContentAttachments/Publications/DiaryFiles/262722December152010_AnnualReport2005_06.pdf "Cultural Identity of Latin America"], ''India International Centre'', New Delhi, March 2006. Retrieved in March 2006.</ref> == మూలాలు == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:మీనన్, ముత్తల్ పురేదత్ మురళీధర్}} [[వర్గం:1942 జననాలు]] [[వర్గం:2013 మరణాలు]] [[వర్గం:కేరళ రాజకీయ నాయకులు]] [[వర్గం:భారత రాయబారులు]] 2ujaxng2yj8bzqeyp27xehtqijvfpay 2 503233 4908085 4907756 2026-07-19T09:05:09Z లింగంపల్లి వెంకటేశ్ గౌడ్ 151895 4908085 wikitext text/x-wiki {{సమాచారపెట్టె వ్యక్తి|name=సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్|birth_date=ఆగష్టు 18, 1650|death_date=ఏప్రిల్ 2, 1709|birth_place=తెలంగాణ|known for=డెక్కన్ తిరుగుబాటు వీరుడు, బహుజన ప్రజా నాయకుడు}} == '''సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్''' (ఆగష్టు 18, 1650 - ఏప్రిల్ 2, 1709) 17వ శతాబ్దపు [[దక్కన్ పీఠభూమి|డెక్కన్]] ప్రాంతానికి చెందిన ప్రముఖ తిరుగుబాటు వీరుడు మరియు ప్రజా నాయకుడు. ఆయన [[మొఘల్ సామ్రాజ్యం|మొఘల్ సామ్రాజ్య]] నిరంకుశ ఆధిపత్యానికి మరియు నాటి భూస్వామ్య జాగీర్దారీ వ్యవస్థలోని పన్నుల దోపిడీకి వ్యతిరేకంగా సబ్బండ వర్గాలను (బహుజనులను) సంఘటితం చేసి చారిత్రాత్మక పోరాటం సాగించారు. గెరిల్లా యుద్ధ వ్యూహాలతో [[ఖిలాషాపూర్]], [[తాటికొండ]], సర్వాయిపేట వంటి వ్యూహాత్మక కోటలను నిర్మించి, ఒక ప్రత్యామ్నాయ ప్రజాస్వామ్య పాలనను అందించారు. అణచివేతకు గురైన సామాన్య శ్రమజీవుల ఆత్మగౌరవ రక్షణే ధ్యేయంగా పోరాడిన ఆయన, [[తెలంగాణ]] చరిత్రలో అజేయ ప్రజావీరుడిగా మరియు బహుజన రాజ్యాధికార ప్రతీకగా చిరస్థాయిగా నిలిచిపోయారు. == == జీవిత కాలక్రమం == * 1650 ఆగష్టు 18: సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ జననం.  * 1675 - 1710: నాటి సామాజిక అణచివేతపై తిరుగుబాటు మరియు ప్రజా ఉద్యమ ప్రభావ దశ.  * 1708 - 1709: మొఘల్ సుబా పరిపాలన బలహీనపడిన తరుణంలో గోల్కొండ ప్రాంతంపై వ్యూహాత్మక ప్రభావ విస్తరణ.  * 1709 ఏప్రిల్ 2: మొఘల్ సామ్రాజ్య దళాలతో జరిగిన చారిత్రాత్మక ఘర్షణ అనంతరం వీరమరణం. == [[సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ జీవితం - చారిత్రక నేపథ్యం]] == asxcmso6zjjhsl13am9sfkavcqdtkyz 4908135 4908085 2026-07-19T09:18:03Z లింగంపల్లి వెంకటేశ్ గౌడ్ 151895 4908135 wikitext text/x-wiki {{సమాచారపెట్టె వ్యక్తి|name=సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్|birth_date=ఆగష్టు 18, 1650|death_date=ఏప్రిల్ 2, 1709|birth_place=తెలంగాణ|known for=డెక్కన్ తిరుగుబాటు వీరుడు, బహుజన ప్రజా నాయకుడు}} == '''సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్''' (ఆగష్టు 18, 1650 - ఏప్రిల్ 2, 1709) 17వ శతాబ్దపు [[దక్కన్ పీఠభూమి|డెక్కన్]] ప్రాంతానికి చెందిన ప్రముఖ తిరుగుబాటు వీరుడు మరియు ప్రజా నాయకుడు. ఆయన [[మొఘల్ సామ్రాజ్యం|మొఘల్ సామ్రాజ్య]] నిరంకుశ ఆధిపత్యానికి మరియు నాటి భూస్వామ్య జాగీర్దారీ వ్యవస్థలోని పన్నుల దోపిడీకి వ్యతిరేకంగా సబ్బండ వర్గాలను (బహుజనులను) సంఘటితం చేసి చారిత్రాత్మక పోరాటం సాగించారు. గెరిల్లా యుద్ధ వ్యూహాలతో [[ఖిలాషాపూర్]], [[తాటికొండ]], సర్వాయిపేట వంటి వ్యూహాత్మక కోటలను నిర్మించి, ఒక ప్రత్యామ్నాయ ప్రజాస్వామ్య పాలనను అందించారు. అణచివేతకు గురైన సామాన్య శ్రమజీవుల ఆత్మగౌరవ రక్షణే ధ్యేయంగా పోరాడిన ఆయన, [[తెలంగాణ]] చరిత్రలో అజేయ ప్రజావీరుడిగా మరియు బహుజన రాజ్యాధికార ప్రతీకగా చిరస్థాయిగా నిలిచిపోయారు. == == జీవిత కాలక్రమం == * 1650 ఆగష్టు 18: సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ జననం.  * 1675 - 1710: నాటి సామాజిక అణచివేతపై తిరుగుబాటు మరియు ప్రజా ఉద్యమ ప్రభావ దశ.  * 1708 - 1709: మొఘల్ సుబా పరిపాలన బలహీనపడిన తరుణంలో గోల్కొండ ప్రాంతంపై వ్యూహాత్మక ప్రభావ విస్తరణ.  * 1709 ఏప్రిల్ 2: మొఘల్ సామ్రాజ్య దళాలతో జరిగిన చారిత్రాత్మక ఘర్షణ అనంతరం వీరమరణం. == [[సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ జీవితం - చారిత్రక నేపథ్యం]] == == సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ - విషయ సూచిక == * [[సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ జీవితం - చారిత్రక నేపథ్యం|చారిత్రక నేపథ్యం (1650–1710)]] * [[వాడుకరి:లింగంపల్లి వెంకటేష్ గౌడ్/ప్రయోగశాల/తానిషా దృక్పథం|తానిషా దృక్పథం]] * [[వాడుకరి:లింగంపల్లి వెంకటేష్ గౌడ్/ప్రయోగశాల/ఔరంగజేబు దృక్పథం|ఔరంగజేబు దృక్పథం]] hml1m5znnj7pemgg4n6a0bo5igdw56y 0 503234 4908276 4907759 2026-07-19T09:44:20Z లింగంపల్లి వెంకటేశ్ గౌడ్ 151895 4908276 wikitext text/x-wiki '''సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్''' (ఆగష్టు 18, 1650 - ఏప్రిల్ 2, 1709) 17వ శతాబ్దపు [[దక్కన్ పీఠభూమి|డెక్కన్]] ప్రాంతానికి చెందిన ప్రముఖ తిరుగుబాటు వీరుడు మరియు ప్రజా నాయకుడు. ఆయన [[మొఘల్ సామ్రాజ్యం|మొఘల్ సామ్రాజ్య]] నిరంకుశ ఆధిపత్యానికి మరియు నాటి భూస్వామ్య జాగీర్దారీ వ్యవస్థలోని పన్నుల దోపిడీకి వ్యతిరేకంగా సబ్బండ వర్గాలను (బహుజనులను) సంఘటితం చేసి చారిత్రాత్మక పోరాటం సాగించారు. గెరిల్లా యుద్ధ వ్యూహాలతో [[ఖిలాషాపూర్]], [[తాటికొండ]], సర్వాయిపేట వంటి వ్యూహాత్మక కోటలను నిర్మించి, ఒక ప్రత్యామ్నాయ ప్రజాస్వామ్య పాలనను అందించారు. అణచివేతకు గురైన సామాన్య శ్రమజీవుల ఆత్మగౌరవ రక్షణే ధ్యేయంగా పోరాడిన ఆయన, [[తెలంగాణ]] చరిత్రలో అజేయ ప్రజావీరుడిగా మరియు బహుజన రాజ్యాధికార ప్రతీకగా చిరస్థాయిగా నిలిచిపోయారు.<ref>{{Cite book|title=సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న: ద రెబెల్ కింగ్ ఆఫ్ డెక్కన్ (ఒక చారిత్రక పరిశోధన)|last=లింగంపల్లి|first=వెంకటేష్ గౌడ్|publisher=VG Movie Makers, హైదరాబాద్|year=2026|location=హైదరాబాదు|pages=i-xxii}}</ref> {{సమాచారపెట్టె వ్యక్తి|name=సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్|birth_date=ఆగష్టు 18, 1650|death_date=ఏప్రిల్ 2, 1709|birth_place=తెలంగాణ|known for=డెక్కన్ తిరుగుబాటు వీరుడు, బహుజన ప్రజా నాయకుడు}} == జీవిత కాలక్రమం == * 1650 ఆగష్టు 18: సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ జననం. * 1675 - 1710: నాటి సామాజిక అణచివేతపై తిరుగుబాటు మరియు ప్రజా ఉద్యమ ప్రభావ దశ. * 1708 - 1709: మొఘల్ సుబా పరిపాలన బలహీనపడిన తరుణంలో గోల్కొండ ప్రాంతంపై వ్యూహాత్మక ప్రభావ విస్తరణ. * 1709 ఏప్రిల్ 2: మొఘల్ సామ్రాజ్య దళాలతో జరిగిన చారిత్రాత్మక ఘర్షణ అనంతరం వీరమరణం. <references /> == సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ - విషయ సూచిక == * [[సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ జీవితం - చారిత్రక నేపథ్యం|చారిత్రక నేపథ్యం (1650–1710)]] * [[వాడుకరి:లింగంపల్లి వెంకటేష్ గౌడ్/ప్రయోగశాల/తానిషా దృక్పథం|తానిషా దృక్పథం]] * [[వాడుకరి:లింగంపల్లి వెంకటేష్ గౌడ్/ప్రయోగశాల/ఔరంగజేబు దృక్పథం|ఔరంగజేబు దృక్పథం]] ehanwblndqv9vfksmw41v8ixe1k9ocv 4908291 4908276 2026-07-19T10:18:56Z లింగంపల్లి వెంకటేశ్ గౌడ్ 151895 4908291 wikitext text/x-wiki '''సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్''' (ఆగష్టు 18, 1650 - ఏప్రిల్ 2, 1709) 17వ శతాబ్దపు [[దక్కన్ పీఠభూమి|డెక్కన్]] ప్రాంతానికి చెందిన ప్రముఖ తిరుగుబాటు వీరుడు మరియు ప్రజా నాయకుడు. ఆయన [[మొఘల్ సామ్రాజ్యం|మొఘల్ సామ్రాజ్య]] నిరంకుశ ఆధిపత్యానికి మరియు నాటి భూస్వామ్య జాగీర్దారీ వ్యవస్థలోని పన్నుల దోపిడీకి వ్యతిరేకంగా సబ్బండ వర్గాలను (బహుజనులను) సంఘటితం చేసి చారిత్రాత్మక పోరాటం సాగించారు. గెరిల్లా యుద్ధ వ్యూహాలతో [[ఖిలాషాపూర్]], [[తాటికొండ]], సర్వాయిపేట వంటి వ్యూహాత్మక కోటలను నిర్మించి, ఒక ప్రత్యామ్నాయ ప్రజాస్వామ్య పాలనను అందించారు. అణచివేతకు గురైన సామాన్య శ్రమజీవుల ఆత్మగౌరవ రక్షణే ధ్యేయంగా పోరాడిన ఆయన, [[తెలంగాణ]] చరిత్రలో అజేయ ప్రజావీరుడిగా మరియు బహుజన రాజ్యాధికార ప్రతీకగా చిరస్థాయిగా నిలిచిపోయారు.<ref>{{Cite book|title=సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న: ద రెబెల్ కింగ్ ఆఫ్ డెక్కన్ (ఒక చారిత్రక పరిశోధన)|last=లింగంపల్లి|first=వెంకటేష్ గౌడ్|publisher=VG Movie Makers, హైదరాబాద్|year=2026|location=హైదరాబాదు|pages=i-xxii}}</ref> {{సమాచారపెట్టె వ్యక్తి|name=సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్|birth_date=ఆగష్టు 18, 1650|death_date=ఏప్రిల్ 2, 1709|birth_place=తెలంగాణ|known for=డెక్కన్ తిరుగుబాటు వీరుడు, బహుజన ప్రజా నాయకుడు}} == జీవిత కాలక్రమం == * 1650 ఆగష్టు 18: సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ జననం. * 1675 - 1710: నాటి సామాజిక అణచివేతపై తిరుగుబాటు మరియు ప్రజా ఉద్యమ ప్రభావ దశ. * 1708 - 1709: మొఘల్ సుబా పరిపాలన బలహీనపడిన తరుణంలో గోల్కొండ ప్రాంతంపై వ్యూహాత్మక ప్రభావ విస్తరణ. * 1709 ఏప్రిల్ 2: మొఘల్ సామ్రాజ్య దళాలతో జరిగిన చారిత్రాత్మక ఘర్షణ అనంతరం వీరమరణం <references /> == సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ - విషయ సూచిక == * [[అధ్యాయం 1 - పరిచయం-మూలాలు]] * [[వాడుకరి:లింగంపల్లి వెంకటేష్ గౌడ్/ప్రయోగశాల/తానిషా దృక్పథం|తానిషా దృక్పథం]] * [[వాడుకరి:లింగంపల్లి వెంకటేష్ గౌడ్/ప్రయోగశాల/ఔరంగజేబు దృక్పథం|ఔరంగజేబు దృక్పథం]] ap7tewzlqyy18ovaj8ou334f0si9liq 0 503242 4907798 4907791 2026-07-18T12:10:44Z Kalasagary 107518 4907798 wikitext text/x-wiki '''''రామాయణ్ 3392 ఎ.డి.''''' (గతంలో దీన్ని ''రామాయణ్ రీబోర్న్'' అని పిలిచేవారు) అనేది [[రామాయణం]] ఆధారంగా వర్జిన్ కామిక్స్ ప్రచురించిన ఒక కామిక్ పుస్తక సిరీస్. దీన్ని షామిక్ దాస్‌గుప్తా రచించాడు, అభిషేక్ సింగ్ కళను అందించాడు, ఇది దీపక్ చోప్రా, [[శేఖర్ కపూర్]] ల ఆలోచనా సృష్టి. ఇది వినాశనానంతర భవిష్యత్తులో చారిత్రక ఇతిహాసాన్ని పునఃసృష్టించి చూపుతుంది. ఈ కథ ప్రధానంగా మనుగడ కోసం [[రాక్షసుడు|రాక్షసుల]]<nowiki/>తో ([[అసురులు|అసురులతో]]) పోరాడుతున్న మానవుల చివరి రాజ్యం చుట్టూ తిరుగుతుంది. ఈ సిరీస్ ప్రధాన కథానాయకుడు మానవ యువరాజు [[రాముడు]], అతను తన సోదరులతో కలిసి రాక్షస రాజు [[రావణుడు|రావణుడిని]] అంతం చేయాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంటాడు. ==కథా సంగ్రహం== మానవాళి మూడవ [[యుగం]]<nowiki/>లో, అణ్వాయుధ మూడవ ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత [[ప్రపంచం]] నార్క్, ఆర్యావర్త అనే రెండు ఖండాలుగా విభజించబడింది. ఆర్యావర్తలో మానవుల చివరి రాజ్యం ఆర్మగఢ్ అనే నగరంలో ఉంది. ఈ నగరాన్ని ఒక మండలి పాలిస్తుంది, దీనికి దశరథ్ అనే వ్యక్తి నాయకుడు. అతని నలుగురు కుమారులు [[రాముడు]], లక్ష్మణ్, శత్రుఘ్న, భరత్‌లను సహాయం అందించడానికి మండలి రాజ్యం సరిహద్దులకు పంపుతుంది. రాముడు, లక్ష్మణ్ ప్రశాంతంగా ఉండే ఫోర్ట్ జనస్థాన్ ప్రాంతానికి వెళతారు, భరత్, శత్రుఘ్నలను యుద్ధంతో అతలాకుతలమైన ఖుండ్‌గిరికి పంపుతారు. ఫోర్ట్ జనస్థాన్ వద్ద, రాక్షసుల భారీ [[దళం]] కోటపై దాడి చేయడం చూసి రాముడు, లక్ష్మణ్ ఆశ్చర్యపోతారు.<ref name="ramayan1">''Ramayan 3392 A.D. #01'', September 2006, Virgin Comics, writer Shamik Dasgupta, artist Abhishek Singh</ref> భారీ నష్టాలు, లక్ష్మణుడికి గాయాలు అయిన తరువాత, జనస్థాన్ వాసులను సురక్షితంగా వెళ్లేలా చేయడానికి [[రాముడు]] శత్రువులతో బేరసారాలు చేసి లొంగిపోతాడు, [[రాక్షసుడు|రాక్షసులు]] [[కోట]]<nowiki/>ను నాశనం చేస్తారు. ఈ చర్య మండలికి ఆగ్రహం తెప్పిస్తుంది, వారు దేవతలను వేడుకుంటారు, ఆ తరువాత దేవతలు రాముడిని బహిష్కరించి శిక్షిస్తారు.<ref name="ramayan2">''Ramayan 3392 A.D. #02'', October 2006, Virgin Comics, writer Shamik Dasgupta, artist Abhishek Singh</ref> రాముడు బహిష్కరణకు గురైన తర్వాత, ఆర్మగఢ్ రాజ్యం [[గందరగోళం]]<nowiki/>లో పడుతుంది. దశరథ్ మరణిస్తాడు, రాజ్యంలో తిరుగుబాటు తీసుకురావాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకున్న మండలిలోని దుష్ట శక్తుల నుండి హత్యాయత్నాలను లక్ష్మణ్ ఎదుర్కోవలసి వస్తుంది. మద్దతు పొందడం కోసం, అతను తన సోదరులను కలవడానికి ఖుండ్‌గిరికి వెళతాడు, కానీ దారిలో [[విశ్వామిత్రుడు|విశ్వామిత్ర]] అనే ఒక వృద్ధ దార్శనికుడు కలుస్తాడు, అతను లక్ష్మణుడిని రాముడి వద్దకు తీసుకువెళతాడు. ఏడుగురు సభ్యుల ఉన్నత సమూహానికి చెందిన ఆ దార్శనికుడు రాముడిని (వినాశకరమైన భవిష్యత్తు దృశ్యాన్ని అతనికి చూపించిన తరువాత) మిథిల అనే పౌరాణిక నగరానికి ఒక అన్వేషణలో తనను వెంబడించేలా ఒప్పిస్తాడు.<ref name="ramayण3">''Ramayan 3392 A.D. #03'', November 2006, Virgin Comics, writer Shamik Dasgupta, artist Abhishek Singh</ref> దండకారణ్యం (జనస్థాన్ సమీపంలోని ప్రదేశం) అడవులకు చేరుకున్న తరువాత, గత కొన్ని నెలలుగా ఆ ప్రాంతంలోని జంతువులన్నింటినీ చంపడంలో, పోరాడటంలో ఫోర్ట్ జనస్థాన్‌ను ధ్వంసం చేసిన రాక్షస మూక బిజీగా ఉందని ఒక [[గుడ్లగూబ]] వారికి చెబుతుంది. అయితే, రాక్షసులు కూడా సమాన నష్టాలను చవిచూశారు, వారిలో కొద్దిమంది మాత్రమే బతికి ఉన్నారు. రాముడు, అతని తోటి ప్రయాణికులు మరింత విధ్వంసాన్ని నివారించడానికి మిథిల వైపు వేగంగా వెళతారు. మిథిల వద్ద, వారు పంపబడిన రాక్షస దళం చివరి అవశేషాలను లొంగదీసుకుని ప్రకృతి మాయా శక్తులను కలిగి ఉన్న సీత అనే ఆ ప్రాంతపు యువరాణిని కాపాడతారు. ఈ స్త్రీకి రక్షకుడిగా వ్యవహరించడం రాముడి బాధ్యత అని [[విశ్వామిత్రుడు]] పేర్కొంటాడు, దీన్ని అతను అంగీకరించడు. ఆ తరువాత ముగ్గురు రాక్షస యోధులు (వీరు నిజానికి రావణుని ముగ్గురు పిల్లలు) వారిపై దాడి చేస్తారు. యుద్ధంలో ముగ్గురు యోధులు చంపబడతారు, తద్వారా మానవులు రావణుడి ఆగ్రహాన్ని పొందుతారు, అతను మిథిలను నాశనం చేయడానికి వస్తాడు. ఆ ప్రాంతపు రాజు జనక్ రావణుడితో పోరాడటానికి సిద్ధమవుతుండగా రాముడు, లక్ష్మణ్, సీత ఒక రహస్య మార్గం గుండా పారిపోతారు. మరోవైపు, మాజీ ప్రధాన మంత్రి సుమంత్ర నాయకత్వంలో ఆర్మగఢ్ తిరుగుబాటుదారుల ఒక చిన్న వర్గం, సూర్యవంశ (రాముడి వంశం) చుట్టూ తిరుగుతున్న కుట్రను ఛేదించాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. దశరథుని కుమారులు ఒక్కొక్కరుగా క్రమపద్ధతిలో తొలగించబడుతున్నారు. రాముడు అజ్ఞాతంలో ఉన్నాడు, లక్ష్మణ్ పరారీలో ఉన్నాడు, భరత్ ఖుండ్‌గిరి యుద్ధాల్లో తప్పిపోయాడు. ఆర్మగఢ్‌లో కౌన్సిలర్ వేషంలో ఉన్న అసురుడు కల్నేమిని వారు ప్రధాన దోషిగా కనుగొంటారు. భరత్‌ను ఖుండ్‌గిరి గనులలో లోతుగా బందీగా ఉంచుతారు. సుమంత్ర, తన [[కుమార్తె]], శత్రుఘ్నలతో కలిసి భరత్‌ను అతని చెరసాల నుండి విడిపిస్తారు, వారంతా కల్నేమిని, అతని సహచరులను పడగొట్టడానికి ఆర్మగఢ్‌కు వెళతారు. కల్నేమిని భరత్ చంపుతాడు, ఆ ధైర్యవంతుడైన [[యువరాజు]] అవినీతి మండలిని రద్దు చేసి ఆర్మగఢ్ మొదటి రాజుగా బాధ్యతలు స్వీకరిస్తాడు. తాను రాముడిని తిరిగి తీసుకువచ్చి ఆర్మగఢ్ నిజమైన రాజుగా పట్టాభిషేకం చేస్తానని, అప్పటి వరకు తాను గొప్ప దేశాన్ని పాలిస్తానని భరత్ ప్రమాణం చేస్తాడు. ===రామాయణ్ 3392 ఎడి రీలోడెడ్=== ఎనిమిది సంచికలు ఉన్న మొదటి ఆర్క్ తర్వాత ఈ సిరీస్ పునఃప్రారంభించబడింది. ప్రముఖ [[రచయిత]]/సంపాదకుడు రాన్ మార్జ్ [[మార్గదర్శకత్వం]]<nowiki/>లో రచయిత షామిక్ దాస్‌గుప్తా, [[కళాకారుడు]] జీవన్ కాంగ్‌లతో ఇప్పుడు కొత్త ప్రారంభం మొదలవుతుంది. రాముడు, లక్ష్మణ్, సీత మిథిల నుండి తప్పించుకుని సుదూర ఉత్తరాన ఉన్న బంజరు భూములకు చేరుకున్న తర్వాత కథ కొనసాగుతుంది. రాముడు తీవ్రమైన గాయాలతో మృత్యుద్వారం వద్ద ఉంటాడు. ఈ కొత్త అధ్యాయం త్వరలో 'రామాయణ్ 3392 ఎడి రీలోడెడ్: టోమ్ ఆఫ్ ది వేస్ట్‌ల్యాండ్స్' అనే ట్రేడ్ పేపర్‌బ్యాక్‌లో సేకరించబడుతుంది. ==పాత్రలు== గమనిక: పాత్రల పేర్లు అసలు రామాయణం నుండి తీసుకోబడ్డాయి (లింకులు అక్కడికే వెళ్తాయి), కానీ వారి గురించి వివరణ, సమాచారం కథా సృష్టికర్తచే సృష్టించబడింది. *'''దశరథ్''' - ఆర్మగఢ్ భూమికి ప్రధాన కౌన్సిలర్. అతను రాముడు, లక్ష్మణ్, భరత్, శత్రుఘ్న సోదరుల తండ్రి. *'''[[రాముడు]]''' - దశరథుని పెద్ద కుమారుడు, ధారావాహిక కథానాయకుడు. అతను నీలిరంగు చర్మంతో ఉంటాడు, [[విశ్వామిత్రుడు|విశ్వామిత్రుడి]] ప్రకారం, అతను ఒక ''లోకానికి'' అంటే ఉనికికి సంబంధించిన వేరొక ప్రపంచానికి అనుసంధానించబడి ఉన్నాడు, దానికి అతను యజమాని. *'''[[రావణుడు]]''' - నార్క్ ఖండం నాయకుడు, నానోటెక్నాలజీ ఉత్పత్తి అయిన [[రావణుడు]], భూమిని దహించివేసిన ప్రపంచ [[యుద్ధం]] [[సమయం]]<nowiki/>లో మిగిలిన ఆరు దేశాలపై ఆధిపత్యాన్ని పొందే ప్రయత్నంలో 'మహా వినాశన' కాలానికి ముందు [[ప్రపంచం]]<nowiki/>లోని ఏడు దేశాలలో ఒకదానిచే సృష్టించబడ్డాడు. *'''[[లక్ష్మణుడు]]''' - దశరథుని మూడవ [[కుటుంబం|కుమారుడు]], రాముడి ప్రయాణ సహచరుడు, లక్ష్మణుడు బలమైన సంకల్పం, యోధుని మనస్తత్వం ఉన్నవాడు, తొందరపాటు, ఆలోచన లేనివాడిగా కూడా వర్ణించబడ్డాడు. *'''[[భరతుడు]]''' - దశరథుని రెండవ [[కుమారుడు]], భరత్‌ను ఖుండ్‌గిరి ప్రాంతానికి పంపారు, అక్కడ ఒక రాక్షస ఏజెంట్ అతన్ని మానిప్యులేట్ చేసి బంధించాడు. అతను తరువాత ఇతరుల సహాయంతో తిరిగి వస్తాడు, [[రాముడు]] తిరిగి వచ్చే వరకు తనను తాను ఆమ్రగఢ్ సార్వభౌమ రాజుగా ప్రకటించుకుంటాడు. *'''[[శత్రుఘ్నుడు]]''' - [[దశరథుడు|దశరథుని]] నాల్గవ, చివరి [[కుమారుడు]], శత్రుఘ్న శారీరకంగా బలహీనమైనవాడు కానీ మేధోపరంగా బలమైనవాడిగా వర్ణించబడ్డాడు. *'''[[సీత]]''' - [[మిథిల]] రాజు [[జనకుడు|జనక]] దత్తపుత్రిక, భూమి కుమార్తె అయిన సీత, ప్రకృతిని నియంత్రించడానికి, మార్చడానికి వీలు కల్పించే మాయా లక్షణాలను కలిగి ఉంది. రావణుడు ఆమెను బంధించి, [[జీవులు]], ముఖ్యంగా మానవులు అనుభూతి చెందే వివిధ భావోద్వేగాలను అర్థం చేసుకోవడానికి ఆమె శక్తులను ఉపయోగించుకోవాలని కోరుకుంటాడు. *'''[[విశ్వామిత్రుడు]]''' - ఏడుగురు దార్శనికులలో ఒకరైన ఆ గొప్ప ప్రాచీన వ్యక్తి, [[రాముడు]], లక్ష్మణ్, గుహులను మిథిలకు తీసుకువెళతాడు, అక్కడ సీతను రక్షించే బాధ్యతను రాముడికి అప్పగిస్తాడు. *'''గుహుడు''' - రాముడికి జాలరి మిత్రుడు, గుహుడు అతనితో పాటు మిథిలకు ప్రయాణిస్తాడు, అక్కడ ఒక రాక్షసుడి చేతిలో మరణిస్తాడు. ==ఇతివృత్తాలు== ప్రాచీన ఇతిహాసం ఆధారంగా చేసుకున్న ఈ అనుసరణ అనేక కీలక పాత్రల భూమికలను గణనీయంగా మారుస్తుంది, ఇది ప్రాచీన భారతీయ [[సాహిత్యం]] గుండా వస్తున్న [[సంప్రదాయం]]. ప్రాచీన [[ఇతిహాసం]]<nowiki/>లోని ఆధ్యాత్మిక ఇతివృత్తాలు ఈ సందర్భంలో సాంకేతిక ఇతివృత్తాలతో భర్తీ చేయబడ్డాయి, తరచుగా అవే పరిస్థితులలో ముగుస్తాయి. విశ్వ చరిత్ర చక్రాలలో పునరావృతమవుతుందని, చివరికి చరిత్ర భిన్నమైన ఇంకా సారూప్య మార్గాలలో పునరావృతమవుతుందని చెప్పే శాస్త్రీయ భారతీయ నమ్మకాన్ని ఇది ప్రతిబింబిస్తుంది. ==స్పందన== రామాయణ్ 3392 ఎ.డి.కి అనేక మూలాల నుండి, ముఖ్యంగా ఇతిహాసంపై దాని అసలు విధానం, కళాకృతికి మిశ్రమ స్పందనలు వచ్చాయి.<ref>[http://www.comicsbulletin.com/reviews/116049868241264.htm Ramayan 3392 AD #1 Review - Line of Fire Reviews], [[Comics Bulletin]]</ref><ref>[http://www.comicsbulletin.com/reviews/116554708430721.htm Ramayan 3392 AD #3 Review - Line of Fire Reviews], [[Comics Bulletin]]</ref><ref>[http://www.comicsbulletin.com/reviews/116861277178768.htm Ramayan 3392 AD #4 Review - Line of Fire Reviews], [[Comics Bulletin]]</ref><ref>[http://www.comicsbulletin.com/reviews/117621510841792.htm Ramayan 3392 AD #7 Review - Line of Fire Reviews], [[Comics Bulletin]]</ref> ==సేకరించిన సంచికలు== ఈ ధారావాహిక ఒక ట్రేడ్ పేపర్‌బ్యాక్‌గా సేకరించబడింది: *''వాల్యూమ్ 1: ది మహా వినాశ్ ఏజ్'' (''రామాయణ్ 3392 ఎ.డి.'' #1-8 సేకరిస్తుంది, 196 పేజీలు, జూలై 2007, {{ISBN|1-934413-04-6}}) *''వాల్యూమ్ 2: రీలోడెడ్ - టోమ్ ఆఫ్ ది వేస్ట్‌ల్యాండ్స్'' (''రామాయణ్ 3392 ఎ.డి.: రీలోడెడ్'' #1-5 సేకరిస్తుంది, 144 పేజీలు, ఏప్రిల్ 2008, {{ISBN|1-934413-12-7}}) *''వాల్యూమ్ 3: రీలోడెడ్'' (144 పేజీలు, నవంబర్ 2008 కోసం అభ్యర్థించబడింది, {{ISBN|1-934413-31-3}}) ==చలనచిత్రం== మార్క్ కాంటన్ అనుసరణను నిర్మిస్తూ, మాండలే పిక్చర్స్ చలనచిత్ర వెర్షన్‌పై పని చేస్తుంది.<ref>[http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/news/e3i418b037a2c9b1c0fea5d0a942154e828 Liquid, Mandalay team for 'Ramayan'], ''[[The Hollywood Reporter]]'', October 6, 2008</ref> ==వీడియో గేమ్== భారతీయ మొబైల్ వీడియో గేమ్ డెవలపర్ జంప్ గేమ్స్ కూడా కామిక్ ఆధారిత గేమ్‌ను విడుదల చేసింది.<ref>[http://dedomil.net/games/1693/screen/14 Ramayan 3392 AD]. ''dedomil.net''.</ref> ==ఇవి కూడా చూడండి== *భారతీయ కామిక్స్ ==గమనికలు== {{reflist}} ==మూలాలు== ==బాహ్య లింకులు== *[https://web.archive.org/web/20081006060701/http://www.virgincomics.com/root_ramayan/ramayan.aspx?SQS= వర్జిన్‌కామిక్స్.కామ్ లో రామాయణ్ 3392 ఎ.డి.] *రామాయణ్ 3392 ఎ.డి. MMO కి సంబంధించి SOE నుండి పత్రికా ప్రకటన<ref>{{Cite web|title=UNIDENTIFIED KSHATRIYA - KAYASTHA {{!}}{{!}} अज्ञात क्षत्रिय - कायस्थ|url=https://www.paramkumar.in/2020/08/unidentified-kshatriya-kayastha.html|access-date=2020-09-01}}</ref> *[https://web.archive.org/web/20071106043158/http://www.gamasutra.com/php-bin/news_index.php?story=15037 ప్రకటన: రామాయణ్ 3392 ఎ.డి. MMO ని అభివృద్ధి చేయడానికి SOE, వర్జిన్ కామిక్స్] *[https://web.archive.org/web/20081125075543/http://www.comicsbulletin.com/reviews/118899004739592.htm మొదటి ట్రేడ్ సమీక్ష], కామిక్స్ బులెటిన్ {{రామాయణం}} [[వర్గం:2006 కామిక్స్ పరిచయాలు]] [[వర్గం:రామాయణం ఆధారిత రచనలు]] [[వర్గం:వీడియో గేమ్‌లుగా మార్చబడిన కామిక్స్]] a6aea6zyo27ebx2ix6npf9dkgbsq7h8 4907859 4907798 2026-07-18T15:48:50Z InternetArchiveBot 88395 4 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4907859 wikitext text/x-wiki '''''రామాయణ్ 3392 ఎ.డి.''''' (గతంలో దీన్ని ''రామాయణ్ రీబోర్న్'' అని పిలిచేవారు) అనేది [[రామాయణం]] ఆధారంగా వర్జిన్ కామిక్స్ ప్రచురించిన ఒక కామిక్ పుస్తక సిరీస్. దీన్ని షామిక్ దాస్‌గుప్తా రచించాడు, అభిషేక్ సింగ్ కళను అందించాడు, ఇది దీపక్ చోప్రా, [[శేఖర్ కపూర్]] ల ఆలోచనా సృష్టి. ఇది వినాశనానంతర భవిష్యత్తులో చారిత్రక ఇతిహాసాన్ని పునఃసృష్టించి చూపుతుంది. ఈ కథ ప్రధానంగా మనుగడ కోసం [[రాక్షసుడు|రాక్షసుల]]<nowiki/>తో ([[అసురులు|అసురులతో]]) పోరాడుతున్న మానవుల చివరి రాజ్యం చుట్టూ తిరుగుతుంది. ఈ సిరీస్ ప్రధాన కథానాయకుడు మానవ యువరాజు [[రాముడు]], అతను తన సోదరులతో కలిసి రాక్షస రాజు [[రావణుడు|రావణుడిని]] అంతం చేయాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంటాడు. ==కథా సంగ్రహం== మానవాళి మూడవ [[యుగం]]<nowiki/>లో, అణ్వాయుధ మూడవ ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత [[ప్రపంచం]] నార్క్, ఆర్యావర్త అనే రెండు ఖండాలుగా విభజించబడింది. ఆర్యావర్తలో మానవుల చివరి రాజ్యం ఆర్మగఢ్ అనే నగరంలో ఉంది. ఈ నగరాన్ని ఒక మండలి పాలిస్తుంది, దీనికి దశరథ్ అనే వ్యక్తి నాయకుడు. అతని నలుగురు కుమారులు [[రాముడు]], లక్ష్మణ్, శత్రుఘ్న, భరత్‌లను సహాయం అందించడానికి మండలి రాజ్యం సరిహద్దులకు పంపుతుంది. రాముడు, లక్ష్మణ్ ప్రశాంతంగా ఉండే ఫోర్ట్ జనస్థాన్ ప్రాంతానికి వెళతారు, భరత్, శత్రుఘ్నలను యుద్ధంతో అతలాకుతలమైన ఖుండ్‌గిరికి పంపుతారు. ఫోర్ట్ జనస్థాన్ వద్ద, రాక్షసుల భారీ [[దళం]] కోటపై దాడి చేయడం చూసి రాముడు, లక్ష్మణ్ ఆశ్చర్యపోతారు.<ref name="ramayan1">''Ramayan 3392 A.D. #01'', September 2006, Virgin Comics, writer Shamik Dasgupta, artist Abhishek Singh</ref> భారీ నష్టాలు, లక్ష్మణుడికి గాయాలు అయిన తరువాత, జనస్థాన్ వాసులను సురక్షితంగా వెళ్లేలా చేయడానికి [[రాముడు]] శత్రువులతో బేరసారాలు చేసి లొంగిపోతాడు, [[రాక్షసుడు|రాక్షసులు]] [[కోట]]<nowiki/>ను నాశనం చేస్తారు. ఈ చర్య మండలికి ఆగ్రహం తెప్పిస్తుంది, వారు దేవతలను వేడుకుంటారు, ఆ తరువాత దేవతలు రాముడిని బహిష్కరించి శిక్షిస్తారు.<ref name="ramayan2">''Ramayan 3392 A.D. #02'', October 2006, Virgin Comics, writer Shamik Dasgupta, artist Abhishek Singh</ref> రాముడు బహిష్కరణకు గురైన తర్వాత, ఆర్మగఢ్ రాజ్యం [[గందరగోళం]]<nowiki/>లో పడుతుంది. దశరథ్ మరణిస్తాడు, రాజ్యంలో తిరుగుబాటు తీసుకురావాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకున్న మండలిలోని దుష్ట శక్తుల నుండి హత్యాయత్నాలను లక్ష్మణ్ ఎదుర్కోవలసి వస్తుంది. మద్దతు పొందడం కోసం, అతను తన సోదరులను కలవడానికి ఖుండ్‌గిరికి వెళతాడు, కానీ దారిలో [[విశ్వామిత్రుడు|విశ్వామిత్ర]] అనే ఒక వృద్ధ దార్శనికుడు కలుస్తాడు, అతను లక్ష్మణుడిని రాముడి వద్దకు తీసుకువెళతాడు. ఏడుగురు సభ్యుల ఉన్నత సమూహానికి చెందిన ఆ దార్శనికుడు రాముడిని (వినాశకరమైన భవిష్యత్తు దృశ్యాన్ని అతనికి చూపించిన తరువాత) మిథిల అనే పౌరాణిక నగరానికి ఒక అన్వేషణలో తనను వెంబడించేలా ఒప్పిస్తాడు.<ref name="ramayण3">''Ramayan 3392 A.D. #03'', November 2006, Virgin Comics, writer Shamik Dasgupta, artist Abhishek Singh</ref> దండకారణ్యం (జనస్థాన్ సమీపంలోని ప్రదేశం) అడవులకు చేరుకున్న తరువాత, గత కొన్ని నెలలుగా ఆ ప్రాంతంలోని జంతువులన్నింటినీ చంపడంలో, పోరాడటంలో ఫోర్ట్ జనస్థాన్‌ను ధ్వంసం చేసిన రాక్షస మూక బిజీగా ఉందని ఒక [[గుడ్లగూబ]] వారికి చెబుతుంది. అయితే, రాక్షసులు కూడా సమాన నష్టాలను చవిచూశారు, వారిలో కొద్దిమంది మాత్రమే బతికి ఉన్నారు. రాముడు, అతని తోటి ప్రయాణికులు మరింత విధ్వంసాన్ని నివారించడానికి మిథిల వైపు వేగంగా వెళతారు. మిథిల వద్ద, వారు పంపబడిన రాక్షస దళం చివరి అవశేషాలను లొంగదీసుకుని ప్రకృతి మాయా శక్తులను కలిగి ఉన్న సీత అనే ఆ ప్రాంతపు యువరాణిని కాపాడతారు. ఈ స్త్రీకి రక్షకుడిగా వ్యవహరించడం రాముడి బాధ్యత అని [[విశ్వామిత్రుడు]] పేర్కొంటాడు, దీన్ని అతను అంగీకరించడు. ఆ తరువాత ముగ్గురు రాక్షస యోధులు (వీరు నిజానికి రావణుని ముగ్గురు పిల్లలు) వారిపై దాడి చేస్తారు. యుద్ధంలో ముగ్గురు యోధులు చంపబడతారు, తద్వారా మానవులు రావణుడి ఆగ్రహాన్ని పొందుతారు, అతను మిథిలను నాశనం చేయడానికి వస్తాడు. ఆ ప్రాంతపు రాజు జనక్ రావణుడితో పోరాడటానికి సిద్ధమవుతుండగా రాముడు, లక్ష్మణ్, సీత ఒక రహస్య మార్గం గుండా పారిపోతారు. మరోవైపు, మాజీ ప్రధాన మంత్రి సుమంత్ర నాయకత్వంలో ఆర్మగఢ్ తిరుగుబాటుదారుల ఒక చిన్న వర్గం, సూర్యవంశ (రాముడి వంశం) చుట్టూ తిరుగుతున్న కుట్రను ఛేదించాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. దశరథుని కుమారులు ఒక్కొక్కరుగా క్రమపద్ధతిలో తొలగించబడుతున్నారు. రాముడు అజ్ఞాతంలో ఉన్నాడు, లక్ష్మణ్ పరారీలో ఉన్నాడు, భరత్ ఖుండ్‌గిరి యుద్ధాల్లో తప్పిపోయాడు. ఆర్మగఢ్‌లో కౌన్సిలర్ వేషంలో ఉన్న అసురుడు కల్నేమిని వారు ప్రధాన దోషిగా కనుగొంటారు. భరత్‌ను ఖుండ్‌గిరి గనులలో లోతుగా బందీగా ఉంచుతారు. సుమంత్ర, తన [[కుమార్తె]], శత్రుఘ్నలతో కలిసి భరత్‌ను అతని చెరసాల నుండి విడిపిస్తారు, వారంతా కల్నేమిని, అతని సహచరులను పడగొట్టడానికి ఆర్మగఢ్‌కు వెళతారు. కల్నేమిని భరత్ చంపుతాడు, ఆ ధైర్యవంతుడైన [[యువరాజు]] అవినీతి మండలిని రద్దు చేసి ఆర్మగఢ్ మొదటి రాజుగా బాధ్యతలు స్వీకరిస్తాడు. తాను రాముడిని తిరిగి తీసుకువచ్చి ఆర్మగఢ్ నిజమైన రాజుగా పట్టాభిషేకం చేస్తానని, అప్పటి వరకు తాను గొప్ప దేశాన్ని పాలిస్తానని భరత్ ప్రమాణం చేస్తాడు. ===రామాయణ్ 3392 ఎడి రీలోడెడ్=== ఎనిమిది సంచికలు ఉన్న మొదటి ఆర్క్ తర్వాత ఈ సిరీస్ పునఃప్రారంభించబడింది. ప్రముఖ [[రచయిత]]/సంపాదకుడు రాన్ మార్జ్ [[మార్గదర్శకత్వం]]<nowiki/>లో రచయిత షామిక్ దాస్‌గుప్తా, [[కళాకారుడు]] జీవన్ కాంగ్‌లతో ఇప్పుడు కొత్త ప్రారంభం మొదలవుతుంది. రాముడు, లక్ష్మణ్, సీత మిథిల నుండి తప్పించుకుని సుదూర ఉత్తరాన ఉన్న బంజరు భూములకు చేరుకున్న తర్వాత కథ కొనసాగుతుంది. రాముడు తీవ్రమైన గాయాలతో మృత్యుద్వారం వద్ద ఉంటాడు. ఈ కొత్త అధ్యాయం త్వరలో 'రామాయణ్ 3392 ఎడి రీలోడెడ్: టోమ్ ఆఫ్ ది వేస్ట్‌ల్యాండ్స్' అనే ట్రేడ్ పేపర్‌బ్యాక్‌లో సేకరించబడుతుంది. ==పాత్రలు== గమనిక: పాత్రల పేర్లు అసలు రామాయణం నుండి తీసుకోబడ్డాయి (లింకులు అక్కడికే వెళ్తాయి), కానీ వారి గురించి వివరణ, సమాచారం కథా సృష్టికర్తచే సృష్టించబడింది. *'''దశరథ్''' - ఆర్మగఢ్ భూమికి ప్రధాన కౌన్సిలర్. అతను రాముడు, లక్ష్మణ్, భరత్, శత్రుఘ్న సోదరుల తండ్రి. *'''[[రాముడు]]''' - దశరథుని పెద్ద కుమారుడు, ధారావాహిక కథానాయకుడు. అతను నీలిరంగు చర్మంతో ఉంటాడు, [[విశ్వామిత్రుడు|విశ్వామిత్రుడి]] ప్రకారం, అతను ఒక ''లోకానికి'' అంటే ఉనికికి సంబంధించిన వేరొక ప్రపంచానికి అనుసంధానించబడి ఉన్నాడు, దానికి అతను యజమాని. *'''[[రావణుడు]]''' - నార్క్ ఖండం నాయకుడు, నానోటెక్నాలజీ ఉత్పత్తి అయిన [[రావణుడు]], భూమిని దహించివేసిన ప్రపంచ [[యుద్ధం]] [[సమయం]]<nowiki/>లో మిగిలిన ఆరు దేశాలపై ఆధిపత్యాన్ని పొందే ప్రయత్నంలో 'మహా వినాశన' కాలానికి ముందు [[ప్రపంచం]]<nowiki/>లోని ఏడు దేశాలలో ఒకదానిచే సృష్టించబడ్డాడు. *'''[[లక్ష్మణుడు]]''' - దశరథుని మూడవ [[కుటుంబం|కుమారుడు]], రాముడి ప్రయాణ సహచరుడు, లక్ష్మణుడు బలమైన సంకల్పం, యోధుని మనస్తత్వం ఉన్నవాడు, తొందరపాటు, ఆలోచన లేనివాడిగా కూడా వర్ణించబడ్డాడు. *'''[[భరతుడు]]''' - దశరథుని రెండవ [[కుమారుడు]], భరత్‌ను ఖుండ్‌గిరి ప్రాంతానికి పంపారు, అక్కడ ఒక రాక్షస ఏజెంట్ అతన్ని మానిప్యులేట్ చేసి బంధించాడు. అతను తరువాత ఇతరుల సహాయంతో తిరిగి వస్తాడు, [[రాముడు]] తిరిగి వచ్చే వరకు తనను తాను ఆమ్రగఢ్ సార్వభౌమ రాజుగా ప్రకటించుకుంటాడు. *'''[[శత్రుఘ్నుడు]]''' - [[దశరథుడు|దశరథుని]] నాల్గవ, చివరి [[కుమారుడు]], శత్రుఘ్న శారీరకంగా బలహీనమైనవాడు కానీ మేధోపరంగా బలమైనవాడిగా వర్ణించబడ్డాడు. *'''[[సీత]]''' - [[మిథిల]] రాజు [[జనకుడు|జనక]] దత్తపుత్రిక, భూమి కుమార్తె అయిన సీత, ప్రకృతిని నియంత్రించడానికి, మార్చడానికి వీలు కల్పించే మాయా లక్షణాలను కలిగి ఉంది. రావణుడు ఆమెను బంధించి, [[జీవులు]], ముఖ్యంగా మానవులు అనుభూతి చెందే వివిధ భావోద్వేగాలను అర్థం చేసుకోవడానికి ఆమె శక్తులను ఉపయోగించుకోవాలని కోరుకుంటాడు. *'''[[విశ్వామిత్రుడు]]''' - ఏడుగురు దార్శనికులలో ఒకరైన ఆ గొప్ప ప్రాచీన వ్యక్తి, [[రాముడు]], లక్ష్మణ్, గుహులను మిథిలకు తీసుకువెళతాడు, అక్కడ సీతను రక్షించే బాధ్యతను రాముడికి అప్పగిస్తాడు. *'''గుహుడు''' - రాముడికి జాలరి మిత్రుడు, గుహుడు అతనితో పాటు మిథిలకు ప్రయాణిస్తాడు, అక్కడ ఒక రాక్షసుడి చేతిలో మరణిస్తాడు. ==ఇతివృత్తాలు== ప్రాచీన ఇతిహాసం ఆధారంగా చేసుకున్న ఈ అనుసరణ అనేక కీలక పాత్రల భూమికలను గణనీయంగా మారుస్తుంది, ఇది ప్రాచీన భారతీయ [[సాహిత్యం]] గుండా వస్తున్న [[సంప్రదాయం]]. ప్రాచీన [[ఇతిహాసం]]<nowiki/>లోని ఆధ్యాత్మిక ఇతివృత్తాలు ఈ సందర్భంలో సాంకేతిక ఇతివృత్తాలతో భర్తీ చేయబడ్డాయి, తరచుగా అవే పరిస్థితులలో ముగుస్తాయి. విశ్వ చరిత్ర చక్రాలలో పునరావృతమవుతుందని, చివరికి చరిత్ర భిన్నమైన ఇంకా సారూప్య మార్గాలలో పునరావృతమవుతుందని చెప్పే శాస్త్రీయ భారతీయ నమ్మకాన్ని ఇది ప్రతిబింబిస్తుంది. ==స్పందన== రామాయణ్ 3392 ఎ.డి.కి అనేక మూలాల నుండి, ముఖ్యంగా ఇతిహాసంపై దాని అసలు విధానం, కళాకృతికి మిశ్రమ స్పందనలు వచ్చాయి.<ref>[http://www.comicsbulletin.com/reviews/116049868241264.htm Ramayan 3392 AD #1 Review - Line of Fire Reviews] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200214204813/http://www.comicsbulletin.com/reviews/116049868241264.htm |date=2020-02-14 }}, [[Comics Bulletin]]</ref><ref>[http://www.comicsbulletin.com/reviews/116554708430721.htm Ramayan 3392 AD #3 Review - Line of Fire Reviews] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303205927/http://www.comicsbulletin.com/reviews/116554708430721.htm |date=2016-03-03 }}, [[Comics Bulletin]]</ref><ref>[http://www.comicsbulletin.com/reviews/116861277178768.htm Ramayan 3392 AD #4 Review - Line of Fire Reviews] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923222441/http://www.comicsbulletin.com/reviews/116861277178768.htm |date=2015-09-23 }}, [[Comics Bulletin]]</ref><ref>[http://www.comicsbulletin.com/reviews/117621510841792.htm Ramayan 3392 AD #7 Review - Line of Fire Reviews] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303185335/http://www.comicsbulletin.com/reviews/117621510841792.htm |date=2016-03-03 }}, [[Comics Bulletin]]</ref> ==సేకరించిన సంచికలు== ఈ ధారావాహిక ఒక ట్రేడ్ పేపర్‌బ్యాక్‌గా సేకరించబడింది: *''వాల్యూమ్ 1: ది మహా వినాశ్ ఏజ్'' (''రామాయణ్ 3392 ఎ.డి.'' #1-8 సేకరిస్తుంది, 196 పేజీలు, జూలై 2007, {{ISBN|1-934413-04-6}}) *''వాల్యూమ్ 2: రీలోడెడ్ - టోమ్ ఆఫ్ ది వేస్ట్‌ల్యాండ్స్'' (''రామాయణ్ 3392 ఎ.డి.: రీలోడెడ్'' #1-5 సేకరిస్తుంది, 144 పేజీలు, ఏప్రిల్ 2008, {{ISBN|1-934413-12-7}}) *''వాల్యూమ్ 3: రీలోడెడ్'' (144 పేజీలు, నవంబర్ 2008 కోసం అభ్యర్థించబడింది, {{ISBN|1-934413-31-3}}) ==చలనచిత్రం== మార్క్ కాంటన్ అనుసరణను నిర్మిస్తూ, మాండలే పిక్చర్స్ చలనచిత్ర వెర్షన్‌పై పని చేస్తుంది.<ref>[http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/news/e3i418b037a2c9b1c0fea5d0a942154e828 Liquid, Mandalay team for 'Ramayan'], ''[[The Hollywood Reporter]]'', October 6, 2008</ref> ==వీడియో గేమ్== భారతీయ మొబైల్ వీడియో గేమ్ డెవలపర్ జంప్ గేమ్స్ కూడా కామిక్ ఆధారిత గేమ్‌ను విడుదల చేసింది.<ref>[http://dedomil.net/games/1693/screen/14 Ramayan 3392 AD]. ''dedomil.net''.</ref> ==ఇవి కూడా చూడండి== *భారతీయ కామిక్స్ ==గమనికలు== {{reflist}} ==మూలాలు== ==బాహ్య లింకులు== *[https://web.archive.org/web/20081006060701/http://www.virgincomics.com/root_ramayan/ramayan.aspx?SQS= వర్జిన్‌కామిక్స్.కామ్ లో రామాయణ్ 3392 ఎ.డి.] *రామాయణ్ 3392 ఎ.డి. MMO కి సంబంధించి SOE నుండి పత్రికా ప్రకటన<ref>{{Cite web|title=UNIDENTIFIED KSHATRIYA - KAYASTHA {{!}}{{!}} अज्ञात क्षत्रिय - कायस्थ|url=https://www.paramkumar.in/2020/08/unidentified-kshatriya-kayastha.html|access-date=2020-09-01}}</ref> *[https://web.archive.org/web/20071106043158/http://www.gamasutra.com/php-bin/news_index.php?story=15037 ప్రకటన: రామాయణ్ 3392 ఎ.డి. MMO ని అభివృద్ధి చేయడానికి SOE, వర్జిన్ కామిక్స్] *[https://web.archive.org/web/20081125075543/http://www.comicsbulletin.com/reviews/118899004739592.htm మొదటి ట్రేడ్ సమీక్ష], కామిక్స్ బులెటిన్ {{రామాయణం}} [[వర్గం:2006 కామిక్స్ పరిచయాలు]] [[వర్గం:రామాయణం ఆధారిత రచనలు]] [[వర్గం:వీడియో గేమ్‌లుగా మార్చబడిన కామిక్స్]] 5ajunhhh4k98bxg0cbwog9uetsqxd1a 0 503246 4907806 2026-07-18T12:50:55Z Kalasagary 107518 "[[:en:Special:Redirect/revision/1341622186|Angulimaal (film)]]" పేజీని అనువదించి సృష్టించారు 4907806 wikitext text/x-wiki {{short description|1960 సినిమా}} {{About|1960 సినిమా|ఈ పేరుతో ఉన్న ఇతర సినిమాల కోసం|అంగుళిమాల (అయోమయ నివృత్తి)}} {{EngvarB|date=April 2015}} {{Use dmy dates|date=May 2020}} {{Infobox film | name = అంగుళిమాల్ | image = Angulimaal_(1960).jpg | caption = | director = [[విజయ్ భట్]] | writer = అంగుళిమాల సుత్త <small>(అనుసరణ)</small><br>భవాని ప్రసాద్ మిశ్రా <small>(మాటలు)</small> | producer = | starring = [[భారత్ భూషణ్]]<br>[[నిమ్మి]]<br>[[అనితా గుహ]]<br>ఉల్లాస్ | cinematography = వి. అవధూత్ | editing = ప్రతాప్ దవే | music = [[అనిల్ బిశ్వాస్]]<br>[[భరత్ వ్యాస్]] <small>(సాహిత్యం)</small> | studio = థాయ్ ఇన్ఫర్మేషన్ సర్వీస్ | distributor = | released = {{Film date|1960}} | runtime = 153 నిమిషాలు | country = [[భారతదేశం]] | language = [[హిందీ]] | budget = | gross = }} '''''అంగుళిమాల్''''' 1960లో [[విజయ్ భట్]] దర్శకత్వం వహించిన [[హిందీ]] పౌరాణిక నాటక చిత్రం. ఈ చిత్రాన్ని థాయ్ ఇన్ఫర్మేషన్ సర్వీస్ కో. లిమిటెడ్ సమర్పించింది.<ref name="RajadhyakshaWillemen2014">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=rF8ABAAAQBAJ&pg=PA1994-IA635|title=Encyclopedia of Indian Cinema|author1=Ashish Rajadhyaksha|author2=Paul Willemen|date=10 July 2014|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-94325-7|page=1994|accessdate=14 January 2015}}</ref> [[వర్గం:1960 సినిమాలు]] au2xx1oekthmpcqdpht36d3i0gohxsn 4907807 4907806 2026-07-18T12:51:26Z Kalasagary 107518 4907807 wikitext text/x-wiki {{short description|1960 సినిమా}} {{About|1960 సినిమా|ఈ పేరుతో ఉన్న ఇతర సినిమాల కోసం|అంగుళిమాల (అయోమయ నివృత్తి)}} {{EngvarB|date=April 2015}} {{Use dmy dates|date=May 2020}} {{Infobox film | name = అంగుళిమాల్ | image = Angulimaal_(1960).jpg | caption = | director = [[విజయ్ భట్]] | producer = | writer = అంగుళిమాల సుత్త <small>(అనుసరణ)</small><br>భవాని ప్రసాద్ మిశ్రా <small>(మాటలు)</small> | starring = [[భారత్ భూషణ్]]<br>[[నిమ్మి]]<br>[[అనితా గుహ]]<br>ఉల్లాస్ | music = [[అనిల్ బిశ్వాస్]]<br>[[భరత్ వ్యాస్]] <small>(సాహిత్యం)</small> | cinematography = వి. అవధూత్ | editing = ప్రతాప్ దవే | distributor = | studio = థాయ్ ఇన్ఫర్మేషన్ సర్వీస్ | released = {{Film date|1960}} | runtime = 153 నిమిషాలు | country = [[భారతదేశం]] | language = [[హిందీ]] | budget = | gross = }} '''''అంగుళిమాల్''''' 1960లో [[విజయ్ భట్]] దర్శకత్వం వహించిన [[హిందీ]] పౌరాణిక నాటక చిత్రం. ఈ చిత్రాన్ని థాయ్ ఇన్ఫర్మేషన్ సర్వీస్ కో. లిమిటెడ్ సమర్పించింది.<ref name="RajadhyakshaWillemen2014">{{cite book|author1=Ashish Rajadhyaksha|author2=Paul Willemen|title=Encyclopedia of Indian Cinema|url=https://books.google.com/books?id=rF8ABAAAQBAJ&pg=PA1994-IA635|accessdate=14 January 2015|date=10 July 2014|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-94325-7|page=1994}}</ref> ప్రకాష్ పిక్చర్స్ బ్యానర్‌పై మాత్రమే కాకుండా, భట్ ఇతర నిర్మాతల కోసం బాన్‌ఫూల్ (1972), హీరా ఔర్ పత్థర్ (1964), థాయ్ ప్రభుత్వం బౌద్ధ కాలం నాటి చిత్రం ''అంగుళిమాల్'' లాంటి చిత్రాలకు దర్శకత్వం వహించాడు.<ref>{{cite web|url=http://www.vijaybhatt.net/spotlight_phase3.html|title=Vijay Bhatt-Spotlight|publisher=Pauravi Pathak|accessdate=14 January 2015}}</ref> కథను అంగుళిమాల సుత్త నుండి అనుసరించారు, భవానీ ప్రసాద్ మిశ్రా మాటలు రాశాడు. భట్ చిత్రాలకు క్రమం తప్పకుండా పనిచేసే బాబూభాయ్ మిస్త్రీ స్పెషల్ ఎఫెక్ట్స్ (ప్రత్యేక ప్రభావాలు) అందించాడు. సంగీత దర్శకుడు [[అనిల్ బిశ్వాస్]], పాటలను [[భరత్ వ్యాస్]] రాశాడు.<ref>{{cite web|url=http://www.lyricsbogie.com/category/movies/angulimaal-1960|title=Angulimaal (1960)|publisher=Lyricsbogie.com|accessdate=14 January 2015}}</ref> వి. అవధూత్ ఛాయాగ్రాహకుడిగా పనిచేశాడు, ఈ చిత్రంలో [[నిమ్మి]], [[భారత్ భూషణ్]], [[అనితా గుహ]], [[చంద్రశేఖర్ (నటుడు)|చంద్రశేఖర్]], అచలా సచ్‌దేవ్, మన్మోహన్ కృష్ణ, ప్రేమ్ అదీబ్, రామ్ మోహన్ నటించారు.<ref>{{cite web|url=http://www.citwf.com/film16001.htm|title=Angulimaal|publisher=Alan Goble|accessdate=14 January 2015}}</ref> రాగిణి (1958) చిత్రంలో బాలనటుడిగా కెరీర్ ప్రారంభించిన [[వినోద్ మెహ్రా]], యువ భారత్ భూషణ్ పాత్రను పోషించాడు. సినిమాలో అతనికి వినోద్ కుమార్ అని పేరు వేశారు.<ref name="Raj2009">{{cite book|author=Ashok Raj|title=Hero Vol.2|url=https://books.google.com/books?id=2wo9BAAAQBAJ&pg=PT102|year=2009|publisher=Hay House, Inc|isbn=978-93-81398-03-6|page=102}}</ref> ఈ చిత్రం [[గౌతమ బుద్ధుడు|బుద్ధుని]] కాలం నాటిది, బందిపోటు అంగుళిమాల్ జీవితాన్ని వివరిస్తుంది. పుట్టుకతో అహింసక్ అని పేరు పెట్టబడిన ఇతను రాజ పురోహితుని కుమారుడు. పండితుడి స్థాయి నుండి హంతక మార్గాల వైపు మళ్లి, తన బాధితుల వేళ్లను కత్తిరించి దండగా వేసుకుంటాడు, అందుకే అంగుళిమాల్ (వేళ్ల దండ) అని పిలుస్తారు. బుద్ధునితో జరిగిన ఎన్‌కౌంటర్ తర్వాత అతను హత్యలను విడిచిపెట్టి సన్యాసిగా మారుతాడు. ==కథా సంగ్రహం== అశుభాలు, తుఫానుతో కూడిన రాత్రి రాజ పురోహితుడికి ఒక బాలుడు జన్మిస్తాడు. జాతకం చదివిన తర్వాత, ఆ బిడ్డ బాగా చదువుకున్నప్పటికీ వేలాది మందిని చంపేవాడు అవుతాడని, వెళ్ళిన ప్రతిచోటా విధ్వంసం సృష్టిస్తాడని తెలుస్తుంది. బిడ్డను రాజు ఆశీర్వాదం కోసం తీసుకెళతారు, అతని జన్మకుండలి గురించి అడిగినప్పుడు రాజ జ్యోతిష్యుడు ఆ బిడ్డ సృష్టించే విపత్తు గురించి రాజుకు తెలియజేస్తాడు. ఆస్థానంలోని వారు బిడ్డను చంపాలని కోరుకుంటారు, కానీ నేరం జరగకముందే ఎవరినీ శిక్షించలేమని చెబుతూ రాజు వారిని ఆపుతాడు. అయితే, జ్యోతిష్యుడి హెచ్చరికతో రాజ గురువు ఆ బిడ్డను మొదటి పన్నెండు సంవత్సరాలు తన గురుకులానికి తీసుకెళ్లి ఉత్తమ విద్యార్థిగా తీర్చిదిద్దాలని నిర్ణయించుకుంటాడు, ఆ తర్వాత ఆచార్యుడు ఎనిమిదేళ్లపాటు విద్యాబుద్ధులు నేర్పి అత్యుత్తమంగా మారుస్తాడు. రాజు ఆ బాలుడికి అహింసక్ (శాంతి కాముకుడు) అని పేరు పెడతాడు. ఎనిమిదేళ్ల ప్రాథమిక శిక్షణ పూర్తి చేసిన తర్వాత, అహింసక్ ఆచార్యునితో కలిసి గురుకులానికి వెళతాడు, అక్కడ ఆచార్యుని భార్య గురుమాత ([[అనితా గుహ]]) విలువిద్య, వ్యాయామం, గుర్రపుస్వారీ నేర్పించడంలో సహాయపడుతుంది. అహింసక్ అన్ని కళల్లో రాణిస్తాడు. గురుకులంలో ప్రధానమంత్రి కుమారుడు మారుతి ([[చంద్రశేఖర్ (నటుడు)|చంద్రశేఖర్]]), అతని ఇద్దరు స్నేహితులు ధన్‌పాల్ (రామ్ మోహన్), కిషన్ (కేసరి) కూడా చదువుకుంటున్నారు. మారుతి యువరాణిని పెళ్లి చేసుకోవలసి ఉంటుంది. అహింసక్ అన్ని రంగాలలో ప్రావీణ్యం సంపాదించడంతో ఆచార్యుడు, గురుమాత నుండి అహింసక్‌కు దక్కుతున్న శ్రద్ధను చూసి ముగ్గురు స్నేహితులు అసూయపడతారు. కొన్నేళ్లు గడిచాక యువరాణి మాయాదేవి ([[నిమ్మి]]) సమీపంలోని అడవిలో వేటాడబోతోందని ఆచార్యుడికి సమాచారం అందుతుంది. మాయ దృష్టి మారుతి నుండి అహింసక్ వైపు మళ్లుతుందని మారుతి, అతని స్నేహితులు భయపడతారు. వేటాడుతుండగా, యువరాణి అహింసక్‌ను కలుస్తుంది. ఆమె ఎనిమిదవ పుట్టినరోజున కలుసుకున్నప్పటి నుండి అతన్ని ఇష్టపడుతుంది. వారు యువరాణి శిబిరానికి వెళతారు, అక్కడ గురుకులం నుండి వచ్చిన మారుతి, ధన్‌పాల్, కిషన్‌లను కలుస్తారు. తాము వివాహం చేసుకోబోతున్నందున అహింసక్‌కు దూరంగా ఉండాలని మారుతి యువరాణిని అడుగుతాడు, అయితే యువరాణి నిరాకరిస్తుంది. అహింసక్ వచ్చినప్పుడు, మారుతి బోనులో ఉన్న పులిని వదిలిపెడతాడు. గందరగోళం చూసి అహింసక్ పులిని ఎదుర్కొని మొదట ఒట్టి చేతులతో పోరాడి, చివరగా ఈటెతో చంపుతాడు. మాయాదేవి అహింసక్‌ను రాత్రికి శిబిరంలోనే ఉంచుతుంది. మారుతి, అతని స్నేహితులు గురుకులానికి తిరిగి వెళ్లి అహింసక్ అక్కడ ఉండటానికి కారణం గురించి ఆచార్యుడికి అబద్ధం చెబుతారు. రాత్రి బయట గడిపి గురుకుల నియమాలలో ఒకదాన్ని ఉల్లంఘించినందుకు ఆచార్యుడు అహింసక్‌పై కోపంగా ఉంటాడు, అతని వివరణ వినడానికి నిరాకరిస్తాడు. తన భార్య గురుమాత అహింసక్ పట్ల అదనపు ఆసక్తి కనబరుస్తోందని, గురుకులంలో అందరూ దీని గురించి మాట్లాడుకుంటున్నారని చెప్పడం ద్వారా మారుతి ఆచార్యుడిని మరింత రెచ్చగొడతాడు. మరొక గొడవలో అతన్ని ఇరికించిన తరువాత, ఆచార్యుడు వారిని నమ్మి అతని జన్మ పత్రికలోని అంచనాల గురించి అహింసక్‌ను అపహాస్యం చేయడం చూసి ముగ్గురు స్నేహితులు సంతోషిస్తారు. అందరూ గురుకులం విడిచిపెట్టి, విద్యార్థులు తమ గురువుకు నమస్కారం చేసే కార్యక్రమానికి హాజరు కావాల్సిన సమయం వస్తుంది. అహింసక్ అనారోగ్యానికి గురవుతాడు, జ్వరం తగ్గే వరకు ఉండాలని గురుమాత అతనికి చెబుతుంది. ఆచార్యుడు దీనిని చూసి మళ్ళీ అపార్థం చేసుకుంటాడు. అతను తన కోపాన్ని అహింసక్‌పై తీర్చుకుంటాడు. అతని విధిలో రాసినట్లుగా వేలాది మందిని చంపడానికి వెళ్ళమని ఎగతాళి చేస్తూ గురుకులాన్ని విడిచిపెట్టమని అడుగుతాడు. గురుమాతతో సంబంధం అంటగట్టి ధన్‌పాల్ అతన్ని మరింత రెచ్చగొడతాడు. కోపంతో అహింసక్ ధన్‌పాల్‌ను చంపుతాడు. అతను అక్కడి నుంచి పారిపోతాడు. అంచనా నిజమైందని ఆచార్యుడు నమ్ముతాడు. హత్య గురించి, గురుమాతతో అహింసక్‌కు ఉన్న సంబంధం గురించి మారుతి రాజుకు తెలియజేస్తాడు. అతన్ని పట్టుకోవడానికి రాజు సైనికులను పంపుతాడు. అతని తండ్రి అతన్ని తిరస్కరిస్తాడు. గురుమాత నీటిలో మునిగి ఆత్మహత్యకు ప్రయత్నిస్తుంది కానీ బుద్ధుని శిష్యులలో ఒకరు రక్షిస్తారు. అహింసక్ ప్రతి మనిషిని చంపాలనే కోరికతో ప్రజలను చంపడం ప్రారంభిస్తాడు. అతను వారి వేళ్లను కత్తిరించి, వాటిని దండగా చేసి మెడలో వేసుకుంటాడు. అతన్ని ఇప్పుడు అంగుళిమాల్ (వేళ్ల దండ) అని పిలుస్తారు. కథ తరువాత హంతకుడైన అంగుళిమాల్ చుట్టూ తిరుగుతుంది. అతను బుద్ధుడిని ఎదుర్కొని అతన్ని చంపడానికి ప్రయత్నిస్తాడు. బుద్ధునితో పరిచయం అతని జీవితాన్ని శాశ్వతంగా మారుస్తుంది. అతను తన చెడు మార్గాలను విడిచిపెట్టి సన్యాసిగా మారుతాడు. ==నటీనటులు== * [[నిమ్మి]] - యువరాణి మాయాదేవి * [[భారత్ భూషణ్]] - అహింసక్/అంగుళిమాల్ ** [[వినోద్ మెహ్రా]] - యువ అహింసక్ * [[అనితా గుహ]] - గురు మాత * [[చంద్రశేఖర్ (నటుడు)|చంద్రశేఖర్]] - మారుతి * అచలా సచ్‌దేవ్ - అహింసక్ తల్లి * మన్మోహన్ కృష్ణ - అహింసక్ తండ్రి/రాజ పురోహితుడు * ప్రేమ్ అదీబ్ - మహారాజు * రామ్ మోహన్ - ధన్‌పాల్ * కేసరి - కృష్ణ * [[హెలెన్]] - గిరిజన నర్తకి * ఉల్లాస్ - ఆచార్యుడు * బిమ్లా * షీలా కాశ్మీరి ==సాంకేతిక వర్గం== ఈ సినిమా సాంకేతిక నిపుణులు:<ref>{{cite web|url=http://www.gomolo.com/angulimal-movie-cast-crew/3112|title=Cast and crew Angulimaal|publisher=Gomolo.com|accessdate=14 January 2015}}</ref> * నిర్మాణం: థాయ్ ఇన్ఫర్మేషన్ సర్వీస్ కో. లిమిటెడ్. * దర్శకుడు: [[విజయ్ భట్]] * కథా అనుసరణ: అంగుళిమాల సుత్త * మాటలు: భవానీ ప్రసాద్ మిశ్రా * కొరియోగ్రఫీ: చిమన్ షేత్ * మేకప్: ఎం. ఎన్. బోర్కర్ * దుస్తులు: గఫార్, కృష్ణ * పాటల రికార్డింగ్: మినూ కట్రక్, కౌశిక్, ఇషాన్ ఘోష్ * స్పెషల్ ఎఫెక్ట్స్: బాబూభాయ్ మిస్త్రీ * ఛాయాగ్రహణం: వి. అవధూత్ * కూర్పు: ప్రతాప్ దవే * కళా దర్శకత్వం: కను దేశాయ్ * సాహిత్యం: [[భరత్ వ్యాస్]] * సంగీతం: [[అనిల్ బిశ్వాస్]] ==సమీక్ష== ఈ చిత్రానికి 24 ఫిబ్రవరి 1961 ఫిల్మ్‌ఫేర్ మ్యాగజైన్ సంచికలో అనుకూలమైన సమీక్ష లభించింది. పండితుడు, హంతకుడు, సన్యాసి అనే తన పాత్రలోని మూడు కోణాలను ప్రదర్శించడంలో భారత్ భూషణ్ లోతైన అవగాహన, చిత్తశుద్ధికి ప్రశంసలు అందుకున్నాడు. నిమ్మి, అనితా గుహ, ఉల్లాస్ తమ నటనలో ఆకట్టుకునేలా ఉన్నారని భావించారు. "బుద్ధం శరణం గచ్ఛామి" పాట స్ఫూర్తిదాయకంగా నిలిచింది. సమీక్షకుడి ప్రకారం మాటలు, కళా దర్శకత్వం, ఛాయాగ్రహణం అంగుళిమాల్‌ను ఒక చిరస్మరణీయ చిత్రంగా మార్చడానికి సహాయపడ్డాయి.<ref name=Cineplot>{{cite web|title=Review-Angulimaal|url=http://cineplot.com/angulimaal-1960/|website=cineplot.com|accessdate=14 January 2015|ref=Filmfare, 24 February 1961}}</ref> ==సంగీతం== సంగీతాన్ని [[అనిల్ బిశ్వాస్]] సమకూర్చాడు, పాటలను [[భరత్ వ్యాస్]] రాశాడు. నేపథ్య గానాన్ని [[లతా మంగేష్కర్]], [[మన్నా డే]], [[ఆశా భోంస్లే]], మీనా కపూర్, హారతి ముఖర్జీ అందించారు.<ref>{{cite web |title=Angulimaal 1960 |url=http://myswar.co/album/angulimaal-1960 |archive-url= |archive-date= |accessdate= |website=MySwar |publisher=}}</ref> "ఆయీ ఆయీ బసంతి బేలా" పాట బసంత్ రాగంతో ప్రారంభమవుతుంది, తర్వాత ఖమాజ్ రాగంలో ఒక నృత్య గీతం వస్తుంది, ఆపై హోలీ పాటల క్రమం కోసం తిరిగి బసంత్ రాగానికి వస్తుంది.<ref name=Mishra>{{cite web|last1=Mishra|first1=R. C.|title=Vasantotsav and Holi, Film 'Angulimaal' (1960)|url=http://mishraraag.blogspot.in/2012/03/festival-of-basant-and-holi.html|website=mis.inhraraag.blogspot|date=5 March 2012 |publisher=R. C. Mishra|accessdate=14 January 2015}}</ref> ===పాటల జాబితా=== {| class="wikitable" style="font-size:95%;" ! # !! పాట !! గాయకులు |- | 1 | "బుద్ధం శరణం గచ్ఛామి" | [[మన్నా డే]] |- | 2 | "ఆయీ ఆయీ బసంతి బేలా" | [[లతా మంగేష్కర్]], [[మన్నా డే]], మీనా కపూర్ |- | 3 | "ఓ మురళీ వాలే గోపాల్" | [[ఆశా భోంస్లే]] |- | 4 | "బడే ఆయే శికారి శికార్ కర్నే/ఇన్ భోలే భాలే హిరణో పే వార్ కర్నే" | [[మన్నా డే]], [[ఆశా భోంస్లే]] |- | 5 | "ధీరే ధీరే ధల్ రే చందా" | హారతి ముఖర్జీ |- | 6 | "తేరే మన్ మే కౌన్, జా రే నా బతావూ మై తో నామ్ చిత్‌చోర్ కా" | [[లతా మంగేష్కర్]], మీనా కపూర్ |- | 7 | "మేరే చంచల్ నైనా మధు రస్" | మీనా కపూర్ |- | 8 | "జబ్ దుఖ్ కీ ఘడియా ఆయే" | [[మన్నా డే]], [[ఆశా భోంస్లే]] |} ==మూలాలు== {{reflist}} ==బాహ్య లింకులు== *{{IMDb title|id =0156287|title =అంగుళిమాల్ (1960) }} {{విజయ్ భట్}} [[వర్గం:1960 సినిమాలు]] [[వర్గం:1960 హిందీ సినిమాలు]] [[వర్గం:భారతీయ సినిమాలు]] [[వర్గం:విజయ్ భట్ దర్శకత్వం వహించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:అనిల్ బిశ్వాస్ సంగీతం అందించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:గౌతమ బుద్ధుని సాంస్కృతిక చిత్రణలు]] [[వర్గం:హిందీ నాటక సినిమాలు]] [[వర్గం:ప్రాచీన భారతదేశంలో సాగే సినిమాలు]] o1e52uszzz47bj1xy8ufz836mnxo9qf 4907808 4907807 2026-07-18T12:52:38Z Kalasagary 107518 4907808 wikitext text/x-wiki {{About|1960 సినిమా|ఈ పేరుతో ఉన్న ఇతర సినిమాల కోసం|అంగుళిమాల (అయోమయ నివృత్తి)}} {{Infobox film | name = అంగుళిమాల్ | image = Angulimaal_(1960).jpg | caption = | director = [[విజయ్ భట్]] | producer = | writer = అంగుళిమాల సుత్త <small>(అనుసరణ)</small><br>భవాని ప్రసాద్ మిశ్రా <small>(మాటలు)</small> | starring = [[భారత్ భూషణ్]]<br>[[నిమ్మి]]<br>[[అనితా గుహ]]<br>ఉల్లాస్ | music = [[అనిల్ బిశ్వాస్]]<br>[[భరత్ వ్యాస్]] <small>(సాహిత్యం)</small> | cinematography = వి. అవధూత్ | editing = ప్రతాప్ దవే | distributor = | studio = థాయ్ ఇన్ఫర్మేషన్ సర్వీస్ | released = {{Film date|1960}} | runtime = 153 నిమిషాలు | country = [[భారతదేశం]] | language = [[హిందీ]] | budget = | gross = }} '''''అంగుళిమాల్''''' 1960లో విజయ్ భట్ దర్శకత్వం వహించిన [[హిందీ]] పౌరాణిక నాటక చిత్రం. ఈ చిత్రాన్ని థాయ్ ఇన్ఫర్మేషన్ సర్వీస్ కో. లిమిటెడ్ సమర్పించింది.<ref name="RajadhyakshaWillemen2014">{{cite book|author1=Ashish Rajadhyaksha|author2=Paul Willemen|title=Encyclopedia of Indian Cinema|url=https://books.google.com/books?id=rF8ABAAAQBAJ&pg=PA1994-IA635|accessdate=14 January 2015|date=10 July 2014|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-94325-7|page=1994}}</ref> ప్రకాష్ పిక్చర్స్ బ్యానర్‌పై మాత్రమే కాకుండా, భట్ ఇతర నిర్మాతల కోసం బాన్‌ఫూల్ (1972), హీరా ఔర్ పత్థర్ (1964), థాయ్ ప్రభుత్వం బౌద్ధ కాలం నాటి చిత్రం ''అంగుళిమాల్'' లాంటి చిత్రాలకు దర్శకత్వం వహించాడు.<ref>{{cite web|url=http://www.vijaybhatt.net/spotlight_phase3.html|title=Vijay Bhatt-Spotlight|publisher=Pauravi Pathak|accessdate=14 January 2015}}</ref> కథను అంగుళిమాల సుత్త నుండి అనుసరించారు, భవానీ ప్రసాద్ మిశ్రా మాటలు రాశాడు. భట్ చిత్రాలకు క్రమం తప్పకుండా పనిచేసే బాబూభాయ్ మిస్త్రీ స్పెషల్ ఎఫెక్ట్స్ (ప్రత్యేక ప్రభావాలు) అందించాడు. సంగీత దర్శకుడు అనిల్ బిశ్వాస్, పాటలను భరత్ వ్యాస్ రాశాడు.<ref>{{cite web|url=http://www.lyricsbogie.com/category/movies/angulimaal-1960|title=Angulimaal (1960)|publisher=Lyricsbogie.com|accessdate=14 January 2015}}</ref> వి. అవధూత్ ఛాయాగ్రాహకుడిగా పనిచేశాడు, ఈ చిత్రంలో [[నిమ్మి]], భారత్ భూషణ్, [[అనితా గుహ]], చంద్రశేఖర్, అచలా సచ్‌దేవ్, మన్మోహన్ కృష్ణ, ప్రేమ్ అదీబ్, రామ్ మోహన్ నటించారు.<ref>{{cite web|url=http://www.citwf.com/film16001.htm|title=Angulimaal|publisher=Alan Goble|accessdate=14 January 2015}}</ref> రాగిణి (1958) చిత్రంలో బాలనటుడిగా కెరీర్ ప్రారంభించిన వినోద్ మెహ్రా, యువ భారత్ భూషణ్ పాత్రను పోషించాడు. సినిమాలో అతనికి వినోద్ కుమార్ అని పేరు వేశారు.<ref name="Raj2009">{{cite book|author=Ashok Raj|title=Hero Vol.2|url=https://books.google.com/books?id=2wo9BAAAQBAJ&pg=PT102|year=2009|publisher=Hay House, Inc|isbn=978-93-81398-03-6|page=102}}</ref> ఈ చిత్రం [[గౌతమ బుద్ధుడు|బుద్ధుని]] కాలం నాటిది, బందిపోటు అంగుళిమాల్ జీవితాన్ని వివరిస్తుంది. పుట్టుకతో అహింసక్ అని పేరు పెట్టబడిన ఇతను రాజ పురోహితుని కుమారుడు. పండితుడి స్థాయి నుండి హంతక మార్గాల వైపు మళ్లి, తన బాధితుల వేళ్లను కత్తిరించి దండగా వేసుకుంటాడు, అందుకే అంగుళిమాల్ (వేళ్ల దండ) అని పిలుస్తారు. బుద్ధునితో జరిగిన ఎన్‌కౌంటర్ తర్వాత అతను హత్యలను విడిచిపెట్టి సన్యాసిగా మారుతాడు. ==కథా సంగ్రహం== అశుభాలు, తుఫానుతో కూడిన రాత్రి రాజ పురోహితుడికి ఒక బాలుడు జన్మిస్తాడు. జాతకం చదివిన తర్వాత, ఆ బిడ్డ బాగా చదువుకున్నప్పటికీ వేలాది మందిని చంపేవాడు అవుతాడని, వెళ్ళిన ప్రతిచోటా విధ్వంసం సృష్టిస్తాడని తెలుస్తుంది. బిడ్డను రాజు ఆశీర్వాదం కోసం తీసుకెళతారు, అతని జన్మకుండలి గురించి అడిగినప్పుడు రాజ జ్యోతిష్యుడు ఆ బిడ్డ సృష్టించే విపత్తు గురించి రాజుకు తెలియజేస్తాడు. ఆస్థానంలోని వారు బిడ్డను చంపాలని కోరుకుంటారు, కానీ నేరం జరగకముందే ఎవరినీ శిక్షించలేమని చెబుతూ రాజు వారిని ఆపుతాడు. అయితే, జ్యోతిష్యుడి హెచ్చరికతో రాజ గురువు ఆ బిడ్డను మొదటి పన్నెండు సంవత్సరాలు తన గురుకులానికి తీసుకెళ్లి ఉత్తమ విద్యార్థిగా తీర్చిదిద్దాలని నిర్ణయించుకుంటాడు, ఆ తర్వాత ఆచార్యుడు ఎనిమిదేళ్లపాటు విద్యాబుద్ధులు నేర్పి అత్యుత్తమంగా మారుస్తాడు. రాజు ఆ బాలుడికి అహింసక్ (శాంతి కాముకుడు) అని పేరు పెడతాడు. ఎనిమిదేళ్ల ప్రాథమిక శిక్షణ పూర్తి చేసిన తర్వాత, అహింసక్ ఆచార్యునితో కలిసి గురుకులానికి వెళతాడు, అక్కడ ఆచార్యుని భార్య గురుమాత ([[అనితా గుహ]]) విలువిద్య, వ్యాయామం, గుర్రపుస్వారీ నేర్పించడంలో సహాయపడుతుంది. అహింసక్ అన్ని కళల్లో రాణిస్తాడు. గురుకులంలో ప్రధానమంత్రి కుమారుడు మారుతి (చంద్రశేఖర్), అతని ఇద్దరు స్నేహితులు ధన్‌పాల్ (రామ్ మోహన్), కిషన్ (కేసరి) కూడా చదువుకుంటున్నారు. మారుతి యువరాణిని పెళ్లి చేసుకోవలసి ఉంటుంది. అహింసక్ అన్ని రంగాలలో ప్రావీణ్యం సంపాదించడంతో ఆచార్యుడు, గురుమాత నుండి అహింసక్‌కు దక్కుతున్న శ్రద్ధను చూసి ముగ్గురు స్నేహితులు అసూయపడతారు. కొన్నేళ్లు గడిచాక యువరాణి మాయాదేవి ([[నిమ్మి]]) సమీపంలోని అడవిలో వేటాడబోతోందని ఆచార్యుడికి సమాచారం అందుతుంది. మాయ దృష్టి మారుతి నుండి అహింసక్ వైపు మళ్లుతుందని మారుతి, అతని స్నేహితులు భయపడతారు. వేటాడుతుండగా, యువరాణి అహింసక్‌ను కలుస్తుంది. ఆమె ఎనిమిదవ పుట్టినరోజున కలుసుకున్నప్పటి నుండి అతన్ని ఇష్టపడుతుంది. వారు యువరాణి శిబిరానికి వెళతారు, అక్కడ గురుకులం నుండి వచ్చిన మారుతి, ధన్‌పాల్, కిషన్‌లను కలుస్తారు. తాము వివాహం చేసుకోబోతున్నందున అహింసక్‌కు దూరంగా ఉండాలని మారుతి యువరాణిని అడుగుతాడు, అయితే యువరాణి నిరాకరిస్తుంది. అహింసక్ వచ్చినప్పుడు, మారుతి బోనులో ఉన్న పులిని వదిలిపెడతాడు. గందరగోళం చూసి అహింసక్ పులిని ఎదుర్కొని మొదట ఒట్టి చేతులతో పోరాడి, చివరగా ఈటెతో చంపుతాడు. మాయాదేవి అహింసక్‌ను రాత్రికి శిబిరంలోనే ఉంచుతుంది. మారుతి, అతని స్నేహితులు గురుకులానికి తిరిగి వెళ్లి అహింసక్ అక్కడ ఉండటానికి కారణం గురించి ఆచార్యుడికి అబద్ధం చెబుతారు. రాత్రి బయట గడిపి గురుకుల నియమాలలో ఒకదాన్ని ఉల్లంఘించినందుకు ఆచార్యుడు అహింసక్‌పై కోపంగా ఉంటాడు, అతని వివరణ వినడానికి నిరాకరిస్తాడు. తన భార్య గురుమాత అహింసక్ పట్ల అదనపు ఆసక్తి కనబరుస్తోందని, గురుకులంలో అందరూ దీని గురించి మాట్లాడుకుంటున్నారని చెప్పడం ద్వారా మారుతి ఆచార్యుడిని మరింత రెచ్చగొడతాడు. మరొక గొడవలో అతన్ని ఇరికించిన తరువాత, ఆచార్యుడు వారిని నమ్మి అతని జన్మ పత్రికలోని అంచనాల గురించి అహింసక్‌ను అపహాస్యం చేయడం చూసి ముగ్గురు స్నేహితులు సంతోషిస్తారు. అందరూ గురుకులం విడిచిపెట్టి, విద్యార్థులు తమ గురువుకు నమస్కారం చేసే కార్యక్రమానికి హాజరు కావాల్సిన సమయం వస్తుంది. అహింసక్ అనారోగ్యానికి గురవుతాడు, జ్వరం తగ్గే వరకు ఉండాలని గురుమాత అతనికి చెబుతుంది. ఆచార్యుడు దీనిని చూసి మళ్ళీ అపార్థం చేసుకుంటాడు. అతను తన కోపాన్ని అహింసక్‌పై తీర్చుకుంటాడు. అతని విధిలో రాసినట్లుగా వేలాది మందిని చంపడానికి వెళ్ళమని ఎగతాళి చేస్తూ గురుకులాన్ని విడిచిపెట్టమని అడుగుతాడు. గురుమాతతో సంబంధం అంటగట్టి ధన్‌పాల్ అతన్ని మరింత రెచ్చగొడతాడు. కోపంతో అహింసక్ ధన్‌పాల్‌ను చంపుతాడు. అతను అక్కడి నుంచి పారిపోతాడు. అంచనా నిజమైందని ఆచార్యుడు నమ్ముతాడు. హత్య గురించి, గురుమాతతో అహింసక్‌కు ఉన్న సంబంధం గురించి మారుతి రాజుకు తెలియజేస్తాడు. అతన్ని పట్టుకోవడానికి రాజు సైనికులను పంపుతాడు. అతని తండ్రి అతన్ని తిరస్కరిస్తాడు. గురుమాత నీటిలో మునిగి ఆత్మహత్యకు ప్రయత్నిస్తుంది కానీ బుద్ధుని శిష్యులలో ఒకరు రక్షిస్తారు. అహింసక్ ప్రతి మనిషిని చంపాలనే కోరికతో ప్రజలను చంపడం ప్రారంభిస్తాడు. అతను వారి వేళ్లను కత్తిరించి, వాటిని దండగా చేసి మెడలో వేసుకుంటాడు. అతన్ని ఇప్పుడు అంగుళిమాల్ (వేళ్ల దండ) అని పిలుస్తారు. కథ తరువాత హంతకుడైన అంగుళిమాల్ చుట్టూ తిరుగుతుంది. అతను బుద్ధుడిని ఎదుర్కొని అతన్ని చంపడానికి ప్రయత్నిస్తాడు. బుద్ధునితో పరిచయం అతని జీవితాన్ని శాశ్వతంగా మారుస్తుంది. అతను తన చెడు మార్గాలను విడిచిపెట్టి సన్యాసిగా మారుతాడు. ==నటీనటులు== * నిమ్మి - యువరాణి మాయాదేవి * భారత్ భూషణ్ - అహింసక్/అంగుళిమాల్ ** వినోద్ మెహ్రా - యువ అహింసక్ * [[అనితా గుహ]] - గురు మాత * చంద్రశేఖర్ - మారుతి * అచలా సచ్‌దేవ్ - అహింసక్ తల్లి * మన్మోహన్ కృష్ణ - అహింసక్ తండ్రి/రాజ పురోహితుడు * ప్రేమ్ అదీబ్ - మహారాజు * రామ్ మోహన్ - ధన్‌పాల్ * కేసరి - కృష్ణ * హెలెన్ - గిరిజన నర్తకి * ఉల్లాస్ - ఆచార్యుడు * బిమ్లా * షీలా కాశ్మీరి ==సాంకేతిక వర్గం== ఈ సినిమా సాంకేతిక నిపుణులు:<ref>{{cite web|url=http://www.gomolo.com/angulimal-movie-cast-crew/3112|title=Cast and crew Angulimaal|publisher=Gomolo.com|accessdate=14 January 2015}}</ref> * నిర్మాణం: థాయ్ ఇన్ఫర్మేషన్ సర్వీస్ కో. లిమిటెడ్. * దర్శకుడు: విజయ్ భట్ * కథా అనుసరణ: అంగుళిమాల సుత్త * మాటలు: భవానీ ప్రసాద్ మిశ్రా * కొరియోగ్రఫీ: చిమన్ షేత్ * మేకప్: ఎం. ఎన్. బోర్కర్ * దుస్తులు: గఫార్, కృష్ణ * పాటల రికార్డింగ్: మినూ కట్రక్, కౌశిక్, ఇషాన్ ఘోష్ * స్పెషల్ ఎఫెక్ట్స్: బాబూభాయ్ మిస్త్రీ * ఛాయాగ్రహణం: వి. అవధూత్ * కూర్పు: ప్రతాప్ దవే * కళా దర్శకత్వం: కను దేశాయ్ * సాహిత్యం: భరత్ వ్యాస్ * సంగీతం: అనిల్ బిశ్వాస్ ==సమీక్ష== ఈ చిత్రానికి 24 ఫిబ్రవరి 1961 ఫిల్మ్‌ఫేర్ మ్యాగజైన్ సంచికలో అనుకూలమైన సమీక్ష లభించింది. పండితుడు, హంతకుడు, సన్యాసి అనే తన పాత్రలోని మూడు కోణాలను ప్రదర్శించడంలో భారత్ భూషణ్ లోతైన అవగాహన, చిత్తశుద్ధికి ప్రశంసలు అందుకున్నాడు. నిమ్మి, అనితా గుహ, ఉల్లాస్ తమ నటనలో ఆకట్టుకునేలా ఉన్నారని భావించారు. "బుద్ధం శరణం గచ్ఛామి" పాట స్ఫూర్తిదాయకంగా నిలిచింది. సమీక్షకుడి ప్రకారం మాటలు, కళా దర్శకత్వం, ఛాయాగ్రహణం అంగుళిమాల్‌ను ఒక చిరస్మరణీయ చిత్రంగా మార్చడానికి సహాయపడ్డాయి.<ref name=Cineplot>{{cite web|title=Review-Angulimaal|url=http://cineplot.com/angulimaal-1960/|website=cineplot.com|accessdate=14 January 2015|ref=Filmfare, 24 February 1961}}</ref> ==సంగీతం== సంగీతాన్ని అనిల్ బిశ్వాస్ సమకూర్చాడు, పాటలను భరత్ వ్యాస్ రాశాడు. నేపథ్య గానాన్ని [[లతా మంగేష్కర్]], [[మన్నా డే]], [[ఆశా భోంస్లే]], మీనా కపూర్, హారతి ముఖర్జీ అందించారు.<ref>{{cite web |title=Angulimaal 1960 |url=http://myswar.co/album/angulimaal-1960 |archive-url= |archive-date= |accessdate= |website=MySwar |publisher=}}</ref> "ఆయీ ఆయీ బసంతి బేలా" పాట బసంత్ రాగంతో ప్రారంభమవుతుంది, తర్వాత ఖమాజ్ రాగంలో ఒక నృత్య గీతం వస్తుంది, ఆపై హోలీ పాటల క్రమం కోసం తిరిగి బసంత్ రాగానికి వస్తుంది.<ref name=Mishra>{{cite web|last1=Mishra|first1=R. C.|title=Vasantotsav and Holi, Film 'Angulimaal' (1960)|url=http://mishraraag.blogspot.in/2012/03/festival-of-basant-and-holi.html|website=mis.inhraraag.blogspot|date=5 March 2012 |publisher=R. C. Mishra|accessdate=14 January 2015}}</ref> ===పాటల జాబితా=== {| class="wikitable" style="font-size:95%;" ! # !! పాట !! గాయకులు |- | 1 | "బుద్ధం శరణం గచ్ఛామి" | [[మన్నా డే]] |- | 2 | "ఆయీ ఆయీ బసంతి బేలా" | [[లతా మంగేష్కర్]], [[మన్నా డే]], మీనా కపూర్ |- | 3 | "ఓ మురళీ వాలే గోపాల్" | [[ఆశా భోంస్లే]] |- | 4 | "బడే ఆయే శికారి శికార్ కర్నే/ఇన్ భోలే భాలే హిరణో పే వార్ కర్నే" | [[మన్నా డే]], [[ఆశా భోంస్లే]] |- | 5 | "ధీరే ధీరే ధల్ రే చందా" | హారతి ముఖర్జీ |- | 6 | "తేరే మన్ మే కౌన్, జా రే నా బతావూ మై తో నామ్ చిత్‌చోర్ కా" | [[లతా మంగేష్కర్]], మీనా కపూర్ |- | 7 | "మేరే చంచల్ నైనా మధు రస్" | మీనా కపూర్ |- | 8 | "జబ్ దుఖ్ కీ ఘడియా ఆయే" | [[మన్నా డే]], [[ఆశా భోంస్లే]] |} ==మూలాలు== {{reflist}} ==బాహ్య లింకులు== *{{IMDb title|id =0156287|title =అంగుళిమాల్ (1960) }} [[వర్గం:1960 సినిమాలు]] [[వర్గం:1960 హిందీ సినిమాలు]] [[వర్గం:భారతీయ సినిమాలు]] [[వర్గం:విజయ్ భట్ దర్శకత్వం వహించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:అనిల్ బిశ్వాస్ సంగీతం అందించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:గౌతమ బుద్ధుని సాంస్కృతిక చిత్రణలు]] [[వర్గం:హిందీ నాటక సినిమాలు]] [[వర్గం:ప్రాచీన భారతదేశంలో సాగే సినిమాలు]] 47ea2ubl5xg65cdkmnbjfjy7g1gttdg 4907820 4907808 2026-07-18T13:06:23Z Kalasagary 107518 4907820 wikitext text/x-wiki {{About|1960 సినిమా|ఈ పేరుతో ఉన్న ఇతర సినిమాల కోసం|అంగుళిమాల (అయోమయ నివృత్తి)}} {{Infobox film | name = అంగుళిమాల్ | image = Angulimaal_(1960).jpg | caption = | director = [[విజయ్ భట్]] | producer = | writer = అంగుళిమాల సుత్త <small>(అనుసరణ)</small><br>భవాని ప్రసాద్ మిశ్రా <small>(మాటలు)</small> | starring = [[భారత్ భూషణ్]]<br>[[నిమ్మి]]<br>[[అనితా గుహ]]<br>ఉల్లాస్ | music = [[అనిల్ బిశ్వాస్]]<br>[[భరత్ వ్యాస్]] <small>(సాహిత్యం)</small> | cinematography = వి. అవధూత్ | editing = ప్రతాప్ దవే | distributor = | studio = థాయ్ ఇన్ఫర్మేషన్ సర్వీస్ | released = {{Film date|1960}} | runtime = 153 నిమిషాలు | country = [[భారతదేశం]] | language = [[హిందీ]] | budget = | gross = }} '''''అంగుళిమాల్''''' 1960లో విజయ్ భట్ దర్శకత్వం వహించిన [[హిందీ]] పౌరాణిక నాటక చిత్రం. ఈ చిత్రాన్ని థాయ్ ఇన్ఫర్మేషన్ సర్వీస్ కో. లిమిటెడ్ సమర్పించింది.<ref name="RajadhyakshaWillemen2014">{{cite book|author1=Ashish Rajadhyaksha|author2=Paul Willemen|title=Encyclopedia of Indian Cinema|url=https://books.google.com/books?id=rF8ABAAAQBAJ&pg=PA1994-IA635|accessdate=14 January 2015|date=10 July 2014|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-94325-7|page=1994}}</ref> ప్రకాష్ పిక్చర్స్ బ్యానర్‌పై మాత్రమే కాకుండా, భట్ ఇతర నిర్మాతల కోసం బాన్‌ఫూల్ (1972), హీరా ఔర్ పత్థర్ (1964), థాయ్ ప్రభుత్వం బౌద్ధ కాలం నాటి చిత్రం ''అంగుళిమాల్'' లాంటి చిత్రాలకు దర్శకత్వం వహించాడు.<ref>{{cite web|url=http://www.vijaybhatt.net/spotlight_phase3.html|title=Vijay Bhatt-Spotlight|publisher=Pauravi Pathak|accessdate=14 January 2015}}</ref> కథను అంగుళిమాల సుత్త నుండి అనుసరించారు, భవానీ ప్రసాద్ మిశ్రా మాటలు రాశాడు. భట్ చిత్రాలకు క్రమం తప్పకుండా పనిచేసే బాబూభాయ్ మిస్త్రీ స్పెషల్ ఎఫెక్ట్స్ (ప్రత్యేక ప్రభావాలు) అందించాడు. సంగీత దర్శకుడు అనిల్ బిశ్వాస్, పాటలను భరత్ వ్యాస్ రాశాడు.<ref>{{cite web|url=http://www.lyricsbogie.com/category/movies/angulimaal-1960|title=Angulimaal (1960)|publisher=Lyricsbogie.com|accessdate=14 January 2015}}</ref> వి. అవధూత్ ఛాయాగ్రాహకుడిగా పనిచేశాడు, ఈ చిత్రంలో [[నిమ్మి]], భారత్ భూషణ్, [[అనితా గుహ]], చంద్రశేఖర్, అచలా సచ్‌దేవ్, మన్మోహన్ కృష్ణ, ప్రేమ్ అదీబ్, రామ్ మోహన్ నటించారు.<ref>{{cite web|url=http://www.citwf.com/film16001.htm|title=Angulimaal|publisher=Alan Goble|accessdate=14 January 2015}}</ref> రాగిణి (1958) చిత్రంలో బాలనటుడిగా కెరీర్ ప్రారంభించిన వినోద్ మెహ్రా, యువ భారత్ భూషణ్ పాత్రను పోషించాడు. సినిమాలో అతనికి వినోద్ కుమార్ అని పేరు వేశారు.<ref name="Raj2009">{{cite book|author=Ashok Raj|title=Hero Vol.2|url=https://books.google.com/books?id=2wo9BAAAQBAJ&pg=PT102|year=2009|publisher=Hay House, Inc|isbn=978-93-81398-03-6|page=102}}</ref> ఈ చిత్రం [[గౌతమ బుద్ధుడు|బుద్ధుని]] కాలం నాటిది, బందిపోటు అంగుళిమాల్ జీవితాన్ని వివరిస్తుంది. పుట్టుకతో అహింసక్ అని పేరు పెట్టబడిన ఇతను రాజ పురోహితుని కుమారుడు. పండితుడి స్థాయి నుండి హంతక మార్గాల వైపు మళ్లి, తన బాధితుల వేళ్లను కత్తిరించి దండగా వేసుకుంటాడు, అందుకే అంగుళిమాల్ (వేళ్ల దండ) అని పిలుస్తారు. బుద్ధునితో జరిగిన ఎన్‌కౌంటర్ తర్వాత అతను హత్యలను విడిచిపెట్టి సన్యాసిగా మారుతాడు. ==కథా సంగ్రహం== అశుభాలు, తుఫానుతో కూడిన రాత్రి రాజ పురోహితుడికి ఒక బాలుడు జన్మిస్తాడు. జాతకం చదివిన తర్వాత, ఆ బిడ్డ బాగా చదువుకున్నప్పటికీ వేలాది మందిని చంపేవాడు అవుతాడని, వెళ్ళిన ప్రతిచోటా విధ్వంసం సృష్టిస్తాడని తెలుస్తుంది. బిడ్డను రాజు ఆశీర్వాదం కోసం తీసుకెళతారు, అతని జన్మకుండలి గురించి అడిగినప్పుడు రాజ జ్యోతిష్యుడు ఆ బిడ్డ సృష్టించే విపత్తు గురించి రాజుకు తెలియజేస్తాడు. ఆస్థానంలోని వారు బిడ్డను చంపాలని కోరుకుంటారు, కానీ నేరం జరగకముందే ఎవరినీ శిక్షించలేమని చెబుతూ రాజు వారిని ఆపుతాడు. అయితే, జ్యోతిష్యుడి హెచ్చరికతో రాజ గురువు ఆ బిడ్డను మొదటి పన్నెండు సంవత్సరాలు తన గురుకులానికి తీసుకెళ్లి ఉత్తమ విద్యార్థిగా తీర్చిదిద్దాలని నిర్ణయించుకుంటాడు, ఆ తర్వాత ఆచార్యుడు ఎనిమిదేళ్లపాటు విద్యాబుద్ధులు నేర్పి అత్యుత్తమంగా మారుస్తాడు. రాజు ఆ బాలుడికి అహింసక్ (శాంతి కాముకుడు) అని పేరు పెడతాడు. ఎనిమిదేళ్ల ప్రాథమిక శిక్షణ పూర్తి చేసిన తర్వాత, అహింసక్ ఆచార్యునితో కలిసి గురుకులానికి వెళతాడు, అక్కడ ఆచార్యుని భార్య గురుమాత ([[అనితా గుహ]]) విలువిద్య, వ్యాయామం, గుర్రపుస్వారీ నేర్పించడంలో సహాయపడుతుంది. అహింసక్ అన్ని కళల్లో రాణిస్తాడు. గురుకులంలో ప్రధానమంత్రి కుమారుడు మారుతి (చంద్రశేఖర్), అతని ఇద్దరు స్నేహితులు ధన్‌పాల్ (రామ్ మోహన్), కిషన్ (కేసరి) కూడా చదువుకుంటున్నారు. మారుతి యువరాణిని పెళ్లి చేసుకోవలసి ఉంటుంది. అహింసక్ అన్ని రంగాలలో ప్రావీణ్యం సంపాదించడంతో ఆచార్యుడు, గురుమాత నుండి అహింసక్‌కు దక్కుతున్న శ్రద్ధను చూసి ముగ్గురు స్నేహితులు అసూయపడతారు. కొన్నేళ్లు గడిచాక యువరాణి మాయాదేవి (నిమ్మి) సమీపంలోని అడవిలో వేటాడబోతోందని ఆచార్యుడికి సమాచారం అందుతుంది. మాయ దృష్టి మారుతి నుండి అహింసక్ వైపు మళ్లుతుందని మారుతి, అతని స్నేహితులు భయపడతారు. వేటాడుతుండగా, యువరాణి అహింసక్‌ను కలుస్తుంది. ఆమె ఎనిమిదవ పుట్టినరోజున కలుసుకున్నప్పటి నుండి అతన్ని ఇష్టపడుతుంది. వారు యువరాణి శిబిరానికి వెళతారు, అక్కడ గురుకులం నుండి వచ్చిన మారుతి, ధన్‌పాల్, కిషన్‌లను కలుస్తారు. తాము వివాహం చేసుకోబోతున్నందున అహింసక్‌కు దూరంగా ఉండాలని మారుతి యువరాణిని అడుగుతాడు, అయితే యువరాణి నిరాకరిస్తుంది. అహింసక్ వచ్చినప్పుడు, మారుతి బోనులో ఉన్న పులిని వదిలిపెడతాడు. గందరగోళం చూసి అహింసక్ పులిని ఎదుర్కొని మొదట ఒట్టి చేతులతో పోరాడి, చివరగా ఈటెతో చంపుతాడు. మాయాదేవి అహింసక్‌ను రాత్రికి శిబిరంలోనే ఉంచుతుంది. మారుతి, అతని స్నేహితులు గురుకులానికి తిరిగి వెళ్లి అహింసక్ అక్కడ ఉండటానికి కారణం గురించి ఆచార్యుడికి అబద్ధం చెబుతారు. రాత్రి బయట గడిపి గురుకుల నియమాలలో ఒకదాన్ని ఉల్లంఘించినందుకు ఆచార్యుడు అహింసక్‌పై కోపంగా ఉంటాడు, అతని వివరణ వినడానికి నిరాకరిస్తాడు. తన భార్య గురుమాత అహింసక్ పట్ల అదనపు ఆసక్తి కనబరుస్తోందని, గురుకులంలో అందరూ దీని గురించి మాట్లాడుకుంటున్నారని చెప్పడం ద్వారా మారుతి ఆచార్యుడిని మరింత రెచ్చగొడతాడు. మరొక గొడవలో అతన్ని ఇరికించిన తరువాత, ఆచార్యుడు వారిని నమ్మి అతని జన్మ పత్రికలోని అంచనాల గురించి అహింసక్‌ను అపహాస్యం చేయడం చూసి ముగ్గురు స్నేహితులు సంతోషిస్తారు. అందరూ గురుకులం విడిచిపెట్టి, విద్యార్థులు తమ గురువుకు నమస్కారం చేసే కార్యక్రమానికి హాజరు కావాల్సిన సమయం వస్తుంది. అహింసక్ అనారోగ్యానికి గురవుతాడు, జ్వరం తగ్గే వరకు ఉండాలని గురుమాత అతనికి చెబుతుంది. ఆచార్యుడు దీనిని చూసి మళ్ళీ అపార్థం చేసుకుంటాడు. అతను తన కోపాన్ని అహింసక్‌పై తీర్చుకుంటాడు. అతని విధిలో రాసినట్లుగా వేలాది మందిని చంపడానికి వెళ్ళమని ఎగతాళి చేస్తూ గురుకులాన్ని విడిచిపెట్టమని అడుగుతాడు. గురుమాతతో సంబంధం అంటగట్టి ధన్‌పాల్ అతన్ని మరింత రెచ్చగొడతాడు. కోపంతో అహింసక్ ధన్‌పాల్‌ను చంపుతాడు. అతను అక్కడి నుంచి పారిపోతాడు. అంచనా నిజమైందని ఆచార్యుడు నమ్ముతాడు. హత్య గురించి, గురుమాతతో అహింసక్‌కు ఉన్న సంబంధం గురించి మారుతి రాజుకు తెలియజేస్తాడు. అతన్ని పట్టుకోవడానికి రాజు సైనికులను పంపుతాడు. అతని తండ్రి అతన్ని తిరస్కరిస్తాడు. గురుమాత నీటిలో మునిగి ఆత్మహత్యకు ప్రయత్నిస్తుంది కానీ బుద్ధుని శిష్యులలో ఒకరు రక్షిస్తారు. అహింసక్ ప్రతి మనిషిని చంపాలనే కోరికతో ప్రజలను చంపడం ప్రారంభిస్తాడు. అతను వారి వేళ్లను కత్తిరించి, వాటిని దండగా చేసి మెడలో వేసుకుంటాడు. అతన్ని ఇప్పుడు అంగుళిమాల్ (వేళ్ల దండ) అని పిలుస్తారు. కథ తరువాత హంతకుడైన అంగుళిమాల్ చుట్టూ తిరుగుతుంది. అతను బుద్ధుడిని ఎదుర్కొని అతన్ని చంపడానికి ప్రయత్నిస్తాడు. [[బుద్ధచరిత|బుద్ధుని]]<nowiki/>తో పరిచయం అతని జీవితాన్ని శాశ్వతంగా మారుస్తుంది. అతను తన చెడు మార్గాలను విడిచిపెట్టి సన్యాసిగా మారుతాడు. ==నటీనటులు== * నిమ్మి - యువరాణి మాయాదేవి * భారత్ భూషణ్ - అహింసక్/అంగుళిమాల్ ** వినోద్ మెహ్రా - యువ అహింసక్ * [[అనితా గుహ]] - గురు మాత * చంద్రశేఖర్ - మారుతి * అచలా సచ్‌దేవ్ - అహింసక్ తల్లి * మన్మోహన్ కృష్ణ - అహింసక్ తండ్రి/రాజ పురోహితుడు * ప్రేమ్ అదీబ్ - మహారాజు * రామ్ మోహన్ - ధన్‌పాల్ * కేసరి - కృష్ణ * హెలెన్ - గిరిజన నర్తకి * ఉల్లాస్ - ఆచార్యుడు * బిమ్లా * షీలా కాశ్మీరి ==సాంకేతిక వర్గం== ఈ సినిమా సాంకేతిక నిపుణులు:<ref>{{cite web|url=http://www.gomolo.com/angulimal-movie-cast-crew/3112|title=Cast and crew Angulimaal|publisher=Gomolo.com|accessdate=14 January 2015}}</ref> * నిర్మాణం: థాయ్ ఇన్ఫర్మేషన్ సర్వీస్ కో. లిమిటెడ్. * దర్శకుడు: విజయ్ భట్ * కథా అనుసరణ: అంగుళిమాల సుత్త * మాటలు: భవానీ ప్రసాద్ మిశ్రా * కొరియోగ్రఫీ: చిమన్ షేత్ * మేకప్: ఎం. ఎన్. బోర్కర్ * దుస్తులు: గఫార్, కృష్ణ * పాటల రికార్డింగ్: మినూ కట్రక్, కౌశిక్, ఇషాన్ ఘోష్ * స్పెషల్ ఎఫెక్ట్స్: బాబూభాయ్ మిస్త్రీ * ఛాయాగ్రహణం: వి. అవధూత్ * కూర్పు: ప్రతాప్ దవే * కళా దర్శకత్వం: కను దేశాయ్ * సాహిత్యం: భరత్ వ్యాస్ * సంగీతం: అనిల్ బిశ్వాస్ ==సమీక్ష== ఈ చిత్రానికి 24 ఫిబ్రవరి 1961 ఫిల్మ్‌ఫేర్ మ్యాగజైన్ సంచికలో అనుకూలమైన సమీక్ష లభించింది. పండితుడు, హంతకుడు, సన్యాసి అనే తన పాత్రలోని మూడు కోణాలను ప్రదర్శించడంలో భారత్ భూషణ్ లోతైన అవగాహన, చిత్తశుద్ధికి ప్రశంసలు అందుకున్నాడు. నిమ్మి, అనితా గుహ, ఉల్లాస్ తమ నటనలో ఆకట్టుకునేలా ఉన్నారని భావించారు. "బుద్ధం శరణం గచ్ఛామి" పాట స్ఫూర్తిదాయకంగా నిలిచింది. సమీక్షకుడి ప్రకారం మాటలు, కళా దర్శకత్వం, ఛాయాగ్రహణం అంగుళిమాల్‌ను ఒక చిరస్మరణీయ చిత్రంగా మార్చడానికి సహాయపడ్డాయి.<ref name=Cineplot>{{cite web|title=Review-Angulimaal|url=http://cineplot.com/angulimaal-1960/|website=cineplot.com|accessdate=14 January 2015|ref=Filmfare, 24 February 1961}}</ref> ==సంగీతం== సంగీతాన్ని అనిల్ బిశ్వాస్ సమకూర్చాడు, పాటలను భరత్ వ్యాస్ రాశాడు. నేపథ్య గానాన్ని [[లతా మంగేష్కర్]], [[మన్నా డే]], [[ఆశా భోంస్లే]], మీనా కపూర్, హారతి ముఖర్జీ అందించారు.<ref>{{cite web |title=Angulimaal 1960 |url=http://myswar.co/album/angulimaal-1960 |archive-url= |archive-date= |accessdate= |website=MySwar |publisher=}}</ref> "ఆయీ ఆయీ బసంతి బేలా" పాట బసంత్ రాగంతో ప్రారంభమవుతుంది, తర్వాత ఖమాజ్ రాగంలో ఒక నృత్య గీతం వస్తుంది, ఆపై హోలీ పాటల క్రమం కోసం తిరిగి బసంత్ రాగానికి వస్తుంది.<ref name=Mishra>{{cite web|last1=Mishra|first1=R. C.|title=Vasantotsav and Holi, Film 'Angulimaal' (1960)|url=http://mishraraag.blogspot.in/2012/03/festival-of-basant-and-holi.html|website=mis.inhraraag.blogspot|date=5 March 2012 |publisher=R. C. Mishra|accessdate=14 January 2015}}</ref> ===పాటల జాబితా=== {| class="wikitable" style="font-size:95%;" ! # !! పాట !! గాయకులు |- | 1 | "బుద్ధం శరణం గచ్ఛామి" | [[మన్నా డే]] |- | 2 | "ఆయీ ఆయీ బసంతి బేలా" | [[లతా మంగేష్కర్]], [[మన్నా డే]], మీనా కపూర్ |- | 3 | "ఓ మురళీ వాలే గోపాల్" | [[ఆశా భోంస్లే]] |- | 4 | "బడే ఆయే శికారి శికార్ కర్నే/ఇన్ భోలే భాలే హిరణో పే వార్ కర్నే" | [[మన్నా డే]], [[ఆశా భోంస్లే]] |- | 5 | "ధీరే ధీరే ధల్ రే చందా" | హారతి ముఖర్జీ |- | 6 | "తేరే మన్ మే కౌన్, జా రే నా బతావూ మై తో నామ్ చిత్‌చోర్ కా" | [[లతా మంగేష్కర్]], మీనా కపూర్ |- | 7 | "మేరే చంచల్ నైనా మధు రస్" | మీనా కపూర్ |- | 8 | "జబ్ దుఖ్ కీ ఘడియా ఆయే" | [[మన్నా డే]], [[ఆశా భోంస్లే]] |} ==మూలాలు== {{reflist}} ==బాహ్య లింకులు== *{{IMDb title|id =0156287|title =అంగుళిమాల్ (1960) }} [[వర్గం:1960 సినిమాలు]] [[వర్గం:1960 హిందీ సినిమాలు]] [[వర్గం:భారతీయ సినిమాలు]] [[వర్గం:విజయ్ భట్ దర్శకత్వం వహించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:అనిల్ బిశ్వాస్ సంగీతం అందించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:గౌతమ బుద్ధుని సాంస్కృతిక చిత్రణలు]] [[వర్గం:హిందీ నాటక సినిమాలు]] [[వర్గం:ప్రాచీన భారతదేశంలో సాగే సినిమాలు]] 9klksf2ti8gdcyxgc4jujb67ybuw13f 4907821 4907820 2026-07-18T13:06:39Z Kalasagary 107518 /* నటీనటులు */ 4907821 wikitext text/x-wiki {{About|1960 సినిమా|ఈ పేరుతో ఉన్న ఇతర సినిమాల కోసం|అంగుళిమాల (అయోమయ నివృత్తి)}} {{Infobox film | name = అంగుళిమాల్ | image = Angulimaal_(1960).jpg | caption = | director = [[విజయ్ భట్]] | producer = | writer = అంగుళిమాల సుత్త <small>(అనుసరణ)</small><br>భవాని ప్రసాద్ మిశ్రా <small>(మాటలు)</small> | starring = [[భారత్ భూషణ్]]<br>[[నిమ్మి]]<br>[[అనితా గుహ]]<br>ఉల్లాస్ | music = [[అనిల్ బిశ్వాస్]]<br>[[భరత్ వ్యాస్]] <small>(సాహిత్యం)</small> | cinematography = వి. అవధూత్ | editing = ప్రతాప్ దవే | distributor = | studio = థాయ్ ఇన్ఫర్మేషన్ సర్వీస్ | released = {{Film date|1960}} | runtime = 153 నిమిషాలు | country = [[భారతదేశం]] | language = [[హిందీ]] | budget = | gross = }} '''''అంగుళిమాల్''''' 1960లో విజయ్ భట్ దర్శకత్వం వహించిన [[హిందీ]] పౌరాణిక నాటక చిత్రం. ఈ చిత్రాన్ని థాయ్ ఇన్ఫర్మేషన్ సర్వీస్ కో. లిమిటెడ్ సమర్పించింది.<ref name="RajadhyakshaWillemen2014">{{cite book|author1=Ashish Rajadhyaksha|author2=Paul Willemen|title=Encyclopedia of Indian Cinema|url=https://books.google.com/books?id=rF8ABAAAQBAJ&pg=PA1994-IA635|accessdate=14 January 2015|date=10 July 2014|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-94325-7|page=1994}}</ref> ప్రకాష్ పిక్చర్స్ బ్యానర్‌పై మాత్రమే కాకుండా, భట్ ఇతర నిర్మాతల కోసం బాన్‌ఫూల్ (1972), హీరా ఔర్ పత్థర్ (1964), థాయ్ ప్రభుత్వం బౌద్ధ కాలం నాటి చిత్రం ''అంగుళిమాల్'' లాంటి చిత్రాలకు దర్శకత్వం వహించాడు.<ref>{{cite web|url=http://www.vijaybhatt.net/spotlight_phase3.html|title=Vijay Bhatt-Spotlight|publisher=Pauravi Pathak|accessdate=14 January 2015}}</ref> కథను అంగుళిమాల సుత్త నుండి అనుసరించారు, భవానీ ప్రసాద్ మిశ్రా మాటలు రాశాడు. భట్ చిత్రాలకు క్రమం తప్పకుండా పనిచేసే బాబూభాయ్ మిస్త్రీ స్పెషల్ ఎఫెక్ట్స్ (ప్రత్యేక ప్రభావాలు) అందించాడు. సంగీత దర్శకుడు అనిల్ బిశ్వాస్, పాటలను భరత్ వ్యాస్ రాశాడు.<ref>{{cite web|url=http://www.lyricsbogie.com/category/movies/angulimaal-1960|title=Angulimaal (1960)|publisher=Lyricsbogie.com|accessdate=14 January 2015}}</ref> వి. అవధూత్ ఛాయాగ్రాహకుడిగా పనిచేశాడు, ఈ చిత్రంలో [[నిమ్మి]], భారత్ భూషణ్, [[అనితా గుహ]], చంద్రశేఖర్, అచలా సచ్‌దేవ్, మన్మోహన్ కృష్ణ, ప్రేమ్ అదీబ్, రామ్ మోహన్ నటించారు.<ref>{{cite web|url=http://www.citwf.com/film16001.htm|title=Angulimaal|publisher=Alan Goble|accessdate=14 January 2015}}</ref> రాగిణి (1958) చిత్రంలో బాలనటుడిగా కెరీర్ ప్రారంభించిన వినోద్ మెహ్రా, యువ భారత్ భూషణ్ పాత్రను పోషించాడు. సినిమాలో అతనికి వినోద్ కుమార్ అని పేరు వేశారు.<ref name="Raj2009">{{cite book|author=Ashok Raj|title=Hero Vol.2|url=https://books.google.com/books?id=2wo9BAAAQBAJ&pg=PT102|year=2009|publisher=Hay House, Inc|isbn=978-93-81398-03-6|page=102}}</ref> ఈ చిత్రం [[గౌతమ బుద్ధుడు|బుద్ధుని]] కాలం నాటిది, బందిపోటు అంగుళిమాల్ జీవితాన్ని వివరిస్తుంది. పుట్టుకతో అహింసక్ అని పేరు పెట్టబడిన ఇతను రాజ పురోహితుని కుమారుడు. పండితుడి స్థాయి నుండి హంతక మార్గాల వైపు మళ్లి, తన బాధితుల వేళ్లను కత్తిరించి దండగా వేసుకుంటాడు, అందుకే అంగుళిమాల్ (వేళ్ల దండ) అని పిలుస్తారు. బుద్ధునితో జరిగిన ఎన్‌కౌంటర్ తర్వాత అతను హత్యలను విడిచిపెట్టి సన్యాసిగా మారుతాడు. ==కథా సంగ్రహం== అశుభాలు, తుఫానుతో కూడిన రాత్రి రాజ పురోహితుడికి ఒక బాలుడు జన్మిస్తాడు. జాతకం చదివిన తర్వాత, ఆ బిడ్డ బాగా చదువుకున్నప్పటికీ వేలాది మందిని చంపేవాడు అవుతాడని, వెళ్ళిన ప్రతిచోటా విధ్వంసం సృష్టిస్తాడని తెలుస్తుంది. బిడ్డను రాజు ఆశీర్వాదం కోసం తీసుకెళతారు, అతని జన్మకుండలి గురించి అడిగినప్పుడు రాజ జ్యోతిష్యుడు ఆ బిడ్డ సృష్టించే విపత్తు గురించి రాజుకు తెలియజేస్తాడు. ఆస్థానంలోని వారు బిడ్డను చంపాలని కోరుకుంటారు, కానీ నేరం జరగకముందే ఎవరినీ శిక్షించలేమని చెబుతూ రాజు వారిని ఆపుతాడు. అయితే, జ్యోతిష్యుడి హెచ్చరికతో రాజ గురువు ఆ బిడ్డను మొదటి పన్నెండు సంవత్సరాలు తన గురుకులానికి తీసుకెళ్లి ఉత్తమ విద్యార్థిగా తీర్చిదిద్దాలని నిర్ణయించుకుంటాడు, ఆ తర్వాత ఆచార్యుడు ఎనిమిదేళ్లపాటు విద్యాబుద్ధులు నేర్పి అత్యుత్తమంగా మారుస్తాడు. రాజు ఆ బాలుడికి అహింసక్ (శాంతి కాముకుడు) అని పేరు పెడతాడు. ఎనిమిదేళ్ల ప్రాథమిక శిక్షణ పూర్తి చేసిన తర్వాత, అహింసక్ ఆచార్యునితో కలిసి గురుకులానికి వెళతాడు, అక్కడ ఆచార్యుని భార్య గురుమాత ([[అనితా గుహ]]) విలువిద్య, వ్యాయామం, గుర్రపుస్వారీ నేర్పించడంలో సహాయపడుతుంది. అహింసక్ అన్ని కళల్లో రాణిస్తాడు. గురుకులంలో ప్రధానమంత్రి కుమారుడు మారుతి (చంద్రశేఖర్), అతని ఇద్దరు స్నేహితులు ధన్‌పాల్ (రామ్ మోహన్), కిషన్ (కేసరి) కూడా చదువుకుంటున్నారు. మారుతి యువరాణిని పెళ్లి చేసుకోవలసి ఉంటుంది. అహింసక్ అన్ని రంగాలలో ప్రావీణ్యం సంపాదించడంతో ఆచార్యుడు, గురుమాత నుండి అహింసక్‌కు దక్కుతున్న శ్రద్ధను చూసి ముగ్గురు స్నేహితులు అసూయపడతారు. కొన్నేళ్లు గడిచాక యువరాణి మాయాదేవి (నిమ్మి) సమీపంలోని అడవిలో వేటాడబోతోందని ఆచార్యుడికి సమాచారం అందుతుంది. మాయ దృష్టి మారుతి నుండి అహింసక్ వైపు మళ్లుతుందని మారుతి, అతని స్నేహితులు భయపడతారు. వేటాడుతుండగా, యువరాణి అహింసక్‌ను కలుస్తుంది. ఆమె ఎనిమిదవ పుట్టినరోజున కలుసుకున్నప్పటి నుండి అతన్ని ఇష్టపడుతుంది. వారు యువరాణి శిబిరానికి వెళతారు, అక్కడ గురుకులం నుండి వచ్చిన మారుతి, ధన్‌పాల్, కిషన్‌లను కలుస్తారు. తాము వివాహం చేసుకోబోతున్నందున అహింసక్‌కు దూరంగా ఉండాలని మారుతి యువరాణిని అడుగుతాడు, అయితే యువరాణి నిరాకరిస్తుంది. అహింసక్ వచ్చినప్పుడు, మారుతి బోనులో ఉన్న పులిని వదిలిపెడతాడు. గందరగోళం చూసి అహింసక్ పులిని ఎదుర్కొని మొదట ఒట్టి చేతులతో పోరాడి, చివరగా ఈటెతో చంపుతాడు. మాయాదేవి అహింసక్‌ను రాత్రికి శిబిరంలోనే ఉంచుతుంది. మారుతి, అతని స్నేహితులు గురుకులానికి తిరిగి వెళ్లి అహింసక్ అక్కడ ఉండటానికి కారణం గురించి ఆచార్యుడికి అబద్ధం చెబుతారు. రాత్రి బయట గడిపి గురుకుల నియమాలలో ఒకదాన్ని ఉల్లంఘించినందుకు ఆచార్యుడు అహింసక్‌పై కోపంగా ఉంటాడు, అతని వివరణ వినడానికి నిరాకరిస్తాడు. తన భార్య గురుమాత అహింసక్ పట్ల అదనపు ఆసక్తి కనబరుస్తోందని, గురుకులంలో అందరూ దీని గురించి మాట్లాడుకుంటున్నారని చెప్పడం ద్వారా మారుతి ఆచార్యుడిని మరింత రెచ్చగొడతాడు. మరొక గొడవలో అతన్ని ఇరికించిన తరువాత, ఆచార్యుడు వారిని నమ్మి అతని జన్మ పత్రికలోని అంచనాల గురించి అహింసక్‌ను అపహాస్యం చేయడం చూసి ముగ్గురు స్నేహితులు సంతోషిస్తారు. అందరూ గురుకులం విడిచిపెట్టి, విద్యార్థులు తమ గురువుకు నమస్కారం చేసే కార్యక్రమానికి హాజరు కావాల్సిన సమయం వస్తుంది. అహింసక్ అనారోగ్యానికి గురవుతాడు, జ్వరం తగ్గే వరకు ఉండాలని గురుమాత అతనికి చెబుతుంది. ఆచార్యుడు దీనిని చూసి మళ్ళీ అపార్థం చేసుకుంటాడు. అతను తన కోపాన్ని అహింసక్‌పై తీర్చుకుంటాడు. అతని విధిలో రాసినట్లుగా వేలాది మందిని చంపడానికి వెళ్ళమని ఎగతాళి చేస్తూ గురుకులాన్ని విడిచిపెట్టమని అడుగుతాడు. గురుమాతతో సంబంధం అంటగట్టి ధన్‌పాల్ అతన్ని మరింత రెచ్చగొడతాడు. కోపంతో అహింసక్ ధన్‌పాల్‌ను చంపుతాడు. అతను అక్కడి నుంచి పారిపోతాడు. అంచనా నిజమైందని ఆచార్యుడు నమ్ముతాడు. హత్య గురించి, గురుమాతతో అహింసక్‌కు ఉన్న సంబంధం గురించి మారుతి రాజుకు తెలియజేస్తాడు. అతన్ని పట్టుకోవడానికి రాజు సైనికులను పంపుతాడు. అతని తండ్రి అతన్ని తిరస్కరిస్తాడు. గురుమాత నీటిలో మునిగి ఆత్మహత్యకు ప్రయత్నిస్తుంది కానీ బుద్ధుని శిష్యులలో ఒకరు రక్షిస్తారు. అహింసక్ ప్రతి మనిషిని చంపాలనే కోరికతో ప్రజలను చంపడం ప్రారంభిస్తాడు. అతను వారి వేళ్లను కత్తిరించి, వాటిని దండగా చేసి మెడలో వేసుకుంటాడు. అతన్ని ఇప్పుడు అంగుళిమాల్ (వేళ్ల దండ) అని పిలుస్తారు. కథ తరువాత హంతకుడైన అంగుళిమాల్ చుట్టూ తిరుగుతుంది. అతను బుద్ధుడిని ఎదుర్కొని అతన్ని చంపడానికి ప్రయత్నిస్తాడు. [[బుద్ధచరిత|బుద్ధుని]]<nowiki/>తో పరిచయం అతని జీవితాన్ని శాశ్వతంగా మారుస్తుంది. అతను తన చెడు మార్గాలను విడిచిపెట్టి సన్యాసిగా మారుతాడు. ==నటీనటులు== * నిమ్మి - యువరాణి మాయాదేవి * భారత్ భూషణ్ - అహింసక్/అంగుళిమాల్ * వినోద్ మెహ్రా - యువ అహింసక్ * [[అనితా గుహ]] - గురు మాత * చంద్రశేఖర్ - మారుతి * అచలా సచ్‌దేవ్ - అహింసక్ తల్లి * మన్మోహన్ కృష్ణ - అహింసక్ తండ్రి/రాజ పురోహితుడు * ప్రేమ్ అదీబ్ - మహారాజు * రామ్ మోహన్ - ధన్‌పాల్ * కేసరి - కృష్ణ * హెలెన్ - గిరిజన నర్తకి * ఉల్లాస్ - ఆచార్యుడు * బిమ్లా * షీలా కాశ్మీరి ==సాంకేతిక వర్గం== ఈ సినిమా సాంకేతిక నిపుణులు:<ref>{{cite web|url=http://www.gomolo.com/angulimal-movie-cast-crew/3112|title=Cast and crew Angulimaal|publisher=Gomolo.com|accessdate=14 January 2015}}</ref> * నిర్మాణం: థాయ్ ఇన్ఫర్మేషన్ సర్వీస్ కో. లిమిటెడ్. * దర్శకుడు: విజయ్ భట్ * కథా అనుసరణ: అంగుళిమాల సుత్త * మాటలు: భవానీ ప్రసాద్ మిశ్రా * కొరియోగ్రఫీ: చిమన్ షేత్ * మేకప్: ఎం. ఎన్. బోర్కర్ * దుస్తులు: గఫార్, కృష్ణ * పాటల రికార్డింగ్: మినూ కట్రక్, కౌశిక్, ఇషాన్ ఘోష్ * స్పెషల్ ఎఫెక్ట్స్: బాబూభాయ్ మిస్త్రీ * ఛాయాగ్రహణం: వి. అవధూత్ * కూర్పు: ప్రతాప్ దవే * కళా దర్శకత్వం: కను దేశాయ్ * సాహిత్యం: భరత్ వ్యాస్ * సంగీతం: అనిల్ బిశ్వాస్ ==సమీక్ష== ఈ చిత్రానికి 24 ఫిబ్రవరి 1961 ఫిల్మ్‌ఫేర్ మ్యాగజైన్ సంచికలో అనుకూలమైన సమీక్ష లభించింది. పండితుడు, హంతకుడు, సన్యాసి అనే తన పాత్రలోని మూడు కోణాలను ప్రదర్శించడంలో భారత్ భూషణ్ లోతైన అవగాహన, చిత్తశుద్ధికి ప్రశంసలు అందుకున్నాడు. నిమ్మి, అనితా గుహ, ఉల్లాస్ తమ నటనలో ఆకట్టుకునేలా ఉన్నారని భావించారు. "బుద్ధం శరణం గచ్ఛామి" పాట స్ఫూర్తిదాయకంగా నిలిచింది. సమీక్షకుడి ప్రకారం మాటలు, కళా దర్శకత్వం, ఛాయాగ్రహణం అంగుళిమాల్‌ను ఒక చిరస్మరణీయ చిత్రంగా మార్చడానికి సహాయపడ్డాయి.<ref name=Cineplot>{{cite web|title=Review-Angulimaal|url=http://cineplot.com/angulimaal-1960/|website=cineplot.com|accessdate=14 January 2015|ref=Filmfare, 24 February 1961}}</ref> ==సంగీతం== సంగీతాన్ని అనిల్ బిశ్వాస్ సమకూర్చాడు, పాటలను భరత్ వ్యాస్ రాశాడు. నేపథ్య గానాన్ని [[లతా మంగేష్కర్]], [[మన్నా డే]], [[ఆశా భోంస్లే]], మీనా కపూర్, హారతి ముఖర్జీ అందించారు.<ref>{{cite web |title=Angulimaal 1960 |url=http://myswar.co/album/angulimaal-1960 |archive-url= |archive-date= |accessdate= |website=MySwar |publisher=}}</ref> "ఆయీ ఆయీ బసంతి బేలా" పాట బసంత్ రాగంతో ప్రారంభమవుతుంది, తర్వాత ఖమాజ్ రాగంలో ఒక నృత్య గీతం వస్తుంది, ఆపై హోలీ పాటల క్రమం కోసం తిరిగి బసంత్ రాగానికి వస్తుంది.<ref name=Mishra>{{cite web|last1=Mishra|first1=R. C.|title=Vasantotsav and Holi, Film 'Angulimaal' (1960)|url=http://mishraraag.blogspot.in/2012/03/festival-of-basant-and-holi.html|website=mis.inhraraag.blogspot|date=5 March 2012 |publisher=R. C. Mishra|accessdate=14 January 2015}}</ref> ===పాటల జాబితా=== {| class="wikitable" style="font-size:95%;" ! # !! పాట !! గాయకులు |- | 1 | "బుద్ధం శరణం గచ్ఛామి" | [[మన్నా డే]] |- | 2 | "ఆయీ ఆయీ బసంతి బేలా" | [[లతా మంగేష్కర్]], [[మన్నా డే]], మీనా కపూర్ |- | 3 | "ఓ మురళీ వాలే గోపాల్" | [[ఆశా భోంస్లే]] |- | 4 | "బడే ఆయే శికారి శికార్ కర్నే/ఇన్ భోలే భాలే హిరణో పే వార్ కర్నే" | [[మన్నా డే]], [[ఆశా భోంస్లే]] |- | 5 | "ధీరే ధీరే ధల్ రే చందా" | హారతి ముఖర్జీ |- | 6 | "తేరే మన్ మే కౌన్, జా రే నా బతావూ మై తో నామ్ చిత్‌చోర్ కా" | [[లతా మంగేష్కర్]], మీనా కపూర్ |- | 7 | "మేరే చంచల్ నైనా మధు రస్" | మీనా కపూర్ |- | 8 | "జబ్ దుఖ్ కీ ఘడియా ఆయే" | [[మన్నా డే]], [[ఆశా భోంస్లే]] |} ==మూలాలు== {{reflist}} ==బాహ్య లింకులు== *{{IMDb title|id =0156287|title =అంగుళిమాల్ (1960) }} [[వర్గం:1960 సినిమాలు]] [[వర్గం:1960 హిందీ సినిమాలు]] [[వర్గం:భారతీయ సినిమాలు]] [[వర్గం:విజయ్ భట్ దర్శకత్వం వహించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:అనిల్ బిశ్వాస్ సంగీతం అందించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:గౌతమ బుద్ధుని సాంస్కృతిక చిత్రణలు]] [[వర్గం:హిందీ నాటక సినిమాలు]] [[వర్గం:ప్రాచీన భారతదేశంలో సాగే సినిమాలు]] ts3fpsb855xu6d9ujpnq2lnbs72wwnj 4907828 4907821 2026-07-18T13:10:04Z Kalasagary 107518 4907828 wikitext text/x-wiki {{About|1960 సినిమా|ఈ పేరుతో ఉన్న ఇతర సినిమాల కోసం|అంగుళిమాల (అయోమయ నివృత్తి)}} {{Infobox film | name = అంగుళిమాల్ | image = Angulimaal_(1960).jpg | caption = | director = విజయ్ భట్ | producer = | writer = అంగుళిమాల సుత్త <small>(అనుసరణ)</small><br>భవాని ప్రసాద్ మిశ్రా <small>(మాటలు)</small> | starring = భారత్ భూషణ్<br>[[నిమ్మి]]<br>[[అనితా గుహ]]<br>ఉల్లాస్ | music = అనిల్ బిశ్వాస్<br>[[భరత్ వ్యాస్]] <small>(సాహిత్యం)</small> | cinematography = వి. అవధూత్ | editing = ప్రతాప్ దవే | distributor = | studio = థాయ్ ఇన్ఫర్మేషన్ సర్వీస్ | released = {{Film date|1960}} | runtime = 153 నిమిషాలు | country = [[భారతదేశం]] | language = [[హిందీ]] | budget = | gross = }} '''''అంగుళిమాల్''''' 1960లో విజయ్ భట్ దర్శకత్వం వహించిన [[హిందీ]] పౌరాణిక నాటక చిత్రం. ఈ చిత్రాన్ని థాయ్ ఇన్ఫర్మేషన్ సర్వీస్ కో. లిమిటెడ్ సమర్పించింది.<ref name="RajadhyakshaWillemen2014">{{cite book|author1=Ashish Rajadhyaksha|author2=Paul Willemen|title=Encyclopedia of Indian Cinema|url=https://books.google.com/books?id=rF8ABAAAQBAJ&pg=PA1994-IA635|accessdate=14 January 2015|date=10 July 2014|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-94325-7|page=1994}}</ref> ప్రకాష్ పిక్చర్స్ బ్యానర్‌పై మాత్రమే కాకుండా, భట్ ఇతర నిర్మాతల కోసం బాన్‌ఫూల్ (1972), హీరా ఔర్ పత్థర్ (1964), థాయ్ ప్రభుత్వం బౌద్ధ కాలం నాటి చిత్రం ''అంగుళిమాల్'' లాంటి చిత్రాలకు దర్శకత్వం వహించాడు.<ref>{{cite web|url=http://www.vijaybhatt.net/spotlight_phase3.html|title=Vijay Bhatt-Spotlight|publisher=Pauravi Pathak|accessdate=14 January 2015}}</ref> కథను అంగుళిమాల సుత్త నుండి అనుసరించారు, భవానీ ప్రసాద్ మిశ్రా మాటలు రాశాడు. భట్ చిత్రాలకు క్రమం తప్పకుండా పనిచేసే బాబూభాయ్ మిస్త్రీ స్పెషల్ ఎఫెక్ట్స్ (ప్రత్యేక ప్రభావాలు) అందించాడు. సంగీత దర్శకుడు అనిల్ బిశ్వాస్, పాటలను భరత్ వ్యాస్ రాశాడు.<ref>{{cite web|url=http://www.lyricsbogie.com/category/movies/angulimaal-1960|title=Angulimaal (1960)|publisher=Lyricsbogie.com|accessdate=14 January 2015}}</ref> వి. అవధూత్ ఛాయాగ్రాహకుడిగా పనిచేశాడు, ఈ చిత్రంలో [[నిమ్మి]], భారత్ భూషణ్, [[అనితా గుహ]], చంద్రశేఖర్, అచలా సచ్‌దేవ్, మన్మోహన్ కృష్ణ, ప్రేమ్ అదీబ్, రామ్ మోహన్ నటించారు.<ref>{{cite web|url=http://www.citwf.com/film16001.htm|title=Angulimaal|publisher=Alan Goble|accessdate=14 January 2015}}</ref> రాగిణి (1958) చిత్రంలో బాలనటుడిగా కెరీర్ ప్రారంభించిన వినోద్ మెహ్రా, యువ భారత్ భూషణ్ పాత్రను పోషించాడు. సినిమాలో అతనికి వినోద్ కుమార్ అని పేరు వేశారు.<ref name="Raj2009">{{cite book|author=Ashok Raj|title=Hero Vol.2|url=https://books.google.com/books?id=2wo9BAAAQBAJ&pg=PT102|year=2009|publisher=Hay House, Inc|isbn=978-93-81398-03-6|page=102}}</ref> ఈ చిత్రం [[గౌతమ బుద్ధుడు|బుద్ధుని]] కాలం నాటిది, బందిపోటు అంగుళిమాల్ జీవితాన్ని వివరిస్తుంది. పుట్టుకతో అహింసక్ అని పేరు పెట్టబడిన ఇతను రాజ పురోహితుని కుమారుడు. పండితుడి స్థాయి నుండి హంతక మార్గాల వైపు మళ్లి, తన బాధితుల వేళ్లను కత్తిరించి దండగా వేసుకుంటాడు, అందుకే అంగుళిమాల్ (వేళ్ల దండ) అని పిలుస్తారు. బుద్ధునితో జరిగిన ఎన్‌కౌంటర్ తర్వాత అతను హత్యలను విడిచిపెట్టి సన్యాసిగా మారుతాడు. ==కథా సంగ్రహం== అశుభాలు, తుఫానుతో కూడిన రాత్రి రాజ పురోహితుడికి ఒక బాలుడు జన్మిస్తాడు. జాతకం చదివిన తర్వాత, ఆ బిడ్డ బాగా చదువుకున్నప్పటికీ వేలాది మందిని చంపేవాడు అవుతాడని, వెళ్ళిన ప్రతిచోటా విధ్వంసం సృష్టిస్తాడని తెలుస్తుంది. బిడ్డను రాజు ఆశీర్వాదం కోసం తీసుకెళతారు, అతని జన్మకుండలి గురించి అడిగినప్పుడు రాజ జ్యోతిష్యుడు ఆ బిడ్డ సృష్టించే విపత్తు గురించి రాజుకు తెలియజేస్తాడు. ఆస్థానంలోని వారు బిడ్డను చంపాలని కోరుకుంటారు, కానీ నేరం జరగకముందే ఎవరినీ శిక్షించలేమని చెబుతూ రాజు వారిని ఆపుతాడు. అయితే, జ్యోతిష్యుడి హెచ్చరికతో రాజ గురువు ఆ బిడ్డను మొదటి పన్నెండు సంవత్సరాలు తన గురుకులానికి తీసుకెళ్లి ఉత్తమ విద్యార్థిగా తీర్చిదిద్దాలని నిర్ణయించుకుంటాడు, ఆ తర్వాత ఆచార్యుడు ఎనిమిదేళ్లపాటు విద్యాబుద్ధులు నేర్పి అత్యుత్తమంగా మారుస్తాడు. రాజు ఆ బాలుడికి అహింసక్ (శాంతి కాముకుడు) అని పేరు పెడతాడు. ఎనిమిదేళ్ల ప్రాథమిక శిక్షణ పూర్తి చేసిన తర్వాత, అహింసక్ ఆచార్యునితో కలిసి గురుకులానికి వెళతాడు, అక్కడ ఆచార్యుని భార్య గురుమాత ([[అనితా గుహ]]) విలువిద్య, వ్యాయామం, గుర్రపుస్వారీ నేర్పించడంలో సహాయపడుతుంది. అహింసక్ అన్ని కళల్లో రాణిస్తాడు. గురుకులంలో ప్రధానమంత్రి కుమారుడు మారుతి (చంద్రశేఖర్), అతని ఇద్దరు స్నేహితులు ధన్‌పాల్ (రామ్ మోహన్), కిషన్ (కేసరి) కూడా చదువుకుంటున్నారు. మారుతి యువరాణిని పెళ్లి చేసుకోవలసి ఉంటుంది. అహింసక్ అన్ని రంగాలలో ప్రావీణ్యం సంపాదించడంతో ఆచార్యుడు, గురుమాత నుండి అహింసక్‌కు దక్కుతున్న శ్రద్ధను చూసి ముగ్గురు స్నేహితులు అసూయపడతారు. కొన్నేళ్లు గడిచాక యువరాణి మాయాదేవి (నిమ్మి) సమీపంలోని అడవిలో వేటాడబోతోందని ఆచార్యుడికి సమాచారం అందుతుంది. మాయ దృష్టి మారుతి నుండి అహింసక్ వైపు మళ్లుతుందని మారుతి, అతని స్నేహితులు భయపడతారు. వేటాడుతుండగా, యువరాణి అహింసక్‌ను కలుస్తుంది. ఆమె ఎనిమిదవ పుట్టినరోజున కలుసుకున్నప్పటి నుండి అతన్ని ఇష్టపడుతుంది. వారు యువరాణి శిబిరానికి వెళతారు, అక్కడ గురుకులం నుండి వచ్చిన మారుతి, ధన్‌పాల్, కిషన్‌లను కలుస్తారు. తాము వివాహం చేసుకోబోతున్నందున అహింసక్‌కు దూరంగా ఉండాలని మారుతి యువరాణిని అడుగుతాడు, అయితే యువరాణి నిరాకరిస్తుంది. అహింసక్ వచ్చినప్పుడు, మారుతి బోనులో ఉన్న పులిని వదిలిపెడతాడు. గందరగోళం చూసి అహింసక్ పులిని ఎదుర్కొని మొదట ఒట్టి చేతులతో పోరాడి, చివరగా ఈటెతో చంపుతాడు. మాయాదేవి అహింసక్‌ను రాత్రికి శిబిరంలోనే ఉంచుతుంది. మారుతి, అతని స్నేహితులు గురుకులానికి తిరిగి వెళ్లి అహింసక్ అక్కడ ఉండటానికి కారణం గురించి ఆచార్యుడికి అబద్ధం చెబుతారు. రాత్రి బయట గడిపి గురుకుల నియమాలలో ఒకదాన్ని ఉల్లంఘించినందుకు ఆచార్యుడు అహింసక్‌పై కోపంగా ఉంటాడు, అతని వివరణ వినడానికి నిరాకరిస్తాడు. తన భార్య గురుమాత అహింసక్ పట్ల అదనపు ఆసక్తి కనబరుస్తోందని, గురుకులంలో అందరూ దీని గురించి మాట్లాడుకుంటున్నారని చెప్పడం ద్వారా మారుతి ఆచార్యుడిని మరింత రెచ్చగొడతాడు. మరొక గొడవలో అతన్ని ఇరికించిన తరువాత, ఆచార్యుడు వారిని నమ్మి అతని జన్మ పత్రికలోని అంచనాల గురించి అహింసక్‌ను అపహాస్యం చేయడం చూసి ముగ్గురు స్నేహితులు సంతోషిస్తారు. అందరూ గురుకులం విడిచిపెట్టి, విద్యార్థులు తమ గురువుకు నమస్కారం చేసే కార్యక్రమానికి హాజరు కావాల్సిన సమయం వస్తుంది. అహింసక్ అనారోగ్యానికి గురవుతాడు, జ్వరం తగ్గే వరకు ఉండాలని గురుమాత అతనికి చెబుతుంది. ఆచార్యుడు దీనిని చూసి మళ్ళీ అపార్థం చేసుకుంటాడు. అతను తన కోపాన్ని అహింసక్‌పై తీర్చుకుంటాడు. అతని విధిలో రాసినట్లుగా వేలాది మందిని చంపడానికి వెళ్ళమని ఎగతాళి చేస్తూ గురుకులాన్ని విడిచిపెట్టమని అడుగుతాడు. గురుమాతతో సంబంధం అంటగట్టి ధన్‌పాల్ అతన్ని మరింత రెచ్చగొడతాడు. కోపంతో అహింసక్ ధన్‌పాల్‌ను చంపుతాడు. అతను అక్కడి నుంచి పారిపోతాడు. అంచనా నిజమైందని ఆచార్యుడు నమ్ముతాడు. హత్య గురించి, గురుమాతతో అహింసక్‌కు ఉన్న సంబంధం గురించి మారుతి రాజుకు తెలియజేస్తాడు. అతన్ని పట్టుకోవడానికి రాజు సైనికులను పంపుతాడు. అతని తండ్రి అతన్ని తిరస్కరిస్తాడు. గురుమాత నీటిలో మునిగి ఆత్మహత్యకు ప్రయత్నిస్తుంది కానీ బుద్ధుని శిష్యులలో ఒకరు రక్షిస్తారు. అహింసక్ ప్రతి మనిషిని చంపాలనే కోరికతో ప్రజలను చంపడం ప్రారంభిస్తాడు. అతను వారి వేళ్లను కత్తిరించి, వాటిని దండగా చేసి మెడలో వేసుకుంటాడు. అతన్ని ఇప్పుడు అంగుళిమాల్ (వేళ్ల దండ) అని పిలుస్తారు. కథ తరువాత హంతకుడైన అంగుళిమాల్ చుట్టూ తిరుగుతుంది. అతను బుద్ధుడిని ఎదుర్కొని అతన్ని చంపడానికి ప్రయత్నిస్తాడు. [[బుద్ధచరిత|బుద్ధుని]]<nowiki/>తో పరిచయం అతని జీవితాన్ని శాశ్వతంగా మారుస్తుంది. అతను తన చెడు మార్గాలను విడిచిపెట్టి సన్యాసిగా మారుతాడు. ==నటీనటులు== * నిమ్మి - యువరాణి మాయాదేవి * భారత్ భూషణ్ - అహింసక్/అంగుళిమాల్ * వినోద్ మెహ్రా - యువ అహింసక్ * [[అనితా గుహ]] - గురు మాత * చంద్రశేఖర్ - మారుతి * అచలా సచ్‌దేవ్ - అహింసక్ తల్లి * మన్మోహన్ కృష్ణ - అహింసక్ తండ్రి/రాజ పురోహితుడు * ప్రేమ్ అదీబ్ - మహారాజు * రామ్ మోహన్ - ధన్‌పాల్ * కేసరి - కృష్ణ * హెలెన్ - గిరిజన నర్తకి * ఉల్లాస్ - ఆచార్యుడు * బిమ్లా * షీలా కాశ్మీరి ==సాంకేతిక వర్గం== ఈ సినిమా సాంకేతిక నిపుణులు:<ref>{{cite web|url=http://www.gomolo.com/angulimal-movie-cast-crew/3112|title=Cast and crew Angulimaal|publisher=Gomolo.com|accessdate=14 January 2015}}</ref> * నిర్మాణం: థాయ్ ఇన్ఫర్మేషన్ సర్వీస్ కో. లిమిటెడ్. * దర్శకుడు: విజయ్ భట్ * కథా అనుసరణ: అంగుళిమాల సుత్త * మాటలు: భవానీ ప్రసాద్ మిశ్రా * కొరియోగ్రఫీ: చిమన్ షేత్ * మేకప్: ఎం. ఎన్. బోర్కర్ * దుస్తులు: గఫార్, కృష్ణ * పాటల రికార్డింగ్: మినూ కట్రక్, కౌశిక్, ఇషాన్ ఘోష్ * స్పెషల్ ఎఫెక్ట్స్: బాబూభాయ్ మిస్త్రీ * ఛాయాగ్రహణం: వి. అవధూత్ * కూర్పు: ప్రతాప్ దవే * కళా దర్శకత్వం: కను దేశాయ్ * సాహిత్యం: భరత్ వ్యాస్ * సంగీతం: అనిల్ బిశ్వాస్ ==సమీక్ష== ఈ చిత్రానికి 24 ఫిబ్రవరి 1961 ఫిల్మ్‌ఫేర్ మ్యాగజైన్ సంచికలో అనుకూలమైన సమీక్ష లభించింది. పండితుడు, హంతకుడు, సన్యాసి అనే తన పాత్రలోని మూడు కోణాలను ప్రదర్శించడంలో భారత్ భూషణ్ లోతైన అవగాహన, చిత్తశుద్ధికి ప్రశంసలు అందుకున్నాడు. నిమ్మి, అనితా గుహ, ఉల్లాస్ తమ నటనలో ఆకట్టుకునేలా ఉన్నారని భావించారు. "బుద్ధం శరణం గచ్ఛామి" పాట స్ఫూర్తిదాయకంగా నిలిచింది. సమీక్షకుడి ప్రకారం మాటలు, కళా దర్శకత్వం, ఛాయాగ్రహణం అంగుళిమాల్‌ను ఒక చిరస్మరణీయ చిత్రంగా మార్చడానికి సహాయపడ్డాయి.<ref name=Cineplot>{{cite web|title=Review-Angulimaal|url=http://cineplot.com/angulimaal-1960/|website=cineplot.com|accessdate=14 January 2015|ref=Filmfare, 24 February 1961}}</ref> ==సంగీతం== సంగీతాన్ని అనిల్ బిశ్వాస్ సమకూర్చాడు, పాటలను భరత్ వ్యాస్ రాశాడు. నేపథ్య గానాన్ని [[లతా మంగేష్కర్]], [[మన్నా డే]], [[ఆశా భోంస్లే]], మీనా కపూర్, హారతి ముఖర్జీ అందించారు.<ref>{{cite web |title=Angulimaal 1960 |url=http://myswar.co/album/angulimaal-1960 |archive-url= |archive-date= |accessdate= |website=MySwar |publisher=}}</ref> "ఆయీ ఆయీ బసంతి బేలా" పాట బసంత్ రాగంతో ప్రారంభమవుతుంది, తర్వాత ఖమాజ్ రాగంలో ఒక నృత్య గీతం వస్తుంది, ఆపై హోలీ పాటల క్రమం కోసం తిరిగి బసంత్ రాగానికి వస్తుంది.<ref name=Mishra>{{cite web|last1=Mishra|first1=R. C.|title=Vasantotsav and Holi, Film 'Angulimaal' (1960)|url=http://mishraraag.blogspot.in/2012/03/festival-of-basant-and-holi.html|website=mis.inhraraag.blogspot|date=5 March 2012 |publisher=R. C. Mishra|accessdate=14 January 2015}}</ref> ===పాటల జాబితా=== {| class="wikitable" style="font-size:95%;" ! # !! పాట !! గాయకులు |- | 1 | "బుద్ధం శరణం గచ్ఛామి" | [[మన్నా డే]] |- | 2 | "ఆయీ ఆయీ బసంతి బేలా" | [[లతా మంగేష్కర్]], [[మన్నా డే]], మీనా కపూర్ |- | 3 | "ఓ మురళీ వాలే గోపాల్" | [[ఆశా భోంస్లే]] |- | 4 | "బడే ఆయే శికారి శికార్ కర్నే/ఇన్ భోలే భాలే హిరణో పే వార్ కర్నే" | [[మన్నా డే]], [[ఆశా భోంస్లే]] |- | 5 | "ధీరే ధీరే ధల్ రే చందా" | హారతి ముఖర్జీ |- | 6 | "తేరే మన్ మే కౌన్, జా రే నా బతావూ మై తో నామ్ చిత్‌చోర్ కా" | [[లతా మంగేష్కర్]], మీనా కపూర్ |- | 7 | "మేరే చంచల్ నైనా మధు రస్" | మీనా కపూర్ |- | 8 | "జబ్ దుఖ్ కీ ఘడియా ఆయే" | [[మన్నా డే]], [[ఆశా భోంస్లే]] |} ==మూలాలు== {{reflist}} ==బాహ్య లింకులు== *{{IMDb title|id =0156287|title =అంగుళిమాల్ (1960) }} [[వర్గం:1960 సినిమాలు]] [[వర్గం:1960 హిందీ సినిమాలు]] [[వర్గం:భారతీయ సినిమాలు]] [[వర్గం:విజయ్ భట్ దర్శకత్వం వహించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:అనిల్ బిశ్వాస్ సంగీతం అందించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:గౌతమ బుద్ధుని సాంస్కృతిక చిత్రణలు]] [[వర్గం:హిందీ నాటక సినిమాలు]] [[వర్గం:ప్రాచీన భారతదేశంలో సాగే సినిమాలు]] tidb3bbz6v8vyfffhvj2qjeu8b3w2x3 4907829 4907828 2026-07-18T13:10:25Z Kalasagary 107518 4907829 wikitext text/x-wiki {{About|1960 సినిమా|ఈ పేరుతో ఉన్న ఇతర సినిమాల కోసం|అంగుళిమాల (అయోమయ నివృత్తి)}} {{Infobox film | name = అంగుళిమాల్ | image = | caption = | director = విజయ్ భట్ | producer = | writer = అంగుళిమాల సుత్త <small>(అనుసరణ)</small><br>భవాని ప్రసాద్ మిశ్రా <small>(మాటలు)</small> | starring = భారత్ భూషణ్<br>[[నిమ్మి]]<br>[[అనితా గుహ]]<br>ఉల్లాస్ | music = అనిల్ బిశ్వాస్<br>[[భరత్ వ్యాస్]] <small>(సాహిత్యం)</small> | cinematography = వి. అవధూత్ | editing = ప్రతాప్ దవే | distributor = | studio = థాయ్ ఇన్ఫర్మేషన్ సర్వీస్ | released = {{Film date|1960}} | runtime = 153 నిమిషాలు | country = [[భారతదేశం]] | language = [[హిందీ]] | budget = | gross = }} '''''అంగుళిమాల్''''' 1960లో విజయ్ భట్ దర్శకత్వం వహించిన [[హిందీ]] పౌరాణిక నాటక చిత్రం. ఈ చిత్రాన్ని థాయ్ ఇన్ఫర్మేషన్ సర్వీస్ కో. లిమిటెడ్ సమర్పించింది.<ref name="RajadhyakshaWillemen2014">{{cite book|author1=Ashish Rajadhyaksha|author2=Paul Willemen|title=Encyclopedia of Indian Cinema|url=https://books.google.com/books?id=rF8ABAAAQBAJ&pg=PA1994-IA635|accessdate=14 January 2015|date=10 July 2014|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-94325-7|page=1994}}</ref> ప్రకాష్ పిక్చర్స్ బ్యానర్‌పై మాత్రమే కాకుండా, భట్ ఇతర నిర్మాతల కోసం బాన్‌ఫూల్ (1972), హీరా ఔర్ పత్థర్ (1964), థాయ్ ప్రభుత్వం బౌద్ధ కాలం నాటి చిత్రం ''అంగుళిమాల్'' లాంటి చిత్రాలకు దర్శకత్వం వహించాడు.<ref>{{cite web|url=http://www.vijaybhatt.net/spotlight_phase3.html|title=Vijay Bhatt-Spotlight|publisher=Pauravi Pathak|accessdate=14 January 2015}}</ref> కథను అంగుళిమాల సుత్త నుండి అనుసరించారు, భవానీ ప్రసాద్ మిశ్రా మాటలు రాశాడు. భట్ చిత్రాలకు క్రమం తప్పకుండా పనిచేసే బాబూభాయ్ మిస్త్రీ స్పెషల్ ఎఫెక్ట్స్ (ప్రత్యేక ప్రభావాలు) అందించాడు. సంగీత దర్శకుడు అనిల్ బిశ్వాస్, పాటలను భరత్ వ్యాస్ రాశాడు.<ref>{{cite web|url=http://www.lyricsbogie.com/category/movies/angulimaal-1960|title=Angulimaal (1960)|publisher=Lyricsbogie.com|accessdate=14 January 2015}}</ref> వి. అవధూత్ ఛాయాగ్రాహకుడిగా పనిచేశాడు, ఈ చిత్రంలో [[నిమ్మి]], భారత్ భూషణ్, [[అనితా గుహ]], చంద్రశేఖర్, అచలా సచ్‌దేవ్, మన్మోహన్ కృష్ణ, ప్రేమ్ అదీబ్, రామ్ మోహన్ నటించారు.<ref>{{cite web|url=http://www.citwf.com/film16001.htm|title=Angulimaal|publisher=Alan Goble|accessdate=14 January 2015}}</ref> రాగిణి (1958) చిత్రంలో బాలనటుడిగా కెరీర్ ప్రారంభించిన వినోద్ మెహ్రా, యువ భారత్ భూషణ్ పాత్రను పోషించాడు. సినిమాలో అతనికి వినోద్ కుమార్ అని పేరు వేశారు.<ref name="Raj2009">{{cite book|author=Ashok Raj|title=Hero Vol.2|url=https://books.google.com/books?id=2wo9BAAAQBAJ&pg=PT102|year=2009|publisher=Hay House, Inc|isbn=978-93-81398-03-6|page=102}}</ref> ఈ చిత్రం [[గౌతమ బుద్ధుడు|బుద్ధుని]] కాలం నాటిది, బందిపోటు అంగుళిమాల్ జీవితాన్ని వివరిస్తుంది. పుట్టుకతో అహింసక్ అని పేరు పెట్టబడిన ఇతను రాజ పురోహితుని కుమారుడు. పండితుడి స్థాయి నుండి హంతక మార్గాల వైపు మళ్లి, తన బాధితుల వేళ్లను కత్తిరించి దండగా వేసుకుంటాడు, అందుకే అంగుళిమాల్ (వేళ్ల దండ) అని పిలుస్తారు. బుద్ధునితో జరిగిన ఎన్‌కౌంటర్ తర్వాత అతను హత్యలను విడిచిపెట్టి సన్యాసిగా మారుతాడు. ==కథా సంగ్రహం== అశుభాలు, తుఫానుతో కూడిన రాత్రి రాజ పురోహితుడికి ఒక బాలుడు జన్మిస్తాడు. జాతకం చదివిన తర్వాత, ఆ బిడ్డ బాగా చదువుకున్నప్పటికీ వేలాది మందిని చంపేవాడు అవుతాడని, వెళ్ళిన ప్రతిచోటా విధ్వంసం సృష్టిస్తాడని తెలుస్తుంది. బిడ్డను రాజు ఆశీర్వాదం కోసం తీసుకెళతారు, అతని జన్మకుండలి గురించి అడిగినప్పుడు రాజ జ్యోతిష్యుడు ఆ బిడ్డ సృష్టించే విపత్తు గురించి రాజుకు తెలియజేస్తాడు. ఆస్థానంలోని వారు బిడ్డను చంపాలని కోరుకుంటారు, కానీ నేరం జరగకముందే ఎవరినీ శిక్షించలేమని చెబుతూ రాజు వారిని ఆపుతాడు. అయితే, జ్యోతిష్యుడి హెచ్చరికతో రాజ గురువు ఆ బిడ్డను మొదటి పన్నెండు సంవత్సరాలు తన గురుకులానికి తీసుకెళ్లి ఉత్తమ విద్యార్థిగా తీర్చిదిద్దాలని నిర్ణయించుకుంటాడు, ఆ తర్వాత ఆచార్యుడు ఎనిమిదేళ్లపాటు విద్యాబుద్ధులు నేర్పి అత్యుత్తమంగా మారుస్తాడు. రాజు ఆ బాలుడికి అహింసక్ (శాంతి కాముకుడు) అని పేరు పెడతాడు. ఎనిమిదేళ్ల ప్రాథమిక శిక్షణ పూర్తి చేసిన తర్వాత, అహింసక్ ఆచార్యునితో కలిసి గురుకులానికి వెళతాడు, అక్కడ ఆచార్యుని భార్య గురుమాత ([[అనితా గుహ]]) విలువిద్య, వ్యాయామం, గుర్రపుస్వారీ నేర్పించడంలో సహాయపడుతుంది. అహింసక్ అన్ని కళల్లో రాణిస్తాడు. గురుకులంలో ప్రధానమంత్రి కుమారుడు మారుతి (చంద్రశేఖర్), అతని ఇద్దరు స్నేహితులు ధన్‌పాల్ (రామ్ మోహన్), కిషన్ (కేసరి) కూడా చదువుకుంటున్నారు. మారుతి యువరాణిని పెళ్లి చేసుకోవలసి ఉంటుంది. అహింసక్ అన్ని రంగాలలో ప్రావీణ్యం సంపాదించడంతో ఆచార్యుడు, గురుమాత నుండి అహింసక్‌కు దక్కుతున్న శ్రద్ధను చూసి ముగ్గురు స్నేహితులు అసూయపడతారు. కొన్నేళ్లు గడిచాక యువరాణి మాయాదేవి (నిమ్మి) సమీపంలోని అడవిలో వేటాడబోతోందని ఆచార్యుడికి సమాచారం అందుతుంది. మాయ దృష్టి మారుతి నుండి అహింసక్ వైపు మళ్లుతుందని మారుతి, అతని స్నేహితులు భయపడతారు. వేటాడుతుండగా, యువరాణి అహింసక్‌ను కలుస్తుంది. ఆమె ఎనిమిదవ పుట్టినరోజున కలుసుకున్నప్పటి నుండి అతన్ని ఇష్టపడుతుంది. వారు యువరాణి శిబిరానికి వెళతారు, అక్కడ గురుకులం నుండి వచ్చిన మారుతి, ధన్‌పాల్, కిషన్‌లను కలుస్తారు. తాము వివాహం చేసుకోబోతున్నందున అహింసక్‌కు దూరంగా ఉండాలని మారుతి యువరాణిని అడుగుతాడు, అయితే యువరాణి నిరాకరిస్తుంది. అహింసక్ వచ్చినప్పుడు, మారుతి బోనులో ఉన్న పులిని వదిలిపెడతాడు. గందరగోళం చూసి అహింసక్ పులిని ఎదుర్కొని మొదట ఒట్టి చేతులతో పోరాడి, చివరగా ఈటెతో చంపుతాడు. మాయాదేవి అహింసక్‌ను రాత్రికి శిబిరంలోనే ఉంచుతుంది. మారుతి, అతని స్నేహితులు గురుకులానికి తిరిగి వెళ్లి అహింసక్ అక్కడ ఉండటానికి కారణం గురించి ఆచార్యుడికి అబద్ధం చెబుతారు. రాత్రి బయట గడిపి గురుకుల నియమాలలో ఒకదాన్ని ఉల్లంఘించినందుకు ఆచార్యుడు అహింసక్‌పై కోపంగా ఉంటాడు, అతని వివరణ వినడానికి నిరాకరిస్తాడు. తన భార్య గురుమాత అహింసక్ పట్ల అదనపు ఆసక్తి కనబరుస్తోందని, గురుకులంలో అందరూ దీని గురించి మాట్లాడుకుంటున్నారని చెప్పడం ద్వారా మారుతి ఆచార్యుడిని మరింత రెచ్చగొడతాడు. మరొక గొడవలో అతన్ని ఇరికించిన తరువాత, ఆచార్యుడు వారిని నమ్మి అతని జన్మ పత్రికలోని అంచనాల గురించి అహింసక్‌ను అపహాస్యం చేయడం చూసి ముగ్గురు స్నేహితులు సంతోషిస్తారు. అందరూ గురుకులం విడిచిపెట్టి, విద్యార్థులు తమ గురువుకు నమస్కారం చేసే కార్యక్రమానికి హాజరు కావాల్సిన సమయం వస్తుంది. అహింసక్ అనారోగ్యానికి గురవుతాడు, జ్వరం తగ్గే వరకు ఉండాలని గురుమాత అతనికి చెబుతుంది. ఆచార్యుడు దీనిని చూసి మళ్ళీ అపార్థం చేసుకుంటాడు. అతను తన కోపాన్ని అహింసక్‌పై తీర్చుకుంటాడు. అతని విధిలో రాసినట్లుగా వేలాది మందిని చంపడానికి వెళ్ళమని ఎగతాళి చేస్తూ గురుకులాన్ని విడిచిపెట్టమని అడుగుతాడు. గురుమాతతో సంబంధం అంటగట్టి ధన్‌పాల్ అతన్ని మరింత రెచ్చగొడతాడు. కోపంతో అహింసక్ ధన్‌పాల్‌ను చంపుతాడు. అతను అక్కడి నుంచి పారిపోతాడు. అంచనా నిజమైందని ఆచార్యుడు నమ్ముతాడు. హత్య గురించి, గురుమాతతో అహింసక్‌కు ఉన్న సంబంధం గురించి మారుతి రాజుకు తెలియజేస్తాడు. అతన్ని పట్టుకోవడానికి రాజు సైనికులను పంపుతాడు. అతని తండ్రి అతన్ని తిరస్కరిస్తాడు. గురుమాత నీటిలో మునిగి ఆత్మహత్యకు ప్రయత్నిస్తుంది కానీ బుద్ధుని శిష్యులలో ఒకరు రక్షిస్తారు. అహింసక్ ప్రతి మనిషిని చంపాలనే కోరికతో ప్రజలను చంపడం ప్రారంభిస్తాడు. అతను వారి వేళ్లను కత్తిరించి, వాటిని దండగా చేసి మెడలో వేసుకుంటాడు. అతన్ని ఇప్పుడు అంగుళిమాల్ (వేళ్ల దండ) అని పిలుస్తారు. కథ తరువాత హంతకుడైన అంగుళిమాల్ చుట్టూ తిరుగుతుంది. అతను బుద్ధుడిని ఎదుర్కొని అతన్ని చంపడానికి ప్రయత్నిస్తాడు. [[బుద్ధచరిత|బుద్ధుని]]<nowiki/>తో పరిచయం అతని జీవితాన్ని శాశ్వతంగా మారుస్తుంది. అతను తన చెడు మార్గాలను విడిచిపెట్టి సన్యాసిగా మారుతాడు. ==నటీనటులు== * నిమ్మి - యువరాణి మాయాదేవి * భారత్ భూషణ్ - అహింసక్/అంగుళిమాల్ * వినోద్ మెహ్రా - యువ అహింసక్ * [[అనితా గుహ]] - గురు మాత * చంద్రశేఖర్ - మారుతి * అచలా సచ్‌దేవ్ - అహింసక్ తల్లి * మన్మోహన్ కృష్ణ - అహింసక్ తండ్రి/రాజ పురోహితుడు * ప్రేమ్ అదీబ్ - మహారాజు * రామ్ మోహన్ - ధన్‌పాల్ * కేసరి - కృష్ణ * హెలెన్ - గిరిజన నర్తకి * ఉల్లాస్ - ఆచార్యుడు * బిమ్లా * షీలా కాశ్మీరి ==సాంకేతిక వర్గం== ఈ సినిమా సాంకేతిక నిపుణులు:<ref>{{cite web|url=http://www.gomolo.com/angulimal-movie-cast-crew/3112|title=Cast and crew Angulimaal|publisher=Gomolo.com|accessdate=14 January 2015}}</ref> * నిర్మాణం: థాయ్ ఇన్ఫర్మేషన్ సర్వీస్ కో. లిమిటెడ్. * దర్శకుడు: విజయ్ భట్ * కథా అనుసరణ: అంగుళిమాల సుత్త * మాటలు: భవానీ ప్రసాద్ మిశ్రా * కొరియోగ్రఫీ: చిమన్ షేత్ * మేకప్: ఎం. ఎన్. బోర్కర్ * దుస్తులు: గఫార్, కృష్ణ * పాటల రికార్డింగ్: మినూ కట్రక్, కౌశిక్, ఇషాన్ ఘోష్ * స్పెషల్ ఎఫెక్ట్స్: బాబూభాయ్ మిస్త్రీ * ఛాయాగ్రహణం: వి. అవధూత్ * కూర్పు: ప్రతాప్ దవే * కళా దర్శకత్వం: కను దేశాయ్ * సాహిత్యం: భరత్ వ్యాస్ * సంగీతం: అనిల్ బిశ్వాస్ ==సమీక్ష== ఈ చిత్రానికి 24 ఫిబ్రవరి 1961 ఫిల్మ్‌ఫేర్ మ్యాగజైన్ సంచికలో అనుకూలమైన సమీక్ష లభించింది. పండితుడు, హంతకుడు, సన్యాసి అనే తన పాత్రలోని మూడు కోణాలను ప్రదర్శించడంలో భారత్ భూషణ్ లోతైన అవగాహన, చిత్తశుద్ధికి ప్రశంసలు అందుకున్నాడు. నిమ్మి, అనితా గుహ, ఉల్లాస్ తమ నటనలో ఆకట్టుకునేలా ఉన్నారని భావించారు. "బుద్ధం శరణం గచ్ఛామి" పాట స్ఫూర్తిదాయకంగా నిలిచింది. సమీక్షకుడి ప్రకారం మాటలు, కళా దర్శకత్వం, ఛాయాగ్రహణం అంగుళిమాల్‌ను ఒక చిరస్మరణీయ చిత్రంగా మార్చడానికి సహాయపడ్డాయి.<ref name=Cineplot>{{cite web|title=Review-Angulimaal|url=http://cineplot.com/angulimaal-1960/|website=cineplot.com|accessdate=14 January 2015|ref=Filmfare, 24 February 1961}}</ref> ==సంగీతం== సంగీతాన్ని అనిల్ బిశ్వాస్ సమకూర్చాడు, పాటలను భరత్ వ్యాస్ రాశాడు. నేపథ్య గానాన్ని [[లతా మంగేష్కర్]], [[మన్నా డే]], [[ఆశా భోంస్లే]], మీనా కపూర్, హారతి ముఖర్జీ అందించారు.<ref>{{cite web |title=Angulimaal 1960 |url=http://myswar.co/album/angulimaal-1960 |archive-url= |archive-date= |accessdate= |website=MySwar |publisher=}}</ref> "ఆయీ ఆయీ బసంతి బేలా" పాట బసంత్ రాగంతో ప్రారంభమవుతుంది, తర్వాత ఖమాజ్ రాగంలో ఒక నృత్య గీతం వస్తుంది, ఆపై హోలీ పాటల క్రమం కోసం తిరిగి బసంత్ రాగానికి వస్తుంది.<ref name=Mishra>{{cite web|last1=Mishra|first1=R. C.|title=Vasantotsav and Holi, Film 'Angulimaal' (1960)|url=http://mishraraag.blogspot.in/2012/03/festival-of-basant-and-holi.html|website=mis.inhraraag.blogspot|date=5 March 2012 |publisher=R. C. Mishra|accessdate=14 January 2015}}</ref> ===పాటల జాబితా=== {| class="wikitable" style="font-size:95%;" ! # !! పాట !! గాయకులు |- | 1 | "బుద్ధం శరణం గచ్ఛామి" | [[మన్నా డే]] |- | 2 | "ఆయీ ఆయీ బసంతి బేలా" | [[లతా మంగేష్కర్]], [[మన్నా డే]], మీనా కపూర్ |- | 3 | "ఓ మురళీ వాలే గోపాల్" | [[ఆశా భోంస్లే]] |- | 4 | "బడే ఆయే శికారి శికార్ కర్నే/ఇన్ భోలే భాలే హిరణో పే వార్ కర్నే" | [[మన్నా డే]], [[ఆశా భోంస్లే]] |- | 5 | "ధీరే ధీరే ధల్ రే చందా" | హారతి ముఖర్జీ |- | 6 | "తేరే మన్ మే కౌన్, జా రే నా బతావూ మై తో నామ్ చిత్‌చోర్ కా" | [[లతా మంగేష్కర్]], మీనా కపూర్ |- | 7 | "మేరే చంచల్ నైనా మధు రస్" | మీనా కపూర్ |- | 8 | "జబ్ దుఖ్ కీ ఘడియా ఆయే" | [[మన్నా డే]], [[ఆశా భోంస్లే]] |} ==మూలాలు== {{reflist}} ==బాహ్య లింకులు== *{{IMDb title|id =0156287|title =అంగుళిమాల్ (1960) }} [[వర్గం:1960 సినిమాలు]] [[వర్గం:1960 హిందీ సినిమాలు]] [[వర్గం:భారతీయ సినిమాలు]] [[వర్గం:విజయ్ భట్ దర్శకత్వం వహించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:అనిల్ బిశ్వాస్ సంగీతం అందించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:గౌతమ బుద్ధుని సాంస్కృతిక చిత్రణలు]] [[వర్గం:హిందీ నాటక సినిమాలు]] [[వర్గం:ప్రాచీన భారతదేశంలో సాగే సినిమాలు]] qg6d2i3po87pf83pggmxw0ei9p6lt3d 4907851 4907829 2026-07-18T15:04:20Z Chaduvari 97 [[వర్గం:హిందీ నాటక సినిమాలు]] ను తీసివేసారు (హాట్‌కేట్ ఉపయోగించి) 4907851 wikitext text/x-wiki {{About|1960 సినిమా|ఈ పేరుతో ఉన్న ఇతర సినిమాల కోసం|అంగుళిమాల (అయోమయ నివృత్తి)}} {{Infobox film | name = అంగుళిమాల్ | image = | caption = | director = విజయ్ భట్ | producer = | writer = అంగుళిమాల సుత్త <small>(అనుసరణ)</small><br>భవాని ప్రసాద్ మిశ్రా <small>(మాటలు)</small> | starring = భారత్ భూషణ్<br>[[నిమ్మి]]<br>[[అనితా గుహ]]<br>ఉల్లాస్ | music = అనిల్ బిశ్వాస్<br>[[భరత్ వ్యాస్]] <small>(సాహిత్యం)</small> | cinematography = వి. అవధూత్ | editing = ప్రతాప్ దవే | distributor = | studio = థాయ్ ఇన్ఫర్మేషన్ సర్వీస్ | released = {{Film date|1960}} | runtime = 153 నిమిషాలు | country = [[భారతదేశం]] | language = [[హిందీ]] | budget = | gross = }} '''''అంగుళిమాల్''''' 1960లో విజయ్ భట్ దర్శకత్వం వహించిన [[హిందీ]] పౌరాణిక నాటక చిత్రం. ఈ చిత్రాన్ని థాయ్ ఇన్ఫర్మేషన్ సర్వీస్ కో. లిమిటెడ్ సమర్పించింది.<ref name="RajadhyakshaWillemen2014">{{cite book|author1=Ashish Rajadhyaksha|author2=Paul Willemen|title=Encyclopedia of Indian Cinema|url=https://books.google.com/books?id=rF8ABAAAQBAJ&pg=PA1994-IA635|accessdate=14 January 2015|date=10 July 2014|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-94325-7|page=1994}}</ref> ప్రకాష్ పిక్చర్స్ బ్యానర్‌పై మాత్రమే కాకుండా, భట్ ఇతర నిర్మాతల కోసం బాన్‌ఫూల్ (1972), హీరా ఔర్ పత్థర్ (1964), థాయ్ ప్రభుత్వం బౌద్ధ కాలం నాటి చిత్రం ''అంగుళిమాల్'' లాంటి చిత్రాలకు దర్శకత్వం వహించాడు.<ref>{{cite web|url=http://www.vijaybhatt.net/spotlight_phase3.html|title=Vijay Bhatt-Spotlight|publisher=Pauravi Pathak|accessdate=14 January 2015}}</ref> కథను అంగుళిమాల సుత్త నుండి అనుసరించారు, భవానీ ప్రసాద్ మిశ్రా మాటలు రాశాడు. భట్ చిత్రాలకు క్రమం తప్పకుండా పనిచేసే బాబూభాయ్ మిస్త్రీ స్పెషల్ ఎఫెక్ట్స్ (ప్రత్యేక ప్రభావాలు) అందించాడు. సంగీత దర్శకుడు అనిల్ బిశ్వాస్, పాటలను భరత్ వ్యాస్ రాశాడు.<ref>{{cite web|url=http://www.lyricsbogie.com/category/movies/angulimaal-1960|title=Angulimaal (1960)|publisher=Lyricsbogie.com|accessdate=14 January 2015}}</ref> వి. అవధూత్ ఛాయాగ్రాహకుడిగా పనిచేశాడు, ఈ చిత్రంలో [[నిమ్మి]], భారత్ భూషణ్, [[అనితా గుహ]], చంద్రశేఖర్, అచలా సచ్‌దేవ్, మన్మోహన్ కృష్ణ, ప్రేమ్ అదీబ్, రామ్ మోహన్ నటించారు.<ref>{{cite web|url=http://www.citwf.com/film16001.htm|title=Angulimaal|publisher=Alan Goble|accessdate=14 January 2015}}</ref> రాగిణి (1958) చిత్రంలో బాలనటుడిగా కెరీర్ ప్రారంభించిన వినోద్ మెహ్రా, యువ భారత్ భూషణ్ పాత్రను పోషించాడు. సినిమాలో అతనికి వినోద్ కుమార్ అని పేరు వేశారు.<ref name="Raj2009">{{cite book|author=Ashok Raj|title=Hero Vol.2|url=https://books.google.com/books?id=2wo9BAAAQBAJ&pg=PT102|year=2009|publisher=Hay House, Inc|isbn=978-93-81398-03-6|page=102}}</ref> ఈ చిత్రం [[గౌతమ బుద్ధుడు|బుద్ధుని]] కాలం నాటిది, బందిపోటు అంగుళిమాల్ జీవితాన్ని వివరిస్తుంది. పుట్టుకతో అహింసక్ అని పేరు పెట్టబడిన ఇతను రాజ పురోహితుని కుమారుడు. పండితుడి స్థాయి నుండి హంతక మార్గాల వైపు మళ్లి, తన బాధితుల వేళ్లను కత్తిరించి దండగా వేసుకుంటాడు, అందుకే అంగుళిమాల్ (వేళ్ల దండ) అని పిలుస్తారు. బుద్ధునితో జరిగిన ఎన్‌కౌంటర్ తర్వాత అతను హత్యలను విడిచిపెట్టి సన్యాసిగా మారుతాడు. ==కథా సంగ్రహం== అశుభాలు, తుఫానుతో కూడిన రాత్రి రాజ పురోహితుడికి ఒక బాలుడు జన్మిస్తాడు. జాతకం చదివిన తర్వాత, ఆ బిడ్డ బాగా చదువుకున్నప్పటికీ వేలాది మందిని చంపేవాడు అవుతాడని, వెళ్ళిన ప్రతిచోటా విధ్వంసం సృష్టిస్తాడని తెలుస్తుంది. బిడ్డను రాజు ఆశీర్వాదం కోసం తీసుకెళతారు, అతని జన్మకుండలి గురించి అడిగినప్పుడు రాజ జ్యోతిష్యుడు ఆ బిడ్డ సృష్టించే విపత్తు గురించి రాజుకు తెలియజేస్తాడు. ఆస్థానంలోని వారు బిడ్డను చంపాలని కోరుకుంటారు, కానీ నేరం జరగకముందే ఎవరినీ శిక్షించలేమని చెబుతూ రాజు వారిని ఆపుతాడు. అయితే, జ్యోతిష్యుడి హెచ్చరికతో రాజ గురువు ఆ బిడ్డను మొదటి పన్నెండు సంవత్సరాలు తన గురుకులానికి తీసుకెళ్లి ఉత్తమ విద్యార్థిగా తీర్చిదిద్దాలని నిర్ణయించుకుంటాడు, ఆ తర్వాత ఆచార్యుడు ఎనిమిదేళ్లపాటు విద్యాబుద్ధులు నేర్పి అత్యుత్తమంగా మారుస్తాడు. రాజు ఆ బాలుడికి అహింసక్ (శాంతి కాముకుడు) అని పేరు పెడతాడు. ఎనిమిదేళ్ల ప్రాథమిక శిక్షణ పూర్తి చేసిన తర్వాత, అహింసక్ ఆచార్యునితో కలిసి గురుకులానికి వెళతాడు, అక్కడ ఆచార్యుని భార్య గురుమాత ([[అనితా గుహ]]) విలువిద్య, వ్యాయామం, గుర్రపుస్వారీ నేర్పించడంలో సహాయపడుతుంది. అహింసక్ అన్ని కళల్లో రాణిస్తాడు. గురుకులంలో ప్రధానమంత్రి కుమారుడు మారుతి (చంద్రశేఖర్), అతని ఇద్దరు స్నేహితులు ధన్‌పాల్ (రామ్ మోహన్), కిషన్ (కేసరి) కూడా చదువుకుంటున్నారు. మారుతి యువరాణిని పెళ్లి చేసుకోవలసి ఉంటుంది. అహింసక్ అన్ని రంగాలలో ప్రావీణ్యం సంపాదించడంతో ఆచార్యుడు, గురుమాత నుండి అహింసక్‌కు దక్కుతున్న శ్రద్ధను చూసి ముగ్గురు స్నేహితులు అసూయపడతారు. కొన్నేళ్లు గడిచాక యువరాణి మాయాదేవి (నిమ్మి) సమీపంలోని అడవిలో వేటాడబోతోందని ఆచార్యుడికి సమాచారం అందుతుంది. మాయ దృష్టి మారుతి నుండి అహింసక్ వైపు మళ్లుతుందని మారుతి, అతని స్నేహితులు భయపడతారు. వేటాడుతుండగా, యువరాణి అహింసక్‌ను కలుస్తుంది. ఆమె ఎనిమిదవ పుట్టినరోజున కలుసుకున్నప్పటి నుండి అతన్ని ఇష్టపడుతుంది. వారు యువరాణి శిబిరానికి వెళతారు, అక్కడ గురుకులం నుండి వచ్చిన మారుతి, ధన్‌పాల్, కిషన్‌లను కలుస్తారు. తాము వివాహం చేసుకోబోతున్నందున అహింసక్‌కు దూరంగా ఉండాలని మారుతి యువరాణిని అడుగుతాడు, అయితే యువరాణి నిరాకరిస్తుంది. అహింసక్ వచ్చినప్పుడు, మారుతి బోనులో ఉన్న పులిని వదిలిపెడతాడు. గందరగోళం చూసి అహింసక్ పులిని ఎదుర్కొని మొదట ఒట్టి చేతులతో పోరాడి, చివరగా ఈటెతో చంపుతాడు. మాయాదేవి అహింసక్‌ను రాత్రికి శిబిరంలోనే ఉంచుతుంది. మారుతి, అతని స్నేహితులు గురుకులానికి తిరిగి వెళ్లి అహింసక్ అక్కడ ఉండటానికి కారణం గురించి ఆచార్యుడికి అబద్ధం చెబుతారు. రాత్రి బయట గడిపి గురుకుల నియమాలలో ఒకదాన్ని ఉల్లంఘించినందుకు ఆచార్యుడు అహింసక్‌పై కోపంగా ఉంటాడు, అతని వివరణ వినడానికి నిరాకరిస్తాడు. తన భార్య గురుమాత అహింసక్ పట్ల అదనపు ఆసక్తి కనబరుస్తోందని, గురుకులంలో అందరూ దీని గురించి మాట్లాడుకుంటున్నారని చెప్పడం ద్వారా మారుతి ఆచార్యుడిని మరింత రెచ్చగొడతాడు. మరొక గొడవలో అతన్ని ఇరికించిన తరువాత, ఆచార్యుడు వారిని నమ్మి అతని జన్మ పత్రికలోని అంచనాల గురించి అహింసక్‌ను అపహాస్యం చేయడం చూసి ముగ్గురు స్నేహితులు సంతోషిస్తారు. అందరూ గురుకులం విడిచిపెట్టి, విద్యార్థులు తమ గురువుకు నమస్కారం చేసే కార్యక్రమానికి హాజరు కావాల్సిన సమయం వస్తుంది. అహింసక్ అనారోగ్యానికి గురవుతాడు, జ్వరం తగ్గే వరకు ఉండాలని గురుమాత అతనికి చెబుతుంది. ఆచార్యుడు దీనిని చూసి మళ్ళీ అపార్థం చేసుకుంటాడు. అతను తన కోపాన్ని అహింసక్‌పై తీర్చుకుంటాడు. అతని విధిలో రాసినట్లుగా వేలాది మందిని చంపడానికి వెళ్ళమని ఎగతాళి చేస్తూ గురుకులాన్ని విడిచిపెట్టమని అడుగుతాడు. గురుమాతతో సంబంధం అంటగట్టి ధన్‌పాల్ అతన్ని మరింత రెచ్చగొడతాడు. కోపంతో అహింసక్ ధన్‌పాల్‌ను చంపుతాడు. అతను అక్కడి నుంచి పారిపోతాడు. అంచనా నిజమైందని ఆచార్యుడు నమ్ముతాడు. హత్య గురించి, గురుమాతతో అహింసక్‌కు ఉన్న సంబంధం గురించి మారుతి రాజుకు తెలియజేస్తాడు. అతన్ని పట్టుకోవడానికి రాజు సైనికులను పంపుతాడు. అతని తండ్రి అతన్ని తిరస్కరిస్తాడు. గురుమాత నీటిలో మునిగి ఆత్మహత్యకు ప్రయత్నిస్తుంది కానీ బుద్ధుని శిష్యులలో ఒకరు రక్షిస్తారు. అహింసక్ ప్రతి మనిషిని చంపాలనే కోరికతో ప్రజలను చంపడం ప్రారంభిస్తాడు. అతను వారి వేళ్లను కత్తిరించి, వాటిని దండగా చేసి మెడలో వేసుకుంటాడు. అతన్ని ఇప్పుడు అంగుళిమాల్ (వేళ్ల దండ) అని పిలుస్తారు. కథ తరువాత హంతకుడైన అంగుళిమాల్ చుట్టూ తిరుగుతుంది. అతను బుద్ధుడిని ఎదుర్కొని అతన్ని చంపడానికి ప్రయత్నిస్తాడు. [[బుద్ధచరిత|బుద్ధుని]]<nowiki/>తో పరిచయం అతని జీవితాన్ని శాశ్వతంగా మారుస్తుంది. అతను తన చెడు మార్గాలను విడిచిపెట్టి సన్యాసిగా మారుతాడు. ==నటీనటులు== * నిమ్మి - యువరాణి మాయాదేవి * భారత్ భూషణ్ - అహింసక్/అంగుళిమాల్ * వినోద్ మెహ్రా - యువ అహింసక్ * [[అనితా గుహ]] - గురు మాత * చంద్రశేఖర్ - మారుతి * అచలా సచ్‌దేవ్ - అహింసక్ తల్లి * మన్మోహన్ కృష్ణ - అహింసక్ తండ్రి/రాజ పురోహితుడు * ప్రేమ్ అదీబ్ - మహారాజు * రామ్ మోహన్ - ధన్‌పాల్ * కేసరి - కృష్ణ * హెలెన్ - గిరిజన నర్తకి * ఉల్లాస్ - ఆచార్యుడు * బిమ్లా * షీలా కాశ్మీరి ==సాంకేతిక వర్గం== ఈ సినిమా సాంకేతిక నిపుణులు:<ref>{{cite web|url=http://www.gomolo.com/angulimal-movie-cast-crew/3112|title=Cast and crew Angulimaal|publisher=Gomolo.com|accessdate=14 January 2015}}</ref> * నిర్మాణం: థాయ్ ఇన్ఫర్మేషన్ సర్వీస్ కో. లిమిటెడ్. * దర్శకుడు: విజయ్ భట్ * కథా అనుసరణ: అంగుళిమాల సుత్త * మాటలు: భవానీ ప్రసాద్ మిశ్రా * కొరియోగ్రఫీ: చిమన్ షేత్ * మేకప్: ఎం. ఎన్. బోర్కర్ * దుస్తులు: గఫార్, కృష్ణ * పాటల రికార్డింగ్: మినూ కట్రక్, కౌశిక్, ఇషాన్ ఘోష్ * స్పెషల్ ఎఫెక్ట్స్: బాబూభాయ్ మిస్త్రీ * ఛాయాగ్రహణం: వి. అవధూత్ * కూర్పు: ప్రతాప్ దవే * కళా దర్శకత్వం: కను దేశాయ్ * సాహిత్యం: భరత్ వ్యాస్ * సంగీతం: అనిల్ బిశ్వాస్ ==సమీక్ష== ఈ చిత్రానికి 24 ఫిబ్రవరి 1961 ఫిల్మ్‌ఫేర్ మ్యాగజైన్ సంచికలో అనుకూలమైన సమీక్ష లభించింది. పండితుడు, హంతకుడు, సన్యాసి అనే తన పాత్రలోని మూడు కోణాలను ప్రదర్శించడంలో భారత్ భూషణ్ లోతైన అవగాహన, చిత్తశుద్ధికి ప్రశంసలు అందుకున్నాడు. నిమ్మి, అనితా గుహ, ఉల్లాస్ తమ నటనలో ఆకట్టుకునేలా ఉన్నారని భావించారు. "బుద్ధం శరణం గచ్ఛామి" పాట స్ఫూర్తిదాయకంగా నిలిచింది. సమీక్షకుడి ప్రకారం మాటలు, కళా దర్శకత్వం, ఛాయాగ్రహణం అంగుళిమాల్‌ను ఒక చిరస్మరణీయ చిత్రంగా మార్చడానికి సహాయపడ్డాయి.<ref name=Cineplot>{{cite web|title=Review-Angulimaal|url=http://cineplot.com/angulimaal-1960/|website=cineplot.com|accessdate=14 January 2015|ref=Filmfare, 24 February 1961}}</ref> ==సంగీతం== సంగీతాన్ని అనిల్ బిశ్వాస్ సమకూర్చాడు, పాటలను భరత్ వ్యాస్ రాశాడు. నేపథ్య గానాన్ని [[లతా మంగేష్కర్]], [[మన్నా డే]], [[ఆశా భోంస్లే]], మీనా కపూర్, హారతి ముఖర్జీ అందించారు.<ref>{{cite web |title=Angulimaal 1960 |url=http://myswar.co/album/angulimaal-1960 |archive-url= |archive-date= |accessdate= |website=MySwar |publisher=}}</ref> "ఆయీ ఆయీ బసంతి బేలా" పాట బసంత్ రాగంతో ప్రారంభమవుతుంది, తర్వాత ఖమాజ్ రాగంలో ఒక నృత్య గీతం వస్తుంది, ఆపై హోలీ పాటల క్రమం కోసం తిరిగి బసంత్ రాగానికి వస్తుంది.<ref name=Mishra>{{cite web|last1=Mishra|first1=R. C.|title=Vasantotsav and Holi, Film 'Angulimaal' (1960)|url=http://mishraraag.blogspot.in/2012/03/festival-of-basant-and-holi.html|website=mis.inhraraag.blogspot|date=5 March 2012 |publisher=R. C. Mishra|accessdate=14 January 2015}}</ref> ===పాటల జాబితా=== {| class="wikitable" style="font-size:95%;" ! # !! పాట !! గాయకులు |- | 1 | "బుద్ధం శరణం గచ్ఛామి" | [[మన్నా డే]] |- | 2 | "ఆయీ ఆయీ బసంతి బేలా" | [[లతా మంగేష్కర్]], [[మన్నా డే]], మీనా కపూర్ |- | 3 | "ఓ మురళీ వాలే గోపాల్" | [[ఆశా భోంస్లే]] |- | 4 | "బడే ఆయే శికారి శికార్ కర్నే/ఇన్ భోలే భాలే హిరణో పే వార్ కర్నే" | [[మన్నా డే]], [[ఆశా భోంస్లే]] |- | 5 | "ధీరే ధీరే ధల్ రే చందా" | హారతి ముఖర్జీ |- | 6 | "తేరే మన్ మే కౌన్, జా రే నా బతావూ మై తో నామ్ చిత్‌చోర్ కా" | [[లతా మంగేష్కర్]], మీనా కపూర్ |- | 7 | "మేరే చంచల్ నైనా మధు రస్" | మీనా కపూర్ |- | 8 | "జబ్ దుఖ్ కీ ఘడియా ఆయే" | [[మన్నా డే]], [[ఆశా భోంస్లే]] |} ==మూలాలు== {{reflist}} ==బాహ్య లింకులు== *{{IMDb title|id =0156287|title =అంగుళిమాల్ (1960) }} [[వర్గం:1960 సినిమాలు]] [[వర్గం:1960 హిందీ సినిమాలు]] [[వర్గం:భారతీయ సినిమాలు]] [[వర్గం:విజయ్ భట్ దర్శకత్వం వహించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:అనిల్ బిశ్వాస్ సంగీతం అందించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:గౌతమ బుద్ధుని సాంస్కృతిక చిత్రణలు]] [[వర్గం:ప్రాచీన భారతదేశంలో సాగే సినిమాలు]] 33ghzbtqz9qw4sruyo7zvpevwkai0ee 4907852 4907851 2026-07-18T15:04:53Z Chaduvari 97 [[వర్గం:హిందీ సినిమాలు]] ను చేర్చారు (హాట్‌కేట్ ఉపయోగించి) 4907852 wikitext text/x-wiki {{About|1960 సినిమా|ఈ పేరుతో ఉన్న ఇతర సినిమాల కోసం|అంగుళిమాల (అయోమయ నివృత్తి)}} {{Infobox film | name = అంగుళిమాల్ | image = | caption = | director = విజయ్ భట్ | producer = | writer = అంగుళిమాల సుత్త <small>(అనుసరణ)</small><br>భవాని ప్రసాద్ మిశ్రా <small>(మాటలు)</small> | starring = భారత్ భూషణ్<br>[[నిమ్మి]]<br>[[అనితా గుహ]]<br>ఉల్లాస్ | music = అనిల్ బిశ్వాస్<br>[[భరత్ వ్యాస్]] <small>(సాహిత్యం)</small> | cinematography = వి. అవధూత్ | editing = ప్రతాప్ దవే | distributor = | studio = థాయ్ ఇన్ఫర్మేషన్ సర్వీస్ | released = {{Film date|1960}} | runtime = 153 నిమిషాలు | country = [[భారతదేశం]] | language = [[హిందీ]] | budget = | gross = }} '''''అంగుళిమాల్''''' 1960లో విజయ్ భట్ దర్శకత్వం వహించిన [[హిందీ]] పౌరాణిక నాటక చిత్రం. ఈ చిత్రాన్ని థాయ్ ఇన్ఫర్మేషన్ సర్వీస్ కో. లిమిటెడ్ సమర్పించింది.<ref name="RajadhyakshaWillemen2014">{{cite book|author1=Ashish Rajadhyaksha|author2=Paul Willemen|title=Encyclopedia of Indian Cinema|url=https://books.google.com/books?id=rF8ABAAAQBAJ&pg=PA1994-IA635|accessdate=14 January 2015|date=10 July 2014|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-94325-7|page=1994}}</ref> ప్రకాష్ పిక్చర్స్ బ్యానర్‌పై మాత్రమే కాకుండా, భట్ ఇతర నిర్మాతల కోసం బాన్‌ఫూల్ (1972), హీరా ఔర్ పత్థర్ (1964), థాయ్ ప్రభుత్వం బౌద్ధ కాలం నాటి చిత్రం ''అంగుళిమాల్'' లాంటి చిత్రాలకు దర్శకత్వం వహించాడు.<ref>{{cite web|url=http://www.vijaybhatt.net/spotlight_phase3.html|title=Vijay Bhatt-Spotlight|publisher=Pauravi Pathak|accessdate=14 January 2015}}</ref> కథను అంగుళిమాల సుత్త నుండి అనుసరించారు, భవానీ ప్రసాద్ మిశ్రా మాటలు రాశాడు. భట్ చిత్రాలకు క్రమం తప్పకుండా పనిచేసే బాబూభాయ్ మిస్త్రీ స్పెషల్ ఎఫెక్ట్స్ (ప్రత్యేక ప్రభావాలు) అందించాడు. సంగీత దర్శకుడు అనిల్ బిశ్వాస్, పాటలను భరత్ వ్యాస్ రాశాడు.<ref>{{cite web|url=http://www.lyricsbogie.com/category/movies/angulimaal-1960|title=Angulimaal (1960)|publisher=Lyricsbogie.com|accessdate=14 January 2015}}</ref> వి. అవధూత్ ఛాయాగ్రాహకుడిగా పనిచేశాడు, ఈ చిత్రంలో [[నిమ్మి]], భారత్ భూషణ్, [[అనితా గుహ]], చంద్రశేఖర్, అచలా సచ్‌దేవ్, మన్మోహన్ కృష్ణ, ప్రేమ్ అదీబ్, రామ్ మోహన్ నటించారు.<ref>{{cite web|url=http://www.citwf.com/film16001.htm|title=Angulimaal|publisher=Alan Goble|accessdate=14 January 2015}}</ref> రాగిణి (1958) చిత్రంలో బాలనటుడిగా కెరీర్ ప్రారంభించిన వినోద్ మెహ్రా, యువ భారత్ భూషణ్ పాత్రను పోషించాడు. సినిమాలో అతనికి వినోద్ కుమార్ అని పేరు వేశారు.<ref name="Raj2009">{{cite book|author=Ashok Raj|title=Hero Vol.2|url=https://books.google.com/books?id=2wo9BAAAQBAJ&pg=PT102|year=2009|publisher=Hay House, Inc|isbn=978-93-81398-03-6|page=102}}</ref> ఈ చిత్రం [[గౌతమ బుద్ధుడు|బుద్ధుని]] కాలం నాటిది, బందిపోటు అంగుళిమాల్ జీవితాన్ని వివరిస్తుంది. పుట్టుకతో అహింసక్ అని పేరు పెట్టబడిన ఇతను రాజ పురోహితుని కుమారుడు. పండితుడి స్థాయి నుండి హంతక మార్గాల వైపు మళ్లి, తన బాధితుల వేళ్లను కత్తిరించి దండగా వేసుకుంటాడు, అందుకే అంగుళిమాల్ (వేళ్ల దండ) అని పిలుస్తారు. బుద్ధునితో జరిగిన ఎన్‌కౌంటర్ తర్వాత అతను హత్యలను విడిచిపెట్టి సన్యాసిగా మారుతాడు. ==కథా సంగ్రహం== అశుభాలు, తుఫానుతో కూడిన రాత్రి రాజ పురోహితుడికి ఒక బాలుడు జన్మిస్తాడు. జాతకం చదివిన తర్వాత, ఆ బిడ్డ బాగా చదువుకున్నప్పటికీ వేలాది మందిని చంపేవాడు అవుతాడని, వెళ్ళిన ప్రతిచోటా విధ్వంసం సృష్టిస్తాడని తెలుస్తుంది. బిడ్డను రాజు ఆశీర్వాదం కోసం తీసుకెళతారు, అతని జన్మకుండలి గురించి అడిగినప్పుడు రాజ జ్యోతిష్యుడు ఆ బిడ్డ సృష్టించే విపత్తు గురించి రాజుకు తెలియజేస్తాడు. ఆస్థానంలోని వారు బిడ్డను చంపాలని కోరుకుంటారు, కానీ నేరం జరగకముందే ఎవరినీ శిక్షించలేమని చెబుతూ రాజు వారిని ఆపుతాడు. అయితే, జ్యోతిష్యుడి హెచ్చరికతో రాజ గురువు ఆ బిడ్డను మొదటి పన్నెండు సంవత్సరాలు తన గురుకులానికి తీసుకెళ్లి ఉత్తమ విద్యార్థిగా తీర్చిదిద్దాలని నిర్ణయించుకుంటాడు, ఆ తర్వాత ఆచార్యుడు ఎనిమిదేళ్లపాటు విద్యాబుద్ధులు నేర్పి అత్యుత్తమంగా మారుస్తాడు. రాజు ఆ బాలుడికి అహింసక్ (శాంతి కాముకుడు) అని పేరు పెడతాడు. ఎనిమిదేళ్ల ప్రాథమిక శిక్షణ పూర్తి చేసిన తర్వాత, అహింసక్ ఆచార్యునితో కలిసి గురుకులానికి వెళతాడు, అక్కడ ఆచార్యుని భార్య గురుమాత ([[అనితా గుహ]]) విలువిద్య, వ్యాయామం, గుర్రపుస్వారీ నేర్పించడంలో సహాయపడుతుంది. అహింసక్ అన్ని కళల్లో రాణిస్తాడు. గురుకులంలో ప్రధానమంత్రి కుమారుడు మారుతి (చంద్రశేఖర్), అతని ఇద్దరు స్నేహితులు ధన్‌పాల్ (రామ్ మోహన్), కిషన్ (కేసరి) కూడా చదువుకుంటున్నారు. మారుతి యువరాణిని పెళ్లి చేసుకోవలసి ఉంటుంది. అహింసక్ అన్ని రంగాలలో ప్రావీణ్యం సంపాదించడంతో ఆచార్యుడు, గురుమాత నుండి అహింసక్‌కు దక్కుతున్న శ్రద్ధను చూసి ముగ్గురు స్నేహితులు అసూయపడతారు. కొన్నేళ్లు గడిచాక యువరాణి మాయాదేవి (నిమ్మి) సమీపంలోని అడవిలో వేటాడబోతోందని ఆచార్యుడికి సమాచారం అందుతుంది. మాయ దృష్టి మారుతి నుండి అహింసక్ వైపు మళ్లుతుందని మారుతి, అతని స్నేహితులు భయపడతారు. వేటాడుతుండగా, యువరాణి అహింసక్‌ను కలుస్తుంది. ఆమె ఎనిమిదవ పుట్టినరోజున కలుసుకున్నప్పటి నుండి అతన్ని ఇష్టపడుతుంది. వారు యువరాణి శిబిరానికి వెళతారు, అక్కడ గురుకులం నుండి వచ్చిన మారుతి, ధన్‌పాల్, కిషన్‌లను కలుస్తారు. తాము వివాహం చేసుకోబోతున్నందున అహింసక్‌కు దూరంగా ఉండాలని మారుతి యువరాణిని అడుగుతాడు, అయితే యువరాణి నిరాకరిస్తుంది. అహింసక్ వచ్చినప్పుడు, మారుతి బోనులో ఉన్న పులిని వదిలిపెడతాడు. గందరగోళం చూసి అహింసక్ పులిని ఎదుర్కొని మొదట ఒట్టి చేతులతో పోరాడి, చివరగా ఈటెతో చంపుతాడు. మాయాదేవి అహింసక్‌ను రాత్రికి శిబిరంలోనే ఉంచుతుంది. మారుతి, అతని స్నేహితులు గురుకులానికి తిరిగి వెళ్లి అహింసక్ అక్కడ ఉండటానికి కారణం గురించి ఆచార్యుడికి అబద్ధం చెబుతారు. రాత్రి బయట గడిపి గురుకుల నియమాలలో ఒకదాన్ని ఉల్లంఘించినందుకు ఆచార్యుడు అహింసక్‌పై కోపంగా ఉంటాడు, అతని వివరణ వినడానికి నిరాకరిస్తాడు. తన భార్య గురుమాత అహింసక్ పట్ల అదనపు ఆసక్తి కనబరుస్తోందని, గురుకులంలో అందరూ దీని గురించి మాట్లాడుకుంటున్నారని చెప్పడం ద్వారా మారుతి ఆచార్యుడిని మరింత రెచ్చగొడతాడు. మరొక గొడవలో అతన్ని ఇరికించిన తరువాత, ఆచార్యుడు వారిని నమ్మి అతని జన్మ పత్రికలోని అంచనాల గురించి అహింసక్‌ను అపహాస్యం చేయడం చూసి ముగ్గురు స్నేహితులు సంతోషిస్తారు. అందరూ గురుకులం విడిచిపెట్టి, విద్యార్థులు తమ గురువుకు నమస్కారం చేసే కార్యక్రమానికి హాజరు కావాల్సిన సమయం వస్తుంది. అహింసక్ అనారోగ్యానికి గురవుతాడు, జ్వరం తగ్గే వరకు ఉండాలని గురుమాత అతనికి చెబుతుంది. ఆచార్యుడు దీనిని చూసి మళ్ళీ అపార్థం చేసుకుంటాడు. అతను తన కోపాన్ని అహింసక్‌పై తీర్చుకుంటాడు. అతని విధిలో రాసినట్లుగా వేలాది మందిని చంపడానికి వెళ్ళమని ఎగతాళి చేస్తూ గురుకులాన్ని విడిచిపెట్టమని అడుగుతాడు. గురుమాతతో సంబంధం అంటగట్టి ధన్‌పాల్ అతన్ని మరింత రెచ్చగొడతాడు. కోపంతో అహింసక్ ధన్‌పాల్‌ను చంపుతాడు. అతను అక్కడి నుంచి పారిపోతాడు. అంచనా నిజమైందని ఆచార్యుడు నమ్ముతాడు. హత్య గురించి, గురుమాతతో అహింసక్‌కు ఉన్న సంబంధం గురించి మారుతి రాజుకు తెలియజేస్తాడు. అతన్ని పట్టుకోవడానికి రాజు సైనికులను పంపుతాడు. అతని తండ్రి అతన్ని తిరస్కరిస్తాడు. గురుమాత నీటిలో మునిగి ఆత్మహత్యకు ప్రయత్నిస్తుంది కానీ బుద్ధుని శిష్యులలో ఒకరు రక్షిస్తారు. అహింసక్ ప్రతి మనిషిని చంపాలనే కోరికతో ప్రజలను చంపడం ప్రారంభిస్తాడు. అతను వారి వేళ్లను కత్తిరించి, వాటిని దండగా చేసి మెడలో వేసుకుంటాడు. అతన్ని ఇప్పుడు అంగుళిమాల్ (వేళ్ల దండ) అని పిలుస్తారు. కథ తరువాత హంతకుడైన అంగుళిమాల్ చుట్టూ తిరుగుతుంది. అతను బుద్ధుడిని ఎదుర్కొని అతన్ని చంపడానికి ప్రయత్నిస్తాడు. [[బుద్ధచరిత|బుద్ధుని]]<nowiki/>తో పరిచయం అతని జీవితాన్ని శాశ్వతంగా మారుస్తుంది. అతను తన చెడు మార్గాలను విడిచిపెట్టి సన్యాసిగా మారుతాడు. ==నటీనటులు== * నిమ్మి - యువరాణి మాయాదేవి * భారత్ భూషణ్ - అహింసక్/అంగుళిమాల్ * వినోద్ మెహ్రా - యువ అహింసక్ * [[అనితా గుహ]] - గురు మాత * చంద్రశేఖర్ - మారుతి * అచలా సచ్‌దేవ్ - అహింసక్ తల్లి * మన్మోహన్ కృష్ణ - అహింసక్ తండ్రి/రాజ పురోహితుడు * ప్రేమ్ అదీబ్ - మహారాజు * రామ్ మోహన్ - ధన్‌పాల్ * కేసరి - కృష్ణ * హెలెన్ - గిరిజన నర్తకి * ఉల్లాస్ - ఆచార్యుడు * బిమ్లా * షీలా కాశ్మీరి ==సాంకేతిక వర్గం== ఈ సినిమా సాంకేతిక నిపుణులు:<ref>{{cite web|url=http://www.gomolo.com/angulimal-movie-cast-crew/3112|title=Cast and crew Angulimaal|publisher=Gomolo.com|accessdate=14 January 2015}}</ref> * నిర్మాణం: థాయ్ ఇన్ఫర్మేషన్ సర్వీస్ కో. లిమిటెడ్. * దర్శకుడు: విజయ్ భట్ * కథా అనుసరణ: అంగుళిమాల సుత్త * మాటలు: భవానీ ప్రసాద్ మిశ్రా * కొరియోగ్రఫీ: చిమన్ షేత్ * మేకప్: ఎం. ఎన్. బోర్కర్ * దుస్తులు: గఫార్, కృష్ణ * పాటల రికార్డింగ్: మినూ కట్రక్, కౌశిక్, ఇషాన్ ఘోష్ * స్పెషల్ ఎఫెక్ట్స్: బాబూభాయ్ మిస్త్రీ * ఛాయాగ్రహణం: వి. అవధూత్ * కూర్పు: ప్రతాప్ దవే * కళా దర్శకత్వం: కను దేశాయ్ * సాహిత్యం: భరత్ వ్యాస్ * సంగీతం: అనిల్ బిశ్వాస్ ==సమీక్ష== ఈ చిత్రానికి 24 ఫిబ్రవరి 1961 ఫిల్మ్‌ఫేర్ మ్యాగజైన్ సంచికలో అనుకూలమైన సమీక్ష లభించింది. పండితుడు, హంతకుడు, సన్యాసి అనే తన పాత్రలోని మూడు కోణాలను ప్రదర్శించడంలో భారత్ భూషణ్ లోతైన అవగాహన, చిత్తశుద్ధికి ప్రశంసలు అందుకున్నాడు. నిమ్మి, అనితా గుహ, ఉల్లాస్ తమ నటనలో ఆకట్టుకునేలా ఉన్నారని భావించారు. "బుద్ధం శరణం గచ్ఛామి" పాట స్ఫూర్తిదాయకంగా నిలిచింది. సమీక్షకుడి ప్రకారం మాటలు, కళా దర్శకత్వం, ఛాయాగ్రహణం అంగుళిమాల్‌ను ఒక చిరస్మరణీయ చిత్రంగా మార్చడానికి సహాయపడ్డాయి.<ref name=Cineplot>{{cite web|title=Review-Angulimaal|url=http://cineplot.com/angulimaal-1960/|website=cineplot.com|accessdate=14 January 2015|ref=Filmfare, 24 February 1961}}</ref> ==సంగీతం== సంగీతాన్ని అనిల్ బిశ్వాస్ సమకూర్చాడు, పాటలను భరత్ వ్యాస్ రాశాడు. నేపథ్య గానాన్ని [[లతా మంగేష్కర్]], [[మన్నా డే]], [[ఆశా భోంస్లే]], మీనా కపూర్, హారతి ముఖర్జీ అందించారు.<ref>{{cite web |title=Angulimaal 1960 |url=http://myswar.co/album/angulimaal-1960 |archive-url= |archive-date= |accessdate= |website=MySwar |publisher=}}</ref> "ఆయీ ఆయీ బసంతి బేలా" పాట బసంత్ రాగంతో ప్రారంభమవుతుంది, తర్వాత ఖమాజ్ రాగంలో ఒక నృత్య గీతం వస్తుంది, ఆపై హోలీ పాటల క్రమం కోసం తిరిగి బసంత్ రాగానికి వస్తుంది.<ref name=Mishra>{{cite web|last1=Mishra|first1=R. C.|title=Vasantotsav and Holi, Film 'Angulimaal' (1960)|url=http://mishraraag.blogspot.in/2012/03/festival-of-basant-and-holi.html|website=mis.inhraraag.blogspot|date=5 March 2012 |publisher=R. C. Mishra|accessdate=14 January 2015}}</ref> ===పాటల జాబితా=== {| class="wikitable" style="font-size:95%;" ! # !! పాట !! గాయకులు |- | 1 | "బుద్ధం శరణం గచ్ఛామి" | [[మన్నా డే]] |- | 2 | "ఆయీ ఆయీ బసంతి బేలా" | [[లతా మంగేష్కర్]], [[మన్నా డే]], మీనా కపూర్ |- | 3 | "ఓ మురళీ వాలే గోపాల్" | [[ఆశా భోంస్లే]] |- | 4 | "బడే ఆయే శికారి శికార్ కర్నే/ఇన్ భోలే భాలే హిరణో పే వార్ కర్నే" | [[మన్నా డే]], [[ఆశా భోంస్లే]] |- | 5 | "ధీరే ధీరే ధల్ రే చందా" | హారతి ముఖర్జీ |- | 6 | "తేరే మన్ మే కౌన్, జా రే నా బతావూ మై తో నామ్ చిత్‌చోర్ కా" | [[లతా మంగేష్కర్]], మీనా కపూర్ |- | 7 | "మేరే చంచల్ నైనా మధు రస్" | మీనా కపూర్ |- | 8 | "జబ్ దుఖ్ కీ ఘడియా ఆయే" | [[మన్నా డే]], [[ఆశా భోంస్లే]] |} ==మూలాలు== {{reflist}} ==బాహ్య లింకులు== *{{IMDb title|id =0156287|title =అంగుళిమాల్ (1960) }} [[వర్గం:1960 సినిమాలు]] [[వర్గం:1960 హిందీ సినిమాలు]] [[వర్గం:భారతీయ సినిమాలు]] [[వర్గం:విజయ్ భట్ దర్శకత్వం వహించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:అనిల్ బిశ్వాస్ సంగీతం అందించిన సినిమాలు]] [[వర్గం:గౌతమ బుద్ధుని సాంస్కృతిక చిత్రణలు]] [[వర్గం:ప్రాచీన భారతదేశంలో సాగే సినిమాలు]] [[వర్గం:హిందీ సినిమాలు]] 2c5yheci114yn8q8mupa4ucgxeo7dx1 14 503247 4907809 2026-07-18T12:52:55Z Kalasagary 107518 ఖాళీ పేజీని సృష్టించారు 4907809 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 4907853 4907809 2026-07-18T15:05:06Z Chaduvari 97 సత్వర తొలగింపును కోరారు: ([[WP:CSD#C1|CSD C1]]). ([[WP:TW|TW]]) 4907853 wikitext text/x-wiki {{db-catempty}} mins8p0f36ciclk4p9pw5rpnbdqhvi2 14 503248 4907810 2026-07-18T12:53:14Z Kalasagary 107518 ఖాళీ పేజీని సృష్టించారు 4907810 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 503249 4907811 2026-07-18T12:53:35Z Kalasagary 107518 ఖాళీ పేజీని సృష్టించారు 4907811 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 503250 4907812 2026-07-18T12:53:55Z Kalasagary 107518 ఖాళీ పేజీని సృష్టించారు 4907812 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 503251 4907813 2026-07-18T12:54:18Z Kalasagary 107518 ఖాళీ పేజీని సృష్టించారు 4907813 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 503252 4907815 2026-07-18T12:54:39Z Kalasagary 107518 ఖాళీ పేజీని సృష్టించారు 4907815 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 503253 4907817 2026-07-18T13:03:13Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 "[[:en:Special:Redirect/revision/1356416668|Aziz Naser]]" పేజీని అనువదించి సృష్టించారు 4907817 wikitext text/x-wiki   == ఫిల్మోగ్రఫీ == === దక్కనీ సినిమాలు === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |సంవత్సరం. ! scope="col" |శీర్షిక ! scope="col" |పాత్ర ! class="unsortable" scope="col" |గమనికలు |- |2005 ! scope="row" |''ది ఆంగ్రేజ్'' |జహంగీర్ |హిందీ సంభాషణలకు సహాయ దర్శకుడు కూడా |- |2006 ! scope="row" |''హైదరాబాద్ నవాబులు'' |పప్పు |సంభాషణలు, కథారచయిత కూడా |- | rowspan="2" |2007 ! scope="row" |''దుబాయ్లో హంగామా'' |ముజు | |- ! scope="row" |''ఎఫ్ఎం ఫన్ ఔర్ మస్తీ'' |జానీ |సంభాషణ రచయిత కూడా. |- |2008 ! scope="row" |''థ్రిల్లర్-ది మూవీ'' |సంజు |రచయిత, దర్శకుడు కూడా. |- | rowspan="2" |2010 ! scope="row" |''గుల్లు దాదా రిటర్న్స్ః రాజీ లేదు.. కేవలం పోరాడండి...! '' |అజీజ్/అజ్జు | |- ! scope="row" |''బెరోజ్గార్'' |నవాబు |రచయిత, దర్శకుడు కూడా. |- | rowspan="2" |2011 ! scope="row" |''జబర్దాస్ట్'' |అజు |రచయిత, దర్శకుడు కూడా. |- ! scope="row" |''జా భాయ్ జా'' | |కామియో |- | rowspan="3" |2013 ! scope="row" |''గుల్లు దాదా 3'' |అమీర్ | |- ! scope="row" |''ఏక్ థా సర్దార్'' |గఫూర్ | |- ! scope="row" |''గుల్లు దాదా 4'' |సాజిద్ | |- |2014 ! scope="row" |''స్టెప్నీ-అందరికీ ఒకటి అవసరం'' |అజీజ్ |రచయిత, దర్శకుడు కూడా. |- | rowspan="2" |2016 ! scope="row" |''దావత్ ఈ షాదీ'' |అబ్బాస్ |సంభాషణ రచయిత కూడా. |- ! scope="row" |''దుబాయ్ రిటర్న్'' |ఫిరోజ్ | |- | rowspan="2" |2017 ! scope="row" |''సలాం జిందగి'' |ఇర్ఫాన్ |రచయిత కూడా. |- ! scope="row" |''127బి'' |ఎడ్డీ | |- | rowspan="2" |2018 ! scope="row" |''ఇన్స్పెక్టర్ గుల్లు'' |అజు |రచయిత, దర్శకుడు కూడా. |- ! scope="row" |''రంగు ఫోటో'' |ఆరిఫ్ ఔరంగాబాద్ |రచయిత, దర్శకుడు కూడా. |- |2019 ! scope="row" |''[[హైదరాబాద్ నవాబ్స్ 2|హైదరాబాద్ నవాబులు 2]]'' |పప్పు | |- |} === తెలుగు సినిమాలు === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |సంవత్సరం. ! scope="col" |శీర్షిక ! scope="col" |పాత్ర ! class="unsortable" scope="col" |గమనికలు |- |2015 ! scope="row" |''[[జ్యోతిలక్ష్మీ (2015 సినిమా)|జ్యోతి లక్ష్మి]]'' |పాండు | |- |2016 ! scope="row" |''[[ప్రేమికుడు (2016 సినిమా)|ప్రేమికుడు]]'' |సత్య. | |- |2019 ! scope="row" |''[[ఇస్మార్ట్ శంకర్]]'' |సీఎం మనిషి | |- | rowspan="4" |2021 ! scope="row" |''[[డర్టీ హరి]]'' |సిఐ అజీజ్ | |- ! scope="row" |''[[చెక్ (2021 సినిమా)|తనిఖీ చేయండి]]'' |జైలు కాపలాదారు కటమయ్యా | |- ! scope="row" |''[[వైల్డ్ డాగ్|అడవి కుక్క]]'' |కారు డ్రైవర్ |కామియో రూపాన్ని |- ! scope="row" |''[[రొమాంటిక్]]'' |ఇన్స్పెక్టర్ బదానీ | |- |2022 ! scope="row" |''[[తీస్ మార్ ఖాన్]]'' |ఎస్ఐ. | |- | rowspan="2" |2023 ! scope="row" |''[[ప్రేమ విమానం]]'' |అజు | |- ! scope="row" |''[[మళ్ళీ పెళ్ళి (2023 సినిమా)|మల్లి పెల్లి]]'' |సి. ఐ. | |- | rowspan="2" |2024 ! scope="row" |''[[విశ్వం (2024 సినిమా)|విశ్వం]]'' |మస్సోద్ | |- ! scope="row" |''[[జీబ్రా (2024 సినిమా)|జీబ్ర]]'' |ఆర్పీ. | |- |2025 ! scope="row" |''[[పాంచ్ మినార్|పంచ్ మినార్]]'' |కాంట్రాక్ట్ కిల్లర్ | |- |2026 ! scope="row" |''[[చీకటిలో (2026)|చీకటిలో]]'' |ఇర్ఫాన్ | |} === హిందీ సినిమాలు === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |సంవత్సరం. ! scope="col" |శీర్షిక ! scope="col" |పాత్ర ! class="unsortable" scope="col" |గమనికలు |- |2012 ! scope="row" |''సియాహ్'' |పోలీసు | |- |2013 ! scope="row" |''కాలాపోర్'' |కిషన్ (జైల్గార్డ్) | |- |2016 ! scope="row" |''టైగర్ సుల్తాన్'' |సి. ఐ. జానీ | |- |2017 ! scope="row" |''షాదీ ఎక్స్ప్రెస్'' |రాజ్ | |- | rowspan="2" |2018 ! scope="row" |''భూత్ భాయిజాన్'' |రోహిత్ శర్మ | |- ! scope="row" |''08 నవంబర్ రోడ్పతి'' |ముక్తార్ | |- |} === ఇతర భాషల సినిమాలు === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |సంవత్సరం. ! scope="col" |శీర్షిక ! scope="col" |పాత్ర ! scope="col" |భాష. ! class="unsortable" scope="col" |గమనికలు |- |2016 ! scope="row" |''[[కిల్లింగ్ వీరప్పన్|వీరప్పన్ హత్య]]'' |శశి |[[కన్నడ భాష|కన్నడ]] | |- |2022 ! scope="row" |''స్టెప్నీ-తుమ్చాక్డే నాహే..? '' |దేవా |[[మరాఠీ భాష|మరాఠీ]] |కథారచయిత, దర్శకుడు కూడా. |- |} == డబ్బింగ్ ఆర్టిస్ట్‌గా == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |సంవత్సరం. ! scope="col" |శీర్షిక ! scope="col" |కళాకారుడు ! scope="col" |గమనికలు |- |2003 ! scope="row" |''ఓంగ్-బాక్'' |థియేట్రికల్ ట్రైలర్ |ఇంగ్లీష్/హిందీలో |- | rowspan="2" |2009 ! scope="row" |''[[సిద్ధం|సిద్ధాం]]'' |[[ముకుల్ దేవ్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః బిలాల్ ఖాన్ |- ! scope="row" |''[[ఏక్ నిరంజన్]]'' |[[మకరంద్ దేశ్‌పాండే|మకరంద్ దేశ్పాండే]] |థియేట్రికల్ ట్రైలర్ వాయిస్ఓవర్ కూడా ఆంగ్లంలో |- | rowspan="4" |2010 ! scope="row" |''[[వేదం (సినిమా)|వేడం]]'' |[[మనోజ్ బాజ్‌పాయ్|మనోజ్ బాజ్పాయ్]] |డబ్బింగ్ పాత్రః రహీముద్దీన్ ఖురేషి |- ! scope="row" |''[[గోలీమార్ (సినిమా)|గోలిమార్]]'' |షావర్ అలీ |డబ్బింగ్ పాత్రః తల్వార్ |- ! scope="row" |''[[రక్త చరిత్ర (సినిమా)|రక్త చరిత్ర]]'' |[[సుదీప్]] |తెలుగు వెర్షన్ |- ! scope="row" |''[[అదుర్స్ (సినిమా)|అధర్స్]]'' |[[ముకుల్ దేవ్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః రసూల్ |- | rowspan="5" |2011 ! scope="row" |''[[బద్రినాథ్ (సినిమా)|బద్రీనాథ్]]'' |[[కెల్లీ డార్జ్|కెల్లీ డోర్జీ]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః సర్కార్ |- ! scope="row" |''[[శక్తి (2011 సినిమా)|శక్తి]]'' | rowspan="2" |[[సోనూ సూద్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః ఫరూక్ |- ! scope="row" |''[[దూకుడు (సినిమా)|దూకుడు]]'' |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః నాయక్ |- ! scope="row" |''[[నేను నా రాక్షసి]]'' |[[అభిమన్యు సింగ్]], ముక్తార్ ఖాన్ |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః రత్న |- ! scope="row" |''[[ఊసరవెల్లి (సినిమా)|ఊసరవెల్లి]]'' |[[విద్యుత్ జమ్వాల్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః ఇర్ఫాన్ |- | rowspan="3" |2012 ! scope="row" |''[[దమ్ము]]'' |[[రాహుల్ దేవ్]] |పేరులేని పోలీసు అధికారి కోసం డబ్బింగ్ |- ! scope="row" |''[[నిప్పు (2012 సినిమా)|నిప్పు]]'' |[[ముకుల్ దేవ్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః శంకర్ కాకా |- ! scope="row" |''[[దరువు (సినిమా)|దారువు]]'' |[[సుశాంత్ సింగ్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః హార్బర్ బాబు |- | rowspan="6" |2013 ! scope="row" |''[[నాయక్ (సినిమా)|నాయక్]]'' |[[రాహుల్ దేవ్]], [[దేవ్ గిల్]], అజాజ్ ఖాన్ | |- ! scope="row" |''[[బాద్‍షా|బాద్షా]]'' |[[కెల్లీ డార్జ్|కెల్లీ డోర్జీ]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః సాధు భాయ్ |- ! scope="row" |''[[షాడో (2013 సినిమా)|నీడ.]]'' |[[ఆదిత్య పంచోలి]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః నానా భాయ్ |- ! scope="row" |''[[26/11 ఇండియాపై దాడి|26/11 యొక్క దాడులు]]'' |[[నానా పటేకర్]] |తెలుగు డబ్బింగ్ వెర్షన్ |- ! scope="row" |''[[దళం (2013 సినిమా)|దాలం]]'' |[[అభిమన్యు సింగ్]] |డబ్బింగ్ పాత్రః లడ్డా |- ! scope="row" |''[[ఇద్దరమ్మాయిలతో|ఇద్దరమ్మయిలతో]]'' |షావర్ అలీ |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః షావర్ అలీ |- | rowspan="3" |2014 ! scope="row" |''[[హార్ట్ అటాక్|గుండెపోటు]]'' |[[విక్రమ్‌జిత్ విర్క్|విక్రమ్జీత్ విర్క్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః మకరంద్ కామతి |- ! scope="row" |''[[లౌక్యం|లౌక్యామ్]]'' |[[రాహుల్ దేవ్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః సత్య |- ! scope="row" |''[[1 - నేనొక్కడినే|1: Nenokkadine]]'' |[[కెల్లీ డార్జ్|కెల్లీ డోర్జీ]] |డబ్బింగ్ పాత్రః ఆంథోనీ రోసారియో |- | rowspan="3" |2015 ! scope="row" |''[[రేయ్|రే]]'' |[[అర్పిత్ రంకా|అర్పిత్ రాంకా]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః డాంగే |- ! scope="row" |''[[జాదూగాడు|జడొగడు]]'' |[[జాకీర్ హుస్సేన్ (నటుడు)|జాకీర్ హుస్సేన్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః శ్రీశైలం |- ! scope="row" |''[[పండగ చేస్కో|పండగ చెస్కో]]'' |[[అభిమన్యు సింగ్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః శంకర్ |- | rowspan="3" |2016 ! scope="row" |''[[ఎటాక్ (2016 సినిమా)|దాడి]]'' | rowspan="2" |అభిమన్యు సింగ్ |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః సాత్తు |- ! scope="row" |''[[ఈడోరకం ఆడోరకం|ఈడో రాకం ఆడో రాకం]]'' |డబ్బింగ్ పాత్రః గజేంద్ర అలియాస్ గజ |- ! scope="row" |''[[శంకర (2016 సినిమా)|శంకర]]'' |[[జాన్ విజయ్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః ఏసీపీ ప్రసాద్ |- | rowspan="4" |2017 ! scope="row" |''[[ఖైదీ నెంబర్ 150|ఖైదీ నెం. 150]]'' |[[తరుణ్ అరోరా]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః అగర్వాల్ |- ! scope="row" |''[[కాటమరాయుడు]]'' |తరుణ్ అరోరా |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః GK |- ! scope="row" |''[[ఆక్సిజన్ (సినిమా)|ఆక్సిజన్]]'' |[[అభిమన్యు సింగ్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః చలపతి |- ! scope="row" |''[[జై లవకుశ|జై లవ కుశ]]'' |[[రోనిత్ రాయ్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః సర్కార్ |- | rowspan="7" |2018 ! scope="row" |''[[ఇంటిలిజెంట్|తెలివైనవాడు.]]'' |[[రాహుల్ దేవ్]], [[దేవ్ గిల్]] |డబ్బింగ్ పాత్రలుః విక్కీ భాయ్, దినా |- ! scope="row" |''[[టచ్ చేసి చూడు|టచ్ చెసి చుడు]]'' |షాబాజ్ ఖాన్, [[ఫ్రెడ్డీ దారువాలా]] |డబ్బింగ్ పాత్రలుః ఇర్ఫాన్, రౌఫ్ |- ! scope="row" |''[[నా పేరు సూర్య నా ఇల్లు ఇండియా|నా పేరు సూర్య]]'' |[[థాకూర్ అనూప్ సింగ్|ఠాకూర్ అనూప్ సింగ్]] |డబ్బింగ్ పాత్రః ఆది |- ! scope="row" |''[[దేవదాస్ (2018 సినిమా)|దేవదాస్]]'' |[[కునాల్ కపూర్]] |డబ్బింగ్ పాత్రః డేవిడ్ |- ! scope="row" |''ది విలన్'' |[[సుదీప్]] |తెలుగు డబ్బింగ్ వెర్షన్ |- ! scope="row" |''[[అమర్ అక్బర్ ఆంటోని (2018 సినిమా)|అమర్ అక్బర్ ఆంథోనీ]]'' |[[అభిమన్యు సింగ్]] |డబ్బింగ్ పాత్రః బల్వంత్ ఖర్గే |- ! scope="row" |''మారి 2'' |[[టోవినో థామస్|టొవినో థామస్]] |తెలుగు డబ్బింగ్ వెర్షన్ |- | rowspan="5" |2019 ! scope="row" |''[[వినయ విధేయ రామ]]'' |[[మహేష్ మంజ్రేకర్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః ప్రభునాథ్ |- ! scope="row" |''[[సాహో]]'' |[[చంకీ పాండే]], [[అరుణ్ విజయ్]] |తెలుగు వెర్షన్ |- ! scope="row" |''[[సైరా నరసింహారెడ్డి]]'' |ఆస్కార్ స్కాగర్బర్గ్ |డబ్బింగ్ పాత్రః జాక్సన్ |- ! scope="row" |''[[చాణక్య (2019 సినిమా)|చాణక్య]]'' |ఉపెన్ పటేల్ |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః సోహైల్ ఖురేషి |- ! scope="row" |''[[సీత (2019 సినిమా)|సీత.]]'' |అభిమన్యు సింగ్ |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః ముఖేష్ మురారి |- | rowspan="2" |2020 ! scope="row" |''[[కనులు కనులను దోచాయంటే|కనులు కనులాను పంచాయతీ]]'' |[[గౌతమ్ మీనన్|గౌతమ్ వాసుదేవ్ మీనన్]] |తెలుగు డబ్బింగ్ వెర్షన్ |- ! scope="row" |''[[నిశ్శబ్దం|నిశబ్దం]]'' |[[ఆర్. మాధవన్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః ఆంథోనీ గోన్సాల్వేస్ |- | rowspan="6" |2021 ! scope="row" |''[[చెక్ (2021 సినిమా)|తనిఖీ చేయండి]]'' |రోహిత్ పాఠక్ |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః ట్రిగ్గర్ |- ! scope="row" |''[[వైల్డ్ డాగ్|అడవి కుక్క]]'' |బిలాల్ హుస్సేన్ |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః ఖలీద్ భత్కల్ |- ! scope="row" |''[[రొమాంటిక్]]'' |[[మకరంద్ దేశ్‌పాండే|మకరంద్ దేశ్పాండే]], రవి అవానా |డబ్బింగ్ పాత్రలుః సామ్సన్, అజీజ్ నజీర్ |- ! scope="row" |''[[సీటీమార్|సీతమ్మ]]'' |[[తరుణ్ అరోరా]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః సిఐ మఖన్ సింగ్ |- ! scope="row" |''[[గని (2021 సినిమా)|ఘనీ]]'' |[[సునీల్ శెట్టి]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః విజయేంద్ర సిన్హా |- ! scope="row" |''డబ్బు దోపిడీ'' |పెడ్రో అలోన్సో |బెర్లిన్ తెలుగు డబ్బింగ్ వెర్షన్ కోసం |- | rowspan="3" |2022 ! scope="row" |''[[హీరో (2022 సినిమా)|హీరో.]]'' |[[రవి కిషన్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః సలీం సవ్యసాచి |- ! scope="row" |''[[గాడ్ ఫాదర్ (2022 సినిమా)|గాడ్ ఫాదర్]]'' |[[నవాబ్ షా]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః అబ్దుల్ |- ! scope="row" |''[[సీతా రామం|సీత రామం]]'' |[[జిష్షూసేన్ గుప్తా|జిషు సేన్గుప్తా]] |డబ్బింగ్ పాత్రః అక్బర్ |- | rowspan="7" |2023 ! scope="row" |''[[ఏజెంట్]]'' |[[డెంజిల్ స్మిత్|డెంజెల్ స్మిత్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః అభిజీత్ మెహతా |- ! scope="row" |''[[ఉగ్రం|ఉగ్రం.]]'' |[[నవాబ్ షా]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః భాటియా |- ! scope="row" |''[[స్పై|గూఢచారి.]]'' |[[మకరంద్ దేశ్‌పాండే|మకరంద్ దేశ్పాండే]], [[జిష్షూసేన్ గుప్తా|జిషు సేన్గుప్తా]] |డబ్బింగ్ పాత్రలుః శాస్త్రి, అబ్దుల్ రెహమాన్ |- ! scope="row" |''[[భోళా శంకర్ (సినిమా)|భోలా శంకర్]]'' |[[తరుణ్ అరోరా]], షావర్ అలీ |డబ్బింగ్ పాత్రలుః అలెగ్జాండర్, చార్లెస్ |- ! scope="row" |''[[డెవిల్|డెవిల్ః ది బ్రిటిష్ సీక్రెట్ ఏజెంట్]]'' |మార్క్ బెన్నింగ్టన్ |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః బ్రాకెన్ |- ! scope="row" |''[[రామబాణం (2023 సినిమా)|రామబణం]]'' |[[తరుణ్ అరోరా]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః GK |- ! scope="row" |''క్రాంతి.'' |తరుణ్ అరోరా |తెలుగు డబ్బింగ్ వెర్షన్ |- | rowspan="7" |2024 ! scope="row" |''[[ఈగల్|ఈగిల్]]'' |నితిన్ మెహతా |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః రాజేష్ రుమానీ |- ! scope="row" |''[[రాజధాని ఫైల్స్|రాజధాని ఫైళ్లు]]'' |విశాల్ పట్ని |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః పేరులేని సీఎం |- ! scope="row" |''[[ఆపరేషన్ వాలెంటైన్]]'' |[[వైభవ్ తత్వవాది|వైభవ్ తత్వవాడి]] |తెలుగు వెర్షన్ |- ! scope="row" |''రజాకర్'' |[[మకరంద్ దేశ్‌పాండే|మకరంద్ దేశ్పాండే]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ |- ! scope="row" |''[[కల్కి 2898 ఏ.డీ|కల్కి 2898 AD]]'' | | |- ! scope="row" |''[[డబుల్ ఇస్మార్ట్]]'' | rowspan="2" |[[మకరంద్ దేశ్‌పాండే|మకరంద్ దేశ్పాండే]] |డబ్బింగ్ పాత్రః థామస్ |- ! scope="row" |''[[తిరగబడర సామి|తిరగబదార సామీ]]'' |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః కొండారెడ్డి |- | rowspan="3" |2025 ! scope="row" |''[[సంక్రాంతికి వస్తున్నాం|సంక్రాంతి వస్తునం]]'' |మహేష్ బాలరాజ్ |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః బిజ్జు పాండే |- ! scope="row" |''[[ఛావా|చావ]]'' |[[అక్షయ్ ఖన్నా]] |తెలుగు డబ్బింగ్ వెర్షన్ |- ! scope="row" |''[[హరి హర వీరమల్లు|హరి హర వీర మల్లు]]'' |[[బాబీ డియోల్]] |డబ్బింగ్ పాత్రః ఔరంగజేబు |} == సూచనలు == <templatestyles src="Reflist/styles.css" /> [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:1980 జననాలు]] [[వర్గం:Articles with hCards]] [[వర్గం:All articles with unsourced statements]] iwezfsuxtpaaajvuhngao8zc1om2d9o 4907818 4907817 2026-07-18T13:05:34Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* */ 4907818 wikitext text/x-wiki  {{Short description|భారతీయ నటుడు}} {{Infobox person | name = అజీజ్ నాసర్ | image = Aziznaser.jpg | alt = | caption = | birth_name = అజీజ్ జాన్‌బాజ్ | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1980|12|23}} | occupation = నటుడు, డబ్బింగ్ కళాకారుడు, స్క్రీన్ ప్లే రచయిత | years_active = 2005–ప్రస్తుతం }} '''అజీజ్ నాసర్''' (జననం: '''అజీజ్ జాన్‌బాజ్''') డెక్కని (హైదరాబాదీ), తెలుగు చిత్రాలలో పనిచేసే ఒక భారతీయ నటుడు, రచయిత, డబ్బింగ్ కళాకారుడు. ఆయన ''[[ది అంగ్రేజ్]]'', ''[[హైదరాబాద్ నవాబ్స్]]'' వంటి ప్రసిద్ధ డెక్కని చిత్రాలలో నటించారు. డబ్బింగ్ కళాకారుడిగా ఆయన తెలుగు సినిమాలలో నటించిన సోనూ సూద్, నానా పటేకర్, కెల్లీ డోర్జీ, ఆదిత్య పంచోలి, రాహుల్ దేవ్ వంటి పలువురు హిందీ చిత్ర పరిశ్రమ నటులకు తన స్వరాన్ని అందించారు.<ref>{{cite news|title=Deccani filmmakers all set to create 'hungama' in Bollywood|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/deccani-filmmakers-all-set-to-create-hungama-in-bollywood/article2926617.ece|newspaper=The Hindu|date=24 February 2012|location=Hyderabad}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/140515/entertainment-tollywood/article/voice-tollywood-villains|title=The voice of Tollywood villains|first=Binita|last=Ramchandani|date=14 May 2014|work=[[Deccan Chronicle]]}}</ref> == వృత్తి జీవితం == అజీజ్ నాసర్ చలనచిత్ర రంగంలో తన వృత్తిని ప్రారంభించడానికి దుబాయ్‌లోని తన ఉద్యోగాన్ని వదిలిపెట్టారు. 2005లో విడుదలైన ''[[ది అంగ్రేజ్]]'' చిత్రం ద్వారా ఆయన నటనను ప్రారంభించారు.<ref>{{Cite web|url=https://issuu.com/uohdispatch/docs/uoh_dispatch_nov|title=The real story of Deccani|page=8|date=November 2015|work=UOH Dispatch}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://indiapost.com/hyderabadi-angrez-team-attracts-huge-crowd/|title=Hyderabadi 'Angrez' team attracts huge crowd|first=A. Q.|last=Siddiqui|work=India Post|date=8 January 2016}}</ref> ఆయన డెక్కని, హిందీ, తెలుగు, మరాఠీ భాషలలో 40 కి పైగా చిత్రాలలో పనిచేశారు. 2015లో పూరి జగన్నాథ్ దర్శకత్వం వహించిన ''[[జ్యోతిలక్ష్మి (సినిమా)|జ్యోతిలక్ష్మి]]'' సినిమాతో ఆయన తెలుగు చిత్రసీమలోకి అడుగుపెట్టారు. 2022లో 'స్టెప్నీ-తుమ్చాకడే ఆహే నా..?' అనే చిత్రంతో నటుడిగా, రచయితగా, దర్శకుడిగా మరాఠీ చిత్ర పరిశ్రమలోకి ప్రవేశించారు.<ref>{{cite web| url = http://www.indiaglitz.com/channels/telugu/movietrailer/8375.html| archive-url = https://web.archive.org/web/20150924165551/http://www.indiaglitz.com/channels/telugu/movietrailer/8375.html| url-status = dead| archive-date = 24 September 2015| title = Telugu Cinema News {{!}} Telugu Movie Reviews {{!}} Telugu Movie Trailers - IndiaGlitz Telugu}}</ref> == మూలాలు == {{reflist}} == వర్గాలు == [[వర్గం:జీవించి ఉన్న వ్యక్తులు]] [[వర్గం:1980 జననాలు]] [[వర్గం:భారతీయ చలనచిత్ర నటులు]] [[వర్గం:తెలుగు చలనచిత్ర నటులు]] [[వర్గం:తెలుగు చలనచిత్ర డబ్బింగ్ కళాకారులు]] [[వర్గం:హైదరాబాద్ వ్యక్తులు]] [[వర్గం:భారతీయ స్క్రీన్ ప్లే రచయితలు]] == ఫిల్మోగ్రఫీ == === దక్కనీ సినిమాలు === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |సంవత్సరం. ! scope="col" |శీర్షిక ! scope="col" |పాత్ర ! class="unsortable" scope="col" |గమనికలు |- |2005 ! scope="row" |''ది ఆంగ్రేజ్'' |జహంగీర్ |హిందీ సంభాషణలకు సహాయ దర్శకుడు కూడా |- |2006 ! scope="row" |''హైదరాబాద్ నవాబులు'' |పప్పు |సంభాషణలు, కథారచయిత కూడా |- | rowspan="2" |2007 ! scope="row" |''దుబాయ్లో హంగామా'' |ముజు | |- ! scope="row" |''ఎఫ్ఎం ఫన్ ఔర్ మస్తీ'' |జానీ |సంభాషణ రచయిత కూడా. |- |2008 ! scope="row" |''థ్రిల్లర్-ది మూవీ'' |సంజు |రచయిత, దర్శకుడు కూడా. |- | rowspan="2" |2010 ! scope="row" |''గుల్లు దాదా రిటర్న్స్ః రాజీ లేదు.. కేవలం పోరాడండి...! '' |అజీజ్/అజ్జు | |- ! scope="row" |''బెరోజ్గార్'' |నవాబు |రచయిత, దర్శకుడు కూడా. |- | rowspan="2" |2011 ! scope="row" |''జబర్దాస్ట్'' |అజు |రచయిత, దర్శకుడు కూడా. |- ! scope="row" |''జా భాయ్ జా'' | |కామియో |- | rowspan="3" |2013 ! scope="row" |''గుల్లు దాదా 3'' |అమీర్ | |- ! scope="row" |''ఏక్ థా సర్దార్'' |గఫూర్ | |- ! scope="row" |''గుల్లు దాదా 4'' |సాజిద్ | |- |2014 ! scope="row" |''స్టెప్నీ-అందరికీ ఒకటి అవసరం'' |అజీజ్ |రచయిత, దర్శకుడు కూడా. |- | rowspan="2" |2016 ! scope="row" |''దావత్ ఈ షాదీ'' |అబ్బాస్ |సంభాషణ రచయిత కూడా. |- ! scope="row" |''దుబాయ్ రిటర్న్'' |ఫిరోజ్ | |- | rowspan="2" |2017 ! scope="row" |''సలాం జిందగి'' |ఇర్ఫాన్ |రచయిత కూడా. |- ! scope="row" |''127బి'' |ఎడ్డీ | |- | rowspan="2" |2018 ! scope="row" |''ఇన్స్పెక్టర్ గుల్లు'' |అజు |రచయిత, దర్శకుడు కూడా. |- ! scope="row" |''రంగు ఫోటో'' |ఆరిఫ్ ఔరంగాబాద్ |రచయిత, దర్శకుడు కూడా. |- |2019 ! scope="row" |''[[హైదరాబాద్ నవాబ్స్ 2|హైదరాబాద్ నవాబులు 2]]'' |పప్పు | |- |} === తెలుగు సినిమాలు === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |సంవత్సరం. ! scope="col" |శీర్షిక ! scope="col" |పాత్ర ! class="unsortable" scope="col" |గమనికలు |- |2015 ! scope="row" |''[[జ్యోతిలక్ష్మీ (2015 సినిమా)|జ్యోతి లక్ష్మి]]'' |పాండు | |- |2016 ! scope="row" |''[[ప్రేమికుడు (2016 సినిమా)|ప్రేమికుడు]]'' |సత్య. | |- |2019 ! scope="row" |''[[ఇస్మార్ట్ శంకర్]]'' |సీఎం మనిషి | |- | rowspan="4" |2021 ! scope="row" |''[[డర్టీ హరి]]'' |సిఐ అజీజ్ | |- ! scope="row" |''[[చెక్ (2021 సినిమా)|తనిఖీ చేయండి]]'' |జైలు కాపలాదారు కటమయ్యా | |- ! scope="row" |''[[వైల్డ్ డాగ్|అడవి కుక్క]]'' |కారు డ్రైవర్ |కామియో రూపాన్ని |- ! scope="row" |''[[రొమాంటిక్]]'' |ఇన్స్పెక్టర్ బదానీ | |- |2022 ! scope="row" |''[[తీస్ మార్ ఖాన్]]'' |ఎస్ఐ. | |- | rowspan="2" |2023 ! scope="row" |''[[ప్రేమ విమానం]]'' |అజు | |- ! scope="row" |''[[మళ్ళీ పెళ్ళి (2023 సినిమా)|మల్లి పెల్లి]]'' |సి. ఐ. | |- | rowspan="2" |2024 ! scope="row" |''[[విశ్వం (2024 సినిమా)|విశ్వం]]'' |మస్సోద్ | |- ! scope="row" |''[[జీబ్రా (2024 సినిమా)|జీబ్ర]]'' |ఆర్పీ. | |- |2025 ! scope="row" |''[[పాంచ్ మినార్|పంచ్ మినార్]]'' |కాంట్రాక్ట్ కిల్లర్ | |- |2026 ! scope="row" |''[[చీకటిలో (2026)|చీకటిలో]]'' |ఇర్ఫాన్ | |} === హిందీ సినిమాలు === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |సంవత్సరం. ! scope="col" |శీర్షిక ! scope="col" |పాత్ర ! class="unsortable" scope="col" |గమనికలు |- |2012 ! scope="row" |''సియాహ్'' |పోలీసు | |- |2013 ! scope="row" |''కాలాపోర్'' |కిషన్ (జైల్గార్డ్) | |- |2016 ! scope="row" |''టైగర్ సుల్తాన్'' |సి. ఐ. జానీ | |- |2017 ! scope="row" |''షాదీ ఎక్స్ప్రెస్'' |రాజ్ | |- | rowspan="2" |2018 ! scope="row" |''భూత్ భాయిజాన్'' |రోహిత్ శర్మ | |- ! scope="row" |''08 నవంబర్ రోడ్పతి'' |ముక్తార్ | |- |} === ఇతర భాషల సినిమాలు === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |సంవత్సరం. ! scope="col" |శీర్షిక ! scope="col" |పాత్ర ! scope="col" |భాష. ! class="unsortable" scope="col" |గమనికలు |- |2016 ! scope="row" |''[[కిల్లింగ్ వీరప్పన్|వీరప్పన్ హత్య]]'' |శశి |[[కన్నడ భాష|కన్నడ]] | |- |2022 ! scope="row" |''స్టెప్నీ-తుమ్చాక్డే నాహే..? '' |దేవా |[[మరాఠీ భాష|మరాఠీ]] |కథారచయిత, దర్శకుడు కూడా. |- |} == డబ్బింగ్ ఆర్టిస్ట్‌గా == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |సంవత్సరం. ! scope="col" |శీర్షిక ! scope="col" |కళాకారుడు ! scope="col" |గమనికలు |- |2003 ! scope="row" |''ఓంగ్-బాక్'' |థియేట్రికల్ ట్రైలర్ |ఇంగ్లీష్/హిందీలో |- | rowspan="2" |2009 ! scope="row" |''[[సిద్ధం|సిద్ధాం]]'' |[[ముకుల్ దేవ్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః బిలాల్ ఖాన్ |- ! scope="row" |''[[ఏక్ నిరంజన్]]'' |[[మకరంద్ దేశ్‌పాండే|మకరంద్ దేశ్పాండే]] |థియేట్రికల్ ట్రైలర్ వాయిస్ఓవర్ కూడా ఆంగ్లంలో |- | rowspan="4" |2010 ! scope="row" |''[[వేదం (సినిమా)|వేడం]]'' |[[మనోజ్ బాజ్‌పాయ్|మనోజ్ బాజ్పాయ్]] |డబ్బింగ్ పాత్రః రహీముద్దీన్ ఖురేషి |- ! scope="row" |''[[గోలీమార్ (సినిమా)|గోలిమార్]]'' |షావర్ అలీ |డబ్బింగ్ పాత్రః తల్వార్ |- ! scope="row" |''[[రక్త చరిత్ర (సినిమా)|రక్త చరిత్ర]]'' |[[సుదీప్]] |తెలుగు వెర్షన్ |- ! scope="row" |''[[అదుర్స్ (సినిమా)|అధర్స్]]'' |[[ముకుల్ దేవ్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః రసూల్ |- | rowspan="5" |2011 ! scope="row" |''[[బద్రినాథ్ (సినిమా)|బద్రీనాథ్]]'' |[[కెల్లీ డార్జ్|కెల్లీ డోర్జీ]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః సర్కార్ |- ! scope="row" |''[[శక్తి (2011 సినిమా)|శక్తి]]'' | rowspan="2" |[[సోనూ సూద్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః ఫరూక్ |- ! scope="row" |''[[దూకుడు (సినిమా)|దూకుడు]]'' |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః నాయక్ |- ! scope="row" |''[[నేను నా రాక్షసి]]'' |[[అభిమన్యు సింగ్]], ముక్తార్ ఖాన్ |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః రత్న |- ! scope="row" |''[[ఊసరవెల్లి (సినిమా)|ఊసరవెల్లి]]'' |[[విద్యుత్ జమ్వాల్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః ఇర్ఫాన్ |- | rowspan="3" |2012 ! scope="row" |''[[దమ్ము]]'' |[[రాహుల్ దేవ్]] |పేరులేని పోలీసు అధికారి కోసం డబ్బింగ్ |- ! scope="row" |''[[నిప్పు (2012 సినిమా)|నిప్పు]]'' |[[ముకుల్ దేవ్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః శంకర్ కాకా |- ! scope="row" |''[[దరువు (సినిమా)|దారువు]]'' |[[సుశాంత్ సింగ్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః హార్బర్ బాబు |- | rowspan="6" |2013 ! scope="row" |''[[నాయక్ (సినిమా)|నాయక్]]'' |[[రాహుల్ దేవ్]], [[దేవ్ గిల్]], అజాజ్ ఖాన్ | |- ! scope="row" |''[[బాద్‍షా|బాద్షా]]'' |[[కెల్లీ డార్జ్|కెల్లీ డోర్జీ]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః సాధు భాయ్ |- ! scope="row" |''[[షాడో (2013 సినిమా)|నీడ.]]'' |[[ఆదిత్య పంచోలి]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః నానా భాయ్ |- ! scope="row" |''[[26/11 ఇండియాపై దాడి|26/11 యొక్క దాడులు]]'' |[[నానా పటేకర్]] |తెలుగు డబ్బింగ్ వెర్షన్ |- ! scope="row" |''[[దళం (2013 సినిమా)|దాలం]]'' |[[అభిమన్యు సింగ్]] |డబ్బింగ్ పాత్రః లడ్డా |- ! scope="row" |''[[ఇద్దరమ్మాయిలతో|ఇద్దరమ్మయిలతో]]'' |షావర్ అలీ |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః షావర్ అలీ |- | rowspan="3" |2014 ! scope="row" |''[[హార్ట్ అటాక్|గుండెపోటు]]'' |[[విక్రమ్‌జిత్ విర్క్|విక్రమ్జీత్ విర్క్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః మకరంద్ కామతి |- ! scope="row" |''[[లౌక్యం|లౌక్యామ్]]'' |[[రాహుల్ దేవ్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః సత్య |- ! scope="row" |''[[1 - నేనొక్కడినే|1: Nenokkadine]]'' |[[కెల్లీ డార్జ్|కెల్లీ డోర్జీ]] |డబ్బింగ్ పాత్రః ఆంథోనీ రోసారియో |- | rowspan="3" |2015 ! scope="row" |''[[రేయ్|రే]]'' |[[అర్పిత్ రంకా|అర్పిత్ రాంకా]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః డాంగే |- ! scope="row" |''[[జాదూగాడు|జడొగడు]]'' |[[జాకీర్ హుస్సేన్ (నటుడు)|జాకీర్ హుస్సేన్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః శ్రీశైలం |- ! scope="row" |''[[పండగ చేస్కో|పండగ చెస్కో]]'' |[[అభిమన్యు సింగ్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః శంకర్ |- | rowspan="3" |2016 ! scope="row" |''[[ఎటాక్ (2016 సినిమా)|దాడి]]'' | rowspan="2" |అభిమన్యు సింగ్ |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః సాత్తు |- ! scope="row" |''[[ఈడోరకం ఆడోరకం|ఈడో రాకం ఆడో రాకం]]'' |డబ్బింగ్ పాత్రః గజేంద్ర అలియాస్ గజ |- ! scope="row" |''[[శంకర (2016 సినిమా)|శంకర]]'' |[[జాన్ విజయ్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః ఏసీపీ ప్రసాద్ |- | rowspan="4" |2017 ! scope="row" |''[[ఖైదీ నెంబర్ 150|ఖైదీ నెం. 150]]'' |[[తరుణ్ అరోరా]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః అగర్వాల్ |- ! scope="row" |''[[కాటమరాయుడు]]'' |తరుణ్ అరోరా |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః GK |- ! scope="row" |''[[ఆక్సిజన్ (సినిమా)|ఆక్సిజన్]]'' |[[అభిమన్యు సింగ్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః చలపతి |- ! scope="row" |''[[జై లవకుశ|జై లవ కుశ]]'' |[[రోనిత్ రాయ్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః సర్కార్ |- | rowspan="7" |2018 ! scope="row" |''[[ఇంటిలిజెంట్|తెలివైనవాడు.]]'' |[[రాహుల్ దేవ్]], [[దేవ్ గిల్]] |డబ్బింగ్ పాత్రలుః విక్కీ భాయ్, దినా |- ! scope="row" |''[[టచ్ చేసి చూడు|టచ్ చెసి చుడు]]'' |షాబాజ్ ఖాన్, [[ఫ్రెడ్డీ దారువాలా]] |డబ్బింగ్ పాత్రలుః ఇర్ఫాన్, రౌఫ్ |- ! scope="row" |''[[నా పేరు సూర్య నా ఇల్లు ఇండియా|నా పేరు సూర్య]]'' |[[థాకూర్ అనూప్ సింగ్|ఠాకూర్ అనూప్ సింగ్]] |డబ్బింగ్ పాత్రః ఆది |- ! scope="row" |''[[దేవదాస్ (2018 సినిమా)|దేవదాస్]]'' |[[కునాల్ కపూర్]] |డబ్బింగ్ పాత్రః డేవిడ్ |- ! scope="row" |''ది విలన్'' |[[సుదీప్]] |తెలుగు డబ్బింగ్ వెర్షన్ |- ! scope="row" |''[[అమర్ అక్బర్ ఆంటోని (2018 సినిమా)|అమర్ అక్బర్ ఆంథోనీ]]'' |[[అభిమన్యు సింగ్]] |డబ్బింగ్ పాత్రః బల్వంత్ ఖర్గే |- ! scope="row" |''మారి 2'' |[[టోవినో థామస్|టొవినో థామస్]] |తెలుగు డబ్బింగ్ వెర్షన్ |- | rowspan="5" |2019 ! scope="row" |''[[వినయ విధేయ రామ]]'' |[[మహేష్ మంజ్రేకర్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః ప్రభునాథ్ |- ! scope="row" |''[[సాహో]]'' |[[చంకీ పాండే]], [[అరుణ్ విజయ్]] |తెలుగు వెర్షన్ |- ! scope="row" |''[[సైరా నరసింహారెడ్డి]]'' |ఆస్కార్ స్కాగర్బర్గ్ |డబ్బింగ్ పాత్రః జాక్సన్ |- ! scope="row" |''[[చాణక్య (2019 సినిమా)|చాణక్య]]'' |ఉపెన్ పటేల్ |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః సోహైల్ ఖురేషి |- ! scope="row" |''[[సీత (2019 సినిమా)|సీత.]]'' |అభిమన్యు సింగ్ |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః ముఖేష్ మురారి |- | rowspan="2" |2020 ! scope="row" |''[[కనులు కనులను దోచాయంటే|కనులు కనులాను పంచాయతీ]]'' |[[గౌతమ్ మీనన్|గౌతమ్ వాసుదేవ్ మీనన్]] |తెలుగు డబ్బింగ్ వెర్షన్ |- ! scope="row" |''[[నిశ్శబ్దం|నిశబ్దం]]'' |[[ఆర్. మాధవన్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః ఆంథోనీ గోన్సాల్వేస్ |- | rowspan="6" |2021 ! scope="row" |''[[చెక్ (2021 సినిమా)|తనిఖీ చేయండి]]'' |రోహిత్ పాఠక్ |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః ట్రిగ్గర్ |- ! scope="row" |''[[వైల్డ్ డాగ్|అడవి కుక్క]]'' |బిలాల్ హుస్సేన్ |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః ఖలీద్ భత్కల్ |- ! scope="row" |''[[రొమాంటిక్]]'' |[[మకరంద్ దేశ్‌పాండే|మకరంద్ దేశ్పాండే]], రవి అవానా |డబ్బింగ్ పాత్రలుః సామ్సన్, అజీజ్ నజీర్ |- ! scope="row" |''[[సీటీమార్|సీతమ్మ]]'' |[[తరుణ్ అరోరా]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః సిఐ మఖన్ సింగ్ |- ! scope="row" |''[[గని (2021 సినిమా)|ఘనీ]]'' |[[సునీల్ శెట్టి]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః విజయేంద్ర సిన్హా |- ! scope="row" |''డబ్బు దోపిడీ'' |పెడ్రో అలోన్సో |బెర్లిన్ తెలుగు డబ్బింగ్ వెర్షన్ కోసం |- | rowspan="3" |2022 ! scope="row" |''[[హీరో (2022 సినిమా)|హీరో.]]'' |[[రవి కిషన్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః సలీం సవ్యసాచి |- ! scope="row" |''[[గాడ్ ఫాదర్ (2022 సినిమా)|గాడ్ ఫాదర్]]'' |[[నవాబ్ షా]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః అబ్దుల్ |- ! scope="row" |''[[సీతా రామం|సీత రామం]]'' |[[జిష్షూసేన్ గుప్తా|జిషు సేన్గుప్తా]] |డబ్బింగ్ పాత్రః అక్బర్ |- | rowspan="7" |2023 ! scope="row" |''[[ఏజెంట్]]'' |[[డెంజిల్ స్మిత్|డెంజెల్ స్మిత్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః అభిజీత్ మెహతా |- ! scope="row" |''[[ఉగ్రం|ఉగ్రం.]]'' |[[నవాబ్ షా]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః భాటియా |- ! scope="row" |''[[స్పై|గూఢచారి.]]'' |[[మకరంద్ దేశ్‌పాండే|మకరంద్ దేశ్పాండే]], [[జిష్షూసేన్ గుప్తా|జిషు సేన్గుప్తా]] |డబ్బింగ్ పాత్రలుః శాస్త్రి, అబ్దుల్ రెహమాన్ |- ! scope="row" |''[[భోళా శంకర్ (సినిమా)|భోలా శంకర్]]'' |[[తరుణ్ అరోరా]], షావర్ అలీ |డబ్బింగ్ పాత్రలుః అలెగ్జాండర్, చార్లెస్ |- ! scope="row" |''[[డెవిల్|డెవిల్ః ది బ్రిటిష్ సీక్రెట్ ఏజెంట్]]'' |మార్క్ బెన్నింగ్టన్ |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః బ్రాకెన్ |- ! scope="row" |''[[రామబాణం (2023 సినిమా)|రామబణం]]'' |[[తరుణ్ అరోరా]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః GK |- ! scope="row" |''క్రాంతి.'' |తరుణ్ అరోరా |తెలుగు డబ్బింగ్ వెర్షన్ |- | rowspan="7" |2024 ! scope="row" |''[[ఈగల్|ఈగిల్]]'' |నితిన్ మెహతా |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః రాజేష్ రుమానీ |- ! scope="row" |''[[రాజధాని ఫైల్స్|రాజధాని ఫైళ్లు]]'' |విశాల్ పట్ని |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః పేరులేని సీఎం |- ! scope="row" |''[[ఆపరేషన్ వాలెంటైన్]]'' |[[వైభవ్ తత్వవాది|వైభవ్ తత్వవాడి]] |తెలుగు వెర్షన్ |- ! scope="row" |''రజాకర్'' |[[మకరంద్ దేశ్‌పాండే|మకరంద్ దేశ్పాండే]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ |- ! scope="row" |''[[కల్కి 2898 ఏ.డీ|కల్కి 2898 AD]]'' | | |- ! scope="row" |''[[డబుల్ ఇస్మార్ట్]]'' | rowspan="2" |[[మకరంద్ దేశ్‌పాండే|మకరంద్ దేశ్పాండే]] |డబ్బింగ్ పాత్రః థామస్ |- ! scope="row" |''[[తిరగబడర సామి|తిరగబదార సామీ]]'' |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః కొండారెడ్డి |- | rowspan="3" |2025 ! scope="row" |''[[సంక్రాంతికి వస్తున్నాం|సంక్రాంతి వస్తునం]]'' |మహేష్ బాలరాజ్ |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః బిజ్జు పాండే |- ! scope="row" |''[[ఛావా|చావ]]'' |[[అక్షయ్ ఖన్నా]] |తెలుగు డబ్బింగ్ వెర్షన్ |- ! scope="row" |''[[హరి హర వీరమల్లు|హరి హర వీర మల్లు]]'' |[[బాబీ డియోల్]] |డబ్బింగ్ పాత్రః ఔరంగజేబు |} == సూచనలు == <templatestyles src="Reflist/styles.css" /> [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:1980 జననాలు]] [[వర్గం:Articles with hCards]] [[వర్గం:All articles with unsourced statements]] 8g10xaaw2h0lghx02phkusl92jbtwbp 4907819 4907818 2026-07-18T13:06:15Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 4907819 wikitext text/x-wiki  {{Short description|భారతీయ నటుడు}} {{Infobox person | name = అజీజ్ నాసర్ | image = Aziznaser.jpg | alt = | caption = | birth_name = అజీజ్ జాన్‌బాజ్ | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1980|12|23}} | occupation = నటుడు, డబ్బింగ్ కళాకారుడు, స్క్రీన్ ప్లే రచయిత | years_active = 2005–ప్రస్తుతం }} '''అజీజ్ నాసర్''' (జననం: '''అజీజ్ జాన్‌బాజ్''') డెక్కని (హైదరాబాదీ), తెలుగు చిత్రాలలో పనిచేసే ఒక భారతీయ నటుడు, రచయిత, డబ్బింగ్ కళాకారుడు. ఆయన ''[[ది అంగ్రేజ్]]'', ''[[హైదరాబాద్ నవాబ్స్]]'' వంటి ప్రసిద్ధ డెక్కని చిత్రాలలో నటించారు. డబ్బింగ్ కళాకారుడిగా ఆయన తెలుగు సినిమాలలో నటించిన సోనూ సూద్, నానా పటేకర్, కెల్లీ డోర్జీ, ఆదిత్య పంచోలి, రాహుల్ దేవ్ వంటి పలువురు హిందీ చిత్ర పరిశ్రమ నటులకు తన స్వరాన్ని అందించారు.<ref>{{cite news|title=Deccani filmmakers all set to create 'hungama' in Bollywood|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/deccani-filmmakers-all-set-to-create-hungama-in-bollywood/article2926617.ece|newspaper=The Hindu|date=24 February 2012|location=Hyderabad}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/140515/entertainment-tollywood/article/voice-tollywood-villains|title=The voice of Tollywood villains|first=Binita|last=Ramchandani|date=14 May 2014|work=[[Deccan Chronicle]]}}</ref> == వృత్తి జీవితం == అజీజ్ నాసర్ చలనచిత్ర రంగంలో తన వృత్తిని ప్రారంభించడానికి దుబాయ్‌లోని తన ఉద్యోగాన్ని వదిలిపెట్టారు. 2005లో విడుదలైన ''[[ది అంగ్రేజ్]]'' చిత్రం ద్వారా ఆయన నటనను ప్రారంభించారు.<ref>{{Cite web|url=https://issuu.com/uohdispatch/docs/uoh_dispatch_nov|title=The real story of Deccani|page=8|date=November 2015|work=UOH Dispatch}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://indiapost.com/hyderabadi-angrez-team-attracts-huge-crowd/|title=Hyderabadi 'Angrez' team attracts huge crowd|first=A. Q.|last=Siddiqui|work=India Post|date=8 January 2016}}</ref> ఆయన డెక్కని, హిందీ, తెలుగు, మరాఠీ భాషలలో 40 కి పైగా చిత్రాలలో పనిచేశారు. 2015లో పూరి జగన్నాథ్ దర్శకత్వం వహించిన ''[[జ్యోతిలక్ష్మి (సినిమా)|జ్యోతిలక్ష్మి]]'' సినిమాతో ఆయన తెలుగు చిత్రసీమలోకి అడుగుపెట్టారు. 2022లో 'స్టెప్నీ-తుమ్చాకడే ఆహే నా..?' అనే చిత్రంతో నటుడిగా, రచయితగా, దర్శకుడిగా మరాఠీ చిత్ర పరిశ్రమలోకి ప్రవేశించారు.<ref>{{cite web| url = http://www.indiaglitz.com/channels/telugu/movietrailer/8375.html| archive-url = https://web.archive.org/web/20150924165551/http://www.indiaglitz.com/channels/telugu/movietrailer/8375.html| url-status = dead| archive-date = 24 September 2015| title = Telugu Cinema News {{!}} Telugu Movie Reviews {{!}} Telugu Movie Trailers - IndiaGlitz Telugu}}</ref> == వర్గాలు == [[వర్గం:జీవించి ఉన్న వ్యక్తులు]] [[వర్గం:1980 జననాలు]] [[వర్గం:భారతీయ చలనచిత్ర నటులు]] [[వర్గం:తెలుగు చలనచిత్ర నటులు]] [[వర్గం:తెలుగు చలనచిత్ర డబ్బింగ్ కళాకారులు]] [[వర్గం:హైదరాబాద్ వ్యక్తులు]] [[వర్గం:భారతీయ స్క్రీన్ ప్లే రచయితలు]] == ఫిల్మోగ్రఫీ == === దక్కనీ సినిమాలు === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |సంవత్సరం. ! scope="col" |శీర్షిక ! scope="col" |పాత్ర ! class="unsortable" scope="col" |గమనికలు |- |2005 ! scope="row" |''ది ఆంగ్రేజ్'' |జహంగీర్ |హిందీ సంభాషణలకు సహాయ దర్శకుడు కూడా |- |2006 ! scope="row" |''హైదరాబాద్ నవాబులు'' |పప్పు |సంభాషణలు, కథారచయిత కూడా |- | rowspan="2" |2007 ! scope="row" |''దుబాయ్లో హంగామా'' |ముజు | |- ! scope="row" |''ఎఫ్ఎం ఫన్ ఔర్ మస్తీ'' |జానీ |సంభాషణ రచయిత కూడా. |- |2008 ! scope="row" |''థ్రిల్లర్-ది మూవీ'' |సంజు |రచయిత, దర్శకుడు కూడా. |- | rowspan="2" |2010 ! scope="row" |''గుల్లు దాదా రిటర్న్స్ః రాజీ లేదు.. కేవలం పోరాడండి...! '' |అజీజ్/అజ్జు | |- ! scope="row" |''బెరోజ్గార్'' |నవాబు |రచయిత, దర్శకుడు కూడా. |- | rowspan="2" |2011 ! scope="row" |''జబర్దాస్ట్'' |అజు |రచయిత, దర్శకుడు కూడా. |- ! scope="row" |''జా భాయ్ జా'' | |కామియో |- | rowspan="3" |2013 ! scope="row" |''గుల్లు దాదా 3'' |అమీర్ | |- ! scope="row" |''ఏక్ థా సర్దార్'' |గఫూర్ | |- ! scope="row" |''గుల్లు దాదా 4'' |సాజిద్ | |- |2014 ! scope="row" |''స్టెప్నీ-అందరికీ ఒకటి అవసరం'' |అజీజ్ |రచయిత, దర్శకుడు కూడా. |- | rowspan="2" |2016 ! scope="row" |''దావత్ ఈ షాదీ'' |అబ్బాస్ |సంభాషణ రచయిత కూడా. |- ! scope="row" |''దుబాయ్ రిటర్న్'' |ఫిరోజ్ | |- | rowspan="2" |2017 ! scope="row" |''సలాం జిందగి'' |ఇర్ఫాన్ |రచయిత కూడా. |- ! scope="row" |''127బి'' |ఎడ్డీ | |- | rowspan="2" |2018 ! scope="row" |''ఇన్స్పెక్టర్ గుల్లు'' |అజు |రచయిత, దర్శకుడు కూడా. |- ! scope="row" |''రంగు ఫోటో'' |ఆరిఫ్ ఔరంగాబాద్ |రచయిత, దర్శకుడు కూడా. |- |2019 ! scope="row" |''[[హైదరాబాద్ నవాబ్స్ 2|హైదరాబాద్ నవాబులు 2]]'' |పప్పు | |- |} === తెలుగు సినిమాలు === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |సంవత్సరం. ! scope="col" |శీర్షిక ! scope="col" |పాత్ర ! class="unsortable" scope="col" |గమనికలు |- |2015 ! scope="row" |''[[జ్యోతిలక్ష్మీ (2015 సినిమా)|జ్యోతి లక్ష్మి]]'' |పాండు | |- |2016 ! scope="row" |''[[ప్రేమికుడు (2016 సినిమా)|ప్రేమికుడు]]'' |సత్య. | |- |2019 ! scope="row" |''[[ఇస్మార్ట్ శంకర్]]'' |సీఎం మనిషి | |- | rowspan="4" |2021 ! scope="row" |''[[డర్టీ హరి]]'' |సిఐ అజీజ్ | |- ! scope="row" |''[[చెక్ (2021 సినిమా)|తనిఖీ చేయండి]]'' |జైలు కాపలాదారు కటమయ్యా | |- ! scope="row" |''[[వైల్డ్ డాగ్|అడవి కుక్క]]'' |కారు డ్రైవర్ |కామియో రూపాన్ని |- ! scope="row" |''[[రొమాంటిక్]]'' |ఇన్స్పెక్టర్ బదానీ | |- |2022 ! scope="row" |''[[తీస్ మార్ ఖాన్]]'' |ఎస్ఐ. | |- | rowspan="2" |2023 ! scope="row" |''[[ప్రేమ విమానం]]'' |అజు | |- ! scope="row" |''[[మళ్ళీ పెళ్ళి (2023 సినిమా)|మల్లి పెల్లి]]'' |సి. ఐ. | |- | rowspan="2" |2024 ! scope="row" |''[[విశ్వం (2024 సినిమా)|విశ్వం]]'' |మస్సోద్ | |- ! scope="row" |''[[జీబ్రా (2024 సినిమా)|జీబ్ర]]'' |ఆర్పీ. | |- |2025 ! scope="row" |''[[పాంచ్ మినార్|పంచ్ మినార్]]'' |కాంట్రాక్ట్ కిల్లర్ | |- |2026 ! scope="row" |''[[చీకటిలో (2026)|చీకటిలో]]'' |ఇర్ఫాన్ | |} === హిందీ సినిమాలు === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |సంవత్సరం. ! scope="col" |శీర్షిక ! scope="col" |పాత్ర ! class="unsortable" scope="col" |గమనికలు |- |2012 ! scope="row" |''సియాహ్'' |పోలీసు | |- |2013 ! scope="row" |''కాలాపోర్'' |కిషన్ (జైల్గార్డ్) | |- |2016 ! scope="row" |''టైగర్ సుల్తాన్'' |సి. ఐ. జానీ | |- |2017 ! scope="row" |''షాదీ ఎక్స్ప్రెస్'' |రాజ్ | |- | rowspan="2" |2018 ! scope="row" |''భూత్ భాయిజాన్'' |రోహిత్ శర్మ | |- ! scope="row" |''08 నవంబర్ రోడ్పతి'' |ముక్తార్ | |- |} === ఇతర భాషల సినిమాలు === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |సంవత్సరం. ! scope="col" |శీర్షిక ! scope="col" |పాత్ర ! scope="col" |భాష. ! class="unsortable" scope="col" |గమనికలు |- |2016 ! scope="row" |''[[కిల్లింగ్ వీరప్పన్|వీరప్పన్ హత్య]]'' |శశి |[[కన్నడ భాష|కన్నడ]] | |- |2022 ! scope="row" |''స్టెప్నీ-తుమ్చాక్డే నాహే..? '' |దేవా |[[మరాఠీ భాష|మరాఠీ]] |కథారచయిత, దర్శకుడు కూడా. |- |} == డబ్బింగ్ ఆర్టిస్ట్‌గా == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |సంవత్సరం. ! scope="col" |శీర్షిక ! scope="col" |కళాకారుడు ! scope="col" |గమనికలు |- |2003 ! scope="row" |''ఓంగ్-బాక్'' |థియేట్రికల్ ట్రైలర్ |ఇంగ్లీష్/హిందీలో |- | rowspan="2" |2009 ! scope="row" |''[[సిద్ధం|సిద్ధాం]]'' |[[ముకుల్ దేవ్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః బిలాల్ ఖాన్ |- ! scope="row" |''[[ఏక్ నిరంజన్]]'' |[[మకరంద్ దేశ్‌పాండే|మకరంద్ దేశ్పాండే]] |థియేట్రికల్ ట్రైలర్ వాయిస్ఓవర్ కూడా ఆంగ్లంలో |- | rowspan="4" |2010 ! scope="row" |''[[వేదం (సినిమా)|వేడం]]'' |[[మనోజ్ బాజ్‌పాయ్|మనోజ్ బాజ్పాయ్]] |డబ్బింగ్ పాత్రః రహీముద్దీన్ ఖురేషి |- ! scope="row" |''[[గోలీమార్ (సినిమా)|గోలిమార్]]'' |షావర్ అలీ |డబ్బింగ్ పాత్రః తల్వార్ |- ! scope="row" |''[[రక్త చరిత్ర (సినిమా)|రక్త చరిత్ర]]'' |[[సుదీప్]] |తెలుగు వెర్షన్ |- ! scope="row" |''[[అదుర్స్ (సినిమా)|అధర్స్]]'' |[[ముకుల్ దేవ్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః రసూల్ |- | rowspan="5" |2011 ! scope="row" |''[[బద్రినాథ్ (సినిమా)|బద్రీనాథ్]]'' |[[కెల్లీ డార్జ్|కెల్లీ డోర్జీ]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః సర్కార్ |- ! scope="row" |''[[శక్తి (2011 సినిమా)|శక్తి]]'' | rowspan="2" |[[సోనూ సూద్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః ఫరూక్ |- ! scope="row" |''[[దూకుడు (సినిమా)|దూకుడు]]'' |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః నాయక్ |- ! scope="row" |''[[నేను నా రాక్షసి]]'' |[[అభిమన్యు సింగ్]], ముక్తార్ ఖాన్ |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః రత్న |- ! scope="row" |''[[ఊసరవెల్లి (సినిమా)|ఊసరవెల్లి]]'' |[[విద్యుత్ జమ్వాల్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః ఇర్ఫాన్ |- | rowspan="3" |2012 ! scope="row" |''[[దమ్ము]]'' |[[రాహుల్ దేవ్]] |పేరులేని పోలీసు అధికారి కోసం డబ్బింగ్ |- ! scope="row" |''[[నిప్పు (2012 సినిమా)|నిప్పు]]'' |[[ముకుల్ దేవ్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః శంకర్ కాకా |- ! scope="row" |''[[దరువు (సినిమా)|దారువు]]'' |[[సుశాంత్ సింగ్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః హార్బర్ బాబు |- | rowspan="6" |2013 ! scope="row" |''[[నాయక్ (సినిమా)|నాయక్]]'' |[[రాహుల్ దేవ్]], [[దేవ్ గిల్]], అజాజ్ ఖాన్ | |- ! scope="row" |''[[బాద్‍షా|బాద్షా]]'' |[[కెల్లీ డార్జ్|కెల్లీ డోర్జీ]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః సాధు భాయ్ |- ! scope="row" |''[[షాడో (2013 సినిమా)|నీడ.]]'' |[[ఆదిత్య పంచోలి]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః నానా భాయ్ |- ! scope="row" |''[[26/11 ఇండియాపై దాడి|26/11 యొక్క దాడులు]]'' |[[నానా పటేకర్]] |తెలుగు డబ్బింగ్ వెర్షన్ |- ! scope="row" |''[[దళం (2013 సినిమా)|దాలం]]'' |[[అభిమన్యు సింగ్]] |డబ్బింగ్ పాత్రః లడ్డా |- ! scope="row" |''[[ఇద్దరమ్మాయిలతో|ఇద్దరమ్మయిలతో]]'' |షావర్ అలీ |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః షావర్ అలీ |- | rowspan="3" |2014 ! scope="row" |''[[హార్ట్ అటాక్|గుండెపోటు]]'' |[[విక్రమ్‌జిత్ విర్క్|విక్రమ్జీత్ విర్క్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః మకరంద్ కామతి |- ! scope="row" |''[[లౌక్యం|లౌక్యామ్]]'' |[[రాహుల్ దేవ్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః సత్య |- ! scope="row" |''[[1 - నేనొక్కడినే|1: Nenokkadine]]'' |[[కెల్లీ డార్జ్|కెల్లీ డోర్జీ]] |డబ్బింగ్ పాత్రః ఆంథోనీ రోసారియో |- | rowspan="3" |2015 ! scope="row" |''[[రేయ్|రే]]'' |[[అర్పిత్ రంకా|అర్పిత్ రాంకా]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః డాంగే |- ! scope="row" |''[[జాదూగాడు|జడొగడు]]'' |[[జాకీర్ హుస్సేన్ (నటుడు)|జాకీర్ హుస్సేన్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః శ్రీశైలం |- ! scope="row" |''[[పండగ చేస్కో|పండగ చెస్కో]]'' |[[అభిమన్యు సింగ్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః శంకర్ |- | rowspan="3" |2016 ! scope="row" |''[[ఎటాక్ (2016 సినిమా)|దాడి]]'' | rowspan="2" |అభిమన్యు సింగ్ |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః సాత్తు |- ! scope="row" |''[[ఈడోరకం ఆడోరకం|ఈడో రాకం ఆడో రాకం]]'' |డబ్బింగ్ పాత్రః గజేంద్ర అలియాస్ గజ |- ! scope="row" |''[[శంకర (2016 సినిమా)|శంకర]]'' |[[జాన్ విజయ్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః ఏసీపీ ప్రసాద్ |- | rowspan="4" |2017 ! scope="row" |''[[ఖైదీ నెంబర్ 150|ఖైదీ నెం. 150]]'' |[[తరుణ్ అరోరా]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః అగర్వాల్ |- ! scope="row" |''[[కాటమరాయుడు]]'' |తరుణ్ అరోరా |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః GK |- ! scope="row" |''[[ఆక్సిజన్ (సినిమా)|ఆక్సిజన్]]'' |[[అభిమన్యు సింగ్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః చలపతి |- ! scope="row" |''[[జై లవకుశ|జై లవ కుశ]]'' |[[రోనిత్ రాయ్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః సర్కార్ |- | rowspan="7" |2018 ! scope="row" |''[[ఇంటిలిజెంట్|తెలివైనవాడు.]]'' |[[రాహుల్ దేవ్]], [[దేవ్ గిల్]] |డబ్బింగ్ పాత్రలుః విక్కీ భాయ్, దినా |- ! scope="row" |''[[టచ్ చేసి చూడు|టచ్ చెసి చుడు]]'' |షాబాజ్ ఖాన్, [[ఫ్రెడ్డీ దారువాలా]] |డబ్బింగ్ పాత్రలుః ఇర్ఫాన్, రౌఫ్ |- ! scope="row" |''[[నా పేరు సూర్య నా ఇల్లు ఇండియా|నా పేరు సూర్య]]'' |[[థాకూర్ అనూప్ సింగ్|ఠాకూర్ అనూప్ సింగ్]] |డబ్బింగ్ పాత్రః ఆది |- ! scope="row" |''[[దేవదాస్ (2018 సినిమా)|దేవదాస్]]'' |[[కునాల్ కపూర్]] |డబ్బింగ్ పాత్రః డేవిడ్ |- ! scope="row" |''ది విలన్'' |[[సుదీప్]] |తెలుగు డబ్బింగ్ వెర్షన్ |- ! scope="row" |''[[అమర్ అక్బర్ ఆంటోని (2018 సినిమా)|అమర్ అక్బర్ ఆంథోనీ]]'' |[[అభిమన్యు సింగ్]] |డబ్బింగ్ పాత్రః బల్వంత్ ఖర్గే |- ! scope="row" |''మారి 2'' |[[టోవినో థామస్|టొవినో థామస్]] |తెలుగు డబ్బింగ్ వెర్షన్ |- | rowspan="5" |2019 ! scope="row" |''[[వినయ విధేయ రామ]]'' |[[మహేష్ మంజ్రేకర్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః ప్రభునాథ్ |- ! scope="row" |''[[సాహో]]'' |[[చంకీ పాండే]], [[అరుణ్ విజయ్]] |తెలుగు వెర్షన్ |- ! scope="row" |''[[సైరా నరసింహారెడ్డి]]'' |ఆస్కార్ స్కాగర్బర్గ్ |డబ్బింగ్ పాత్రః జాక్సన్ |- ! scope="row" |''[[చాణక్య (2019 సినిమా)|చాణక్య]]'' |ఉపెన్ పటేల్ |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః సోహైల్ ఖురేషి |- ! scope="row" |''[[సీత (2019 సినిమా)|సీత.]]'' |అభిమన్యు సింగ్ |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః ముఖేష్ మురారి |- | rowspan="2" |2020 ! scope="row" |''[[కనులు కనులను దోచాయంటే|కనులు కనులాను పంచాయతీ]]'' |[[గౌతమ్ మీనన్|గౌతమ్ వాసుదేవ్ మీనన్]] |తెలుగు డబ్బింగ్ వెర్షన్ |- ! scope="row" |''[[నిశ్శబ్దం|నిశబ్దం]]'' |[[ఆర్. మాధవన్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః ఆంథోనీ గోన్సాల్వేస్ |- | rowspan="6" |2021 ! scope="row" |''[[చెక్ (2021 సినిమా)|తనిఖీ చేయండి]]'' |రోహిత్ పాఠక్ |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః ట్రిగ్గర్ |- ! scope="row" |''[[వైల్డ్ డాగ్|అడవి కుక్క]]'' |బిలాల్ హుస్సేన్ |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః ఖలీద్ భత్కల్ |- ! scope="row" |''[[రొమాంటిక్]]'' |[[మకరంద్ దేశ్‌పాండే|మకరంద్ దేశ్పాండే]], రవి అవానా |డబ్బింగ్ పాత్రలుః సామ్సన్, అజీజ్ నజీర్ |- ! scope="row" |''[[సీటీమార్|సీతమ్మ]]'' |[[తరుణ్ అరోరా]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః సిఐ మఖన్ సింగ్ |- ! scope="row" |''[[గని (2021 సినిమా)|ఘనీ]]'' |[[సునీల్ శెట్టి]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః విజయేంద్ర సిన్హా |- ! scope="row" |''డబ్బు దోపిడీ'' |పెడ్రో అలోన్సో |బెర్లిన్ తెలుగు డబ్బింగ్ వెర్షన్ కోసం |- | rowspan="3" |2022 ! scope="row" |''[[హీరో (2022 సినిమా)|హీరో.]]'' |[[రవి కిషన్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః సలీం సవ్యసాచి |- ! scope="row" |''[[గాడ్ ఫాదర్ (2022 సినిమా)|గాడ్ ఫాదర్]]'' |[[నవాబ్ షా]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః అబ్దుల్ |- ! scope="row" |''[[సీతా రామం|సీత రామం]]'' |[[జిష్షూసేన్ గుప్తా|జిషు సేన్గుప్తా]] |డబ్బింగ్ పాత్రః అక్బర్ |- | rowspan="7" |2023 ! scope="row" |''[[ఏజెంట్]]'' |[[డెంజిల్ స్మిత్|డెంజెల్ స్మిత్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః అభిజీత్ మెహతా |- ! scope="row" |''[[ఉగ్రం|ఉగ్రం.]]'' |[[నవాబ్ షా]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః భాటియా |- ! scope="row" |''[[స్పై|గూఢచారి.]]'' |[[మకరంద్ దేశ్‌పాండే|మకరంద్ దేశ్పాండే]], [[జిష్షూసేన్ గుప్తా|జిషు సేన్గుప్తా]] |డబ్బింగ్ పాత్రలుః శాస్త్రి, అబ్దుల్ రెహమాన్ |- ! scope="row" |''[[భోళా శంకర్ (సినిమా)|భోలా శంకర్]]'' |[[తరుణ్ అరోరా]], షావర్ అలీ |డబ్బింగ్ పాత్రలుః అలెగ్జాండర్, చార్లెస్ |- ! scope="row" |''[[డెవిల్|డెవిల్ః ది బ్రిటిష్ సీక్రెట్ ఏజెంట్]]'' |మార్క్ బెన్నింగ్టన్ |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః బ్రాకెన్ |- ! scope="row" |''[[రామబాణం (2023 సినిమా)|రామబణం]]'' |[[తరుణ్ అరోరా]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః GK |- ! scope="row" |''క్రాంతి.'' |తరుణ్ అరోరా |తెలుగు డబ్బింగ్ వెర్షన్ |- | rowspan="7" |2024 ! scope="row" |''[[ఈగల్|ఈగిల్]]'' |నితిన్ మెహతా |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః రాజేష్ రుమానీ |- ! scope="row" |''[[రాజధాని ఫైల్స్|రాజధాని ఫైళ్లు]]'' |విశాల్ పట్ని |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః పేరులేని సీఎం |- ! scope="row" |''[[ఆపరేషన్ వాలెంటైన్]]'' |[[వైభవ్ తత్వవాది|వైభవ్ తత్వవాడి]] |తెలుగు వెర్షన్ |- ! scope="row" |''రజాకర్'' |[[మకరంద్ దేశ్‌పాండే|మకరంద్ దేశ్పాండే]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ |- ! scope="row" |''[[కల్కి 2898 ఏ.డీ|కల్కి 2898 AD]]'' | | |- ! scope="row" |''[[డబుల్ ఇస్మార్ట్]]'' | rowspan="2" |[[మకరంద్ దేశ్‌పాండే|మకరంద్ దేశ్పాండే]] |డబ్బింగ్ పాత్రః థామస్ |- ! scope="row" |''[[తిరగబడర సామి|తిరగబదార సామీ]]'' |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః కొండారెడ్డి |- | rowspan="3" |2025 ! scope="row" |''[[సంక్రాంతికి వస్తున్నాం|సంక్రాంతి వస్తునం]]'' |మహేష్ బాలరాజ్ |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః బిజ్జు పాండే |- ! scope="row" |''[[ఛావా|చావ]]'' |[[అక్షయ్ ఖన్నా]] |తెలుగు డబ్బింగ్ వెర్షన్ |- ! scope="row" |''[[హరి హర వీరమల్లు|హరి హర వీర మల్లు]]'' |[[బాబీ డియోల్]] |డబ్బింగ్ పాత్రః ఔరంగజేబు |} == సూచనలు == <templatestyles src="Reflist/styles.css" /> [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:1980 జననాలు]] [[వర్గం:Articles with hCards]] [[వర్గం:All articles with unsourced statements]] 24dlb422lgq7ugr6to569q73ahwzz49 4907822 4907819 2026-07-18T13:06:59Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* వర్గాలు */ 4907822 wikitext text/x-wiki  {{Short description|భారతీయ నటుడు}} {{Infobox person | name = అజీజ్ నాసర్ | image = Aziznaser.jpg | alt = | caption = | birth_name = అజీజ్ జాన్‌బాజ్ | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1980|12|23}} | occupation = నటుడు, డబ్బింగ్ కళాకారుడు, స్క్రీన్ ప్లే రచయిత | years_active = 2005–ప్రస్తుతం }} '''అజీజ్ నాసర్''' (జననం: '''అజీజ్ జాన్‌బాజ్''') డెక్కని (హైదరాబాదీ), తెలుగు చిత్రాలలో పనిచేసే ఒక భారతీయ నటుడు, రచయిత, డబ్బింగ్ కళాకారుడు. ఆయన ''[[ది అంగ్రేజ్]]'', ''[[హైదరాబాద్ నవాబ్స్]]'' వంటి ప్రసిద్ధ డెక్కని చిత్రాలలో నటించారు. డబ్బింగ్ కళాకారుడిగా ఆయన తెలుగు సినిమాలలో నటించిన సోనూ సూద్, నానా పటేకర్, కెల్లీ డోర్జీ, ఆదిత్య పంచోలి, రాహుల్ దేవ్ వంటి పలువురు హిందీ చిత్ర పరిశ్రమ నటులకు తన స్వరాన్ని అందించారు.<ref>{{cite news|title=Deccani filmmakers all set to create 'hungama' in Bollywood|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/deccani-filmmakers-all-set-to-create-hungama-in-bollywood/article2926617.ece|newspaper=The Hindu|date=24 February 2012|location=Hyderabad}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/140515/entertainment-tollywood/article/voice-tollywood-villains|title=The voice of Tollywood villains|first=Binita|last=Ramchandani|date=14 May 2014|work=[[Deccan Chronicle]]}}</ref> == వృత్తి జీవితం == అజీజ్ నాసర్ చలనచిత్ర రంగంలో తన వృత్తిని ప్రారంభించడానికి దుబాయ్‌లోని తన ఉద్యోగాన్ని వదిలిపెట్టారు. 2005లో విడుదలైన ''[[ది అంగ్రేజ్]]'' చిత్రం ద్వారా ఆయన నటనను ప్రారంభించారు.<ref>{{Cite web|url=https://issuu.com/uohdispatch/docs/uoh_dispatch_nov|title=The real story of Deccani|page=8|date=November 2015|work=UOH Dispatch}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://indiapost.com/hyderabadi-angrez-team-attracts-huge-crowd/|title=Hyderabadi 'Angrez' team attracts huge crowd|first=A. Q.|last=Siddiqui|work=India Post|date=8 January 2016}}</ref> ఆయన డెక్కని, హిందీ, తెలుగు, మరాఠీ భాషలలో 40 కి పైగా చిత్రాలలో పనిచేశారు. 2015లో పూరి జగన్నాథ్ దర్శకత్వం వహించిన ''[[జ్యోతిలక్ష్మి (సినిమా)|జ్యోతిలక్ష్మి]]'' సినిమాతో ఆయన తెలుగు చిత్రసీమలోకి అడుగుపెట్టారు. 2022లో 'స్టెప్నీ-తుమ్చాకడే ఆహే నా..?' అనే చిత్రంతో నటుడిగా, రచయితగా, దర్శకుడిగా మరాఠీ చిత్ర పరిశ్రమలోకి ప్రవేశించారు.<ref>{{cite web| url = http://www.indiaglitz.com/channels/telugu/movietrailer/8375.html| archive-url = https://web.archive.org/web/20150924165551/http://www.indiaglitz.com/channels/telugu/movietrailer/8375.html| url-status = dead| archive-date = 24 September 2015| title = Telugu Cinema News {{!}} Telugu Movie Reviews {{!}} Telugu Movie Trailers - IndiaGlitz Telugu}}</ref> == వర్గాలు == [[వర్గం:జీవించి ఉన్న వ్యక్తులు]] [[వర్గం:1980 జననాలు]] [[వర్గం:భారతీయ స్క్రీన్ ప్లే రచయితలు]] == ఫిల్మోగ్రఫీ == === దక్కనీ సినిమాలు === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |సంవత్సరం. ! scope="col" |శీర్షిక ! scope="col" |పాత్ర ! class="unsortable" scope="col" |గమనికలు |- |2005 ! scope="row" |''ది ఆంగ్రేజ్'' |జహంగీర్ |హిందీ సంభాషణలకు సహాయ దర్శకుడు కూడా |- |2006 ! scope="row" |''హైదరాబాద్ నవాబులు'' |పప్పు |సంభాషణలు, కథారచయిత కూడా |- | rowspan="2" |2007 ! scope="row" |''దుబాయ్లో హంగామా'' |ముజు | |- ! scope="row" |''ఎఫ్ఎం ఫన్ ఔర్ మస్తీ'' |జానీ |సంభాషణ రచయిత కూడా. |- |2008 ! scope="row" |''థ్రిల్లర్-ది మూవీ'' |సంజు |రచయిత, దర్శకుడు కూడా. |- | rowspan="2" |2010 ! scope="row" |''గుల్లు దాదా రిటర్న్స్ః రాజీ లేదు.. కేవలం పోరాడండి...! '' |అజీజ్/అజ్జు | |- ! scope="row" |''బెరోజ్గార్'' |నవాబు |రచయిత, దర్శకుడు కూడా. |- | rowspan="2" |2011 ! scope="row" |''జబర్దాస్ట్'' |అజు |రచయిత, దర్శకుడు కూడా. |- ! scope="row" |''జా భాయ్ జా'' | |కామియో |- | rowspan="3" |2013 ! scope="row" |''గుల్లు దాదా 3'' |అమీర్ | |- ! scope="row" |''ఏక్ థా సర్దార్'' |గఫూర్ | |- ! scope="row" |''గుల్లు దాదా 4'' |సాజిద్ | |- |2014 ! scope="row" |''స్టెప్నీ-అందరికీ ఒకటి అవసరం'' |అజీజ్ |రచయిత, దర్శకుడు కూడా. |- | rowspan="2" |2016 ! scope="row" |''దావత్ ఈ షాదీ'' |అబ్బాస్ |సంభాషణ రచయిత కూడా. |- ! scope="row" |''దుబాయ్ రిటర్న్'' |ఫిరోజ్ | |- | rowspan="2" |2017 ! scope="row" |''సలాం జిందగి'' |ఇర్ఫాన్ |రచయిత కూడా. |- ! scope="row" |''127బి'' |ఎడ్డీ | |- | rowspan="2" |2018 ! scope="row" |''ఇన్స్పెక్టర్ గుల్లు'' |అజు |రచయిత, దర్శకుడు కూడా. |- ! scope="row" |''రంగు ఫోటో'' |ఆరిఫ్ ఔరంగాబాద్ |రచయిత, దర్శకుడు కూడా. |- |2019 ! scope="row" |''[[హైదరాబాద్ నవాబ్స్ 2|హైదరాబాద్ నవాబులు 2]]'' |పప్పు | |- |} === తెలుగు సినిమాలు === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |సంవత్సరం. ! scope="col" |శీర్షిక ! scope="col" |పాత్ర ! class="unsortable" scope="col" |గమనికలు |- |2015 ! scope="row" |''[[జ్యోతిలక్ష్మీ (2015 సినిమా)|జ్యోతి లక్ష్మి]]'' |పాండు | |- |2016 ! scope="row" |''[[ప్రేమికుడు (2016 సినిమా)|ప్రేమికుడు]]'' |సత్య. | |- |2019 ! scope="row" |''[[ఇస్మార్ట్ శంకర్]]'' |సీఎం మనిషి | |- | rowspan="4" |2021 ! scope="row" |''[[డర్టీ హరి]]'' |సిఐ అజీజ్ | |- ! scope="row" |''[[చెక్ (2021 సినిమా)|తనిఖీ చేయండి]]'' |జైలు కాపలాదారు కటమయ్యా | |- ! scope="row" |''[[వైల్డ్ డాగ్|అడవి కుక్క]]'' |కారు డ్రైవర్ |కామియో రూపాన్ని |- ! scope="row" |''[[రొమాంటిక్]]'' |ఇన్స్పెక్టర్ బదానీ | |- |2022 ! scope="row" |''[[తీస్ మార్ ఖాన్]]'' |ఎస్ఐ. | |- | rowspan="2" |2023 ! scope="row" |''[[ప్రేమ విమానం]]'' |అజు | |- ! scope="row" |''[[మళ్ళీ పెళ్ళి (2023 సినిమా)|మల్లి పెల్లి]]'' |సి. ఐ. | |- | rowspan="2" |2024 ! scope="row" |''[[విశ్వం (2024 సినిమా)|విశ్వం]]'' |మస్సోద్ | |- ! scope="row" |''[[జీబ్రా (2024 సినిమా)|జీబ్ర]]'' |ఆర్పీ. | |- |2025 ! scope="row" |''[[పాంచ్ మినార్|పంచ్ మినార్]]'' |కాంట్రాక్ట్ కిల్లర్ | |- |2026 ! scope="row" |''[[చీకటిలో (2026)|చీకటిలో]]'' |ఇర్ఫాన్ | |} === హిందీ సినిమాలు === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |సంవత్సరం. ! scope="col" |శీర్షిక ! scope="col" |పాత్ర ! class="unsortable" scope="col" |గమనికలు |- |2012 ! scope="row" |''సియాహ్'' |పోలీసు | |- |2013 ! scope="row" |''కాలాపోర్'' |కిషన్ (జైల్గార్డ్) | |- |2016 ! scope="row" |''టైగర్ సుల్తాన్'' |సి. ఐ. జానీ | |- |2017 ! scope="row" |''షాదీ ఎక్స్ప్రెస్'' |రాజ్ | |- | rowspan="2" |2018 ! scope="row" |''భూత్ భాయిజాన్'' |రోహిత్ శర్మ | |- ! scope="row" |''08 నవంబర్ రోడ్పతి'' |ముక్తార్ | |- |} === ఇతర భాషల సినిమాలు === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |సంవత్సరం. ! scope="col" |శీర్షిక ! scope="col" |పాత్ర ! scope="col" |భాష. ! class="unsortable" scope="col" |గమనికలు |- |2016 ! scope="row" |''[[కిల్లింగ్ వీరప్పన్|వీరప్పన్ హత్య]]'' |శశి |[[కన్నడ భాష|కన్నడ]] | |- |2022 ! scope="row" |''స్టెప్నీ-తుమ్చాక్డే నాహే..? '' |దేవా |[[మరాఠీ భాష|మరాఠీ]] |కథారచయిత, దర్శకుడు కూడా. |- |} == డబ్బింగ్ ఆర్టిస్ట్‌గా == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |సంవత్సరం. ! scope="col" |శీర్షిక ! scope="col" |కళాకారుడు ! scope="col" |గమనికలు |- |2003 ! scope="row" |''ఓంగ్-బాక్'' |థియేట్రికల్ ట్రైలర్ |ఇంగ్లీష్/హిందీలో |- | rowspan="2" |2009 ! scope="row" |''[[సిద్ధం|సిద్ధాం]]'' |[[ముకుల్ దేవ్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః బిలాల్ ఖాన్ |- ! scope="row" |''[[ఏక్ నిరంజన్]]'' |[[మకరంద్ దేశ్‌పాండే|మకరంద్ దేశ్పాండే]] |థియేట్రికల్ ట్రైలర్ వాయిస్ఓవర్ కూడా ఆంగ్లంలో |- | rowspan="4" |2010 ! scope="row" |''[[వేదం (సినిమా)|వేడం]]'' |[[మనోజ్ బాజ్‌పాయ్|మనోజ్ బాజ్పాయ్]] |డబ్బింగ్ పాత్రః రహీముద్దీన్ ఖురేషి |- ! scope="row" |''[[గోలీమార్ (సినిమా)|గోలిమార్]]'' |షావర్ అలీ |డబ్బింగ్ పాత్రః తల్వార్ |- ! scope="row" |''[[రక్త చరిత్ర (సినిమా)|రక్త చరిత్ర]]'' |[[సుదీప్]] |తెలుగు వెర్షన్ |- ! scope="row" |''[[అదుర్స్ (సినిమా)|అధర్స్]]'' |[[ముకుల్ దేవ్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః రసూల్ |- | rowspan="5" |2011 ! scope="row" |''[[బద్రినాథ్ (సినిమా)|బద్రీనాథ్]]'' |[[కెల్లీ డార్జ్|కెల్లీ డోర్జీ]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః సర్కార్ |- ! scope="row" |''[[శక్తి (2011 సినిమా)|శక్తి]]'' | rowspan="2" |[[సోనూ సూద్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః ఫరూక్ |- ! scope="row" |''[[దూకుడు (సినిమా)|దూకుడు]]'' |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః నాయక్ |- ! scope="row" |''[[నేను నా రాక్షసి]]'' |[[అభిమన్యు సింగ్]], ముక్తార్ ఖాన్ |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః రత్న |- ! scope="row" |''[[ఊసరవెల్లి (సినిమా)|ఊసరవెల్లి]]'' |[[విద్యుత్ జమ్వాల్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః ఇర్ఫాన్ |- | rowspan="3" |2012 ! scope="row" |''[[దమ్ము]]'' |[[రాహుల్ దేవ్]] |పేరులేని పోలీసు అధికారి కోసం డబ్బింగ్ |- ! scope="row" |''[[నిప్పు (2012 సినిమా)|నిప్పు]]'' |[[ముకుల్ దేవ్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః శంకర్ కాకా |- ! scope="row" |''[[దరువు (సినిమా)|దారువు]]'' |[[సుశాంత్ సింగ్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః హార్బర్ బాబు |- | rowspan="6" |2013 ! scope="row" |''[[నాయక్ (సినిమా)|నాయక్]]'' |[[రాహుల్ దేవ్]], [[దేవ్ గిల్]], అజాజ్ ఖాన్ | |- ! scope="row" |''[[బాద్‍షా|బాద్షా]]'' |[[కెల్లీ డార్జ్|కెల్లీ డోర్జీ]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః సాధు భాయ్ |- ! scope="row" |''[[షాడో (2013 సినిమా)|నీడ.]]'' |[[ఆదిత్య పంచోలి]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః నానా భాయ్ |- ! scope="row" |''[[26/11 ఇండియాపై దాడి|26/11 యొక్క దాడులు]]'' |[[నానా పటేకర్]] |తెలుగు డబ్బింగ్ వెర్షన్ |- ! scope="row" |''[[దళం (2013 సినిమా)|దాలం]]'' |[[అభిమన్యు సింగ్]] |డబ్బింగ్ పాత్రః లడ్డా |- ! scope="row" |''[[ఇద్దరమ్మాయిలతో|ఇద్దరమ్మయిలతో]]'' |షావర్ అలీ |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః షావర్ అలీ |- | rowspan="3" |2014 ! scope="row" |''[[హార్ట్ అటాక్|గుండెపోటు]]'' |[[విక్రమ్‌జిత్ విర్క్|విక్రమ్జీత్ విర్క్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః మకరంద్ కామతి |- ! scope="row" |''[[లౌక్యం|లౌక్యామ్]]'' |[[రాహుల్ దేవ్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః సత్య |- ! scope="row" |''[[1 - నేనొక్కడినే|1: Nenokkadine]]'' |[[కెల్లీ డార్జ్|కెల్లీ డోర్జీ]] |డబ్బింగ్ పాత్రః ఆంథోనీ రోసారియో |- | rowspan="3" |2015 ! scope="row" |''[[రేయ్|రే]]'' |[[అర్పిత్ రంకా|అర్పిత్ రాంకా]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః డాంగే |- ! scope="row" |''[[జాదూగాడు|జడొగడు]]'' |[[జాకీర్ హుస్సేన్ (నటుడు)|జాకీర్ హుస్సేన్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః శ్రీశైలం |- ! scope="row" |''[[పండగ చేస్కో|పండగ చెస్కో]]'' |[[అభిమన్యు సింగ్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః శంకర్ |- | rowspan="3" |2016 ! scope="row" |''[[ఎటాక్ (2016 సినిమా)|దాడి]]'' | rowspan="2" |అభిమన్యు సింగ్ |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః సాత్తు |- ! scope="row" |''[[ఈడోరకం ఆడోరకం|ఈడో రాకం ఆడో రాకం]]'' |డబ్బింగ్ పాత్రః గజేంద్ర అలియాస్ గజ |- ! scope="row" |''[[శంకర (2016 సినిమా)|శంకర]]'' |[[జాన్ విజయ్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః ఏసీపీ ప్రసాద్ |- | rowspan="4" |2017 ! scope="row" |''[[ఖైదీ నెంబర్ 150|ఖైదీ నెం. 150]]'' |[[తరుణ్ అరోరా]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః అగర్వాల్ |- ! scope="row" |''[[కాటమరాయుడు]]'' |తరుణ్ అరోరా |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః GK |- ! scope="row" |''[[ఆక్సిజన్ (సినిమా)|ఆక్సిజన్]]'' |[[అభిమన్యు సింగ్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః చలపతి |- ! scope="row" |''[[జై లవకుశ|జై లవ కుశ]]'' |[[రోనిత్ రాయ్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః సర్కార్ |- | rowspan="7" |2018 ! scope="row" |''[[ఇంటిలిజెంట్|తెలివైనవాడు.]]'' |[[రాహుల్ దేవ్]], [[దేవ్ గిల్]] |డబ్బింగ్ పాత్రలుః విక్కీ భాయ్, దినా |- ! scope="row" |''[[టచ్ చేసి చూడు|టచ్ చెసి చుడు]]'' |షాబాజ్ ఖాన్, [[ఫ్రెడ్డీ దారువాలా]] |డబ్బింగ్ పాత్రలుః ఇర్ఫాన్, రౌఫ్ |- ! scope="row" |''[[నా పేరు సూర్య నా ఇల్లు ఇండియా|నా పేరు సూర్య]]'' |[[థాకూర్ అనూప్ సింగ్|ఠాకూర్ అనూప్ సింగ్]] |డబ్బింగ్ పాత్రః ఆది |- ! scope="row" |''[[దేవదాస్ (2018 సినిమా)|దేవదాస్]]'' |[[కునాల్ కపూర్]] |డబ్బింగ్ పాత్రః డేవిడ్ |- ! scope="row" |''ది విలన్'' |[[సుదీప్]] |తెలుగు డబ్బింగ్ వెర్షన్ |- ! scope="row" |''[[అమర్ అక్బర్ ఆంటోని (2018 సినిమా)|అమర్ అక్బర్ ఆంథోనీ]]'' |[[అభిమన్యు సింగ్]] |డబ్బింగ్ పాత్రః బల్వంత్ ఖర్గే |- ! scope="row" |''మారి 2'' |[[టోవినో థామస్|టొవినో థామస్]] |తెలుగు డబ్బింగ్ వెర్షన్ |- | rowspan="5" |2019 ! scope="row" |''[[వినయ విధేయ రామ]]'' |[[మహేష్ మంజ్రేకర్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః ప్రభునాథ్ |- ! scope="row" |''[[సాహో]]'' |[[చంకీ పాండే]], [[అరుణ్ విజయ్]] |తెలుగు వెర్షన్ |- ! scope="row" |''[[సైరా నరసింహారెడ్డి]]'' |ఆస్కార్ స్కాగర్బర్గ్ |డబ్బింగ్ పాత్రః జాక్సన్ |- ! scope="row" |''[[చాణక్య (2019 సినిమా)|చాణక్య]]'' |ఉపెన్ పటేల్ |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః సోహైల్ ఖురేషి |- ! scope="row" |''[[సీత (2019 సినిమా)|సీత.]]'' |అభిమన్యు సింగ్ |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః ముఖేష్ మురారి |- | rowspan="2" |2020 ! scope="row" |''[[కనులు కనులను దోచాయంటే|కనులు కనులాను పంచాయతీ]]'' |[[గౌతమ్ మీనన్|గౌతమ్ వాసుదేవ్ మీనన్]] |తెలుగు డబ్బింగ్ వెర్షన్ |- ! scope="row" |''[[నిశ్శబ్దం|నిశబ్దం]]'' |[[ఆర్. మాధవన్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః ఆంథోనీ గోన్సాల్వేస్ |- | rowspan="6" |2021 ! scope="row" |''[[చెక్ (2021 సినిమా)|తనిఖీ చేయండి]]'' |రోహిత్ పాఠక్ |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః ట్రిగ్గర్ |- ! scope="row" |''[[వైల్డ్ డాగ్|అడవి కుక్క]]'' |బిలాల్ హుస్సేన్ |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః ఖలీద్ భత్కల్ |- ! scope="row" |''[[రొమాంటిక్]]'' |[[మకరంద్ దేశ్‌పాండే|మకరంద్ దేశ్పాండే]], రవి అవానా |డబ్బింగ్ పాత్రలుః సామ్సన్, అజీజ్ నజీర్ |- ! scope="row" |''[[సీటీమార్|సీతమ్మ]]'' |[[తరుణ్ అరోరా]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః సిఐ మఖన్ సింగ్ |- ! scope="row" |''[[గని (2021 సినిమా)|ఘనీ]]'' |[[సునీల్ శెట్టి]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః విజయేంద్ర సిన్హా |- ! scope="row" |''డబ్బు దోపిడీ'' |పెడ్రో అలోన్సో |బెర్లిన్ తెలుగు డబ్బింగ్ వెర్షన్ కోసం |- | rowspan="3" |2022 ! scope="row" |''[[హీరో (2022 సినిమా)|హీరో.]]'' |[[రవి కిషన్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః సలీం సవ్యసాచి |- ! scope="row" |''[[గాడ్ ఫాదర్ (2022 సినిమా)|గాడ్ ఫాదర్]]'' |[[నవాబ్ షా]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః అబ్దుల్ |- ! scope="row" |''[[సీతా రామం|సీత రామం]]'' |[[జిష్షూసేన్ గుప్తా|జిషు సేన్గుప్తా]] |డబ్బింగ్ పాత్రః అక్బర్ |- | rowspan="7" |2023 ! scope="row" |''[[ఏజెంట్]]'' |[[డెంజిల్ స్మిత్|డెంజెల్ స్మిత్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః అభిజీత్ మెహతా |- ! scope="row" |''[[ఉగ్రం|ఉగ్రం.]]'' |[[నవాబ్ షా]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః భాటియా |- ! scope="row" |''[[స్పై|గూఢచారి.]]'' |[[మకరంద్ దేశ్‌పాండే|మకరంద్ దేశ్పాండే]], [[జిష్షూసేన్ గుప్తా|జిషు సేన్గుప్తా]] |డబ్బింగ్ పాత్రలుః శాస్త్రి, అబ్దుల్ రెహమాన్ |- ! scope="row" |''[[భోళా శంకర్ (సినిమా)|భోలా శంకర్]]'' |[[తరుణ్ అరోరా]], షావర్ అలీ |డబ్బింగ్ పాత్రలుః అలెగ్జాండర్, చార్లెస్ |- ! scope="row" |''[[డెవిల్|డెవిల్ః ది బ్రిటిష్ సీక్రెట్ ఏజెంట్]]'' |మార్క్ బెన్నింగ్టన్ |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః బ్రాకెన్ |- ! scope="row" |''[[రామబాణం (2023 సినిమా)|రామబణం]]'' |[[తరుణ్ అరోరా]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః GK |- ! scope="row" |''క్రాంతి.'' |తరుణ్ అరోరా |తెలుగు డబ్బింగ్ వెర్షన్ |- | rowspan="7" |2024 ! scope="row" |''[[ఈగల్|ఈగిల్]]'' |నితిన్ మెహతా |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః రాజేష్ రుమానీ |- ! scope="row" |''[[రాజధాని ఫైల్స్|రాజధాని ఫైళ్లు]]'' |విశాల్ పట్ని |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః పేరులేని సీఎం |- ! scope="row" |''[[ఆపరేషన్ వాలెంటైన్]]'' |[[వైభవ్ తత్వవాది|వైభవ్ తత్వవాడి]] |తెలుగు వెర్షన్ |- ! scope="row" |''రజాకర్'' |[[మకరంద్ దేశ్‌పాండే|మకరంద్ దేశ్పాండే]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ |- ! scope="row" |''[[కల్కి 2898 ఏ.డీ|కల్కి 2898 AD]]'' | | |- ! scope="row" |''[[డబుల్ ఇస్మార్ట్]]'' | rowspan="2" |[[మకరంద్ దేశ్‌పాండే|మకరంద్ దేశ్పాండే]] |డబ్బింగ్ పాత్రః థామస్ |- ! scope="row" |''[[తిరగబడర సామి|తిరగబదార సామీ]]'' |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః కొండారెడ్డి |- | rowspan="3" |2025 ! scope="row" |''[[సంక్రాంతికి వస్తున్నాం|సంక్రాంతి వస్తునం]]'' |మహేష్ బాలరాజ్ |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః బిజ్జు పాండే |- ! scope="row" |''[[ఛావా|చావ]]'' |[[అక్షయ్ ఖన్నా]] |తెలుగు డబ్బింగ్ వెర్షన్ |- ! scope="row" |''[[హరి హర వీరమల్లు|హరి హర వీర మల్లు]]'' |[[బాబీ డియోల్]] |డబ్బింగ్ పాత్రః ఔరంగజేబు |} == సూచనలు == <templatestyles src="Reflist/styles.css" /> [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:1980 జననాలు]] [[వర్గం:Articles with hCards]] [[వర్గం:All articles with unsourced statements]] 17l3otpq2tnuijy96789ere4p492isu 4907823 4907822 2026-07-18T13:07:14Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 4907823 wikitext text/x-wiki  {{Short description|భారతీయ నటుడు}} {{Infobox person | name = అజీజ్ నాసర్ | image = Aziznaser.jpg | alt = | caption = | birth_name = అజీజ్ జాన్‌బాజ్ | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1980|12|23}} | occupation = నటుడు, డబ్బింగ్ కళాకారుడు, స్క్రీన్ ప్లే రచయిత | years_active = 2005–ప్రస్తుతం }} '''అజీజ్ నాసర్''' (జననం: '''అజీజ్ జాన్‌బాజ్''') డెక్కని (హైదరాబాదీ), తెలుగు చిత్రాలలో పనిచేసే ఒక భారతీయ నటుడు, రచయిత, డబ్బింగ్ కళాకారుడు. ఆయన ''[[ది అంగ్రేజ్]]'', ''[[హైదరాబాద్ నవాబ్స్]]'' వంటి ప్రసిద్ధ డెక్కని చిత్రాలలో నటించారు. డబ్బింగ్ కళాకారుడిగా ఆయన తెలుగు సినిమాలలో నటించిన సోనూ సూద్, నానా పటేకర్, కెల్లీ డోర్జీ, ఆదిత్య పంచోలి, రాహుల్ దేవ్ వంటి పలువురు హిందీ చిత్ర పరిశ్రమ నటులకు తన స్వరాన్ని అందించారు.<ref>{{cite news|title=Deccani filmmakers all set to create 'hungama' in Bollywood|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/deccani-filmmakers-all-set-to-create-hungama-in-bollywood/article2926617.ece|newspaper=The Hindu|date=24 February 2012|location=Hyderabad}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/140515/entertainment-tollywood/article/voice-tollywood-villains|title=The voice of Tollywood villains|first=Binita|last=Ramchandani|date=14 May 2014|work=[[Deccan Chronicle]]}}</ref> == వృత్తి జీవితం == అజీజ్ నాసర్ చలనచిత్ర రంగంలో తన వృత్తిని ప్రారంభించడానికి దుబాయ్‌లోని తన ఉద్యోగాన్ని వదిలిపెట్టారు. 2005లో విడుదలైన ''[[ది అంగ్రేజ్]]'' చిత్రం ద్వారా ఆయన నటనను ప్రారంభించారు.<ref>{{Cite web|url=https://issuu.com/uohdispatch/docs/uoh_dispatch_nov|title=The real story of Deccani|page=8|date=November 2015|work=UOH Dispatch}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://indiapost.com/hyderabadi-angrez-team-attracts-huge-crowd/|title=Hyderabadi 'Angrez' team attracts huge crowd|first=A. Q.|last=Siddiqui|work=India Post|date=8 January 2016}}</ref> ఆయన డెక్కని, హిందీ, తెలుగు, మరాఠీ భాషలలో 40 కి పైగా చిత్రాలలో పనిచేశారు. 2015లో పూరి జగన్నాథ్ దర్శకత్వం వహించిన ''[[జ్యోతిలక్ష్మి (సినిమా)|జ్యోతిలక్ష్మి]]'' సినిమాతో ఆయన తెలుగు చిత్రసీమలోకి అడుగుపెట్టారు. 2022లో 'స్టెప్నీ-తుమ్చాకడే ఆహే నా..?' అనే చిత్రంతో నటుడిగా, రచయితగా, దర్శకుడిగా మరాఠీ చిత్ర పరిశ్రమలోకి ప్రవేశించారు.<ref>{{cite web| url = http://www.indiaglitz.com/channels/telugu/movietrailer/8375.html| archive-url = https://web.archive.org/web/20150924165551/http://www.indiaglitz.com/channels/telugu/movietrailer/8375.html| url-status = dead| archive-date = 24 September 2015| title = Telugu Cinema News {{!}} Telugu Movie Reviews {{!}} Telugu Movie Trailers - IndiaGlitz Telugu}}</ref> [[వర్గం:జీవించి ఉన్న వ్యక్తులు]] [[వర్గం:1980 జననాలు]] [[వర్గం:భారతీయ స్క్రీన్ ప్లే రచయితలు]] == ఫిల్మోగ్రఫీ == === దక్కనీ సినిమాలు === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |సంవత్సరం. ! scope="col" |శీర్షిక ! scope="col" |పాత్ర ! class="unsortable" scope="col" |గమనికలు |- |2005 ! scope="row" |''ది ఆంగ్రేజ్'' |జహంగీర్ |హిందీ సంభాషణలకు సహాయ దర్శకుడు కూడా |- |2006 ! scope="row" |''హైదరాబాద్ నవాబులు'' |పప్పు |సంభాషణలు, కథారచయిత కూడా |- | rowspan="2" |2007 ! scope="row" |''దుబాయ్లో హంగామా'' |ముజు | |- ! scope="row" |''ఎఫ్ఎం ఫన్ ఔర్ మస్తీ'' |జానీ |సంభాషణ రచయిత కూడా. |- |2008 ! scope="row" |''థ్రిల్లర్-ది మూవీ'' |సంజు |రచయిత, దర్శకుడు కూడా. |- | rowspan="2" |2010 ! scope="row" |''గుల్లు దాదా రిటర్న్స్ః రాజీ లేదు.. కేవలం పోరాడండి...! '' |అజీజ్/అజ్జు | |- ! scope="row" |''బెరోజ్గార్'' |నవాబు |రచయిత, దర్శకుడు కూడా. |- | rowspan="2" |2011 ! scope="row" |''జబర్దాస్ట్'' |అజు |రచయిత, దర్శకుడు కూడా. |- ! scope="row" |''జా భాయ్ జా'' | |కామియో |- | rowspan="3" |2013 ! scope="row" |''గుల్లు దాదా 3'' |అమీర్ | |- ! scope="row" |''ఏక్ థా సర్దార్'' |గఫూర్ | |- ! scope="row" |''గుల్లు దాదా 4'' |సాజిద్ | |- |2014 ! scope="row" |''స్టెప్నీ-అందరికీ ఒకటి అవసరం'' |అజీజ్ |రచయిత, దర్శకుడు కూడా. |- | rowspan="2" |2016 ! scope="row" |''దావత్ ఈ షాదీ'' |అబ్బాస్ |సంభాషణ రచయిత కూడా. |- ! scope="row" |''దుబాయ్ రిటర్న్'' |ఫిరోజ్ | |- | rowspan="2" |2017 ! scope="row" |''సలాం జిందగి'' |ఇర్ఫాన్ |రచయిత కూడా. |- ! scope="row" |''127బి'' |ఎడ్డీ | |- | rowspan="2" |2018 ! scope="row" |''ఇన్స్పెక్టర్ గుల్లు'' |అజు |రచయిత, దర్శకుడు కూడా. |- ! scope="row" |''రంగు ఫోటో'' |ఆరిఫ్ ఔరంగాబాద్ |రచయిత, దర్శకుడు కూడా. |- |2019 ! scope="row" |''[[హైదరాబాద్ నవాబ్స్ 2|హైదరాబాద్ నవాబులు 2]]'' |పప్పు | |- |} === తెలుగు సినిమాలు === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |సంవత్సరం. ! scope="col" |శీర్షిక ! scope="col" |పాత్ర ! class="unsortable" scope="col" |గమనికలు |- |2015 ! scope="row" |''[[జ్యోతిలక్ష్మీ (2015 సినిమా)|జ్యోతి లక్ష్మి]]'' |పాండు | |- |2016 ! scope="row" |''[[ప్రేమికుడు (2016 సినిమా)|ప్రేమికుడు]]'' |సత్య. | |- |2019 ! scope="row" |''[[ఇస్మార్ట్ శంకర్]]'' |సీఎం మనిషి | |- | rowspan="4" |2021 ! scope="row" |''[[డర్టీ హరి]]'' |సిఐ అజీజ్ | |- ! scope="row" |''[[చెక్ (2021 సినిమా)|తనిఖీ చేయండి]]'' |జైలు కాపలాదారు కటమయ్యా | |- ! scope="row" |''[[వైల్డ్ డాగ్|అడవి కుక్క]]'' |కారు డ్రైవర్ |కామియో రూపాన్ని |- ! scope="row" |''[[రొమాంటిక్]]'' |ఇన్స్పెక్టర్ బదానీ | |- |2022 ! scope="row" |''[[తీస్ మార్ ఖాన్]]'' |ఎస్ఐ. | |- | rowspan="2" |2023 ! scope="row" |''[[ప్రేమ విమానం]]'' |అజు | |- ! scope="row" |''[[మళ్ళీ పెళ్ళి (2023 సినిమా)|మల్లి పెల్లి]]'' |సి. ఐ. | |- | rowspan="2" |2024 ! scope="row" |''[[విశ్వం (2024 సినిమా)|విశ్వం]]'' |మస్సోద్ | |- ! scope="row" |''[[జీబ్రా (2024 సినిమా)|జీబ్ర]]'' |ఆర్పీ. | |- |2025 ! scope="row" |''[[పాంచ్ మినార్|పంచ్ మినార్]]'' |కాంట్రాక్ట్ కిల్లర్ | |- |2026 ! scope="row" |''[[చీకటిలో (2026)|చీకటిలో]]'' |ఇర్ఫాన్ | |} === హిందీ సినిమాలు === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |సంవత్సరం. ! scope="col" |శీర్షిక ! scope="col" |పాత్ర ! class="unsortable" scope="col" |గమనికలు |- |2012 ! scope="row" |''సియాహ్'' |పోలీసు | |- |2013 ! scope="row" |''కాలాపోర్'' |కిషన్ (జైల్గార్డ్) | |- |2016 ! scope="row" |''టైగర్ సుల్తాన్'' |సి. ఐ. జానీ | |- |2017 ! scope="row" |''షాదీ ఎక్స్ప్రెస్'' |రాజ్ | |- | rowspan="2" |2018 ! scope="row" |''భూత్ భాయిజాన్'' |రోహిత్ శర్మ | |- ! scope="row" |''08 నవంబర్ రోడ్పతి'' |ముక్తార్ | |- |} === ఇతర భాషల సినిమాలు === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |సంవత్సరం. ! scope="col" |శీర్షిక ! scope="col" |పాత్ర ! scope="col" |భాష. ! class="unsortable" scope="col" |గమనికలు |- |2016 ! scope="row" |''[[కిల్లింగ్ వీరప్పన్|వీరప్పన్ హత్య]]'' |శశి |[[కన్నడ భాష|కన్నడ]] | |- |2022 ! scope="row" |''స్టెప్నీ-తుమ్చాక్డే నాహే..? '' |దేవా |[[మరాఠీ భాష|మరాఠీ]] |కథారచయిత, దర్శకుడు కూడా. |- |} == డబ్బింగ్ ఆర్టిస్ట్‌గా == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |సంవత్సరం. ! scope="col" |శీర్షిక ! scope="col" |కళాకారుడు ! scope="col" |గమనికలు |- |2003 ! scope="row" |''ఓంగ్-బాక్'' |థియేట్రికల్ ట్రైలర్ |ఇంగ్లీష్/హిందీలో |- | rowspan="2" |2009 ! scope="row" |''[[సిద్ధం|సిద్ధాం]]'' |[[ముకుల్ దేవ్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః బిలాల్ ఖాన్ |- ! scope="row" |''[[ఏక్ నిరంజన్]]'' |[[మకరంద్ దేశ్‌పాండే|మకరంద్ దేశ్పాండే]] |థియేట్రికల్ ట్రైలర్ వాయిస్ఓవర్ కూడా ఆంగ్లంలో |- | rowspan="4" |2010 ! scope="row" |''[[వేదం (సినిమా)|వేడం]]'' |[[మనోజ్ బాజ్‌పాయ్|మనోజ్ బాజ్పాయ్]] |డబ్బింగ్ పాత్రః రహీముద్దీన్ ఖురేషి |- ! scope="row" |''[[గోలీమార్ (సినిమా)|గోలిమార్]]'' |షావర్ అలీ |డబ్బింగ్ పాత్రః తల్వార్ |- ! scope="row" |''[[రక్త చరిత్ర (సినిమా)|రక్త చరిత్ర]]'' |[[సుదీప్]] |తెలుగు వెర్షన్ |- ! scope="row" |''[[అదుర్స్ (సినిమా)|అధర్స్]]'' |[[ముకుల్ దేవ్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః రసూల్ |- | rowspan="5" |2011 ! scope="row" |''[[బద్రినాథ్ (సినిమా)|బద్రీనాథ్]]'' |[[కెల్లీ డార్జ్|కెల్లీ డోర్జీ]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః సర్కార్ |- ! scope="row" |''[[శక్తి (2011 సినిమా)|శక్తి]]'' | rowspan="2" |[[సోనూ సూద్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః ఫరూక్ |- ! scope="row" |''[[దూకుడు (సినిమా)|దూకుడు]]'' |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః నాయక్ |- ! scope="row" |''[[నేను నా రాక్షసి]]'' |[[అభిమన్యు సింగ్]], ముక్తార్ ఖాన్ |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః రత్న |- ! scope="row" |''[[ఊసరవెల్లి (సినిమా)|ఊసరవెల్లి]]'' |[[విద్యుత్ జమ్వాల్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః ఇర్ఫాన్ |- | rowspan="3" |2012 ! scope="row" |''[[దమ్ము]]'' |[[రాహుల్ దేవ్]] |పేరులేని పోలీసు అధికారి కోసం డబ్బింగ్ |- ! scope="row" |''[[నిప్పు (2012 సినిమా)|నిప్పు]]'' |[[ముకుల్ దేవ్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః శంకర్ కాకా |- ! scope="row" |''[[దరువు (సినిమా)|దారువు]]'' |[[సుశాంత్ సింగ్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః హార్బర్ బాబు |- | rowspan="6" |2013 ! scope="row" |''[[నాయక్ (సినిమా)|నాయక్]]'' |[[రాహుల్ దేవ్]], [[దేవ్ గిల్]], అజాజ్ ఖాన్ | |- ! scope="row" |''[[బాద్‍షా|బాద్షా]]'' |[[కెల్లీ డార్జ్|కెల్లీ డోర్జీ]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః సాధు భాయ్ |- ! scope="row" |''[[షాడో (2013 సినిమా)|నీడ.]]'' |[[ఆదిత్య పంచోలి]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః నానా భాయ్ |- ! scope="row" |''[[26/11 ఇండియాపై దాడి|26/11 యొక్క దాడులు]]'' |[[నానా పటేకర్]] |తెలుగు డబ్బింగ్ వెర్షన్ |- ! scope="row" |''[[దళం (2013 సినిమా)|దాలం]]'' |[[అభిమన్యు సింగ్]] |డబ్బింగ్ పాత్రః లడ్డా |- ! scope="row" |''[[ఇద్దరమ్మాయిలతో|ఇద్దరమ్మయిలతో]]'' |షావర్ అలీ |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః షావర్ అలీ |- | rowspan="3" |2014 ! scope="row" |''[[హార్ట్ అటాక్|గుండెపోటు]]'' |[[విక్రమ్‌జిత్ విర్క్|విక్రమ్జీత్ విర్క్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః మకరంద్ కామతి |- ! scope="row" |''[[లౌక్యం|లౌక్యామ్]]'' |[[రాహుల్ దేవ్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః సత్య |- ! scope="row" |''[[1 - నేనొక్కడినే|1: Nenokkadine]]'' |[[కెల్లీ డార్జ్|కెల్లీ డోర్జీ]] |డబ్బింగ్ పాత్రః ఆంథోనీ రోసారియో |- | rowspan="3" |2015 ! scope="row" |''[[రేయ్|రే]]'' |[[అర్పిత్ రంకా|అర్పిత్ రాంకా]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః డాంగే |- ! scope="row" |''[[జాదూగాడు|జడొగడు]]'' |[[జాకీర్ హుస్సేన్ (నటుడు)|జాకీర్ హుస్సేన్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః శ్రీశైలం |- ! scope="row" |''[[పండగ చేస్కో|పండగ చెస్కో]]'' |[[అభిమన్యు సింగ్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః శంకర్ |- | rowspan="3" |2016 ! scope="row" |''[[ఎటాక్ (2016 సినిమా)|దాడి]]'' | rowspan="2" |అభిమన్యు సింగ్ |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః సాత్తు |- ! scope="row" |''[[ఈడోరకం ఆడోరకం|ఈడో రాకం ఆడో రాకం]]'' |డబ్బింగ్ పాత్రః గజేంద్ర అలియాస్ గజ |- ! scope="row" |''[[శంకర (2016 సినిమా)|శంకర]]'' |[[జాన్ విజయ్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః ఏసీపీ ప్రసాద్ |- | rowspan="4" |2017 ! scope="row" |''[[ఖైదీ నెంబర్ 150|ఖైదీ నెం. 150]]'' |[[తరుణ్ అరోరా]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః అగర్వాల్ |- ! scope="row" |''[[కాటమరాయుడు]]'' |తరుణ్ అరోరా |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః GK |- ! scope="row" |''[[ఆక్సిజన్ (సినిమా)|ఆక్సిజన్]]'' |[[అభిమన్యు సింగ్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః చలపతి |- ! scope="row" |''[[జై లవకుశ|జై లవ కుశ]]'' |[[రోనిత్ రాయ్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః సర్కార్ |- | rowspan="7" |2018 ! scope="row" |''[[ఇంటిలిజెంట్|తెలివైనవాడు.]]'' |[[రాహుల్ దేవ్]], [[దేవ్ గిల్]] |డబ్బింగ్ పాత్రలుః విక్కీ భాయ్, దినా |- ! scope="row" |''[[టచ్ చేసి చూడు|టచ్ చెసి చుడు]]'' |షాబాజ్ ఖాన్, [[ఫ్రెడ్డీ దారువాలా]] |డబ్బింగ్ పాత్రలుః ఇర్ఫాన్, రౌఫ్ |- ! scope="row" |''[[నా పేరు సూర్య నా ఇల్లు ఇండియా|నా పేరు సూర్య]]'' |[[థాకూర్ అనూప్ సింగ్|ఠాకూర్ అనూప్ సింగ్]] |డబ్బింగ్ పాత్రః ఆది |- ! scope="row" |''[[దేవదాస్ (2018 సినిమా)|దేవదాస్]]'' |[[కునాల్ కపూర్]] |డబ్బింగ్ పాత్రః డేవిడ్ |- ! scope="row" |''ది విలన్'' |[[సుదీప్]] |తెలుగు డబ్బింగ్ వెర్షన్ |- ! scope="row" |''[[అమర్ అక్బర్ ఆంటోని (2018 సినిమా)|అమర్ అక్బర్ ఆంథోనీ]]'' |[[అభిమన్యు సింగ్]] |డబ్బింగ్ పాత్రః బల్వంత్ ఖర్గే |- ! scope="row" |''మారి 2'' |[[టోవినో థామస్|టొవినో థామస్]] |తెలుగు డబ్బింగ్ వెర్షన్ |- | rowspan="5" |2019 ! scope="row" |''[[వినయ విధేయ రామ]]'' |[[మహేష్ మంజ్రేకర్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః ప్రభునాథ్ |- ! scope="row" |''[[సాహో]]'' |[[చంకీ పాండే]], [[అరుణ్ విజయ్]] |తెలుగు వెర్షన్ |- ! scope="row" |''[[సైరా నరసింహారెడ్డి]]'' |ఆస్కార్ స్కాగర్బర్గ్ |డబ్బింగ్ పాత్రః జాక్సన్ |- ! scope="row" |''[[చాణక్య (2019 సినిమా)|చాణక్య]]'' |ఉపెన్ పటేల్ |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః సోహైల్ ఖురేషి |- ! scope="row" |''[[సీత (2019 సినిమా)|సీత.]]'' |అభిమన్యు సింగ్ |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః ముఖేష్ మురారి |- | rowspan="2" |2020 ! scope="row" |''[[కనులు కనులను దోచాయంటే|కనులు కనులాను పంచాయతీ]]'' |[[గౌతమ్ మీనన్|గౌతమ్ వాసుదేవ్ మీనన్]] |తెలుగు డబ్బింగ్ వెర్షన్ |- ! scope="row" |''[[నిశ్శబ్దం|నిశబ్దం]]'' |[[ఆర్. మాధవన్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః ఆంథోనీ గోన్సాల్వేస్ |- | rowspan="6" |2021 ! scope="row" |''[[చెక్ (2021 సినిమా)|తనిఖీ చేయండి]]'' |రోహిత్ పాఠక్ |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః ట్రిగ్గర్ |- ! scope="row" |''[[వైల్డ్ డాగ్|అడవి కుక్క]]'' |బిలాల్ హుస్సేన్ |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః ఖలీద్ భత్కల్ |- ! scope="row" |''[[రొమాంటిక్]]'' |[[మకరంద్ దేశ్‌పాండే|మకరంద్ దేశ్పాండే]], రవి అవానా |డబ్బింగ్ పాత్రలుః సామ్సన్, అజీజ్ నజీర్ |- ! scope="row" |''[[సీటీమార్|సీతమ్మ]]'' |[[తరుణ్ అరోరా]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః సిఐ మఖన్ సింగ్ |- ! scope="row" |''[[గని (2021 సినిమా)|ఘనీ]]'' |[[సునీల్ శెట్టి]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః విజయేంద్ర సిన్హా |- ! scope="row" |''డబ్బు దోపిడీ'' |పెడ్రో అలోన్సో |బెర్లిన్ తెలుగు డబ్బింగ్ వెర్షన్ కోసం |- | rowspan="3" |2022 ! scope="row" |''[[హీరో (2022 సినిమా)|హీరో.]]'' |[[రవి కిషన్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః సలీం సవ్యసాచి |- ! scope="row" |''[[గాడ్ ఫాదర్ (2022 సినిమా)|గాడ్ ఫాదర్]]'' |[[నవాబ్ షా]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః అబ్దుల్ |- ! scope="row" |''[[సీతా రామం|సీత రామం]]'' |[[జిష్షూసేన్ గుప్తా|జిషు సేన్గుప్తా]] |డబ్బింగ్ పాత్రః అక్బర్ |- | rowspan="7" |2023 ! scope="row" |''[[ఏజెంట్]]'' |[[డెంజిల్ స్మిత్|డెంజెల్ స్మిత్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః అభిజీత్ మెహతా |- ! scope="row" |''[[ఉగ్రం|ఉగ్రం.]]'' |[[నవాబ్ షా]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః భాటియా |- ! scope="row" |''[[స్పై|గూఢచారి.]]'' |[[మకరంద్ దేశ్‌పాండే|మకరంద్ దేశ్పాండే]], [[జిష్షూసేన్ గుప్తా|జిషు సేన్గుప్తా]] |డబ్బింగ్ పాత్రలుః శాస్త్రి, అబ్దుల్ రెహమాన్ |- ! scope="row" |''[[భోళా శంకర్ (సినిమా)|భోలా శంకర్]]'' |[[తరుణ్ అరోరా]], షావర్ అలీ |డబ్బింగ్ పాత్రలుః అలెగ్జాండర్, చార్లెస్ |- ! scope="row" |''[[డెవిల్|డెవిల్ః ది బ్రిటిష్ సీక్రెట్ ఏజెంట్]]'' |మార్క్ బెన్నింగ్టన్ |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః బ్రాకెన్ |- ! scope="row" |''[[రామబాణం (2023 సినిమా)|రామబణం]]'' |[[తరుణ్ అరోరా]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః GK |- ! scope="row" |''క్రాంతి.'' |తరుణ్ అరోరా |తెలుగు డబ్బింగ్ వెర్షన్ |- | rowspan="7" |2024 ! scope="row" |''[[ఈగల్|ఈగిల్]]'' |నితిన్ మెహతా |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః రాజేష్ రుమానీ |- ! scope="row" |''[[రాజధాని ఫైల్స్|రాజధాని ఫైళ్లు]]'' |విశాల్ పట్ని |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః పేరులేని సీఎం |- ! scope="row" |''[[ఆపరేషన్ వాలెంటైన్]]'' |[[వైభవ్ తత్వవాది|వైభవ్ తత్వవాడి]] |తెలుగు వెర్షన్ |- ! scope="row" |''రజాకర్'' |[[మకరంద్ దేశ్‌పాండే|మకరంద్ దేశ్పాండే]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ |- ! scope="row" |''[[కల్కి 2898 ఏ.డీ|కల్కి 2898 AD]]'' | | |- ! scope="row" |''[[డబుల్ ఇస్మార్ట్]]'' | rowspan="2" |[[మకరంద్ దేశ్‌పాండే|మకరంద్ దేశ్పాండే]] |డబ్బింగ్ పాత్రః థామస్ |- ! scope="row" |''[[తిరగబడర సామి|తిరగబదార సామీ]]'' |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః కొండారెడ్డి |- | rowspan="3" |2025 ! scope="row" |''[[సంక్రాంతికి వస్తున్నాం|సంక్రాంతి వస్తునం]]'' |మహేష్ బాలరాజ్ |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః బిజ్జు పాండే |- ! scope="row" |''[[ఛావా|చావ]]'' |[[అక్షయ్ ఖన్నా]] |తెలుగు డబ్బింగ్ వెర్షన్ |- ! scope="row" |''[[హరి హర వీరమల్లు|హరి హర వీర మల్లు]]'' |[[బాబీ డియోల్]] |డబ్బింగ్ పాత్రః ఔరంగజేబు |} == సూచనలు == <templatestyles src="Reflist/styles.css" /> [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:1980 జననాలు]] [[వర్గం:Articles with hCards]] [[వర్గం:All articles with unsourced statements]] mys6u4c3ntnwyyyt80rbojq75y9gmog 4907824 4907823 2026-07-18T13:07:31Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 4907824 wikitext text/x-wiki  {{Short description|భారతీయ నటుడు}} {{Infobox person | name = అజీజ్ నాసర్ | image = Aziznaser.jpg | alt = | caption = | birth_name = అజీజ్ జాన్‌బాజ్ | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1980|12|23}} | occupation = నటుడు, డబ్బింగ్ కళాకారుడు, స్క్రీన్ ప్లే రచయిత | years_active = 2005–ప్రస్తుతం }} '''అజీజ్ నాసర్''' (జననం: '''అజీజ్ జాన్‌బాజ్''') డెక్కని (హైదరాబాదీ), తెలుగు చిత్రాలలో పనిచేసే ఒక భారతీయ నటుడు, రచయిత, డబ్బింగ్ కళాకారుడు. ఆయన ''[[ది అంగ్రేజ్]]'', ''[[హైదరాబాద్ నవాబ్స్]]'' వంటి ప్రసిద్ధ డెక్కని చిత్రాలలో నటించారు. డబ్బింగ్ కళాకారుడిగా ఆయన తెలుగు సినిమాలలో నటించిన సోనూ సూద్, నానా పటేకర్, కెల్లీ డోర్జీ, ఆదిత్య పంచోలి, రాహుల్ దేవ్ వంటి పలువురు హిందీ చిత్ర పరిశ్రమ నటులకు తన స్వరాన్ని అందించారు.<ref>{{cite news|title=Deccani filmmakers all set to create 'hungama' in Bollywood|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/deccani-filmmakers-all-set-to-create-hungama-in-bollywood/article2926617.ece|newspaper=The Hindu|date=24 February 2012|location=Hyderabad}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/140515/entertainment-tollywood/article/voice-tollywood-villains|title=The voice of Tollywood villains|first=Binita|last=Ramchandani|date=14 May 2014|work=[[Deccan Chronicle]]}}</ref> == వృత్తి జీవితం == అజీజ్ నాసర్ చలనచిత్ర రంగంలో తన వృత్తిని ప్రారంభించడానికి దుబాయ్‌లోని తన ఉద్యోగాన్ని వదిలిపెట్టారు. 2005లో విడుదలైన ''[[ది అంగ్రేజ్]]'' చిత్రం ద్వారా ఆయన నటనను ప్రారంభించారు.<ref>{{Cite web|url=https://issuu.com/uohdispatch/docs/uoh_dispatch_nov|title=The real story of Deccani|page=8|date=November 2015|work=UOH Dispatch}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://indiapost.com/hyderabadi-angrez-team-attracts-huge-crowd/|title=Hyderabadi 'Angrez' team attracts huge crowd|first=A. Q.|last=Siddiqui|work=India Post|date=8 January 2016}}</ref> ఆయన డెక్కని, హిందీ, తెలుగు, మరాఠీ భాషలలో 40 కి పైగా చిత్రాలలో పనిచేశారు. 2015లో పూరి జగన్నాథ్ దర్శకత్వం వహించిన ''[[జ్యోతిలక్ష్మి (సినిమా)|జ్యోతిలక్ష్మి]]'' సినిమాతో ఆయన తెలుగు చిత్రసీమలోకి అడుగుపెట్టారు. 2022లో 'స్టెప్నీ-తుమ్చాకడే ఆహే నా..?' అనే చిత్రంతో నటుడిగా, రచయితగా, దర్శకుడిగా మరాఠీ చిత్ర పరిశ్రమలోకి ప్రవేశించారు.<ref>{{cite web| url = http://www.indiaglitz.com/channels/telugu/movietrailer/8375.html| archive-url = https://web.archive.org/web/20150924165551/http://www.indiaglitz.com/channels/telugu/movietrailer/8375.html| url-status = dead| archive-date = 24 September 2015| title = Telugu Cinema News {{!}} Telugu Movie Reviews {{!}} Telugu Movie Trailers - IndiaGlitz Telugu}}</ref> [[వర్గం:జీవించి ఉన్న వ్యక్తులు]] [[వర్గం:1980 జననాలు]] [[వర్గం:భారతీయ స్క్రీన్ ప్లే రచయితలు]] == ఫిల్మోగ్రఫీ == === దక్కనీ సినిమాలు === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |సంవత్సరం. ! scope="col" |శీర్షిక ! scope="col" |పాత్ర ! class="unsortable" scope="col" |గమనికలు |- |2005 ! scope="row" |''ది ఆంగ్రేజ్'' |జహంగీర్ |హిందీ సంభాషణలకు సహాయ దర్శకుడు కూడా |- |2006 ! scope="row" |''హైదరాబాద్ నవాబులు'' |పప్పు |సంభాషణలు, కథారచయిత కూడా |- | rowspan="2" |2007 ! scope="row" |''దుబాయ్లో హంగామా'' |ముజు | |- ! scope="row" |''ఎఫ్ఎం ఫన్ ఔర్ మస్తీ'' |జానీ |సంభాషణ రచయిత కూడా. |- |2008 ! scope="row" |''థ్రిల్లర్-ది మూవీ'' |సంజు |రచయిత, దర్శకుడు కూడా. |- | rowspan="2" |2010 ! scope="row" |''గుల్లు దాదా రిటర్న్స్ః రాజీ లేదు.. కేవలం పోరాడండి...! '' |అజీజ్/అజ్జు | |- ! scope="row" |''బెరోజ్గార్'' |నవాబు |రచయిత, దర్శకుడు కూడా. |- | rowspan="2" |2011 ! scope="row" |''జబర్దాస్ట్'' |అజు |రచయిత, దర్శకుడు కూడా. |- ! scope="row" |''జా భాయ్ జా'' | |కామియో |- | rowspan="3" |2013 ! scope="row" |''గుల్లు దాదా 3'' |అమీర్ | |- ! scope="row" |''ఏక్ థా సర్దార్'' |గఫూర్ | |- ! scope="row" |''గుల్లు దాదా 4'' |సాజిద్ | |- |2014 ! scope="row" |''స్టెప్నీ-అందరికీ ఒకటి అవసరం'' |అజీజ్ |రచయిత, దర్శకుడు కూడా. |- | rowspan="2" |2016 ! scope="row" |''దావత్ ఈ షాదీ'' |అబ్బాస్ |సంభాషణ రచయిత కూడా. |- ! scope="row" |''దుబాయ్ రిటర్న్'' |ఫిరోజ్ | |- | rowspan="2" |2017 ! scope="row" |''సలాం జిందగి'' |ఇర్ఫాన్ |రచయిత కూడా. |- ! scope="row" |''127బి'' |ఎడ్డీ | |- | rowspan="2" |2018 ! scope="row" |''ఇన్స్పెక్టర్ గుల్లు'' |అజు |రచయిత, దర్శకుడు కూడా. |- ! scope="row" |''రంగు ఫోటో'' |ఆరిఫ్ ఔరంగాబాద్ |రచయిత, దర్శకుడు కూడా. |- |2019 ! scope="row" |''[[హైదరాబాద్ నవాబ్స్ 2|హైదరాబాద్ నవాబులు 2]]'' |పప్పు | |- |} === తెలుగు సినిమాలు === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |సంవత్సరం. ! scope="col" |శీర్షిక ! scope="col" |పాత్ర ! class="unsortable" scope="col" |గమనికలు |- |2015 ! scope="row" |''[[జ్యోతిలక్ష్మీ (2015 సినిమా)|జ్యోతి లక్ష్మి]]'' |పాండు | |- |2016 ! scope="row" |''[[ప్రేమికుడు (2016 సినిమా)|ప్రేమికుడు]]'' |సత్య. | |- |2019 ! scope="row" |''[[ఇస్మార్ట్ శంకర్]]'' |సీఎం మనిషి | |- | rowspan="4" |2021 ! scope="row" |''[[డర్టీ హరి]]'' |సిఐ అజీజ్ | |- ! scope="row" |''[[చెక్ (2021 సినిమా)|తనిఖీ చేయండి]]'' |జైలు కాపలాదారు కటమయ్యా | |- ! scope="row" |''[[వైల్డ్ డాగ్|అడవి కుక్క]]'' |కారు డ్రైవర్ |కామియో రూపాన్ని |- ! scope="row" |''[[రొమాంటిక్]]'' |ఇన్స్పెక్టర్ బదానీ | |- |2022 ! scope="row" |''[[తీస్ మార్ ఖాన్]]'' |ఎస్ఐ. | |- | rowspan="2" |2023 ! scope="row" |''[[ప్రేమ విమానం]]'' |అజు | |- ! scope="row" |''[[మళ్ళీ పెళ్ళి (2023 సినిమా)|మల్లి పెల్లి]]'' |సి. ఐ. | |- | rowspan="2" |2024 ! scope="row" |''[[విశ్వం (2024 సినిమా)|విశ్వం]]'' |మస్సోద్ | |- ! scope="row" |''[[జీబ్రా (2024 సినిమా)|జీబ్ర]]'' |ఆర్పీ. | |- |2025 ! scope="row" |''[[పాంచ్ మినార్|పంచ్ మినార్]]'' |కాంట్రాక్ట్ కిల్లర్ | |- |2026 ! scope="row" |''[[చీకటిలో (2026)|చీకటిలో]]'' |ఇర్ఫాన్ | |} === హిందీ సినిమాలు === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |సంవత్సరం. ! scope="col" |శీర్షిక ! scope="col" |పాత్ర ! class="unsortable" scope="col" |గమనికలు |- |2012 ! scope="row" |''సియాహ్'' |పోలీసు | |- |2013 ! scope="row" |''కాలాపోర్'' |కిషన్ (జైల్గార్డ్) | |- |2016 ! scope="row" |''టైగర్ సుల్తాన్'' |సి. ఐ. జానీ | |- |2017 ! scope="row" |''షాదీ ఎక్స్ప్రెస్'' |రాజ్ | |- | rowspan="2" |2018 ! scope="row" |''భూత్ భాయిజాన్'' |రోహిత్ శర్మ | |- ! scope="row" |''08 నవంబర్ రోడ్పతి'' |ముక్తార్ | |- |} === ఇతర భాషల సినిమాలు === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |సంవత్సరం. ! scope="col" |శీర్షిక ! scope="col" |పాత్ర ! scope="col" |భాష. ! class="unsortable" scope="col" |గమనికలు |- |2016 ! scope="row" |''[[కిల్లింగ్ వీరప్పన్|వీరప్పన్ హత్య]]'' |శశి |[[కన్నడ భాష|కన్నడ]] | |- |2022 ! scope="row" |''స్టెప్నీ-తుమ్చాక్డే నాహే..? '' |దేవా |[[మరాఠీ భాష|మరాఠీ]] |కథారచయిత, దర్శకుడు కూడా. |- |} == డబ్బింగ్ ఆర్టిస్ట్‌గా == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |సంవత్సరం. ! scope="col" |శీర్షిక ! scope="col" |కళాకారుడు ! scope="col" |గమనికలు |- |2003 ! scope="row" |''ఓంగ్-బాక్'' |థియేట్రికల్ ట్రైలర్ |ఇంగ్లీష్/హిందీలో |- | rowspan="2" |2009 ! scope="row" |''[[సిద్ధం|సిద్ధాం]]'' |[[ముకుల్ దేవ్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః బిలాల్ ఖాన్ |- ! scope="row" |''[[ఏక్ నిరంజన్]]'' |[[మకరంద్ దేశ్‌పాండే|మకరంద్ దేశ్పాండే]] |థియేట్రికల్ ట్రైలర్ వాయిస్ఓవర్ కూడా ఆంగ్లంలో |- | rowspan="4" |2010 ! scope="row" |''[[వేదం (సినిమా)|వేడం]]'' |[[మనోజ్ బాజ్‌పాయ్|మనోజ్ బాజ్పాయ్]] |డబ్బింగ్ పాత్రః రహీముద్దీన్ ఖురేషి |- ! scope="row" |''[[గోలీమార్ (సినిమా)|గోలిమార్]]'' |షావర్ అలీ |డబ్బింగ్ పాత్రః తల్వార్ |- ! scope="row" |''[[రక్త చరిత్ర (సినిమా)|రక్త చరిత్ర]]'' |[[సుదీప్]] |తెలుగు వెర్షన్ |- ! scope="row" |''[[అదుర్స్ (సినిమా)|అధర్స్]]'' |[[ముకుల్ దేవ్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః రసూల్ |- | rowspan="5" |2011 ! scope="row" |''[[బద్రినాథ్ (సినిమా)|బద్రీనాథ్]]'' |[[కెల్లీ డార్జ్|కెల్లీ డోర్జీ]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః సర్కార్ |- ! scope="row" |''[[శక్తి (2011 సినిమా)|శక్తి]]'' | rowspan="2" |[[సోనూ సూద్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః ఫరూక్ |- ! scope="row" |''[[దూకుడు (సినిమా)|దూకుడు]]'' |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః నాయక్ |- ! scope="row" |''[[నేను నా రాక్షసి]]'' |[[అభిమన్యు సింగ్]], ముక్తార్ ఖాన్ |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః రత్న |- ! scope="row" |''[[ఊసరవెల్లి (సినిమా)|ఊసరవెల్లి]]'' |[[విద్యుత్ జమ్వాల్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః ఇర్ఫాన్ |- | rowspan="3" |2012 ! scope="row" |''[[దమ్ము]]'' |[[రాహుల్ దేవ్]] |పేరులేని పోలీసు అధికారి కోసం డబ్బింగ్ |- ! scope="row" |''[[నిప్పు (2012 సినిమా)|నిప్పు]]'' |[[ముకుల్ దేవ్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః శంకర్ కాకా |- ! scope="row" |''[[దరువు (సినిమా)|దారువు]]'' |[[సుశాంత్ సింగ్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః హార్బర్ బాబు |- | rowspan="6" |2013 ! scope="row" |''[[నాయక్ (సినిమా)|నాయక్]]'' |[[రాహుల్ దేవ్]], [[దేవ్ గిల్]], అజాజ్ ఖాన్ | |- ! scope="row" |''[[బాద్‍షా|బాద్షా]]'' |[[కెల్లీ డార్జ్|కెల్లీ డోర్జీ]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః సాధు భాయ్ |- ! scope="row" |''[[షాడో (2013 సినిమా)|నీడ.]]'' |[[ఆదిత్య పంచోలి]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః నానా భాయ్ |- ! scope="row" |''[[26/11 ఇండియాపై దాడి|26/11 యొక్క దాడులు]]'' |[[నానా పటేకర్]] |తెలుగు డబ్బింగ్ వెర్షన్ |- ! scope="row" |''[[దళం (2013 సినిమా)|దాలం]]'' |[[అభిమన్యు సింగ్]] |డబ్బింగ్ పాత్రః లడ్డా |- ! scope="row" |''[[ఇద్దరమ్మాయిలతో|ఇద్దరమ్మయిలతో]]'' |షావర్ అలీ |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః షావర్ అలీ |- | rowspan="3" |2014 ! scope="row" |''[[హార్ట్ అటాక్|గుండెపోటు]]'' |[[విక్రమ్‌జిత్ విర్క్|విక్రమ్జీత్ విర్క్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః మకరంద్ కామతి |- ! scope="row" |''[[లౌక్యం|లౌక్యామ్]]'' |[[రాహుల్ దేవ్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః సత్య |- ! scope="row" |''[[1 - నేనొక్కడినే|1: Nenokkadine]]'' |[[కెల్లీ డార్జ్|కెల్లీ డోర్జీ]] |డబ్బింగ్ పాత్రః ఆంథోనీ రోసారియో |- | rowspan="3" |2015 ! scope="row" |''[[రేయ్|రే]]'' |[[అర్పిత్ రంకా|అర్పిత్ రాంకా]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః డాంగే |- ! scope="row" |''[[జాదూగాడు|జడొగడు]]'' |[[జాకీర్ హుస్సేన్ (నటుడు)|జాకీర్ హుస్సేన్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః శ్రీశైలం |- ! scope="row" |''[[పండగ చేస్కో|పండగ చెస్కో]]'' |[[అభిమన్యు సింగ్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః శంకర్ |- | rowspan="3" |2016 ! scope="row" |''[[ఎటాక్ (2016 సినిమా)|దాడి]]'' | rowspan="2" |అభిమన్యు సింగ్ |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః సాత్తు |- ! scope="row" |''[[ఈడోరకం ఆడోరకం|ఈడో రాకం ఆడో రాకం]]'' |డబ్బింగ్ పాత్రః గజేంద్ర అలియాస్ గజ |- ! scope="row" |''[[శంకర (2016 సినిమా)|శంకర]]'' |[[జాన్ విజయ్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః ఏసీపీ ప్రసాద్ |- | rowspan="4" |2017 ! scope="row" |''[[ఖైదీ నెంబర్ 150|ఖైదీ నెం. 150]]'' |[[తరుణ్ అరోరా]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః అగర్వాల్ |- ! scope="row" |''[[కాటమరాయుడు]]'' |తరుణ్ అరోరా |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః GK |- ! scope="row" |''[[ఆక్సిజన్ (సినిమా)|ఆక్సిజన్]]'' |[[అభిమన్యు సింగ్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః చలపతి |- ! scope="row" |''[[జై లవకుశ|జై లవ కుశ]]'' |[[రోనిత్ రాయ్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః సర్కార్ |- | rowspan="7" |2018 ! scope="row" |''[[ఇంటిలిజెంట్|తెలివైనవాడు.]]'' |[[రాహుల్ దేవ్]], [[దేవ్ గిల్]] |డబ్బింగ్ పాత్రలుః విక్కీ భాయ్, దినా |- ! scope="row" |''[[టచ్ చేసి చూడు|టచ్ చెసి చుడు]]'' |షాబాజ్ ఖాన్, [[ఫ్రెడ్డీ దారువాలా]] |డబ్బింగ్ పాత్రలుః ఇర్ఫాన్, రౌఫ్ |- ! scope="row" |''[[నా పేరు సూర్య నా ఇల్లు ఇండియా|నా పేరు సూర్య]]'' |[[థాకూర్ అనూప్ సింగ్|ఠాకూర్ అనూప్ సింగ్]] |డబ్బింగ్ పాత్రః ఆది |- ! scope="row" |''[[దేవదాస్ (2018 సినిమా)|దేవదాస్]]'' |[[కునాల్ కపూర్]] |డబ్బింగ్ పాత్రః డేవిడ్ |- ! scope="row" |''ది విలన్'' |[[సుదీప్]] |తెలుగు డబ్బింగ్ వెర్షన్ |- ! scope="row" |''[[అమర్ అక్బర్ ఆంటోని (2018 సినిమా)|అమర్ అక్బర్ ఆంథోనీ]]'' |[[అభిమన్యు సింగ్]] |డబ్బింగ్ పాత్రః బల్వంత్ ఖర్గే |- ! scope="row" |''మారి 2'' |[[టోవినో థామస్|టొవినో థామస్]] |తెలుగు డబ్బింగ్ వెర్షన్ |- | rowspan="5" |2019 ! scope="row" |''[[వినయ విధేయ రామ]]'' |[[మహేష్ మంజ్రేకర్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః ప్రభునాథ్ |- ! scope="row" |''[[సాహో]]'' |[[చంకీ పాండే]], [[అరుణ్ విజయ్]] |తెలుగు వెర్షన్ |- ! scope="row" |''[[సైరా నరసింహారెడ్డి]]'' |ఆస్కార్ స్కాగర్బర్గ్ |డబ్బింగ్ పాత్రః జాక్సన్ |- ! scope="row" |''[[చాణక్య (2019 సినిమా)|చాణక్య]]'' |ఉపెన్ పటేల్ |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః సోహైల్ ఖురేషి |- ! scope="row" |''[[సీత (2019 సినిమా)|సీత.]]'' |అభిమన్యు సింగ్ |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః ముఖేష్ మురారి |- | rowspan="2" |2020 ! scope="row" |''[[కనులు కనులను దోచాయంటే|కనులు కనులాను పంచాయతీ]]'' |[[గౌతమ్ మీనన్|గౌతమ్ వాసుదేవ్ మీనన్]] |తెలుగు డబ్బింగ్ వెర్షన్ |- ! scope="row" |''[[నిశ్శబ్దం|నిశబ్దం]]'' |[[ఆర్. మాధవన్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః ఆంథోనీ గోన్సాల్వేస్ |- | rowspan="6" |2021 ! scope="row" |''[[చెక్ (2021 సినిమా)|తనిఖీ చేయండి]]'' |రోహిత్ పాఠక్ |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః ట్రిగ్గర్ |- ! scope="row" |''[[వైల్డ్ డాగ్|అడవి కుక్క]]'' |బిలాల్ హుస్సేన్ |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః ఖలీద్ భత్కల్ |- ! scope="row" |''[[రొమాంటిక్]]'' |[[మకరంద్ దేశ్‌పాండే|మకరంద్ దేశ్పాండే]], రవి అవానా |డబ్బింగ్ పాత్రలుః సామ్సన్, అజీజ్ నజీర్ |- ! scope="row" |''[[సీటీమార్|సీతమ్మ]]'' |[[తరుణ్ అరోరా]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః సిఐ మఖన్ సింగ్ |- ! scope="row" |''[[గని (2021 సినిమా)|ఘనీ]]'' |[[సునీల్ శెట్టి]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః విజయేంద్ర సిన్హా |- ! scope="row" |''డబ్బు దోపిడీ'' |పెడ్రో అలోన్సో |బెర్లిన్ తెలుగు డబ్బింగ్ వెర్షన్ కోసం |- | rowspan="3" |2022 ! scope="row" |''[[హీరో (2022 సినిమా)|హీరో.]]'' |[[రవి కిషన్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః సలీం సవ్యసాచి |- ! scope="row" |''[[గాడ్ ఫాదర్ (2022 సినిమా)|గాడ్ ఫాదర్]]'' |[[నవాబ్ షా]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః అబ్దుల్ |- ! scope="row" |''[[సీతా రామం|సీత రామం]]'' |[[జిష్షూసేన్ గుప్తా|జిషు సేన్గుప్తా]] |డబ్బింగ్ పాత్రః అక్బర్ |- | rowspan="7" |2023 ! scope="row" |''[[ఏజెంట్]]'' |[[డెంజిల్ స్మిత్|డెంజెల్ స్మిత్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః అభిజీత్ మెహతా |- ! scope="row" |''[[ఉగ్రం|ఉగ్రం.]]'' |[[నవాబ్ షా]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః భాటియా |- ! scope="row" |''[[స్పై|గూఢచారి.]]'' |[[మకరంద్ దేశ్‌పాండే|మకరంద్ దేశ్పాండే]], [[జిష్షూసేన్ గుప్తా|జిషు సేన్గుప్తా]] |డబ్బింగ్ పాత్రలుః శాస్త్రి, అబ్దుల్ రెహమాన్ |- ! scope="row" |''[[భోళా శంకర్ (సినిమా)|భోలా శంకర్]]'' |[[తరుణ్ అరోరా]], షావర్ అలీ |డబ్బింగ్ పాత్రలుః అలెగ్జాండర్, చార్లెస్ |- ! scope="row" |''[[డెవిల్|డెవిల్ః ది బ్రిటిష్ సీక్రెట్ ఏజెంట్]]'' |మార్క్ బెన్నింగ్టన్ |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః బ్రాకెన్ |- ! scope="row" |''[[రామబాణం (2023 సినిమా)|రామబణం]]'' |[[తరుణ్ అరోరా]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః GK |- ! scope="row" |''క్రాంతి.'' |తరుణ్ అరోరా |తెలుగు డబ్బింగ్ వెర్షన్ |- | rowspan="7" |2024 ! scope="row" |''[[ఈగల్|ఈగిల్]]'' |నితిన్ మెహతా |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః రాజేష్ రుమానీ |- ! scope="row" |''[[రాజధాని ఫైల్స్|రాజధాని ఫైళ్లు]]'' |విశాల్ పట్ని |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః పేరులేని సీఎం |- ! scope="row" |''[[ఆపరేషన్ వాలెంటైన్]]'' |[[వైభవ్ తత్వవాది|వైభవ్ తత్వవాడి]] |తెలుగు వెర్షన్ |- ! scope="row" |''రజాకర్'' |[[మకరంద్ దేశ్‌పాండే|మకరంద్ దేశ్పాండే]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ |- ! scope="row" |''[[కల్కి 2898 ఏ.డీ|కల్కి 2898 AD]]'' | | |- ! scope="row" |''[[డబుల్ ఇస్మార్ట్]]'' | rowspan="2" |[[మకరంద్ దేశ్‌పాండే|మకరంద్ దేశ్పాండే]] |డబ్బింగ్ పాత్రః థామస్ |- ! scope="row" |''[[తిరగబడర సామి|తిరగబదార సామీ]]'' |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః కొండారెడ్డి |- | rowspan="3" |2025 ! scope="row" |''[[సంక్రాంతికి వస్తున్నాం|సంక్రాంతి వస్తునం]]'' |మహేష్ బాలరాజ్ |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః బిజ్జు పాండే |- ! scope="row" |''[[ఛావా|చావ]]'' |[[అక్షయ్ ఖన్నా]] |తెలుగు డబ్బింగ్ వెర్షన్ |- ! scope="row" |''[[హరి హర వీరమల్లు|హరి హర వీర మల్లు]]'' |[[బాబీ డియోల్]] |డబ్బింగ్ పాత్రః ఔరంగజేబు |} == మూలాలు == <templatestyles src="Reflist/styles.css" /> [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:1980 జననాలు]] [[వర్గం:Articles with hCards]] [[వర్గం:All articles with unsourced statements]] b0gx393q57trim9q9losv02jjrul9ou 4907825 4907824 2026-07-18T13:08:09Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 4907825 wikitext text/x-wiki  {{Short description|భారతీయ నటుడు}} {{Infobox person | name = అజీజ్ నాసర్ | image = Aziznaser.jpg | alt = | caption = | birth_name = అజీజ్ జాన్‌బాజ్ | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1980|12|23}} | occupation = నటుడు, డబ్బింగ్ కళాకారుడు, స్క్రీన్ ప్లే రచయిత | years_active = 2005–ప్రస్తుతం }} '''అజీజ్ నాసర్''' (జననం: '''అజీజ్ జాన్‌బాజ్''') డెక్కని (హైదరాబాదీ), తెలుగు చిత్రాలలో పనిచేసే ఒక భారతీయ నటుడు, రచయిత, డబ్బింగ్ కళాకారుడు. ఆయన ''ది అంగ్రేజ్'', ''హైదరాబాద్ నవాబ్స్'' వంటి ప్రసిద్ధ డెక్కని చిత్రాలలో నటించారు. డబ్బింగ్ కళాకారుడిగా ఆయన తెలుగు సినిమాలలో నటించిన సోనూ సూద్, నానా పటేకర్, కెల్లీ డోర్జీ, ఆదిత్య పంచోలి, రాహుల్ దేవ్ వంటి పలువురు హిందీ చిత్ర పరిశ్రమ నటులకు తన స్వరాన్ని అందించారు.<ref>{{cite news|title=Deccani filmmakers all set to create 'hungama' in Bollywood|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/deccani-filmmakers-all-set-to-create-hungama-in-bollywood/article2926617.ece|newspaper=The Hindu|date=24 February 2012|location=Hyderabad}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/140515/entertainment-tollywood/article/voice-tollywood-villains|title=The voice of Tollywood villains|first=Binita|last=Ramchandani|date=14 May 2014|work=[[Deccan Chronicle]]}}</ref> == వృత్తి జీవితం == అజీజ్ నాసర్ చలనచిత్ర రంగంలో తన వృత్తిని ప్రారంభించడానికి దుబాయ్‌లోని తన ఉద్యోగాన్ని వదిలిపెట్టారు. 2005లో విడుదలైన ''ది అంగ్రేజ్'' చిత్రం ద్వారా ఆయన నటనను ప్రారంభించారు.<ref>{{Cite web|url=https://issuu.com/uohdispatch/docs/uoh_dispatch_nov|title=The real story of Deccani|page=8|date=November 2015|work=UOH Dispatch}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://indiapost.com/hyderabadi-angrez-team-attracts-huge-crowd/|title=Hyderabadi 'Angrez' team attracts huge crowd|first=A. Q.|last=Siddiqui|work=India Post|date=8 January 2016}}</ref> ఆయన డెక్కని, హిందీ, తెలుగు, మరాఠీ భాషలలో 40 కి పైగా చిత్రాలలో పనిచేశారు. 2015లో పూరి జగన్నాథ్ దర్శకత్వం వహించిన ''[[జ్యోతిలక్ష్మి (సినిమా)|జ్యోతిలక్ష్మి]]'' సినిమాతో ఆయన తెలుగు చిత్రసీమలోకి అడుగుపెట్టారు. 2022లో 'స్టెప్నీ-తుమ్చాకడే ఆహే నా..?' అనే చిత్రంతో నటుడిగా, రచయితగా, దర్శకుడిగా మరాఠీ చిత్ర పరిశ్రమలోకి ప్రవేశించారు.<ref>{{cite web| url = http://www.indiaglitz.com/channels/telugu/movietrailer/8375.html| archive-url = https://web.archive.org/web/20150924165551/http://www.indiaglitz.com/channels/telugu/movietrailer/8375.html| url-status = dead| archive-date = 24 September 2015| title = Telugu Cinema News {{!}} Telugu Movie Reviews {{!}} Telugu Movie Trailers - IndiaGlitz Telugu}}</ref> [[వర్గం:జీవించి ఉన్న వ్యక్తులు]] [[వర్గం:1980 జననాలు]] [[వర్గం:భారతీయ స్క్రీన్ ప్లే రచయితలు]] == ఫిల్మోగ్రఫీ == === దక్కనీ సినిమాలు === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |సంవత్సరం. ! scope="col" |శీర్షిక ! scope="col" |పాత్ర ! class="unsortable" scope="col" |గమనికలు |- |2005 ! scope="row" |''ది ఆంగ్రేజ్'' |జహంగీర్ |హిందీ సంభాషణలకు సహాయ దర్శకుడు కూడా |- |2006 ! scope="row" |''హైదరాబాద్ నవాబులు'' |పప్పు |సంభాషణలు, కథారచయిత కూడా |- | rowspan="2" |2007 ! scope="row" |''దుబాయ్లో హంగామా'' |ముజు | |- ! scope="row" |''ఎఫ్ఎం ఫన్ ఔర్ మస్తీ'' |జానీ |సంభాషణ రచయిత కూడా. |- |2008 ! scope="row" |''థ్రిల్లర్-ది మూవీ'' |సంజు |రచయిత, దర్శకుడు కూడా. |- | rowspan="2" |2010 ! scope="row" |''గుల్లు దాదా రిటర్న్స్ః రాజీ లేదు.. కేవలం పోరాడండి...! '' |అజీజ్/అజ్జు | |- ! scope="row" |''బెరోజ్గార్'' |నవాబు |రచయిత, దర్శకుడు కూడా. |- | rowspan="2" |2011 ! scope="row" |''జబర్దాస్ట్'' |అజు |రచయిత, దర్శకుడు కూడా. |- ! scope="row" |''జా భాయ్ జా'' | |కామియో |- | rowspan="3" |2013 ! scope="row" |''గుల్లు దాదా 3'' |అమీర్ | |- ! scope="row" |''ఏక్ థా సర్దార్'' |గఫూర్ | |- ! scope="row" |''గుల్లు దాదా 4'' |సాజిద్ | |- |2014 ! scope="row" |''స్టెప్నీ-అందరికీ ఒకటి అవసరం'' |అజీజ్ |రచయిత, దర్శకుడు కూడా. |- | rowspan="2" |2016 ! scope="row" |''దావత్ ఈ షాదీ'' |అబ్బాస్ |సంభాషణ రచయిత కూడా. |- ! scope="row" |''దుబాయ్ రిటర్న్'' |ఫిరోజ్ | |- | rowspan="2" |2017 ! scope="row" |''సలాం జిందగి'' |ఇర్ఫాన్ |రచయిత కూడా. |- ! scope="row" |''127బి'' |ఎడ్డీ | |- | rowspan="2" |2018 ! scope="row" |''ఇన్స్పెక్టర్ గుల్లు'' |అజు |రచయిత, దర్శకుడు కూడా. |- ! scope="row" |''రంగు ఫోటో'' |ఆరిఫ్ ఔరంగాబాద్ |రచయిత, దర్శకుడు కూడా. |- |2019 ! scope="row" |''[[హైదరాబాద్ నవాబ్స్ 2|హైదరాబాద్ నవాబులు 2]]'' |పప్పు | |- |} === తెలుగు సినిమాలు === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |సంవత్సరం. ! scope="col" |శీర్షిక ! scope="col" |పాత్ర ! class="unsortable" scope="col" |గమనికలు |- |2015 ! scope="row" |''[[జ్యోతిలక్ష్మీ (2015 సినిమా)|జ్యోతి లక్ష్మి]]'' |పాండు | |- |2016 ! scope="row" |''[[ప్రేమికుడు (2016 సినిమా)|ప్రేమికుడు]]'' |సత్య. | |- |2019 ! scope="row" |''[[ఇస్మార్ట్ శంకర్]]'' |సీఎం మనిషి | |- | rowspan="4" |2021 ! scope="row" |''[[డర్టీ హరి]]'' |సిఐ అజీజ్ | |- ! scope="row" |''[[చెక్ (2021 సినిమా)|తనిఖీ చేయండి]]'' |జైలు కాపలాదారు కటమయ్యా | |- ! scope="row" |''[[వైల్డ్ డాగ్|అడవి కుక్క]]'' |కారు డ్రైవర్ |కామియో రూపాన్ని |- ! scope="row" |''[[రొమాంటిక్]]'' |ఇన్స్పెక్టర్ బదానీ | |- |2022 ! scope="row" |''[[తీస్ మార్ ఖాన్]]'' |ఎస్ఐ. | |- | rowspan="2" |2023 ! scope="row" |''[[ప్రేమ విమానం]]'' |అజు | |- ! scope="row" |''[[మళ్ళీ పెళ్ళి (2023 సినిమా)|మల్లి పెల్లి]]'' |సి. ఐ. | |- | rowspan="2" |2024 ! scope="row" |''[[విశ్వం (2024 సినిమా)|విశ్వం]]'' |మస్సోద్ | |- ! scope="row" |''[[జీబ్రా (2024 సినిమా)|జీబ్ర]]'' |ఆర్పీ. | |- |2025 ! scope="row" |''[[పాంచ్ మినార్|పంచ్ మినార్]]'' |కాంట్రాక్ట్ కిల్లర్ | |- |2026 ! scope="row" |''[[చీకటిలో (2026)|చీకటిలో]]'' |ఇర్ఫాన్ | |} === హిందీ సినిమాలు === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |సంవత్సరం. ! scope="col" |శీర్షిక ! scope="col" |పాత్ర ! class="unsortable" scope="col" |గమనికలు |- |2012 ! scope="row" |''సియాహ్'' |పోలీసు | |- |2013 ! scope="row" |''కాలాపోర్'' |కిషన్ (జైల్గార్డ్) | |- |2016 ! scope="row" |''టైగర్ సుల్తాన్'' |సి. ఐ. జానీ | |- |2017 ! scope="row" |''షాదీ ఎక్స్ప్రెస్'' |రాజ్ | |- | rowspan="2" |2018 ! scope="row" |''భూత్ భాయిజాన్'' |రోహిత్ శర్మ | |- ! scope="row" |''08 నవంబర్ రోడ్పతి'' |ముక్తార్ | |- |} === ఇతర భాషల సినిమాలు === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |సంవత్సరం. ! scope="col" |శీర్షిక ! scope="col" |పాత్ర ! scope="col" |భాష. ! class="unsortable" scope="col" |గమనికలు |- |2016 ! scope="row" |''[[కిల్లింగ్ వీరప్పన్|వీరప్పన్ హత్య]]'' |శశి |[[కన్నడ భాష|కన్నడ]] | |- |2022 ! scope="row" |''స్టెప్నీ-తుమ్చాక్డే నాహే..? '' |దేవా |[[మరాఠీ భాష|మరాఠీ]] |కథారచయిత, దర్శకుడు కూడా. |- |} == డబ్బింగ్ ఆర్టిస్ట్‌గా == {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" |సంవత్సరం. ! scope="col" |శీర్షిక ! scope="col" |కళాకారుడు ! scope="col" |గమనికలు |- |2003 ! scope="row" |''ఓంగ్-బాక్'' |థియేట్రికల్ ట్రైలర్ |ఇంగ్లీష్/హిందీలో |- | rowspan="2" |2009 ! scope="row" |''[[సిద్ధం|సిద్ధాం]]'' |[[ముకుల్ దేవ్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః బిలాల్ ఖాన్ |- ! scope="row" |''[[ఏక్ నిరంజన్]]'' |[[మకరంద్ దేశ్‌పాండే|మకరంద్ దేశ్పాండే]] |థియేట్రికల్ ట్రైలర్ వాయిస్ఓవర్ కూడా ఆంగ్లంలో |- | rowspan="4" |2010 ! scope="row" |''[[వేదం (సినిమా)|వేడం]]'' |[[మనోజ్ బాజ్‌పాయ్|మనోజ్ బాజ్పాయ్]] |డబ్బింగ్ పాత్రః రహీముద్దీన్ ఖురేషి |- ! scope="row" |''[[గోలీమార్ (సినిమా)|గోలిమార్]]'' |షావర్ అలీ |డబ్బింగ్ పాత్రః తల్వార్ |- ! scope="row" |''[[రక్త చరిత్ర (సినిమా)|రక్త చరిత్ర]]'' |[[సుదీప్]] |తెలుగు వెర్షన్ |- ! scope="row" |''[[అదుర్స్ (సినిమా)|అధర్స్]]'' |[[ముకుల్ దేవ్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః రసూల్ |- | rowspan="5" |2011 ! scope="row" |''[[బద్రినాథ్ (సినిమా)|బద్రీనాథ్]]'' |[[కెల్లీ డార్జ్|కెల్లీ డోర్జీ]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః సర్కార్ |- ! scope="row" |''[[శక్తి (2011 సినిమా)|శక్తి]]'' | rowspan="2" |[[సోనూ సూద్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః ఫరూక్ |- ! scope="row" |''[[దూకుడు (సినిమా)|దూకుడు]]'' |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః నాయక్ |- ! scope="row" |''[[నేను నా రాక్షసి]]'' |[[అభిమన్యు సింగ్]], ముక్తార్ ఖాన్ |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః రత్న |- ! scope="row" |''[[ఊసరవెల్లి (సినిమా)|ఊసరవెల్లి]]'' |[[విద్యుత్ జమ్వాల్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః ఇర్ఫాన్ |- | rowspan="3" |2012 ! scope="row" |''[[దమ్ము]]'' |[[రాహుల్ దేవ్]] |పేరులేని పోలీసు అధికారి కోసం డబ్బింగ్ |- ! scope="row" |''[[నిప్పు (2012 సినిమా)|నిప్పు]]'' |[[ముకుల్ దేవ్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః శంకర్ కాకా |- ! scope="row" |''[[దరువు (సినిమా)|దారువు]]'' |[[సుశాంత్ సింగ్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః హార్బర్ బాబు |- | rowspan="6" |2013 ! scope="row" |''[[నాయక్ (సినిమా)|నాయక్]]'' |[[రాహుల్ దేవ్]], [[దేవ్ గిల్]], అజాజ్ ఖాన్ | |- ! scope="row" |''[[బాద్‍షా|బాద్షా]]'' |[[కెల్లీ డార్జ్|కెల్లీ డోర్జీ]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః సాధు భాయ్ |- ! scope="row" |''[[షాడో (2013 సినిమా)|నీడ.]]'' |[[ఆదిత్య పంచోలి]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః నానా భాయ్ |- ! scope="row" |''[[26/11 ఇండియాపై దాడి|26/11 యొక్క దాడులు]]'' |[[నానా పటేకర్]] |తెలుగు డబ్బింగ్ వెర్షన్ |- ! scope="row" |''[[దళం (2013 సినిమా)|దాలం]]'' |[[అభిమన్యు సింగ్]] |డబ్బింగ్ పాత్రః లడ్డా |- ! scope="row" |''[[ఇద్దరమ్మాయిలతో|ఇద్దరమ్మయిలతో]]'' |షావర్ అలీ |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః షావర్ అలీ |- | rowspan="3" |2014 ! scope="row" |''[[హార్ట్ అటాక్|గుండెపోటు]]'' |[[విక్రమ్‌జిత్ విర్క్|విక్రమ్జీత్ విర్క్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః మకరంద్ కామతి |- ! scope="row" |''[[లౌక్యం|లౌక్యామ్]]'' |[[రాహుల్ దేవ్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః సత్య |- ! scope="row" |''[[1 - నేనొక్కడినే|1: Nenokkadine]]'' |[[కెల్లీ డార్జ్|కెల్లీ డోర్జీ]] |డబ్బింగ్ పాత్రః ఆంథోనీ రోసారియో |- | rowspan="3" |2015 ! scope="row" |''[[రేయ్|రే]]'' |[[అర్పిత్ రంకా|అర్పిత్ రాంకా]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః డాంగే |- ! scope="row" |''[[జాదూగాడు|జడొగడు]]'' |[[జాకీర్ హుస్సేన్ (నటుడు)|జాకీర్ హుస్సేన్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః శ్రీశైలం |- ! scope="row" |''[[పండగ చేస్కో|పండగ చెస్కో]]'' |[[అభిమన్యు సింగ్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః శంకర్ |- | rowspan="3" |2016 ! scope="row" |''[[ఎటాక్ (2016 సినిమా)|దాడి]]'' | rowspan="2" |అభిమన్యు సింగ్ |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః సాత్తు |- ! scope="row" |''[[ఈడోరకం ఆడోరకం|ఈడో రాకం ఆడో రాకం]]'' |డబ్బింగ్ పాత్రః గజేంద్ర అలియాస్ గజ |- ! scope="row" |''[[శంకర (2016 సినిమా)|శంకర]]'' |[[జాన్ విజయ్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః ఏసీపీ ప్రసాద్ |- | rowspan="4" |2017 ! scope="row" |''[[ఖైదీ నెంబర్ 150|ఖైదీ నెం. 150]]'' |[[తరుణ్ అరోరా]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః అగర్వాల్ |- ! scope="row" |''[[కాటమరాయుడు]]'' |తరుణ్ అరోరా |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః GK |- ! scope="row" |''[[ఆక్సిజన్ (సినిమా)|ఆక్సిజన్]]'' |[[అభిమన్యు సింగ్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః చలపతి |- ! scope="row" |''[[జై లవకుశ|జై లవ కుశ]]'' |[[రోనిత్ రాయ్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః సర్కార్ |- | rowspan="7" |2018 ! scope="row" |''[[ఇంటిలిజెంట్|తెలివైనవాడు.]]'' |[[రాహుల్ దేవ్]], [[దేవ్ గిల్]] |డబ్బింగ్ పాత్రలుః విక్కీ భాయ్, దినా |- ! scope="row" |''[[టచ్ చేసి చూడు|టచ్ చెసి చుడు]]'' |షాబాజ్ ఖాన్, [[ఫ్రెడ్డీ దారువాలా]] |డబ్బింగ్ పాత్రలుః ఇర్ఫాన్, రౌఫ్ |- ! scope="row" |''[[నా పేరు సూర్య నా ఇల్లు ఇండియా|నా పేరు సూర్య]]'' |[[థాకూర్ అనూప్ సింగ్|ఠాకూర్ అనూప్ సింగ్]] |డబ్బింగ్ పాత్రః ఆది |- ! scope="row" |''[[దేవదాస్ (2018 సినిమా)|దేవదాస్]]'' |[[కునాల్ కపూర్]] |డబ్బింగ్ పాత్రః డేవిడ్ |- ! scope="row" |''ది విలన్'' |[[సుదీప్]] |తెలుగు డబ్బింగ్ వెర్షన్ |- ! scope="row" |''[[అమర్ అక్బర్ ఆంటోని (2018 సినిమా)|అమర్ అక్బర్ ఆంథోనీ]]'' |[[అభిమన్యు సింగ్]] |డబ్బింగ్ పాత్రః బల్వంత్ ఖర్గే |- ! scope="row" |''మారి 2'' |[[టోవినో థామస్|టొవినో థామస్]] |తెలుగు డబ్బింగ్ వెర్షన్ |- | rowspan="5" |2019 ! scope="row" |''[[వినయ విధేయ రామ]]'' |[[మహేష్ మంజ్రేకర్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః ప్రభునాథ్ |- ! scope="row" |''[[సాహో]]'' |[[చంకీ పాండే]], [[అరుణ్ విజయ్]] |తెలుగు వెర్షన్ |- ! scope="row" |''[[సైరా నరసింహారెడ్డి]]'' |ఆస్కార్ స్కాగర్బర్గ్ |డబ్బింగ్ పాత్రః జాక్సన్ |- ! scope="row" |''[[చాణక్య (2019 సినిమా)|చాణక్య]]'' |ఉపెన్ పటేల్ |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః సోహైల్ ఖురేషి |- ! scope="row" |''[[సీత (2019 సినిమా)|సీత.]]'' |అభిమన్యు సింగ్ |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః ముఖేష్ మురారి |- | rowspan="2" |2020 ! scope="row" |''[[కనులు కనులను దోచాయంటే|కనులు కనులాను పంచాయతీ]]'' |[[గౌతమ్ మీనన్|గౌతమ్ వాసుదేవ్ మీనన్]] |తెలుగు డబ్బింగ్ వెర్షన్ |- ! scope="row" |''[[నిశ్శబ్దం|నిశబ్దం]]'' |[[ఆర్. మాధవన్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః ఆంథోనీ గోన్సాల్వేస్ |- | rowspan="6" |2021 ! scope="row" |''[[చెక్ (2021 సినిమా)|తనిఖీ చేయండి]]'' |రోహిత్ పాఠక్ |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః ట్రిగ్గర్ |- ! scope="row" |''[[వైల్డ్ డాగ్|అడవి కుక్క]]'' |బిలాల్ హుస్సేన్ |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః ఖలీద్ భత్కల్ |- ! scope="row" |''[[రొమాంటిక్]]'' |[[మకరంద్ దేశ్‌పాండే|మకరంద్ దేశ్పాండే]], రవి అవానా |డబ్బింగ్ పాత్రలుః సామ్సన్, అజీజ్ నజీర్ |- ! scope="row" |''[[సీటీమార్|సీతమ్మ]]'' |[[తరుణ్ అరోరా]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః సిఐ మఖన్ సింగ్ |- ! scope="row" |''[[గని (2021 సినిమా)|ఘనీ]]'' |[[సునీల్ శెట్టి]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః విజయేంద్ర సిన్హా |- ! scope="row" |''డబ్బు దోపిడీ'' |పెడ్రో అలోన్సో |బెర్లిన్ తెలుగు డబ్బింగ్ వెర్షన్ కోసం |- | rowspan="3" |2022 ! scope="row" |''[[హీరో (2022 సినిమా)|హీరో.]]'' |[[రవి కిషన్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః సలీం సవ్యసాచి |- ! scope="row" |''[[గాడ్ ఫాదర్ (2022 సినిమా)|గాడ్ ఫాదర్]]'' |[[నవాబ్ షా]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః అబ్దుల్ |- ! scope="row" |''[[సీతా రామం|సీత రామం]]'' |[[జిష్షూసేన్ గుప్తా|జిషు సేన్గుప్తా]] |డబ్బింగ్ పాత్రః అక్బర్ |- | rowspan="7" |2023 ! scope="row" |''[[ఏజెంట్]]'' |[[డెంజిల్ స్మిత్|డెంజెల్ స్మిత్]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః అభిజీత్ మెహతా |- ! scope="row" |''[[ఉగ్రం|ఉగ్రం.]]'' |[[నవాబ్ షా]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః భాటియా |- ! scope="row" |''[[స్పై|గూఢచారి.]]'' |[[మకరంద్ దేశ్‌పాండే|మకరంద్ దేశ్పాండే]], [[జిష్షూసేన్ గుప్తా|జిషు సేన్గుప్తా]] |డబ్బింగ్ పాత్రలుః శాస్త్రి, అబ్దుల్ రెహమాన్ |- ! scope="row" |''[[భోళా శంకర్ (సినిమా)|భోలా శంకర్]]'' |[[తరుణ్ అరోరా]], షావర్ అలీ |డబ్బింగ్ పాత్రలుః అలెగ్జాండర్, చార్లెస్ |- ! scope="row" |''[[డెవిల్|డెవిల్ః ది బ్రిటిష్ సీక్రెట్ ఏజెంట్]]'' |మార్క్ బెన్నింగ్టన్ |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః బ్రాకెన్ |- ! scope="row" |''[[రామబాణం (2023 సినిమా)|రామబణం]]'' |[[తరుణ్ అరోరా]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః GK |- ! scope="row" |''క్రాంతి.'' |తరుణ్ అరోరా |తెలుగు డబ్బింగ్ వెర్షన్ |- | rowspan="7" |2024 ! scope="row" |''[[ఈగల్|ఈగిల్]]'' |నితిన్ మెహతా |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః రాజేష్ రుమానీ |- ! scope="row" |''[[రాజధాని ఫైల్స్|రాజధాని ఫైళ్లు]]'' |విశాల్ పట్ని |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః పేరులేని సీఎం |- ! scope="row" |''[[ఆపరేషన్ వాలెంటైన్]]'' |[[వైభవ్ తత్వవాది|వైభవ్ తత్వవాడి]] |తెలుగు వెర్షన్ |- ! scope="row" |''రజాకర్'' |[[మకరంద్ దేశ్‌పాండే|మకరంద్ దేశ్పాండే]] |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ |- ! scope="row" |''[[కల్కి 2898 ఏ.డీ|కల్కి 2898 AD]]'' | | |- ! scope="row" |''[[డబుల్ ఇస్మార్ట్]]'' | rowspan="2" |[[మకరంద్ దేశ్‌పాండే|మకరంద్ దేశ్పాండే]] |డబ్బింగ్ పాత్రః థామస్ |- ! scope="row" |''[[తిరగబడర సామి|తిరగబదార సామీ]]'' |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః కొండారెడ్డి |- | rowspan="3" |2025 ! scope="row" |''[[సంక్రాంతికి వస్తున్నాం|సంక్రాంతి వస్తునం]]'' |మహేష్ బాలరాజ్ |డబ్బింగ్ క్యారెక్టర్ః బిజ్జు పాండే |- ! scope="row" |''[[ఛావా|చావ]]'' |[[అక్షయ్ ఖన్నా]] |తెలుగు డబ్బింగ్ వెర్షన్ |- ! scope="row" |''[[హరి హర వీరమల్లు|హరి హర వీర మల్లు]]'' |[[బాబీ డియోల్]] |డబ్బింగ్ పాత్రః ఔరంగజేబు |} == మూలాలు == <templatestyles src="Reflist/styles.css" /> [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:1980 జననాలు]] [[వర్గం:Articles with hCards]] [[వర్గం:All articles with unsourced statements]] 76zcddaf93q8kp23jju3r3ds0eh6m24 0 503254 4907834 2026-07-18T13:29:36Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* */ 4907834 wikitext text/x-wiki '''నాదెండ్ల బ్రహ్మం చౌదరి''' ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రానికి చెందిన రాజకీయ నాయకుడు. ఆయన తెలుగుదేశం పార్టీ (TDP) కీలక నేతలలో ఒకరు మరియు ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర కమ్మ కార్పొరేషన్ ప్రస్తుత ఛైర్మన్.<ref>{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=జాబితా_లింక్ |title=Nadendla Brahmam Chowdary Takes Oath as Kamma Corporation Chairman |publisher=TV5 News |date=2026-01-03}}</ref> == రాజకీయ జీవితం == నాదెండ్ల బ్రహ్మం చౌదరి తెలుగుదేశం పార్టీలో సుదీర్ఘకాలంగా క్రియాశీలక పాత్ర పోషిస్తున్నారు. ఆయన పార్టీ రాష్ట్ర కార్యనిర్వహక కార్యదర్శిగా సేవలందించారు. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో కూటమి ప్రభుత్వం అధికారంలోకి వచ్చిన తర్వాత, ఆయనను ప్రభుత్వం 'ఏపీ కమ్మ కార్పొరేషన్' ఛైర్మన్‌గా నియమించింది. ఈ మేరకు ఆయన 2026 జనవరిలో పదవీ బాధ్యతలు స్వీకరించారు. == వ్యక్తిగత జీవితం == బ్రహ్మం చౌదరి వివాహం 2026 జూలై 6న మంగళగిరిలోని సి.కె. కన్వెన్షన్‌లో శ్రీమతి కోట గౌతమి శ్వేతతో అత్యంత వైభవంగా జరిగింది. ఈ వివాహ వేడుకకు పలువురు రాజకీయ, సామాజిక ప్రముఖులు హాజరై నూతన వధూవరులను ఆశీర్వదించారు.<ref>{{Cite web |url=https://www.facebook.com/జాబితా_లింక్ |title=కమ్మ కార్పొరేషన్ చైర్మన్ శ్రీ నాదెండ్ల బ్రహ్మం వివాహ వేడుక |publisher=Nadendla Brahmam - Facebook |date=2026-07-06}}</ref> == ఆరోగ్య పరిస్థితి == వివాహం జరిగిన రెండు వారాలకే, 2026 జూలై 15 (బుధవారం) రాత్రి బ్రహ్మం చౌదరి తీవ్రమైన తలనొప్పితో అస్వస్థతకు గురయ్యారు. పరీక్షించిన వైద్యులు ఆయనకు బ్రెయిన్ స్ట్రోక్‌ (మెదడు పక్షవాతం) వచ్చినట్లు నిర్ధారించారు. ఆయన చిన్నమెదడులో మూడు చోట్ల రక్తం గడ్డకట్టినట్లు ఆసుపత్రి వర్గాలు వెల్లడించాయి.<ref>{{Cite web |url=https://www.eenadu.net/జాబితా_లింక్ |title=కమ్మ కార్పొరేషన్‌ ఛైర్మన్‌ బ్రహ్మంచౌదరికి అస్వస్థత |publisher=ఈనాడు |date=2026-07-17}}</ref> వెంటనే ఆయన్ను తాడేపల్లిలోని మణిపాల్ ఆస్పత్రికి తరలించి అత్యవసర విభాగంలో చికిత్స అందిస్తున్నారు.<ref>{{Cite web |url=https://www.andhrajyothy.com/జాబితా_లింక్ |title=కమ్మ కార్పొరేషన్‌ చైర్మన్‌ బ్రహ్మంకు బ్రెయిన్‌ స్ట్రోక్‌ |publisher=ఆంధ్రజ్యోతి |date=2026-07-17}}</ref> ఆయన ఆరోగ్య పరిస్థితిని తెలుసుకున్న ఆంధ్రప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రి నారా చంద్రబాబు నాయుడు, రాష్ట్ర మంత్రి నారా లోకేష్ మరియు ఇతర ముఖ్య నాయకులు ఆయన త్వరగా కోలుకోవాలని ఆకాంక్షించారు.<ref>{{Cite web |url=https://www.andhrajyothy.com/జాబితా_లింక్ |title=నాదెండ్ల బ్రహ్మం చౌదరికి బ్రెయిన్ స్ట్రోక్‌.. త్వరగా కోలుకోవాలని మంత్రి ఆకాంక్ష |publisher=ఆంధ్రజ్యోతి |date=2026-07-16}}</ref> == మూలాలు == {{reflist}} [[వర్గం:జీవించి ఉన్న వ్యక్తులు]] [[వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్ రాజకీయ నాయకులు]] [[వర్గం:తెలుగుదేశం పార్టీ నాయకులు]] pnkoqik73lzokdppivp0l8uxmdsz3ci 4907837 4907834 2026-07-18T13:32:51Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 4907837 wikitext text/x-wiki '''నాదెండ్ల బ్రహ్మం చౌదరి''' ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రానికి చెందిన రాజకీయ నాయకుడు. ఆయన తెలుగుదేశం పార్టీ (TDP) కీలక నేతలలో ఒకరు ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర కమ్మ కార్పొరేషన్ ప్రస్తుత ఛైర్మన్. == రాజకీయ జీవితం == నాదెండ్ల బ్రహ్మం చౌదరి తెలుగుదేశం పార్టీలో సుదీర్ఘకాలంగా క్రియాశీలక పాత్ర పోషిస్తున్నారు. ఆయన పార్టీ రాష్ట్ర కార్యనిర్వహక కార్యదర్శిగా సేవలందించారు. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో కూటమి ప్రభుత్వం అధికారంలోకి వచ్చిన తర్వాత, ఆయనను ప్రభుత్వం 'ఏపీ కమ్మ కార్పొరేషన్' ఛైర్మన్‌గా నియమించింది. ఈ మేరకు ఆయన 2026 జనవరిలో పదవీ బాధ్యతలు స్వీకరించారు. == వ్యక్తిగత జీవితం == బ్రహ్మం చౌదరి వివాహం 2026 జూలై 6న మంగళగిరిలోని సి.కె. కన్వెన్షన్‌లో శ్రీమతి కోట గౌతమి శ్వేతతో అత్యంత వైభవంగా జరిగింది. ఈ వివాహ వేడుకకు పలువురు రాజకీయ, సామాజిక ప్రముఖులు హాజరై నూతన వధూవరులను ఆశీర్వదించారు. == ఆరోగ్య పరిస్థితి == వివాహం జరిగిన రెండు వారాలకే, 2026 జూలై 15 (బుధవారం) రాత్రి బ్రహ్మం చౌదరి తీవ్రమైన తలనొప్పితో అస్వస్థతకు గురయ్యారు. పరీక్షించిన వైద్యులు ఆయనకు బ్రెయిన్ స్ట్రోక్‌ (మెదడు పక్షవాతం) వచ్చినట్లు నిర్ధారించారు. ఆయన చిన్నమెదడులో మూడు చోట్ల రక్తం గడ్డకట్టినట్లు ఆసుపత్రి వర్గాలు వెల్లడించాయి. వెంటనే ఆయన్ను తాడేపల్లిలోని మణిపాల్ ఆస్పత్రికి తరలించి అత్యవసర విభాగంలో చికిత్స అందిస్తున్నారు. == మూలాలు == {{reflist}} [[వర్గం:జీవించి ఉన్న వ్యక్తులు]] [[వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్ రాజకీయ నాయకులు]] [[వర్గం:తెలుగుదేశం పార్టీ నాయకులు]] cu101e0tecp3xmyooqgyty1jmqfoj43 4907838 4907837 2026-07-18T13:35:35Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 4907838 wikitext text/x-wiki '''నాదెండ్ల బ్రహ్మం చౌదరి''' ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రానికి చెందిన రాజకీయ నాయకుడు. ఆయన తెలుగుదేశం పార్టీ (TDP) కీలక నేతలలో ఒకరు ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర కమ్మ కార్పొరేషన్ ప్రస్తుత ఛైర్మన్. == రాజకీయ జీవితం == నాదెండ్ల బ్రహ్మం చౌదరి తెలుగుదేశం పార్టీలో సుదీర్ఘకాలంగా క్రియాశీలక పాత్ర పోషిస్తున్నారు. ఆయన పార్టీ రాష్ట్ర కార్యనిర్వహక కార్యదర్శిగా సేవలందించారు. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో కూటమి ప్రభుత్వం అధికారంలోకి వచ్చిన తర్వాత, ఆయనను ప్రభుత్వం 'ఏపీ కమ్మ కార్పొరేషన్' ఛైర్మన్‌గా నియమించింది. ఈ మేరకు ఆయన 2026 జనవరిలో పదవీ బాధ్యతలు స్వీకరించారు. == వ్యక్తిగత జీవితం == బ్రహ్మం చౌదరి వివాహం 2026 జూలై 6న మంగళగిరిలోని సి.కె. కన్వెన్షన్‌లో శ్రీమతి కోట గౌతమి శ్వేతతో అత్యంత వైభవంగా జరిగింది. ఈ వివాహ వేడుకకు పలువురు రాజకీయ, సామాజిక ప్రముఖులు హాజరై నూతన వధూవరులను ఆశీర్వదించారు. == ఆరోగ్య పరిస్థితి == వివాహం జరిగిన రెండు వారాలకే, 2026 జూలై 15 (బుధవారం) రాత్రి బ్రహ్మం చౌదరి తీవ్రమైన తలనొప్పితో అస్వస్థతకు గురయ్యారు.<ref>{{Cite web|title=కమ్మ కార్పొరేషన్‌ ఛైర్మన్‌ బ్రహ్మంచౌదరికి అస్వస్థత|url=https://www.eenadu.net/telugu-news/andhra-pradesh/general/1799/126125773|access-date=2026-07-18|website=EENADU|language=te}}</ref> <ref>{{Cite web|last=ABN|date=2026-07-17|title=కమ్మ కార్పొరేషన్‌ చైర్మన్‌ బ్రహ్మంకు బ్రెయిన్‌ స్ట్రోక్‌|url=https://www.andhrajyothy.com/2026/andhra-pradesh/nadendla-brahmam-hospitalised-after-brain-stroke-cm-chandrababu-naidu-and-lokesh-wish-speedy-recovery-1542406.html|access-date=2026-07-18|website=Andhrajyothy Telugu News|language=te}}</ref>పరీక్షించిన వైద్యులు ఆయనకు బ్రెయిన్ స్ట్రోక్‌ (మెదడు పక్షవాతం) వచ్చినట్లు నిర్ధారించారు. ఆయన చిన్నమెదడులో మూడు చోట్ల రక్తం గడ్డకట్టినట్లు ఆసుపత్రి వర్గాలు వెల్లడించాయి. వెంటనే ఆయన్ను తాడేపల్లిలోని మణిపాల్ ఆస్పత్రికి తరలించి అత్యవసర విభాగంలో చికిత్స అందిస్తున్నారు. == మూలాలు == {{reflist}} [[వర్గం:జీవించి ఉన్న వ్యక్తులు]] [[వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్ రాజకీయ నాయకులు]] [[వర్గం:తెలుగుదేశం పార్టీ నాయకులు]] 8wwm8lx3k4ewkkgceqhlei63vjt65v6 4907839 4907838 2026-07-18T13:37:06Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 4907839 wikitext text/x-wiki '''నాదెండ్ల బ్రహ్మం చౌదరి''' [[ఆంధ్రప్రదేశ్]] రాష్ట్రానికి చెందిన రాజకీయ నాయకుడు. ఆయన [[తెలుగుదేశం పార్టీ]] (TDP) కీలక నేతలలో ఒకరు ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర కమ్మ కార్పొరేషన్ ప్రస్తుత ఛైర్మన్. == రాజకీయ జీవితం == నాదెండ్ల బ్రహ్మం చౌదరి తెలుగుదేశం పార్టీలో సుదీర్ఘకాలంగా క్రియాశీలక పాత్ర పోషిస్తున్నారు. ఆయన పార్టీ రాష్ట్ర కార్యనిర్వహక కార్యదర్శిగా సేవలందించారు. ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో కూటమి ప్రభుత్వం అధికారంలోకి వచ్చిన తర్వాత, ఆయనను ప్రభుత్వం 'ఏపీ కమ్మ కార్పొరేషన్' ఛైర్మన్‌గా నియమించింది. ఈ మేరకు ఆయన [[2026]] జనవరిలో పదవీ బాధ్యతలు స్వీకరించారు. == వ్యక్తిగత జీవితం == బ్రహ్మం చౌదరి వివాహం 2026 జూలై 6న మంగళగిరిలోని సి.కె. కన్వెన్షన్‌లో శ్రీమతి కోట గౌతమి శ్వేతతో అత్యంత వైభవంగా జరిగింది. ఈ వివాహ వేడుకకు పలువురు రాజకీయ, సామాజిక ప్రముఖులు హాజరై నూతన వధూవరులను ఆశీర్వదించారు. == ఆరోగ్య పరిస్థితి == వివాహం జరిగిన రెండు వారాలకే, 2026 జూలై 15 ([[బుధవారం]]) రాత్రి బ్రహ్మం చౌదరి తీవ్రమైన [[తలనొప్పి]] తో అస్వస్థతకు గురయ్యారు.<ref>{{Cite web|title=కమ్మ కార్పొరేషన్‌ ఛైర్మన్‌ బ్రహ్మంచౌదరికి అస్వస్థత|url=https://www.eenadu.net/telugu-news/andhra-pradesh/general/1799/126125773|access-date=2026-07-18|website=EENADU|language=te}}</ref> <ref>{{Cite web|last=ABN|date=2026-07-17|title=కమ్మ కార్పొరేషన్‌ చైర్మన్‌ బ్రహ్మంకు బ్రెయిన్‌ స్ట్రోక్‌|url=https://www.andhrajyothy.com/2026/andhra-pradesh/nadendla-brahmam-hospitalised-after-brain-stroke-cm-chandrababu-naidu-and-lokesh-wish-speedy-recovery-1542406.html|access-date=2026-07-18|website=Andhrajyothy Telugu News|language=te}}</ref>పరీక్షించిన వైద్యులు ఆయనకు బ్రెయిన్ స్ట్రోక్‌ (మెదడు పక్షవాతం) వచ్చినట్లు నిర్ధారించారు. ఆయన చిన్నమెదడులో మూడు చోట్ల రక్తం గడ్డకట్టినట్లు ఆసుపత్రి వర్గాలు వెల్లడించాయి. వెంటనే ఆయన్ను [[తాడేపల్లి]] లోని మణిపాల్ ఆస్పత్రికి తరలించి అత్యవసర విభాగంలో చికిత్స అందిస్తున్నారు. == మూలాలు == {{reflist}} [[వర్గం:జీవించి ఉన్న వ్యక్తులు]] [[వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్ రాజకీయ నాయకులు]] [[వర్గం:తెలుగుదేశం పార్టీ నాయకులు]] tu68n4uciicuma4jc63bt2yfjkr41a3 0 503255 4907858 2026-07-18T15:47:59Z Pranayraj1985 29393 "[[:en:Special:Redirect/revision/1361529064|Gurjaras of Lata]]" పేజీని అనువదించి సృష్టించారు 4907858 wikitext text/x-wiki {{దేశ సమాచారపెట్టె | native_name = Gurjara of Lata | conventional_long_name = | common_name = Bharuch dynasty | government_type = Monarchy | year_start = c. 580 CE | year_end = c. 738 CE | p1 = Kalachuris of Mahishmati | s1 = Rashtrakuta Empire | capital = Nándípurí ([[Nandod]])<br />Bhrigukacchapa ([[Bharuch]]) | leader1 = | common_languages = [[Prakrit]] | religion = Sun-worshipers, [[Shaivism]] | today = [[India]] }} <templatestyles src="Nobold/styles.css" /><templatestyles src="Nobold/styles.css" /><templatestyles src="Nobold/styles.css" /><templatestyles src="Nobold/styles.css" /><templatestyles src="Nobold/styles.css" /><templatestyles src="Nobold/styles.css" /><templatestyles src="Nobold/styles.css" /><templatestyles src="Nobold/styles.css" /><templatestyles src="Nobold/styles.css" /><templatestyles src="Nobold/styles.css" /><templatestyles src="Nobold/styles.css" /><templatestyles src="Nobold/styles.css" /><templatestyles src="Nobold/styles.css" />{{Reflist|2}}'''లతా గుర్జరలు''', '''నందిపురి గుర్జరలు''' లేదా '''భరూచ్ గుర్జరలు''' అని కూడా పిలుస్తారు, ఇది భారతదేశంలోని లతా ప్రాంతాన్ని (ప్రస్తుతం దక్షిణ గుజరాత్ ) వివిధ రాజవంశాల సామంతులుగా పాలించిన రాజవంశం. 580 CE నుండి c. 738 CE. == సమాచార మూలాలు == భరూచ్ గుర్జరులకు సంబంధించిన అందుబాటులో ఉన్న సమాచారం అంతా రాగి ఫలకాల నుండి లభించింది, ఇవన్నీ దక్షిణ గుజరాత్ నుండి పొందబడ్డాయి. సమకాలీన [[చాళుక్యులు|చాళుక్యుల]] శాసనాల వలె, అన్ని ప్రామాణిక రాగి ఫలకాలు క్రీ.శ. 249–50లో ప్రారంభమయ్యే త్రైకూటక యుగానికి చెందినవి. గుర్జరుల రాజధాని [[భరూచ్]] సమీపంలోని ఆధునిక [[నాందోడ్ శాసనసభ నియోజకవర్గం|నందోడ్]] అయిన నాందీపురి లేదా నాండోర్ అని తెలుస్తోంది. వారి రెండు శాసనాలలో 'నాందీపురి నుండి' అని అర్థం వచ్చే 'నాందీపురీతః' అనే పదబంధం ఉంది, ఇది పేర్కొన్న ప్రదేశం రాజధాని అని సూచిస్తుంది, ఎందుకంటే ఇతర గుర్జరు శాసనాలలో ''వాసక'' లేదా శిబిరం అనే పదం కనిపిస్తుంది.<ref name="GBP">{{Cite book|url=https://www.gutenberg.org/files/54652/54652-h/54652-h.htm|title=History of Gujarát|publisher=The Government Central Press|year=1896|editor-last=James Macnabb Campbell|editor-link=James Macnabb Campbell|series=Gazetteer of the Bombay Presidency|volume=I. Part I.|pages=114–120|chapter=I.THE GURJJARAS (A. D. 580–808.)}}{{Source attribution}}</ref> == నియమం == ఈ రాగి ఫలకాలు సాధారణ గుర్జర భూభాగాన్ని [[మహీ నది|మహి]], [[నర్మదా నది|నర్మదా]] నదుల మధ్య ఉన్న భరూచ్ జిల్లాకు పరిమితం చేస్తాయి, అయినప్పటికీ కొన్నిసార్లు వారి అధికారం ఉత్తరాన [[ఖేడా జిల్లా|ఖేడా]] వరకు, దక్షిణాన [[తపతీ నది|తాప్తి నది]] వరకు విస్తరించింది.<ref name="GBP">{{Cite book|url=https://www.gutenberg.org/files/54652/54652-h/54652-h.htm|title=History of Gujarát|publisher=The Government Central Press|year=1896|editor-last=James Macnabb Campbell|editor-link=James Macnabb Campbell|series=Gazetteer of the Bombay Presidency|volume=I. Part I.|pages=114–120|chapter=I.THE GURJJARAS (A. D. 580–808.)}}{{Source attribution}}</ref> దక్షిణ గుజరాత్‌లో గుర్జరులు గణనీయమైన భూభాగాన్ని కలిగి ఉన్నప్పటికీ, వారి ఫలకాలు వారు స్వతంత్ర పాలకులు కాదని సూచిస్తున్నాయి. వారి సాధారణ బిరుదులు 'ఐదు గొప్ప బిరుదులను పొందినవాడు' అని అర్థం వచ్చే ''సమాధిగత-పంచమహాశబడ'' లేదా ''సామంత'' సామంతులుగా ఉండేవి. ఒక సందర్భంలో, బహుశా శక్తివంతమైన పాలకుడైన జయభట్ట IIIను ''<nowiki/>'సామంతధిపతి''' (సామంతుల ప్రభువు) అని పిలుస్తారు. ఈ [[భరూచ్]] గుర్జరులు ఏ అధిపతికి విధేయత చూపారో చెప్పడం కష్టం. తరువాతి కాలంలో వారు దక్షిణాన ఉన్న [[చాళుక్యులు|చాళుక్యులను]] తమ అధిపతులుగా అంగీకరించినట్లు తెలుస్తోంది. కానీ వారి ఉనికిలో ఎక్కువ భాగం వారు [[మైత్రక రాజవంశం|మైత్రక]] రాజవంశానికి సామంతులుగా ఉండి ఉండవచ్చు.<ref name="GBP" /> == చరిత్ర == ఈ రాజవంశం మూలం తెలియదు. వారు బహుశా పొరుగు రాజవంశమైన మాండోర్ లేదా భిన్మాల్‌కు చెందిన [[గుర్జరదేశ|గుర్జరుల]] నుండి ఉద్భవించి ఉండవచ్చు.<ref name="Virji">{{Cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.57287|title=Ancient history of Saurashtra: being a study of the Maitrakas of Valabhi V to VIII centuries A. D.|last=Virji|first=Krishnakumari Jethabhai|publisher=Konkan Institute of Arts and Sciences|year=1955|series=Indian History and Culture Series|pages=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.57287/page/n148 126]–129}}</ref> === ప్రారంభ చరిత్ర === నర్మదా దిగువ లోయలోని ఒక అటవీ తెగ అధిపతి అయిన నిరిహుల్లక చేసిన ఒక దానపత్రం, క్రీ.శ. ఆరవ శతాబ్దం చివరి నాటికి ఆ ప్రాంతం [[కలచూరి రాజవంశం]] ఆధిపత్యాన్ని అంగీకరించిన అటవీ తెగలచే ఆక్రమించబడిందని చూపిస్తుంది; ఈ వాస్తవం దక్షిణ గుజరాత్‌లో చేది లేదా త్రైకూటక శకం వాడకానికి కారణం. నిరిహుల్లక గౌరవపూర్వకంగా శంకరణ అనే రాజు పేరును పేర్కొన్నాడు, ఇతడిని [[కలచూరి రాజవంశం|కలచూరి రాజవంశానికి]] చెందిన శంకరగణ (క్రీ.శ. 575-600) గా గుర్తించారు, గుర్జర దండయాత్ర ఈ తేదీ తరువాత జరిగి ఉండాలి. మరొక శాసనం, ఇది కేవలం ఒక భాగం మాత్రమే, ఇందులో రాజు పేరు లేదు, కానీ తేదీ ( [[హిందూ కాలగణన|సంవత్]] 346 = 594–5 CE), శైలి ఆధారంగా దీనిని గుర్జర రాజవంశానికి సురక్షితంగా ఆపాదించవచ్చు, శంకరగణుని సంభావ్య కాలం తర్వాత కొన్ని సంవత్సరాలలోనే గుర్జరులు దేశంలో స్థిరపడ్డారని ఇది చూపిస్తుంది.<ref name="GBP" /> [[మైత్రక రాజవంశం|మైత్రక]] వంశానికి చెందిన ధరసేన I బిరుదులలో వచ్చిన మార్పు, గుర్జర విజయ తేదీకి మరింత దగ్గరి అంచనాను సూచిస్తుంది. అతను సం. 252 (క్రీ.శ. 571) నాటి తన శాసనాలలో తనను తాను మహారాజ అని పిలుచుకున్నాడు, అయితే 269, 270 (క్రీ.శ. 588, 589) నాటి తన శాసనాలలో, అతను మహాసామంత అనే బిరుదును జోడించాడు. ఇది క్రీ.శ. 571, 588 మధ్య ఏదో ఒక విదేశీ శక్తిచే వారు లొంగదీసుకోబడ్డారని సూచిస్తుంది. ఈ శక్తి భీన్‌మాల్‌కు చెందిన గుర్జరులదే అయి ఉండటానికి అధిక సంభావ్యత ఉంది; అందువల్ల వారి విజయాలు క్రీ.శ. 580, 588 మధ్య లేదా సుమారుగా క్రీ.శ. 585లో జరిగాయి.<ref name="GBP" /> === దద్దా I === పైన పేర్కొన్న, 346వ సంవత్సరం (క్రీ.శ. 594–95) నాటి సంఖేడా నుండి వచ్చిన అజ్ఞాత శాసనం, చాలావరకు దద్దా Iకి ఆపాదించబడింది. అతని మనవడు దద్దా II (సుమారు క్రీ.శ. 620–650) రెండు ఖేడా శాసనాల నుండి, అతను "నాగాలను నిర్మూలించాడు" అని తెలుస్తుంది. ఈ నాగాలు నిరిహుల్లక పాలించిన అటవీ తెగలే కావచ్చు (బహుశా తరువాత పంచమహాల్స్ నాయిక్‌దాలు, భరూచ్ తలబ్దాలు లేదా స్థానికులచే ప్రాతినిధ్యం వహించబడ్డారు).<ref name="GBP">{{Cite book|url=https://www.gutenberg.org/files/54652/54652-h/54652-h.htm|title=History of Gujarát|publisher=The Government Central Press|year=1896|editor-last=James Macnabb Campbell|editor-link=James Macnabb Campbell|series=Gazetteer of the Bombay Presidency|volume=I. Part I.|pages=114–120|chapter=I.THE GURJJARAS (A. D. 580–808.)}}{{Source attribution}}</ref> దద్దా రాజ్యం ఉత్తర సరిహద్దు [[వింధ్య పర్వతాలు|వింధ్య పర్వతాలుగా]] ఉండేదని తెలుస్తోంది, ఎందుకంటే 380 (క్రీ.శ. 628–29) నాటి శాసనం ప్రకారం వింధ్య పర్వతాల పాదాల వద్ద ఉన్న భూములు అతని ఇష్టానుసారం వినియోగించబడతాయని పేర్కొనబడింది. అదే సమయంలో, ఉత్తర గుజరాత్‌లోని కనీసం కొంత భాగాన్ని మైత్రక వంశానికి చెందిన మహాసామంత ధరసేనుడు పరిపాలించినట్లు తెలుస్తోంది. ఇతను వాల. 270 (క్రీ.శ. 589–90)లో ఖేటక (ఖేడా) ''ఆహారంలో'' (ప్రావిన్స్) ఒక గ్రామాన్ని మంజూరు చేశాడు. దద్దాను ఎల్లప్పుడూ సామంత అని పిలుస్తారు, ఇది అతను జీవించి ఉన్నప్పుడు అతని భూభాగం భీన్‌మాల్ గుర్జర రాజ్యంలో భాగంగానే ఉందని చూపిస్తుంది. తదనంతరం, ఉత్తర గుజరాత్ మాలవ రాజుల చేతుల్లోకి వెళ్లింది, [[హ్యూయెన్ త్సాంగ్|హ్యూయెన్ త్సియాంగ్]] కాలంలో (సుమారు క్రీ.శ. 640) అది వారికి చెందినది. త్సియాంగ్ వ్రాతలలో, పో-లు-కా-చా-పో (భరిగుకచ్చప లేదా భ్రిగుకచ్చ, అనగా [[భరూచ్]]) ప్రస్తావించబడింది. దద్దా I తన మనవడి రెండు ఖేడా శాసనాలలో సూర్యారాధకుడిగా ప్రస్తావించబడ్డాడు: అతనికి ఆపాదించబడిన 346 (594–95 CE) నాటి ఖండిత శాసనం ఎటువంటి చారిత్రక వివరాలను ఇవ్వదు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=2Tnh2QjGhMQC&pg=PA108|title=History of Kanauj: To the Moslem Conquest|last=Rama Shankar Tripathi|publisher=Motilal Banarsidass|year=1989|isbn=812080404X|page=108}}</ref><ref name="GBP" /><ref name="Mishra1977">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kZWgj-YMdVEC|title=Yaśovarman of Kanauj: A Study of Political History, Social, and Cultural Life of Northern India During the Reign of Yaśovarman|last=Shyam Manohar Mishra|publisher=Abhinav Publications|year=1977|pages=49–50, 54|id=GGKEY:W57FPC50S5N}}</ref> === జయభట I === దద్దా I తరువాత అతని కుమారుడు జయభట్ట I అధికారంలోకి వచ్చాడు, ఇతను ఖేడా శాసనాలలో విజయవంతమైన, సద్గుణవంతుడైన పాలకుడిగా పేర్కొనబడ్డాడు, అతని బిరుదు అయిన నిర్వికార ''వీతరాగ'' నుండి అతను ఒక ధార్మిక యువరాజు అని తెలుస్తుంది.<ref name="GBP">{{Cite book|url=https://www.gutenberg.org/files/54652/54652-h/54652-h.htm|title=History of Gujarát|publisher=The Government Central Press|year=1896|editor-last=James Macnabb Campbell|editor-link=James Macnabb Campbell|series=Gazetteer of the Bombay Presidency|volume=I. Part I.|pages=114–120|chapter=I.THE GURJJARAS (A. D. 580–808.)}}{{Source attribution}}</ref> === దద్దా II === మొదటి జయభట్ట తరువాత అతని కుమారుడైన రెండవ దద్దు సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. అతను ' ''ప్రశాంతరాగ''' (అంటే భావోద్వేగాలు శాంతించినవాడు) అనే బిరుదును పొందాడు. దద్దు 380 (క్రీ.శ. 628–29), 385 (క్రీ.శ. 633–34) సంవత్సరాలలోని రెండు ఖేడా దానాలను ఇచ్చాడు, అతని సోదరుడైన రణగృహుడు 391వ సంవత్సరంలో (క్రీ.శ. 639–40) చేసిన దానంలోని కొంత భాగం నమోదు చేయబడింది. ఈ రెండు ఖేడా దానాలు కూడా అక్రూరేశ్వర ( అంక్లేశ్వర్ ) విషయంలోని శిరీషపద్రక (శిసోద్ర) గ్రామాన్ని జంబుసర్, భరూచ్‌కు చెందిన కొందరు బ్రాహ్మణులకు దానం చేయడానికి ''సంబంధించినవి'' . రణగృహుని దానంలో ఆ గ్రామం పేరు లభ్యం కాలేదు.<ref name="GBP">{{Cite book|url=https://www.gutenberg.org/files/54652/54652-h/54652-h.htm|title=History of Gujarát|publisher=The Government Central Press|year=1896|editor-last=James Macnabb Campbell|editor-link=James Macnabb Campbell|series=Gazetteer of the Bombay Presidency|volume=I. Part I.|pages=114–120|chapter=I.THE GURJJARAS (A. D. 580–808.)}}{{Source attribution}}</ref> దద్ద II సొంత దానాలు అతడు ఐదు గొప్ప బిరుదులను పొందాడని వర్ణిస్తాయి, అతడిని సాధారణ పదాలలో ప్రశంసిస్తాయి:, అతడు, అతని సోదరుడు రాణాగ్రహ ఇద్దరూ తమ దానాలపై సూర్యారాధకులుగా సంతకాలు చేస్తారు. 456 (క్రీ.శ. 704–5) నాటి తరువాతి దానపత్రంలో దద్ద II వంశావళికి అధిపతిగా ఉన్నాడు, అందులో "గొప్ప ప్రభువైన ప్రసిద్ధ హర్షదేవుని చేతిలో ఓడిపోయిన వలభి ప్రభువు [ధ్రువసేన II]ను" అతడు రక్షించాడని పేర్కొనబడింది. ఇక్కడ ప్రస్తావించబడిన సంఘటన [[కన్నౌజ్|కనౌజ]] ( [[పుష్యభూతి రాజవంశం|వర్ధన వంశం]] ) [[హర్షవర్థనుడు|హర్షుని]] (క్రీ.శ. 607–648) ఏదో ఒక దండయాత్ర అయి ఉండాలి, బహుశా [[చాళుక్యులు|చాళుక్య వంశానికి]] చెందిన [[రెండవ పులకేశి|పులకేశిన్ II]] చేతిలో నర్మదా నది వద్ద హర్షుడు ఓడిపోయిన దండయాత్ర (ఇది క్రీ.శ. 634కు ముందు జరిగింది) అయి ఉండవచ్చు. వలభి రాజుకు అందించిన రక్షణ గురించి ఖేడా దానాలలో "అపరిచితులు, యాచకులు, కష్టాల్లో ఉన్న ప్రజలు" అనే ప్రస్తావనలో సూచించబడి ఉండవచ్చు. ఒకవేళ ఇది నిజమైతే, వలభి ఓటమి ఖేడా శాసనాలలో మునుపటి దాని తేదీ అయిన క్రీ.శ. 628–29 కంటే ముందే జరిగి ఉంటుంది. మరోవైపు, ఉదహరించిన పదబంధం ఏమాత్రం నిశ్చయాత్మకమైనది కాదు, హ్యూయెన్ త్సాంగ్ కాలంలో వలభికి చెందిన ధ్రువసేన II హర్షుని కుమారునికి అల్లుడు అనే వాస్తవం, హర్షుడు అతనితో యుద్ధం చేసి ఉండటానికి ఆస్కారం లేదని సూచిస్తుంది. దీనిని బట్టి, ప్రస్తావించబడిన దండయాత్ర ధరాసేన IV పాలనలో జరిగి ఉండవచ్చని తెలుస్తుంది, అతను హర్షుని మనవరాలు కాకుండా ధ్రువసేనునికి వేరొక భార్య ద్వారా కలిగిన కుమారుడై ఉండవచ్చు.<ref name="GBP">{{Cite book|url=https://www.gutenberg.org/files/54652/54652-h/54652-h.htm|title=History of Gujarát|publisher=The Government Central Press|year=1896|editor-last=James Macnabb Campbell|editor-link=James Macnabb Campbell|series=Gazetteer of the Bombay Presidency|volume=I. Part I.|pages=114–120|chapter=I.THE GURJJARAS (A. D. 580–808.)}}{{Source attribution}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=gE7udqBkACwC&pg=PA178|title=A comprehensive history of ancient India|last=Pran Nath Chopra|publisher=Sterling Publishers Pvt. Ltd|year=2003|isbn=8120725034|page=178}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Wk4_ICH_g1EC&q=dhruvasena+II&pg=PA250|title=Ancient Indian History and Civilization|last=Sailendra Nath Sen|publisher=New Age International|year=1999|isbn=8122411983|page=250|id=9788122411980}}</ref><ref name="Mishra1977">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kZWgj-YMdVEC|title=Yaśovarman of Kanauj: A Study of Political History, Social, and Cultural Life of Northern India During the Reign of Yaśovarman|last=Shyam Manohar Mishra|publisher=Abhinav Publications|year=1977|pages=49–50, 54|id=GGKEY:W57FPC50S5N}}</ref><ref name="rcm">{{Cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.532401|title=The History and Culture of the Indian People : The Classical Age|last=Majumdar|first=R. C|publisher=Bharatiya Vidya Bhavan|year=1997|volume=III|pages=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.532401/page/n210 150], 152, 156–57, 410}}</ref> దద్దా II పాలన కాలంలోనే భరూచ్ రాజ్యం గురించి హ్యూయెన్ త్సియాంగ్ తన ప్రస్తావనను (సుమారు క్రీ.శ. 640) పేర్కొన్నాడు. అతను "వారి లాభమంతా సముద్రం నుండే వస్తుంది" అని చెబుతూ, ఆ దేశాన్ని ఉప్పునీటితో నిండిన, నిస్సారమైనదిగా వర్ణించాడు. ఈ విషయం పశ్చిమ ప్రాంతంలోని విశాలమైన భూభాగాలకు ఇప్పటికీ వర్తిస్తుంది, పన్నెండు వందల సంవత్సరాల క్రితం, బహుశా ప్రస్తుతమున్న దానికంటే చాలా పెద్ద ప్రాంతం పరిస్థితి అలా ఉండేది. భరూచ్ మరే ఇతర రాజ్యానికి లోబడి ఉండేదని హ్యూయెన్ త్సియాంగ్ చెప్పలేదు, కానీ దద్దా ఐదు గొప్ప బిరుదులను ధరించాడనే వాస్తవాన్ని బట్టి అతను కేవలం ఒక సామంతుడు మాత్రమేనని స్పష్టమవుతుంది. ఈ కాలంలో, వారి లాభమంతా వచ్చే భరూచ్ విలువైన ఓడరేవు, పొరుగు రాజ్యాలన్నీ పోటీపడి దక్కించుకునే ఒక బహుమతిగా ఉండేది. చుట్టుపక్కల ఉన్న లాటా దేశంతో పాటు, భరూచ్ కూడా పులకేశిన్ IIకి లొంగిపోయింది. (610–640 CE), ఇది తరువాత మాలవ రాజుల వశమై ఉండవచ్చు, హ్యూయెన్ త్సాంగ్ కాలంలో (640 CE) ఖేడా (K'i.e.-ch'a), ఆనందపుర ( వద్నగర్ ) రెండూ వారికి చెందినవి; తరువాత ఇది వలభి ఆధీనంలోకి వచ్చింది, ఎందుకంటే ధరాసేన IV VS 330 (649–50 CE)లో భరూచ్‌లో ఒక దానాన్ని చేసాడు.<ref name="GBP">{{Cite book|url=https://www.gutenberg.org/files/54652/54652-h/54652-h.htm|title=History of Gujarát|publisher=The Government Central Press|year=1896|editor-last=James Macnabb Campbell|editor-link=James Macnabb Campbell|series=Gazetteer of the Bombay Presidency|volume=I. Part I.|pages=114–120|chapter=I.THE GURJJARAS (A. D. 580–808.)}}{{Source attribution}}</ref> తరువాతి గుర్జరుల గురించిన జ్ఞానం, వరుసగా 456 (క్రీ.శ. 704–5), 486 (క్రీ.శ. 734–5) తేదీలతో ఉన్న జయభట్ట III రెండు శాసనాల నుండి మాత్రమే లభించింది. ఈ రెండు శాసనాలలో తరువాతిది అసంపూర్ణంగా ఉంది, దాని చివరి ఫలకం మాత్రమే భద్రపరచబడింది. 456 (క్రీ.శ. 704–5) నాటి మునుపటి శాసనం, దద్ద II పాలన తర్వాత అర్ధ శతాబ్దంలో ఆ రాజవంశం తమను తాము గుర్జరులు అని పిలుచుకోవడం మానేసి, ''[[మహాభారతం|మహాభారతంలోని]]'' [[కర్ణుడు|కర్ణుడి]] నుండి గుర్తించబడిన పురాణ వంశవృక్షాన్ని స్వీకరించారని చూపిస్తుంది. దద్ద III నుండి ఆ కుటుంబం సూర్యారాధకులకు బదులుగా [[శైవం|శైవులుగా]] మారారని కూడా ఇది చూపిస్తుంది.<ref name="GBP">{{Cite book|url=https://www.gutenberg.org/files/54652/54652-h/54652-h.htm|title=History of Gujarát|publisher=The Government Central Press|year=1896|editor-last=James Macnabb Campbell|editor-link=James Macnabb Campbell|series=Gazetteer of the Bombay Presidency|volume=I. Part I.|pages=114–120|chapter=I.THE GURJJARAS (A. D. 580–808.)}}{{Source attribution}}</ref> === జయభట II === దద్ద II వారసుడు అతని కుమారుడు జయభట్ట II, ఇతను ఒక యుద్ధవీరుడైన యువరాజుగా వర్ణించబడ్డాడు, కానీ అతని గురించి చారిత్రక వివరాలు ఏవీ నమోదు చేయబడలేదు.<ref name="GBP">{{Cite book|url=https://www.gutenberg.org/files/54652/54652-h/54652-h.htm|title=History of Gujarát|publisher=The Government Central Press|year=1896|editor-last=James Macnabb Campbell|editor-link=James Macnabb Campbell|series=Gazetteer of the Bombay Presidency|volume=I. Part I.|pages=114–120|chapter=I.THE GURJJARAS (A. D. 580–808.)}}{{Source attribution}}</ref> === దద్దా III === జయభట్ట కుమారుడైన దద్ద III ''బాహుసహాయ'', తూర్పు, పశ్చిమ దేశాల గొప్ప రాజులతో (బహుశా మాలవ, వలభి) యుద్ధాలు చేసినట్లు వర్ణించబడింది. తూర్పు, పశ్చిమ దేశాల అధిపతులతో జరిగిన యుద్ధాలలో తన బాహుపరాగ పరాక్రమాన్ని చూపినందుకు అతనికి ''బాహుసహాయ'' అనే బిరుదు లభించింది. అతను శైవుడు. తన పూర్వీకుల వలె, దద్ద III స్వతంత్ర పాలకుడు కాదు. అతను కేవలం ఐదు గొప్ప బిరుదులను మాత్రమే పొందగలిగాడు, అయితే అతని అధిపతి ఎవరో ఎటువంటి సూచన ఇవ్వబడలేదు. అతని తక్షణ అధిపతి జయసింహవర్మ అయి ఉండవచ్చు, అతను [[చాళుక్యులు|చాళుక్య]] వంశానికి చెందిన తన సోదరుడు [[మొదటి విక్రమాదిత్య|విక్రమాదిత్య I]] నుండి లాట ప్రాంతాన్ని పొందాడు.<ref name="GBP">{{Cite book|url=https://www.gutenberg.org/files/54652/54652-h/54652-h.htm|title=History of Gujarát|publisher=The Government Central Press|year=1896|editor-last=James Macnabb Campbell|editor-link=James Macnabb Campbell|series=Gazetteer of the Bombay Presidency|volume=I. Part I.|pages=114–120|chapter=I.THE GURJJARAS (A. D. 580–808.)}}{{Source attribution}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=LB1qhsw10IwC&pg=PA148|title=Religious beliefs and practices of North India during the early medieval period|last=Vibhuti Bhushan Mishra|publisher=BRILL|year=1973|isbn=9004036105|page=148}}</ref> తన పాలనలో జయసింహవర్మ మహి, నర్మదా నదుల మధ్య వజ్రదుడిని ఓడించాడు. వజ్జద అనేది దద్దా III మరొక పేరు కావచ్చు లేదా ఆ పేరు గల మరొక రాజు అతని రాజ్యాన్ని ఆక్రమించి జయసింహవర్మ చేతిలో ఓడిపోయాడు.<ref name="Mishra1977">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kZWgj-YMdVEC|title=Yaśovarman of Kanauj: A Study of Political History, Social, and Cultural Life of Northern India During the Reign of Yaśovarman|last=Shyam Manohar Mishra|publisher=Abhinav Publications|year=1977|pages=49–50, 54|id=GGKEY:W57FPC50S5N}}</ref><ref name="rcm">{{Cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.532401|title=The History and Culture of the Indian People : The Classical Age|last=Majumdar|first=R. C|publisher=Bharatiya Vidya Bhavan|year=1997|volume=III|pages=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.532401/page/n210 150], 152, 156–57, 410}}</ref> === జయభట III === దద్ద III కుమారుడు, వారసుడు జయభట్ట III, అతని రెండు దానాలు 456 (క్రీ.శ. 704–5), 486 (క్రీ.శ. 734–5) వరుగా అతని పాలన ప్రారంభం, ముగింపుకు చెందినవిగా ఉండాలి. అతను ఐదు గొప్ప బిరుదులను పొందాడు, అందువల్ల అతను బహుశా చాళుక్యులకు సామంతుడు: కానీ అతని ''మహాసామంతధిపతి'' బిరుదు అతను ఒక ముఖ్యమైన అధిపతి అని సూచిస్తుంది. అతనిని అస్పష్టమైన పదజాలంతో ప్రశంసించారు, కానీ అతని దానాలలో పేర్కొన్న ఏకైక చారిత్రక సంఘటన వలభికి చెందిన మైత్రక పాలకుడి ఓటమి, ఇది 486 (క్రీ.శ. 734–5) నాటి దానపత్రంలో నమోదు చేయబడింది. ఇక్కడ ప్రస్తావించబడిన మైత్రక రాజు శీలాదిత్య IV (క్రీ.శ. 691) అయి ఉండాలి.<ref name="GBP">{{Cite book|url=https://www.gutenberg.org/files/54652/54652-h/54652-h.htm|title=History of Gujarát|publisher=The Government Central Press|year=1896|editor-last=James Macnabb Campbell|editor-link=James Macnabb Campbell|series=Gazetteer of the Bombay Presidency|volume=I. Part I.|pages=114–120|chapter=I.THE GURJJARAS (A. D. 580–808.)}}{{Source attribution}}</ref> === అహిరోలే === జయభట III తరువాత అహిరోలుడు అధికారంలోకి వచ్చాడు. అతను క్రీ.శ. 720 వరకు పాలించాడు.<ref name="Mishra1977">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kZWgj-YMdVEC|title=Yaśovarman of Kanauj: A Study of Political History, Social, and Cultural Life of Northern India During the Reign of Yaśovarman|last=Shyam Manohar Mishra|publisher=Abhinav Publications|year=1977|pages=49–50, 54|id=GGKEY:W57FPC50S5N}}</ref> === జయభట IV === అహిరోలే కుమారుడైన జయభట్ట IV రాగి ఫలకం ప్రకారం, అతను క్రీ.శ. 735-36 సంవత్సరంలో, తన అధిపతులైన మైత్రకుల రాజధాని అయిన వలభి వద్ద, [[ఉమయ్యద్ సామ్రాజ్యం|ఉమయ్యద్ ఖలీఫా]] కోసం పోరాడుతున్న అరబ్బులను ఓడించాడు. అతను ''మహాసమనరాధిపతి'' అనే బిరుదును స్వీకరించాడు. అతను యుద్ధంలో తన అధిపతులైన మైత్రకులకు సహాయం చేసినందున, అతను మైత్రక పాలకుడైన శిలాదిత్య IV లేదా శిలాదిత్య V కి సామంతుడై ఉండాలి. అతను చాళుక్యులకు సామంతుడిగా సహాయం చేసి ఉండవచ్చని మజుందార్ సూచించారు.<ref name="rcm">{{Cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.532401|title=The History and Culture of the Indian People : The Classical Age|last=Majumdar|first=R. C|publisher=Bharatiya Vidya Bhavan|year=1997|volume=III|pages=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.532401/page/n210 150], 152, 156–57, 410}}</ref><ref>{{Cite book|title=The End of the Jihad state : the reiign of Ibn ' Abd Al-Malik and the collapse of the Umayyads|last=Yahya.|first=Blankinship, Khalid|publisher=State University of New York Press|year=1994|isbn=9780791418277|pages=187|oclc=803065717}}</ref><ref name="Mishra1977">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kZWgj-YMdVEC|title=Yaśovarman of Kanauj: A Study of Political History, Social, and Cultural Life of Northern India During the Reign of Yaśovarman|last=Shyam Manohar Mishra|publisher=Abhinav Publications|year=1977|pages=49–50, 54|id=GGKEY:W57FPC50S5N}}</ref> అరబ్బులచే భరూచ్ చివరకు నాశనం చేయబడి, గుర్జర సంస్థానం వారిచే ఆక్రమించబడి ఉండవచ్చు. 738-39లో [[నవ్‌సారి|నవసారి]] వద్ద చాళుక్య గవర్నర్ అవనిజనశ్రయ పులకేశిన్ చేత అరబ్బులు తీవ్రంగా ఓడించబడి, తరిమివేయబడ్డారు. అతను అరబ్బులను తరిమికొట్టిన తర్వాత గుర్జర రాజ్యాన్ని చాళుక్య భూభాగంలో విలీనం చేసి ఉండవచ్చు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=lEB11tKmCgcC&pg=PA152|title=Political History of the Chālukyas of Badami|last=Durga Prasad Dikshit|publisher=Abhinav|year=1980|page=167|oclc=8313041}}</ref> ప్రత్యామ్నాయంగా, ఆ రాజ్యం [[రాష్ట్రకూటులు|రాష్ట్రకూట రాజవంశానికి]] చెందిన [[దంతిదుర్గుడు|దంతిదుర్గ]] కింద విలీనం చేయబడి ఉండవచ్చు.<ref name="GBP">{{Cite book|url=https://www.gutenberg.org/files/54652/54652-h/54652-h.htm|title=History of Gujarát|publisher=The Government Central Press|year=1896|editor-last=James Macnabb Campbell|editor-link=James Macnabb Campbell|series=Gazetteer of the Bombay Presidency|volume=I. Part I.|pages=114–120|chapter=I.THE GURJJARAS (A. D. 580–808.)}}{{Source attribution}}</ref><ref name="rcm" /> == మతం == దద్దా III వరకు పాలకులు [[సూర్యుడు (దేవుడు)|సూర్య]] (సూర్యుడు) ఆరాధకులు కానీ దద్దా III తర్వాత వారు [[శైవం|శైవంగా]] గుర్తించబడ్డారు.<ref name="GBP">{{Cite book|url=https://www.gutenberg.org/files/54652/54652-h/54652-h.htm|title=History of Gujarát|publisher=The Government Central Press|year=1896|editor-last=James Macnabb Campbell|editor-link=James Macnabb Campbell|series=Gazetteer of the Bombay Presidency|volume=I. Part I.|pages=114–120|chapter=I.THE GURJJARAS (A. D. 580–808.)}}{{Source attribution}}</ref> జయభట I, దద్దా II, వారి గ్రాంట్లలో 'వితరాగ', 'ప్రశాంతరాగ' అనే సారాంశాలు ఇవ్వబడ్డాయి—వారు తాము మతమార్పిడులు కానప్పటికీ [[జైన మతం|జైనమతాన్ని]] ఆదరించి ఉండవచ్చని సూచించే పదాలు.<ref name="rcm">{{Cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.532401|title=The History and Culture of the Indian People : The Classical Age|last=Majumdar|first=R. C|publisher=Bharatiya Vidya Bhavan|year=1997|volume=III|pages=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.532401/page/n210 150], 152, 156–57, 410}}</ref> == పాలకుల జాబితా == * దద్దా I. సుమారు క్రీ.శ. 585–605 * జయభట I. వితరాగ, సి. 605–620 CE * దద్దా II. ప్రశాంతరాగ, సి. 620–650 CE * జయభట II. సి. 650–675 CE * దద్దా III. బహుసహాయ, సి. 675–690 CE * జయభట III. సి. 690–710 CE * అహిరోల్ క్రీ.శ. 710–720 * జయభట IV c. 720–737 CE == మూలాలు == {{Reflist|2}} [[వర్గం:హిందూ రాజవంశాలు]] [[వర్గం:భారతదేశ రాజవంశాలు]] [[వర్గం:గుజరాత్ చరిత్ర]] [[వర్గం:సమీక్షించని అనువాదాలున్న పేజీలు]] 3c9tzncl6fcyc7lnpu271cgby2zvgf0 4907860 4907858 2026-07-18T15:49:09Z Pranayraj1985 29393 4907860 wikitext text/x-wiki {{Infobox country |native_name =Gurjara of Lata |conventional_long_name = |common_name =Bharuch dynasty |government_type = Monarchy |year_start = c. 580 CE |year_end =c. 738 CE |p1 = Kalachuris of Mahishmati |s1=Rashtrakuta Empire |capital = Nándípurí ([[Nandod]])<br />Bhrigukacchapa ([[Bharuch]]) |leader1 = |common_languages = [[Prakrit]] |religion = Sun-worshipers, [[Shaivism]] | today = [[India]] }} '''లతా గుర్జరలు''', '''నందిపురి గుర్జరలు''' లేదా '''భరూచ్ గుర్జరలు''' అని కూడా పిలుస్తారు, ఇది భారతదేశంలోని లతా ప్రాంతాన్ని (ప్రస్తుతం దక్షిణ గుజరాత్ ) వివిధ రాజవంశాల సామంతులుగా పాలించిన రాజవంశం. 580 CE నుండి c. 738 CE. == సమాచార మూలాలు == భరూచ్ గుర్జరులకు సంబంధించిన అందుబాటులో ఉన్న సమాచారం అంతా రాగి ఫలకాల నుండి లభించింది, ఇవన్నీ దక్షిణ గుజరాత్ నుండి పొందబడ్డాయి. సమకాలీన [[చాళుక్యులు|చాళుక్యుల]] శాసనాల వలె, అన్ని ప్రామాణిక రాగి ఫలకాలు క్రీ.శ. 249–50లో ప్రారంభమయ్యే త్రైకూటక యుగానికి చెందినవి. గుర్జరుల రాజధాని [[భరూచ్]] సమీపంలోని ఆధునిక [[నాందోడ్ శాసనసభ నియోజకవర్గం|నందోడ్]] అయిన నాందీపురి లేదా నాండోర్ అని తెలుస్తోంది. వారి రెండు శాసనాలలో 'నాందీపురి నుండి' అని అర్థం వచ్చే 'నాందీపురీతః' అనే పదబంధం ఉంది, ఇది పేర్కొన్న ప్రదేశం రాజధాని అని సూచిస్తుంది, ఎందుకంటే ఇతర గుర్జరు శాసనాలలో ''వాసక'' లేదా శిబిరం అనే పదం కనిపిస్తుంది.<ref name="GBP">{{Cite book|url=https://www.gutenberg.org/files/54652/54652-h/54652-h.htm|title=History of Gujarát|publisher=The Government Central Press|year=1896|editor-last=James Macnabb Campbell|editor-link=James Macnabb Campbell|series=Gazetteer of the Bombay Presidency|volume=I. Part I.|pages=114–120|chapter=I.THE GURJJARAS (A. D. 580–808.)}}{{Source attribution}}</ref> == నియమం == ఈ రాగి ఫలకాలు సాధారణ గుర్జర భూభాగాన్ని [[మహీ నది|మహి]], [[నర్మదా నది|నర్మదా]] నదుల మధ్య ఉన్న భరూచ్ జిల్లాకు పరిమితం చేస్తాయి, అయినప్పటికీ కొన్నిసార్లు వారి అధికారం ఉత్తరాన [[ఖేడా జిల్లా|ఖేడా]] వరకు, దక్షిణాన [[తపతీ నది|తాప్తి నది]] వరకు విస్తరించింది.<ref name="GBP">{{Cite book|url=https://www.gutenberg.org/files/54652/54652-h/54652-h.htm|title=History of Gujarát|publisher=The Government Central Press|year=1896|editor-last=James Macnabb Campbell|editor-link=James Macnabb Campbell|series=Gazetteer of the Bombay Presidency|volume=I. Part I.|pages=114–120|chapter=I.THE GURJJARAS (A. D. 580–808.)}}{{Source attribution}}</ref> దక్షిణ గుజరాత్‌లో గుర్జరులు గణనీయమైన భూభాగాన్ని కలిగి ఉన్నప్పటికీ, వారి ఫలకాలు వారు స్వతంత్ర పాలకులు కాదని సూచిస్తున్నాయి. వారి సాధారణ బిరుదులు 'ఐదు గొప్ప బిరుదులను పొందినవాడు' అని అర్థం వచ్చే ''సమాధిగత-పంచమహాశబడ'' లేదా ''సామంత'' సామంతులుగా ఉండేవి. ఒక సందర్భంలో, బహుశా శక్తివంతమైన పాలకుడైన జయభట్ట IIIను ''<nowiki/>'సామంతధిపతి''' (సామంతుల ప్రభువు) అని పిలుస్తారు. ఈ [[భరూచ్]] గుర్జరులు ఏ అధిపతికి విధేయత చూపారో చెప్పడం కష్టం. తరువాతి కాలంలో వారు దక్షిణాన ఉన్న [[చాళుక్యులు|చాళుక్యులను]] తమ అధిపతులుగా అంగీకరించినట్లు తెలుస్తోంది. కానీ వారి ఉనికిలో ఎక్కువ భాగం వారు [[మైత్రక రాజవంశం|మైత్రక]] రాజవంశానికి సామంతులుగా ఉండి ఉండవచ్చు.<ref name="GBP" /> == చరిత్ర == ఈ రాజవంశం మూలం తెలియదు. వారు బహుశా పొరుగు రాజవంశమైన మాండోర్ లేదా భిన్మాల్‌కు చెందిన [[గుర్జరదేశ|గుర్జరుల]] నుండి ఉద్భవించి ఉండవచ్చు.<ref name="Virji">{{Cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.57287|title=Ancient history of Saurashtra: being a study of the Maitrakas of Valabhi V to VIII centuries A. D.|last=Virji|first=Krishnakumari Jethabhai|publisher=Konkan Institute of Arts and Sciences|year=1955|series=Indian History and Culture Series|pages=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.57287/page/n148 126]–129}}</ref> === ప్రారంభ చరిత్ర === నర్మదా దిగువ లోయలోని ఒక అటవీ తెగ అధిపతి అయిన నిరిహుల్లక చేసిన ఒక దానపత్రం, క్రీ.శ. ఆరవ శతాబ్దం చివరి నాటికి ఆ ప్రాంతం [[కలచూరి రాజవంశం]] ఆధిపత్యాన్ని అంగీకరించిన అటవీ తెగలచే ఆక్రమించబడిందని చూపిస్తుంది; ఈ వాస్తవం దక్షిణ గుజరాత్‌లో చేది లేదా త్రైకూటక శకం వాడకానికి కారణం. నిరిహుల్లక గౌరవపూర్వకంగా శంకరణ అనే రాజు పేరును పేర్కొన్నాడు, ఇతడిని [[కలచూరి రాజవంశం|కలచూరి రాజవంశానికి]] చెందిన శంకరగణ (క్రీ.శ. 575-600) గా గుర్తించారు, గుర్జర దండయాత్ర ఈ తేదీ తరువాత జరిగి ఉండాలి. మరొక శాసనం, ఇది కేవలం ఒక భాగం మాత్రమే, ఇందులో రాజు పేరు లేదు, కానీ తేదీ ( [[హిందూ కాలగణన|సంవత్]] 346 = 594–5 CE), శైలి ఆధారంగా దీనిని గుర్జర రాజవంశానికి సురక్షితంగా ఆపాదించవచ్చు, శంకరగణుని సంభావ్య కాలం తర్వాత కొన్ని సంవత్సరాలలోనే గుర్జరులు దేశంలో స్థిరపడ్డారని ఇది చూపిస్తుంది.<ref name="GBP" /> [[మైత్రక రాజవంశం|మైత్రక]] వంశానికి చెందిన ధరసేన I బిరుదులలో వచ్చిన మార్పు, గుర్జర విజయ తేదీకి మరింత దగ్గరి అంచనాను సూచిస్తుంది. అతను సం. 252 (క్రీ.శ. 571) నాటి తన శాసనాలలో తనను తాను మహారాజ అని పిలుచుకున్నాడు, అయితే 269, 270 (క్రీ.శ. 588, 589) నాటి తన శాసనాలలో, అతను మహాసామంత అనే బిరుదును జోడించాడు. ఇది క్రీ.శ. 571, 588 మధ్య ఏదో ఒక విదేశీ శక్తిచే వారు లొంగదీసుకోబడ్డారని సూచిస్తుంది. ఈ శక్తి భీన్‌మాల్‌కు చెందిన గుర్జరులదే అయి ఉండటానికి అధిక సంభావ్యత ఉంది; అందువల్ల వారి విజయాలు క్రీ.శ. 580, 588 మధ్య లేదా సుమారుగా క్రీ.శ. 585లో జరిగాయి.<ref name="GBP" /> === దద్దా I === పైన పేర్కొన్న, 346వ సంవత్సరం (క్రీ.శ. 594–95) నాటి సంఖేడా నుండి వచ్చిన అజ్ఞాత శాసనం, చాలావరకు దద్దా Iకి ఆపాదించబడింది. అతని మనవడు దద్దా II (సుమారు క్రీ.శ. 620–650) రెండు ఖేడా శాసనాల నుండి, అతను "నాగాలను నిర్మూలించాడు" అని తెలుస్తుంది. ఈ నాగాలు నిరిహుల్లక పాలించిన అటవీ తెగలే కావచ్చు (బహుశా తరువాత పంచమహాల్స్ నాయిక్‌దాలు, భరూచ్ తలబ్దాలు లేదా స్థానికులచే ప్రాతినిధ్యం వహించబడ్డారు).<ref name="GBP">{{Cite book|url=https://www.gutenberg.org/files/54652/54652-h/54652-h.htm|title=History of Gujarát|publisher=The Government Central Press|year=1896|editor-last=James Macnabb Campbell|editor-link=James Macnabb Campbell|series=Gazetteer of the Bombay Presidency|volume=I. Part I.|pages=114–120|chapter=I.THE GURJJARAS (A. D. 580–808.)}}{{Source attribution}}</ref> దద్దా రాజ్యం ఉత్తర సరిహద్దు [[వింధ్య పర్వతాలు|వింధ్య పర్వతాలుగా]] ఉండేదని తెలుస్తోంది, ఎందుకంటే 380 (క్రీ.శ. 628–29) నాటి శాసనం ప్రకారం వింధ్య పర్వతాల పాదాల వద్ద ఉన్న భూములు అతని ఇష్టానుసారం వినియోగించబడతాయని పేర్కొనబడింది. అదే సమయంలో, ఉత్తర గుజరాత్‌లోని కనీసం కొంత భాగాన్ని మైత్రక వంశానికి చెందిన మహాసామంత ధరసేనుడు పరిపాలించినట్లు తెలుస్తోంది. ఇతను వాల. 270 (క్రీ.శ. 589–90)లో ఖేటక (ఖేడా) ''ఆహారంలో'' (ప్రావిన్స్) ఒక గ్రామాన్ని మంజూరు చేశాడు. దద్దాను ఎల్లప్పుడూ సామంత అని పిలుస్తారు, ఇది అతను జీవించి ఉన్నప్పుడు అతని భూభాగం భీన్‌మాల్ గుర్జర రాజ్యంలో భాగంగానే ఉందని చూపిస్తుంది. తదనంతరం, ఉత్తర గుజరాత్ మాలవ రాజుల చేతుల్లోకి వెళ్లింది, [[హ్యూయెన్ త్సాంగ్|హ్యూయెన్ త్సియాంగ్]] కాలంలో (సుమారు క్రీ.శ. 640) అది వారికి చెందినది. త్సియాంగ్ వ్రాతలలో, పో-లు-కా-చా-పో (భరిగుకచ్చప లేదా భ్రిగుకచ్చ, అనగా [[భరూచ్]]) ప్రస్తావించబడింది. దద్దా I తన మనవడి రెండు ఖేడా శాసనాలలో సూర్యారాధకుడిగా ప్రస్తావించబడ్డాడు: అతనికి ఆపాదించబడిన 346 (594–95 CE) నాటి ఖండిత శాసనం ఎటువంటి చారిత్రక వివరాలను ఇవ్వదు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=2Tnh2QjGhMQC&pg=PA108|title=History of Kanauj: To the Moslem Conquest|last=Rama Shankar Tripathi|publisher=Motilal Banarsidass|year=1989|isbn=812080404X|page=108}}</ref><ref name="GBP" /><ref name="Mishra1977">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kZWgj-YMdVEC|title=Yaśovarman of Kanauj: A Study of Political History, Social, and Cultural Life of Northern India During the Reign of Yaśovarman|last=Shyam Manohar Mishra|publisher=Abhinav Publications|year=1977|pages=49–50, 54|id=GGKEY:W57FPC50S5N}}</ref> === జయభట I === దద్దా I తరువాత అతని కుమారుడు జయభట్ట I అధికారంలోకి వచ్చాడు, ఇతను ఖేడా శాసనాలలో విజయవంతమైన, సద్గుణవంతుడైన పాలకుడిగా పేర్కొనబడ్డాడు, అతని బిరుదు అయిన నిర్వికార ''వీతరాగ'' నుండి అతను ఒక ధార్మిక యువరాజు అని తెలుస్తుంది.<ref name="GBP">{{Cite book|url=https://www.gutenberg.org/files/54652/54652-h/54652-h.htm|title=History of Gujarát|publisher=The Government Central Press|year=1896|editor-last=James Macnabb Campbell|editor-link=James Macnabb Campbell|series=Gazetteer of the Bombay Presidency|volume=I. Part I.|pages=114–120|chapter=I.THE GURJJARAS (A. D. 580–808.)}}{{Source attribution}}</ref> === దద్దా II === మొదటి జయభట్ట తరువాత అతని కుమారుడైన రెండవ దద్దు సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. అతను ' ''ప్రశాంతరాగ''' (అంటే భావోద్వేగాలు శాంతించినవాడు) అనే బిరుదును పొందాడు. దద్దు 380 (క్రీ.శ. 628–29), 385 (క్రీ.శ. 633–34) సంవత్సరాలలోని రెండు ఖేడా దానాలను ఇచ్చాడు, అతని సోదరుడైన రణగృహుడు 391వ సంవత్సరంలో (క్రీ.శ. 639–40) చేసిన దానంలోని కొంత భాగం నమోదు చేయబడింది. ఈ రెండు ఖేడా దానాలు కూడా అక్రూరేశ్వర ( అంక్లేశ్వర్ ) విషయంలోని శిరీషపద్రక (శిసోద్ర) గ్రామాన్ని జంబుసర్, భరూచ్‌కు చెందిన కొందరు బ్రాహ్మణులకు దానం చేయడానికి ''సంబంధించినవి'' . రణగృహుని దానంలో ఆ గ్రామం పేరు లభ్యం కాలేదు.<ref name="GBP">{{Cite book|url=https://www.gutenberg.org/files/54652/54652-h/54652-h.htm|title=History of Gujarát|publisher=The Government Central Press|year=1896|editor-last=James Macnabb Campbell|editor-link=James Macnabb Campbell|series=Gazetteer of the Bombay Presidency|volume=I. Part I.|pages=114–120|chapter=I.THE GURJJARAS (A. D. 580–808.)}}{{Source attribution}}</ref> దద్ద II సొంత దానాలు అతడు ఐదు గొప్ప బిరుదులను పొందాడని వర్ణిస్తాయి, అతడిని సాధారణ పదాలలో ప్రశంసిస్తాయి:, అతడు, అతని సోదరుడు రాణాగ్రహ ఇద్దరూ తమ దానాలపై సూర్యారాధకులుగా సంతకాలు చేస్తారు. 456 (క్రీ.శ. 704–5) నాటి తరువాతి దానపత్రంలో దద్ద II వంశావళికి అధిపతిగా ఉన్నాడు, అందులో "గొప్ప ప్రభువైన ప్రసిద్ధ హర్షదేవుని చేతిలో ఓడిపోయిన వలభి ప్రభువు [ధ్రువసేన II]ను" అతడు రక్షించాడని పేర్కొనబడింది. ఇక్కడ ప్రస్తావించబడిన సంఘటన [[కన్నౌజ్|కనౌజ]] ( [[పుష్యభూతి రాజవంశం|వర్ధన వంశం]] ) [[హర్షవర్థనుడు|హర్షుని]] (క్రీ.శ. 607–648) ఏదో ఒక దండయాత్ర అయి ఉండాలి, బహుశా [[చాళుక్యులు|చాళుక్య వంశానికి]] చెందిన [[రెండవ పులకేశి|పులకేశిన్ II]] చేతిలో నర్మదా నది వద్ద హర్షుడు ఓడిపోయిన దండయాత్ర (ఇది క్రీ.శ. 634కు ముందు జరిగింది) అయి ఉండవచ్చు. వలభి రాజుకు అందించిన రక్షణ గురించి ఖేడా దానాలలో "అపరిచితులు, యాచకులు, కష్టాల్లో ఉన్న ప్రజలు" అనే ప్రస్తావనలో సూచించబడి ఉండవచ్చు. ఒకవేళ ఇది నిజమైతే, వలభి ఓటమి ఖేడా శాసనాలలో మునుపటి దాని తేదీ అయిన క్రీ.శ. 628–29 కంటే ముందే జరిగి ఉంటుంది. మరోవైపు, ఉదహరించిన పదబంధం ఏమాత్రం నిశ్చయాత్మకమైనది కాదు, హ్యూయెన్ త్సాంగ్ కాలంలో వలభికి చెందిన ధ్రువసేన II హర్షుని కుమారునికి అల్లుడు అనే వాస్తవం, హర్షుడు అతనితో యుద్ధం చేసి ఉండటానికి ఆస్కారం లేదని సూచిస్తుంది. దీనిని బట్టి, ప్రస్తావించబడిన దండయాత్ర ధరాసేన IV పాలనలో జరిగి ఉండవచ్చని తెలుస్తుంది, అతను హర్షుని మనవరాలు కాకుండా ధ్రువసేనునికి వేరొక భార్య ద్వారా కలిగిన కుమారుడై ఉండవచ్చు.<ref name="GBP">{{Cite book|url=https://www.gutenberg.org/files/54652/54652-h/54652-h.htm|title=History of Gujarát|publisher=The Government Central Press|year=1896|editor-last=James Macnabb Campbell|editor-link=James Macnabb Campbell|series=Gazetteer of the Bombay Presidency|volume=I. Part I.|pages=114–120|chapter=I.THE GURJJARAS (A. D. 580–808.)}}{{Source attribution}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=gE7udqBkACwC&pg=PA178|title=A comprehensive history of ancient India|last=Pran Nath Chopra|publisher=Sterling Publishers Pvt. Ltd|year=2003|isbn=8120725034|page=178}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Wk4_ICH_g1EC&q=dhruvasena+II&pg=PA250|title=Ancient Indian History and Civilization|last=Sailendra Nath Sen|publisher=New Age International|year=1999|isbn=8122411983|page=250|id=9788122411980}}</ref><ref name="Mishra1977">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kZWgj-YMdVEC|title=Yaśovarman of Kanauj: A Study of Political History, Social, and Cultural Life of Northern India During the Reign of Yaśovarman|last=Shyam Manohar Mishra|publisher=Abhinav Publications|year=1977|pages=49–50, 54|id=GGKEY:W57FPC50S5N}}</ref><ref name="rcm">{{Cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.532401|title=The History and Culture of the Indian People : The Classical Age|last=Majumdar|first=R. C|publisher=Bharatiya Vidya Bhavan|year=1997|volume=III|pages=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.532401/page/n210 150], 152, 156–57, 410}}</ref> దద్దా II పాలన కాలంలోనే భరూచ్ రాజ్యం గురించి హ్యూయెన్ త్సియాంగ్ తన ప్రస్తావనను (సుమారు క్రీ.శ. 640) పేర్కొన్నాడు. అతను "వారి లాభమంతా సముద్రం నుండే వస్తుంది" అని చెబుతూ, ఆ దేశాన్ని ఉప్పునీటితో నిండిన, నిస్సారమైనదిగా వర్ణించాడు. ఈ విషయం పశ్చిమ ప్రాంతంలోని విశాలమైన భూభాగాలకు ఇప్పటికీ వర్తిస్తుంది, పన్నెండు వందల సంవత్సరాల క్రితం, బహుశా ప్రస్తుతమున్న దానికంటే చాలా పెద్ద ప్రాంతం పరిస్థితి అలా ఉండేది. భరూచ్ మరే ఇతర రాజ్యానికి లోబడి ఉండేదని హ్యూయెన్ త్సియాంగ్ చెప్పలేదు, కానీ దద్దా ఐదు గొప్ప బిరుదులను ధరించాడనే వాస్తవాన్ని బట్టి అతను కేవలం ఒక సామంతుడు మాత్రమేనని స్పష్టమవుతుంది. ఈ కాలంలో, వారి లాభమంతా వచ్చే భరూచ్ విలువైన ఓడరేవు, పొరుగు రాజ్యాలన్నీ పోటీపడి దక్కించుకునే ఒక బహుమతిగా ఉండేది. చుట్టుపక్కల ఉన్న లాటా దేశంతో పాటు, భరూచ్ కూడా పులకేశిన్ IIకి లొంగిపోయింది. (610–640 CE), ఇది తరువాత మాలవ రాజుల వశమై ఉండవచ్చు, హ్యూయెన్ త్సాంగ్ కాలంలో (640 CE) ఖేడా (K'i.e.-ch'a), ఆనందపుర ( వద్నగర్ ) రెండూ వారికి చెందినవి; తరువాత ఇది వలభి ఆధీనంలోకి వచ్చింది, ఎందుకంటే ధరాసేన IV VS 330 (649–50 CE)లో భరూచ్‌లో ఒక దానాన్ని చేసాడు.<ref name="GBP">{{Cite book|url=https://www.gutenberg.org/files/54652/54652-h/54652-h.htm|title=History of Gujarát|publisher=The Government Central Press|year=1896|editor-last=James Macnabb Campbell|editor-link=James Macnabb Campbell|series=Gazetteer of the Bombay Presidency|volume=I. Part I.|pages=114–120|chapter=I.THE GURJJARAS (A. D. 580–808.)}}{{Source attribution}}</ref> తరువాతి గుర్జరుల గురించిన జ్ఞానం, వరుసగా 456 (క్రీ.శ. 704–5), 486 (క్రీ.శ. 734–5) తేదీలతో ఉన్న జయభట్ట III రెండు శాసనాల నుండి మాత్రమే లభించింది. ఈ రెండు శాసనాలలో తరువాతిది అసంపూర్ణంగా ఉంది, దాని చివరి ఫలకం మాత్రమే భద్రపరచబడింది. 456 (క్రీ.శ. 704–5) నాటి మునుపటి శాసనం, దద్ద II పాలన తర్వాత అర్ధ శతాబ్దంలో ఆ రాజవంశం తమను తాము గుర్జరులు అని పిలుచుకోవడం మానేసి, ''[[మహాభారతం|మహాభారతంలోని]]'' [[కర్ణుడు|కర్ణుడి]] నుండి గుర్తించబడిన పురాణ వంశవృక్షాన్ని స్వీకరించారని చూపిస్తుంది. దద్ద III నుండి ఆ కుటుంబం సూర్యారాధకులకు బదులుగా [[శైవం|శైవులుగా]] మారారని కూడా ఇది చూపిస్తుంది.<ref name="GBP">{{Cite book|url=https://www.gutenberg.org/files/54652/54652-h/54652-h.htm|title=History of Gujarát|publisher=The Government Central Press|year=1896|editor-last=James Macnabb Campbell|editor-link=James Macnabb Campbell|series=Gazetteer of the Bombay Presidency|volume=I. Part I.|pages=114–120|chapter=I.THE GURJJARAS (A. D. 580–808.)}}{{Source attribution}}</ref> === జయభట II === దద్ద II వారసుడు అతని కుమారుడు జయభట్ట II, ఇతను ఒక యుద్ధవీరుడైన యువరాజుగా వర్ణించబడ్డాడు, కానీ అతని గురించి చారిత్రక వివరాలు ఏవీ నమోదు చేయబడలేదు.<ref name="GBP">{{Cite book|url=https://www.gutenberg.org/files/54652/54652-h/54652-h.htm|title=History of Gujarát|publisher=The Government Central Press|year=1896|editor-last=James Macnabb Campbell|editor-link=James Macnabb Campbell|series=Gazetteer of the Bombay Presidency|volume=I. Part I.|pages=114–120|chapter=I.THE GURJJARAS (A. D. 580–808.)}}{{Source attribution}}</ref> === దద్దా III === జయభట్ట కుమారుడైన దద్ద III ''బాహుసహాయ'', తూర్పు, పశ్చిమ దేశాల గొప్ప రాజులతో (బహుశా మాలవ, వలభి) యుద్ధాలు చేసినట్లు వర్ణించబడింది. తూర్పు, పశ్చిమ దేశాల అధిపతులతో జరిగిన యుద్ధాలలో తన బాహుపరాగ పరాక్రమాన్ని చూపినందుకు అతనికి ''బాహుసహాయ'' అనే బిరుదు లభించింది. అతను శైవుడు. తన పూర్వీకుల వలె, దద్ద III స్వతంత్ర పాలకుడు కాదు. అతను కేవలం ఐదు గొప్ప బిరుదులను మాత్రమే పొందగలిగాడు, అయితే అతని అధిపతి ఎవరో ఎటువంటి సూచన ఇవ్వబడలేదు. అతని తక్షణ అధిపతి జయసింహవర్మ అయి ఉండవచ్చు, అతను [[చాళుక్యులు|చాళుక్య]] వంశానికి చెందిన తన సోదరుడు [[మొదటి విక్రమాదిత్య|విక్రమాదిత్య I]] నుండి లాట ప్రాంతాన్ని పొందాడు.<ref name="GBP">{{Cite book|url=https://www.gutenberg.org/files/54652/54652-h/54652-h.htm|title=History of Gujarát|publisher=The Government Central Press|year=1896|editor-last=James Macnabb Campbell|editor-link=James Macnabb Campbell|series=Gazetteer of the Bombay Presidency|volume=I. Part I.|pages=114–120|chapter=I.THE GURJJARAS (A. D. 580–808.)}}{{Source attribution}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=LB1qhsw10IwC&pg=PA148|title=Religious beliefs and practices of North India during the early medieval period|last=Vibhuti Bhushan Mishra|publisher=BRILL|year=1973|isbn=9004036105|page=148}}</ref> తన పాలనలో జయసింహవర్మ మహి, నర్మదా నదుల మధ్య వజ్రదుడిని ఓడించాడు. వజ్జద అనేది దద్దా III మరొక పేరు కావచ్చు లేదా ఆ పేరు గల మరొక రాజు అతని రాజ్యాన్ని ఆక్రమించి జయసింహవర్మ చేతిలో ఓడిపోయాడు.<ref name="Mishra1977">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kZWgj-YMdVEC|title=Yaśovarman of Kanauj: A Study of Political History, Social, and Cultural Life of Northern India During the Reign of Yaśovarman|last=Shyam Manohar Mishra|publisher=Abhinav Publications|year=1977|pages=49–50, 54|id=GGKEY:W57FPC50S5N}}</ref><ref name="rcm">{{Cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.532401|title=The History and Culture of the Indian People : The Classical Age|last=Majumdar|first=R. C|publisher=Bharatiya Vidya Bhavan|year=1997|volume=III|pages=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.532401/page/n210 150], 152, 156–57, 410}}</ref> === జయభట III === దద్ద III కుమారుడు, వారసుడు జయభట్ట III, అతని రెండు దానాలు 456 (క్రీ.శ. 704–5), 486 (క్రీ.శ. 734–5) వరుగా అతని పాలన ప్రారంభం, ముగింపుకు చెందినవిగా ఉండాలి. అతను ఐదు గొప్ప బిరుదులను పొందాడు, అందువల్ల అతను బహుశా చాళుక్యులకు సామంతుడు: కానీ అతని ''మహాసామంతధిపతి'' బిరుదు అతను ఒక ముఖ్యమైన అధిపతి అని సూచిస్తుంది. అతనిని అస్పష్టమైన పదజాలంతో ప్రశంసించారు, కానీ అతని దానాలలో పేర్కొన్న ఏకైక చారిత్రక సంఘటన వలభికి చెందిన మైత్రక పాలకుడి ఓటమి, ఇది 486 (క్రీ.శ. 734–5) నాటి దానపత్రంలో నమోదు చేయబడింది. ఇక్కడ ప్రస్తావించబడిన మైత్రక రాజు శీలాదిత్య IV (క్రీ.శ. 691) అయి ఉండాలి.<ref name="GBP">{{Cite book|url=https://www.gutenberg.org/files/54652/54652-h/54652-h.htm|title=History of Gujarát|publisher=The Government Central Press|year=1896|editor-last=James Macnabb Campbell|editor-link=James Macnabb Campbell|series=Gazetteer of the Bombay Presidency|volume=I. Part I.|pages=114–120|chapter=I.THE GURJJARAS (A. D. 580–808.)}}{{Source attribution}}</ref> === అహిరోలే === జయభట III తరువాత అహిరోలుడు అధికారంలోకి వచ్చాడు. అతను క్రీ.శ. 720 వరకు పాలించాడు.<ref name="Mishra1977">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kZWgj-YMdVEC|title=Yaśovarman of Kanauj: A Study of Political History, Social, and Cultural Life of Northern India During the Reign of Yaśovarman|last=Shyam Manohar Mishra|publisher=Abhinav Publications|year=1977|pages=49–50, 54|id=GGKEY:W57FPC50S5N}}</ref> === జయభట IV === అహిరోలే కుమారుడైన జయభట్ట IV రాగి ఫలకం ప్రకారం, అతను క్రీ.శ. 735-36 సంవత్సరంలో, తన అధిపతులైన మైత్రకుల రాజధాని అయిన వలభి వద్ద, [[ఉమయ్యద్ సామ్రాజ్యం|ఉమయ్యద్ ఖలీఫా]] కోసం పోరాడుతున్న అరబ్బులను ఓడించాడు. అతను ''మహాసమనరాధిపతి'' అనే బిరుదును స్వీకరించాడు. అతను యుద్ధంలో తన అధిపతులైన మైత్రకులకు సహాయం చేసినందున, అతను మైత్రక పాలకుడైన శిలాదిత్య IV లేదా శిలాదిత్య V కి సామంతుడై ఉండాలి. అతను చాళుక్యులకు సామంతుడిగా సహాయం చేసి ఉండవచ్చని మజుందార్ సూచించారు.<ref name="rcm">{{Cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.532401|title=The History and Culture of the Indian People : The Classical Age|last=Majumdar|first=R. C|publisher=Bharatiya Vidya Bhavan|year=1997|volume=III|pages=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.532401/page/n210 150], 152, 156–57, 410}}</ref><ref>{{Cite book|title=The End of the Jihad state : the reiign of Ibn ' Abd Al-Malik and the collapse of the Umayyads|last=Yahya.|first=Blankinship, Khalid|publisher=State University of New York Press|year=1994|isbn=9780791418277|pages=187|oclc=803065717}}</ref><ref name="Mishra1977">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kZWgj-YMdVEC|title=Yaśovarman of Kanauj: A Study of Political History, Social, and Cultural Life of Northern India During the Reign of Yaśovarman|last=Shyam Manohar Mishra|publisher=Abhinav Publications|year=1977|pages=49–50, 54|id=GGKEY:W57FPC50S5N}}</ref> అరబ్బులచే భరూచ్ చివరకు నాశనం చేయబడి, గుర్జర సంస్థానం వారిచే ఆక్రమించబడి ఉండవచ్చు. 738-39లో [[నవ్‌సారి|నవసారి]] వద్ద చాళుక్య గవర్నర్ అవనిజనశ్రయ పులకేశిన్ చేత అరబ్బులు తీవ్రంగా ఓడించబడి, తరిమివేయబడ్డారు. అతను అరబ్బులను తరిమికొట్టిన తర్వాత గుర్జర రాజ్యాన్ని చాళుక్య భూభాగంలో విలీనం చేసి ఉండవచ్చు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=lEB11tKmCgcC&pg=PA152|title=Political History of the Chālukyas of Badami|last=Durga Prasad Dikshit|publisher=Abhinav|year=1980|page=167|oclc=8313041}}</ref> ప్రత్యామ్నాయంగా, ఆ రాజ్యం [[రాష్ట్రకూటులు|రాష్ట్రకూట రాజవంశానికి]] చెందిన [[దంతిదుర్గుడు|దంతిదుర్గ]] కింద విలీనం చేయబడి ఉండవచ్చు.<ref name="GBP">{{Cite book|url=https://www.gutenberg.org/files/54652/54652-h/54652-h.htm|title=History of Gujarát|publisher=The Government Central Press|year=1896|editor-last=James Macnabb Campbell|editor-link=James Macnabb Campbell|series=Gazetteer of the Bombay Presidency|volume=I. Part I.|pages=114–120|chapter=I.THE GURJJARAS (A. D. 580–808.)}}{{Source attribution}}</ref><ref name="rcm" /> == మతం == దద్దా III వరకు పాలకులు [[సూర్యుడు (దేవుడు)|సూర్య]] (సూర్యుడు) ఆరాధకులు కానీ దద్దా III తర్వాత వారు [[శైవం|శైవంగా]] గుర్తించబడ్డారు.<ref name="GBP">{{Cite book|url=https://www.gutenberg.org/files/54652/54652-h/54652-h.htm|title=History of Gujarát|publisher=The Government Central Press|year=1896|editor-last=James Macnabb Campbell|editor-link=James Macnabb Campbell|series=Gazetteer of the Bombay Presidency|volume=I. Part I.|pages=114–120|chapter=I.THE GURJJARAS (A. D. 580–808.)}}{{Source attribution}}</ref> జయభట I, దద్దా II, వారి గ్రాంట్లలో 'వితరాగ', 'ప్రశాంతరాగ' అనే సారాంశాలు ఇవ్వబడ్డాయి—వారు తాము మతమార్పిడులు కానప్పటికీ [[జైన మతం|జైనమతాన్ని]] ఆదరించి ఉండవచ్చని సూచించే పదాలు.<ref name="rcm">{{Cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.532401|title=The History and Culture of the Indian People : The Classical Age|last=Majumdar|first=R. C|publisher=Bharatiya Vidya Bhavan|year=1997|volume=III|pages=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.532401/page/n210 150], 152, 156–57, 410}}</ref> == పాలకుల జాబితా == * దద్దా I. సుమారు క్రీ.శ. 585–605 * జయభట I. వితరాగ, సి. 605–620 CE * దద్దా II. ప్రశాంతరాగ, సి. 620–650 CE * జయభట II. సి. 650–675 CE * దద్దా III. బహుసహాయ, సి. 675–690 CE * జయభట III. సి. 690–710 CE * అహిరోల్ క్రీ.శ. 710–720 * జయభట IV c. 720–737 CE == మూలాలు == {{Reflist|2}} [[వర్గం:హిందూ రాజవంశాలు]] [[వర్గం:భారతదేశ రాజవంశాలు]] [[వర్గం:గుజరాత్ చరిత్ర]] [[వర్గం:సమీక్షించని అనువాదాలున్న పేజీలు]] 9c8u7goqipsarw6yaua90o3w6nopdyv 4907871 4907860 2026-07-18T15:56:20Z Pranayraj1985 29393 4907871 wikitext text/x-wiki {{Infobox country |native_name =లతా గుర్జరలు |conventional_long_name = |common_name =భరూచ్ రాజవంశం |government_type = [[రాచరికం]] |year_start = సుమారు క్రీ.శ. 580 |year_end = సుమారు 738 EC |p1 = కలచూరి రాజవంశం |s1=రాష్ట్రకూట సామ్రాజ్యం |capital = నందిపూర్ ([[నాందోడ్ శాసనసభ నియోజకవర్గం|నాందోడ్]])<br />భృగుక్కచ్చపా ([[భరూచ్]]) |leader1 = |common_languages = [[ప్రాకృతం]] |religion = సూర్యోపాసకులు, [[శైవం]] | today = [[భారతదేశం]] }} '''లతా గుర్జరలు''', '''నందిపురి గుర్జరలు''' లేదా '''భరూచ్ గుర్జరలు''' అని కూడా పిలుస్తారు, ఇది భారతదేశంలోని లతా ప్రాంతాన్ని (ప్రస్తుతం దక్షిణ గుజరాత్) వివిధ రాజవంశాల సామంతులుగా పాలించిన రాజవంశం. 580 CE నుండి c. 738 CE. == సమాచార మూలాలు == భరూచ్ గుర్జరులకు సంబంధించిన అందుబాటులో ఉన్న సమాచారం అంతా రాగి ఫలకాల నుండి లభించింది, ఇవన్నీ దక్షిణ గుజరాత్ నుండి పొందబడ్డాయి. సమకాలీన [[చాళుక్యులు|చాళుక్యుల]] శాసనాల వలె, అన్ని ప్రామాణిక రాగి ఫలకాలు క్రీ.శ. 249–50లో ప్రారంభమయ్యే త్రైకూటక యుగానికి చెందినవి. గుర్జరుల రాజధాని [[భరూచ్]] సమీపంలోని ఆధునిక [[నాందోడ్ శాసనసభ నియోజకవర్గం|నందోడ్]] అయిన నాందీపురి లేదా నాండోర్ అని తెలుస్తోంది. వారి రెండు శాసనాలలో 'నాందీపురి నుండి' అని అర్థం వచ్చే 'నాందీపురీతః' అనే పదబంధం ఉంది, ఇది పేర్కొన్న ప్రదేశం రాజధాని అని సూచిస్తుంది, ఎందుకంటే ఇతర గుర్జరు శాసనాలలో ''వాసక'' లేదా శిబిరం అనే పదం కనిపిస్తుంది.<ref name="GBP">{{Cite book|url=https://www.gutenberg.org/files/54652/54652-h/54652-h.htm|title=History of Gujarát|publisher=The Government Central Press|year=1896|editor-last=James Macnabb Campbell|editor-link=James Macnabb Campbell|series=Gazetteer of the Bombay Presidency|volume=I. Part I.|pages=114–120|chapter=I.THE GURJJARAS (A. D. 580–808.)}}{{Source attribution}}</ref> == నియమం == ఈ రాగి ఫలకాలు సాధారణ గుర్జర భూభాగాన్ని [[మహీ నది|మహి]], [[నర్మదా నది|నర్మదా]] నదుల మధ్య ఉన్న భరూచ్ జిల్లాకు పరిమితం చేస్తాయి, అయినప్పటికీ కొన్నిసార్లు వారి అధికారం ఉత్తరాన [[ఖేడా జిల్లా|ఖేడా]] వరకు, దక్షిణాన [[తపతీ నది|తాప్తి నది]] వరకు విస్తరించింది.<ref name="GBP">{{Cite book|url=https://www.gutenberg.org/files/54652/54652-h/54652-h.htm|title=History of Gujarát|publisher=The Government Central Press|year=1896|editor-last=James Macnabb Campbell|editor-link=James Macnabb Campbell|series=Gazetteer of the Bombay Presidency|volume=I. Part I.|pages=114–120|chapter=I.THE GURJJARAS (A. D. 580–808.)}}{{Source attribution}}</ref> దక్షిణ గుజరాత్‌లో గుర్జరులు గణనీయమైన భూభాగాన్ని కలిగి ఉన్నప్పటికీ, వారి ఫలకాలు వారు స్వతంత్ర పాలకులు కాదని సూచిస్తున్నాయి. వారి సాధారణ బిరుదులు 'ఐదు గొప్ప బిరుదులను పొందినవాడు' అని అర్థం వచ్చే ''సమాధిగత-పంచమహాశబడ'' లేదా ''సామంత'' సామంతులుగా ఉండేవి. ఒక సందర్భంలో, బహుశా శక్తివంతమైన పాలకుడైన జయభట్ట IIIను ''<nowiki/>'సామంతధిపతి''' (సామంతుల ప్రభువు) అని పిలుస్తారు. ఈ [[భరూచ్]] గుర్జరులు ఏ అధిపతికి విధేయత చూపారో చెప్పడం కష్టం. తరువాతి కాలంలో వారు దక్షిణాన ఉన్న [[చాళుక్యులు|చాళుక్యులను]] తమ అధిపతులుగా అంగీకరించినట్లు తెలుస్తోంది. కానీ వారి ఉనికిలో ఎక్కువ భాగం వారు [[మైత్రక రాజవంశం|మైత్రక]] రాజవంశానికి సామంతులుగా ఉండి ఉండవచ్చు.<ref name="GBP" /> == చరిత్ర == ఈ రాజవంశం మూలం తెలియదు. వారు బహుశా పొరుగు రాజవంశమైన మాండోర్ లేదా భిన్మాల్‌కు చెందిన [[గుర్జరదేశ|గుర్జరుల]] నుండి ఉద్భవించి ఉండవచ్చు.<ref name="Virji">{{Cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.57287|title=Ancient history of Saurashtra: being a study of the Maitrakas of Valabhi V to VIII centuries A. D.|last=Virji|first=Krishnakumari Jethabhai|publisher=Konkan Institute of Arts and Sciences|year=1955|series=Indian History and Culture Series|pages=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.57287/page/n148 126]–129}}</ref> === ప్రారంభ చరిత్ర === నర్మదా దిగువ లోయలోని ఒక అటవీ తెగ అధిపతి అయిన నిరిహుల్లక చేసిన ఒక దానపత్రం, క్రీ.శ. ఆరవ శతాబ్దం చివరి నాటికి ఆ ప్రాంతం [[కలచూరి రాజవంశం]] ఆధిపత్యాన్ని అంగీకరించిన అటవీ తెగలచే ఆక్రమించబడిందని చూపిస్తుంది; ఈ వాస్తవం దక్షిణ గుజరాత్‌లో చేది లేదా త్రైకూటక శకం వాడకానికి కారణం. నిరిహుల్లక గౌరవపూర్వకంగా శంకరణ అనే రాజు పేరును పేర్కొన్నాడు, ఇతడిని [[కలచూరి రాజవంశం|కలచూరి రాజవంశానికి]] చెందిన శంకరగణ (క్రీ.శ. 575-600) గా గుర్తించారు, గుర్జర దండయాత్ర ఈ తేదీ తరువాత జరిగి ఉండాలి. మరొక శాసనం, ఇది కేవలం ఒక భాగం మాత్రమే, ఇందులో రాజు పేరు లేదు, కానీ తేదీ ( [[హిందూ కాలగణన|సంవత్]] 346 = 594–5 CE), శైలి ఆధారంగా దీనిని గుర్జర రాజవంశానికి సురక్షితంగా ఆపాదించవచ్చు, శంకరగణుని సంభావ్య కాలం తర్వాత కొన్ని సంవత్సరాలలోనే గుర్జరులు దేశంలో స్థిరపడ్డారని ఇది చూపిస్తుంది.<ref name="GBP" /> [[మైత్రక రాజవంశం|మైత్రక]] వంశానికి చెందిన ధరసేన I బిరుదులలో వచ్చిన మార్పు, గుర్జర విజయ తేదీకి మరింత దగ్గరి అంచనాను సూచిస్తుంది. అతను సం. 252 (క్రీ.శ. 571) నాటి తన శాసనాలలో తనను తాను మహారాజ అని పిలుచుకున్నాడు, అయితే 269, 270 (క్రీ.శ. 588, 589) నాటి తన శాసనాలలో, అతను మహాసామంత అనే బిరుదును జోడించాడు. ఇది క్రీ.శ. 571, 588 మధ్య ఏదో ఒక విదేశీ శక్తిచే వారు లొంగదీసుకోబడ్డారని సూచిస్తుంది. ఈ శక్తి భీన్‌మాల్‌కు చెందిన గుర్జరులదే అయి ఉండటానికి అధిక సంభావ్యత ఉంది; అందువల్ల వారి విజయాలు క్రీ.శ. 580, 588 మధ్య లేదా సుమారుగా క్రీ.శ. 585లో జరిగాయి.<ref name="GBP" /> === దద్దా I === పైన పేర్కొన్న, 346వ సంవత్సరం (క్రీ.శ. 594–95) నాటి సంఖేడా నుండి వచ్చిన అజ్ఞాత శాసనం, చాలావరకు దద్దా Iకి ఆపాదించబడింది. అతని మనవడు దద్దా II (సుమారు క్రీ.శ. 620–650) రెండు ఖేడా శాసనాల నుండి, అతను "నాగాలను నిర్మూలించాడు" అని తెలుస్తుంది. ఈ నాగాలు నిరిహుల్లక పాలించిన అటవీ తెగలే కావచ్చు (బహుశా తరువాత పంచమహాల్స్ నాయిక్‌దాలు, భరూచ్ తలబ్దాలు లేదా స్థానికులచే ప్రాతినిధ్యం వహించబడ్డారు).<ref name="GBP">{{Cite book|url=https://www.gutenberg.org/files/54652/54652-h/54652-h.htm|title=History of Gujarát|publisher=The Government Central Press|year=1896|editor-last=James Macnabb Campbell|editor-link=James Macnabb Campbell|series=Gazetteer of the Bombay Presidency|volume=I. Part I.|pages=114–120|chapter=I.THE GURJJARAS (A. D. 580–808.)}}{{Source attribution}}</ref> దద్దా రాజ్యం ఉత్తర సరిహద్దు [[వింధ్య పర్వతాలు|వింధ్య పర్వతాలుగా]] ఉండేదని తెలుస్తోంది, ఎందుకంటే 380 (క్రీ.శ. 628–29) నాటి శాసనం ప్రకారం వింధ్య పర్వతాల పాదాల వద్ద ఉన్న భూములు అతని ఇష్టానుసారం వినియోగించబడతాయని పేర్కొనబడింది. అదే సమయంలో, ఉత్తర గుజరాత్‌లోని కనీసం కొంత భాగాన్ని మైత్రక వంశానికి చెందిన మహాసామంత ధరసేనుడు పరిపాలించినట్లు తెలుస్తోంది. ఇతను వాల. 270 (క్రీ.శ. 589–90)లో ఖేటక (ఖేడా) ''ఆహారంలో'' (ప్రావిన్స్) ఒక గ్రామాన్ని మంజూరు చేశాడు. దద్దాను ఎల్లప్పుడూ సామంత అని పిలుస్తారు, ఇది అతను జీవించి ఉన్నప్పుడు అతని భూభాగం భీన్‌మాల్ గుర్జర రాజ్యంలో భాగంగానే ఉందని చూపిస్తుంది. తదనంతరం, ఉత్తర గుజరాత్ మాలవ రాజుల చేతుల్లోకి వెళ్లింది, [[హ్యూయెన్ త్సాంగ్|హ్యూయెన్ త్సియాంగ్]] కాలంలో (సుమారు క్రీ.శ. 640) అది వారికి చెందినది. త్సియాంగ్ వ్రాతలలో, పో-లు-కా-చా-పో (భరిగుకచ్చప లేదా భ్రిగుకచ్చ, అనగా [[భరూచ్]]) ప్రస్తావించబడింది. దద్దా I తన మనవడి రెండు ఖేడా శాసనాలలో సూర్యారాధకుడిగా ప్రస్తావించబడ్డాడు: అతనికి ఆపాదించబడిన 346 (594–95 CE) నాటి ఖండిత శాసనం ఎటువంటి చారిత్రక వివరాలను ఇవ్వదు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=2Tnh2QjGhMQC&pg=PA108|title=History of Kanauj: To the Moslem Conquest|last=Rama Shankar Tripathi|publisher=Motilal Banarsidass|year=1989|isbn=812080404X|page=108}}</ref><ref name="GBP" /><ref name="Mishra1977">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kZWgj-YMdVEC|title=Yaśovarman of Kanauj: A Study of Political History, Social, and Cultural Life of Northern India During the Reign of Yaśovarman|last=Shyam Manohar Mishra|publisher=Abhinav Publications|year=1977|pages=49–50, 54|id=GGKEY:W57FPC50S5N}}</ref> === జయభట I === దద్దా I తరువాత అతని కుమారుడు జయభట్ట I అధికారంలోకి వచ్చాడు, ఇతను ఖేడా శాసనాలలో విజయవంతమైన, సద్గుణవంతుడైన పాలకుడిగా పేర్కొనబడ్డాడు, అతని బిరుదు అయిన నిర్వికార ''వీతరాగ'' నుండి అతను ఒక ధార్మిక యువరాజు అని తెలుస్తుంది.<ref name="GBP">{{Cite book|url=https://www.gutenberg.org/files/54652/54652-h/54652-h.htm|title=History of Gujarát|publisher=The Government Central Press|year=1896|editor-last=James Macnabb Campbell|editor-link=James Macnabb Campbell|series=Gazetteer of the Bombay Presidency|volume=I. Part I.|pages=114–120|chapter=I.THE GURJJARAS (A. D. 580–808.)}}{{Source attribution}}</ref> === దద్దా II === మొదటి జయభట్ట తరువాత అతని కుమారుడైన రెండవ దద్దు సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. అతను ' ''ప్రశాంతరాగ''' (అంటే భావోద్వేగాలు శాంతించినవాడు) అనే బిరుదును పొందాడు. దద్దు 380 (క్రీ.శ. 628–29), 385 (క్రీ.శ. 633–34) సంవత్సరాలలోని రెండు ఖేడా దానాలను ఇచ్చాడు, అతని సోదరుడైన రణగృహుడు 391వ సంవత్సరంలో (క్రీ.శ. 639–40) చేసిన దానంలోని కొంత భాగం నమోదు చేయబడింది. ఈ రెండు ఖేడా దానాలు కూడా అక్రూరేశ్వర ( అంక్లేశ్వర్ ) విషయంలోని శిరీషపద్రక (శిసోద్ర) గ్రామాన్ని జంబుసర్, భరూచ్‌కు చెందిన కొందరు బ్రాహ్మణులకు దానం చేయడానికి ''సంబంధించినవి'' . రణగృహుని దానంలో ఆ గ్రామం పేరు లభ్యం కాలేదు.<ref name="GBP">{{Cite book|url=https://www.gutenberg.org/files/54652/54652-h/54652-h.htm|title=History of Gujarát|publisher=The Government Central Press|year=1896|editor-last=James Macnabb Campbell|editor-link=James Macnabb Campbell|series=Gazetteer of the Bombay Presidency|volume=I. Part I.|pages=114–120|chapter=I.THE GURJJARAS (A. D. 580–808.)}}{{Source attribution}}</ref> దద్ద II సొంత దానాలు అతడు ఐదు గొప్ప బిరుదులను పొందాడని వర్ణిస్తాయి, అతడిని సాధారణ పదాలలో ప్రశంసిస్తాయి:, అతడు, అతని సోదరుడు రాణాగ్రహ ఇద్దరూ తమ దానాలపై సూర్యారాధకులుగా సంతకాలు చేస్తారు. 456 (క్రీ.శ. 704–5) నాటి తరువాతి దానపత్రంలో దద్ద II వంశావళికి అధిపతిగా ఉన్నాడు, అందులో "గొప్ప ప్రభువైన ప్రసిద్ధ హర్షదేవుని చేతిలో ఓడిపోయిన వలభి ప్రభువు [ధ్రువసేన II]ను" అతడు రక్షించాడని పేర్కొనబడింది. ఇక్కడ ప్రస్తావించబడిన సంఘటన [[కన్నౌజ్|కనౌజ]] ( [[పుష్యభూతి రాజవంశం|వర్ధన వంశం]] ) [[హర్షవర్థనుడు|హర్షుని]] (క్రీ.శ. 607–648) ఏదో ఒక దండయాత్ర అయి ఉండాలి, బహుశా [[చాళుక్యులు|చాళుక్య వంశానికి]] చెందిన [[రెండవ పులకేశి|పులకేశిన్ II]] చేతిలో నర్మదా నది వద్ద హర్షుడు ఓడిపోయిన దండయాత్ర (ఇది క్రీ.శ. 634కు ముందు జరిగింది) అయి ఉండవచ్చు. వలభి రాజుకు అందించిన రక్షణ గురించి ఖేడా దానాలలో "అపరిచితులు, యాచకులు, కష్టాల్లో ఉన్న ప్రజలు" అనే ప్రస్తావనలో సూచించబడి ఉండవచ్చు. ఒకవేళ ఇది నిజమైతే, వలభి ఓటమి ఖేడా శాసనాలలో మునుపటి దాని తేదీ అయిన క్రీ.శ. 628–29 కంటే ముందే జరిగి ఉంటుంది. మరోవైపు, ఉదహరించిన పదబంధం ఏమాత్రం నిశ్చయాత్మకమైనది కాదు, హ్యూయెన్ త్సాంగ్ కాలంలో వలభికి చెందిన ధ్రువసేన II హర్షుని కుమారునికి అల్లుడు అనే వాస్తవం, హర్షుడు అతనితో యుద్ధం చేసి ఉండటానికి ఆస్కారం లేదని సూచిస్తుంది. దీనిని బట్టి, ప్రస్తావించబడిన దండయాత్ర ధరాసేన IV పాలనలో జరిగి ఉండవచ్చని తెలుస్తుంది, అతను హర్షుని మనవరాలు కాకుండా ధ్రువసేనునికి వేరొక భార్య ద్వారా కలిగిన కుమారుడై ఉండవచ్చు.<ref name="GBP">{{Cite book|url=https://www.gutenberg.org/files/54652/54652-h/54652-h.htm|title=History of Gujarát|publisher=The Government Central Press|year=1896|editor-last=James Macnabb Campbell|editor-link=James Macnabb Campbell|series=Gazetteer of the Bombay Presidency|volume=I. Part I.|pages=114–120|chapter=I.THE GURJJARAS (A. D. 580–808.)}}{{Source attribution}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=gE7udqBkACwC&pg=PA178|title=A comprehensive history of ancient India|last=Pran Nath Chopra|publisher=Sterling Publishers Pvt. Ltd|year=2003|isbn=8120725034|page=178}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Wk4_ICH_g1EC&q=dhruvasena+II&pg=PA250|title=Ancient Indian History and Civilization|last=Sailendra Nath Sen|publisher=New Age International|year=1999|isbn=8122411983|page=250|id=9788122411980}}</ref><ref name="Mishra1977">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kZWgj-YMdVEC|title=Yaśovarman of Kanauj: A Study of Political History, Social, and Cultural Life of Northern India During the Reign of Yaśovarman|last=Shyam Manohar Mishra|publisher=Abhinav Publications|year=1977|pages=49–50, 54|id=GGKEY:W57FPC50S5N}}</ref><ref name="rcm">{{Cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.532401|title=The History and Culture of the Indian People : The Classical Age|last=Majumdar|first=R. C|publisher=Bharatiya Vidya Bhavan|year=1997|volume=III|pages=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.532401/page/n210 150], 152, 156–57, 410}}</ref> దద్దా II పాలన కాలంలోనే భరూచ్ రాజ్యం గురించి హ్యూయెన్ త్సియాంగ్ తన ప్రస్తావనను (సుమారు క్రీ.శ. 640) పేర్కొన్నాడు. అతను "వారి లాభమంతా సముద్రం నుండే వస్తుంది" అని చెబుతూ, ఆ దేశాన్ని ఉప్పునీటితో నిండిన, నిస్సారమైనదిగా వర్ణించాడు. ఈ విషయం పశ్చిమ ప్రాంతంలోని విశాలమైన భూభాగాలకు ఇప్పటికీ వర్తిస్తుంది, పన్నెండు వందల సంవత్సరాల క్రితం, బహుశా ప్రస్తుతమున్న దానికంటే చాలా పెద్ద ప్రాంతం పరిస్థితి అలా ఉండేది. భరూచ్ మరే ఇతర రాజ్యానికి లోబడి ఉండేదని హ్యూయెన్ త్సియాంగ్ చెప్పలేదు, కానీ దద్దా ఐదు గొప్ప బిరుదులను ధరించాడనే వాస్తవాన్ని బట్టి అతను కేవలం ఒక సామంతుడు మాత్రమేనని స్పష్టమవుతుంది. ఈ కాలంలో, వారి లాభమంతా వచ్చే భరూచ్ విలువైన ఓడరేవు, పొరుగు రాజ్యాలన్నీ పోటీపడి దక్కించుకునే ఒక బహుమతిగా ఉండేది. చుట్టుపక్కల ఉన్న లాటా దేశంతో పాటు, భరూచ్ కూడా పులకేశిన్ IIకి లొంగిపోయింది. (610–640 CE), ఇది తరువాత మాలవ రాజుల వశమై ఉండవచ్చు, హ్యూయెన్ త్సాంగ్ కాలంలో (640 CE) ఖేడా (K'i.e.-ch'a), ఆనందపుర ( వద్నగర్ ) రెండూ వారికి చెందినవి; తరువాత ఇది వలభి ఆధీనంలోకి వచ్చింది, ఎందుకంటే ధరాసేన IV VS 330 (649–50 CE)లో భరూచ్‌లో ఒక దానాన్ని చేసాడు.<ref name="GBP">{{Cite book|url=https://www.gutenberg.org/files/54652/54652-h/54652-h.htm|title=History of Gujarát|publisher=The Government Central Press|year=1896|editor-last=James Macnabb Campbell|editor-link=James Macnabb Campbell|series=Gazetteer of the Bombay Presidency|volume=I. Part I.|pages=114–120|chapter=I.THE GURJJARAS (A. D. 580–808.)}}{{Source attribution}}</ref> తరువాతి గుర్జరుల గురించిన జ్ఞానం, వరుసగా 456 (క్రీ.శ. 704–5), 486 (క్రీ.శ. 734–5) తేదీలతో ఉన్న జయభట్ట III రెండు శాసనాల నుండి మాత్రమే లభించింది. ఈ రెండు శాసనాలలో తరువాతిది అసంపూర్ణంగా ఉంది, దాని చివరి ఫలకం మాత్రమే భద్రపరచబడింది. 456 (క్రీ.శ. 704–5) నాటి మునుపటి శాసనం, దద్ద II పాలన తర్వాత అర్ధ శతాబ్దంలో ఆ రాజవంశం తమను తాము గుర్జరులు అని పిలుచుకోవడం మానేసి, ''[[మహాభారతం|మహాభారతంలోని]]'' [[కర్ణుడు|కర్ణుడి]] నుండి గుర్తించబడిన పురాణ వంశవృక్షాన్ని స్వీకరించారని చూపిస్తుంది. దద్ద III నుండి ఆ కుటుంబం సూర్యారాధకులకు బదులుగా [[శైవం|శైవులుగా]] మారారని కూడా ఇది చూపిస్తుంది.<ref name="GBP">{{Cite book|url=https://www.gutenberg.org/files/54652/54652-h/54652-h.htm|title=History of Gujarát|publisher=The Government Central Press|year=1896|editor-last=James Macnabb Campbell|editor-link=James Macnabb Campbell|series=Gazetteer of the Bombay Presidency|volume=I. Part I.|pages=114–120|chapter=I.THE GURJJARAS (A. D. 580–808.)}}{{Source attribution}}</ref> === జయభట II === దద్ద II వారసుడు అతని కుమారుడు జయభట్ట II, ఇతను ఒక యుద్ధవీరుడైన యువరాజుగా వర్ణించబడ్డాడు, కానీ అతని గురించి చారిత్రక వివరాలు ఏవీ నమోదు చేయబడలేదు.<ref name="GBP">{{Cite book|url=https://www.gutenberg.org/files/54652/54652-h/54652-h.htm|title=History of Gujarát|publisher=The Government Central Press|year=1896|editor-last=James Macnabb Campbell|editor-link=James Macnabb Campbell|series=Gazetteer of the Bombay Presidency|volume=I. Part I.|pages=114–120|chapter=I.THE GURJJARAS (A. D. 580–808.)}}{{Source attribution}}</ref> === దద్దా III === జయభట్ట కుమారుడైన దద్ద III ''బాహుసహాయ'', తూర్పు, పశ్చిమ దేశాల గొప్ప రాజులతో (బహుశా మాలవ, వలభి) యుద్ధాలు చేసినట్లు వర్ణించబడింది. తూర్పు, పశ్చిమ దేశాల అధిపతులతో జరిగిన యుద్ధాలలో తన బాహుపరాగ పరాక్రమాన్ని చూపినందుకు అతనికి ''బాహుసహాయ'' అనే బిరుదు లభించింది. అతను శైవుడు. తన పూర్వీకుల వలె, దద్ద III స్వతంత్ర పాలకుడు కాదు. అతను కేవలం ఐదు గొప్ప బిరుదులను మాత్రమే పొందగలిగాడు, అయితే అతని అధిపతి ఎవరో ఎటువంటి సూచన ఇవ్వబడలేదు. అతని తక్షణ అధిపతి జయసింహవర్మ అయి ఉండవచ్చు, అతను [[చాళుక్యులు|చాళుక్య]] వంశానికి చెందిన తన సోదరుడు [[మొదటి విక్రమాదిత్య|విక్రమాదిత్య I]] నుండి లాట ప్రాంతాన్ని పొందాడు.<ref name="GBP">{{Cite book|url=https://www.gutenberg.org/files/54652/54652-h/54652-h.htm|title=History of Gujarát|publisher=The Government Central Press|year=1896|editor-last=James Macnabb Campbell|editor-link=James Macnabb Campbell|series=Gazetteer of the Bombay Presidency|volume=I. Part I.|pages=114–120|chapter=I.THE GURJJARAS (A. D. 580–808.)}}{{Source attribution}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=LB1qhsw10IwC&pg=PA148|title=Religious beliefs and practices of North India during the early medieval period|last=Vibhuti Bhushan Mishra|publisher=BRILL|year=1973|isbn=9004036105|page=148}}</ref> తన పాలనలో జయసింహవర్మ మహి, నర్మదా నదుల మధ్య వజ్రదుడిని ఓడించాడు. వజ్జద అనేది దద్దా III మరొక పేరు కావచ్చు లేదా ఆ పేరు గల మరొక రాజు అతని రాజ్యాన్ని ఆక్రమించి జయసింహవర్మ చేతిలో ఓడిపోయాడు.<ref name="Mishra1977">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kZWgj-YMdVEC|title=Yaśovarman of Kanauj: A Study of Political History, Social, and Cultural Life of Northern India During the Reign of Yaśovarman|last=Shyam Manohar Mishra|publisher=Abhinav Publications|year=1977|pages=49–50, 54|id=GGKEY:W57FPC50S5N}}</ref><ref name="rcm">{{Cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.532401|title=The History and Culture of the Indian People : The Classical Age|last=Majumdar|first=R. C|publisher=Bharatiya Vidya Bhavan|year=1997|volume=III|pages=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.532401/page/n210 150], 152, 156–57, 410}}</ref> === జయభట III === దద్ద III కుమారుడు, వారసుడు జయభట్ట III, అతని రెండు దానాలు 456 (క్రీ.శ. 704–5), 486 (క్రీ.శ. 734–5) వరుగా అతని పాలన ప్రారంభం, ముగింపుకు చెందినవిగా ఉండాలి. అతను ఐదు గొప్ప బిరుదులను పొందాడు, అందువల్ల అతను బహుశా చాళుక్యులకు సామంతుడు: కానీ అతని ''మహాసామంతధిపతి'' బిరుదు అతను ఒక ముఖ్యమైన అధిపతి అని సూచిస్తుంది. అతనిని అస్పష్టమైన పదజాలంతో ప్రశంసించారు, కానీ అతని దానాలలో పేర్కొన్న ఏకైక చారిత్రక సంఘటన వలభికి చెందిన మైత్రక పాలకుడి ఓటమి, ఇది 486 (క్రీ.శ. 734–5) నాటి దానపత్రంలో నమోదు చేయబడింది. ఇక్కడ ప్రస్తావించబడిన మైత్రక రాజు శీలాదిత్య IV (క్రీ.శ. 691) అయి ఉండాలి.<ref name="GBP">{{Cite book|url=https://www.gutenberg.org/files/54652/54652-h/54652-h.htm|title=History of Gujarát|publisher=The Government Central Press|year=1896|editor-last=James Macnabb Campbell|editor-link=James Macnabb Campbell|series=Gazetteer of the Bombay Presidency|volume=I. Part I.|pages=114–120|chapter=I.THE GURJJARAS (A. D. 580–808.)}}{{Source attribution}}</ref> === అహిరోలే === జయభట III తరువాత అహిరోలుడు అధికారంలోకి వచ్చాడు. అతను క్రీ.శ. 720 వరకు పాలించాడు.<ref name="Mishra1977">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kZWgj-YMdVEC|title=Yaśovarman of Kanauj: A Study of Political History, Social, and Cultural Life of Northern India During the Reign of Yaśovarman|last=Shyam Manohar Mishra|publisher=Abhinav Publications|year=1977|pages=49–50, 54|id=GGKEY:W57FPC50S5N}}</ref> === జయభట IV === అహిరోలే కుమారుడైన జయభట్ట IV రాగి ఫలకం ప్రకారం, అతను క్రీ.శ. 735-36 సంవత్సరంలో, తన అధిపతులైన మైత్రకుల రాజధాని అయిన వలభి వద్ద, [[ఉమయ్యద్ సామ్రాజ్యం|ఉమయ్యద్ ఖలీఫా]] కోసం పోరాడుతున్న అరబ్బులను ఓడించాడు. అతను ''మహాసమనరాధిపతి'' అనే బిరుదును స్వీకరించాడు. అతను యుద్ధంలో తన అధిపతులైన మైత్రకులకు సహాయం చేసినందున, అతను మైత్రక పాలకుడైన శిలాదిత్య IV లేదా శిలాదిత్య V కి సామంతుడై ఉండాలి. అతను చాళుక్యులకు సామంతుడిగా సహాయం చేసి ఉండవచ్చని మజుందార్ సూచించారు.<ref name="rcm">{{Cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.532401|title=The History and Culture of the Indian People : The Classical Age|last=Majumdar|first=R. C|publisher=Bharatiya Vidya Bhavan|year=1997|volume=III|pages=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.532401/page/n210 150], 152, 156–57, 410}}</ref><ref>{{Cite book|title=The End of the Jihad state : the reiign of Ibn ' Abd Al-Malik and the collapse of the Umayyads|last=Yahya.|first=Blankinship, Khalid|publisher=State University of New York Press|year=1994|isbn=9780791418277|pages=187|oclc=803065717}}</ref><ref name="Mishra1977">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kZWgj-YMdVEC|title=Yaśovarman of Kanauj: A Study of Political History, Social, and Cultural Life of Northern India During the Reign of Yaśovarman|last=Shyam Manohar Mishra|publisher=Abhinav Publications|year=1977|pages=49–50, 54|id=GGKEY:W57FPC50S5N}}</ref> అరబ్బులచే భరూచ్ చివరకు నాశనం చేయబడి, గుర్జర సంస్థానం వారిచే ఆక్రమించబడి ఉండవచ్చు. 738-39లో [[నవ్‌సారి|నవసారి]] వద్ద చాళుక్య గవర్నర్ అవనిజనశ్రయ పులకేశిన్ చేత అరబ్బులు తీవ్రంగా ఓడించబడి, తరిమివేయబడ్డారు. అతను అరబ్బులను తరిమికొట్టిన తర్వాత గుర్జర రాజ్యాన్ని చాళుక్య భూభాగంలో విలీనం చేసి ఉండవచ్చు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=lEB11tKmCgcC&pg=PA152|title=Political History of the Chālukyas of Badami|last=Durga Prasad Dikshit|publisher=Abhinav|year=1980|page=167|oclc=8313041}}</ref> ప్రత్యామ్నాయంగా, ఆ రాజ్యం [[రాష్ట్రకూటులు|రాష్ట్రకూట రాజవంశానికి]] చెందిన [[దంతిదుర్గుడు|దంతిదుర్గ]] కింద విలీనం చేయబడి ఉండవచ్చు.<ref name="GBP">{{Cite book|url=https://www.gutenberg.org/files/54652/54652-h/54652-h.htm|title=History of Gujarát|publisher=The Government Central Press|year=1896|editor-last=James Macnabb Campbell|editor-link=James Macnabb Campbell|series=Gazetteer of the Bombay Presidency|volume=I. Part I.|pages=114–120|chapter=I.THE GURJJARAS (A. D. 580–808.)}}{{Source attribution}}</ref><ref name="rcm" /> == మతం == దద్దా III వరకు పాలకులు [[సూర్యుడు (దేవుడు)|సూర్య]] (సూర్యుడు) ఆరాధకులు కానీ దద్దా III తర్వాత వారు [[శైవం|శైవంగా]] గుర్తించబడ్డారు.<ref name="GBP">{{Cite book|url=https://www.gutenberg.org/files/54652/54652-h/54652-h.htm|title=History of Gujarát|publisher=The Government Central Press|year=1896|editor-last=James Macnabb Campbell|editor-link=James Macnabb Campbell|series=Gazetteer of the Bombay Presidency|volume=I. Part I.|pages=114–120|chapter=I.THE GURJJARAS (A. D. 580–808.)}}{{Source attribution}}</ref> జయభట I, దద్దా II, వారి గ్రాంట్లలో 'వితరాగ', 'ప్రశాంతరాగ' అనే సారాంశాలు ఇవ్వబడ్డాయి—వారు తాము మతమార్పిడులు కానప్పటికీ [[జైన మతం|జైనమతాన్ని]] ఆదరించి ఉండవచ్చని సూచించే పదాలు.<ref name="rcm">{{Cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.532401|title=The History and Culture of the Indian People : The Classical Age|last=Majumdar|first=R. C|publisher=Bharatiya Vidya Bhavan|year=1997|volume=III|pages=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.532401/page/n210 150], 152, 156–57, 410}}</ref> == పాలకుల జాబితా == * దద్దా I. సుమారు క్రీ.శ. 585–605 * జయభట I. వితరాగ, సి. 605–620 CE * దద్దా II. ప్రశాంతరాగ, సి. 620–650 CE * జయభట II. సి. 650–675 CE * దద్దా III. బహుసహాయ, సి. 675–690 CE * జయభట III. సి. 690–710 CE * అహిరోల్ క్రీ.శ. 710–720 * జయభట IV c. 720–737 CE == మూలాలు == {{Reflist|2}} [[వర్గం:హిందూ రాజవంశాలు]] [[వర్గం:భారతదేశ రాజవంశాలు]] [[వర్గం:గుజరాత్ చరిత్ర]] [[వర్గం:సమీక్షించని అనువాదాలున్న పేజీలు]] qn7yx5s4np42c6pe78cfq1a1klv6ktl 1 503256 4907868 2026-07-18T15:53:44Z ~2026-40538-62 151937 [[WP:AES|←]]Created page with ' Awarded as *National best female actress (lead roll)* declared on 18-07-2026. Congratulations *Yaamee goutham*. Avadhuta kutumbamu.' 4907868 wikitext text/x-wiki Awarded as *National best female actress (lead roll)* declared on 18-07-2026. Congratulations *Yaamee goutham*. Avadhuta kutumbamu. 6o1k5xnjub7cr5nix39v99dbzj0ncaf 0 503257 4907881 2026-07-18T17:00:41Z Pranayraj1985 29393 "[[:en:Special:Redirect/revision/1349178211|Narayan Seva Sansthan]]" పేజీని అనువదించి సృష్టించారు 4907881 wikitext text/x-wiki {{Infobox organisation|image=Narayan Seva Sansthan-Logo.png|image_alt=Narayan Seva Sansthan Logo|name=Narayan Seva Sansthan|abbreviation=|founded=1985|founder=Kailash Chandra Agarwal "Manav"|type=[[Not for profit]]|status=|purpose=Social welfare|headquarters=Udaipur, Rajasthan, India|location=Udaipur|region_served=India, US, UK, Canada, South Africa, Sydney, Bahrain, Antwerp, Botswana, Ontario, Congo, Dubai, Paris{{citation needed|date=September 2015}}|membership=|language=|leader_title=|key_people=Prashant Agarwal|main_organ=|affiliations=|num_staff=More than 1000|num_volunteers=|budget=|website={{URL|https://www.narayanseva.org}}|remarks=}}'''నారాయణ్ సేవా సంస్థాన్''' అనేది భారతదేశంలోని [[ఉదయ్‌పూర్ (రాజస్థాన్)|రాజస్థాన్‌లోని ఉదయ్‌పూర్‌లో]] ఉన్న ఒక లాభాపేక్ష లేని స్వచ్ఛంద సంస్థ.<ref name="Narayan Reference23">{{Cite news|url=https://www.mydigitalfc.com/brand/narayan-seva-sansthan-emerges-big-brand|title=Narayan Seva Sansthan emerges as a big brand|last=Mukherjee|first=Ritwik|date=20 June 2018|access-date=8 March 2021|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190619100758/http://www.mydigitalfc.com/brand/narayan-seva-sansthan-emerges-big-brand|archive-date=19 June 2019|publisher=Financial Chronicle}}</ref> ఇది మతం, ప్రాంతం, కులం, జాతి లేదా లింగ భేదం లేకుండా పోలియో బాధితుల చికిత్స, పునరావాస రంగంలో పరోపకార సేవలను అందించడంలో ప్రసిద్ధి చెందింది.<ref name=":2">{{Cite web|title=Narayan seva sansthan (narayann seva sansthan)|url=http://www.euronews.com/2015/04/04/narayan-seva-sansthan-narayann-seva-sansthan/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150618192905/http://www.euronews.com/2015/04/04/narayan-seva-sansthan-narayann-seva-sansthan/|archive-date=18 June 2015|access-date=18 June 2015|website=euronews.com|publisher=euronews}}</ref> దీనిని 23 అక్టోబర్ 1985న వ్యవస్థాపక చైర్మన్ కైలాష్ అగర్వాల్ స్థాపించారు.<ref name="Narayan Reference23" /> ఈ ఎన్జీఓ నిరుపేద ప్రజలకు, వికలాంగుల వర్గానికి సహాయం చేస్తూ, వారిని ఉన్నత స్థాయికి తీసుకువచ్చి ప్రధాన స్రవంతి సమాజంలోకి తీసుకువస్తోంది. ఈ ఎన్జీఓ భారతదేశంలోని 480 శాఖలలో, ప్రపంచంలోని ఇతర ప్రాంతాలలో 49 శాఖలలో వైకల్యాల నిర్ధారణ, చికిత్స, పునరావాసంలో సహాయం చేస్తోంది, అలాగే శారీరక వైకల్యాలను మెరుగుపరచడం, సామాజిక-ఆర్థిక పునరావాస సమస్యలను పరిష్కరిస్తోంది.<ref name=":022">{{Cite magazine|last=Harshita Pathak|date=January 10, 2019|title=This NGO is building a source of income for the differently-abled people|url=https://www.indiatoday.in/education-today/featurephilia/story/this-ngo-is-building-a-source-of-income-for-differently-abled-people-1427988-2019-01-10|magazine=India Today|language=en|access-date=2021-08-15}}</ref> == చరిత్ర == నారాయణ్ సేవా సంస్థాన్ రెండు ఆసుపత్రులు (ఒక్కొక్కటి 800, 300 పడకలు), 30 కేంద్రాలు, 20 ఫిజియోథెరపీ కేంద్రాలు, విదేశాలలో 49 శాఖలను నిర్వహిస్తోంది. వారు 'సేవ', 'సంరక్షణ'కు ప్రతీకగా నిలిచే ఒక ప్రముఖ ఆరోగ్య సంరక్షణ బ్రాండ్‌గా ఎదగడానికి సిద్ధమవుతున్నారు.<ref name="Narayan Reference23">{{Cite news|url=https://www.mydigitalfc.com/brand/narayan-seva-sansthan-emerges-big-brand|title=Narayan Seva Sansthan emerges as a big brand|last=Mukherjee|first=Ritwik|date=20 June 2018|access-date=8 March 2021|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190619100758/http://www.mydigitalfc.com/brand/narayan-seva-sansthan-emerges-big-brand|archive-date=19 June 2019|publisher=Financial Chronicle}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMukherjee2018">Mukherjee, Ritwik (20 June 2018). [https://web.archive.org/web/20190619100758/http://www.mydigitalfc.com/brand/narayan-seva-sansthan-emerges-big-brand "Narayan Seva Sansthan emerges as a big brand"]. Financial Chronicle. Archived from [https://www.mydigitalfc.com/brand/narayan-seva-sansthan-emerges-big-brand the original] on 19 June 2019<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">8 March</span> 2021</span>.</cite></ref> ఈ సంస్థ సమాజంలోని నిరుపేద, బలహీన వర్గాలకు చెందిన వికలాంగుల పునరావాస రంగంలో పనిచేస్తోంది. వారు వైకల్యాల ఉపశమనంపై, వారికి సరైన శారీరక, సామాజిక, ఆర్థిక, వాణిజ్య పునరావాసం అందించడంపై దృష్టి సారించారు. ఈ ఎన్జీఓ ఇప్పుడు దేశవ్యాప్తంగా ప్రతి నగరంలో వికలాంగులను స్వయం సమృద్ధిగా చేయడానికి తన బ్రాండ్ క్రింద ఆసుపత్రులు, ఫిజియోథెరపీ కేంద్రాలు, వికలాంగుల కోసం నైపుణ్యాభివృద్ధి కేంద్రాలు, కృత్రిమ బహుళ అవయవాల వర్క్‌షాప్‌లను ఏర్పాటు చేస్తోంది.<ref name="Narayan Reference23" /> రోగికి, అతనిపై ఆధారపడిన వారికి ఈ సేవలు ఉచితంగా అందించబడతాయి.<ref name="Narayan Reference23" /> అదనంగా, 'సేవ', 'నివారణ' కోసం నిలబడే ఆరోగ్య సంరక్షణ బ్రాండ్‌గా నారాయణ సేవా సంస్థాన్‌ను ప్రోత్సహించే లక్ష్యం, ఉద్దేశ్యానికి అనుగుణంగా, ఈ ఎన్జీఓ "MyNeedHelp ప్రాజెక్ట్" అనే మరో రెండు ప్రతిష్టాత్మక కార్యక్రమాలపై పనిచేస్తోంది, దీనిలో ఇది సేవా సంస్థల నుండి (ఉదాహరణకు, ఆసుపత్రులు, అంబులెన్స్ సేవలు, ధర్మశాల, విద్య, ప్రజా రవాణా మొదలైనవి) సామాజిక డేటాను సంకలనం చేస్తోంది.<ref name="Narayan Reference23" /> ఈ డేటాను ఒక యాప్‌లో ఫీడ్ చేస్తారు, ఈ సమస్యలపై సామాన్యుల ప్రశ్నలకు స్థానిక భాషలలో సమాధానం ఇవ్వడానికి ఒక కాల్ సెంటర్ మద్దతు ఇస్తుంది, ఇది తక్కువ సమయంలో సిద్ధమవుతుంది.<ref name="Narayan Reference23" /> ఈ సంస్థ punyapoint.org అనే డిజిటల్ ప్లాట్‌ఫామ్‌ను కూడా సృష్టిస్తోంది. ఇది వివిధ సామాజిక కార్యక్రమాలపై పనిచేస్తున్న వ్యక్తులను, అజ్ఞాత వ్యక్తులను గుర్తించి, సత్కరిస్తుంది. వారి గొప్ప కార్యకలాపాలకు సామాజిక గుర్తింపు ఇవ్వడం, ఇతరులను కూడా ఇటువంటి కార్యక్రమాలకు ప్రోత్సహించడం, ప్రేరేపించడం దీని లక్ష్యం. దీనిని వివిధ సోషల్ మీడియా ప్లాట్‌ఫామ్‌లలో కూడా ప్రముఖంగా చూపిస్తారు.<ref name="Narayan Reference23" /> 2014లో, వారు ఆఫ్రికాలో, తరువాత భారతదేశంలో రోగ నిర్ధారణ, పంపిణీ శిబిరాలను ప్రారంభించారు. వారు OPD కోసం రోగులను గుర్తించారు, రోగ నిర్ధారణ చేసి, కాలిపర్, కృత్రిమ అవయవాల పంపిణీ కోసం రోగులను కొలిచారు.<ref name=":02">{{Cite web|title=How an Indian NGO, Narayan Seva Sansthan, identified and diagnosed 572 differently abled people in Africa|url=https://www.apnnews.com/how-an-indian-ngo-narayan-sevasansthan-identified-and-diagnosed-572-differently-abled-people-in-africa/|access-date=2021-09-10|language=en-US}}</ref> ఈ NGO గతంలో వికలాంగులుగా నిర్ధారణ అయిన వారికి కృత్రిమ అవయవాలను అందించింది.<ref name=":02" /> ఇ-వ్యర్థాల సహాయంతో వారు వికలాంగులను స్వయం సమృద్ధిగా చేస్తున్నారు.<ref>{{Cite web|title=पुराना स्मार्टफोन दिव्यांग को आत्मनिर्भर बनने में कर सकता है मदद, नारायण सेवा संस्थान की यह है पेशकश|url=https://www.jagran.com/news/national-narayan-seva-sansthan-give-free-operative-surgery-of-disabled-person-19684487.html|access-date=2021-09-10|website=Dainik Jagran|language=hi}}</ref> 2019లో, వారు భారతదేశంలోని అంధుల క్రికెట్ సంఘం, రాజస్థాన్ అంధుల క్రికెట్ సంఘంతో కలిసి జాతీయ అంధుల క్రికెట్ ఛాంపియన్‌షిప్‌ను నిర్వహించారు.<ref>{{Cite web|last=Arya|first=Aakash|date=2019-11-25|title=Narayan Seva Sansthan (NSS) {{!}} Blind Cricket and its challenges in India|url=https://www.sportskeeda.com/cricket/narayan-seva-sansthan-nss-blind-cricket-and-its-challenges-in-india|access-date=2021-08-15|website=www.sportskeeda.com|language=en-us}}</ref> ఈ ఎన్జీఓ వరల్డ్ ఆఫ్ హ్యుమానిటీ సెంటర్‌పై పనిచేస్తోంది, ఇక్కడ వివిధ ఆరోగ్య సమస్యలతో బాధపడుతున్న రోగులు ఉచిత ప్రయోజనాలను పొందవచ్చు, దానిలో భాగం కావచ్చు. ఇది వ్యక్తులను ప్రధాన స్రవంతి సమాజంలో మెరుగైన స్థానానికి తీసుకురావడానికి ఉచిత విద్య, ఆరోగ్య సంరక్షణ & నైపుణ్య శిక్షణను అందించడం ద్వారా సహాయపడుతుంది.<ref>{{Cite web|date=2020-01-27|title=Narayan Seva Sansthan to offer free healthcare and education by setting up World of Humanity Center in Udaipur|url=https://indiaeducationdiary.in/narayan-seva-sansthan-to-offer-free-healthcare-and-education-by-setting-up-world-of-humanity-center-in-udaipur/|access-date=2021-08-15|website=India Education {{!}} Latest Education News {{!}} Global Educational News {{!}} Recent Educational News|language=en-US}}</ref> ఆసుపత్రిలో 450 పడకలు ఉన్నాయి, ఉచిత చికిత్సను అందిస్తోంది.<ref>{{Cite web|title=दिव्यांगों के भविष्य के लिए की जाएगी World Of Humanity की स्थापना|url=https://www.newsnationtv.com/states/rajasthan/divyang-world-of-humanity-center-will-be-establish-on-9-february-in-rajasthan-udaipur-126541.html|access-date=2021-09-08|website=News Nation|language=hi}}</ref> ఈ ప్రాజెక్ట్ అంధులు, చెవిటివారు లేదా మూగవారికి వృత్తి శిక్షణను అందించడంలో కూడా సహాయపడుతుంది. ఈ ఎన్జీఓ మేధోపరంగా వికలాంగులైన అనాథలకు, పేద పిల్లలకు నివాస సౌకర్యాలను అందించి వారిని స్వయం ఆధారితంగా చేస్తుంది.<ref>{{Cite web|last=admin|title=नारायण सेवा संस्थान का उदयपुर में 'वर्ल्ड ऑफ ह्यूमैनिटी' की स्थापना का एलान, दिव्यांग लोगों को निशुल्क स्वास्थ्य सेवा और शिक्षा प्रदान करने का लक्ष्य|url=http://globalharyana.com/narayan-seva-sansthan-announces-the-establishment-of-world-of-humanity-in-udaipur-aims-to-provide-free-healthcare-and-education-to-divyang-people/|access-date=2021-09-10|website=Global Haryana|language=en-US}}</ref> 2020లో లాక్‌డౌన్ సమయంలో, ఈ సంస్థ నగరంలోని ఆటో రిక్షా డ్రైవర్లు, వలసదారులు, స్థానిక నివాసితులు, మురికివాడల నివాసులు, కార్మికుల వంటి అవసరమైన వారికి ఆహారం, బట్టలు మొదలైన సహాయక సామగ్రిని పంపిణీ చేసింది.<ref name=":1">{{Cite web|title=कोरोना वायरस लॉकडाउन के दौरान गरीबों का पेट भर रहा है ये संस्थान|url=https://www.newsnationtv.com/states/rajasthan/corona-virus-lockdown-narayan-seva-sansthan-distribute-food-for-needy-people-in-during-lockdown-137192.html|access-date=2021-09-10|website=News Nation|language=hi}}</ref> వారు వికలాంగులు తయారు చేసిన శానిటైజర్, కోవిడ్-19 నుండి రక్షించడానికి మాస్క్‌లను కూడా పంపిణీ చేశారు, నైపుణ్య శిక్షణను అందించారు.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|date=2020-08-07|title=Skill training For Differently Abled Post Pandemic -|url=https://highereducationplus.com/skill-training-for-differently-abled-post-pandemic/|access-date=2021-09-10|website=Higher Education Plus|language=en}}</ref> ఆగస్టు 2020లో, NSS, భారతీయ బహుళజాతి రెస్టారెంట్ అగ్రిగేటర్, ఫుడ్ డెలివరీ కంపెనీ అయిన [[జొమాటో|Zomato]] తో కలిసి, అస్సాంలో వరదల వల్ల ప్రభావితమైన 1000 కుటుంబాలకు సహాయం అందించింది.<ref>{{Cite web|last=Karki|first=Tripti|date=2020-08-24|title=Zomato Feed India joins hand with NSS to distribute food to 1000 families in Assam flood area|url=https://www.indiatvnews.com/lifestyle/news-zomato-feed-india-joins-hand-with-nss-to-distribute-food-to-1000-families-in-assam-flood-area-644552|access-date=2021-09-27|website=www.indiatvnews.com|language=en}}</ref> == పని == ఈ ఎన్జీఓ వికలాంగ పిల్లలు, పెద్దలకు వారి నైపుణ్యాలను మెరుగుపరుస్తూ, జీవనోపాధి సంపాదించుకోవడానికి ఒక అవకాశాన్ని కల్పిస్తూ మద్దతును అందించింది. వారు స్వయం సమృద్ధిగా ఉండటానికి మద్దతుగా, ఈ ఎన్జీఓ కుట్టుపని శిక్షణ, మొబైల్, కంప్యూటర్ హార్డ్‌వేర్ మరమ్మత్తు, మెహందీ శిక్షణ మొదలైన వివిధ నైపుణ్యాభివృద్ధి కార్యక్రమాలను నిర్వహించింది.<ref name=":2">{{Cite web|title=Narayan seva sansthan (narayann seva sansthan)|url=http://www.euronews.com/2015/04/04/narayan-seva-sansthan-narayann-seva-sansthan/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150618192905/http://www.euronews.com/2015/04/04/narayan-seva-sansthan-narayann-seva-sansthan/|archive-date=18 June 2015|access-date=18 June 2015|website=euronews.com|publisher=euronews}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20150618192905/http://www.euronews.com/2015/04/04/narayan-seva-sansthan-narayann-seva-sansthan/ "Narayan seva sansthan (narayann seva sansthan)"]. ''euronews.com''. euronews. Archived from [http://www.euronews.com/2015/04/04/narayan-seva-sansthan-narayann-seva-sansthan/ the original] on 18 June 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">18 June</span> 2015</span>.</cite></ref> దివ్యాంగుల ప్రతిభను ప్రోత్సహించడానికి నారాయణ్ దివ్యాంగ్ స్పోర్ట్స్ అకాడమీ కూడా ఉంది. వారు టేబుల్ టెన్నిస్, వీల్‌చైర్ బాస్కెట్‌బాల్, వీల్‌చైర్ రగ్బీ, వీల్‌చైర్ టెన్నిస్, ఆర్చరీ, ఫుట్‌బాల్, గోల్‌బాల్, జూడో, పవర్‌లిఫ్టింగ్, షూటింగ్, సిట్టింగ్ వాలీబాల్ వంటి 14 విభిన్న క్రీడలలో పారా-అథ్లెట్లకు శిక్షణ ఇస్తున్నారు, సంబంధిత ఛాంపియన్‌షిప్‌లు, టోర్నమెంట్‌లను నిర్వహిస్తున్నారు.<ref>{{Cite web|last=Arya|first=Aakash|date=2019-11-25|title=Narayan Seva Sansthan (NSS) {{!}} Blind Cricket and its challenges in India|url=https://www.sportskeeda.com/cricket/narayan-seva-sansthan-nss-blind-cricket-and-its-challenges-in-india|access-date=2021-09-10|website=www.sportskeeda.com|language=en-us}}</ref> మరో భాగం నారాయణ్ చిల్డ్రన్ అకాడమీ, ఇది విద్య నాణ్యతను మెరుగుపరచడానికి పేదలకు, అవసరమైన వారికి విద్యను అందిస్తోంది. ఈ సంస్థ జార్జియా సదరన్ యూనివర్సిటీ ప్రొఫెసర్ల నుండి పాఠశాల శిక్షణను కూడా అందిస్తోంది.<ref>{{Cite web|date=2020-01-18|title=How STEM is educating students in four specific disciplines for better approach|url=https://www.asianage.com/business/companies/180120/how-stem-is-educating-students-in-four-specific-disciplines-for-better-approach.html|access-date=2021-09-10|website=The Asian Age}}</ref><ref>{{Cite web|date=2020-01-20|title=How STEM is educating students in four specific disciplines for better approach towards future generation|url=https://english.newstracklive.com/news/how-stem-is-educating-students-in-four-specific-disciplines-for-better-approach-towards-future-generation-sc1-nu-1063977-1.html|access-date=2021-09-10|website=News Track|language=English}}</ref> ఈ ఎన్జీఓ నారాయణ్ సేవా సంస్థాన్ నుండి ఉపాధ్యాయులకు శిక్షణ ఇస్తోంది, సంపూర్ణ విద్యను అందించే అవసరాలను తీర్చడానికి STEMCOE (STEM సెంటర్ ఆఫ్ ఎక్సలెన్స్) పూనుకుంది. వారు క్యాంపస్ లోపల ఆసుపత్రులు, పాఠశాలలు, బ్యాంకులు, పోస్ట్ ఆఫీసులు, ఇతర సౌకర్యాలు, సదుపాయాలతో వికలాంగుల కోసం స్మార్ట్ గ్రామాలను కూడా సృష్టిస్తున్నారు.<ref name="Narayan Reference23">{{Cite news|url=https://www.mydigitalfc.com/brand/narayan-seva-sansthan-emerges-big-brand|title=Narayan Seva Sansthan emerges as a big brand|last=Mukherjee|first=Ritwik|date=20 June 2018|access-date=8 March 2021|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190619100758/http://www.mydigitalfc.com/brand/narayan-seva-sansthan-emerges-big-brand|archive-date=19 June 2019|publisher=Financial Chronicle}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMukherjee2018">Mukherjee, Ritwik (20 June 2018). [https://web.archive.org/web/20190619100758/http://www.mydigitalfc.com/brand/narayan-seva-sansthan-emerges-big-brand "Narayan Seva Sansthan emerges as a big brand"]. Financial Chronicle. Archived from [https://www.mydigitalfc.com/brand/narayan-seva-sansthan-emerges-big-brand the original] on 19 June 2019<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">8 March</span> 2021</span>.</cite></ref> == పునరావాసం == [[కోవిడ్-19 వ్యాధి|కోవిడ్-19]] మహమ్మారి ప్రారంభానికి ముందు, నారాయణ్ సేవా సంస్థాన్ సుమారు 420,250 సవరణ శస్త్రచికిత్సలు, 13,612 కృత్రిమ అవయవాల పంపిణీ శిబిరాలతో పాటు 269803 వీల్‌చైర్‌లను పంపిణీ చేసింది. ఈ ఎన్జీఓ, పీపీఈ కిట్‌లను తయారు చేయడం ద్వారా దివ్యాంగుల సమాజాన్ని ఆర్థికంగా మెరుగుపరచడంలో కూడా పాలుపంచుకుంటోంది. ఈ సంస్థ సామాజిక పునరావాసానికి సహాయం చేస్తోంది, ఇది పోలియోతో బాధపడుతున్న దివ్యాంగ జంటల కోసం ఒక సామూహిక వివాహ కార్యక్రమాన్ని నిర్వహించింది. [[న్యూ ఢిల్లీ|న్యూఢిల్లీలోని]] రామ్‌లీలా మైదాన్‌లో జరిగిన ఈ కార్యక్రమంలో, 92 జంటలు తమ ఊతకర్రలు కనిపించేలా వేదికపైకి నడుస్తూ వివాహం చేసుకున్నారు.<ref name="Schubert Yuasa">{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/92-disabled-couples-tie-knot-at-mass-wedding/articleshow/36632565.cms|title=92 disabled couples tie knot at mass wedding|last=Schubert Yuasa|first=Alisa|date=16 June 2014|work=The Times of India|access-date=18 June 2015|publisher=Bennett, Coleman & Co. Ltd.}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSchubert_Yuasa2014">Schubert Yuasa, Alisa (16 June 2014). [http://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/92-disabled-couples-tie-knot-at-mass-wedding/articleshow/36632565.cms "92 disabled couples tie knot at mass wedding"]. ''The Times of India''. Bennett, Coleman & Co. Ltd<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">18 June</span> 2015</span>.</cite></ref> NGO పథకం కింద సుమారు 2051 దివ్యాంగులు & నిరుపేద జంటలకు వివాహాలు జరిగాయి.<ref>{{Cite web|date=2020-02-06|title=51 Divyang couples to get hitched at 34th Royal mass wedding organised by NSS|url=https://www.asianage.com/business/companies/060220/51-divyang-couples-to-get-hitched-at-34th-royal-mass-wedding-organised-by-nss.html|access-date=2021-09-10|website=The Asian Age}}</ref> NGO పాల్గొంటున్నట్లు కనిపించే ఇతర సామాజిక కార్యకలాపాలు ఫ్యాషన్ & టాలెంట్ షోలు, వ్యసన విముక్తి ప్రచారాలు, రక్తదాన శిబిరాలు, పోలియో పల్స్ ప్రచారాలు, మొబైల్ మెడికల్ వ్యాన్, "భగవాన్ మహావీర్ నిరశ్రిత బాల్‌గ్రా" అనాథాశ్రమం.<ref>{{Cite magazine|date=July 12, 2019|title=This NGO is set to organise Divyang's Got Talent for differently-abled children|url=https://www.indiatoday.in/education-today/news/story/this-ngo-to-organise-divyang-s-got-talent-for-differently-abled-children-1566888-2019-07-11|magazine=India Today|language=en|access-date=2021-09-27}}</ref> == ఈవెంట్లు == 15 జూన్ 2014న, ఇది పోలియోతో బాధపడుతున్న దివ్యాంగ జంటల కోసం ఒక సామూహిక వివాహ కార్యక్రమాన్ని నిర్వహించింది. [[న్యూ ఢిల్లీ|న్యూఢిల్లీలోని]] రామ్‌లీలా మైదాన్‌లో జరిగిన ఈ కార్యక్రమంలో, 92 జంటలు తమ ఊతకర్రలు కనిపించేలా వేదికపైకి నడుస్తూ వివాహం చేసుకున్నారు.<ref name="Schubert Yuasa">{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/92-disabled-couples-tie-knot-at-mass-wedding/articleshow/36632565.cms|title=92 disabled couples tie knot at mass wedding|last=Schubert Yuasa|first=Alisa|date=16 June 2014|work=The Times of India|access-date=18 June 2015|publisher=Bennett, Coleman & Co. Ltd.}}</ref> నారాయణ్ సేవా సంస్థాన్ ద్వారా న్యూఢిల్లీలో 25వ దివ్యాంగ్ వివాహాన్ని జరుపుకుంది.<ref>{{Cite web|last=Ganguly|first=Chawm|title=25th Divyang Vivah in New Delhi by Narayan Seva Sanstha|url=http://corecommunique.com/51378-2/|access-date=23 Jan 2016|publisher=Core Sector Communique}}</ref> ఈ సంస్థ తూర్పు ఆఫ్రికాలోని ఉగాండాలో సుమారు 3000 మంది లబ్ధిదారులతో ఇలాంటి సదుపాయాన్ని ఏర్పాటు చేసింది, ఈ ఆలోచనలను ఇతర ప్రదేశాలలో కూడా పునరావృతం చేయాలని చూస్తోంది. దక్షిణాఫ్రికా రిపబ్లిక్లోని లెనాసియా చెందిన గాయత్రి పరివార్ సంయుక్త సంఘంతో కలిసి నారాయణ్ సేవా సంస్థాన్ 'ఆఫ్రికా సేవా టూర్' అనే ప్రచారాన్ని కూడా నిర్వహించింది. ఈ ప్రచారం 25 ఫిబ్రవరి 2020 నాటి కృత్రిమ అవయవాలు, కాలిపర్ల పంపిణీ కోసం వికలాంగ పిల్లలు, పెద్దల అవసరాలను తీర్చడానికి ఉపయోగపడింది. దక్షిణాఫ్రికా రిపబ్లిక్లోని లెనాసియాలో నిర్వహించిన కేంద్ర ప్రభుత్వ కార్యక్రమం 'ఇండియా ఫర్ హ్యుమానిటీ' తో కలిసి 'ఆఫ్రికా సేవా టూర్' పనిచేసింది.<ref>{{Cite web|date=2020-02-27|title=Differently abled & Underprivileged to get new lease of life under the 'India For Humanity'|url=https://skilloutlook.com/event/differently-abled-underprivileged-to-get-new-lease-of-life-under-the-india-for-humanity|access-date=2021-09-27|website=SkillOutlook.com|language=en-US}}</ref> 2019లో, ఈ ఎన్జీఓ ముంబైలోని జేవీపీడీ మైదానంలో దివ్యాంగ్ టాలెంట్, ఫ్యాషన్ షోను నిర్వహించింది. ఈ కార్యక్రమంలో దివ్య హీరోలు వీల్‌చైర్లు, కాలిపర్‌లు, క్రచెస్, కృత్రిమ అవయవాలతో తమ ప్రతిభను ప్రదర్శించారు. ప్రదర్శనకారులకు ఆటిజం, సెరిబ్రల్ పాల్సీ, పోలియో వంటి వైద్య పరిస్థితులు ఉన్నాయి.<ref name=":022">{{Cite magazine|last=Harshita Pathak|date=January 10, 2019|title=This NGO is building a source of income for the differently-abled people|url=https://www.indiatoday.in/education-today/featurephilia/story/this-ngo-is-building-a-source-of-income-for-differently-abled-people-1427988-2019-01-10|magazine=India Today|language=en|access-date=2021-08-15}}<cite class="citation magazine cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHarshita_Pathak2019">Harshita Pathak (10 January 2019). [https://www.indiatoday.in/education-today/featurephilia/story/this-ngo-is-building-a-source-of-income-for-differently-abled-people-1427988-2019-01-10 "This NGO is building a source of income for the differently-abled people"]. ''India Today''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">15 August</span> 2021</span>.</cite></ref> ఫిబ్రవరి 2021లో, అయోధ్యలోని రామ మందిర ఆలయ నిర్మాణానికి NSS 11 లక్షల రూపాయలు విరాళంగా ఇచ్చింది.<ref>{{Cite web|date=2021-01-28|title=Narayan Seva Sansthan Donates 11 Lakh rupees for Ayodhya Ram Temple|url=https://indiaeducationdiary.in/narayan-seva-sansthan-donates-11-lakh-rupees-for-ayodhya-ram-temple/|access-date=2021-08-15|website=India Education {{!}} Latest Education News {{!}} Global Educational News {{!}} Recent Educational News|language=en-US}}</ref> == అవార్డులు == ఈ ఎన్జీవో 2008లో పద్మశ్రీ అవార్డును, 2016లో 'ఆసియాస్ మోస్ట్ ట్రస్టెడ్ బ్రాండ్ అవార్డు'ను, ఎన్జీవో విభాగంలో క్వాలిటీ మార్క్ అవార్డును అందుకుంది.<ref name=":022">{{Cite magazine|last=Harshita Pathak|date=January 10, 2019|title=This NGO is building a source of income for the differently-abled people|url=https://www.indiatoday.in/education-today/featurephilia/story/this-ngo-is-building-a-source-of-income-for-differently-abled-people-1427988-2019-01-10|magazine=India Today|language=en|access-date=2021-08-15}}<cite class="citation magazine cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHarshita_Pathak2019">Harshita Pathak (10 January 2019). [https://www.indiatoday.in/education-today/featurephilia/story/this-ngo-is-building-a-source-of-income-for-differently-abled-people-1427988-2019-01-10 "This NGO is building a source of income for the differently-abled people"]. ''India Today''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">15 August</span> 2021</span>.</cite></ref> == మూలాలు == {{Reflist}} * {{Official website|http://www.narayanseva.org/}} {{Indian_non-profit}} [[వర్గం:All articles with unsourced statements]] [[వర్గం:1985 స్థాపితాలు]] [[వర్గం:సంస్థలు]] [[వర్గం:రాజస్థాన్]] [[వర్గం:సమీక్షించని అనువాదాలున్న పేజీలు]] hejvclgfnp0gsuhbicmu9d4a9j8x9xf 4907883 4907881 2026-07-18T17:09:05Z Pranayraj1985 29393 4907883 wikitext text/x-wiki {{Infobox organisation | image = Narayan Seva Sansthan-Logo.png | image_alt = నారాయణ్ సేవా సంస్థాన్ లోగో | name = నారాయణ్ సేవా సంస్థాన్ | abbreviation = | founded = 1985 | founder = కైలాష్ చంద్ర అగర్వాల్ "మానవ్" | type = లాభాపేక్ష లేని | status = | purpose = సామాజిక సంక్షేమం | headquarters = [[ఉదయ్‌పూర్ (రాజస్థాన్)|ఉదయ్‌పూర్]], రాజస్థాన్, భారతదేశం | location = [[ఉదయ్‌పూర్ (రాజస్థాన్)|ఉదయ్‌పూర్]] | region_served = భారతదేశం, అమెరికా, యుకె, కెనడా, దక్షిణాఫ్రికా, సిడ్నీ, బహ్రెయిన్, ఆంట్వెర్ప్, బోట్స్వానా, ఒంటారియో, కాంగో, దుబాయ్, పారిస్ | membership = | language = | leader_title = | key_people = ప్రశాంత్ అగర్వాల్ | main_organ = | affiliations = | num_staff = 1000 కంటే ఎక్కువ | num_volunteers = | budget = | website = {{URL|https://www.narayanseva.org}} | remarks = }} '''నారాయణ్ సేవా సంస్థాన్''' అనేది భారతదేశంలోని [[ఉదయ్‌పూర్ (రాజస్థాన్)|రాజస్థాన్‌లోని ఉదయ్‌పూర్‌లో]] ఉన్న ఒక లాభాపేక్ష లేని స్వచ్ఛంద సంస్థ.<ref name="Narayan Reference23">{{Cite news|url=https://www.mydigitalfc.com/brand/narayan-seva-sansthan-emerges-big-brand|title=Narayan Seva Sansthan emerges as a big brand|last=Mukherjee|first=Ritwik|date=20 June 2018|access-date=8 March 2021|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190619100758/http://www.mydigitalfc.com/brand/narayan-seva-sansthan-emerges-big-brand|archive-date=19 June 2019|publisher=Financial Chronicle}}</ref> ఇది మతం, ప్రాంతం, కులం, జాతి లేదా లింగ భేదం లేకుండా పోలియో బాధితుల చికిత్స, పునరావాస రంగంలో పరోపకార సేవలను అందించడంలో ప్రసిద్ధి చెందింది.<ref name=":2">{{Cite web|title=Narayan seva sansthan (narayann seva sansthan)|url=http://www.euronews.com/2015/04/04/narayan-seva-sansthan-narayann-seva-sansthan/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150618192905/http://www.euronews.com/2015/04/04/narayan-seva-sansthan-narayann-seva-sansthan/|archive-date=18 June 2015|access-date=18 June 2015|website=euronews.com|publisher=euronews}}</ref> దీనిని 23 అక్టోబర్ 1985న వ్యవస్థాపక చైర్మన్ కైలాష్ అగర్వాల్ స్థాపించారు.<ref name="Narayan Reference23" /> ఈ ఎన్జీఓ నిరుపేద ప్రజలకు, వికలాంగుల వర్గానికి సహాయం చేస్తూ, వారిని ఉన్నత స్థాయికి తీసుకువచ్చి ప్రధాన స్రవంతి సమాజంలోకి తీసుకువస్తోంది. ఈ ఎన్జీఓ భారతదేశంలోని 480 శాఖలలో, ప్రపంచంలోని ఇతర ప్రాంతాలలో 49 శాఖలలో వైకల్యాల నిర్ధారణ, చికిత్స, పునరావాసంలో సహాయం చేస్తోంది, అలాగే శారీరక వైకల్యాలను మెరుగుపరచడం, సామాజిక-ఆర్థిక పునరావాస సమస్యలను పరిష్కరిస్తోంది.<ref name=":022">{{Cite magazine|last=Harshita Pathak|date=January 10, 2019|title=This NGO is building a source of income for the differently-abled people|url=https://www.indiatoday.in/education-today/featurephilia/story/this-ngo-is-building-a-source-of-income-for-differently-abled-people-1427988-2019-01-10|magazine=India Today|language=en|access-date=2021-08-15}}</ref> == చరిత్ర == నారాయణ్ సేవా సంస్థాన్ రెండు ఆసుపత్రులు (ఒక్కొక్కటి 800, 300 పడకలు), 30 కేంద్రాలు, 20 ఫిజియోథెరపీ కేంద్రాలు, విదేశాలలో 49 శాఖలను నిర్వహిస్తోంది. వారు 'సేవ', 'సంరక్షణ'కు ప్రతీకగా నిలిచే ఒక ప్రముఖ ఆరోగ్య సంరక్షణ బ్రాండ్‌గా ఎదగడానికి సిద్ధమవుతున్నారు.<ref name="Narayan Reference23">{{Cite news|url=https://www.mydigitalfc.com/brand/narayan-seva-sansthan-emerges-big-brand|title=Narayan Seva Sansthan emerges as a big brand|last=Mukherjee|first=Ritwik|date=20 June 2018|access-date=8 March 2021|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190619100758/http://www.mydigitalfc.com/brand/narayan-seva-sansthan-emerges-big-brand|archive-date=19 June 2019|publisher=Financial Chronicle}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMukherjee2018">Mukherjee, Ritwik (20 June 2018). [https://web.archive.org/web/20190619100758/http://www.mydigitalfc.com/brand/narayan-seva-sansthan-emerges-big-brand "Narayan Seva Sansthan emerges as a big brand"]. Financial Chronicle. Archived from [https://www.mydigitalfc.com/brand/narayan-seva-sansthan-emerges-big-brand the original] on 19 June 2019<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">8 March</span> 2021</span>.</cite></ref> ఈ సంస్థ సమాజంలోని నిరుపేద, బలహీన వర్గాలకు చెందిన వికలాంగుల పునరావాస రంగంలో పనిచేస్తోంది. వారు వైకల్యాల ఉపశమనంపై, వారికి సరైన శారీరక, సామాజిక, ఆర్థిక, వాణిజ్య పునరావాసం అందించడంపై దృష్టి సారించారు. ఈ ఎన్జీఓ ఇప్పుడు దేశవ్యాప్తంగా ప్రతి నగరంలో వికలాంగులను స్వయం సమృద్ధిగా చేయడానికి తన బ్రాండ్ క్రింద ఆసుపత్రులు, ఫిజియోథెరపీ కేంద్రాలు, వికలాంగుల కోసం నైపుణ్యాభివృద్ధి కేంద్రాలు, కృత్రిమ బహుళ అవయవాల వర్క్‌షాప్‌లను ఏర్పాటు చేస్తోంది.<ref name="Narayan Reference23" /> రోగికి, అతనిపై ఆధారపడిన వారికి ఈ సేవలు ఉచితంగా అందించబడతాయి.<ref name="Narayan Reference23" /> అదనంగా, 'సేవ', 'నివారణ' కోసం నిలబడే ఆరోగ్య సంరక్షణ బ్రాండ్‌గా నారాయణ సేవా సంస్థాన్‌ను ప్రోత్సహించే లక్ష్యం, ఉద్దేశ్యానికి అనుగుణంగా, ఈ ఎన్జీఓ "MyNeedHelp ప్రాజెక్ట్" అనే మరో రెండు ప్రతిష్టాత్మక కార్యక్రమాలపై పనిచేస్తోంది, దీనిలో ఇది సేవా సంస్థల నుండి (ఉదాహరణకు, ఆసుపత్రులు, అంబులెన్స్ సేవలు, ధర్మశాల, విద్య, ప్రజా రవాణా మొదలైనవి) సామాజిక డేటాను సంకలనం చేస్తోంది.<ref name="Narayan Reference23" /> ఈ డేటాను ఒక యాప్‌లో ఫీడ్ చేస్తారు, ఈ సమస్యలపై సామాన్యుల ప్రశ్నలకు స్థానిక భాషలలో సమాధానం ఇవ్వడానికి ఒక కాల్ సెంటర్ మద్దతు ఇస్తుంది, ఇది తక్కువ సమయంలో సిద్ధమవుతుంది.<ref name="Narayan Reference23" /> ఈ సంస్థ punyapoint.org అనే డిజిటల్ ప్లాట్‌ఫామ్‌ను కూడా సృష్టిస్తోంది. ఇది వివిధ సామాజిక కార్యక్రమాలపై పనిచేస్తున్న వ్యక్తులను, అజ్ఞాత వ్యక్తులను గుర్తించి, సత్కరిస్తుంది. వారి గొప్ప కార్యకలాపాలకు సామాజిక గుర్తింపు ఇవ్వడం, ఇతరులను కూడా ఇటువంటి కార్యక్రమాలకు ప్రోత్సహించడం, ప్రేరేపించడం దీని లక్ష్యం. దీనిని వివిధ సోషల్ మీడియా ప్లాట్‌ఫామ్‌లలో కూడా ప్రముఖంగా చూపిస్తారు.<ref name="Narayan Reference23" /> 2014లో, వారు ఆఫ్రికాలో, తరువాత భారతదేశంలో రోగ నిర్ధారణ, పంపిణీ శిబిరాలను ప్రారంభించారు. వారు OPD కోసం రోగులను గుర్తించారు, రోగ నిర్ధారణ చేసి, కాలిపర్, కృత్రిమ అవయవాల పంపిణీ కోసం రోగులను కొలిచారు.<ref name=":02">{{Cite web|title=How an Indian NGO, Narayan Seva Sansthan, identified and diagnosed 572 differently abled people in Africa|url=https://www.apnnews.com/how-an-indian-ngo-narayan-sevasansthan-identified-and-diagnosed-572-differently-abled-people-in-africa/|access-date=2021-09-10|language=en-US}}</ref> ఈ NGO గతంలో వికలాంగులుగా నిర్ధారణ అయిన వారికి కృత్రిమ అవయవాలను అందించింది.<ref name=":02" /> ఇ-వ్యర్థాల సహాయంతో వారు వికలాంగులను స్వయం సమృద్ధిగా చేస్తున్నారు.<ref>{{Cite web|title=पुराना स्मार्टफोन दिव्यांग को आत्मनिर्भर बनने में कर सकता है मदद, नारायण सेवा संस्थान की यह है पेशकश|url=https://www.jagran.com/news/national-narayan-seva-sansthan-give-free-operative-surgery-of-disabled-person-19684487.html|access-date=2021-09-10|website=Dainik Jagran|language=hi}}</ref> 2019లో, వారు భారతదేశంలోని అంధుల క్రికెట్ సంఘం, రాజస్థాన్ అంధుల క్రికెట్ సంఘంతో కలిసి జాతీయ అంధుల క్రికెట్ ఛాంపియన్‌షిప్‌ను నిర్వహించారు.<ref>{{Cite web|last=Arya|first=Aakash|date=2019-11-25|title=Narayan Seva Sansthan (NSS) {{!}} Blind Cricket and its challenges in India|url=https://www.sportskeeda.com/cricket/narayan-seva-sansthan-nss-blind-cricket-and-its-challenges-in-india|access-date=2021-08-15|website=www.sportskeeda.com|language=en-us}}</ref> ఈ ఎన్జీఓ వరల్డ్ ఆఫ్ హ్యుమానిటీ సెంటర్‌పై పనిచేస్తోంది, ఇక్కడ వివిధ ఆరోగ్య సమస్యలతో బాధపడుతున్న రోగులు ఉచిత ప్రయోజనాలను పొందవచ్చు, దానిలో భాగం కావచ్చు. ఇది వ్యక్తులను ప్రధాన స్రవంతి సమాజంలో మెరుగైన స్థానానికి తీసుకురావడానికి ఉచిత విద్య, ఆరోగ్య సంరక్షణ & నైపుణ్య శిక్షణను అందించడం ద్వారా సహాయపడుతుంది.<ref>{{Cite web|date=2020-01-27|title=Narayan Seva Sansthan to offer free healthcare and education by setting up World of Humanity Center in Udaipur|url=https://indiaeducationdiary.in/narayan-seva-sansthan-to-offer-free-healthcare-and-education-by-setting-up-world-of-humanity-center-in-udaipur/|access-date=2021-08-15|website=India Education {{!}} Latest Education News {{!}} Global Educational News {{!}} Recent Educational News|language=en-US}}</ref> ఆసుపత్రిలో 450 పడకలు ఉన్నాయి, ఉచిత చికిత్సను అందిస్తోంది.<ref>{{Cite web|title=दिव्यांगों के भविष्य के लिए की जाएगी World Of Humanity की स्थापना|url=https://www.newsnationtv.com/states/rajasthan/divyang-world-of-humanity-center-will-be-establish-on-9-february-in-rajasthan-udaipur-126541.html|access-date=2021-09-08|website=News Nation|language=hi}}</ref> ఈ ప్రాజెక్ట్ అంధులు, చెవిటివారు లేదా మూగవారికి వృత్తి శిక్షణను అందించడంలో కూడా సహాయపడుతుంది. ఈ ఎన్జీఓ మేధోపరంగా వికలాంగులైన అనాథలకు, పేద పిల్లలకు నివాస సౌకర్యాలను అందించి వారిని స్వయం ఆధారితంగా చేస్తుంది.<ref>{{Cite web|last=admin|title=नारायण सेवा संस्थान का उदयपुर में 'वर्ल्ड ऑफ ह्यूमैनिटी' की स्थापना का एलान, दिव्यांग लोगों को निशुल्क स्वास्थ्य सेवा और शिक्षा प्रदान करने का लक्ष्य|url=http://globalharyana.com/narayan-seva-sansthan-announces-the-establishment-of-world-of-humanity-in-udaipur-aims-to-provide-free-healthcare-and-education-to-divyang-people/|access-date=2021-09-10|website=Global Haryana|language=en-US}}</ref> 2020లో లాక్‌డౌన్ సమయంలో, ఈ సంస్థ నగరంలోని ఆటో రిక్షా డ్రైవర్లు, వలసదారులు, స్థానిక నివాసితులు, మురికివాడల నివాసులు, కార్మికుల వంటి అవసరమైన వారికి ఆహారం, బట్టలు మొదలైన సహాయక సామగ్రిని పంపిణీ చేసింది.<ref name=":1">{{Cite web|title=कोरोना वायरस लॉकडाउन के दौरान गरीबों का पेट भर रहा है ये संस्थान|url=https://www.newsnationtv.com/states/rajasthan/corona-virus-lockdown-narayan-seva-sansthan-distribute-food-for-needy-people-in-during-lockdown-137192.html|access-date=2021-09-10|website=News Nation|language=hi}}</ref> వారు వికలాంగులు తయారు చేసిన శానిటైజర్, కోవిడ్-19 నుండి రక్షించడానికి మాస్క్‌లను కూడా పంపిణీ చేశారు, నైపుణ్య శిక్షణను అందించారు.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|date=2020-08-07|title=Skill training For Differently Abled Post Pandemic -|url=https://highereducationplus.com/skill-training-for-differently-abled-post-pandemic/|access-date=2021-09-10|website=Higher Education Plus|language=en}}</ref> ఆగస్టు 2020లో, NSS, భారతీయ బహుళజాతి రెస్టారెంట్ అగ్రిగేటర్, ఫుడ్ డెలివరీ కంపెనీ అయిన [[జొమాటో|Zomato]] తో కలిసి, అస్సాంలో వరదల వల్ల ప్రభావితమైన 1000 కుటుంబాలకు సహాయం అందించింది.<ref>{{Cite web|last=Karki|first=Tripti|date=2020-08-24|title=Zomato Feed India joins hand with NSS to distribute food to 1000 families in Assam flood area|url=https://www.indiatvnews.com/lifestyle/news-zomato-feed-india-joins-hand-with-nss-to-distribute-food-to-1000-families-in-assam-flood-area-644552|access-date=2021-09-27|website=www.indiatvnews.com|language=en}}</ref> == పని == ఈ ఎన్జీఓ వికలాంగ పిల్లలు, పెద్దలకు వారి నైపుణ్యాలను మెరుగుపరుస్తూ, జీవనోపాధి సంపాదించుకోవడానికి ఒక అవకాశాన్ని కల్పిస్తూ మద్దతును అందించింది. వారు స్వయం సమృద్ధిగా ఉండటానికి మద్దతుగా, ఈ ఎన్జీఓ కుట్టుపని శిక్షణ, మొబైల్, కంప్యూటర్ హార్డ్‌వేర్ మరమ్మత్తు, మెహందీ శిక్షణ మొదలైన వివిధ నైపుణ్యాభివృద్ధి కార్యక్రమాలను నిర్వహించింది.<ref name=":2">{{Cite web|title=Narayan seva sansthan (narayann seva sansthan)|url=http://www.euronews.com/2015/04/04/narayan-seva-sansthan-narayann-seva-sansthan/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150618192905/http://www.euronews.com/2015/04/04/narayan-seva-sansthan-narayann-seva-sansthan/|archive-date=18 June 2015|access-date=18 June 2015|website=euronews.com|publisher=euronews}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20150618192905/http://www.euronews.com/2015/04/04/narayan-seva-sansthan-narayann-seva-sansthan/ "Narayan seva sansthan (narayann seva sansthan)"]. ''euronews.com''. euronews. Archived from [http://www.euronews.com/2015/04/04/narayan-seva-sansthan-narayann-seva-sansthan/ the original] on 18 June 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">18 June</span> 2015</span>.</cite></ref> దివ్యాంగుల ప్రతిభను ప్రోత్సహించడానికి నారాయణ్ దివ్యాంగ్ స్పోర్ట్స్ అకాడమీ కూడా ఉంది. వారు టేబుల్ టెన్నిస్, వీల్‌చైర్ బాస్కెట్‌బాల్, వీల్‌చైర్ రగ్బీ, వీల్‌చైర్ టెన్నిస్, ఆర్చరీ, ఫుట్‌బాల్, గోల్‌బాల్, జూడో, పవర్‌లిఫ్టింగ్, షూటింగ్, సిట్టింగ్ వాలీబాల్ వంటి 14 విభిన్న క్రీడలలో పారా-అథ్లెట్లకు శిక్షణ ఇస్తున్నారు, సంబంధిత ఛాంపియన్‌షిప్‌లు, టోర్నమెంట్‌లను నిర్వహిస్తున్నారు.<ref>{{Cite web|last=Arya|first=Aakash|date=2019-11-25|title=Narayan Seva Sansthan (NSS) {{!}} Blind Cricket and its challenges in India|url=https://www.sportskeeda.com/cricket/narayan-seva-sansthan-nss-blind-cricket-and-its-challenges-in-india|access-date=2021-09-10|website=www.sportskeeda.com|language=en-us}}</ref> మరో భాగం నారాయణ్ చిల్డ్రన్ అకాడమీ, ఇది విద్య నాణ్యతను మెరుగుపరచడానికి పేదలకు, అవసరమైన వారికి విద్యను అందిస్తోంది. ఈ సంస్థ జార్జియా సదరన్ యూనివర్సిటీ ప్రొఫెసర్ల నుండి పాఠశాల శిక్షణను కూడా అందిస్తోంది.<ref>{{Cite web|date=2020-01-18|title=How STEM is educating students in four specific disciplines for better approach|url=https://www.asianage.com/business/companies/180120/how-stem-is-educating-students-in-four-specific-disciplines-for-better-approach.html|access-date=2021-09-10|website=The Asian Age}}</ref><ref>{{Cite web|date=2020-01-20|title=How STEM is educating students in four specific disciplines for better approach towards future generation|url=https://english.newstracklive.com/news/how-stem-is-educating-students-in-four-specific-disciplines-for-better-approach-towards-future-generation-sc1-nu-1063977-1.html|access-date=2021-09-10|website=News Track|language=English}}</ref> ఈ ఎన్జీఓ నారాయణ్ సేవా సంస్థాన్ నుండి ఉపాధ్యాయులకు శిక్షణ ఇస్తోంది, సంపూర్ణ విద్యను అందించే అవసరాలను తీర్చడానికి STEMCOE (STEM సెంటర్ ఆఫ్ ఎక్సలెన్స్) పూనుకుంది. వారు క్యాంపస్ లోపల ఆసుపత్రులు, పాఠశాలలు, బ్యాంకులు, పోస్ట్ ఆఫీసులు, ఇతర సౌకర్యాలు, సదుపాయాలతో వికలాంగుల కోసం స్మార్ట్ గ్రామాలను కూడా సృష్టిస్తున్నారు.<ref name="Narayan Reference23">{{Cite news|url=https://www.mydigitalfc.com/brand/narayan-seva-sansthan-emerges-big-brand|title=Narayan Seva Sansthan emerges as a big brand|last=Mukherjee|first=Ritwik|date=20 June 2018|access-date=8 March 2021|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190619100758/http://www.mydigitalfc.com/brand/narayan-seva-sansthan-emerges-big-brand|archive-date=19 June 2019|publisher=Financial Chronicle}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMukherjee2018">Mukherjee, Ritwik (20 June 2018). [https://web.archive.org/web/20190619100758/http://www.mydigitalfc.com/brand/narayan-seva-sansthan-emerges-big-brand "Narayan Seva Sansthan emerges as a big brand"]. Financial Chronicle. Archived from [https://www.mydigitalfc.com/brand/narayan-seva-sansthan-emerges-big-brand the original] on 19 June 2019<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">8 March</span> 2021</span>.</cite></ref> == పునరావాసం == [[కోవిడ్-19 వ్యాధి|కోవిడ్-19]] మహమ్మారి ప్రారంభానికి ముందు, నారాయణ్ సేవా సంస్థాన్ సుమారు 420,250 సవరణ శస్త్రచికిత్సలు, 13,612 కృత్రిమ అవయవాల పంపిణీ శిబిరాలతో పాటు 269803 వీల్‌చైర్‌లను పంపిణీ చేసింది. ఈ ఎన్జీఓ, పీపీఈ కిట్‌లను తయారు చేయడం ద్వారా దివ్యాంగుల సమాజాన్ని ఆర్థికంగా మెరుగుపరచడంలో కూడా పాలుపంచుకుంటోంది. ఈ సంస్థ సామాజిక పునరావాసానికి సహాయం చేస్తోంది, ఇది పోలియోతో బాధపడుతున్న దివ్యాంగ జంటల కోసం ఒక సామూహిక వివాహ కార్యక్రమాన్ని నిర్వహించింది. [[న్యూ ఢిల్లీ|న్యూఢిల్లీలోని]] రామ్‌లీలా మైదాన్‌లో జరిగిన ఈ కార్యక్రమంలో, 92 జంటలు తమ ఊతకర్రలు కనిపించేలా వేదికపైకి నడుస్తూ వివాహం చేసుకున్నారు.<ref name="Schubert Yuasa">{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/92-disabled-couples-tie-knot-at-mass-wedding/articleshow/36632565.cms|title=92 disabled couples tie knot at mass wedding|last=Schubert Yuasa|first=Alisa|date=16 June 2014|work=The Times of India|access-date=18 June 2015|publisher=Bennett, Coleman & Co. Ltd.}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSchubert_Yuasa2014">Schubert Yuasa, Alisa (16 June 2014). [http://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/92-disabled-couples-tie-knot-at-mass-wedding/articleshow/36632565.cms "92 disabled couples tie knot at mass wedding"]. ''The Times of India''. Bennett, Coleman & Co. Ltd<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">18 June</span> 2015</span>.</cite></ref> NGO పథకం కింద సుమారు 2051 దివ్యాంగులు & నిరుపేద జంటలకు వివాహాలు జరిగాయి.<ref>{{Cite web|date=2020-02-06|title=51 Divyang couples to get hitched at 34th Royal mass wedding organised by NSS|url=https://www.asianage.com/business/companies/060220/51-divyang-couples-to-get-hitched-at-34th-royal-mass-wedding-organised-by-nss.html|access-date=2021-09-10|website=The Asian Age}}</ref> NGO పాల్గొంటున్నట్లు కనిపించే ఇతర సామాజిక కార్యకలాపాలు ఫ్యాషన్ & టాలెంట్ షోలు, వ్యసన విముక్తి ప్రచారాలు, రక్తదాన శిబిరాలు, పోలియో పల్స్ ప్రచారాలు, మొబైల్ మెడికల్ వ్యాన్, "భగవాన్ మహావీర్ నిరశ్రిత బాల్‌గ్రా" అనాథాశ్రమం.<ref>{{Cite magazine|date=July 12, 2019|title=This NGO is set to organise Divyang's Got Talent for differently-abled children|url=https://www.indiatoday.in/education-today/news/story/this-ngo-to-organise-divyang-s-got-talent-for-differently-abled-children-1566888-2019-07-11|magazine=India Today|language=en|access-date=2021-09-27}}</ref> == ఈవెంట్లు == 15 జూన్ 2014న, ఇది పోలియోతో బాధపడుతున్న దివ్యాంగ జంటల కోసం ఒక సామూహిక వివాహ కార్యక్రమాన్ని నిర్వహించింది. [[న్యూ ఢిల్లీ|న్యూఢిల్లీలోని]] రామ్‌లీలా మైదాన్‌లో జరిగిన ఈ కార్యక్రమంలో, 92 జంటలు తమ ఊతకర్రలు కనిపించేలా వేదికపైకి నడుస్తూ వివాహం చేసుకున్నారు.<ref name="Schubert Yuasa">{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/92-disabled-couples-tie-knot-at-mass-wedding/articleshow/36632565.cms|title=92 disabled couples tie knot at mass wedding|last=Schubert Yuasa|first=Alisa|date=16 June 2014|work=The Times of India|access-date=18 June 2015|publisher=Bennett, Coleman & Co. Ltd.}}</ref> నారాయణ్ సేవా సంస్థాన్ ద్వారా న్యూఢిల్లీలో 25వ దివ్యాంగ్ వివాహాన్ని జరుపుకుంది.<ref>{{Cite web|last=Ganguly|first=Chawm|title=25th Divyang Vivah in New Delhi by Narayan Seva Sanstha|url=http://corecommunique.com/51378-2/|access-date=23 Jan 2016|publisher=Core Sector Communique}}</ref> ఈ సంస్థ తూర్పు ఆఫ్రికాలోని ఉగాండాలో సుమారు 3000 మంది లబ్ధిదారులతో ఇలాంటి సదుపాయాన్ని ఏర్పాటు చేసింది, ఈ ఆలోచనలను ఇతర ప్రదేశాలలో కూడా పునరావృతం చేయాలని చూస్తోంది. దక్షిణాఫ్రికా రిపబ్లిక్లోని లెనాసియా చెందిన గాయత్రి పరివార్ సంయుక్త సంఘంతో కలిసి నారాయణ్ సేవా సంస్థాన్ 'ఆఫ్రికా సేవా టూర్' అనే ప్రచారాన్ని కూడా నిర్వహించింది. ఈ ప్రచారం 25 ఫిబ్రవరి 2020 నాటి కృత్రిమ అవయవాలు, కాలిపర్ల పంపిణీ కోసం వికలాంగ పిల్లలు, పెద్దల అవసరాలను తీర్చడానికి ఉపయోగపడింది. దక్షిణాఫ్రికా రిపబ్లిక్లోని లెనాసియాలో నిర్వహించిన కేంద్ర ప్రభుత్వ కార్యక్రమం 'ఇండియా ఫర్ హ్యుమానిటీ' తో కలిసి 'ఆఫ్రికా సేవా టూర్' పనిచేసింది.<ref>{{Cite web|date=2020-02-27|title=Differently abled & Underprivileged to get new lease of life under the 'India For Humanity'|url=https://skilloutlook.com/event/differently-abled-underprivileged-to-get-new-lease-of-life-under-the-india-for-humanity|access-date=2021-09-27|website=SkillOutlook.com|language=en-US}}</ref> 2019లో, ఈ ఎన్జీఓ ముంబైలోని జేవీపీడీ మైదానంలో దివ్యాంగ్ టాలెంట్, ఫ్యాషన్ షోను నిర్వహించింది. ఈ కార్యక్రమంలో దివ్య హీరోలు వీల్‌చైర్లు, కాలిపర్‌లు, క్రచెస్, కృత్రిమ అవయవాలతో తమ ప్రతిభను ప్రదర్శించారు. ప్రదర్శనకారులకు ఆటిజం, సెరిబ్రల్ పాల్సీ, పోలియో వంటి వైద్య పరిస్థితులు ఉన్నాయి.<ref name=":022">{{Cite magazine|last=Harshita Pathak|date=January 10, 2019|title=This NGO is building a source of income for the differently-abled people|url=https://www.indiatoday.in/education-today/featurephilia/story/this-ngo-is-building-a-source-of-income-for-differently-abled-people-1427988-2019-01-10|magazine=India Today|language=en|access-date=2021-08-15}}<cite class="citation magazine cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHarshita_Pathak2019">Harshita Pathak (10 January 2019). [https://www.indiatoday.in/education-today/featurephilia/story/this-ngo-is-building-a-source-of-income-for-differently-abled-people-1427988-2019-01-10 "This NGO is building a source of income for the differently-abled people"]. ''India Today''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">15 August</span> 2021</span>.</cite></ref> ఫిబ్రవరి 2021లో, అయోధ్యలోని రామ మందిర ఆలయ నిర్మాణానికి NSS 11 లక్షల రూపాయలు విరాళంగా ఇచ్చింది.<ref>{{Cite web|date=2021-01-28|title=Narayan Seva Sansthan Donates 11 Lakh rupees for Ayodhya Ram Temple|url=https://indiaeducationdiary.in/narayan-seva-sansthan-donates-11-lakh-rupees-for-ayodhya-ram-temple/|access-date=2021-08-15|website=India Education {{!}} Latest Education News {{!}} Global Educational News {{!}} Recent Educational News|language=en-US}}</ref> == అవార్డులు == ఈ ఎన్జీవో 2008లో పద్మశ్రీ అవార్డును, 2016లో 'ఆసియాస్ మోస్ట్ ట్రస్టెడ్ బ్రాండ్ అవార్డు'ను, ఎన్జీవో విభాగంలో క్వాలిటీ మార్క్ అవార్డును అందుకుంది.<ref name=":022">{{Cite magazine|last=Harshita Pathak|date=January 10, 2019|title=This NGO is building a source of income for the differently-abled people|url=https://www.indiatoday.in/education-today/featurephilia/story/this-ngo-is-building-a-source-of-income-for-differently-abled-people-1427988-2019-01-10|magazine=India Today|language=en|access-date=2021-08-15}}<cite class="citation magazine cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHarshita_Pathak2019">Harshita Pathak (10 January 2019). [https://www.indiatoday.in/education-today/featurephilia/story/this-ngo-is-building-a-source-of-income-for-differently-abled-people-1427988-2019-01-10 "This NGO is building a source of income for the differently-abled people"]. ''India Today''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">15 August</span> 2021</span>.</cite></ref> == మూలాలు == {{Reflist}} * {{Official website|http://www.narayanseva.org/}} [[వర్గం:All articles with unsourced statements]] [[వర్గం:1985 స్థాపితాలు]] [[వర్గం:సంస్థలు]] [[వర్గం:రాజస్థాన్]] [[వర్గం:సమీక్షించని అనువాదాలున్న పేజీలు]] t4ug1blctcm1r6mk950yk8oer0hk0sq 4907885 4907883 2026-07-18T17:10:01Z Pranayraj1985 29393 4907885 wikitext text/x-wiki {{Infobox organisation | image = Narayan Seva Sansthan-Logo.png | image_alt = నారాయణ్ సేవా సంస్థాన్ లోగో | name = నారాయణ్ సేవా సంస్థాన్ | abbreviation = | founded = 1985 | founder = కైలాష్ చంద్ర అగర్వాల్ "మానవ్" | type = లాభాపేక్ష లేని | status = | purpose = సామాజిక సంక్షేమం | headquarters = [[ఉదయ్‌పూర్ (రాజస్థాన్)|ఉదయ్‌పూర్]], రాజస్థాన్, భారతదేశం | location = [[ఉదయ్‌పూర్ (రాజస్థాన్)|ఉదయ్‌పూర్]] | region_served = భారతదేశం, అమెరికా, యుకె, కెనడా, దక్షిణాఫ్రికా, సిడ్నీ, బహ్రెయిన్, ఆంట్వెర్ప్, బోట్స్వానా, ఒంటారియో, కాంగో, దుబాయ్, పారిస్ | membership = | language = | leader_title = | key_people = ప్రశాంత్ అగర్వాల్ | main_organ = | affiliations = | num_staff = 1000 కంటే ఎక్కువ | num_volunteers = | budget = | website = {{URL|https://www.narayanseva.org}} | remarks = }} '''నారాయణ్ సేవా సంస్థాన్''' అనేది భారతదేశంలోని [[ఉదయ్‌పూర్ (రాజస్థాన్)|రాజస్థాన్‌లోని ఉదయ్‌పూర్‌లో]] ఉన్న ఒక లాభాపేక్ష లేని [[స్వచ్ఛంద సేవాసంస్థలు|స్వచ్ఛంద సంస్థ]].<ref name="Narayan Reference23">{{Cite news|url=https://www.mydigitalfc.com/brand/narayan-seva-sansthan-emerges-big-brand|title=Narayan Seva Sansthan emerges as a big brand|last=Mukherjee|first=Ritwik|date=20 June 2018|access-date=8 March 2021|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190619100758/http://www.mydigitalfc.com/brand/narayan-seva-sansthan-emerges-big-brand|archive-date=19 June 2019|publisher=Financial Chronicle}}</ref> ఇది మతం, ప్రాంతం, కులం, జాతి లేదా లింగ భేదం లేకుండా పోలియో బాధితుల చికిత్స, పునరావాస రంగంలో పరోపకార సేవలను అందించడంలో ప్రసిద్ధి చెందింది.<ref name=":2">{{Cite web|title=Narayan seva sansthan (narayann seva sansthan)|url=http://www.euronews.com/2015/04/04/narayan-seva-sansthan-narayann-seva-sansthan/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150618192905/http://www.euronews.com/2015/04/04/narayan-seva-sansthan-narayann-seva-sansthan/|archive-date=18 June 2015|access-date=18 June 2015|website=euronews.com|publisher=euronews}}</ref> దీనిని 23 అక్టోబర్ 1985న వ్యవస్థాపక చైర్మన్ కైలాష్ అగర్వాల్ స్థాపించారు.<ref name="Narayan Reference23" /> ఈ ఎన్జీఓ నిరుపేద ప్రజలకు, వికలాంగుల వర్గానికి సహాయం చేస్తూ, వారిని ఉన్నత స్థాయికి తీసుకువచ్చి ప్రధాన స్రవంతి సమాజంలోకి తీసుకువస్తోంది. ఈ ఎన్జీఓ భారతదేశంలోని 480 శాఖలలో, ప్రపంచంలోని ఇతర ప్రాంతాలలో 49 శాఖలలో వైకల్యాల నిర్ధారణ, చికిత్స, పునరావాసంలో సహాయం చేస్తోంది, అలాగే శారీరక వైకల్యాలను మెరుగుపరచడం, సామాజిక-ఆర్థిక పునరావాస సమస్యలను పరిష్కరిస్తోంది.<ref name=":022">{{Cite magazine|last=Harshita Pathak|date=January 10, 2019|title=This NGO is building a source of income for the differently-abled people|url=https://www.indiatoday.in/education-today/featurephilia/story/this-ngo-is-building-a-source-of-income-for-differently-abled-people-1427988-2019-01-10|magazine=India Today|language=en|access-date=2021-08-15}}</ref> == చరిత్ర == నారాయణ్ సేవా సంస్థాన్ రెండు ఆసుపత్రులు (ఒక్కొక్కటి 800, 300 పడకలు), 30 కేంద్రాలు, 20 ఫిజియోథెరపీ కేంద్రాలు, విదేశాలలో 49 శాఖలను నిర్వహిస్తోంది. వారు 'సేవ', 'సంరక్షణ'కు ప్రతీకగా నిలిచే ఒక ప్రముఖ ఆరోగ్య సంరక్షణ బ్రాండ్‌గా ఎదగడానికి సిద్ధమవుతున్నారు.<ref name="Narayan Reference23">{{Cite news|url=https://www.mydigitalfc.com/brand/narayan-seva-sansthan-emerges-big-brand|title=Narayan Seva Sansthan emerges as a big brand|last=Mukherjee|first=Ritwik|date=20 June 2018|access-date=8 March 2021|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190619100758/http://www.mydigitalfc.com/brand/narayan-seva-sansthan-emerges-big-brand|archive-date=19 June 2019|publisher=Financial Chronicle}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMukherjee2018">Mukherjee, Ritwik (20 June 2018). [https://web.archive.org/web/20190619100758/http://www.mydigitalfc.com/brand/narayan-seva-sansthan-emerges-big-brand "Narayan Seva Sansthan emerges as a big brand"]. Financial Chronicle. Archived from [https://www.mydigitalfc.com/brand/narayan-seva-sansthan-emerges-big-brand the original] on 19 June 2019<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">8 March</span> 2021</span>.</cite></ref> ఈ సంస్థ సమాజంలోని నిరుపేద, బలహీన వర్గాలకు చెందిన వికలాంగుల పునరావాస రంగంలో పనిచేస్తోంది. వారు వైకల్యాల ఉపశమనంపై, వారికి సరైన శారీరక, సామాజిక, ఆర్థిక, వాణిజ్య పునరావాసం అందించడంపై దృష్టి సారించారు. ఈ ఎన్జీఓ ఇప్పుడు దేశవ్యాప్తంగా ప్రతి నగరంలో వికలాంగులను స్వయం సమృద్ధిగా చేయడానికి తన బ్రాండ్ క్రింద ఆసుపత్రులు, ఫిజియోథెరపీ కేంద్రాలు, వికలాంగుల కోసం నైపుణ్యాభివృద్ధి కేంద్రాలు, కృత్రిమ బహుళ అవయవాల వర్క్‌షాప్‌లను ఏర్పాటు చేస్తోంది.<ref name="Narayan Reference23" /> రోగికి, అతనిపై ఆధారపడిన వారికి ఈ సేవలు ఉచితంగా అందించబడతాయి.<ref name="Narayan Reference23" /> అదనంగా, 'సేవ', 'నివారణ' కోసం నిలబడే ఆరోగ్య సంరక్షణ బ్రాండ్‌గా నారాయణ సేవా సంస్థాన్‌ను ప్రోత్సహించే లక్ష్యం, ఉద్దేశ్యానికి అనుగుణంగా, ఈ ఎన్జీఓ "MyNeedHelp ప్రాజెక్ట్" అనే మరో రెండు ప్రతిష్టాత్మక కార్యక్రమాలపై పనిచేస్తోంది, దీనిలో ఇది సేవా సంస్థల నుండి (ఉదాహరణకు, ఆసుపత్రులు, అంబులెన్స్ సేవలు, ధర్మశాల, విద్య, ప్రజా రవాణా మొదలైనవి) సామాజిక డేటాను సంకలనం చేస్తోంది.<ref name="Narayan Reference23" /> ఈ డేటాను ఒక యాప్‌లో ఫీడ్ చేస్తారు, ఈ సమస్యలపై సామాన్యుల ప్రశ్నలకు స్థానిక భాషలలో సమాధానం ఇవ్వడానికి ఒక కాల్ సెంటర్ మద్దతు ఇస్తుంది, ఇది తక్కువ సమయంలో సిద్ధమవుతుంది.<ref name="Narayan Reference23" /> ఈ సంస్థ punyapoint.org అనే డిజిటల్ ప్లాట్‌ఫామ్‌ను కూడా సృష్టిస్తోంది. ఇది వివిధ సామాజిక కార్యక్రమాలపై పనిచేస్తున్న వ్యక్తులను, అజ్ఞాత వ్యక్తులను గుర్తించి, సత్కరిస్తుంది. వారి గొప్ప కార్యకలాపాలకు సామాజిక గుర్తింపు ఇవ్వడం, ఇతరులను కూడా ఇటువంటి కార్యక్రమాలకు ప్రోత్సహించడం, ప్రేరేపించడం దీని లక్ష్యం. దీనిని వివిధ సోషల్ మీడియా ప్లాట్‌ఫామ్‌లలో కూడా ప్రముఖంగా చూపిస్తారు.<ref name="Narayan Reference23" /> 2014లో, వారు ఆఫ్రికాలో, తరువాత భారతదేశంలో రోగ నిర్ధారణ, పంపిణీ శిబిరాలను ప్రారంభించారు. వారు OPD కోసం రోగులను గుర్తించారు, రోగ నిర్ధారణ చేసి, కాలిపర్, కృత్రిమ అవయవాల పంపిణీ కోసం రోగులను కొలిచారు.<ref name=":02">{{Cite web|title=How an Indian NGO, Narayan Seva Sansthan, identified and diagnosed 572 differently abled people in Africa|url=https://www.apnnews.com/how-an-indian-ngo-narayan-sevasansthan-identified-and-diagnosed-572-differently-abled-people-in-africa/|access-date=2021-09-10|language=en-US}}</ref> ఈ NGO గతంలో వికలాంగులుగా నిర్ధారణ అయిన వారికి కృత్రిమ అవయవాలను అందించింది.<ref name=":02" /> ఇ-వ్యర్థాల సహాయంతో వారు వికలాంగులను స్వయం సమృద్ధిగా చేస్తున్నారు.<ref>{{Cite web|title=पुराना स्मार्टफोन दिव्यांग को आत्मनिर्भर बनने में कर सकता है मदद, नारायण सेवा संस्थान की यह है पेशकश|url=https://www.jagran.com/news/national-narayan-seva-sansthan-give-free-operative-surgery-of-disabled-person-19684487.html|access-date=2021-09-10|website=Dainik Jagran|language=hi}}</ref> 2019లో, వారు భారతదేశంలోని అంధుల క్రికెట్ సంఘం, రాజస్థాన్ అంధుల క్రికెట్ సంఘంతో కలిసి జాతీయ అంధుల క్రికెట్ ఛాంపియన్‌షిప్‌ను నిర్వహించారు.<ref>{{Cite web|last=Arya|first=Aakash|date=2019-11-25|title=Narayan Seva Sansthan (NSS) {{!}} Blind Cricket and its challenges in India|url=https://www.sportskeeda.com/cricket/narayan-seva-sansthan-nss-blind-cricket-and-its-challenges-in-india|access-date=2021-08-15|website=www.sportskeeda.com|language=en-us}}</ref> ఈ ఎన్జీఓ వరల్డ్ ఆఫ్ హ్యుమానిటీ సెంటర్‌పై పనిచేస్తోంది, ఇక్కడ వివిధ ఆరోగ్య సమస్యలతో బాధపడుతున్న రోగులు ఉచిత ప్రయోజనాలను పొందవచ్చు, దానిలో భాగం కావచ్చు. ఇది వ్యక్తులను ప్రధాన స్రవంతి సమాజంలో మెరుగైన స్థానానికి తీసుకురావడానికి ఉచిత విద్య, ఆరోగ్య సంరక్షణ & నైపుణ్య శిక్షణను అందించడం ద్వారా సహాయపడుతుంది.<ref>{{Cite web|date=2020-01-27|title=Narayan Seva Sansthan to offer free healthcare and education by setting up World of Humanity Center in Udaipur|url=https://indiaeducationdiary.in/narayan-seva-sansthan-to-offer-free-healthcare-and-education-by-setting-up-world-of-humanity-center-in-udaipur/|access-date=2021-08-15|website=India Education {{!}} Latest Education News {{!}} Global Educational News {{!}} Recent Educational News|language=en-US}}</ref> ఆసుపత్రిలో 450 పడకలు ఉన్నాయి, ఉచిత చికిత్సను అందిస్తోంది.<ref>{{Cite web|title=दिव्यांगों के भविष्य के लिए की जाएगी World Of Humanity की स्थापना|url=https://www.newsnationtv.com/states/rajasthan/divyang-world-of-humanity-center-will-be-establish-on-9-february-in-rajasthan-udaipur-126541.html|access-date=2021-09-08|website=News Nation|language=hi}}</ref> ఈ ప్రాజెక్ట్ అంధులు, చెవిటివారు లేదా మూగవారికి వృత్తి శిక్షణను అందించడంలో కూడా సహాయపడుతుంది. ఈ ఎన్జీఓ మేధోపరంగా వికలాంగులైన అనాథలకు, పేద పిల్లలకు నివాస సౌకర్యాలను అందించి వారిని స్వయం ఆధారితంగా చేస్తుంది.<ref>{{Cite web|last=admin|title=नारायण सेवा संस्थान का उदयपुर में 'वर्ल्ड ऑफ ह्यूमैनिटी' की स्थापना का एलान, दिव्यांग लोगों को निशुल्क स्वास्थ्य सेवा और शिक्षा प्रदान करने का लक्ष्य|url=http://globalharyana.com/narayan-seva-sansthan-announces-the-establishment-of-world-of-humanity-in-udaipur-aims-to-provide-free-healthcare-and-education-to-divyang-people/|access-date=2021-09-10|website=Global Haryana|language=en-US}}</ref> 2020లో లాక్‌డౌన్ సమయంలో, ఈ సంస్థ నగరంలోని ఆటో రిక్షా డ్రైవర్లు, వలసదారులు, స్థానిక నివాసితులు, మురికివాడల నివాసులు, కార్మికుల వంటి అవసరమైన వారికి ఆహారం, బట్టలు మొదలైన సహాయక సామగ్రిని పంపిణీ చేసింది.<ref name=":1">{{Cite web|title=कोरोना वायरस लॉकडाउन के दौरान गरीबों का पेट भर रहा है ये संस्थान|url=https://www.newsnationtv.com/states/rajasthan/corona-virus-lockdown-narayan-seva-sansthan-distribute-food-for-needy-people-in-during-lockdown-137192.html|access-date=2021-09-10|website=News Nation|language=hi}}</ref> వారు వికలాంగులు తయారు చేసిన శానిటైజర్, కోవిడ్-19 నుండి రక్షించడానికి మాస్క్‌లను కూడా పంపిణీ చేశారు, నైపుణ్య శిక్షణను అందించారు.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|date=2020-08-07|title=Skill training For Differently Abled Post Pandemic -|url=https://highereducationplus.com/skill-training-for-differently-abled-post-pandemic/|access-date=2021-09-10|website=Higher Education Plus|language=en}}</ref> ఆగస్టు 2020లో, NSS, భారతీయ బహుళజాతి రెస్టారెంట్ అగ్రిగేటర్, ఫుడ్ డెలివరీ కంపెనీ అయిన [[జొమాటో|Zomato]] తో కలిసి, అస్సాంలో వరదల వల్ల ప్రభావితమైన 1000 కుటుంబాలకు సహాయం అందించింది.<ref>{{Cite web|last=Karki|first=Tripti|date=2020-08-24|title=Zomato Feed India joins hand with NSS to distribute food to 1000 families in Assam flood area|url=https://www.indiatvnews.com/lifestyle/news-zomato-feed-india-joins-hand-with-nss-to-distribute-food-to-1000-families-in-assam-flood-area-644552|access-date=2021-09-27|website=www.indiatvnews.com|language=en}}</ref> == పని == ఈ ఎన్జీఓ వికలాంగ పిల్లలు, పెద్దలకు వారి నైపుణ్యాలను మెరుగుపరుస్తూ, జీవనోపాధి సంపాదించుకోవడానికి ఒక అవకాశాన్ని కల్పిస్తూ మద్దతును అందించింది. వారు స్వయం సమృద్ధిగా ఉండటానికి మద్దతుగా, ఈ ఎన్జీఓ కుట్టుపని శిక్షణ, మొబైల్, కంప్యూటర్ హార్డ్‌వేర్ మరమ్మత్తు, మెహందీ శిక్షణ మొదలైన వివిధ నైపుణ్యాభివృద్ధి కార్యక్రమాలను నిర్వహించింది.<ref name=":2">{{Cite web|title=Narayan seva sansthan (narayann seva sansthan)|url=http://www.euronews.com/2015/04/04/narayan-seva-sansthan-narayann-seva-sansthan/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150618192905/http://www.euronews.com/2015/04/04/narayan-seva-sansthan-narayann-seva-sansthan/|archive-date=18 June 2015|access-date=18 June 2015|website=euronews.com|publisher=euronews}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20150618192905/http://www.euronews.com/2015/04/04/narayan-seva-sansthan-narayann-seva-sansthan/ "Narayan seva sansthan (narayann seva sansthan)"]. ''euronews.com''. euronews. Archived from [http://www.euronews.com/2015/04/04/narayan-seva-sansthan-narayann-seva-sansthan/ the original] on 18 June 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">18 June</span> 2015</span>.</cite></ref> దివ్యాంగుల ప్రతిభను ప్రోత్సహించడానికి నారాయణ్ దివ్యాంగ్ స్పోర్ట్స్ అకాడమీ కూడా ఉంది. వారు టేబుల్ టెన్నిస్, వీల్‌చైర్ బాస్కెట్‌బాల్, వీల్‌చైర్ రగ్బీ, వీల్‌చైర్ టెన్నిస్, ఆర్చరీ, ఫుట్‌బాల్, గోల్‌బాల్, జూడో, పవర్‌లిఫ్టింగ్, షూటింగ్, సిట్టింగ్ వాలీబాల్ వంటి 14 విభిన్న క్రీడలలో పారా-అథ్లెట్లకు శిక్షణ ఇస్తున్నారు, సంబంధిత ఛాంపియన్‌షిప్‌లు, టోర్నమెంట్‌లను నిర్వహిస్తున్నారు.<ref>{{Cite web|last=Arya|first=Aakash|date=2019-11-25|title=Narayan Seva Sansthan (NSS) {{!}} Blind Cricket and its challenges in India|url=https://www.sportskeeda.com/cricket/narayan-seva-sansthan-nss-blind-cricket-and-its-challenges-in-india|access-date=2021-09-10|website=www.sportskeeda.com|language=en-us}}</ref> మరో భాగం నారాయణ్ చిల్డ్రన్ అకాడమీ, ఇది విద్య నాణ్యతను మెరుగుపరచడానికి పేదలకు, అవసరమైన వారికి విద్యను అందిస్తోంది. ఈ సంస్థ జార్జియా సదరన్ యూనివర్సిటీ ప్రొఫెసర్ల నుండి పాఠశాల శిక్షణను కూడా అందిస్తోంది.<ref>{{Cite web|date=2020-01-18|title=How STEM is educating students in four specific disciplines for better approach|url=https://www.asianage.com/business/companies/180120/how-stem-is-educating-students-in-four-specific-disciplines-for-better-approach.html|access-date=2021-09-10|website=The Asian Age}}</ref><ref>{{Cite web|date=2020-01-20|title=How STEM is educating students in four specific disciplines for better approach towards future generation|url=https://english.newstracklive.com/news/how-stem-is-educating-students-in-four-specific-disciplines-for-better-approach-towards-future-generation-sc1-nu-1063977-1.html|access-date=2021-09-10|website=News Track|language=English}}</ref> ఈ ఎన్జీఓ నారాయణ్ సేవా సంస్థాన్ నుండి ఉపాధ్యాయులకు శిక్షణ ఇస్తోంది, సంపూర్ణ విద్యను అందించే అవసరాలను తీర్చడానికి STEMCOE (STEM సెంటర్ ఆఫ్ ఎక్సలెన్స్) పూనుకుంది. వారు క్యాంపస్ లోపల ఆసుపత్రులు, పాఠశాలలు, బ్యాంకులు, పోస్ట్ ఆఫీసులు, ఇతర సౌకర్యాలు, సదుపాయాలతో వికలాంగుల కోసం స్మార్ట్ గ్రామాలను కూడా సృష్టిస్తున్నారు.<ref name="Narayan Reference23">{{Cite news|url=https://www.mydigitalfc.com/brand/narayan-seva-sansthan-emerges-big-brand|title=Narayan Seva Sansthan emerges as a big brand|last=Mukherjee|first=Ritwik|date=20 June 2018|access-date=8 March 2021|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190619100758/http://www.mydigitalfc.com/brand/narayan-seva-sansthan-emerges-big-brand|archive-date=19 June 2019|publisher=Financial Chronicle}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMukherjee2018">Mukherjee, Ritwik (20 June 2018). [https://web.archive.org/web/20190619100758/http://www.mydigitalfc.com/brand/narayan-seva-sansthan-emerges-big-brand "Narayan Seva Sansthan emerges as a big brand"]. Financial Chronicle. Archived from [https://www.mydigitalfc.com/brand/narayan-seva-sansthan-emerges-big-brand the original] on 19 June 2019<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">8 March</span> 2021</span>.</cite></ref> == పునరావాసం == [[కోవిడ్-19 వ్యాధి|కోవిడ్-19]] మహమ్మారి ప్రారంభానికి ముందు, నారాయణ్ సేవా సంస్థాన్ సుమారు 420,250 సవరణ శస్త్రచికిత్సలు, 13,612 కృత్రిమ అవయవాల పంపిణీ శిబిరాలతో పాటు 269803 వీల్‌చైర్‌లను పంపిణీ చేసింది. ఈ ఎన్జీఓ, పీపీఈ కిట్‌లను తయారు చేయడం ద్వారా దివ్యాంగుల సమాజాన్ని ఆర్థికంగా మెరుగుపరచడంలో కూడా పాలుపంచుకుంటోంది. ఈ సంస్థ సామాజిక పునరావాసానికి సహాయం చేస్తోంది, ఇది పోలియోతో బాధపడుతున్న దివ్యాంగ జంటల కోసం ఒక సామూహిక వివాహ కార్యక్రమాన్ని నిర్వహించింది. [[న్యూ ఢిల్లీ|న్యూఢిల్లీలోని]] రామ్‌లీలా మైదాన్‌లో జరిగిన ఈ కార్యక్రమంలో, 92 జంటలు తమ ఊతకర్రలు కనిపించేలా వేదికపైకి నడుస్తూ వివాహం చేసుకున్నారు.<ref name="Schubert Yuasa">{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/92-disabled-couples-tie-knot-at-mass-wedding/articleshow/36632565.cms|title=92 disabled couples tie knot at mass wedding|last=Schubert Yuasa|first=Alisa|date=16 June 2014|work=The Times of India|access-date=18 June 2015|publisher=Bennett, Coleman & Co. Ltd.}}</ref> NGO పథకం కింద సుమారు 2051 దివ్యాంగులు & నిరుపేద జంటలకు వివాహాలు జరిగాయి.<ref>{{Cite web|date=2020-02-06|title=51 Divyang couples to get hitched at 34th Royal mass wedding organised by NSS|url=https://www.asianage.com/business/companies/060220/51-divyang-couples-to-get-hitched-at-34th-royal-mass-wedding-organised-by-nss.html|access-date=2021-09-10|website=The Asian Age}}</ref> NGO పాల్గొంటున్నట్లు కనిపించే ఇతర సామాజిక కార్యకలాపాలు ఫ్యాషన్ & టాలెంట్ షోలు, వ్యసన విముక్తి ప్రచారాలు, రక్తదాన శిబిరాలు, పోలియో పల్స్ ప్రచారాలు, మొబైల్ మెడికల్ వ్యాన్, "భగవాన్ మహావీర్ నిరశ్రిత బాల్‌గ్రా" అనాథాశ్రమం.<ref>{{Cite magazine|date=July 12, 2019|title=This NGO is set to organise Divyang's Got Talent for differently-abled children|url=https://www.indiatoday.in/education-today/news/story/this-ngo-to-organise-divyang-s-got-talent-for-differently-abled-children-1566888-2019-07-11|magazine=India Today|language=en|access-date=2021-09-27}}</ref> == ఈవెంట్లు == 15 జూన్ 2014న, ఇది పోలియోతో బాధపడుతున్న దివ్యాంగ జంటల కోసం ఒక సామూహిక వివాహ కార్యక్రమాన్ని నిర్వహించింది. [[న్యూ ఢిల్లీ|న్యూఢిల్లీలోని]] రామ్‌లీలా మైదాన్‌లో జరిగిన ఈ కార్యక్రమంలో, 92 జంటలు తమ ఊతకర్రలు కనిపించేలా వేదికపైకి నడుస్తూ వివాహం చేసుకున్నారు.<ref name="Schubert Yuasa">{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/92-disabled-couples-tie-knot-at-mass-wedding/articleshow/36632565.cms|title=92 disabled couples tie knot at mass wedding|last=Schubert Yuasa|first=Alisa|date=16 June 2014|work=The Times of India|access-date=18 June 2015|publisher=Bennett, Coleman & Co. Ltd.}}</ref> నారాయణ్ సేవా సంస్థాన్ ద్వారా న్యూఢిల్లీలో 25వ దివ్యాంగ్ వివాహాన్ని జరుపుకుంది.<ref>{{Cite web|last=Ganguly|first=Chawm|title=25th Divyang Vivah in New Delhi by Narayan Seva Sanstha|url=http://corecommunique.com/51378-2/|access-date=23 Jan 2016|publisher=Core Sector Communique}}</ref> ఈ సంస్థ తూర్పు ఆఫ్రికాలోని ఉగాండాలో సుమారు 3000 మంది లబ్ధిదారులతో ఇలాంటి సదుపాయాన్ని ఏర్పాటు చేసింది, ఈ ఆలోచనలను ఇతర ప్రదేశాలలో కూడా పునరావృతం చేయాలని చూస్తోంది. దక్షిణాఫ్రికా రిపబ్లిక్లోని లెనాసియా చెందిన గాయత్రి పరివార్ సంయుక్త సంఘంతో కలిసి నారాయణ్ సేవా సంస్థాన్ 'ఆఫ్రికా సేవా టూర్' అనే ప్రచారాన్ని కూడా నిర్వహించింది. ఈ ప్రచారం 25 ఫిబ్రవరి 2020 నాటి కృత్రిమ అవయవాలు, కాలిపర్ల పంపిణీ కోసం వికలాంగ పిల్లలు, పెద్దల అవసరాలను తీర్చడానికి ఉపయోగపడింది. దక్షిణాఫ్రికా రిపబ్లిక్లోని లెనాసియాలో నిర్వహించిన కేంద్ర ప్రభుత్వ కార్యక్రమం 'ఇండియా ఫర్ హ్యుమానిటీ' తో కలిసి 'ఆఫ్రికా సేవా టూర్' పనిచేసింది.<ref>{{Cite web|date=2020-02-27|title=Differently abled & Underprivileged to get new lease of life under the 'India For Humanity'|url=https://skilloutlook.com/event/differently-abled-underprivileged-to-get-new-lease-of-life-under-the-india-for-humanity|access-date=2021-09-27|website=SkillOutlook.com|language=en-US}}</ref> 2019లో, ఈ ఎన్జీఓ ముంబైలోని జేవీపీడీ మైదానంలో దివ్యాంగ్ టాలెంట్, ఫ్యాషన్ షోను నిర్వహించింది. ఈ కార్యక్రమంలో దివ్య హీరోలు వీల్‌చైర్లు, కాలిపర్‌లు, క్రచెస్, కృత్రిమ అవయవాలతో తమ ప్రతిభను ప్రదర్శించారు. ప్రదర్శనకారులకు ఆటిజం, సెరిబ్రల్ పాల్సీ, పోలియో వంటి వైద్య పరిస్థితులు ఉన్నాయి.<ref name=":022">{{Cite magazine|last=Harshita Pathak|date=January 10, 2019|title=This NGO is building a source of income for the differently-abled people|url=https://www.indiatoday.in/education-today/featurephilia/story/this-ngo-is-building-a-source-of-income-for-differently-abled-people-1427988-2019-01-10|magazine=India Today|language=en|access-date=2021-08-15}}<cite class="citation magazine cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHarshita_Pathak2019">Harshita Pathak (10 January 2019). [https://www.indiatoday.in/education-today/featurephilia/story/this-ngo-is-building-a-source-of-income-for-differently-abled-people-1427988-2019-01-10 "This NGO is building a source of income for the differently-abled people"]. ''India Today''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">15 August</span> 2021</span>.</cite></ref> ఫిబ్రవరి 2021లో, అయోధ్యలోని రామ మందిర ఆలయ నిర్మాణానికి NSS 11 లక్షల రూపాయలు విరాళంగా ఇచ్చింది.<ref>{{Cite web|date=2021-01-28|title=Narayan Seva Sansthan Donates 11 Lakh rupees for Ayodhya Ram Temple|url=https://indiaeducationdiary.in/narayan-seva-sansthan-donates-11-lakh-rupees-for-ayodhya-ram-temple/|access-date=2021-08-15|website=India Education {{!}} Latest Education News {{!}} Global Educational News {{!}} Recent Educational News|language=en-US}}</ref> == అవార్డులు == ఈ ఎన్జీవో 2008లో పద్మశ్రీ అవార్డును, 2016లో 'ఆసియాస్ మోస్ట్ ట్రస్టెడ్ బ్రాండ్ అవార్డు'ను, ఎన్జీవో విభాగంలో క్వాలిటీ మార్క్ అవార్డును అందుకుంది.<ref name=":022">{{Cite magazine|last=Harshita Pathak|date=January 10, 2019|title=This NGO is building a source of income for the differently-abled people|url=https://www.indiatoday.in/education-today/featurephilia/story/this-ngo-is-building-a-source-of-income-for-differently-abled-people-1427988-2019-01-10|magazine=India Today|language=en|access-date=2021-08-15}}<cite class="citation magazine cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHarshita_Pathak2019">Harshita Pathak (10 January 2019). [https://www.indiatoday.in/education-today/featurephilia/story/this-ngo-is-building-a-source-of-income-for-differently-abled-people-1427988-2019-01-10 "This NGO is building a source of income for the differently-abled people"]. ''India Today''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">15 August</span> 2021</span>.</cite></ref> == మూలాలు == {{Reflist}} * {{Official website|http://www.narayanseva.org/}} [[వర్గం:All articles with unsourced statements]] [[వర్గం:1985 స్థాపితాలు]] [[వర్గం:సంస్థలు]] [[వర్గం:రాజస్థాన్]] [[వర్గం:సమీక్షించని అనువాదాలున్న పేజీలు]] 01kz2xecg67ejqbcqw6fdnx60ogyalt 4907887 4907885 2026-07-18T17:10:51Z Pranayraj1985 29393 Filled in 0 bare reference(s) with reFill 2 4907887 wikitext text/x-wiki {{Infobox organisation | image = Narayan Seva Sansthan-Logo.png | image_alt = నారాయణ్ సేవా సంస్థాన్ లోగో | name = నారాయణ్ సేవా సంస్థాన్ | abbreviation = | founded = 1985 | founder = కైలాష్ చంద్ర అగర్వాల్ "మానవ్" | type = లాభాపేక్ష లేని | status = | purpose = సామాజిక సంక్షేమం | headquarters = [[ఉదయ్‌పూర్ (రాజస్థాన్)|ఉదయ్‌పూర్]], రాజస్థాన్, భారతదేశం | location = [[ఉదయ్‌పూర్ (రాజస్థాన్)|ఉదయ్‌పూర్]] | region_served = భారతదేశం, అమెరికా, యుకె, కెనడా, దక్షిణాఫ్రికా, సిడ్నీ, బహ్రెయిన్, ఆంట్వెర్ప్, బోట్స్వానా, ఒంటారియో, కాంగో, దుబాయ్, పారిస్ | membership = | language = | leader_title = | key_people = ప్రశాంత్ అగర్వాల్ | main_organ = | affiliations = | num_staff = 1000 కంటే ఎక్కువ | num_volunteers = | budget = | website = {{URL|https://www.narayanseva.org}} | remarks = }} '''నారాయణ్ సేవా సంస్థాన్''' అనేది భారతదేశంలోని [[ఉదయ్‌పూర్ (రాజస్థాన్)|రాజస్థాన్‌లోని ఉదయ్‌పూర్‌లో]] ఉన్న ఒక లాభాపేక్ష లేని [[స్వచ్ఛంద సేవాసంస్థలు|స్వచ్ఛంద సంస్థ]].<ref name="Narayan Reference23">{{Cite news|url=https://www.mydigitalfc.com/brand/narayan-seva-sansthan-emerges-big-brand|title=Narayan Seva Sansthan emerges as a big brand|last=Mukherjee|first=Ritwik|date=20 June 2018|access-date=8 March 2021|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190619100758/http://www.mydigitalfc.com/brand/narayan-seva-sansthan-emerges-big-brand|archive-date=19 June 2019|publisher=Financial Chronicle}}</ref> ఇది మతం, ప్రాంతం, కులం, జాతి లేదా లింగ భేదం లేకుండా పోలియో బాధితుల చికిత్స, పునరావాస రంగంలో పరోపకార సేవలను అందించడంలో ప్రసిద్ధి చెందింది.<ref name=":2">{{Cite web|title=Narayan seva sansthan (narayann seva sansthan)|url=http://www.euronews.com/2015/04/04/narayan-seva-sansthan-narayann-seva-sansthan/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150618192905/http://www.euronews.com/2015/04/04/narayan-seva-sansthan-narayann-seva-sansthan/|archive-date=18 June 2015|access-date=18 June 2015|website=euronews.com|publisher=euronews}}</ref> దీనిని 23 అక్టోబర్ 1985న వ్యవస్థాపక చైర్మన్ కైలాష్ అగర్వాల్ స్థాపించారు.<ref name="Narayan Reference23" /> ఈ ఎన్జీఓ నిరుపేద ప్రజలకు, వికలాంగుల వర్గానికి సహాయం చేస్తూ, వారిని ఉన్నత స్థాయికి తీసుకువచ్చి ప్రధాన స్రవంతి సమాజంలోకి తీసుకువస్తోంది. ఈ ఎన్జీఓ భారతదేశంలోని 480 శాఖలలో, ప్రపంచంలోని ఇతర ప్రాంతాలలో 49 శాఖలలో వైకల్యాల నిర్ధారణ, చికిత్స, పునరావాసంలో సహాయం చేస్తోంది, అలాగే శారీరక వైకల్యాలను మెరుగుపరచడం, సామాజిక-ఆర్థిక పునరావాస సమస్యలను పరిష్కరిస్తోంది.<ref name=":022">{{Cite magazine|last=Harshita Pathak|date=January 10, 2019|title=This NGO is building a source of income for the differently-abled people|url=https://www.indiatoday.in/education-today/featurephilia/story/this-ngo-is-building-a-source-of-income-for-differently-abled-people-1427988-2019-01-10|magazine=India Today|language=en|access-date=2021-08-15}}</ref> == చరిత్ర == నారాయణ్ సేవా సంస్థాన్ రెండు ఆసుపత్రులు (ఒక్కొక్కటి 800, 300 పడకలు), 30 కేంద్రాలు, 20 ఫిజియోథెరపీ కేంద్రాలు, విదేశాలలో 49 శాఖలను నిర్వహిస్తోంది. వారు 'సేవ', 'సంరక్షణ'కు ప్రతీకగా నిలిచే ఒక ప్రముఖ ఆరోగ్య సంరక్షణ బ్రాండ్‌గా ఎదగడానికి సిద్ధమవుతున్నారు.<ref name="auto">{{Cite news|url=https://www.mydigitalfc.com/brand/narayan-seva-sansthan-emerges-big-brand|title=Narayan Seva Sansthan emerges as a big brand|last=Mukherjee|first=Ritwik|date=20 June 2018|access-date=8 March 2021|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190619100758/http://www.mydigitalfc.com/brand/narayan-seva-sansthan-emerges-big-brand|archive-date=19 June 2019|publisher=Financial Chronicle}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMukherjee2018">Mukherjee, Ritwik (20 June 2018). [https://web.archive.org/web/20190619100758/http://www.mydigitalfc.com/brand/narayan-seva-sansthan-emerges-big-brand "Narayan Seva Sansthan emerges as a big brand"]. Financial Chronicle. Archived from [https://www.mydigitalfc.com/brand/narayan-seva-sansthan-emerges-big-brand the original] on 19 June 2019<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">8 March</span> 2021</span>.</cite></ref> ఈ సంస్థ సమాజంలోని నిరుపేద, బలహీన వర్గాలకు చెందిన వికలాంగుల పునరావాస రంగంలో పనిచేస్తోంది. వారు వైకల్యాల ఉపశమనంపై, వారికి సరైన శారీరక, సామాజిక, ఆర్థిక, వాణిజ్య పునరావాసం అందించడంపై దృష్టి సారించారు. ఈ ఎన్జీఓ ఇప్పుడు దేశవ్యాప్తంగా ప్రతి నగరంలో వికలాంగులను స్వయం సమృద్ధిగా చేయడానికి తన బ్రాండ్ క్రింద ఆసుపత్రులు, ఫిజియోథెరపీ కేంద్రాలు, వికలాంగుల కోసం నైపుణ్యాభివృద్ధి కేంద్రాలు, కృత్రిమ బహుళ అవయవాల వర్క్‌షాప్‌లను ఏర్పాటు చేస్తోంది.<ref name="Narayan Reference23" /> రోగికి, అతనిపై ఆధారపడిన వారికి ఈ సేవలు ఉచితంగా అందించబడతాయి.<ref name="Narayan Reference23" /> అదనంగా, 'సేవ', 'నివారణ' కోసం నిలబడే ఆరోగ్య సంరక్షణ బ్రాండ్‌గా నారాయణ సేవా సంస్థాన్‌ను ప్రోత్సహించే లక్ష్యం, ఉద్దేశ్యానికి అనుగుణంగా, ఈ ఎన్జీఓ "MyNeedHelp ప్రాజెక్ట్" అనే మరో రెండు ప్రతిష్టాత్మక కార్యక్రమాలపై పనిచేస్తోంది, దీనిలో ఇది సేవా సంస్థల నుండి (ఉదాహరణకు, ఆసుపత్రులు, అంబులెన్స్ సేవలు, ధర్మశాల, విద్య, ప్రజా రవాణా మొదలైనవి) సామాజిక డేటాను సంకలనం చేస్తోంది.<ref name="Narayan Reference23" /> ఈ డేటాను ఒక యాప్‌లో ఫీడ్ చేస్తారు, ఈ సమస్యలపై సామాన్యుల ప్రశ్నలకు స్థానిక భాషలలో సమాధానం ఇవ్వడానికి ఒక కాల్ సెంటర్ మద్దతు ఇస్తుంది, ఇది తక్కువ సమయంలో సిద్ధమవుతుంది.<ref name="Narayan Reference23" /> ఈ సంస్థ punyapoint.org అనే డిజిటల్ ప్లాట్‌ఫామ్‌ను కూడా సృష్టిస్తోంది. ఇది వివిధ సామాజిక కార్యక్రమాలపై పనిచేస్తున్న వ్యక్తులను, అజ్ఞాత వ్యక్తులను గుర్తించి, సత్కరిస్తుంది. వారి గొప్ప కార్యకలాపాలకు సామాజిక గుర్తింపు ఇవ్వడం, ఇతరులను కూడా ఇటువంటి కార్యక్రమాలకు ప్రోత్సహించడం, ప్రేరేపించడం దీని లక్ష్యం. దీనిని వివిధ సోషల్ మీడియా ప్లాట్‌ఫామ్‌లలో కూడా ప్రముఖంగా చూపిస్తారు.<ref name="Narayan Reference23" /> 2014లో, వారు ఆఫ్రికాలో, తరువాత భారతదేశంలో రోగ నిర్ధారణ, పంపిణీ శిబిరాలను ప్రారంభించారు. వారు OPD కోసం రోగులను గుర్తించారు, రోగ నిర్ధారణ చేసి, కాలిపర్, కృత్రిమ అవయవాల పంపిణీ కోసం రోగులను కొలిచారు.<ref name=":02">{{Cite web|title=How an Indian NGO, Narayan Seva Sansthan, identified and diagnosed 572 differently abled people in Africa|url=https://www.apnnews.com/how-an-indian-ngo-narayan-sevasansthan-identified-and-diagnosed-572-differently-abled-people-in-africa/|access-date=2021-09-10|language=en-US}}</ref> ఈ NGO గతంలో వికలాంగులుగా నిర్ధారణ అయిన వారికి కృత్రిమ అవయవాలను అందించింది.<ref name=":02" /> ఇ-వ్యర్థాల సహాయంతో వారు వికలాంగులను స్వయం సమృద్ధిగా చేస్తున్నారు.<ref>{{Cite web|title=पुराना स्मार्टफोन दिव्यांग को आत्मनिर्भर बनने में कर सकता है मदद, नारायण सेवा संस्थान की यह है पेशकश|url=https://www.jagran.com/news/national-narayan-seva-sansthan-give-free-operative-surgery-of-disabled-person-19684487.html|access-date=2021-09-10|website=Dainik Jagran|language=hi}}</ref> 2019లో, వారు భారతదేశంలోని అంధుల క్రికెట్ సంఘం, రాజస్థాన్ అంధుల క్రికెట్ సంఘంతో కలిసి జాతీయ అంధుల క్రికెట్ ఛాంపియన్‌షిప్‌ను నిర్వహించారు.<ref>{{Cite web|last=Arya|first=Aakash|date=2019-11-25|title=Narayan Seva Sansthan (NSS) {{!}} Blind Cricket and its challenges in India|url=https://www.sportskeeda.com/cricket/narayan-seva-sansthan-nss-blind-cricket-and-its-challenges-in-india|access-date=2021-08-15|website=www.sportskeeda.com|language=en-us}}</ref> ఈ ఎన్జీఓ వరల్డ్ ఆఫ్ హ్యుమానిటీ సెంటర్‌పై పనిచేస్తోంది, ఇక్కడ వివిధ ఆరోగ్య సమస్యలతో బాధపడుతున్న రోగులు ఉచిత ప్రయోజనాలను పొందవచ్చు, దానిలో భాగం కావచ్చు. ఇది వ్యక్తులను ప్రధాన స్రవంతి సమాజంలో మెరుగైన స్థానానికి తీసుకురావడానికి ఉచిత విద్య, ఆరోగ్య సంరక్షణ & నైపుణ్య శిక్షణను అందించడం ద్వారా సహాయపడుతుంది.<ref>{{Cite web|date=2020-01-27|title=Narayan Seva Sansthan to offer free healthcare and education by setting up World of Humanity Center in Udaipur|url=https://indiaeducationdiary.in/narayan-seva-sansthan-to-offer-free-healthcare-and-education-by-setting-up-world-of-humanity-center-in-udaipur/|access-date=2021-08-15|website=India Education {{!}} Latest Education News {{!}} Global Educational News {{!}} Recent Educational News|language=en-US}}</ref> ఆసుపత్రిలో 450 పడకలు ఉన్నాయి, ఉచిత చికిత్సను అందిస్తోంది.<ref>{{Cite web|title=दिव्यांगों के भविष्य के लिए की जाएगी World Of Humanity की स्थापना|url=https://www.newsnationtv.com/states/rajasthan/divyang-world-of-humanity-center-will-be-establish-on-9-february-in-rajasthan-udaipur-126541.html|access-date=2021-09-08|website=News Nation|language=hi}}</ref> ఈ ప్రాజెక్ట్ అంధులు, చెవిటివారు లేదా మూగవారికి వృత్తి శిక్షణను అందించడంలో కూడా సహాయపడుతుంది. ఈ ఎన్జీఓ మేధోపరంగా వికలాంగులైన అనాథలకు, పేద పిల్లలకు నివాస సౌకర్యాలను అందించి వారిని స్వయం ఆధారితంగా చేస్తుంది.<ref>{{Cite web|last=admin|title=नारायण सेवा संस्थान का उदयपुर में 'वर्ल्ड ऑफ ह्यूमैनिटी' की स्थापना का एलान, दिव्यांग लोगों को निशुल्क स्वास्थ्य सेवा और शिक्षा प्रदान करने का लक्ष्य|url=http://globalharyana.com/narayan-seva-sansthan-announces-the-establishment-of-world-of-humanity-in-udaipur-aims-to-provide-free-healthcare-and-education-to-divyang-people/|access-date=2021-09-10|website=Global Haryana|language=en-US}}</ref> 2020లో లాక్‌డౌన్ సమయంలో, ఈ సంస్థ నగరంలోని ఆటో రిక్షా డ్రైవర్లు, వలసదారులు, స్థానిక నివాసితులు, మురికివాడల నివాసులు, కార్మికుల వంటి అవసరమైన వారికి ఆహారం, బట్టలు మొదలైన సహాయక సామగ్రిని పంపిణీ చేసింది.<ref name=":1">{{Cite web|title=कोरोना वायरस लॉकडाउन के दौरान गरीबों का पेट भर रहा है ये संस्थान|url=https://www.newsnationtv.com/states/rajasthan/corona-virus-lockdown-narayan-seva-sansthan-distribute-food-for-needy-people-in-during-lockdown-137192.html|access-date=2021-09-10|website=News Nation|language=hi}}</ref> వారు వికలాంగులు తయారు చేసిన శానిటైజర్, కోవిడ్-19 నుండి రక్షించడానికి మాస్క్‌లను కూడా పంపిణీ చేశారు, నైపుణ్య శిక్షణను అందించారు.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|date=2020-08-07|title=Skill training For Differently Abled Post Pandemic -|url=https://highereducationplus.com/skill-training-for-differently-abled-post-pandemic/|access-date=2021-09-10|website=Higher Education Plus|language=en}}</ref> ఆగస్టు 2020లో, NSS, భారతీయ బహుళజాతి రెస్టారెంట్ అగ్రిగేటర్, ఫుడ్ డెలివరీ కంపెనీ అయిన [[జొమాటో|Zomato]] తో కలిసి, అస్సాంలో వరదల వల్ల ప్రభావితమైన 1000 కుటుంబాలకు సహాయం అందించింది.<ref>{{Cite web|last=Karki|first=Tripti|date=2020-08-24|title=Zomato Feed India joins hand with NSS to distribute food to 1000 families in Assam flood area|url=https://www.indiatvnews.com/lifestyle/news-zomato-feed-india-joins-hand-with-nss-to-distribute-food-to-1000-families-in-assam-flood-area-644552|access-date=2021-09-27|website=www.indiatvnews.com|language=en}}</ref> == పని == ఈ ఎన్జీఓ వికలాంగ పిల్లలు, పెద్దలకు వారి నైపుణ్యాలను మెరుగుపరుస్తూ, జీవనోపాధి సంపాదించుకోవడానికి ఒక అవకాశాన్ని కల్పిస్తూ మద్దతును అందించింది. వారు స్వయం సమృద్ధిగా ఉండటానికి మద్దతుగా, ఈ ఎన్జీఓ కుట్టుపని శిక్షణ, మొబైల్, కంప్యూటర్ హార్డ్‌వేర్ మరమ్మత్తు, మెహందీ శిక్షణ మొదలైన వివిధ నైపుణ్యాభివృద్ధి కార్యక్రమాలను నిర్వహించింది.<ref>{{Cite web|title=Narayan seva sansthan (narayann seva sansthan)|url=http://www.euronews.com/2015/04/04/narayan-seva-sansthan-narayann-seva-sansthan/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150618192905/http://www.euronews.com/2015/04/04/narayan-seva-sansthan-narayann-seva-sansthan/|archive-date=18 June 2015|access-date=18 June 2015|website=euronews.com|publisher=euronews}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20150618192905/http://www.euronews.com/2015/04/04/narayan-seva-sansthan-narayann-seva-sansthan/ "Narayan seva sansthan (narayann seva sansthan)"]. ''euronews.com''. euronews. Archived from [http://www.euronews.com/2015/04/04/narayan-seva-sansthan-narayann-seva-sansthan/ the original] on 18 June 2015<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">18 June</span> 2015</span>.</cite></ref> దివ్యాంగుల ప్రతిభను ప్రోత్సహించడానికి నారాయణ్ దివ్యాంగ్ స్పోర్ట్స్ అకాడమీ కూడా ఉంది. వారు టేబుల్ టెన్నిస్, వీల్‌చైర్ బాస్కెట్‌బాల్, వీల్‌చైర్ రగ్బీ, వీల్‌చైర్ టెన్నిస్, ఆర్చరీ, ఫుట్‌బాల్, గోల్‌బాల్, జూడో, పవర్‌లిఫ్టింగ్, షూటింగ్, సిట్టింగ్ వాలీబాల్ వంటి 14 విభిన్న క్రీడలలో పారా-అథ్లెట్లకు శిక్షణ ఇస్తున్నారు, సంబంధిత ఛాంపియన్‌షిప్‌లు, టోర్నమెంట్‌లను నిర్వహిస్తున్నారు.<ref>{{Cite web|last=Arya|first=Aakash|date=2019-11-25|title=Narayan Seva Sansthan (NSS) {{!}} Blind Cricket and its challenges in India|url=https://www.sportskeeda.com/cricket/narayan-seva-sansthan-nss-blind-cricket-and-its-challenges-in-india|access-date=2021-09-10|website=www.sportskeeda.com|language=en-us}}</ref> మరో భాగం నారాయణ్ చిల్డ్రన్ అకాడమీ, ఇది విద్య నాణ్యతను మెరుగుపరచడానికి పేదలకు, అవసరమైన వారికి విద్యను అందిస్తోంది. ఈ సంస్థ జార్జియా సదరన్ యూనివర్సిటీ ప్రొఫెసర్ల నుండి పాఠశాల శిక్షణను కూడా అందిస్తోంది.<ref>{{Cite web|date=2020-01-18|title=How STEM is educating students in four specific disciplines for better approach|url=https://www.asianage.com/business/companies/180120/how-stem-is-educating-students-in-four-specific-disciplines-for-better-approach.html|access-date=2021-09-10|website=The Asian Age}}</ref><ref>{{Cite web|date=2020-01-20|title=How STEM is educating students in four specific disciplines for better approach towards future generation|url=https://english.newstracklive.com/news/how-stem-is-educating-students-in-four-specific-disciplines-for-better-approach-towards-future-generation-sc1-nu-1063977-1.html|access-date=2021-09-10|website=News Track|language=English}}</ref> ఈ ఎన్జీఓ నారాయణ్ సేవా సంస్థాన్ నుండి ఉపాధ్యాయులకు శిక్షణ ఇస్తోంది, సంపూర్ణ విద్యను అందించే అవసరాలను తీర్చడానికి STEMCOE (STEM సెంటర్ ఆఫ్ ఎక్సలెన్స్) పూనుకుంది. వారు క్యాంపస్ లోపల ఆసుపత్రులు, పాఠశాలలు, బ్యాంకులు, పోస్ట్ ఆఫీసులు, ఇతర సౌకర్యాలు, సదుపాయాలతో వికలాంగుల కోసం స్మార్ట్ గ్రామాలను కూడా సృష్టిస్తున్నారు.<ref name="auto"/> == పునరావాసం == [[కోవిడ్-19 వ్యాధి|కోవిడ్-19]] మహమ్మారి ప్రారంభానికి ముందు, నారాయణ్ సేవా సంస్థాన్ సుమారు 420,250 సవరణ శస్త్రచికిత్సలు, 13,612 కృత్రిమ అవయవాల పంపిణీ శిబిరాలతో పాటు 269803 వీల్‌చైర్‌లను పంపిణీ చేసింది. ఈ ఎన్జీఓ, పీపీఈ కిట్‌లను తయారు చేయడం ద్వారా దివ్యాంగుల సమాజాన్ని ఆర్థికంగా మెరుగుపరచడంలో కూడా పాలుపంచుకుంటోంది. ఈ సంస్థ సామాజిక పునరావాసానికి సహాయం చేస్తోంది, ఇది పోలియోతో బాధపడుతున్న దివ్యాంగ జంటల కోసం ఒక సామూహిక వివాహ కార్యక్రమాన్ని నిర్వహించింది. [[న్యూ ఢిల్లీ|న్యూఢిల్లీలోని]] రామ్‌లీలా మైదాన్‌లో జరిగిన ఈ కార్యక్రమంలో, 92 జంటలు తమ ఊతకర్రలు కనిపించేలా వేదికపైకి నడుస్తూ వివాహం చేసుకున్నారు.<ref name="Schubert Yuasa">{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/92-disabled-couples-tie-knot-at-mass-wedding/articleshow/36632565.cms|title=92 disabled couples tie knot at mass wedding|last=Schubert Yuasa|first=Alisa|date=16 June 2014|work=The Times of India|access-date=18 June 2015|publisher=Bennett, Coleman & Co. Ltd.}}</ref> NGO పథకం కింద సుమారు 2051 దివ్యాంగులు & నిరుపేద జంటలకు వివాహాలు జరిగాయి.<ref>{{Cite web|date=2020-02-06|title=51 Divyang couples to get hitched at 34th Royal mass wedding organised by NSS|url=https://www.asianage.com/business/companies/060220/51-divyang-couples-to-get-hitched-at-34th-royal-mass-wedding-organised-by-nss.html|access-date=2021-09-10|website=The Asian Age}}</ref> NGO పాల్గొంటున్నట్లు కనిపించే ఇతర సామాజిక కార్యకలాపాలు ఫ్యాషన్ & టాలెంట్ షోలు, వ్యసన విముక్తి ప్రచారాలు, రక్తదాన శిబిరాలు, పోలియో పల్స్ ప్రచారాలు, మొబైల్ మెడికల్ వ్యాన్, "భగవాన్ మహావీర్ నిరశ్రిత బాల్‌గ్రా" అనాథాశ్రమం.<ref>{{Cite magazine|date=July 12, 2019|title=This NGO is set to organise Divyang's Got Talent for differently-abled children|url=https://www.indiatoday.in/education-today/news/story/this-ngo-to-organise-divyang-s-got-talent-for-differently-abled-children-1566888-2019-07-11|magazine=India Today|language=en|access-date=2021-09-27}}</ref> == ఈవెంట్లు == 15 జూన్ 2014న, ఇది పోలియోతో బాధపడుతున్న దివ్యాంగ జంటల కోసం ఒక సామూహిక వివాహ కార్యక్రమాన్ని నిర్వహించింది. [[న్యూ ఢిల్లీ|న్యూఢిల్లీలోని]] రామ్‌లీలా మైదాన్‌లో జరిగిన ఈ కార్యక్రమంలో, 92 జంటలు తమ ఊతకర్రలు కనిపించేలా వేదికపైకి నడుస్తూ వివాహం చేసుకున్నారు.<ref name="Schubert Yuasa"/> నారాయణ్ సేవా సంస్థాన్ ద్వారా న్యూఢిల్లీలో 25వ దివ్యాంగ్ వివాహాన్ని జరుపుకుంది.<ref>{{Cite web|last=Ganguly|first=Chawm|title=25th Divyang Vivah in New Delhi by Narayan Seva Sanstha|url=http://corecommunique.com/51378-2/|access-date=23 Jan 2016|publisher=Core Sector Communique}}</ref> ఈ సంస్థ తూర్పు ఆఫ్రికాలోని ఉగాండాలో సుమారు 3000 మంది లబ్ధిదారులతో ఇలాంటి సదుపాయాన్ని ఏర్పాటు చేసింది, ఈ ఆలోచనలను ఇతర ప్రదేశాలలో కూడా పునరావృతం చేయాలని చూస్తోంది. దక్షిణాఫ్రికా రిపబ్లిక్లోని లెనాసియా చెందిన గాయత్రి పరివార్ సంయుక్త సంఘంతో కలిసి నారాయణ్ సేవా సంస్థాన్ 'ఆఫ్రికా సేవా టూర్' అనే ప్రచారాన్ని కూడా నిర్వహించింది. ఈ ప్రచారం 25 ఫిబ్రవరి 2020 నాటి కృత్రిమ అవయవాలు, కాలిపర్ల పంపిణీ కోసం వికలాంగ పిల్లలు, పెద్దల అవసరాలను తీర్చడానికి ఉపయోగపడింది. దక్షిణాఫ్రికా రిపబ్లిక్లోని లెనాసియాలో నిర్వహించిన కేంద్ర ప్రభుత్వ కార్యక్రమం 'ఇండియా ఫర్ హ్యుమానిటీ' తో కలిసి 'ఆఫ్రికా సేవా టూర్' పనిచేసింది.<ref>{{Cite web|date=2020-02-27|title=Differently abled & Underprivileged to get new lease of life under the 'India For Humanity'|url=https://skilloutlook.com/event/differently-abled-underprivileged-to-get-new-lease-of-life-under-the-india-for-humanity|access-date=2021-09-27|website=SkillOutlook.com|language=en-US}}</ref> 2019లో, ఈ ఎన్జీఓ ముంబైలోని జేవీపీడీ మైదానంలో దివ్యాంగ్ టాలెంట్, ఫ్యాషన్ షోను నిర్వహించింది. ఈ కార్యక్రమంలో దివ్య హీరోలు వీల్‌చైర్లు, కాలిపర్‌లు, క్రచెస్, కృత్రిమ అవయవాలతో తమ ప్రతిభను ప్రదర్శించారు. ప్రదర్శనకారులకు ఆటిజం, సెరిబ్రల్ పాల్సీ, పోలియో వంటి వైద్య పరిస్థితులు ఉన్నాయి.<ref name="auto1">{{Cite magazine|last=Harshita Pathak|date=January 10, 2019|title=This NGO is building a source of income for the differently-abled people|url=https://www.indiatoday.in/education-today/featurephilia/story/this-ngo-is-building-a-source-of-income-for-differently-abled-people-1427988-2019-01-10|magazine=India Today|language=en|access-date=2021-08-15}}<cite class="citation magazine cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFHarshita_Pathak2019">Harshita Pathak (10 January 2019). [https://www.indiatoday.in/education-today/featurephilia/story/this-ngo-is-building-a-source-of-income-for-differently-abled-people-1427988-2019-01-10 "This NGO is building a source of income for the differently-abled people"]. ''India Today''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">15 August</span> 2021</span>.</cite></ref> ఫిబ్రవరి 2021లో, అయోధ్యలోని రామ మందిర ఆలయ నిర్మాణానికి NSS 11 లక్షల రూపాయలు విరాళంగా ఇచ్చింది.<ref>{{Cite web|date=2021-01-28|title=Narayan Seva Sansthan Donates 11 Lakh rupees for Ayodhya Ram Temple|url=https://indiaeducationdiary.in/narayan-seva-sansthan-donates-11-lakh-rupees-for-ayodhya-ram-temple/|access-date=2021-08-15|website=India Education {{!}} Latest Education News {{!}} Global Educational News {{!}} Recent Educational News|language=en-US}}</ref> == అవార్డులు == ఈ ఎన్జీవో 2008లో పద్మశ్రీ అవార్డును, 2016లో 'ఆసియాస్ మోస్ట్ ట్రస్టెడ్ బ్రాండ్ అవార్డు'ను, ఎన్జీవో విభాగంలో క్వాలిటీ మార్క్ అవార్డును అందుకుంది.<ref name="auto1"/> == మూలాలు == {{Reflist}} * {{Official website|http://www.narayanseva.org/}} [[వర్గం:All articles with unsourced statements]] [[వర్గం:1985 స్థాపితాలు]] [[వర్గం:సంస్థలు]] [[వర్గం:రాజస్థాన్]] [[వర్గం:సమీక్షించని అనువాదాలున్న పేజీలు]] nhu0q7c77deu1srep906cw7ejr6tfng 1 503258 4907894 2026-07-18T17:17:06Z స్వరలాసిక 13980 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}~~~~' 4907894 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 17:17, 18 జూలై 2026 (UTC) 5ldxic9cyya663yv6k63t34pkvhva97 0 503259 4907895 2026-07-18T17:22:41Z Pranayraj1985 29393 "[[:en:Special:Redirect/revision/1364452217|Sandeep Ranade]]" పేజీని అనువదించి సృష్టించారు 4907895 wikitext text/x-wiki {{సమాచారపెట్టె వ్యక్తి|name=Sandeep Ranade|image=Sandeep Ranade Performance.jpg|caption=|birth_name=Sandeep Dilip Ranade|birth_date={{Birth date|1981|7|8|df=y}}|birth_place=[[Bangalore]], [[India]] <!-- | origin = [[Pune]], India -->|death_date=|death_place=|death_cause=|resting_place=|education=|alma_mater={{plainlist| *[[Pune University|University of Pune]] *[[Johns Hopkins University]]}}|occupation={{flatlist| * Musician * Software Engineer }}|partner=|years_active=2005 - Present|module={{Infobox musical artist | embed = yes | genre = [[Hindustani Classical music|Hindustani Classical]] [[khayal]] | instrument = {{flatlist| * Vocals }} | voicetype = | label = }}|signature=|signature_alt=}}'''సందీప్ రానడే''' (అలియాస్ '''"నాద్రంగ్"''' ; జననం 1981) [[పూణే|పూణేకు]] చెందిన ఒక [[భారతీయ శాస్త్రీయ సంగీతం|భారతీయ శాస్త్రీయ]] గాయకుడు, సాఫ్ట్‌వేర్ ఇంజనీర్. [[కోవిడ్-19 వ్యాధి|కరోనావైరస్]] గురించి ఆయన స్వరపరిచిన "నా కరోనా కరో" అనే గీతం సోషల్ మీడియాలో విస్తృతంగా షేర్ చేయబడింది . 2021లో, ఆయన తన 'నాద్ సాధన' అనే యాప్‌కు ఆపిల్ డిజైన్ అవార్డును గెలుచుకున్నారు. == కెరీర్ == బెంగళూరులో జన్మించిన రానడే, [[పూణే విశ్వవిద్యాలయం]], జాన్స్ హాప్కిన్స్ విశ్వవిద్యాలయంలో కంప్యూటర్ సాఫ్ట్‌వేర్, ఇంజనీరింగ్ అభ్యసించారు. తరువాత [[మైక్రోసాఫ్ట్]], [[గూగుల్|గూగుల్‌లో]] పనిచేశాడు. అతను తరువాత సంగీతంపై దృష్టి పెట్టడానికి, బోధించడానికి, స్టార్ట్-అప్ నిర్మించడానికి పూణేకి తిరిగి వచ్చాడు.<ref>{{Cite news|url=https://www.deccanchronicle.com/technology/in-other-news/160519/naadsadhana-a-tabla-swarmandal-aiml-jugalbandi-app-for-classical-sin.html|title=NaadSadhana: A Tabla-Swarmandal AI/ML jugalbandi app for classical singers, trainees|last=D'Sa|first=Francis|date=16 May 2019|work=Deccan Chronicle|language=en}}</ref> ఆయన ఉత్తర అమెరికా,<ref>{{Cite web|title=Fundraising Events To Help Tsunami Victims|url=http://www.lokvani.com/lokvani/article.php?article_id=2242|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20050209161444/http://www.lokvani.com/lokvani/article.php?article_id=2242|archive-date=9 February 2005|website=Lokvani}}</ref> భారతదేశంలో<ref>{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/music/classical-musicians-unite-for-online-concert-series-during-lockdown-6339773/|title=Classical musicians unite for online concert series during lockdown|date=31 March 2020|work=The Indian Express|access-date=18 November 2021|publisher=Indian Express|agency=PTI|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=9 January 2018|title=सांगलीत १३ रोजी पंडित भीमसेन जोशी संगीत महोत्सव, जागतिक किर्तीच्या दिग्गज कलाकारांचा आविष्कार|url=http://www.lokmat.com/sangli/pandit-bhimsen-joshi-music-festival-13th-sangalyat-invented-world-famous-giant/}}</ref><ref>{{Cite web|date=9 January 2018|title=भीमसेन जोशी महोत्सव शनिवारी सांगलीत|url=https://www.esakal.com/paschim-maharashtra-manoranjan/sangli-news-bhimsen-joshi-festival-saturday-91549}}</ref> సంగీత కచేరీలు ఇచ్చారు. సహాయ గాయకుడిగా, ఆయన సవాయి గాంధర్వ సంగీత్ మహోత్సవంలో [[పండిట్ జస్రాజ్|పండిట్ జస్రాజ్‌కు]] రెండుసార్లు సహకరించారు.<ref>{{Cite web|last=Ranade|first=Sandeep|date=11 December 2015|title=Sandeep Ranade 'Naadrang' accompanies Pandit Jasraj at the 63rd Sawai Gandharva Bhimsen Mahotsav|url=https://www.youtube.com/watch?v=WhWAYbRpQPg|access-date=18 November 2021|publisher=Youtube|language=en}}</ref> === ఆపిల్ నుండి ప్రశంసలు === ఏప్రిల్ 18, 2024న [[యాపిల్ ఇన్‌కార్పొరేషన్|ఆపిల్]] సీఈఓ [[టిమ్ కుక్]] కోసం రానడే నాద్ సాధన యాప్‌తో కలిసి ' మిలే సుర్ మేరా తుమ్హారా ' పాటను ప్రదర్శించారు.<ref>{{Cite web|last=Cook|first=Tim|date=18 April 2024|title=Tweet|url=https://twitter.com/tim_cook/status/1648358164306477058?s=46&t=Rgi0VbFp8h55BXcSAIDLGw}}</ref> ఈ ప్రదర్శనతో కదిలిపోయిన కుక్, ప్రపంచవ్యాప్తంగా యాప్ ప్రభావానికి రానడేను అభినందించారు. === 148వ బాబా హరివల్లభ సంగీత సమ్మేళనం === 29 డిసెంబర్ 2024న జరిగిన ప్రతిష్టాత్మకమైన 148వ బాబా హరివల్లభ సంగీత సమ్మేళనంలో రనడే ప్రదర్శించారు. <ref>{{Cite news|url=https://www.tribuneindia.com/news/jalandhar/148th-baba-harivallabh-sangeet-sammelan-to-begin-from-dec-29-574654|title=148th Baba Harivallabh Sangeet Sammelan to begin from Dec 29|last=Banerji|first=Aparna|date=22 December 2023|work=[The Tribune]}}</ref> ఈ కార్యక్రమంలో నిషాత్ ఖాన్ (సితార్), గుండెచా బ్రదర్స్ (ధ్రుపద్), మీటా పండిత్ (సంతోని వోకల్), డాక్టర్ కలాపి నావిషల్‌క (గాత్రం), డా . సుచేతా గంగూలీ (గాత్రం), సుచిస్మిత ఛటర్జీ, దేబోప్రియ (ఫ్లూట్ జుగల్బందీ), పండిట్. నయన్ ఘోష్, ఇషాన్ ఘోష్ (తబలా జుగల్‌బందీ), రాహుల్ దేశ్‌పాండే (గాత్రం), సందీప్ రనడే (గాత్రం), ఇతరులు ఉన్నారు. ఆయన తన ప్రదర్శనను రాగ్ గోరఖ్ కళ్యాణ్‌తో ప్రారంభించి, ఆ తర్వాత రాగ్ బసంత్‌లో తాను స్వరపరిచిన, విశేష ప్రశంసలు పొందిన 'నా కరోనా కరో'ను ఆలపించారు. రాగ్ అదానాలోని 'మాతా కాలిక' అనే రచనకు ఆయన ఇచ్చిన ప్రాతినిధ్యంతో శ్రోతలను మంత్రముగ్ధులను చేశారు. [[పండిట్ జస్రాజ్]] స్వరపరిచిన 'గోవింద్ దామోదర్ మాధవేతి' అనే భజనతో ప్రదర్శనను ముగించి, ఆ తర్వాత రాగ్ ఖమాజ్ బహార్‌ను ఆలపించారు. ఆయన అద్భుతమైన ప్రదర్శనకు గాను, కార్యక్రమ సమన్వయకర్తలు, ప్రేక్షకులు ఇద్దరూ ఆయనపై పూల రేకులను కురిపించి ఆశీర్వాదాలు అందించారు.<ref>{{Cite web|last=Harivallabh Sangeet Sammelan|date=29 December 2023|title=Sh. Sandeep Ranade|url=https://www.youtube.com/watch?v=mQ68_sN4yP0|website=[[YouTube]]}}</ref> === కరోనావైరస్ పాట === 18 మార్చి 2020న, భారత ప్రజారోగ్య అధికారులు కర్ఫ్యూలను అమలు చేయడం ప్రారంభించిన సమయంలో, [[కోవిడ్-19 వ్యాధి|కరోనావైరస్]] వ్యాప్తిని ఎలా నివారించాలనే దాని గురించి రానడే బసంత్ రాగంలో "నా కరోనా కరో" అనే పాటను స్వరపరిచారు, ఇది విస్తృతంగా ప్రచారం చేయబడింది.<ref name="hindu">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/sandeep-ranade-apple-design-award-naadsadhana-ios-artificial-intelligence-indian-classical-music/article34796703.ece|title=NaadSadhana app: From a simple tuner to a complex AI Indian Classical music creator|last=Bhavani|first=Divya Kala|date=12 June 2021|work=The Hindu}}</ref> ప్రముఖ సంగీతకారులు ఈ పాటను ప్రశంసించారు.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/na-corona-karo-song-goes-viral-on-social-media/article31240765.ece|title=Coronavirus Na Corona Karo song goes viral on social media|date=2 April 2020|work=The Hindu|access-date=18 November 2021|agency=IANS|language=en-IN}}</ref> === ఆనంద్ మహీంద్రా గుర్తింపు === జనవరి 2021లో, [[Raag Des|రాగ్ దేశ్‌లో]] రానడే స్వరపరిచిన నూతన సంవత్సర గీతం "ఆనంద్ బరసావో" ( ''బై బై 2020'' ) కూడా సోషల్ మీడియాలో వైరల్ అయ్యింది. పారిశ్రామికవేత్త [[ఆనంద్ మహీంద్రా]] ఈ ప్రదర్శనను ట్విట్టర్‌లో పంచుకుంటూ, రానడే "తన సంగీతం కోసం అమెరికాలోని ఉద్యోగాన్ని వదిలేశాడు" అని రాశారు, నాద సాధనతో కూడిన ఈ గానం "మీ అందరికీ గొప్ప నూతన సంవత్సర శుభాకాంక్షలు తెలియజేయడానికి ఉత్తమ మార్గం" అని అభివర్ణించారు.<ref>{{Cite web|last=Mahindra|first=Anand|date=1 January 2021|title=Tweet|url=https://x.com/anandmahindra/status/1344639711332089857|website=X (formerly Twitter)}}</ref> === కిరణ్ మజుందార్-షా గుర్తింపు === బయోటెక్ వ్యవస్థాపకురాలు [[కిరణ్ మజుందార్-షా]] కూడా రానడే పనిని సోషల్ మీడియాలో పంచుకున్నారు, అతని సాంప్రదాయ శిక్షణకు, సాఫ్ట్‌వేర్ ఇంజనీర్‌గా అతని వృత్తికి మధ్య సమాంతరాన్ని గీస్తూ, దానిని "ప్రమాదాలను స్వీకరించే తరాల వైఖరుల గొప్ప జుగల్‌బందీ"గా అభివర్ణించారు.<ref>{{Cite web|last=Mazumdar-Shaw|first=Kiran|date=10 August 2022|title=Tweet|url=https://x.com/kiranshaw/status/1557299344667279361|website=X (formerly Twitter)}}</ref> == సంగీత నైపుణ్యం == రానడే మేవాటి ఘరానాకు చెందిన సంగీత విద్వాంసుడు, [[పండిట్ జస్రాజ్]] శిష్యుడు.<ref>{{Cite web|title=Khayal & Gharana: Evolution & Development|url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/129349/8/06.%20chapter_2.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20181107144416/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/129349/8/06.%20chapter_2.pdf|archive-date=2018-11-07}}</ref> అతను శోభా అభ్యంకర్, అంజలి జోగ్లేకర్-పోంక్షేల వద్ద కూడా నేర్చుకున్నాడు.<ref name="hindu" /> విమర్శకులు రానడే స్వరంలోని ప్రకాశవంతమైన నాణ్యతను, సంగీత నైపుణ్యాన్ని ప్రశంసించారు.<ref>{{Cite web|title=मोहन वीणा वादनाने नगरकर मंत्रमुग्ध|url=https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/ahmednagar-news/mohan-veena-vasanan-nagarkar-is-charmed/articleshow/66320265.cms|website=Maharashtra Times}}</ref> == [[ఐఓఎస్|iOS]] కోసం నాద్ సాధన == రానడే రియాజ్ సాధన, [[శ్రుతి|శ్రుతులను]] అభివృద్ధి చేయడం కోసం "నాదసాధన" అనే [[ఐఓఎస్|iOS]] [[మొబైల్ యాప్స్|యాప్‌ను]] అభివృద్ధి చేశారు.<ref name="indiatoday">{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/technology/news/story/indian-developer-wins-apple-design-award-for-app-on-hindustani-classical-music-1813544-2021-06-11|title=Indian developer wins Apple design award for app on Hindustani classical music|work=India Today|access-date=18 November 2021|language=en}}</ref> [[కృత్రిమ మేధస్సు|AIని]] ఉపయోగించి, నాదసాధన ప్రతిస్పందించే ఫీడ్‌బ్యాక్ కోసం iOS తక్కువ-లేటెన్సీ సామర్థ్యాలను<ref name="ndtv">{{Cite web|date=3 June 2019|title=In a Nation of Android Users, Why These Developers Are All in on Apple's iOS|url=https://gadgets.ndtv.com/apps/features/in-a-nation-of-android-users-these-developers-explain-why-they-went-ios-exclusive-2047275|website=NDTV Gadgets 360}}</ref> ఉపయోగించుకుంటుంది.<ref>{{Cite web|last=D'Sa|first=Francis|date=16 May 2019|title=NaadSadhana: A Tabla-Swarmandal AI/ML jugalbandi app for classical singers, trainees|url=https://www.asianage.com/technology/in-other-news/160519/naadsadhana-a-tabla-swarmandal-aiml-jugalbandi-app-for-classical-singers-trainees.html|website=The Asian Age}}</ref> ఈ యాప్ ఆపిల్ డెవలపర్ వెబ్‌సైట్‌లో ప్రదర్శించబడింది, ఇది 'మ్యూజిక్ మేకర్' అని పిలవబడేంత గణనీయమైన ఆదరణను పొందింది.<ref>{{Cite news|url=https://developer.apple.com/news/?id=awmkb4os|title=Music makers|date=8 June 2021}}</ref> === ఆపిల్ డిజైన్ అవార్డు === 2021లో, నాద్ సాధన "ఇన్నోవేషన్" విభాగంలో ఆపిల్ డిజైన్ అవార్డును గెలుచుకుంది.<ref>{{Cite web|title=Apple Design Awards - Apple Developer|url=https://developer.apple.com/design/awards/}}</ref><ref>{{Cite web|date=10 June 2021|title=Apple announces its 2021 Apple Design Award winners|url=https://techcrunch.com/2021/06/10/apple-announces-its-2021-apple-design-award-winners/}}</ref><ref>{{Cite web|date=11 June 2021|title=Indian developer wins Apple design award for app on Hindustani classical music|url=https://www.indiatoday.in/technology/news/story/indian-developer-wins-apple-design-award-for-app-on-hindustani-classical-music-1813544-2021-06-11}}</ref> 2021 నాటికి, ఈ అవార్డును గెలుచుకున్న సోలో ఇండియన్ డెవలపర్‌లు అభివృద్ధి చేసిన కేవలం రెండు యాప్‌లలో ఇది ఒకటి<ref name="ndtv" /> ఈ విజయంపై [[ఎ. ఆర్. రెహమాన్|ఏఆర్ రెహమాన్]] రానడేను అభినందించారు.<ref name="hindu" /> === NCPEDP- ఎంఫాసిస్ యూనివర్సల్ డిజైన్ అవార్డు === నిర్మిత పర్యావరణం, రవాణా మౌలిక సదుపాయాలు, చలనశీలత & స్వతంత్ర జీవన సహాయకాలు, సహాయక సాంకేతికత వంటి రంగాలలో ప్రాప్యత, సార్వత్రిక రూపకల్పన కోసం పనిచేసే వ్యక్తులను గుర్తించే విభాగంలో, ' నేషనల్ సెంటర్ ఫర్ ప్రమోషన్ ఆఫ్ ఎంప్లాయ్మెంట్ ఆఫ్ డిసేబుల్డ్ పీపుల్ ' 2020 యూనివర్సల్ డిజైన్ అవార్డును రానడే గెలుచుకున్నారు. ఈ యాప్ దృష్టి, వినికిడి లోపాలు ఉన్నవారికి భారతీయ శాస్త్రీయ సంగీతాన్ని అందుబాటులోకి తెస్తుంది. వికలాంగులు, వికలాంగులు కానివారు అనే తేడా లేకుండా ప్రతి ఒక్కరూ సంగీతంలో శిక్షణ పొందేందుకు వీలు కల్పించే ఇటువంటి యాప్‌లలో ఇది మొదటిది.<ref>{{Cite web|title=NCPEDP Award|url=https://www.facebook.com/NCPEDP/posts/3432238140171625|website=[[Facebook]]}}</ref> == డిస్కోగ్రఫీ == {| class="wikitable" !ఆల్బమ్ ! సంవత్సరం ! ట్రాక్‌లు ! ప్రముఖ సంగీతకారులు |- | ''పేరులేనిది'' | 2005 | 1. రాగ్ మధువంతి<br /><br /><br /><br /> 2. రాగ్ కలవతి<br /><br /><br /><br /> 3. రాగ్ [[మల్హార్ రాగం|మియాన్ మల్హార్]] | [[Milind Kulkarni|మిలింద్ కులకర్ణి]] (హార్మోనియం)<br /><br /><br /><br /> రోహిత్ ముజుందర్ (తబలా) |- | ''పేరులేనిది'' | 2008 | 1. రాగ్ మల్కౌన్స్<br /><br /><br /><br /> 2. రాగ్ [[చారుకేశి రాగం|చారుకేశి]]<br /><br /><br /><br /> 3. రాగ్ [[Hemavathi|హేమవతి]]<br /><br /><br /><br /> 4. [[శాంతా షెల్కే]] కవిత ఆధారంగా భావగీత్ | రామ్‌దాస్ పల్సులే (తబ్లా)<br /><br /><br /><br /> [[Tanmay Deochake|తన్మయ్ డియోచాకే]] (హార్మోనియం) |- | ''మన తరానా గాయే'' | 2010 | 1. రాగ్ మార్వా<br /><br /><br /><br /> 2. రాగ్ చంద్రకౌన్స్<br /><br /><br /><br /> 3. రాగ్ మియాన్ మల్హర్ (చత్రంగ్) | తన్మయ్ డియోచాకే (హార్మోనియం)<br /><br /><br /><br /> విభవ్ ఖండోల్కర్ (తబలా) |- | ''రేపటి యువరాజులు'' | 2011 | 1. రాగ్ జోగ్, "అయ్ పియా ఘర్ ఆవే" (విళంబిత్ ఏక్తాల్ )<br /><br /><br /><br /> 2. రాగ్ జోగ్, "కబ్ తోహే మే దేఖ్ పౌన్" (మధ్యాలయ తీన్తాల్ )<br /><br /><br /><br /> 3. రాగ్ జోగ్, "తుమ్ బిన్ కైసే కేట్" (దృత్ తీన్తాల్)<br /><br /><br /><br /> 4. రాగ్ జోగ్, తరానా (దృత్ తీన్తాల్)<br /><br /><br /><br /> 5. రాగ్ బిహాగ్, "దేఖో మోరీ రంగ్ మే" (మధ్యాలయ తీన్తాల్)<br /><br /><br /><br /> 6. రాగ్ బిహాగ్, "హ్యా భవనాతిల్ గీత్ పురాణే" (తీన్తాల్‌లో నాట్యగీత్ )<br /><br /><br /><br /> 7. రాగ్ మల్కౌన్స్, "పియా మోర్ ఆవత్ నహిన్" (విలంబిత్ రూపక్ )<br /><br /><br /><br /> 8. రాగ్ మల్కౌన్స్, "కైసో నికో లాగోమా" (మధ్యాలయ తీన్తాల్)<br /><br /><br /><br /> 9. రాగ్ మల్కౌన్స్, "ఆజ్ మోర్ ఘర్ ఏలా బలమా" (దృత్ తీన్తాల్)<br /><br /><br /><br /> 10. రాగ్ రామదాసి మల్హర్, "సావన్ కే బద్రా ఛాయే" (మధ్యాలయ తీన్తాల్)<br /><br /><br /><br /> 11. [[చారుకేశి రాగం|రాగ్ చారుకేశి]], "హే సురానో చంద్ర వ్హా" (రూపక్‌లో నాట్యగీత్)<br /><br /><br /><br /> 12. రాగ్ అదన కనడ, "మాత కాళికా" (తీన్తాల్‌లో భజన) | అమిత్ కవతేకర్ (తబలా)<br /><br /><br /><br /> మోహన్ భిడే (హార్మోనియం) |- | ''నాడ్రాంగ్ రచించిన అంశాలు'' | 2017 | 1. రాగ్ గుజ్రీ తోడిలో "అగ్ని (అగ్ని)" ( [[Ada chautaal|అడ చౌతాల్]] )<br /><br /><br /><br /> 2. [[మల్హార్ రాగం|రాగ్ మియాన్ మల్హర్‌లో]] "జల్ (నీరు)" (తీన్తాల్).<br /><br /><br /><br /> 3. రాగ్ మల్కౌన్స్‌లో "ఆకాష్ (స్పేస్)" ( భజనీ )<br /><br /><br /><br /> 4. [[Saraswati (raga)|రాగ్ సరస్వతిలో]] "పృథ్వీ (భూమి)" ( [[Chautaal|చౌతాల్]] )<br /><br /><br /><br /> 5. [[Madhukauns|రాగ్ మధుకౌన్స్‌లో]] "వాయు (గాలి)" (ఏక్తాల్).<br /><br /><br /><br /> 6. " [[కలియుగం|కలియుగ్]] (వైస్ యుగం)" (తీన్తాల్) రాగ్ భైరవిలో | కృత్రిమ సహకారం |- | ఒంటరి వ్యక్తులు | 2020 | • రాగ్ బసంత్‌లో "నా [[కోవిడ్-19 వ్యాధి|కరోనా]] కరో"<br /><br /><br /><br /> • [[దేశ్ రాగం|రాగ్ దేస్‌లో]] "బై బై 2020 ('ఆనంద్ బరాసావో')" | [[ఐఓఎస్|iOS]] కోసం నాద్ సాధన (కృత్రిమ సంగీతం) |- | ఒంటరి వ్యక్తులు | 2021 | • రాగ్ చంద్రకౌన్స్‌లో "వర్క్ ఫ్రమ్ హోమ్ ('దినా రైనా సబ జన కారత్')"<br /><br /><br /><br /> • " [[మహాశివరాత్రి]] 2021 ('భవ భైరవ భూతేశ్వర')" రాగ్ అదన కనడలో<br /><br /><br /><br /> • రాగ్ బసంత్‌లో "నా [[కోవిడ్-19 వ్యాధి|కరోనా]] కరో (ఒక సంవత్సరం తరువాత)"<br /><br /><br /><br /> • [[బాగేశ్రీ రాగం|రాగ్ బాగేశ్రీలో]] "నీండియా చుర లే గయే తోరే నైనా" | [[ఐఓఎస్|iOS]] కోసం నాద్ సాధన (కృత్రిమ సంగీతం) |} == మూలాలు == {{Reflist}} == బాహ్య లింకులు == * [http://www.sandeepranade.com/ సందీప్ రానడే] * [https://apps.apple.com/us/app/naadsadhana/id1348181386?ls=1 iOS కోసం నాద్ సాధన] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:1981 జననాలు]] [[వర్గం:Articles with hCards]] [[వర్గం:Articles with short description]] [[వర్గం:మహారాష్ట్ర గాయకులు]] [[వర్గం:మరాఠీ ప్రజలు]] [[వర్గం:హిందువులు]] [[వర్గం:హిందుస్తానీ గాయకులు]] [[వర్గం:సమీక్షించని అనువాదాలున్న పేజీలు]] j4oxk7h7ynwald9p9tomkgapzyifq1v 4907899 4907895 2026-07-18T17:29:23Z Pranayraj1985 29393 4907899 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = సందీప్ రానడే | image = Sandeep Ranade Performance.jpg | caption = | birth_name = సందీప్ దిలీప్ రానడే | birth_date = {{Birth date|1981|7|8|df=y}} | birth_place = [[బెంగళూరు]], [[భారతదేశం]] <!-- | origin = [[Pune]], India --> | death_date = | death_place = | death_cause = | resting_place = | education = | alma_mater = {{plainlist| *[[పూణే విశ్వవిద్యాలయం]] *జాన్స్ హాప్‌కిన్స్ విశ్వవిద్యాలయం}} | occupation = {{flatlist| * సంగీతకారుడు * సాఫ్ట్‌వేర్ ఇంజనీర్ }} | partner = | years_active = 2005 - ప్రస్తుతం | module = {{Infobox musical artist | embed = yes | genre = [[హిందుస్థానీ సంగీతం]] | instrument = {{flatlist| * Vocals }} | voicetype = | label = }} | signature = | signature_alt = }} '''సందీప్ రానడే''' (అలియాస్ '''"నాద్రంగ్"''' ; జననం 1981) [[పూణే|పూణేకు]] చెందిన ఒక [[భారతీయ శాస్త్రీయ సంగీతం|భారతీయ శాస్త్రీయ]] గాయకుడు, సాఫ్ట్‌వేర్ ఇంజనీర్. [[కోవిడ్-19 వ్యాధి|కరోనావైరస్]] గురించి ఆయన స్వరపరిచిన "నా కరోనా కరో" అనే గీతం సోషల్ మీడియాలో విస్తృతంగా షేర్ చేయబడింది . 2021లో, ఆయన తన 'నాద్ సాధన' అనే యాప్‌కు ఆపిల్ డిజైన్ అవార్డును గెలుచుకున్నారు. == కెరీర్ == బెంగళూరులో జన్మించిన రానడే, [[పూణే విశ్వవిద్యాలయం]], జాన్స్ హాప్కిన్స్ విశ్వవిద్యాలయంలో కంప్యూటర్ సాఫ్ట్‌వేర్, ఇంజనీరింగ్ అభ్యసించారు. తరువాత [[మైక్రోసాఫ్ట్]], [[గూగుల్|గూగుల్‌లో]] పనిచేశాడు. అతను తరువాత సంగీతంపై దృష్టి పెట్టడానికి, బోధించడానికి, స్టార్ట్-అప్ నిర్మించడానికి పూణేకి తిరిగి వచ్చాడు.<ref>{{Cite news|url=https://www.deccanchronicle.com/technology/in-other-news/160519/naadsadhana-a-tabla-swarmandal-aiml-jugalbandi-app-for-classical-sin.html|title=NaadSadhana: A Tabla-Swarmandal AI/ML jugalbandi app for classical singers, trainees|last=D'Sa|first=Francis|date=16 May 2019|work=Deccan Chronicle|language=en}}</ref> ఆయన ఉత్తర అమెరికా,<ref>{{Cite web|title=Fundraising Events To Help Tsunami Victims|url=http://www.lokvani.com/lokvani/article.php?article_id=2242|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20050209161444/http://www.lokvani.com/lokvani/article.php?article_id=2242|archive-date=9 February 2005|website=Lokvani}}</ref> భారతదేశంలో<ref>{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/music/classical-musicians-unite-for-online-concert-series-during-lockdown-6339773/|title=Classical musicians unite for online concert series during lockdown|date=31 March 2020|work=The Indian Express|access-date=18 November 2021|publisher=Indian Express|agency=PTI|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=9 January 2018|title=सांगलीत १३ रोजी पंडित भीमसेन जोशी संगीत महोत्सव, जागतिक किर्तीच्या दिग्गज कलाकारांचा आविष्कार|url=http://www.lokmat.com/sangli/pandit-bhimsen-joshi-music-festival-13th-sangalyat-invented-world-famous-giant/}}</ref><ref>{{Cite web|date=9 January 2018|title=भीमसेन जोशी महोत्सव शनिवारी सांगलीत|url=https://www.esakal.com/paschim-maharashtra-manoranjan/sangli-news-bhimsen-joshi-festival-saturday-91549}}</ref> సంగీత కచేరీలు ఇచ్చారు. సహాయ గాయకుడిగా, ఆయన సవాయి గాంధర్వ సంగీత్ మహోత్సవంలో [[పండిట్ జస్రాజ్|పండిట్ జస్రాజ్‌కు]] రెండుసార్లు సహకరించారు.<ref>{{Cite web|last=Ranade|first=Sandeep|date=11 December 2015|title=Sandeep Ranade 'Naadrang' accompanies Pandit Jasraj at the 63rd Sawai Gandharva Bhimsen Mahotsav|url=https://www.youtube.com/watch?v=WhWAYbRpQPg|access-date=18 November 2021|publisher=Youtube|language=en}}</ref> === ఆపిల్ నుండి ప్రశంసలు === ఏప్రిల్ 18, 2024న [[యాపిల్ ఇన్‌కార్పొరేషన్|ఆపిల్]] సీఈఓ [[టిమ్ కుక్]] కోసం రానడే నాద్ సాధన యాప్‌తో కలిసి ' మిలే సుర్ మేరా తుమ్హారా ' పాటను ప్రదర్శించారు.<ref>{{Cite web|last=Cook|first=Tim|date=18 April 2024|title=Tweet|url=https://twitter.com/tim_cook/status/1648358164306477058?s=46&t=Rgi0VbFp8h55BXcSAIDLGw}}</ref> ఈ ప్రదర్శనతో కదిలిపోయిన కుక్, ప్రపంచవ్యాప్తంగా యాప్ ప్రభావానికి రానడేను అభినందించారు. === 148వ బాబా హరివల్లభ సంగీత సమ్మేళనం === 29 డిసెంబర్ 2024న జరిగిన ప్రతిష్టాత్మకమైన 148వ బాబా హరివల్లభ సంగీత సమ్మేళనంలో రనడే ప్రదర్శించారు. <ref>{{Cite news|url=https://www.tribuneindia.com/news/jalandhar/148th-baba-harivallabh-sangeet-sammelan-to-begin-from-dec-29-574654|title=148th Baba Harivallabh Sangeet Sammelan to begin from Dec 29|last=Banerji|first=Aparna|date=22 December 2023|work=[The Tribune]}}</ref> ఈ కార్యక్రమంలో నిషాత్ ఖాన్ (సితార్), గుండెచా బ్రదర్స్ (ధ్రుపద్), మీటా పండిత్ (సంతోని వోకల్), డాక్టర్ కలాపి నావిషల్‌క (గాత్రం), డా . సుచేతా గంగూలీ (గాత్రం), సుచిస్మిత ఛటర్జీ, దేబోప్రియ (ఫ్లూట్ జుగల్బందీ), పండిట్. నయన్ ఘోష్, ఇషాన్ ఘోష్ (తబలా జుగల్‌బందీ), రాహుల్ దేశ్‌పాండే (గాత్రం), సందీప్ రనడే (గాత్రం), ఇతరులు ఉన్నారు. ఆయన తన ప్రదర్శనను రాగ్ గోరఖ్ కళ్యాణ్‌తో ప్రారంభించి, ఆ తర్వాత రాగ్ బసంత్‌లో తాను స్వరపరిచిన, విశేష ప్రశంసలు పొందిన 'నా కరోనా కరో'ను ఆలపించారు. రాగ్ అదానాలోని 'మాతా కాలిక' అనే రచనకు ఆయన ఇచ్చిన ప్రాతినిధ్యంతో శ్రోతలను మంత్రముగ్ధులను చేశారు. [[పండిట్ జస్రాజ్]] స్వరపరిచిన 'గోవింద్ దామోదర్ మాధవేతి' అనే భజనతో ప్రదర్శనను ముగించి, ఆ తర్వాత రాగ్ ఖమాజ్ బహార్‌ను ఆలపించారు. ఆయన అద్భుతమైన ప్రదర్శనకు గాను, కార్యక్రమ సమన్వయకర్తలు, ప్రేక్షకులు ఇద్దరూ ఆయనపై పూల రేకులను కురిపించి ఆశీర్వాదాలు అందించారు.<ref>{{Cite web|last=Harivallabh Sangeet Sammelan|date=29 December 2023|title=Sh. Sandeep Ranade|url=https://www.youtube.com/watch?v=mQ68_sN4yP0|website=[[YouTube]]}}</ref> === కరోనావైరస్ పాట === 18 మార్చి 2020న, భారత ప్రజారోగ్య అధికారులు కర్ఫ్యూలను అమలు చేయడం ప్రారంభించిన సమయంలో, [[కోవిడ్-19 వ్యాధి|కరోనావైరస్]] వ్యాప్తిని ఎలా నివారించాలనే దాని గురించి రానడే బసంత్ రాగంలో "నా కరోనా కరో" అనే పాటను స్వరపరిచారు, ఇది విస్తృతంగా ప్రచారం చేయబడింది.<ref name="hindu">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/sandeep-ranade-apple-design-award-naadsadhana-ios-artificial-intelligence-indian-classical-music/article34796703.ece|title=NaadSadhana app: From a simple tuner to a complex AI Indian Classical music creator|last=Bhavani|first=Divya Kala|date=12 June 2021|work=The Hindu}}</ref> ప్రముఖ సంగీతకారులు ఈ పాటను ప్రశంసించారు.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/na-corona-karo-song-goes-viral-on-social-media/article31240765.ece|title=Coronavirus Na Corona Karo song goes viral on social media|date=2 April 2020|work=The Hindu|access-date=18 November 2021|agency=IANS|language=en-IN}}</ref> === ఆనంద్ మహీంద్రా గుర్తింపు === జనవరి 2021లో, [[Raag Des|రాగ్ దేశ్‌లో]] రానడే స్వరపరిచిన నూతన సంవత్సర గీతం "ఆనంద్ బరసావో" ( ''బై బై 2020'' ) కూడా సోషల్ మీడియాలో వైరల్ అయ్యింది. పారిశ్రామికవేత్త [[ఆనంద్ మహీంద్రా]] ఈ ప్రదర్శనను ట్విట్టర్‌లో పంచుకుంటూ, రానడే "తన సంగీతం కోసం అమెరికాలోని ఉద్యోగాన్ని వదిలేశాడు" అని రాశారు, నాద సాధనతో కూడిన ఈ గానం "మీ అందరికీ గొప్ప నూతన సంవత్సర శుభాకాంక్షలు తెలియజేయడానికి ఉత్తమ మార్గం" అని అభివర్ణించారు.<ref>{{Cite web|last=Mahindra|first=Anand|date=1 January 2021|title=Tweet|url=https://x.com/anandmahindra/status/1344639711332089857|website=X (formerly Twitter)}}</ref> === కిరణ్ మజుందార్-షా గుర్తింపు === బయోటెక్ వ్యవస్థాపకురాలు [[కిరణ్ మజుందార్-షా]] కూడా రానడే పనిని సోషల్ మీడియాలో పంచుకున్నారు, అతని సాంప్రదాయ శిక్షణకు, సాఫ్ట్‌వేర్ ఇంజనీర్‌గా అతని వృత్తికి మధ్య సమాంతరాన్ని గీస్తూ, దానిని "ప్రమాదాలను స్వీకరించే తరాల వైఖరుల గొప్ప జుగల్‌బందీ"గా అభివర్ణించారు.<ref>{{Cite web|last=Mazumdar-Shaw|first=Kiran|date=10 August 2022|title=Tweet|url=https://x.com/kiranshaw/status/1557299344667279361|website=X (formerly Twitter)}}</ref> == సంగీత నైపుణ్యం == రానడే మేవాటి ఘరానాకు చెందిన సంగీత విద్వాంసుడు, [[పండిట్ జస్రాజ్]] శిష్యుడు.<ref>{{Cite web|title=Khayal & Gharana: Evolution & Development|url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/129349/8/06.%20chapter_2.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20181107144416/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/129349/8/06.%20chapter_2.pdf|archive-date=2018-11-07}}</ref> అతను శోభా అభ్యంకర్, అంజలి జోగ్లేకర్-పోంక్షేల వద్ద కూడా నేర్చుకున్నాడు.<ref name="hindu" /> విమర్శకులు రానడే స్వరంలోని ప్రకాశవంతమైన నాణ్యతను, సంగీత నైపుణ్యాన్ని ప్రశంసించారు.<ref>{{Cite web|title=मोहन वीणा वादनाने नगरकर मंत्रमुग्ध|url=https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/ahmednagar-news/mohan-veena-vasanan-nagarkar-is-charmed/articleshow/66320265.cms|website=Maharashtra Times}}</ref> == [[ఐఓఎస్|iOS]] కోసం నాద్ సాధన == రానడే రియాజ్ సాధన, [[శ్రుతి|శ్రుతులను]] అభివృద్ధి చేయడం కోసం "నాదసాధన" అనే [[ఐఓఎస్|iOS]] [[మొబైల్ యాప్స్|యాప్‌ను]] అభివృద్ధి చేశారు.<ref name="indiatoday">{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/technology/news/story/indian-developer-wins-apple-design-award-for-app-on-hindustani-classical-music-1813544-2021-06-11|title=Indian developer wins Apple design award for app on Hindustani classical music|work=India Today|access-date=18 November 2021|language=en}}</ref> [[కృత్రిమ మేధస్సు|AIని]] ఉపయోగించి, నాదసాధన ప్రతిస్పందించే ఫీడ్‌బ్యాక్ కోసం iOS తక్కువ-లేటెన్సీ సామర్థ్యాలను<ref name="ndtv">{{Cite web|date=3 June 2019|title=In a Nation of Android Users, Why These Developers Are All in on Apple's iOS|url=https://gadgets.ndtv.com/apps/features/in-a-nation-of-android-users-these-developers-explain-why-they-went-ios-exclusive-2047275|website=NDTV Gadgets 360}}</ref> ఉపయోగించుకుంటుంది.<ref>{{Cite web|last=D'Sa|first=Francis|date=16 May 2019|title=NaadSadhana: A Tabla-Swarmandal AI/ML jugalbandi app for classical singers, trainees|url=https://www.asianage.com/technology/in-other-news/160519/naadsadhana-a-tabla-swarmandal-aiml-jugalbandi-app-for-classical-singers-trainees.html|website=The Asian Age}}</ref> ఈ యాప్ ఆపిల్ డెవలపర్ వెబ్‌సైట్‌లో ప్రదర్శించబడింది, ఇది 'మ్యూజిక్ మేకర్' అని పిలవబడేంత గణనీయమైన ఆదరణను పొందింది.<ref>{{Cite news|url=https://developer.apple.com/news/?id=awmkb4os|title=Music makers|date=8 June 2021}}</ref> === ఆపిల్ డిజైన్ అవార్డు === 2021లో, నాద్ సాధన "ఇన్నోవేషన్" విభాగంలో ఆపిల్ డిజైన్ అవార్డును గెలుచుకుంది.<ref>{{Cite web|title=Apple Design Awards - Apple Developer|url=https://developer.apple.com/design/awards/}}</ref><ref>{{Cite web|date=10 June 2021|title=Apple announces its 2021 Apple Design Award winners|url=https://techcrunch.com/2021/06/10/apple-announces-its-2021-apple-design-award-winners/}}</ref><ref>{{Cite web|date=11 June 2021|title=Indian developer wins Apple design award for app on Hindustani classical music|url=https://www.indiatoday.in/technology/news/story/indian-developer-wins-apple-design-award-for-app-on-hindustani-classical-music-1813544-2021-06-11}}</ref> 2021 నాటికి, ఈ అవార్డును గెలుచుకున్న సోలో ఇండియన్ డెవలపర్‌లు అభివృద్ధి చేసిన కేవలం రెండు యాప్‌లలో ఇది ఒకటి<ref name="ndtv" /> ఈ విజయంపై [[ఎ. ఆర్. రెహమాన్|ఏఆర్ రెహమాన్]] రానడేను అభినందించారు.<ref name="hindu" /> === NCPEDP- ఎంఫాసిస్ యూనివర్సల్ డిజైన్ అవార్డు === నిర్మిత పర్యావరణం, రవాణా మౌలిక సదుపాయాలు, చలనశీలత & స్వతంత్ర జీవన సహాయకాలు, సహాయక సాంకేతికత వంటి రంగాలలో ప్రాప్యత, సార్వత్రిక రూపకల్పన కోసం పనిచేసే వ్యక్తులను గుర్తించే విభాగంలో, ' నేషనల్ సెంటర్ ఫర్ ప్రమోషన్ ఆఫ్ ఎంప్లాయ్మెంట్ ఆఫ్ డిసేబుల్డ్ పీపుల్ ' 2020 యూనివర్సల్ డిజైన్ అవార్డును రానడే గెలుచుకున్నారు. ఈ యాప్ దృష్టి, వినికిడి లోపాలు ఉన్నవారికి భారతీయ శాస్త్రీయ సంగీతాన్ని అందుబాటులోకి తెస్తుంది. వికలాంగులు, వికలాంగులు కానివారు అనే తేడా లేకుండా ప్రతి ఒక్కరూ సంగీతంలో శిక్షణ పొందేందుకు వీలు కల్పించే ఇటువంటి యాప్‌లలో ఇది మొదటిది.<ref>{{Cite web|title=NCPEDP Award|url=https://www.facebook.com/NCPEDP/posts/3432238140171625|website=[[Facebook]]}}</ref> == డిస్కోగ్రఫీ == {| class="wikitable" !ఆల్బమ్ ! సంవత్సరం ! ట్రాక్‌లు ! ప్రముఖ సంగీతకారులు |- | ''పేరులేనిది'' | 2005 | 1. రాగ్ మధువంతి<br /><br /><br /><br /> 2. రాగ్ కలవతి<br /><br /><br /><br /> 3. రాగ్ [[మల్హార్ రాగం|మియాన్ మల్హార్]] | [[Milind Kulkarni|మిలింద్ కులకర్ణి]] (హార్మోనియం)<br /><br /><br /><br /> రోహిత్ ముజుందర్ (తబలా) |- | ''పేరులేనిది'' | 2008 | 1. రాగ్ మల్కౌన్స్<br /><br /><br /><br /> 2. రాగ్ [[చారుకేశి రాగం|చారుకేశి]]<br /><br /><br /><br /> 3. రాగ్ [[Hemavathi|హేమవతి]]<br /><br /><br /><br /> 4. [[శాంతా షెల్కే]] కవిత ఆధారంగా భావగీత్ | రామ్‌దాస్ పల్సులే (తబ్లా)<br /><br /><br /><br /> [[Tanmay Deochake|తన్మయ్ డియోచాకే]] (హార్మోనియం) |- | ''మన తరానా గాయే'' | 2010 | 1. రాగ్ మార్వా<br /><br /><br /><br /> 2. రాగ్ చంద్రకౌన్స్<br /><br /><br /><br /> 3. రాగ్ మియాన్ మల్హర్ (చత్రంగ్) | తన్మయ్ డియోచాకే (హార్మోనియం)<br /><br /><br /><br /> విభవ్ ఖండోల్కర్ (తబలా) |- | ''రేపటి యువరాజులు'' | 2011 | 1. రాగ్ జోగ్, "అయ్ పియా ఘర్ ఆవే" (విళంబిత్ ఏక్తాల్ )<br /><br /><br /><br /> 2. రాగ్ జోగ్, "కబ్ తోహే మే దేఖ్ పౌన్" (మధ్యాలయ తీన్తాల్ )<br /><br /><br /><br /> 3. రాగ్ జోగ్, "తుమ్ బిన్ కైసే కేట్" (దృత్ తీన్తాల్)<br /><br /><br /><br /> 4. రాగ్ జోగ్, తరానా (దృత్ తీన్తాల్)<br /><br /><br /><br /> 5. రాగ్ బిహాగ్, "దేఖో మోరీ రంగ్ మే" (మధ్యాలయ తీన్తాల్)<br /><br /><br /><br /> 6. రాగ్ బిహాగ్, "హ్యా భవనాతిల్ గీత్ పురాణే" (తీన్తాల్‌లో నాట్యగీత్ )<br /><br /><br /><br /> 7. రాగ్ మల్కౌన్స్, "పియా మోర్ ఆవత్ నహిన్" (విలంబిత్ రూపక్ )<br /><br /><br /><br /> 8. రాగ్ మల్కౌన్స్, "కైసో నికో లాగోమా" (మధ్యాలయ తీన్తాల్)<br /><br /><br /><br /> 9. రాగ్ మల్కౌన్స్, "ఆజ్ మోర్ ఘర్ ఏలా బలమా" (దృత్ తీన్తాల్)<br /><br /><br /><br /> 10. రాగ్ రామదాసి మల్హర్, "సావన్ కే బద్రా ఛాయే" (మధ్యాలయ తీన్తాల్)<br /><br /><br /><br /> 11. [[చారుకేశి రాగం|రాగ్ చారుకేశి]], "హే సురానో చంద్ర వ్హా" (రూపక్‌లో నాట్యగీత్)<br /><br /><br /><br /> 12. రాగ్ అదన కనడ, "మాత కాళికా" (తీన్తాల్‌లో భజన) | అమిత్ కవతేకర్ (తబలా)<br /><br /><br /><br /> మోహన్ భిడే (హార్మోనియం) |- | ''నాడ్రాంగ్ రచించిన అంశాలు'' | 2017 | 1. రాగ్ గుజ్రీ తోడిలో "అగ్ని (అగ్ని)" ( [[Ada chautaal|అడ చౌతాల్]] )<br /><br /><br /><br /> 2. [[మల్హార్ రాగం|రాగ్ మియాన్ మల్హర్‌లో]] "జల్ (నీరు)" (తీన్తాల్).<br /><br /><br /><br /> 3. రాగ్ మల్కౌన్స్‌లో "ఆకాష్ (స్పేస్)" ( భజనీ )<br /><br /><br /><br /> 4. [[Saraswati (raga)|రాగ్ సరస్వతిలో]] "పృథ్వీ (భూమి)" ( [[Chautaal|చౌతాల్]] )<br /><br /><br /><br /> 5. [[Madhukauns|రాగ్ మధుకౌన్స్‌లో]] "వాయు (గాలి)" (ఏక్తాల్).<br /><br /><br /><br /> 6. " [[కలియుగం|కలియుగ్]] (వైస్ యుగం)" (తీన్తాల్) రాగ్ భైరవిలో | కృత్రిమ సహకారం |- | ఒంటరి వ్యక్తులు | 2020 | • రాగ్ బసంత్‌లో "నా [[కోవిడ్-19 వ్యాధి|కరోనా]] కరో"<br /><br /><br /><br /> • [[దేశ్ రాగం|రాగ్ దేస్‌లో]] "బై బై 2020 ('ఆనంద్ బరాసావో')" | [[ఐఓఎస్|iOS]] కోసం నాద్ సాధన (కృత్రిమ సంగీతం) |- | ఒంటరి వ్యక్తులు | 2021 | • రాగ్ చంద్రకౌన్స్‌లో "వర్క్ ఫ్రమ్ హోమ్ ('దినా రైనా సబ జన కారత్')"<br /><br /><br /><br /> • " [[మహాశివరాత్రి]] 2021 ('భవ భైరవ భూతేశ్వర')" రాగ్ అదన కనడలో<br /><br /><br /><br /> • రాగ్ బసంత్‌లో "నా [[కోవిడ్-19 వ్యాధి|కరోనా]] కరో (ఒక సంవత్సరం తరువాత)"<br /><br /><br /><br /> • [[బాగేశ్రీ రాగం|రాగ్ బాగేశ్రీలో]] "నీండియా చుర లే గయే తోరే నైనా" | [[ఐఓఎస్|iOS]] కోసం నాద్ సాధన (కృత్రిమ సంగీతం) |} == మూలాలు == {{Reflist}} == బాహ్య లింకులు == * [http://www.sandeepranade.com/ సందీప్ రానడే] * [https://apps.apple.com/us/app/naadsadhana/id1348181386?ls=1 iOS కోసం నాద్ సాధన] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:1981 జననాలు]] [[వర్గం:Articles with hCards]] [[వర్గం:Articles with short description]] [[వర్గం:మహారాష్ట్ర గాయకులు]] [[వర్గం:మరాఠీ ప్రజలు]] [[వర్గం:హిందువులు]] [[వర్గం:హిందుస్తానీ గాయకులు]] [[వర్గం:సమీక్షించని అనువాదాలున్న పేజీలు]] gpzswazf7moa5ztr4w1jfuv57ptsyxg 4907900 4907899 2026-07-18T17:29:48Z Pranayraj1985 29393 4907900 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = సందీప్ రానడే | image = Sandeep Ranade Performance.jpg | caption = | birth_name = సందీప్ దిలీప్ రానడే | birth_date = {{Birth date|1981|7|8|df=y}} | birth_place = [[బెంగళూరు]], [[భారతదేశం]] <!-- | origin = [[Pune]], India --> | death_date = | death_place = | death_cause = | resting_place = | education = | alma_mater = {{plainlist| *[[పూణే విశ్వవిద్యాలయం]] *జాన్స్ హాప్‌కిన్స్ విశ్వవిద్యాలయం}} | occupation = {{flatlist| * సంగీతకారుడు * సాఫ్ట్‌వేర్ ఇంజనీర్ }} | partner = | years_active = 2005 - ప్రస్తుతం | module = {{Infobox musical artist | embed = yes | genre = [[హిందుస్థానీ సంగీతం]] | instrument = {{flatlist| * గాత్రం }} | voicetype = | label = }} | signature = | signature_alt = }} '''సందీప్ రానడే''' (అలియాస్ '''"నాద్రంగ్"''' ; జననం 1981) [[పూణే|పూణేకు]] చెందిన ఒక [[భారతీయ శాస్త్రీయ సంగీతం|భారతీయ శాస్త్రీయ]] గాయకుడు, సాఫ్ట్‌వేర్ ఇంజనీర్. [[కోవిడ్-19 వ్యాధి|కరోనావైరస్]] గురించి ఆయన స్వరపరిచిన "నా కరోనా కరో" అనే గీతం సోషల్ మీడియాలో విస్తృతంగా షేర్ చేయబడింది . 2021లో, ఆయన తన 'నాద్ సాధన' అనే యాప్‌కు ఆపిల్ డిజైన్ అవార్డును గెలుచుకున్నారు. == కెరీర్ == బెంగళూరులో జన్మించిన రానడే, [[పూణే విశ్వవిద్యాలయం]], జాన్స్ హాప్కిన్స్ విశ్వవిద్యాలయంలో కంప్యూటర్ సాఫ్ట్‌వేర్, ఇంజనీరింగ్ అభ్యసించారు. తరువాత [[మైక్రోసాఫ్ట్]], [[గూగుల్|గూగుల్‌లో]] పనిచేశాడు. అతను తరువాత సంగీతంపై దృష్టి పెట్టడానికి, బోధించడానికి, స్టార్ట్-అప్ నిర్మించడానికి పూణేకి తిరిగి వచ్చాడు.<ref>{{Cite news|url=https://www.deccanchronicle.com/technology/in-other-news/160519/naadsadhana-a-tabla-swarmandal-aiml-jugalbandi-app-for-classical-sin.html|title=NaadSadhana: A Tabla-Swarmandal AI/ML jugalbandi app for classical singers, trainees|last=D'Sa|first=Francis|date=16 May 2019|work=Deccan Chronicle|language=en}}</ref> ఆయన ఉత్తర అమెరికా,<ref>{{Cite web|title=Fundraising Events To Help Tsunami Victims|url=http://www.lokvani.com/lokvani/article.php?article_id=2242|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20050209161444/http://www.lokvani.com/lokvani/article.php?article_id=2242|archive-date=9 February 2005|website=Lokvani}}</ref> భారతదేశంలో<ref>{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/music/classical-musicians-unite-for-online-concert-series-during-lockdown-6339773/|title=Classical musicians unite for online concert series during lockdown|date=31 March 2020|work=The Indian Express|access-date=18 November 2021|publisher=Indian Express|agency=PTI|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=9 January 2018|title=सांगलीत १३ रोजी पंडित भीमसेन जोशी संगीत महोत्सव, जागतिक किर्तीच्या दिग्गज कलाकारांचा आविष्कार|url=http://www.lokmat.com/sangli/pandit-bhimsen-joshi-music-festival-13th-sangalyat-invented-world-famous-giant/}}</ref><ref>{{Cite web|date=9 January 2018|title=भीमसेन जोशी महोत्सव शनिवारी सांगलीत|url=https://www.esakal.com/paschim-maharashtra-manoranjan/sangli-news-bhimsen-joshi-festival-saturday-91549}}</ref> సంగీత కచేరీలు ఇచ్చారు. సహాయ గాయకుడిగా, ఆయన సవాయి గాంధర్వ సంగీత్ మహోత్సవంలో [[పండిట్ జస్రాజ్|పండిట్ జస్రాజ్‌కు]] రెండుసార్లు సహకరించారు.<ref>{{Cite web|last=Ranade|first=Sandeep|date=11 December 2015|title=Sandeep Ranade 'Naadrang' accompanies Pandit Jasraj at the 63rd Sawai Gandharva Bhimsen Mahotsav|url=https://www.youtube.com/watch?v=WhWAYbRpQPg|access-date=18 November 2021|publisher=Youtube|language=en}}</ref> === ఆపిల్ నుండి ప్రశంసలు === ఏప్రిల్ 18, 2024న [[యాపిల్ ఇన్‌కార్పొరేషన్|ఆపిల్]] సీఈఓ [[టిమ్ కుక్]] కోసం రానడే నాద్ సాధన యాప్‌తో కలిసి ' మిలే సుర్ మేరా తుమ్హారా ' పాటను ప్రదర్శించారు.<ref>{{Cite web|last=Cook|first=Tim|date=18 April 2024|title=Tweet|url=https://twitter.com/tim_cook/status/1648358164306477058?s=46&t=Rgi0VbFp8h55BXcSAIDLGw}}</ref> ఈ ప్రదర్శనతో కదిలిపోయిన కుక్, ప్రపంచవ్యాప్తంగా యాప్ ప్రభావానికి రానడేను అభినందించారు. === 148వ బాబా హరివల్లభ సంగీత సమ్మేళనం === 29 డిసెంబర్ 2024న జరిగిన ప్రతిష్టాత్మకమైన 148వ బాబా హరివల్లభ సంగీత సమ్మేళనంలో రనడే ప్రదర్శించారు. <ref>{{Cite news|url=https://www.tribuneindia.com/news/jalandhar/148th-baba-harivallabh-sangeet-sammelan-to-begin-from-dec-29-574654|title=148th Baba Harivallabh Sangeet Sammelan to begin from Dec 29|last=Banerji|first=Aparna|date=22 December 2023|work=[The Tribune]}}</ref> ఈ కార్యక్రమంలో నిషాత్ ఖాన్ (సితార్), గుండెచా బ్రదర్స్ (ధ్రుపద్), మీటా పండిత్ (సంతోని వోకల్), డాక్టర్ కలాపి నావిషల్‌క (గాత్రం), డా . సుచేతా గంగూలీ (గాత్రం), సుచిస్మిత ఛటర్జీ, దేబోప్రియ (ఫ్లూట్ జుగల్బందీ), పండిట్. నయన్ ఘోష్, ఇషాన్ ఘోష్ (తబలా జుగల్‌బందీ), రాహుల్ దేశ్‌పాండే (గాత్రం), సందీప్ రనడే (గాత్రం), ఇతరులు ఉన్నారు. ఆయన తన ప్రదర్శనను రాగ్ గోరఖ్ కళ్యాణ్‌తో ప్రారంభించి, ఆ తర్వాత రాగ్ బసంత్‌లో తాను స్వరపరిచిన, విశేష ప్రశంసలు పొందిన 'నా కరోనా కరో'ను ఆలపించారు. రాగ్ అదానాలోని 'మాతా కాలిక' అనే రచనకు ఆయన ఇచ్చిన ప్రాతినిధ్యంతో శ్రోతలను మంత్రముగ్ధులను చేశారు. [[పండిట్ జస్రాజ్]] స్వరపరిచిన 'గోవింద్ దామోదర్ మాధవేతి' అనే భజనతో ప్రదర్శనను ముగించి, ఆ తర్వాత రాగ్ ఖమాజ్ బహార్‌ను ఆలపించారు. ఆయన అద్భుతమైన ప్రదర్శనకు గాను, కార్యక్రమ సమన్వయకర్తలు, ప్రేక్షకులు ఇద్దరూ ఆయనపై పూల రేకులను కురిపించి ఆశీర్వాదాలు అందించారు.<ref>{{Cite web|last=Harivallabh Sangeet Sammelan|date=29 December 2023|title=Sh. Sandeep Ranade|url=https://www.youtube.com/watch?v=mQ68_sN4yP0|website=[[YouTube]]}}</ref> === కరోనావైరస్ పాట === 18 మార్చి 2020న, భారత ప్రజారోగ్య అధికారులు కర్ఫ్యూలను అమలు చేయడం ప్రారంభించిన సమయంలో, [[కోవిడ్-19 వ్యాధి|కరోనావైరస్]] వ్యాప్తిని ఎలా నివారించాలనే దాని గురించి రానడే బసంత్ రాగంలో "నా కరోనా కరో" అనే పాటను స్వరపరిచారు, ఇది విస్తృతంగా ప్రచారం చేయబడింది.<ref name="hindu">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/sandeep-ranade-apple-design-award-naadsadhana-ios-artificial-intelligence-indian-classical-music/article34796703.ece|title=NaadSadhana app: From a simple tuner to a complex AI Indian Classical music creator|last=Bhavani|first=Divya Kala|date=12 June 2021|work=The Hindu}}</ref> ప్రముఖ సంగీతకారులు ఈ పాటను ప్రశంసించారు.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/na-corona-karo-song-goes-viral-on-social-media/article31240765.ece|title=Coronavirus Na Corona Karo song goes viral on social media|date=2 April 2020|work=The Hindu|access-date=18 November 2021|agency=IANS|language=en-IN}}</ref> === ఆనంద్ మహీంద్రా గుర్తింపు === జనవరి 2021లో, [[Raag Des|రాగ్ దేశ్‌లో]] రానడే స్వరపరిచిన నూతన సంవత్సర గీతం "ఆనంద్ బరసావో" ( ''బై బై 2020'' ) కూడా సోషల్ మీడియాలో వైరల్ అయ్యింది. పారిశ్రామికవేత్త [[ఆనంద్ మహీంద్రా]] ఈ ప్రదర్శనను ట్విట్టర్‌లో పంచుకుంటూ, రానడే "తన సంగీతం కోసం అమెరికాలోని ఉద్యోగాన్ని వదిలేశాడు" అని రాశారు, నాద సాధనతో కూడిన ఈ గానం "మీ అందరికీ గొప్ప నూతన సంవత్సర శుభాకాంక్షలు తెలియజేయడానికి ఉత్తమ మార్గం" అని అభివర్ణించారు.<ref>{{Cite web|last=Mahindra|first=Anand|date=1 January 2021|title=Tweet|url=https://x.com/anandmahindra/status/1344639711332089857|website=X (formerly Twitter)}}</ref> === కిరణ్ మజుందార్-షా గుర్తింపు === బయోటెక్ వ్యవస్థాపకురాలు [[కిరణ్ మజుందార్-షా]] కూడా రానడే పనిని సోషల్ మీడియాలో పంచుకున్నారు, అతని సాంప్రదాయ శిక్షణకు, సాఫ్ట్‌వేర్ ఇంజనీర్‌గా అతని వృత్తికి మధ్య సమాంతరాన్ని గీస్తూ, దానిని "ప్రమాదాలను స్వీకరించే తరాల వైఖరుల గొప్ప జుగల్‌బందీ"గా అభివర్ణించారు.<ref>{{Cite web|last=Mazumdar-Shaw|first=Kiran|date=10 August 2022|title=Tweet|url=https://x.com/kiranshaw/status/1557299344667279361|website=X (formerly Twitter)}}</ref> == సంగీత నైపుణ్యం == రానడే మేవాటి ఘరానాకు చెందిన సంగీత విద్వాంసుడు, [[పండిట్ జస్రాజ్]] శిష్యుడు.<ref>{{Cite web|title=Khayal & Gharana: Evolution & Development|url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/129349/8/06.%20chapter_2.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20181107144416/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/129349/8/06.%20chapter_2.pdf|archive-date=2018-11-07}}</ref> అతను శోభా అభ్యంకర్, అంజలి జోగ్లేకర్-పోంక్షేల వద్ద కూడా నేర్చుకున్నాడు.<ref name="hindu" /> విమర్శకులు రానడే స్వరంలోని ప్రకాశవంతమైన నాణ్యతను, సంగీత నైపుణ్యాన్ని ప్రశంసించారు.<ref>{{Cite web|title=मोहन वीणा वादनाने नगरकर मंत्रमुग्ध|url=https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/ahmednagar-news/mohan-veena-vasanan-nagarkar-is-charmed/articleshow/66320265.cms|website=Maharashtra Times}}</ref> == [[ఐఓఎస్|iOS]] కోసం నాద్ సాధన == రానడే రియాజ్ సాధన, [[శ్రుతి|శ్రుతులను]] అభివృద్ధి చేయడం కోసం "నాదసాధన" అనే [[ఐఓఎస్|iOS]] [[మొబైల్ యాప్స్|యాప్‌ను]] అభివృద్ధి చేశారు.<ref name="indiatoday">{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/technology/news/story/indian-developer-wins-apple-design-award-for-app-on-hindustani-classical-music-1813544-2021-06-11|title=Indian developer wins Apple design award for app on Hindustani classical music|work=India Today|access-date=18 November 2021|language=en}}</ref> [[కృత్రిమ మేధస్సు|AIని]] ఉపయోగించి, నాదసాధన ప్రతిస్పందించే ఫీడ్‌బ్యాక్ కోసం iOS తక్కువ-లేటెన్సీ సామర్థ్యాలను<ref name="ndtv">{{Cite web|date=3 June 2019|title=In a Nation of Android Users, Why These Developers Are All in on Apple's iOS|url=https://gadgets.ndtv.com/apps/features/in-a-nation-of-android-users-these-developers-explain-why-they-went-ios-exclusive-2047275|website=NDTV Gadgets 360}}</ref> ఉపయోగించుకుంటుంది.<ref>{{Cite web|last=D'Sa|first=Francis|date=16 May 2019|title=NaadSadhana: A Tabla-Swarmandal AI/ML jugalbandi app for classical singers, trainees|url=https://www.asianage.com/technology/in-other-news/160519/naadsadhana-a-tabla-swarmandal-aiml-jugalbandi-app-for-classical-singers-trainees.html|website=The Asian Age}}</ref> ఈ యాప్ ఆపిల్ డెవలపర్ వెబ్‌సైట్‌లో ప్రదర్శించబడింది, ఇది 'మ్యూజిక్ మేకర్' అని పిలవబడేంత గణనీయమైన ఆదరణను పొందింది.<ref>{{Cite news|url=https://developer.apple.com/news/?id=awmkb4os|title=Music makers|date=8 June 2021}}</ref> === ఆపిల్ డిజైన్ అవార్డు === 2021లో, నాద్ సాధన "ఇన్నోవేషన్" విభాగంలో ఆపిల్ డిజైన్ అవార్డును గెలుచుకుంది.<ref>{{Cite web|title=Apple Design Awards - Apple Developer|url=https://developer.apple.com/design/awards/}}</ref><ref>{{Cite web|date=10 June 2021|title=Apple announces its 2021 Apple Design Award winners|url=https://techcrunch.com/2021/06/10/apple-announces-its-2021-apple-design-award-winners/}}</ref><ref>{{Cite web|date=11 June 2021|title=Indian developer wins Apple design award for app on Hindustani classical music|url=https://www.indiatoday.in/technology/news/story/indian-developer-wins-apple-design-award-for-app-on-hindustani-classical-music-1813544-2021-06-11}}</ref> 2021 నాటికి, ఈ అవార్డును గెలుచుకున్న సోలో ఇండియన్ డెవలపర్‌లు అభివృద్ధి చేసిన కేవలం రెండు యాప్‌లలో ఇది ఒకటి<ref name="ndtv" /> ఈ విజయంపై [[ఎ. ఆర్. రెహమాన్|ఏఆర్ రెహమాన్]] రానడేను అభినందించారు.<ref name="hindu" /> === NCPEDP- ఎంఫాసిస్ యూనివర్సల్ డిజైన్ అవార్డు === నిర్మిత పర్యావరణం, రవాణా మౌలిక సదుపాయాలు, చలనశీలత & స్వతంత్ర జీవన సహాయకాలు, సహాయక సాంకేతికత వంటి రంగాలలో ప్రాప్యత, సార్వత్రిక రూపకల్పన కోసం పనిచేసే వ్యక్తులను గుర్తించే విభాగంలో, ' నేషనల్ సెంటర్ ఫర్ ప్రమోషన్ ఆఫ్ ఎంప్లాయ్మెంట్ ఆఫ్ డిసేబుల్డ్ పీపుల్ ' 2020 యూనివర్సల్ డిజైన్ అవార్డును రానడే గెలుచుకున్నారు. ఈ యాప్ దృష్టి, వినికిడి లోపాలు ఉన్నవారికి భారతీయ శాస్త్రీయ సంగీతాన్ని అందుబాటులోకి తెస్తుంది. వికలాంగులు, వికలాంగులు కానివారు అనే తేడా లేకుండా ప్రతి ఒక్కరూ సంగీతంలో శిక్షణ పొందేందుకు వీలు కల్పించే ఇటువంటి యాప్‌లలో ఇది మొదటిది.<ref>{{Cite web|title=NCPEDP Award|url=https://www.facebook.com/NCPEDP/posts/3432238140171625|website=[[Facebook]]}}</ref> == డిస్కోగ్రఫీ == {| class="wikitable" !ఆల్బమ్ ! సంవత్సరం ! ట్రాక్‌లు ! ప్రముఖ సంగీతకారులు |- | ''పేరులేనిది'' | 2005 | 1. రాగ్ మధువంతి<br /><br /><br /><br /> 2. రాగ్ కలవతి<br /><br /><br /><br /> 3. రాగ్ [[మల్హార్ రాగం|మియాన్ మల్హార్]] | [[Milind Kulkarni|మిలింద్ కులకర్ణి]] (హార్మోనియం)<br /><br /><br /><br /> రోహిత్ ముజుందర్ (తబలా) |- | ''పేరులేనిది'' | 2008 | 1. రాగ్ మల్కౌన్స్<br /><br /><br /><br /> 2. రాగ్ [[చారుకేశి రాగం|చారుకేశి]]<br /><br /><br /><br /> 3. రాగ్ [[Hemavathi|హేమవతి]]<br /><br /><br /><br /> 4. [[శాంతా షెల్కే]] కవిత ఆధారంగా భావగీత్ | రామ్‌దాస్ పల్సులే (తబ్లా)<br /><br /><br /><br /> [[Tanmay Deochake|తన్మయ్ డియోచాకే]] (హార్మోనియం) |- | ''మన తరానా గాయే'' | 2010 | 1. రాగ్ మార్వా<br /><br /><br /><br /> 2. రాగ్ చంద్రకౌన్స్<br /><br /><br /><br /> 3. రాగ్ మియాన్ మల్హర్ (చత్రంగ్) | తన్మయ్ డియోచాకే (హార్మోనియం)<br /><br /><br /><br /> విభవ్ ఖండోల్కర్ (తబలా) |- | ''రేపటి యువరాజులు'' | 2011 | 1. రాగ్ జోగ్, "అయ్ పియా ఘర్ ఆవే" (విళంబిత్ ఏక్తాల్ )<br /><br /><br /><br /> 2. రాగ్ జోగ్, "కబ్ తోహే మే దేఖ్ పౌన్" (మధ్యాలయ తీన్తాల్ )<br /><br /><br /><br /> 3. రాగ్ జోగ్, "తుమ్ బిన్ కైసే కేట్" (దృత్ తీన్తాల్)<br /><br /><br /><br /> 4. రాగ్ జోగ్, తరానా (దృత్ తీన్తాల్)<br /><br /><br /><br /> 5. రాగ్ బిహాగ్, "దేఖో మోరీ రంగ్ మే" (మధ్యాలయ తీన్తాల్)<br /><br /><br /><br /> 6. రాగ్ బిహాగ్, "హ్యా భవనాతిల్ గీత్ పురాణే" (తీన్తాల్‌లో నాట్యగీత్ )<br /><br /><br /><br /> 7. రాగ్ మల్కౌన్స్, "పియా మోర్ ఆవత్ నహిన్" (విలంబిత్ రూపక్ )<br /><br /><br /><br /> 8. రాగ్ మల్కౌన్స్, "కైసో నికో లాగోమా" (మధ్యాలయ తీన్తాల్)<br /><br /><br /><br /> 9. రాగ్ మల్కౌన్స్, "ఆజ్ మోర్ ఘర్ ఏలా బలమా" (దృత్ తీన్తాల్)<br /><br /><br /><br /> 10. రాగ్ రామదాసి మల్హర్, "సావన్ కే బద్రా ఛాయే" (మధ్యాలయ తీన్తాల్)<br /><br /><br /><br /> 11. [[చారుకేశి రాగం|రాగ్ చారుకేశి]], "హే సురానో చంద్ర వ్హా" (రూపక్‌లో నాట్యగీత్)<br /><br /><br /><br /> 12. రాగ్ అదన కనడ, "మాత కాళికా" (తీన్తాల్‌లో భజన) | అమిత్ కవతేకర్ (తబలా)<br /><br /><br /><br /> మోహన్ భిడే (హార్మోనియం) |- | ''నాడ్రాంగ్ రచించిన అంశాలు'' | 2017 | 1. రాగ్ గుజ్రీ తోడిలో "అగ్ని (అగ్ని)" ( [[Ada chautaal|అడ చౌతాల్]] )<br /><br /><br /><br /> 2. [[మల్హార్ రాగం|రాగ్ మియాన్ మల్హర్‌లో]] "జల్ (నీరు)" (తీన్తాల్).<br /><br /><br /><br /> 3. రాగ్ మల్కౌన్స్‌లో "ఆకాష్ (స్పేస్)" ( భజనీ )<br /><br /><br /><br /> 4. [[Saraswati (raga)|రాగ్ సరస్వతిలో]] "పృథ్వీ (భూమి)" ( [[Chautaal|చౌతాల్]] )<br /><br /><br /><br /> 5. [[Madhukauns|రాగ్ మధుకౌన్స్‌లో]] "వాయు (గాలి)" (ఏక్తాల్).<br /><br /><br /><br /> 6. " [[కలియుగం|కలియుగ్]] (వైస్ యుగం)" (తీన్తాల్) రాగ్ భైరవిలో | కృత్రిమ సహకారం |- | ఒంటరి వ్యక్తులు | 2020 | • రాగ్ బసంత్‌లో "నా [[కోవిడ్-19 వ్యాధి|కరోనా]] కరో"<br /><br /><br /><br /> • [[దేశ్ రాగం|రాగ్ దేస్‌లో]] "బై బై 2020 ('ఆనంద్ బరాసావో')" | [[ఐఓఎస్|iOS]] కోసం నాద్ సాధన (కృత్రిమ సంగీతం) |- | ఒంటరి వ్యక్తులు | 2021 | • రాగ్ చంద్రకౌన్స్‌లో "వర్క్ ఫ్రమ్ హోమ్ ('దినా రైనా సబ జన కారత్')"<br /><br /><br /><br /> • " [[మహాశివరాత్రి]] 2021 ('భవ భైరవ భూతేశ్వర')" రాగ్ అదన కనడలో<br /><br /><br /><br /> • రాగ్ బసంత్‌లో "నా [[కోవిడ్-19 వ్యాధి|కరోనా]] కరో (ఒక సంవత్సరం తరువాత)"<br /><br /><br /><br /> • [[బాగేశ్రీ రాగం|రాగ్ బాగేశ్రీలో]] "నీండియా చుర లే గయే తోరే నైనా" | [[ఐఓఎస్|iOS]] కోసం నాద్ సాధన (కృత్రిమ సంగీతం) |} == మూలాలు == {{Reflist}} == బాహ్య లింకులు == * [http://www.sandeepranade.com/ సందీప్ రానడే] * [https://apps.apple.com/us/app/naadsadhana/id1348181386?ls=1 iOS కోసం నాద్ సాధన] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:1981 జననాలు]] [[వర్గం:Articles with hCards]] [[వర్గం:Articles with short description]] [[వర్గం:మహారాష్ట్ర గాయకులు]] [[వర్గం:మరాఠీ ప్రజలు]] [[వర్గం:హిందువులు]] [[వర్గం:హిందుస్తానీ గాయకులు]] [[వర్గం:సమీక్షించని అనువాదాలున్న పేజీలు]] 6vkczk81qb6zbdvpiuxikqi7s3sz21y 4907909 4907900 2026-07-18T18:17:42Z Pranayraj1985 29393 /* డిస్కోగ్రఫీ */ 4907909 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = సందీప్ రానడే | image = Sandeep Ranade Performance.jpg | caption = | birth_name = సందీప్ దిలీప్ రానడే | birth_date = {{Birth date|1981|7|8|df=y}} | birth_place = [[బెంగళూరు]], [[భారతదేశం]] <!-- | origin = [[Pune]], India --> | death_date = | death_place = | death_cause = | resting_place = | education = | alma_mater = {{plainlist| *[[పూణే విశ్వవిద్యాలయం]] *జాన్స్ హాప్‌కిన్స్ విశ్వవిద్యాలయం}} | occupation = {{flatlist| * సంగీతకారుడు * సాఫ్ట్‌వేర్ ఇంజనీర్ }} | partner = | years_active = 2005 - ప్రస్తుతం | module = {{Infobox musical artist | embed = yes | genre = [[హిందుస్థానీ సంగీతం]] | instrument = {{flatlist| * గాత్రం }} | voicetype = | label = }} | signature = | signature_alt = }} '''సందీప్ రానడే''' (అలియాస్ '''"నాద్రంగ్"''' ; జననం 1981) [[పూణే|పూణేకు]] చెందిన ఒక [[భారతీయ శాస్త్రీయ సంగీతం|భారతీయ శాస్త్రీయ]] గాయకుడు, సాఫ్ట్‌వేర్ ఇంజనీర్. [[కోవిడ్-19 వ్యాధి|కరోనావైరస్]] గురించి ఆయన స్వరపరిచిన "నా కరోనా కరో" అనే గీతం సోషల్ మీడియాలో విస్తృతంగా షేర్ చేయబడింది . 2021లో, ఆయన తన 'నాద్ సాధన' అనే యాప్‌కు ఆపిల్ డిజైన్ అవార్డును గెలుచుకున్నారు. == కెరీర్ == బెంగళూరులో జన్మించిన రానడే, [[పూణే విశ్వవిద్యాలయం]], జాన్స్ హాప్కిన్స్ విశ్వవిద్యాలయంలో కంప్యూటర్ సాఫ్ట్‌వేర్, ఇంజనీరింగ్ అభ్యసించారు. తరువాత [[మైక్రోసాఫ్ట్]], [[గూగుల్|గూగుల్‌లో]] పనిచేశాడు. అతను తరువాత సంగీతంపై దృష్టి పెట్టడానికి, బోధించడానికి, స్టార్ట్-అప్ నిర్మించడానికి పూణేకి తిరిగి వచ్చాడు.<ref>{{Cite news|url=https://www.deccanchronicle.com/technology/in-other-news/160519/naadsadhana-a-tabla-swarmandal-aiml-jugalbandi-app-for-classical-sin.html|title=NaadSadhana: A Tabla-Swarmandal AI/ML jugalbandi app for classical singers, trainees|last=D'Sa|first=Francis|date=16 May 2019|work=Deccan Chronicle|language=en}}</ref> ఆయన ఉత్తర అమెరికా,<ref>{{Cite web|title=Fundraising Events To Help Tsunami Victims|url=http://www.lokvani.com/lokvani/article.php?article_id=2242|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20050209161444/http://www.lokvani.com/lokvani/article.php?article_id=2242|archive-date=9 February 2005|website=Lokvani}}</ref> భారతదేశంలో<ref>{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/music/classical-musicians-unite-for-online-concert-series-during-lockdown-6339773/|title=Classical musicians unite for online concert series during lockdown|date=31 March 2020|work=The Indian Express|access-date=18 November 2021|publisher=Indian Express|agency=PTI|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=9 January 2018|title=सांगलीत १३ रोजी पंडित भीमसेन जोशी संगीत महोत्सव, जागतिक किर्तीच्या दिग्गज कलाकारांचा आविष्कार|url=http://www.lokmat.com/sangli/pandit-bhimsen-joshi-music-festival-13th-sangalyat-invented-world-famous-giant/}}</ref><ref>{{Cite web|date=9 January 2018|title=भीमसेन जोशी महोत्सव शनिवारी सांगलीत|url=https://www.esakal.com/paschim-maharashtra-manoranjan/sangli-news-bhimsen-joshi-festival-saturday-91549}}</ref> సంగీత కచేరీలు ఇచ్చారు. సహాయ గాయకుడిగా, ఆయన సవాయి గాంధర్వ సంగీత్ మహోత్సవంలో [[పండిట్ జస్రాజ్|పండిట్ జస్రాజ్‌కు]] రెండుసార్లు సహకరించారు.<ref>{{Cite web|last=Ranade|first=Sandeep|date=11 December 2015|title=Sandeep Ranade 'Naadrang' accompanies Pandit Jasraj at the 63rd Sawai Gandharva Bhimsen Mahotsav|url=https://www.youtube.com/watch?v=WhWAYbRpQPg|access-date=18 November 2021|publisher=Youtube|language=en}}</ref> === ఆపిల్ నుండి ప్రశంసలు === ఏప్రిల్ 18, 2024న [[యాపిల్ ఇన్‌కార్పొరేషన్|ఆపిల్]] సీఈఓ [[టిమ్ కుక్]] కోసం రానడే నాద్ సాధన యాప్‌తో కలిసి ' మిలే సుర్ మేరా తుమ్హారా ' పాటను ప్రదర్శించారు.<ref>{{Cite web|last=Cook|first=Tim|date=18 April 2024|title=Tweet|url=https://twitter.com/tim_cook/status/1648358164306477058?s=46&t=Rgi0VbFp8h55BXcSAIDLGw}}</ref> ఈ ప్రదర్శనతో కదిలిపోయిన కుక్, ప్రపంచవ్యాప్తంగా యాప్ ప్రభావానికి రానడేను అభినందించారు. === 148వ బాబా హరివల్లభ సంగీత సమ్మేళనం === 29 డిసెంబర్ 2024న జరిగిన ప్రతిష్టాత్మకమైన 148వ బాబా హరివల్లభ సంగీత సమ్మేళనంలో రనడే ప్రదర్శించారు. <ref>{{Cite news|url=https://www.tribuneindia.com/news/jalandhar/148th-baba-harivallabh-sangeet-sammelan-to-begin-from-dec-29-574654|title=148th Baba Harivallabh Sangeet Sammelan to begin from Dec 29|last=Banerji|first=Aparna|date=22 December 2023|work=[The Tribune]}}</ref> ఈ కార్యక్రమంలో నిషాత్ ఖాన్ (సితార్), గుండెచా బ్రదర్స్ (ధ్రుపద్), మీటా పండిత్ (సంతోని వోకల్), డాక్టర్ కలాపి నావిషల్‌క (గాత్రం), డా . సుచేతా గంగూలీ (గాత్రం), సుచిస్మిత ఛటర్జీ, దేబోప్రియ (ఫ్లూట్ జుగల్బందీ), పండిట్. నయన్ ఘోష్, ఇషాన్ ఘోష్ (తబలా జుగల్‌బందీ), రాహుల్ దేశ్‌పాండే (గాత్రం), సందీప్ రనడే (గాత్రం), ఇతరులు ఉన్నారు. ఆయన తన ప్రదర్శనను రాగ్ గోరఖ్ కళ్యాణ్‌తో ప్రారంభించి, ఆ తర్వాత రాగ్ బసంత్‌లో తాను స్వరపరిచిన, విశేష ప్రశంసలు పొందిన 'నా కరోనా కరో'ను ఆలపించారు. రాగ్ అదానాలోని 'మాతా కాలిక' అనే రచనకు ఆయన ఇచ్చిన ప్రాతినిధ్యంతో శ్రోతలను మంత్రముగ్ధులను చేశారు. [[పండిట్ జస్రాజ్]] స్వరపరిచిన 'గోవింద్ దామోదర్ మాధవేతి' అనే భజనతో ప్రదర్శనను ముగించి, ఆ తర్వాత రాగ్ ఖమాజ్ బహార్‌ను ఆలపించారు. ఆయన అద్భుతమైన ప్రదర్శనకు గాను, కార్యక్రమ సమన్వయకర్తలు, ప్రేక్షకులు ఇద్దరూ ఆయనపై పూల రేకులను కురిపించి ఆశీర్వాదాలు అందించారు.<ref>{{Cite web|last=Harivallabh Sangeet Sammelan|date=29 December 2023|title=Sh. Sandeep Ranade|url=https://www.youtube.com/watch?v=mQ68_sN4yP0|website=[[YouTube]]}}</ref> === కరోనావైరస్ పాట === 18 మార్చి 2020న, భారత ప్రజారోగ్య అధికారులు కర్ఫ్యూలను అమలు చేయడం ప్రారంభించిన సమయంలో, [[కోవిడ్-19 వ్యాధి|కరోనావైరస్]] వ్యాప్తిని ఎలా నివారించాలనే దాని గురించి రానడే బసంత్ రాగంలో "నా కరోనా కరో" అనే పాటను స్వరపరిచారు, ఇది విస్తృతంగా ప్రచారం చేయబడింది.<ref name="hindu">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/sandeep-ranade-apple-design-award-naadsadhana-ios-artificial-intelligence-indian-classical-music/article34796703.ece|title=NaadSadhana app: From a simple tuner to a complex AI Indian Classical music creator|last=Bhavani|first=Divya Kala|date=12 June 2021|work=The Hindu}}</ref> ప్రముఖ సంగీతకారులు ఈ పాటను ప్రశంసించారు.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/na-corona-karo-song-goes-viral-on-social-media/article31240765.ece|title=Coronavirus Na Corona Karo song goes viral on social media|date=2 April 2020|work=The Hindu|access-date=18 November 2021|agency=IANS|language=en-IN}}</ref> === ఆనంద్ మహీంద్రా గుర్తింపు === జనవరి 2021లో, [[Raag Des|రాగ్ దేశ్‌లో]] రానడే స్వరపరిచిన నూతన సంవత్సర గీతం "ఆనంద్ బరసావో" ( ''బై బై 2020'' ) కూడా సోషల్ మీడియాలో వైరల్ అయ్యింది. పారిశ్రామికవేత్త [[ఆనంద్ మహీంద్రా]] ఈ ప్రదర్శనను ట్విట్టర్‌లో పంచుకుంటూ, రానడే "తన సంగీతం కోసం అమెరికాలోని ఉద్యోగాన్ని వదిలేశాడు" అని రాశారు, నాద సాధనతో కూడిన ఈ గానం "మీ అందరికీ గొప్ప నూతన సంవత్సర శుభాకాంక్షలు తెలియజేయడానికి ఉత్తమ మార్గం" అని అభివర్ణించారు.<ref>{{Cite web|last=Mahindra|first=Anand|date=1 January 2021|title=Tweet|url=https://x.com/anandmahindra/status/1344639711332089857|website=X (formerly Twitter)}}</ref> === కిరణ్ మజుందార్-షా గుర్తింపు === బయోటెక్ వ్యవస్థాపకురాలు [[కిరణ్ మజుందార్-షా]] కూడా రానడే పనిని సోషల్ మీడియాలో పంచుకున్నారు, అతని సాంప్రదాయ శిక్షణకు, సాఫ్ట్‌వేర్ ఇంజనీర్‌గా అతని వృత్తికి మధ్య సమాంతరాన్ని గీస్తూ, దానిని "ప్రమాదాలను స్వీకరించే తరాల వైఖరుల గొప్ప జుగల్‌బందీ"గా అభివర్ణించారు.<ref>{{Cite web|last=Mazumdar-Shaw|first=Kiran|date=10 August 2022|title=Tweet|url=https://x.com/kiranshaw/status/1557299344667279361|website=X (formerly Twitter)}}</ref> == సంగీత నైపుణ్యం == రానడే మేవాటి ఘరానాకు చెందిన సంగీత విద్వాంసుడు, [[పండిట్ జస్రాజ్]] శిష్యుడు.<ref>{{Cite web|title=Khayal & Gharana: Evolution & Development|url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/129349/8/06.%20chapter_2.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20181107144416/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/129349/8/06.%20chapter_2.pdf|archive-date=2018-11-07}}</ref> అతను శోభా అభ్యంకర్, అంజలి జోగ్లేకర్-పోంక్షేల వద్ద కూడా నేర్చుకున్నాడు.<ref name="hindu" /> విమర్శకులు రానడే స్వరంలోని ప్రకాశవంతమైన నాణ్యతను, సంగీత నైపుణ్యాన్ని ప్రశంసించారు.<ref>{{Cite web|title=मोहन वीणा वादनाने नगरकर मंत्रमुग्ध|url=https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/ahmednagar-news/mohan-veena-vasanan-nagarkar-is-charmed/articleshow/66320265.cms|website=Maharashtra Times}}</ref> == [[ఐఓఎస్|iOS]] కోసం నాద్ సాధన == రానడే రియాజ్ సాధన, [[శ్రుతి|శ్రుతులను]] అభివృద్ధి చేయడం కోసం "నాదసాధన" అనే [[ఐఓఎస్|iOS]] [[మొబైల్ యాప్స్|యాప్‌ను]] అభివృద్ధి చేశారు.<ref name="indiatoday">{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/technology/news/story/indian-developer-wins-apple-design-award-for-app-on-hindustani-classical-music-1813544-2021-06-11|title=Indian developer wins Apple design award for app on Hindustani classical music|work=India Today|access-date=18 November 2021|language=en}}</ref> [[కృత్రిమ మేధస్సు|AIని]] ఉపయోగించి, నాదసాధన ప్రతిస్పందించే ఫీడ్‌బ్యాక్ కోసం iOS తక్కువ-లేటెన్సీ సామర్థ్యాలను<ref name="ndtv">{{Cite web|date=3 June 2019|title=In a Nation of Android Users, Why These Developers Are All in on Apple's iOS|url=https://gadgets.ndtv.com/apps/features/in-a-nation-of-android-users-these-developers-explain-why-they-went-ios-exclusive-2047275|website=NDTV Gadgets 360}}</ref> ఉపయోగించుకుంటుంది.<ref>{{Cite web|last=D'Sa|first=Francis|date=16 May 2019|title=NaadSadhana: A Tabla-Swarmandal AI/ML jugalbandi app for classical singers, trainees|url=https://www.asianage.com/technology/in-other-news/160519/naadsadhana-a-tabla-swarmandal-aiml-jugalbandi-app-for-classical-singers-trainees.html|website=The Asian Age}}</ref> ఈ యాప్ ఆపిల్ డెవలపర్ వెబ్‌సైట్‌లో ప్రదర్శించబడింది, ఇది 'మ్యూజిక్ మేకర్' అని పిలవబడేంత గణనీయమైన ఆదరణను పొందింది.<ref>{{Cite news|url=https://developer.apple.com/news/?id=awmkb4os|title=Music makers|date=8 June 2021}}</ref> === ఆపిల్ డిజైన్ అవార్డు === 2021లో, నాద్ సాధన "ఇన్నోవేషన్" విభాగంలో ఆపిల్ డిజైన్ అవార్డును గెలుచుకుంది.<ref>{{Cite web|title=Apple Design Awards - Apple Developer|url=https://developer.apple.com/design/awards/}}</ref><ref>{{Cite web|date=10 June 2021|title=Apple announces its 2021 Apple Design Award winners|url=https://techcrunch.com/2021/06/10/apple-announces-its-2021-apple-design-award-winners/}}</ref><ref>{{Cite web|date=11 June 2021|title=Indian developer wins Apple design award for app on Hindustani classical music|url=https://www.indiatoday.in/technology/news/story/indian-developer-wins-apple-design-award-for-app-on-hindustani-classical-music-1813544-2021-06-11}}</ref> 2021 నాటికి, ఈ అవార్డును గెలుచుకున్న సోలో ఇండియన్ డెవలపర్‌లు అభివృద్ధి చేసిన కేవలం రెండు యాప్‌లలో ఇది ఒకటి<ref name="ndtv" /> ఈ విజయంపై [[ఎ. ఆర్. రెహమాన్|ఏఆర్ రెహమాన్]] రానడేను అభినందించారు.<ref name="hindu" /> === NCPEDP- ఎంఫాసిస్ యూనివర్సల్ డిజైన్ అవార్డు === నిర్మిత పర్యావరణం, రవాణా మౌలిక సదుపాయాలు, చలనశీలత & స్వతంత్ర జీవన సహాయకాలు, సహాయక సాంకేతికత వంటి రంగాలలో ప్రాప్యత, సార్వత్రిక రూపకల్పన కోసం పనిచేసే వ్యక్తులను గుర్తించే విభాగంలో, ' నేషనల్ సెంటర్ ఫర్ ప్రమోషన్ ఆఫ్ ఎంప్లాయ్మెంట్ ఆఫ్ డిసేబుల్డ్ పీపుల్ ' 2020 యూనివర్సల్ డిజైన్ అవార్డును రానడే గెలుచుకున్నారు. ఈ యాప్ దృష్టి, వినికిడి లోపాలు ఉన్నవారికి భారతీయ శాస్త్రీయ సంగీతాన్ని అందుబాటులోకి తెస్తుంది. వికలాంగులు, వికలాంగులు కానివారు అనే తేడా లేకుండా ప్రతి ఒక్కరూ సంగీతంలో శిక్షణ పొందేందుకు వీలు కల్పించే ఇటువంటి యాప్‌లలో ఇది మొదటిది.<ref>{{Cite web|title=NCPEDP Award|url=https://www.facebook.com/NCPEDP/posts/3432238140171625|website=[[Facebook]]}}</ref> == డిస్కోగ్రఫీ == {| class="wikitable" !ఆల్బమ్ ! సంవత్సరం ! ట్రాక్‌లు ! ప్రముఖ సంగీతకారులు |- | ''పేరులేనిది'' | 2005 | 1. రాగ్ మధువంతి<br /> 2. రాగ్ కలవతి<br /> 3. రాగ్ [[మల్హార్ రాగం|మియాన్ మల్హార్]] |మిలింద్ కులకర్ణి (హార్మోనియం)<br />రోహిత్ ముజుందర్ (తబలా) |- | ''పేరులేనిది'' | 2008 | 1. రాగ్ మల్కౌన్స్<br />2. రాగ్ [[చారుకేశి రాగం|చారుకేశి]]<br />3. రాగ్ హేమవతి<br />4. [[శాంతా షెల్కే]] కవిత ఆధారంగా భావగీత్ | రామ్‌దాస్ పల్సులే (తబ్లా)<br />తన్మయ్ డియోచాకే (హార్మోనియం) |- | ''మన తరానా గాయే'' | 2010 | 1. రాగ్ మార్వా<br />2. రాగ్ చంద్రకౌన్స్<br />3. రాగ్ మియాన్ మల్హర్ (చత్రంగ్) | తన్మయ్ డియోచాకే (హార్మోనియం)<br />విభవ్ ఖండోల్కర్ (తబలా) |- | ''రేపటి యువరాజులు'' | 2011 | 1. రాగ్ జోగ్, "అయ్ పియా ఘర్ ఆవే" (విళంబిత్ ఏక్తాల్ )<br />2. రాగ్ జోగ్, "కబ్ తోహే మే దేఖ్ పౌన్" (మధ్యాలయ తీన్తాల్ )<br />3. రాగ్ జోగ్, "తుమ్ బిన్ కైసే కేట్" (దృత్ తీన్తాల్)<br /> 4. రాగ్ జోగ్, తరానా (దృత్ తీన్తాల్)<br />5. రాగ్ బిహాగ్, "దేఖో మోరీ రంగ్ మే" (మధ్యాలయ తీన్తాల్)<br /> 6. రాగ్ బిహాగ్, "హ్యా భవనాతిల్ గీత్ పురాణే" (తీన్తాల్‌లో నాట్యగీత్ )<br />7. రాగ్ మల్కౌన్స్, "పియా మోర్ ఆవత్ నహిన్" (విలంబిత్ రూపక్ )<br /> 8. రాగ్ మల్కౌన్స్, "కైసో నికో లాగోమా" (మధ్యాలయ తీన్తాల్)<br />9. రాగ్ మల్కౌన్స్, "ఆజ్ మోర్ ఘర్ ఏలా బలమా" (దృత్ తీన్తాల్)<br />10. రాగ్ రామదాసి మల్హర్, "సావన్ కే బద్రా ఛాయే" (మధ్యాలయ తీన్తాల్)<br /> 11. [[చారుకేశి రాగం|రాగ్ చారుకేశి]], "హే సురానో చంద్ర వ్హా" (రూపక్‌లో నాట్యగీత్)<br />12. రాగ్ అదన కనడ, "మాత కాళికా" (తీన్తాల్‌లో భజన) | అమిత్ కవతేకర్ (తబలా)<br />మోహన్ భిడే (హార్మోనియం) |- | ''నాడ్రాంగ్ రచించిన అంశాలు'' | 2017 | 1. రాగ్ గుజ్రీ తోడిలో "అగ్ని (అగ్ని)" (అడ చౌతాల్])<br />2. [[మల్హార్ రాగం|రాగ్ మియాన్ మల్హర్‌లో]] "జల్ (నీరు)" (తీన్తాల్).<br />3. రాగ్ మల్కౌన్స్‌లో "ఆకాష్ (స్పేస్)" (భజనీ)<br /> 4. రాగ్ సరస్వతిలో "పృథ్వీ (భూమి)" (చౌతాల్)<br />5. రాగ్ మధుకౌన్స్‌లో "వాయు (గాలి)" (ఏక్తాల్).<br />6. " [[కలియుగం|కలియుగ్]] (వైస్ యుగం)" (తీన్తాల్) రాగ్ భైరవిలో | కృత్రిమ సహకారం |- | ఒంటరి వ్యక్తులు | 2020 | • రాగ్ బసంత్‌లో "నా [[కోవిడ్-19 వ్యాధి|కరోనా]] కరో"<br />• [[దేశ్ రాగం|రాగ్ దేస్‌లో]] "బై బై 2020 ('ఆనంద్ బరాసావో')" | [[ఐఓఎస్|iOS]] కోసం నాద్ సాధన (కృత్రిమ సంగీతం) |- | ఒంటరి వ్యక్తులు | 2021 | • రాగ్ చంద్రకౌన్స్‌లో "వర్క్ ఫ్రమ్ హోమ్ ('దినా రైనా సబ జన కారత్')"<br />• " [[మహాశివరాత్రి]] 2021 ('భవ భైరవ భూతేశ్వర')" రాగ్ అదన కనడలో<br />• రాగ్ బసంత్‌లో "నా [[కోవిడ్-19 వ్యాధి|కరోనా]] కరో (ఒక సంవత్సరం తరువాత)"<br />• [[బాగేశ్రీ రాగం|రాగ్ బాగేశ్రీలో]] "నీండియా చుర లే గయే తోరే నైనా" | [[ఐఓఎస్|iOS]] కోసం నాద్ సాధన (కృత్రిమ సంగీతం) |} == మూలాలు == {{Reflist}} == బాహ్య లింకులు == * [http://www.sandeepranade.com/ సందీప్ రానడే] * [https://apps.apple.com/us/app/naadsadhana/id1348181386?ls=1 iOS కోసం నాద్ సాధన] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:1981 జననాలు]] [[వర్గం:Articles with hCards]] [[వర్గం:Articles with short description]] [[వర్గం:మహారాష్ట్ర గాయకులు]] [[వర్గం:మరాఠీ ప్రజలు]] [[వర్గం:హిందువులు]] [[వర్గం:హిందుస్తానీ గాయకులు]] [[వర్గం:సమీక్షించని అనువాదాలున్న పేజీలు]] dfsr9b9yseaj8v9zut57obtwl3881gs 4908075 4907909 2026-07-19T07:21:33Z InternetArchiveBot 88395 0 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 1 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4908075 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = సందీప్ రానడే | image = Sandeep Ranade Performance.jpg | caption = | birth_name = సందీప్ దిలీప్ రానడే | birth_date = {{Birth date|1981|7|8|df=y}} | birth_place = [[బెంగళూరు]], [[భారతదేశం]] <!-- | origin = [[Pune]], India --> | death_date = | death_place = | death_cause = | resting_place = | education = | alma_mater = {{plainlist| *[[పూణే విశ్వవిద్యాలయం]] *జాన్స్ హాప్‌కిన్స్ విశ్వవిద్యాలయం}} | occupation = {{flatlist| * సంగీతకారుడు * సాఫ్ట్‌వేర్ ఇంజనీర్ }} | partner = | years_active = 2005 - ప్రస్తుతం | module = {{Infobox musical artist | embed = yes | genre = [[హిందుస్థానీ సంగీతం]] | instrument = {{flatlist| * గాత్రం }} | voicetype = | label = }} | signature = | signature_alt = }} '''సందీప్ రానడే''' (అలియాస్ '''"నాద్రంగ్"''' ; జననం 1981) [[పూణే|పూణేకు]] చెందిన ఒక [[భారతీయ శాస్త్రీయ సంగీతం|భారతీయ శాస్త్రీయ]] గాయకుడు, సాఫ్ట్‌వేర్ ఇంజనీర్. [[కోవిడ్-19 వ్యాధి|కరోనావైరస్]] గురించి ఆయన స్వరపరిచిన "నా కరోనా కరో" అనే గీతం సోషల్ మీడియాలో విస్తృతంగా షేర్ చేయబడింది . 2021లో, ఆయన తన 'నాద్ సాధన' అనే యాప్‌కు ఆపిల్ డిజైన్ అవార్డును గెలుచుకున్నారు. == కెరీర్ == బెంగళూరులో జన్మించిన రానడే, [[పూణే విశ్వవిద్యాలయం]], జాన్స్ హాప్కిన్స్ విశ్వవిద్యాలయంలో కంప్యూటర్ సాఫ్ట్‌వేర్, ఇంజనీరింగ్ అభ్యసించారు. తరువాత [[మైక్రోసాఫ్ట్]], [[గూగుల్|గూగుల్‌లో]] పనిచేశాడు. అతను తరువాత సంగీతంపై దృష్టి పెట్టడానికి, బోధించడానికి, స్టార్ట్-అప్ నిర్మించడానికి పూణేకి తిరిగి వచ్చాడు.<ref>{{Cite news|url=https://www.deccanchronicle.com/technology/in-other-news/160519/naadsadhana-a-tabla-swarmandal-aiml-jugalbandi-app-for-classical-sin.html|title=NaadSadhana: A Tabla-Swarmandal AI/ML jugalbandi app for classical singers, trainees|last=D'Sa|first=Francis|date=16 May 2019|work=Deccan Chronicle|language=en}}</ref> ఆయన ఉత్తర అమెరికా,<ref>{{Cite web|title=Fundraising Events To Help Tsunami Victims|url=http://www.lokvani.com/lokvani/article.php?article_id=2242|url-status=usurped|archive-url=https://web.archive.org/web/20050209161444/http://www.lokvani.com/lokvani/article.php?article_id=2242|archive-date=9 February 2005|website=Lokvani}}</ref> భారతదేశంలో<ref>{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/music/classical-musicians-unite-for-online-concert-series-during-lockdown-6339773/|title=Classical musicians unite for online concert series during lockdown|date=31 March 2020|work=The Indian Express|access-date=18 November 2021|publisher=Indian Express|agency=PTI|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=9 January 2018|title=सांगलीत १३ रोजी पंडित भीमसेन जोशी संगीत महोत्सव, जागतिक किर्तीच्या दिग्गज कलाकारांचा आविष्कार|url=http://www.lokmat.com/sangli/pandit-bhimsen-joshi-music-festival-13th-sangalyat-invented-world-famous-giant/}}</ref><ref>{{Cite web|date=9 January 2018|title=भीमसेन जोशी महोत्सव शनिवारी सांगलीत|url=https://www.esakal.com/paschim-maharashtra-manoranjan/sangli-news-bhimsen-joshi-festival-saturday-91549}}</ref> సంగీత కచేరీలు ఇచ్చారు. సహాయ గాయకుడిగా, ఆయన సవాయి గాంధర్వ సంగీత్ మహోత్సవంలో [[పండిట్ జస్రాజ్|పండిట్ జస్రాజ్‌కు]] రెండుసార్లు సహకరించారు.<ref>{{Cite web|last=Ranade|first=Sandeep|date=11 December 2015|title=Sandeep Ranade 'Naadrang' accompanies Pandit Jasraj at the 63rd Sawai Gandharva Bhimsen Mahotsav|url=https://www.youtube.com/watch?v=WhWAYbRpQPg|access-date=18 November 2021|publisher=Youtube|language=en}}</ref> === ఆపిల్ నుండి ప్రశంసలు === ఏప్రిల్ 18, 2024న [[యాపిల్ ఇన్‌కార్పొరేషన్|ఆపిల్]] సీఈఓ [[టిమ్ కుక్]] కోసం రానడే నాద్ సాధన యాప్‌తో కలిసి ' మిలే సుర్ మేరా తుమ్హారా ' పాటను ప్రదర్శించారు.<ref>{{Cite web|last=Cook|first=Tim|date=18 April 2024|title=Tweet|url=https://twitter.com/tim_cook/status/1648358164306477058?s=46&t=Rgi0VbFp8h55BXcSAIDLGw}}</ref> ఈ ప్రదర్శనతో కదిలిపోయిన కుక్, ప్రపంచవ్యాప్తంగా యాప్ ప్రభావానికి రానడేను అభినందించారు. === 148వ బాబా హరివల్లభ సంగీత సమ్మేళనం === 29 డిసెంబర్ 2024న జరిగిన ప్రతిష్టాత్మకమైన 148వ బాబా హరివల్లభ సంగీత సమ్మేళనంలో రనడే ప్రదర్శించారు. <ref>{{Cite news|url=https://www.tribuneindia.com/news/jalandhar/148th-baba-harivallabh-sangeet-sammelan-to-begin-from-dec-29-574654|title=148th Baba Harivallabh Sangeet Sammelan to begin from Dec 29|last=Banerji|first=Aparna|date=22 December 2023|work=[The Tribune]}}</ref> ఈ కార్యక్రమంలో నిషాత్ ఖాన్ (సితార్), గుండెచా బ్రదర్స్ (ధ్రుపద్), మీటా పండిత్ (సంతోని వోకల్), డాక్టర్ కలాపి నావిషల్‌క (గాత్రం), డా . సుచేతా గంగూలీ (గాత్రం), సుచిస్మిత ఛటర్జీ, దేబోప్రియ (ఫ్లూట్ జుగల్బందీ), పండిట్. నయన్ ఘోష్, ఇషాన్ ఘోష్ (తబలా జుగల్‌బందీ), రాహుల్ దేశ్‌పాండే (గాత్రం), సందీప్ రనడే (గాత్రం), ఇతరులు ఉన్నారు. ఆయన తన ప్రదర్శనను రాగ్ గోరఖ్ కళ్యాణ్‌తో ప్రారంభించి, ఆ తర్వాత రాగ్ బసంత్‌లో తాను స్వరపరిచిన, విశేష ప్రశంసలు పొందిన 'నా కరోనా కరో'ను ఆలపించారు. రాగ్ అదానాలోని 'మాతా కాలిక' అనే రచనకు ఆయన ఇచ్చిన ప్రాతినిధ్యంతో శ్రోతలను మంత్రముగ్ధులను చేశారు. [[పండిట్ జస్రాజ్]] స్వరపరిచిన 'గోవింద్ దామోదర్ మాధవేతి' అనే భజనతో ప్రదర్శనను ముగించి, ఆ తర్వాత రాగ్ ఖమాజ్ బహార్‌ను ఆలపించారు. ఆయన అద్భుతమైన ప్రదర్శనకు గాను, కార్యక్రమ సమన్వయకర్తలు, ప్రేక్షకులు ఇద్దరూ ఆయనపై పూల రేకులను కురిపించి ఆశీర్వాదాలు అందించారు.<ref>{{Cite web|last=Harivallabh Sangeet Sammelan|date=29 December 2023|title=Sh. Sandeep Ranade|url=https://www.youtube.com/watch?v=mQ68_sN4yP0|website=[[YouTube]]}}</ref> === కరోనావైరస్ పాట === 18 మార్చి 2020న, భారత ప్రజారోగ్య అధికారులు కర్ఫ్యూలను అమలు చేయడం ప్రారంభించిన సమయంలో, [[కోవిడ్-19 వ్యాధి|కరోనావైరస్]] వ్యాప్తిని ఎలా నివారించాలనే దాని గురించి రానడే బసంత్ రాగంలో "నా కరోనా కరో" అనే పాటను స్వరపరిచారు, ఇది విస్తృతంగా ప్రచారం చేయబడింది.<ref name="hindu">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/sandeep-ranade-apple-design-award-naadsadhana-ios-artificial-intelligence-indian-classical-music/article34796703.ece|title=NaadSadhana app: From a simple tuner to a complex AI Indian Classical music creator|last=Bhavani|first=Divya Kala|date=12 June 2021|work=The Hindu}}</ref> ప్రముఖ సంగీతకారులు ఈ పాటను ప్రశంసించారు.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/na-corona-karo-song-goes-viral-on-social-media/article31240765.ece|title=Coronavirus Na Corona Karo song goes viral on social media|date=2 April 2020|work=The Hindu|access-date=18 November 2021|agency=IANS|language=en-IN}}</ref> === ఆనంద్ మహీంద్రా గుర్తింపు === జనవరి 2021లో, [[Raag Des|రాగ్ దేశ్‌లో]] రానడే స్వరపరిచిన నూతన సంవత్సర గీతం "ఆనంద్ బరసావో" ( ''బై బై 2020'' ) కూడా సోషల్ మీడియాలో వైరల్ అయ్యింది. పారిశ్రామికవేత్త [[ఆనంద్ మహీంద్రా]] ఈ ప్రదర్శనను ట్విట్టర్‌లో పంచుకుంటూ, రానడే "తన సంగీతం కోసం అమెరికాలోని ఉద్యోగాన్ని వదిలేశాడు" అని రాశారు, నాద సాధనతో కూడిన ఈ గానం "మీ అందరికీ గొప్ప నూతన సంవత్సర శుభాకాంక్షలు తెలియజేయడానికి ఉత్తమ మార్గం" అని అభివర్ణించారు.<ref>{{Cite web|last=Mahindra|first=Anand|date=1 January 2021|title=Tweet|url=https://x.com/anandmahindra/status/1344639711332089857|website=X (formerly Twitter)}}</ref> === కిరణ్ మజుందార్-షా గుర్తింపు === బయోటెక్ వ్యవస్థాపకురాలు [[కిరణ్ మజుందార్-షా]] కూడా రానడే పనిని సోషల్ మీడియాలో పంచుకున్నారు, అతని సాంప్రదాయ శిక్షణకు, సాఫ్ట్‌వేర్ ఇంజనీర్‌గా అతని వృత్తికి మధ్య సమాంతరాన్ని గీస్తూ, దానిని "ప్రమాదాలను స్వీకరించే తరాల వైఖరుల గొప్ప జుగల్‌బందీ"గా అభివర్ణించారు.<ref>{{Cite web|last=Mazumdar-Shaw|first=Kiran|date=10 August 2022|title=Tweet|url=https://x.com/kiranshaw/status/1557299344667279361|website=X (formerly Twitter)}}</ref> == సంగీత నైపుణ్యం == రానడే మేవాటి ఘరానాకు చెందిన సంగీత విద్వాంసుడు, [[పండిట్ జస్రాజ్]] శిష్యుడు.<ref>{{Cite web|title=Khayal & Gharana: Evolution & Development|url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/129349/8/06.%20chapter_2.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20181107144416/http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/129349/8/06.%20chapter_2.pdf|archive-date=2018-11-07}}</ref> అతను శోభా అభ్యంకర్, అంజలి జోగ్లేకర్-పోంక్షేల వద్ద కూడా నేర్చుకున్నాడు.<ref name="hindu" /> విమర్శకులు రానడే స్వరంలోని ప్రకాశవంతమైన నాణ్యతను, సంగీత నైపుణ్యాన్ని ప్రశంసించారు.<ref>{{Cite web|title=मोहन वीणा वादनाने नगरकर मंत्रमुग्ध|url=https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/ahmednagar-news/mohan-veena-vasanan-nagarkar-is-charmed/articleshow/66320265.cms|website=Maharashtra Times}}{{Dead link|date=జూలై 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == [[ఐఓఎస్|iOS]] కోసం నాద్ సాధన == రానడే రియాజ్ సాధన, [[శ్రుతి|శ్రుతులను]] అభివృద్ధి చేయడం కోసం "నాదసాధన" అనే [[ఐఓఎస్|iOS]] [[మొబైల్ యాప్స్|యాప్‌ను]] అభివృద్ధి చేశారు.<ref name="indiatoday">{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/technology/news/story/indian-developer-wins-apple-design-award-for-app-on-hindustani-classical-music-1813544-2021-06-11|title=Indian developer wins Apple design award for app on Hindustani classical music|work=India Today|access-date=18 November 2021|language=en}}</ref> [[కృత్రిమ మేధస్సు|AIని]] ఉపయోగించి, నాదసాధన ప్రతిస్పందించే ఫీడ్‌బ్యాక్ కోసం iOS తక్కువ-లేటెన్సీ సామర్థ్యాలను<ref name="ndtv">{{Cite web|date=3 June 2019|title=In a Nation of Android Users, Why These Developers Are All in on Apple's iOS|url=https://gadgets.ndtv.com/apps/features/in-a-nation-of-android-users-these-developers-explain-why-they-went-ios-exclusive-2047275|website=NDTV Gadgets 360}}</ref> ఉపయోగించుకుంటుంది.<ref>{{Cite web|last=D'Sa|first=Francis|date=16 May 2019|title=NaadSadhana: A Tabla-Swarmandal AI/ML jugalbandi app for classical singers, trainees|url=https://www.asianage.com/technology/in-other-news/160519/naadsadhana-a-tabla-swarmandal-aiml-jugalbandi-app-for-classical-singers-trainees.html|website=The Asian Age}}</ref> ఈ యాప్ ఆపిల్ డెవలపర్ వెబ్‌సైట్‌లో ప్రదర్శించబడింది, ఇది 'మ్యూజిక్ మేకర్' అని పిలవబడేంత గణనీయమైన ఆదరణను పొందింది.<ref>{{Cite news|url=https://developer.apple.com/news/?id=awmkb4os|title=Music makers|date=8 June 2021}}</ref> === ఆపిల్ డిజైన్ అవార్డు === 2021లో, నాద్ సాధన "ఇన్నోవేషన్" విభాగంలో ఆపిల్ డిజైన్ అవార్డును గెలుచుకుంది.<ref>{{Cite web|title=Apple Design Awards - Apple Developer|url=https://developer.apple.com/design/awards/}}</ref><ref>{{Cite web|date=10 June 2021|title=Apple announces its 2021 Apple Design Award winners|url=https://techcrunch.com/2021/06/10/apple-announces-its-2021-apple-design-award-winners/}}</ref><ref>{{Cite web|date=11 June 2021|title=Indian developer wins Apple design award for app on Hindustani classical music|url=https://www.indiatoday.in/technology/news/story/indian-developer-wins-apple-design-award-for-app-on-hindustani-classical-music-1813544-2021-06-11}}</ref> 2021 నాటికి, ఈ అవార్డును గెలుచుకున్న సోలో ఇండియన్ డెవలపర్‌లు అభివృద్ధి చేసిన కేవలం రెండు యాప్‌లలో ఇది ఒకటి<ref name="ndtv" /> ఈ విజయంపై [[ఎ. ఆర్. రెహమాన్|ఏఆర్ రెహమాన్]] రానడేను అభినందించారు.<ref name="hindu" /> === NCPEDP- ఎంఫాసిస్ యూనివర్సల్ డిజైన్ అవార్డు === నిర్మిత పర్యావరణం, రవాణా మౌలిక సదుపాయాలు, చలనశీలత & స్వతంత్ర జీవన సహాయకాలు, సహాయక సాంకేతికత వంటి రంగాలలో ప్రాప్యత, సార్వత్రిక రూపకల్పన కోసం పనిచేసే వ్యక్తులను గుర్తించే విభాగంలో, ' నేషనల్ సెంటర్ ఫర్ ప్రమోషన్ ఆఫ్ ఎంప్లాయ్మెంట్ ఆఫ్ డిసేబుల్డ్ పీపుల్ ' 2020 యూనివర్సల్ డిజైన్ అవార్డును రానడే గెలుచుకున్నారు. ఈ యాప్ దృష్టి, వినికిడి లోపాలు ఉన్నవారికి భారతీయ శాస్త్రీయ సంగీతాన్ని అందుబాటులోకి తెస్తుంది. వికలాంగులు, వికలాంగులు కానివారు అనే తేడా లేకుండా ప్రతి ఒక్కరూ సంగీతంలో శిక్షణ పొందేందుకు వీలు కల్పించే ఇటువంటి యాప్‌లలో ఇది మొదటిది.<ref>{{Cite web|title=NCPEDP Award|url=https://www.facebook.com/NCPEDP/posts/3432238140171625|website=[[Facebook]]}}</ref> == డిస్కోగ్రఫీ == {| class="wikitable" !ఆల్బమ్ ! సంవత్సరం ! ట్రాక్‌లు ! ప్రముఖ సంగీతకారులు |- | ''పేరులేనిది'' | 2005 | 1. రాగ్ మధువంతి<br /> 2. రాగ్ కలవతి<br /> 3. రాగ్ [[మల్హార్ రాగం|మియాన్ మల్హార్]] |మిలింద్ కులకర్ణి (హార్మోనియం)<br />రోహిత్ ముజుందర్ (తబలా) |- | ''పేరులేనిది'' | 2008 | 1. రాగ్ మల్కౌన్స్<br />2. రాగ్ [[చారుకేశి రాగం|చారుకేశి]]<br />3. రాగ్ హేమవతి<br />4. [[శాంతా షెల్కే]] కవిత ఆధారంగా భావగీత్ | రామ్‌దాస్ పల్సులే (తబ్లా)<br />తన్మయ్ డియోచాకే (హార్మోనియం) |- | ''మన తరానా గాయే'' | 2010 | 1. రాగ్ మార్వా<br />2. రాగ్ చంద్రకౌన్స్<br />3. రాగ్ మియాన్ మల్హర్ (చత్రంగ్) | తన్మయ్ డియోచాకే (హార్మోనియం)<br />విభవ్ ఖండోల్కర్ (తబలా) |- | ''రేపటి యువరాజులు'' | 2011 | 1. రాగ్ జోగ్, "అయ్ పియా ఘర్ ఆవే" (విళంబిత్ ఏక్తాల్ )<br />2. రాగ్ జోగ్, "కబ్ తోహే మే దేఖ్ పౌన్" (మధ్యాలయ తీన్తాల్ )<br />3. రాగ్ జోగ్, "తుమ్ బిన్ కైసే కేట్" (దృత్ తీన్తాల్)<br /> 4. రాగ్ జోగ్, తరానా (దృత్ తీన్తాల్)<br />5. రాగ్ బిహాగ్, "దేఖో మోరీ రంగ్ మే" (మధ్యాలయ తీన్తాల్)<br /> 6. రాగ్ బిహాగ్, "హ్యా భవనాతిల్ గీత్ పురాణే" (తీన్తాల్‌లో నాట్యగీత్ )<br />7. రాగ్ మల్కౌన్స్, "పియా మోర్ ఆవత్ నహిన్" (విలంబిత్ రూపక్ )<br /> 8. రాగ్ మల్కౌన్స్, "కైసో నికో లాగోమా" (మధ్యాలయ తీన్తాల్)<br />9. రాగ్ మల్కౌన్స్, "ఆజ్ మోర్ ఘర్ ఏలా బలమా" (దృత్ తీన్తాల్)<br />10. రాగ్ రామదాసి మల్హర్, "సావన్ కే బద్రా ఛాయే" (మధ్యాలయ తీన్తాల్)<br /> 11. [[చారుకేశి రాగం|రాగ్ చారుకేశి]], "హే సురానో చంద్ర వ్హా" (రూపక్‌లో నాట్యగీత్)<br />12. రాగ్ అదన కనడ, "మాత కాళికా" (తీన్తాల్‌లో భజన) | అమిత్ కవతేకర్ (తబలా)<br />మోహన్ భిడే (హార్మోనియం) |- | ''నాడ్రాంగ్ రచించిన అంశాలు'' | 2017 | 1. రాగ్ గుజ్రీ తోడిలో "అగ్ని (అగ్ని)" (అడ చౌతాల్])<br />2. [[మల్హార్ రాగం|రాగ్ మియాన్ మల్హర్‌లో]] "జల్ (నీరు)" (తీన్తాల్).<br />3. రాగ్ మల్కౌన్స్‌లో "ఆకాష్ (స్పేస్)" (భజనీ)<br /> 4. రాగ్ సరస్వతిలో "పృథ్వీ (భూమి)" (చౌతాల్)<br />5. రాగ్ మధుకౌన్స్‌లో "వాయు (గాలి)" (ఏక్తాల్).<br />6. " [[కలియుగం|కలియుగ్]] (వైస్ యుగం)" (తీన్తాల్) రాగ్ భైరవిలో | కృత్రిమ సహకారం |- | ఒంటరి వ్యక్తులు | 2020 | • రాగ్ బసంత్‌లో "నా [[కోవిడ్-19 వ్యాధి|కరోనా]] కరో"<br />• [[దేశ్ రాగం|రాగ్ దేస్‌లో]] "బై బై 2020 ('ఆనంద్ బరాసావో')" | [[ఐఓఎస్|iOS]] కోసం నాద్ సాధన (కృత్రిమ సంగీతం) |- | ఒంటరి వ్యక్తులు | 2021 | • రాగ్ చంద్రకౌన్స్‌లో "వర్క్ ఫ్రమ్ హోమ్ ('దినా రైనా సబ జన కారత్')"<br />• " [[మహాశివరాత్రి]] 2021 ('భవ భైరవ భూతేశ్వర')" రాగ్ అదన కనడలో<br />• రాగ్ బసంత్‌లో "నా [[కోవిడ్-19 వ్యాధి|కరోనా]] కరో (ఒక సంవత్సరం తరువాత)"<br />• [[బాగేశ్రీ రాగం|రాగ్ బాగేశ్రీలో]] "నీండియా చుర లే గయే తోరే నైనా" | [[ఐఓఎస్|iOS]] కోసం నాద్ సాధన (కృత్రిమ సంగీతం) |} == మూలాలు == {{Reflist}} == బాహ్య లింకులు == * [http://www.sandeepranade.com/ సందీప్ రానడే] * [https://apps.apple.com/us/app/naadsadhana/id1348181386?ls=1 iOS కోసం నాద్ సాధన] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:1981 జననాలు]] [[వర్గం:Articles with hCards]] [[వర్గం:Articles with short description]] [[వర్గం:మహారాష్ట్ర గాయకులు]] [[వర్గం:మరాఠీ ప్రజలు]] [[వర్గం:హిందువులు]] [[వర్గం:హిందుస్తానీ గాయకులు]] [[వర్గం:సమీక్షించని అనువాదాలున్న పేజీలు]] ssjti6ifm8a5w0e7n10b7fdpcro1vzd 14 503260 4907897 2026-07-18T17:25:15Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with ''''హిందుస్తానీ గాయకులు''' పేజీలో ఈ వర్గంలో ఉంటాయి.' 4907897 wikitext text/x-wiki '''హిందుస్తానీ గాయకులు''' పేజీలో ఈ వర్గంలో ఉంటాయి. 1kqnf4y45uotyvttn4jrc51lblrvp2n 4907898 4907897 2026-07-18T17:25:58Z Pranayraj1985 29393 [[వర్గం:గాయకులు]] ను చేర్చారు (హాట్‌కేట్ ఉపయోగించి) 4907898 wikitext text/x-wiki '''హిందుస్తానీ గాయకులు''' పేజీలో ఈ వర్గంలో ఉంటాయి. [[వర్గం:గాయకులు]] fa24gkrrh94fnv559dzz7j35n3kpc0p 0 503261 4907908 2026-07-18T18:17:29Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with ''''ఉత్తరాపథ''' ( హిందీ : {{Lang|hi|उत्तरापथ}} ) అనేది వేద విశ్వాసంలోని " ఖండాలలో " ఒకటైన జంబూద్వీపం (భారత ఉపఖండానికి ఒక ప్రాచీన నామం) ఉత్తర భాగాన్ని వర్ణించడానికి ప్రాచీన బౌద్ధ, హిందూ గ్ర...' 4907908 wikitext text/x-wiki '''ఉత్తరాపథ''' ( హిందీ : {{Lang|hi|उत्तरापथ}} ) అనేది వేద విశ్వాసంలోని " ఖండాలలో " ఒకటైన జంబూద్వీపం (భారత ఉపఖండానికి ఒక ప్రాచీన నామం) ఉత్తర భాగాన్ని వర్ణించడానికి ప్రాచీన బౌద్ధ, హిందూ గ్రంథాలు ఉపయోగించిన పేరు . ఆధునిక కాలంలో, ''ఉత్తరాపథ అనే'' సంస్కృత పదాన్ని కొన్నిసార్లు ఉత్తర భారతదేశం , పశ్చిమ భారతదేశం , మధ్య భారతదేశం , తూర్పు భారతదేశం , ఈశాన్య భారతదేశం , పాకిస్తాన్ , బంగ్లాదేశ్, నేపాల్ వంటి భౌగోళిక ప్రాంతాలను ఒకే పదంలో సూచించడానికి ఉపయోగిస్తారు . ఈ పదం ఉచ్చారణ మాట్లాడేవారి ప్రాంతీయ భాషను బట్టి మారుతుంది. == చరిత్ర == ఈ పేరు ఉత్తర (ఉత్తరం), పథ (మార్గం) అనే సంస్కృత పదాల నుండి వచ్చింది . ప్రారంభంలో, ఉత్తరపథ అనే పదం ''ఉత్తర రాజమార్గాన్ని సూచించేది. ఇది'' గంగానది వెంబడి సాగి, ఇండో-గంగా జలవిభజన రేఖను దాటి, పంజాబ్ గుండా తక్షశిల (గాంధార) వరకు , అక్కడి నుండి మధ్య ఆసియాలోని ''జరియాస్పా'' లేదా బల్ఖ్ ( బాక్ట్రియా ) వరకు వెళ్ళే ఒక ప్రధాన వాణిజ్య మార్గం . ఉత్తరపథ తూర్పు చివరి స్థానం పశ్చిమ బెంగాల్‌లోని గంగానది ముఖద్వారం వద్ద ఉన్న తామ్రలిప్తిక లేదా తమ్లుక్ . మౌర్య పాలనలో భారతదేశ తూర్పు తీరంలోని ఓడరేవులతో సముద్ర సంబంధాలు పెరగడం వల్ల ఈ మార్గం మరింత ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకుంది . తదనంతరం, ఈ ''ఉత్తర రాజమార్గం'' విస్తరించి ఉన్న విశాలమైన ప్రాంతానికి ఉత్తరపథ అనే పేరు వచ్చింది . == ప్రాంతం == ఒక ప్రాంతంగా ఉత్తరపథం సరిహద్దులు బౌద్ధ లేదా మరే ఇతర ప్రాచీన గ్రంథంలోనూ ఎక్కడా ఖచ్చితంగా నిర్వచించబడలేదు. కొంతమంది రచయితల ప్రకారం, ఉత్తరపథంలో తూర్పున అంగ నుండి వాయువ్యంలో గాంధార వరకు, ఉత్తరాన హిమాలయాల నుండి దక్షిణాన వింధ్య పర్వతాల వరకు ఉన్న ఉత్తర భారతదేశం మొత్తం చేరి ఉంది. ఉత్తరపథానికి దక్షిణంగా ఉన్న జంబుద్వీప ప్రాంతాన్ని బౌద్ధ గ్రంథాలలో ''మజ్జిమదేశ'' (లేదా మధ్య దేశం) అని, పురాణ గ్రంథాలలో ''మధ్యదేశ అని పిలిచేవారు.'' బౌద్ధ గ్రంథాల ప్రకారం, అంగుత్తర నికాయ, చుల్ల-నిద్దేశలో ప్రస్తావించబడిన పదహారు మహాజనపదాలు లేదా గొప్ప దేశాలలో రెండైన కంబోజ, గాంధార ''ఉత్తరపథానికి'' చెందినవి.<ref>{{Cite web|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|title=Sites along the Uttarapath, Badshahi Sadak, Sadak-e-Azam, Grand Trunk Road|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6056/|access-date=2023-06-26|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en}}</ref> ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} s0ngju3umrxka4iacf9gappshfecfmf 4907911 4907908 2026-07-18T18:19:36Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[వర్గం:ప్రాచీన భారత భౌగోళిక శాస్త్రం]] ను చేర్చారు (హాట్‌కేట్ ఉపయోగించి) 4907911 wikitext text/x-wiki '''ఉత్తరాపథ''' ( హిందీ : {{Lang|hi|उत्तरापथ}} ) అనేది వేద విశ్వాసంలోని " ఖండాలలో " ఒకటైన జంబూద్వీపం (భారత ఉపఖండానికి ఒక ప్రాచీన నామం) ఉత్తర భాగాన్ని వర్ణించడానికి ప్రాచీన బౌద్ధ, హిందూ గ్రంథాలు ఉపయోగించిన పేరు . ఆధునిక కాలంలో, ''ఉత్తరాపథ అనే'' సంస్కృత పదాన్ని కొన్నిసార్లు ఉత్తర భారతదేశం , పశ్చిమ భారతదేశం , మధ్య భారతదేశం , తూర్పు భారతదేశం , ఈశాన్య భారతదేశం , పాకిస్తాన్ , బంగ్లాదేశ్, నేపాల్ వంటి భౌగోళిక ప్రాంతాలను ఒకే పదంలో సూచించడానికి ఉపయోగిస్తారు . ఈ పదం ఉచ్చారణ మాట్లాడేవారి ప్రాంతీయ భాషను బట్టి మారుతుంది. == చరిత్ర == ఈ పేరు ఉత్తర (ఉత్తరం), పథ (మార్గం) అనే సంస్కృత పదాల నుండి వచ్చింది . ప్రారంభంలో, ఉత్తరపథ అనే పదం ''ఉత్తర రాజమార్గాన్ని సూచించేది. ఇది'' గంగానది వెంబడి సాగి, ఇండో-గంగా జలవిభజన రేఖను దాటి, పంజాబ్ గుండా తక్షశిల (గాంధార) వరకు , అక్కడి నుండి మధ్య ఆసియాలోని ''జరియాస్పా'' లేదా బల్ఖ్ ( బాక్ట్రియా ) వరకు వెళ్ళే ఒక ప్రధాన వాణిజ్య మార్గం . ఉత్తరపథ తూర్పు చివరి స్థానం పశ్చిమ బెంగాల్‌లోని గంగానది ముఖద్వారం వద్ద ఉన్న తామ్రలిప్తిక లేదా తమ్లుక్ . మౌర్య పాలనలో భారతదేశ తూర్పు తీరంలోని ఓడరేవులతో సముద్ర సంబంధాలు పెరగడం వల్ల ఈ మార్గం మరింత ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకుంది . తదనంతరం, ఈ ''ఉత్తర రాజమార్గం'' విస్తరించి ఉన్న విశాలమైన ప్రాంతానికి ఉత్తరపథ అనే పేరు వచ్చింది . == ప్రాంతం == ఒక ప్రాంతంగా ఉత్తరపథం సరిహద్దులు బౌద్ధ లేదా మరే ఇతర ప్రాచీన గ్రంథంలోనూ ఎక్కడా ఖచ్చితంగా నిర్వచించబడలేదు. కొంతమంది రచయితల ప్రకారం, ఉత్తరపథంలో తూర్పున అంగ నుండి వాయువ్యంలో గాంధార వరకు, ఉత్తరాన హిమాలయాల నుండి దక్షిణాన వింధ్య పర్వతాల వరకు ఉన్న ఉత్తర భారతదేశం మొత్తం చేరి ఉంది. ఉత్తరపథానికి దక్షిణంగా ఉన్న జంబుద్వీప ప్రాంతాన్ని బౌద్ధ గ్రంథాలలో ''మజ్జిమదేశ'' (లేదా మధ్య దేశం) అని, పురాణ గ్రంథాలలో ''మధ్యదేశ అని పిలిచేవారు.'' బౌద్ధ గ్రంథాల ప్రకారం, అంగుత్తర నికాయ, చుల్ల-నిద్దేశలో ప్రస్తావించబడిన పదహారు మహాజనపదాలు లేదా గొప్ప దేశాలలో రెండైన కంబోజ, గాంధార ''ఉత్తరపథానికి'' చెందినవి.<ref>{{Cite web|last=Centre|first=UNESCO World Heritage|title=Sites along the Uttarapath, Badshahi Sadak, Sadak-e-Azam, Grand Trunk Road|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6056/|access-date=2023-06-26|website=UNESCO World Heritage Centre|language=en}}</ref> ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:ప్రాచీన భారత భౌగోళిక శాస్త్రం]] bgsymthnv010xtyjvue2plxa1oxa17z 1 503262 4907910 2026-07-18T18:18:24Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4907910 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 14 503263 4907912 2026-07-18T18:19:46Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with 'ప్రాచీన భారత భౌగోళిక శాస్త్రం' 4907912 wikitext text/x-wiki ప్రాచీన భారత భౌగోళిక శాస్త్రం 1vjzz6dyqwhf71tk2gxsor5fxvmewxt 0 503264 4907915 2026-07-18T18:22:15Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with 'గుప్త యుగం అనేది క్రీ.శ. 318-319 మధ్య ప్రారంభమైన ఒక చారిత్రక క్యాలెండర్ యుగం . దీనిని ప్రస్తుత ఉత్తర భారతదేశం, నేపాల్‌లోని గుప్త చక్రవర్తులు , అలాగే వారి సామంతులు వారి వారసులు ఉప...' 4907915 wikitext text/x-wiki గుప్త యుగం అనేది క్రీ.శ. 318-319 మధ్య ప్రారంభమైన ఒక చారిత్రక క్యాలెండర్ యుగం . దీనిని ప్రస్తుత ఉత్తర భారతదేశం, నేపాల్‌లోని గుప్త చక్రవర్తులు , అలాగే వారి సామంతులు వారి వారసులు ఉపయోగించారు . ఇది పశ్చిమ భారతదేశంలోని సౌరాష్ట్ర ప్రాంతంలో ఉపయోగించిన వల్లభి యుగం (లేదా వలభి యుగం)తో సమానమైనది, అయినప్పటికీ ప్రాంతీయ భేదాల కారణంగా వల్లభి యుగపు సంవత్సరాలను సాధారణ శకం (CE) లోకి మార్చే గణనలో స్వల్ప తేడా ఉంటుంది .  ==చరిత్ర== గుప్త యుగం గుప్త రాజులచే ప్రారంభించబడిందని ఇప్పుడు నమ్ముతారు , అయినప్పటికీ గతంలో దాని మూలంపై అనేక చర్చలు జరిగాయి. గుప్తులను "దుర్మార్గులు"గా వర్ణించిన 11వ శతాబ్దపు పర్షియన్ రచయిత అల్-బిరుని , గుప్త యుగం గుప్త రాజవంశం ముగింపును సూచిస్తుందని పేర్కొన్నాడు. అతను గుప్త యుగాన్ని శక యుగం 241వ సంవత్సరానికి , అంటే క్రీ.శ. 318–319కి చెందినదిగా పేర్కొన్నాడు, ఇది తరువాత 19వ శతాబ్దపు చరిత్రకారుల మధ్య యుగం మూలం గురించి చర్చలకు దారితీసింది, ఎందుకంటే అతని ప్రకటన ప్రకారం గుప్త యుగం ఆ సమయంలో ప్రారంభం కాకుండా క్రీ.శ. 319 ప్రాంతంలో ముగిసిందని అర్థం. జాన్ ఫెయిత్‌ఫుల్ ఫ్లీట్ గుప్త శాసనాలను విశ్లేషించి, అవి ఒక నిర్దిష్ట క్యాలెండర్ శకంలోని సంవత్సరాలకు చెందినవని గ్రహించాడు. ఆ శకాన్ని లిచ్ఛవి వంశానికి (గుప్తుల బంధువులు) చెందిన జయదేవ రాజు స్థాపించాడని, తరువాత దానిని గుప్తులు స్వీకరించారని అతను నమ్మాడు.{{sfn|Ashvini Agrawal|1989|pp=98–99}} ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} mqx3j3tb1cllac7vsmb559v0b8uxcm9 4907916 4907915 2026-07-18T18:22:58Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[వర్గం:గుప్త సామ్రాజ్యం]] ను చేర్చారు (హాట్‌కేట్ ఉపయోగించి) 4907916 wikitext text/x-wiki గుప్త యుగం అనేది క్రీ.శ. 318-319 మధ్య ప్రారంభమైన ఒక చారిత్రక క్యాలెండర్ యుగం . దీనిని ప్రస్తుత ఉత్తర భారతదేశం, నేపాల్‌లోని గుప్త చక్రవర్తులు , అలాగే వారి సామంతులు వారి వారసులు ఉపయోగించారు . ఇది పశ్చిమ భారతదేశంలోని సౌరాష్ట్ర ప్రాంతంలో ఉపయోగించిన వల్లభి యుగం (లేదా వలభి యుగం)తో సమానమైనది, అయినప్పటికీ ప్రాంతీయ భేదాల కారణంగా వల్లభి యుగపు సంవత్సరాలను సాధారణ శకం (CE) లోకి మార్చే గణనలో స్వల్ప తేడా ఉంటుంది .  ==చరిత్ర== గుప్త యుగం గుప్త రాజులచే ప్రారంభించబడిందని ఇప్పుడు నమ్ముతారు , అయినప్పటికీ గతంలో దాని మూలంపై అనేక చర్చలు జరిగాయి. గుప్తులను "దుర్మార్గులు"గా వర్ణించిన 11వ శతాబ్దపు పర్షియన్ రచయిత అల్-బిరుని , గుప్త యుగం గుప్త రాజవంశం ముగింపును సూచిస్తుందని పేర్కొన్నాడు. అతను గుప్త యుగాన్ని శక యుగం 241వ సంవత్సరానికి , అంటే క్రీ.శ. 318–319కి చెందినదిగా పేర్కొన్నాడు, ఇది తరువాత 19వ శతాబ్దపు చరిత్రకారుల మధ్య యుగం మూలం గురించి చర్చలకు దారితీసింది, ఎందుకంటే అతని ప్రకటన ప్రకారం గుప్త యుగం ఆ సమయంలో ప్రారంభం కాకుండా క్రీ.శ. 319 ప్రాంతంలో ముగిసిందని అర్థం. జాన్ ఫెయిత్‌ఫుల్ ఫ్లీట్ గుప్త శాసనాలను విశ్లేషించి, అవి ఒక నిర్దిష్ట క్యాలెండర్ శకంలోని సంవత్సరాలకు చెందినవని గ్రహించాడు. ఆ శకాన్ని లిచ్ఛవి వంశానికి (గుప్తుల బంధువులు) చెందిన జయదేవ రాజు స్థాపించాడని, తరువాత దానిని గుప్తులు స్వీకరించారని అతను నమ్మాడు.{{sfn|Ashvini Agrawal|1989|pp=98–99}} ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:గుప్త సామ్రాజ్యం]] sh0brwln0suoo2oazvvfnv2djxavsnf 1 503265 4907917 2026-07-18T18:23:09Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4907917 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 0 503266 4907921 2026-07-18T18:31:52Z Pranayraj1985 29393 "[[:en:Special:Redirect/revision/1359233650|Bagri language]]" పేజీని అనువదించి సృష్టించారు 4907921 wikitext text/x-wiki {{సమాచారపెట్టె భాష|name=Bagri|nativename=बागड़ी|image=Bagri language.svg|states={{hlist|[[Rajasthan]]|[[Haryana]]|[[Punjab, India|Punjab]]}}|region=[[Bagar tract#Bagri region|Bagar]]|speakers=8,556,652|date=2011 census|familycolor=Indo-European|fam2=[[Indo-Iranian languages|Indo-Iranian]]|fam3=[[Indo-Aryan languages|Indo-Aryan]]|fam4=[[Western Indo-Aryan languages|Western]]|fam5=[[Rajasthani languages|Rajasthani]]<ref>https://dspace.gipe.ac.in/xmlui/bitstream/handle/10973/18895/GIPE-070453.pdf?sequence=3&isAllowed=y|Bagri is classified under Rajasthani languages since census 1931 according to Government of India which is available in the provided official pdf</ref>|script=[[Devanagari]],|iso3=bgq|map={{maplink |frame=yes |frame-align=left |stroke-width=0.5 |type=shape |id=Q117230972 |title=Anupgarh district |fill=#FF9933 |type2=shape |stroke-width2=0.5 |id2=Q1419696 |title2=Sri Ganganagar district |fill2=#FF9933 |type3=shape |stroke-width3=0.5 |id3=Q1356112 |title3=Hanumangarh district |fill3=#FF9933 |type4=shape |stroke-width4=0.5 |id4=Q778996 |title4=Bikaner district |fill4=#FF9933 |type5=shape |stroke-width5=0.5 |id5=Q1090006 |title5=Churu district |fill5=#FF9933 |type6=shape |stroke-width6=0.5 |id6=Q188702 |title6=Fazilka district |fill6=#FF9933 |type7=shape |id7=Q1947359 |stroke-width7=0.5 |title7=Muktsar district |fill7=#FF9933 |type8=shape |id8=Q526101 |stroke-width8=0.5 |title8=Sirsa District |fill8=#FF9933 |type9=shape |id9=Q2301753 |stroke-width9=0.5 |title9=Fatehabad district |fill9=#FF9933 |type10=shape |id10=Q1815773 |stroke-width10=0.5 |title10=Hisar district |fill10=#FF9933 |type11=shape |id11=Q1852857 |stroke-width11=0.5 |title11=Bhiwani district |fill11=#FF9933 |type12=shape |id12=Q28172110 |title12=Charkhi Dadri district |stroke-width12=0.5 |fill12=#FF9933 |map_caption=Geographical extent of Bagar region: Anupgarh district, Sri Ganganagar district, Hanumangarh district, Bikaner district, Churu district, Fazilka district, Muktsar district, Sirsa District, Fatehabad district, Hisar district, Bhiwani district, and Charkhi Dadri district (all shown in Kesari). }}}}'''బాగ్రీ''' అనేది [[రాజస్థానీ భాషలు|రాజస్థానీ భాషా]] సమూహానికి చెందిన ఒక ఇండో-ఆర్యన్ [[భాష]]. దీనికి వాయువ్య భారతదేశంలోని [[రాజస్థాన్]], [[పంజాబ్]], [[హర్యానా]] రాష్ట్రాలలోని బాగర్ ట్రాక్ట్ ప్రాంతం నుండి ఆ పేరు వచ్చింది.<ref>{{Cite web|title=Revised Land and Revenue Settlement of Hisar District 9006-9011|url=http://revenueharyana.gov.in/html/gazeteers/revised_settlement_hisar.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170517124050/http://revenueharyana.gov.in/html/gazeteers/revised_settlement_hisar.pdf|archive-date=17 May 2017|access-date=26 March 2016}}</ref> ఇది SOV పద క్రమంతో ఇతర [[రాజస్థానీ భాషలు|రాజస్థానీ]] భాషలు, [[హర్యాన్వి భాష|హర్యానవితో]] దగ్గరి సంబంధం కలిగి ఉంది. రాజస్థానీ, హర్యానవి, [[పంజాబీ భాష|పంజాబీ]] భాషల మాదిరిగానే, బాగ్రీ అత్యంత ముఖ్యమైన ధ్వని లక్షణం ఇందులో ఉన్నత, మధ్య, అల్ప స్వరాలు అనే మూడు పద స్వరాలు ఉండటం. బాగ్రీ అనేది పూర్వపు '''బికానెర్ రాష్ట్రానికి''' చెందిన భాష. ఈ రాష్ట్రంలో ఒకానొక సమయంలో రాజస్థాన్‌లోని [[శ్రీ గంగానగర్ జిల్లా|శ్రీ గంగానగర్]], [[హనుమాన్‌గఢ్ జిల్లా|హనుమాన్‌గఢ్]], [[చురు జిల్లా|చురు]], [[బికనీర్ జిల్లా|బికానెర్]] జిల్లాలు, [[సిర్సా జిల్లా|హర్యానాలోని సిర్సా]], [[హిసార్ జిల్లా|హిసార్]], [[ఫాజిల్కా జిల్లా|పంజాబ్‌లోని ఫాజిల్కా జిల్లాలు]] ఉండేవి. ఈ భాష మాట్లాడేవారు ఎక్కువగా [[భారతదేశం|భారతదేశంలో]] ఉన్నారు, వీరిలో కొద్దిమంది ఆధునిక [[పాకిస్తాన్|పాకిస్తాన్‌లోని]] బహావల్‌పూర్, బహావల్‌నగర్ ప్రాంతాలలో ఉన్నారు. 2011 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం, రాజస్థాన్‌లో 234,227 మంది, పంజాబ్, హర్యానాలో 1,656,588 మంది బాగ్రీ మాట్లాడేవారు ఉన్నారు. అయితే, భారత జనాభా లెక్కలలోని వర్గీకరణ పద్ధతుల కారణంగా బాగ్రీతో సహా రాజస్థానీ భాషల కోసం నివేదించబడిన మాట్లాడేవారి సంఖ్యలు తప్పుదారి పట్టించేవిగా ఉండవచ్చు. [[మార్వాడీ భాష|మార్వారీ]], మేవారీ, ధుంధారి, హదౌతి, మాల్వీ, బాగ్రీ వంటి ప్రధాన రకాలతో సహా రాజస్థానీ భాషలలో ఏదీ భారతదేశంలో అధికారిక హోదాను కలిగి లేదు. అవి భారత రాజ్యాంగంలోని ఎనిమిదవ షెడ్యూల్‌లో గుర్తించబడలేదు, అలాగే రాష్ట్ర లేదా జాతీయ స్థాయిలో అధికారిక భాష స్థానాన్ని కూడా కలిగి లేవు.<ref>{{Cite web|title=The Eighth Schedule|url=https://www.mha.gov.in/sites/default/files/EighthSchedule_19052017.pdf|website=mha.gov.in}}</ref> [[హిందీ]] రాజస్థాన్ అధికారిక భాషగా పనిచేస్తుంది.<ref>{{Cite web|title=THE RAJASTHAN OFFICIAL LANGUAGE ACT, 1956|url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/18829/1/the_rajasthan_official_language_act%2c_1956.pdf|website=indiacode.in}}</ref> భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం, రాజస్థానీ మాండలికాలను మాట్లాడే వారిలో చాలా మందిని విస్తృతమైన "హిందీ" గొడుగు కింద మాతృభాషలుగా వర్గీకరించారు. ఈ పద్ధతి రాజస్థాన్‌లో (ప్రక్క ప్రాంతాలలో) మాట్లాడే అనేక విభిన్న ఇండో-ఆర్యన్ భాషలు, మాండలికాలను హిందీతో కలిపి సమూహపరుస్తుంది, దీని ఫలితంగా వాస్తవ రాజస్థానీ భాషా వినియోగదారుల సంఖ్య తక్కువగా ప్రాతినిధ్యం వహిస్తుంది.<ref>{{Cite web|title=The Linguistic Survey of India, Rajasthan Part-1|url=https://language.census.gov.in/eLanguageDivision_VirtualPath/LSI_Reports/pdf/5.pdf|website=language.census.gov.in}}</ref> == భౌగోళిక పంపిణీ == [[దస్త్రం:The_Bagar_region.png|449x449px]] {| class="wikitable" |+కింది పట్టిక [[రాజస్థాన్]], పంజాబ్, [[హర్యానా]] రాష్ట్రాలలో బాగ్రీ భాష మాట్లాడేవారి భౌగోళిక పంపిణీని చూపిస్తుంది. ! రాష్ట్రాలు ! జిల్లాలు, తహసీళ్లు |- | '''రాజస్థాన్''' | * [[అనుప్‌గఢ్ జిల్లా|అనూప్‌గఢ్ జిల్లా]] , * [[శ్రీ గంగానగర్ జిల్లా]] , * [[ఝున్‌ఝును జిల్లా]] , * [[హనుమాన్‌గఢ్ జిల్లా]] , * [[బికనీర్ జిల్లా|బికనేర్ జిల్లాలోని]] ఖజువాలా, ఛతర్‌ఘర్, లూంకరన్సర్, పుగల్, శ్రీ దున్గర్గర్, [[బికనీర్|బికనేర్]] తహసీల్‌లు, * [[చురు జిల్లా|చురు జిల్లాలోని]] తారానగర్, సర్దార్‌షహర్, రాజ్‌గఢ్, సిధ్‌ముఖ్, భనిపురా, రతన్‌ఘర్, [[చురు (రాజస్థాన్)|చురు]] తహసీల్‌లు. |- | '''పంజాబ్''' | * [[ఫాజిల్కా జిల్లా|ఫజిల్కా జిల్లా]] అబోహర్ & [[ఫాజిల్కా|ఫజిల్కా]] తహసీల్‌లు, * [[ముక్త్‌సర్ సాహిబ్ జిల్లా|ముక్త్సర్ జిల్లాలోని]] దక్షిణ గ్రామాలు. <ref name="GL1" /> |- | '''హర్యానా''' | * [[సిర్సా జిల్లా]] (ఈశాన్య పంజాబీ కలన్వాలి మండి ప్రాంతం మినహా), * [[ఫతేహాబాద్|ఫతేహాబాద్ జిల్లా]] ఘగ్గర్ నది వరకు, <ref name="researchgate.net">{{Cite web|title=The map shows study area and the Eco-cultural regions of Haryana... &#124; Download Scientific Diagram|url=https://www.researchgate.net/figure/The-map-shows-study-area-and-the-Eco-cultural-regions-of-Haryana-Modified-after-Singh_fig2_364830044}}</ref> * [[హిసార్ జిల్లా|హిసార్ జిల్లాలోని]] బర్వాలా, అడంపూర్, [[హిసార్]] తహసీళ్లు. <ref name="GL1" /> <ref name="GL2" /> * [[భివాని జిల్లా|భివానీ జిల్లాలోని]] సివానీ, పశ్చిమ భాగం లోహారు <ref name="researchgate.net" /> * చర్కీ దాద్రీ జిల్లా బధ్రా తహసీల్ <ref name="researchgate.net" /> |} == ఫీచర్లు == === ధ్వనిశాస్త్రం === బాగ్రీ భాషలో ఒక మూర్ధన్య శ్రేణితో సహా 31 హల్లులు, 10 అచ్చులు, 2 ద్విస్వరాలు, 3 స్వరాలు ఉంటాయి. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+హల్లులు <ref name=":0">{{Cite book|title=A Descriptive Grammar of Bagri|last=Gusain|first=Lakhan|pages=165–198}}</ref> ! colspan="2" | ! పెదవి ! దంతవైద్యం ! రెట్రోఫ్లెక్స్ ! తాలవ్య ! వెల్లార్ ! గ్లోటల్ |- ! rowspan="4" | ప్లోసివ్ ! గొంతులేని | {{IPA link|p}} | {{IPA link|t}} | ʈ ⟨ṭ⟩ | సి | కె | |- ! ఆస్పిరేటెడ్ | pʰ | tʰ | ʈʰ ⟨ṭh⟩ | cʰ | kʰ | |- ! స్వరం | {{IPA link|b}} | {{IPA link|d}} | ɖ ⟨ḍ⟩ | ɟ ⟨j⟩ | జి | |- ! శ్వాస | bʰ | dʰ | ɖʰ ⟨ḍh⟩ | ɟʰ ⟨jh⟩ | gʰ | |- ! colspan="2" | ఘర్షణ | | {{IPA link|s}} | | | | హెచ్ |- ! rowspan="4" | సోనోరెంట్ ! నాసికా | {{IPA link|m}} | {{IPA link|n}} | ɳ ⟨ṇ⟩ | | | |- !అప్రాక్సిమంట్ | | l | ɭ ⟨ḷ⟩ | జె ⟨వై⟩ | {{IPA link|w}} | |- ! ఫ్లాప్ | | | ɽ ⟨ṛ⟩ | | | |- !ట్రిల్ | | ఆర్ | | | | |} /ɳ/, /ɭ/, /ɽ/ లు పదం మొదట్లో రావు. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+అచ్చులు <ref name=":0">{{Cite book|title=A Descriptive Grammar of Bagri|last=Gusain|first=Lakhan|pages=165–198}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFGusain">Gusain, Lakhan. </cite></ref> ! ! ముందు ! సెంట్రల్ ! వెనుక |- ! మూసివేయండి | [[సంవృత తాలవ్య నిర్యోష్ఠ్య అచ్చు|i]] ː ⟨ī⟩ | | [[సంవృత తాలవ్య ఓష్ఠ్య అచ్చు|u]] ː ⟨ū⟩ |- ! దాదాపు దగ్గరగా | [[ఉపసంవృత ఉపతాలవ్య నిర్యోష్ఠ్య అచ్చు|ɪ]] ⟨i⟩ | | [[ఉపసంవృత ఉపకంఠ్య ఓష్ఠ్య అచ్చు|ʊ]] ⟨u⟩ |- ! సమీప-మధ్యస్థం | [[అర్థసంవృత తాలవ్య నిర్యోష్ఠ్య అచ్చు|e]] ː ⟨e⟩ | ə ⟨a⟩ | [[అర్థసంవృత కంఠ్య ఓష్ఠ్య అచ్చు|oː]] ⟨o⟩ |- ! ఓపెన్-మిడ్ | ɛ ː ⟨ai⟩ | | ɔ ː ⟨au⟩ |- ! తెరవండి | | a ː ⟨ā⟩ | |} అన్ని అచ్చులకు వాటి నాసికా రూపాలు ఉంటాయి, వాటిని ◌̃ (దేవనాగరిలో ँ ) గుర్తుతో సూచిస్తారు. [[పంజాబీ భాష|పంజాబీ]] భాష మాదిరిగానే బాగ్రీలో కూడా 3 స్వరాలు ఉన్నాయి. ఒక ఆరోహణ-అవరోహణ స్వరం ◌́, ఒక ఆరోహణ స్వరం ◌̀, గుర్తించబడని మధ్యస్థ స్వరం.<ref name=":0">{{Cite book|title=A Descriptive Grammar of Bagri|last=Gusain|first=Lakhan|pages=165–198}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFGusain">Gusain, Lakhan. </cite></ref> === విభక్తి === * సంఖ్యలు రెండు రకాలు: ఏకవచనం, బహువచనం. * రెండు లింగాలు: పుంలింగం, స్త్రీలింగం. * మూడు విభక్తులు: సాధారణ, పరోక్ష, సంబోధనాత్మక. విభక్తి ప్రత్యయం పాక్షికంగా విభక్తి ప్రత్యయంగా, పాక్షికంగా దూత ప్రత్యయంగా ఉంటుంది. * నామవాచకాల చివరి భాగాలను బట్టి విభక్తి ప్రత్యయాలు ఏర్పడతాయి. * సర్వనామాలన్నీ సంఖ్య, విభక్తిని బట్టి విభక్తిని పొందుతాయి, కానీ లింగం కేవలం తృతీయ పురుష ఏకవచన సర్వనామాలలో మాత్రమే గుర్తించబడుతుంది. * ప్రతి లింగంలోనూ తృతీయ పురుష సర్వనామాలు సామీప్యత/దూరత్వం అనే కోణంలో వేరు చేయబడతాయి. * విశేషణాలు రెండు రకాలు: అవి /-o/ తో ముగిసేవి లేదా ముగియనివి. * పది వరకు ఉన్న ప్రధాన సంఖ్యలు సోకినవి. * వర్తమాన, భూతకాల కృదంతాలు రెండూ విశేషణాలుగా పనిచేస్తాయి. === క్రియలు === * మూడు కాలాలు, నాలుగు భావాలు ఉన్నాయి. === సింటాక్స్ === * వాక్య రకాలు సాంప్రదాయ స్వభావం కలిగి ఉంటాయి. * సంక్లిష్ట వాక్యాలలో సమన్వయం, అధీనత చాలా ముఖ్యమైనవి. * సమాంతర పదకోశాలు ఉనికిలో ఉన్నాయి, సామాజిక భాషాశాస్త్ర దృక్కోణం నుండి చాలా ముఖ్యమైనవి. == నమూనాలు ==  <templatestyles src="Interlinear/styles.css" /><templatestyles src="Interlinear/styles.css" /><templatestyles src="Interlinear/styles.css" /><templatestyles src="Interlinear/styles.css" /><templatestyles src="Interlinear/styles.css" /><templatestyles src="Interlinear/styles.css" /><templatestyles src="Interlinear/styles.css" /><templatestyles src="Interlinear/styles.css" /> == అధికారిక హోదా == బాగ్రీ అనేది రాజస్థాన్‌లోని బాగర్ ప్రాంతపు భాష. ఇది పంజాబ్, హర్యానాలోని కొన్ని ప్రాంతాలకు, పాకిస్తాన్‌కు కూడా విస్తరించింది. అక్కడ నివసించే కుమావత్‌లు, జాట్‌లు, రాజపుత్రులు, బాగ్రీ కుంహార్‌లు, సుతార్, మేఘ్వాల్, చమార్‌లు, ఇతర కులాల వారు బాగ్రీ భాషను మాట్లాడతారు. ఆధునిక [[హనుమాన్‌గఢ్|హనుమాన్‌గఢ్ అయిన]] [[హనుమాన్‌గఢ్|భట్నేర్]] నుండి ఈ ప్రాంతాన్ని భాటి రాజవంశం పరిపాలించినప్పుడు, మార్వారీ భాష నుండి బాగ్రీ భాష ఉద్భవించింది. ఈ ప్రాంతంలో బాగ్రీ సంస్కృతి కూడా అలాగే ఉంది. <ref name="Census_Lang">{{Cite web|title=LANGUAGE - INDIA, STATES AND UNION TERRITORIES (Table C-16)|url=https://censusindia.gov.in/2011Census/C-16_25062018_NEW.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20180712135523/https://censusindia.gov.in/2011Census/C-16_25062018_NEW.pdf|archive-date=Jul 12, 2018|website=Census of India 2011}}</ref> == బాగ్రీలో పని == * గ్రియర్సన్, జి.ఎ. 1908. (పునర్ముద్రణ 1968). భారతదేశ భాషా సర్వే. సంపుటి IX, భాగం II. న్యూఢిల్లీ: మోతీలాల్ బనారసిదాస్ * గుసైన్, లఖన్. 1994. బాగ్రీలో రిఫ్లెక్సివ్‌లు. ఎం.ఫిల్. ప్రవచనం. న్యూఢిల్లీ: జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ యూనివర్సిటీ * గుసాయిన్, లఖన్. 1999. బాగ్రీ వర్ణనాత్మక వ్యాకరణం. పిహెచ్.డి. సిద్ధాంత వ్యాసం. న్యూఢిల్లీ: జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ విశ్వవిద్యాలయం. * గుసాయిన్, లఖన్. 2000ఎ. బాగ్రీలో అక్షరాస్యత పరిమితులు. నికోలస్ ఓస్ట్లర్ & బ్లెయిర్ రూడ్స్ (సంపాదకులు). అంతరించిపోతున్న భాషలు, అక్షరాస్యత. నాల్గవ FEL సదస్సు కార్యకలాపాలు. యూనివర్సిటీ ఆఫ్ నార్త్ కరోలినా, షార్లెట్, 21–24 సెప్టెంబర్ 2000 * గుసాయిన్, లఖాన్. 2000b. బాగ్రీ వ్యాకరణం. మ్యూనిచ్: లిన్‌కామ్ యూరోపా (ప్రపంచ భాషలు/మెటీరియల్స్, 384) * గుసైన్, లఖన్. 2008. బాగ్రీ లెర్నర్స్ రిఫరెన్స్ గ్రామర్. ఆన్ అర్బోర్, మిచిగాన్: నార్త్‌సైడ్ పబ్లిషర్స్ * విల్సన్, జె. 1883. సిర్సా సెటిల్మెంట్ నివేదిక. చండీగఢ్: ప్రభుత్వ ముద్రణాలయం == గ్యాలరీ == <gallery widths="180"> దస్త్రం:Map_rajasthan_dist_7_div.png|alt=Bagri is the First language of Sri Ganganagar district, Hanumangarh district, Churu district, Bikaner district and a major language in north-western part of Jhunjhunu district in Rajasthan.| బాగ్రీ అనేది [[శ్రీ గంగానగర్ జిల్లా]], [[హనుమాన్‌గఢ్|హనుమాన్‌ఘర్]] జిల్లా, [[చురు జిల్లా]], [[బికనీర్ జిల్లా|బికనేర్ జిల్లా]], [[రాజస్థాన్|రాజస్థాన్‌లోని]] [[ఝున్‌ఝును|జుంజును]] జిల్లాలో వాయువ్య భాగంలో ప్రధాన భాష. దస్త్రం:India_-_Haryana_-_Sirsa.svg|alt=Bagri is the First language in Sirsa district.| [[సిర్సా జిల్లా|సిర్సా జిల్లాలో]] బాగ్రీ మొదటి భాష. దస్త్రం:Fatehabad_in_Haryana_(India).svg|alt=Bagri is the First language in western Fatehabad district Hisar, Bhiwani, Charkhi dadri.| పశ్చిమ [[ఫతేహాబాద్ జిల్లా]] [[హిసార్ జిల్లా|హిసార్]], [[భివాని|భివానీ]], చర్ఖీ దాద్రీలలో బాగ్రీ మొదటి భాష. దస్త్రం:Punjab_district_map.png|alt=Bagri is the major language in Fazilka district and as a minor language in southern villages of Muktsar district of Southern Punjab (India).| దక్షిణ [[పంజాబ్|పంజాబ్ (భారతదేశం)]] లోని [[ఫాజిల్కా జిల్లా|ఫాజిల్కా జిల్లాలో]] బాగ్రీ ప్రధాన భాషగాను, [[ముక్త్‌సర్ సాహిబ్ జిల్లా|ముక్త్సర్ జిల్లాలోని]] దక్షిణ గ్రామాలలో అల్ప భాషగాను ఉంది. </gallery> == ఇవికూడా చూడండి == * [[రాజస్థానీ భాషలు|రాజస్థానీ భాష]] * [[రాజస్థానీ సాహిత్య అకాడమీ అవార్డు గ్రహీతల జాబితా|రాజస్థానీ భాషలో రచనకు సాహిత్య అకాడమీ అవార్డుల విజేతల జాబితా]] * రాజస్థానీ కవుల జాబితా * భారతీయ కవుల జాబితా#రాజస్థానీ == మూలాలు == {{Reflist}} == గ్రంథసూచి == *   * {{Cite book|title=Bagri|last=Gusain|first=Lakhan|date=2000|publisher=LINCOM Europa|isbn=978-3-89586-398-1|series=Languages of the world. Materials|location=Munich}} == బాహ్య లింకులు == * {{Usurped|[https://web.archive.org/web/20071118185411/http://www.bastigiri.org/crs/ Centre for Rajasthani Studies]}} {{Languages of India}} [[వర్గం:రాజస్థాన్ సంస్కృతి]] [[వర్గం:భారతీయ భాషలు]] [[వర్గం:దేవనాగరి లిపిని ఉపయోగించే భాషలు]] t8kuzwerjofnzbniyisdcy8hbc007jj 4907923 4907921 2026-07-18T18:41:33Z Pranayraj1985 29393 4907923 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = బాగ్రీ భాష | ethnicity = రాజస్థానీ | nativename = | image = Bagri language.svg | imagecaption =దేవనాగరి లిపిలో "బాగ్రీ"పదం | states = {{hlist|[[రాజస్థాన్]]|[[హర్యానా]]|[[పంజాబ్]]}} | region = బాగర్ | speakers = 8,556,652 | date = 2011 జనాభా గణన | ref = <ref>{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language_MTs.html|title=Statement 1: Abstract of speakers' strength of languages and mother tongues - 2011|publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India|website=www.censusindia.gov.in|access-date=7 July 2018}}</ref> | familycolor = [[ఇండో-యూరోపియన్ భాషలు]] | fam2 = [[ఇండో-ఇరానియన్ భాషలు]] | fam3 = [[ఇండో-ఆర్యన్ భాషలు]] | fam4 = [[పశ్చిమ ఇండో-ఆర్యన్ భాషలు]] | fam5 = [[రాజస్థానీ భాషలు|రాజస్థానీ]]<ref>https://dspace.gipe.ac.in/xmlui/bitstream/handle/10973/18895/GIPE-070453.pdf?sequence=3&isAllowed=y|Bagri is classified under Rajasthani languages since census 1931 according to Government of India which is available in the provided official pdf</ref> | minority = [[రాజస్థాన్]], [[హర్యానా]], [[పంజాబ్]] | script = [[దేవనాగరి]], | iso3 = bgq | glotto = bagr1243 | glottorefname = Bagri | map = {{maplink |frame=yes |frame-align=left |stroke-width=0.5 |type=shape |id=Q117230972 |title=Anupgarh district |fill=#FF9933 |type2=shape |stroke-width2=0.5 |id2=Q1419696 |title2=Sri Ganganagar district |fill2=#FF9933 |type3=shape |stroke-width3=0.5 |id3=Q1356112 |title3=Hanumangarh district |fill3=#FF9933 |type4=shape |stroke-width4=0.5 |id4=Q778996 |title4=Bikaner district |fill4=#FF9933 |type5=shape |stroke-width5=0.5 |id5=Q1090006 |title5=Churu district |fill5=#FF9933 |type6=shape |stroke-width6=0.5 |id6=Q188702 |title6=Fazilka district |fill6=#FF9933 |type7=shape |id7=Q1947359 |stroke-width7=0.5 |title7=Muktsar district |fill7=#FF9933 |type8=shape |id8=Q526101 |stroke-width8=0.5 |title8=Sirsa District |fill8=#FF9933 |type9=shape |id9=Q2301753 |stroke-width9=0.5 |title9=Fatehabad district |fill9=#FF9933 |type10=shape |id10=Q1815773 |stroke-width10=0.5 |title10=Hisar district |fill10=#FF9933 |type11=shape |id11=Q1852857 |stroke-width11=0.5 |title11=Bhiwani district |fill11=#FF9933 |type12=shape |id12=Q28172110 |title12=Charkhi Dadri district |stroke-width12=0.5 |fill12=#FF9933 |map_caption=Geographical extent of Bagar region: Anupgarh district, Sri Ganganagar district, Hanumangarh district, Bikaner district, Churu district, Fazilka district, Muktsar district, Sirsa District, Fatehabad district, Hisar district, Bhiwani district, and Charkhi Dadri district (all shown in Kesari). }} | mapcaption = Bagar Region }} '''బాగ్రీ''' అనేది [[రాజస్థానీ భాషలు|రాజస్థానీ భాషా]] సమూహానికి చెందిన ఒక ఇండో-ఆర్యన్ [[భాష]]. దీనికి వాయువ్య భారతదేశంలోని [[రాజస్థాన్]], [[పంజాబ్]], [[హర్యానా]] రాష్ట్రాలలోని బాగర్ ట్రాక్ట్ ప్రాంతం నుండి ఆ పేరు వచ్చింది.<ref>{{Cite web|title=Revised Land and Revenue Settlement of Hisar District 9006-9011|url=http://revenueharyana.gov.in/html/gazeteers/revised_settlement_hisar.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170517124050/http://revenueharyana.gov.in/html/gazeteers/revised_settlement_hisar.pdf|archive-date=17 May 2017|access-date=26 March 2016}}</ref> ఇది SOV పద క్రమంతో ఇతర [[రాజస్థానీ భాషలు|రాజస్థానీ]] భాషలు, [[హర్యాన్వి భాష|హర్యానవితో]] దగ్గరి సంబంధం కలిగి ఉంది. రాజస్థానీ, హర్యానవి, [[పంజాబీ భాష|పంజాబీ]] భాషల మాదిరిగానే, బాగ్రీ అత్యంత ముఖ్యమైన ధ్వని లక్షణం ఇందులో ఉన్నత, మధ్య, అల్ప స్వరాలు అనే మూడు పద స్వరాలు ఉండటం. బాగ్రీ అనేది పూర్వపు '''బికానెర్ రాష్ట్రానికి''' చెందిన భాష. ఈ రాష్ట్రంలో ఒకానొక సమయంలో రాజస్థాన్‌లోని [[శ్రీ గంగానగర్ జిల్లా|శ్రీ గంగానగర్]], [[హనుమాన్‌గఢ్ జిల్లా|హనుమాన్‌గఢ్]], [[చురు జిల్లా|చురు]], [[బికనీర్ జిల్లా|బికానెర్]] జిల్లాలు, [[సిర్సా జిల్లా|హర్యానాలోని సిర్సా]], [[హిసార్ జిల్లా|హిసార్]], [[ఫాజిల్కా జిల్లా|పంజాబ్‌లోని ఫాజిల్కా జిల్లాలు]] ఉండేవి. ఈ భాష మాట్లాడేవారు ఎక్కువగా [[భారతదేశం|భారతదేశంలో]] ఉన్నారు, వీరిలో కొద్దిమంది ఆధునిక [[పాకిస్తాన్|పాకిస్తాన్‌లోని]] బహావల్‌పూర్, బహావల్‌నగర్ ప్రాంతాలలో ఉన్నారు. 2011 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం, రాజస్థాన్‌లో 234,227 మంది, పంజాబ్, హర్యానాలో 1,656,588 మంది బాగ్రీ మాట్లాడేవారు ఉన్నారు. అయితే, భారత జనాభా లెక్కలలోని వర్గీకరణ పద్ధతుల కారణంగా బాగ్రీతో సహా రాజస్థానీ భాషల కోసం నివేదించబడిన మాట్లాడేవారి సంఖ్యలు తప్పుదారి పట్టించేవిగా ఉండవచ్చు. [[మార్వాడీ భాష|మార్వారీ]], మేవారీ, ధుంధారి, హదౌతి, మాల్వీ, బాగ్రీ వంటి ప్రధాన రకాలతో సహా రాజస్థానీ భాషలలో ఏదీ భారతదేశంలో అధికారిక హోదాను కలిగి లేదు. అవి భారత రాజ్యాంగంలోని ఎనిమిదవ షెడ్యూల్‌లో గుర్తించబడలేదు, అలాగే రాష్ట్ర లేదా జాతీయ స్థాయిలో అధికారిక భాష స్థానాన్ని కూడా కలిగి లేవు.<ref>{{Cite web|title=The Eighth Schedule|url=https://www.mha.gov.in/sites/default/files/EighthSchedule_19052017.pdf|website=mha.gov.in}}</ref> [[హిందీ]] రాజస్థాన్ అధికారిక భాషగా పనిచేస్తుంది.<ref>{{Cite web|title=THE RAJASTHAN OFFICIAL LANGUAGE ACT, 1956|url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/18829/1/the_rajasthan_official_language_act%2c_1956.pdf|website=indiacode.in}}</ref> భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం, రాజస్థానీ మాండలికాలను మాట్లాడే వారిలో చాలా మందిని విస్తృతమైన "హిందీ" గొడుగు కింద మాతృభాషలుగా వర్గీకరించారు. ఈ పద్ధతి రాజస్థాన్‌లో (ప్రక్క ప్రాంతాలలో) మాట్లాడే అనేక విభిన్న ఇండో-ఆర్యన్ భాషలు, మాండలికాలను హిందీతో కలిపి సమూహపరుస్తుంది, దీని ఫలితంగా వాస్తవ రాజస్థానీ భాషా వినియోగదారుల సంఖ్య తక్కువగా ప్రాతినిధ్యం వహిస్తుంది.<ref>{{Cite web|title=The Linguistic Survey of India, Rajasthan Part-1|url=https://language.census.gov.in/eLanguageDivision_VirtualPath/LSI_Reports/pdf/5.pdf|website=language.census.gov.in}}</ref> == భౌగోళిక పంపిణీ == [[దస్త్రం:The_Bagar_region.png|449x449px]] {| class="wikitable" |+కింది పట్టిక [[రాజస్థాన్]], పంజాబ్, [[హర్యానా]] రాష్ట్రాలలో బాగ్రీ భాష మాట్లాడేవారి భౌగోళిక పంపిణీని చూపిస్తుంది. ! రాష్ట్రాలు ! జిల్లాలు, తహసీళ్లు |- | '''రాజస్థాన్''' | * [[అనుప్‌గఢ్ జిల్లా|అనూప్‌గఢ్ జిల్లా]] , * [[శ్రీ గంగానగర్ జిల్లా]] , * [[ఝున్‌ఝును జిల్లా]] , * [[హనుమాన్‌గఢ్ జిల్లా]] , * [[బికనీర్ జిల్లా|బికనేర్ జిల్లాలోని]] ఖజువాలా, ఛతర్‌ఘర్, లూంకరన్సర్, పుగల్, శ్రీ దున్గర్గర్, [[బికనీర్|బికనేర్]] తహసీల్‌లు, * [[చురు జిల్లా|చురు జిల్లాలోని]] తారానగర్, సర్దార్‌షహర్, రాజ్‌గఢ్, సిధ్‌ముఖ్, భనిపురా, రతన్‌ఘర్, [[చురు (రాజస్థాన్)|చురు]] తహసీల్‌లు. |- | '''పంజాబ్''' | * [[ఫాజిల్కా జిల్లా|ఫజిల్కా జిల్లా]] అబోహర్ & [[ఫాజిల్కా|ఫజిల్కా]] తహసీల్‌లు, * [[ముక్త్‌సర్ సాహిబ్ జిల్లా|ముక్త్సర్ జిల్లాలోని]] దక్షిణ గ్రామాలు. <ref name="GL1" /> |- | '''హర్యానా''' | * [[సిర్సా జిల్లా]] (ఈశాన్య పంజాబీ కలన్వాలి మండి ప్రాంతం మినహా), * [[ఫతేహాబాద్|ఫతేహాబాద్ జిల్లా]] ఘగ్గర్ నది వరకు, <ref name="researchgate.net">{{Cite web|title=The map shows study area and the Eco-cultural regions of Haryana... &#124; Download Scientific Diagram|url=https://www.researchgate.net/figure/The-map-shows-study-area-and-the-Eco-cultural-regions-of-Haryana-Modified-after-Singh_fig2_364830044}}</ref> * [[హిసార్ జిల్లా|హిసార్ జిల్లాలోని]] బర్వాలా, అడంపూర్, [[హిసార్]] తహసీళ్లు. <ref name="GL1" /> <ref name="GL2" /> * [[భివాని జిల్లా|భివానీ జిల్లాలోని]] సివానీ, పశ్చిమ భాగం లోహారు <ref name="researchgate.net" /> * చర్కీ దాద్రీ జిల్లా బధ్రా తహసీల్ <ref name="researchgate.net" /> |} == ఫీచర్లు == === ధ్వనిశాస్త్రం === బాగ్రీ భాషలో ఒక మూర్ధన్య శ్రేణితో సహా 31 హల్లులు, 10 అచ్చులు, 2 ద్విస్వరాలు, 3 స్వరాలు ఉంటాయి. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+హల్లులు <ref name=":0">{{Cite book|title=A Descriptive Grammar of Bagri|last=Gusain|first=Lakhan|pages=165–198}}</ref> ! colspan="2" | ! పెదవి ! దంతవైద్యం ! రెట్రోఫ్లెక్స్ ! తాలవ్య ! వెల్లార్ ! గ్లోటల్ |- ! rowspan="4" | ప్లోసివ్ ! గొంతులేని | {{IPA link|p}} | {{IPA link|t}} | ʈ ⟨ṭ⟩ | సి | కె | |- ! ఆస్పిరేటెడ్ | pʰ | tʰ | ʈʰ ⟨ṭh⟩ | cʰ | kʰ | |- ! స్వరం | {{IPA link|b}} | {{IPA link|d}} | ɖ ⟨ḍ⟩ | ɟ ⟨j⟩ | జి | |- ! శ్వాస | bʰ | dʰ | ɖʰ ⟨ḍh⟩ | ɟʰ ⟨jh⟩ | gʰ | |- ! colspan="2" | ఘర్షణ | | {{IPA link|s}} | | | | హెచ్ |- ! rowspan="4" | సోనోరెంట్ ! నాసికా | {{IPA link|m}} | {{IPA link|n}} | ɳ ⟨ṇ⟩ | | | |- !అప్రాక్సిమంట్ | | l | ɭ ⟨ḷ⟩ | జె ⟨వై⟩ | {{IPA link|w}} | |- ! ఫ్లాప్ | | | ɽ ⟨ṛ⟩ | | | |- !ట్రిల్ | | ఆర్ | | | | |} /ɳ/, /ɭ/, /ɽ/ లు పదం మొదట్లో రావు. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+అచ్చులు <ref name=":0">{{Cite book|title=A Descriptive Grammar of Bagri|last=Gusain|first=Lakhan|pages=165–198}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFGusain">Gusain, Lakhan. </cite></ref> ! ! ముందు ! సెంట్రల్ ! వెనుక |- ! మూసివేయండి | [[సంవృత తాలవ్య నిర్యోష్ఠ్య అచ్చు|i]] ː ⟨ī⟩ | | [[సంవృత తాలవ్య ఓష్ఠ్య అచ్చు|u]] ː ⟨ū⟩ |- ! దాదాపు దగ్గరగా | [[ఉపసంవృత ఉపతాలవ్య నిర్యోష్ఠ్య అచ్చు|ɪ]] ⟨i⟩ | | [[ఉపసంవృత ఉపకంఠ్య ఓష్ఠ్య అచ్చు|ʊ]] ⟨u⟩ |- ! సమీప-మధ్యస్థం | [[అర్థసంవృత తాలవ్య నిర్యోష్ఠ్య అచ్చు|e]] ː ⟨e⟩ | ə ⟨a⟩ | [[అర్థసంవృత కంఠ్య ఓష్ఠ్య అచ్చు|oː]] ⟨o⟩ |- ! ఓపెన్-మిడ్ | ɛ ː ⟨ai⟩ | | ɔ ː ⟨au⟩ |- ! తెరవండి | | a ː ⟨ā⟩ | |} అన్ని అచ్చులకు వాటి నాసికా రూపాలు ఉంటాయి, వాటిని ◌̃ (దేవనాగరిలో ँ ) గుర్తుతో సూచిస్తారు. [[పంజాబీ భాష|పంజాబీ]] భాష మాదిరిగానే బాగ్రీలో కూడా 3 స్వరాలు ఉన్నాయి. ఒక ఆరోహణ-అవరోహణ స్వరం ◌́, ఒక ఆరోహణ స్వరం ◌̀, గుర్తించబడని మధ్యస్థ స్వరం.<ref name=":0">{{Cite book|title=A Descriptive Grammar of Bagri|last=Gusain|first=Lakhan|pages=165–198}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFGusain">Gusain, Lakhan. </cite></ref> === విభక్తి === * సంఖ్యలు రెండు రకాలు: ఏకవచనం, బహువచనం. * రెండు లింగాలు: పుంలింగం, స్త్రీలింగం. * మూడు విభక్తులు: సాధారణ, పరోక్ష, సంబోధనాత్మక. విభక్తి ప్రత్యయం పాక్షికంగా విభక్తి ప్రత్యయంగా, పాక్షికంగా దూత ప్రత్యయంగా ఉంటుంది. * నామవాచకాల చివరి భాగాలను బట్టి విభక్తి ప్రత్యయాలు ఏర్పడతాయి. * సర్వనామాలన్నీ సంఖ్య, విభక్తిని బట్టి విభక్తిని పొందుతాయి, కానీ లింగం కేవలం తృతీయ పురుష ఏకవచన సర్వనామాలలో మాత్రమే గుర్తించబడుతుంది. * ప్రతి లింగంలోనూ తృతీయ పురుష సర్వనామాలు సామీప్యత/దూరత్వం అనే కోణంలో వేరు చేయబడతాయి. * విశేషణాలు రెండు రకాలు: అవి /-o/ తో ముగిసేవి లేదా ముగియనివి. * పది వరకు ఉన్న ప్రధాన సంఖ్యలు సోకినవి. * వర్తమాన, భూతకాల కృదంతాలు రెండూ విశేషణాలుగా పనిచేస్తాయి. === క్రియలు === * మూడు కాలాలు, నాలుగు భావాలు ఉన్నాయి. === సింటాక్స్ === * వాక్య రకాలు సాంప్రదాయ స్వభావం కలిగి ఉంటాయి. * సంక్లిష్ట వాక్యాలలో సమన్వయం, అధీనత చాలా ముఖ్యమైనవి. * సమాంతర పదకోశాలు ఉనికిలో ఉన్నాయి, సామాజిక భాషాశాస్త్ర దృక్కోణం నుండి చాలా ముఖ్యమైనవి. == అధికారిక హోదా == బాగ్రీ అనేది రాజస్థాన్‌లోని బాగర్ ప్రాంతపు భాష. ఇది పంజాబ్, హర్యానాలోని కొన్ని ప్రాంతాలకు, పాకిస్తాన్‌కు కూడా విస్తరించింది. అక్కడ నివసించే కుమావత్‌లు, జాట్‌లు, రాజపుత్రులు, బాగ్రీ కుంహార్‌లు, సుతార్, మేఘ్వాల్, చమార్‌లు, ఇతర కులాల వారు బాగ్రీ భాషను మాట్లాడతారు. ఆధునిక [[హనుమాన్‌గఢ్|హనుమాన్‌గఢ్ అయిన]] [[హనుమాన్‌గఢ్|భట్నేర్]] నుండి ఈ ప్రాంతాన్ని భాటి రాజవంశం పరిపాలించినప్పుడు, మార్వారీ భాష నుండి బాగ్రీ భాష ఉద్భవించింది. ఈ ప్రాంతంలో బాగ్రీ సంస్కృతి కూడా అలాగే ఉంది. <ref name="Census_Lang">{{Cite web|title=LANGUAGE - INDIA, STATES AND UNION TERRITORIES (Table C-16)|url=https://censusindia.gov.in/2011Census/C-16_25062018_NEW.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20180712135523/https://censusindia.gov.in/2011Census/C-16_25062018_NEW.pdf|archive-date=Jul 12, 2018|website=Census of India 2011}}</ref> == బాగ్రీలో పని == * గ్రియర్సన్, జి.ఎ. 1908. (పునర్ముద్రణ 1968). భారతదేశ భాషా సర్వే. సంపుటి IX, భాగం II. న్యూఢిల్లీ: మోతీలాల్ బనారసిదాస్ * గుసైన్, లఖన్. 1994. బాగ్రీలో రిఫ్లెక్సివ్‌లు. ఎం.ఫిల్. ప్రవచనం. న్యూఢిల్లీ: జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ యూనివర్సిటీ * గుసాయిన్, లఖన్. 1999. బాగ్రీ వర్ణనాత్మక వ్యాకరణం. పిహెచ్.డి. సిద్ధాంత వ్యాసం. న్యూఢిల్లీ: జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ విశ్వవిద్యాలయం. * గుసాయిన్, లఖన్. 2000ఎ. బాగ్రీలో అక్షరాస్యత పరిమితులు. నికోలస్ ఓస్ట్లర్ & బ్లెయిర్ రూడ్స్ (సంపాదకులు). అంతరించిపోతున్న భాషలు, అక్షరాస్యత. నాల్గవ FEL సదస్సు కార్యకలాపాలు. యూనివర్సిటీ ఆఫ్ నార్త్ కరోలినా, షార్లెట్, 21–24 సెప్టెంబర్ 2000 * గుసాయిన్, లఖాన్. 2000b. బాగ్రీ వ్యాకరణం. మ్యూనిచ్: లిన్‌కామ్ యూరోపా (ప్రపంచ భాషలు/మెటీరియల్స్, 384) * గుసైన్, లఖన్. 2008. బాగ్రీ లెర్నర్స్ రిఫరెన్స్ గ్రామర్. ఆన్ అర్బోర్, మిచిగాన్: నార్త్‌సైడ్ పబ్లిషర్స్ * విల్సన్, జె. 1883. సిర్సా సెటిల్మెంట్ నివేదిక. చండీగఢ్: ప్రభుత్వ ముద్రణాలయం == గ్యాలరీ == <gallery widths="180"> దస్త్రం:Map_rajasthan_dist_7_div.png|alt=Bagri is the First language of Sri Ganganagar district, Hanumangarh district, Churu district, Bikaner district and a major language in north-western part of Jhunjhunu district in Rajasthan.| బాగ్రీ అనేది [[శ్రీ గంగానగర్ జిల్లా]], [[హనుమాన్‌గఢ్|హనుమాన్‌ఘర్]] జిల్లా, [[చురు జిల్లా]], [[బికనీర్ జిల్లా|బికనేర్ జిల్లా]], [[రాజస్థాన్|రాజస్థాన్‌లోని]] [[ఝున్‌ఝును|జుంజును]] జిల్లాలో వాయువ్య భాగంలో ప్రధాన భాష. దస్త్రం:India_-_Haryana_-_Sirsa.svg|alt=Bagri is the First language in Sirsa district.| [[సిర్సా జిల్లా|సిర్సా జిల్లాలో]] బాగ్రీ మొదటి భాష. దస్త్రం:Fatehabad_in_Haryana_(India).svg|alt=Bagri is the First language in western Fatehabad district Hisar, Bhiwani, Charkhi dadri.| పశ్చిమ [[ఫతేహాబాద్ జిల్లా]] [[హిసార్ జిల్లా|హిసార్]], [[భివాని|భివానీ]], చర్ఖీ దాద్రీలలో బాగ్రీ మొదటి భాష. దస్త్రం:Punjab_district_map.png|alt=Bagri is the major language in Fazilka district and as a minor language in southern villages of Muktsar district of Southern Punjab (India).| దక్షిణ [[పంజాబ్|పంజాబ్ (భారతదేశం)]] లోని [[ఫాజిల్కా జిల్లా|ఫాజిల్కా జిల్లాలో]] బాగ్రీ ప్రధాన భాషగాను, [[ముక్త్‌సర్ సాహిబ్ జిల్లా|ముక్త్సర్ జిల్లాలోని]] దక్షిణ గ్రామాలలో అల్ప భాషగాను ఉంది. </gallery> == ఇవికూడా చూడండి == * [[రాజస్థానీ భాషలు|రాజస్థానీ భాష]] * [[రాజస్థానీ సాహిత్య అకాడమీ అవార్డు గ్రహీతల జాబితా|రాజస్థానీ భాషలో రచనకు సాహిత్య అకాడమీ అవార్డుల విజేతల జాబితా]] * రాజస్థానీ కవుల జాబితా * భారతీయ కవుల జాబితా#రాజస్థానీ == మూలాలు == {{Reflist}} == గ్రంథసూచి == * {{Cite book|title=Bagri|last=Gusain|first=Lakhan|date=2000|publisher=LINCOM Europa|isbn=978-3-89586-398-1|series=Languages of the world. Materials|location=Munich}} == బాహ్య లింకులు == * {{Usurped|[https://web.archive.org/web/20071118185411/http://www.bastigiri.org/crs/ Centre for Rajasthani Studies]}} [[వర్గం:రాజస్థాన్ సంస్కృతి]] [[వర్గం:భారతీయ భాషలు]] [[వర్గం:దేవనాగరి లిపిని ఉపయోగించే భాషలు]] n4honxems8xul27vf5truto23lunubw 4907924 4907923 2026-07-18T18:41:57Z Pranayraj1985 29393 /* అధికారిక హోదా */ 4907924 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = బాగ్రీ భాష | ethnicity = రాజస్థానీ | nativename = | image = Bagri language.svg | imagecaption =దేవనాగరి లిపిలో "బాగ్రీ"పదం | states = {{hlist|[[రాజస్థాన్]]|[[హర్యానా]]|[[పంజాబ్]]}} | region = బాగర్ | speakers = 8,556,652 | date = 2011 జనాభా గణన | ref = <ref>{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language_MTs.html|title=Statement 1: Abstract of speakers' strength of languages and mother tongues - 2011|publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India|website=www.censusindia.gov.in|access-date=7 July 2018}}</ref> | familycolor = [[ఇండో-యూరోపియన్ భాషలు]] | fam2 = [[ఇండో-ఇరానియన్ భాషలు]] | fam3 = [[ఇండో-ఆర్యన్ భాషలు]] | fam4 = [[పశ్చిమ ఇండో-ఆర్యన్ భాషలు]] | fam5 = [[రాజస్థానీ భాషలు|రాజస్థానీ]]<ref>https://dspace.gipe.ac.in/xmlui/bitstream/handle/10973/18895/GIPE-070453.pdf?sequence=3&isAllowed=y|Bagri is classified under Rajasthani languages since census 1931 according to Government of India which is available in the provided official pdf</ref> | minority = [[రాజస్థాన్]], [[హర్యానా]], [[పంజాబ్]] | script = [[దేవనాగరి]], | iso3 = bgq | glotto = bagr1243 | glottorefname = Bagri | map = {{maplink |frame=yes |frame-align=left |stroke-width=0.5 |type=shape |id=Q117230972 |title=Anupgarh district |fill=#FF9933 |type2=shape |stroke-width2=0.5 |id2=Q1419696 |title2=Sri Ganganagar district |fill2=#FF9933 |type3=shape |stroke-width3=0.5 |id3=Q1356112 |title3=Hanumangarh district |fill3=#FF9933 |type4=shape |stroke-width4=0.5 |id4=Q778996 |title4=Bikaner district |fill4=#FF9933 |type5=shape |stroke-width5=0.5 |id5=Q1090006 |title5=Churu district |fill5=#FF9933 |type6=shape |stroke-width6=0.5 |id6=Q188702 |title6=Fazilka district |fill6=#FF9933 |type7=shape |id7=Q1947359 |stroke-width7=0.5 |title7=Muktsar district |fill7=#FF9933 |type8=shape |id8=Q526101 |stroke-width8=0.5 |title8=Sirsa District |fill8=#FF9933 |type9=shape |id9=Q2301753 |stroke-width9=0.5 |title9=Fatehabad district |fill9=#FF9933 |type10=shape |id10=Q1815773 |stroke-width10=0.5 |title10=Hisar district |fill10=#FF9933 |type11=shape |id11=Q1852857 |stroke-width11=0.5 |title11=Bhiwani district |fill11=#FF9933 |type12=shape |id12=Q28172110 |title12=Charkhi Dadri district |stroke-width12=0.5 |fill12=#FF9933 |map_caption=Geographical extent of Bagar region: Anupgarh district, Sri Ganganagar district, Hanumangarh district, Bikaner district, Churu district, Fazilka district, Muktsar district, Sirsa District, Fatehabad district, Hisar district, Bhiwani district, and Charkhi Dadri district (all shown in Kesari). }} | mapcaption = Bagar Region }} '''బాగ్రీ''' అనేది [[రాజస్థానీ భాషలు|రాజస్థానీ భాషా]] సమూహానికి చెందిన ఒక ఇండో-ఆర్యన్ [[భాష]]. దీనికి వాయువ్య భారతదేశంలోని [[రాజస్థాన్]], [[పంజాబ్]], [[హర్యానా]] రాష్ట్రాలలోని బాగర్ ట్రాక్ట్ ప్రాంతం నుండి ఆ పేరు వచ్చింది.<ref>{{Cite web|title=Revised Land and Revenue Settlement of Hisar District 9006-9011|url=http://revenueharyana.gov.in/html/gazeteers/revised_settlement_hisar.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170517124050/http://revenueharyana.gov.in/html/gazeteers/revised_settlement_hisar.pdf|archive-date=17 May 2017|access-date=26 March 2016}}</ref> ఇది SOV పద క్రమంతో ఇతర [[రాజస్థానీ భాషలు|రాజస్థానీ]] భాషలు, [[హర్యాన్వి భాష|హర్యానవితో]] దగ్గరి సంబంధం కలిగి ఉంది. రాజస్థానీ, హర్యానవి, [[పంజాబీ భాష|పంజాబీ]] భాషల మాదిరిగానే, బాగ్రీ అత్యంత ముఖ్యమైన ధ్వని లక్షణం ఇందులో ఉన్నత, మధ్య, అల్ప స్వరాలు అనే మూడు పద స్వరాలు ఉండటం. బాగ్రీ అనేది పూర్వపు '''బికానెర్ రాష్ట్రానికి''' చెందిన భాష. ఈ రాష్ట్రంలో ఒకానొక సమయంలో రాజస్థాన్‌లోని [[శ్రీ గంగానగర్ జిల్లా|శ్రీ గంగానగర్]], [[హనుమాన్‌గఢ్ జిల్లా|హనుమాన్‌గఢ్]], [[చురు జిల్లా|చురు]], [[బికనీర్ జిల్లా|బికానెర్]] జిల్లాలు, [[సిర్సా జిల్లా|హర్యానాలోని సిర్సా]], [[హిసార్ జిల్లా|హిసార్]], [[ఫాజిల్కా జిల్లా|పంజాబ్‌లోని ఫాజిల్కా జిల్లాలు]] ఉండేవి. ఈ భాష మాట్లాడేవారు ఎక్కువగా [[భారతదేశం|భారతదేశంలో]] ఉన్నారు, వీరిలో కొద్దిమంది ఆధునిక [[పాకిస్తాన్|పాకిస్తాన్‌లోని]] బహావల్‌పూర్, బహావల్‌నగర్ ప్రాంతాలలో ఉన్నారు. 2011 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం, రాజస్థాన్‌లో 234,227 మంది, పంజాబ్, హర్యానాలో 1,656,588 మంది బాగ్రీ మాట్లాడేవారు ఉన్నారు. అయితే, భారత జనాభా లెక్కలలోని వర్గీకరణ పద్ధతుల కారణంగా బాగ్రీతో సహా రాజస్థానీ భాషల కోసం నివేదించబడిన మాట్లాడేవారి సంఖ్యలు తప్పుదారి పట్టించేవిగా ఉండవచ్చు. [[మార్వాడీ భాష|మార్వారీ]], మేవారీ, ధుంధారి, హదౌతి, మాల్వీ, బాగ్రీ వంటి ప్రధాన రకాలతో సహా రాజస్థానీ భాషలలో ఏదీ భారతదేశంలో అధికారిక హోదాను కలిగి లేదు. అవి భారత రాజ్యాంగంలోని ఎనిమిదవ షెడ్యూల్‌లో గుర్తించబడలేదు, అలాగే రాష్ట్ర లేదా జాతీయ స్థాయిలో అధికారిక భాష స్థానాన్ని కూడా కలిగి లేవు.<ref>{{Cite web|title=The Eighth Schedule|url=https://www.mha.gov.in/sites/default/files/EighthSchedule_19052017.pdf|website=mha.gov.in}}</ref> [[హిందీ]] రాజస్థాన్ అధికారిక భాషగా పనిచేస్తుంది.<ref>{{Cite web|title=THE RAJASTHAN OFFICIAL LANGUAGE ACT, 1956|url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/18829/1/the_rajasthan_official_language_act%2c_1956.pdf|website=indiacode.in}}</ref> భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం, రాజస్థానీ మాండలికాలను మాట్లాడే వారిలో చాలా మందిని విస్తృతమైన "హిందీ" గొడుగు కింద మాతృభాషలుగా వర్గీకరించారు. ఈ పద్ధతి రాజస్థాన్‌లో (ప్రక్క ప్రాంతాలలో) మాట్లాడే అనేక విభిన్న ఇండో-ఆర్యన్ భాషలు, మాండలికాలను హిందీతో కలిపి సమూహపరుస్తుంది, దీని ఫలితంగా వాస్తవ రాజస్థానీ భాషా వినియోగదారుల సంఖ్య తక్కువగా ప్రాతినిధ్యం వహిస్తుంది.<ref>{{Cite web|title=The Linguistic Survey of India, Rajasthan Part-1|url=https://language.census.gov.in/eLanguageDivision_VirtualPath/LSI_Reports/pdf/5.pdf|website=language.census.gov.in}}</ref> == భౌగోళిక పంపిణీ == [[దస్త్రం:The_Bagar_region.png|449x449px]] {| class="wikitable" |+కింది పట్టిక [[రాజస్థాన్]], పంజాబ్, [[హర్యానా]] రాష్ట్రాలలో బాగ్రీ భాష మాట్లాడేవారి భౌగోళిక పంపిణీని చూపిస్తుంది. ! రాష్ట్రాలు ! జిల్లాలు, తహసీళ్లు |- | '''రాజస్థాన్''' | * [[అనుప్‌గఢ్ జిల్లా|అనూప్‌గఢ్ జిల్లా]] , * [[శ్రీ గంగానగర్ జిల్లా]] , * [[ఝున్‌ఝును జిల్లా]] , * [[హనుమాన్‌గఢ్ జిల్లా]] , * [[బికనీర్ జిల్లా|బికనేర్ జిల్లాలోని]] ఖజువాలా, ఛతర్‌ఘర్, లూంకరన్సర్, పుగల్, శ్రీ దున్గర్గర్, [[బికనీర్|బికనేర్]] తహసీల్‌లు, * [[చురు జిల్లా|చురు జిల్లాలోని]] తారానగర్, సర్దార్‌షహర్, రాజ్‌గఢ్, సిధ్‌ముఖ్, భనిపురా, రతన్‌ఘర్, [[చురు (రాజస్థాన్)|చురు]] తహసీల్‌లు. |- | '''పంజాబ్''' | * [[ఫాజిల్కా జిల్లా|ఫజిల్కా జిల్లా]] అబోహర్ & [[ఫాజిల్కా|ఫజిల్కా]] తహసీల్‌లు, * [[ముక్త్‌సర్ సాహిబ్ జిల్లా|ముక్త్సర్ జిల్లాలోని]] దక్షిణ గ్రామాలు. <ref name="GL1" /> |- | '''హర్యానా''' | * [[సిర్సా జిల్లా]] (ఈశాన్య పంజాబీ కలన్వాలి మండి ప్రాంతం మినహా), * [[ఫతేహాబాద్|ఫతేహాబాద్ జిల్లా]] ఘగ్గర్ నది వరకు, <ref name="researchgate.net">{{Cite web|title=The map shows study area and the Eco-cultural regions of Haryana... &#124; Download Scientific Diagram|url=https://www.researchgate.net/figure/The-map-shows-study-area-and-the-Eco-cultural-regions-of-Haryana-Modified-after-Singh_fig2_364830044}}</ref> * [[హిసార్ జిల్లా|హిసార్ జిల్లాలోని]] బర్వాలా, అడంపూర్, [[హిసార్]] తహసీళ్లు. <ref name="GL1" /> <ref name="GL2" /> * [[భివాని జిల్లా|భివానీ జిల్లాలోని]] సివానీ, పశ్చిమ భాగం లోహారు <ref name="researchgate.net" /> * చర్కీ దాద్రీ జిల్లా బధ్రా తహసీల్ <ref name="researchgate.net" /> |} == ఫీచర్లు == === ధ్వనిశాస్త్రం === బాగ్రీ భాషలో ఒక మూర్ధన్య శ్రేణితో సహా 31 హల్లులు, 10 అచ్చులు, 2 ద్విస్వరాలు, 3 స్వరాలు ఉంటాయి. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+హల్లులు <ref name=":0">{{Cite book|title=A Descriptive Grammar of Bagri|last=Gusain|first=Lakhan|pages=165–198}}</ref> ! colspan="2" | ! పెదవి ! దంతవైద్యం ! రెట్రోఫ్లెక్స్ ! తాలవ్య ! వెల్లార్ ! గ్లోటల్ |- ! rowspan="4" | ప్లోసివ్ ! గొంతులేని | {{IPA link|p}} | {{IPA link|t}} | ʈ ⟨ṭ⟩ | సి | కె | |- ! ఆస్పిరేటెడ్ | pʰ | tʰ | ʈʰ ⟨ṭh⟩ | cʰ | kʰ | |- ! స్వరం | {{IPA link|b}} | {{IPA link|d}} | ɖ ⟨ḍ⟩ | ɟ ⟨j⟩ | జి | |- ! శ్వాస | bʰ | dʰ | ɖʰ ⟨ḍh⟩ | ɟʰ ⟨jh⟩ | gʰ | |- ! colspan="2" | ఘర్షణ | | {{IPA link|s}} | | | | హెచ్ |- ! rowspan="4" | సోనోరెంట్ ! నాసికా | {{IPA link|m}} | {{IPA link|n}} | ɳ ⟨ṇ⟩ | | | |- !అప్రాక్సిమంట్ | | l | ɭ ⟨ḷ⟩ | జె ⟨వై⟩ | {{IPA link|w}} | |- ! ఫ్లాప్ | | | ɽ ⟨ṛ⟩ | | | |- !ట్రిల్ | | ఆర్ | | | | |} /ɳ/, /ɭ/, /ɽ/ లు పదం మొదట్లో రావు. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+అచ్చులు <ref name=":0">{{Cite book|title=A Descriptive Grammar of Bagri|last=Gusain|first=Lakhan|pages=165–198}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFGusain">Gusain, Lakhan. </cite></ref> ! ! ముందు ! సెంట్రల్ ! వెనుక |- ! మూసివేయండి | [[సంవృత తాలవ్య నిర్యోష్ఠ్య అచ్చు|i]] ː ⟨ī⟩ | | [[సంవృత తాలవ్య ఓష్ఠ్య అచ్చు|u]] ː ⟨ū⟩ |- ! దాదాపు దగ్గరగా | [[ఉపసంవృత ఉపతాలవ్య నిర్యోష్ఠ్య అచ్చు|ɪ]] ⟨i⟩ | | [[ఉపసంవృత ఉపకంఠ్య ఓష్ఠ్య అచ్చు|ʊ]] ⟨u⟩ |- ! సమీప-మధ్యస్థం | [[అర్థసంవృత తాలవ్య నిర్యోష్ఠ్య అచ్చు|e]] ː ⟨e⟩ | ə ⟨a⟩ | [[అర్థసంవృత కంఠ్య ఓష్ఠ్య అచ్చు|oː]] ⟨o⟩ |- ! ఓపెన్-మిడ్ | ɛ ː ⟨ai⟩ | | ɔ ː ⟨au⟩ |- ! తెరవండి | | a ː ⟨ā⟩ | |} అన్ని అచ్చులకు వాటి నాసికా రూపాలు ఉంటాయి, వాటిని ◌̃ (దేవనాగరిలో ँ ) గుర్తుతో సూచిస్తారు. [[పంజాబీ భాష|పంజాబీ]] భాష మాదిరిగానే బాగ్రీలో కూడా 3 స్వరాలు ఉన్నాయి. ఒక ఆరోహణ-అవరోహణ స్వరం ◌́, ఒక ఆరోహణ స్వరం ◌̀, గుర్తించబడని మధ్యస్థ స్వరం.<ref name=":0">{{Cite book|title=A Descriptive Grammar of Bagri|last=Gusain|first=Lakhan|pages=165–198}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFGusain">Gusain, Lakhan. </cite></ref> === విభక్తి === * సంఖ్యలు రెండు రకాలు: ఏకవచనం, బహువచనం. * రెండు లింగాలు: పుంలింగం, స్త్రీలింగం. * మూడు విభక్తులు: సాధారణ, పరోక్ష, సంబోధనాత్మక. విభక్తి ప్రత్యయం పాక్షికంగా విభక్తి ప్రత్యయంగా, పాక్షికంగా దూత ప్రత్యయంగా ఉంటుంది. * నామవాచకాల చివరి భాగాలను బట్టి విభక్తి ప్రత్యయాలు ఏర్పడతాయి. * సర్వనామాలన్నీ సంఖ్య, విభక్తిని బట్టి విభక్తిని పొందుతాయి, కానీ లింగం కేవలం తృతీయ పురుష ఏకవచన సర్వనామాలలో మాత్రమే గుర్తించబడుతుంది. * ప్రతి లింగంలోనూ తృతీయ పురుష సర్వనామాలు సామీప్యత/దూరత్వం అనే కోణంలో వేరు చేయబడతాయి. * విశేషణాలు రెండు రకాలు: అవి /-o/ తో ముగిసేవి లేదా ముగియనివి. * పది వరకు ఉన్న ప్రధాన సంఖ్యలు సోకినవి. * వర్తమాన, భూతకాల కృదంతాలు రెండూ విశేషణాలుగా పనిచేస్తాయి. === క్రియలు === * మూడు కాలాలు, నాలుగు భావాలు ఉన్నాయి. === సింటాక్స్ === * వాక్య రకాలు సాంప్రదాయ స్వభావం కలిగి ఉంటాయి. * సంక్లిష్ట వాక్యాలలో సమన్వయం, అధీనత చాలా ముఖ్యమైనవి. * సమాంతర పదకోశాలు ఉనికిలో ఉన్నాయి, సామాజిక భాషాశాస్త్ర దృక్కోణం నుండి చాలా ముఖ్యమైనవి. == అధికారిక హోదా == బాగ్రీ అనేది రాజస్థాన్‌లోని బాగర్ ప్రాంతపు భాష. ఇది పంజాబ్, హర్యానాలోని కొన్ని ప్రాంతాలకు, పాకిస్తాన్‌కు కూడా విస్తరించింది. అక్కడ నివసించే కుమావత్‌లు, జాట్‌లు, రాజపుత్రులు, బాగ్రీ కుంహార్‌లు, సుతార్, మేఘ్వాల్, చమార్‌లు, ఇతర కులాల వారు బాగ్రీ భాషను మాట్లాడతారు. ఆధునిక [[హనుమాన్‌గఢ్|హనుమాన్‌గఢ్ అయిన]] [[హనుమాన్‌గఢ్|భట్నేర్]] నుండి ఈ ప్రాంతాన్ని భాటి రాజవంశం పరిపాలించినప్పుడు, మార్వారీ భాష నుండి బాగ్రీ భాష ఉద్భవించింది. ఈ ప్రాంతంలో బాగ్రీ సంస్కృతి కూడా అలాగే ఉంది. <ref name="Census_Lang">{{Cite web|title=LANGUAGE - INDIA, STATES AND UNION TERRITORIES (Table C-16)|url=https://censusindia.gov.in/2011Census/C-16_25062018_NEW.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20180712135523/https://censusindia.gov.in/2011Census/C-16_25062018_NEW.pdf|archive-date=Jul 12, 2018|website=Census of India 2011}}</ref> == బాగ్రీలో పని == * గ్రియర్సన్, జి.ఎ. 1908. (పునర్ముద్రణ 1968). భారతదేశ భాషా సర్వే. సంపుటి IX, భాగం II. న్యూఢిల్లీ: మోతీలాల్ బనారసిదాస్ * గుసైన్, లఖన్. 1994. బాగ్రీలో రిఫ్లెక్సివ్‌లు. ఎం.ఫిల్. ప్రవచనం. న్యూఢిల్లీ: జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ యూనివర్సిటీ * గుసాయిన్, లఖన్. 1999. బాగ్రీ వర్ణనాత్మక వ్యాకరణం. పిహెచ్.డి. సిద్ధాంత వ్యాసం. న్యూఢిల్లీ: జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ విశ్వవిద్యాలయం. * గుసాయిన్, లఖన్. 2000ఎ. బాగ్రీలో అక్షరాస్యత పరిమితులు. నికోలస్ ఓస్ట్లర్ & బ్లెయిర్ రూడ్స్ (సంపాదకులు). అంతరించిపోతున్న భాషలు, అక్షరాస్యత. నాల్గవ FEL సదస్సు కార్యకలాపాలు. యూనివర్సిటీ ఆఫ్ నార్త్ కరోలినా, షార్లెట్, 21–24 సెప్టెంబర్ 2000 * గుసాయిన్, లఖాన్. 2000b. బాగ్రీ వ్యాకరణం. మ్యూనిచ్: లిన్‌కామ్ యూరోపా (ప్రపంచ భాషలు/మెటీరియల్స్, 384) * గుసైన్, లఖన్. 2008. బాగ్రీ లెర్నర్స్ రిఫరెన్స్ గ్రామర్. ఆన్ అర్బోర్, మిచిగాన్: నార్త్‌సైడ్ పబ్లిషర్స్ * విల్సన్, జె. 1883. సిర్సా సెటిల్మెంట్ నివేదిక. చండీగఢ్: ప్రభుత్వ ముద్రణాలయం == గ్యాలరీ == <gallery widths="180"> దస్త్రం:Map_rajasthan_dist_7_div.png|alt=Bagri is the First language of Sri Ganganagar district, Hanumangarh district, Churu district, Bikaner district and a major language in north-western part of Jhunjhunu district in Rajasthan.| బాగ్రీ అనేది [[శ్రీ గంగానగర్ జిల్లా]], [[హనుమాన్‌గఢ్|హనుమాన్‌ఘర్]] జిల్లా, [[చురు జిల్లా]], [[బికనీర్ జిల్లా|బికనేర్ జిల్లా]], [[రాజస్థాన్|రాజస్థాన్‌లోని]] [[ఝున్‌ఝును|జుంజును]] జిల్లాలో వాయువ్య భాగంలో ప్రధాన భాష. దస్త్రం:India_-_Haryana_-_Sirsa.svg|alt=Bagri is the First language in Sirsa district.| [[సిర్సా జిల్లా|సిర్సా జిల్లాలో]] బాగ్రీ మొదటి భాష. దస్త్రం:Fatehabad_in_Haryana_(India).svg|alt=Bagri is the First language in western Fatehabad district Hisar, Bhiwani, Charkhi dadri.| పశ్చిమ [[ఫతేహాబాద్ జిల్లా]] [[హిసార్ జిల్లా|హిసార్]], [[భివాని|భివానీ]], చర్ఖీ దాద్రీలలో బాగ్రీ మొదటి భాష. దస్త్రం:Punjab_district_map.png|alt=Bagri is the major language in Fazilka district and as a minor language in southern villages of Muktsar district of Southern Punjab (India).| దక్షిణ [[పంజాబ్|పంజాబ్ (భారతదేశం)]] లోని [[ఫాజిల్కా జిల్లా|ఫాజిల్కా జిల్లాలో]] బాగ్రీ ప్రధాన భాషగాను, [[ముక్త్‌సర్ సాహిబ్ జిల్లా|ముక్త్సర్ జిల్లాలోని]] దక్షిణ గ్రామాలలో అల్ప భాషగాను ఉంది. </gallery> == ఇవికూడా చూడండి == * [[రాజస్థానీ భాషలు|రాజస్థానీ భాష]] * [[రాజస్థానీ సాహిత్య అకాడమీ అవార్డు గ్రహీతల జాబితా|రాజస్థానీ భాషలో రచనకు సాహిత్య అకాడమీ అవార్డుల విజేతల జాబితా]] * రాజస్థానీ కవుల జాబితా * భారతీయ కవుల జాబితా#రాజస్థానీ == మూలాలు == {{Reflist}} == గ్రంథసూచి == * {{Cite book|title=Bagri|last=Gusain|first=Lakhan|date=2000|publisher=LINCOM Europa|isbn=978-3-89586-398-1|series=Languages of the world. Materials|location=Munich}} == బాహ్య లింకులు == * {{Usurped|[https://web.archive.org/web/20071118185411/http://www.bastigiri.org/crs/ Centre for Rajasthani Studies]}} [[వర్గం:రాజస్థాన్ సంస్కృతి]] [[వర్గం:భారతీయ భాషలు]] [[వర్గం:దేవనాగరి లిపిని ఉపయోగించే భాషలు]] ld9fwprsp4zppwlle67e4umd0kl6dvb 4907925 4907924 2026-07-18T18:42:13Z Pranayraj1985 29393 /* అధికారిక హోదా */ 4907925 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = బాగ్రీ భాష | ethnicity = రాజస్థానీ | nativename = | image = Bagri language.svg | imagecaption =దేవనాగరి లిపిలో "బాగ్రీ"పదం | states = {{hlist|[[రాజస్థాన్]]|[[హర్యానా]]|[[పంజాబ్]]}} | region = బాగర్ | speakers = 8,556,652 | date = 2011 జనాభా గణన | ref = <ref>{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language_MTs.html|title=Statement 1: Abstract of speakers' strength of languages and mother tongues - 2011|publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India|website=www.censusindia.gov.in|access-date=7 July 2018}}</ref> | familycolor = [[ఇండో-యూరోపియన్ భాషలు]] | fam2 = [[ఇండో-ఇరానియన్ భాషలు]] | fam3 = [[ఇండో-ఆర్యన్ భాషలు]] | fam4 = [[పశ్చిమ ఇండో-ఆర్యన్ భాషలు]] | fam5 = [[రాజస్థానీ భాషలు|రాజస్థానీ]]<ref>https://dspace.gipe.ac.in/xmlui/bitstream/handle/10973/18895/GIPE-070453.pdf?sequence=3&isAllowed=y|Bagri is classified under Rajasthani languages since census 1931 according to Government of India which is available in the provided official pdf</ref> | minority = [[రాజస్థాన్]], [[హర్యానా]], [[పంజాబ్]] | script = [[దేవనాగరి]], | iso3 = bgq | glotto = bagr1243 | glottorefname = Bagri | map = {{maplink |frame=yes |frame-align=left |stroke-width=0.5 |type=shape |id=Q117230972 |title=Anupgarh district |fill=#FF9933 |type2=shape |stroke-width2=0.5 |id2=Q1419696 |title2=Sri Ganganagar district |fill2=#FF9933 |type3=shape |stroke-width3=0.5 |id3=Q1356112 |title3=Hanumangarh district |fill3=#FF9933 |type4=shape |stroke-width4=0.5 |id4=Q778996 |title4=Bikaner district |fill4=#FF9933 |type5=shape |stroke-width5=0.5 |id5=Q1090006 |title5=Churu district |fill5=#FF9933 |type6=shape |stroke-width6=0.5 |id6=Q188702 |title6=Fazilka district |fill6=#FF9933 |type7=shape |id7=Q1947359 |stroke-width7=0.5 |title7=Muktsar district |fill7=#FF9933 |type8=shape |id8=Q526101 |stroke-width8=0.5 |title8=Sirsa District |fill8=#FF9933 |type9=shape |id9=Q2301753 |stroke-width9=0.5 |title9=Fatehabad district |fill9=#FF9933 |type10=shape |id10=Q1815773 |stroke-width10=0.5 |title10=Hisar district |fill10=#FF9933 |type11=shape |id11=Q1852857 |stroke-width11=0.5 |title11=Bhiwani district |fill11=#FF9933 |type12=shape |id12=Q28172110 |title12=Charkhi Dadri district |stroke-width12=0.5 |fill12=#FF9933 |map_caption=Geographical extent of Bagar region: Anupgarh district, Sri Ganganagar district, Hanumangarh district, Bikaner district, Churu district, Fazilka district, Muktsar district, Sirsa District, Fatehabad district, Hisar district, Bhiwani district, and Charkhi Dadri district (all shown in Kesari). }} | mapcaption = Bagar Region }} '''బాగ్రీ''' అనేది [[రాజస్థానీ భాషలు|రాజస్థానీ భాషా]] సమూహానికి చెందిన ఒక ఇండో-ఆర్యన్ [[భాష]]. దీనికి వాయువ్య భారతదేశంలోని [[రాజస్థాన్]], [[పంజాబ్]], [[హర్యానా]] రాష్ట్రాలలోని బాగర్ ట్రాక్ట్ ప్రాంతం నుండి ఆ పేరు వచ్చింది.<ref>{{Cite web|title=Revised Land and Revenue Settlement of Hisar District 9006-9011|url=http://revenueharyana.gov.in/html/gazeteers/revised_settlement_hisar.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170517124050/http://revenueharyana.gov.in/html/gazeteers/revised_settlement_hisar.pdf|archive-date=17 May 2017|access-date=26 March 2016}}</ref> ఇది SOV పద క్రమంతో ఇతర [[రాజస్థానీ భాషలు|రాజస్థానీ]] భాషలు, [[హర్యాన్వి భాష|హర్యానవితో]] దగ్గరి సంబంధం కలిగి ఉంది. రాజస్థానీ, హర్యానవి, [[పంజాబీ భాష|పంజాబీ]] భాషల మాదిరిగానే, బాగ్రీ అత్యంత ముఖ్యమైన ధ్వని లక్షణం ఇందులో ఉన్నత, మధ్య, అల్ప స్వరాలు అనే మూడు పద స్వరాలు ఉండటం. బాగ్రీ అనేది పూర్వపు '''బికానెర్ రాష్ట్రానికి''' చెందిన భాష. ఈ రాష్ట్రంలో ఒకానొక సమయంలో రాజస్థాన్‌లోని [[శ్రీ గంగానగర్ జిల్లా|శ్రీ గంగానగర్]], [[హనుమాన్‌గఢ్ జిల్లా|హనుమాన్‌గఢ్]], [[చురు జిల్లా|చురు]], [[బికనీర్ జిల్లా|బికానెర్]] జిల్లాలు, [[సిర్సా జిల్లా|హర్యానాలోని సిర్సా]], [[హిసార్ జిల్లా|హిసార్]], [[ఫాజిల్కా జిల్లా|పంజాబ్‌లోని ఫాజిల్కా జిల్లాలు]] ఉండేవి. ఈ భాష మాట్లాడేవారు ఎక్కువగా [[భారతదేశం|భారతదేశంలో]] ఉన్నారు, వీరిలో కొద్దిమంది ఆధునిక [[పాకిస్తాన్|పాకిస్తాన్‌లోని]] బహావల్‌పూర్, బహావల్‌నగర్ ప్రాంతాలలో ఉన్నారు. 2011 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం, రాజస్థాన్‌లో 234,227 మంది, పంజాబ్, హర్యానాలో 1,656,588 మంది బాగ్రీ మాట్లాడేవారు ఉన్నారు. అయితే, భారత జనాభా లెక్కలలోని వర్గీకరణ పద్ధతుల కారణంగా బాగ్రీతో సహా రాజస్థానీ భాషల కోసం నివేదించబడిన మాట్లాడేవారి సంఖ్యలు తప్పుదారి పట్టించేవిగా ఉండవచ్చు. [[మార్వాడీ భాష|మార్వారీ]], మేవారీ, ధుంధారి, హదౌతి, మాల్వీ, బాగ్రీ వంటి ప్రధాన రకాలతో సహా రాజస్థానీ భాషలలో ఏదీ భారతదేశంలో అధికారిక హోదాను కలిగి లేదు. అవి భారత రాజ్యాంగంలోని ఎనిమిదవ షెడ్యూల్‌లో గుర్తించబడలేదు, అలాగే రాష్ట్ర లేదా జాతీయ స్థాయిలో అధికారిక భాష స్థానాన్ని కూడా కలిగి లేవు.<ref>{{Cite web|title=The Eighth Schedule|url=https://www.mha.gov.in/sites/default/files/EighthSchedule_19052017.pdf|website=mha.gov.in}}</ref> [[హిందీ]] రాజస్థాన్ అధికారిక భాషగా పనిచేస్తుంది.<ref>{{Cite web|title=THE RAJASTHAN OFFICIAL LANGUAGE ACT, 1956|url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/18829/1/the_rajasthan_official_language_act%2c_1956.pdf|website=indiacode.in}}</ref> భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం, రాజస్థానీ మాండలికాలను మాట్లాడే వారిలో చాలా మందిని విస్తృతమైన "హిందీ" గొడుగు కింద మాతృభాషలుగా వర్గీకరించారు. ఈ పద్ధతి రాజస్థాన్‌లో (ప్రక్క ప్రాంతాలలో) మాట్లాడే అనేక విభిన్న ఇండో-ఆర్యన్ భాషలు, మాండలికాలను హిందీతో కలిపి సమూహపరుస్తుంది, దీని ఫలితంగా వాస్తవ రాజస్థానీ భాషా వినియోగదారుల సంఖ్య తక్కువగా ప్రాతినిధ్యం వహిస్తుంది.<ref>{{Cite web|title=The Linguistic Survey of India, Rajasthan Part-1|url=https://language.census.gov.in/eLanguageDivision_VirtualPath/LSI_Reports/pdf/5.pdf|website=language.census.gov.in}}</ref> == భౌగోళిక పంపిణీ == [[దస్త్రం:The_Bagar_region.png|449x449px]] {| class="wikitable" |+కింది పట్టిక [[రాజస్థాన్]], పంజాబ్, [[హర్యానా]] రాష్ట్రాలలో బాగ్రీ భాష మాట్లాడేవారి భౌగోళిక పంపిణీని చూపిస్తుంది. ! రాష్ట్రాలు ! జిల్లాలు, తహసీళ్లు |- | '''రాజస్థాన్''' | * [[అనుప్‌గఢ్ జిల్లా|అనూప్‌గఢ్ జిల్లా]] , * [[శ్రీ గంగానగర్ జిల్లా]] , * [[ఝున్‌ఝును జిల్లా]] , * [[హనుమాన్‌గఢ్ జిల్లా]] , * [[బికనీర్ జిల్లా|బికనేర్ జిల్లాలోని]] ఖజువాలా, ఛతర్‌ఘర్, లూంకరన్సర్, పుగల్, శ్రీ దున్గర్గర్, [[బికనీర్|బికనేర్]] తహసీల్‌లు, * [[చురు జిల్లా|చురు జిల్లాలోని]] తారానగర్, సర్దార్‌షహర్, రాజ్‌గఢ్, సిధ్‌ముఖ్, భనిపురా, రతన్‌ఘర్, [[చురు (రాజస్థాన్)|చురు]] తహసీల్‌లు. |- | '''పంజాబ్''' | * [[ఫాజిల్కా జిల్లా|ఫజిల్కా జిల్లా]] అబోహర్ & [[ఫాజిల్కా|ఫజిల్కా]] తహసీల్‌లు, * [[ముక్త్‌సర్ సాహిబ్ జిల్లా|ముక్త్సర్ జిల్లాలోని]] దక్షిణ గ్రామాలు. <ref name="GL1" /> |- | '''హర్యానా''' | * [[సిర్సా జిల్లా]] (ఈశాన్య పంజాబీ కలన్వాలి మండి ప్రాంతం మినహా), * [[ఫతేహాబాద్|ఫతేహాబాద్ జిల్లా]] ఘగ్గర్ నది వరకు, <ref name="researchgate.net">{{Cite web|title=The map shows study area and the Eco-cultural regions of Haryana... &#124; Download Scientific Diagram|url=https://www.researchgate.net/figure/The-map-shows-study-area-and-the-Eco-cultural-regions-of-Haryana-Modified-after-Singh_fig2_364830044}}</ref> * [[హిసార్ జిల్లా|హిసార్ జిల్లాలోని]] బర్వాలా, అడంపూర్, [[హిసార్]] తహసీళ్లు. <ref name="GL1" /> <ref name="GL2" /> * [[భివాని జిల్లా|భివానీ జిల్లాలోని]] సివానీ, పశ్చిమ భాగం లోహారు <ref name="researchgate.net" /> * చర్కీ దాద్రీ జిల్లా బధ్రా తహసీల్ <ref name="researchgate.net" /> |} == ఫీచర్లు == === ధ్వనిశాస్త్రం === బాగ్రీ భాషలో ఒక మూర్ధన్య శ్రేణితో సహా 31 హల్లులు, 10 అచ్చులు, 2 ద్విస్వరాలు, 3 స్వరాలు ఉంటాయి. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+హల్లులు <ref name=":0">{{Cite book|title=A Descriptive Grammar of Bagri|last=Gusain|first=Lakhan|pages=165–198}}</ref> ! colspan="2" | ! పెదవి ! దంతవైద్యం ! రెట్రోఫ్లెక్స్ ! తాలవ్య ! వెల్లార్ ! గ్లోటల్ |- ! rowspan="4" | ప్లోసివ్ ! గొంతులేని | {{IPA link|p}} | {{IPA link|t}} | ʈ ⟨ṭ⟩ | సి | కె | |- ! ఆస్పిరేటెడ్ | pʰ | tʰ | ʈʰ ⟨ṭh⟩ | cʰ | kʰ | |- ! స్వరం | {{IPA link|b}} | {{IPA link|d}} | ɖ ⟨ḍ⟩ | ɟ ⟨j⟩ | జి | |- ! శ్వాస | bʰ | dʰ | ɖʰ ⟨ḍh⟩ | ɟʰ ⟨jh⟩ | gʰ | |- ! colspan="2" | ఘర్షణ | | {{IPA link|s}} | | | | హెచ్ |- ! rowspan="4" | సోనోరెంట్ ! నాసికా | {{IPA link|m}} | {{IPA link|n}} | ɳ ⟨ṇ⟩ | | | |- !అప్రాక్సిమంట్ | | l | ɭ ⟨ḷ⟩ | జె ⟨వై⟩ | {{IPA link|w}} | |- ! ఫ్లాప్ | | | ɽ ⟨ṛ⟩ | | | |- !ట్రిల్ | | ఆర్ | | | | |} /ɳ/, /ɭ/, /ɽ/ లు పదం మొదట్లో రావు. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+అచ్చులు <ref name=":0">{{Cite book|title=A Descriptive Grammar of Bagri|last=Gusain|first=Lakhan|pages=165–198}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFGusain">Gusain, Lakhan. </cite></ref> ! ! ముందు ! సెంట్రల్ ! వెనుక |- ! మూసివేయండి | [[సంవృత తాలవ్య నిర్యోష్ఠ్య అచ్చు|i]] ː ⟨ī⟩ | | [[సంవృత తాలవ్య ఓష్ఠ్య అచ్చు|u]] ː ⟨ū⟩ |- ! దాదాపు దగ్గరగా | [[ఉపసంవృత ఉపతాలవ్య నిర్యోష్ఠ్య అచ్చు|ɪ]] ⟨i⟩ | | [[ఉపసంవృత ఉపకంఠ్య ఓష్ఠ్య అచ్చు|ʊ]] ⟨u⟩ |- ! సమీప-మధ్యస్థం | [[అర్థసంవృత తాలవ్య నిర్యోష్ఠ్య అచ్చు|e]] ː ⟨e⟩ | ə ⟨a⟩ | [[అర్థసంవృత కంఠ్య ఓష్ఠ్య అచ్చు|oː]] ⟨o⟩ |- ! ఓపెన్-మిడ్ | ɛ ː ⟨ai⟩ | | ɔ ː ⟨au⟩ |- ! తెరవండి | | a ː ⟨ā⟩ | |} అన్ని అచ్చులకు వాటి నాసికా రూపాలు ఉంటాయి, వాటిని ◌̃ (దేవనాగరిలో ँ ) గుర్తుతో సూచిస్తారు. [[పంజాబీ భాష|పంజాబీ]] భాష మాదిరిగానే బాగ్రీలో కూడా 3 స్వరాలు ఉన్నాయి. ఒక ఆరోహణ-అవరోహణ స్వరం ◌́, ఒక ఆరోహణ స్వరం ◌̀, గుర్తించబడని మధ్యస్థ స్వరం.<ref name=":0">{{Cite book|title=A Descriptive Grammar of Bagri|last=Gusain|first=Lakhan|pages=165–198}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFGusain">Gusain, Lakhan. </cite></ref> === విభక్తి === * సంఖ్యలు రెండు రకాలు: ఏకవచనం, బహువచనం. * రెండు లింగాలు: పుంలింగం, స్త్రీలింగం. * మూడు విభక్తులు: సాధారణ, పరోక్ష, సంబోధనాత్మక. విభక్తి ప్రత్యయం పాక్షికంగా విభక్తి ప్రత్యయంగా, పాక్షికంగా దూత ప్రత్యయంగా ఉంటుంది. * నామవాచకాల చివరి భాగాలను బట్టి విభక్తి ప్రత్యయాలు ఏర్పడతాయి. * సర్వనామాలన్నీ సంఖ్య, విభక్తిని బట్టి విభక్తిని పొందుతాయి, కానీ లింగం కేవలం తృతీయ పురుష ఏకవచన సర్వనామాలలో మాత్రమే గుర్తించబడుతుంది. * ప్రతి లింగంలోనూ తృతీయ పురుష సర్వనామాలు సామీప్యత/దూరత్వం అనే కోణంలో వేరు చేయబడతాయి. * విశేషణాలు రెండు రకాలు: అవి /-o/ తో ముగిసేవి లేదా ముగియనివి. * పది వరకు ఉన్న ప్రధాన సంఖ్యలు సోకినవి. * వర్తమాన, భూతకాల కృదంతాలు రెండూ విశేషణాలుగా పనిచేస్తాయి. === క్రియలు === * మూడు కాలాలు, నాలుగు భావాలు ఉన్నాయి. === సింటాక్స్ === * వాక్య రకాలు సాంప్రదాయ స్వభావం కలిగి ఉంటాయి. * సంక్లిష్ట వాక్యాలలో సమన్వయం, అధీనత చాలా ముఖ్యమైనవి. * సమాంతర పదకోశాలు ఉనికిలో ఉన్నాయి, సామాజిక భాషాశాస్త్ర దృక్కోణం నుండి చాలా ముఖ్యమైనవి. == అధికారిక హోదా == బాగ్రీ అనేది రాజస్థాన్‌లోని బాగర్ ప్రాంతపు భాష. ఇది పంజాబ్, హర్యానాలోని కొన్ని ప్రాంతాలకు, పాకిస్తాన్‌కు కూడా విస్తరించింది. అక్కడ నివసించే కుమావత్‌లు, జాట్‌లు, రాజపుత్రులు, బాగ్రీ కుంహార్‌లు, సుతార్, మేఘ్వాల్, చమార్‌లు, ఇతర కులాల వారు బాగ్రీ భాషను మాట్లాడతారు. ఆధునిక [[హనుమాన్‌గఢ్|హనుమాన్‌గఢ్ అయిన]] [[హనుమాన్‌గఢ్|భట్నేర్]] నుండి ఈ ప్రాంతాన్ని భాటి రాజవంశం పరిపాలించినప్పుడు, మార్వారీ భాష నుండి బాగ్రీ భాష ఉద్భవించింది. ఈ ప్రాంతంలో బాగ్రీ సంస్కృతి కూడా అలాగే ఉంది.<ref name="Census_Lang">{{Cite web|title=LANGUAGE - INDIA, STATES AND UNION TERRITORIES (Table C-16)|url=https://censusindia.gov.in/2011Census/C-16_25062018_NEW.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20180712135523/https://censusindia.gov.in/2011Census/C-16_25062018_NEW.pdf|archive-date=Jul 12, 2018|website=Census of India 2011}}</ref> == బాగ్రీలో పని == * గ్రియర్సన్, జి.ఎ. 1908. (పునర్ముద్రణ 1968). భారతదేశ భాషా సర్వే. సంపుటి IX, భాగం II. న్యూఢిల్లీ: మోతీలాల్ బనారసిదాస్ * గుసైన్, లఖన్. 1994. బాగ్రీలో రిఫ్లెక్సివ్‌లు. ఎం.ఫిల్. ప్రవచనం. న్యూఢిల్లీ: జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ యూనివర్సిటీ * గుసాయిన్, లఖన్. 1999. బాగ్రీ వర్ణనాత్మక వ్యాకరణం. పిహెచ్.డి. సిద్ధాంత వ్యాసం. న్యూఢిల్లీ: జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ విశ్వవిద్యాలయం. * గుసాయిన్, లఖన్. 2000ఎ. బాగ్రీలో అక్షరాస్యత పరిమితులు. నికోలస్ ఓస్ట్లర్ & బ్లెయిర్ రూడ్స్ (సంపాదకులు). అంతరించిపోతున్న భాషలు, అక్షరాస్యత. నాల్గవ FEL సదస్సు కార్యకలాపాలు. యూనివర్సిటీ ఆఫ్ నార్త్ కరోలినా, షార్లెట్, 21–24 సెప్టెంబర్ 2000 * గుసాయిన్, లఖాన్. 2000b. బాగ్రీ వ్యాకరణం. మ్యూనిచ్: లిన్‌కామ్ యూరోపా (ప్రపంచ భాషలు/మెటీరియల్స్, 384) * గుసైన్, లఖన్. 2008. బాగ్రీ లెర్నర్స్ రిఫరెన్స్ గ్రామర్. ఆన్ అర్బోర్, మిచిగాన్: నార్త్‌సైడ్ పబ్లిషర్స్ * విల్సన్, జె. 1883. సిర్సా సెటిల్మెంట్ నివేదిక. చండీగఢ్: ప్రభుత్వ ముద్రణాలయం == గ్యాలరీ == <gallery widths="180"> దస్త్రం:Map_rajasthan_dist_7_div.png|alt=Bagri is the First language of Sri Ganganagar district, Hanumangarh district, Churu district, Bikaner district and a major language in north-western part of Jhunjhunu district in Rajasthan.| బాగ్రీ అనేది [[శ్రీ గంగానగర్ జిల్లా]], [[హనుమాన్‌గఢ్|హనుమాన్‌ఘర్]] జిల్లా, [[చురు జిల్లా]], [[బికనీర్ జిల్లా|బికనేర్ జిల్లా]], [[రాజస్థాన్|రాజస్థాన్‌లోని]] [[ఝున్‌ఝును|జుంజును]] జిల్లాలో వాయువ్య భాగంలో ప్రధాన భాష. దస్త్రం:India_-_Haryana_-_Sirsa.svg|alt=Bagri is the First language in Sirsa district.| [[సిర్సా జిల్లా|సిర్సా జిల్లాలో]] బాగ్రీ మొదటి భాష. దస్త్రం:Fatehabad_in_Haryana_(India).svg|alt=Bagri is the First language in western Fatehabad district Hisar, Bhiwani, Charkhi dadri.| పశ్చిమ [[ఫతేహాబాద్ జిల్లా]] [[హిసార్ జిల్లా|హిసార్]], [[భివాని|భివానీ]], చర్ఖీ దాద్రీలలో బాగ్రీ మొదటి భాష. దస్త్రం:Punjab_district_map.png|alt=Bagri is the major language in Fazilka district and as a minor language in southern villages of Muktsar district of Southern Punjab (India).| దక్షిణ [[పంజాబ్|పంజాబ్ (భారతదేశం)]] లోని [[ఫాజిల్కా జిల్లా|ఫాజిల్కా జిల్లాలో]] బాగ్రీ ప్రధాన భాషగాను, [[ముక్త్‌సర్ సాహిబ్ జిల్లా|ముక్త్సర్ జిల్లాలోని]] దక్షిణ గ్రామాలలో అల్ప భాషగాను ఉంది. </gallery> == ఇవికూడా చూడండి == * [[రాజస్థానీ భాషలు|రాజస్థానీ భాష]] * [[రాజస్థానీ సాహిత్య అకాడమీ అవార్డు గ్రహీతల జాబితా|రాజస్థానీ భాషలో రచనకు సాహిత్య అకాడమీ అవార్డుల విజేతల జాబితా]] * రాజస్థానీ కవుల జాబితా * భారతీయ కవుల జాబితా#రాజస్థానీ == మూలాలు == {{Reflist}} == గ్రంథసూచి == * {{Cite book|title=Bagri|last=Gusain|first=Lakhan|date=2000|publisher=LINCOM Europa|isbn=978-3-89586-398-1|series=Languages of the world. Materials|location=Munich}} == బాహ్య లింకులు == * {{Usurped|[https://web.archive.org/web/20071118185411/http://www.bastigiri.org/crs/ Centre for Rajasthani Studies]}} [[వర్గం:రాజస్థాన్ సంస్కృతి]] [[వర్గం:భారతీయ భాషలు]] [[వర్గం:దేవనాగరి లిపిని ఉపయోగించే భాషలు]] 8p7fyd3ec6dp3spp2ykn9mtf6hf4107 4907926 4907925 2026-07-18T18:43:24Z Pranayraj1985 29393 /* భౌగోళిక పంపిణీ */ 4907926 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = బాగ్రీ భాష | ethnicity = రాజస్థానీ | nativename = | image = Bagri language.svg | imagecaption =దేవనాగరి లిపిలో "బాగ్రీ"పదం | states = {{hlist|[[రాజస్థాన్]]|[[హర్యానా]]|[[పంజాబ్]]}} | region = బాగర్ | speakers = 8,556,652 | date = 2011 జనాభా గణన | ref = <ref>{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language_MTs.html|title=Statement 1: Abstract of speakers' strength of languages and mother tongues - 2011|publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India|website=www.censusindia.gov.in|access-date=7 July 2018}}</ref> | familycolor = [[ఇండో-యూరోపియన్ భాషలు]] | fam2 = [[ఇండో-ఇరానియన్ భాషలు]] | fam3 = [[ఇండో-ఆర్యన్ భాషలు]] | fam4 = [[పశ్చిమ ఇండో-ఆర్యన్ భాషలు]] | fam5 = [[రాజస్థానీ భాషలు|రాజస్థానీ]]<ref>https://dspace.gipe.ac.in/xmlui/bitstream/handle/10973/18895/GIPE-070453.pdf?sequence=3&isAllowed=y|Bagri is classified under Rajasthani languages since census 1931 according to Government of India which is available in the provided official pdf</ref> | minority = [[రాజస్థాన్]], [[హర్యానా]], [[పంజాబ్]] | script = [[దేవనాగరి]], | iso3 = bgq | glotto = bagr1243 | glottorefname = Bagri | map = {{maplink |frame=yes |frame-align=left |stroke-width=0.5 |type=shape |id=Q117230972 |title=Anupgarh district |fill=#FF9933 |type2=shape |stroke-width2=0.5 |id2=Q1419696 |title2=Sri Ganganagar district |fill2=#FF9933 |type3=shape |stroke-width3=0.5 |id3=Q1356112 |title3=Hanumangarh district |fill3=#FF9933 |type4=shape |stroke-width4=0.5 |id4=Q778996 |title4=Bikaner district |fill4=#FF9933 |type5=shape |stroke-width5=0.5 |id5=Q1090006 |title5=Churu district |fill5=#FF9933 |type6=shape |stroke-width6=0.5 |id6=Q188702 |title6=Fazilka district |fill6=#FF9933 |type7=shape |id7=Q1947359 |stroke-width7=0.5 |title7=Muktsar district |fill7=#FF9933 |type8=shape |id8=Q526101 |stroke-width8=0.5 |title8=Sirsa District |fill8=#FF9933 |type9=shape |id9=Q2301753 |stroke-width9=0.5 |title9=Fatehabad district |fill9=#FF9933 |type10=shape |id10=Q1815773 |stroke-width10=0.5 |title10=Hisar district |fill10=#FF9933 |type11=shape |id11=Q1852857 |stroke-width11=0.5 |title11=Bhiwani district |fill11=#FF9933 |type12=shape |id12=Q28172110 |title12=Charkhi Dadri district |stroke-width12=0.5 |fill12=#FF9933 |map_caption=Geographical extent of Bagar region: Anupgarh district, Sri Ganganagar district, Hanumangarh district, Bikaner district, Churu district, Fazilka district, Muktsar district, Sirsa District, Fatehabad district, Hisar district, Bhiwani district, and Charkhi Dadri district (all shown in Kesari). }} | mapcaption = Bagar Region }} '''బాగ్రీ''' అనేది [[రాజస్థానీ భాషలు|రాజస్థానీ భాషా]] సమూహానికి చెందిన ఒక ఇండో-ఆర్యన్ [[భాష]]. దీనికి వాయువ్య భారతదేశంలోని [[రాజస్థాన్]], [[పంజాబ్]], [[హర్యానా]] రాష్ట్రాలలోని బాగర్ ట్రాక్ట్ ప్రాంతం నుండి ఆ పేరు వచ్చింది.<ref>{{Cite web|title=Revised Land and Revenue Settlement of Hisar District 9006-9011|url=http://revenueharyana.gov.in/html/gazeteers/revised_settlement_hisar.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170517124050/http://revenueharyana.gov.in/html/gazeteers/revised_settlement_hisar.pdf|archive-date=17 May 2017|access-date=26 March 2016}}</ref> ఇది SOV పద క్రమంతో ఇతర [[రాజస్థానీ భాషలు|రాజస్థానీ]] భాషలు, [[హర్యాన్వి భాష|హర్యానవితో]] దగ్గరి సంబంధం కలిగి ఉంది. రాజస్థానీ, హర్యానవి, [[పంజాబీ భాష|పంజాబీ]] భాషల మాదిరిగానే, బాగ్రీ అత్యంత ముఖ్యమైన ధ్వని లక్షణం ఇందులో ఉన్నత, మధ్య, అల్ప స్వరాలు అనే మూడు పద స్వరాలు ఉండటం. బాగ్రీ అనేది పూర్వపు '''బికానెర్ రాష్ట్రానికి''' చెందిన భాష. ఈ రాష్ట్రంలో ఒకానొక సమయంలో రాజస్థాన్‌లోని [[శ్రీ గంగానగర్ జిల్లా|శ్రీ గంగానగర్]], [[హనుమాన్‌గఢ్ జిల్లా|హనుమాన్‌గఢ్]], [[చురు జిల్లా|చురు]], [[బికనీర్ జిల్లా|బికానెర్]] జిల్లాలు, [[సిర్సా జిల్లా|హర్యానాలోని సిర్సా]], [[హిసార్ జిల్లా|హిసార్]], [[ఫాజిల్కా జిల్లా|పంజాబ్‌లోని ఫాజిల్కా జిల్లాలు]] ఉండేవి. ఈ భాష మాట్లాడేవారు ఎక్కువగా [[భారతదేశం|భారతదేశంలో]] ఉన్నారు, వీరిలో కొద్దిమంది ఆధునిక [[పాకిస్తాన్|పాకిస్తాన్‌లోని]] బహావల్‌పూర్, బహావల్‌నగర్ ప్రాంతాలలో ఉన్నారు. 2011 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం, రాజస్థాన్‌లో 234,227 మంది, పంజాబ్, హర్యానాలో 1,656,588 మంది బాగ్రీ మాట్లాడేవారు ఉన్నారు. అయితే, భారత జనాభా లెక్కలలోని వర్గీకరణ పద్ధతుల కారణంగా బాగ్రీతో సహా రాజస్థానీ భాషల కోసం నివేదించబడిన మాట్లాడేవారి సంఖ్యలు తప్పుదారి పట్టించేవిగా ఉండవచ్చు. [[మార్వాడీ భాష|మార్వారీ]], మేవారీ, ధుంధారి, హదౌతి, మాల్వీ, బాగ్రీ వంటి ప్రధాన రకాలతో సహా రాజస్థానీ భాషలలో ఏదీ భారతదేశంలో అధికారిక హోదాను కలిగి లేదు. అవి భారత రాజ్యాంగంలోని ఎనిమిదవ షెడ్యూల్‌లో గుర్తించబడలేదు, అలాగే రాష్ట్ర లేదా జాతీయ స్థాయిలో అధికారిక భాష స్థానాన్ని కూడా కలిగి లేవు.<ref>{{Cite web|title=The Eighth Schedule|url=https://www.mha.gov.in/sites/default/files/EighthSchedule_19052017.pdf|website=mha.gov.in}}</ref> [[హిందీ]] రాజస్థాన్ అధికారిక భాషగా పనిచేస్తుంది.<ref>{{Cite web|title=THE RAJASTHAN OFFICIAL LANGUAGE ACT, 1956|url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/18829/1/the_rajasthan_official_language_act%2c_1956.pdf|website=indiacode.in}}</ref> భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం, రాజస్థానీ మాండలికాలను మాట్లాడే వారిలో చాలా మందిని విస్తృతమైన "హిందీ" గొడుగు కింద మాతృభాషలుగా వర్గీకరించారు. ఈ పద్ధతి రాజస్థాన్‌లో (ప్రక్క ప్రాంతాలలో) మాట్లాడే అనేక విభిన్న ఇండో-ఆర్యన్ భాషలు, మాండలికాలను హిందీతో కలిపి సమూహపరుస్తుంది, దీని ఫలితంగా వాస్తవ రాజస్థానీ భాషా వినియోగదారుల సంఖ్య తక్కువగా ప్రాతినిధ్యం వహిస్తుంది.<ref>{{Cite web|title=The Linguistic Survey of India, Rajasthan Part-1|url=https://language.census.gov.in/eLanguageDivision_VirtualPath/LSI_Reports/pdf/5.pdf|website=language.census.gov.in}}</ref> == భౌగోళిక పంపిణీ == [[దస్త్రం:The_Bagar_region.png|449x449px]] {| class="wikitable" |+కింది పట్టిక [[రాజస్థాన్]], పంజాబ్, [[హర్యానా]] రాష్ట్రాలలో బాగ్రీ భాష మాట్లాడేవారి భౌగోళిక పంపిణీని చూపిస్తుంది. ! రాష్ట్రాలు ! జిల్లాలు, తహసీళ్లు |- | '''రాజస్థాన్''' | * [[అనుప్‌గఢ్ జిల్లా|అనూప్‌గఢ్ జిల్లా]] , * [[శ్రీ గంగానగర్ జిల్లా]] , * [[ఝున్‌ఝును జిల్లా]] , * [[హనుమాన్‌గఢ్ జిల్లా]] , * [[బికనీర్ జిల్లా|బికనేర్ జిల్లాలోని]] ఖజువాలా, ఛతర్‌ఘర్, లూంకరన్సర్, పుగల్, శ్రీ దున్గర్గర్, [[బికనీర్|బికనేర్]] తహసీల్‌లు, * [[చురు జిల్లా|చురు జిల్లాలోని]] తారానగర్, సర్దార్‌షహర్, రాజ్‌గఢ్, సిధ్‌ముఖ్, భనిపురా, రతన్‌ఘర్, [[చురు (రాజస్థాన్)|చురు]] తహసీల్‌లు. |- | '''పంజాబ్''' | * [[ఫాజిల్కా జిల్లా|ఫజిల్కా జిల్లా]] అబోహర్ & [[ఫాజిల్కా|ఫజిల్కా]] తహసీల్‌లు, * [[ముక్త్‌సర్ సాహిబ్ జిల్లా|ముక్త్సర్ జిల్లాలోని]] దక్షిణ గ్రామాలు.<ref name="GL1" /> |- | '''హర్యానా''' | * [[సిర్సా జిల్లా]] (ఈశాన్య పంజాబీ కలన్వాలి మండి ప్రాంతం మినహా), * [[ఫతేహాబాద్|ఫతేహాబాద్ జిల్లా]] ఘగ్గర్ నది వరకు,<ref name="researchgate.net">{{Cite web|title=The map shows study area and the Eco-cultural regions of Haryana... &#124; Download Scientific Diagram|url=https://www.researchgate.net/figure/The-map-shows-study-area-and-the-Eco-cultural-regions-of-Haryana-Modified-after-Singh_fig2_364830044}}</ref> * [[హిసార్ జిల్లా|హిసార్ జిల్లాలోని]] బర్వాలా, అడంపూర్, [[హిసార్]] తహసీళ్లు.<ref name="GL1" /> <ref name="GL2" /> * [[భివాని జిల్లా|భివానీ జిల్లాలోని]] సివానీ, పశ్చిమ భాగం లోహారు<ref name="researchgate.net" /> * చర్కీ దాద్రీ జిల్లా బధ్రా తహసీల్<ref name="researchgate.net" /> |} == ఫీచర్లు == === ధ్వనిశాస్త్రం === బాగ్రీ భాషలో ఒక మూర్ధన్య శ్రేణితో సహా 31 హల్లులు, 10 అచ్చులు, 2 ద్విస్వరాలు, 3 స్వరాలు ఉంటాయి. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+హల్లులు<ref name=":0">{{Cite book|title=A Descriptive Grammar of Bagri|last=Gusain|first=Lakhan|pages=165–198}}</ref> ! colspan="2" | ! పెదవి ! దంతవైద్యం ! రెట్రోఫ్లెక్స్ ! తాలవ్య ! వెల్లార్ ! గ్లోటల్ |- ! rowspan="4" | ప్లోసివ్ ! గొంతులేని | {{IPA link|p}} | {{IPA link|t}} | ʈ ⟨ṭ⟩ | సి | కె | |- ! ఆస్పిరేటెడ్ | pʰ | tʰ | ʈʰ ⟨ṭh⟩ | cʰ | kʰ | |- ! స్వరం | {{IPA link|b}} | {{IPA link|d}} | ɖ ⟨ḍ⟩ | ɟ ⟨j⟩ | జి | |- ! శ్వాస | bʰ | dʰ | ɖʰ ⟨ḍh⟩ | ɟʰ ⟨jh⟩ | gʰ | |- ! colspan="2" | ఘర్షణ | | {{IPA link|s}} | | | | హెచ్ |- ! rowspan="4" | సోనోరెంట్ ! నాసికా | {{IPA link|m}} | {{IPA link|n}} | ɳ ⟨ṇ⟩ | | | |- !అప్రాక్సిమంట్ | | l | ɭ ⟨ḷ⟩ | జె ⟨వై⟩ | {{IPA link|w}} | |- ! ఫ్లాప్ | | | ɽ ⟨ṛ⟩ | | | |- !ట్రిల్ | | ఆర్ | | | | |} /ɳ/, /ɭ/, /ɽ/ లు పదం మొదట్లో రావు. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+అచ్చులు<ref name=":0">{{Cite book|title=A Descriptive Grammar of Bagri|last=Gusain|first=Lakhan|pages=165–198}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFGusain">Gusain, Lakhan. </cite></ref> ! ! ముందు ! సెంట్రల్ ! వెనుక |- ! మూసివేయండి | [[సంవృత తాలవ్య నిర్యోష్ఠ్య అచ్చు|i]] ː ⟨ī⟩ | | [[సంవృత తాలవ్య ఓష్ఠ్య అచ్చు|u]] ː ⟨ū⟩ |- ! దాదాపు దగ్గరగా | [[ఉపసంవృత ఉపతాలవ్య నిర్యోష్ఠ్య అచ్చు|ɪ]] ⟨i⟩ | | [[ఉపసంవృత ఉపకంఠ్య ఓష్ఠ్య అచ్చు|ʊ]] ⟨u⟩ |- ! సమీప-మధ్యస్థం | [[అర్థసంవృత తాలవ్య నిర్యోష్ఠ్య అచ్చు|e]] ː ⟨e⟩ | ə ⟨a⟩ | [[అర్థసంవృత కంఠ్య ఓష్ఠ్య అచ్చు|oː]] ⟨o⟩ |- ! ఓపెన్-మిడ్ | ɛ ː ⟨ai⟩ | | ɔ ː ⟨au⟩ |- ! తెరవండి | | a ː ⟨ā⟩ | |} అన్ని అచ్చులకు వాటి నాసికా రూపాలు ఉంటాయి, వాటిని ◌̃ (దేవనాగరిలో ँ ) గుర్తుతో సూచిస్తారు. [[పంజాబీ భాష|పంజాబీ]] భాష మాదిరిగానే బాగ్రీలో కూడా 3 స్వరాలు ఉన్నాయి. ఒక ఆరోహణ-అవరోహణ స్వరం ◌́, ఒక ఆరోహణ స్వరం ◌̀, గుర్తించబడని మధ్యస్థ స్వరం.<ref name=":0">{{Cite book|title=A Descriptive Grammar of Bagri|last=Gusain|first=Lakhan|pages=165–198}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFGusain">Gusain, Lakhan. </cite></ref> === విభక్తి === * సంఖ్యలు రెండు రకాలు: ఏకవచనం, బహువచనం. * రెండు లింగాలు: పుంలింగం, స్త్రీలింగం. * మూడు విభక్తులు: సాధారణ, పరోక్ష, సంబోధనాత్మక. విభక్తి ప్రత్యయం పాక్షికంగా విభక్తి ప్రత్యయంగా, పాక్షికంగా దూత ప్రత్యయంగా ఉంటుంది. * నామవాచకాల చివరి భాగాలను బట్టి విభక్తి ప్రత్యయాలు ఏర్పడతాయి. * సర్వనామాలన్నీ సంఖ్య, విభక్తిని బట్టి విభక్తిని పొందుతాయి, కానీ లింగం కేవలం తృతీయ పురుష ఏకవచన సర్వనామాలలో మాత్రమే గుర్తించబడుతుంది. * ప్రతి లింగంలోనూ తృతీయ పురుష సర్వనామాలు సామీప్యత/దూరత్వం అనే కోణంలో వేరు చేయబడతాయి. * విశేషణాలు రెండు రకాలు: అవి /-o/ తో ముగిసేవి లేదా ముగియనివి. * పది వరకు ఉన్న ప్రధాన సంఖ్యలు సోకినవి. * వర్తమాన, భూతకాల కృదంతాలు రెండూ విశేషణాలుగా పనిచేస్తాయి. === క్రియలు === * మూడు కాలాలు, నాలుగు భావాలు ఉన్నాయి. === సింటాక్స్ === * వాక్య రకాలు సాంప్రదాయ స్వభావం కలిగి ఉంటాయి. * సంక్లిష్ట వాక్యాలలో సమన్వయం, అధీనత చాలా ముఖ్యమైనవి. * సమాంతర పదకోశాలు ఉనికిలో ఉన్నాయి, సామాజిక భాషాశాస్త్ర దృక్కోణం నుండి చాలా ముఖ్యమైనవి. == అధికారిక హోదా == బాగ్రీ అనేది రాజస్థాన్‌లోని బాగర్ ప్రాంతపు భాష. ఇది పంజాబ్, హర్యానాలోని కొన్ని ప్రాంతాలకు, పాకిస్తాన్‌కు కూడా విస్తరించింది. అక్కడ నివసించే కుమావత్‌లు, జాట్‌లు, రాజపుత్రులు, బాగ్రీ కుంహార్‌లు, సుతార్, మేఘ్వాల్, చమార్‌లు, ఇతర కులాల వారు బాగ్రీ భాషను మాట్లాడతారు. ఆధునిక [[హనుమాన్‌గఢ్|హనుమాన్‌గఢ్ అయిన]] [[హనుమాన్‌గఢ్|భట్నేర్]] నుండి ఈ ప్రాంతాన్ని భాటి రాజవంశం పరిపాలించినప్పుడు, మార్వారీ భాష నుండి బాగ్రీ భాష ఉద్భవించింది. ఈ ప్రాంతంలో బాగ్రీ సంస్కృతి కూడా అలాగే ఉంది.<ref name="Census_Lang">{{Cite web|title=LANGUAGE - INDIA, STATES AND UNION TERRITORIES (Table C-16)|url=https://censusindia.gov.in/2011Census/C-16_25062018_NEW.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20180712135523/https://censusindia.gov.in/2011Census/C-16_25062018_NEW.pdf|archive-date=Jul 12, 2018|website=Census of India 2011}}</ref> == బాగ్రీలో పని == * గ్రియర్సన్, జి.ఎ. 1908. (పునర్ముద్రణ 1968). భారతదేశ భాషా సర్వే. సంపుటి IX, భాగం II. న్యూఢిల్లీ: మోతీలాల్ బనారసిదాస్ * గుసైన్, లఖన్. 1994. బాగ్రీలో రిఫ్లెక్సివ్‌లు. ఎం.ఫిల్. ప్రవచనం. న్యూఢిల్లీ: జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ యూనివర్సిటీ * గుసాయిన్, లఖన్. 1999. బాగ్రీ వర్ణనాత్మక వ్యాకరణం. పిహెచ్.డి. సిద్ధాంత వ్యాసం. న్యూఢిల్లీ: జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ విశ్వవిద్యాలయం. * గుసాయిన్, లఖన్. 2000ఎ. బాగ్రీలో అక్షరాస్యత పరిమితులు. నికోలస్ ఓస్ట్లర్ & బ్లెయిర్ రూడ్స్ (సంపాదకులు). అంతరించిపోతున్న భాషలు, అక్షరాస్యత. నాల్గవ FEL సదస్సు కార్యకలాపాలు. యూనివర్సిటీ ఆఫ్ నార్త్ కరోలినా, షార్లెట్, 21–24 సెప్టెంబర్ 2000 * గుసాయిన్, లఖాన్. 2000b. బాగ్రీ వ్యాకరణం. మ్యూనిచ్: లిన్‌కామ్ యూరోపా (ప్రపంచ భాషలు/మెటీరియల్స్, 384) * గుసైన్, లఖన్. 2008. బాగ్రీ లెర్నర్స్ రిఫరెన్స్ గ్రామర్. ఆన్ అర్బోర్, మిచిగాన్: నార్త్‌సైడ్ పబ్లిషర్స్ * విల్సన్, జె. 1883. సిర్సా సెటిల్మెంట్ నివేదిక. చండీగఢ్: ప్రభుత్వ ముద్రణాలయం == గ్యాలరీ == <gallery widths="180"> దస్త్రం:Map_rajasthan_dist_7_div.png|alt=Bagri is the First language of Sri Ganganagar district, Hanumangarh district, Churu district, Bikaner district and a major language in north-western part of Jhunjhunu district in Rajasthan.| బాగ్రీ అనేది [[శ్రీ గంగానగర్ జిల్లా]], [[హనుమాన్‌గఢ్|హనుమాన్‌ఘర్]] జిల్లా, [[చురు జిల్లా]], [[బికనీర్ జిల్లా|బికనేర్ జిల్లా]], [[రాజస్థాన్|రాజస్థాన్‌లోని]] [[ఝున్‌ఝును|జుంజును]] జిల్లాలో వాయువ్య భాగంలో ప్రధాన భాష. దస్త్రం:India_-_Haryana_-_Sirsa.svg|alt=Bagri is the First language in Sirsa district.| [[సిర్సా జిల్లా|సిర్సా జిల్లాలో]] బాగ్రీ మొదటి భాష. దస్త్రం:Fatehabad_in_Haryana_(India).svg|alt=Bagri is the First language in western Fatehabad district Hisar, Bhiwani, Charkhi dadri.| పశ్చిమ [[ఫతేహాబాద్ జిల్లా]] [[హిసార్ జిల్లా|హిసార్]], [[భివాని|భివానీ]], చర్ఖీ దాద్రీలలో బాగ్రీ మొదటి భాష. దస్త్రం:Punjab_district_map.png|alt=Bagri is the major language in Fazilka district and as a minor language in southern villages of Muktsar district of Southern Punjab (India).| దక్షిణ [[పంజాబ్|పంజాబ్ (భారతదేశం)]] లోని [[ఫాజిల్కా జిల్లా|ఫాజిల్కా జిల్లాలో]] బాగ్రీ ప్రధాన భాషగాను, [[ముక్త్‌సర్ సాహిబ్ జిల్లా|ముక్త్సర్ జిల్లాలోని]] దక్షిణ గ్రామాలలో అల్ప భాషగాను ఉంది. </gallery> == ఇవికూడా చూడండి == * [[రాజస్థానీ భాషలు|రాజస్థానీ భాష]] * [[రాజస్థానీ సాహిత్య అకాడమీ అవార్డు గ్రహీతల జాబితా|రాజస్థానీ భాషలో రచనకు సాహిత్య అకాడమీ అవార్డుల విజేతల జాబితా]] == మూలాలు == {{Reflist}} == గ్రంథసూచి == * {{Cite book|title=Bagri|last=Gusain|first=Lakhan|date=2000|publisher=LINCOM Europa|isbn=978-3-89586-398-1|series=Languages of the world. Materials|location=Munich}} == బాహ్య లింకులు == * {{Usurped|[https://web.archive.org/web/20071118185411/http://www.bastigiri.org/crs/ Centre for Rajasthani Studies]}} [[వర్గం:రాజస్థాన్ సంస్కృతి]] [[వర్గం:భారతీయ భాషలు]] [[వర్గం:దేవనాగరి లిపిని ఉపయోగించే భాషలు]] rvlvezqpzvclfsnnazyce1a7rkjdvam 4908287 4907926 2026-07-19T10:09:00Z Pranayraj1985 29393 4908287 wikitext text/x-wiki {{Infobox language | name = బాగ్రీ భాష | ethnicity = రాజస్థానీ | nativename = | image = Bagri language.svg | imagecaption =దేవనాగరి లిపిలో "బాగ్రీ"పదం | states = {{hlist|[[రాజస్థాన్]]|[[హర్యానా]]|[[పంజాబ్]]}} | region = బాగర్ | speakers = 8,556,652 | date = 2011 జనాభా గణన | ref = <ref>{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011Census/Language_MTs.html|title=Statement 1: Abstract of speakers' strength of languages and mother tongues - 2011|publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India|website=www.censusindia.gov.in|access-date=7 July 2018}}</ref> | familycolor = [[ఇండో-యూరోపియన్ భాషలు]] | fam2 = [[ఇండో-ఇరానియన్ భాషలు]] | fam3 = [[ఇండో-ఆర్యన్ భాషలు]] | fam4 = [[పశ్చిమ ఇండో-ఆర్యన్ భాషలు]] | fam5 = [[రాజస్థానీ భాషలు|రాజస్థానీ]]<ref>https://dspace.gipe.ac.in/xmlui/bitstream/handle/10973/18895/GIPE-070453.pdf?sequence=3&isAllowed=y|Bagri is classified under Rajasthani languages since census 1931 according to Government of India which is available in the provided official pdf</ref> | minority = [[రాజస్థాన్]], [[హర్యానా]], [[పంజాబ్]] | script = [[దేవనాగరి]], | iso3 = bgq | glotto = bagr1243 | glottorefname = Bagri | map = {{maplink |frame=yes |frame-align=left |stroke-width=0.5 |type=shape |id=Q117230972 |title=Anupgarh district |fill=#FF9933 |type2=shape |stroke-width2=0.5 |id2=Q1419696 |title2=Sri Ganganagar district |fill2=#FF9933 |type3=shape |stroke-width3=0.5 |id3=Q1356112 |title3=Hanumangarh district |fill3=#FF9933 |type4=shape |stroke-width4=0.5 |id4=Q778996 |title4=Bikaner district |fill4=#FF9933 |type5=shape |stroke-width5=0.5 |id5=Q1090006 |title5=Churu district |fill5=#FF9933 |type6=shape |stroke-width6=0.5 |id6=Q188702 |title6=Fazilka district |fill6=#FF9933 |type7=shape |id7=Q1947359 |stroke-width7=0.5 |title7=Muktsar district |fill7=#FF9933 |type8=shape |id8=Q526101 |stroke-width8=0.5 |title8=Sirsa District |fill8=#FF9933 |type9=shape |id9=Q2301753 |stroke-width9=0.5 |title9=Fatehabad district |fill9=#FF9933 |type10=shape |id10=Q1815773 |stroke-width10=0.5 |title10=Hisar district |fill10=#FF9933 |type11=shape |id11=Q1852857 |stroke-width11=0.5 |title11=Bhiwani district |fill11=#FF9933 |type12=shape |id12=Q28172110 |title12=Charkhi Dadri district |stroke-width12=0.5 |fill12=#FF9933 |map_caption=Geographical extent of Bagar region: Anupgarh district, Sri Ganganagar district, Hanumangarh district, Bikaner district, Churu district, Fazilka district, Muktsar district, Sirsa District, Fatehabad district, Hisar district, Bhiwani district, and Charkhi Dadri district (all shown in Kesari). }} | mapcaption = Bagar Region }} '''బాగ్రీ''' అనేది [[రాజస్థానీ భాషలు|రాజస్థానీ భాషా]] సమూహానికి చెందిన ఒక ఇండో-ఆర్యన్ [[భాష]]. దీనికి వాయువ్య భారతదేశంలోని [[రాజస్థాన్]], [[పంజాబ్]], [[హర్యానా]] రాష్ట్రాలలోని బాగర్ ట్రాక్ట్ ప్రాంతం నుండి ఆ పేరు వచ్చింది.<ref>{{Cite web|title=Revised Land and Revenue Settlement of Hisar District 9006-9011|url=http://revenueharyana.gov.in/html/gazeteers/revised_settlement_hisar.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170517124050/http://revenueharyana.gov.in/html/gazeteers/revised_settlement_hisar.pdf|archive-date=17 May 2017|access-date=26 March 2016}}</ref> ఇది SOV పద క్రమంతో ఇతర [[రాజస్థానీ భాషలు|రాజస్థానీ]] భాషలు, [[హర్యాన్వి భాష|హర్యానవితో]] దగ్గరి సంబంధం కలిగి ఉంది. రాజస్థానీ, హర్యానవి, [[పంజాబీ భాష|పంజాబీ]] భాషల మాదిరిగానే, బాగ్రీ అత్యంత ముఖ్యమైన ధ్వని లక్షణం ఇందులో ఉన్నత, మధ్య, అల్ప స్వరాలు అనే మూడు పద స్వరాలు ఉండటం. బాగ్రీ అనేది పూర్వపు '''బికానెర్ రాష్ట్రానికి''' చెందిన భాష. ఈ రాష్ట్రంలో ఒకానొక సమయంలో రాజస్థాన్‌లోని [[శ్రీ గంగానగర్ జిల్లా|శ్రీ గంగానగర్]], [[హనుమాన్‌గఢ్ జిల్లా|హనుమాన్‌గఢ్]], [[చురు జిల్లా|చురు]], [[బికనీర్ జిల్లా|బికానెర్]] జిల్లాలు, [[సిర్సా జిల్లా|హర్యానాలోని సిర్సా]], [[హిసార్ జిల్లా|హిసార్]], [[ఫాజిల్కా జిల్లా|పంజాబ్‌లోని ఫాజిల్కా జిల్లాలు]] ఉండేవి. ఈ భాష మాట్లాడేవారు ఎక్కువగా [[భారతదేశం|భారతదేశంలో]] ఉన్నారు, వీరిలో కొద్దిమంది ఆధునిక [[పాకిస్తాన్|పాకిస్తాన్‌లోని]] బహావల్‌పూర్, బహావల్‌నగర్ ప్రాంతాలలో ఉన్నారు. 2011 భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం, రాజస్థాన్‌లో 234,227 మంది, పంజాబ్, హర్యానాలో 1,656,588 మంది బాగ్రీ మాట్లాడేవారు ఉన్నారు. అయితే, భారత జనాభా లెక్కలలోని వర్గీకరణ పద్ధతుల కారణంగా బాగ్రీతో సహా రాజస్థానీ భాషల కోసం నివేదించబడిన మాట్లాడేవారి సంఖ్యలు తప్పుదారి పట్టించేవిగా ఉండవచ్చు. [[మార్వాడీ భాష|మార్వారీ]], మేవారీ, ధుంధారి, హదౌతి, మాల్వీ, బాగ్రీ వంటి ప్రధాన రకాలతో సహా రాజస్థానీ భాషలలో ఏదీ భారతదేశంలో అధికారిక హోదాను కలిగి లేదు. అవి భారత రాజ్యాంగంలోని ఎనిమిదవ షెడ్యూల్‌లో గుర్తించబడలేదు, అలాగే రాష్ట్ర లేదా జాతీయ స్థాయిలో అధికారిక భాష స్థానాన్ని కూడా కలిగి లేవు.<ref>{{Cite web|title=The Eighth Schedule|url=https://www.mha.gov.in/sites/default/files/EighthSchedule_19052017.pdf|website=mha.gov.in}}</ref> [[హిందీ]] రాజస్థాన్ అధికారిక భాషగా పనిచేస్తుంది.<ref>{{Cite web|title=THE RAJASTHAN OFFICIAL LANGUAGE ACT, 1956|url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/18829/1/the_rajasthan_official_language_act%2c_1956.pdf|website=indiacode.in}}</ref> భారత జనాభా లెక్కల ప్రకారం, రాజస్థానీ మాండలికాలను మాట్లాడే వారిలో చాలా మందిని విస్తృతమైన "హిందీ" గొడుగు కింద మాతృభాషలుగా వర్గీకరించారు. ఈ పద్ధతి రాజస్థాన్‌లో (ప్రక్క ప్రాంతాలలో) మాట్లాడే అనేక విభిన్న ఇండో-ఆర్యన్ భాషలు, మాండలికాలను హిందీతో కలిపి సమూహపరుస్తుంది, దీని ఫలితంగా వాస్తవ రాజస్థానీ భాషా వినియోగదారుల సంఖ్య తక్కువగా ప్రాతినిధ్యం వహిస్తుంది.<ref>{{Cite web|title=The Linguistic Survey of India, Rajasthan Part-1|url=https://language.census.gov.in/eLanguageDivision_VirtualPath/LSI_Reports/pdf/5.pdf|website=language.census.gov.in}}</ref> == భౌగోళిక పంపిణీ == [[దస్త్రం:The_Bagar_region.png|449x449px]] {| class="wikitable" |+కింది పట్టిక [[రాజస్థాన్]], పంజాబ్, [[హర్యానా]] రాష్ట్రాలలో బాగ్రీ భాష మాట్లాడేవారి భౌగోళిక పంపిణీని చూపిస్తుంది. ! రాష్ట్రాలు ! జిల్లాలు, తహసీళ్లు |- | '''రాజస్థాన్''' | * [[అనుప్‌గఢ్ జిల్లా|అనూప్‌గఢ్ జిల్లా]] , * [[శ్రీ గంగానగర్ జిల్లా]] , * [[ఝున్‌ఝును జిల్లా]] , * [[హనుమాన్‌గఢ్ జిల్లా]] , * [[బికనీర్ జిల్లా|బికనేర్ జిల్లాలోని]] ఖజువాలా, ఛతర్‌ఘర్, లూంకరన్సర్, పుగల్, శ్రీ దున్గర్గర్, [[బికనీర్|బికనేర్]] తహసీల్‌లు, * [[చురు జిల్లా|చురు జిల్లాలోని]] తారానగర్, సర్దార్‌షహర్, రాజ్‌గఢ్, సిధ్‌ముఖ్, భనిపురా, రతన్‌ఘర్, [[చురు (రాజస్థాన్)|చురు]] తహసీల్‌లు. |- | '''పంజాబ్''' | * [[ఫాజిల్కా జిల్లా|ఫజిల్కా జిల్లా]] అబోహర్ & [[ఫాజిల్కా|ఫజిల్కా]] తహసీల్‌లు, * [[ముక్త్‌సర్ సాహిబ్ జిల్లా|ముక్త్సర్ జిల్లాలోని]] దక్షిణ గ్రామాలు.<ref name="GL1" /> |- | '''హర్యానా''' | * [[సిర్సా జిల్లా]] (ఈశాన్య పంజాబీ కలన్వాలి మండి ప్రాంతం మినహా), * [[ఫతేహాబాద్|ఫతేహాబాద్ జిల్లా]] ఘగ్గర్ నది వరకు,<ref name="researchgate.net">{{Cite web|title=The map shows study area and the Eco-cultural regions of Haryana... &#124; Download Scientific Diagram|url=https://www.researchgate.net/figure/The-map-shows-study-area-and-the-Eco-cultural-regions-of-Haryana-Modified-after-Singh_fig2_364830044}}</ref> * [[హిసార్ జిల్లా|హిసార్ జిల్లాలోని]] బర్వాలా, అడంపూర్, [[హిసార్]] తహసీళ్లు.<ref name="GL1" /> <ref name="GL2" /> * [[భివాని జిల్లా|భివానీ జిల్లాలోని]] సివానీ, పశ్చిమ భాగం లోహారు<ref name="researchgate.net" /> * చర్కీ దాద్రీ జిల్లా బధ్రా తహసీల్<ref name="researchgate.net" /> |} == ఫీచర్లు == === ధ్వనిశాస్త్రం === బాగ్రీ భాషలో ఒక మూర్ధన్య శ్రేణితో సహా 31 హల్లులు, 10 అచ్చులు, 2 ద్విస్వరాలు, 3 స్వరాలు ఉంటాయి. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+హల్లులు<ref name=":0">{{Cite book|title=A Descriptive Grammar of Bagri|last=Gusain|first=Lakhan|pages=165–198}}</ref> ! colspan="2" | ! పెదవి ! దంతవైద్యం ! రెట్రోఫ్లెక్స్ ! తాలవ్య ! వెల్లార్ ! గ్లోటల్ |- ! rowspan="4" | ప్లోసివ్ ! గొంతులేని | {{IPA link|p}} | {{IPA link|t}} | ʈ ⟨ṭ⟩ | సి | కె | |- ! ఆస్పిరేటెడ్ | pʰ | tʰ | ʈʰ ⟨ṭh⟩ | cʰ | kʰ | |- ! స్వరం | {{IPA link|b}} | {{IPA link|d}} | ɖ ⟨ḍ⟩ | ɟ ⟨j⟩ | జి | |- ! శ్వాస | bʰ | dʰ | ɖʰ ⟨ḍh⟩ | ɟʰ ⟨jh⟩ | gʰ | |- ! colspan="2" | ఘర్షణ | | {{IPA link|s}} | | | | హెచ్ |- ! rowspan="4" | సోనోరెంట్ ! నాసికా | {{IPA link|m}} | {{IPA link|n}} | ɳ ⟨ṇ⟩ | | | |- !అప్రాక్సిమంట్ | | l | ɭ ⟨ḷ⟩ | జె ⟨వై⟩ | {{IPA link|w}} | |- ! ఫ్లాప్ | | | ɽ ⟨ṛ⟩ | | | |- !ట్రిల్ | | ఆర్ | | | | |} /ɳ/, /ɭ/, /ɽ/ లు పదం మొదట్లో రావు. {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+అచ్చులు<ref name=":0">{{Cite book|title=A Descriptive Grammar of Bagri|last=Gusain|first=Lakhan|pages=165–198}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFGusain">Gusain, Lakhan. </cite></ref> ! ! ముందు ! సెంట్రల్ ! వెనుక |- ! మూసివేయండి | [[సంవృత తాలవ్య నిర్యోష్ఠ్య అచ్చు|i]] ː ⟨ī⟩ | | [[సంవృత తాలవ్య ఓష్ఠ్య అచ్చు|u]] ː ⟨ū⟩ |- ! దాదాపు దగ్గరగా | [[ఉపసంవృత ఉపతాలవ్య నిర్యోష్ఠ్య అచ్చు|ɪ]] ⟨i⟩ | | [[ఉపసంవృత ఉపకంఠ్య ఓష్ఠ్య అచ్చు|ʊ]] ⟨u⟩ |- ! సమీప-మధ్యస్థం | [[అర్థసంవృత తాలవ్య నిర్యోష్ఠ్య అచ్చు|e]] ː ⟨e⟩ | ə ⟨a⟩ | [[అర్థసంవృత కంఠ్య ఓష్ఠ్య అచ్చు|oː]] ⟨o⟩ |- ! ఓపెన్-మిడ్ | ɛ ː ⟨ai⟩ | | ɔ ː ⟨au⟩ |- ! తెరవండి | | a ː ⟨ā⟩ | |} అన్ని అచ్చులకు వాటి నాసికా రూపాలు ఉంటాయి, వాటిని ◌̃ (దేవనాగరిలో ँ ) గుర్తుతో సూచిస్తారు. [[పంజాబీ భాష|పంజాబీ]] భాష మాదిరిగానే బాగ్రీలో కూడా 3 స్వరాలు ఉన్నాయి. ఒక ఆరోహణ-అవరోహణ స్వరం ◌́, ఒక ఆరోహణ స్వరం ◌̀, గుర్తించబడని మధ్యస్థ స్వరం.<ref name=":0">{{Cite book|title=A Descriptive Grammar of Bagri|last=Gusain|first=Lakhan|pages=165–198}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFGusain">Gusain, Lakhan. </cite></ref> === విభక్తి === * సంఖ్యలు రెండు రకాలు: ఏకవచనం, బహువచనం. * రెండు లింగాలు: పుంలింగం, స్త్రీలింగం. * మూడు విభక్తులు: సాధారణ, పరోక్ష, సంబోధనాత్మక. విభక్తి ప్రత్యయం పాక్షికంగా విభక్తి ప్రత్యయంగా, పాక్షికంగా దూత ప్రత్యయంగా ఉంటుంది. * నామవాచకాల చివరి భాగాలను బట్టి విభక్తి ప్రత్యయాలు ఏర్పడతాయి. * సర్వనామాలన్నీ సంఖ్య, విభక్తిని బట్టి విభక్తిని పొందుతాయి, కానీ లింగం కేవలం తృతీయ పురుష ఏకవచన సర్వనామాలలో మాత్రమే గుర్తించబడుతుంది. * ప్రతి లింగంలోనూ తృతీయ పురుష సర్వనామాలు సామీప్యత/దూరత్వం అనే కోణంలో వేరు చేయబడతాయి. * విశేషణాలు రెండు రకాలు: అవి /-o/ తో ముగిసేవి లేదా ముగియనివి. * పది వరకు ఉన్న ప్రధాన సంఖ్యలు సోకినవి. * వర్తమాన, భూతకాల కృదంతాలు రెండూ విశేషణాలుగా పనిచేస్తాయి. === క్రియలు === * మూడు కాలాలు, నాలుగు భావాలు ఉన్నాయి. === సింటాక్స్ === * వాక్య రకాలు సాంప్రదాయ స్వభావం కలిగి ఉంటాయి. * సంక్లిష్ట వాక్యాలలో సమన్వయం, అధీనత చాలా ముఖ్యమైనవి. * సమాంతర పదకోశాలు ఉనికిలో ఉన్నాయి, సామాజిక భాషాశాస్త్ర దృక్కోణం నుండి చాలా ముఖ్యమైనవి. == అధికారిక హోదా == బాగ్రీ అనేది రాజస్థాన్‌లోని బాగర్ ప్రాంతపు భాష. ఇది పంజాబ్, హర్యానాలోని కొన్ని ప్రాంతాలకు, పాకిస్తాన్‌కు కూడా విస్తరించింది. అక్కడ నివసించే కుమావత్‌లు, జాట్‌లు, రాజపుత్రులు, బాగ్రీ కుంహార్‌లు, సుతార్, [[మేఘ్వాల్ ప్రజలు]], చమార్‌లు, ఇతర కులాల వారు బాగ్రీ భాషను మాట్లాడతారు. ఆధునిక [[హనుమాన్‌గఢ్|హనుమాన్‌గఢ్ అయిన]] [[హనుమాన్‌గఢ్|భట్నేర్]] నుండి ఈ ప్రాంతాన్ని భాటి రాజవంశం పరిపాలించినప్పుడు, మార్వారీ భాష నుండి బాగ్రీ భాష ఉద్భవించింది. ఈ ప్రాంతంలో బాగ్రీ సంస్కృతి కూడా అలాగే ఉంది.<ref name="Census_Lang">{{Cite web|title=LANGUAGE - INDIA, STATES AND UNION TERRITORIES (Table C-16)|url=https://censusindia.gov.in/2011Census/C-16_25062018_NEW.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20180712135523/https://censusindia.gov.in/2011Census/C-16_25062018_NEW.pdf|archive-date=Jul 12, 2018|website=Census of India 2011}}</ref> == బాగ్రీలో పని == * గ్రియర్సన్, జి.ఎ. 1908. (పునర్ముద్రణ 1968). భారతదేశ భాషా సర్వే. సంపుటి IX, భాగం II. న్యూఢిల్లీ: మోతీలాల్ బనారసిదాస్ * గుసైన్, లఖన్. 1994. బాగ్రీలో రిఫ్లెక్సివ్‌లు. ఎం.ఫిల్. ప్రవచనం. న్యూఢిల్లీ: జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ యూనివర్సిటీ * గుసాయిన్, లఖన్. 1999. బాగ్రీ వర్ణనాత్మక వ్యాకరణం. పిహెచ్.డి. సిద్ధాంత వ్యాసం. న్యూఢిల్లీ: జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ విశ్వవిద్యాలయం. * గుసాయిన్, లఖన్. 2000ఎ. బాగ్రీలో అక్షరాస్యత పరిమితులు. నికోలస్ ఓస్ట్లర్ & బ్లెయిర్ రూడ్స్ (సంపాదకులు). అంతరించిపోతున్న భాషలు, అక్షరాస్యత. నాల్గవ FEL సదస్సు కార్యకలాపాలు. యూనివర్సిటీ ఆఫ్ నార్త్ కరోలినా, షార్లెట్, 21–24 సెప్టెంబర్ 2000 * గుసాయిన్, లఖాన్. 2000b. బాగ్రీ వ్యాకరణం. మ్యూనిచ్: లిన్‌కామ్ యూరోపా (ప్రపంచ భాషలు/మెటీరియల్స్, 384) * గుసైన్, లఖన్. 2008. బాగ్రీ లెర్నర్స్ రిఫరెన్స్ గ్రామర్. ఆన్ అర్బోర్, మిచిగాన్: నార్త్‌సైడ్ పబ్లిషర్స్ * విల్సన్, జె. 1883. సిర్సా సెటిల్మెంట్ నివేదిక. చండీగఢ్: ప్రభుత్వ ముద్రణాలయం == గ్యాలరీ == <gallery widths="180"> దస్త్రం:Map_rajasthan_dist_7_div.png|alt=Bagri is the First language of Sri Ganganagar district, Hanumangarh district, Churu district, Bikaner district and a major language in north-western part of Jhunjhunu district in Rajasthan.| బాగ్రీ అనేది [[శ్రీ గంగానగర్ జిల్లా]], [[హనుమాన్‌గఢ్|హనుమాన్‌ఘర్]] జిల్లా, [[చురు జిల్లా]], [[బికనీర్ జిల్లా|బికనేర్ జిల్లా]], [[రాజస్థాన్|రాజస్థాన్‌లోని]] [[ఝున్‌ఝును|జుంజును]] జిల్లాలో వాయువ్య భాగంలో ప్రధాన భాష. దస్త్రం:India_-_Haryana_-_Sirsa.svg|alt=Bagri is the First language in Sirsa district.| [[సిర్సా జిల్లా|సిర్సా జిల్లాలో]] బాగ్రీ మొదటి భాష. దస్త్రం:Fatehabad_in_Haryana_(India).svg|alt=Bagri is the First language in western Fatehabad district Hisar, Bhiwani, Charkhi dadri.| పశ్చిమ [[ఫతేహాబాద్ జిల్లా]] [[హిసార్ జిల్లా|హిసార్]], [[భివాని|భివానీ]], చర్ఖీ దాద్రీలలో బాగ్రీ మొదటి భాష. దస్త్రం:Punjab_district_map.png|alt=Bagri is the major language in Fazilka district and as a minor language in southern villages of Muktsar district of Southern Punjab (India).| దక్షిణ [[పంజాబ్|పంజాబ్ (భారతదేశం)]] లోని [[ఫాజిల్కా జిల్లా|ఫాజిల్కా జిల్లాలో]] బాగ్రీ ప్రధాన భాషగాను, [[ముక్త్‌సర్ సాహిబ్ జిల్లా|ముక్త్సర్ జిల్లాలోని]] దక్షిణ గ్రామాలలో అల్ప భాషగాను ఉంది. </gallery> == ఇవికూడా చూడండి == * [[రాజస్థానీ భాషలు|రాజస్థానీ భాష]] * [[రాజస్థానీ సాహిత్య అకాడమీ అవార్డు గ్రహీతల జాబితా|రాజస్థానీ భాషలో రచనకు సాహిత్య అకాడమీ అవార్డుల విజేతల జాబితా]] == మూలాలు == {{Reflist}} == గ్రంథసూచి == * {{Cite book|title=Bagri|last=Gusain|first=Lakhan|date=2000|publisher=LINCOM Europa|isbn=978-3-89586-398-1|series=Languages of the world. Materials|location=Munich}} == బాహ్య లింకులు == * {{Usurped|[https://web.archive.org/web/20071118185411/http://www.bastigiri.org/crs/ Centre for Rajasthani Studies]}} [[వర్గం:రాజస్థాన్ సంస్కృతి]] [[వర్గం:భారతీయ భాషలు]] [[వర్గం:దేవనాగరి లిపిని ఉపయోగించే భాషలు]] 9ac46hn041rm3mfmj6n7s2dckro2wzm 0 503267 4907933 2026-07-18T18:53:31Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with ''''గోవింద్గఢ్''' లేదా '''[[భటిండా]] కోట''' అని కూడా పిలువబడే '''కిలా ముబారక్''', భారతదేశంలోని పంజాబ్‌లోని భటిండా నగరం నడిబొడ్డున ఉన్న ఒక [[స్మారకచిహ్నం|చారిత్రక స్మారక చిహ్నం]].<ref>Hindustan times art...' 4907933 wikitext text/x-wiki '''గోవింద్గఢ్''' లేదా '''[[భటిండా]] కోట''' అని కూడా పిలువబడే '''కిలా ముబారక్''', భారతదేశంలోని పంజాబ్‌లోని భటిండా నగరం నడిబొడ్డున ఉన్న ఒక [[స్మారకచిహ్నం|చారిత్రక స్మారక చిహ్నం]].<ref>Hindustan times article [https://www.hindustantimes.com/chandigarh/bathinda-s-gobindgarh-fort-crumbling-poses-threat-to-visitors/story-8S6CneBKbLtPhAE4VgMV5J.html Bathinda’s Gobindgarh Fort crumbling, poses threat to visitors]</ref> ఇది జాతీయ ప్రాముఖ్యత కలిగిన స్మారక చిహ్నంగా గుర్తించబడింది, [[భారత పురాతత్వ సర్వేక్షణ|ఆర్కియాలజికల్ సర్వే ఆఫ్ ఇండియా]] నిర్వహించబడుతుంది.<ref>{{Cite web|title=Alphabetical List of Monuments – Punjab|url=http://121.242.207.115/asi.nic.in/alphabetical-list-of-monuments-punjab/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180625194401/http://121.242.207.115/asi.nic.in/alphabetical-list-of-monuments-punjab/|archive-date=25 June 2018|access-date=25 June 2018|website=[[Archaeological Survey of India]] - Chandigarh circle}}</ref> ఇది దాని ప్రస్తుత ప్రదేశంలో క్రీ. శ. 1100 నుండి 1200 వరకు ఉనికిలో ఉంది, భారతదేశంలో మిగిలి ఉన్న పురాతన కోట. ఇక్కడే [[ఢిల్లీ]] సింహాసనాన్ని అధిష్టించిన మొదటి మహిళ [[రజియా సుల్తానా|రజియా సుల్తాన్]], ఆమె ఓటమి తరువాత ఖైదు చేయబడి, సింహాసనం నుండి తొలగించబడింది.<ref name=":0">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/queen-razia-sultanas-story-crumbles-in-bathinda-fort/articleshow/58887331.cms|title=Queen Razia Sultana's story crumbles in Bathinda fort|date=29 May 2017|work=[[The Times of India]]|access-date=25 June 2018}}</ref> ఈ కోటలోని ఇటుకలు ఉత్తర భారతదేశం/బాక్ట్రియాపై [[కనిష్కుడు|కనిష్క]] చక్రవర్తి పాలించిన కుషాణుల కాలం నాటివి. రాజా దాబ్, చక్రవర్తి [[కనిష్కుడు|కనిష్క]] కలిసి ఈ కోటను నిర్మించినట్లు భావిస్తున్నారు.<ref>{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/punjab/bathinda-fort-heading-towards-collapse-cries-for-renovation/story-Q1KNUJbt7SAm6fQarh621N.html|title=Bathinda fort heading towards collapse, cries for renovation|last=Bathinda fort heading towards collapse, cries for renovation|date=4 November 2014|work=[[Hindustan Times]]|access-date=25 June 2018}}</ref> 10వ శతాబ్దం చివరి భాగంలో కిలా ముబారక్ హిందూ షాహి రాజవంశం పాలకుడు జయపాల పాలనలో ఉండేది.<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/oxfordhistoryofi00smituoft|title=The Oxford history of India, from the earliest times to the end of 1911|last=Smith|first=Vincent Arthur|last2=Edwardes|first2=Stephen Meredyth|date=1919|publisher=Oxford, Clarendon Press|others=Robarts - University of Toronto|page=190|author-link2=Stephen Edwardes}}</ref> పచ్చిక బయళ్ళు, గురుద్వారాలు కాకుండా కోటలో చాలా భాగం ప్రజలకు మూసివేయబడింది.<ref name=":19">{{Cite web|last=Sidhu|first=Puneetinder Kaur|date=15 June 2014|title=Forlorn fortifications|url=https://www.tribuneindia.com/2014/20140615/spectrum/main1.htm|access-date=23 December 2025|website=The Tribune}}</ref> ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} qaghbqsidzig8h059gaivg6wowu62hv 4907939 4907933 2026-07-18T19:00:27Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4907939 wikitext text/x-wiki '''గోవింద్గఢ్''' లేదా '''[[భటిండా]] కోట''' అని కూడా పిలువబడే '''కిలా ముబారక్''', భారతదేశంలోని పంజాబ్‌లోని భటిండా నగరం నడిబొడ్డున ఉన్న ఒక చారిత్రక స్మారక చిహ్నం.<ref>Hindustan times article [https://www.hindustantimes.com/chandigarh/bathinda-s-gobindgarh-fort-crumbling-poses-threat-to-visitors/story-8S6CneBKbLtPhAE4VgMV5J.html Bathinda’s Gobindgarh Fort crumbling, poses threat to visitors]</ref> ఇది జాతీయ ప్రాముఖ్యత కలిగిన స్మారక చిహ్నంగా గుర్తించబడింది, [[భారత పురాతత్వ సర్వేక్షణ|ఆర్కియాలజికల్ సర్వే ఆఫ్ ఇండియా]] నిర్వహించబడుతుంది.<ref>{{Cite web|title=Alphabetical List of Monuments – Punjab|url=http://121.242.207.115/asi.nic.in/alphabetical-list-of-monuments-punjab/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180625194401/http://121.242.207.115/asi.nic.in/alphabetical-list-of-monuments-punjab/|archive-date=25 June 2018|access-date=25 June 2018|website=[[Archaeological Survey of India]] - Chandigarh circle}}</ref> ఇది దాని ప్రస్తుత ప్రదేశంలో క్రీ. శ. 1100 నుండి 1200 వరకు ఉనికిలో ఉంది, భారతదేశంలో మిగిలి ఉన్న పురాతన కోట. ఇక్కడే [[ఢిల్లీ]] సింహాసనాన్ని అధిష్టించిన మొదటి మహిళ [[రజియా సుల్తానా|రజియా సుల్తాన్]], ఆమె ఓటమి తరువాత ఖైదు చేయబడి, సింహాసనం నుండి తొలగించబడింది.<ref name=":0">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/queen-razia-sultanas-story-crumbles-in-bathinda-fort/articleshow/58887331.cms|title=Queen Razia Sultana's story crumbles in Bathinda fort|date=29 May 2017|work=[[The Times of India]]|access-date=25 June 2018}}</ref> ఈ కోటలోని ఇటుకలు ఉత్తర భారతదేశం/బాక్ట్రియాపై [[కనిష్కుడు|కనిష్క]] చక్రవర్తి పాలించిన కుషాణుల కాలం నాటివి. రాజా దాబ్, చక్రవర్తి [[కనిష్కుడు|కనిష్క]] కలిసి ఈ కోటను నిర్మించినట్లు భావిస్తున్నారు.<ref>{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/punjab/bathinda-fort-heading-towards-collapse-cries-for-renovation/story-Q1KNUJbt7SAm6fQarh621N.html|title=Bathinda fort heading towards collapse, cries for renovation|last=Bathinda fort heading towards collapse, cries for renovation|date=4 November 2014|work=[[Hindustan Times]]|access-date=25 June 2018}}</ref> 10వ శతాబ్దం చివరి భాగంలో కిలా ముబారక్ హిందూ షాహి రాజవంశం పాలకుడు జయపాల పాలనలో ఉండేది.<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/oxfordhistoryofi00smituoft|title=The Oxford history of India, from the earliest times to the end of 1911|last=Smith|first=Vincent Arthur|last2=Edwardes|first2=Stephen Meredyth|date=1919|publisher=Oxford, Clarendon Press|others=Robarts - University of Toronto|page=190|author-link2=Stephen Edwardes}}</ref> పచ్చిక బయళ్ళు, గురుద్వారాలు కాకుండా కోటలో చాలా భాగం ప్రజలకు మూసివేయబడింది.<ref name=":19">{{Cite web|last=Sidhu|first=Puneetinder Kaur|date=15 June 2014|title=Forlorn fortifications|url=https://www.tribuneindia.com/2014/20140615/spectrum/main1.htm|access-date=23 December 2025|website=The Tribune}}</ref> ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} f51g4mrclt31f6cvkir9oy5748529ev 1 503268 4907934 2026-07-18T18:54:14Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4907934 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 0 503269 4907936 2026-07-18T18:58:35Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with ''''అగం కువాన్''' (అగమ్య బావి) భారతదేశంలోని [[బీహార్]] [[పాట్నా]] ఉన్న ఒక పురాతన బావి, పురావస్తు ప్రదేశం. ఇది [[మౌర్య సామ్రాజ్యం|మౌర్య చక్రవర్తి]] అశోకుడి కాలం (క్రీ. పూ. 1) నాటిదని చెబుతా...' 4907936 wikitext text/x-wiki '''అగం కువాన్''' (అగమ్య బావి) భారతదేశంలోని [[బీహార్]] [[పాట్నా]] ఉన్న ఒక పురాతన బావి, పురావస్తు ప్రదేశం. ఇది [[మౌర్య సామ్రాజ్యం|మౌర్య చక్రవర్తి]] అశోకుడి కాలం (క్రీ. పూ. 1) నాటిదని చెబుతారు. ఇది వృత్తాకారంలో ఉంటుంది, దీని పైభాగంలోని 13 మీటర్ల (43 అడుగులు) వరకు ఇటుకలతోను , మిగిలిన 19 మీటర్ల (62 అడుగులు) వరకు చెక్క వలయాలతోను నిర్మించబడి ఉంది. భారతదేశం పురావస్తు సర్వే గుర్తించిన పురావస్తు ప్రదేశంలో అగం కువాన్ ఉంది, దీనికి ప్రక్కనే ఉన్న [[శీతలా దేవి|శీతలా]] దేవి ఆలయం కూడా ఉంది, ఇక్కడ [[శక్తి ఆరాధన|శక్తి]] దేవత శీతలా దేవిని పూజిస్తారు. ఈ ఆలయం లోపల [[సప్తమాత్రికలు|సప్తమాతృకుల]] పిండాలను (ఏడుగురు మాతృదేవతలను) పూజిస్తారు. [[మశూచి]], [[ఆటలమ్మ|చికెన్ పాక్స్]] ను నయం చేయడంలో ఉన్న నమ్మకానికి ఈ ఆలయం విస్తృతంగా గౌరవించబడుతుంది. == స్థానం == అగమ్ కువాన్ [[బీహార్]] [[భారతదేశ రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు|రాష్ట్రం]] పాట్నా శివార్లలోని పంచ పహాడి వెళ్లే మార్గంలో గుల్జార్‌బాగ్ రైల్వే స్టేషన్‌కు సమీపంలో ఉంది.<ref name="doa">{{Cite web|title=Agam Kuan|url=http://yac.bih.nic.in/Da-01.htm#AgamKuan|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303181914/http://yac.bih.nic.in/Da-01.htm#AgamKuan|archive-date=3 March 2016|access-date=15 September 2008|publisher=Directorate of Archaeology, Government of Bihar, official website}}</ref> ఇది పాట్నాకు తూర్పున, గుల్జార్‌బాగ్ స్టేషన్‌ నైరుతి దిశలో ఉంది.<ref name="Patna">{{Cite web|title=The Explorations and Excavations at Patna: Agamkuan, Khaaunia & Stone Trough|url=http://dc-patna.bih.nic.in/Brief_History/ExploExcav.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111944/http://dc-patna.bih.nic.in/Brief_History/ExploExcav.aspx|archive-date=2 April 2015|publisher=National Informatics Centre}}</ref> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} a3n6f0ui0y640j78x6rtmu9nk7mp067 4907937 4907936 2026-07-18T18:59:05Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[వర్గం:మౌర్య సామ్రాజ్యం]] ను చేర్చారు (హాట్‌కేట్ ఉపయోగించి) 4907937 wikitext text/x-wiki '''అగం కువాన్''' (అగమ్య బావి) భారతదేశంలోని [[బీహార్]] [[పాట్నా]] ఉన్న ఒక పురాతన బావి, పురావస్తు ప్రదేశం. ఇది [[మౌర్య సామ్రాజ్యం|మౌర్య చక్రవర్తి]] అశోకుడి కాలం (క్రీ. పూ. 1) నాటిదని చెబుతారు. ఇది వృత్తాకారంలో ఉంటుంది, దీని పైభాగంలోని 13 మీటర్ల (43 అడుగులు) వరకు ఇటుకలతోను , మిగిలిన 19 మీటర్ల (62 అడుగులు) వరకు చెక్క వలయాలతోను నిర్మించబడి ఉంది. భారతదేశం పురావస్తు సర్వే గుర్తించిన పురావస్తు ప్రదేశంలో అగం కువాన్ ఉంది, దీనికి ప్రక్కనే ఉన్న [[శీతలా దేవి|శీతలా]] దేవి ఆలయం కూడా ఉంది, ఇక్కడ [[శక్తి ఆరాధన|శక్తి]] దేవత శీతలా దేవిని పూజిస్తారు. ఈ ఆలయం లోపల [[సప్తమాత్రికలు|సప్తమాతృకుల]] పిండాలను (ఏడుగురు మాతృదేవతలను) పూజిస్తారు. [[మశూచి]], [[ఆటలమ్మ|చికెన్ పాక్స్]] ను నయం చేయడంలో ఉన్న నమ్మకానికి ఈ ఆలయం విస్తృతంగా గౌరవించబడుతుంది. == స్థానం == అగమ్ కువాన్ [[బీహార్]] [[భారతదేశ రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు|రాష్ట్రం]] పాట్నా శివార్లలోని పంచ పహాడి వెళ్లే మార్గంలో గుల్జార్‌బాగ్ రైల్వే స్టేషన్‌కు సమీపంలో ఉంది.<ref name="doa">{{Cite web|title=Agam Kuan|url=http://yac.bih.nic.in/Da-01.htm#AgamKuan|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303181914/http://yac.bih.nic.in/Da-01.htm#AgamKuan|archive-date=3 March 2016|access-date=15 September 2008|publisher=Directorate of Archaeology, Government of Bihar, official website}}</ref> ఇది పాట్నాకు తూర్పున, గుల్జార్‌బాగ్ స్టేషన్‌ నైరుతి దిశలో ఉంది.<ref name="Patna">{{Cite web|title=The Explorations and Excavations at Patna: Agamkuan, Khaaunia & Stone Trough|url=http://dc-patna.bih.nic.in/Brief_History/ExploExcav.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402111944/http://dc-patna.bih.nic.in/Brief_History/ExploExcav.aspx|archive-date=2 April 2015|publisher=National Informatics Centre}}</ref> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:మౌర్య సామ్రాజ్యం]] 2pi292dbyvfk5feugdfwh8bnwofoupv 1 503270 4907938 2026-07-18T18:59:35Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4907938 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 0 503271 4907942 2026-07-18T19:03:08Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with ' '''తమిళులలో బౌద్ధమతం''' చారిత్రాత్మకంగా భారతదేశం, [[శ్రీలంక]] [[తమిళకం]] ప్రాంతంలో కనుగొనబడింది.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=CvetN2VyrKcC|title=Imagining a Place for Buddhism: Literary Culture and Religious Community in Tamil-Speaking South India|last=Monius|first=Anne|date=2001|publishe...' 4907942 wikitext text/x-wiki '''తమిళులలో బౌద్ధమతం''' చారిత్రాత్మకంగా భారతదేశం, [[శ్రీలంక]] [[తమిళకం]] ప్రాంతంలో కనుగొనబడింది.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=CvetN2VyrKcC|title=Imagining a Place for Buddhism: Literary Culture and Religious Community in Tamil-Speaking South India|last=Monius|first=Anne|date=2001|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-803206-9}}</ref> == భారతదేశం == === మూలం === కాకప్పట్టినం పట్టణం వారసత్వం క్రీస్తుపూర్వం 3వ శతాబ్దానికి చెందిన బర్మీస్ చారిత్రక గ్రంథంలో కనుగొనబడింది, అశోక రాజు నిర్మించిన బుద్ధ విహారానికి ఆధారాలను ఇస్తుంది. క్రీ పూ 2 వ శతాబ్దానికి చెందిన శ్రీలంకలోని [[అనురాధపురం|అనురాధపుర]] నుండి వచ్చిన ఒక శాసనం బౌద్ధ సంస్థతో తమిళ వ్యాపారుల అనుబంధాన్ని నమోదు చేస్తుంది.<ref>{{Cite web|last=Duraiswamy|first=Dayalan|title=Role of Archaeology on Maritime Buddhism|url=https://www.academia.edu/19992743|language=en}}</ref> 4వ-5వ శతాబ్దపు బౌద్ధ మఠం పురాతన శిధిలాలు, ఒక బుద్ధ విగ్రహం, ఒక బుద్ధపద (బుద్ధుని పాదముద్ర) పురాతన నగరంలోని మరొక విభాగంలో, ఇప్పుడు [[Pallavaram|పల్లవనేశ్వరం]] కనుగొనబడ్డాయి.<ref>{{Cite paper|title=Marine archaeological explorations of Tranquebar-Poompuhar region on Tamil Nadu coast|url=https://drs.nio.res.in/drs/bitstream/handle/2264/3295/Mar_Archaeol_2_5.pdf}}</ref> నాగపట్టణం క్రీ. శ. 4వ-5వ శతాబ్దపు బౌద్ధ కేంద్రంగా ఉండేది. దీని [[స్తూపం|స్థూపం]] ఈ యుగానికి చెందినది. తెలియని తేదీ నాటికి బౌద్ధమతం ఈ నగరం నుండి అదృశ్యమైంది, కానీ 9వ శతాబ్దం నాటికి పునరుద్ధరించబడింది.(హెచ్‌పి రే, ది విండ్స్ ఆఫ్ చేంజ్, ఢిల్లీ 1994, పే. &nbsp;142), ది విండ్స్ ఆఫ్ చేంజ్, ఢిల్లీ 1994, పేజీ 142:11వ శతాబ్దంలో, చూడామణి విహారాన్ని జావానీస్ రాజు శ్రీ విజయ సులమానివర్మన్ [[మొదటి రాజరాజ చోళుడు|మొదటి రాజా చోళ]] పోషణతో నిర్మించారు.<ref name="history">{{Cite web|title=Ancient ports and maritime trade centres in Tamilnadu and their significance|url=http://www.nio.org/past_events/archaeology/sridhar.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070208135309/http://www.nio.org/past_events/archaeology/sridhar.pdf|archive-date=8 February 2007|access-date=2006-10-16}}</ref> కులోత్తుంగచోళ "అనిమంగళం రాగి ఫలకం" "కాసిబా థెరా" [బౌద్ధ సన్యాసి] 6వ శతాబ్దంలో "నాగనాడు" బౌద్ధ సన్యాసుల సహాయంతో బౌద్ధ ఆలయాన్ని పునరుద్ధరించాడని పేర్కొంది. ఈ "నగర్ అన్నం విహార్" తరువాత "నాగనానవిగర్" గా పిలువబడింది. 15వ శతాబ్దం వరకు బౌద్ధమతం అభివృద్ధి చెందింది, విహార భవనాలు 18వ శతాబ్దం వరకూ కొనసాగాయి. [[కాంచీపురం]] [[దక్షిణ భారతదేశం]] పురాతన నగరాల్లో ఒకటి, తమిళ, సంస్కృత, [[పాళీ భాష|పాలి]] భాషలకు అభ్యాస నగరంగా ఉండేది, దీనిని [[హ్యూయెన్ త్సాంగ్|జువాన్జాంగ్]] సందర్శించాడని నమ్ముతారు. ఆయన 7వ శతాబ్దంలో ఈ నగరాన్ని సందర్శించి, ఈ నగరం 6 మైళ్ల చుట్టుకొలతలో ఉందని, ఇక్కడి ప్రజలు ధైర్యం, భక్తి, అలాగే న్యాయం పట్ల ప్రేమ, విద్య పట్ల ఆరాధనకు ప్రసిద్ధి చెందారని చెప్పారు. [[గౌతమ బుద్ధుడు]] ఈ ప్రదేశాన్ని సందర్శించినట్లు ఆయన నమోదు చేశారు. 4వ శతాబ్దం నుండి 9వ శతాబ్దం వరకు [[పల్లవులు|పల్లవ రాజవంశం]] పాలనలో [[కాంచీపురం]] ప్రసిద్ధి చెందింది. ఈ నగరం పల్లవుల రాజధానిగా పనిచేసింది, తెలిసిన అనేక దేవాలయాలు వారి పాలనలో నిర్మించబడ్డాయి. తమిళ సంప్రదాయం ప్రకారం, [[జెన్]] వ్యవస్థాపకుడు [[బోధిధర్మ]] ఇక్కడ జన్మించాడు.{{Sfn|Kambe|2008}} clv9vujrv6qxm0crir4nn8214bx4naq 4907943 4907942 2026-07-18T19:04:34Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[వర్గం:ఆగ్నేయాసియా చరిత్ర]] ను చేర్చారు (హాట్‌కేట్ ఉపయోగించి) 4907943 wikitext text/x-wiki '''తమిళులలో బౌద్ధమతం''' చారిత్రాత్మకంగా భారతదేశం, [[శ్రీలంక]] [[తమిళకం]] ప్రాంతంలో కనుగొనబడింది.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=CvetN2VyrKcC|title=Imagining a Place for Buddhism: Literary Culture and Religious Community in Tamil-Speaking South India|last=Monius|first=Anne|date=2001|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-803206-9}}</ref> == భారతదేశం == === మూలం === కాకప్పట్టినం పట్టణం వారసత్వం క్రీస్తుపూర్వం 3వ శతాబ్దానికి చెందిన బర్మీస్ చారిత్రక గ్రంథంలో కనుగొనబడింది, అశోక రాజు నిర్మించిన బుద్ధ విహారానికి ఆధారాలను ఇస్తుంది. క్రీ పూ 2 వ శతాబ్దానికి చెందిన శ్రీలంకలోని [[అనురాధపురం|అనురాధపుర]] నుండి వచ్చిన ఒక శాసనం బౌద్ధ సంస్థతో తమిళ వ్యాపారుల అనుబంధాన్ని నమోదు చేస్తుంది.<ref>{{Cite web|last=Duraiswamy|first=Dayalan|title=Role of Archaeology on Maritime Buddhism|url=https://www.academia.edu/19992743|language=en}}</ref> 4వ-5వ శతాబ్దపు బౌద్ధ మఠం పురాతన శిధిలాలు, ఒక బుద్ధ విగ్రహం, ఒక బుద్ధపద (బుద్ధుని పాదముద్ర) పురాతన నగరంలోని మరొక విభాగంలో, ఇప్పుడు [[Pallavaram|పల్లవనేశ్వరం]] కనుగొనబడ్డాయి.<ref>{{Cite paper|title=Marine archaeological explorations of Tranquebar-Poompuhar region on Tamil Nadu coast|url=https://drs.nio.res.in/drs/bitstream/handle/2264/3295/Mar_Archaeol_2_5.pdf}}</ref> నాగపట్టణం క్రీ. శ. 4వ-5వ శతాబ్దపు బౌద్ధ కేంద్రంగా ఉండేది. దీని [[స్తూపం|స్థూపం]] ఈ యుగానికి చెందినది. తెలియని తేదీ నాటికి బౌద్ధమతం ఈ నగరం నుండి అదృశ్యమైంది, కానీ 9వ శతాబ్దం నాటికి పునరుద్ధరించబడింది.(హెచ్‌పి రే, ది విండ్స్ ఆఫ్ చేంజ్, ఢిల్లీ 1994, పే. &nbsp;142), ది విండ్స్ ఆఫ్ చేంజ్, ఢిల్లీ 1994, పేజీ 142:11వ శతాబ్దంలో, చూడామణి విహారాన్ని జావానీస్ రాజు శ్రీ విజయ సులమానివర్మన్ [[మొదటి రాజరాజ చోళుడు|మొదటి రాజా చోళ]] పోషణతో నిర్మించారు.<ref name="history">{{Cite web|title=Ancient ports and maritime trade centres in Tamilnadu and their significance|url=http://www.nio.org/past_events/archaeology/sridhar.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070208135309/http://www.nio.org/past_events/archaeology/sridhar.pdf|archive-date=8 February 2007|access-date=2006-10-16}}</ref> కులోత్తుంగచోళ "అనిమంగళం రాగి ఫలకం" "కాసిబా థెరా" [బౌద్ధ సన్యాసి] 6వ శతాబ్దంలో "నాగనాడు" బౌద్ధ సన్యాసుల సహాయంతో బౌద్ధ ఆలయాన్ని పునరుద్ధరించాడని పేర్కొంది. ఈ "నగర్ అన్నం విహార్" తరువాత "నాగనానవిగర్" గా పిలువబడింది. 15వ శతాబ్దం వరకు బౌద్ధమతం అభివృద్ధి చెందింది, విహార భవనాలు 18వ శతాబ్దం వరకూ కొనసాగాయి. [[కాంచీపురం]] [[దక్షిణ భారతదేశం]] పురాతన నగరాల్లో ఒకటి, తమిళ, సంస్కృత, [[పాళీ భాష|పాలి]] భాషలకు అభ్యాస నగరంగా ఉండేది, దీనిని [[హ్యూయెన్ త్సాంగ్|జువాన్జాంగ్]] సందర్శించాడని నమ్ముతారు. ఆయన 7వ శతాబ్దంలో ఈ నగరాన్ని సందర్శించి, ఈ నగరం 6 మైళ్ల చుట్టుకొలతలో ఉందని, ఇక్కడి ప్రజలు ధైర్యం, భక్తి, అలాగే న్యాయం పట్ల ప్రేమ, విద్య పట్ల ఆరాధనకు ప్రసిద్ధి చెందారని చెప్పారు. [[గౌతమ బుద్ధుడు]] ఈ ప్రదేశాన్ని సందర్శించినట్లు ఆయన నమోదు చేశారు. 4వ శతాబ్దం నుండి 9వ శతాబ్దం వరకు [[పల్లవులు|పల్లవ రాజవంశం]] పాలనలో [[కాంచీపురం]] ప్రసిద్ధి చెందింది. ఈ నగరం పల్లవుల రాజధానిగా పనిచేసింది, తెలిసిన అనేక దేవాలయాలు వారి పాలనలో నిర్మించబడ్డాయి. తమిళ సంప్రదాయం ప్రకారం, [[జెన్]] వ్యవస్థాపకుడు [[బోధిధర్మ]] ఇక్కడ జన్మించాడు.{{Sfn|Kambe|2008}} [[వర్గం:ఆగ్నేయాసియా చరిత్ర]] te8wm0k0kpp06mpdwhi4draoe4mafo1 4907944 4907943 2026-07-18T19:04:46Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 4907944 wikitext text/x-wiki '''తమిళులలో బౌద్ధమతం''' చారిత్రాత్మకంగా భారతదేశం, [[శ్రీలంక]] [[తమిళకం]] ప్రాంతంలో కనుగొనబడింది.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=CvetN2VyrKcC|title=Imagining a Place for Buddhism: Literary Culture and Religious Community in Tamil-Speaking South India|last=Monius|first=Anne|date=2001|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-803206-9}}</ref> == భారతదేశం == === మూలం === కాకప్పట్టినం పట్టణం వారసత్వం క్రీస్తుపూర్వం 3వ శతాబ్దానికి చెందిన బర్మీస్ చారిత్రక గ్రంథంలో కనుగొనబడింది, అశోక రాజు నిర్మించిన బుద్ధ విహారానికి ఆధారాలను ఇస్తుంది. క్రీ పూ 2 వ శతాబ్దానికి చెందిన శ్రీలంకలోని [[అనురాధపురం|అనురాధపుర]] నుండి వచ్చిన ఒక శాసనం బౌద్ధ సంస్థతో తమిళ వ్యాపారుల అనుబంధాన్ని నమోదు చేస్తుంది.<ref>{{Cite web|last=Duraiswamy|first=Dayalan|title=Role of Archaeology on Maritime Buddhism|url=https://www.academia.edu/19992743|language=en}}</ref> 4వ-5వ శతాబ్దపు బౌద్ధ మఠం పురాతన శిధిలాలు, ఒక బుద్ధ విగ్రహం, ఒక బుద్ధపద (బుద్ధుని పాదముద్ర) పురాతన నగరంలోని మరొక విభాగంలో, ఇప్పుడు [[Pallavaram|పల్లవనేశ్వరం]] కనుగొనబడ్డాయి.<ref>{{Cite paper|title=Marine archaeological explorations of Tranquebar-Poompuhar region on Tamil Nadu coast|url=https://drs.nio.res.in/drs/bitstream/handle/2264/3295/Mar_Archaeol_2_5.pdf}}</ref> నాగపట్టణం క్రీ. శ. 4వ-5వ శతాబ్దపు బౌద్ధ కేంద్రంగా ఉండేది. దీని [[స్తూపం|స్థూపం]] ఈ యుగానికి చెందినది. తెలియని తేదీ నాటికి బౌద్ధమతం ఈ నగరం నుండి అదృశ్యమైంది, కానీ 9వ శతాబ్దం నాటికి పునరుద్ధరించబడింది.(హెచ్‌పి రే, ది విండ్స్ ఆఫ్ చేంజ్, ఢిల్లీ 1994, పే. &nbsp;142), ది విండ్స్ ఆఫ్ చేంజ్, ఢిల్లీ 1994, పేజీ 142:11వ శతాబ్దంలో, చూడామణి విహారాన్ని జావానీస్ రాజు శ్రీ విజయ సులమానివర్మన్ [[మొదటి రాజరాజ చోళుడు|మొదటి రాజా చోళ]] పోషణతో నిర్మించారు.<ref name="history">{{Cite web|title=Ancient ports and maritime trade centres in Tamilnadu and their significance|url=http://www.nio.org/past_events/archaeology/sridhar.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070208135309/http://www.nio.org/past_events/archaeology/sridhar.pdf|archive-date=8 February 2007|access-date=2006-10-16}}</ref> కులోత్తుంగచోళ "అనిమంగళం రాగి ఫలకం" "కాసిబా థెరా" [బౌద్ధ సన్యాసి] 6వ శతాబ్దంలో "నాగనాడు" బౌద్ధ సన్యాసుల సహాయంతో బౌద్ధ ఆలయాన్ని పునరుద్ధరించాడని పేర్కొంది. ఈ "నగర్ అన్నం విహార్" తరువాత "నాగనానవిగర్" గా పిలువబడింది. 15వ శతాబ్దం వరకు బౌద్ధమతం అభివృద్ధి చెందింది, విహార భవనాలు 18వ శతాబ్దం వరకూ కొనసాగాయి. [[కాంచీపురం]] [[దక్షిణ భారతదేశం]] పురాతన నగరాల్లో ఒకటి, తమిళ, సంస్కృత, [[పాళీ భాష|పాలి]] భాషలకు అభ్యాస నగరంగా ఉండేది, దీనిని [[హ్యూయెన్ త్సాంగ్|జువాన్జాంగ్]] సందర్శించాడని నమ్ముతారు. ఆయన 7వ శతాబ్దంలో ఈ నగరాన్ని సందర్శించి, ఈ నగరం 6 మైళ్ల చుట్టుకొలతలో ఉందని, ఇక్కడి ప్రజలు ధైర్యం, భక్తి, అలాగే న్యాయం పట్ల ప్రేమ, విద్య పట్ల ఆరాధనకు ప్రసిద్ధి చెందారని చెప్పారు. [[గౌతమ బుద్ధుడు]] ఈ ప్రదేశాన్ని సందర్శించినట్లు ఆయన నమోదు చేశారు. 4వ శతాబ్దం నుండి 9వ శతాబ్దం వరకు [[పల్లవులు|పల్లవ రాజవంశం]] పాలనలో [[కాంచీపురం]] ప్రసిద్ధి చెందింది. ఈ నగరం పల్లవుల రాజధానిగా పనిచేసింది, తెలిసిన అనేక దేవాలయాలు వారి పాలనలో నిర్మించబడ్డాయి. తమిళ సంప్రదాయం ప్రకారం, [[జెన్]] వ్యవస్థాపకుడు [[బోధిధర్మ]] ఇక్కడ జన్మించాడు.{{Sfn|Kambe|2008}} ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:ఆగ్నేయాసియా చరిత్ర]] pw64fggyuoy124ek07gjcurvdb2e6u9 1 503272 4907945 2026-07-18T19:04:59Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4907945 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 0 503273 4907946 2026-07-18T19:06:09Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '{{Infobox film | name = అమ్రపాలి | image = Amrapali.jpg | alt = | caption = | director = లేఖ్ టాండన్ | producer = ఎఫ్‌సి మెహ్రా | writer = '''కథ & స్క్రీన్ ప్లే''': ఓంకార్ సాహిబ్<br />'''మాటలు:'''అర్జున్ దేవ్ రష్క్<br />బల్బీర్ స...' 4907946 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = అమ్రపాలి | image = Amrapali.jpg | alt = | caption = | director = లేఖ్ టాండన్ | producer = ఎఫ్‌సి మెహ్రా | writer = '''కథ & స్క్రీన్ ప్లే''': ఓంకార్ సాహిబ్<br />'''మాటలు:'''అర్జున్ దేవ్ రష్క్<br />బల్బీర్ సింగ్ (అదనపు మాటలు) | starring = [[సునీల్ దత్]]<br />[[వైజయంతిమాల]]<br />ప్రేమ్ నాథ్ | music = [[శంకర్–జైకిషన్]] | cinematography = ద్వారకా దివేచా | editing = ప్రాణ్ మెహ్రా | studio =ఈగిల్ ఫిల్మ్స్<ref>{{cite web|title=Office Office maker passes away |url=http://www.screenindia.com/news/Office-Office-maker-passes-away/342960/ |archive-url=https://archive.today/20120910193810/http://www.screenindia.com/news/Office-Office-maker-passes-away/342960/ |url-status=dead |archive-date=10 September 2012 |date=31 July 2008 |publisher= Screen }}</ref> | distributor = | released = {{Film date|1966|09|11|df=yes}}<!-- {{start date|df=yes|YYYY|MM|DD}} --> | runtime = | country = [[భారతదేశం]] | language = [[హిందీ]] | budget = | gross = }} ఆమ్రపాలి 1966లో విడుదలైన చారిత్రక హిందీ సినిమా. [[సునీల్ దత్]], [[వైజయంతిమాల|వైజయంతీమాల]] ప్రధాన పాత్రలు పోషించగా లేఖ్ టాండన్ దర్శకత్వం వహించిన ఈ సినిమాకి [[శంకర్–జైకిషన్]] సంగీతం స్వరపరిచారు. ఇది అమ్ర[[పాళీ భాష|పాలి]] ([[ఆమ్రపాలి|అంబాపాలి]]) నాగర్వధు (ప్రస్తుత [[బీహార్]] [[వైశాలి (ప్రాచీన నగరం)|వైశాలి]] చెందిన రాజ వేశ్య, క్రీపూ 500 లో పురాతన భారతదేశంలోని లిచ్ఛవి రిపబ్లిక్ రాజధాని, ఆమెతో ప్రేమలో పడే [[మగధ సామ్రాజ్యం]] [[హర్యంకా రాజవంశం|హర్యాంక చక్రవర్తి]] అజాతశత్రు జీవితం ఆధారంగా రూపొందించబడింది. ఆమెను పొందడానికి అతను వైశాలిని నాశనం చేసినప్పటికీ, ఈ మధ్యకాలంలో గౌతమ బుద్ధుడితో ఆమె ఎన్‌కౌంటర్ ద్వారా ఆమె రూపాంతరం చెందింది, ఆమె అతని శిష్యురాలిగా, అర్హంతురాలిగా మారింది. ఆమె కథ పాత పాలి గ్రంథాలలో బౌద్ధ సంప్రదాయాలలో ప్రస్తావించబడింది.<ref>[https://web.archive.org/web/20090429004610/http://www.bihar.ws/info/Districts-of-Bihar/History-of-Vaishali.html History of Vaishali]</ref><ref>[http://www.palikanon.com/english/pali_names/am/ambapaalii.htm Ambapālī (Ambapālikā) in Buddhist Dictionary of Pali names]</ref> ఈ సినిమా 39వ అకాడమీ అవార్డులలో ఉత్తమ విదేశీ భాషా చిత్రం భారతీయ ప్రవేశంగా ఎంపిక చేయబడింది, కానీ నామినీగా అంగీకరించబడలేదు.<ref>Margaret Herrick Library, Academy of Motion Picture Arts and Sciences</ref> ఈ సినిమా వాణిజ్యపరంగా విజయం సాధించకపోయినప్పటికీ, కాలక్రమేణా దాని కీర్తి పెరిగింది ఇది ఇప్పుడు హిందీ సినిమాలో ఒక క్లాసిక్‌గా పరిగణించబడుతుంది. ఇది నాటకీయ యుద్ధ సన్నివేశాలు, [[భాను అథియా|భాను అథైయా]] విలక్షణమైన దుస్తులు, బలమైన యుద్ధ వ్యతిరేక భావాలకు గుర్తుండిపోతుంది.<ref>{{Cite web|date=3 February 2006|title=V.K.MURTHY: Lens and Sensibility|url=http://www.screenindia.com/old/fullstory.php?content_id=11896|website=[[Screen (magazine)|Screen]]}}</ref><ref>{{Cite web|date=29 March 2002|title=Are they calling the shots?|url=http://www.screenindia.com/old/20020329/fcover.html|website=[[Screen (magazine)|Screen]]}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/arts/article113444.ece|title=Clothes maketh the film|date=25 February 2010|work=[[The Hindu]]}}</ref><ref>[http://www.rediff.com/movies/2004/mar/04corner.htm What if Amrapali were remade today?]</ref> ఈ సినిమా హక్కులు షారుఖ్ ఖాన్ రెడ్ చిల్లీస్ ఎంటర్‌టైన్‌మెంట్ యాజమాన్యంలో ఉన్నాయి. == కథ == పదేపదే విజయాలు సాధించినప్పటికీ, విజయం కోసం అతని ఆకలి తీరలేదు, [[మగధ సామ్రాజ్యం|మగధ]] చెందిన మహారాజా (గొప్ప రాజు అజాతశత్రు ([[సునీల్ దత్]]) తన విజయ పరంపరను కొనసాగించాలని కోరుకుంటారు, ఎందుకంటే విజయం సాధించలేని ఏకైక నగరం [[వైశాలి (ప్రాచీన నగరం)|వైశాలి]]. అతని [[జ్యోతిషం|జ్యోతిష్కులు]] అతనిని ముందే హెచ్చరిస్తారు-అతని సేనాపతి (జనరల్) (ప్రేమ్ నాథ్) అతని సైన్యం అలసిపోయిందని, విశ్రాంతి తీసుకోవాల్సిన అవసరం ఉందని హెచ్చరించాడు-అతని సొంత తల్లి అతన్ని ఏ యుద్ధంలో పాల్గొననివ్వడానికి నిరాకరిస్తుంది-కాని అతను ఎవరి మాట వినడానికి నిరాకరిస్తాడు, యుద్ధానికి తొందరపడతాడు-ఇది వైశాలి సైన్యం చేతిలో తదుపరి ఓటమికి దారితీస్తుంది. గాయపడి, ఓడిపోయి, శత్రువు సైనికుల నుండి పారిపోతున్న అజాతశత్రు వైశాలి సైనికుడి ముసుగులో [[ఆమ్రపాలి]] ([[వైజయంతిమాల|వైజయంతీమాల]]) అనే మహిళతో ఆశ్రయం పొందుతాడు. ఆమె అతన్ని తిరిగి ఆరోగ్యంగా చూసుకుంటుంది, కానీ అతను మగధ్ యొక్క అజాతశత్రు అని ఆమ్రపాలికి తెలియదు, అయినప్పటికీ వారు ఒకరినొకరు ప్రేమించుకుంటారు. అజాతశత్రు సేనాపతి బాదభద్ర సింగ్ (కె. ఎన్. సింగ్) లో ఒక మిత్రుడిని కనుగొంటాడు, ఇద్దరూ వైశాలికి వ్యతిరేకంగా కుట్ర చేయడం ప్రారంభిస్తారు-ఈసారి సైనికుల సంఖ్యను తగ్గించడం ద్వారా, వారిని మద్యానికి బానిస చేయడం, పేలవమైన శిక్షణా పద్ధతులు, తక్కువ వేతనం-తద్వారా వారి మనోస్థైర్యాన్ని తగ్గించి, మగధకు సులభమైన విజయానికి మార్గం సుగమం చేస్తుంది. నృత్య పోటీలో గెలిచిన ఆమ్రపాలి, రాజ్నార్థకి (వైశాలి ప్రభుత్వ నృత్య కళాకారిణి) గా పట్టాభిషేకం చేయబడుతుంది. ఆమె నిజమైన దేశభక్తురాలిగా అందరికీ తెలుసు. ఒక రోజు, తాను ప్రేమిస్తున్న సైనికుడు మరెవరో కాదని, అజాతశత్రువు అని తెలుసుకుంటుంది. నిజమైన దేశభక్తురాలిగా, ఆమె అతనితో అన్ని సంబంధాలను తెంచుకుని, తనను మళ్లీ చూడవద్దని చెబుతుంది. హృదయ విదారక స్థితిలో ఉన్న ఆమె, తాను రాజ్నార్థకి పదవిని విడిచిపెట్టాలనుకుంటున్నానని వైశాలి పాలకుడికి చెబుతుంది. కోర్టు సభ్యులు ఆమెపై ఒత్తిడి తెచ్చి, ఆమె అజాతశత్రు తో ప్రేమలో పడిందని ప్రతి ఒక్కరూ తెలుసుకుని ఆమెను దేశద్రోహిగా ప్రకటిస్తారు. వైశాలి పాలకుడు పౌర్ణమి రాత్రి ఆమెను ఉరితీయమని ఆదేశిస్తూ చెరసాలలో ఆమెకు జీవిత ఖైదు విధిస్తాడు. ఇది విని ఆగ్రహానికి గురైన అజాతశత్రు తన సైన్యాన్ని సమీకరించి, వైశాలి ప్రజలను భయభ్రాంతులకు గురిచేసి, నగరాన్ని కాల్చివేసి, దానిలోని దాదాపు ప్రతి ఒక్కరినీ చంపుతాడు. అప్పుడు అతను తన ప్రియురాలిని నేలమాళిగల నుండి విడిపించడానికి పరుగెత్తతాడు. అతను ఆమెను విడిపిస్తాడు-కానీ అది అదే ఆమ్రపాలి కాదు-ఈ ఆమ్రపాలి చాలా భిన్నంగా ఉంటుంది, ఆమె విజేత ప్రేమికుడి సమక్షంలో ఉండటం అస్సలు థ్రిల్డ్ కాదు. ఆమెను అతను యుద్ధభూమికి తీసుకువెళతాడు, ఆమెను పొందడానికి అతను చంపిన ప్రతి ఒక్కరినీ చూపిస్తాడు. ఇంత రక్తపాతం చూసి ఆమె భయపడుతుంది. ఆమె ఇకపై ఇలా జీవించలేనని చెప్పి తనను తాను గౌతమ బుద్ధుడికి ([[నరేంద్ర నాథ్]]) అప్పగించుకుంటుంది. అజాతశత్రు కూడా ఆమెను అనుసరించి లొంగిపోతాడు. == నటీనటులు == * [[సునీల్ దత్]]-అజాతశత్రు * [[వైజయంతిమాల|వైజయంతీమాల]]-[[ఆమ్రపాలి]] * ప్రేమ్ నాథ్-మగధ సేనాపతి వీర్ * బిపిన్ గుప్తా-[[వైశాలి (ప్రాచీన నగరం)|వైశాలి]] * [[గజానన్ జాగిర్దార్|గజానన్ జాగీర్దార్]]-కుల్పతి మహానం * కె. ఎన్. సింగ్-సేనాపతి బలభద్ర సింగ్ * [[మాధవి]]-రాజ్ నర్తకి * మృదులా రాణి-రాజమాత (ఆజాత్ షత్రు తల్లి) * [[సులోచన (నటి)|రూబీ మైయర్స్]]-వైశాలి ప్రథమ మహిళ * [[నరేంద్ర నాథ్]]- [[గౌతమ బుద్ధుడు]] * బాబూరావు పెందార్కర్-వైశాలి గణ ముఖ్య సలహాదారు (నీల్ గగన్ కీ పాటలో) * [[బేలా బోస్]]-వైశాలి గ్రామ అమ్మాయి * జుల్ వెల్లాని-సోమ్, కుల్పతి కుమారుడు * రణధీర్ * నజీర్ కాశ్మీరీ * కేశవ్ రాణా-వైశాలి సైనికుడు * [[గోపీకృష్ణ (నాట్యాచార్యుడు)|గోపీ కృష్ణ]]-వేడుక నృత్యంలో ప్రధాన నర్తకుడు == సంగీతం == ఈ సినిమాలోని మరో ముఖ్యాంశం [[శంకర్–జైకిషన్|శంకర్ జైకిషన్]] ద్వయం సంగీతం, అప్పుడు వారి కెరీర్ శిఖరాగ్రంలో, వారు నాలుగు పాటలలో అత్యంత సంయమనంతో కూడిన ఇంకా పూర్తిగా భారతీయ శాస్త్రీయ సంగీత-ఆధారిత సంగీతాన్ని అందించారు, ఇది ఆ యుగంలో చాలా తక్కువ పాటలు ఉన్న పీరియడ్ సినిమాలో మరొక అరుదైనది. అన్ని పాటలను [[లతా మంగేష్కర్]] పాడారు, ఆమె కెరీర్‌లోని కొన్ని అత్యుత్తమ గీతాలు కూడా ఇందులో ఉన్నాయి, వాటిలో "తుమ్హే యాద్ కర్తే కర్తే", "నీల్ గగన్ కి ఛావో మే" మరియు "జావో రే జోగీ" వంటివి ఉన్నాయి.<ref>{{Cite web|date=22 March 2010|title=MUSIC DIRECTOR: Down Melody Lane|url=http://www.screenindia.com/old/print.php?content_id=9041|publisher=[[Screen (magazine)|Screen]]}}</ref> === ట్రాక్ జాబితా === {| class="wikitable" style="font-size:95%;" !# !పేరు !గాయకుడు (లు) !పాటల రచయితలు |- |1 |"జో రే" |[[లతా మంగేష్కర్]] |[[శైలేంద్ర]] |- |2 |"తుమ్హేన్ యాద్ కార్తే కార్తే" |[[లతా మంగేష్కర్]] |[[శైలేంద్ర]] |- |3 |"నీల్ గగన్ కీ ఛావోన్ మే" |[[లతా మంగేష్కర్]] |హస్రత్ జైపురి |- |4 |"తడప్ యే దిన్ రాత్ కీ" |[[లతా మంగేష్కర్]] |[[శైలేంద్ర]] |- |5 |"నాచో గావో నాచో ధూమ్ మచావో" |[[లతా మంగేష్కర్]] |[[శైలేంద్ర]] |} == ప్రజాదరణ పొందిన సంస్కృతిలో == ఈ సినిమా నుండి ఒక సన్నివేశం ''[[ఓం శాంతి ఓం]]'' (2007) సినిమాలో ''ధూమ్ తానా'' పాట వీడియోలో ఉపయోగించబడింది, ఇందులో [[దీపికా పడుకోణె|దీపికా పదుకొనే,]] వైజయంతీమాల ఆమ్రపాలిగా నృత్యం చేసింది. దీపిక 1970ల నాటి నటి పాత్రను పోషిస్తున్నందున, ఆ ఫ్రేమ్‌ల నుండి అమరపాలిని డిజిటల్‌గా తొలగించారు.<ref>{{Cite web|date=23 November 2007|title=Magical music video|url=http://www.screenindia.com/old/fullstory.php?content_id=18003|publisher=[[Screen (magazine)|Screen]]}}</ref> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} ==బయటి లింకులు== * {{IMDb title|0060104}} n8sarbnolbydwh19rxb9i1au67a7vmz 4907947 4907946 2026-07-18T19:06:24Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[వర్గం:హిందీ సినిమా]] ను చేర్చారు (హాట్‌కేట్ ఉపయోగించి) 4907947 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = అమ్రపాలి | image = Amrapali.jpg | alt = | caption = | director = లేఖ్ టాండన్ | producer = ఎఫ్‌సి మెహ్రా | writer = '''కథ & స్క్రీన్ ప్లే''': ఓంకార్ సాహిబ్<br />'''మాటలు:'''అర్జున్ దేవ్ రష్క్<br />బల్బీర్ సింగ్ (అదనపు మాటలు) | starring = [[సునీల్ దత్]]<br />[[వైజయంతిమాల]]<br />ప్రేమ్ నాథ్ | music = [[శంకర్–జైకిషన్]] | cinematography = ద్వారకా దివేచా | editing = ప్రాణ్ మెహ్రా | studio =ఈగిల్ ఫిల్మ్స్<ref>{{cite web|title=Office Office maker passes away |url=http://www.screenindia.com/news/Office-Office-maker-passes-away/342960/ |archive-url=https://archive.today/20120910193810/http://www.screenindia.com/news/Office-Office-maker-passes-away/342960/ |url-status=dead |archive-date=10 September 2012 |date=31 July 2008 |publisher= Screen }}</ref> | distributor = | released = {{Film date|1966|09|11|df=yes}}<!-- {{start date|df=yes|YYYY|MM|DD}} --> | runtime = | country = [[భారతదేశం]] | language = [[హిందీ]] | budget = | gross = }} ఆమ్రపాలి 1966లో విడుదలైన చారిత్రక హిందీ సినిమా. [[సునీల్ దత్]], [[వైజయంతిమాల|వైజయంతీమాల]] ప్రధాన పాత్రలు పోషించగా లేఖ్ టాండన్ దర్శకత్వం వహించిన ఈ సినిమాకి [[శంకర్–జైకిషన్]] సంగీతం స్వరపరిచారు. ఇది అమ్ర[[పాళీ భాష|పాలి]] ([[ఆమ్రపాలి|అంబాపాలి]]) నాగర్వధు (ప్రస్తుత [[బీహార్]] [[వైశాలి (ప్రాచీన నగరం)|వైశాలి]] చెందిన రాజ వేశ్య, క్రీపూ 500 లో పురాతన భారతదేశంలోని లిచ్ఛవి రిపబ్లిక్ రాజధాని, ఆమెతో ప్రేమలో పడే [[మగధ సామ్రాజ్యం]] [[హర్యంకా రాజవంశం|హర్యాంక చక్రవర్తి]] అజాతశత్రు జీవితం ఆధారంగా రూపొందించబడింది. ఆమెను పొందడానికి అతను వైశాలిని నాశనం చేసినప్పటికీ, ఈ మధ్యకాలంలో గౌతమ బుద్ధుడితో ఆమె ఎన్‌కౌంటర్ ద్వారా ఆమె రూపాంతరం చెందింది, ఆమె అతని శిష్యురాలిగా, అర్హంతురాలిగా మారింది. ఆమె కథ పాత పాలి గ్రంథాలలో బౌద్ధ సంప్రదాయాలలో ప్రస్తావించబడింది.<ref>[https://web.archive.org/web/20090429004610/http://www.bihar.ws/info/Districts-of-Bihar/History-of-Vaishali.html History of Vaishali]</ref><ref>[http://www.palikanon.com/english/pali_names/am/ambapaalii.htm Ambapālī (Ambapālikā) in Buddhist Dictionary of Pali names]</ref> ఈ సినిమా 39వ అకాడమీ అవార్డులలో ఉత్తమ విదేశీ భాషా చిత్రం భారతీయ ప్రవేశంగా ఎంపిక చేయబడింది, కానీ నామినీగా అంగీకరించబడలేదు.<ref>Margaret Herrick Library, Academy of Motion Picture Arts and Sciences</ref> ఈ సినిమా వాణిజ్యపరంగా విజయం సాధించకపోయినప్పటికీ, కాలక్రమేణా దాని కీర్తి పెరిగింది ఇది ఇప్పుడు హిందీ సినిమాలో ఒక క్లాసిక్‌గా పరిగణించబడుతుంది. ఇది నాటకీయ యుద్ధ సన్నివేశాలు, [[భాను అథియా|భాను అథైయా]] విలక్షణమైన దుస్తులు, బలమైన యుద్ధ వ్యతిరేక భావాలకు గుర్తుండిపోతుంది.<ref>{{Cite web|date=3 February 2006|title=V.K.MURTHY: Lens and Sensibility|url=http://www.screenindia.com/old/fullstory.php?content_id=11896|website=[[Screen (magazine)|Screen]]}}</ref><ref>{{Cite web|date=29 March 2002|title=Are they calling the shots?|url=http://www.screenindia.com/old/20020329/fcover.html|website=[[Screen (magazine)|Screen]]}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/arts/article113444.ece|title=Clothes maketh the film|date=25 February 2010|work=[[The Hindu]]}}</ref><ref>[http://www.rediff.com/movies/2004/mar/04corner.htm What if Amrapali were remade today?]</ref> ఈ సినిమా హక్కులు షారుఖ్ ఖాన్ రెడ్ చిల్లీస్ ఎంటర్‌టైన్‌మెంట్ యాజమాన్యంలో ఉన్నాయి. == కథ == పదేపదే విజయాలు సాధించినప్పటికీ, విజయం కోసం అతని ఆకలి తీరలేదు, [[మగధ సామ్రాజ్యం|మగధ]] చెందిన మహారాజా (గొప్ప రాజు అజాతశత్రు ([[సునీల్ దత్]]) తన విజయ పరంపరను కొనసాగించాలని కోరుకుంటారు, ఎందుకంటే విజయం సాధించలేని ఏకైక నగరం [[వైశాలి (ప్రాచీన నగరం)|వైశాలి]]. అతని [[జ్యోతిషం|జ్యోతిష్కులు]] అతనిని ముందే హెచ్చరిస్తారు-అతని సేనాపతి (జనరల్) (ప్రేమ్ నాథ్) అతని సైన్యం అలసిపోయిందని, విశ్రాంతి తీసుకోవాల్సిన అవసరం ఉందని హెచ్చరించాడు-అతని సొంత తల్లి అతన్ని ఏ యుద్ధంలో పాల్గొననివ్వడానికి నిరాకరిస్తుంది-కాని అతను ఎవరి మాట వినడానికి నిరాకరిస్తాడు, యుద్ధానికి తొందరపడతాడు-ఇది వైశాలి సైన్యం చేతిలో తదుపరి ఓటమికి దారితీస్తుంది. గాయపడి, ఓడిపోయి, శత్రువు సైనికుల నుండి పారిపోతున్న అజాతశత్రు వైశాలి సైనికుడి ముసుగులో [[ఆమ్రపాలి]] ([[వైజయంతిమాల|వైజయంతీమాల]]) అనే మహిళతో ఆశ్రయం పొందుతాడు. ఆమె అతన్ని తిరిగి ఆరోగ్యంగా చూసుకుంటుంది, కానీ అతను మగధ్ యొక్క అజాతశత్రు అని ఆమ్రపాలికి తెలియదు, అయినప్పటికీ వారు ఒకరినొకరు ప్రేమించుకుంటారు. అజాతశత్రు సేనాపతి బాదభద్ర సింగ్ (కె. ఎన్. సింగ్) లో ఒక మిత్రుడిని కనుగొంటాడు, ఇద్దరూ వైశాలికి వ్యతిరేకంగా కుట్ర చేయడం ప్రారంభిస్తారు-ఈసారి సైనికుల సంఖ్యను తగ్గించడం ద్వారా, వారిని మద్యానికి బానిస చేయడం, పేలవమైన శిక్షణా పద్ధతులు, తక్కువ వేతనం-తద్వారా వారి మనోస్థైర్యాన్ని తగ్గించి, మగధకు సులభమైన విజయానికి మార్గం సుగమం చేస్తుంది. నృత్య పోటీలో గెలిచిన ఆమ్రపాలి, రాజ్నార్థకి (వైశాలి ప్రభుత్వ నృత్య కళాకారిణి) గా పట్టాభిషేకం చేయబడుతుంది. ఆమె నిజమైన దేశభక్తురాలిగా అందరికీ తెలుసు. ఒక రోజు, తాను ప్రేమిస్తున్న సైనికుడు మరెవరో కాదని, అజాతశత్రువు అని తెలుసుకుంటుంది. నిజమైన దేశభక్తురాలిగా, ఆమె అతనితో అన్ని సంబంధాలను తెంచుకుని, తనను మళ్లీ చూడవద్దని చెబుతుంది. హృదయ విదారక స్థితిలో ఉన్న ఆమె, తాను రాజ్నార్థకి పదవిని విడిచిపెట్టాలనుకుంటున్నానని వైశాలి పాలకుడికి చెబుతుంది. కోర్టు సభ్యులు ఆమెపై ఒత్తిడి తెచ్చి, ఆమె అజాతశత్రు తో ప్రేమలో పడిందని ప్రతి ఒక్కరూ తెలుసుకుని ఆమెను దేశద్రోహిగా ప్రకటిస్తారు. వైశాలి పాలకుడు పౌర్ణమి రాత్రి ఆమెను ఉరితీయమని ఆదేశిస్తూ చెరసాలలో ఆమెకు జీవిత ఖైదు విధిస్తాడు. ఇది విని ఆగ్రహానికి గురైన అజాతశత్రు తన సైన్యాన్ని సమీకరించి, వైశాలి ప్రజలను భయభ్రాంతులకు గురిచేసి, నగరాన్ని కాల్చివేసి, దానిలోని దాదాపు ప్రతి ఒక్కరినీ చంపుతాడు. అప్పుడు అతను తన ప్రియురాలిని నేలమాళిగల నుండి విడిపించడానికి పరుగెత్తతాడు. అతను ఆమెను విడిపిస్తాడు-కానీ అది అదే ఆమ్రపాలి కాదు-ఈ ఆమ్రపాలి చాలా భిన్నంగా ఉంటుంది, ఆమె విజేత ప్రేమికుడి సమక్షంలో ఉండటం అస్సలు థ్రిల్డ్ కాదు. ఆమెను అతను యుద్ధభూమికి తీసుకువెళతాడు, ఆమెను పొందడానికి అతను చంపిన ప్రతి ఒక్కరినీ చూపిస్తాడు. ఇంత రక్తపాతం చూసి ఆమె భయపడుతుంది. ఆమె ఇకపై ఇలా జీవించలేనని చెప్పి తనను తాను గౌతమ బుద్ధుడికి ([[నరేంద్ర నాథ్]]) అప్పగించుకుంటుంది. అజాతశత్రు కూడా ఆమెను అనుసరించి లొంగిపోతాడు. == నటీనటులు == * [[సునీల్ దత్]]-అజాతశత్రు * [[వైజయంతిమాల|వైజయంతీమాల]]-[[ఆమ్రపాలి]] * ప్రేమ్ నాథ్-మగధ సేనాపతి వీర్ * బిపిన్ గుప్తా-[[వైశాలి (ప్రాచీన నగరం)|వైశాలి]] * [[గజానన్ జాగిర్దార్|గజానన్ జాగీర్దార్]]-కుల్పతి మహానం * కె. ఎన్. సింగ్-సేనాపతి బలభద్ర సింగ్ * [[మాధవి]]-రాజ్ నర్తకి * మృదులా రాణి-రాజమాత (ఆజాత్ షత్రు తల్లి) * [[సులోచన (నటి)|రూబీ మైయర్స్]]-వైశాలి ప్రథమ మహిళ * [[నరేంద్ర నాథ్]]- [[గౌతమ బుద్ధుడు]] * బాబూరావు పెందార్కర్-వైశాలి గణ ముఖ్య సలహాదారు (నీల్ గగన్ కీ పాటలో) * [[బేలా బోస్]]-వైశాలి గ్రామ అమ్మాయి * జుల్ వెల్లాని-సోమ్, కుల్పతి కుమారుడు * రణధీర్ * నజీర్ కాశ్మీరీ * కేశవ్ రాణా-వైశాలి సైనికుడు * [[గోపీకృష్ణ (నాట్యాచార్యుడు)|గోపీ కృష్ణ]]-వేడుక నృత్యంలో ప్రధాన నర్తకుడు == సంగీతం == ఈ సినిమాలోని మరో ముఖ్యాంశం [[శంకర్–జైకిషన్|శంకర్ జైకిషన్]] ద్వయం సంగీతం, అప్పుడు వారి కెరీర్ శిఖరాగ్రంలో, వారు నాలుగు పాటలలో అత్యంత సంయమనంతో కూడిన ఇంకా పూర్తిగా భారతీయ శాస్త్రీయ సంగీత-ఆధారిత సంగీతాన్ని అందించారు, ఇది ఆ యుగంలో చాలా తక్కువ పాటలు ఉన్న పీరియడ్ సినిమాలో మరొక అరుదైనది. అన్ని పాటలను [[లతా మంగేష్కర్]] పాడారు, ఆమె కెరీర్‌లోని కొన్ని అత్యుత్తమ గీతాలు కూడా ఇందులో ఉన్నాయి, వాటిలో "తుమ్హే యాద్ కర్తే కర్తే", "నీల్ గగన్ కి ఛావో మే" మరియు "జావో రే జోగీ" వంటివి ఉన్నాయి.<ref>{{Cite web|date=22 March 2010|title=MUSIC DIRECTOR: Down Melody Lane|url=http://www.screenindia.com/old/print.php?content_id=9041|publisher=[[Screen (magazine)|Screen]]}}</ref> === ట్రాక్ జాబితా === {| class="wikitable" style="font-size:95%;" !# !పేరు !గాయకుడు (లు) !పాటల రచయితలు |- |1 |"జో రే" |[[లతా మంగేష్కర్]] |[[శైలేంద్ర]] |- |2 |"తుమ్హేన్ యాద్ కార్తే కార్తే" |[[లతా మంగేష్కర్]] |[[శైలేంద్ర]] |- |3 |"నీల్ గగన్ కీ ఛావోన్ మే" |[[లతా మంగేష్కర్]] |హస్రత్ జైపురి |- |4 |"తడప్ యే దిన్ రాత్ కీ" |[[లతా మంగేష్కర్]] |[[శైలేంద్ర]] |- |5 |"నాచో గావో నాచో ధూమ్ మచావో" |[[లతా మంగేష్కర్]] |[[శైలేంద్ర]] |} == ప్రజాదరణ పొందిన సంస్కృతిలో == ఈ సినిమా నుండి ఒక సన్నివేశం ''[[ఓం శాంతి ఓం]]'' (2007) సినిమాలో ''ధూమ్ తానా'' పాట వీడియోలో ఉపయోగించబడింది, ఇందులో [[దీపికా పడుకోణె|దీపికా పదుకొనే,]] వైజయంతీమాల ఆమ్రపాలిగా నృత్యం చేసింది. దీపిక 1970ల నాటి నటి పాత్రను పోషిస్తున్నందున, ఆ ఫ్రేమ్‌ల నుండి అమరపాలిని డిజిటల్‌గా తొలగించారు.<ref>{{Cite web|date=23 November 2007|title=Magical music video|url=http://www.screenindia.com/old/fullstory.php?content_id=18003|publisher=[[Screen (magazine)|Screen]]}}</ref> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} ==బయటి లింకులు== * {{IMDb title|0060104}} [[వర్గం:హిందీ సినిమా]] bid771mgggct9c1z0z1jmvirq4hq9y8 0 503274 4907948 2026-07-18T19:08:10Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '{{Infobox historic site | name = జండియల్ | native_name = | alternate_name = | image = [[File:Jandial Temple reconstitution.jpg|300px]]<br>పునర్వ్యవస్థీకరణ<br>[[File:A picture Texila by Usman Ghani.jpg|300px]] | alt = | caption = తక్షశిలలోని జండియాల్ వద్ద అయోనిక్ స్తంభాలతో ఉన్న హె...' 4907948 wikitext text/x-wiki {{Infobox historic site | name = జండియల్ | native_name = | alternate_name = | image = [[File:Jandial Temple reconstitution.jpg|300px]]<br>పునర్వ్యవస్థీకరణ<br>[[File:A picture Texila by Usman Ghani.jpg|300px]] | alt = | caption = తక్షశిలలోని జండియాల్ వద్ద అయోనిక్ స్తంభాలతో ఉన్న హెలెనిస్టిక్ దేవాలయం. | map_type = Pakistan Punjab#Pakistan#Asia | map_alt = | map_relief = yes | coordinates = {{coord|33|45|52.1|N|72|49|43.7|E|display=inline,title}} | location = | region = | type = దేవాలయం | part_of = | length = | width = | area = | height = | builder = | material = | built =క్రీ.పూ. 1వ లేదా 2వ శతాబ్దం | abandoned = | epochs = <!-- actually displays as "Periods" --> | cultures = | dependency_of = | occupants = | event = | excavations = | archaeologists = సర్ జాన్ మార్షల్ | condition = | ownership = | management = | public_access = | website = <!-- {{URL|example.com}} --> | notes = | designation1 = WHS | designation1_offname = ''' తక్సిలా''' | designation1_type = | designation1_criteria = iii, iv | designation1_date = 1980 | delisted1_date = | designation1_number = 139 | designation1_free1name = | designation1_free1value = }} [[పాకిస్తాన్]] తక్షశిల నగరానికి సమీపంలో ఉన్న జాండియల్, [[Ionic order|అయానిక్]] స్తంభాలకు ప్రసిద్ధి చెందిన పురాతన ఆలయ ప్రదేశం. ఈ ఆలయం సిర్కాప్ ఉత్తర ద్వారానికి ఉత్తరాన 630 మీటర్ల దూరంలో ఉంది.<ref>"The Hellenistic Settlements in the East from Armenia and Mesopotamia to Bactria and India" Getzel M. Cohen, Univ of California Press, 2013, p.327</ref> [[జాన్ మార్షల్]] ఆధ్వర్యంలో [[భారత పురాతత్వ సర్వేక్షణ|ఆర్కియాలజికల్ సర్వే ఆఫ్ ఇండియా]] ఈ ఆలయాన్ని 1912-1913 లో తవ్వారు. దీనిని పాకిస్తాన్ గడ్డపై ఇప్పటివరకు కనుగొనబడిన అత్యంత [[పురాతన గ్రీసు|హెలెనిక్]] నిర్మాణం అని పిలుస్తారు.<ref>"The Dynastic Arts of the Kushans", John M. Rosenfield, University of California Press, 1 janv. 1967 p.129</ref> == ఆలయ నిర్మాణం == ఈ ఆలయాన్ని పాక్షిక శాస్త్రీయ ఆలయంగా పరిగణిస్తారు. దీని రూపకల్పన ముఖ్యంగా గ్రీకు ఆలయం ఉంటుంది, వెనుక భాగంలో నాయోస్, ప్రోనోస్, ఓపిస్టోడోమోస్ ఉంటాయి.<ref>"The Hellenistic Settlements in the East from Armenia and Mesopotamia to Bactria and India" Getzel M. Cohen, Univ of California Press, 2013, p.327</ref> డైస్టైల్ ఇన్ యాంటిస్ లేఅవుట్‌లో వలె ముందు భాగంలో రెండు అయానిక్ స్తంభాలు రెండు యాంటా గోడలతో రూపొందించబడ్డాయి. ఈ ఆలయానికి కిటికీలు లేదా తలుపులతో కూడిన బయటి గోడ ఉన్నట్లు తెలుస్తోంది, ఇది గ్రీకు చుట్టుపక్కల నిలువు వరుసల వరుస (పెరిప్టెరల్ డిజైన్) మాదిరిగానే ఉంటుంది.<ref>Rowland, p.492</ref> ఆలయ కొలతలు సుమారు 45 x 30 మీటర్లు ఉన్నాయి. [[దస్త్రం:Jandial_Temple_Plan.jpg|ఎడమ|thumb|జాండియాల్లోని ఆలయంలో గ్రీకు ఆలయం సాధారణ రూపకల్పన ఉంది.]] అయితే, దేవాలయం లోపల, నావోస్, ఒపిస్థోడోమోస్ మధ్య, మెట్లతో కూడిన భారీ గోడ ఉంది, ఇది [[జొరాస్ట్రియన్ మతం|జొరాస్ట్రియన్]] లేదా మాజియన్ దేవాలయంలో వలె జిగ్గురాట్‌కు మద్దతు ఇవ్వడానికి రూపొందించబడిందని కొంతమంది రచయితలు భావించడానికి దారితీసింది.<ref>"The Hellenistic Settlements in the East from Armenia and Mesopotamia to Bactria and India" Getzel M. Cohen, Univ of California Press, 2013, p.327</ref><ref>"The Grandeur of Gandhara: The Ancient Buddhist Civilization of the Swat, Peshawar, Kabul and Indus Valleys" Rafi U. Samad, Algora Publishing, 2011 p.62</ref> పాటలీపుత్ర రాజధాని (క్రీ పూ 3 వ శతాబ్దం) తో పాటు, అయానిక్ శైలి [[భారత ఉపఖండం]] అరుదైన సంఘటన, ఇది అహిన్ పోష్ ఒక [[స్తంభం]] కాకుండా, తరువాత దాదాపు అదృశ్యమైంది, ఇది నిజంగా హెలెనిస్టిక్ కంటే [[ఇండో-పార్థియన్ రాజ్యం|పార్థియన్]] కనిపిస్తుంది.<ref>"Papers on the Date of Kaniṣka" Arthur Llewellyn Basham, Brill Archive, 1969, p.23</ref><ref>Rowland, p.495</ref> భారతదేశంలో ప్రత్యక్ష గ్రీకు ఉనికి బలహీనపడటంతో ఇది అదృశ్యమైనట్లు తెలుస్తోంది, ప్రత్యేకంగా ఇండో-కొరింథియన్ రాజధానులైన [[గాంధార]] కనిపించే కొరింథన్ కళ అనేక ఉదాహరణలు దీనిని భర్తీ చేశాయి.<ref>Rowland, p.496</ref> [[దస్త్రం:Ionic_column_and_Ionic_molded_base_of_anta_at_Jandial.jpg|thumb|జాండియాల్ వద్ద అయానిక్ కాలమ్, క్యాపిటల్, అయానిక్ అచ్చుపోసిన యాంటా బేస్.]] == నిర్మాణం == [[దస్త్రం:Conjectural_restoration_of_the_Jandial_Temple_2nd_century_BCE.jpg|thumb|జాండియాల్ ఆలయ ఊహాత్మక పునరుద్ధరణ.]] జాండియల్ ఆలయం అయానిక్ రాజధానులు ఎఫెసులోని ఆర్టెమిస్ అయానిక్ ఆలయం ప్రాంతీయ, పొడి సంస్కరణగా కనిపిస్తాయి.<ref>Rowland, p.492</ref> అయితే గోడ అచ్చుల మాదిరిగానే బేస్ డిజైన్ చాలా స్వచ్ఛంగా ఉంటుంది. అలాగే డ్రమ్స్ ను డోవెల్స్ చక్కగా కలుపుతారు. ఇవన్నీ గ్రీకు పర్యవేక్షణలో లేదా గ్రీకులు నేరుగా చేసిన పనిని సూచిస్తాయి.<ref>Rowland, p.493</ref> == డేటింగ్ == ఈ ఆలయాన్ని క్రీ పూ 2 వ శతాబ్దంలో భారతదేశంలోని గ్రీకుల ఆధ్వర్యంలో నిర్మించి ఉండవచ్చు (ఇండో-గ్రీకు).<ref>"The Grandeur of Gandhara: The Ancient Buddhist Civilization of the Swat, Peshawar, Kabul and Indus Valleys" Rafi U. Samad, Algora Publishing, 2011 p.62</ref> సిర్కాప్ ఆలయం ఖచ్చితమైన అమరిక కొంతమంది రచయితలు దీనిని గ్రీకు నగరం ప్రధాన ఆక్రమణ కాలంలో నిర్మించబడిందని, ఇది ఆసియా మైనర్ నుండి ఒక వాస్తుశిల్పి చేసిన పని కావచ్చు, లేదా [[గ్రీస్]] నుండి లేదా గ్రీకు పద్ధతుల్లో శిక్షణ పొందిన వాస్తుశిల్పి.<ref>"Papers on the Date of Kaniṣka" Arthur Llewellyn Basham, Brill Archive, 1969, p.23</ref><ref>"The Grandeur of Gandhara: The Ancient Buddhist Civilization of the Swat, Peshawar, Kabul and Indus Valleys" Rafi U. Samad, Algora Publishing, 2011 p.62</ref><ref>Rowland, p.491</ref> ప్రత్యామ్నాయంగా, ఇది జొరాస్ట్రియన్ విశ్వాసాన్ని ఆచరించడానికి క్రీస్తుపూర్వం 1వ శతాబ్దంలో ఇండో-పార్థియన్ల ఆధ్వర్యంలో నిర్మించబడి ఉండవచ్చు, బహుశా గ్రీకు మానవశక్తి నైపుణ్యాన్ని ఉపయోగించి హెలెనిస్టిక్ భూములపై దాడి చేసిన వెంటనే దీనిని నిర్మించి ఉండవచ్చు.<ref>"The Hellenistic Settlements in the East from Armenia and Mesopotamia to Bactria and India" Getzel M. Cohen, Univ of California Press, 2013, p.327</ref><ref>Rowland, p.493</ref> ప్రత్యామ్నాయంగా, ఇది జొరాస్ట్రియాసం గ్రీకు భక్తుడి నిర్మాణం కావచ్చు, భారతదేశంలో గ్రీకులు ఇతర విశ్వాసాలను సులభంగా అనుసరించారని తెలిసింది, దీనికి ఉదాహరణగా [[విదిశ|బెస్నగర్]] హెలియోడోరస్ స్తంభం గ్రీకు రాయబారి చేసిన గరుడాకు అంకితభావం.<ref>Rowland, p.495</ref> ఇండో-సిథియన్ పాలకుడు మొదటి అజెస్ నాణెం ఆలయ శిధిలాలలో కనుగొనబడింది, ఇది అతని పాలనలో నిర్మాణం జరిగిందని సూచించవచ్చు.<ref>Rowland, 494</ref> సా.శ. 1వ శతాబ్దంలో ఉపఖండ పర్యటన సందర్భంగా అపోలోనియస్ ఆఫ్ టయానా సందర్శించిన ఆలయం జండియాల్ ఆలయం అయి ఉండవచ్చు.<ref>Rowland, p.494</ref><blockquote>వారు చెప్పిన దాని ప్రకారం , తక్సిలా దాదాపు నినెవె అంత పెద్దదిగా ఉండేది, గ్రీకు నగరాల పద్ధతిలో బాగా కోటబద్ధం చేయబడింది; అప్పట్లో పోరస్ సామ్రాజ్యాన్ని పరిపాలించిన వ్యక్తి రాజ నివాసం ఇక్కడే ఉండేది . మరియు వారు గోడ ముందు ఒక దేవాలయాన్ని చూశారు, అది దాదాపు 100 అడుగుల పరిమాణంలో, సున్నపు పూత పూసిన రాతితో నిర్మించబడింది, దాని లోపల ఒక మందిరం నిర్మించబడింది, స్తంభాలతో చుట్టుముట్టబడిన ఆ గొప్ప దేవాలయంతో పోలిస్తే అది కొంత చిన్నదిగా ఉన్నప్పటికీ, గమనించదగినదిగా ఉంది. ఎందుకంటే దాని ప్రతి గోడలోనూ కంచు ఫలకాలు కొట్టబడి ఉన్నాయి, వాటిపై పోరస్, అలెగ్జాండర్ పరాక్రమ గాథలు చెక్కబడి ఉన్నాయి .</blockquote>— &#x200A;"లైఫ్ ఆఫ్ అపోలోనియస్ ఆఫ్ టియానా", ఫిలోస్ట్రాటస్ 2.16-20<ref>[https://www.livius.org/sources/content/philostratus-life-of-apollonius/philostratus-life-of-apollonius-2.16-20 Philostratus, Life of Apollonius 2.16-20]</ref> == జాండియాల్ డి == మరొక దిబ్బపై (జండియాల్‌కు పశ్చిమాన కొంచెం మౌండ్ డయా), మరొక ఆలయ పునాదులు (జాండియాల్ డయా కూడా గ్రీకుల ఆధ్వర్యంలో క్రీ పూ 2 వ శతాబ్దంలో నిర్మించబడి ఉండవచ్చు, ఇవి 1863-64 లో తవ్వబడ్డాయి.<ref>Sir John Marshall: ''A Guide to Taxila'', p.89. Cambridge 1960</ref> జండియాల్‌ను చాలా పోలి ఉండే ప్రణాళికను కలిగి ఉన్న ఈ ఆలయానికి 58 అడుగుల కొలిచే పెద్ద ముందు ద్వారం ఉంది. జాండియాల్, జాండియాల్ డి మధ్య బహుశా గాంధారకు పురాతన ఎత్తైన రహదారి నడిచింది.<ref>Sir John Marshall: ''A Guide to Taxila'', p.85. Cambridge 1960</ref> == గ్యాలరీ == <gallery> దస్త్రం:Jandial_Archaeological_Survey_of_India_Report_1912-1913.jpg|1912–13 నాటి సర్వే. ముందు భాగంలో అదనపు స్తంభాల అవశేషాలు కనిపిస్తున్నాయి. దస్త్రం:Jandial_Column_Archaeological_Survey_of_India_Report_1912-1913.jpg|1912–13 నాటి సర్వే. రాజధానిపై అలంకార వివరాలు కనిపిస్తున్నాయి. దస్త్రం:Taxila_map.jpg|జండియాల్ సిర్కాప్‌కు కొంచెం ఉత్తరాన ఉంది. </gallery> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} johzp1h8sdvnpki0szquekjn67t10h7 1 503275 4907949 2026-07-18T19:09:09Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4907949 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503276 4907950 2026-07-18T19:09:27Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4907950 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 0 503277 4907951 2026-07-18T19:09:58Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '{{Infobox artefact | name = రుఖునా అవశేష పేటిక | image = Rukuna_reliquery_with_inscription.jpg | image_caption = రుఖునా అవశేష పేటిక బయటి దృశ్యం, మూత లోపల ఉన్న శాసనం. ఖరోష్ఠి లోని తేదీలు హైలైట్ చేయబడి అరబిక్ సంఖ్యలలో చూపబడ్డా...' 4907951 wikitext text/x-wiki {{Infobox artefact | name = రుఖునా అవశేష పేటిక | image = Rukuna_reliquery_with_inscription.jpg | image_caption = రుఖునా అవశేష పేటిక బయటి దృశ్యం, మూత లోపల ఉన్న శాసనం. ఖరోష్ఠి లోని తేదీలు హైలైట్ చేయబడి అరబిక్ సంఖ్యలలో చూపబడ్డాయి. ఈ ఛాయాచిత్రాన్ని 2005లో రిచర్డ్ సలోమన్ ప్రచురించారు.<ref name="RS"/> | material = మెరుగుపెట్టిన బూడిద రంగు షిస్ట్.<ref name="RS"/> | size = 16x16 సెంటీమీటర్లు.<ref name="RS"/> | writing =ఖరోష్ఠి | created = 16 CE | discovered = | location = | id = | registration = | map = {{Location map | Pakistan#Gandhara | width = 250px | float = center | border = | caption = రుఖానా అవశేషాల పెట్టె కనుగొనబడిన ప్రదేశం, బజౌర్, పాకిస్తాన్. | alt = | relief = yes | AlternativeMap = | overlay_image = | label = బజౌర్ | label_size = | position = | background = | mark = | marksize = | link = | lat_deg = 34.68 | lon_deg = 71.5 }} }} బాజౌర్ అవశేష శాసనం అని కూడా వర్ణించబడిన రుఖున అవశేషము, కొన్నిసార్లు రుకున అవశేషము కూడా, ఇది ఒక సిథియన్ అవశేషము, దీనిని క్రీ. శ. 16 లో ఇండో-సిథియన్ రాజు విజయమిత్ర రాణి రుకున అంకితం చేసి చెక్కారు (క్రీ. పూ. 12-క్రీ. శ 20 పాలించారు). బజౌర్ రెలిక్యురీ శాసనం అని కూడా పిలువబడే రెలిక్యరీపై ఉన్న శాసనం, రిచర్డ్ సాలమన్ 2005లో ఒక ఛాయాచిత్రంతో ప్రచురించబడింది, ఆ కాలంలోని అనేక యుగాల మధ్య సంబంధాన్ని ఇస్తుంది, ముఖ్యంగా అజెస్ శకానికి సంబంధించి యవన యుగం (యోన వాసాయే) నిర్ధారణ, అంటే "అజెస్ శకం = యవన శకము-128 సంవత్సరాలు".<ref>Des Indo-Grecs aux Sassanides: données pour l'histoire et la géographie historique, Rika Gyselen, Peeters Publishers, 2007, p.109</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=_TIU_jp93xUC&pg=PA103|title=The Eras of Demetrius, Eucratides and Azes|last=Mac Dowall|first=David W.|date=2007|publisher=Peeters Publishers|isbn=9782952137614|pages=103–110|language=en}}</ref> == శాసనం == ఈ కాలంలో సాపేక్ష కాలక్రమాన్ని స్పష్టం చేయడానికి ఈ శాసనం చాలా ఉపయోగకరంగా ఉంది. ఆ శాసనం ఇలా ఉంది: {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ Rukhuna reliquary<ref>Baums, Stefan. (2012). ''Catalog and Revised Text and Translations of Gandhāran Reliquary Inscriptions''. Gandhāran Buddhist Reliquaries. D. Jongeward. Seattle, University of Washington Press</ref><ref>"Afghanistan, carrefour en l'Est et l'Ouest" p.373. Also Senior 2003</ref><ref>Des Indo-Grecs aux Sassanides, Rika Gyselen, Peeters Publishers, 2007, p.103 [https://books.google.com/books?id=_TIU_jp93xUC&pg=PA103]</ref> |- !ఒరిజినల్ (ఖరోస్తి) !లిప్యంతరీకరణ !ఆంగ్ల అనువాదం |- |{{Large|𐨬𐨮𐨩𐨅 𐨯𐨟𐨬𐨁𐨭𐨩𐨅 𐩅 𐩃 𐩀 𐩀 𐩀 𐨀𐨁𐨭𐨿𐨤𐨪𐨯}} |{{Transliteration|pra|vaṣaye sataviśaye 20 4 1 1 1 iśparasa}} |ఇరవై ఏడవ-27-ప్రభువు |- |{{Large|𐨬𐨁𐨗𐨩𐨨𐨁𐨟𐨿𐨪𐨯 𐨀𐨤𐨕𐨪𐨗𐨯 𐨀𐨞𐨂𐨭𐨯𐨿𐨟𐨁𐨩𐨅 𐨩𐨅 𐨬𐨂𐨕𐨟𐨁 𐨀𐨩𐨯}} |{{Transliteration|pra|Vijayamitrasa Apacarajasa aṇuśastiye ye vucati Ayasa}} |విజయమిత్ర, అప్రాకా రాజు, అజెస్ అని పిలువబడే పాలన |- |{{Large|𐨬𐨮𐨩𐨅 𐨟𐨿𐨪𐨅𐨯𐨟𐨟𐨁𐨨𐨀𐨅 𐩅 𐩅 𐩅 𐩄 𐩀 𐩀 𐩀 𐨩𐨆𐨞𐨞 𐨬𐨮𐨩𐨅 𐨀𐨅𐨐𐨡𐨂𐨭𐨟𐨁𐨨𐨩𐨅}} |{{Transliteration|pra|vaṣaye tresatatimae 20 20 20 10 1 1 1 Yoṇaṇa vaṣaye ekaduśatimaye}} |డెబ్బై మూడవ-73-సంవత్సరం, గ్రీకుల రెండు వందల, మొదటి సంవత్సరంలో - |- |{{Large|𐩀 𐩀 𐩆 𐩀 𐨭𐨿𐨪𐨬𐨞𐨯 𐨨𐨯𐨯 𐨡𐨁𐨬𐨯𐨩𐨅 𐨀𐨛𐨨𐨩𐨅 𐨀𐨁𐨭 𐨡𐨁𐨬𐨯𐨎𐨨𐨁 𐨤𐨿𐨪𐨟𐨁𐨳𐨩𐨁𐨡𐨂 𐨠𐨂𐨬𐨅}} |{{Transliteration|pra|2 100 1 Śravaṇasa masasa divasaye aṭhamaye iśa divasaṃmi pratiṭ́havidu thuve}} |201-శ్రావణ మాసంలో, ఎనిమిదవ రోజున, ఆ రోజున ఒక [[స్తూపం|స్థూపం]] స్థాపించబడింది |- |{{Large|𐨪𐨂𐨑𐨂𐨞𐨩𐨅 𐨀𐨤𐨕𐨪𐨗𐨧𐨪𐨿𐨩𐨀𐨅 𐨬𐨁𐨗𐨩𐨨𐨁𐨟𐨿𐨪𐨅𐨞 𐨀𐨤𐨿𐨪𐨕𐨪𐨗𐨅𐨞 𐨀𐨁𐨎𐨡𐨿𐨪𐨬𐨪𐨿𐨨𐨅𐨞 𐨯𐨿𐨟𐨿𐨪𐨟𐨅𐨒𐨅𐨞 𐨯𐨧𐨪𐨿𐨩𐨪𐨅𐨱𐨁 𐨯𐨐𐨂𐨨𐨪𐨅𐨱𐨁}} |{{Transliteration|pra|Rukhuṇaye Apacarajabharyae Vijayamitreṇa Apracarajeṇa Iṃdravarmeṇa strategeṇa sabharyarehi sakumarehi}} |అప్రకా రాజు భార్య అయిన రుఖుణుడు, అప్రకా రాజు విజయమిత్ర, సైనికాధికారి ఇంద్రవర్మ, వారి భార్యలు, వారి కుమారులతో కలిసి. |} ఖరోష్ఠిలో, శాసనం ప్రారంభంలో ఉన్న సూచన తేదీలు పదాలలో, సంఖ్యలలో కనిపిస్తాయి, అవి లెక్కించబడిన యుగం పేరుతో పాటు ఈ క్రింది విధంగా ఇవ్వబడ్డాయి: ''వశయే సతవిషయే 20 4 1 1 1 ఇష్పరస విజయమిత్రస అపచారజస అణుశాస్తియే యే వుచతి''<blockquote>" అప్రచ రాజు అయిన విజయమిత్రుని పాలనలో ఇరవై ఏడవ - 27 - సంవత్సరంలో " ''ayasa vaṣaye tresa⟨*ta⟩timae 20 20 20 10 1 1 1'' "'అజెస్‌' అని పిలువబడే డెబ్బై మూడవ - 73 - సంవత్సరంలో" ''Yoṇaṇa vaṣaye ekaduśatimaye 2 100 1'' "యోనుల (గ్రీకుల) రెండు వందల ఒకటవ - 201 - సంవత్సరంలో" ''Śravaṇasa masasa divasaye aṭhamaye iśa divasaṃmi pratiṭ́havidu thuve Rukhuṇaye Apacarajabharyae Vijayamitreṇa Apracarajeṇa Iṃdravarmeṇa strategeṇa సభర్యారేహి సకుమారేహి'' శ్రావణ మాసంలోని ఎనిమిదవ రోజున, అప్రాచ రాజు భార్య అయిన రుఖున , అప్రాచ రాజు విజయమిత్రుడు, సేనాపతి ఇంద్రవర్మ ( ఇంద్రవసు ?), వారి భార్యలు, కుమారులతో కలిసి ఈ స్థూపాన్ని స్థాపించారు.</blockquote>- &#x200A;ఖరోష్ఠి రుఖునా శేషం<ref>{{cite journal |date=2003 |title=Silk Road Art and Archaeology |url=https://books.google.com/books?id=gVDrAAAAMAAJ |journal=Journal of the Institute of Silk Road Studies, Kamakura |language=en |publisher=The Institute |volume=9 |page=49}}</ref><ref>Baums, Stefan. 2012. “Catalog and Revised Texts and Translations of Gandharan Reliquary Inscriptions.” In David Jongeward, Elizabeth Errington, Richard Salomon and Stefan Baums, Gandharan Buddhist Reliquaries. Gandharan Studies, Volume 1, pp. 200–51. Seattle: Early Buddhist Manuscripts Project.</ref><ref>{{cite book|url=http://asi.nic.in/Ancient_India/recent_issues/new_series_1/article_9.pdf|title=The riddle of the ancient eras is not yet solved|last1=Fussman|first1=Gérard|page=242}}</ref> ఈ అంకితభావం విజయమిత్ర మహారాజు, అతని భార్య రుఖున బౌద్ధమత అనుచరులని కూడా సూచిస్తుంది . విజయమిత్రుడు అప్పటికే 27 సంవత్సరాలు పాలించాడని చెప్పబడినందున, అతని పాలన క్రీ.పూ. 12లో ప్రారంభమై, ప్రతిష్ఠాపన జరిగిన కొన్ని సంవత్సరాల తర్వాత, సుమారు క్రీ.శ. 20లో ముగిసి ఉండవచ్చు. గెరార్డ్ ఫుస్మాన్ విభేదించినప్పటికీ , ఆ శాసనం ప్రామాణికతను విద్యావేత్తల సంఘం దాదాపు ఏకగ్రీవంగా అంగీకరించింది. == ఉపమానాల సారూప్య ఉదాహరణలు == <gallery> Darunta steatite container.jpg|పస్సాని స్థూపం నం.2 నుండి లభించిన దరుంత అవశేష పేటిక, ముఖ్యంగా లోపలి గదుల విషయంలో, రుఖున అవశేష పేటికను నిర్మాణపరంగా పోలి ఉంటుంది.<ref name="RS">{{cite book |last1=Salomon |first1=Richard |title=A New Inscription dated in the "Yona" (Greek) Era of 186/5 B.C. |date=2005 |publisher=Brepols |isbn=978-2-503-51681-3 |pages=359–400 |url=http://www.brepols.net/Pages/ShowProduct.aspx?prod_id=IS-9782503516813-1}}</ref> File:Bimaran steatite container.jpg|ఇదే విధమైన మరొక ఉదాహరణ: బిమారన్ పేటిక. ఈ పవిత్ర వస్తువుల పెట్టె లోపల కాకుండా, బయట చెక్కబడి ఉంది. File:PlatesAiKhanoum.jpg|క్రీ.పూ. 2వ శతాబ్దానికి చెందిన ఐ-ఖానౌమ్ నుండి లభించిన, దాదాపుగా అవే రాతి పాత్రలు.<ref name="HF">{{cite book |last1=Falk |first1=Harry |title=Buddhistische Reliquienbehälter aus der Sammlung Gritli von Mitterwallner |date=2015 |page=135 |url=https://www.academia.edu/20438939 |language=en}}</ref> File:AiKhanumVessel.jpg|ఐ-ఖానౌమ్ పుణ్యక్షేత్రంలోని గూళ్లతో కూడిన ఆలయం నుండి లభించిన రాతి పాత్రలు ( ''పైక్సిడెస్'' ) , క్రీ.పూ. 3వ-2వ శతాబ్దం.<ref name="HF"/> </gallery> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} 7w6b50n4dbsnzvs64vlg0mmn3rnms19 1 503278 4907952 2026-07-18T19:10:29Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4907952 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 0 503279 4907953 2026-07-18T19:22:50Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with 'దాయభాగ అనేది జీముతవాహన రచించిన హిందూ న్యాయ గ్రంథం, ఇది ప్రధానంగా వారసత్వ ప్రక్రియపై దృష్టి పెడుతుంది. భారతదేశంలోని [[బెంగాల్]] ప్రాంతంలోని ఆధునిక బ్రిటిష్ ఇండియన్ కోర్టుల...' 4907953 wikitext text/x-wiki దాయభాగ అనేది జీముతవాహన రచించిన హిందూ న్యాయ గ్రంథం, ఇది ప్రధానంగా వారసత్వ ప్రక్రియపై దృష్టి పెడుతుంది. భారతదేశంలోని [[బెంగాల్]] ప్రాంతంలోని ఆధునిక బ్రిటిష్ ఇండియన్ కోర్టులలో దయాభాగ అత్యంత బలమైన అధికారం, అయితే 1956 నాటి హిందూ వారసత్వ చట్టం ఆమోదించడం, ఆ చట్టానికి తదుపరి సవరణల కారణంగా ఇది మారింది.<ref>Kane, P. V., ''History of Dharmaśāstra'', (Poona: Bhandarkar Oriental Research Institute, 1975), Volume I, Part II, 703.</ref> మితాక్షరపై జీముతవాహన చేసిన విమర్శల ఆధారంగా, అతని రచనకు మితాక్షర ముందు ఉంటుందని భావిస్తారు. ఇది మితాక్షర [[హిందూ చట్టం]] సనాతన సిద్ధాంతాన్ని సూచిస్తుందని, అయితే '''''దాయభాగ''''' సంస్కరించబడిన సంస్కరణను సూచిస్తుందని చాలా మంది పండితులు నిర్ధారించడానికి దారితీసింది.<ref>Rocher,''Jimutavahana's Dāyabhāga: The Hindu Law of Inheritance in Bengal'', (Oxford University Press, 2002), 23.</ref> గ్రంథాల మధ్య ప్రధాన వ్యత్యాసం ఎవరైనా ఆస్తికి యజమాని అయినప్పుడు ఆధారపడి ఉంటుంది. మితాక్షర మాదిరిగా కాకుండా, ''దయభాగ'' కుమారులకు వారి తండ్రి పూర్వీకుల ఆస్తిపై హక్కు ఇవ్వదు, ఇది కుమారులు పుట్టిన తరువాత పూర్వీకుల ఆస్తి హక్కును ఇస్తుంది. డైజెస్ట్ డజనుకు పైగా సార్లు వ్యాఖ్యానించబడింది.<ref name="Kane P. V">Kane, P. V., ''History of Dharmaśāstra'', (Poona: Bhandarkar Oriental Research Institute, 1975), Volume I, Part II, 704.</ref> == అనువాదం == === హెన్రీ థామస్ కోల్‌బ్రూక్ === హెన్రీ థామస్ కోలేబ్రూక్ 1810లో వ్రాతప్రతులు, పండితుల వాడకం ద్వారా దయాభాగాన్ని అనువదించారు. కలకత్తా సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తి అయిన కోలేబ్రూక్ ఈ వచనాన్ని అసలు వచనంలో లేని అధ్యాయాలు, శ్లోకాలుగా విభజించారు, అనువాదంలో అనేక లోపాల కోసం తరచుగా విమర్శించబడ్డారు.<ref>Rocher,''Jimutavahana's Dāyabhāga: The Hindu Law of Inheritance in Bengal'', (Oxford University Press, 2002), 33.</ref> ఈ తప్పులు మూడు కారణాల వల్ల జరిగాయని రోచెర్ విశ్వసిస్తాడు:<ref>Rocher,''Jimutavahana's Dāyabhāga: The Hindu Law of Inheritance in Bengal'', (Oxford University Press, 2002), 35.</ref> # సంస్కృత గ్రంథాల ఆకృతి # ఈ గ్రంథాలు అనువాదకులకు తెలియని పురాతన నాగరికతతో లోతుగా ముడిపడి ఉన్నాయి. # ఈ వచనాన్ని న్యాయవాదులు, న్యాయవాదుల కోసం రాశారనే అపోహ కోలబ్రూక్ భారతదేశంలో రెండు ఆలోచనా విధానాల విభజనను సృష్టించాడు, ఇది భారతదేశంలోని మెజారిటీని వేరు చేసింది, మితాక్షర, బెంగాల్ ప్రాంతాన్ని అనుసరించాలని భావించారు, ఇది ''దయభాగ'' వ్యవస్థను అనుసరించింది. == డైజెస్ట్‌లో కవర్ చేయబడిన అంశాలు == * తండ్రి, తాతల ఆస్తి విభజన * తండ్రి మరణం తర్వాత సోదరుల మధ్య వారసత్వ విధానం * వైకల్యాల కారణంగా వారసత్వం నుండి మినహాయించబడిన వారు * కుమారుడు లేకుండా మరణించిన వ్యక్తి వారసత్వ క్రమం == ''దాయభాగలో'' పేర్కొనబడిన ఋషులు == * మను : స్మృతులలో, మనువును జీమూతవాహనుడు అత్యంత తరచుగా ఉటంకించాడు.<ref name="Kane P. V" /> * యజ్ఞవల్క్యుడు * విష్ణువు * నారద * బృహస్పతి * కాత్యాయన * వ్యాసుడు == ''దాయభాగ'', ''మితాక్షర '' మధ్య ఉన్న ప్రధాన వ్యత్యాసాలు == === కొడుకు వారసత్వం === * తండ్రి మరణించే వరకు, లేదా కులం నుండి బహిష్కరించబడటం లేదా సన్యాసిగా మారడం వంటి ఇతర మార్గాల ద్వారా తండ్రి యాజమాన్యం అంతరించిపోయే వరకు కొడుకుకు తండ్రి పూర్వీకుల ఆస్తిపై హక్కు ఉండదు. ఇది మితాక్షరకు పూర్తిగా విరుద్ధం ''మితాక్షర '' ఇది కొడుకులకు పుట్టిన వెంటనే హక్కును ఇస్తుంది.<ref name="Kane P. V" /> === వితంతువు హక్కులు === * భర్త తన సోదరుడితో కలిసి ఆస్తిని ఉమ్మడిగా కలిగి ఉన్న సందర్భాలలో కూడా, అతని మరణం తరువాత వితంతువు తన స్వంత హక్కుతో కాకుండా, అతనికి ప్రాతినిధ్యం వహిస్తూ భర్త ఆస్తి హక్కులను పొందుతుంది.<ref name="Robert Lingat 1973">Robert Lingat, The Classical Law of India, (New York: Oxford UP, 1973), 172.</ref> === పూర్వీకుల ఆస్తి === ''దాయభాగ'' ప్రకారం, తండ్రి వంశపారంపర్య, వ్యక్తిగత ఆస్తి రెండింటికీ ఏకైక పాలకుడు. ''మితాక్షర'' వలె కాకుండా , వంశపారంపర్య ఆస్తిని సామూహికమైనదిగా చూడరు, అందువల్ల వంశపారంపర్య ఆస్తిపై వ్యవహరించడానికి తండ్రికి తన కుమారుల అనుమతి అవసరం లేదు. ''దాయభాగ'', ''{{IAST|Mitākṣarā}}'' కుటుంబాల మధ్య ఉన్న ముఖ్యమైన తేడా ఏమిటంటే, ''దాయభాగ'' వంశపారంపర్య, వ్యక్తిగత ఆస్తిపై తండ్రికి ఉన్న పూర్తి నియంత్రణ మధ్య ఎటువంటి వ్యత్యాసాన్ని చూడదు. <ref name="Robert Lingat 1973" /> === వ్యక్తిగత ఆస్తి === * ''మితాక్షర'', ''దాయభాగం'' రెండింటిలోనూ తండ్రి తన వ్యక్తిగత ఆస్తితో తనకు నచ్చినట్లుగా వ్యవహరించే హక్కును కలిగి ఉంటాడు . == వారసత్వం == === వారసత్వం === * తండ్రి మరణం తర్వాత, కుమారులు పూర్వీకుల ఆస్తిలో అతని వాటాను పొందుతారు. ఇది తండ్రి జీవించి ఉన్నప్పుడే చేయవచ్చు, కానీ తండ్రి అలా చేయాలని ఎంచుకుంటే మాత్రమే. మితాక్షరలో ఉన్నట్లుగా ఆస్తి కుటుంబం ఉమ్మడి యాజమాన్యంలో ఉండదు ''.'' తండ్రి మరణం తర్వాత ప్రతి కుమారునికి ఆస్తిలోని తన వాటాతో తాను కోరుకున్నది చేసే సామర్థ్యం ఉంటుంది. <ref>Robert Lingat, The Classical Law of India, (New York: Oxford UP, 1973), 173.</ref> == ధర్మరత్న == * ''జీమూతవాహనుని సంగ్రహమైన ధర్మరత్నం'' నుండి లభ్యమైన మూడు భాగాలలో దాయభాగం ఒకటి ''.'' కేవలం ''దాయభాగంపై'' మాత్రమే వ్యాఖ్యానం చేయబడింది. మిగిలిన భాగాలు: === ''వ్యవహార-మాత్ర్కా'' === వ్యవహార, లేదా న్యాయ ప్రక్రియపై దృష్టి పెడుతుంది. న్యాయశాస్త్రంలోని నాలుగు సాంప్రదాయ రంగాలను కవర్ చేస్తుంది: * ఫిర్యాదు * ప్రత్యుత్తరం * సాక్ష్యం * నిర్ణయం === ''కాల-వివేక'' === మతపరమైన విధులు, బలులు అర్పించడానికి తగిన సమయాలపై దృష్టి పెడుతుంది. == వ్యాఖ్యానాలు == ''దాయభాగంపై'' డజనుకు పైగా వ్యాఖ్యానాలు వ్రాయబడ్డాయి . పాండురంగ వామన్ కేన్ అత్యంత ముఖ్యమైన వ్యాఖ్యాతలను ఈ విధంగా జాబితా చేస్తాడు:<ref>Kāne, P. V., ''History of Dharmaśāstra'', (Poona: Bhandarkar Oriental Research Institute, 1975), Volume I, Part II, 711.</ref> === శ్రీనాథ ఆచార్యచూడ === * ''{{IAST|Dāyabhāga-ṭippaṇī}}'' * (1470-1540) * ''దాయభాగానికి'' సంబంధించిన అత్యంత పురాతన వ్యాఖ్యానం . * ఆచార్యచూదుడు న్యాయశాస్త్రవేత్త అయిన రఘునందనుడికి గురువు . === రామభద్ర న్యాయలంకార === * ''{{IAST|Dāyabhāga-vivṛti}}'' * (1510-1570) * శ్రీనాథ ఆచార్యచూడుని కుమారుడైన అతను, తన వ్యాఖ్యానాలలో చక్రవర్తి చేసిన విమర్శల నుండి తన తండ్రిని తరచుగా సమర్థించేవాడు. === అచ్యుతానంద చక్రవియర్టిన్ === * ''Dāyabhaga-siddhāntakumudacandrika'' * (1510-1570) * విస్తృతమైన ఉల్లేఖనలను ఉపయోగించడం ద్వారా తరచుగా ఆచార్యచూదుని వ్యాఖ్యానాన్ని విమర్శిస్తారు. === {{IAST|Maheśvara Bhaṭṭācārya}} === * ''{{IAST|Dāyabhāga-ṭīkā}}'' * (1530-1600) === {{IAST|Śrīksṛṣṇa}} === * ''Dāyabhāga-probidhinī'' * (18వ శతాబ్దం మధ్యకాలం) * ''దాయభాగ'' వ్యాఖ్యాతలందరిలో అత్యంత ప్రజాదరణ పొందిన వ్యక్తిగా పరిగణించబడ్డాడు , ''దాయభాగ'' చాలా సంచికలలో అతని వ్యాఖ్యానం ఉంది.<ref>Rocher,''Jimutavahana's Dāyabhāga: The Hindu Law of Inheritance in Bengal'', (Oxford University Press, 2002), 17.</ref> === రఘునందన === రఘునందన (c. 16వ శతాబ్దం) ''దయ-తత్వ'' రచయిత . ''దయాభాగ టికా'' (లేదా ''దయాభాగ వ్యాఖ్య'' ), దయాభాగపై వ్యాఖ్యానం కూడా అతనికి ఆపాదించబడింది. ఈ వ్యాఖ్యానాన్ని నిజంగా రఘునందనుడా, లేక అతని పేరును ఉపయోగించిన మరో పండితుడా అనేది చర్చనీయాంశం. హెన్రీ థామస్ కోల్‌బ్రూక్ (1810), జూలియస్ ఎగ్గెలింగ్ (1891) ఇది అతనిచే రచించబడలేదని అనుమానించారు. మరోవైపు, మోన్‌మోహన్ చక్రవర్తి (1915), రాజేంద్ర చంద్ర హజ్రా (1950), పాండురంగ్ వామన్ కేన్ (1972) ఈ రచనను రఘునందనుడికి ఆపాదించారు.<ref name="Ludo_2002">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=QfA7OQtxYM0C&pg=PA16|title=Jimutavahana's Dayabhaga : The Hindu Law of Inheritance in Bengal: The Hindu Law of Inheritance in Bengal|author=Ludo Rocher|publisher=Oxford University Press|year=2002|isbn=978-0-19-803160-4|page=16|author-link=Ludo Rocher}}</ref> ''ఈ వ్యాఖ్యానం ఉన్నత స్థానాన్ని నిలుపుకుంది'' ''. దాయభాగ'' వివాదాస్పద ప్రశ్నలకు సమాధానం ఇవ్వడానికి కోర్టులో ఉపయోగించబడింది.<ref>Rocher,''Jimutavahana's Dāyabhāga: The Hindu Law of Inheritance in Bengal'', (Oxford University Press, 2002), 16.</ref> కలకత్తా హైకోర్టు రఘునందనుడి ''దాయభాగ'' వ్యాఖ్యానం అన్ని వ్యాఖ్యానాలలోకెల్లా ఉత్తమమైనదని ప్రకటించింది.<ref>Kāne, P. V., ''History of Dharmaśāstra'', (Poona: Bhandarkar Oriental Research Institute, 1975), Volume I, Part II, 892.</ref> == డేటింగ్ == హిందూ న్యాయశాస్త్ర రంగంలో ఈ రచన జరిగిన కాలం ఒక చర్చనీయాంశం. జీమూతవాహనుడు ప్రస్తావించిన పూర్వ రచయితలలో చాలామంది లభ్యం కాలేదు. రాజకుమార్ సర్వాధికారి వంటి పండితులు అతని రచన పదిహేనవ శతాబ్దంలో జరిగిందని అంచనా వేస్తున్నారు, అయితే డాక్టర్ పాండురంగ్ వామన్ కానే అతను 1090, 1130 మధ్య రాశాడని నమ్ముతారు.<ref>M. Chakravarti, Part I. Bengal, (J.A.S.B., 1915) 321-327</ref>'' దాయభాగలో'' పేర్కొన్న వ్యాఖ్యానాలు, పేర్లు జీమూతవాహనుడిని క్రీ.శ. 1125 కంటే ముందు ఉంచలేమని నిరూపిస్తున్నాయి.<ref>Kane, P. V., ''History of Dharmaśāstra'', (Poona: Bhandarkar Oriental Research Institute, 1975), Volume I, Part II, 712.</ref> పండితుల మధ్య విస్తృతమైన భేదాలు తరువాతి తేదీల విషయంలో కనిపిస్తాయి. == స్థానం == పశ్చిమ బెంగాల్ , బీహార్ , పూర్వాంచల్ , జార్ఖండ్ , ఒడిశా, అస్సాంలలో ఆస్తి హక్కులకు సంబంధించిన నిబంధనలు పాటించబడతాయి . == హిందూ వారసత్వ చట్టం == * హిందూ వారసత్వ చట్టం (1956 నాటి చట్టం నెం. 30) ఫలితంగా వారసత్వం, విభజనకు సంబంధించి ''మితాక్షర'', ''దాయభాగ'' వ్యవస్థలలో అనేక మార్పులు చేయబడ్డాయి.<ref name="Kane P. V" /> ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} p3vlzfw2h5d0osyb2f8wjmybzxnrdkc 1 503280 4907954 2026-07-18T19:23:51Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4907954 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 0 503281 4907955 2026-07-18T19:25:04Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with 'సంగం యుగంలో, పారిశ్రామిక కార్యకలాపాలు వ్యవసాయానికి అనుబంధంగా పరిగణించబడ్డాయి, ఎక్కువగా దేశీయంగా ఉండేవి, ఫ్యాక్టరీ ఆధారితమైనవి కావు. కమ్మరి చక్రం లేదా వడ్రంగి తన చెక్క వస...' 4907955 wikitext text/x-wiki సంగం యుగంలో, పారిశ్రామిక కార్యకలాపాలు వ్యవసాయానికి అనుబంధంగా పరిగణించబడ్డాయి, ఎక్కువగా దేశీయంగా ఉండేవి, ఫ్యాక్టరీ ఆధారితమైనవి కావు. కమ్మరి చక్రం లేదా వడ్రంగి తన చెక్క వస్తువులను తయారు చేసే సాధారణ కర్మాగారాలను ఒక విధమైన కర్మాగారాలు అని పిలుస్తారు. నేత, [[Pearl hunting|ముత్యాల చేపలు పట్టడం]], స్మిత్, నౌకానిర్మాణం పురాతన తమిళ దేశంలోని కొన్ని ప్రముఖ పరిశ్రమలు. మదురై, [[ఉరైయూరు|ఉరయూర్]] నుండి పత్తి, పట్టు బట్టలకు గొప్ప డిమాండ్ ఉంది, ఈ ప్రాంతాల నుండి వస్త్రాలు వాటి అధిక నాణ్యతకు ప్రసిద్ధి చెందాయి. కోర్కై ముత్యాల వ్యాపారానికి కేంద్రంగా ఉండేది, ముత్యాలను ఉత్పత్తి చేసేది, ఇవి తమిళకం లోనే కాకుండా [[ఉత్తర భారతదేశం|ఉత్తర భారతదేశం,]] రోమ్ రాజ్యాలలో కూడా ప్రాచుర్యం పొందాయి. స్మిత్ ఒక ముఖ్యమైన పరిశ్రమ, ఎందుకంటే కమ్మరి రోజువారీ జీవితంలో ఉపయోగించే అనేక సాధనాలు, వస్తువులను తయారు చేసేవాడు. అభివృద్ధి చెందుతున్న విదేశీ వాణిజ్యానికి వివిధ రకాల సముద్ర, నదీ నౌకలను ఉత్పత్తి చేసే నౌకానిర్మాణ పరిశ్రమ మద్దతు ఇచ్చింది. వడ్రంగి, చేపలు పట్టడం, ఉప్పు తయారీ, నిర్మాణం వంటి అనేక సహాయక పరిశ్రమలు ఈ యుగంలో వాణిజ్యం, ఆర్థిక కార్యకలాపాలకు మద్దతు ఇచ్చాయి. == నేత == నేతపని అత్యంత ముఖ్యమైన పరిశ్రమగా ఉండేది. వ్యవసాయం తర్వాత, నూలు వడకడం, నేతపని విస్తృతంగా ఆచరించబడే వృత్తులు. చాలా మందికి ఇది పూర్తికాలపు వృత్తిగా ఉండటంతో పాటు, గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోని రైతులు నేతపనిని పాక్షికకాలం పాటు చేసేవారు. మహిళలు తమ ఖాళీ సమయాన్ని పత్తి దారాలను నూలుతూ గడిపారు, రాత్రి సమయంలో, ఒక తీగ దీపం మందమైన వెలుగులో తిరుగుతూ ఉండేవారు. మదురై, [[ఉరైయూరు|ఉరయూర్]] పరిశ్రమకు ముఖ్యమైన కేంద్రాలుగా ఉండేవి, పత్తి వస్త్రాలకు ప్రసిద్ధి చెందాయి. ముస్లిన్లు వివిధ రంగుల చాలా చక్కటి పూల పనిని కలిగి ఉండేవి, వాటిని నాగుపాము స్లౌ, ఆవిరి మేఘంతో పోల్చారు. పట్టు వస్త్రాన్ని దాని చివర్లలో చిన్న నాట్లలో సేకరించిన దారాలతో తయారు చేసేవారు. ఎంబ్రాయిడరీ కళ కూడా ప్రసిద్ధి చెందింది, కులీనులు ఎంబ్రాయిడరీ దుస్తులకు ప్రధాన వినియోగదారులు. నేతకు రంగులు వేయడం విస్తృతమైన అనుబంధ పరిశ్రమ. నడుము వస్త్రానికి నీలం రంగు అనేది ప్రజలలో ఇష్టమైన రంగు. పట్టు, పత్తి బట్టలతో పాటు, ''సిరాయ్ మరవురి'', నర్మది అనే కలప పీచు తయారు చేసిన వస్త్రాన్ని అర్చక వర్గం ఉపయోగించేది. పట్టు, ఉన్ని ఇతర బట్టలను సహజ మూలం కలిగిన బట్టలుగా సూచిస్తారు.<ref name="venkatasubramanian_trade">{{Cite book|last=Venkata Subramanian|page=86}}</ref> మదురై మార్కెట్లలో పత్తి, పట్టు వస్తువులతో పాటు ఉన్ని వస్తువులను విక్రయించేవారు. వస్త్ర తయారీదారులు ఒకేసారి పొడవైన వస్త్రాలను నేసి, వాటిని డీలర్లకు పంపిణీ చేశారు. వస్త్ర వ్యాపారులు అప్పుడు అమ్మకం సమయంలో ''అరువై'' లేదా ''ట్యూని'' అని పిలువబడే అవసరమైన పొడవైన ముక్కలను కత్తిరించారు. వ్యాపారులు తమను తాము ''అరువై వాణిగర్'' అని, వారు నివసించే ప్రాంతాలను ''అరువై విడి'' అని పిలిచేవారు. ప్రజలు కుట్టిన దుస్తులను ధరించేవారు మదురై ఇతర పెద్ద పట్టణాలలో టున్నగరార్ అని పిలువబడే టైలర్లు ఉండేవారు.<ref name="subrahmanian_trade1">{{Cite book|title=Sangam Polity|last=Subrahmanian|pages=240–241}}</ref> నేతకు కొండ ప్రాంతాలతో సంబంధం లేదు, ఎందుకంటే అటువంటి ప్రాంతాలలో జీవన వివరణలు పత్తి దుస్తుల వాడకాన్ని సూచించవు.<ref name="sivathamby_trade">{{Cite book|last=Sivathamby|pages=173–174}}</ref> == ముత్యాల వేట == [[దస్త్రం:White_pearl_necklace.jpg|thumb|పురాతన తమిళకం లో పెర్ల్ ఫిషింగ్ ఒక ముఖ్యమైన పరిశ్రమగా ఉండేది.]] పెర్ల్ ఫిషింగ్ సంగమ్ యుగంలో అభివృద్ధి చెందిన మరో పరిశ్రమ. పాండ్య నౌకాశ్రయ నగరం కొర్కై ముత్యాల వ్యాపారానికి కేంద్రంగా ఉండేది. కానీ ఈ రోజుల్లో [[తూత్తుకూడి|తూత్తుకుడి]] ముత్యాల చేపలు పట్టడానికి ఉపయోగిస్తారు. కాబట్టి [[తూత్తుకూడి|తూత్తుకుడి]] ఇప్పుడు "పెర్ల్ సిటీ" అని పిలుస్తారు. గ్రీకు, ఈజిప్టు సముద్రయానదారుల నుండి వచ్చిన లిఖితపూర్వక రికార్డులు పాండ్య తీరంలో ముత్యాల చేపల పెంపకం గురించి వివరాలను అందిస్తాయి. పెరిప్లస్ ఆఫ్ ది ఎరిత్రియన్ సీ "భారతీయ ముత్యాల కంటే తక్కువస్థాయి ముత్యాలు అపోలోగాస్, ఒమానా మార్కెట్ల నుండి పెద్ద మొత్తంలో ఎగుమతి చేయబడుతున్నాయి" అని పేర్కొంది.<ref name="venkatasubramanian_pearl">{{Cite book|last=Venkata Subramanian|page=55}}</ref> తమిళులకు వాటి ఉపయోగం కోసం అవసరం లేని తక్కువ రకాల ముత్యాలకు విదేశీ మార్కెట్లలో చాలా గొప్ప డిమాండ్ ఉండేది. ముత్యాలను ఎగుమతి చేయడానికి ముందు మంచి మస్లిన్ వస్త్రంతో పాటు నేయబడేవారు. [[రోమన్ సామ్రాజ్యం]] భారతదేశం నుండి దిగుమతి చేసుకున్న అత్యంత ఖరీదైన జంతు ఉత్పత్తి [[మన్నార్ గల్ఫ్]] నుండి వచ్చిన ముత్యము.<ref name="venkatasubramanian_pearl" /> పాండ్య రాజ్యానికి చెందిన ముత్యాలకు ఉత్తర భారతదేశంలోని రాజ్యాలలో కూడా డిమాండ్ ఉండేది. అనేక వేద మంత్రాలు ముత్యాల విస్తృత వినియోగాన్ని సూచిస్తాయి. రాజ రథాలు ముత్యాలతో అలంకరించబడ్డాయి, అలాగే వాటిని లాగిన గుర్రాలు కూడా. ముత్యాల వాడకం ఎంత ఎక్కువగా ఉందంటే, గంగా నుండి ముత్యాల సరఫరా డిమాండ్ను తీర్చలేకపోయింది.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ERq-OCn2cloC&dq=musiri+pandyas&pg=PA189|title=History Of The Tamils: From the Earliest Times to 600 AD|last=Iyengar|first=P.T. Srinivasa|publisher=Asian Educational Services|year=2001|isbn=9788120601451|page=22|access-date=2007-07-15}}</ref> ముత్యాల చేపలు పట్టడం గురించి సాహిత్యపరమైన సూచనలు సముద్రంలో మునిగి, సొరచేపల దాడులను నివారించడం, కుడి-చుట్టు ఉన్న చంక్ను తీసుకురావడం, ధ్వనించే షెల్ మీద పేల్చడం గురించి ప్రస్తావించాయి.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ERq-OCn2cloC&dq=musiri+pandyas&pg=PA189|title=A Political and General History of the District of Tinnevelly|last=Caldwell|first=Robert|year=1881|isbn=9788120601451|page=20|access-date=2005-07-15}}</ref> కోర్కైలో దోషులను ముత్యాల డైవర్లుగా ఉపయోగించారు. <ref name="balambal_pearl">{{Cite book|last=Balambal|page=55}}</ref> == స్మితి == కమ్మరి కొలిమి, లేదా ''పనిక్కలారి'' (అక్షరాలా: పని ప్రదేశం), ప్రాచీన తమిళుల (భారతదేశంలోని తమిళనాడు ప్రజలు) జీవితాలలో ఒక ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించింది. కమ్మరి కొలిమిలో తయారు చేయబడిన లేదా మరమ్మత్తు చేయబడిన కొన్ని ముఖ్యమైన వస్తువులలో యుద్ధ ఆయుధాలు, నాగలి వంటి పనిముట్లు, గృహోపకరణాలు, ఇనుప చక్రం ఉన్నాయి. ఈ ప్రాచీన కర్మాగారాలు లోహాన్ని కరిగించడానికి, వెల్డింగ్ చేయడానికి ఉపయోగించే మంటను వెలిగించడానికి ఒక ఊదు గొట్టం లేదా ఒక జత కొలిమి ఊదుడు సాధనాన్ని ( ''తురుట్టి'' ) ఉపయోగించాయి. ఈ పని ప్రదేశాలు, ముఖ్యంగా గ్రామీణ ప్రాంతాలలో, ఎక్కువగా ఉండేవి కావు. ప్రతి కమ్మరి కొలిమి అనేక పొరుగు గ్రామాల అవసరాలను తీర్చేది, అందువల్ల అది అధిక పనిభారాన్ని మోసేది. స్వర్ణకారుని కళ విదేశీ మార్కెట్ల దృష్టిని ఆకర్షించినట్లు తెలుస్తోంది, తమిళంలో తయారైన ఆభరణాలు ప్రధానంగా కరూర్ నుండి విదేశాలకు రవాణా చేయబడ్డాయి.<ref name="subrahmanian_trade2">{{Cite book|title=Sangam Polity|last=Subrahmanian|page=241}}</ref> == నౌకానిర్మాణం == నౌకానిర్మాణం తమిళంలో స్థానిక పరిశ్రమగా ఉండేది. తమిళ నౌకాశ్రయాలలో వివిధ పరిమాణాల సముద్ర నౌకలు, చిన్న కాటమరాన్ నుండి, ఇది ఒకదానితో ఒకటి ముడిపడి ఉన్న పెద్ద నౌకల వరకు మాస్ట్, తెరచాపలతో ఉపయోగించబడ్డాయి. చిన్న చేతిపనులలో ''అంబి'', పడగు నదుల మీదుగా ''పడవ'' ఉపయోగించబడ్డాయి, తిమిల్ అనేది ఫిషింగ్ బోట్. ''పహ్రి'', ఓడమ్, ''టోని'', ''తెప్పా'', ''నవాయి'' ఇతర చిన్న కళలు. ''కప్పల్'' అని పిలువబడే పెద్ద ఓడలో మాస్ట్స్ (''పామారం''), తెరచాపలు (''పోయ'') ఉండేవి.<ref name="sundararajan_trade">{{Cite book|last=Sundararajan|page=85}}</ref><ref name="subrahmanian_trade3">{{Cite book|title=Sangam Polity|last=Subrahmanian|page=253}}</ref> వడ్రంగి వృత్తిని వంశపారంపర్య వృత్తిగా ఆచరించేవారు. వడ్రంగి కుమారులు చిన్న వయస్సులోనే పిల్లల కోసం చిన్న బొమ్మల బండ్లను తయారు చేయడం ద్వారా వారి వ్యాపారాన్ని నేర్చుకున్నారు. వడ్రంగి గృహ నిర్మాణం, ఓడ నిర్మాణం, రథాల తయారీలో సహాయం చేశాడు. గ్రామీణ కర్మాగారాల్లో చెరకు రసం నుండి [[బెల్లం]] కేకులు తయారు చేయడం ఒక వ్యవస్థీకృత కార్యకలాపం. అటవీశాస్త్రంలో గంధపు వంటి సుగంధ కలపను ఉత్పత్తి చేసే చెట్లను పెంచడం ఉంటుంది. తీరప్రాంతాలలో నివసించే ప్రజలు తమ జీవనోపాధి కోసం చేపల వేటపై ఆధారపడ్డారు. జాలర్లు రాడ్ ఒక చివరన ఒక చిన్న తోలు సంచిని కలిగి ఉన్నారు, అందులో చేపలను విసిరి భద్రపరిచారు. ఉప్పు తయారీ మాత్రమే సముద్ర తీరంలో ఎక్కువగా ఆచరించే ఇతర పరిశ్రమ.<ref name="subrahmanian_trade4">{{Cite book|title=Sangam Polity|last=Subrahmanian|pages=241–242}}</ref> కుండలు, తాడు తయారీ, కంచె కోసే పని, రత్నాల కోత, యుద్ధ ఆయుధాల కోసం తోలు పొరల తయారీ, శంఖాలు, దంతాల తయారీ, గాజుల తయారీ, దేవాలయాలు, ఊరేగింపు కార్లు, చిత్రాలు వంటి మతపరమైన నిర్మాణాల తయారీ సమకాలీన సాహిత్యంలో తరచుగా ప్రస్తావించబడిన ఇతర పరిశ్రమలు. ధాన్యాలు, ఇతర ఎండిన వినియోగ వస్తువులు వంటి గృహ వినియోగ వస్తువులు కలిగి ఉండటానికి వికర్తో తయారు చేసిన బుట్టలు కూడా బాగా ప్రాచుర్యం పొందాయి.<ref name="sivathamby_trade" /><ref name="subrahmanian_industry">{{Cite book|last=Subrahmanian|page=356}}</ref> ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} ca8y6cby8sf34m8ugl3vuua48kux6or 0 503282 4907959 2026-07-19T01:24:32Z స్వరలాసిక 13980 [[WP:AES|←]]Created page with '{{Infobox film | name = రుదాలి | image = Rudaali.jpg | caption = సినిమా పోస్టర్ | director = [[కల్పనా లాజ్మీ]] | producer = రవి గుప్తా<br />రవి మాలిక్<br />నేషనల్ ఫిల్మ్ డెవలప్‌మెంట్ కార్పొరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా|ఎన్.ఎఫ్.డి....' 4907959 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = రుదాలి | image = Rudaali.jpg | caption = సినిమా పోస్టర్ | director = [[కల్పనా లాజ్మీ]] | producer = రవి గుప్తా<br />రవి మాలిక్<br />[[నేషనల్ ఫిల్మ్ డెవలప్‌మెంట్ కార్పొరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా|ఎన్.ఎఫ్.డి.సి]]<br />[[దూరదర్శన్ (టివి ఛానల్)|దూరదర్శన్‌]] | writer = [[గుల్జార్]] | based_on = {{Based on|''రుదాలి''(కథ)|[[మహా శ్వేతాదేవి]]}} | narrator = | starring = [[డింపుల్ కపాడియా]]<br />[[రాజ్ బబ్బర్]]<br />రాఖీ<br />[[అమ్జద్ ఖాన్ (నటుడు)|అమ్జద్ ఖాన్]] | music = [[భూపేన్ హజారికా]] | cinematography = [[సంతోష్ శివన్]]<br /> ధరమ్‌ గులాటి | released = {{Film date|1993|6|18|df=yes}} | runtime = 115 నిమిషాలు<ref>{{Cite web |date=22 June 1993 |title=Rudaali |url=https://www.bbfc.co.uk/release/rudaali-q29sbgvjdglvbjpwwc0yodk3mtq |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217093025/http://web.archive.org/screenshot/https://www.bbfc.co.uk/release/rudaali-q29sbgvjdglvbjpwwc0yodk3mtq |archive-date=17 February 2022 |access-date=17 February 2022 |website=[[British Board of Film Classification]]}}</ref> | country = భారతదేశం | language = హిందీ | budget = }} '''రుదాలి''' (హిందీ: रुदाली; అర్థం: ఏడుపు వృత్తిగా చేసుకునే మహిళ) 1993లో విడుదలైన భారతీయ హిందీ భాషా నాటక (డ్రామా) చిత్రం. ఈ చిత్రానికి [[కల్పనా లాజ్మీ]] దర్శకత్వం వహించగా, కథనాన్ని, సంభాషణలను [[గుల్జార్]] రచించాడు. బెంగాలీ రచయిత్రి [[మహా శ్వేతాదేవి]] 1979లో రాసిన అదే పేరుగల కథ ఆధారంగా ఈ చిత్రం రూపొందించబడింది. ఇందులో [[డింపుల్ కపాడియా]], రాఖీ, [[రాజ్ బబ్బర్]], [[అమ్జద్ ఖాన్ (నటుడు)|అమ్జద్ ఖాన్]] ప్రధాన పాత్రల్లో నటించారు. సంగీతాన్ని [[భూపేన్ హజారికా]] సమకూర్చగా, ఛాయాగ్రహణాన్ని [[సంతోష్ శివన్]], ధరమ్ గులాటి నిర్వహించారు. ఈ చిత్రాన్ని [[నేషనల్ ఫిల్మ్ డెవలప్‌మెంట్ కార్పొరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా|జాతీయ చలనచిత్ర అభివృద్ధి సంస్థ]], [[దూరదర్శన్ (టివి ఛానల్)|దూరదర్శన్‌]]లు సంయుక్తంగా నిర్మించాయి. రాజస్థాన్‌లోని ఒక చిన్న గ్రామం నేపథ్యంలో సాగే ఈ కథలో, జీవితమంతా దురదృష్టాలు ఎదుర్కొన్నప్పటికీ కన్నీళ్లు పెట్టుకోలేని శనిచరి అనే మహిళ జీవితం ప్రధానాంశంగా ఉంటుంది. తరువాత ఆమె వృత్తిపరంగా మరణించిన వారి కోసం విలపించే రుదాలిగా మారే పరిస్థితులను ఈ చిత్రం చిత్రీకరిస్తుంది. ఈ చిత్రం భారతీయ సమాంతర సినిమా ఉద్యమానికి చెందినదిగా పరిగణించబడినప్పటికీ, పాటలు వంటి ప్రధాన స్రవంతి హిందీ సినిమాల లక్షణాలను కూడా కలిగి ఉంది. విడుదల అనంతరం ఈ చిత్రం విమర్శకుల ప్రశంసలతో పాటు వాణిజ్యపరంగానూ విజయాన్ని సాధించింది. ముఖ్యంగా డింపుల్ కపాడియా నటన, కల్పనా లాజ్మీ దర్శకత్వం, గుల్జార్ రచన, భూపేన్ హజారికా సంగీతం విశేష ప్రశంసలు అందుకున్నాయి. ఈ చిత్రం మూడు జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలను గెలుచుకుంది. డింపుల్ కపాడియా ఉత్తమ నటి విభాగంలో జాతీయ పురస్కారాన్ని అందుకుంది. అదనంగా మూడు ఫిల్మ్‌ఫేర్ అవార్డులకు నామినేట్ అయి, విమర్శకుల ఉత్తమ నటి పురస్కారాన్ని కపాడియా అందుకుంది. 66వ అకాడమీ అవార్డులలో ఉత్తమ విదేశీ భాషా చిత్ర విభాగానికి భారతదేశ అధికారిక ప్రవేశంగా ఈ చిత్రం ఎంపికైంది, అయితే తుది నామినేషన్ పొందలేదు. ==నటీనటులు== * [[డింపుల్ కపాడియా]] — శనిచరి * రాఖీ — భిఖ్ని / పీవ్లీ * [[రాజ్ బబ్బర్]] — లక్ష్మణ్ సింగ్ * [[అమ్జద్ ఖాన్ (నటుడు)|అమ్జద్ ఖాన్]] — ఠాకూర్ రామావతార్ సింగ్ * [[రఘుబీర్ యాదవ్]] — బుధువా * [[సుష్మితా ముఖర్జీ]] — ముంగ్రీ * మనోహర్ సింగ్ — పండిత్ మోహన్‌లాల్ * [[మితా వశిష్ఠ్]] — ధనికుడి సహచరిణి ==నిర్మాణం== రుదాలి చిత్రం బెంగాలీ రచయిత్రి మహాశ్వేతా దేవి 1979లో రచించిన ''రుదాలి'' అనే కథ ఆధారంగా రూపొందించబడింది. ఈ చిత్రాన్ని మీడియా వ్యాపారవేత్త ఆర్. వి. పండిట్ నిర్మించాడు. స్త్రీవాద భావజాలంతో కూడిన ప్రయోగాత్మక చిత్రాలకు సాధారణ ప్రేక్షకులను ఆకర్షించాలనే ఉద్దేశంతో దర్శకురాలు [[కల్పనా లాజ్మీ]], అప్పటికే ప్రముఖ నటి అయిన [[డింపుల్ కపాడియా]]ను ప్రధాన పాత్రకు ఎంపిక చేసింది{{sfn|Kapoor|2005|p=103}}. భిఖ్ని పాత్రలో రాఖీ నటించింది.<ref>{{Cite news |date=15 April 1992 |title=Raakhee plays professional mourner in Kalpana Lajmi's Rudali |language=en |work=[[India Today]] |url=https://www.indiatoday.in/magazine/eyecatchers/story/19920415-raakhee-plays-professional-mourner-in-kalpana-lajmi-rudali-766124-2013-06-17 |access-date=14 February 2022 |archive-date=14 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214221344/https://www.indiatoday.in/magazine/eyecatchers/story/19920415-raakhee-plays-professional-mourner-in-kalpana-lajmi-rudali-766124-2013-06-17 |url-status=live }}</ref> నటుడు అమ్జద్ ఖాన్ తన చివరి చిత్రాలలో ఒకటిగా ఇందులో నటించాడు. ఆయన మరణానంతరం ఈ చిత్రం విడుదల కావడంతో ప్రారంభ టైటిల్స్‌లో ఆయన స్మృతికి ఈ చిత్రాన్ని అంకితం చేశారు.{{sfn|Arunachalam|2019|p=410}} ఈ చిత్రాన్ని జాతీయ చలనచిత్ర అభివృద్ధి సంస్థ, దూరదర్శన్ సహకారంతో నిర్మించింది. నిర్మాణ ప్రక్రియలో ఎదురైన అనుభవాల కారణంగా భవిష్యత్తులో మళ్లీ ఎన్‌ఎఫ్‌డీసీతో సినిమా నిర్మించనని కల్పనా లాజ్మీ పేర్కొంది. చిత్రీకరణ పూర్తయ్యేసరికి డింపుల్ కపాడియా శారీరకంగా, మానసికంగా చాలా అలసిపోయినట్లు ఆమె తరువాత గుర్తుచేసుకుంది. ==చిత్రీకరణ== మూల కథ బెంగాల్ నేపథ్యంలో సాగినప్పటికీ, దృశ్యపరమైన వైవిధ్యం కోసం దర్శకురాలు కథా నేపథ్యాన్ని రాజస్థాన్ ఎడారి ప్రాంతానికి మార్చింది. అక్కడి విశాలమైన ఎడారి, సంప్రదాయ హవేలీలు,<ref name="Gahlot">{{Cite news |last=Gahlot |first=Deepa |author-link=Deepa Gahlot |date=28 September 2018 |title=The Woman Who Would Not Weep |work=[[Financial Chronicle]] |url=https://www.mydigitalfc.com/fc-supplements/elan/woman-who-would-not-weep |access-date=12 February 2022 |archive-date=3 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220203080536/https://www.mydigitalfc.com/fc-supplements/elan/woman-who-would-not-weep |url-status=live }}</ref> స్థానిక వస్త్రధారణ, గ్రామీణ వాతావరణం చిత్రానికి ప్రత్యేకమైన దృశ్య సౌందర్యాన్ని అందించాయి. ఈ చిత్రాన్ని ఎక్కువ భాగం రాజస్థాన్‌లోని జైసల్మేర్ పరిసర ప్రాంతాల్లో చిత్రీకరించారు.<ref name="location">{{Cite news |last=Mishra |first=Nivedita |date=27 May 2017 |title=Village capitalises on film shooting |language=en |work=[[Deccan Herald]] |url=https://www.deccanherald.com/content/613934/village-capitalises-film-shooting.html |access-date=15 February 2022 |archive-date=15 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220215163439/https://www.deccanherald.com/content/613934/village-capitalises-film-shooting.html |url-status=live }}</ref>{{sfn|Perur|2018}} ==సంగీతం== ఈ చిత్రానికి ప్రముఖ గాయకుడు, సంగీత దర్శకుడు [[భూపేన్ హజారికా]] సంగీతాన్ని సమకూర్చగా,{{sfn|Arunachalam|2019|p=410}} అన్ని పాటలకు [[గుల్జార్]] సాహిత్యం రచించాడు. 1993 జనవరిలో విడుదలైన ఈ చిత్ర సంగీత ఆల్బమ్ విశేష ప్రజాదరణ పొందింది. కళాత్మక చిత్రానికి చెందిన సంగీతం కూడా వాణిజ్యపరంగా విజయవంతమవుతుందని ఈ ఆల్బమ్ నిరూపించిందని సమకాలీన విశ్లేషకులు పేర్కొన్నారు. ఈ చిత్రంలోని "దిల్ హూమ్ హూమ్ కరే" పాట అత్యంత ప్రసిద్ధి పొందింది. ఇది భూపేన్ హజారికా గతంలో అస్సామీ చిత్రం "మనిరామ్ దేవాన్" (1964) కోసం స్వరపరచిన "బుకు హామ్ హామ్ కోరే" అనే పాట ఆధారంగా రూపొందించబడింది. అస్సామీ భాషలో గుండె చప్పుళ్లను సూచించే "హామ్ హామ్" అనే పదబంధాన్ని హిందీ పాటలోనూ అలాగే ఉంచాలని గుల్జార్ ప్రత్యేకంగా కోరడంతో, ఈ పాటకు ప్రత్యేకమైన భావవ్యక్తీకరణ లభించింది.{{sfn|Arunachalam|2019|p=410}} ==నేపథ్యం== "రుదాలి" అనే పదానికి అర్థం వృత్తిపరంగా విలపించే మహిళ. రాజస్థాన్‌లోని కొన్ని ప్రాంతాలలో ఉన్నత వర్ణాలకు చెందిన ధనిక పురుషులు మరణించినప్పుడు, వారి కుటుంబ సభ్యులు బహిరంగంగా దుఃఖాన్ని వ్యక్తం చేయడం సామాజికంగా అనుచితంగా భావించబడేది. అందువల్ల దిగువ వర్గాలకు చెందిన మహిళలను పారితోషికం ఇచ్చి అంత్యక్రియల సమయంలో ఏడిపించేవారు. అలాంటి మహిళలను రుదాలీలు అని పిలిచేవారు. ఈ సామాజిక ఆచారాన్ని మహాశ్వేతా దేవి తన కథలో విమర్శనాత్మకంగా చిత్రీకరించగా, అదే అంశాన్ని ఈ చిత్రం మరింత విస్తృతంగా ఆవిష్కరించింది. ==కథ== ఎడారి ప్రాంతంలోని బర్నా గ్రామానికి చెందిన జమీందారు ఠాకూర్ రామావతార్ సింగ్ మరణశయ్యపై ఉండగా, తన మరణానంతరం తన బంధువులెవరూ తన కోసం కన్నీళ్లు పెట్టరని వేదన వ్యక్తం చేస్తాడు. అందుకే తన అంత్యక్రియల సందర్భంగా విలపించడానికి ప్రసిద్ధ రుదాలి అయిన భిఖ్నిని పిలిపించాలని ఆదేశిస్తాడు. భిఖ్ని, ఠాకూర్ గ్రామంలో నివసిస్తున్న వితంతువు శనిచరి వద్దకు వచ్చి ఉంటుంది. ఇద్దరి మధ్య స్నేహం బలపడుతుండగా, శనిచరి తన జీవిత గాథను భిఖ్నికి వివరిస్తుంది. ఆ కథ ఫ్లాష్‌బ్యాక్‌ల రూపంలో ఆవిష్కృతమవుతుంది. శనిచరి శనివారం జన్మించింది. హిందూ జ్యోతిష్యంలో అశుభగ్రహంగా భావించే శని గ్రహం పేరుమీదుగానే ఆమెకు "శనిచరి" అనే పేరు పెట్టారు. ఆమె జననం నుంచే గ్రామస్థులు తమ చుట్టూ జరిగే ప్రతి దురదృష్టానికీ ఆమెనే కారణమని నిందిస్తుంటారు. ఆమె తండ్రి మరణం నుంచి, తల్లి పీవ్లీ ఒక నాటక బృందంతో వెళ్లిపోవడం వరకు జరిగిన ప్రతి సంఘటనకు శనిచరినే బాధ్యురాలిగా చూస్తారు. చిన్న వయసులోనే ఆమెను మద్యానికి బానిసైన గంజూతో వివాహం చేస్తారు. వారికి జన్మించిన కుమారుడు బుధువా, తన అమ్మమ్మ పీవ్లీలాగే లక్ష్యం లేకుండా ఊరూరా తిరుగుతూ ఉంటాడు. అయితే శనిచరి అతనిపై అపారమైన ప్రేమ చూపిస్తుంది. ఈ సమయంలో ఠాకూర్ కుమారుడు లక్ష్మణ్ సింగ్, శనిచరిపై తనకు అభిమానముందని చెప్పి, తన భార్యకు పనిమనిషిగా ఆమెను నియమిస్తాడు. తన హవేలీలో పనిచేసే సమయంలో సమాజపు ఆచారాలకు భయపడకుండా స్వాభిమానంతో జీవించాలని ఆమెను ప్రోత్సహిస్తాడు. తనతో మాట్లాడేటప్పుడు తలవంచకుండా తన కళ్లలోకి చూసి మాట్లాడాలని చెబుతాడు. ఒక రాత్రి శనిచరి హవేలీలో పాట పాడిన తరువాత, లక్ష్మణ్ సింగ్ ఆమెకు ఒక చిన్న ఇల్లు, అలాగే రెండు ఎకరాల భూమిని బహుమతిగా ఇస్తాడు. ఒక గ్రామ జాతరలో కలరా వ్యాధి సోకడంతో గంజూ మరణిస్తాడు. భర్తకు చేయాల్సిన అంత్యక్రియలు నిర్వహించకపోతే శాపం పడుతుందని గ్రామ పండితుడు బెదిరించడంతో, ఆ కర్మకాండలు నిర్వహించేందుకు శనిచరి ఠాకూర్ రామావతార్ సింగ్ వద్ద నుంచి యాభై రూపాయలు అప్పు తీసుకుంటుంది. ఆ అప్పు తీర్చలేక చివరకు అతని వద్ద బంధిత కూలీ (బాండెడ్ లేబరర్)గా పనిచేయవలసి వస్తుంది. కొన్ని సంవత్సరాల తరువాత పెద్దవాడైన బుధువా, ముంగ్రీ అనే వేశ్యను తన భార్యగా ఇంటికి తీసుకొస్తాడు. తొలుత శనిచరి ఆమెను ఇంటి నుంచి వెళ్లగొట్టాలని ప్రయత్నిస్తుంది. అయితే ముంగ్రీ తన కుమారుడి బిడ్డకు గర్భవతని తెలుసుకున్న తరువాత ఆమెను అంగీకరిస్తుంది. కానీ గ్రామ పండితుడు, దుకాణదారులు చేసే అవహేళనల వల్ల శనిచరి, ముంగ్రీల మధ్య విభేదాలు తీవ్రమవుతాయి. ఒక రోజు జరిగిన ఘర్షణలో ఆవేశానికి లోనైన ముంగ్రీ తన గర్భాన్ని కోల్పోతుంది. అనంతరం బుధువా ఇంటిని విడిచి వెళ్లిపోతాడు. ఈ అన్ని విషాదాలు తన జీవితంలో జరిగినప్పటికీ, ఒక్కసారి కూడా తన కళ్లలో కన్నీరు రాలేదని శనిచరి భిఖ్నికి చెబుతుంది. ఒక రాత్రి భీషమ్‌దత్త అనే వ్యక్తి పిలుపుతో భిఖ్ని పొరుగున ఉన్న గ్రామానికి వెళుతుంది. కొద్ది గంటల తరువాత ఠాకూర్ రామావతార్ సింగ్ మరణిస్తాడు. ఇదే సమయంలో గ్రామాన్ని విడిచి వెళ్లబోతున్న లక్ష్మణ్ సింగ్‌కు వీడ్కోలు చెప్పడానికి శనిచరి వెళుతుంది. అప్పుడు ఒక దూత వచ్చి, భిఖ్ని ప్లేగు వ్యాధితో మరణించిందని, అంతేకాక ఆమెనే శనిచరి తల్లి పీవ్లీ అని తెలియజేస్తాడు. ఈ వార్త విన్న శనిచరి జీవితంలో తొలిసారిగా ఆపుకోలేని దుఃఖంతో బోరున విలపిస్తుంది. అనంతరం ఆమె భిఖ్ని స్థానాన్ని స్వీకరించి, ఠాకూర్ రామావతార్ సింగ్ అంత్యక్రియల సందర్భంగా కొత్త రుదాలిగా విలపిస్తూ తన కొత్త జీవితాన్ని ప్రారంభిస్తుంది.<ref name="UIowa">{{Cite web |title=Rudaali |url=http://www.uiowa.edu/~incinema/Rudaali.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019024024/http://www.uiowa.edu/~incinema/Rudaali.html |archive-date=19 October 2013 |access-date=1 September 2014 |website=[[University of Iowa]] |df=dmy-all}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rudaali Production Details |url=https://movies.yahoo.com/movie/1809394439/details |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110522110439/http://movies.yahoo.com/movie/1809394439/details |archive-date=22 May 2011 |access-date=15 January 2017 |website=[[Yahoo! Movies]]}}</ref> ==విడుదల== రుదాలి చిత్రం [[1993]] [[జనవరి 22]]న భారతదేశవ్యాప్తంగా విడుదలైంది. విడుదలైన వెంటనే విమర్శకుల ప్రశంసలను అందుకోవడంతో పాటు కళాత్మక చిత్రంగా ఉన్నప్పటికీ వాణిజ్యపరంగానూ విజయాన్ని సాధించింది. భారతీయ సమాంతర సినిమాకు చెందిన చిత్రాల్లో ప్రేక్షకాదరణ పొందిన చిత్రాలలో ఇది ఒకటిగా గుర్తింపు పొందింది. ==స్పందన== ఈ చిత్రానికి విమర్శకుల నుంచి అత్యంత సానుకూల స్పందన లభించింది. ముఖ్యంగా డింపుల్ కపాడియా నటనను ఆమె సినీ జీవితంలోనే అత్యుత్తమ ప్రదర్శనలలో ఒకటిగా ప్రశంసించారు. జీవితమంతా దుఃఖాన్ని అనుభవించినప్పటికీ కన్నీళ్లు పెట్టుకోలేని శనిచరి పాత్రను ఆమె అత్యంత సహజంగా ఆవిష్కరించిందని సమీక్షకులు పేర్కొన్నారు.<ref>{{Cite news |last=Jones |first=J. R. |date=20 December 2002 |title=The Mourner |work=[[Chicago Reader]] |url=https://chicagoreader.com/film/the-mourner/ |access-date=12 February 2022 |archive-date=14 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214234910/https://chicagoreader.com/film/the-mourner/ |url-status=live }}</ref> అలాగే కల్పనా లాజ్మీ దర్శకత్వం, గుల్జార్ కథనం మరియు సంభాషణలు, భూపేన్ హజారికా సంగీతం, సంతోష్ శివన్ ఛాయాగ్రహణం కూడా విశేష ప్రశంసలు పొందాయి. చిత్రం రాజస్థాన్ గ్రామీణ జీవనశైలి, కులవ్యవస్థ, లింగ వివక్ష, సామాజిక అసమానతలను హృదయాన్ని హత్తుకునే రీతిలో చిత్రీకరించిందని విమర్శకులు అభిప్రాయపడ్డారు. కళాత్మక చిత్రమైనప్పటికీ భావోద్వేగ ప్రధాన కథనం, సంగీతం, దృశ్య సౌందర్యం కారణంగా సాధారణ ప్రేక్షకులను కూడా ఆకట్టుకుంది. ==పురస్కారాలు, గౌరవాలు== ఈ చిత్రం మూడు జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు అందుకుంది. * ఉత్తమ నటి — [[డింపుల్ కపాడియా]]<ref name="NFA40">{{Cite web |date=1993 |title=40th National Film Awards |url=http://dff.nic.in/images/Documents/77_40thNfacatalogue.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151008114601/http://iffi.nic.in/Dff2011/Frm40thNFAAward.aspx?PdfName=40NFA.pdf |archive-date=8 October 2015 |access-date=24 December 2011 |website=dff.nic.in |publisher=Directorate of Film Festivals |pages=40–41}}</ref> * ఉత్తమ కళా దర్శకత్వం — సమీర్ చందా * ఉత్తమ వస్త్రాల రూపకల్పన — [[సింపుల్ కపాడియా]], [[మాలా డే]] అదనంగా ఈ చిత్రం మూడు ఫిల్మ్‌ఫేర్ అవార్డులకు నామినేట్ అయింది. డింపుల్ కపాడియా ఫిల్మ్‌ఫేర్ విమర్శకుల ఉత్తమ నటన పురస్కారం అందుకుంది.<ref>{{Cite news |title=Filmfare Awards Winners 1993: Complete list of winners of Filmfare Awards 1993 |work=[[The Times of India]] |publisher=The Times Group |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/movie-awards/filmfare-awards-winners/bollywood/1993/101 |access-date=7 February 2022 |archive-date=5 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205215817/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/movie-awards/filmfare-awards-winners/bollywood/1993/101 |url-status=live }}</ref> అంతర్జాతీయ స్థాయిలో ఆమె 8వ డమాస్కస్ అంతర్జాతీయ చలనచిత్రోత్సవంలో, 38వ ఆసియా-పసిఫిక్ చలనచిత్రోత్సవంలో ఉత్తమ నటి పురస్కారాలను గెలుచుకుంది.<ref>{{Cite news |date=27 November 1993 |title=Mourning Becomes Her |pages=78 |work=[[The Telegraph (Kolkata)|The Telegraph]] |publisher=[[ABP Group]] |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.99459/page/n639/mode/2up |access-date=23 November 2020}}</ref>{{sfn|Kumar|2002|p=172|ps=: "Bhupen Hazarika adjudged the best music director and Dimple Kapadia the best actress for 'Rudali' (Hindi) at Asia-Pacific International Film Festival Fukoaka, Japan"}} అదే ఆసియా-పసిఫిక్ చలనచిత్రోత్సవంలో భూపేన్ హజారికా తన సంగీతానికి ప్రత్యేక గౌరవాన్ని అందుకున్నాడు. 1993 సంవత్సరానికి సంబంధించిన 66వ అకాడమీ అవార్డులలో ఉత్తమ విదేశీ భాషా చిత్రం విభాగానికి భారతదేశ అధికారిక ప్రవేశంగా రుదాలి ఎంపికైంది.<ref name="Variety">{{Cite journal |last=Frook |first=John Evan |date=30 November 1993 |title=Acad inks Cates, unveils foreign-language entries |url=https://variety.com/1993/film/news/acad-inks-cates-unveils-foreign-language-entries-116185/ |journal=[[Variety (magazine)|Variety]] |access-date=25 August 2008 |archive-date=8 February 2013 |archive-url=https://archive.today/20130208224805/http://www.variety.com/article/VR116185.html?categoryid=13&cs=1 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=10 February 2020 |title=Before Gully Boy, these Indian films were sent to the Academy Award for Best International Feature Film Category |url=https://www.news18.com/photogallery/movies/all-the-indian-films-that-were-indias-official-entry-to-the-academy-awards-2360805.html |access-date=28 March 2020 |website=[[News18]] |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201044918/https://www.news18.com/photogallery/movies/all-the-indian-films-that-were-indias-official-entry-to-the-academy-awards-2360805.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=16 February 2009 |title=India's Oscar failures |language=en |work=[[India Today]] |url=https://www.indiatoday.in/oscars-2009/story/indias-oscar-failures-39783-2009-02-16 |access-date=15 February 2022 |archive-date=29 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180529072408/https://www.indiatoday.in/oscars-2009/story/indias-oscar-failures-39783-2009-02-16 |url-status=live }}</ref> అయితే తుది నామినేషన్ జాబితాలో స్థానం పొందలేదు. == వారసత్వం== రుదాలి భారతీయ సమాంతర సినిమాల్లో ఒక ముఖ్యమైన చిత్రంగా పరిగణించబడుతుంది. స్త్రీ జీవితం, సామాజిక అణచివేత, కులవివక్ష, దారిద్ర్యం వంటి అంశాలను వాస్తవికంగా చిత్రీకరించిన చిత్రంగా ఇది విమర్శకుల ప్రశంసలు పొందింది. ముఖ్యంగా డింపుల్ కపాడియా నటన ఆమె సినీ జీవితంలో ఒక మలుపుగా నిలిచిందని సినీ విమర్శకులు భావిస్తారు. భారతీయ స్త్రీవాద చలనచిత్రాల చరిత్రలో రుదాలి ఒక మైలురాయిగా గుర్తింపు పొందింది. ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} {{Authority control}} lhtsoaljgedya0eso375oe5p1cktabo 4907970 4907959 2026-07-19T01:35:07Z స్వరలాసిక 13980 /* పురస్కారాలు, గౌరవాలు */ 4907970 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = రుదాలి | image = Rudaali.jpg | caption = సినిమా పోస్టర్ | director = [[కల్పనా లాజ్మీ]] | producer = రవి గుప్తా<br />రవి మాలిక్<br />[[నేషనల్ ఫిల్మ్ డెవలప్‌మెంట్ కార్పొరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా|ఎన్.ఎఫ్.డి.సి]]<br />[[దూరదర్శన్ (టివి ఛానల్)|దూరదర్శన్‌]] | writer = [[గుల్జార్]] | based_on = {{Based on|''రుదాలి''(కథ)|[[మహా శ్వేతాదేవి]]}} | narrator = | starring = [[డింపుల్ కపాడియా]]<br />[[రాజ్ బబ్బర్]]<br />రాఖీ<br />[[అమ్జద్ ఖాన్ (నటుడు)|అమ్జద్ ఖాన్]] | music = [[భూపేన్ హజారికా]] | cinematography = [[సంతోష్ శివన్]]<br /> ధరమ్‌ గులాటి | released = {{Film date|1993|6|18|df=yes}} | runtime = 115 నిమిషాలు<ref>{{Cite web |date=22 June 1993 |title=Rudaali |url=https://www.bbfc.co.uk/release/rudaali-q29sbgvjdglvbjpwwc0yodk3mtq |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217093025/http://web.archive.org/screenshot/https://www.bbfc.co.uk/release/rudaali-q29sbgvjdglvbjpwwc0yodk3mtq |archive-date=17 February 2022 |access-date=17 February 2022 |website=[[British Board of Film Classification]]}}</ref> | country = భారతదేశం | language = హిందీ | budget = }} '''రుదాలి''' (హిందీ: रुदाली; అర్థం: ఏడుపు వృత్తిగా చేసుకునే మహిళ) 1993లో విడుదలైన భారతీయ హిందీ భాషా నాటక (డ్రామా) చిత్రం. ఈ చిత్రానికి [[కల్పనా లాజ్మీ]] దర్శకత్వం వహించగా, కథనాన్ని, సంభాషణలను [[గుల్జార్]] రచించాడు. బెంగాలీ రచయిత్రి [[మహా శ్వేతాదేవి]] 1979లో రాసిన అదే పేరుగల కథ ఆధారంగా ఈ చిత్రం రూపొందించబడింది. ఇందులో [[డింపుల్ కపాడియా]], రాఖీ, [[రాజ్ బబ్బర్]], [[అమ్జద్ ఖాన్ (నటుడు)|అమ్జద్ ఖాన్]] ప్రధాన పాత్రల్లో నటించారు. సంగీతాన్ని [[భూపేన్ హజారికా]] సమకూర్చగా, ఛాయాగ్రహణాన్ని [[సంతోష్ శివన్]], ధరమ్ గులాటి నిర్వహించారు. ఈ చిత్రాన్ని [[నేషనల్ ఫిల్మ్ డెవలప్‌మెంట్ కార్పొరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా|జాతీయ చలనచిత్ర అభివృద్ధి సంస్థ]], [[దూరదర్శన్ (టివి ఛానల్)|దూరదర్శన్‌]]లు సంయుక్తంగా నిర్మించాయి. రాజస్థాన్‌లోని ఒక చిన్న గ్రామం నేపథ్యంలో సాగే ఈ కథలో, జీవితమంతా దురదృష్టాలు ఎదుర్కొన్నప్పటికీ కన్నీళ్లు పెట్టుకోలేని శనిచరి అనే మహిళ జీవితం ప్రధానాంశంగా ఉంటుంది. తరువాత ఆమె వృత్తిపరంగా మరణించిన వారి కోసం విలపించే రుదాలిగా మారే పరిస్థితులను ఈ చిత్రం చిత్రీకరిస్తుంది. ఈ చిత్రం భారతీయ సమాంతర సినిమా ఉద్యమానికి చెందినదిగా పరిగణించబడినప్పటికీ, పాటలు వంటి ప్రధాన స్రవంతి హిందీ సినిమాల లక్షణాలను కూడా కలిగి ఉంది. విడుదల అనంతరం ఈ చిత్రం విమర్శకుల ప్రశంసలతో పాటు వాణిజ్యపరంగానూ విజయాన్ని సాధించింది. ముఖ్యంగా డింపుల్ కపాడియా నటన, కల్పనా లాజ్మీ దర్శకత్వం, గుల్జార్ రచన, భూపేన్ హజారికా సంగీతం విశేష ప్రశంసలు అందుకున్నాయి. ఈ చిత్రం మూడు జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలను గెలుచుకుంది. డింపుల్ కపాడియా ఉత్తమ నటి విభాగంలో జాతీయ పురస్కారాన్ని అందుకుంది. అదనంగా మూడు ఫిల్మ్‌ఫేర్ అవార్డులకు నామినేట్ అయి, విమర్శకుల ఉత్తమ నటి పురస్కారాన్ని కపాడియా అందుకుంది. 66వ అకాడమీ అవార్డులలో ఉత్తమ విదేశీ భాషా చిత్ర విభాగానికి భారతదేశ అధికారిక ప్రవేశంగా ఈ చిత్రం ఎంపికైంది, అయితే తుది నామినేషన్ పొందలేదు. ==నటీనటులు== * [[డింపుల్ కపాడియా]] — శనిచరి * రాఖీ — భిఖ్ని / పీవ్లీ * [[రాజ్ బబ్బర్]] — లక్ష్మణ్ సింగ్ * [[అమ్జద్ ఖాన్ (నటుడు)|అమ్జద్ ఖాన్]] — ఠాకూర్ రామావతార్ సింగ్ * [[రఘుబీర్ యాదవ్]] — బుధువా * [[సుష్మితా ముఖర్జీ]] — ముంగ్రీ * మనోహర్ సింగ్ — పండిత్ మోహన్‌లాల్ * [[మితా వశిష్ఠ్]] — ధనికుడి సహచరిణి ==నిర్మాణం== రుదాలి చిత్రం బెంగాలీ రచయిత్రి మహాశ్వేతా దేవి 1979లో రచించిన ''రుదాలి'' అనే కథ ఆధారంగా రూపొందించబడింది. ఈ చిత్రాన్ని మీడియా వ్యాపారవేత్త ఆర్. వి. పండిట్ నిర్మించాడు. స్త్రీవాద భావజాలంతో కూడిన ప్రయోగాత్మక చిత్రాలకు సాధారణ ప్రేక్షకులను ఆకర్షించాలనే ఉద్దేశంతో దర్శకురాలు [[కల్పనా లాజ్మీ]], అప్పటికే ప్రముఖ నటి అయిన [[డింపుల్ కపాడియా]]ను ప్రధాన పాత్రకు ఎంపిక చేసింది{{sfn|Kapoor|2005|p=103}}. భిఖ్ని పాత్రలో రాఖీ నటించింది.<ref>{{Cite news |date=15 April 1992 |title=Raakhee plays professional mourner in Kalpana Lajmi's Rudali |language=en |work=[[India Today]] |url=https://www.indiatoday.in/magazine/eyecatchers/story/19920415-raakhee-plays-professional-mourner-in-kalpana-lajmi-rudali-766124-2013-06-17 |access-date=14 February 2022 |archive-date=14 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214221344/https://www.indiatoday.in/magazine/eyecatchers/story/19920415-raakhee-plays-professional-mourner-in-kalpana-lajmi-rudali-766124-2013-06-17 |url-status=live }}</ref> నటుడు అమ్జద్ ఖాన్ తన చివరి చిత్రాలలో ఒకటిగా ఇందులో నటించాడు. ఆయన మరణానంతరం ఈ చిత్రం విడుదల కావడంతో ప్రారంభ టైటిల్స్‌లో ఆయన స్మృతికి ఈ చిత్రాన్ని అంకితం చేశారు.{{sfn|Arunachalam|2019|p=410}} ఈ చిత్రాన్ని జాతీయ చలనచిత్ర అభివృద్ధి సంస్థ, దూరదర్శన్ సహకారంతో నిర్మించింది. నిర్మాణ ప్రక్రియలో ఎదురైన అనుభవాల కారణంగా భవిష్యత్తులో మళ్లీ ఎన్‌ఎఫ్‌డీసీతో సినిమా నిర్మించనని కల్పనా లాజ్మీ పేర్కొంది. చిత్రీకరణ పూర్తయ్యేసరికి డింపుల్ కపాడియా శారీరకంగా, మానసికంగా చాలా అలసిపోయినట్లు ఆమె తరువాత గుర్తుచేసుకుంది. ==చిత్రీకరణ== మూల కథ బెంగాల్ నేపథ్యంలో సాగినప్పటికీ, దృశ్యపరమైన వైవిధ్యం కోసం దర్శకురాలు కథా నేపథ్యాన్ని రాజస్థాన్ ఎడారి ప్రాంతానికి మార్చింది. అక్కడి విశాలమైన ఎడారి, సంప్రదాయ హవేలీలు,<ref name="Gahlot">{{Cite news |last=Gahlot |first=Deepa |author-link=Deepa Gahlot |date=28 September 2018 |title=The Woman Who Would Not Weep |work=[[Financial Chronicle]] |url=https://www.mydigitalfc.com/fc-supplements/elan/woman-who-would-not-weep |access-date=12 February 2022 |archive-date=3 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220203080536/https://www.mydigitalfc.com/fc-supplements/elan/woman-who-would-not-weep |url-status=live }}</ref> స్థానిక వస్త్రధారణ, గ్రామీణ వాతావరణం చిత్రానికి ప్రత్యేకమైన దృశ్య సౌందర్యాన్ని అందించాయి. ఈ చిత్రాన్ని ఎక్కువ భాగం రాజస్థాన్‌లోని జైసల్మేర్ పరిసర ప్రాంతాల్లో చిత్రీకరించారు.<ref name="location">{{Cite news |last=Mishra |first=Nivedita |date=27 May 2017 |title=Village capitalises on film shooting |language=en |work=[[Deccan Herald]] |url=https://www.deccanherald.com/content/613934/village-capitalises-film-shooting.html |access-date=15 February 2022 |archive-date=15 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220215163439/https://www.deccanherald.com/content/613934/village-capitalises-film-shooting.html |url-status=live }}</ref>{{sfn|Perur|2018}} ==సంగీతం== ఈ చిత్రానికి ప్రముఖ గాయకుడు, సంగీత దర్శకుడు [[భూపేన్ హజారికా]] సంగీతాన్ని సమకూర్చగా,{{sfn|Arunachalam|2019|p=410}} అన్ని పాటలకు [[గుల్జార్]] సాహిత్యం రచించాడు. 1993 జనవరిలో విడుదలైన ఈ చిత్ర సంగీత ఆల్బమ్ విశేష ప్రజాదరణ పొందింది. కళాత్మక చిత్రానికి చెందిన సంగీతం కూడా వాణిజ్యపరంగా విజయవంతమవుతుందని ఈ ఆల్బమ్ నిరూపించిందని సమకాలీన విశ్లేషకులు పేర్కొన్నారు. ఈ చిత్రంలోని "దిల్ హూమ్ హూమ్ కరే" పాట అత్యంత ప్రసిద్ధి పొందింది. ఇది భూపేన్ హజారికా గతంలో అస్సామీ చిత్రం "మనిరామ్ దేవాన్" (1964) కోసం స్వరపరచిన "బుకు హామ్ హామ్ కోరే" అనే పాట ఆధారంగా రూపొందించబడింది. అస్సామీ భాషలో గుండె చప్పుళ్లను సూచించే "హామ్ హామ్" అనే పదబంధాన్ని హిందీ పాటలోనూ అలాగే ఉంచాలని గుల్జార్ ప్రత్యేకంగా కోరడంతో, ఈ పాటకు ప్రత్యేకమైన భావవ్యక్తీకరణ లభించింది.{{sfn|Arunachalam|2019|p=410}} ==నేపథ్యం== "రుదాలి" అనే పదానికి అర్థం వృత్తిపరంగా విలపించే మహిళ. రాజస్థాన్‌లోని కొన్ని ప్రాంతాలలో ఉన్నత వర్ణాలకు చెందిన ధనిక పురుషులు మరణించినప్పుడు, వారి కుటుంబ సభ్యులు బహిరంగంగా దుఃఖాన్ని వ్యక్తం చేయడం సామాజికంగా అనుచితంగా భావించబడేది. అందువల్ల దిగువ వర్గాలకు చెందిన మహిళలను పారితోషికం ఇచ్చి అంత్యక్రియల సమయంలో ఏడిపించేవారు. అలాంటి మహిళలను రుదాలీలు అని పిలిచేవారు. ఈ సామాజిక ఆచారాన్ని మహాశ్వేతా దేవి తన కథలో విమర్శనాత్మకంగా చిత్రీకరించగా, అదే అంశాన్ని ఈ చిత్రం మరింత విస్తృతంగా ఆవిష్కరించింది. ==కథ== ఎడారి ప్రాంతంలోని బర్నా గ్రామానికి చెందిన జమీందారు ఠాకూర్ రామావతార్ సింగ్ మరణశయ్యపై ఉండగా, తన మరణానంతరం తన బంధువులెవరూ తన కోసం కన్నీళ్లు పెట్టరని వేదన వ్యక్తం చేస్తాడు. అందుకే తన అంత్యక్రియల సందర్భంగా విలపించడానికి ప్రసిద్ధ రుదాలి అయిన భిఖ్నిని పిలిపించాలని ఆదేశిస్తాడు. భిఖ్ని, ఠాకూర్ గ్రామంలో నివసిస్తున్న వితంతువు శనిచరి వద్దకు వచ్చి ఉంటుంది. ఇద్దరి మధ్య స్నేహం బలపడుతుండగా, శనిచరి తన జీవిత గాథను భిఖ్నికి వివరిస్తుంది. ఆ కథ ఫ్లాష్‌బ్యాక్‌ల రూపంలో ఆవిష్కృతమవుతుంది. శనిచరి శనివారం జన్మించింది. హిందూ జ్యోతిష్యంలో అశుభగ్రహంగా భావించే శని గ్రహం పేరుమీదుగానే ఆమెకు "శనిచరి" అనే పేరు పెట్టారు. ఆమె జననం నుంచే గ్రామస్థులు తమ చుట్టూ జరిగే ప్రతి దురదృష్టానికీ ఆమెనే కారణమని నిందిస్తుంటారు. ఆమె తండ్రి మరణం నుంచి, తల్లి పీవ్లీ ఒక నాటక బృందంతో వెళ్లిపోవడం వరకు జరిగిన ప్రతి సంఘటనకు శనిచరినే బాధ్యురాలిగా చూస్తారు. చిన్న వయసులోనే ఆమెను మద్యానికి బానిసైన గంజూతో వివాహం చేస్తారు. వారికి జన్మించిన కుమారుడు బుధువా, తన అమ్మమ్మ పీవ్లీలాగే లక్ష్యం లేకుండా ఊరూరా తిరుగుతూ ఉంటాడు. అయితే శనిచరి అతనిపై అపారమైన ప్రేమ చూపిస్తుంది. ఈ సమయంలో ఠాకూర్ కుమారుడు లక్ష్మణ్ సింగ్, శనిచరిపై తనకు అభిమానముందని చెప్పి, తన భార్యకు పనిమనిషిగా ఆమెను నియమిస్తాడు. తన హవేలీలో పనిచేసే సమయంలో సమాజపు ఆచారాలకు భయపడకుండా స్వాభిమానంతో జీవించాలని ఆమెను ప్రోత్సహిస్తాడు. తనతో మాట్లాడేటప్పుడు తలవంచకుండా తన కళ్లలోకి చూసి మాట్లాడాలని చెబుతాడు. ఒక రాత్రి శనిచరి హవేలీలో పాట పాడిన తరువాత, లక్ష్మణ్ సింగ్ ఆమెకు ఒక చిన్న ఇల్లు, అలాగే రెండు ఎకరాల భూమిని బహుమతిగా ఇస్తాడు. ఒక గ్రామ జాతరలో కలరా వ్యాధి సోకడంతో గంజూ మరణిస్తాడు. భర్తకు చేయాల్సిన అంత్యక్రియలు నిర్వహించకపోతే శాపం పడుతుందని గ్రామ పండితుడు బెదిరించడంతో, ఆ కర్మకాండలు నిర్వహించేందుకు శనిచరి ఠాకూర్ రామావతార్ సింగ్ వద్ద నుంచి యాభై రూపాయలు అప్పు తీసుకుంటుంది. ఆ అప్పు తీర్చలేక చివరకు అతని వద్ద బంధిత కూలీ (బాండెడ్ లేబరర్)గా పనిచేయవలసి వస్తుంది. కొన్ని సంవత్సరాల తరువాత పెద్దవాడైన బుధువా, ముంగ్రీ అనే వేశ్యను తన భార్యగా ఇంటికి తీసుకొస్తాడు. తొలుత శనిచరి ఆమెను ఇంటి నుంచి వెళ్లగొట్టాలని ప్రయత్నిస్తుంది. అయితే ముంగ్రీ తన కుమారుడి బిడ్డకు గర్భవతని తెలుసుకున్న తరువాత ఆమెను అంగీకరిస్తుంది. కానీ గ్రామ పండితుడు, దుకాణదారులు చేసే అవహేళనల వల్ల శనిచరి, ముంగ్రీల మధ్య విభేదాలు తీవ్రమవుతాయి. ఒక రోజు జరిగిన ఘర్షణలో ఆవేశానికి లోనైన ముంగ్రీ తన గర్భాన్ని కోల్పోతుంది. అనంతరం బుధువా ఇంటిని విడిచి వెళ్లిపోతాడు. ఈ అన్ని విషాదాలు తన జీవితంలో జరిగినప్పటికీ, ఒక్కసారి కూడా తన కళ్లలో కన్నీరు రాలేదని శనిచరి భిఖ్నికి చెబుతుంది. ఒక రాత్రి భీషమ్‌దత్త అనే వ్యక్తి పిలుపుతో భిఖ్ని పొరుగున ఉన్న గ్రామానికి వెళుతుంది. కొద్ది గంటల తరువాత ఠాకూర్ రామావతార్ సింగ్ మరణిస్తాడు. ఇదే సమయంలో గ్రామాన్ని విడిచి వెళ్లబోతున్న లక్ష్మణ్ సింగ్‌కు వీడ్కోలు చెప్పడానికి శనిచరి వెళుతుంది. అప్పుడు ఒక దూత వచ్చి, భిఖ్ని ప్లేగు వ్యాధితో మరణించిందని, అంతేకాక ఆమెనే శనిచరి తల్లి పీవ్లీ అని తెలియజేస్తాడు. ఈ వార్త విన్న శనిచరి జీవితంలో తొలిసారిగా ఆపుకోలేని దుఃఖంతో బోరున విలపిస్తుంది. అనంతరం ఆమె భిఖ్ని స్థానాన్ని స్వీకరించి, ఠాకూర్ రామావతార్ సింగ్ అంత్యక్రియల సందర్భంగా కొత్త రుదాలిగా విలపిస్తూ తన కొత్త జీవితాన్ని ప్రారంభిస్తుంది.<ref name="UIowa">{{Cite web |title=Rudaali |url=http://www.uiowa.edu/~incinema/Rudaali.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019024024/http://www.uiowa.edu/~incinema/Rudaali.html |archive-date=19 October 2013 |access-date=1 September 2014 |website=[[University of Iowa]] |df=dmy-all}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rudaali Production Details |url=https://movies.yahoo.com/movie/1809394439/details |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110522110439/http://movies.yahoo.com/movie/1809394439/details |archive-date=22 May 2011 |access-date=15 January 2017 |website=[[Yahoo! Movies]]}}</ref> ==విడుదల== రుదాలి చిత్రం [[1993]] [[జనవరి 22]]న భారతదేశవ్యాప్తంగా విడుదలైంది. విడుదలైన వెంటనే విమర్శకుల ప్రశంసలను అందుకోవడంతో పాటు కళాత్మక చిత్రంగా ఉన్నప్పటికీ వాణిజ్యపరంగానూ విజయాన్ని సాధించింది. భారతీయ సమాంతర సినిమాకు చెందిన చిత్రాల్లో ప్రేక్షకాదరణ పొందిన చిత్రాలలో ఇది ఒకటిగా గుర్తింపు పొందింది. ==స్పందన== ఈ చిత్రానికి విమర్శకుల నుంచి అత్యంత సానుకూల స్పందన లభించింది. ముఖ్యంగా డింపుల్ కపాడియా నటనను ఆమె సినీ జీవితంలోనే అత్యుత్తమ ప్రదర్శనలలో ఒకటిగా ప్రశంసించారు. జీవితమంతా దుఃఖాన్ని అనుభవించినప్పటికీ కన్నీళ్లు పెట్టుకోలేని శనిచరి పాత్రను ఆమె అత్యంత సహజంగా ఆవిష్కరించిందని సమీక్షకులు పేర్కొన్నారు.<ref>{{Cite news |last=Jones |first=J. R. |date=20 December 2002 |title=The Mourner |work=[[Chicago Reader]] |url=https://chicagoreader.com/film/the-mourner/ |access-date=12 February 2022 |archive-date=14 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214234910/https://chicagoreader.com/film/the-mourner/ |url-status=live }}</ref> అలాగే కల్పనా లాజ్మీ దర్శకత్వం, గుల్జార్ కథనం మరియు సంభాషణలు, భూపేన్ హజారికా సంగీతం, సంతోష్ శివన్ ఛాయాగ్రహణం కూడా విశేష ప్రశంసలు పొందాయి. చిత్రం రాజస్థాన్ గ్రామీణ జీవనశైలి, కులవ్యవస్థ, లింగ వివక్ష, సామాజిక అసమానతలను హృదయాన్ని హత్తుకునే రీతిలో చిత్రీకరించిందని విమర్శకులు అభిప్రాయపడ్డారు. కళాత్మక చిత్రమైనప్పటికీ భావోద్వేగ ప్రధాన కథనం, సంగీతం, దృశ్య సౌందర్యం కారణంగా సాధారణ ప్రేక్షకులను కూడా ఆకట్టుకుంది. ==పురస్కారాలు, గౌరవాలు== ఈ చిత్రం మూడు జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు అందుకుంది. * ఉత్తమ నటి — [[డింపుల్ కపాడియా]]<ref name="NFA40">{{Cite web |date=1993 |title=40th National Film Awards |url=http://dff.nic.in/images/Documents/77_40thNfacatalogue.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151008114601/http://iffi.nic.in/Dff2011/Frm40thNFAAward.aspx?PdfName=40NFA.pdf |archive-date=8 October 2015 |access-date=24 December 2011 |website=dff.nic.in |publisher=Directorate of Film Festivals |pages=40–41}}</ref> * ఉత్తమ కళా దర్శకత్వం — సమీర్ చందా * ఉత్తమ వస్త్రాల రూపకల్పన — [[సింపుల్ కపాడియా]], మాలా డే అదనంగా ఈ చిత్రం మూడు ఫిల్మ్‌ఫేర్ అవార్డులకు నామినేట్ అయింది. డింపుల్ కపాడియా ఫిల్మ్‌ఫేర్ విమర్శకుల ఉత్తమ నటన పురస్కారం అందుకుంది.<ref>{{Cite news |title=Filmfare Awards Winners 1993: Complete list of winners of Filmfare Awards 1993 |work=[[The Times of India]] |publisher=The Times Group |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/movie-awards/filmfare-awards-winners/bollywood/1993/101 |access-date=7 February 2022 |archive-date=5 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205215817/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/movie-awards/filmfare-awards-winners/bollywood/1993/101 |url-status=live }}</ref> అంతర్జాతీయ స్థాయిలో ఆమె 8వ డమాస్కస్ అంతర్జాతీయ చలనచిత్రోత్సవంలో, 38వ ఆసియా-పసిఫిక్ చలనచిత్రోత్సవంలో ఉత్తమ నటి పురస్కారాలను గెలుచుకుంది.<ref>{{Cite news |date=27 November 1993 |title=Mourning Becomes Her |pages=78 |work=[[The Telegraph (Kolkata)|The Telegraph]] |publisher=[[ABP Group]] |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.99459/page/n639/mode/2up |access-date=23 November 2020}}</ref>{{sfn|Kumar|2002|p=172|ps=: "Bhupen Hazarika adjudged the best music director and Dimple Kapadia the best actress for 'Rudali' (Hindi) at Asia-Pacific International Film Festival Fukoaka, Japan"}} అదే ఆసియా-పసిఫిక్ చలనచిత్రోత్సవంలో భూపేన్ హజారికా తన సంగీతానికి ప్రత్యేక గౌరవాన్ని అందుకున్నాడు. 1993 సంవత్సరానికి సంబంధించిన 66వ అకాడమీ అవార్డులలో ఉత్తమ విదేశీ భాషా చిత్రం విభాగానికి భారతదేశ అధికారిక ప్రవేశంగా రుదాలి ఎంపికైంది.<ref name="Variety">{{Cite journal |last=Frook |first=John Evan |date=30 November 1993 |title=Acad inks Cates, unveils foreign-language entries |url=https://variety.com/1993/film/news/acad-inks-cates-unveils-foreign-language-entries-116185/ |journal=[[Variety (magazine)|Variety]] |access-date=25 August 2008 |archive-date=8 February 2013 |archive-url=https://archive.today/20130208224805/http://www.variety.com/article/VR116185.html?categoryid=13&cs=1 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=10 February 2020 |title=Before Gully Boy, these Indian films were sent to the Academy Award for Best International Feature Film Category |url=https://www.news18.com/photogallery/movies/all-the-indian-films-that-were-indias-official-entry-to-the-academy-awards-2360805.html |access-date=28 March 2020 |website=[[News18]] |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201044918/https://www.news18.com/photogallery/movies/all-the-indian-films-that-were-indias-official-entry-to-the-academy-awards-2360805.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=16 February 2009 |title=India's Oscar failures |language=en |work=[[India Today]] |url=https://www.indiatoday.in/oscars-2009/story/indias-oscar-failures-39783-2009-02-16 |access-date=15 February 2022 |archive-date=29 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180529072408/https://www.indiatoday.in/oscars-2009/story/indias-oscar-failures-39783-2009-02-16 |url-status=live }}</ref> అయితే తుది నామినేషన్ జాబితాలో స్థానం పొందలేదు. == వారసత్వం== రుదాలి భారతీయ సమాంతర సినిమాల్లో ఒక ముఖ్యమైన చిత్రంగా పరిగణించబడుతుంది. స్త్రీ జీవితం, సామాజిక అణచివేత, కులవివక్ష, దారిద్ర్యం వంటి అంశాలను వాస్తవికంగా చిత్రీకరించిన చిత్రంగా ఇది విమర్శకుల ప్రశంసలు పొందింది. ముఖ్యంగా డింపుల్ కపాడియా నటన ఆమె సినీ జీవితంలో ఒక మలుపుగా నిలిచిందని సినీ విమర్శకులు భావిస్తారు. భారతీయ స్త్రీవాద చలనచిత్రాల చరిత్రలో రుదాలి ఒక మైలురాయిగా గుర్తింపు పొందింది. ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} {{Authority control}} k728ld2ztezfd82sieq9jx0rg6mdg6x 4907971 4907970 2026-07-19T01:37:16Z స్వరలాసిక 13980 /* మూలాలు */ 4907971 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = రుదాలి | image = Rudaali.jpg | caption = సినిమా పోస్టర్ | director = [[కల్పనా లాజ్మీ]] | producer = రవి గుప్తా<br />రవి మాలిక్<br />[[నేషనల్ ఫిల్మ్ డెవలప్‌మెంట్ కార్పొరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా|ఎన్.ఎఫ్.డి.సి]]<br />[[దూరదర్శన్ (టివి ఛానల్)|దూరదర్శన్‌]] | writer = [[గుల్జార్]] | based_on = {{Based on|''రుదాలి''(కథ)|[[మహా శ్వేతాదేవి]]}} | narrator = | starring = [[డింపుల్ కపాడియా]]<br />[[రాజ్ బబ్బర్]]<br />రాఖీ<br />[[అమ్జద్ ఖాన్ (నటుడు)|అమ్జద్ ఖాన్]] | music = [[భూపేన్ హజారికా]] | cinematography = [[సంతోష్ శివన్]]<br /> ధరమ్‌ గులాటి | released = {{Film date|1993|6|18|df=yes}} | runtime = 115 నిమిషాలు<ref>{{Cite web |date=22 June 1993 |title=Rudaali |url=https://www.bbfc.co.uk/release/rudaali-q29sbgvjdglvbjpwwc0yodk3mtq |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217093025/http://web.archive.org/screenshot/https://www.bbfc.co.uk/release/rudaali-q29sbgvjdglvbjpwwc0yodk3mtq |archive-date=17 February 2022 |access-date=17 February 2022 |website=[[British Board of Film Classification]]}}</ref> | country = భారతదేశం | language = హిందీ | budget = }} '''రుదాలి''' (హిందీ: रुदाली; అర్థం: ఏడుపు వృత్తిగా చేసుకునే మహిళ) 1993లో విడుదలైన భారతీయ హిందీ భాషా నాటక (డ్రామా) చిత్రం. ఈ చిత్రానికి [[కల్పనా లాజ్మీ]] దర్శకత్వం వహించగా, కథనాన్ని, సంభాషణలను [[గుల్జార్]] రచించాడు. బెంగాలీ రచయిత్రి [[మహా శ్వేతాదేవి]] 1979లో రాసిన అదే పేరుగల కథ ఆధారంగా ఈ చిత్రం రూపొందించబడింది. ఇందులో [[డింపుల్ కపాడియా]], రాఖీ, [[రాజ్ బబ్బర్]], [[అమ్జద్ ఖాన్ (నటుడు)|అమ్జద్ ఖాన్]] ప్రధాన పాత్రల్లో నటించారు. సంగీతాన్ని [[భూపేన్ హజారికా]] సమకూర్చగా, ఛాయాగ్రహణాన్ని [[సంతోష్ శివన్]], ధరమ్ గులాటి నిర్వహించారు. ఈ చిత్రాన్ని [[నేషనల్ ఫిల్మ్ డెవలప్‌మెంట్ కార్పొరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా|జాతీయ చలనచిత్ర అభివృద్ధి సంస్థ]], [[దూరదర్శన్ (టివి ఛానల్)|దూరదర్శన్‌]]లు సంయుక్తంగా నిర్మించాయి. రాజస్థాన్‌లోని ఒక చిన్న గ్రామం నేపథ్యంలో సాగే ఈ కథలో, జీవితమంతా దురదృష్టాలు ఎదుర్కొన్నప్పటికీ కన్నీళ్లు పెట్టుకోలేని శనిచరి అనే మహిళ జీవితం ప్రధానాంశంగా ఉంటుంది. తరువాత ఆమె వృత్తిపరంగా మరణించిన వారి కోసం విలపించే రుదాలిగా మారే పరిస్థితులను ఈ చిత్రం చిత్రీకరిస్తుంది. ఈ చిత్రం భారతీయ సమాంతర సినిమా ఉద్యమానికి చెందినదిగా పరిగణించబడినప్పటికీ, పాటలు వంటి ప్రధాన స్రవంతి హిందీ సినిమాల లక్షణాలను కూడా కలిగి ఉంది. విడుదల అనంతరం ఈ చిత్రం విమర్శకుల ప్రశంసలతో పాటు వాణిజ్యపరంగానూ విజయాన్ని సాధించింది. ముఖ్యంగా డింపుల్ కపాడియా నటన, కల్పనా లాజ్మీ దర్శకత్వం, గుల్జార్ రచన, భూపేన్ హజారికా సంగీతం విశేష ప్రశంసలు అందుకున్నాయి. ఈ చిత్రం మూడు జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలను గెలుచుకుంది. డింపుల్ కపాడియా ఉత్తమ నటి విభాగంలో జాతీయ పురస్కారాన్ని అందుకుంది. అదనంగా మూడు ఫిల్మ్‌ఫేర్ అవార్డులకు నామినేట్ అయి, విమర్శకుల ఉత్తమ నటి పురస్కారాన్ని కపాడియా అందుకుంది. 66వ అకాడమీ అవార్డులలో ఉత్తమ విదేశీ భాషా చిత్ర విభాగానికి భారతదేశ అధికారిక ప్రవేశంగా ఈ చిత్రం ఎంపికైంది, అయితే తుది నామినేషన్ పొందలేదు. ==నటీనటులు== * [[డింపుల్ కపాడియా]] — శనిచరి * రాఖీ — భిఖ్ని / పీవ్లీ * [[రాజ్ బబ్బర్]] — లక్ష్మణ్ సింగ్ * [[అమ్జద్ ఖాన్ (నటుడు)|అమ్జద్ ఖాన్]] — ఠాకూర్ రామావతార్ సింగ్ * [[రఘుబీర్ యాదవ్]] — బుధువా * [[సుష్మితా ముఖర్జీ]] — ముంగ్రీ * మనోహర్ సింగ్ — పండిత్ మోహన్‌లాల్ * [[మితా వశిష్ఠ్]] — ధనికుడి సహచరిణి ==నిర్మాణం== రుదాలి చిత్రం బెంగాలీ రచయిత్రి మహాశ్వేతా దేవి 1979లో రచించిన ''రుదాలి'' అనే కథ ఆధారంగా రూపొందించబడింది. ఈ చిత్రాన్ని మీడియా వ్యాపారవేత్త ఆర్. వి. పండిట్ నిర్మించాడు. స్త్రీవాద భావజాలంతో కూడిన ప్రయోగాత్మక చిత్రాలకు సాధారణ ప్రేక్షకులను ఆకర్షించాలనే ఉద్దేశంతో దర్శకురాలు [[కల్పనా లాజ్మీ]], అప్పటికే ప్రముఖ నటి అయిన [[డింపుల్ కపాడియా]]ను ప్రధాన పాత్రకు ఎంపిక చేసింది{{sfn|Kapoor|2005|p=103}}. భిఖ్ని పాత్రలో రాఖీ నటించింది.<ref>{{Cite news |date=15 April 1992 |title=Raakhee plays professional mourner in Kalpana Lajmi's Rudali |language=en |work=[[India Today]] |url=https://www.indiatoday.in/magazine/eyecatchers/story/19920415-raakhee-plays-professional-mourner-in-kalpana-lajmi-rudali-766124-2013-06-17 |access-date=14 February 2022 |archive-date=14 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214221344/https://www.indiatoday.in/magazine/eyecatchers/story/19920415-raakhee-plays-professional-mourner-in-kalpana-lajmi-rudali-766124-2013-06-17 |url-status=live }}</ref> నటుడు అమ్జద్ ఖాన్ తన చివరి చిత్రాలలో ఒకటిగా ఇందులో నటించాడు. ఆయన మరణానంతరం ఈ చిత్రం విడుదల కావడంతో ప్రారంభ టైటిల్స్‌లో ఆయన స్మృతికి ఈ చిత్రాన్ని అంకితం చేశారు.{{sfn|Arunachalam|2019|p=410}} ఈ చిత్రాన్ని జాతీయ చలనచిత్ర అభివృద్ధి సంస్థ, దూరదర్శన్ సహకారంతో నిర్మించింది. నిర్మాణ ప్రక్రియలో ఎదురైన అనుభవాల కారణంగా భవిష్యత్తులో మళ్లీ ఎన్‌ఎఫ్‌డీసీతో సినిమా నిర్మించనని కల్పనా లాజ్మీ పేర్కొంది. చిత్రీకరణ పూర్తయ్యేసరికి డింపుల్ కపాడియా శారీరకంగా, మానసికంగా చాలా అలసిపోయినట్లు ఆమె తరువాత గుర్తుచేసుకుంది. ==చిత్రీకరణ== మూల కథ బెంగాల్ నేపథ్యంలో సాగినప్పటికీ, దృశ్యపరమైన వైవిధ్యం కోసం దర్శకురాలు కథా నేపథ్యాన్ని రాజస్థాన్ ఎడారి ప్రాంతానికి మార్చింది. అక్కడి విశాలమైన ఎడారి, సంప్రదాయ హవేలీలు,<ref name="Gahlot">{{Cite news |last=Gahlot |first=Deepa |author-link=Deepa Gahlot |date=28 September 2018 |title=The Woman Who Would Not Weep |work=[[Financial Chronicle]] |url=https://www.mydigitalfc.com/fc-supplements/elan/woman-who-would-not-weep |access-date=12 February 2022 |archive-date=3 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220203080536/https://www.mydigitalfc.com/fc-supplements/elan/woman-who-would-not-weep |url-status=live }}</ref> స్థానిక వస్త్రధారణ, గ్రామీణ వాతావరణం చిత్రానికి ప్రత్యేకమైన దృశ్య సౌందర్యాన్ని అందించాయి. ఈ చిత్రాన్ని ఎక్కువ భాగం రాజస్థాన్‌లోని జైసల్మేర్ పరిసర ప్రాంతాల్లో చిత్రీకరించారు.<ref name="location">{{Cite news |last=Mishra |first=Nivedita |date=27 May 2017 |title=Village capitalises on film shooting |language=en |work=[[Deccan Herald]] |url=https://www.deccanherald.com/content/613934/village-capitalises-film-shooting.html |access-date=15 February 2022 |archive-date=15 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220215163439/https://www.deccanherald.com/content/613934/village-capitalises-film-shooting.html |url-status=live }}</ref>{{sfn|Perur|2018}} ==సంగీతం== ఈ చిత్రానికి ప్రముఖ గాయకుడు, సంగీత దర్శకుడు [[భూపేన్ హజారికా]] సంగీతాన్ని సమకూర్చగా,{{sfn|Arunachalam|2019|p=410}} అన్ని పాటలకు [[గుల్జార్]] సాహిత్యం రచించాడు. 1993 జనవరిలో విడుదలైన ఈ చిత్ర సంగీత ఆల్బమ్ విశేష ప్రజాదరణ పొందింది. కళాత్మక చిత్రానికి చెందిన సంగీతం కూడా వాణిజ్యపరంగా విజయవంతమవుతుందని ఈ ఆల్బమ్ నిరూపించిందని సమకాలీన విశ్లేషకులు పేర్కొన్నారు. ఈ చిత్రంలోని "దిల్ హూమ్ హూమ్ కరే" పాట అత్యంత ప్రసిద్ధి పొందింది. ఇది భూపేన్ హజారికా గతంలో అస్సామీ చిత్రం "మనిరామ్ దేవాన్" (1964) కోసం స్వరపరచిన "బుకు హామ్ హామ్ కోరే" అనే పాట ఆధారంగా రూపొందించబడింది. అస్సామీ భాషలో గుండె చప్పుళ్లను సూచించే "హామ్ హామ్" అనే పదబంధాన్ని హిందీ పాటలోనూ అలాగే ఉంచాలని గుల్జార్ ప్రత్యేకంగా కోరడంతో, ఈ పాటకు ప్రత్యేకమైన భావవ్యక్తీకరణ లభించింది.{{sfn|Arunachalam|2019|p=410}} ==నేపథ్యం== "రుదాలి" అనే పదానికి అర్థం వృత్తిపరంగా విలపించే మహిళ. రాజస్థాన్‌లోని కొన్ని ప్రాంతాలలో ఉన్నత వర్ణాలకు చెందిన ధనిక పురుషులు మరణించినప్పుడు, వారి కుటుంబ సభ్యులు బహిరంగంగా దుఃఖాన్ని వ్యక్తం చేయడం సామాజికంగా అనుచితంగా భావించబడేది. అందువల్ల దిగువ వర్గాలకు చెందిన మహిళలను పారితోషికం ఇచ్చి అంత్యక్రియల సమయంలో ఏడిపించేవారు. అలాంటి మహిళలను రుదాలీలు అని పిలిచేవారు. ఈ సామాజిక ఆచారాన్ని మహాశ్వేతా దేవి తన కథలో విమర్శనాత్మకంగా చిత్రీకరించగా, అదే అంశాన్ని ఈ చిత్రం మరింత విస్తృతంగా ఆవిష్కరించింది. ==కథ== ఎడారి ప్రాంతంలోని బర్నా గ్రామానికి చెందిన జమీందారు ఠాకూర్ రామావతార్ సింగ్ మరణశయ్యపై ఉండగా, తన మరణానంతరం తన బంధువులెవరూ తన కోసం కన్నీళ్లు పెట్టరని వేదన వ్యక్తం చేస్తాడు. అందుకే తన అంత్యక్రియల సందర్భంగా విలపించడానికి ప్రసిద్ధ రుదాలి అయిన భిఖ్నిని పిలిపించాలని ఆదేశిస్తాడు. భిఖ్ని, ఠాకూర్ గ్రామంలో నివసిస్తున్న వితంతువు శనిచరి వద్దకు వచ్చి ఉంటుంది. ఇద్దరి మధ్య స్నేహం బలపడుతుండగా, శనిచరి తన జీవిత గాథను భిఖ్నికి వివరిస్తుంది. ఆ కథ ఫ్లాష్‌బ్యాక్‌ల రూపంలో ఆవిష్కృతమవుతుంది. శనిచరి శనివారం జన్మించింది. హిందూ జ్యోతిష్యంలో అశుభగ్రహంగా భావించే శని గ్రహం పేరుమీదుగానే ఆమెకు "శనిచరి" అనే పేరు పెట్టారు. ఆమె జననం నుంచే గ్రామస్థులు తమ చుట్టూ జరిగే ప్రతి దురదృష్టానికీ ఆమెనే కారణమని నిందిస్తుంటారు. ఆమె తండ్రి మరణం నుంచి, తల్లి పీవ్లీ ఒక నాటక బృందంతో వెళ్లిపోవడం వరకు జరిగిన ప్రతి సంఘటనకు శనిచరినే బాధ్యురాలిగా చూస్తారు. చిన్న వయసులోనే ఆమెను మద్యానికి బానిసైన గంజూతో వివాహం చేస్తారు. వారికి జన్మించిన కుమారుడు బుధువా, తన అమ్మమ్మ పీవ్లీలాగే లక్ష్యం లేకుండా ఊరూరా తిరుగుతూ ఉంటాడు. అయితే శనిచరి అతనిపై అపారమైన ప్రేమ చూపిస్తుంది. ఈ సమయంలో ఠాకూర్ కుమారుడు లక్ష్మణ్ సింగ్, శనిచరిపై తనకు అభిమానముందని చెప్పి, తన భార్యకు పనిమనిషిగా ఆమెను నియమిస్తాడు. తన హవేలీలో పనిచేసే సమయంలో సమాజపు ఆచారాలకు భయపడకుండా స్వాభిమానంతో జీవించాలని ఆమెను ప్రోత్సహిస్తాడు. తనతో మాట్లాడేటప్పుడు తలవంచకుండా తన కళ్లలోకి చూసి మాట్లాడాలని చెబుతాడు. ఒక రాత్రి శనిచరి హవేలీలో పాట పాడిన తరువాత, లక్ష్మణ్ సింగ్ ఆమెకు ఒక చిన్న ఇల్లు, అలాగే రెండు ఎకరాల భూమిని బహుమతిగా ఇస్తాడు. ఒక గ్రామ జాతరలో కలరా వ్యాధి సోకడంతో గంజూ మరణిస్తాడు. భర్తకు చేయాల్సిన అంత్యక్రియలు నిర్వహించకపోతే శాపం పడుతుందని గ్రామ పండితుడు బెదిరించడంతో, ఆ కర్మకాండలు నిర్వహించేందుకు శనిచరి ఠాకూర్ రామావతార్ సింగ్ వద్ద నుంచి యాభై రూపాయలు అప్పు తీసుకుంటుంది. ఆ అప్పు తీర్చలేక చివరకు అతని వద్ద బంధిత కూలీ (బాండెడ్ లేబరర్)గా పనిచేయవలసి వస్తుంది. కొన్ని సంవత్సరాల తరువాత పెద్దవాడైన బుధువా, ముంగ్రీ అనే వేశ్యను తన భార్యగా ఇంటికి తీసుకొస్తాడు. తొలుత శనిచరి ఆమెను ఇంటి నుంచి వెళ్లగొట్టాలని ప్రయత్నిస్తుంది. అయితే ముంగ్రీ తన కుమారుడి బిడ్డకు గర్భవతని తెలుసుకున్న తరువాత ఆమెను అంగీకరిస్తుంది. కానీ గ్రామ పండితుడు, దుకాణదారులు చేసే అవహేళనల వల్ల శనిచరి, ముంగ్రీల మధ్య విభేదాలు తీవ్రమవుతాయి. ఒక రోజు జరిగిన ఘర్షణలో ఆవేశానికి లోనైన ముంగ్రీ తన గర్భాన్ని కోల్పోతుంది. అనంతరం బుధువా ఇంటిని విడిచి వెళ్లిపోతాడు. ఈ అన్ని విషాదాలు తన జీవితంలో జరిగినప్పటికీ, ఒక్కసారి కూడా తన కళ్లలో కన్నీరు రాలేదని శనిచరి భిఖ్నికి చెబుతుంది. ఒక రాత్రి భీషమ్‌దత్త అనే వ్యక్తి పిలుపుతో భిఖ్ని పొరుగున ఉన్న గ్రామానికి వెళుతుంది. కొద్ది గంటల తరువాత ఠాకూర్ రామావతార్ సింగ్ మరణిస్తాడు. ఇదే సమయంలో గ్రామాన్ని విడిచి వెళ్లబోతున్న లక్ష్మణ్ సింగ్‌కు వీడ్కోలు చెప్పడానికి శనిచరి వెళుతుంది. అప్పుడు ఒక దూత వచ్చి, భిఖ్ని ప్లేగు వ్యాధితో మరణించిందని, అంతేకాక ఆమెనే శనిచరి తల్లి పీవ్లీ అని తెలియజేస్తాడు. ఈ వార్త విన్న శనిచరి జీవితంలో తొలిసారిగా ఆపుకోలేని దుఃఖంతో బోరున విలపిస్తుంది. అనంతరం ఆమె భిఖ్ని స్థానాన్ని స్వీకరించి, ఠాకూర్ రామావతార్ సింగ్ అంత్యక్రియల సందర్భంగా కొత్త రుదాలిగా విలపిస్తూ తన కొత్త జీవితాన్ని ప్రారంభిస్తుంది.<ref name="UIowa">{{Cite web |title=Rudaali |url=http://www.uiowa.edu/~incinema/Rudaali.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019024024/http://www.uiowa.edu/~incinema/Rudaali.html |archive-date=19 October 2013 |access-date=1 September 2014 |website=[[University of Iowa]] |df=dmy-all}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rudaali Production Details |url=https://movies.yahoo.com/movie/1809394439/details |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110522110439/http://movies.yahoo.com/movie/1809394439/details |archive-date=22 May 2011 |access-date=15 January 2017 |website=[[Yahoo! Movies]]}}</ref> ==విడుదల== రుదాలి చిత్రం [[1993]] [[జనవరి 22]]న భారతదేశవ్యాప్తంగా విడుదలైంది. విడుదలైన వెంటనే విమర్శకుల ప్రశంసలను అందుకోవడంతో పాటు కళాత్మక చిత్రంగా ఉన్నప్పటికీ వాణిజ్యపరంగానూ విజయాన్ని సాధించింది. భారతీయ సమాంతర సినిమాకు చెందిన చిత్రాల్లో ప్రేక్షకాదరణ పొందిన చిత్రాలలో ఇది ఒకటిగా గుర్తింపు పొందింది. ==స్పందన== ఈ చిత్రానికి విమర్శకుల నుంచి అత్యంత సానుకూల స్పందన లభించింది. ముఖ్యంగా డింపుల్ కపాడియా నటనను ఆమె సినీ జీవితంలోనే అత్యుత్తమ ప్రదర్శనలలో ఒకటిగా ప్రశంసించారు. జీవితమంతా దుఃఖాన్ని అనుభవించినప్పటికీ కన్నీళ్లు పెట్టుకోలేని శనిచరి పాత్రను ఆమె అత్యంత సహజంగా ఆవిష్కరించిందని సమీక్షకులు పేర్కొన్నారు.<ref>{{Cite news |last=Jones |first=J. R. |date=20 December 2002 |title=The Mourner |work=[[Chicago Reader]] |url=https://chicagoreader.com/film/the-mourner/ |access-date=12 February 2022 |archive-date=14 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214234910/https://chicagoreader.com/film/the-mourner/ |url-status=live }}</ref> అలాగే కల్పనా లాజ్మీ దర్శకత్వం, గుల్జార్ కథనం మరియు సంభాషణలు, భూపేన్ హజారికా సంగీతం, సంతోష్ శివన్ ఛాయాగ్రహణం కూడా విశేష ప్రశంసలు పొందాయి. చిత్రం రాజస్థాన్ గ్రామీణ జీవనశైలి, కులవ్యవస్థ, లింగ వివక్ష, సామాజిక అసమానతలను హృదయాన్ని హత్తుకునే రీతిలో చిత్రీకరించిందని విమర్శకులు అభిప్రాయపడ్డారు. కళాత్మక చిత్రమైనప్పటికీ భావోద్వేగ ప్రధాన కథనం, సంగీతం, దృశ్య సౌందర్యం కారణంగా సాధారణ ప్రేక్షకులను కూడా ఆకట్టుకుంది. ==పురస్కారాలు, గౌరవాలు== ఈ చిత్రం మూడు జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు అందుకుంది. * ఉత్తమ నటి — [[డింపుల్ కపాడియా]]<ref name="NFA40">{{Cite web |date=1993 |title=40th National Film Awards |url=http://dff.nic.in/images/Documents/77_40thNfacatalogue.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151008114601/http://iffi.nic.in/Dff2011/Frm40thNFAAward.aspx?PdfName=40NFA.pdf |archive-date=8 October 2015 |access-date=24 December 2011 |website=dff.nic.in |publisher=Directorate of Film Festivals |pages=40–41}}</ref> * ఉత్తమ కళా దర్శకత్వం — సమీర్ చందా * ఉత్తమ వస్త్రాల రూపకల్పన — [[సింపుల్ కపాడియా]], మాలా డే అదనంగా ఈ చిత్రం మూడు ఫిల్మ్‌ఫేర్ అవార్డులకు నామినేట్ అయింది. డింపుల్ కపాడియా ఫిల్మ్‌ఫేర్ విమర్శకుల ఉత్తమ నటన పురస్కారం అందుకుంది.<ref>{{Cite news |title=Filmfare Awards Winners 1993: Complete list of winners of Filmfare Awards 1993 |work=[[The Times of India]] |publisher=The Times Group |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/movie-awards/filmfare-awards-winners/bollywood/1993/101 |access-date=7 February 2022 |archive-date=5 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205215817/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/movie-awards/filmfare-awards-winners/bollywood/1993/101 |url-status=live }}</ref> అంతర్జాతీయ స్థాయిలో ఆమె 8వ డమాస్కస్ అంతర్జాతీయ చలనచిత్రోత్సవంలో, 38వ ఆసియా-పసిఫిక్ చలనచిత్రోత్సవంలో ఉత్తమ నటి పురస్కారాలను గెలుచుకుంది.<ref>{{Cite news |date=27 November 1993 |title=Mourning Becomes Her |pages=78 |work=[[The Telegraph (Kolkata)|The Telegraph]] |publisher=[[ABP Group]] |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.99459/page/n639/mode/2up |access-date=23 November 2020}}</ref>{{sfn|Kumar|2002|p=172|ps=: "Bhupen Hazarika adjudged the best music director and Dimple Kapadia the best actress for 'Rudali' (Hindi) at Asia-Pacific International Film Festival Fukoaka, Japan"}} అదే ఆసియా-పసిఫిక్ చలనచిత్రోత్సవంలో భూపేన్ హజారికా తన సంగీతానికి ప్రత్యేక గౌరవాన్ని అందుకున్నాడు. 1993 సంవత్సరానికి సంబంధించిన 66వ అకాడమీ అవార్డులలో ఉత్తమ విదేశీ భాషా చిత్రం విభాగానికి భారతదేశ అధికారిక ప్రవేశంగా రుదాలి ఎంపికైంది.<ref name="Variety">{{Cite journal |last=Frook |first=John Evan |date=30 November 1993 |title=Acad inks Cates, unveils foreign-language entries |url=https://variety.com/1993/film/news/acad-inks-cates-unveils-foreign-language-entries-116185/ |journal=[[Variety (magazine)|Variety]] |access-date=25 August 2008 |archive-date=8 February 2013 |archive-url=https://archive.today/20130208224805/http://www.variety.com/article/VR116185.html?categoryid=13&cs=1 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=10 February 2020 |title=Before Gully Boy, these Indian films were sent to the Academy Award for Best International Feature Film Category |url=https://www.news18.com/photogallery/movies/all-the-indian-films-that-were-indias-official-entry-to-the-academy-awards-2360805.html |access-date=28 March 2020 |website=[[News18]] |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201044918/https://www.news18.com/photogallery/movies/all-the-indian-films-that-were-indias-official-entry-to-the-academy-awards-2360805.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=16 February 2009 |title=India's Oscar failures |language=en |work=[[India Today]] |url=https://www.indiatoday.in/oscars-2009/story/indias-oscar-failures-39783-2009-02-16 |access-date=15 February 2022 |archive-date=29 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180529072408/https://www.indiatoday.in/oscars-2009/story/indias-oscar-failures-39783-2009-02-16 |url-status=live }}</ref> అయితే తుది నామినేషన్ జాబితాలో స్థానం పొందలేదు. == వారసత్వం== రుదాలి భారతీయ సమాంతర సినిమాల్లో ఒక ముఖ్యమైన చిత్రంగా పరిగణించబడుతుంది. స్త్రీ జీవితం, సామాజిక అణచివేత, కులవివక్ష, దారిద్ర్యం వంటి అంశాలను వాస్తవికంగా చిత్రీకరించిన చిత్రంగా ఇది విమర్శకుల ప్రశంసలు పొందింది. ముఖ్యంగా డింపుల్ కపాడియా నటన ఆమె సినీ జీవితంలో ఒక మలుపుగా నిలిచిందని సినీ విమర్శకులు భావిస్తారు. భారతీయ స్త్రీవాద చలనచిత్రాల చరిత్రలో రుదాలి ఒక మైలురాయిగా గుర్తింపు పొందింది. ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} ==గ్రంథసూచీ== {{Refbegin|30em}} *{{Cite book |last=Arunachalam |first=Param |url=https://books.google.com/books?id=3vbyDwAAQBAJ&pg=PA410 |title=BollySwar: 1991–2000 |date=17 August 2019 |publisher=Mavrix Infotech Private Limited |isbn=978-81-938482-1-0 |language=en |access-date=8 February 2022 |archive-date=8 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220208100233/https://books.google.com/books?id=3vbyDwAAQBAJ&pg=PA410 |url-status=live }} *{{Cite book |last=Bhushan |first=Chandra |url=https://books.google.com/books?id=p_n-naXpdhkC&pg=PA163 |title=Assam: Its Heritage and Culture |date=2005 |publisher=Gyan Publishing House |isbn=978-81-7835-352-4 |language=en }} *{{Cite book |last=Bose |first=Sudhir |title=Asian Film Journeys: Selections from Cinemaya |date=2 February 2011 |publisher=SCB Distributors |isbn=978-81-8328-208-6 |editor-last=Doraiswamy |editor-first=Rashmi |language=en |chapter=Contemporary Women Directors |editor-last2=Padgaonkar |editor-first2=Latika |chapter-url=https://books.google.com/books?id=lZZ-mxaqP6IC&pg=PT296 |access-date=17 February 2022 |archive-date=17 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217104540/https://books.google.com/books?id=lZZ-mxaqP6IC&pg=PT296 |url-status=live }} *{{Cite book |last=Chakravarty |first=Sumita S. |title=Redirecting the Gaze: Gender, Theory, and Cinema in the Third World |date=1 January 1999 |publisher=SUNY Press |isbn=978-0-7914-3993-7 |editor-last=Robin |editor-first=Diana Maury |language=en |chapter='Can the Subaltern Weep?' Mourning as Metaphor in Rudaali |editor-last2=Jaffe |editor-first2=Ira |chapter-url=https://books.google.com/books?id=nSHKN0kpM3EC&pg=PA297 |access-date=8 February 2022 |archive-date=8 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220208100231/https://books.google.com/books?id=nSHKN0kpM3EC&pg=PA297 |url-status=live }} * {{Cite book |last=Chatterji |first=Shoma A. |title=The Concept of Motherhood in India: Myths, Theories and Realities |date=9 February 2020 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-5275-4680-6 |editor-last=Mitra |editor-first=Zinia |language=en |chapter=Myth, Motherhood, and Mainstream Hindi Cinema |author-link=Shoma Chatterji |chapter-url=https://books.google.com/books?id=rFfSDwAAQBAJ&pg=PA37 |access-date=16 February 2022 |archive-date=16 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220216043036/https://books.google.com/books?id=rFfSDwAAQBAJ&pg=PA37 |url-status=live }} * {{Cite book |last=Gahlot |first=Deepa |url=https://books.google.com/books?id=u9_YjgEACAAJ |title=Sheroes: 25 Daring Women of Bollywood |date=2015 |publisher=Westland Limited |isbn=978-93-85152-74-0 |pages=69–73 |author-link=Deepa Gahlot |archive-url=https://web.archive.org/web/20210420025009/https://books.google.com/books?id=u9_YjgEACAAJ |archive-date=20 April 2021 |url-status=live }} *{{Cite book |last1=Gokulsing |first1=K. Moti |url=https://archive.org/details/indianpopularcin0000goku/page/90/mode/2up |title=Indian Popular Cinema: A Narrative of Cultural Change |last2=Dissanayake |first2=Wimal |date=2004 |publisher=Trentham |isbn=978-1-85856-329-9 |language=en }} * {{Cite book |last1=Gulzar |title=Encyclopaedia of Hindi Cinema |title-link=Encyclopaedia of Hindi Cinema |last2=Nihalani |first2=Govind |last3=Chatterjee |first3=Saibal |publisher=Encyclopaedia Britannica (India) |year=2003 |isbn=978-81-7991-066-5 |author-link=Gulzar |author-link2=Govind Nihalani |author-link3=Saibal Chatterjee}} * {{Cite book |last1=Jha |first1=Subhash K. |url=https://archive.org/details/essentialguideto00jhas |title=The Essential Guide to Bollywood |last2=Bachchan |first2=Amitabh |date=2005 |publisher=Lustre Press |isbn=978-81-7436-378-7 |author-link=Subhash K. Jha |author-link2=Amitabh Bachchan }} * {{Cite book |last=Kapoor |first=Priya |title=Great Transition In India: Critical Explorations |date=20 July 2020 |publisher=World Scientific |isbn=978-981-12-2235-1 |editor-last=Kim |editor-first=Chanwahn |language=en |chapter=India Transitions: Culture and Society during Contemporary Viral Times |editor-last2=Kumar |editor-first2=Rajiv |chapter-url=https://books.google.com/books?id=hXr1DwAAQBAJ&pg=PA79 |access-date=13 February 2022 |archive-date=13 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220213225706/https://books.google.com/books?id=hXr1DwAAQBAJ&pg=PA79 |url-status=live }} *{{Cite book |last=Kapoor |first=Priya |url=https://archive.org/details/interculturalcom0000unse/page/94/mode/2up |title=Intercultural Communication and Creative Practice: Music, Dance, and Women's Cultural Identity |date=2005 |publisher=Praeger |isbn=978-0-275-98240-9 |editor-last=Lengel |editor-first=Laura B. |language=en }} * {{Cite book |last=Kumar |first=Arvind |url=https://books.google.com/books?id=__lkAAAAMAAJ |title=Trends in Modern Journalism |date=2002 |publisher=Sarup & Sons |isbn=978-81-7625-277-5 |page=172 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130615054439/http://books.google.com/books?id=__lkAAAAMAAJ |archive-date=15 June 2013 |url-status=live }} *{{Cite book |last=Menon |first=Ritu |url=https://books.google.com/books?id=6UK3AAAAIAAJ |title=Women who Dared |date=2002 |publisher=National Book Trust, India |isbn=978-81-237-3856-7 |language=en |access-date=17 February 2022 |archive-date=17 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217211642/https://books.google.com/books?id=6UK3AAAAIAAJ |url-status=live }} *{{Cite book |last=Perur |first=Srinath |url=https://books.google.com/books?id=S2dBAgAAQBAJ&pg=PT57 |title=If It's Monday It Must Be Madurai: A Conducted Tour of India |date=15 February 2018 |publisher=Penguin UK |isbn=978-93-5118-570-3 |language=en |access-date=15 February 2022 |archive-date=15 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220215164707/https://books.google.com/books?id=S2dBAgAAQBAJ&pg=PT57 |url-status=live }} * {{Cite book |last1=Rajadhyaksha |first1=Ashish |url=https://archive.org/details/encyclopaediaofi0000raja |title=Encyclopedia of Indian Cinema |last2=Willemen |first2=Paul |date=1999 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-94325-7 |author-link=Ashish Rajadhyaksha |author-link2=Paul Willemen }} * {{Cite book |last=Sabharwal |first=Gopa |url=https://books.google.com/books?id=LKySGJAGVEQC&pg=PA250 |title=India Since 1947: The Independent Years |publisher=Penguin Books India |year=2007 |isbn=978-0-14-310274-8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140627183846/http://books.google.com/books?id=LKySGJAGVEQC&pg=PA250 |archive-date=27 June 2014 |url-status=live }} * {{Cite book |last1=Siegel |first1=Bernie |url=https://books.google.com/books?id=VteqDgAAQBAJ&pg=PA83 |title=Recovering the Self: A Journal of Hope and Healing (Vol. VI, No. 1) – Grief & Loss |last2=Wing |first2=Diane |last3=Kenley |first3=Holli |last4=Levy |first4=Jay S. |date=2017 |publisher=Loving Healing Press |isbn=978-1-61599-340-6 |page=83 |author-link=Bernie S. Siegel |archive-url=https://web.archive.org/web/20201015110124/https://books.google.com/books?id=VteqDgAAQBAJ&pg=PA83 |archive-date=15 October 2020 |url-status=live }} * {{Cite book |last=Subramanian |first=Shreerekha |title=Myth and Violence in the Contemporary Female Text: New Cassandras |date=2011 |publisher=Ashgate Publishing, Ltd. |isbn=978-1-4094-0001-1 |editor-last=Bahun-Radunović |editor-first=Sanja |language=en |chapter="Whom Did You Lose First, Yourself or Me?": The Feminine and the Mythic in Indian Cinema |editor-last2=Rajan |editor-first2=V. G. Julie |chapter-url=https://books.google.com/books?id=VI-NyFuPiEkC&pg=PA75 |access-date=18 February 2022 |archive-date=18 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218072146/https://books.google.com/books?id=VI-NyFuPiEkC&pg=PA75 |url-status=live }} {{Refend}} ==బయటి లింకులు== *{{IMDb title}} {{Authority control}} agx6zngpklmknjnacdaavjil15d32ry 4907972 4907971 2026-07-19T01:39:51Z స్వరలాసిక 13980 /* బయటి లింకులు */ 4907972 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = రుదాలి | image = Rudaali.jpg | caption = సినిమా పోస్టర్ | director = [[కల్పనా లాజ్మీ]] | producer = రవి గుప్తా<br />రవి మాలిక్<br />[[నేషనల్ ఫిల్మ్ డెవలప్‌మెంట్ కార్పొరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా|ఎన్.ఎఫ్.డి.సి]]<br />[[దూరదర్శన్ (టివి ఛానల్)|దూరదర్శన్‌]] | writer = [[గుల్జార్]] | based_on = {{Based on|''రుదాలి''(కథ)|[[మహా శ్వేతాదేవి]]}} | narrator = | starring = [[డింపుల్ కపాడియా]]<br />[[రాజ్ బబ్బర్]]<br />రాఖీ<br />[[అమ్జద్ ఖాన్ (నటుడు)|అమ్జద్ ఖాన్]] | music = [[భూపేన్ హజారికా]] | cinematography = [[సంతోష్ శివన్]]<br /> ధరమ్‌ గులాటి | released = {{Film date|1993|6|18|df=yes}} | runtime = 115 నిమిషాలు<ref>{{Cite web |date=22 June 1993 |title=Rudaali |url=https://www.bbfc.co.uk/release/rudaali-q29sbgvjdglvbjpwwc0yodk3mtq |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217093025/http://web.archive.org/screenshot/https://www.bbfc.co.uk/release/rudaali-q29sbgvjdglvbjpwwc0yodk3mtq |archive-date=17 February 2022 |access-date=17 February 2022 |website=[[British Board of Film Classification]]}}</ref> | country = భారతదేశం | language = హిందీ | budget = }} '''రుదాలి''' (హిందీ: रुदाली; అర్థం: ఏడుపు వృత్తిగా చేసుకునే మహిళ) 1993లో విడుదలైన భారతీయ హిందీ భాషా నాటక (డ్రామా) చిత్రం. ఈ చిత్రానికి [[కల్పనా లాజ్మీ]] దర్శకత్వం వహించగా, కథనాన్ని, సంభాషణలను [[గుల్జార్]] రచించాడు. బెంగాలీ రచయిత్రి [[మహా శ్వేతాదేవి]] 1979లో రాసిన అదే పేరుగల కథ ఆధారంగా ఈ చిత్రం రూపొందించబడింది. ఇందులో [[డింపుల్ కపాడియా]], రాఖీ, [[రాజ్ బబ్బర్]], [[అమ్జద్ ఖాన్ (నటుడు)|అమ్జద్ ఖాన్]] ప్రధాన పాత్రల్లో నటించారు. సంగీతాన్ని [[భూపేన్ హజారికా]] సమకూర్చగా, ఛాయాగ్రహణాన్ని [[సంతోష్ శివన్]], ధరమ్ గులాటి నిర్వహించారు. ఈ చిత్రాన్ని [[నేషనల్ ఫిల్మ్ డెవలప్‌మెంట్ కార్పొరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా|జాతీయ చలనచిత్ర అభివృద్ధి సంస్థ]], [[దూరదర్శన్ (టివి ఛానల్)|దూరదర్శన్‌]]లు సంయుక్తంగా నిర్మించాయి. రాజస్థాన్‌లోని ఒక చిన్న గ్రామం నేపథ్యంలో సాగే ఈ కథలో, జీవితమంతా దురదృష్టాలు ఎదుర్కొన్నప్పటికీ కన్నీళ్లు పెట్టుకోలేని శనిచరి అనే మహిళ జీవితం ప్రధానాంశంగా ఉంటుంది. తరువాత ఆమె వృత్తిపరంగా మరణించిన వారి కోసం విలపించే రుదాలిగా మారే పరిస్థితులను ఈ చిత్రం చిత్రీకరిస్తుంది. ఈ చిత్రం భారతీయ సమాంతర సినిమా ఉద్యమానికి చెందినదిగా పరిగణించబడినప్పటికీ, పాటలు వంటి ప్రధాన స్రవంతి హిందీ సినిమాల లక్షణాలను కూడా కలిగి ఉంది. విడుదల అనంతరం ఈ చిత్రం విమర్శకుల ప్రశంసలతో పాటు వాణిజ్యపరంగానూ విజయాన్ని సాధించింది. ముఖ్యంగా డింపుల్ కపాడియా నటన, కల్పనా లాజ్మీ దర్శకత్వం, గుల్జార్ రచన, భూపేన్ హజారికా సంగీతం విశేష ప్రశంసలు అందుకున్నాయి. ఈ చిత్రం మూడు జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలను గెలుచుకుంది. డింపుల్ కపాడియా ఉత్తమ నటి విభాగంలో జాతీయ పురస్కారాన్ని అందుకుంది. అదనంగా మూడు ఫిల్మ్‌ఫేర్ అవార్డులకు నామినేట్ అయి, విమర్శకుల ఉత్తమ నటి పురస్కారాన్ని కపాడియా అందుకుంది. 66వ అకాడమీ అవార్డులలో ఉత్తమ విదేశీ భాషా చిత్ర విభాగానికి భారతదేశ అధికారిక ప్రవేశంగా ఈ చిత్రం ఎంపికైంది, అయితే తుది నామినేషన్ పొందలేదు. ==నటీనటులు== * [[డింపుల్ కపాడియా]] — శనిచరి * రాఖీ — భిఖ్ని / పీవ్లీ * [[రాజ్ బబ్బర్]] — లక్ష్మణ్ సింగ్ * [[అమ్జద్ ఖాన్ (నటుడు)|అమ్జద్ ఖాన్]] — ఠాకూర్ రామావతార్ సింగ్ * [[రఘుబీర్ యాదవ్]] — బుధువా * [[సుష్మితా ముఖర్జీ]] — ముంగ్రీ * మనోహర్ సింగ్ — పండిత్ మోహన్‌లాల్ * [[మితా వశిష్ఠ్]] — ధనికుడి సహచరిణి ==నిర్మాణం== రుదాలి చిత్రం బెంగాలీ రచయిత్రి మహాశ్వేతా దేవి 1979లో రచించిన ''రుదాలి'' అనే కథ ఆధారంగా రూపొందించబడింది. ఈ చిత్రాన్ని మీడియా వ్యాపారవేత్త ఆర్. వి. పండిట్ నిర్మించాడు. స్త్రీవాద భావజాలంతో కూడిన ప్రయోగాత్మక చిత్రాలకు సాధారణ ప్రేక్షకులను ఆకర్షించాలనే ఉద్దేశంతో దర్శకురాలు [[కల్పనా లాజ్మీ]], అప్పటికే ప్రముఖ నటి అయిన [[డింపుల్ కపాడియా]]ను ప్రధాన పాత్రకు ఎంపిక చేసింది{{sfn|Kapoor|2005|p=103}}. భిఖ్ని పాత్రలో రాఖీ నటించింది.<ref>{{Cite news |date=15 April 1992 |title=Raakhee plays professional mourner in Kalpana Lajmi's Rudali |language=en |work=[[India Today]] |url=https://www.indiatoday.in/magazine/eyecatchers/story/19920415-raakhee-plays-professional-mourner-in-kalpana-lajmi-rudali-766124-2013-06-17 |access-date=14 February 2022 |archive-date=14 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214221344/https://www.indiatoday.in/magazine/eyecatchers/story/19920415-raakhee-plays-professional-mourner-in-kalpana-lajmi-rudali-766124-2013-06-17 |url-status=live }}</ref> నటుడు అమ్జద్ ఖాన్ తన చివరి చిత్రాలలో ఒకటిగా ఇందులో నటించాడు. ఆయన మరణానంతరం ఈ చిత్రం విడుదల కావడంతో ప్రారంభ టైటిల్స్‌లో ఆయన స్మృతికి ఈ చిత్రాన్ని అంకితం చేశారు.{{sfn|Arunachalam|2019|p=410}} ఈ చిత్రాన్ని జాతీయ చలనచిత్ర అభివృద్ధి సంస్థ, దూరదర్శన్ సహకారంతో నిర్మించింది. నిర్మాణ ప్రక్రియలో ఎదురైన అనుభవాల కారణంగా భవిష్యత్తులో మళ్లీ ఎన్‌ఎఫ్‌డీసీతో సినిమా నిర్మించనని కల్పనా లాజ్మీ పేర్కొంది. చిత్రీకరణ పూర్తయ్యేసరికి డింపుల్ కపాడియా శారీరకంగా, మానసికంగా చాలా అలసిపోయినట్లు ఆమె తరువాత గుర్తుచేసుకుంది. ==చిత్రీకరణ== మూల కథ బెంగాల్ నేపథ్యంలో సాగినప్పటికీ, దృశ్యపరమైన వైవిధ్యం కోసం దర్శకురాలు కథా నేపథ్యాన్ని రాజస్థాన్ ఎడారి ప్రాంతానికి మార్చింది. అక్కడి విశాలమైన ఎడారి, సంప్రదాయ హవేలీలు,<ref name="Gahlot">{{Cite news |last=Gahlot |first=Deepa |author-link=Deepa Gahlot |date=28 September 2018 |title=The Woman Who Would Not Weep |work=[[Financial Chronicle]] |url=https://www.mydigitalfc.com/fc-supplements/elan/woman-who-would-not-weep |access-date=12 February 2022 |archive-date=3 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220203080536/https://www.mydigitalfc.com/fc-supplements/elan/woman-who-would-not-weep |url-status=live }}</ref> స్థానిక వస్త్రధారణ, గ్రామీణ వాతావరణం చిత్రానికి ప్రత్యేకమైన దృశ్య సౌందర్యాన్ని అందించాయి. ఈ చిత్రాన్ని ఎక్కువ భాగం రాజస్థాన్‌లోని జైసల్మేర్ పరిసర ప్రాంతాల్లో చిత్రీకరించారు.<ref name="location">{{Cite news |last=Mishra |first=Nivedita |date=27 May 2017 |title=Village capitalises on film shooting |language=en |work=[[Deccan Herald]] |url=https://www.deccanherald.com/content/613934/village-capitalises-film-shooting.html |access-date=15 February 2022 |archive-date=15 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220215163439/https://www.deccanherald.com/content/613934/village-capitalises-film-shooting.html |url-status=live }}</ref>{{sfn|Perur|2018}} ==సంగీతం== ఈ చిత్రానికి ప్రముఖ గాయకుడు, సంగీత దర్శకుడు [[భూపేన్ హజారికా]] సంగీతాన్ని సమకూర్చగా,{{sfn|Arunachalam|2019|p=410}} అన్ని పాటలకు [[గుల్జార్]] సాహిత్యం రచించాడు. 1993 జనవరిలో విడుదలైన ఈ చిత్ర సంగీత ఆల్బమ్ విశేష ప్రజాదరణ పొందింది. కళాత్మక చిత్రానికి చెందిన సంగీతం కూడా వాణిజ్యపరంగా విజయవంతమవుతుందని ఈ ఆల్బమ్ నిరూపించిందని సమకాలీన విశ్లేషకులు పేర్కొన్నారు. ఈ చిత్రంలోని "దిల్ హూమ్ హూమ్ కరే" పాట అత్యంత ప్రసిద్ధి పొందింది. ఇది భూపేన్ హజారికా గతంలో అస్సామీ చిత్రం "మనిరామ్ దేవాన్" (1964) కోసం స్వరపరచిన "బుకు హామ్ హామ్ కోరే" అనే పాట ఆధారంగా రూపొందించబడింది. అస్సామీ భాషలో గుండె చప్పుళ్లను సూచించే "హామ్ హామ్" అనే పదబంధాన్ని హిందీ పాటలోనూ అలాగే ఉంచాలని గుల్జార్ ప్రత్యేకంగా కోరడంతో, ఈ పాటకు ప్రత్యేకమైన భావవ్యక్తీకరణ లభించింది.{{sfn|Arunachalam|2019|p=410}} ==నేపథ్యం== "రుదాలి" అనే పదానికి అర్థం వృత్తిపరంగా విలపించే మహిళ. రాజస్థాన్‌లోని కొన్ని ప్రాంతాలలో ఉన్నత వర్ణాలకు చెందిన ధనిక పురుషులు మరణించినప్పుడు, వారి కుటుంబ సభ్యులు బహిరంగంగా దుఃఖాన్ని వ్యక్తం చేయడం సామాజికంగా అనుచితంగా భావించబడేది. అందువల్ల దిగువ వర్గాలకు చెందిన మహిళలను పారితోషికం ఇచ్చి అంత్యక్రియల సమయంలో ఏడిపించేవారు. అలాంటి మహిళలను రుదాలీలు అని పిలిచేవారు. ఈ సామాజిక ఆచారాన్ని మహాశ్వేతా దేవి తన కథలో విమర్శనాత్మకంగా చిత్రీకరించగా, అదే అంశాన్ని ఈ చిత్రం మరింత విస్తృతంగా ఆవిష్కరించింది. ==కథ== ఎడారి ప్రాంతంలోని బర్నా గ్రామానికి చెందిన జమీందారు ఠాకూర్ రామావతార్ సింగ్ మరణశయ్యపై ఉండగా, తన మరణానంతరం తన బంధువులెవరూ తన కోసం కన్నీళ్లు పెట్టరని వేదన వ్యక్తం చేస్తాడు. అందుకే తన అంత్యక్రియల సందర్భంగా విలపించడానికి ప్రసిద్ధ రుదాలి అయిన భిఖ్నిని పిలిపించాలని ఆదేశిస్తాడు. భిఖ్ని, ఠాకూర్ గ్రామంలో నివసిస్తున్న వితంతువు శనిచరి వద్దకు వచ్చి ఉంటుంది. ఇద్దరి మధ్య స్నేహం బలపడుతుండగా, శనిచరి తన జీవిత గాథను భిఖ్నికి వివరిస్తుంది. ఆ కథ ఫ్లాష్‌బ్యాక్‌ల రూపంలో ఆవిష్కృతమవుతుంది. శనిచరి శనివారం జన్మించింది. హిందూ జ్యోతిష్యంలో అశుభగ్రహంగా భావించే శని గ్రహం పేరుమీదుగానే ఆమెకు "శనిచరి" అనే పేరు పెట్టారు. ఆమె జననం నుంచే గ్రామస్థులు తమ చుట్టూ జరిగే ప్రతి దురదృష్టానికీ ఆమెనే కారణమని నిందిస్తుంటారు. ఆమె తండ్రి మరణం నుంచి, తల్లి పీవ్లీ ఒక నాటక బృందంతో వెళ్లిపోవడం వరకు జరిగిన ప్రతి సంఘటనకు శనిచరినే బాధ్యురాలిగా చూస్తారు. చిన్న వయసులోనే ఆమెను మద్యానికి బానిసైన గంజూతో వివాహం చేస్తారు. వారికి జన్మించిన కుమారుడు బుధువా, తన అమ్మమ్మ పీవ్లీలాగే లక్ష్యం లేకుండా ఊరూరా తిరుగుతూ ఉంటాడు. అయితే శనిచరి అతనిపై అపారమైన ప్రేమ చూపిస్తుంది. ఈ సమయంలో ఠాకూర్ కుమారుడు లక్ష్మణ్ సింగ్, శనిచరిపై తనకు అభిమానముందని చెప్పి, తన భార్యకు పనిమనిషిగా ఆమెను నియమిస్తాడు. తన హవేలీలో పనిచేసే సమయంలో సమాజపు ఆచారాలకు భయపడకుండా స్వాభిమానంతో జీవించాలని ఆమెను ప్రోత్సహిస్తాడు. తనతో మాట్లాడేటప్పుడు తలవంచకుండా తన కళ్లలోకి చూసి మాట్లాడాలని చెబుతాడు. ఒక రాత్రి శనిచరి హవేలీలో పాట పాడిన తరువాత, లక్ష్మణ్ సింగ్ ఆమెకు ఒక చిన్న ఇల్లు, అలాగే రెండు ఎకరాల భూమిని బహుమతిగా ఇస్తాడు. ఒక గ్రామ జాతరలో కలరా వ్యాధి సోకడంతో గంజూ మరణిస్తాడు. భర్తకు చేయాల్సిన అంత్యక్రియలు నిర్వహించకపోతే శాపం పడుతుందని గ్రామ పండితుడు బెదిరించడంతో, ఆ కర్మకాండలు నిర్వహించేందుకు శనిచరి ఠాకూర్ రామావతార్ సింగ్ వద్ద నుంచి యాభై రూపాయలు అప్పు తీసుకుంటుంది. ఆ అప్పు తీర్చలేక చివరకు అతని వద్ద బంధిత కూలీ (బాండెడ్ లేబరర్)గా పనిచేయవలసి వస్తుంది. కొన్ని సంవత్సరాల తరువాత పెద్దవాడైన బుధువా, ముంగ్రీ అనే వేశ్యను తన భార్యగా ఇంటికి తీసుకొస్తాడు. తొలుత శనిచరి ఆమెను ఇంటి నుంచి వెళ్లగొట్టాలని ప్రయత్నిస్తుంది. అయితే ముంగ్రీ తన కుమారుడి బిడ్డకు గర్భవతని తెలుసుకున్న తరువాత ఆమెను అంగీకరిస్తుంది. కానీ గ్రామ పండితుడు, దుకాణదారులు చేసే అవహేళనల వల్ల శనిచరి, ముంగ్రీల మధ్య విభేదాలు తీవ్రమవుతాయి. ఒక రోజు జరిగిన ఘర్షణలో ఆవేశానికి లోనైన ముంగ్రీ తన గర్భాన్ని కోల్పోతుంది. అనంతరం బుధువా ఇంటిని విడిచి వెళ్లిపోతాడు. ఈ అన్ని విషాదాలు తన జీవితంలో జరిగినప్పటికీ, ఒక్కసారి కూడా తన కళ్లలో కన్నీరు రాలేదని శనిచరి భిఖ్నికి చెబుతుంది. ఒక రాత్రి భీషమ్‌దత్త అనే వ్యక్తి పిలుపుతో భిఖ్ని పొరుగున ఉన్న గ్రామానికి వెళుతుంది. కొద్ది గంటల తరువాత ఠాకూర్ రామావతార్ సింగ్ మరణిస్తాడు. ఇదే సమయంలో గ్రామాన్ని విడిచి వెళ్లబోతున్న లక్ష్మణ్ సింగ్‌కు వీడ్కోలు చెప్పడానికి శనిచరి వెళుతుంది. అప్పుడు ఒక దూత వచ్చి, భిఖ్ని ప్లేగు వ్యాధితో మరణించిందని, అంతేకాక ఆమెనే శనిచరి తల్లి పీవ్లీ అని తెలియజేస్తాడు. ఈ వార్త విన్న శనిచరి జీవితంలో తొలిసారిగా ఆపుకోలేని దుఃఖంతో బోరున విలపిస్తుంది. అనంతరం ఆమె భిఖ్ని స్థానాన్ని స్వీకరించి, ఠాకూర్ రామావతార్ సింగ్ అంత్యక్రియల సందర్భంగా కొత్త రుదాలిగా విలపిస్తూ తన కొత్త జీవితాన్ని ప్రారంభిస్తుంది.<ref name="UIowa">{{Cite web |title=Rudaali |url=http://www.uiowa.edu/~incinema/Rudaali.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019024024/http://www.uiowa.edu/~incinema/Rudaali.html |archive-date=19 October 2013 |access-date=1 September 2014 |website=[[University of Iowa]] |df=dmy-all}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rudaali Production Details |url=https://movies.yahoo.com/movie/1809394439/details |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110522110439/http://movies.yahoo.com/movie/1809394439/details |archive-date=22 May 2011 |access-date=15 January 2017 |website=[[Yahoo! Movies]]}}</ref> ==విడుదల== రుదాలి చిత్రం [[1993]] [[జనవరి 22]]న భారతదేశవ్యాప్తంగా విడుదలైంది. విడుదలైన వెంటనే విమర్శకుల ప్రశంసలను అందుకోవడంతో పాటు కళాత్మక చిత్రంగా ఉన్నప్పటికీ వాణిజ్యపరంగానూ విజయాన్ని సాధించింది. భారతీయ సమాంతర సినిమాకు చెందిన చిత్రాల్లో ప్రేక్షకాదరణ పొందిన చిత్రాలలో ఇది ఒకటిగా గుర్తింపు పొందింది. ==స్పందన== ఈ చిత్రానికి విమర్శకుల నుంచి అత్యంత సానుకూల స్పందన లభించింది. ముఖ్యంగా డింపుల్ కపాడియా నటనను ఆమె సినీ జీవితంలోనే అత్యుత్తమ ప్రదర్శనలలో ఒకటిగా ప్రశంసించారు. జీవితమంతా దుఃఖాన్ని అనుభవించినప్పటికీ కన్నీళ్లు పెట్టుకోలేని శనిచరి పాత్రను ఆమె అత్యంత సహజంగా ఆవిష్కరించిందని సమీక్షకులు పేర్కొన్నారు.<ref>{{Cite news |last=Jones |first=J. R. |date=20 December 2002 |title=The Mourner |work=[[Chicago Reader]] |url=https://chicagoreader.com/film/the-mourner/ |access-date=12 February 2022 |archive-date=14 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214234910/https://chicagoreader.com/film/the-mourner/ |url-status=live }}</ref> అలాగే కల్పనా లాజ్మీ దర్శకత్వం, గుల్జార్ కథనం మరియు సంభాషణలు, భూపేన్ హజారికా సంగీతం, సంతోష్ శివన్ ఛాయాగ్రహణం కూడా విశేష ప్రశంసలు పొందాయి. చిత్రం రాజస్థాన్ గ్రామీణ జీవనశైలి, కులవ్యవస్థ, లింగ వివక్ష, సామాజిక అసమానతలను హృదయాన్ని హత్తుకునే రీతిలో చిత్రీకరించిందని విమర్శకులు అభిప్రాయపడ్డారు. కళాత్మక చిత్రమైనప్పటికీ భావోద్వేగ ప్రధాన కథనం, సంగీతం, దృశ్య సౌందర్యం కారణంగా సాధారణ ప్రేక్షకులను కూడా ఆకట్టుకుంది. ==పురస్కారాలు, గౌరవాలు== ఈ చిత్రం మూడు జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు అందుకుంది. * ఉత్తమ నటి — [[డింపుల్ కపాడియా]]<ref name="NFA40">{{Cite web |date=1993 |title=40th National Film Awards |url=http://dff.nic.in/images/Documents/77_40thNfacatalogue.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151008114601/http://iffi.nic.in/Dff2011/Frm40thNFAAward.aspx?PdfName=40NFA.pdf |archive-date=8 October 2015 |access-date=24 December 2011 |website=dff.nic.in |publisher=Directorate of Film Festivals |pages=40–41}}</ref> * ఉత్తమ కళా దర్శకత్వం — సమీర్ చందా * ఉత్తమ వస్త్రాల రూపకల్పన — [[సింపుల్ కపాడియా]], మాలా డే అదనంగా ఈ చిత్రం మూడు ఫిల్మ్‌ఫేర్ అవార్డులకు నామినేట్ అయింది. డింపుల్ కపాడియా ఫిల్మ్‌ఫేర్ విమర్శకుల ఉత్తమ నటన పురస్కారం అందుకుంది.<ref>{{Cite news |title=Filmfare Awards Winners 1993: Complete list of winners of Filmfare Awards 1993 |work=[[The Times of India]] |publisher=The Times Group |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/movie-awards/filmfare-awards-winners/bollywood/1993/101 |access-date=7 February 2022 |archive-date=5 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205215817/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/movie-awards/filmfare-awards-winners/bollywood/1993/101 |url-status=live }}</ref> అంతర్జాతీయ స్థాయిలో ఆమె 8వ డమాస్కస్ అంతర్జాతీయ చలనచిత్రోత్సవంలో, 38వ ఆసియా-పసిఫిక్ చలనచిత్రోత్సవంలో ఉత్తమ నటి పురస్కారాలను గెలుచుకుంది.<ref>{{Cite news |date=27 November 1993 |title=Mourning Becomes Her |pages=78 |work=[[The Telegraph (Kolkata)|The Telegraph]] |publisher=[[ABP Group]] |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.99459/page/n639/mode/2up |access-date=23 November 2020}}</ref>{{sfn|Kumar|2002|p=172|ps=: "Bhupen Hazarika adjudged the best music director and Dimple Kapadia the best actress for 'Rudali' (Hindi) at Asia-Pacific International Film Festival Fukoaka, Japan"}} అదే ఆసియా-పసిఫిక్ చలనచిత్రోత్సవంలో భూపేన్ హజారికా తన సంగీతానికి ప్రత్యేక గౌరవాన్ని అందుకున్నాడు. 1993 సంవత్సరానికి సంబంధించిన 66వ అకాడమీ అవార్డులలో ఉత్తమ విదేశీ భాషా చిత్రం విభాగానికి భారతదేశ అధికారిక ప్రవేశంగా రుదాలి ఎంపికైంది.<ref name="Variety">{{Cite journal |last=Frook |first=John Evan |date=30 November 1993 |title=Acad inks Cates, unveils foreign-language entries |url=https://variety.com/1993/film/news/acad-inks-cates-unveils-foreign-language-entries-116185/ |journal=[[Variety (magazine)|Variety]] |access-date=25 August 2008 |archive-date=8 February 2013 |archive-url=https://archive.today/20130208224805/http://www.variety.com/article/VR116185.html?categoryid=13&cs=1 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=10 February 2020 |title=Before Gully Boy, these Indian films were sent to the Academy Award for Best International Feature Film Category |url=https://www.news18.com/photogallery/movies/all-the-indian-films-that-were-indias-official-entry-to-the-academy-awards-2360805.html |access-date=28 March 2020 |website=[[News18]] |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201044918/https://www.news18.com/photogallery/movies/all-the-indian-films-that-were-indias-official-entry-to-the-academy-awards-2360805.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=16 February 2009 |title=India's Oscar failures |language=en |work=[[India Today]] |url=https://www.indiatoday.in/oscars-2009/story/indias-oscar-failures-39783-2009-02-16 |access-date=15 February 2022 |archive-date=29 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180529072408/https://www.indiatoday.in/oscars-2009/story/indias-oscar-failures-39783-2009-02-16 |url-status=live }}</ref> అయితే తుది నామినేషన్ జాబితాలో స్థానం పొందలేదు. == వారసత్వం== రుదాలి భారతీయ సమాంతర సినిమాల్లో ఒక ముఖ్యమైన చిత్రంగా పరిగణించబడుతుంది. స్త్రీ జీవితం, సామాజిక అణచివేత, కులవివక్ష, దారిద్ర్యం వంటి అంశాలను వాస్తవికంగా చిత్రీకరించిన చిత్రంగా ఇది విమర్శకుల ప్రశంసలు పొందింది. ముఖ్యంగా డింపుల్ కపాడియా నటన ఆమె సినీ జీవితంలో ఒక మలుపుగా నిలిచిందని సినీ విమర్శకులు భావిస్తారు. భారతీయ స్త్రీవాద చలనచిత్రాల చరిత్రలో రుదాలి ఒక మైలురాయిగా గుర్తింపు పొందింది. ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} ==గ్రంథసూచీ== {{Refbegin|30em}} *{{Cite book |last=Arunachalam |first=Param |url=https://books.google.com/books?id=3vbyDwAAQBAJ&pg=PA410 |title=BollySwar: 1991–2000 |date=17 August 2019 |publisher=Mavrix Infotech Private Limited |isbn=978-81-938482-1-0 |language=en |access-date=8 February 2022 |archive-date=8 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220208100233/https://books.google.com/books?id=3vbyDwAAQBAJ&pg=PA410 |url-status=live }} *{{Cite book |last=Bhushan |first=Chandra |url=https://books.google.com/books?id=p_n-naXpdhkC&pg=PA163 |title=Assam: Its Heritage and Culture |date=2005 |publisher=Gyan Publishing House |isbn=978-81-7835-352-4 |language=en }} *{{Cite book |last=Bose |first=Sudhir |title=Asian Film Journeys: Selections from Cinemaya |date=2 February 2011 |publisher=SCB Distributors |isbn=978-81-8328-208-6 |editor-last=Doraiswamy |editor-first=Rashmi |language=en |chapter=Contemporary Women Directors |editor-last2=Padgaonkar |editor-first2=Latika |chapter-url=https://books.google.com/books?id=lZZ-mxaqP6IC&pg=PT296 |access-date=17 February 2022 |archive-date=17 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217104540/https://books.google.com/books?id=lZZ-mxaqP6IC&pg=PT296 |url-status=live }} *{{Cite book |last=Chakravarty |first=Sumita S. |title=Redirecting the Gaze: Gender, Theory, and Cinema in the Third World |date=1 January 1999 |publisher=SUNY Press |isbn=978-0-7914-3993-7 |editor-last=Robin |editor-first=Diana Maury |language=en |chapter='Can the Subaltern Weep?' Mourning as Metaphor in Rudaali |editor-last2=Jaffe |editor-first2=Ira |chapter-url=https://books.google.com/books?id=nSHKN0kpM3EC&pg=PA297 |access-date=8 February 2022 |archive-date=8 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220208100231/https://books.google.com/books?id=nSHKN0kpM3EC&pg=PA297 |url-status=live }} * {{Cite book |last=Chatterji |first=Shoma A. |title=The Concept of Motherhood in India: Myths, Theories and Realities |date=9 February 2020 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-5275-4680-6 |editor-last=Mitra |editor-first=Zinia |language=en |chapter=Myth, Motherhood, and Mainstream Hindi Cinema |author-link=Shoma Chatterji |chapter-url=https://books.google.com/books?id=rFfSDwAAQBAJ&pg=PA37 |access-date=16 February 2022 |archive-date=16 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220216043036/https://books.google.com/books?id=rFfSDwAAQBAJ&pg=PA37 |url-status=live }} * {{Cite book |last=Gahlot |first=Deepa |url=https://books.google.com/books?id=u9_YjgEACAAJ |title=Sheroes: 25 Daring Women of Bollywood |date=2015 |publisher=Westland Limited |isbn=978-93-85152-74-0 |pages=69–73 |author-link=Deepa Gahlot |archive-url=https://web.archive.org/web/20210420025009/https://books.google.com/books?id=u9_YjgEACAAJ |archive-date=20 April 2021 |url-status=live }} *{{Cite book |last1=Gokulsing |first1=K. Moti |url=https://archive.org/details/indianpopularcin0000goku/page/90/mode/2up |title=Indian Popular Cinema: A Narrative of Cultural Change |last2=Dissanayake |first2=Wimal |date=2004 |publisher=Trentham |isbn=978-1-85856-329-9 |language=en }} * {{Cite book |last1=Gulzar |title=Encyclopaedia of Hindi Cinema |title-link=Encyclopaedia of Hindi Cinema |last2=Nihalani |first2=Govind |last3=Chatterjee |first3=Saibal |publisher=Encyclopaedia Britannica (India) |year=2003 |isbn=978-81-7991-066-5 |author-link=Gulzar |author-link2=Govind Nihalani |author-link3=Saibal Chatterjee}} * {{Cite book |last1=Jha |first1=Subhash K. |url=https://archive.org/details/essentialguideto00jhas |title=The Essential Guide to Bollywood |last2=Bachchan |first2=Amitabh |date=2005 |publisher=Lustre Press |isbn=978-81-7436-378-7 |author-link=Subhash K. Jha |author-link2=Amitabh Bachchan }} * {{Cite book |last=Kapoor |first=Priya |title=Great Transition In India: Critical Explorations |date=20 July 2020 |publisher=World Scientific |isbn=978-981-12-2235-1 |editor-last=Kim |editor-first=Chanwahn |language=en |chapter=India Transitions: Culture and Society during Contemporary Viral Times |editor-last2=Kumar |editor-first2=Rajiv |chapter-url=https://books.google.com/books?id=hXr1DwAAQBAJ&pg=PA79 |access-date=13 February 2022 |archive-date=13 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220213225706/https://books.google.com/books?id=hXr1DwAAQBAJ&pg=PA79 |url-status=live }} *{{Cite book |last=Kapoor |first=Priya |url=https://archive.org/details/interculturalcom0000unse/page/94/mode/2up |title=Intercultural Communication and Creative Practice: Music, Dance, and Women's Cultural Identity |date=2005 |publisher=Praeger |isbn=978-0-275-98240-9 |editor-last=Lengel |editor-first=Laura B. |language=en }} * {{Cite book |last=Kumar |first=Arvind |url=https://books.google.com/books?id=__lkAAAAMAAJ |title=Trends in Modern Journalism |date=2002 |publisher=Sarup & Sons |isbn=978-81-7625-277-5 |page=172 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130615054439/http://books.google.com/books?id=__lkAAAAMAAJ |archive-date=15 June 2013 |url-status=live }} *{{Cite book |last=Menon |first=Ritu |url=https://books.google.com/books?id=6UK3AAAAIAAJ |title=Women who Dared |date=2002 |publisher=National Book Trust, India |isbn=978-81-237-3856-7 |language=en |access-date=17 February 2022 |archive-date=17 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217211642/https://books.google.com/books?id=6UK3AAAAIAAJ |url-status=live }} *{{Cite book |last=Perur |first=Srinath |url=https://books.google.com/books?id=S2dBAgAAQBAJ&pg=PT57 |title=If It's Monday It Must Be Madurai: A Conducted Tour of India |date=15 February 2018 |publisher=Penguin UK |isbn=978-93-5118-570-3 |language=en |access-date=15 February 2022 |archive-date=15 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220215164707/https://books.google.com/books?id=S2dBAgAAQBAJ&pg=PT57 |url-status=live }} * {{Cite book |last1=Rajadhyaksha |first1=Ashish |url=https://archive.org/details/encyclopaediaofi0000raja |title=Encyclopedia of Indian Cinema |last2=Willemen |first2=Paul |date=1999 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-94325-7 |author-link=Ashish Rajadhyaksha |author-link2=Paul Willemen }} * {{Cite book |last=Sabharwal |first=Gopa |url=https://books.google.com/books?id=LKySGJAGVEQC&pg=PA250 |title=India Since 1947: The Independent Years |publisher=Penguin Books India |year=2007 |isbn=978-0-14-310274-8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140627183846/http://books.google.com/books?id=LKySGJAGVEQC&pg=PA250 |archive-date=27 June 2014 |url-status=live }} * {{Cite book |last1=Siegel |first1=Bernie |url=https://books.google.com/books?id=VteqDgAAQBAJ&pg=PA83 |title=Recovering the Self: A Journal of Hope and Healing (Vol. VI, No. 1) – Grief & Loss |last2=Wing |first2=Diane |last3=Kenley |first3=Holli |last4=Levy |first4=Jay S. |date=2017 |publisher=Loving Healing Press |isbn=978-1-61599-340-6 |page=83 |author-link=Bernie S. Siegel |archive-url=https://web.archive.org/web/20201015110124/https://books.google.com/books?id=VteqDgAAQBAJ&pg=PA83 |archive-date=15 October 2020 |url-status=live }} * {{Cite book |last=Subramanian |first=Shreerekha |title=Myth and Violence in the Contemporary Female Text: New Cassandras |date=2011 |publisher=Ashgate Publishing, Ltd. |isbn=978-1-4094-0001-1 |editor-last=Bahun-Radunović |editor-first=Sanja |language=en |chapter="Whom Did You Lose First, Yourself or Me?": The Feminine and the Mythic in Indian Cinema |editor-last2=Rajan |editor-first2=V. G. Julie |chapter-url=https://books.google.com/books?id=VI-NyFuPiEkC&pg=PA75 |access-date=18 February 2022 |archive-date=18 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218072146/https://books.google.com/books?id=VI-NyFuPiEkC&pg=PA75 |url-status=live }} {{Refend}} ==బయటి లింకులు== *{{IMDb title|tt0108001}} {{Authority control}} qxq5a9w1x8bqc2i7pqxzu3dtqgm8ck7 4907973 4907972 2026-07-19T01:50:29Z స్వరలాసిక 13980 /* బయటి లింకులు */ 4907973 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = రుదాలి | image = Rudaali.jpg | caption = సినిమా పోస్టర్ | director = [[కల్పనా లాజ్మీ]] | producer = రవి గుప్తా<br />రవి మాలిక్<br />[[నేషనల్ ఫిల్మ్ డెవలప్‌మెంట్ కార్పొరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా|ఎన్.ఎఫ్.డి.సి]]<br />[[దూరదర్శన్ (టివి ఛానల్)|దూరదర్శన్‌]] | writer = [[గుల్జార్]] | based_on = {{Based on|''రుదాలి''(కథ)|[[మహా శ్వేతాదేవి]]}} | narrator = | starring = [[డింపుల్ కపాడియా]]<br />[[రాజ్ బబ్బర్]]<br />రాఖీ<br />[[అమ్జద్ ఖాన్ (నటుడు)|అమ్జద్ ఖాన్]] | music = [[భూపేన్ హజారికా]] | cinematography = [[సంతోష్ శివన్]]<br /> ధరమ్‌ గులాటి | released = {{Film date|1993|6|18|df=yes}} | runtime = 115 నిమిషాలు<ref>{{Cite web |date=22 June 1993 |title=Rudaali |url=https://www.bbfc.co.uk/release/rudaali-q29sbgvjdglvbjpwwc0yodk3mtq |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217093025/http://web.archive.org/screenshot/https://www.bbfc.co.uk/release/rudaali-q29sbgvjdglvbjpwwc0yodk3mtq |archive-date=17 February 2022 |access-date=17 February 2022 |website=[[British Board of Film Classification]]}}</ref> | country = భారతదేశం | language = హిందీ | budget = }} '''రుదాలి''' (హిందీ: रुदाली; అర్థం: ఏడుపు వృత్తిగా చేసుకునే మహిళ) 1993లో విడుదలైన భారతీయ హిందీ భాషా నాటక (డ్రామా) చిత్రం. ఈ చిత్రానికి [[కల్పనా లాజ్మీ]] దర్శకత్వం వహించగా, కథనాన్ని, సంభాషణలను [[గుల్జార్]] రచించాడు. బెంగాలీ రచయిత్రి [[మహా శ్వేతాదేవి]] 1979లో రాసిన అదే పేరుగల కథ ఆధారంగా ఈ చిత్రం రూపొందించబడింది. ఇందులో [[డింపుల్ కపాడియా]], రాఖీ, [[రాజ్ బబ్బర్]], [[అమ్జద్ ఖాన్ (నటుడు)|అమ్జద్ ఖాన్]] ప్రధాన పాత్రల్లో నటించారు. సంగీతాన్ని [[భూపేన్ హజారికా]] సమకూర్చగా, ఛాయాగ్రహణాన్ని [[సంతోష్ శివన్]], ధరమ్ గులాటి నిర్వహించారు. ఈ చిత్రాన్ని [[నేషనల్ ఫిల్మ్ డెవలప్‌మెంట్ కార్పొరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా|జాతీయ చలనచిత్ర అభివృద్ధి సంస్థ]], [[దూరదర్శన్ (టివి ఛానల్)|దూరదర్శన్‌]]లు సంయుక్తంగా నిర్మించాయి. రాజస్థాన్‌లోని ఒక చిన్న గ్రామం నేపథ్యంలో సాగే ఈ కథలో, జీవితమంతా దురదృష్టాలు ఎదుర్కొన్నప్పటికీ కన్నీళ్లు పెట్టుకోలేని శనిచరి అనే మహిళ జీవితం ప్రధానాంశంగా ఉంటుంది. తరువాత ఆమె వృత్తిపరంగా మరణించిన వారి కోసం విలపించే రుదాలిగా మారే పరిస్థితులను ఈ చిత్రం చిత్రీకరిస్తుంది. ఈ చిత్రం భారతీయ సమాంతర సినిమా ఉద్యమానికి చెందినదిగా పరిగణించబడినప్పటికీ, పాటలు వంటి ప్రధాన స్రవంతి హిందీ సినిమాల లక్షణాలను కూడా కలిగి ఉంది. విడుదల అనంతరం ఈ చిత్రం విమర్శకుల ప్రశంసలతో పాటు వాణిజ్యపరంగానూ విజయాన్ని సాధించింది. ముఖ్యంగా డింపుల్ కపాడియా నటన, కల్పనా లాజ్మీ దర్శకత్వం, గుల్జార్ రచన, భూపేన్ హజారికా సంగీతం విశేష ప్రశంసలు అందుకున్నాయి. ఈ చిత్రం మూడు జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలను గెలుచుకుంది. డింపుల్ కపాడియా ఉత్తమ నటి విభాగంలో జాతీయ పురస్కారాన్ని అందుకుంది. అదనంగా మూడు ఫిల్మ్‌ఫేర్ అవార్డులకు నామినేట్ అయి, విమర్శకుల ఉత్తమ నటి పురస్కారాన్ని కపాడియా అందుకుంది. 66వ అకాడమీ అవార్డులలో ఉత్తమ విదేశీ భాషా చిత్ర విభాగానికి భారతదేశ అధికారిక ప్రవేశంగా ఈ చిత్రం ఎంపికైంది, అయితే తుది నామినేషన్ పొందలేదు. ==నటీనటులు== * [[డింపుల్ కపాడియా]] — శనిచరి * రాఖీ — భిఖ్ని / పీవ్లీ * [[రాజ్ బబ్బర్]] — లక్ష్మణ్ సింగ్ * [[అమ్జద్ ఖాన్ (నటుడు)|అమ్జద్ ఖాన్]] — ఠాకూర్ రామావతార్ సింగ్ * [[రఘుబీర్ యాదవ్]] — బుధువా * [[సుష్మితా ముఖర్జీ]] — ముంగ్రీ * మనోహర్ సింగ్ — పండిత్ మోహన్‌లాల్ * [[మితా వశిష్ఠ్]] — ధనికుడి సహచరిణి ==నిర్మాణం== రుదాలి చిత్రం బెంగాలీ రచయిత్రి మహాశ్వేతా దేవి 1979లో రచించిన ''రుదాలి'' అనే కథ ఆధారంగా రూపొందించబడింది. ఈ చిత్రాన్ని మీడియా వ్యాపారవేత్త ఆర్. వి. పండిట్ నిర్మించాడు. స్త్రీవాద భావజాలంతో కూడిన ప్రయోగాత్మక చిత్రాలకు సాధారణ ప్రేక్షకులను ఆకర్షించాలనే ఉద్దేశంతో దర్శకురాలు [[కల్పనా లాజ్మీ]], అప్పటికే ప్రముఖ నటి అయిన [[డింపుల్ కపాడియా]]ను ప్రధాన పాత్రకు ఎంపిక చేసింది{{sfn|Kapoor|2005|p=103}}. భిఖ్ని పాత్రలో రాఖీ నటించింది.<ref>{{Cite news |date=15 April 1992 |title=Raakhee plays professional mourner in Kalpana Lajmi's Rudali |language=en |work=[[India Today]] |url=https://www.indiatoday.in/magazine/eyecatchers/story/19920415-raakhee-plays-professional-mourner-in-kalpana-lajmi-rudali-766124-2013-06-17 |access-date=14 February 2022 |archive-date=14 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214221344/https://www.indiatoday.in/magazine/eyecatchers/story/19920415-raakhee-plays-professional-mourner-in-kalpana-lajmi-rudali-766124-2013-06-17 |url-status=live }}</ref> నటుడు అమ్జద్ ఖాన్ తన చివరి చిత్రాలలో ఒకటిగా ఇందులో నటించాడు. ఆయన మరణానంతరం ఈ చిత్రం విడుదల కావడంతో ప్రారంభ టైటిల్స్‌లో ఆయన స్మృతికి ఈ చిత్రాన్ని అంకితం చేశారు.{{sfn|Arunachalam|2019|p=410}} ఈ చిత్రాన్ని జాతీయ చలనచిత్ర అభివృద్ధి సంస్థ, దూరదర్శన్ సహకారంతో నిర్మించింది. నిర్మాణ ప్రక్రియలో ఎదురైన అనుభవాల కారణంగా భవిష్యత్తులో మళ్లీ ఎన్‌ఎఫ్‌డీసీతో సినిమా నిర్మించనని కల్పనా లాజ్మీ పేర్కొంది. చిత్రీకరణ పూర్తయ్యేసరికి డింపుల్ కపాడియా శారీరకంగా, మానసికంగా చాలా అలసిపోయినట్లు ఆమె తరువాత గుర్తుచేసుకుంది. ==చిత్రీకరణ== మూల కథ బెంగాల్ నేపథ్యంలో సాగినప్పటికీ, దృశ్యపరమైన వైవిధ్యం కోసం దర్శకురాలు కథా నేపథ్యాన్ని రాజస్థాన్ ఎడారి ప్రాంతానికి మార్చింది. అక్కడి విశాలమైన ఎడారి, సంప్రదాయ హవేలీలు,<ref name="Gahlot">{{Cite news |last=Gahlot |first=Deepa |author-link=Deepa Gahlot |date=28 September 2018 |title=The Woman Who Would Not Weep |work=[[Financial Chronicle]] |url=https://www.mydigitalfc.com/fc-supplements/elan/woman-who-would-not-weep |access-date=12 February 2022 |archive-date=3 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220203080536/https://www.mydigitalfc.com/fc-supplements/elan/woman-who-would-not-weep |url-status=live }}</ref> స్థానిక వస్త్రధారణ, గ్రామీణ వాతావరణం చిత్రానికి ప్రత్యేకమైన దృశ్య సౌందర్యాన్ని అందించాయి. ఈ చిత్రాన్ని ఎక్కువ భాగం రాజస్థాన్‌లోని జైసల్మేర్ పరిసర ప్రాంతాల్లో చిత్రీకరించారు.<ref name="location">{{Cite news |last=Mishra |first=Nivedita |date=27 May 2017 |title=Village capitalises on film shooting |language=en |work=[[Deccan Herald]] |url=https://www.deccanherald.com/content/613934/village-capitalises-film-shooting.html |access-date=15 February 2022 |archive-date=15 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220215163439/https://www.deccanherald.com/content/613934/village-capitalises-film-shooting.html |url-status=live }}</ref>{{sfn|Perur|2018}} ==సంగీతం== ఈ చిత్రానికి ప్రముఖ గాయకుడు, సంగీత దర్శకుడు [[భూపేన్ హజారికా]] సంగీతాన్ని సమకూర్చగా,{{sfn|Arunachalam|2019|p=410}} అన్ని పాటలకు [[గుల్జార్]] సాహిత్యం రచించాడు. 1993 జనవరిలో విడుదలైన ఈ చిత్ర సంగీత ఆల్బమ్ విశేష ప్రజాదరణ పొందింది. కళాత్మక చిత్రానికి చెందిన సంగీతం కూడా వాణిజ్యపరంగా విజయవంతమవుతుందని ఈ ఆల్బమ్ నిరూపించిందని సమకాలీన విశ్లేషకులు పేర్కొన్నారు. ఈ చిత్రంలోని "దిల్ హూమ్ హూమ్ కరే" పాట అత్యంత ప్రసిద్ధి పొందింది. ఇది భూపేన్ హజారికా గతంలో అస్సామీ చిత్రం "మనిరామ్ దేవాన్" (1964) కోసం స్వరపరచిన "బుకు హామ్ హామ్ కోరే" అనే పాట ఆధారంగా రూపొందించబడింది. అస్సామీ భాషలో గుండె చప్పుళ్లను సూచించే "హామ్ హామ్" అనే పదబంధాన్ని హిందీ పాటలోనూ అలాగే ఉంచాలని గుల్జార్ ప్రత్యేకంగా కోరడంతో, ఈ పాటకు ప్రత్యేకమైన భావవ్యక్తీకరణ లభించింది.{{sfn|Arunachalam|2019|p=410}} ==నేపథ్యం== "రుదాలి" అనే పదానికి అర్థం వృత్తిపరంగా విలపించే మహిళ. రాజస్థాన్‌లోని కొన్ని ప్రాంతాలలో ఉన్నత వర్ణాలకు చెందిన ధనిక పురుషులు మరణించినప్పుడు, వారి కుటుంబ సభ్యులు బహిరంగంగా దుఃఖాన్ని వ్యక్తం చేయడం సామాజికంగా అనుచితంగా భావించబడేది. అందువల్ల దిగువ వర్గాలకు చెందిన మహిళలను పారితోషికం ఇచ్చి అంత్యక్రియల సమయంలో ఏడిపించేవారు. అలాంటి మహిళలను రుదాలీలు అని పిలిచేవారు. ఈ సామాజిక ఆచారాన్ని మహాశ్వేతా దేవి తన కథలో విమర్శనాత్మకంగా చిత్రీకరించగా, అదే అంశాన్ని ఈ చిత్రం మరింత విస్తృతంగా ఆవిష్కరించింది. ==కథ== ఎడారి ప్రాంతంలోని బర్నా గ్రామానికి చెందిన జమీందారు ఠాకూర్ రామావతార్ సింగ్ మరణశయ్యపై ఉండగా, తన మరణానంతరం తన బంధువులెవరూ తన కోసం కన్నీళ్లు పెట్టరని వేదన వ్యక్తం చేస్తాడు. అందుకే తన అంత్యక్రియల సందర్భంగా విలపించడానికి ప్రసిద్ధ రుదాలి అయిన భిఖ్నిని పిలిపించాలని ఆదేశిస్తాడు. భిఖ్ని, ఠాకూర్ గ్రామంలో నివసిస్తున్న వితంతువు శనిచరి వద్దకు వచ్చి ఉంటుంది. ఇద్దరి మధ్య స్నేహం బలపడుతుండగా, శనిచరి తన జీవిత గాథను భిఖ్నికి వివరిస్తుంది. ఆ కథ ఫ్లాష్‌బ్యాక్‌ల రూపంలో ఆవిష్కృతమవుతుంది. శనిచరి శనివారం జన్మించింది. హిందూ జ్యోతిష్యంలో అశుభగ్రహంగా భావించే శని గ్రహం పేరుమీదుగానే ఆమెకు "శనిచరి" అనే పేరు పెట్టారు. ఆమె జననం నుంచే గ్రామస్థులు తమ చుట్టూ జరిగే ప్రతి దురదృష్టానికీ ఆమెనే కారణమని నిందిస్తుంటారు. ఆమె తండ్రి మరణం నుంచి, తల్లి పీవ్లీ ఒక నాటక బృందంతో వెళ్లిపోవడం వరకు జరిగిన ప్రతి సంఘటనకు శనిచరినే బాధ్యురాలిగా చూస్తారు. చిన్న వయసులోనే ఆమెను మద్యానికి బానిసైన గంజూతో వివాహం చేస్తారు. వారికి జన్మించిన కుమారుడు బుధువా, తన అమ్మమ్మ పీవ్లీలాగే లక్ష్యం లేకుండా ఊరూరా తిరుగుతూ ఉంటాడు. అయితే శనిచరి అతనిపై అపారమైన ప్రేమ చూపిస్తుంది. ఈ సమయంలో ఠాకూర్ కుమారుడు లక్ష్మణ్ సింగ్, శనిచరిపై తనకు అభిమానముందని చెప్పి, తన భార్యకు పనిమనిషిగా ఆమెను నియమిస్తాడు. తన హవేలీలో పనిచేసే సమయంలో సమాజపు ఆచారాలకు భయపడకుండా స్వాభిమానంతో జీవించాలని ఆమెను ప్రోత్సహిస్తాడు. తనతో మాట్లాడేటప్పుడు తలవంచకుండా తన కళ్లలోకి చూసి మాట్లాడాలని చెబుతాడు. ఒక రాత్రి శనిచరి హవేలీలో పాట పాడిన తరువాత, లక్ష్మణ్ సింగ్ ఆమెకు ఒక చిన్న ఇల్లు, అలాగే రెండు ఎకరాల భూమిని బహుమతిగా ఇస్తాడు. ఒక గ్రామ జాతరలో కలరా వ్యాధి సోకడంతో గంజూ మరణిస్తాడు. భర్తకు చేయాల్సిన అంత్యక్రియలు నిర్వహించకపోతే శాపం పడుతుందని గ్రామ పండితుడు బెదిరించడంతో, ఆ కర్మకాండలు నిర్వహించేందుకు శనిచరి ఠాకూర్ రామావతార్ సింగ్ వద్ద నుంచి యాభై రూపాయలు అప్పు తీసుకుంటుంది. ఆ అప్పు తీర్చలేక చివరకు అతని వద్ద బంధిత కూలీ (బాండెడ్ లేబరర్)గా పనిచేయవలసి వస్తుంది. కొన్ని సంవత్సరాల తరువాత పెద్దవాడైన బుధువా, ముంగ్రీ అనే వేశ్యను తన భార్యగా ఇంటికి తీసుకొస్తాడు. తొలుత శనిచరి ఆమెను ఇంటి నుంచి వెళ్లగొట్టాలని ప్రయత్నిస్తుంది. అయితే ముంగ్రీ తన కుమారుడి బిడ్డకు గర్భవతని తెలుసుకున్న తరువాత ఆమెను అంగీకరిస్తుంది. కానీ గ్రామ పండితుడు, దుకాణదారులు చేసే అవహేళనల వల్ల శనిచరి, ముంగ్రీల మధ్య విభేదాలు తీవ్రమవుతాయి. ఒక రోజు జరిగిన ఘర్షణలో ఆవేశానికి లోనైన ముంగ్రీ తన గర్భాన్ని కోల్పోతుంది. అనంతరం బుధువా ఇంటిని విడిచి వెళ్లిపోతాడు. ఈ అన్ని విషాదాలు తన జీవితంలో జరిగినప్పటికీ, ఒక్కసారి కూడా తన కళ్లలో కన్నీరు రాలేదని శనిచరి భిఖ్నికి చెబుతుంది. ఒక రాత్రి భీషమ్‌దత్త అనే వ్యక్తి పిలుపుతో భిఖ్ని పొరుగున ఉన్న గ్రామానికి వెళుతుంది. కొద్ది గంటల తరువాత ఠాకూర్ రామావతార్ సింగ్ మరణిస్తాడు. ఇదే సమయంలో గ్రామాన్ని విడిచి వెళ్లబోతున్న లక్ష్మణ్ సింగ్‌కు వీడ్కోలు చెప్పడానికి శనిచరి వెళుతుంది. అప్పుడు ఒక దూత వచ్చి, భిఖ్ని ప్లేగు వ్యాధితో మరణించిందని, అంతేకాక ఆమెనే శనిచరి తల్లి పీవ్లీ అని తెలియజేస్తాడు. ఈ వార్త విన్న శనిచరి జీవితంలో తొలిసారిగా ఆపుకోలేని దుఃఖంతో బోరున విలపిస్తుంది. అనంతరం ఆమె భిఖ్ని స్థానాన్ని స్వీకరించి, ఠాకూర్ రామావతార్ సింగ్ అంత్యక్రియల సందర్భంగా కొత్త రుదాలిగా విలపిస్తూ తన కొత్త జీవితాన్ని ప్రారంభిస్తుంది.<ref name="UIowa">{{Cite web |title=Rudaali |url=http://www.uiowa.edu/~incinema/Rudaali.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019024024/http://www.uiowa.edu/~incinema/Rudaali.html |archive-date=19 October 2013 |access-date=1 September 2014 |website=[[University of Iowa]] |df=dmy-all}}</ref><ref>{{Cite web |title=Rudaali Production Details |url=https://movies.yahoo.com/movie/1809394439/details |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110522110439/http://movies.yahoo.com/movie/1809394439/details |archive-date=22 May 2011 |access-date=15 January 2017 |website=[[Yahoo! Movies]]}}</ref> ==విడుదల== రుదాలి చిత్రం [[1993]] [[జనవరి 22]]న భారతదేశవ్యాప్తంగా విడుదలైంది. విడుదలైన వెంటనే విమర్శకుల ప్రశంసలను అందుకోవడంతో పాటు కళాత్మక చిత్రంగా ఉన్నప్పటికీ వాణిజ్యపరంగానూ విజయాన్ని సాధించింది. భారతీయ సమాంతర సినిమాకు చెందిన చిత్రాల్లో ప్రేక్షకాదరణ పొందిన చిత్రాలలో ఇది ఒకటిగా గుర్తింపు పొందింది. ==స్పందన== ఈ చిత్రానికి విమర్శకుల నుంచి అత్యంత సానుకూల స్పందన లభించింది. ముఖ్యంగా డింపుల్ కపాడియా నటనను ఆమె సినీ జీవితంలోనే అత్యుత్తమ ప్రదర్శనలలో ఒకటిగా ప్రశంసించారు. జీవితమంతా దుఃఖాన్ని అనుభవించినప్పటికీ కన్నీళ్లు పెట్టుకోలేని శనిచరి పాత్రను ఆమె అత్యంత సహజంగా ఆవిష్కరించిందని సమీక్షకులు పేర్కొన్నారు.<ref>{{Cite news |last=Jones |first=J. R. |date=20 December 2002 |title=The Mourner |work=[[Chicago Reader]] |url=https://chicagoreader.com/film/the-mourner/ |access-date=12 February 2022 |archive-date=14 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220214234910/https://chicagoreader.com/film/the-mourner/ |url-status=live }}</ref> అలాగే కల్పనా లాజ్మీ దర్శకత్వం, గుల్జార్ కథనం మరియు సంభాషణలు, భూపేన్ హజారికా సంగీతం, సంతోష్ శివన్ ఛాయాగ్రహణం కూడా విశేష ప్రశంసలు పొందాయి. చిత్రం రాజస్థాన్ గ్రామీణ జీవనశైలి, కులవ్యవస్థ, లింగ వివక్ష, సామాజిక అసమానతలను హృదయాన్ని హత్తుకునే రీతిలో చిత్రీకరించిందని విమర్శకులు అభిప్రాయపడ్డారు. కళాత్మక చిత్రమైనప్పటికీ భావోద్వేగ ప్రధాన కథనం, సంగీతం, దృశ్య సౌందర్యం కారణంగా సాధారణ ప్రేక్షకులను కూడా ఆకట్టుకుంది. ==పురస్కారాలు, గౌరవాలు== ఈ చిత్రం మూడు జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు అందుకుంది. * ఉత్తమ నటి — [[డింపుల్ కపాడియా]]<ref name="NFA40">{{Cite web |date=1993 |title=40th National Film Awards |url=http://dff.nic.in/images/Documents/77_40thNfacatalogue.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151008114601/http://iffi.nic.in/Dff2011/Frm40thNFAAward.aspx?PdfName=40NFA.pdf |archive-date=8 October 2015 |access-date=24 December 2011 |website=dff.nic.in |publisher=Directorate of Film Festivals |pages=40–41}}</ref> * ఉత్తమ కళా దర్శకత్వం — సమీర్ చందా * ఉత్తమ వస్త్రాల రూపకల్పన — [[సింపుల్ కపాడియా]], మాలా డే అదనంగా ఈ చిత్రం మూడు ఫిల్మ్‌ఫేర్ అవార్డులకు నామినేట్ అయింది. డింపుల్ కపాడియా ఫిల్మ్‌ఫేర్ విమర్శకుల ఉత్తమ నటన పురస్కారం అందుకుంది.<ref>{{Cite news |title=Filmfare Awards Winners 1993: Complete list of winners of Filmfare Awards 1993 |work=[[The Times of India]] |publisher=The Times Group |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/movie-awards/filmfare-awards-winners/bollywood/1993/101 |access-date=7 February 2022 |archive-date=5 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205215817/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/movie-awards/filmfare-awards-winners/bollywood/1993/101 |url-status=live }}</ref> అంతర్జాతీయ స్థాయిలో ఆమె 8వ డమాస్కస్ అంతర్జాతీయ చలనచిత్రోత్సవంలో, 38వ ఆసియా-పసిఫిక్ చలనచిత్రోత్సవంలో ఉత్తమ నటి పురస్కారాలను గెలుచుకుంది.<ref>{{Cite news |date=27 November 1993 |title=Mourning Becomes Her |pages=78 |work=[[The Telegraph (Kolkata)|The Telegraph]] |publisher=[[ABP Group]] |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.99459/page/n639/mode/2up |access-date=23 November 2020}}</ref>{{sfn|Kumar|2002|p=172|ps=: "Bhupen Hazarika adjudged the best music director and Dimple Kapadia the best actress for 'Rudali' (Hindi) at Asia-Pacific International Film Festival Fukoaka, Japan"}} అదే ఆసియా-పసిఫిక్ చలనచిత్రోత్సవంలో భూపేన్ హజారికా తన సంగీతానికి ప్రత్యేక గౌరవాన్ని అందుకున్నాడు. 1993 సంవత్సరానికి సంబంధించిన 66వ అకాడమీ అవార్డులలో ఉత్తమ విదేశీ భాషా చిత్రం విభాగానికి భారతదేశ అధికారిక ప్రవేశంగా రుదాలి ఎంపికైంది.<ref name="Variety">{{Cite journal |last=Frook |first=John Evan |date=30 November 1993 |title=Acad inks Cates, unveils foreign-language entries |url=https://variety.com/1993/film/news/acad-inks-cates-unveils-foreign-language-entries-116185/ |journal=[[Variety (magazine)|Variety]] |access-date=25 August 2008 |archive-date=8 February 2013 |archive-url=https://archive.today/20130208224805/http://www.variety.com/article/VR116185.html?categoryid=13&cs=1 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=10 February 2020 |title=Before Gully Boy, these Indian films were sent to the Academy Award for Best International Feature Film Category |url=https://www.news18.com/photogallery/movies/all-the-indian-films-that-were-indias-official-entry-to-the-academy-awards-2360805.html |access-date=28 March 2020 |website=[[News18]] |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201044918/https://www.news18.com/photogallery/movies/all-the-indian-films-that-were-indias-official-entry-to-the-academy-awards-2360805.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=16 February 2009 |title=India's Oscar failures |language=en |work=[[India Today]] |url=https://www.indiatoday.in/oscars-2009/story/indias-oscar-failures-39783-2009-02-16 |access-date=15 February 2022 |archive-date=29 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180529072408/https://www.indiatoday.in/oscars-2009/story/indias-oscar-failures-39783-2009-02-16 |url-status=live }}</ref> అయితే తుది నామినేషన్ జాబితాలో స్థానం పొందలేదు. == వారసత్వం== రుదాలి భారతీయ సమాంతర సినిమాల్లో ఒక ముఖ్యమైన చిత్రంగా పరిగణించబడుతుంది. స్త్రీ జీవితం, సామాజిక అణచివేత, కులవివక్ష, దారిద్ర్యం వంటి అంశాలను వాస్తవికంగా చిత్రీకరించిన చిత్రంగా ఇది విమర్శకుల ప్రశంసలు పొందింది. ముఖ్యంగా డింపుల్ కపాడియా నటన ఆమె సినీ జీవితంలో ఒక మలుపుగా నిలిచిందని సినీ విమర్శకులు భావిస్తారు. భారతీయ స్త్రీవాద చలనచిత్రాల చరిత్రలో రుదాలి ఒక మైలురాయిగా గుర్తింపు పొందింది. ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} ==గ్రంథసూచీ== {{Refbegin|30em}} *{{Cite book |last=Arunachalam |first=Param |url=https://books.google.com/books?id=3vbyDwAAQBAJ&pg=PA410 |title=BollySwar: 1991–2000 |date=17 August 2019 |publisher=Mavrix Infotech Private Limited |isbn=978-81-938482-1-0 |language=en |access-date=8 February 2022 |archive-date=8 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220208100233/https://books.google.com/books?id=3vbyDwAAQBAJ&pg=PA410 |url-status=live }} *{{Cite book |last=Bhushan |first=Chandra |url=https://books.google.com/books?id=p_n-naXpdhkC&pg=PA163 |title=Assam: Its Heritage and Culture |date=2005 |publisher=Gyan Publishing House |isbn=978-81-7835-352-4 |language=en }} *{{Cite book |last=Bose |first=Sudhir |title=Asian Film Journeys: Selections from Cinemaya |date=2 February 2011 |publisher=SCB Distributors |isbn=978-81-8328-208-6 |editor-last=Doraiswamy |editor-first=Rashmi |language=en |chapter=Contemporary Women Directors |editor-last2=Padgaonkar |editor-first2=Latika |chapter-url=https://books.google.com/books?id=lZZ-mxaqP6IC&pg=PT296 |access-date=17 February 2022 |archive-date=17 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217104540/https://books.google.com/books?id=lZZ-mxaqP6IC&pg=PT296 |url-status=live }} *{{Cite book |last=Chakravarty |first=Sumita S. |title=Redirecting the Gaze: Gender, Theory, and Cinema in the Third World |date=1 January 1999 |publisher=SUNY Press |isbn=978-0-7914-3993-7 |editor-last=Robin |editor-first=Diana Maury |language=en |chapter='Can the Subaltern Weep?' Mourning as Metaphor in Rudaali |editor-last2=Jaffe |editor-first2=Ira |chapter-url=https://books.google.com/books?id=nSHKN0kpM3EC&pg=PA297 |access-date=8 February 2022 |archive-date=8 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220208100231/https://books.google.com/books?id=nSHKN0kpM3EC&pg=PA297 |url-status=live }} * {{Cite book |last=Chatterji |first=Shoma A. |title=The Concept of Motherhood in India: Myths, Theories and Realities |date=9 February 2020 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |isbn=978-1-5275-4680-6 |editor-last=Mitra |editor-first=Zinia |language=en |chapter=Myth, Motherhood, and Mainstream Hindi Cinema |author-link=Shoma Chatterji |chapter-url=https://books.google.com/books?id=rFfSDwAAQBAJ&pg=PA37 |access-date=16 February 2022 |archive-date=16 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220216043036/https://books.google.com/books?id=rFfSDwAAQBAJ&pg=PA37 |url-status=live }} * {{Cite book |last=Gahlot |first=Deepa |url=https://books.google.com/books?id=u9_YjgEACAAJ |title=Sheroes: 25 Daring Women of Bollywood |date=2015 |publisher=Westland Limited |isbn=978-93-85152-74-0 |pages=69–73 |author-link=Deepa Gahlot |archive-url=https://web.archive.org/web/20210420025009/https://books.google.com/books?id=u9_YjgEACAAJ |archive-date=20 April 2021 |url-status=live }} *{{Cite book |last1=Gokulsing |first1=K. Moti |url=https://archive.org/details/indianpopularcin0000goku/page/90/mode/2up |title=Indian Popular Cinema: A Narrative of Cultural Change |last2=Dissanayake |first2=Wimal |date=2004 |publisher=Trentham |isbn=978-1-85856-329-9 |language=en }} * {{Cite book |last1=Gulzar |title=Encyclopaedia of Hindi Cinema |title-link=Encyclopaedia of Hindi Cinema |last2=Nihalani |first2=Govind |last3=Chatterjee |first3=Saibal |publisher=Encyclopaedia Britannica (India) |year=2003 |isbn=978-81-7991-066-5 |author-link=Gulzar |author-link2=Govind Nihalani |author-link3=Saibal Chatterjee}} * {{Cite book |last1=Jha |first1=Subhash K. |url=https://archive.org/details/essentialguideto00jhas |title=The Essential Guide to Bollywood |last2=Bachchan |first2=Amitabh |date=2005 |publisher=Lustre Press |isbn=978-81-7436-378-7 |author-link=Subhash K. Jha |author-link2=Amitabh Bachchan }} * {{Cite book |last=Kapoor |first=Priya |title=Great Transition In India: Critical Explorations |date=20 July 2020 |publisher=World Scientific |isbn=978-981-12-2235-1 |editor-last=Kim |editor-first=Chanwahn |language=en |chapter=India Transitions: Culture and Society during Contemporary Viral Times |editor-last2=Kumar |editor-first2=Rajiv |chapter-url=https://books.google.com/books?id=hXr1DwAAQBAJ&pg=PA79 |access-date=13 February 2022 |archive-date=13 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220213225706/https://books.google.com/books?id=hXr1DwAAQBAJ&pg=PA79 |url-status=live }} *{{Cite book |last=Kapoor |first=Priya |url=https://archive.org/details/interculturalcom0000unse/page/94/mode/2up |title=Intercultural Communication and Creative Practice: Music, Dance, and Women's Cultural Identity |date=2005 |publisher=Praeger |isbn=978-0-275-98240-9 |editor-last=Lengel |editor-first=Laura B. |language=en }} * {{Cite book |last=Kumar |first=Arvind |url=https://books.google.com/books?id=__lkAAAAMAAJ |title=Trends in Modern Journalism |date=2002 |publisher=Sarup & Sons |isbn=978-81-7625-277-5 |page=172 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130615054439/http://books.google.com/books?id=__lkAAAAMAAJ |archive-date=15 June 2013 |url-status=live }} *{{Cite book |last=Menon |first=Ritu |url=https://books.google.com/books?id=6UK3AAAAIAAJ |title=Women who Dared |date=2002 |publisher=National Book Trust, India |isbn=978-81-237-3856-7 |language=en |access-date=17 February 2022 |archive-date=17 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220217211642/https://books.google.com/books?id=6UK3AAAAIAAJ |url-status=live }} *{{Cite book |last=Perur |first=Srinath |url=https://books.google.com/books?id=S2dBAgAAQBAJ&pg=PT57 |title=If It's Monday It Must Be Madurai: A Conducted Tour of India |date=15 February 2018 |publisher=Penguin UK |isbn=978-93-5118-570-3 |language=en |access-date=15 February 2022 |archive-date=15 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220215164707/https://books.google.com/books?id=S2dBAgAAQBAJ&pg=PT57 |url-status=live }} * {{Cite book |last1=Rajadhyaksha |first1=Ashish |url=https://archive.org/details/encyclopaediaofi0000raja |title=Encyclopedia of Indian Cinema |last2=Willemen |first2=Paul |date=1999 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-94325-7 |author-link=Ashish Rajadhyaksha |author-link2=Paul Willemen }} * {{Cite book |last=Sabharwal |first=Gopa |url=https://books.google.com/books?id=LKySGJAGVEQC&pg=PA250 |title=India Since 1947: The Independent Years |publisher=Penguin Books India |year=2007 |isbn=978-0-14-310274-8 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140627183846/http://books.google.com/books?id=LKySGJAGVEQC&pg=PA250 |archive-date=27 June 2014 |url-status=live }} * {{Cite book |last1=Siegel |first1=Bernie |url=https://books.google.com/books?id=VteqDgAAQBAJ&pg=PA83 |title=Recovering the Self: A Journal of Hope and Healing (Vol. VI, No. 1) – Grief & Loss |last2=Wing |first2=Diane |last3=Kenley |first3=Holli |last4=Levy |first4=Jay S. |date=2017 |publisher=Loving Healing Press |isbn=978-1-61599-340-6 |page=83 |author-link=Bernie S. Siegel |archive-url=https://web.archive.org/web/20201015110124/https://books.google.com/books?id=VteqDgAAQBAJ&pg=PA83 |archive-date=15 October 2020 |url-status=live }} * {{Cite book |last=Subramanian |first=Shreerekha |title=Myth and Violence in the Contemporary Female Text: New Cassandras |date=2011 |publisher=Ashgate Publishing, Ltd. |isbn=978-1-4094-0001-1 |editor-last=Bahun-Radunović |editor-first=Sanja |language=en |chapter="Whom Did You Lose First, Yourself or Me?": The Feminine and the Mythic in Indian Cinema |editor-last2=Rajan |editor-first2=V. G. Julie |chapter-url=https://books.google.com/books?id=VI-NyFuPiEkC&pg=PA75 |access-date=18 February 2022 |archive-date=18 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220218072146/https://books.google.com/books?id=VI-NyFuPiEkC&pg=PA75 |url-status=live }} {{Refend}} ==బయటి లింకులు== *{{IMDb title|tt0108001}} {{Authority control}} [[వర్గం:హిందీ సినిమాలు]] kc4ngp6pwxb4pobx4mqamqjkt9y2gb3 3 503283 4907960 2026-07-19T01:28:40Z Nrgullapalli 11739 వికీపీడియాకు స్వాగతం! ([[WP:TW|TW]]) 4907960 wikitext text/x-wiki ==స్వాగతం== <!--{{Subst:Welcome}}~~~~ --> <div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: Orange;"> <div class="center"><span style="font-size:large; color:black;">LandmarkFir1800 గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[Wikipedia:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|<span style="color:white;">స్వాగతం!</span>]]! [[దస్త్రం:Wikipedia-logo.png|40px]]</span></div></div> LandmarkFir1800 గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[వికీపీడియా:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|స్వాగతం!]] వికీపీడియాలో సభ్యులైనందుకు అభినందనలు. {{#if:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}|<div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: light grey;"> వికీపీడియాలో దిద్దుబాట్లు ఎలా చెయ్యాలో మీకు వివరించేందుకు, మీ సందేహాలను తీర్చేందుకూ [[వాడుకరి:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}]] గారిని ప్రత్యేకంగా మీకోసం గురువుగా కేటాయించారు. ఏ సంకోచమూ లేకుండా వారిని మీ సందేహాలు అడగవచ్చు. మీకు [[ప్రత్యేక:Homepage|ప్రత్యేకంగా ఒక హోంపేజీ]] కూడా ఉంది చూడండి. అక్కడ మీకవసరమైన ఏ సహాయమైనా చేసేందుకు {{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}} గారు సిద్ధంగా ఉన్నారు. వారిని [[ప్రత్యేక:Homepage|పలకరించండి]].</div>|}} * [[దస్త్రం:Wikipedia Gurinchi Meeku Telusa?.pdf|thumb|పై బొమ్మపై నొక్కి తెలుగు వికీపీడియాను పరిచయం చేసే పుస్తకం చూడండి.]][[:s:వికీపీడియాలో రచనలు చేయుట|వికీపీడియాలో రచనలు ఎలా చెయ్యాలో చెప్పే పుస్తకం]] చూడండి. తెలుగు వ్యాసరచన గురించి [[విషయ వ్యక్తీకరణ]], కంప్యూటర్ లో తెలుగు టైపు చెయ్యడం గురించి [[వికీపీడియా:టైపింగు సహాయం|టైపింగు సహాయం]], [[కీ బోర్డు]] వ్యాసాలు ఉపయోగపడతాయి. * "మరియు" అనే పదం తెలుగుకు సహజమైన వాడుక కాదు. ప్రామాణిక ప్రచురణల్లో దాన్ని వాడరు. వికీపీడియాలో కూడా దాన్ని వాడరాదు. మరింత సమాచారం కోసం [[వికీపీడియా:శైలి/భాష]] చూడండి. * వికీపీడియాలో ప్రతీ పేజీకి అనుబంధంగా ఒక చర్చ పేజీ ఉంటుంది. వ్యాస విషయానికి సంబంధించిన చర్చ, సంబంధిత చర్చ పేజీలో చెయ్యాలి. మీ వాడుకరి పేజీకి కూడా అనుబంధంగా చర్చ పేజీ ఉంది. ఆ పేజీలోనే ఈ స్వాగత సందేశం పెట్టాను, గమనించారా? * చర్చ పేజీల్లో ఏమైనా రాసినపుడు దాని పక్కన సంతకం పెట్టాలి. నాలుగు టిల్డెలతో (టిల్డె అంటే - కీబోర్డులో "1" అంకె మీటకు ఎడమ పక్కన ఉన్న మీట. షిఫ్ట్ కీతో కలిపి దాన్ని నొక్కాలి.) <nowiki>~~~~</nowiki> ఇలా రాస్తే మీ పేరు, తేదీ, టైము ముద్రితమౌతాయి - అదే సంతకం! దిద్దుబాటు పెట్టె (వికీలో ఎక్కడైనా సరే.., రాసేది, ఇప్పుడు నేను ఇదంతా రాసినదీ దిద్దుబాటు పెట్టెలోనే) పైభాగం లోని ([[File:OOUI JS signature icon LTR.png|20px]]) బొమ్మపై నొక్కినా సంతకం చేరుతుంది. (సంతకం, చర్చ పేజీల్లో మాత్రమే చెయ్యాలి. వ్యాస పేజీలలో చెయ్యరాదు.) చర్చ పేజీలను [[వికీపీడియా:చర్చ పేజీలను ఉపయోగించడం ఎలా|ఎలా ఉపయోగించుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. * వికీపీడియాలో విజ్ఞాన సర్వస్వం పేజీలే కాకుండా వాటికి ఉపయోగపడే అనేక ఇతర పేజీలు కూడా ఉంటాయి. ఇవన్నీ వేరువేరు [[వికీపీడియా:పేరుబరి|పేరుబరుల్లో]] ఉంటాయి. ఈ పేజీల పేర్లకు ముందు ఆ పేరుబరి పేరు వస్తుంది - "వికీపీడియా:" "వాడుకరి:" "మూస:" "వర్గం:" -ఇలాగ (విజ్ఞాన సర్వస పేజీలకు ముందు ఇలాంటిదేమీ ఉండదు.). ఈ పేజీలకు కూడా అనుంబంధంగా చర్చ పేజీలుంటాయి. * వికీ గురించి, వికీపద్ధతుల గురించీ, వికీలో పనిచెయ్యడం గురించీ [[సహాయం:పరిచయం|తెలుసుకోండి]], ఇతరులకు చెప్పండి. * వికీపీడియాలో సవరణలు చెయ్యాలంటే కొత్తవారికి "విజువల్ ఎడిటరు" తేలిగ్గా, చాలా సౌకర్యంగా ఉంటుంది. దాన్ని మీ డిఫాల్టు ఎడిటరుగా ఎంచుకోండి. [[సహాయం:విజువల్ ఎడిటరును ఎంచుకోవడం|ఎలా ఎంచుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. ---- ఇకపోతే.. * ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణాల్లోని దాదాపుగా ప్రతీ ఊరికీ, మండలానికీ, జిల్లాకీ, పట్టణానికీ, నగరానికీ వికీలో పేజీ ఉంది. మీ ఊరి పేజీ చూడండి. అందులో సవరణలు ఏమైనా అవసరమనుకుంటే చేసెయ్యండి. వెనకాడకండి. * ప్రతీ తెలుగు సినిమాకీ ఒక పేజీ పెట్టాలనేది సంకల్పం. అందులో మీరూ పాలుపంచుకోవచ్చు. * [[మానవ పరిణామం]], [[మాయాబజార్]], [[ఇస్రో]], [[ఘట్టమనేని కృష్ణ| కృష్ణ (సినిమా నటుడు)]], [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ]], [[మహా ఘాత పరికల్పన|చంద్రుడెలా పుట్టాడు]], [[తిరుమల ప్రసాదం]], [[హిరోషిమా, నాగసాకిలపై అణ్వస్త్ర దాడులు]], [[కొండారెడ్డి బురుజు]],..ఇలాంటి వేలాది వ్యాసాలు ఉన్నవి. రండి. విజ్ఞాన సర్వస్వ ప్రపంచంలో విహరించండి. ఇక్కడ రాయండి. తప్పులను సరిదిద్దండి. ఒప్పులకు మెరుగులు పెట్టండి. ------ * తెలుగు వికీ సభ్యులు అభిప్రాయాలు పంచుకొనే [http://groups.google.com/group/teluguwiki తెవికీ గూగుల్ గుంపు]లో చేరండి. ఫేస్బుక్ వాడేవారైతే [https://www.facebook.com/groups/560945180622204/ తెలుగు వికీపీడియా సముదాయ పేజీ] ఇష్టపడండి. * ఈ సైటు గురించి [[వికీపీడియా:అభిప్రాయాలు|అభిప్రాయాలు]] తెలపండి. * వికీపీడియాను ఉపయోగిస్తున్నప్పుడు మీకేమయినా సందేహాలు వస్తే [http://te.wikipedia.org/w/index.php?title={{TALKPAGENAMEE}}&action=edit&section=new&preload=template:helpme-preload&preloadtitle=సందేహం ఇక్కడ] నొక్కి, మీ సందేహాన్ని అడగండి. వీలయినంత త్వరగా వికీ విధివిధానాలు తెలిసిన సభ్యులు మీ సందేహాన్ని నివృత్తి చేస్తారు. తెలుగు వికీపీడియాలో మళ్ళీ మళ్ళీ కలుద్దాం. [[బొమ్మ:Smile icon.png|25px]] &nbsp;<!-- Template:Welcome--> [[వాడుకరి:Nrgullapalli|Nrgullapalli]] ([[వాడుకరి చర్చ:Nrgullapalli|చర్చ]]) 01:28, 19 జూలై 2026 (UTC) 2ga7kmw0xkcrly9ueqo7bvinne09d4d 3 503284 4907961 2026-07-19T01:29:01Z Nrgullapalli 11739 వికీపీడియాకు స్వాగతం! ([[WP:TW|TW]]) 4907961 wikitext text/x-wiki ==స్వాగతం== <!--{{Subst:Welcome}}~~~~ --> <div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: Orange;"> <div class="center"><span style="font-size:large; color:black;">ActionMaster24 గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[Wikipedia:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|<span style="color:white;">స్వాగతం!</span>]]! [[దస్త్రం:Wikipedia-logo.png|40px]]</span></div></div> ActionMaster24 గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[వికీపీడియా:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|స్వాగతం!]] వికీపీడియాలో సభ్యులైనందుకు అభినందనలు. {{#if:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}|<div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: light grey;"> వికీపీడియాలో దిద్దుబాట్లు ఎలా చెయ్యాలో మీకు వివరించేందుకు, మీ సందేహాలను తీర్చేందుకూ [[వాడుకరి:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}]] గారిని ప్రత్యేకంగా మీకోసం గురువుగా కేటాయించారు. ఏ సంకోచమూ లేకుండా వారిని మీ సందేహాలు అడగవచ్చు. మీకు [[ప్రత్యేక:Homepage|ప్రత్యేకంగా ఒక హోంపేజీ]] కూడా ఉంది చూడండి. అక్కడ మీకవసరమైన ఏ సహాయమైనా చేసేందుకు {{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}} గారు సిద్ధంగా ఉన్నారు. వారిని [[ప్రత్యేక:Homepage|పలకరించండి]].</div>|}} * [[దస్త్రం:Wikipedia Gurinchi Meeku Telusa?.pdf|thumb|పై బొమ్మపై నొక్కి తెలుగు వికీపీడియాను పరిచయం చేసే పుస్తకం చూడండి.]][[:s:వికీపీడియాలో రచనలు చేయుట|వికీపీడియాలో రచనలు ఎలా చెయ్యాలో చెప్పే పుస్తకం]] చూడండి. తెలుగు వ్యాసరచన గురించి [[విషయ వ్యక్తీకరణ]], కంప్యూటర్ లో తెలుగు టైపు చెయ్యడం గురించి [[వికీపీడియా:టైపింగు సహాయం|టైపింగు సహాయం]], [[కీ బోర్డు]] వ్యాసాలు ఉపయోగపడతాయి. * "మరియు" అనే పదం తెలుగుకు సహజమైన వాడుక కాదు. ప్రామాణిక ప్రచురణల్లో దాన్ని వాడరు. వికీపీడియాలో కూడా దాన్ని వాడరాదు. మరింత సమాచారం కోసం [[వికీపీడియా:శైలి/భాష]] చూడండి. * వికీపీడియాలో ప్రతీ పేజీకి అనుబంధంగా ఒక చర్చ పేజీ ఉంటుంది. వ్యాస విషయానికి సంబంధించిన చర్చ, సంబంధిత చర్చ పేజీలో చెయ్యాలి. మీ వాడుకరి పేజీకి కూడా అనుబంధంగా చర్చ పేజీ ఉంది. ఆ పేజీలోనే ఈ స్వాగత సందేశం పెట్టాను, గమనించారా? * చర్చ పేజీల్లో ఏమైనా రాసినపుడు దాని పక్కన సంతకం పెట్టాలి. నాలుగు టిల్డెలతో (టిల్డె అంటే - కీబోర్డులో "1" అంకె మీటకు ఎడమ పక్కన ఉన్న మీట. షిఫ్ట్ కీతో కలిపి దాన్ని నొక్కాలి.) <nowiki>~~~~</nowiki> ఇలా రాస్తే మీ పేరు, తేదీ, టైము ముద్రితమౌతాయి - అదే సంతకం! దిద్దుబాటు పెట్టె (వికీలో ఎక్కడైనా సరే.., రాసేది, ఇప్పుడు నేను ఇదంతా రాసినదీ దిద్దుబాటు పెట్టెలోనే) పైభాగం లోని ([[File:OOUI JS signature icon LTR.png|20px]]) బొమ్మపై నొక్కినా సంతకం చేరుతుంది. (సంతకం, చర్చ పేజీల్లో మాత్రమే చెయ్యాలి. వ్యాస పేజీలలో చెయ్యరాదు.) చర్చ పేజీలను [[వికీపీడియా:చర్చ పేజీలను ఉపయోగించడం ఎలా|ఎలా ఉపయోగించుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. * వికీపీడియాలో విజ్ఞాన సర్వస్వం పేజీలే కాకుండా వాటికి ఉపయోగపడే అనేక ఇతర పేజీలు కూడా ఉంటాయి. ఇవన్నీ వేరువేరు [[వికీపీడియా:పేరుబరి|పేరుబరుల్లో]] ఉంటాయి. ఈ పేజీల పేర్లకు ముందు ఆ పేరుబరి పేరు వస్తుంది - "వికీపీడియా:" "వాడుకరి:" "మూస:" "వర్గం:" -ఇలాగ (విజ్ఞాన సర్వస పేజీలకు ముందు ఇలాంటిదేమీ ఉండదు.). ఈ పేజీలకు కూడా అనుంబంధంగా చర్చ పేజీలుంటాయి. * వికీ గురించి, వికీపద్ధతుల గురించీ, వికీలో పనిచెయ్యడం గురించీ [[సహాయం:పరిచయం|తెలుసుకోండి]], ఇతరులకు చెప్పండి. * వికీపీడియాలో సవరణలు చెయ్యాలంటే కొత్తవారికి "విజువల్ ఎడిటరు" తేలిగ్గా, చాలా సౌకర్యంగా ఉంటుంది. దాన్ని మీ డిఫాల్టు ఎడిటరుగా ఎంచుకోండి. [[సహాయం:విజువల్ ఎడిటరును ఎంచుకోవడం|ఎలా ఎంచుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. ---- ఇకపోతే.. * ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణాల్లోని దాదాపుగా ప్రతీ ఊరికీ, మండలానికీ, జిల్లాకీ, పట్టణానికీ, నగరానికీ వికీలో పేజీ ఉంది. మీ ఊరి పేజీ చూడండి. అందులో సవరణలు ఏమైనా అవసరమనుకుంటే చేసెయ్యండి. వెనకాడకండి. * ప్రతీ తెలుగు సినిమాకీ ఒక పేజీ పెట్టాలనేది సంకల్పం. అందులో మీరూ పాలుపంచుకోవచ్చు. * [[మానవ పరిణామం]], [[మాయాబజార్]], [[ఇస్రో]], [[ఘట్టమనేని కృష్ణ| కృష్ణ (సినిమా నటుడు)]], [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ]], [[మహా ఘాత పరికల్పన|చంద్రుడెలా పుట్టాడు]], [[తిరుమల ప్రసాదం]], [[హిరోషిమా, నాగసాకిలపై అణ్వస్త్ర దాడులు]], [[కొండారెడ్డి బురుజు]],..ఇలాంటి వేలాది వ్యాసాలు ఉన్నవి. రండి. విజ్ఞాన సర్వస్వ ప్రపంచంలో విహరించండి. ఇక్కడ రాయండి. తప్పులను సరిదిద్దండి. ఒప్పులకు మెరుగులు పెట్టండి. ------ * తెలుగు వికీ సభ్యులు అభిప్రాయాలు పంచుకొనే [http://groups.google.com/group/teluguwiki తెవికీ గూగుల్ గుంపు]లో చేరండి. ఫేస్బుక్ వాడేవారైతే [https://www.facebook.com/groups/560945180622204/ తెలుగు వికీపీడియా సముదాయ పేజీ] ఇష్టపడండి. * ఈ సైటు గురించి [[వికీపీడియా:అభిప్రాయాలు|అభిప్రాయాలు]] తెలపండి. * వికీపీడియాను ఉపయోగిస్తున్నప్పుడు మీకేమయినా సందేహాలు వస్తే [http://te.wikipedia.org/w/index.php?title={{TALKPAGENAMEE}}&action=edit&section=new&preload=template:helpme-preload&preloadtitle=సందేహం ఇక్కడ] నొక్కి, మీ సందేహాన్ని అడగండి. వీలయినంత త్వరగా వికీ విధివిధానాలు తెలిసిన సభ్యులు మీ సందేహాన్ని నివృత్తి చేస్తారు. తెలుగు వికీపీడియాలో మళ్ళీ మళ్ళీ కలుద్దాం. [[బొమ్మ:Smile icon.png|25px]] &nbsp;<!-- Template:Welcome--> [[వాడుకరి:Nrgullapalli|Nrgullapalli]] ([[వాడుకరి చర్చ:Nrgullapalli|చర్చ]]) 01:29, 19 జూలై 2026 (UTC) n3tiirzap430i1z5joita9s5u6ozq7d 3 503285 4907962 2026-07-19T01:29:28Z Nrgullapalli 11739 వికీపీడియాకు స్వాగతం! ([[WP:TW|TW]]) 4907962 wikitext text/x-wiki ==స్వాగతం== <!--{{Subst:Welcome}}~~~~ --> <div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: Orange;"> <div class="center"><span style="font-size:large; color:black;">Balu Mahaan.22y గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[Wikipedia:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|<span style="color:white;">స్వాగతం!</span>]]! [[దస్త్రం:Wikipedia-logo.png|40px]]</span></div></div> Balu Mahaan.22y గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[వికీపీడియా:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|స్వాగతం!]] వికీపీడియాలో సభ్యులైనందుకు అభినందనలు. {{#if:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}|<div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: light grey;"> వికీపీడియాలో దిద్దుబాట్లు ఎలా చెయ్యాలో మీకు వివరించేందుకు, మీ సందేహాలను తీర్చేందుకూ [[వాడుకరి:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}]] గారిని ప్రత్యేకంగా మీకోసం గురువుగా కేటాయించారు. ఏ సంకోచమూ లేకుండా వారిని మీ సందేహాలు అడగవచ్చు. మీకు [[ప్రత్యేక:Homepage|ప్రత్యేకంగా ఒక హోంపేజీ]] కూడా ఉంది చూడండి. అక్కడ మీకవసరమైన ఏ సహాయమైనా చేసేందుకు {{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}} గారు సిద్ధంగా ఉన్నారు. వారిని [[ప్రత్యేక:Homepage|పలకరించండి]].</div>|}} * [[దస్త్రం:Wikipedia Gurinchi Meeku Telusa?.pdf|thumb|పై బొమ్మపై నొక్కి తెలుగు వికీపీడియాను పరిచయం చేసే పుస్తకం చూడండి.]][[:s:వికీపీడియాలో రచనలు చేయుట|వికీపీడియాలో రచనలు ఎలా చెయ్యాలో చెప్పే పుస్తకం]] చూడండి. తెలుగు వ్యాసరచన గురించి [[విషయ వ్యక్తీకరణ]], కంప్యూటర్ లో తెలుగు టైపు చెయ్యడం గురించి [[వికీపీడియా:టైపింగు సహాయం|టైపింగు సహాయం]], [[కీ బోర్డు]] వ్యాసాలు ఉపయోగపడతాయి. * "మరియు" అనే పదం తెలుగుకు సహజమైన వాడుక కాదు. ప్రామాణిక ప్రచురణల్లో దాన్ని వాడరు. వికీపీడియాలో కూడా దాన్ని వాడరాదు. మరింత సమాచారం కోసం [[వికీపీడియా:శైలి/భాష]] చూడండి. * వికీపీడియాలో ప్రతీ పేజీకి అనుబంధంగా ఒక చర్చ పేజీ ఉంటుంది. వ్యాస విషయానికి సంబంధించిన చర్చ, సంబంధిత చర్చ పేజీలో చెయ్యాలి. మీ వాడుకరి పేజీకి కూడా అనుబంధంగా చర్చ పేజీ ఉంది. ఆ పేజీలోనే ఈ స్వాగత సందేశం పెట్టాను, గమనించారా? * చర్చ పేజీల్లో ఏమైనా రాసినపుడు దాని పక్కన సంతకం పెట్టాలి. నాలుగు టిల్డెలతో (టిల్డె అంటే - కీబోర్డులో "1" అంకె మీటకు ఎడమ పక్కన ఉన్న మీట. షిఫ్ట్ కీతో కలిపి దాన్ని నొక్కాలి.) <nowiki>~~~~</nowiki> ఇలా రాస్తే మీ పేరు, తేదీ, టైము ముద్రితమౌతాయి - అదే సంతకం! దిద్దుబాటు పెట్టె (వికీలో ఎక్కడైనా సరే.., రాసేది, ఇప్పుడు నేను ఇదంతా రాసినదీ దిద్దుబాటు పెట్టెలోనే) పైభాగం లోని ([[File:OOUI JS signature icon LTR.png|20px]]) బొమ్మపై నొక్కినా సంతకం చేరుతుంది. (సంతకం, చర్చ పేజీల్లో మాత్రమే చెయ్యాలి. వ్యాస పేజీలలో చెయ్యరాదు.) చర్చ పేజీలను [[వికీపీడియా:చర్చ పేజీలను ఉపయోగించడం ఎలా|ఎలా ఉపయోగించుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. * వికీపీడియాలో విజ్ఞాన సర్వస్వం పేజీలే కాకుండా వాటికి ఉపయోగపడే అనేక ఇతర పేజీలు కూడా ఉంటాయి. ఇవన్నీ వేరువేరు [[వికీపీడియా:పేరుబరి|పేరుబరుల్లో]] ఉంటాయి. ఈ పేజీల పేర్లకు ముందు ఆ పేరుబరి పేరు వస్తుంది - "వికీపీడియా:" "వాడుకరి:" "మూస:" "వర్గం:" -ఇలాగ (విజ్ఞాన సర్వస పేజీలకు ముందు ఇలాంటిదేమీ ఉండదు.). ఈ పేజీలకు కూడా అనుంబంధంగా చర్చ పేజీలుంటాయి. * వికీ గురించి, వికీపద్ధతుల గురించీ, వికీలో పనిచెయ్యడం గురించీ [[సహాయం:పరిచయం|తెలుసుకోండి]], ఇతరులకు చెప్పండి. * వికీపీడియాలో సవరణలు చెయ్యాలంటే కొత్తవారికి "విజువల్ ఎడిటరు" తేలిగ్గా, చాలా సౌకర్యంగా ఉంటుంది. దాన్ని మీ డిఫాల్టు ఎడిటరుగా ఎంచుకోండి. [[సహాయం:విజువల్ ఎడిటరును ఎంచుకోవడం|ఎలా ఎంచుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. ---- ఇకపోతే.. * ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణాల్లోని దాదాపుగా ప్రతీ ఊరికీ, మండలానికీ, జిల్లాకీ, పట్టణానికీ, నగరానికీ వికీలో పేజీ ఉంది. మీ ఊరి పేజీ చూడండి. అందులో సవరణలు ఏమైనా అవసరమనుకుంటే చేసెయ్యండి. వెనకాడకండి. * ప్రతీ తెలుగు సినిమాకీ ఒక పేజీ పెట్టాలనేది సంకల్పం. అందులో మీరూ పాలుపంచుకోవచ్చు. * [[మానవ పరిణామం]], [[మాయాబజార్]], [[ఇస్రో]], [[ఘట్టమనేని కృష్ణ| కృష్ణ (సినిమా నటుడు)]], [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ]], [[మహా ఘాత పరికల్పన|చంద్రుడెలా పుట్టాడు]], [[తిరుమల ప్రసాదం]], [[హిరోషిమా, నాగసాకిలపై అణ్వస్త్ర దాడులు]], [[కొండారెడ్డి బురుజు]],..ఇలాంటి వేలాది వ్యాసాలు ఉన్నవి. రండి. విజ్ఞాన సర్వస్వ ప్రపంచంలో విహరించండి. ఇక్కడ రాయండి. తప్పులను సరిదిద్దండి. ఒప్పులకు మెరుగులు పెట్టండి. ------ * తెలుగు వికీ సభ్యులు అభిప్రాయాలు పంచుకొనే [http://groups.google.com/group/teluguwiki తెవికీ గూగుల్ గుంపు]లో చేరండి. ఫేస్బుక్ వాడేవారైతే [https://www.facebook.com/groups/560945180622204/ తెలుగు వికీపీడియా సముదాయ పేజీ] ఇష్టపడండి. * ఈ సైటు గురించి [[వికీపీడియా:అభిప్రాయాలు|అభిప్రాయాలు]] తెలపండి. * వికీపీడియాను ఉపయోగిస్తున్నప్పుడు మీకేమయినా సందేహాలు వస్తే [http://te.wikipedia.org/w/index.php?title={{TALKPAGENAMEE}}&action=edit&section=new&preload=template:helpme-preload&preloadtitle=సందేహం ఇక్కడ] నొక్కి, మీ సందేహాన్ని అడగండి. వీలయినంత త్వరగా వికీ విధివిధానాలు తెలిసిన సభ్యులు మీ సందేహాన్ని నివృత్తి చేస్తారు. తెలుగు వికీపీడియాలో మళ్ళీ మళ్ళీ కలుద్దాం. [[బొమ్మ:Smile icon.png|25px]] &nbsp;<!-- Template:Welcome--> [[వాడుకరి:Nrgullapalli|Nrgullapalli]] ([[వాడుకరి చర్చ:Nrgullapalli|చర్చ]]) 01:29, 19 జూలై 2026 (UTC) slk7ll2m3eeib7qpmut2bikbmyle3kv 3 503286 4907963 2026-07-19T01:29:50Z Nrgullapalli 11739 వికీపీడియాకు స్వాగతం! ([[WP:TW|TW]]) 4907963 wikitext text/x-wiki ==స్వాగతం== <!--{{Subst:Welcome}}~~~~ --> <div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: Orange;"> <div class="center"><span style="font-size:large; color:black;">Nitheeshraj04 గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[Wikipedia:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|<span style="color:white;">స్వాగతం!</span>]]! [[దస్త్రం:Wikipedia-logo.png|40px]]</span></div></div> Nitheeshraj04 గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[వికీపీడియా:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|స్వాగతం!]] వికీపీడియాలో సభ్యులైనందుకు అభినందనలు. {{#if:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}|<div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: light grey;"> వికీపీడియాలో దిద్దుబాట్లు ఎలా చెయ్యాలో మీకు వివరించేందుకు, మీ సందేహాలను తీర్చేందుకూ [[వాడుకరి:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}]] గారిని ప్రత్యేకంగా మీకోసం గురువుగా కేటాయించారు. ఏ సంకోచమూ లేకుండా వారిని మీ సందేహాలు అడగవచ్చు. మీకు [[ప్రత్యేక:Homepage|ప్రత్యేకంగా ఒక హోంపేజీ]] కూడా ఉంది చూడండి. అక్కడ మీకవసరమైన ఏ సహాయమైనా చేసేందుకు {{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}} గారు సిద్ధంగా ఉన్నారు. వారిని [[ప్రత్యేక:Homepage|పలకరించండి]].</div>|}} * [[దస్త్రం:Wikipedia Gurinchi Meeku Telusa?.pdf|thumb|పై బొమ్మపై నొక్కి తెలుగు వికీపీడియాను పరిచయం చేసే పుస్తకం చూడండి.]][[:s:వికీపీడియాలో రచనలు చేయుట|వికీపీడియాలో రచనలు ఎలా చెయ్యాలో చెప్పే పుస్తకం]] చూడండి. తెలుగు వ్యాసరచన గురించి [[విషయ వ్యక్తీకరణ]], కంప్యూటర్ లో తెలుగు టైపు చెయ్యడం గురించి [[వికీపీడియా:టైపింగు సహాయం|టైపింగు సహాయం]], [[కీ బోర్డు]] వ్యాసాలు ఉపయోగపడతాయి. * "మరియు" అనే పదం తెలుగుకు సహజమైన వాడుక కాదు. ప్రామాణిక ప్రచురణల్లో దాన్ని వాడరు. వికీపీడియాలో కూడా దాన్ని వాడరాదు. మరింత సమాచారం కోసం [[వికీపీడియా:శైలి/భాష]] చూడండి. * వికీపీడియాలో ప్రతీ పేజీకి అనుబంధంగా ఒక చర్చ పేజీ ఉంటుంది. వ్యాస విషయానికి సంబంధించిన చర్చ, సంబంధిత చర్చ పేజీలో చెయ్యాలి. మీ వాడుకరి పేజీకి కూడా అనుబంధంగా చర్చ పేజీ ఉంది. ఆ పేజీలోనే ఈ స్వాగత సందేశం పెట్టాను, గమనించారా? * చర్చ పేజీల్లో ఏమైనా రాసినపుడు దాని పక్కన సంతకం పెట్టాలి. నాలుగు టిల్డెలతో (టిల్డె అంటే - కీబోర్డులో "1" అంకె మీటకు ఎడమ పక్కన ఉన్న మీట. షిఫ్ట్ కీతో కలిపి దాన్ని నొక్కాలి.) <nowiki>~~~~</nowiki> ఇలా రాస్తే మీ పేరు, తేదీ, టైము ముద్రితమౌతాయి - అదే సంతకం! దిద్దుబాటు పెట్టె (వికీలో ఎక్కడైనా సరే.., రాసేది, ఇప్పుడు నేను ఇదంతా రాసినదీ దిద్దుబాటు పెట్టెలోనే) పైభాగం లోని ([[File:OOUI JS signature icon LTR.png|20px]]) బొమ్మపై నొక్కినా సంతకం చేరుతుంది. (సంతకం, చర్చ పేజీల్లో మాత్రమే చెయ్యాలి. వ్యాస పేజీలలో చెయ్యరాదు.) చర్చ పేజీలను [[వికీపీడియా:చర్చ పేజీలను ఉపయోగించడం ఎలా|ఎలా ఉపయోగించుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. * వికీపీడియాలో విజ్ఞాన సర్వస్వం పేజీలే కాకుండా వాటికి ఉపయోగపడే అనేక ఇతర పేజీలు కూడా ఉంటాయి. ఇవన్నీ వేరువేరు [[వికీపీడియా:పేరుబరి|పేరుబరుల్లో]] ఉంటాయి. ఈ పేజీల పేర్లకు ముందు ఆ పేరుబరి పేరు వస్తుంది - "వికీపీడియా:" "వాడుకరి:" "మూస:" "వర్గం:" -ఇలాగ (విజ్ఞాన సర్వస పేజీలకు ముందు ఇలాంటిదేమీ ఉండదు.). ఈ పేజీలకు కూడా అనుంబంధంగా చర్చ పేజీలుంటాయి. * వికీ గురించి, వికీపద్ధతుల గురించీ, వికీలో పనిచెయ్యడం గురించీ [[సహాయం:పరిచయం|తెలుసుకోండి]], ఇతరులకు చెప్పండి. * వికీపీడియాలో సవరణలు చెయ్యాలంటే కొత్తవారికి "విజువల్ ఎడిటరు" తేలిగ్గా, చాలా సౌకర్యంగా ఉంటుంది. దాన్ని మీ డిఫాల్టు ఎడిటరుగా ఎంచుకోండి. [[సహాయం:విజువల్ ఎడిటరును ఎంచుకోవడం|ఎలా ఎంచుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. ---- ఇకపోతే.. * ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణాల్లోని దాదాపుగా ప్రతీ ఊరికీ, మండలానికీ, జిల్లాకీ, పట్టణానికీ, నగరానికీ వికీలో పేజీ ఉంది. మీ ఊరి పేజీ చూడండి. అందులో సవరణలు ఏమైనా అవసరమనుకుంటే చేసెయ్యండి. వెనకాడకండి. * ప్రతీ తెలుగు సినిమాకీ ఒక పేజీ పెట్టాలనేది సంకల్పం. అందులో మీరూ పాలుపంచుకోవచ్చు. * [[మానవ పరిణామం]], [[మాయాబజార్]], [[ఇస్రో]], [[ఘట్టమనేని కృష్ణ| కృష్ణ (సినిమా నటుడు)]], [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ]], [[మహా ఘాత పరికల్పన|చంద్రుడెలా పుట్టాడు]], [[తిరుమల ప్రసాదం]], [[హిరోషిమా, నాగసాకిలపై అణ్వస్త్ర దాడులు]], [[కొండారెడ్డి బురుజు]],..ఇలాంటి వేలాది వ్యాసాలు ఉన్నవి. రండి. విజ్ఞాన సర్వస్వ ప్రపంచంలో విహరించండి. ఇక్కడ రాయండి. తప్పులను సరిదిద్దండి. ఒప్పులకు మెరుగులు పెట్టండి. ------ * తెలుగు వికీ సభ్యులు అభిప్రాయాలు పంచుకొనే [http://groups.google.com/group/teluguwiki తెవికీ గూగుల్ గుంపు]లో చేరండి. ఫేస్బుక్ వాడేవారైతే [https://www.facebook.com/groups/560945180622204/ తెలుగు వికీపీడియా సముదాయ పేజీ] ఇష్టపడండి. * ఈ సైటు గురించి [[వికీపీడియా:అభిప్రాయాలు|అభిప్రాయాలు]] తెలపండి. * వికీపీడియాను ఉపయోగిస్తున్నప్పుడు మీకేమయినా సందేహాలు వస్తే [http://te.wikipedia.org/w/index.php?title={{TALKPAGENAMEE}}&action=edit&section=new&preload=template:helpme-preload&preloadtitle=సందేహం ఇక్కడ] నొక్కి, మీ సందేహాన్ని అడగండి. వీలయినంత త్వరగా వికీ విధివిధానాలు తెలిసిన సభ్యులు మీ సందేహాన్ని నివృత్తి చేస్తారు. తెలుగు వికీపీడియాలో మళ్ళీ మళ్ళీ కలుద్దాం. [[బొమ్మ:Smile icon.png|25px]] &nbsp;<!-- Template:Welcome--> [[వాడుకరి:Nrgullapalli|Nrgullapalli]] ([[వాడుకరి చర్చ:Nrgullapalli|చర్చ]]) 01:29, 19 జూలై 2026 (UTC) 1j76ny6fh4zxi1foobjr8uq59mgncr6 3 503287 4907964 2026-07-19T01:30:16Z Nrgullapalli 11739 వికీపీడియాకు స్వాగతం! ([[WP:TW|TW]]) 4907964 wikitext text/x-wiki ==స్వాగతం== <!--{{Subst:Welcome}}~~~~ --> <div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: Orange;"> <div class="center"><span style="font-size:large; color:black;">Harikrishna ENYALAPU గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[Wikipedia:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|<span style="color:white;">స్వాగతం!</span>]]! [[దస్త్రం:Wikipedia-logo.png|40px]]</span></div></div> Harikrishna ENYALAPU గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[వికీపీడియా:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|స్వాగతం!]] వికీపీడియాలో సభ్యులైనందుకు అభినందనలు. {{#if:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}|<div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: light grey;"> వికీపీడియాలో దిద్దుబాట్లు ఎలా చెయ్యాలో మీకు వివరించేందుకు, మీ సందేహాలను తీర్చేందుకూ [[వాడుకరి:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}]] గారిని ప్రత్యేకంగా మీకోసం గురువుగా కేటాయించారు. ఏ సంకోచమూ లేకుండా వారిని మీ సందేహాలు అడగవచ్చు. మీకు [[ప్రత్యేక:Homepage|ప్రత్యేకంగా ఒక హోంపేజీ]] కూడా ఉంది చూడండి. అక్కడ మీకవసరమైన ఏ సహాయమైనా చేసేందుకు {{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}} గారు సిద్ధంగా ఉన్నారు. వారిని [[ప్రత్యేక:Homepage|పలకరించండి]].</div>|}} * [[దస్త్రం:Wikipedia Gurinchi Meeku Telusa?.pdf|thumb|పై బొమ్మపై నొక్కి తెలుగు వికీపీడియాను పరిచయం చేసే పుస్తకం చూడండి.]][[:s:వికీపీడియాలో రచనలు చేయుట|వికీపీడియాలో రచనలు ఎలా చెయ్యాలో చెప్పే పుస్తకం]] చూడండి. తెలుగు వ్యాసరచన గురించి [[విషయ వ్యక్తీకరణ]], కంప్యూటర్ లో తెలుగు టైపు చెయ్యడం గురించి [[వికీపీడియా:టైపింగు సహాయం|టైపింగు సహాయం]], [[కీ బోర్డు]] వ్యాసాలు ఉపయోగపడతాయి. * "మరియు" అనే పదం తెలుగుకు సహజమైన వాడుక కాదు. ప్రామాణిక ప్రచురణల్లో దాన్ని వాడరు. వికీపీడియాలో కూడా దాన్ని వాడరాదు. మరింత సమాచారం కోసం [[వికీపీడియా:శైలి/భాష]] చూడండి. * వికీపీడియాలో ప్రతీ పేజీకి అనుబంధంగా ఒక చర్చ పేజీ ఉంటుంది. వ్యాస విషయానికి సంబంధించిన చర్చ, సంబంధిత చర్చ పేజీలో చెయ్యాలి. మీ వాడుకరి పేజీకి కూడా అనుబంధంగా చర్చ పేజీ ఉంది. ఆ పేజీలోనే ఈ స్వాగత సందేశం పెట్టాను, గమనించారా? * చర్చ పేజీల్లో ఏమైనా రాసినపుడు దాని పక్కన సంతకం పెట్టాలి. నాలుగు టిల్డెలతో (టిల్డె అంటే - కీబోర్డులో "1" అంకె మీటకు ఎడమ పక్కన ఉన్న మీట. షిఫ్ట్ కీతో కలిపి దాన్ని నొక్కాలి.) <nowiki>~~~~</nowiki> ఇలా రాస్తే మీ పేరు, తేదీ, టైము ముద్రితమౌతాయి - అదే సంతకం! దిద్దుబాటు పెట్టె (వికీలో ఎక్కడైనా సరే.., రాసేది, ఇప్పుడు నేను ఇదంతా రాసినదీ దిద్దుబాటు పెట్టెలోనే) పైభాగం లోని ([[File:OOUI JS signature icon LTR.png|20px]]) బొమ్మపై నొక్కినా సంతకం చేరుతుంది. (సంతకం, చర్చ పేజీల్లో మాత్రమే చెయ్యాలి. వ్యాస పేజీలలో చెయ్యరాదు.) చర్చ పేజీలను [[వికీపీడియా:చర్చ పేజీలను ఉపయోగించడం ఎలా|ఎలా ఉపయోగించుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. * వికీపీడియాలో విజ్ఞాన సర్వస్వం పేజీలే కాకుండా వాటికి ఉపయోగపడే అనేక ఇతర పేజీలు కూడా ఉంటాయి. ఇవన్నీ వేరువేరు [[వికీపీడియా:పేరుబరి|పేరుబరుల్లో]] ఉంటాయి. ఈ పేజీల పేర్లకు ముందు ఆ పేరుబరి పేరు వస్తుంది - "వికీపీడియా:" "వాడుకరి:" "మూస:" "వర్గం:" -ఇలాగ (విజ్ఞాన సర్వస పేజీలకు ముందు ఇలాంటిదేమీ ఉండదు.). ఈ పేజీలకు కూడా అనుంబంధంగా చర్చ పేజీలుంటాయి. * వికీ గురించి, వికీపద్ధతుల గురించీ, వికీలో పనిచెయ్యడం గురించీ [[సహాయం:పరిచయం|తెలుసుకోండి]], ఇతరులకు చెప్పండి. * వికీపీడియాలో సవరణలు చెయ్యాలంటే కొత్తవారికి "విజువల్ ఎడిటరు" తేలిగ్గా, చాలా సౌకర్యంగా ఉంటుంది. దాన్ని మీ డిఫాల్టు ఎడిటరుగా ఎంచుకోండి. [[సహాయం:విజువల్ ఎడిటరును ఎంచుకోవడం|ఎలా ఎంచుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. ---- ఇకపోతే.. * ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణాల్లోని దాదాపుగా ప్రతీ ఊరికీ, మండలానికీ, జిల్లాకీ, పట్టణానికీ, నగరానికీ వికీలో పేజీ ఉంది. మీ ఊరి పేజీ చూడండి. అందులో సవరణలు ఏమైనా అవసరమనుకుంటే చేసెయ్యండి. వెనకాడకండి. * ప్రతీ తెలుగు సినిమాకీ ఒక పేజీ పెట్టాలనేది సంకల్పం. అందులో మీరూ పాలుపంచుకోవచ్చు. * [[మానవ పరిణామం]], [[మాయాబజార్]], [[ఇస్రో]], [[ఘట్టమనేని కృష్ణ| కృష్ణ (సినిమా నటుడు)]], [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ]], [[మహా ఘాత పరికల్పన|చంద్రుడెలా పుట్టాడు]], [[తిరుమల ప్రసాదం]], [[హిరోషిమా, నాగసాకిలపై అణ్వస్త్ర దాడులు]], [[కొండారెడ్డి బురుజు]],..ఇలాంటి వేలాది వ్యాసాలు ఉన్నవి. రండి. విజ్ఞాన సర్వస్వ ప్రపంచంలో విహరించండి. ఇక్కడ రాయండి. తప్పులను సరిదిద్దండి. ఒప్పులకు మెరుగులు పెట్టండి. ------ * తెలుగు వికీ సభ్యులు అభిప్రాయాలు పంచుకొనే [http://groups.google.com/group/teluguwiki తెవికీ గూగుల్ గుంపు]లో చేరండి. ఫేస్బుక్ వాడేవారైతే [https://www.facebook.com/groups/560945180622204/ తెలుగు వికీపీడియా సముదాయ పేజీ] ఇష్టపడండి. * ఈ సైటు గురించి [[వికీపీడియా:అభిప్రాయాలు|అభిప్రాయాలు]] తెలపండి. * వికీపీడియాను ఉపయోగిస్తున్నప్పుడు మీకేమయినా సందేహాలు వస్తే [http://te.wikipedia.org/w/index.php?title={{TALKPAGENAMEE}}&action=edit&section=new&preload=template:helpme-preload&preloadtitle=సందేహం ఇక్కడ] నొక్కి, మీ సందేహాన్ని అడగండి. వీలయినంత త్వరగా వికీ విధివిధానాలు తెలిసిన సభ్యులు మీ సందేహాన్ని నివృత్తి చేస్తారు. తెలుగు వికీపీడియాలో మళ్ళీ మళ్ళీ కలుద్దాం. [[బొమ్మ:Smile icon.png|25px]] &nbsp;<!-- Template:Welcome--> [[వాడుకరి:Nrgullapalli|Nrgullapalli]] ([[వాడుకరి చర్చ:Nrgullapalli|చర్చ]]) 01:30, 19 జూలై 2026 (UTC) iry2qhr6tamj8gy3iiyjn297ise8ozm 3 503288 4907965 2026-07-19T01:30:37Z Nrgullapalli 11739 వికీపీడియాకు స్వాగతం! ([[WP:TW|TW]]) 4907965 wikitext text/x-wiki ==స్వాగతం== <!--{{Subst:Welcome}}~~~~ --> <div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: Orange;"> <div class="center"><span style="font-size:large; color:black;">HarikaNarayana గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[Wikipedia:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|<span style="color:white;">స్వాగతం!</span>]]! [[దస్త్రం:Wikipedia-logo.png|40px]]</span></div></div> HarikaNarayana గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[వికీపీడియా:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|స్వాగతం!]] వికీపీడియాలో సభ్యులైనందుకు అభినందనలు. {{#if:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}|<div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: light grey;"> వికీపీడియాలో దిద్దుబాట్లు ఎలా చెయ్యాలో మీకు వివరించేందుకు, మీ సందేహాలను తీర్చేందుకూ [[వాడుకరి:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}]] గారిని ప్రత్యేకంగా మీకోసం గురువుగా కేటాయించారు. ఏ సంకోచమూ లేకుండా వారిని మీ సందేహాలు అడగవచ్చు. మీకు [[ప్రత్యేక:Homepage|ప్రత్యేకంగా ఒక హోంపేజీ]] కూడా ఉంది చూడండి. అక్కడ మీకవసరమైన ఏ సహాయమైనా చేసేందుకు {{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}} గారు సిద్ధంగా ఉన్నారు. వారిని [[ప్రత్యేక:Homepage|పలకరించండి]].</div>|}} * [[దస్త్రం:Wikipedia Gurinchi Meeku Telusa?.pdf|thumb|పై బొమ్మపై నొక్కి తెలుగు వికీపీడియాను పరిచయం చేసే పుస్తకం చూడండి.]][[:s:వికీపీడియాలో రచనలు చేయుట|వికీపీడియాలో రచనలు ఎలా చెయ్యాలో చెప్పే పుస్తకం]] చూడండి. తెలుగు వ్యాసరచన గురించి [[విషయ వ్యక్తీకరణ]], కంప్యూటర్ లో తెలుగు టైపు చెయ్యడం గురించి [[వికీపీడియా:టైపింగు సహాయం|టైపింగు సహాయం]], [[కీ బోర్డు]] వ్యాసాలు ఉపయోగపడతాయి. * "మరియు" అనే పదం తెలుగుకు సహజమైన వాడుక కాదు. ప్రామాణిక ప్రచురణల్లో దాన్ని వాడరు. వికీపీడియాలో కూడా దాన్ని వాడరాదు. మరింత సమాచారం కోసం [[వికీపీడియా:శైలి/భాష]] చూడండి. * వికీపీడియాలో ప్రతీ పేజీకి అనుబంధంగా ఒక చర్చ పేజీ ఉంటుంది. వ్యాస విషయానికి సంబంధించిన చర్చ, సంబంధిత చర్చ పేజీలో చెయ్యాలి. మీ వాడుకరి పేజీకి కూడా అనుబంధంగా చర్చ పేజీ ఉంది. ఆ పేజీలోనే ఈ స్వాగత సందేశం పెట్టాను, గమనించారా? * చర్చ పేజీల్లో ఏమైనా రాసినపుడు దాని పక్కన సంతకం పెట్టాలి. నాలుగు టిల్డెలతో (టిల్డె అంటే - కీబోర్డులో "1" అంకె మీటకు ఎడమ పక్కన ఉన్న మీట. షిఫ్ట్ కీతో కలిపి దాన్ని నొక్కాలి.) <nowiki>~~~~</nowiki> ఇలా రాస్తే మీ పేరు, తేదీ, టైము ముద్రితమౌతాయి - అదే సంతకం! దిద్దుబాటు పెట్టె (వికీలో ఎక్కడైనా సరే.., రాసేది, ఇప్పుడు నేను ఇదంతా రాసినదీ దిద్దుబాటు పెట్టెలోనే) పైభాగం లోని ([[File:OOUI JS signature icon LTR.png|20px]]) బొమ్మపై నొక్కినా సంతకం చేరుతుంది. (సంతకం, చర్చ పేజీల్లో మాత్రమే చెయ్యాలి. వ్యాస పేజీలలో చెయ్యరాదు.) చర్చ పేజీలను [[వికీపీడియా:చర్చ పేజీలను ఉపయోగించడం ఎలా|ఎలా ఉపయోగించుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. * వికీపీడియాలో విజ్ఞాన సర్వస్వం పేజీలే కాకుండా వాటికి ఉపయోగపడే అనేక ఇతర పేజీలు కూడా ఉంటాయి. ఇవన్నీ వేరువేరు [[వికీపీడియా:పేరుబరి|పేరుబరుల్లో]] ఉంటాయి. ఈ పేజీల పేర్లకు ముందు ఆ పేరుబరి పేరు వస్తుంది - "వికీపీడియా:" "వాడుకరి:" "మూస:" "వర్గం:" -ఇలాగ (విజ్ఞాన సర్వస పేజీలకు ముందు ఇలాంటిదేమీ ఉండదు.). ఈ పేజీలకు కూడా అనుంబంధంగా చర్చ పేజీలుంటాయి. * వికీ గురించి, వికీపద్ధతుల గురించీ, వికీలో పనిచెయ్యడం గురించీ [[సహాయం:పరిచయం|తెలుసుకోండి]], ఇతరులకు చెప్పండి. * వికీపీడియాలో సవరణలు చెయ్యాలంటే కొత్తవారికి "విజువల్ ఎడిటరు" తేలిగ్గా, చాలా సౌకర్యంగా ఉంటుంది. దాన్ని మీ డిఫాల్టు ఎడిటరుగా ఎంచుకోండి. [[సహాయం:విజువల్ ఎడిటరును ఎంచుకోవడం|ఎలా ఎంచుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. ---- ఇకపోతే.. * ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణాల్లోని దాదాపుగా ప్రతీ ఊరికీ, మండలానికీ, జిల్లాకీ, పట్టణానికీ, నగరానికీ వికీలో పేజీ ఉంది. మీ ఊరి పేజీ చూడండి. అందులో సవరణలు ఏమైనా అవసరమనుకుంటే చేసెయ్యండి. వెనకాడకండి. * ప్రతీ తెలుగు సినిమాకీ ఒక పేజీ పెట్టాలనేది సంకల్పం. అందులో మీరూ పాలుపంచుకోవచ్చు. * [[మానవ పరిణామం]], [[మాయాబజార్]], [[ఇస్రో]], [[ఘట్టమనేని కృష్ణ| కృష్ణ (సినిమా నటుడు)]], [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ]], [[మహా ఘాత పరికల్పన|చంద్రుడెలా పుట్టాడు]], [[తిరుమల ప్రసాదం]], [[హిరోషిమా, నాగసాకిలపై అణ్వస్త్ర దాడులు]], [[కొండారెడ్డి బురుజు]],..ఇలాంటి వేలాది వ్యాసాలు ఉన్నవి. రండి. విజ్ఞాన సర్వస్వ ప్రపంచంలో విహరించండి. ఇక్కడ రాయండి. తప్పులను సరిదిద్దండి. ఒప్పులకు మెరుగులు పెట్టండి. ------ * తెలుగు వికీ సభ్యులు అభిప్రాయాలు పంచుకొనే [http://groups.google.com/group/teluguwiki తెవికీ గూగుల్ గుంపు]లో చేరండి. ఫేస్బుక్ వాడేవారైతే [https://www.facebook.com/groups/560945180622204/ తెలుగు వికీపీడియా సముదాయ పేజీ] ఇష్టపడండి. * ఈ సైటు గురించి [[వికీపీడియా:అభిప్రాయాలు|అభిప్రాయాలు]] తెలపండి. * వికీపీడియాను ఉపయోగిస్తున్నప్పుడు మీకేమయినా సందేహాలు వస్తే [http://te.wikipedia.org/w/index.php?title={{TALKPAGENAMEE}}&action=edit&section=new&preload=template:helpme-preload&preloadtitle=సందేహం ఇక్కడ] నొక్కి, మీ సందేహాన్ని అడగండి. వీలయినంత త్వరగా వికీ విధివిధానాలు తెలిసిన సభ్యులు మీ సందేహాన్ని నివృత్తి చేస్తారు. తెలుగు వికీపీడియాలో మళ్ళీ మళ్ళీ కలుద్దాం. [[బొమ్మ:Smile icon.png|25px]] &nbsp;<!-- Template:Welcome--> [[వాడుకరి:Nrgullapalli|Nrgullapalli]] ([[వాడుకరి చర్చ:Nrgullapalli|చర్చ]]) 01:30, 19 జూలై 2026 (UTC) grlrwju9t6c7exqo8z98gprgr0954di 3 503289 4907966 2026-07-19T01:30:59Z Nrgullapalli 11739 వికీపీడియాకు స్వాగతం! ([[WP:TW|TW]]) 4907966 wikitext text/x-wiki ==స్వాగతం== <!--{{Subst:Welcome}}~~~~ --> <div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: Orange;"> <div class="center"><span style="font-size:large; color:black;">Shiva Teja Akarapu గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[Wikipedia:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|<span style="color:white;">స్వాగతం!</span>]]! [[దస్త్రం:Wikipedia-logo.png|40px]]</span></div></div> Shiva Teja Akarapu గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[వికీపీడియా:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|స్వాగతం!]] వికీపీడియాలో సభ్యులైనందుకు అభినందనలు. {{#if:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}|<div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: light grey;"> వికీపీడియాలో దిద్దుబాట్లు ఎలా చెయ్యాలో మీకు వివరించేందుకు, మీ సందేహాలను తీర్చేందుకూ [[వాడుకరి:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}]] గారిని ప్రత్యేకంగా మీకోసం గురువుగా కేటాయించారు. ఏ సంకోచమూ లేకుండా వారిని మీ సందేహాలు అడగవచ్చు. మీకు [[ప్రత్యేక:Homepage|ప్రత్యేకంగా ఒక హోంపేజీ]] కూడా ఉంది చూడండి. అక్కడ మీకవసరమైన ఏ సహాయమైనా చేసేందుకు {{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}} గారు సిద్ధంగా ఉన్నారు. వారిని [[ప్రత్యేక:Homepage|పలకరించండి]].</div>|}} * [[దస్త్రం:Wikipedia Gurinchi Meeku Telusa?.pdf|thumb|పై బొమ్మపై నొక్కి తెలుగు వికీపీడియాను పరిచయం చేసే పుస్తకం చూడండి.]][[:s:వికీపీడియాలో రచనలు చేయుట|వికీపీడియాలో రచనలు ఎలా చెయ్యాలో చెప్పే పుస్తకం]] చూడండి. తెలుగు వ్యాసరచన గురించి [[విషయ వ్యక్తీకరణ]], కంప్యూటర్ లో తెలుగు టైపు చెయ్యడం గురించి [[వికీపీడియా:టైపింగు సహాయం|టైపింగు సహాయం]], [[కీ బోర్డు]] వ్యాసాలు ఉపయోగపడతాయి. * "మరియు" అనే పదం తెలుగుకు సహజమైన వాడుక కాదు. ప్రామాణిక ప్రచురణల్లో దాన్ని వాడరు. వికీపీడియాలో కూడా దాన్ని వాడరాదు. మరింత సమాచారం కోసం [[వికీపీడియా:శైలి/భాష]] చూడండి. * వికీపీడియాలో ప్రతీ పేజీకి అనుబంధంగా ఒక చర్చ పేజీ ఉంటుంది. వ్యాస విషయానికి సంబంధించిన చర్చ, సంబంధిత చర్చ పేజీలో చెయ్యాలి. మీ వాడుకరి పేజీకి కూడా అనుబంధంగా చర్చ పేజీ ఉంది. ఆ పేజీలోనే ఈ స్వాగత సందేశం పెట్టాను, గమనించారా? * చర్చ పేజీల్లో ఏమైనా రాసినపుడు దాని పక్కన సంతకం పెట్టాలి. నాలుగు టిల్డెలతో (టిల్డె అంటే - కీబోర్డులో "1" అంకె మీటకు ఎడమ పక్కన ఉన్న మీట. షిఫ్ట్ కీతో కలిపి దాన్ని నొక్కాలి.) <nowiki>~~~~</nowiki> ఇలా రాస్తే మీ పేరు, తేదీ, టైము ముద్రితమౌతాయి - అదే సంతకం! దిద్దుబాటు పెట్టె (వికీలో ఎక్కడైనా సరే.., రాసేది, ఇప్పుడు నేను ఇదంతా రాసినదీ దిద్దుబాటు పెట్టెలోనే) పైభాగం లోని ([[File:OOUI JS signature icon LTR.png|20px]]) బొమ్మపై నొక్కినా సంతకం చేరుతుంది. (సంతకం, చర్చ పేజీల్లో మాత్రమే చెయ్యాలి. వ్యాస పేజీలలో చెయ్యరాదు.) చర్చ పేజీలను [[వికీపీడియా:చర్చ పేజీలను ఉపయోగించడం ఎలా|ఎలా ఉపయోగించుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. * వికీపీడియాలో విజ్ఞాన సర్వస్వం పేజీలే కాకుండా వాటికి ఉపయోగపడే అనేక ఇతర పేజీలు కూడా ఉంటాయి. ఇవన్నీ వేరువేరు [[వికీపీడియా:పేరుబరి|పేరుబరుల్లో]] ఉంటాయి. ఈ పేజీల పేర్లకు ముందు ఆ పేరుబరి పేరు వస్తుంది - "వికీపీడియా:" "వాడుకరి:" "మూస:" "వర్గం:" -ఇలాగ (విజ్ఞాన సర్వస పేజీలకు ముందు ఇలాంటిదేమీ ఉండదు.). ఈ పేజీలకు కూడా అనుంబంధంగా చర్చ పేజీలుంటాయి. * వికీ గురించి, వికీపద్ధతుల గురించీ, వికీలో పనిచెయ్యడం గురించీ [[సహాయం:పరిచయం|తెలుసుకోండి]], ఇతరులకు చెప్పండి. * వికీపీడియాలో సవరణలు చెయ్యాలంటే కొత్తవారికి "విజువల్ ఎడిటరు" తేలిగ్గా, చాలా సౌకర్యంగా ఉంటుంది. దాన్ని మీ డిఫాల్టు ఎడిటరుగా ఎంచుకోండి. [[సహాయం:విజువల్ ఎడిటరును ఎంచుకోవడం|ఎలా ఎంచుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. ---- ఇకపోతే.. * ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణాల్లోని దాదాపుగా ప్రతీ ఊరికీ, మండలానికీ, జిల్లాకీ, పట్టణానికీ, నగరానికీ వికీలో పేజీ ఉంది. మీ ఊరి పేజీ చూడండి. అందులో సవరణలు ఏమైనా అవసరమనుకుంటే చేసెయ్యండి. వెనకాడకండి. * ప్రతీ తెలుగు సినిమాకీ ఒక పేజీ పెట్టాలనేది సంకల్పం. అందులో మీరూ పాలుపంచుకోవచ్చు. * [[మానవ పరిణామం]], [[మాయాబజార్]], [[ఇస్రో]], [[ఘట్టమనేని కృష్ణ| కృష్ణ (సినిమా నటుడు)]], [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ]], [[మహా ఘాత పరికల్పన|చంద్రుడెలా పుట్టాడు]], [[తిరుమల ప్రసాదం]], [[హిరోషిమా, నాగసాకిలపై అణ్వస్త్ర దాడులు]], [[కొండారెడ్డి బురుజు]],..ఇలాంటి వేలాది వ్యాసాలు ఉన్నవి. రండి. విజ్ఞాన సర్వస్వ ప్రపంచంలో విహరించండి. ఇక్కడ రాయండి. తప్పులను సరిదిద్దండి. ఒప్పులకు మెరుగులు పెట్టండి. ------ * తెలుగు వికీ సభ్యులు అభిప్రాయాలు పంచుకొనే [http://groups.google.com/group/teluguwiki తెవికీ గూగుల్ గుంపు]లో చేరండి. ఫేస్బుక్ వాడేవారైతే [https://www.facebook.com/groups/560945180622204/ తెలుగు వికీపీడియా సముదాయ పేజీ] ఇష్టపడండి. * ఈ సైటు గురించి [[వికీపీడియా:అభిప్రాయాలు|అభిప్రాయాలు]] తెలపండి. * వికీపీడియాను ఉపయోగిస్తున్నప్పుడు మీకేమయినా సందేహాలు వస్తే [http://te.wikipedia.org/w/index.php?title={{TALKPAGENAMEE}}&action=edit&section=new&preload=template:helpme-preload&preloadtitle=సందేహం ఇక్కడ] నొక్కి, మీ సందేహాన్ని అడగండి. వీలయినంత త్వరగా వికీ విధివిధానాలు తెలిసిన సభ్యులు మీ సందేహాన్ని నివృత్తి చేస్తారు. తెలుగు వికీపీడియాలో మళ్ళీ మళ్ళీ కలుద్దాం. [[బొమ్మ:Smile icon.png|25px]] &nbsp;<!-- Template:Welcome--> [[వాడుకరి:Nrgullapalli|Nrgullapalli]] ([[వాడుకరి చర్చ:Nrgullapalli|చర్చ]]) 01:30, 19 జూలై 2026 (UTC) dqiz79213vcev1qyszvgt1j4kjeoxwm 3 503290 4907967 2026-07-19T01:31:23Z Nrgullapalli 11739 వికీపీడియాకు స్వాగతం! ([[WP:TW|TW]]) 4907967 wikitext text/x-wiki ==స్వాగతం== <!--{{Subst:Welcome}}~~~~ --> <div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: Orange;"> <div class="center"><span style="font-size:large; color:black;">Varish Sampurna గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[Wikipedia:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|<span style="color:white;">స్వాగతం!</span>]]! [[దస్త్రం:Wikipedia-logo.png|40px]]</span></div></div> Varish Sampurna గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[వికీపీడియా:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|స్వాగతం!]] వికీపీడియాలో సభ్యులైనందుకు అభినందనలు. {{#if:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}|<div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: light grey;"> వికీపీడియాలో దిద్దుబాట్లు ఎలా చెయ్యాలో మీకు వివరించేందుకు, మీ సందేహాలను తీర్చేందుకూ [[వాడుకరి:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}]] గారిని ప్రత్యేకంగా మీకోసం గురువుగా కేటాయించారు. ఏ సంకోచమూ లేకుండా వారిని మీ సందేహాలు అడగవచ్చు. మీకు [[ప్రత్యేక:Homepage|ప్రత్యేకంగా ఒక హోంపేజీ]] కూడా ఉంది చూడండి. అక్కడ మీకవసరమైన ఏ సహాయమైనా చేసేందుకు {{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}} గారు సిద్ధంగా ఉన్నారు. వారిని [[ప్రత్యేక:Homepage|పలకరించండి]].</div>|}} * [[దస్త్రం:Wikipedia Gurinchi Meeku Telusa?.pdf|thumb|పై బొమ్మపై నొక్కి తెలుగు వికీపీడియాను పరిచయం చేసే పుస్తకం చూడండి.]][[:s:వికీపీడియాలో రచనలు చేయుట|వికీపీడియాలో రచనలు ఎలా చెయ్యాలో చెప్పే పుస్తకం]] చూడండి. తెలుగు వ్యాసరచన గురించి [[విషయ వ్యక్తీకరణ]], కంప్యూటర్ లో తెలుగు టైపు చెయ్యడం గురించి [[వికీపీడియా:టైపింగు సహాయం|టైపింగు సహాయం]], [[కీ బోర్డు]] వ్యాసాలు ఉపయోగపడతాయి. * "మరియు" అనే పదం తెలుగుకు సహజమైన వాడుక కాదు. ప్రామాణిక ప్రచురణల్లో దాన్ని వాడరు. వికీపీడియాలో కూడా దాన్ని వాడరాదు. మరింత సమాచారం కోసం [[వికీపీడియా:శైలి/భాష]] చూడండి. * వికీపీడియాలో ప్రతీ పేజీకి అనుబంధంగా ఒక చర్చ పేజీ ఉంటుంది. వ్యాస విషయానికి సంబంధించిన చర్చ, సంబంధిత చర్చ పేజీలో చెయ్యాలి. మీ వాడుకరి పేజీకి కూడా అనుబంధంగా చర్చ పేజీ ఉంది. ఆ పేజీలోనే ఈ స్వాగత సందేశం పెట్టాను, గమనించారా? * చర్చ పేజీల్లో ఏమైనా రాసినపుడు దాని పక్కన సంతకం పెట్టాలి. నాలుగు టిల్డెలతో (టిల్డె అంటే - కీబోర్డులో "1" అంకె మీటకు ఎడమ పక్కన ఉన్న మీట. షిఫ్ట్ కీతో కలిపి దాన్ని నొక్కాలి.) <nowiki>~~~~</nowiki> ఇలా రాస్తే మీ పేరు, తేదీ, టైము ముద్రితమౌతాయి - అదే సంతకం! దిద్దుబాటు పెట్టె (వికీలో ఎక్కడైనా సరే.., రాసేది, ఇప్పుడు నేను ఇదంతా రాసినదీ దిద్దుబాటు పెట్టెలోనే) పైభాగం లోని ([[File:OOUI JS signature icon LTR.png|20px]]) బొమ్మపై నొక్కినా సంతకం చేరుతుంది. (సంతకం, చర్చ పేజీల్లో మాత్రమే చెయ్యాలి. వ్యాస పేజీలలో చెయ్యరాదు.) చర్చ పేజీలను [[వికీపీడియా:చర్చ పేజీలను ఉపయోగించడం ఎలా|ఎలా ఉపయోగించుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. * వికీపీడియాలో విజ్ఞాన సర్వస్వం పేజీలే కాకుండా వాటికి ఉపయోగపడే అనేక ఇతర పేజీలు కూడా ఉంటాయి. ఇవన్నీ వేరువేరు [[వికీపీడియా:పేరుబరి|పేరుబరుల్లో]] ఉంటాయి. ఈ పేజీల పేర్లకు ముందు ఆ పేరుబరి పేరు వస్తుంది - "వికీపీడియా:" "వాడుకరి:" "మూస:" "వర్గం:" -ఇలాగ (విజ్ఞాన సర్వస పేజీలకు ముందు ఇలాంటిదేమీ ఉండదు.). ఈ పేజీలకు కూడా అనుంబంధంగా చర్చ పేజీలుంటాయి. * వికీ గురించి, వికీపద్ధతుల గురించీ, వికీలో పనిచెయ్యడం గురించీ [[సహాయం:పరిచయం|తెలుసుకోండి]], ఇతరులకు చెప్పండి. * వికీపీడియాలో సవరణలు చెయ్యాలంటే కొత్తవారికి "విజువల్ ఎడిటరు" తేలిగ్గా, చాలా సౌకర్యంగా ఉంటుంది. దాన్ని మీ డిఫాల్టు ఎడిటరుగా ఎంచుకోండి. [[సహాయం:విజువల్ ఎడిటరును ఎంచుకోవడం|ఎలా ఎంచుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. ---- ఇకపోతే.. * ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణాల్లోని దాదాపుగా ప్రతీ ఊరికీ, మండలానికీ, జిల్లాకీ, పట్టణానికీ, నగరానికీ వికీలో పేజీ ఉంది. మీ ఊరి పేజీ చూడండి. అందులో సవరణలు ఏమైనా అవసరమనుకుంటే చేసెయ్యండి. వెనకాడకండి. * ప్రతీ తెలుగు సినిమాకీ ఒక పేజీ పెట్టాలనేది సంకల్పం. అందులో మీరూ పాలుపంచుకోవచ్చు. * [[మానవ పరిణామం]], [[మాయాబజార్]], [[ఇస్రో]], [[ఘట్టమనేని కృష్ణ| కృష్ణ (సినిమా నటుడు)]], [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ]], [[మహా ఘాత పరికల్పన|చంద్రుడెలా పుట్టాడు]], [[తిరుమల ప్రసాదం]], [[హిరోషిమా, నాగసాకిలపై అణ్వస్త్ర దాడులు]], [[కొండారెడ్డి బురుజు]],..ఇలాంటి వేలాది వ్యాసాలు ఉన్నవి. రండి. విజ్ఞాన సర్వస్వ ప్రపంచంలో విహరించండి. ఇక్కడ రాయండి. తప్పులను సరిదిద్దండి. ఒప్పులకు మెరుగులు పెట్టండి. ------ * తెలుగు వికీ సభ్యులు అభిప్రాయాలు పంచుకొనే [http://groups.google.com/group/teluguwiki తెవికీ గూగుల్ గుంపు]లో చేరండి. ఫేస్బుక్ వాడేవారైతే [https://www.facebook.com/groups/560945180622204/ తెలుగు వికీపీడియా సముదాయ పేజీ] ఇష్టపడండి. * ఈ సైటు గురించి [[వికీపీడియా:అభిప్రాయాలు|అభిప్రాయాలు]] తెలపండి. * వికీపీడియాను ఉపయోగిస్తున్నప్పుడు మీకేమయినా సందేహాలు వస్తే [http://te.wikipedia.org/w/index.php?title={{TALKPAGENAMEE}}&action=edit&section=new&preload=template:helpme-preload&preloadtitle=సందేహం ఇక్కడ] నొక్కి, మీ సందేహాన్ని అడగండి. వీలయినంత త్వరగా వికీ విధివిధానాలు తెలిసిన సభ్యులు మీ సందేహాన్ని నివృత్తి చేస్తారు. తెలుగు వికీపీడియాలో మళ్ళీ మళ్ళీ కలుద్దాం. [[బొమ్మ:Smile icon.png|25px]] &nbsp;<!-- Template:Welcome--> [[వాడుకరి:Nrgullapalli|Nrgullapalli]] ([[వాడుకరి చర్చ:Nrgullapalli|చర్చ]]) 01:31, 19 జూలై 2026 (UTC) lcs6nmlui41uhd72ptyab13khlb5ysp 3 503291 4907968 2026-07-19T01:31:46Z Nrgullapalli 11739 వికీపీడియాకు స్వాగతం! ([[WP:TW|TW]]) 4907968 wikitext text/x-wiki ==స్వాగతం== <!--{{Subst:Welcome}}~~~~ --> <div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: Orange;"> <div class="center"><span style="font-size:large; color:black;">Swathidharavath గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[Wikipedia:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|<span style="color:white;">స్వాగతం!</span>]]! [[దస్త్రం:Wikipedia-logo.png|40px]]</span></div></div> Swathidharavath గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[వికీపీడియా:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|స్వాగతం!]] వికీపీడియాలో సభ్యులైనందుకు అభినందనలు. {{#if:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}|<div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: light grey;"> వికీపీడియాలో దిద్దుబాట్లు ఎలా చెయ్యాలో మీకు వివరించేందుకు, మీ సందేహాలను తీర్చేందుకూ [[వాడుకరి:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}]] గారిని ప్రత్యేకంగా మీకోసం గురువుగా కేటాయించారు. ఏ సంకోచమూ లేకుండా వారిని మీ సందేహాలు అడగవచ్చు. మీకు [[ప్రత్యేక:Homepage|ప్రత్యేకంగా ఒక హోంపేజీ]] కూడా ఉంది చూడండి. అక్కడ మీకవసరమైన ఏ సహాయమైనా చేసేందుకు {{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}} గారు సిద్ధంగా ఉన్నారు. వారిని [[ప్రత్యేక:Homepage|పలకరించండి]].</div>|}} * [[దస్త్రం:Wikipedia Gurinchi Meeku Telusa?.pdf|thumb|పై బొమ్మపై నొక్కి తెలుగు వికీపీడియాను పరిచయం చేసే పుస్తకం చూడండి.]][[:s:వికీపీడియాలో రచనలు చేయుట|వికీపీడియాలో రచనలు ఎలా చెయ్యాలో చెప్పే పుస్తకం]] చూడండి. తెలుగు వ్యాసరచన గురించి [[విషయ వ్యక్తీకరణ]], కంప్యూటర్ లో తెలుగు టైపు చెయ్యడం గురించి [[వికీపీడియా:టైపింగు సహాయం|టైపింగు సహాయం]], [[కీ బోర్డు]] వ్యాసాలు ఉపయోగపడతాయి. * "మరియు" అనే పదం తెలుగుకు సహజమైన వాడుక కాదు. ప్రామాణిక ప్రచురణల్లో దాన్ని వాడరు. వికీపీడియాలో కూడా దాన్ని వాడరాదు. మరింత సమాచారం కోసం [[వికీపీడియా:శైలి/భాష]] చూడండి. * వికీపీడియాలో ప్రతీ పేజీకి అనుబంధంగా ఒక చర్చ పేజీ ఉంటుంది. వ్యాస విషయానికి సంబంధించిన చర్చ, సంబంధిత చర్చ పేజీలో చెయ్యాలి. మీ వాడుకరి పేజీకి కూడా అనుబంధంగా చర్చ పేజీ ఉంది. ఆ పేజీలోనే ఈ స్వాగత సందేశం పెట్టాను, గమనించారా? * చర్చ పేజీల్లో ఏమైనా రాసినపుడు దాని పక్కన సంతకం పెట్టాలి. నాలుగు టిల్డెలతో (టిల్డె అంటే - కీబోర్డులో "1" అంకె మీటకు ఎడమ పక్కన ఉన్న మీట. షిఫ్ట్ కీతో కలిపి దాన్ని నొక్కాలి.) <nowiki>~~~~</nowiki> ఇలా రాస్తే మీ పేరు, తేదీ, టైము ముద్రితమౌతాయి - అదే సంతకం! దిద్దుబాటు పెట్టె (వికీలో ఎక్కడైనా సరే.., రాసేది, ఇప్పుడు నేను ఇదంతా రాసినదీ దిద్దుబాటు పెట్టెలోనే) పైభాగం లోని ([[File:OOUI JS signature icon LTR.png|20px]]) బొమ్మపై నొక్కినా సంతకం చేరుతుంది. (సంతకం, చర్చ పేజీల్లో మాత్రమే చెయ్యాలి. వ్యాస పేజీలలో చెయ్యరాదు.) చర్చ పేజీలను [[వికీపీడియా:చర్చ పేజీలను ఉపయోగించడం ఎలా|ఎలా ఉపయోగించుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. * వికీపీడియాలో విజ్ఞాన సర్వస్వం పేజీలే కాకుండా వాటికి ఉపయోగపడే అనేక ఇతర పేజీలు కూడా ఉంటాయి. ఇవన్నీ వేరువేరు [[వికీపీడియా:పేరుబరి|పేరుబరుల్లో]] ఉంటాయి. ఈ పేజీల పేర్లకు ముందు ఆ పేరుబరి పేరు వస్తుంది - "వికీపీడియా:" "వాడుకరి:" "మూస:" "వర్గం:" -ఇలాగ (విజ్ఞాన సర్వస పేజీలకు ముందు ఇలాంటిదేమీ ఉండదు.). ఈ పేజీలకు కూడా అనుంబంధంగా చర్చ పేజీలుంటాయి. * వికీ గురించి, వికీపద్ధతుల గురించీ, వికీలో పనిచెయ్యడం గురించీ [[సహాయం:పరిచయం|తెలుసుకోండి]], ఇతరులకు చెప్పండి. * వికీపీడియాలో సవరణలు చెయ్యాలంటే కొత్తవారికి "విజువల్ ఎడిటరు" తేలిగ్గా, చాలా సౌకర్యంగా ఉంటుంది. దాన్ని మీ డిఫాల్టు ఎడిటరుగా ఎంచుకోండి. [[సహాయం:విజువల్ ఎడిటరును ఎంచుకోవడం|ఎలా ఎంచుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. ---- ఇకపోతే.. * ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణాల్లోని దాదాపుగా ప్రతీ ఊరికీ, మండలానికీ, జిల్లాకీ, పట్టణానికీ, నగరానికీ వికీలో పేజీ ఉంది. మీ ఊరి పేజీ చూడండి. అందులో సవరణలు ఏమైనా అవసరమనుకుంటే చేసెయ్యండి. వెనకాడకండి. * ప్రతీ తెలుగు సినిమాకీ ఒక పేజీ పెట్టాలనేది సంకల్పం. అందులో మీరూ పాలుపంచుకోవచ్చు. * [[మానవ పరిణామం]], [[మాయాబజార్]], [[ఇస్రో]], [[ఘట్టమనేని కృష్ణ| కృష్ణ (సినిమా నటుడు)]], [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ]], [[మహా ఘాత పరికల్పన|చంద్రుడెలా పుట్టాడు]], [[తిరుమల ప్రసాదం]], [[హిరోషిమా, నాగసాకిలపై అణ్వస్త్ర దాడులు]], [[కొండారెడ్డి బురుజు]],..ఇలాంటి వేలాది వ్యాసాలు ఉన్నవి. రండి. విజ్ఞాన సర్వస్వ ప్రపంచంలో విహరించండి. ఇక్కడ రాయండి. తప్పులను సరిదిద్దండి. ఒప్పులకు మెరుగులు పెట్టండి. ------ * తెలుగు వికీ సభ్యులు అభిప్రాయాలు పంచుకొనే [http://groups.google.com/group/teluguwiki తెవికీ గూగుల్ గుంపు]లో చేరండి. ఫేస్బుక్ వాడేవారైతే [https://www.facebook.com/groups/560945180622204/ తెలుగు వికీపీడియా సముదాయ పేజీ] ఇష్టపడండి. * ఈ సైటు గురించి [[వికీపీడియా:అభిప్రాయాలు|అభిప్రాయాలు]] తెలపండి. * వికీపీడియాను ఉపయోగిస్తున్నప్పుడు మీకేమయినా సందేహాలు వస్తే [http://te.wikipedia.org/w/index.php?title={{TALKPAGENAMEE}}&action=edit&section=new&preload=template:helpme-preload&preloadtitle=సందేహం ఇక్కడ] నొక్కి, మీ సందేహాన్ని అడగండి. వీలయినంత త్వరగా వికీ విధివిధానాలు తెలిసిన సభ్యులు మీ సందేహాన్ని నివృత్తి చేస్తారు. తెలుగు వికీపీడియాలో మళ్ళీ మళ్ళీ కలుద్దాం. [[బొమ్మ:Smile icon.png|25px]] &nbsp;<!-- Template:Welcome--> [[వాడుకరి:Nrgullapalli|Nrgullapalli]] ([[వాడుకరి చర్చ:Nrgullapalli|చర్చ]]) 01:31, 19 జూలై 2026 (UTC) o6wgy53wsu1uzzmatsgl8l5iseg7jn3 3 503292 4907969 2026-07-19T01:32:20Z Nrgullapalli 11739 వికీపీడియాకు స్వాగతం! ([[WP:TW|TW]]) 4907969 wikitext text/x-wiki ==స్వాగతం== <!--{{Subst:Welcome}}~~~~ --> <div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: Orange;"> <div class="center"><span style="font-size:large; color:black;">No Swan So Fine గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[Wikipedia:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|<span style="color:white;">స్వాగతం!</span>]]! [[దస్త్రం:Wikipedia-logo.png|40px]]</span></div></div> No Swan So Fine గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[వికీపీడియా:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|స్వాగతం!]] వికీపీడియాలో సభ్యులైనందుకు అభినందనలు. {{#if:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}|<div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: light grey;"> వికీపీడియాలో దిద్దుబాట్లు ఎలా చెయ్యాలో మీకు వివరించేందుకు, మీ సందేహాలను తీర్చేందుకూ [[వాడుకరి:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}]] గారిని ప్రత్యేకంగా మీకోసం గురువుగా కేటాయించారు. ఏ సంకోచమూ లేకుండా వారిని మీ సందేహాలు అడగవచ్చు. మీకు [[ప్రత్యేక:Homepage|ప్రత్యేకంగా ఒక హోంపేజీ]] కూడా ఉంది చూడండి. అక్కడ మీకవసరమైన ఏ సహాయమైనా చేసేందుకు {{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}} గారు సిద్ధంగా ఉన్నారు. వారిని [[ప్రత్యేక:Homepage|పలకరించండి]].</div>|}} * [[దస్త్రం:Wikipedia Gurinchi Meeku Telusa?.pdf|thumb|పై బొమ్మపై నొక్కి తెలుగు వికీపీడియాను పరిచయం చేసే పుస్తకం చూడండి.]][[:s:వికీపీడియాలో రచనలు చేయుట|వికీపీడియాలో రచనలు ఎలా చెయ్యాలో చెప్పే పుస్తకం]] చూడండి. తెలుగు వ్యాసరచన గురించి [[విషయ వ్యక్తీకరణ]], కంప్యూటర్ లో తెలుగు టైపు చెయ్యడం గురించి [[వికీపీడియా:టైపింగు సహాయం|టైపింగు సహాయం]], [[కీ బోర్డు]] వ్యాసాలు ఉపయోగపడతాయి. * "మరియు" అనే పదం తెలుగుకు సహజమైన వాడుక కాదు. ప్రామాణిక ప్రచురణల్లో దాన్ని వాడరు. వికీపీడియాలో కూడా దాన్ని వాడరాదు. మరింత సమాచారం కోసం [[వికీపీడియా:శైలి/భాష]] చూడండి. * వికీపీడియాలో ప్రతీ పేజీకి అనుబంధంగా ఒక చర్చ పేజీ ఉంటుంది. వ్యాస విషయానికి సంబంధించిన చర్చ, సంబంధిత చర్చ పేజీలో చెయ్యాలి. మీ వాడుకరి పేజీకి కూడా అనుబంధంగా చర్చ పేజీ ఉంది. ఆ పేజీలోనే ఈ స్వాగత సందేశం పెట్టాను, గమనించారా? * చర్చ పేజీల్లో ఏమైనా రాసినపుడు దాని పక్కన సంతకం పెట్టాలి. నాలుగు టిల్డెలతో (టిల్డె అంటే - కీబోర్డులో "1" అంకె మీటకు ఎడమ పక్కన ఉన్న మీట. షిఫ్ట్ కీతో కలిపి దాన్ని నొక్కాలి.) <nowiki>~~~~</nowiki> ఇలా రాస్తే మీ పేరు, తేదీ, టైము ముద్రితమౌతాయి - అదే సంతకం! దిద్దుబాటు పెట్టె (వికీలో ఎక్కడైనా సరే.., రాసేది, ఇప్పుడు నేను ఇదంతా రాసినదీ దిద్దుబాటు పెట్టెలోనే) పైభాగం లోని ([[File:OOUI JS signature icon LTR.png|20px]]) బొమ్మపై నొక్కినా సంతకం చేరుతుంది. (సంతకం, చర్చ పేజీల్లో మాత్రమే చెయ్యాలి. వ్యాస పేజీలలో చెయ్యరాదు.) చర్చ పేజీలను [[వికీపీడియా:చర్చ పేజీలను ఉపయోగించడం ఎలా|ఎలా ఉపయోగించుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. * వికీపీడియాలో విజ్ఞాన సర్వస్వం పేజీలే కాకుండా వాటికి ఉపయోగపడే అనేక ఇతర పేజీలు కూడా ఉంటాయి. ఇవన్నీ వేరువేరు [[వికీపీడియా:పేరుబరి|పేరుబరుల్లో]] ఉంటాయి. ఈ పేజీల పేర్లకు ముందు ఆ పేరుబరి పేరు వస్తుంది - "వికీపీడియా:" "వాడుకరి:" "మూస:" "వర్గం:" -ఇలాగ (విజ్ఞాన సర్వస పేజీలకు ముందు ఇలాంటిదేమీ ఉండదు.). ఈ పేజీలకు కూడా అనుంబంధంగా చర్చ పేజీలుంటాయి. * వికీ గురించి, వికీపద్ధతుల గురించీ, వికీలో పనిచెయ్యడం గురించీ [[సహాయం:పరిచయం|తెలుసుకోండి]], ఇతరులకు చెప్పండి. * వికీపీడియాలో సవరణలు చెయ్యాలంటే కొత్తవారికి "విజువల్ ఎడిటరు" తేలిగ్గా, చాలా సౌకర్యంగా ఉంటుంది. దాన్ని మీ డిఫాల్టు ఎడిటరుగా ఎంచుకోండి. [[సహాయం:విజువల్ ఎడిటరును ఎంచుకోవడం|ఎలా ఎంచుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. ---- ఇకపోతే.. * ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణాల్లోని దాదాపుగా ప్రతీ ఊరికీ, మండలానికీ, జిల్లాకీ, పట్టణానికీ, నగరానికీ వికీలో పేజీ ఉంది. మీ ఊరి పేజీ చూడండి. అందులో సవరణలు ఏమైనా అవసరమనుకుంటే చేసెయ్యండి. వెనకాడకండి. * ప్రతీ తెలుగు సినిమాకీ ఒక పేజీ పెట్టాలనేది సంకల్పం. అందులో మీరూ పాలుపంచుకోవచ్చు. * [[మానవ పరిణామం]], [[మాయాబజార్]], [[ఇస్రో]], [[ఘట్టమనేని కృష్ణ| కృష్ణ (సినిమా నటుడు)]], [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ]], [[మహా ఘాత పరికల్పన|చంద్రుడెలా పుట్టాడు]], [[తిరుమల ప్రసాదం]], [[హిరోషిమా, నాగసాకిలపై అణ్వస్త్ర దాడులు]], [[కొండారెడ్డి బురుజు]],..ఇలాంటి వేలాది వ్యాసాలు ఉన్నవి. రండి. విజ్ఞాన సర్వస్వ ప్రపంచంలో విహరించండి. ఇక్కడ రాయండి. తప్పులను సరిదిద్దండి. ఒప్పులకు మెరుగులు పెట్టండి. ------ * తెలుగు వికీ సభ్యులు అభిప్రాయాలు పంచుకొనే [http://groups.google.com/group/teluguwiki తెవికీ గూగుల్ గుంపు]లో చేరండి. ఫేస్బుక్ వాడేవారైతే [https://www.facebook.com/groups/560945180622204/ తెలుగు వికీపీడియా సముదాయ పేజీ] ఇష్టపడండి. * ఈ సైటు గురించి [[వికీపీడియా:అభిప్రాయాలు|అభిప్రాయాలు]] తెలపండి. * వికీపీడియాను ఉపయోగిస్తున్నప్పుడు మీకేమయినా సందేహాలు వస్తే [http://te.wikipedia.org/w/index.php?title={{TALKPAGENAMEE}}&action=edit&section=new&preload=template:helpme-preload&preloadtitle=సందేహం ఇక్కడ] నొక్కి, మీ సందేహాన్ని అడగండి. వీలయినంత త్వరగా వికీ విధివిధానాలు తెలిసిన సభ్యులు మీ సందేహాన్ని నివృత్తి చేస్తారు. తెలుగు వికీపీడియాలో మళ్ళీ మళ్ళీ కలుద్దాం. [[బొమ్మ:Smile icon.png|25px]] &nbsp;<!-- Template:Welcome--> [[వాడుకరి:Nrgullapalli|Nrgullapalli]] ([[వాడుకరి చర్చ:Nrgullapalli|చర్చ]]) 01:32, 19 జూలై 2026 (UTC) 8wzavroegfcvwe3dmld1gwtsua9ia90 6 503293 4907974 2026-07-19T01:52:48Z స్వరలాసిక 13980 {{Non-free use rationale poster | Article = రుదాలి | Use = Infobox <!-- ADDITIONAL INFORMATION --> | Name = Rudaali | Distributor = | Publisher = | Type = | Website = | Owner = | Commentary = <!--OVERRIDE FIELDS --> | Description = | Source = https://twitter.com/nfaiofficial/status/740493839824195584 | Portion = | Low_resolution = | Purpose = <!-- Must... 4907974 wikitext text/x-wiki == సారాంశం == {{Non-free use rationale poster | Article = రుదాలి | Use = Infobox <!-- ADDITIONAL INFORMATION --> | Name = Rudaali | Distributor = | Publisher = | Type = | Website = | Owner = | Commentary = <!--OVERRIDE FIELDS --> | Description = | Source = https://twitter.com/nfaiofficial/status/740493839824195584 | Portion = | Low_resolution = | Purpose = <!-- Must be specified if Use is not Infobox / Header / Section / Artist --> | Replaceability = | other_information = }} == లైసెన్సింగ్ == {{సినిమా పోస్టరు}} 1xcfiordavuoq7lcs10qv5b8zkuap8s 0 503294 4907980 2026-07-19T01:59:38Z Muralikrishna m 106628 "[[:en:Special:Redirect/revision/1358498873|Divya Seth]]" పేజీని అనువదించి సృష్టించారు 4907980 wikitext text/x-wiki {{సమాచారపెట్టె వ్యక్తి|name=దివ్యా సేథ్ షా|image=|birth_date=1962 ఏప్రిల్ 2|birth_place=ఢిల్లీ|occupation=నటి|years_active=1984 – ప్రస్తుతం|mother=[[సుష్మా సేథ్]]|spouse=}} '''దివ్యా సేథ్ షా''' ఒక భారతీయ చలనచిత్ర, టెలివిజన్ నటి. ఆమె టీవీ సీరియల్ ''హమ్ లగ్'' లో మజ్లీ పాత్రతో తన కెరీర్ ప్రారంభించింది. ఆమె నటి [[సుష్మా సేథ్]], ధ్రువ్ సేథ్ దంపతుల కుమార్తె.<ref>{{Cite web|title=An episode in history - Indian Express|url=http://archive.indianexpress.com/news/an-episode-in-history/485943/0|access-date=7 July 2016|website=The Indian Express}}</ref> ఆమె [[ఢిల్లీ]]<nowiki/>లో [[బ్యారీ జాన్]]<nowiki/>తో కలిసి థియేటర్, టెలివిజన్ కార్యక్రమాలు, ''[[జబ్ వి మెట్]]'' వంటి చిత్రాలలో నటించింది.<ref>{{Cite web|title=SRK shares photo with 'bestest friend' actress Divya Seth|url=http://www.mid-day.com/articles/srk-shares-photo-with-bestest-friend-actress-divya-seth/16716160|access-date=7 July 2016|website=Mid Day}}</ref> దివ్యా సేథ్ భర్త సిద్ధార్థ్ షా, వ్యాపారవేత్త, మీడియా ప్రొఫెషనల్. ఈ జంట 1999లో వివాహం చేసుకుంది. 2024 ఆగస్టు 5న, ఆమె 23 ఏళ్ల కుమార్తె మిహికా షా అనారోగ్యంతో మరణించింది.<ref>{{Cite web|title=Sushma Seth's granddaughter Mihika Shah dies|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/sushma-seth-s-granddaughter-mihika-shah-dies-mother-divya-seth-shares-the-news-on-social-media-101722940662584.html|access-date=21 September 2024|website=[[Hindustan Times]]}}</ref> == కెరీర్ == సాహిర్ రజా దర్శకత్వం వహించిన వెబ్ సిరీస్ ది మ్యారీడ్ ఉమెన్ లో దివ్యా సేథ్ కనిపించింది. తారాగణంలో [[రిద్ధి డోగ్రా]], [[మోనికా డోగ్రా]] కూడా ఉన్నారు.<ref>{{Cite web|last=<!--Unlisted-->|date=10 February 2021|title=The Married Woman: From Ridhi Dogra to Monica Dogra, cast of web series revealed in a novel manner|url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/web-series/the-married-woman-from-ridhi-dogra-to-monica-dogra-cast-of-web-series-revealed-in-a-novel-manner-684059|access-date=12 February 2021|website=indiatvnews.com|language=en}}</ref> == ఫిల్మోగ్రఫీ == === సినిమాలు === {| class="wikitable sortable" !సంవత్సరం !సినిమా !పాత్ర !గమనిక |- |2007 |''[[జబ్ వి మెట్]]'' |ఆదిత్య తల్లి | |- |2015 |''దిల్ ధడక్నే దో'' |సైరా హష్మి | |- |2015 |''హంటర్ర్'' |ఎయిర్పోర్ట్ లేడీ | |- |2017 |''పటేల్ కి పంజాబీ షాదీ'' |వీర్ దాస్ తల్లి | |- |2018 |''సర్'' |అశ్విని తల్లి | |- |2019 |''[[ది యాక్సిడెంటల్ ప్రైమ్ మినిస్టర్]]'' |[[గురుశరణ్ కౌర్]] | |- |2021 |''[[సర్దార్ కా గ్రాండ్ సన్]]'' |సర్దార్ చిన్న కోడలు | |- |2024 |''[[ఆర్టికల్ 370 (2024 హిందీ సినిమా)|ఆర్టికల్ 370]]'' |పర్వీనా అంద్రాబి | |- |} === టెలివిజన్ === {| class="wikitable sortable" !సంవత్సరం !షో !పాత్ర !గమనిక |- |1984 |''హమ్ లాగ్'' |మజ్లీ | |- |1988 |''దిల్ దరియా'' | | |- |1993 |''దేఖ్ భాయ్ దేఖ్'' |ప్రియా | |- |1994 |''తెహ్కికాట్'' |రష్మీ |ఎపిసోడ్ 4 & 5 |- |1994–1998 |''దారార్'' |లోలా | |- |1995 |''బనేగీ అప్నీ బాత్'' |నికితా | |- |2000 |''అభిమన్యు'' | | |- |2005–2006 |''సర్కార్ః రిష్టన్ కి అనకహీ కహానీ'' |ప్రియంవద వీర్ ప్రతాప్ సింగ్ | |- |2015 |''ఏక్ నయీ ఉమ్మీద్-రోష్ని'' |డాక్టర్ వసుంధర సింగ్ | |- |} === వెబ్ సిరీస్ === {| class="wikitable" !సంవత్సరం !శీర్షిక !పాత్ర !ప్లాట్‌ఫాం !గమనిక |- |2019 |''ఫిట్గా'' |జానకీ సరీన్ |[[ఆల్ట్ బాలాజీ]], [[జీ5]] | |- |2020 |''శాండ్విచ్ ఎప్పటికీ'' |దయా శాస్త్రి |సోనీ లివ్ |<ref>{{Cite web|title=Sandwiched Forever Review: Kunaal and Aahana show is a feel-good Christmas watch|url=https://www.indiatoday.in/binge-watch/story/sandwiched-forever-review-kunaal-and-aahana-show-is-a-feel-good-christmas-watch-1752958-2020-12-25|access-date=29 December 2020|website=India Today|language=en-US}}</ref> |- |2021 |''ది మ్యారీడ్ వుమన్'' |పీప్లీ యొక్క తల్లి |[[జీ5]] | |- |2021 |''సిటీ ఆఫ్ డ్రీమ్స్'' |విభా |[[డిస్నీ+ హాట్‌స్టార్]] | |- |2022 |''దురంగా'' |అనుప్రియా పటేల్ |[[జీ5]] |<ref>{{Cite web|date=11 August 2022|title=Gulshan Devaiah reacts to criticism of non-queer casting in Badhaai Do: 'It's a bit of ridiculous debate'|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/web-series/gulshan-devaiah-drashti-dhami-interview-about-zee5-show-duranga-101660180071887.html|access-date=11 August 2022|website=Hindustan Times|language=en}}</ref> |} == మూలాలు == [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:1962 జననాలు]] [[వర్గం:Articles with hCards]] 65fny2j5dwr7y3fecabrixdv0nvwenr 4907981 4907980 2026-07-19T02:00:11Z Muralikrishna m 106628 4907981 wikitext text/x-wiki {{సమాచారపెట్టె వ్యక్తి|name=దివ్యా సేథ్ షా|image=|birth_date=1962 ఏప్రిల్ 2|birth_place=ఢిల్లీ|occupation=నటి|years_active=1984 – ప్రస్తుతం|mother=[[సుష్మా సేథ్]]|spouse=}} '''దివ్యా సేథ్ షా''' ఒక భారతీయ చలనచిత్ర, టెలివిజన్ నటి. ఆమె టీవీ సీరియల్ ''హమ్ లగ్'' లో మజ్లీ పాత్రతో తన కెరీర్ ప్రారంభించింది. ఆమె నటి [[సుష్మా సేథ్]], ధ్రువ్ సేథ్ దంపతుల కుమార్తె.<ref>{{Cite web|title=An episode in history - Indian Express|url=http://archive.indianexpress.com/news/an-episode-in-history/485943/0|access-date=7 July 2016|website=The Indian Express}}</ref> ఆమె [[ఢిల్లీ]]<nowiki/>లో [[బ్యారీ జాన్]]<nowiki/>తో కలిసి థియేటర్, టెలివిజన్ కార్యక్రమాలు, ''[[జబ్ వి మెట్]]'' వంటి చిత్రాలలో నటించింది.<ref>{{Cite web|title=SRK shares photo with 'bestest friend' actress Divya Seth|url=http://www.mid-day.com/articles/srk-shares-photo-with-bestest-friend-actress-divya-seth/16716160|access-date=7 July 2016|website=Mid Day}}</ref> దివ్యా సేథ్ భర్త సిద్ధార్థ్ షా, వ్యాపారవేత్త, మీడియా ప్రొఫెషనల్. ఈ జంట 1999లో వివాహం చేసుకుంది. 2024 ఆగస్టు 5న, ఆమె 23 ఏళ్ల కుమార్తె మిహికా షా అనారోగ్యంతో మరణించింది.<ref>{{Cite web|title=Sushma Seth's granddaughter Mihika Shah dies|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/sushma-seth-s-granddaughter-mihika-shah-dies-mother-divya-seth-shares-the-news-on-social-media-101722940662584.html|access-date=21 September 2024|website=[[Hindustan Times]]}}</ref> == కెరీర్ == సాహిర్ రజా దర్శకత్వం వహించిన వెబ్ సిరీస్ ది మ్యారీడ్ ఉమెన్ లో దివ్యా సేథ్ కనిపించింది. తారాగణంలో [[రిద్ధి డోగ్రా]], [[మోనికా డోగ్రా]] కూడా ఉన్నారు.<ref>{{Cite web|last=<!--Unlisted-->|date=10 February 2021|title=The Married Woman: From Ridhi Dogra to Monica Dogra, cast of web series revealed in a novel manner|url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/web-series/the-married-woman-from-ridhi-dogra-to-monica-dogra-cast-of-web-series-revealed-in-a-novel-manner-684059|access-date=12 February 2021|website=indiatvnews.com|language=en}}</ref> == ఫిల్మోగ్రఫీ == === సినిమాలు === {| class="wikitable sortable" !సంవత్సరం !సినిమా !పాత్ర !గమనిక |- |2007 |''[[జబ్ వి మెట్]]'' |ఆదిత్య తల్లి | |- |2015 |''దిల్ ధడక్నే దో'' |సైరా హష్మి | |- |2015 |''హంటర్ర్'' |ఎయిర్పోర్ట్ లేడీ | |- |2017 |''పటేల్ కి పంజాబీ షాదీ'' |వీర్ దాస్ తల్లి | |- |2018 |''సర్'' |అశ్విని తల్లి | |- |2019 |''[[ది యాక్సిడెంటల్ ప్రైమ్ మినిస్టర్]]'' |[[గురుశరణ్ కౌర్]] | |- |2021 |''[[సర్దార్ కా గ్రాండ్ సన్]]'' |సర్దార్ చిన్న కోడలు | |- |2024 |''[[ఆర్టికల్ 370 (2024 హిందీ సినిమా)|ఆర్టికల్ 370]]'' |పర్వీనా అంద్రాబి | |- |} === టెలివిజన్ === {| class="wikitable sortable" !సంవత్సరం !షో !పాత్ర !గమనిక |- |1984 |''హమ్ లాగ్'' |మజ్లీ | |- |1988 |''దిల్ దరియా'' | | |- |1993 |''దేఖ్ భాయ్ దేఖ్'' |ప్రియా | |- |1994 |''తెహ్కికాట్'' |రష్మీ |ఎపిసోడ్ 4 & 5 |- |1994–1998 |''దారార్'' |లోలా | |- |1995 |''బనేగీ అప్నీ బాత్'' |నికితా | |- |2000 |''అభిమన్యు'' | | |- |2005–2006 |''సర్కార్ః రిష్టన్ కి అనకహీ కహానీ'' |ప్రియంవద వీర్ ప్రతాప్ సింగ్ | |- |2015 |''ఏక్ నయీ ఉమ్మీద్-రోష్ని'' |డాక్టర్ వసుంధర సింగ్ | |- |} === వెబ్ సిరీస్ === {| class="wikitable" !సంవత్సరం !శీర్షిక !పాత్ర !ప్లాట్‌ఫాం !గమనిక |- |2019 |''ఫిట్గా'' |జానకీ సరీన్ |[[ఆల్ట్ బాలాజీ]], [[జీ5]] | |- |2020 |''శాండ్విచ్ ఎప్పటికీ'' |దయా శాస్త్రి |సోనీ లివ్ |<ref>{{Cite web|title=Sandwiched Forever Review: Kunaal and Aahana show is a feel-good Christmas watch|url=https://www.indiatoday.in/binge-watch/story/sandwiched-forever-review-kunaal-and-aahana-show-is-a-feel-good-christmas-watch-1752958-2020-12-25|access-date=29 December 2020|website=India Today|language=en-US}}</ref> |- |2021 |''ది మ్యారీడ్ వుమన్'' |పీప్లీ యొక్క తల్లి |[[జీ5]] | |- |2021 |''సిటీ ఆఫ్ డ్రీమ్స్'' |విభా |[[డిస్నీ+ హాట్‌స్టార్]] | |- |2022 |''దురంగా'' |అనుప్రియా పటేల్ |[[జీ5]] |<ref>{{Cite web|date=11 August 2022|title=Gulshan Devaiah reacts to criticism of non-queer casting in Badhaai Do: 'It's a bit of ridiculous debate'|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/web-series/gulshan-devaiah-drashti-dhami-interview-about-zee5-show-duranga-101660180071887.html|access-date=11 August 2022|website=Hindustan Times|language=en}}</ref> |} == మూలాలు == [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] [[వర్గం:1962 జననాలు]] [[వర్గం:Articles with hCards]] qcmqzzqa55zdn754ld32ydff7suyitb 0 503295 4907990 2026-07-19T02:09:58Z స్వరలాసిక 13980 [[WP:AES|←]]Redirected page to [[రుదాలి]] 4907990 wikitext text/x-wiki #దారిమార్పు[[రుదాలి]] perz7ps1iwtnz98by5ss5oobwe89w1j 1 503296 4907992 2026-07-19T02:16:12Z స్వరలాసిక 13980 [[WP:AES|←]]Created page with '{{Template link|వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} ~~~~' 4907992 wikitext text/x-wiki {{Template link|వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} [[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 02:16, 19 జూలై 2026 (UTC) dct8jxh434ammkbsmohzewx5n3q0zvm 4907994 4907992 2026-07-19T02:16:38Z స్వరలాసిక 13980 4907994 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} [[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 02:16, 19 జూలై 2026 (UTC) ttvd5ma4o50w5k64loqwfysi4s3n9u7 0 503297 4908009 2026-07-19T02:51:41Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 [[WP:AES|←]]Created page with '{{short description|Species of tree commonly known as kousa dogwood}} {{Use dmy dates|date=August 2019}} {{Speciesbox | image = Cornus_kousa_img_2066.jpg | image_caption = | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref>{{cite iucn |author=Botanic Gardens Conservation International (BGCI) & IUCN SSC Global Tree Specialist Group |year=2018 |title=Cornus kousa |volume=2018 |article-number=e.T130048568A130048571 |doi=10.2305/IUCN.UK.2018-2.RLTS.T13...' 4908009 wikitext text/x-wiki {{short description|Species of tree commonly known as kousa dogwood}} {{Use dmy dates|date=August 2019}} {{Speciesbox | image = Cornus_kousa_img_2066.jpg | image_caption = | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref>{{cite iucn |author=Botanic Gardens Conservation International (BGCI) & IUCN SSC Global Tree Specialist Group |year=2018 |title=Cornus kousa |volume=2018 |article-number=e.T130048568A130048571 |doi=10.2305/IUCN.UK.2018-2.RLTS.T130048568A130048571.en |access-date=19 May 2021}}</ref> | genus = Cornus | parent = Cornus subg. Syncarpea | species = kousa | authority = F.Buerger ''ex'' [[Henry Fletcher Hance|Hance]] | synonyms = *''Benthamia kousa'' <small>(F.Buerger ''ex'' Hance) Nakai</small> * ''Cynoxylon kousa'' <small>(F.Buerger ''ex'' Hance) Nakai</small>| }} '''''Cornus kousa''''' అనేది [[పుష్పించే మొక్కలు|పుష్పించే మొక్కల]] కుటుంబమైన [[కార్నేసి (Cornaceae)]] కి చెందిన ఒక చిన్న [[ఆకురాల్చే అడవులు|ఆకురాల్చే]] వృక్షం {{convert|8|-|12|m|0|abbr=on}} ఎత్తు పెరుగుతుంది. దీని సాధారణ నామాలలో '''కౌసా''', '''కౌసా డాగ్‌వుడ్''',<ref name="GRIN11560">{{cite web|title=Taxon: Cornus kousa Bürger ex Hance |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail.aspx?11560 |website=U.S. National Plant Germplasm System|access-date=9 July 2016}}</ref> '''చైనీస్ డాగ్‌వుడ్''',<ref>{{cite book |last=Gilman |first=Edward F. | name-list-style = vanc |title=Trees for urban and suburban landscapes |year=1997 |publisher=Delmar Publishers |location=Albany, NY |isbn=978-0-8273-7053-1 |page=237 |url=https://books.google.com/books?id=ldjIp0WBnw0C}}</ref><ref name=taylor>{{cite book |last=Tenenbaum |first=Frances | name-list-style = vanc |title=Taylor's encyclopedia of plants |year=2003 |publisher=Houghton Mifflin |location=Boston |isbn=978-0-618-22644-3 |page=109 |url=https://books.google.com/books?id=557KJL0TC48C}}</ref> '''కొరియన్ డాగ్‌వుడ్''',<ref name=taylor/><ref>{{Cite book |url=http://www.forest.go.kr/kna/special/download/English_Names_for_Korean_Native_Plants.pdf |title=English Names for Korean Native Plants |publisher=[[Korea National Arboretum]] |year=2015 |isbn=978-89-97450-98-5 |location=Pocheon |page=421 |access-date=22 December 2016 |via=[[Korea Forest Service]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525105020/http://www.forest.go.kr/kna/special/download/English_Names_for_Korean_Native_Plants.pdf |archive-date=25 May 2017 }}</ref><ref name="MW">{{cite web |title=Korean dogwood |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/Korean%20dogwood |website=[[Merriam-Webster Dictionary]] |publisher=[[Encyclopædia Britannica, Inc.|Encyclopædia Britannica]] |access-date=15 April 2017}}</ref> మరియు '''జపనీస్ డాగ్‌వుడ్'''<ref name="GRIN11560"/><ref name=taylor/> కలవు. దీనికి జంట పేర్లు (Synonyms) ''Benthamia kousa'' ఇంకా ''Cynoxylon kousa''గా ఉన్నాయి.<ref>{{cite web |work=The Plant List |url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-47414 |year=2013 |title=Cornus kousa F.Buerger ex Hance |publisher=Kew Gardens |access-date=9 July 2016}}</ref> ఇది [[కొరియా]], [[చైనా]], [[జపాన్]] లతో కూడిన [[తూర్పు ఆసియా]] ప్రాంతానికి చెందిన [[స్థానిక జాతులు|స్థానిక మొక్క]].<ref name="GRIN11560"/><ref name="nowicki">{{cite journal | last1=Nowicki | first1=Marcin | last2=Houston | first2=Logan C. | last3=Boggess | first3=Sarah L. | last4=Aiello | first4=Anthony S. | last5=Payá-Milans | first5=Miriam | last6=Staton | first6=Margaret E. | last7=Hayashida | first7=Mitsuhiro | last8=Yamanaka | first8=Masahiro | last9=Eda | first9=Shigetoshi | last10=Trigiano | first10=Robert N. | title=Species diversity and phylogeography of ''Cornus kousa'' (Asian dogwood) captured by genomic and genic microsatellites | journal=Ecology and Evolution | date=2020-07-11 | volume=10 | issue=15 | pages=8299–8312 | issn=2045-7758 | doi=10.1002/ece3.6537 | pmid=32788980 | pmc=7417245 | bibcode=2020EcoEv..10.8299N | doi-access=free }}</ref> అలంకార వృక్షంగా విస్తృతంగా సాగు చేయబడుతున్న ఈ చెట్టు, [[న్యూయార్క్ (రాష్ట్రం)|న్యూయార్క్]] రాష్ట్రంలో సహజసిద్ధంగా వ్యాప్తి చెందింది.<ref>{{cite web |title=Chinese dogwood |url=http://bernheim.org/explore/arboretum/bernheim-select/chinese-dogwood/ |website=Bernheim Arboretum and Research Forest |access-date=9 July 2016}}</ref> ==వివరణ== ఇతర ''[[Cornus]]'' జాతుల వలెనే, ''C. kousa'' కూడా 4–10 సెం.మీ పొడవు గల అభిముఖ, సరళ పత్రాలను (ఆకులను) కలిగి ఉంటుంది. పూలు పూసినప్పుడు ఈ చెట్టు ఎంతో ఆకర్షణీయంగా కనిపిస్తుంది, అయితే ఇందులో కనిపించే నాలుగు తెల్లటి రేకులు నిజానికి రేకులు కావు; అవి కేవలం పసుపు-పచ్చని చిన్న పూల గుత్తి కింద ఉండే నాలుగు ఆకర్షణీయమైన [[పుష్పపుచ్ఛం|పుష్పపుచ్ఛాలు (bracts)]]. చెట్టుకు ఆకులు వచ్చిన కొన్ని వారాల తర్వాత, వసంతకాలం చివరలో ఇవి వికసిస్తాయి.{{cn|date=September 2024}} తూర్పు ఉత్తర అమెరికాకు చెందిన ఫ్లవరింగ్ డాగ్‌వుడ్ (''[[Cornus florida]]'') తో పోల్చితే, ఇది నిటారుగా పెరిగే స్వభావం, ఒక నెల ఆలస్యంగా పూలు పూయడం, గుండ్రంగా కాకుండా కోణీయంగా (pointed) ఉండే పుష్పపుచ్ఛాలను కలిగి ఉండటం ద్వారా వేరుగా గుర్తించబడుతుంది.{{cn|date=September 2024}} దీని [[ఫలం]] 2–3 సెం.మీ వ్యాసం కలిగిన గుండ్రటి, గులాబీ నుండి ఎరుపు రంగులో ఉండే సంయుక్త [[బెర్రీ (వృక్షశాస్త్రం)|బెర్రీ]] రూపంలో ఉంటుంది. అయితే, సీజన్ ముగిసే సమయానికి ఇవి మరింత పెద్దవిగా పెరుగుతాయి, చెట్టు నుండి రాలకుండా ఉండే కొన్ని పండ్ల గుత్తులు 4 సెం.మీ కంటే ఎక్కువ పరిమాణాన్ని దాటుతాయి. ఇది తినదగినది, తీపి, కొద్దిగా చేదు మరియు క్రీమ్ వంటి రుచిని కలిగి ఉంటుంది. ఈ పండ్లను కొన్నిసార్లు వైన్ తయారీకి ఉపయోగిస్తారు.<ref>{{cite web|url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=242443980 |title=Cornus kousa subsp. chinensis|website= www.efloras.org|access-date= 1 July 2011}}</ref> ''C. florida'' తో పోలిస్తే ఇది ''Discula destructiva'' అనే శిలీంద్రం వల్ల వచ్చే డాగ్‌వుడ్ [[ఆంత్రాక్నోస్]] వ్యాధిని తట్టుకోగలదు (C. florida ఈ వ్యాధికి త్వరగా గురై చనిపోతుంది). ఈ కారణంగా, ఈ వ్యాధి సోకిన ప్రాంతాలలో ''C. kousa''ను అలంకార వృక్షంగా విస్తృతంగా నాటుతున్నారు.<ref name=nowicki/> శరదృతువులో దీని ఆకులు ఎరుపు రంగులోకి మారి ఎంతో అందంగా కనిపిస్తాయి. ==రకాలు, సంకరజాతులు మరియు సాగు రకాలు== ఇందులో రెండు గుర్తింపు పొందిన [[ఉపజాతులు]] / [[రకం (జీవశాస్త్రం)|రకాలు]] ఉన్నాయి: * ''Cornus kousa'' {{small|F.Buerger ex Hance}}<ref>{{cite web |title=Cornus kousa subsp. kousa |url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-47418 |year=2013 |work=The Plant List |access-date=14 August 2018}}</ref> లేదా ''Cornus kousa'' {{small|Hance}} subsp. ''kousa'' – జపనీస్ డాగ్‌వుడ్, ఇది జపాన్, కొరియా దేశాలకు చెందినది.<ref>{{cite web|title=Taxon: Cornus kousa Hance subsp. kousa |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail.aspx?id=461433 |year=2018 |work=Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) |publisher=National Germplasm Resources Laboratory |location=Beltsville, Maryland |access-date=14 August 2018}}</ref> * ''Cornus kousa'' {{small|Hance}} subsp. ''chinensis'' {{small|(Osborn) Q. Y. Xiang}}<ref>{{cite web |title=Cornus kousa subsp. chinensis (Osborn) Q.Y.Xiang |url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-47417 |year=2013 |work=The Plant List |access-date=14 August 2018}}</ref> – చైనీస్ డాగ్‌వుడ్, ఇది చైనాకు చెందినది.<ref>{{cite web|title=Taxon: Cornus kousa Hance subsp. chinensis (Osborn) Q. Y. Xiang |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail.aspx?id=461432 |year=2018 |work=Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) |publisher=National Germplasm Resources Laboratory |location=Beltsville, Maryland |access-date=14 August 2018}}</ref> ఈ రకం చాలా ఎక్కువగా పూలు పూస్తుందని, పెద్ద పుష్పపుచ్ఛాలను, పెద్ద ఆకులను కలిగి ఉంటుందని భావిస్తారు. అయితే, ఈ రకం యొక్క ప్రామాణికతను కొందరు నిపుణులు ప్రశ్నిస్తున్నారు.<ref name="uconn">{{cite web |title=Cornus kousa |url=http://hort.uconn.edu/detail.php?pid=125 | vauthors = Brand MH |work=University of Connecticut Plant Database |publisher=Department of Plant Science and Landscape Architecture |location=Storrs, CT |access-date=14 August 2018}}</ref> [[రూట్జర్స్ విశ్వవిద్యాలయం]] ద్వారా ''C. kousa'' మరియు ''C. florida'' ల మధ్య సంకరజాతులను (''Cornus'' × ''rutgersensis'' {{small|Mattera, T. Molnar, & Struwe}} అలాగే ''C. kousa'' మరియు ''C. florida'' లతో కూడిన ''Cornus'' × ''elwinortonii'' {{small|Mattera, T. Molnar, & Struwe}}) సృష్టించారు. వ్యాధి నిరోధకత, అందమైన పూల ప్రదర్శన కోసం ఎంపిక చేసిన కొన్ని రకాలకు పేర్లు పెట్టి, పేటెంట్ పొంది మార్కెట్లోకి విడుదల చేశారు.<ref>{{cite journal | vauthors = Mattera R, Molnar T, Struwe L | title = Cornus×elwinortonii and Cornus×rutgersensis (Cornaceae), new names for two artificially produced hybrids of big-bracted dogwoods | journal = PhytoKeys | issue = 55 | pages = 93–111 | year = 2015 | pmid = 26312045 | pmc = 4547027 | doi = 10.3897/phytokeys.55.9112 | bibcode = 2015PhytK..55...93M | doi-access = free }}</ref> ప్రధాన సాగు రకాలు (Cultivars)<ref>{{cite journal | vauthors = Nowicki M, Boggess SL, Saxton AM, Hadziabdic D, Xiang QJ, Molnar T, Huff ML, Staton ME, Zhao Y, Trigiano RN | title = Haplotyping of Cornus florida and C. kousa chloroplasts: Insights into species-level differences and patterns of plastic DNA variation in cultivars | journal = PLOS ONE | volume = 13 | issue = 10 | article-number = e0205407 | date = 2018-10-23 | pmid = 30352068 | pmc = 6198962 | doi = 10.1371/journal.pone.0205407 | bibcode = 2018PLoSO..1305407N | editor-first = Berthold | editor-last = Heinze | name-list-style = vanc | doi-access = free }}</ref> కింది పట్టికలో ఇవ్వబడ్డాయి: {| class="wikitable" |- ! సాగు రకం (Cultivar) !! పుష్పపుచ్ఛం రంగు !! ఆకులు !! పెరుగుదల తీరు !! గమనికలు |- | 'Beni Fuji'<ref name="uconn"/> || అన్ని రకాల కంటే ముదురు ఎరుపు-గులాబీ రంగు. || || || వేసవిలో ఎక్కువ వేడి ఉండే ప్రాంతాలలో ఈ రంగు అంతగా రాకపోవచ్చు. |- | 'Elizabeth Lustgarten' మరియు 'Lustgarten Weeping'<ref name="uconn"/> || || || కిందకు వంగి ఉండే కొమ్మలతో (weeping habit) 15 అడుగుల వరకు పెరుగుతుంది. || ఇది గుండ్రంగా, అందంగా పెరుగుతుంది; ఎదిగిన చెట్టు చాలా ఆకర్షణీయంగా ఉంటుంది. |- | 'Gold Star'<ref name="uconn"/> || తెలుపు || ప్రతి ఆకు మధ్యలో వెడల్పాటి బంగారు రంగు పట్టీ ఉంటుంది, కొమ్మలు కొద్దిగా ఎరుపు రంగులో ఉంటాయి. || చాలా నెమ్మదిగా పెరుగుతుంది, కానీ కాలక్రమేణా చిన్న-మధ్యస్థ గుండ్రని చెట్టుగా మారుతుంది. || ఎర్రటి పండ్లు, బంగారు రంగు ఆకుల కలయిక చాలా అద్భుతంగా ఉంటుంది. |- | 'Little Beauty'<ref name="uconn"/> || || || దట్టమైన కొమ్మలతో 15 అడుగుల కంటే ఎక్కువ పెరగని చిన్న చెట్టుగా మారుతుంది. || మిగతా లక్షణాలు సాధారణ జాతి లాగే ఉంటాయి. |- | 'Milky Way'<ref name="uconn"/> || స్వచ్ఛమైన తెలుపు || || విపరీతంగా పూలు పూస్తుంది, భారీగా పండ్లను ఇస్తుంది. పూలు పూసినప్పుడు ఆకులు కనిపించనంతగా పూలు కమ్మేస్తాయి. || అత్యంత సాధారణ సాగు రకాలలో ఒకటి. ఈ ''chinensis'' రకంలో డజనుకు పైగా ఒకేలాంటి క్లోన్లు ఉంటాయి. |- | 'Satomi'<ref name="uconn"/> లేదా 'Miss Satomi'<ref name="RHSMissSatomi"/><br />('Rosabella' గా కూడా అమ్ముతారు)<ref name="uconn"/> || ముదురు గులాబీ రంగు.<ref name="RHSMissSatomi"/> || శరదృతువులో ఆకులు ఊదా, ముదురు ఎరుపు రంగులోకి మారతాయి.<ref name="RHSMissSatomi"/> || మధ్యస్థ పరిమాణంలో విస్తరించే పొద.<ref name="RHSMissSatomi"/> || ఇది చాలా ప్రాచుర్యం పొందిన రకం. వేసవి వేడి ఎక్కువగా ఉంటే రంగు తగ్గి లేత గులాబీ లేదా తెలుపు-గులాబీ రంగులో పూలు పూస్తాయి.<ref name="uconn"/> |- | 'Snowboy'<ref name="uconn"/> || || అంచులలో తెల్లటి రంగు, మధ్యలో బూడిద-పచ్చ రంగు గల ఆకులను కలిగి ఉంటుంది. || చాలా నెమ్మదిగా పెరుగుతుంది. || బాగా పెరిగినప్పుడు అందంగా ఉంటుంది. ఆకులు మాడిపోకుండా ఉండటానికి నీడ ఉన్న చోట నాటడం మంచిది. |- | 'Summer Stars'<ref name="uconn"/> || || || భారీగా పూలు పూస్తూ 25 అడుగుల ఎత్తువరకు వేజ్ (flower vase) ఆకారంలో పెరుగుతుంది. || దీని పుష్పపుచ్ఛాలు మిగతా వాటికంటే చిన్నవిగా ఉన్నా, ఎక్కువ కాలం చెట్టుపైనే ఉంటాయి. |- | 'Temple Jewel'<ref name="uconn"/> || తెలుపు || ఆకులు పచ్చ, బంగారం, లేత గులాబీ రంగుల మిశ్రమంగా ఉండి, వయసు పెరిగేకొద్దీ పూర్తిగా పచ్చగా మారతాయి. || దట్టంగా 20 అడుగుల ఎత్తు, అంతకంటే ఎక్కువ వెడల్పు పెరుగుతుంది. || |- | 'Variegata'<ref name="uconn"/> || || పసుపు లేదా తెల్లటి రంగుల కలయికలతో వివిధ రకాల క్లోన్లు అందుబాటులో ఉన్నాయి. || చాలా వరకు నెమ్మదిగా పెరుగుతాయి. || ఆకులపై ఉండే రంగుల నమూనా స్థిరంగా ఉండకపోవచ్చు, ఒక్కోసారి సాధారణ పచ్చని ఆకులుగా మారిపోవచ్చు. నీడలో పెంచడం లాభదాయకం. |- | 'Wolf Eyes'<ref name="uconn"/> || || ఆకుల అంచుల చుట్టూ సమానమైన తెల్లటి బోర్డర్ ఉంటుంది. ఆకు అంచులు అలల వలె వంకరలు తిరిగి ఉంటాయి. శరదృతువులో ఇవి గులాబీ నుండి ఎరుపు రంగులోకి మారతాయి. || పొదలా ఉంటూ నెమ్మదిగా 10 అడుగుల ఎత్తు, వెడల్పు పెరుగుతుంది. || ఇది ఎంతో ప్రాచుర్యం పొందింది. ఆకుల నమూనా స్థిరంగా ఉంటుంది, ఎండకు త్వరగా మాడిపోదు. నీడ ఉన్న ప్రదేశం అనుకూలం. |} ===AGM సాగు రకాలు=== జూలై 2017 నాటికి, కింది సాగు రకాలు [[రాయల్ హార్టికల్చరల్ సొసైటీ]] యొక్క [[అవార్డ్ ఆఫ్ గార్డెన్ మెరిట్]] ను గెలుచుకున్నాయి:<ref>{{cite web | url= https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf | title = AGM Plants - Ornamental | date = July 2017 | page = 23 | publisher = Royal Horticultural Society | access-date = 24 January 2018}}</ref> {{div col|colwidth=18em}} * 'John Slocock'<ref>{{cite web | url= https://www.rhs.org.uk/Plants/146005/i-Cornus-kousa-i-John-Slocock/Details | title = RHS Plantfinder - ''Cornus kousa'' 'John Slocock' | access-date=2 February 2018}}</ref> * 'Miss Satomi'<ref name="RHSMissSatomi"/> * 'Summer Fun'<ref>{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/222299/i-Cornus-kousa-i-Summer-Fun/Details | title = RHS Plantfinder - ''Cornus kousa'' 'Summer Fun' | access-date=2 February 2018}}</ref> * 'Teutonia'<ref>{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/165962/i-Cornus-kousa-i-Teutonia/Details | title = RHS Plantfinder - ''Cornus kousa'' 'Teutonia' | access-date = 14 August 2018}}</ref> * 'Wolf Eyes'<ref>{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/179569/i-Cornus-kousa-i-Wolf-Eyes-(v)/Details | title = RHS Plantfinder - ''Cornus kousa'' 'Wolf Eyes' | access-date = 30 January 2018}}</ref> * var. ''chinensis'' 'China Girl'<ref>{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/53094/i-Cornus-kousa-i-var-i-chinensis-i-China-Girl/Details | title = RHS Plantfinder - ''Cornus kousa'' var. ''chinensis'' 'China Girl' | access-date = 14 August 2018}}</ref> * var. ''chinensis'' 'Wisley Queen'<ref>{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/201715/i-Cornus-kousa-i-var-i-chinensis-i-Wisley-Queen/Details | title = RHS Plantfinder - ''Cornus kousa'' var. ''chinensis'' 'Wisley Queen' | access-date = 30 January 2018}}</ref> {{div col end}} ==వంటలు మరియు ఆహార ఉపయోగం== ''C. kousa'' తినదగిన బెర్రీలను కలిగి ఉంటుంది. దీని లోపలి గుజ్జు మెత్తగా, బాగా పండిన సీమచింతపండు (persimmon) తరహా తీపి రుచిని కలిగి ఉంటుంది. అయితే గుజ్జుకు గట్టిగా అంటుకుని ఉండే గింజల వల్ల నేరుగా తినేటప్పుడు కొంచెం ఇబ్బందిగా ఉంటుంది. పండ్ల పైన ఉండే తోలు చేదుగా ఉండటం వల్ల సాధారణంగా దానిని వలిచి పారేస్తారు (కానీ అది కూడా తినదగినదే). గింజలను సాధారణంగా తినరు, వాటిని జామ్ లేదా సాస్‌ల తయారీలో పొడిగా చేసి వాడుకోవచ్చు. పండ్లతో పోలిస్తే తక్కువ ప్రాచుర్యం పొందినప్పటికీ, దీని లేత ఆకులను కూడా ఆహారంగా తీసుకోవచ్చు.<ref>{{Cite web|url=http://www.eattheweeds.com/cornus-kousa-a-dog-gone-good-dogwood-2/|title=Eat The Weeds and other things, too: Kousa Dogwood|website=Eat The Weeds and other things, too |date=10 September 2018|access-date=2021-10-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://arcadianabe.blogspot.com/2012/09/kousa-dogwood-another-urban-wonder.html|title=Wild Harvests: Kousa Dogwood, another urban wonder|last=Lloyd|first=T. Abe | name-list-style = vanc |date=2012-09-24|website=Wild Harvests|access-date=2017-09-25}}</ref> ==గ్యాలరీ== <gallery> Image:Cornus_kousa_flowers_img_2068.jpg|''C. kousa'' పూలు Image:Cornus kousa 14zz-fruit.jpg|ఆకులు ఇంకా పండ్లు Image:Wzwz tree 01e.jpg|వేసవి కాలం చివరలో పండ్లు Image:Kousa Dogwood Fruit Inside.jpg|సగానికి కోసిన పండు లోపలి భాగం File:Kousa Dogwood in early June.JPG|జూన్ ప్రారంభంలో UBC బొటానికల్ గార్డెన్‌లో ''C. kousa'' File:Cornus kousa Samaratin B.jpg|బెల్జియంలోని వోస్సెమ్ ఆర్బోరెటమ్‌లో ''C. kousa'' 'Samaratin' File:Cornus kousa 'Satomi' - VanDusen Botanical Garden - Vancouver, BC - DSC06750c.jpg|వాంకోవర్ లోని వాన్‌డ్యూసెన్ బొటానికల్ గార్డెన్‌లో ''Cornus kousa'' 'Satomi' </gallery> ==మూలాలు== {{Reflist}} ==బాహ్య లింకులు== * {{Commonscatinline}} * {{PFAF|Cornus kousa}} {{Taxonbar|from=Q728441}} [[Category:కార్నస్ జాతులు]] [[Category:చైనా వృక్షాలు]] [[Category:జపాన్ వృక్షాలు]] [[Category:కొరియా వృక్షాలు]] [[Category:తైవాన్ వృక్షాలు]] [[Category:ర్యుక్యూ దీవుల వృక్షజాలం]] [[Category:భూటాన్ వృక్షాలు]] [[Category:సిక్కిం వృక్షజాలం]] [[Category:హవాయి వృక్షాలు]] [[Category:అలంకార వృక్షాలు]] [[Category:1866లో వివరించిన మొక్కలు]] [[Category:ఉత్తర అమెరికా వృక్షాలు]] [[Category:హెన్రీ ఫ్లెచర్ హ్యాన్స్ నామకరణం చేసిన టాక్సా]] cuq2tm6bwl57ai4hkfxm3aitfzcwwqg 4908032 4908009 2026-07-19T03:27:18Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 4908032 wikitext text/x-wiki {{short description|Species of tree commonly known as kousa dogwood}} {{Use dmy dates|date=August 2019}} {{Speciesbox | image = Cornus_kousa_img_2066.jpg | image_caption = | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref>{{cite iucn |author=Botanic Gardens Conservation International (BGCI) & IUCN SSC Global Tree Specialist Group |year=2018 |title=Cornus kousa |volume=2018 |article-number=e.T130048568A130048571 |doi=10.2305/IUCN.UK.2018-2.RLTS.T130048568A130048571.en |access-date=19 May 2021}}</ref> | genus = Cornus | parent = Cornus subg. Syncarpea | species = kousa | authority = F.Buerger ''ex'' [[Henry Fletcher Hance|Hance]] | synonyms = *''Benthamia kousa'' <small>(F.Buerger ''ex'' Hance) Nakai</small> * ''Cynoxylon kousa'' <small>(F.Buerger ''ex'' Hance) Nakai</small>| }} '''''Cornus kousa''''' అనేది [[పుష్పించే మొక్కలు|పుష్పించే మొక్కల]] కుటుంబమైన కార్నేసి (Cornaceae) కి చెందిన ఒక చిన్న ఆకురాల్చే వృక్షం {{convert|8|-|12|m|0|abbr=on}} ఎత్తు పెరుగుతుంది. దీని సాధారణ నామాలలో '''కౌసా''', '''కౌసా డాగ్‌వుడ్''',<ref name="GRIN11560">{{cite web|title=Taxon: Cornus kousa Bürger ex Hance |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail.aspx?11560 |website=U.S. National Plant Germplasm System|access-date=9 July 2016}}</ref> '''చైనీస్ డాగ్‌వుడ్''',<ref>{{cite book |last=Gilman |first=Edward F. | name-list-style = vanc |title=Trees for urban and suburban landscapes |year=1997 |publisher=Delmar Publishers |location=Albany, NY |isbn=978-0-8273-7053-1 |page=237 |url=https://books.google.com/books?id=ldjIp0WBnw0C}}</ref><ref name=taylor>{{cite book |last=Tenenbaum |first=Frances | name-list-style = vanc |title=Taylor's encyclopedia of plants |year=2003 |publisher=Houghton Mifflin |location=Boston |isbn=978-0-618-22644-3 |page=109 |url=https://books.google.com/books?id=557KJL0TC48C}}</ref> '''కొరియన్ డాగ్‌వుడ్''',<ref name=taylor/><ref>{{Cite book |url=http://www.forest.go.kr/kna/special/download/English_Names_for_Korean_Native_Plants.pdf |title=English Names for Korean Native Plants |publisher=[[Korea National Arboretum]] |year=2015 |isbn=978-89-97450-98-5 |location=Pocheon |page=421 |access-date=22 December 2016 |via=[[Korea Forest Service]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525105020/http://www.forest.go.kr/kna/special/download/English_Names_for_Korean_Native_Plants.pdf |archive-date=25 May 2017 }}</ref><ref name="MW">{{cite web |title=Korean dogwood |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/Korean%20dogwood |website=[[Merriam-Webster Dictionary]] |publisher=[[Encyclopædia Britannica, Inc.|Encyclopædia Britannica]] |access-date=15 April 2017}}</ref> మరియు '''జపనీస్ డాగ్‌వుడ్'''<ref name="GRIN11560"/><ref name=taylor/> కలవు. దీనికి జంట పేర్లు (Synonyms) ''Benthamia kousa'' ఇంకా ''Cynoxylon kousa''గా ఉన్నాయి.<ref>{{cite web |work=The Plant List |url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-47414 |year=2013 |title=Cornus kousa F.Buerger ex Hance |publisher=Kew Gardens |access-date=9 July 2016}}</ref> ఇది [[కొరియా]], [[చైనా]], [[జపాన్]] లతో కూడిన [[తూర్పు ఆసియా]] ప్రాంతానికి చెందిన స్థానిక మొక్క.<ref name="GRIN11560"/><ref name="nowicki">{{cite journal | last1=Nowicki | first1=Marcin | last2=Houston | first2=Logan C. | last3=Boggess | first3=Sarah L. | last4=Aiello | first4=Anthony S. | last5=Payá-Milans | first5=Miriam | last6=Staton | first6=Margaret E. | last7=Hayashida | first7=Mitsuhiro | last8=Yamanaka | first8=Masahiro | last9=Eda | first9=Shigetoshi | last10=Trigiano | first10=Robert N. | title=Species diversity and phylogeography of ''Cornus kousa'' (Asian dogwood) captured by genomic and genic microsatellites | journal=Ecology and Evolution | date=2020-07-11 | volume=10 | issue=15 | pages=8299–8312 | issn=2045-7758 | doi=10.1002/ece3.6537 | pmid=32788980 | pmc=7417245 | bibcode=2020EcoEv..10.8299N | doi-access=free }}</ref> అలంకార వృక్షంగా విస్తృతంగా సాగు చేయబడుతున్న ఈ చెట్టు, న్యూయార్క్ రాష్ట్రంలో సహజసిద్ధంగా వ్యాప్తి చెందింది.<ref>{{cite web |title=Chinese dogwood |url=http://bernheim.org/explore/arboretum/bernheim-select/chinese-dogwood/ |website=Bernheim Arboretum and Research Forest |access-date=9 July 2016}}</ref> ==వివరణ== ఇతర ''Cornus'' జాతుల వలెనే, ''C. kousa'' కూడా 4–10 సెం.మీ పొడవు గల అభిముఖ, సరళ పత్రాలను (ఆకులను) కలిగి ఉంటుంది. పూలు పూసినప్పుడు ఈ చెట్టు ఎంతో ఆకర్షణీయంగా కనిపిస్తుంది, అయితే ఇందులో కనిపించే నాలుగు తెల్లటి రేకులు నిజానికి రేకులు కావు; అవి కేవలం పసుపు-పచ్చని చిన్న పూల గుత్తి కింద ఉండే నాలుగు ఆకర్షణీయమైన పుష్పపుచ్ఛాలు (bracts). చెట్టుకు ఆకులు వచ్చిన కొన్ని వారాల తర్వాత, వసంతకాలం చివరలో ఇవి వికసిస్తాయి.{{cn|date=September 2024}} తూర్పు ఉత్తర అమెరికాకు చెందిన ఫ్లవరింగ్ డాగ్‌వుడ్ (''Cornus florida'') తో పోల్చితే, ఇది నిటారుగా పెరిగే స్వభావం, ఒక నెల ఆలస్యంగా పూలు పూయడం, గుండ్రంగా కాకుండా కోణీయంగా (pointed) ఉండే పుష్పపుచ్ఛాలను కలిగి ఉండటం ద్వారా వేరుగా గుర్తించబడుతుంది.{{cn|date=September 2024}} దీని [[ఫలం]] 2–3 సెం.మీ వ్యాసం కలిగిన గుండ్రటి, గులాబీ నుండి ఎరుపు రంగులో ఉండే సంయుక్త బెర్రీ రూపంలో ఉంటుంది. అయితే, సీజన్ ముగిసే సమయానికి ఇవి మరింత పెద్దవిగా పెరుగుతాయి, చెట్టు నుండి రాలకుండా ఉండే కొన్ని పండ్ల గుత్తులు 4 సెం.మీ కంటే ఎక్కువ పరిమాణాన్ని దాటుతాయి. ఇది తినదగినది, తీపి, కొద్దిగా చేదు మరియు క్రీమ్ వంటి రుచిని కలిగి ఉంటుంది. ఈ పండ్లను కొన్నిసార్లు వైన్ తయారీకి ఉపయోగిస్తారు.<ref>{{cite web|url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=242443980 |title=Cornus kousa subsp. chinensis|website= www.efloras.org|access-date= 1 July 2011}}</ref> ''C. florida'' తో పోలిస్తే ఇది ''Discula destructiva'' అనే శిలీంద్రం వల్ల వచ్చే డాగ్‌వుడ్ ఆంత్రాక్నోస్ వ్యాధిని తట్టుకోగలదు (C. florida ఈ వ్యాధికి త్వరగా గురై చనిపోతుంది). ఈ కారణంగా, ఈ వ్యాధి సోకిన ప్రాంతాలలో ''C. kousa''ను అలంకార వృక్షంగా విస్తృతంగా నాటుతున్నారు.<ref name=nowicki/> శరదృతువులో దీని ఆకులు ఎరుపు రంగులోకి మారి ఎంతో అందంగా కనిపిస్తాయి. ==రకాలు, సంకరజాతులు సాగు రకాలు== ఇందులో రెండు గుర్తింపు పొందిన ఉపజాతులు / రకాలు ఉన్నాయి: * ''Cornus kousa'' {{small|F.Buerger ex Hance}}<ref>{{cite web |title=Cornus kousa subsp. kousa |url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-47418 |year=2013 |work=The Plant List |access-date=14 August 2018}}</ref> లేదా ''Cornus kousa'' {{small|Hance}} subsp. ''kousa'' – జపనీస్ డాగ్‌వుడ్, ఇది జపాన్, కొరియా దేశాలకు చెందినది.<ref>{{cite web|title=Taxon: Cornus kousa Hance subsp. kousa |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail.aspx?id=461433 |year=2018 |work=Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) |publisher=National Germplasm Resources Laboratory |location=Beltsville, Maryland |access-date=14 August 2018}}</ref> * ''Cornus kousa'' {{small|Hance}} subsp. ''chinensis'' {{small|(Osborn) Q. Y. Xiang}}<ref>{{cite web |title=Cornus kousa subsp. chinensis (Osborn) Q.Y.Xiang |url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-47417 |year=2013 |work=The Plant List |access-date=14 August 2018}}</ref> – చైనీస్ డాగ్‌వుడ్, ఇది చైనాకు చెందినది.<ref>{{cite web|title=Taxon: Cornus kousa Hance subsp. chinensis (Osborn) Q. Y. Xiang |url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail.aspx?id=461432 |year=2018 |work=Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) |publisher=National Germplasm Resources Laboratory |location=Beltsville, Maryland |access-date=14 August 2018}}</ref> ఈ రకం చాలా ఎక్కువగా పూలు పూస్తుందని, పెద్ద పుష్పపుచ్ఛాలను, పెద్ద ఆకులను కలిగి ఉంటుందని భావిస్తారు. అయితే, ఈ రకం యొక్క ప్రామాణికతను కొందరు నిపుణులు ప్రశ్నిస్తున్నారు.<ref name="uconn">{{cite web |title=Cornus kousa |url=http://hort.uconn.edu/detail.php?pid=125 | vauthors = Brand MH |work=University of Connecticut Plant Database |publisher=Department of Plant Science and Landscape Architecture |location=Storrs, CT |access-date=14 August 2018}}</ref> [[రూట్జర్స్ విశ్వవిద్యాలయం]] ద్వారా ''C. kousa'' మరియు ''C. florida'' ల మధ్య సంకరజాతులను (''Cornus'' × ''rutgersensis'' {{small|Mattera, T. Molnar, & Struwe}} అలాగే ''C. kousa'' మరియు ''C. florida'' లతో కూడిన ''Cornus'' × ''elwinortonii'' {{small|Mattera, T. Molnar, & Struwe}}) సృష్టించారు. వ్యాధి నిరోధకత, అందమైన పూల ప్రదర్శన కోసం ఎంపిక చేసిన కొన్ని రకాలకు పేర్లు పెట్టి, పేటెంట్ పొంది మార్కెట్లోకి విడుదల చేశారు.<ref>{{cite journal | vauthors = Mattera R, Molnar T, Struwe L | title = Cornus×elwinortonii and Cornus×rutgersensis (Cornaceae), new names for two artificially produced hybrids of big-bracted dogwoods | journal = PhytoKeys | issue = 55 | pages = 93–111 | year = 2015 | pmid = 26312045 | pmc = 4547027 | doi = 10.3897/phytokeys.55.9112 | bibcode = 2015PhytK..55...93M | doi-access = free }}</ref> ప్రధాన సాగు రకాలు (Cultivars)<ref>{{cite journal | vauthors = Nowicki M, Boggess SL, Saxton AM, Hadziabdic D, Xiang QJ, Molnar T, Huff ML, Staton ME, Zhao Y, Trigiano RN | title = Haplotyping of Cornus florida and C. kousa chloroplasts: Insights into species-level differences and patterns of plastic DNA variation in cultivars | journal = PLOS ONE | volume = 13 | issue = 10 | article-number = e0205407 | date = 2018-10-23 | pmid = 30352068 | pmc = 6198962 | doi = 10.1371/journal.pone.0205407 | bibcode = 2018PLoSO..1305407N | editor-first = Berthold | editor-last = Heinze | name-list-style = vanc | doi-access = free }}</ref> కింది పట్టికలో ఇవ్వబడ్డాయి: {| class="wikitable" |- ! సాగు రకం (Cultivar) !! పుష్పపుచ్ఛం రంగు !! ఆకులు !! పెరుగుదల తీరు !! గమనికలు |- | 'Beni Fuji'<ref name="uconn"/> || అన్ని రకాల కంటే ముదురు ఎరుపు-గులాబీ రంగు. || || || వేసవిలో ఎక్కువ వేడి ఉండే ప్రాంతాలలో ఈ రంగు అంతగా రాకపోవచ్చు. |- | 'Elizabeth Lustgarten' మరియు 'Lustgarten Weeping'<ref name="uconn"/> || || || కిందకు వంగి ఉండే కొమ్మలతో (weeping habit) 15 అడుగుల వరకు పెరుగుతుంది. || ఇది గుండ్రంగా, అందంగా పెరుగుతుంది; ఎదిగిన చెట్టు చాలా ఆకర్షణీయంగా ఉంటుంది. |- | 'Gold Star'<ref name="uconn"/> || తెలుపు || ప్రతి ఆకు మధ్యలో వెడల్పాటి బంగారు రంగు పట్టీ ఉంటుంది, కొమ్మలు కొద్దిగా ఎరుపు రంగులో ఉంటాయి. || చాలా నెమ్మదిగా పెరుగుతుంది, కానీ కాలక్రమేణా చిన్న-మధ్యస్థ గుండ్రని చెట్టుగా మారుతుంది. || ఎర్రటి పండ్లు, బంగారు రంగు ఆకుల కలయిక చాలా అద్భుతంగా ఉంటుంది. |- | 'Little Beauty'<ref name="uconn"/> || || || దట్టమైన కొమ్మలతో 15 అడుగుల కంటే ఎక్కువ పెరగని చిన్న చెట్టుగా మారుతుంది. || మిగతా లక్షణాలు సాధారణ జాతి లాగే ఉంటాయి. |- | 'Milky Way'<ref name="uconn"/> || స్వచ్ఛమైన తెలుపు || || విపరీతంగా పూలు పూస్తుంది, భారీగా పండ్లను ఇస్తుంది. పూలు పూసినప్పుడు ఆకులు కనిపించనంతగా పూలు కమ్మేస్తాయి. || అత్యంత సాధారణ సాగు రకాలలో ఒకటి. ఈ ''chinensis'' రకంలో డజనుకు పైగా ఒకేలాంటి క్లోన్లు ఉంటాయి. |- | 'Satomi'<ref name="uconn"/> లేదా 'Miss Satomi'<ref name="RHSMissSatomi"/><br />('Rosabella' గా కూడా అమ్ముతారు)<ref name="uconn"/> || ముదురు గులాబీ రంగు.<ref name="RHSMissSatomi"/> || శరదృతువులో ఆకులు ఊదా, ముదురు ఎరుపు రంగులోకి మారతాయి.<ref name="RHSMissSatomi"/> || మధ్యస్థ పరిమాణంలో విస్తరించే పొద.<ref name="RHSMissSatomi"/> || ఇది చాలా ప్రాచుర్యం పొందిన రకం. వేసవి వేడి ఎక్కువగా ఉంటే రంగు తగ్గి లేత గులాబీ లేదా తెలుపు-గులాబీ రంగులో పూలు పూస్తాయి.<ref name="uconn"/> |- | 'Snowboy'<ref name="uconn"/> || || అంచులలో తెల్లటి రంగు, మధ్యలో బూడిద-పచ్చ రంగు గల ఆకులను కలిగి ఉంటుంది. || చాలా నెమ్మదిగా పెరుగుతుంది. || బాగా పెరిగినప్పుడు అందంగా ఉంటుంది. ఆకులు మాడిపోకుండా ఉండటానికి నీడ ఉన్న చోట నాటడం మంచిది. |- | 'Summer Stars'<ref name="uconn"/> || || || భారీగా పూలు పూస్తూ 25 అడుగుల ఎత్తువరకు వేజ్ (flower vase) ఆకారంలో పెరుగుతుంది. || దీని పుష్పపుచ్ఛాలు మిగతా వాటికంటే చిన్నవిగా ఉన్నా, ఎక్కువ కాలం చెట్టుపైనే ఉంటాయి. |- | 'Temple Jewel'<ref name="uconn"/> || తెలుపు || ఆకులు పచ్చ, బంగారం, లేత గులాబీ రంగుల మిశ్రమంగా ఉండి, వయసు పెరిగేకొద్దీ పూర్తిగా పచ్చగా మారతాయి. || దట్టంగా 20 అడుగుల ఎత్తు, అంతకంటే ఎక్కువ వెడల్పు పెరుగుతుంది. || |- | 'Variegata'<ref name="uconn"/> || || పసుపు లేదా తెల్లటి రంగుల కలయికలతో వివిధ రకాల క్లోన్లు అందుబాటులో ఉన్నాయి. || చాలా వరకు నెమ్మదిగా పెరుగుతాయి. || ఆకులపై ఉండే రంగుల నమూనా స్థిరంగా ఉండకపోవచ్చు, ఒక్కోసారి సాధారణ పచ్చని ఆకులుగా మారిపోవచ్చు. నీడలో పెంచడం లాభదాయకం. |- | 'Wolf Eyes'<ref name="uconn"/> || || ఆకుల అంచుల చుట్టూ సమానమైన తెల్లటి బోర్డర్ ఉంటుంది. ఆకు అంచులు అలల వలె వంకరలు తిరిగి ఉంటాయి. శరదృతువులో ఇవి గులాబీ నుండి ఎరుపు రంగులోకి మారతాయి. || పొదలా ఉంటూ నెమ్మదిగా 10 అడుగుల ఎత్తు, వెడల్పు పెరుగుతుంది. || ఇది ఎంతో ప్రాచుర్యం పొందింది. ఆకుల నమూనా స్థిరంగా ఉంటుంది, ఎండకు త్వరగా మాడిపోదు. నీడ ఉన్న ప్రదేశం అనుకూలం. |} ===AGM సాగు రకాలు=== జూలై 2017 నాటికి, కింది సాగు రకాలు రాయల్ హార్టికల్చరల్ సొసైటీ యొక్క అవార్డ్ ఆఫ్ గార్డెన్ మెరిట్ ను గెలుచుకున్నాయి:<ref>{{cite web | url= https://www.rhs.org.uk/plants/pdfs/agm-lists/agm-ornamentals.pdf | title = AGM Plants - Ornamental | date = July 2017 | page = 23 | publisher = Royal Horticultural Society | access-date = 24 January 2018}}</ref> {{div col|colwidth=18em}} * 'John Slocock'<ref>{{cite web | url= https://www.rhs.org.uk/Plants/146005/i-Cornus-kousa-i-John-Slocock/Details | title = RHS Plantfinder - ''Cornus kousa'' 'John Slocock' | access-date=2 February 2018}}</ref> * 'Miss Satomi'<ref name="RHSMissSatomi"/> * 'Summer Fun'<ref>{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/222299/i-Cornus-kousa-i-Summer-Fun/Details | title = RHS Plantfinder - ''Cornus kousa'' 'Summer Fun' | access-date=2 February 2018}}</ref> * 'Teutonia'<ref>{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/165962/i-Cornus-kousa-i-Teutonia/Details | title = RHS Plantfinder - ''Cornus kousa'' 'Teutonia' | access-date = 14 August 2018}}</ref> * 'Wolf Eyes'<ref>{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/179569/i-Cornus-kousa-i-Wolf-Eyes-(v)/Details | title = RHS Plantfinder - ''Cornus kousa'' 'Wolf Eyes' | access-date = 30 January 2018}}</ref> * var. ''chinensis'' 'China Girl'<ref>{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/53094/i-Cornus-kousa-i-var-i-chinensis-i-China-Girl/Details | title = RHS Plantfinder - ''Cornus kousa'' var. ''chinensis'' 'China Girl' | access-date = 14 August 2018}}</ref> * var. ''chinensis'' 'Wisley Queen'<ref>{{cite web | url = https://www.rhs.org.uk/Plants/201715/i-Cornus-kousa-i-var-i-chinensis-i-Wisley-Queen/Details | title = RHS Plantfinder - ''Cornus kousa'' var. ''chinensis'' 'Wisley Queen' | access-date = 30 January 2018}}</ref> {{div col end}} ==వంటలు ఆహార ఉపయోగం== ''C. kousa'' తినదగిన బెర్రీలను కలిగి ఉంటుంది. దీని లోపలి గుజ్జు మెత్తగా, బాగా పండిన సీమచింతపండు (persimmon) తరహా తీపి రుచిని కలిగి ఉంటుంది. అయితే గుజ్జుకు గట్టిగా అంటుకుని ఉండే గింజల వల్ల నేరుగా తినేటప్పుడు కొంచెం ఇబ్బందిగా ఉంటుంది. పండ్ల పైన ఉండే తోలు చేదుగా ఉండటం వల్ల సాధారణంగా దానిని వలిచి పారేస్తారు (కానీ అది కూడా తినదగినదే). గింజలను సాధారణంగా తినరు, వాటిని జామ్ లేదా సాస్‌ల తయారీలో పొడిగా చేసి వాడుకోవచ్చు. పండ్లతో పోలిస్తే తక్కువ ప్రాచుర్యం పొందినప్పటికీ, దీని లేత ఆకులను కూడా ఆహారంగా తీసుకోవచ్చు.<ref>{{Cite web|url=http://www.eattheweeds.com/cornus-kousa-a-dog-gone-good-dogwood-2/|title=Eat The Weeds and other things, too: Kousa Dogwood|website=Eat The Weeds and other things, too |date=10 September 2018|access-date=2021-10-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://arcadianabe.blogspot.com/2012/09/kousa-dogwood-another-urban-wonder.html|title=Wild Harvests: Kousa Dogwood, another urban wonder|last=Lloyd|first=T. Abe | name-list-style = vanc |date=2012-09-24|website=Wild Harvests|access-date=2017-09-25}}</ref> ==గ్యాలరీ== <gallery> Image:Cornus_kousa_flowers_img_2068.jpg|''C. kousa'' పూలు Image:Cornus kousa 14zz-fruit.jpg|ఆకులు ఇంకా పండ్లు Image:Wzwz tree 01e.jpg|వేసవి కాలం చివరలో పండ్లు Image:Kousa Dogwood Fruit Inside.jpg|సగానికి కోసిన పండు లోపలి భాగం File:Kousa Dogwood in early June.JPG|జూన్ ప్రారంభంలో UBC బొటానికల్ గార్డెన్‌లో ''C. kousa'' File:Cornus kousa Samaratin B.jpg|బెల్జియంలోని వోస్సెమ్ ఆర్బోరెటమ్‌లో ''C. kousa'' 'Samaratin' File:Cornus kousa 'Satomi' - VanDusen Botanical Garden - Vancouver, BC - DSC06750c.jpg|వాంకోవర్ లోని వాన్‌డ్యూసెన్ బొటానికల్ గార్డెన్‌లో ''Cornus kousa'' 'Satomi' </gallery> ==మూలాలు== {{Reflist}} ==బాహ్య లింకులు== * {{Commonscatinline}} * {{Taxonbar|from=Q728441}} [[Category:కార్నస్ జాతులు]] [[Category:చైనా వృక్షాలు]] [[Category:జపాన్ వృక్షాలు]] [[Category:కొరియా వృక్షాలు]] [[Category:తైవాన్ వృక్షాలు]] [[Category:ర్యుక్యూ దీవుల వృక్షజాలం]] [[Category:భూటాన్ వృక్షాలు]] [[Category:సిక్కిం వృక్షజాలం]] [[Category:హవాయి వృక్షాలు]] [[Category:అలంకార వృక్షాలు]] [[Category:1866లో వివరించిన మొక్కలు]] [[Category:ఉత్తర అమెరికా వృక్షాలు]] [[Category:హెన్రీ ఫ్లెచర్ హ్యాన్స్ నామకరణం చేసిన టాక్సా]] ktm1w5p5jcu1jz9ekoae68ub5fjlykf 0 503298 4908011 2026-07-19T02:56:03Z Purushotham9966 105954 [[WP:AES|←]]Created page with 'డిసెంబ్రిష్టు ఖైదీ జార్ పాలనలోని రష్యాలో బానిస వ్యవస్థ రద్దుకు, రాజరికం స్థానంలో, రిపబ్లిక్ తరహా ప్రభుత్వాన్ని న్నెలకొల్పేందుకు, రైతులకు భూమి మీద అధికారం, వంటి గొప్ప ఆశయ...' 4908011 wikitext text/x-wiki డిసెంబ్రిష్టు ఖైదీ జార్ పాలనలోని రష్యాలో బానిస వ్యవస్థ రద్దుకు, రాజరికం స్థానంలో, రిపబ్లిక్ తరహా ప్రభుత్వాన్ని న్నెలకొల్పేందుకు, రైతులకు భూమి మీద అధికారం, వంటి గొప్ప ఆశయాలతో 1825 డిసెంబర్లో తిరుగుబాటు జరిగింది, కానీ విఫలమైంది. అందులో పాల్గొన్న నాయకులను సైబీరియా ఎడారిలో జీవితం యావత్తు బందీలుగా గడిపేందుకు పంపారు. ఈ విఫల విప్లవ నేపథ్యంలో రాకుమారుడు సెర్గీవోల్కోన్స్కీ, మరీయల ప్రేమ కథను పాలకొల్లు వాస్తవ్యులయిన రచయిత శ్రీ నాగభూషణ్ కేవలం చారిత్రక యదార్థ సంఘటనల ఆధారంగా అల్లారు. రచయిత పరిశోధన, రష్యా చరిత్ర మీద లోతైన వారి పరిజ్ఞానం, భాషమీద గొప్ప అధికారంవల్ల వాస్తవిక చరత్ర నవాళారూపం ధరించింది. ఇటీవల కాలంలో తెలుగులో ఇటువంటి చారిత్రక నవల రాలేదు. 1825లో జార్ నికోలస్ రాచరికంలో రా కుమారుడు సెర్గీ ఒక మిలటరీ అధికారి. మరొక రష్యన్ రాజవంశానికి చెందిన సైనికాధికారి కుమార్తె, తొలి యవ్వనంలో అడుగుపెట్టిన మరీయ సెర్గీ ప్రేమిస్తుంది. ఇద్దరూ ఒక విందునాట్యంలో కలిసి గొప్పగా నృత్యం చేస్తారు. అప్పటికే గాయనిగా ఆమెకు పేరుంది, అపూర్వ గంధర్వకన్యల సొగసు, ఇరువయిపుల పెద్దలే వారి పరిణయం జరిపిస్తారు. పెళ్లి జరిగిన కొన్ని మాసాలలోనే జార్ నికొలస్. కు వ్యతిరేకంగా కొందరు సైనికాధికారులు తిరుగుబాటుకు ప్రయత్నం చేస్తారు. రా కుమారుడు సెర్గీ ఆ విప్లవంలో ప్రధానపాత్రధారి. విఫల విప్లవ నాయకులు 125 మందికి మరణశిక్ష విధించి, కొద్దిమందిని మాత్రమే ఉరితీసి, 125 మందిని యావజ్జీవశిక్ష అనుభవించడానికి సైబీరియాకు, మాస్కో నగరం నుంచి వేల మైళ్ళ దూరంలో ఉన్న శీతల ఎడారి సైబీరియాకు కాళ్ళకు చేతులకు వేసిన శృంఖలాల తోనే నడిపించుకొని పోబడతారు. సెర్గీ నూతన వధువు మరీయాను తల్లిదండ్రులు మరో జమీందారు యువకుడితో పెళ్లికి ఒప్పించేందుకు ప్రయత్నం చేశారుగాని, ఆమె ఒప్పుకోలేదు. ఇంతలో ఆమె ఒక శిశువును ప్రసవించింది.తన 12 నెలల పిల్లవాడిని మేనత్తకు అప్పగించి మరీయా తన భర్త శిక్ష అనుభవిస్తున్న సైబీరియాకు తరలిపోయి, అక్కడ సాటి డిసంబ్రిష్టు ఖైదీల భార్యలతో కలిసి తమ భర్తలను కలుసుకొని వారికి ఓదార్పు నిస్తూ ఉంటారు. ఆక్రమంలో మరీయా ఉద్యమకారిణిగా ఎదుగుతుంది. మాస్కోలో మేనత్త వద్ద విడిచిపెట్టిన ఆమె శిశువు మరణిస్తుంది. జార్ డిసెంబ్రిష్టు ఖైదీలు భార్యలతో గడపడానికి అవకాశం కలిగించడంతో మరీయా కొంత కాలం భర్తకు సేవలు చేస్తూ సైబీరియాలో ఉంటుంది. దాదాపు భారత పురాణ స్త్రీలు పడినట్టే ఎండకన్ను వానకన్ను ఎరుగని మరీయా ఎన్నెన్నో కష్టాలు సహిస్తుంది తన ప్రేమకోసం. డిసెంబ్రిష్టు ఖైదీల భార్యలకు మాస్కోలో ఉండడానికి జార్ అవకాశం ఇవ్వడంతో మరీయా తిరిగి మాస్కో వెళ్ళిపోతుంది. ఆమె సంగీతంలో అసమాన ప్రతిభావంతురాలు. పెద్ద పెద్ద సంగీత కచేరీలు చేసి గుర్తింపు, కీర్తి తెచ్చుకున్న క్రమంలో ఒకగాయకుడి దగ్గరవుతుంది. దాదాపు 30 ఏళ్ళు మరీయా భర్త సైబీరియాలో దేశ బహిష్కరణ శిక్ష అనుభవించి విముక్తి పొందుతాడు. సైబీరియాలో ఉన్న కాలంలో అతడు ఆక్కడి శీతల ఎడారి ప్రజలకు నూతన వ్యవసాయ పద్ధతులు నేర్పుతూ సేవ చేస్తాడు.సైబీరియా నుంచి 30 ఏళ్ల తర్వాత సెర్గీ మాస్కోకు తిరిగి వచ్చినప్పుడు భార్య మరీయా జీవితంలో వచ్చిన మార్పులను ఆమోదించి సహనంతో ఉండగలుగుతాడు. చిరకాల వియోగం వల్ల మారియా జీవితంలో సహజంగానే ఒక సంగీతవేత్తతో సహజీవనం చేస్తుంది. రష్యాలో. 1825 డిసెంబర్ విప్లవ నేపథ్యంలో యదార్థమైన పాత్రలతో ఈ తెలుగులో ఈ స్వాతంత్ర నవల రచించబడింది. దాదాపు ఈ ఇతివృత్తం తోనే తోల్ స్తోయి 'సమరమూ శాంతి' నవల రాశారని రచయిత నాగభూషణ్ పేర్కొన్నారు. డెబ్భైయ్యేళ్ళ వయసులో శ్రీ నాగభూషణ్ రాసిన ఈ నవలలో రష్యా చరిత్ర, సమాజం, ఆచారవ్యవహారాలు, ఎన్నో విషయాలు, సమాచారం నిక్షిప్తం చేశారు. మూలాలు:డిసెంబ్రిష్టు ఖైదీ నవల, రచయిత శ్రీ నాగభూషణ్, ఆలోచన ప్రచురణలు, పాలకొల్లు,534 260. ఆంధ్రప్రదేశ్, 2023 ప్రచురణ 2etvii9obkie4mad80pxjpn6kfb13wg 4908013 4908011 2026-07-19T02:56:45Z Purushotham9966 105954 4908013 wikitext text/x-wiki డిసెంబ్రిష్టు ఖైదీ జార్ పాలనలోని రష్యాలో బానిస వ్యవస్థ రద్దుకు, రాజరికం స్థానంలో, రిపబ్లిక్ తరహా ప్రభుత్వాన్ని న్నెలకొల్పేందుకు, రైతులకు భూమి మీద అధికారం, వంటి గొప్ప ఆశయాలతో 1825 డిసెంబర్లో తిరుగుబాటు జరిగింది, కానీ విఫలమైంది. అందులో పాల్గొన్న నాయకులను సైబీరియా ఎడారిలో జీవితం యావత్తు బందీలుగా గడిపేందుకు పంపారు. ఈ విఫల విప్లవ నేపథ్యంలో రాకుమారుడు సెర్గీవోల్కోన్స్కీ, మరీయల ప్రేమ కథను పాలకొల్లు వాస్తవ్యులయిన రచయిత శ్రీ నాగభూషణ్ కేవలం చారిత్రక యదార్థ సంఘటనల ఆధారంగా అల్లారు. రచయిత పరిశోధన, రష్యా చరిత్ర మీద లోతైన వారి పరిజ్ఞానం, భాషమీద గొప్ప అధికారంవల్ల వాస్తవిక చరత్ర నవాళారూపం ధరించింది. ఇటీవల కాలంలో తెలుగులో ఇటువంటి చారిత్రక నవల రాలేదు. 1825లో జార్ నికోలస్ రాచరికంలో రా కుమారుడు సెర్గీ ఒక మిలటరీ అధికారి. మరొక రష్యన్ రాజవంశానికి చెందిన సైనికాధికారి కుమార్తె, తొలి యవ్వనంలో అడుగుపెట్టిన మరీయ సెర్గీ ప్రేమిస్తుంది. ఇద్దరూ ఒక విందునాట్యంలో కలిసి గొప్పగా నృత్యం చేస్తారు. అప్పటికే గాయనిగా ఆమెకు పేరుంది, అపూర్వ గంధర్వకన్యల సొగసు, ఇరువయిపుల పెద్దలే వారి పరిణయం జరిపిస్తారు. పెళ్లి జరిగిన కొన్ని మాసాలలోనే జార్ నికొలస్. కు వ్యతిరేకంగా కొందరు సైనికాధికారులు తిరుగుబాటుకు ప్రయత్నం చేస్తారు. రా కుమారుడు సెర్గీ ఆ విప్లవంలో ప్రధానపాత్రధారి. విఫల విప్లవ నాయకులు 125 మందికి మరణశిక్ష విధించి, కొద్దిమందిని మాత్రమే ఉరితీసి, 125 మందిని యావజ్జీవశిక్ష అనుభవించడానికి సైబీరియాకు, మాస్కో నగరం నుంచి వేల మైళ్ళ దూరంలో ఉన్న శీతల ఎడారి సైబీరియాకు కాళ్ళకు చేతులకు వేసిన శృంఖలాల తోనే నడిపించుకొని పోబడతారు. సెర్గీ నూతన వధువు మరీయాను తల్లిదండ్రులు మరో జమీందారు యువకుడితో పెళ్లికి ఒప్పించేందుకు ప్రయత్నం చేశారుగాని, ఆమె ఒప్పుకోలేదు. ఇంతలో ఆమె ఒక శిశువును ప్రసవించింది.తన 12 నెలల పిల్లవాడిని మేనత్తకు అప్పగించి మరీయా తన భర్త శిక్ష అనుభవిస్తున్న సైబీరియాకు తరలిపోయి, అక్కడ సాటి డిసంబ్రిష్టు ఖైదీల భార్యలతో కలిసి తమ భర్తలను కలుసుకొని వారికి ఓదార్పు నిస్తూ ఉంటారు. ఆక్రమంలో మరీయా ఉద్యమకారిణిగా ఎదుగుతుంది. మాస్కోలో మేనత్త వద్ద విడిచిపెట్టిన ఆమె శిశువు మరణిస్తుంది. జార్ డిసెంబ్రిష్టు ఖైదీలు భార్యలతో గడపడానికి అవకాశం కలిగించడంతో మరీయా కొంత కాలం భర్తకు సేవలు చేస్తూ సైబీరియాలో ఉంటుంది. దాదాపు భారత పురాణ స్త్రీలు పడినట్టే ఎండకన్ను వానకన్ను ఎరుగని మరీయా ఎన్నెన్నో కష్టాలు సహిస్తుంది తన ప్రేమకోసం. డిసెంబ్రిష్టు ఖైదీల భార్యలకు మాస్కోలో ఉండడానికి జార్ అవకాశం ఇవ్వడంతో మరీయా తిరిగి మాస్కో వెళ్ళిపోతుంది. ఆమె సంగీతంలో అసమాన ప్రతిభావంతురాలు. పెద్ద పెద్ద సంగీత కచేరీలు చేసి గుర్తింపు, కీర్తి తెచ్చుకున్న క్రమంలో ఒకగాయకుడి దగ్గరవుతుంది. దాదాపు 30 ఏళ్ళు మరీయా భర్త సైబీరియాలో దేశ బహిష్కరణ శిక్ష అనుభవించి విముక్తి పొందుతాడు. సైబీరియాలో ఉన్న కాలంలో అతడు ఆక్కడి శీతల ఎడారి ప్రజలకు నూతన వ్యవసాయ పద్ధతులు నేర్పుతూ సేవ చేస్తాడు.సైబీరియా నుంచి 30 ఏళ్ల తర్వాత సెర్గీ మాస్కోకు తిరిగి వచ్చినప్పుడు భార్య మరీయా జీవితంలో వచ్చిన మార్పులను ఆమోదించి సహనంతో ఉండగలుగుతాడు. చిరకాల వియోగం వల్ల మారియా జీవితంలో సహజంగానే ఒక సంగీతవేత్తతో సహజీవనం చేస్తుంది. రష్యాలో. 1825 డిసెంబర్ విప్లవ నేపథ్యంలో యదార్థమైన పాత్రలతో ఈ తెలుగులో ఈ స్వాతంత్ర నవల రచించబడింది. దాదాపు ఈ ఇతివృత్తం తోనే తోల్ స్తోయి 'సమరమూ శాంతి' నవల రాశారని రచయిత నాగభూషణ్ పేర్కొన్నారు. డెబ్భైయ్యేళ్ళ వయసులో శ్రీ నాగభూషణ్ రాసిన ఈ నవలలో రష్యా చరిత్ర, సమాజం, ఆచారవ్యవహారాలు, ఎన్నో విషయాలు, సమాచారం నిక్షిప్తం చేశారు. మూలాలు:డిసెంబ్రిష్టు ఖైదీ నవల, రచయిత శ్రీ నాగభూషణ్, ఆలోచన ప్రచురణలు, పాలకొల్లు,534 260. ఆంధ్రప్రదేశ్, 2023 ప్రచురణ f1frcb54ygn15toh7oi4vvjuwcj9yyu 0 503299 4908012 2026-07-19T02:56:41Z Muralikrishna m 106628 "[[:en:Special:Redirect/revision/1259054866|Priya Krishnaswamy]]" పేజీని అనువదించి సృష్టించారు 4908012 wikitext text/x-wiki '''ప్రియా కృష్ణస్వామి''' [[ఫిల్మ్ అండ్ టెలివిజన్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఇండియా]] (ఎఫ్టిఐఐ) పూణే పూర్వ విద్యార్ధి, అక్కడ ఆమె ఫిల్మ్ ఎడిటింగ్లో ప్రత్యేకత కలిగి ఉంది. ఆమె 2 సార్లు జాతీయ అవార్డు గెలుచుకున్న భారతీయ చిత్ర నిర్మాత, రచయిత, దర్శకురాలు. ఆమె ప్రధానంగా [[హిందీ సినిమా|హిందీ]], [[తమిళ సినిమా|తమిళ]] చిత్రాలలో పనిచేస్తున్నది. 2004లో, ఆమె ఆంగ్ల భాషా డాక్యుమెంటరీ చిత్రం, 'ది ఐ ఆఫ్ ది ఫిష్-ది కలారిస్ ఆఫ్ కేరళ' ఉత్తమ కళలు/సాంస్కృతిక చిత్రంగా జాతీయ అవార్డును గెలుచుకుంది.<ref>{{Cite web|title=Director Priya Krishnaswamy: Baaram found me|url=https://www.cinemaexpress.com/stories/interviews/2020/feb/19/director-priya-krishnaswamy-baaram-found-me-17120.html|website=[[Cinema Express]]}}</ref> ఆమె 2009 లో NFDC స్క్రీన్ రైటర్స్ ల్యాబ్ నిర్మించిన హిందీ చిత్రం గంగూబాయి (2013)తో తన చలన చిత్ర దర్శకురాలిగా అరంగేట్రం చేసింది.<ref>{{Cite web|title=Sarita Joshi applauds audiences'open mind|url=https://gulfnews.com/general/sarita-joshi-applauds-audiencesopen-mind-1.1130810|website=gulfnews.com}}</ref> ఆమె 2019లో ఉత్తమ తమిళ చలన చిత్రంగా జాతీయ అవార్డును గెలుచుకున్న తమిళ భాషా థ్రిల్లర్ బారం (2020)ను రచించి, సవరించి, దర్శకత్వం వహించి, నిర్మించింది.<ref>{{Cite web|date=21 February 2020|title=I wanted Baaram to be dark and intense: Priya Krishnaswamy|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/tamil/i-wanted-baaram-to-be-dark-and-intense-priya-krishnaswamy-6279104/}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/baaram-is-an-original-story-on-thalaikoothal-says-director-priya-krishnaswamy/article29092845.ece|title='Baaram' is an original story on Thalaikoothal, says director Priya Krishnaswamy|last=Surendran|first=Anusha|date=14 August 2019|work=The Hindu|via=www.thehindu.com}}</ref> == ఫిల్మోగ్రఫీ == {| class="wikitable sortable" ! rowspan="2" |సంవత్సరం ! rowspan="2" |సినిమా ! colspan="2" |గుర్తింపు ! rowspan="2" |భాష ! rowspan="2" |గమనిక |- !దర్శకురాలు !ఎడిటర్ |- |1988 |''ఓం-దార్-బి-దార్'' |కాదు |అవును |[[హిందీ సినిమా|హిందీ]] | |- |1989 |''పెర్సీ'' |కాదు |అవును |[[గుజరాతీ భాష|గుజరాతీ]] |నటి కూడా |- |1990 |''కాఫిలా'' |కాదు |అవును |హిందీ | |- |1998 |''బొంబాయి బాయ్స్'' |కాదు |అవును |హిందీ | |- |1999 |''భోపాల్ ఎక్స్ప్రెస్'' |కాదు |అవును |హిందీ | |- |2013 |''గంగూబాయ్'' |అవును |అవును |హిందీ |రచయిత కూడా |- |2020 |''[[బారమ్]]'' |అవును |అవును |[[తమిళ సినిమా|తమిళం]] |నిర్మాత, రచయిత కూడా |} [[వర్గం:హిందీ సినిమా దర్శకులు]] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] c7fmevzn2lih1gtcepjjyz7cb18i1fu 4908015 4908012 2026-07-19T02:57:35Z Muralikrishna m 106628 4908015 wikitext text/x-wiki '''ప్రియా కృష్ణస్వామి''' [[ఫిల్మ్ అండ్ టెలివిజన్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఇండియా]] (ఎఫ్టిఐఐ) పూణే పూర్వ విద్యార్ధి, అక్కడ ఆమె ఫిల్మ్ ఎడిటింగ్లో ప్రత్యేకత కలిగి ఉంది. ఆమె 2 సార్లు జాతీయ అవార్డు గెలుచుకున్న భారతీయ చిత్ర నిర్మాత, రచయిత, దర్శకురాలు. ఆమె ప్రధానంగా [[హిందీ సినిమా|హిందీ]], [[తమిళ సినిమా|తమిళ]] చిత్రాలలో పనిచేస్తున్నది. 2004లో, ఆమె ఆంగ్ల భాషా డాక్యుమెంటరీ చిత్రం, 'ది ఐ ఆఫ్ ది ఫిష్-ది కలారిస్ ఆఫ్ కేరళ' ఉత్తమ కళలు/సాంస్కృతిక చిత్రంగా జాతీయ అవార్డును గెలుచుకుంది.<ref>{{Cite web|title=Director Priya Krishnaswamy: Baaram found me|url=https://www.cinemaexpress.com/stories/interviews/2020/feb/19/director-priya-krishnaswamy-baaram-found-me-17120.html|website=[[Cinema Express]]}}</ref> ఆమె 2009 లో NFDC స్క్రీన్ రైటర్స్ ల్యాబ్ నిర్మించిన హిందీ చిత్రం గంగూబాయి (2013)తో తన చలన చిత్ర దర్శకురాలిగా అరంగేట్రం చేసింది.<ref>{{Cite web|title=Sarita Joshi applauds audiences'open mind|url=https://gulfnews.com/general/sarita-joshi-applauds-audiencesopen-mind-1.1130810|website=gulfnews.com}}</ref> ఆమె 2019లో ఉత్తమ తమిళ చలన చిత్రంగా జాతీయ అవార్డును గెలుచుకున్న తమిళ భాషా థ్రిల్లర్ బారం (2020)ను రచించి, సవరించి, దర్శకత్వం వహించి, నిర్మించింది.<ref>{{Cite web|date=21 February 2020|title=I wanted Baaram to be dark and intense: Priya Krishnaswamy|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/tamil/i-wanted-baaram-to-be-dark-and-intense-priya-krishnaswamy-6279104/}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/baaram-is-an-original-story-on-thalaikoothal-says-director-priya-krishnaswamy/article29092845.ece|title='Baaram' is an original story on Thalaikoothal, says director Priya Krishnaswamy|last=Surendran|first=Anusha|date=14 August 2019|work=The Hindu|via=www.thehindu.com}}</ref> == ఫిల్మోగ్రఫీ == {| class="wikitable sortable" ! rowspan="2" |సంవత్సరం ! rowspan="2" |సినిమా ! colspan="2" |గుర్తింపు ! rowspan="2" |భాష ! rowspan="2" |గమనిక |- !దర్శకురాలు !ఎడిటర్ |- |1988 |''ఓం-దార్-బి-దార్'' |కాదు |అవును |[[హిందీ సినిమా|హిందీ]] | |- |1989 |''పెర్సీ'' |కాదు |అవును |[[గుజరాతీ భాష|గుజరాతీ]] |నటి కూడా |- |1990 |''కాఫిలా'' |కాదు |అవును |హిందీ | |- |1998 |''బొంబాయి బాయ్స్'' |కాదు |అవును |హిందీ | |- |1999 |''భోపాల్ ఎక్స్ప్రెస్'' |కాదు |అవును |హిందీ | |- |2013 |''గంగూబాయ్'' |అవును |అవును |హిందీ |రచయిత కూడా |- |2020 |''[[బారమ్]]'' |అవును |అవును |[[తమిళ సినిమా|తమిళం]] |నిర్మాత, రచయిత కూడా |} == మూలాలు == [[వర్గం:హిందీ సినిమా దర్శకులు]] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] pa8mwagrwpjer4segptjd1e2pb568o5 4908024 4908015 2026-07-19T03:02:22Z Muralikrishna m 106628 4908024 wikitext text/x-wiki '''ప్రియా కృష్ణస్వామి''' [[ఫిల్మ్ అండ్ టెలివిజన్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఇండియా]] (ఎఫ్టిఐఐ) పూణే పూర్వ విద్యార్ధి, అక్కడ ఆమె ఫిల్మ్ ఎడిటింగ్లో ప్రత్యేకత కలిగి ఉంది. ఆమె 2 సార్లు జాతీయ అవార్డు గెలుచుకున్న భారతీయ చిత్ర నిర్మాత, రచయిత, దర్శకురాలు. ఆమె ప్రధానంగా [[హిందీ సినిమా|హిందీ]], [[తమిళ సినిమా|తమిళ]] చిత్రాలలో పనిచేస్తున్నది. 2004లో, ఆమె ఆంగ్ల భాషా డాక్యుమెంటరీ చిత్రం, 'ది ఐ ఆఫ్ ది ఫిష్-ది కలారిస్ ఆఫ్ కేరళ' ఉత్తమ కళలు/సాంస్కృతిక చిత్రంగా జాతీయ అవార్డును గెలుచుకుంది.<ref>{{Cite web|title=Director Priya Krishnaswamy: Baaram found me|url=https://www.cinemaexpress.com/stories/interviews/2020/feb/19/director-priya-krishnaswamy-baaram-found-me-17120.html|website=[[Cinema Express]]}}</ref> ఆమె 2009 లో [[నేషనల్ ఫిల్మ్ డెవలప్‌మెంట్ కార్పొరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా]] (NFDC) స్క్రీన్ రైటర్స్ ల్యాబ్ నిర్మించిన హిందీ చిత్రం గంగూబాయి (2013)తో తన చలన చిత్ర దర్శకురాలిగా అరంగేట్రం చేసింది.<ref>{{Cite web|title=Sarita Joshi applauds audiences'open mind|url=https://gulfnews.com/general/sarita-joshi-applauds-audiencesopen-mind-1.1130810|website=gulfnews.com}}</ref> ఆమె 2019లో ఉత్తమ తమిళ చలన చిత్రంగా జాతీయ అవార్డును గెలుచుకున్న తమిళ భాషా థ్రిల్లర్ బారం (2020)ను రచించి, సవరించి, దర్శకత్వం వహించి, నిర్మించింది.<ref>{{Cite web|date=21 February 2020|title=I wanted Baaram to be dark and intense: Priya Krishnaswamy|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/tamil/i-wanted-baaram-to-be-dark-and-intense-priya-krishnaswamy-6279104/}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/baaram-is-an-original-story-on-thalaikoothal-says-director-priya-krishnaswamy/article29092845.ece|title='Baaram' is an original story on Thalaikoothal, says director Priya Krishnaswamy|last=Surendran|first=Anusha|date=14 August 2019|work=The Hindu|via=www.thehindu.com}}</ref> == ఫిల్మోగ్రఫీ == {| class="wikitable sortable" ! rowspan="2" |సంవత్సరం ! rowspan="2" |సినిమా ! colspan="2" |గుర్తింపు ! rowspan="2" |భాష ! rowspan="2" |గమనిక |- !దర్శకురాలు !ఎడిటర్ |- |1988 |''ఓం-దార్-బి-దార్'' |కాదు |అవును |[[హిందీ సినిమా|హిందీ]] | |- |1989 |''పెర్సీ'' |కాదు |అవును |[[గుజరాతీ భాష|గుజరాతీ]] |నటి కూడా |- |1990 |''కాఫిలా'' |కాదు |అవును |హిందీ | |- |1998 |''బొంబాయి బాయ్స్'' |కాదు |అవును |హిందీ | |- |1999 |''భోపాల్ ఎక్స్ప్రెస్'' |కాదు |అవును |హిందీ | |- |2013 |''గంగూబాయ్'' |అవును |అవును |హిందీ |రచయిత కూడా |- |2020 |''[[బారమ్]]'' |అవును |అవును |[[తమిళ సినిమా|తమిళం]] |నిర్మాత, రచయిత కూడా |} == మూలాలు == [[వర్గం:హిందీ సినిమా దర్శకులు]] [[వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు]] 0yunqcbjyqqwfbz8qrlyps8zgwzjozf 0 503300 4908014 2026-07-19T02:56:45Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 [[WP:AES|←]]Created page with '{{Short description|Language family found in Northeast India}} {{use dmy dates |date=March 2024}} {{Infobox language family | name = తాని | altname = మిరిక్ | region = [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్]] మరియు [[అస్సాం]] | familycolor = Sino-Tibetan | fam1 = [[సినో-టిబెటన్ భాషలు|సినో-టిబెటన్]] | fam2 = ...' 4908014 wikitext text/x-wiki {{Short description|Language family found in Northeast India}} {{use dmy dates |date=March 2024}} {{Infobox language family | name = తాని | altname = మిరిక్ | region = [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్]] మరియు [[అస్సాం]] | familycolor = Sino-Tibetan | fam1 = [[సినో-టిబెటన్ భాషలు|సినో-టిబెటన్]] | fam2 = [[టిబెటో-బర్మన్ భాషలు|టిబెటో-బర్మన్]] | child1 = తూర్పు తాని (ఆది మరియు మిసింగ్) | child2 = పశ్చిమ తాని (అపాతాని, గాలో, నిషి మరియు తాగిన్) | glotto = tani1259 | glottorefname = Tani | ethnicity = [[తాని ప్రజలు]] }} '''తాని భాషలు''' అనేవి [[ఈశాన్య భారతదేశం]]లో, ప్రధానంగా [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్]] మరియు [[అస్సాం]] రాష్ట్రాలలో నివసించే [[తాని ప్రజలు]] మాట్లాడే ఒకదానికొకటి దగ్గరి సంబంధం ఉన్న భాషల సమూహం. ఈ భాషలు సినో-టిబెటన్ భాషా కుటుంబానికి చెందినవి. వీటిలో [[మిసింగ్ ప్రజలు|మిసింగ్]], [[గాలో ప్రజలు|గాలో]], [[అపాతాని ప్రజలు|అపాతాని]], [[ఆది ప్రజలు|ఆది]], [[తాగిన్ ప్రజలు|తాగిన్]], [[నిషి ప్రజలు|న్యిషి]] లాంటి పలు ప్రధాన భాషలు/యాసలు ఉన్నాయి. ==నేపథ్యం== తాని భాషలను అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌కు చెందిన [[ఆది ప్రజలు|ఆది]], [[అపాతాని ప్రజలు|అపాతాని]], [[గాలో ప్రజలు|గాలో]], [[మిసింగ్ ప్రజలు|మిసింగ్]], [[నిషి ప్రజలు|న్యిషి]], [[తాగిన్ ప్రజలు|తాగిన్]] లతో పాటు [[తూర్పు కమెంగ్]], [[పశ్చిమ కమెంగ్]], [[పాపంపరే]], [[దిగువ సుబన్‌సిరి]], [[ఎగువ సుబన్‌సిరి]], [[పశ్చిమ సియాంగ్]], [[తూర్పు సియాంగ్]], [[ఎగువ సియాంగ్]], [[దిగువ దిబాంగ్ వ్యాలీ]], [[లోహిత్ జిల్లా]]లకు చెందిన సుమారు 21,70,500 మంది ప్రజలు మాట్లాడుతున్నారు. అస్సాంలోని [[ధేమాజీ జిల్లా|ధేమాజీ]], [[లఖింపూర్ జిల్లా|ఉత్తర లఖింపూర్]], [[సోనిత్‌పూర్ జిల్లా|సోనిత్‌పూర్]], [[మజులి]] మొదలైన జిల్లాలలో కూడా ఈ భాషలు వాడుకలో ఉన్నాయి. అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌లో మాత్రమే తాని భాషలు మాట్లాడే ప్రాంతం దాదాపు 40,000 చదరపు కిలోమీటర్ల మేర విస్తరించి ఉంది, ఇది రాష్ట్ర పరిమాణంలో దాదాపు సగభాగం ఉంటుంది. చెల్లాచెదురుగా ఉన్న కొన్ని తాని కమ్యూనిటీలు సినో-ఇండియన్ సరిహద్దును దాటి టిబెట్‌లోని [[మేడోగ్ కౌంటీ|మేడోగ్]] ([[మిగుబా]] ప్రజలు), [[మైన్లింగ్ కౌంటీ|మైన్లింగ్]] ([[బోకర్]] మరియు తాగిన్ ప్రజలు), [[ల్హుంజే కౌంటీ|ల్హుంజే]] ([[నిషి ప్రజలు|బాంగ్ని]], [[న్గా ప్రజలు|నా]], [[బాయి ప్రజలు|బాయి]], దాజు, [[మారా ప్రజలు|మారా]] ప్రజలు) కౌంటీలకు ఆనుకుని ఉన్న ప్రాంతాలలో కూడా నివసిస్తున్నారు. 'తాని' అనే పేరును మొదట జాక్సన్ టియాన్షిన్ సన్ 1993 లో తన డాక్టరల్ థీసిస్‌లో ప్రతిపాదించారు.<ref name="sun">Sun, Tianshin Jackson, 1993. [http://www.ling.sinica.edu.tw/eip/FILES/publish/2008.9.30.77798097.5477484.pdf ''A Historical–Comparative Study of the Tani (Mirish) Branch in Tibeto-Burman.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304103740/http://www.ling.sinica.edu.tw/eip/FILES/publish/2008.9.30.77798097.5477484.pdf |date=4 March 2016 }} Berkeley, University of California PhD Dissertation.</ref> ==వర్గీకరణ== తాని భాషలు సినో-టిబెటన్ కుటుంబంలో ఒక ప్రత్యేక శాఖగా సంప్రదాయబద్ధంగా వర్గీకరించబడ్డాయి. వీటికి అత్యంత సమీప బంధువులు బహుశా తూర్పు సరిహద్దులో ఉన్న తారాన్ మరియు ఇడు లాంటి [[దిగారో భాషలు]] కావచ్చు; దీనిని మొదట సన్ (1993) సూచించినప్పటికీ, ఈ సంబంధం ఇంకా క్రమబద్ధంగా నిరూపించబడలేదు. బ్లెంచ్ (2014) ప్రకారం తాని భాషల్లో ఒక [[గ్రేటర్ సియాంగిక్ భాషలు|గ్రేటర్ సియాంగిక్]] [[అధస్తర భాష|అధస్తర భాష (substratum)]] ఉంది. గ్రేటర్ సియాంగిక్ భాషలు అనేది సినో-టిబెటన్ కాని భాషా కుటుంబం, ఇందులో [[ఇడు మిష్మి భాష|ఇడు]]-[[తారాన్ భాష|తారాన్]] మరియు [[సియాంగిక్ భాషలు|సియాంగిక్]] భాషలు ఉంటాయి. మార్క్ పోస్ట్ (2015)<ref>Post, M. W. 2015. ‘Morphosyntactic reconstruction in an areal-historical context: A pre-historical relationship between North East India and Mainland Southeast Asia?’ In N. J. Enfield and B. Comrie, Eds. ''Languages of Mainland Southeast Asia: The State of the Art''. Berlin, Mouton de Gruyter: 205 – 261.</ref> పరిశీలనల ప్రకారం, తాని భాషలు టిబెటోస్పియర్ భాషలతో కాకుండా, సాధారణంగా క్రియోలాయిడ్ మార్ఫోసింటాక్టిక్ నమూనాలను కలిగి ఉండే [[ఆగ్నేయాసియా ప్రధాన భూభాగ భాషా ప్రాంతం]] పరిధిలోకి వస్తాయి.<ref>McWhorter, John H. 2007. ''Language Interrupted: Signs of non-native acquisition in standard language grammars''. Oxford: Oxford University Press.</ref> తాని సంస్కృతి ఆగ్నేయాసియా ప్రధాన భూభాగంలోని కొండజాతి తెగల సంస్కృతులను పోలి ఉంటుందని, చల్లని పర్వత వాతావరణాలకు ప్రత్యేకంగా అలవాటు పడినట్లు కనిపించదని కూడా పోస్ట్ (2015) పేర్కొన్నారు. సినో-టిబెటన్‌లోని [[టిబెటో-బర్మన్ భాషలు]] యొక్క ప్రాథమిక శాఖ తాని అని వాదించిన సన్ (1993) తాత్కాలిక వర్గీకరణ కింది విధంగా ఉంది: {{tree list}} *'''తాని''' **తూర్పు తాని ([[అబోర్ భాష|ఆది/అబోర్]]) ***?[[దాము భాష|దాము]] ***[[బోరి భాష|బోరి]] ***[[మిసింగ్ భాష|మిసింగ్ (ప్లెయిన్స్ మిరి అని కూడా అంటారు)]] – పదమ్ (బోర్ అబోర్) – మిన్యాంగ్ ***[[బోకర్ భాష|బోకర్]] (పాలిబో & రామోలతో కలిపి) **పశ్చిమ తాని ***[[అపాతాని భాష|అపాతాని]] (తాని అని కూడా అంటారు) ***నిషి **** [[నిషి భాష|నిషి]] (తూర్పు దఫ్లా, నిషింగ్ అని కూడా అంటారు; బహుశా న్యిసు, [[యానో భాష|యానో]]లతో కలిపి), [[తాగిన్ భాష|తాగిన్]] (పశ్చిమ దఫ్లా అని కూడా అంటారు), [[బాంగ్ని భాష|బాంగ్ని]] (నా అని కూడా అంటారు), [[హిల్ మిరి భాష|హిల్ మిరి]] (సరాక్ అని కూడా అంటారు), ?[[గాలో భాష|గాలో]] (దుబా అని కూడా అంటారు) {{tree list/end}} వాన్ డ్రీమ్ (2008)<ref>{{cite book |chapter-url=http://www.himalayanlanguages.org/files/driem/pdfs/2008Naga-English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160411205349/http://www.himalayanlanguages.org/files/driem/pdfs/2008Naga-English.pdf |archive-date=11 April 2016 |chapter=The Naga Language Groups within the Tibeto- Burman Language Family |title=Naga Identities: Changing Local Cultures in the Northeast of India |first=George |last=van Driem |editor-first1=Michael |editor-last1=Oppitz |editor-first2=Thomas |editor-last2=Kaiser |editor-first3=Alban |editor-last3=von Stockhausen |editor-first4=Marion |editor-last4=Wettstein |isbn=978-90-5349-680-0 |pages=311–321 |date=2008 |publisher=Benteli |access-date=18 September 2012 |url-status=live }}</ref> తూర్పు తాని విభాగానికి కింది భాషను కూడా చేర్చారు: :[[తంగం భాష|తంగం]] [[మిలాంగ్ భాష|మిలాంగ్]] సాంప్రదాయకంగా ఒక వైవిధ్యమైన తాని భాషగా వర్గీకరించబడింది, అయితే 2011 లో ఇది తాత్కాలికంగా [[సియాంగిక్ భాషలు|సియాంగిక్]] గా పునర్వర్గీకరించబడింది (పోస్ట్ & బ్లెంచ్ 2011). ప్రోటో-తాని భాషను సన్ (1993) పాక్షికంగా పునర్నిర్మించారు. పునర్నిర్మించిన అనేక పద మూలాలు ఇతర సినో-టిబెటన్ భాషలతో పోలికలను కలిగి ఉన్నాయి. అయినప్పటికీ, ప్రోటో-తాని పదజాలంలో చాలా భాగానికి సినో-టిబెటన్ పరిధిలో ఎలాంటి పోలికలు లేవు (పోస్ట్ 2011). చాలా తాని వ్యాకరణం ద్వితీయ శ్రేణికి చెందినదిగా కనిపిస్తుంది, [[జింగ్పో భాష|జింగ్పో]] లేదా [[కిరాంతి భాషలు]] వంటి వ్యాకరణపరంగా సాంప్రదాయక సినో-టిబెటన్ భాషలతో వీటికి పోలికలు లేవు (పోస్ట్ 2006). అపాతాని మరియు మిలాంగ్ భాషల్లో తాని యేతర అధస్తర భాషలు ఉన్నాయని, ప్రారంభ తాని భాషలు అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌లోకి లోతుగా విస్తరించినప్పుడు, తాని యేతర భాషలతో కలయిక జరిగిందని పోస్ట్ (2012)<ref>Post, Mark. 2012. ''[https://www.eva.mpg.de/lingua/conference/2012_MSA_Languages/pdf/Post_MSEALeipzig_MorphologyNEIMSEA_Handout.pdf Morphological typology, North East India and Mainland Southeast Asia]''. Mainland Southeast Asian Languages: The State of the Art in 2012. Workshop held at the Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology in Leipzig, Germany.</ref> సూచించారు. మార్క్ పోస్ట్ (2013)<ref>Post, Mark W. (2013). [https://www.academia.edu/4167715/Defoliating_the_Tani_Stammbaum_An_exercise_in_areal_linguistics ''Defoliating the Tani Stammbaum: An exercise in areal linguistics.''] Paper presented at the 13th Himalayan Languages Symposium. Canberra, Australian National University, Aug 9.</ref> తాని భాషల కోసం సవరించిన కింది వర్గీకరణను ప్రతిపాదించారు. {{tree list}} *'''తాని''' **?[[మిలాంగ్ భాష|మిలాంగ్]] **తూర్పు తాని ***''[[బోరి భాష|బోరి]]'' ***[[ఆది భాష|సియాంగ్ (ఆది)]] ****''[[మిన్యాంగ్ భాష|మిన్యాంగ్]]'' ****''[[మిసింగ్ భాష|మిసింగ్]]'' ****''[[పాసి భాష (భారతదేశం)|పాసి]]'' ****''[[పదమ్ యాస|పదమ్]]'' ****''[[బోకర్ భాష|బోకర్]]'' **ప్రీ-వెస్ట్రన్ తాని ***''[[తంగం భాష|తంగం]]'', ''[[దాము భాష|దాము]]''? **పశ్చిమ తాని ***''[[అపాతాని భాష|అపాతాని]]'' ***సుబన్‌సిరి *****''[[బాంగ్ni భాష|బాంగ్ని]]–[[తాగిన్ భాష|తాగిన్]]'' *****''[[నిషి భాష|న్యిషి]]–[[హిల్ మిరి భాష|హిల్ మిరి]]'' *****[[గాలో భాష|గాలో]] ******''లారే'' ******''పుగో'' {{tree list/end}} ఇంకా నమోదు చేయబడని [[ఆషింగ్ భాష]] బహుశా ఈ విభాగంలోకే వస్తుంది. మెకారియో (2015) ప్రకారం, అనేక అపాతాని పదాలు ప్రోటో-తాని (సన్ 1993) కంటే [[ప్రోటో-టిబెటో-బర్మన్]] (మాటిసాఫ్ 2003) పునర్నిర్మాణాలకు చాలా దగ్గరగా ఉన్నాయి. అంతరించిపోయిన ఒక టిబెటో-బర్మన్ శాఖ లేదా భాషా సమూహానికి చెందిన అధస్తర భాష అపాతానిలో ఉండటం లేదా ప్రోటో-తాని లోని భాషా వైవిధ్యాలు దీనికి కారణాలు కావచ్చు.<ref name="NEILS 7">{{cite book |last=Macario |first=Macario |editor-last1=Konnerth |editor-first1=Linda |editor-last2=Morey |editor-first2=Stephen |editor-last3=Sarmah |editor-first3=Priyankoo |editor-last4=Teo |editor-first4=Amos |date=2015 |title=North East Indian Linguistics |volume=7 |url=http://hdl.handle.net/1885/95392 |location=Canberra |publisher=Asia-Pacific Linguistics, Australian National University |isbn=9781922185273 |pages=213–233|hdl=1885/95392 }}</ref> ==సమభాషా రేఖలు (Isoglosses)== పశ్చిమ తాని మరియు తూర్పు తాని భాషల మధ్య ఉన్న 25 పదకోశ సమభాషా రేఖలను (lexical isoglosses) సన్ (1993: 254–255) కింది విధంగా జాబితా చేశారు. {| class="wikitable sortable" ! అర్థం (Gloss) !! ప్రోటో-పశ్చిమ తాని !! ప్రోటో-తూర్పు తాని |- | మూత్రం || *sum || *si |- | గుడ్డి || *mik-čiŋ || *mik-maŋ |- | నోరు || *gam || *nap-paŋ |- | ముక్కు || *ñV-pum || *ñV-buŋ |- | గాలి || *rji || *sar |- | వర్షం || *mV-doŋ || *pV-doŋ |- | ఉరుము || *doŋ-gum || *doŋ-mɯr |- | మెరుపు || *doŋ-rjak || *ja-ri |- | చేప || *ŋo-i || *a-ŋo |- | పులి || *paŋ-tə || *mjo/mro |- | వేరు || *m(j)a || *pɯr |- | ముసలివాడు || *mi-kam || *mi-ǰiŋ |- | గ్రామం || *nam-pom || *duŋ-luŋ |- | ధాన్యపు కొట్టు || *nam-suŋ || *kjum-suŋ |- | సంవత్సరం || *ñiŋ || *tak |- | అమ్మడం || *pruk || *ko |- | శ్వాస || *sak || *ŋa |- | రేవు దాటడం || *rap || *koŋ |- | చేరుకోవడం || *-ki || *pɯŋ |- | మాట్లాడటం || *ban±man || *lu |- | ధనవంతుడు || *mi-tə~mi-ta || *mi-rem |- | మెత్తని || *ñi-mjak || *rə-mjak |- | మత్తుగా || *kjum || – |- | వెనుకకు || *-kur || *lat² |- | పది || *čam || *rjɯŋ |} ==తాని లాంగ్వేజ్ ఫౌండేషన్== [[తాని లాంగ్వేజ్ ఫౌండేషన్]] (TLF) అనేది భారతదేశంలోని అరుణాచల్ ప్రదేశ్ మరియు అస్సాంలలో నివసిస్తున్న తాని ప్రజల భాషా, సాంస్కృతిక వారసత్వాన్ని సంరక్షించడానికి మరియు పునరుద్ధరించడానికి అంకితమైన ఒక లాభాపేక్ష లేని సంస్థ. తాని జాతికి చెందిన కొందరు కళాశాల విద్యార్థుల బృందం స్థాపించిన ఈ సంస్థ, తాని భాషల యొక్క వివిధ యాసలను ఏకం చేయడంపై మరియు సమకాలీన సమాజంలో వాటి ప్రాముఖ్యతను కాపాడటంపై దృష్టి పెడుతుంది.<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2025-01-03 |title=Arunachal Pradesh: TLF Leads Efforts to Preserve Indigenous Linguistic Heritage |url=https://www.sentinelassam.com/north-east-india-news/arunachal-news/arunachal-pradesh-tlf-leads-efforts-to-preserve-indigenous-linguistic-heritage |access-date=2025-01-12 |website=Sentinel Assam |language=en}}</ref> ల్యూక్ రిమ్మో (మింగ్కెంగ్) లెగో మరియు తకర్ మిలి లచే స్థాపించబడిన ఈ సంస్థ, తాని భాషల వివిధ యాసల సంరక్షణ కోసం కృషి చేస్తోంది.<ref>{{Cite web |title=UPSC Coaching in Delhi, IAS Coaching in Delhi - SRIRAMs IAS |url=https://www.sriramsias.com/upsc-daily-current-affairs/tribal-languages-of-arunachal-pradeshefforts-to-preserve/ |access-date=2025-03-25 |website=www.sriramsias.com}}</ref><ref>{{Cite news |date=2025-02-14 |title=Students fight to keep dwindling languages of Arunachal's tribespeople alive |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/students-fight-to-keep-dwindling-languages-of-arunachal-s-tribespeople-alive-101739473703338.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20250218134732/https://www.hindustantimes.com/india-news/students-fight-to-keep-dwindling-languages-of-arunachal-s-tribespeople-alive-101739473703338.html |archive-date=18 February 2025 |access-date=2025-03-25 |work=Hindustan Times |language=en-us |url-status=live }}</ref> == ప్రోటో-తాని == {| class="wikitable" |+హల్లులు<ref name=":0">The Sino-Tibetan Languages - taninet.org^[PDF]</ref> ! ![[ఓష్ఠ్య హల్లు|ఓష్ఠ్య]] ![[దంతమూలీయ హల్లు|దంతమూలీయ]] ![[తాలవ్య హల్లు|(దంతమూలీయ-)]] [[తాలవ్య హల్లు|తాలవ్య]] ![[కంఠ్య హల్లు|కంఠ్య]] ![[కాకలిక హల్లు|కాకలిక]] |- align="center" ![[నాసిక్య హల్లు|నాసిక]] |m |n |ɲ |ŋ |(ˀ) |- align="center" ![[స్పర్శ హల్లు|స్పర్శ]] |p, b |t, d |t͡ɕ, d͡ʑ |k, g | |- align="center" ![[ఊష్మ హల్లు|ఊష్మ]] |f, v | |ɕ, ʑ | |h, ɦ |- align="center" ![[అంతస్థ హల్లు|అంతస్థ]] | |[[Alveolar approximant|r]] |j | | |- align="center" ![[పార్శ్వ హల్లు|పార్శ్వ]] | |l | | | |} {| class="wikitable" |+అచ్చులు<ref name=":0">The Sino-Tibetan Languages - taninet.org^[PDF]</ref> ! colspan="2" |ఎత్తు ! colspan="2" |[[పురో భాగ అచ్చు|పూర్వ]] ! colspan="2" |[[మధ్య భాగ అచ్చు|మధ్య]] ! colspan="2" |[[పశ్చాద్భాగ అచ్చు|పశ్చాత్]] |- align="center" ! colspan="2" |[[సంవృత అచ్చు|సంవృత]] | colspan="2" |i | colspan="2" |ɨ | colspan="2" |u |- align="center" ! colspan="2" |[[అర్ధ సంవృత అచ్చు|మధ్య]] | colspan="2" |e | colspan="2" |ə | colspan="2" |o |- align="center" ! colspan="2" |[[వివృత అచ్చు|వివృత]] | colspan="2" | | colspan="2" |a | colspan="2" | |} దీని నుండి ఉద్భవించిన అనేక భాషలు స్వరాత్మకమైనవి (tonal) అయినప్పటికీ, ప్రోటో తాని భాషలో బహుశా స్వరం (tone) ఉండేది కాదు.<ref name="sun" /> === అక్షర నిర్మాణం === ప్రోటో తాని అక్షర నిర్మాణం (Syllable structure) (C_i)(G)V(X) రూపంలో ఉంటుంది.<ref name=":0" /> # C_i అనేది ఒక ఐచ్ఛిక ప్రారంభ హల్లు # G అనేది ఒక ఐచ్ఛిక అంతస్థ హల్లు # V అనేది అచ్చును సూచిస్తుంది # X అనేది ఒక ఐచ్ఛిక అంతిమ భాగం, ఇది సమానమైన అచ్చు కావచ్చు లేదా అంతిమ హల్లు కావచ్చు ## X ని కలిగి ఉన్న అక్షరాలు గురువులుగాను, X లేని అక్షరాలు లఘువులుగాను పరిగణించబడతాయి ==ఇవి కూడా చూడండి== * [[సియాంగిక్ భాషలు]] * [[గ్రేటర్ సియాంగిక్ భాషలు]] ==గమనికలు== {{reflist}} ==మూలాలు== * Bradley, David, 1997. "Tibeto-Burman languages and classification." In David Bradley, ed. ''Tibeto-Burman languages of the Himalayas.'' Canberra, Australian National University Press: 1–72. {{ISBN|978-0-85883-456-9}}. * Blench, Roger (2014). ''[https://www.academia.edu/8136744/Fallen_leaves_blow_away_a_neo-Hammarstromian_approach_to_Sino-Tibetan_classification Fallen leaves blow away: a neo-Hammarstromian approach to Sino-Tibetan classification]''. Presentation given at the University of New England, Armidale, 6 September 2014. * James A. Matisoff, 2003. ''[https://books.google.com/books?id=fp8lDQAAQBAJ The Handbook of Proto-Tibeto-Burman: System and Philosophy of Sino-Tibetan Reconstruction].'' Berkeley, University of California Press. {{ISBN|978-0-520-09843-5}}. * van Driem, George, 2001. ''Languages of the Himalayas: An Ethnolinguistic Handbook of the Greater Himalayan Region.'' Brill. {{ISBN|978-90-04-12062-4}}. * Post, Mark, 2006. "[https://www.academia.edu/197269/Compounding_and_the_structure_of_the_Tani_lexicon Compounding and the structure of the Tani lexicon]." ''Linguistics of the Tibeto-Burman Area'' '''29''' (1): 41–60. * Post, Mark, 2011. "Isolate substrates, creolization and the internal diversity of Tibeto-Burman." ''Workshop on The Roots of Linguistic Diversity.'' The Cairns Institute, James Cook University, Australia, June 9–10. * Post, Mark, 2012. "The language, culture, environment and origins of Proto-Tani speakers: What is knowable, and what is not (yet)." In T. Huber and S. Blackburn, Eds. ''Origins and Migrations in the Extended Eastern Himalayas''. Leiden, Brill: 161–194. {{ISBN|978-90-04-22691-3}}. * Post, Mark W. and Roger Blench, 2011. "[https://unibe-ch.academia.edu/MarkWPost/Talks/33486/Siangic_A_new_language_phylum_in_North_East_India Siangic: A new language phylum in North East India]." ''6th International Conference of the North East Indian Linguistics Society'', Tezpur University, Assam, India, January 29 – February 2. * Sun, Tianshin Jackson, 1993. [http://www.ling.sinica.edu.tw/eip/FILES/publish/2008.9.30.77798097.5477484.pdf ''A Historical–Comparative Study of the Tani (Mirish) Branch in Tibeto-Burman.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304103740/http://www.ling.sinica.edu.tw/eip/FILES/publish/2008.9.30.77798097.5477484.pdf |date=4 March 2016 }} Berkeley, University of California PhD Dissertation. {{Tani languages}} {{Sino-Tibetan languages}} {{Arunachal languages}} {{Languages of Northeast India}} {{Authority control}} [[Category:తాని భాషలు| ]] [[Category:అస్సాం భాషలు]] [[Category:గ్రేటర్ సియాంగిక్ భాషలు]] 9w7gcv7sr9b6a2lndiuerydnmb3a4q6 4908031 4908014 2026-07-19T03:25:39Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 4908031 wikitext text/x-wiki {{Short description|Language family found in Northeast India}} {{use dmy dates |date=March 2024}} '''తాని భాషలు''' అనేవి [[ఈశాన్య భారతదేశం]]లో, ప్రధానంగా [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్]] [[అస్సాం]] రాష్ట్రాలలో నివసించే తాని ప్రజలు మాట్లాడే ఒకదానికొకటి దగ్గరి సంబంధం ఉన్న భాషల సమూహం. ఈ భాషలు సినో-టిబెటన్ భాషా కుటుంబానికి చెందినవి. వీటిలో మిసింగ్, [[గాలో ప్రజలు|గాలో]], అపాతాని, ఆది, తాగిన్, న్యిషి లాంటి పలు ప్రధాన భాషలు/యాసలు ఉన్నాయి. ==నేపథ్యం== తాని భాషలను అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌కు చెందిన ఆది, అపాతాని, గాలో, మిసింగ్, న్యిషి, తాగిన్ లతో పాటు తూర్పు కమెంగ్, పశ్చిమ కమెంగ్, పాపంపరే, దిగువ సుబన్‌సిరి, ఎగువ సుబన్‌సిరి, పశ్చిమ సియాంగ్, తూర్పు సియాంగ్, ఎగువ సియాంగ్, దిగువ దిబాంగ్ వ్యాలీ, [[లోహిత్ జిల్లా]]లకు చెందిన సుమారు 21,70,500 మంది ప్రజలు మాట్లాడుతున్నారు. అస్సాంలోని [[ధేమాజీ జిల్లా|ధేమాజీ]], [[లఖింపూర్ జిల్లా|ఉత్తర లఖింపూర్]], [[సోనిత్‌పూర్ జిల్లా|సోనిత్‌పూర్]], [[మజులి]] మొదలైన జిల్లాలలో కూడా ఈ భాషలు వాడుకలో ఉన్నాయి. అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌లో మాత్రమే తాని భాషలు మాట్లాడే ప్రాంతం దాదాపు 40,000 చదరపు కిలోమీటర్ల మేర విస్తరించి ఉంది, ఇది రాష్ట్ర పరిమాణంలో దాదాపు సగభాగం ఉంటుంది. చెల్లాచెదురుగా ఉన్న కొన్ని తాని కమ్యూనిటీలు సినో-ఇండియన్ సరిహద్దును దాటి టిబెట్‌లోని మేడోగ్ (మిగుబా ప్రజలు), మైన్లింగ్ (బోకర్ తాగిన్ ప్రజలు), ల్హుంజే (బాంగ్ని, నా, బాయి, దాజు, మారా ప్రజలు) కౌంటీలకు ఆనుకుని ఉన్న ప్రాంతాలలో కూడా నివసిస్తున్నారు. 'తాని' అనే పేరును మొదట జాక్సన్ టియాన్షిన్ సన్ 1993 లో తన డాక్టరల్ థీసిస్‌లో ప్రతిపాదించారు.<ref name="sun">Sun, Tianshin Jackson, 1993. [http://www.ling.sinica.edu.tw/eip/FILES/publish/2008.9.30.77798097.5477484.pdf ''A Historical–Comparative Study of the Tani (Mirish) Branch in Tibeto-Burman.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304103740/http://www.ling.sinica.edu.tw/eip/FILES/publish/2008.9.30.77798097.5477484.pdf |date=4 March 2016 }} Berkeley, University of California PhD Dissertation.</ref> ==వర్గీకరణ== తాని భాషలు సినో-టిబెటన్ కుటుంబంలో ఒక ప్రత్యేక శాఖగా సంప్రదాయబద్ధంగా వర్గీకరించబడ్డాయి. వీటికి అత్యంత సమీప బంధువులు బహుశా తూర్పు సరిహద్దులో ఉన్న తారాన్ మరియు ఇడు లాంటి దిగారో భాషలు కావచ్చు; దీనిని మొదట సన్ (1993) సూచించినప్పటికీ, ఈ సంబంధం ఇంకా క్రమబద్ధంగా నిరూపించబడలేదు. బ్లెంచ్ (2014) ప్రకారం తాని భాషల్లో ఒక గ్రేటర్ సియాంగిక్ అధస్తర భాష (substratum) ఉంది. గ్రేటర్ సియాంగిక్ భాషలు అనేది సినో-టిబెటన్ కాని భాషా కుటుంబం, ఇందులో ఇడు-తారాన్ మరియు సియాంగిక్ భాషలు ఉంటాయి. మార్క్ పోస్ట్ (2015)<ref>Post, M. W. 2015. ‘Morphosyntactic reconstruction in an areal-historical context: A pre-historical relationship between North East India and Mainland Southeast Asia?’ In N. J. Enfield and B. Comrie, Eds. ''Languages of Mainland Southeast Asia: The State of the Art''. Berlin, Mouton de Gruyter: 205 – 261.</ref> పరిశీలనల ప్రకారం, తాని భాషలు టిబెటోస్పియర్ భాషలతో కాకుండా, సాధారణంగా క్రియోలాయిడ్ మార్ఫోసింటాక్టిక్ నమూనాలను కలిగి ఉండే ఆగ్నేయాసియా ప్రధాన భూభాగ భాషా ప్రాంతం పరిధిలోకి వస్తాయి.<ref>McWhorter, John H. 2007. ''Language Interrupted: Signs of non-native acquisition in standard language grammars''. Oxford: Oxford University Press.</ref> తాని సంస్కృతి ఆగ్నేయాసియా ప్రధాన భూభాగంలోని కొండజాతి తెగల సంస్కృతులను పోలి ఉంటుందని, చల్లని పర్వత వాతావరణాలకు ప్రత్యేకంగా అలవాటు పడినట్లు కనిపించదని కూడా పోస్ట్ (2015) పేర్కొన్నారు. సినో-టిబెటన్‌లోని టిబెటో-బర్మన్ భాషలు యొక్క ప్రాథమిక శాఖ తాని అని వాదించిన సన్ (1993) తాత్కాలిక వర్గీకరణ కింది విధంగా ఉంది: {{tree list}} *'''తాని''' **తూర్పు తాని ([[అబోర్ భాష|ఆది/అబోర్]]) ***?[[దాము భాష|దాము]] ***[[బోరి భాష|బోరి]] ***[[మిసింగ్ భాష|మిసింగ్ (ప్లెయిన్స్ మిరి అని కూడా అంటారు)]] – పదమ్ (బోర్ అబోర్) – మిన్యాంగ్ ***[[బోకర్ భాష|బోకర్]] (పాలిబో & రామోలతో కలిపి) **పశ్చిమ తాని ***[[అపాతాని భాష|అపాతాని]] (తాని అని కూడా అంటారు) ***నిషి **** [[నిషి భాష|నిషి]] (తూర్పు దఫ్లా, నిషింగ్ అని కూడా అంటారు; బహుశా న్యిసు, [[యానో భాష|యానో]]లతో కలిపి), [[తాగిన్ భాష|తాగిన్]] (పశ్చిమ దఫ్లా అని కూడా అంటారు), [[బాంగ్ని భాష|బాంగ్ని]] (నా అని కూడా అంటారు), [[హిల్ మిరి భాష|హిల్ మిరి]] (సరాక్ అని కూడా అంటారు), ?[[గాలో భాష|గాలో]] (దుబా అని కూడా అంటారు) {{tree list/end}} వాన్ డ్రీమ్ (2008)<ref>{{cite book |chapter-url=http://www.himalayanlanguages.org/files/driem/pdfs/2008Naga-English.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160411205349/http://www.himalayanlanguages.org/files/driem/pdfs/2008Naga-English.pdf |archive-date=11 April 2016 |chapter=The Naga Language Groups within the Tibeto- Burman Language Family |title=Naga Identities: Changing Local Cultures in the Northeast of India |first=George |last=van Driem |editor-first1=Michael |editor-last1=Oppitz |editor-first2=Thomas |editor-last2=Kaiser |editor-first3=Alban |editor-last3=von Stockhausen |editor-first4=Marion |editor-last4=Wettstein |isbn=978-90-5349-680-0 |pages=311–321 |date=2008 |publisher=Benteli |access-date=18 September 2012 |url-status=live }}</ref> తూర్పు తాని విభాగానికి కింది భాషను కూడా చేర్చారు: :తంగం మిలాంగ్ సాంప్రదాయకంగా ఒక వైవిధ్యమైన తాని భాషగా వర్గీకరించబడింది, అయితే 2011 లో ఇది తాత్కాలికంగా సియాంగిక్ గా పునర్వర్గీకరించబడింది (పోస్ట్ & బ్లెంచ్ 2011). ప్రోటో-తాని భాషను సన్ (1993) పాక్షికంగా పునర్నిర్మించారు. పునర్నిర్మించిన అనేక పద మూలాలు ఇతర సినో-టిబెటన్ భాషలతో పోలికలను కలిగి ఉన్నాయి. అయినప్పటికీ, ప్రోటో-తాని పదజాలంలో చాలా భాగానికి సినో-టిబెటన్ పరిధిలో ఎలాంటి పోలికలు లేవు (పోస్ట్ 2011). చాలా తాని వ్యాకరణం ద్వితీయ శ్రేణికి చెందినదిగా కనిపిస్తుంది, జింగ్పో లేదా కిరాంతి భాషలు వంటి వ్యాకరణపరంగా సాంప్రదాయక సినో-టిబెటన్ భాషలతో వీటికి పోలికలు లేవు (పోస్ట్ 2006). అపాతాని మరియు మిలాంగ్ భాషల్లో తాని యేతర అధస్తర భాషలు ఉన్నాయని, ప్రారంభ తాని భాషలు అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌లోకి లోతుగా విస్తరించినప్పుడు, తాని యేతర భాషలతో కలయిక జరిగిందని పోస్ట్ (2012)<ref>Post, Mark. 2012. ''[https://www.eva.mpg.de/lingua/conference/2012_MSA_Languages/pdf/Post_MSEALeipzig_MorphologyNEIMSEA_Handout.pdf Morphological typology, North East India and Mainland Southeast Asia]''. Mainland Southeast Asian Languages: The State of the Art in 2012. Workshop held at the Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology in Leipzig, Germany.</ref> సూచించారు. మార్క్ పోస్ట్ (2013)<ref>Post, Mark W. (2013). [https://www.academia.edu/4167715/Defoliating_the_Tani_Stammbaum_An_exercise_in_areal_linguistics ''Defoliating the Tani Stammbaum: An exercise in areal linguistics.''] Paper presented at the 13th Himalayan Languages Symposium. Canberra, Australian National University, Aug 9.</ref> తాని భాషల కోసం సవరించిన కింది వర్గీకరణను ప్రతిపాదించారు. {{tree list}} *'''తాని''' **?[[మిలాంగ్ భాష|మిలాంగ్]] **తూర్పు తాని ***''[[బోరి భాష|బోరి]]'' ***[[ఆది భాష|సియాంగ్ (ఆది)]] ****''[[మిన్యాంగ్ భాష|మిన్యాంగ్]]'' ****''[[మిసింగ్ భాష|మిసింగ్]]'' ****''[[పాసి భాష (భారతదేశం)|పాసి]]'' ****''[[పదమ్ యాస|పదమ్]]'' ****''[[బోకర్ భాష|బోకర్]]'' **ప్రీ-వెస్ట్రన్ తాని ***''[[తంగం భాష|తంగం]]'', ''[[దాము భాష|దాము]]''? **పశ్చిమ తాని ***''[[అపాతాని భాష|అపాతాని]]'' ***సుబన్‌సిరి *****''[[బాంగ్ni భాష|బాంగ్ని]]–[[తాగిన్ భాష|తాగిన్]]'' *****''[[నిషి భాష|న్యిషి]]–[[హిల్ మిరి భాష|హిల్ మిరి]]'' *****[[గాలో భాష|గాలో]] ******''లారే'' ******''పుగో'' {{tree list/end}} ఇంకా నమోదు చేయబడని ఆషింగ్ భాష బహుశా ఈ విభాగంలోకే వస్తుంది. మెకారియో (2015) ప్రకారం, అనేక అపాతాని పదాలు ప్రోటో-తాని (సన్ 1993) కంటే ప్రోటో-టిబెటో-బర్మన్ (మాటిసాఫ్ 2003) పునర్నిర్మాణాలకు చాలా దగ్గరగా ఉన్నాయి. అంతరించిపోయిన ఒక టిబెటో-బర్మన్ శాఖ లేదా భాషా సమూహానికి చెందిన అధస్తర భాష అపాతానిలో ఉండటం లేదా ప్రోటో-తాని లోని భాషా వైవిధ్యాలు దీనికి కారణాలు కావచ్చు.<ref name="NEILS 7">{{cite book |last=Macario |first=Macario |editor-last1=Konnerth |editor-first1=Linda |editor-last2=Morey |editor-first2=Stephen |editor-last3=Sarmah |editor-first3=Priyankoo |editor-last4=Teo |editor-first4=Amos |date=2015 |title=North East Indian Linguistics |volume=7 |url=http://hdl.handle.net/1885/95392 |location=Canberra |publisher=Asia-Pacific Linguistics, Australian National University |isbn=9781922185273 |pages=213–233|hdl=1885/95392 }}</ref> ==సమభాషా రేఖలు (Isoglosses)== పశ్చిమ తాని తూర్పు తాని భాషల మధ్య ఉన్న 25 పదకోశ సమభాషా రేఖలను (lexical isoglosses) సన్ (1993: 254–255) కింది విధంగా జాబితా చేశారు. {| class="wikitable sortable" ! అర్థం (Gloss) !! ప్రోటో-పశ్చిమ తాని !! ప్రోటో-తూర్పు తాని |- | మూత్రం || *sum || *si |- | గుడ్డి || *mik-čiŋ || *mik-maŋ |- | నోరు || *gam || *nap-paŋ |- | ముక్కు || *ñV-pum || *ñV-buŋ |- | గాలి || *rji || *sar |- | వర్షం || *mV-doŋ || *pV-doŋ |- | ఉరుము || *doŋ-gum || *doŋ-mɯr |- | మెరుపు || *doŋ-rjak || *ja-ri |- | చేప || *ŋo-i || *a-ŋo |- | పులి || *paŋ-tə || *mjo/mro |- | వేరు || *m(j)a || *pɯr |- | ముసలివాడు || *mi-kam || *mi-ǰiŋ |- | గ్రామం || *nam-pom || *duŋ-luŋ |- | ధాన్యపు కొట్టు || *nam-suŋ || *kjum-suŋ |- | సంవత్సరం || *ñiŋ || *tak |- | అమ్మడం || *pruk || *ko |- | శ్వాస || *sak || *ŋa |- | రేవు దాటడం || *rap || *koŋ |- | చేరుకోవడం || *-ki || *pɯŋ |- | మాట్లాడటం || *ban±man || *lu |- | ధనవంతుడు || *mi-tə~mi-ta || *mi-rem |- | మెత్తని || *ñi-mjak || *rə-mjak |- | మత్తుగా || *kjum || – |- | వెనుకకు || *-kur || *lat² |- | పది || *čam || *rjɯŋ |} ==తాని లాంగ్వేజ్ ఫౌండేషన్== తాని లాంగ్వేజ్ ఫౌండేషన్ (TLF) అనేది భారతదేశంలోని అరుణాచల్ ప్రదేశ్ అస్సాంలలో నివసిస్తున్న తాని ప్రజల భాషా, సాంస్కృతిక వారసత్వాన్ని సంరక్షించడానికి పునరుద్ధరించడానికి అంకితమైన ఒక లాభాపేక్ష లేని సంస్థ. తాని జాతికి చెందిన కొందరు కళాశాల విద్యార్థుల బృందం స్థాపించిన ఈ సంస్థ, తాని భాషల యొక్క వివిధ యాసలను ఏకం చేయడంపై మరియు సమకాలీన సమాజంలో వాటి ప్రాముఖ్యతను కాపాడటంపై దృష్టి పెడుతుంది.<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2025-01-03 |title=Arunachal Pradesh: TLF Leads Efforts to Preserve Indigenous Linguistic Heritage |url=https://www.sentinelassam.com/north-east-india-news/arunachal-news/arunachal-pradesh-tlf-leads-efforts-to-preserve-indigenous-linguistic-heritage |access-date=2025-01-12 |website=Sentinel Assam |language=en}}</ref> ల్యూక్ రిమ్మో (మింగ్కెంగ్) లెగో తకర్ మిలి లచే స్థాపించబడిన ఈ సంస్థ, తాని భాషల వివిధ యాసల సంరక్షణ కోసం కృషి చేస్తోంది.<ref>{{Cite web |title=UPSC Coaching in Delhi, IAS Coaching in Delhi - SRIRAMs IAS |url=https://www.sriramsias.com/upsc-daily-current-affairs/tribal-languages-of-arunachal-pradeshefforts-to-preserve/ |access-date=2025-03-25 |website=www.sriramsias.com}}</ref><ref>{{Cite news |date=2025-02-14 |title=Students fight to keep dwindling languages of Arunachal's tribespeople alive |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/students-fight-to-keep-dwindling-languages-of-arunachal-s-tribespeople-alive-101739473703338.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20250218134732/https://www.hindustantimes.com/india-news/students-fight-to-keep-dwindling-languages-of-arunachal-s-tribespeople-alive-101739473703338.html |archive-date=18 February 2025 |access-date=2025-03-25 |work=Hindustan Times |language=en-us |url-status=live }}</ref> == ప్రోటో-తాని == {| class="wikitable" |+హల్లులు<ref name=":0">The Sino-Tibetan Languages - taninet.org^[PDF]</ref> ! ![[ఓష్ఠ్య హల్లు|ఓష్ఠ్య]] ![[దంతమూలీయ హల్లు|దంతమూలీయ]] ![[తాలవ్య హల్లు|(దంతమూలీయ-)]] [[తాలవ్య హల్లు|తాలవ్య]] ![[కంఠ్య హల్లు|కంఠ్య]] ![[కాకలిక హల్లు|కాకలిక]] |- align="center" ![[నాసిక్య హల్లు|నాసిక]] |m |n |ɲ |ŋ |(ˀ) |- align="center" ![[స్పర్శ హల్లు|స్పర్శ]] |p, b |t, d |t͡ɕ, d͡ʑ |k, g | |- align="center" ![[ఊష్మ హల్లు|ఊష్మ]] |f, v | |ɕ, ʑ | |h, ɦ |- align="center" ![[అంతస్థ హల్లు|అంతస్థ]] | |[[Alveolar approximant|r]] |j | | |- align="center" ![[పార్శ్వ హల్లు|పార్శ్వ]] | |l | | | |} {| class="wikitable" |+అచ్చులు<ref name=":0">The Sino-Tibetan Languages - taninet.org^[PDF]</ref> ! colspan="2" |ఎత్తు ! colspan="2" |[[పురో భాగ అచ్చు|పూర్వ]] ! colspan="2" |[[మధ్య భాగ అచ్చు|మధ్య]] ! colspan="2" |[[పశ్చాద్భాగ అచ్చు|పశ్చాత్]] |- align="center" ! colspan="2" |[[సంవృత అచ్చు|సంవృత]] | colspan="2" |i | colspan="2" |ɨ | colspan="2" |u |- align="center" ! colspan="2" |[[అర్ధ సంవృత అచ్చు|మధ్య]] | colspan="2" |e | colspan="2" |ə | colspan="2" |o |- align="center" ! colspan="2" |[[వివృత అచ్చు|వివృత]] | colspan="2" | | colspan="2" |a | colspan="2" | |} దీని నుండి ఉద్భవించిన అనేక భాషలు స్వరాత్మకమైనవి (tonal) అయినప్పటికీ, ప్రోటో తాని భాషలో బహుశా స్వరం (tone) ఉండేది కాదు.<ref name="sun" /> === అక్షర నిర్మాణం === ప్రోటో తాని అక్షర నిర్మాణం (Syllable structure) (C_i)(G)V(X) రూపంలో ఉంటుంది.<ref name=":0" /> # C_i అనేది ఒక ఐచ్ఛిక ప్రారంభ హల్లు # G అనేది ఒక ఐచ్ఛిక అంతస్థ హల్లు # V అనేది అచ్చును సూచిస్తుంది # X అనేది ఒక ఐచ్ఛిక అంతిమ భాగం, ఇది సమానమైన అచ్చు కావచ్చు లేదా అంతిమ హల్లు కావచ్చు ## X ని కలిగి ఉన్న అక్షరాలు గురువులుగాను, X లేని అక్షరాలు లఘువులుగాను పరిగణించబడతాయి ==ఇవి కూడా చూడండి== * సియాంగిక్ భాషలు * గ్రేటర్ సియాంగిక్ భాషలు ==గమనికలు== {{reflist}} ==మూలాలు== * Bradley, David, 1997. "Tibeto-Burman languages and classification." In David Bradley, ed. ''Tibeto-Burman languages of the Himalayas.'' Canberra, Australian National University Press: 1–72. {{ISBN|978-0-85883-456-9}}. * Blench, Roger (2014). ''[https://www.academia.edu/8136744/Fallen_leaves_blow_away_a_neo-Hammarstromian_approach_to_Sino-Tibetan_classification Fallen leaves blow away: a neo-Hammarstromian approach to Sino-Tibetan classification]''. Presentation given at the University of New England, Armidale, 6 September 2014. * James A. Matisoff, 2003. ''[https://books.google.com/books?id=fp8lDQAAQBAJ The Handbook of Proto-Tibeto-Burman: System and Philosophy of Sino-Tibetan Reconstruction].'' Berkeley, University of California Press. {{ISBN|978-0-520-09843-5}}. * van Driem, George, 2001. ''Languages of the Himalayas: An Ethnolinguistic Handbook of the Greater Himalayan Region.'' Brill. {{ISBN|978-90-04-12062-4}}. * Post, Mark, 2006. "[https://www.academia.edu/197269/Compounding_and_the_structure_of_the_Tani_lexicon Compounding and the structure of the Tani lexicon]." ''Linguistics of the Tibeto-Burman Area'' '''29''' (1): 41–60. * Post, Mark, 2011. "Isolate substrates, creolization and the internal diversity of Tibeto-Burman." ''Workshop on The Roots of Linguistic Diversity.'' The Cairns Institute, James Cook University, Australia, June 9–10. * Post, Mark, 2012. "The language, culture, environment and origins of Proto-Tani speakers: What is knowable, and what is not (yet)." In T. Huber and S. Blackburn, Eds. ''Origins and Migrations in the Extended Eastern Himalayas''. Leiden, Brill: 161–194. {{ISBN|978-90-04-22691-3}}. * Post, Mark W. and Roger Blench, 2011. "[https://unibe-ch.academia.edu/MarkWPost/Talks/33486/Siangic_A_new_language_phylum_in_North_East_India Siangic: A new language phylum in North East India]." ''6th International Conference of the North East Indian Linguistics Society'', Tezpur University, Assam, India, January 29 – February 2. * Sun, Tianshin Jackson, 1993. [http://www.ling.sinica.edu.tw/eip/FILES/publish/2008.9.30.77798097.5477484.pdf ''A Historical–Comparative Study of the Tani (Mirish) Branch in Tibeto-Burman.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304103740/http://www.ling.sinica.edu.tw/eip/FILES/publish/2008.9.30.77798097.5477484.pdf |date=4 March 2016 }} Berkeley, University of California PhD Dissertation. {{Authority control}} [[Category:తాని భాషలు| ]] [[Category:అస్సాం భాషలు]] [[Category:గ్రేటర్ సియాంగిక్ భాషలు]] nc6od08ycdud4vvyu3f3w8d7cc980hf 0 503301 4908022 2026-07-19T03:01:29Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 [[WP:AES|←]]Created page with '{{About|పూర్వచరిత్ర గురించి|చరిత్ర కొరకు|మణిపూర్ చరిత్ర}} [[File:ARCHAEOLOGICAL SITES IN MANIPUR.jpg|thumb|300px|మణిపూర్ లో కనుగొనబడిన కొన్ని ముఖ్యమైన పురాతన పురావస్తు ప్రదేశాలను చూపే పటం]] '''మణిపూర్ పూర్వచరిత్...' 4908022 wikitext text/x-wiki {{About|పూర్వచరిత్ర గురించి|చరిత్ర కొరకు|మణిపూర్ చరిత్ర}} [[File:ARCHAEOLOGICAL SITES IN MANIPUR.jpg|thumb|300px|మణిపూర్ లో కనుగొనబడిన కొన్ని ముఖ్యమైన పురాతన పురావస్తు ప్రదేశాలను చూపే పటం]] '''మణిపూర్ పూర్వచరిత్ర''' అనేది ఆదిమానవులు రాతి పరికరాలను ఉపయోగించడం ప్రారంభించినప్పటి నుండి ప్రాచీన [[కాంగ్లీపాక్]] కాలానికి సరిగ్గా ముందు వరకు గల మానవ చరిత్ర కాలం. [[File:Canto tallado talando un arbol.png|thumb]] ప్రపంచంలోని ఇతర ప్రాంతాలతో పోలిస్తే, [[మణిపూర్]] లో పురావస్తు పరిశోధనల అభివృద్ధి ప్రక్రియ ఇటీవలి కాలంలోనే ప్రారంభమైంది.<ref name=":0" /> [[ఈశాన్య భారతదేశం]]లో పురావస్తు పరిశోధనలు చాలా తక్కువగా జరిగాయి. ఇవి ఎక్కువగా ఉపరితల అన్వేషణలకే పరిమితమయ్యాయి, అలాగే వీటిలో అత్యాధునిక పద్ధతుల కొరత ఉంది.{{sfn|Hazarika|2017|p=2,10,11}} మణిపూర్ లో పురావస్తు శాస్త్రంలో మార్గదర్శక కృషిని ఓ. కుమార్ సింగ్ ప్రారంభించారు. ఆయన రాకముందు, మణిపూర్ లో రాతియుగం నాటి సంస్కృతి ఉనికిపై చాలా తక్కువ సమాచారం అందుబాటులో ఉండేది.<ref name="joykumar">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=WJ1hrgEACAAJ|last1=Joykumar Singh |first1=N. |title=Emergence of Manipur as a nation state: from prehistory to mid eighteenth century |date=2015 |publisher=Akansha Publishing House |location=Delhi |isbn=9788183704205 |access-date=8 March 2024 |chapter=2}}</ref><ref name=":0">{{cite web |title=Digging up Manipur's archaeological past : An interaction with Dr. O.K. Singh |url=https://www.thesangaiexpress.com/Encyc/2019/8/28/11-The-geomorphology-of-the-Manipur-valley-profile-shows-gradual-sloping-in-elevation-from-west-to-east-direction-on-one-hand-and-north-to-south-direction-on-the-other-And-there-is-credible-evidenc.html |website=www.thesangaiexpress.com |access-date=8 March 2024 |language=en}}</ref> ఓ. కుమార్ సింగ్ అభిప్రాయం ప్రకారం, "పూర్వచరిత్ర నాటి మానవులు [[పాతరాతియుగం]] (Paleolithic) మరియు [[మధ్యరాతియుగం]] (Mesolithic/Hoabinhian) సంస్కృతుల కాలంలో కొండ ప్రాంతాలలో నివసించేవారు. అయితే [[కొత్తరాతియుగం]] (Neolithic) నాటి ప్రజలు కొండలు మరియు లోయలు రెండింటిలోనూ నివసించారు. వారు కనీసం క్రీ.పూ. 2000 నాటికి లోయ ప్రాంతాలకు వచ్చారు."<ref name=joykumar/> పరికరాల పరిశ్రమ లక్షణాల ఆధారంగా, [[మణిపూర్]] పూర్వచరిత్రను విస్తృతంగా మూడు కాలాలుగా వర్గీకరించవచ్చు. == మానవ స్థిరనివాసాలు == ఈశాన్య భారతదేశంలో అత్యంత ప్రాచీన మానవ స్థిరనివాసాలను గుర్తించడానికి కొన్ని ప్రయత్నాలు జరిగాయి. ప్రతికూల భౌగోళిక పరిస్థితుల కారణంగా చివరి [[ప్లీస్టోసీన్]] (Pleistocene) యుగానికి ముందు ఇక్కడ [[ఆదిమ మానవులు]] నివసించలేదని సాధారణంగా భావిస్తారు. అయితే, ఈ అభిప్రాయాన్ని కొందరు పరిశోధకులు విభేదిస్తున్నారు. ప్రారంభ హోమినిడ్ వలసలు మరియు [[భారతదేశంలో జనాభా విస్తరణ]]లో ఈశాన్య కారిడార్లు ఒక నిర్ణయాత్మక పాత్ర పోషించాయని వారు ప్రతిపాదిస్తున్నారు.{{sfn|Hazarika|2017|p=73-74,92}} == పాతరాతియుగం (Paleolithic period) == {{Further|పాతరాతియుగం}} [[పాతరాతియుగం|పాతరాతియుగం]] అనేది అత్యంత ప్రాచీనమైన రాతి సంస్కృతి యుగం. పాతరాతియుగం కాల వ్యవధి ఒక్కో ప్రాంతంలో ఒక్కోలా ఉంటుంది. మణిపూర్ పొరుగు దేశమైన [[మయన్మార్]] లో, [[దిగువ పాతరాతియుగం]] సంస్కృతి నేటికి 750,000 నుండి 275,000 సంవత్సరాల క్రితం ప్రారంభమైంది. [[హోమో ఎరెక్టస్]] క్రీ.పూ. 750,000 లో బర్మాలోని ఐయాయర్వాడి నది ఒడ్డున స్థిరపడటం ప్రారంభించాడు. అయితే, [[మణిపూర్]] విషయానికి వస్తే, పాతరాతియుగం క్రీ.పూ. 20,000 నుండి 10,000 మధ్య ప్రారంభమైంది.<ref name=joykumar/> చాలా మంది పరిశోధకులు మణిపూర్ (మరియు ఈశాన్య ప్రాంతం) లో పాతరాతియుగం ఉనికిని గురించి పెద్దగా చర్చించరు.{{sfn|Hazarika|2017|p=75,80}} అయినప్పటికీ, మంజిల్ హజారికా తన 2017 నాటి ఈశాన్య భారతదేశ పూర్వచరిత్ర సర్వేలో, మణిపూర్ లో పాతరాతియుగం సంస్కృతి ఉనికిని తిరస్కరించడానికి ఎటువంటి తగిన ఆధారాలు లేవని పేర్కొన్నారు.{{sfn|Hazarika|2017|p=153}} మణిపూర్ లో కొన్ని పాతరాతియుగం నాటి ప్రదేశాలు (ఖాంగ్‌ఖుయ్, నాపాచిక్, మాచి, సోమ్‌గు మరియు సింగ్‌తోమ్) కనుగొనబడ్డాయి.{{sfn|Hazarika|2017|p=79,90}} అయినప్పటికీ, లభించిన ఆధారాల యొక్క ఖచ్చితమైన కాలక్రమ-పొరల (chrono-stratigraphic) సమాచారం లేకపోవడం మరియు ఇతర యుగాల అవశేషాలతో అవి కలిసి ఉండటం వల్ల, ఈ గుర్తింపులపై విమర్శలు ఉన్నాయి.{{sfn|Hazarika|2017|p=75,80}} అదేవిధంగా, [[హోబిన్హియన్ సంస్కృతి|హోబిన్హియన్ లాంటి సముదాయాల]] ఉనికి కూడా వివాదాస్పదంగానే ఉంది.{{sfn|Hazarika|2017|p=86}} పాతరాతియుగం నాటి నివాస ఆధారాలు ఐదు పురావస్తు ప్రదేశాలలో కనుగొనబడ్డాయి. అవి: [[సోంగ్‌బు]], [[ఖాంగ్‌ఖుయ్]], [[మాచి, మణిపూర్|మాచి]], [[నోంగ్‌పోక్ కీథెల్ మాన్బి]] మరియు [[సింగ్‌తోమ్]]. * '''సోంగ్‌బు గుహ (Songbu cave)''' - 1983 లో కనుగొనబడిన ఈ గుహలోని రాతి రకం చక్కటి క్వార్ట్జైట్ ఇసుకరాయితో కూడినదిగా తేలింది. ఇక్కడ కనుగొనబడిన రాతి పరికరాలు రెండు రకాలు: కోర్ పరికరాలు (core tools) మరియు ఫ్లేక్ పరికరాలు (flake tools). కోర్ పరికరాల (22.2%) కంటే ఫ్లేక్ పరికరాల పరిమాణం (77.7%) చాలా ఎక్కువ. [[సోంగ్‌బు గుహ]] వద్ద ఉన్న రాతి సంస్కృతి కాలం నేటికి 20,000 సంవత్సరాల క్రిత నాటిదిగా నిర్ధారించారు, ఇది [[మధ్య పాతరాతియుగం]] కాలానికి చెందినది.<ref name=joykumar/><ref>{{cite book| last = Vashum| first = Reisang| title = Nagas' Rights to Self Determination: An Anthropological-historical Perspective| url = https://books.google.com/books?id=MiHhNkvrWvwC&pg=PA21| year = 2000| publisher = Mittal Publications| isbn = 978-81-7099-774-0| page = 21 }}</ref><ref name="google13">{{cite book| author = Dr Th. Suresh Singh| title = The Endless Kabaw Valley: British Created Visious Cycle of Manipur, Burma and India| url = https://books.google.com/books?id=kbu_AwAAQBAJ&pg=PA13| year = 2014| publisher = Quills Ink Publishing| isbn = 9789384318000| page = 13 }}</ref><ref name="google1">{{cite book| last = Singh| first = E. Ishwarjit| title = Manipur, a Tourist Paradise| url = https://books.google.com/books?id=GP9_AAAAMAAJ| year = 2005| publisher = B.R. Publishing Corporation| isbn = 978-81-7646-506-9 }}</ref><ref>{{cite book| author = North East India History Association. Session| title = Proceedings of North East India History Association| url = https://books.google.com/books?id=8DVuAAAAMAAJ| year = 1993| publisher = The Association| isbn = }}</ref> అన్వేషణ సమయంలో కనుగొనబడిన తొమ్మిది రకాల కళాఖండాలు ఇవి: (1) ఫ్లేక్ - 1, (2) కత్తి - 1, (3) బ్లేడ్ హేక్ - 3, (4) పాయింట్ - 1, (5) బోరర్ స్క్రాపర్ - 1, (6) చేతి గొడ్డలి - 1, (7) పగిలిన గులకరాయి - 1. * '''ఖాంగ్‌ఖుయ్ గుహ (Khangkhui cave)''' - ఉఖ్రుల్ జిల్లాలో ఉన్న ఈ గుహలలోని రాతి రకం [[సున్నపురాయి]] [[క్రెటేషియస్]] మూలానికి చెందినది. 1969 లో కనుగొనబడిన ఖాంగ్‌ఖుయ్ లో నాలుగు గుహలు ఉన్నాయి, రెండు పశ్చిమ వాలులలో మరియు రెండు తూర్పు వాలులలో ఉన్నాయి. గుహ సంఖ్య 1, 2 పశ్చిమ వాలులలో, సంఖ్య 3, 4 తూర్పు వాలులలో ఉన్నాయి. గుహ పైకప్పు నుండి అనేక [[స్టాలక్టైట్]] లు వేలాడుతూ కనిపిస్తాయి. అన్వేషణ పనులు 1969-1972 లో ప్రారంభమయ్యాయి కానీ ప్రతికూల పరిస్థితుల కారణంగా అకస్మాత్తుగా నిలిపివేయబడ్డాయి. కనుగొనబడిన పరికరాలు రెండు రకాలు: సున్నపురాయి పరికరాలు (96.4%) మరియు ఇసుకరాయి పరికరాలు (2.2%). గుహ సంఖ్య 3 లో ఎముక పరికరాలు ముఖ్యంగా జింక (Cervus), పంది (Sus) మరియు పశువుల (Bovines) ఎముకలతో చేసినవి లభించాయి. ఖాంగ్‌ఖుయ్ లోని రాతి సంస్కృతి యొక్క పురాతన ఉనికి క్రీ.పూ. 15,000 నాటిదని కొందరు భావించినప్పటికీ, టి.సి. శర్మ ఇది క్రీ.పూ. 30,000 నాటిదని, ఇది ఎగువ లేదా చివరి [[పాతరాతియుగం]] కాలానికి చెందినదని అభిప్రాయపడ్డారు.<ref name=joykumar/><ref>{{cite book| title = The Great Indian Corridor in the East| url = https://books.google.com/books?id=DPWGpVvBvx8C&pg=PA25| year = 2007| publisher = Mittal Publications| isbn = 978-81-8324-179-3| page = 25 }}</ref><ref>{{cite book| title = Assam General Knowledge| url = https://books.google.com/books?id=reuQbFK9Rz4C&pg=PA26| publisher = Bright Publications| isbn = 978-81-7199-451-9| page = 26 }}</ref> * '''నోంగ్‌పోక్ కీథెల్‌మాన్‌బి (Nongpok Keithelmanbi)''' - 1982-1984 లో రాతి సంస్కృతిని కనుగొన్న నోంగ్‌పోక్ కీథెల్‌మాన్‌బి, పాతరాతియుగం మరియు తదుపరి పాతరాతియుగం ([[మధ్యరాతియుగం]]) కాలానికి చెందిన ఒక పురావస్తు ప్రదేశం.<ref>{{cite book| last1 = Subba| first1 = Tanka Bahadur| last2 = Ghosh| first2 = G.C.| title = The Anthropology of North-East India| url = https://books.google.com/books?id=DHCGN-Xu7YIC&pg=PA18| year = 2003| publisher = Orient Blackswan| isbn = 978-81-250-2335-7| page = 18 }}</ref><ref>{{cite book| last = Gajrani| first = S.| title = History, Religion and Culture of India| url = https://books.google.com/books?id=QQWMc7_qj4kC&pg=PA145| year = 2004| publisher = Gyan Publishing House| isbn = 978-81-8205-065-5| page = 145 }}</ref> ఈ అన్వేషణ స్థలాన్ని లొకాలిటీ-1 (మధ్యరాతియుగం), లొకాలిటీ-2 (పాతరాతియుగం) మరియు లొకాలిటీ-3 (పాతరాతియుగం) గా వర్గీకరించారు. ఈ సైట్ ఎగువ లేదా చివరి పాతరాతియుగం కాలానికి చెందినదిగా అంచనా వేయబడింది.<ref name="google19961"/> ఇక్కడి చాలా కళాఖండాలు క్వార్ట్‌జిటిక్ ఇసుకరాయి గులకరాళ్లతో మరియు కొన్ని చర్ట్ (chert) తో చేయబడ్డాయి.<ref name=joykumar/><ref name="google13" /> * '''సింగ్‌తోమ్ (Singtom)''' - మణిపూర్ లోని చందేల్ జిల్లాలో 1989 లో కనుగొనబడిన ఈ సైట్ నుండి 16 రాతి పరికరాల అవశేషాలు సేకరించబడ్డాయి. ఇవి: (1) చేతి గొడ్డలి, (2) గుండ్రని అంచు గల ఫ్లాట్ గులకరాయి పరికరం, (3) ఫ్లేక్ చేయబడిన గులకరాళ్లు, (4) బ్లేడ్, (5) ఫ్లేక్, (6) గులకరాయి స్ట్రైకర్, (7) పగిలిన గులకరాయి, (8) వ్యర్థ ఫ్లేక్. ఇవన్నీ క్వార్ట్‌జిటిక్ ఇసుకరాయితో చేయబడ్డాయి.<ref name=joykumar/><ref name="google19961" /> * '''మాచి (Machi)''' - మణిపూర్ లోని చందేల్ జిల్లా మరియు తెంగ్నౌపాల్ జిల్లాలో 1974 లో కనుగొనబడిన ఈ పురావస్తు ప్రదేశం ప్రారంభ [[రాతియుగం]] మరియు దిగువ పాతరాతియుగం కాలానికి చెందినది.<ref name=joykumar/><ref name="google1996">{{cite book| last = Sharma| first = Arun Kumar| title = Early Man in Eastern Himalayas: North-East India and Nepal| url = https://books.google.com/books?id=BGaBAAAAMAAJ| year = 1996| publisher = Aryan Books International| isbn = 978-81-7305-065-7 }}</ref><ref>{{cite book| last = Chatterjee| first = Bhaskar| title = History and Archaeology: Prof. H.D. Sankalia Felicitation Volume| url = https://books.google.com/books?id=uFg8AAAAMAAJ| year = 1989| publisher = Ramanand Vidya Bhawan| isbn = 978-81-85205-46-5 }}</ref><ref name="google393">{{cite book| last = Sanajaoba| first = Naorem| title = Manipur, Past and Present: The Heritage and Ordeals of a Civilization| url = https://books.google.com/books?id=-CzSQKVmveUC&pg=PA393| year = 1988| publisher = Mittal Publications| isbn = 978-81-7099-853-2| page = 393 }}</ref> == మధ్యరాతియుగం (Mesolithic period) == [[మధ్యరాతియుగం|మధ్యరాతియుగం]] మణిపూర్ లోని రెండు విశేషమైన పురావస్తు ప్రదేశాల ద్వారా పరిచయమైంది. అవి నోంగ్‌పోక్ కీథెల్‌మాన్‌బి మరియు [[థారన్ గుహ]].<ref name=joykumar/><ref name="google1" /> * '''నోంగ్‌పోక్ కీథెల్‌మాన్‌బి''' - ఈ సైట్ లోని మూడు విభాగాలలో లొకాలిటీ-1 మధ్యరాతియుగం కాలానికి చెందినది, మిగిలినవి పాతరాతియుగం కాలానికి చెందినవి. ఇక్కడి చాలా పరికరాలు క్వార్ట్‌జిటిక్ ఇసుకరాయితో చేయబడ్డాయి. ఈ సైట్ లో మధ్యరాతియుగం నాటి డెబ్బై తొమ్మిది కళాఖండాలు కనుగొనబడ్డాయి. అవి:- (1) ఉలి అంచు గల గులకరాయి పరికరాలు, (2) గుండ్రని అంచు గల గులకరాయి పరికరాలు, (3) గులకరాయి పిక్, (4) స్క్రాపర్, (5) బ్లేడ్, (6) పగిలిన గులకరాయి, (7) దెబ్బతిన్న గుర్తులు గల గులకరాయి, (8) గ్రౌండ్ ఫేసెస్ గల గులకరాయి, (9) ఫ్లేక్ మరియు (10) మను పోర్ట్. దీని సుమారు కాలం నేటికి 4460+-120 సంవత్సరాల క్రిత నాటిది. * '''థారన్ గుహ (Tharon cave)''' - మణిపూర్ ప్రభుత్వ రాష్ట్ర పురావస్తు శాఖ ద్వారా 1979 లో మొదటి అన్వేషణ జరిగింది, మళ్లీ 1989 లో పునఃప్రారంభించబడింది. ఇప్పటివరకు ఐదు గుహలు కనుగొనబడ్డాయి. 39 మధ్యరాతియుగం నాటి కళాఖండాలు లభించాయి. అవి:- (1) చాపింగ్ పరికరాలు, (2) చేతి గొడ్డలి (Hand adze), (3) చేతి గొడ్డలి (Hand axe), (4) పాయింటెడ్ పరికరాలు, (5) స్క్రాపర్, (6) ఎడ్జ్ గ్రౌండ్ కత్తి, (7) క్వెర్న్ (రాయి), (8) గ్రైండర్, (9) ఇరవై ఐదు వర్గీకరించని గ్రౌండ్ గులకరాళ్లు. == కొత్తరాతియుగం (Neolithic period) == {{Further|కొత్తరాతియుగం}} మణిపూర్ లో నోంగ్‌పోక్ కీథెల్‌మాన్‌బి, నాపాచిక్, లైమెనై, నారన్ సీనా మరియు ఫునాన్ లతో సహా బహుళ కొత్తరాతియుగం ప్రదేశాలు కనుగొనబడ్డాయి. ఇవి విస్తృత ఆగ్నేయాసియా సముదాయంలో భాగంగా పరిగణించబడతాయి, ఈ గుర్తింపులు ప్రాథమికంగా రాతి పరికరాలు మరియు కుండల (ముఖ్యంగా తాడు గుర్తులు గల కుండలు - cord-impressed ware) ఆధారంగా చేయబడ్డాయి; కొత్తరాతియుగం యొక్క విలక్షణమైన సాంస్కృతిక గుర్తింపులు (వ్యవసాయం, పశుపోషణ మొదలైనవి) ఇంకా కనుగొనబడాల్సి ఉంది మరియు వాటి అభివృద్ధి కాలక్రమం చురుకైన పరిశోధనలో ఉంది.{{sfn|Hazarika|2017|p=95,100,111-112,141-142,153}} గంగా మైదానాల కంటే ఈశాన్యంలో కొత్తరాతియుగం సంస్కృతి సుమారు నాలుగు వేల సంవత్సరాల ఆలస్యంగా ప్రారంభమైందని హజారికా పేర్కొన్నారు.{{sfn|Hazarika|2017|p=140}} మెయితీల సాధారణ భాష అయిన [[మెయితీ భాష|మెయితీలాన్]] అనేది [[టిబెటో-బర్మన్ భాషలు|టిబెటో-బర్మన్]] భాషా కుటుంబానికి చెందినది.{{sfn|Post|2017|p=232,233}} మణిపురి సైట్లలో మూడు కాళ్ల కుండలు మరియు తాడు గుర్తులు గల కుండలు సమృద్ధిగా ఉన్నాయని హజారికా గమనించారు, ఇవి దక్షిణ చైనా మరియు థాయిలాండ్‌లలో కనుగొనబడిన వాటిని పోలి ఉంటాయి. మణిపూర్ ఆనుకుని ఉన్న ప్రాంతాల నుండి కొత్తరాతియుగం ప్రభావాల సమ్మేళన కేంద్రంగా ఉండి ఉండవచ్చని ఆయన ప్రతిపాదిస్తున్నారు.{{sfn|Hazarika|2017|p=112-113,142-143}} ఆగ్నేయాసియా యొక్క పురావస్తు-భాషా చరిత్రకు సంబంధించిన [[జార్జ్ వాన్ డ్రీమ్]] పునర్నిర్మాణాలతో ఏకీభవిస్తూ, [[రోజర్ బ్లెంచ్]] ఈశాన్య భారతదేశం కొత్తరాతియుగం నుండి విభిన్న ఆహార సేకరణ సమూహాలకు నిలయంగా ఉందని, వారు క్రీ.పూ. 4000 ప్రాంతంలో వ్యవసాయం మరియు పశుపోషణను నేర్చుకుని తూర్పు వైపు వలస వెళ్లి టిబెటో-బర్మన్ భాషా కుటుంబాన్ని స్థాపించారని ప్రతిపాదించారు.{{sfn|Hazarika|2017|p=58}} [[కొత్తరాతియుగం|కొత్తరాతియుగం]] అనేది మూడు రాతియుగం కాలాలలో చివరిది. మణిపూర్ లో దీనికి సంబంధించిన నాలుగు పురావస్తు ప్రదేశాలు ఉన్నాయి.<ref>{{cite journal |last1=Hazarika |first1=Manjil |title=The Neolithic Cultures of Northeast India and Adjoining Regions: A Comparative Study. Journal of Indian Ocean Archaeology 7: 98-148. |journal=Journal of Indian Ocean Archaeology |date=January 2012 |issue=7 |pages=98–148 |url=https://www.academia.edu/3642606 |access-date=8 March 2024}}</ref> అవి (1) నాపాచిక్, (2) లైమనై, (3) ఫునాన్, (4) నోంగ్‌పోక్ కీథెల్‌మాన్‌బి.<ref name="google2001">{{cite book| title = Man & Environment| url = https://books.google.com/books?id=4FOBAAAAMAAJ| year = 2001| publisher = Indian Society for Prehistoric and Quaternary Studies.| isbn = }}</ref> * '''నాపాచిక్ (Napachik)''' - వాంగూ గ్రామంలోని ఈ సైట్ నుండి జరిపిన తవ్వకాలలో కొత్తరాతియుగం కాలానికి చెందిన 116 కళాఖండాలు లభించాయి.<ref name="google393" /><ref>{{cite book| last1 = Raha| first1 = Manis Kumar| last2 = Ghosh| first2 = Aloke Kumar| title = North-East India: The Human Interface| url = https://books.google.com/books?id=U3NuAAAAMAAJ| year = 1998| publisher = Gyan Publishing House| isbn = 978-81-212-0573-3 }}</ref> * '''లైమనai (Laimanai)''' - 1990 లో ఇక్కడ తవ్వకాలు ప్రారంభమయ్యాయి మరియు కొత్తరాతియుగం కాలానికి చెందిన 70 కంటే ఎక్కువ రాతి కళాఖండాలు కనుగొనబడ్డాయి. * '''ఫునాన్ (Phunan)''' - 1967 అక్టోబరులో కనుగొనబడింది, కొత్తరాతియుగం కాలానికి చెందిన కొన్ని కళాఖండాలు కనుగొనబడినప్పటికీ, ఇప్పటివరకు ఇక్కడ ఎటువంటి అధికారిక తవ్వకాలు జరగలేదు. * '''నోంగ్‌పోక్ కీథెల్‌మాన్‌బి''' - పాతరాతియుగం మరియు మధ్యరాతియుగం కాలాల్లో ఉనికిని కలిగి ఉండటమే కాకుండా, ఈ సైట్ లో కొత్తరాతియుగం కాలానికి చెందిన రాతి కళాఖండాలు, తాడు గుర్తులు గల పాత్రలు మరియు సరిగ్గా కాలని కుండలు కూడా ఉన్నాయి.<ref name=joykumar /> == రాగియుగం మరియు ఆపై కాలం (Chalcolithic and beyond) == [[రాగియుగం|రాగియుగం]] (మరియు ఆ తర్వాత [[ఇనుపయుగం]]) ప్రారంభమైనప్పటికీ, ఈ విస్తృత ప్రాంతంలో ఎటువంటి గణనీయమైన సాంస్కృతిక మార్పుల ఆధారాలు కనిపించలేదని హజారికా పేర్కొన్నారు.{{sfn|Hazarika|2017|p=16}} ఈ రాష్ట్రంలో విభిన్న ప్రయోజనాల కొరకు ఉపయోగించిన వివిధ ఆకారాల [[బృహత్ శిలలు]] (megaliths) సమృద్ధిగా ఉన్నాయి.{{sfn|Hazarika|2017|p=150,151}} క్రైస్తవ శకానికి కొంతకాలం ముందు, ఈ లోయ ప్రాంతంలో విభిన్న 'యెక్స్' (వంశాలు) స్థిరపడ్డాయి, వీరు బహుశా చివరి ఇనుపయుగంలో దక్షిణ చైనా నుండి వలస వచ్చి ఉండవచ్చు. కొండ తెగలు బహుశా స్థానిక మూలాలకు చెందినవారై ఉంటారు.{{sfnp|Parratt|2005|pp=1,3}} == గ్రంథ పట్టిక == * {{cite book| last = Singh| first = Okram Kumar| title = Napachik, a Stone Age Site in the Manipur Valley| url = https://books.google.com/books?id=IIB1HAAACAAJ| year = 1983| publisher = State Archaeology, Government of Manipur| isbn = }} == ఇతర వెబ్‌సైట్లు == * {{cite book| last = Devi| first = L. Kunjeswori| title = Archaeology in Manipur| url = https://books.google.com/books?id=aFluAAAAMAAJ| year = 2003| publisher = Rajesh Publications| isbn = 978-81-85891-18-7 }} * [https://fdocuments.in/document/cord-impressed-pottery-in-neolithic-chalcolithic-context-of-eastern-.html తూర్పు కొత్తరాతియుగం-రాగియుగం సందర్భంలో తాడు గుర్తులు గల కుండలు] * [http://e-pao.net/epSubPageExtractor.asp?src=travel.Introduction_to_Manipur.Manipur_South_The_Earliest_Archaeological_Site దక్షిణ మణిపూర్ అత్యంత పురాతన పురావస్తు ప్రదేశం] * ఓ.కె. సింగ్‌తో ముఖాముఖి ద్వారా మణిపూర్ పురావస్తు గతాన్ని తవ్వడం [http://e-pao.net/epSubPageExtractor.asp?src=features.Interview_of_Manipuri_Personalities.Digging_up_Manipur_archaeological_past_interaction_with_OK_Singh_Part_1_By_Wahengbam_Pathou భాగం 1] మరియు [http://e-pao.net/epSubPageExtractor.asp?src=features.Interview_of_Manipuri_Personalities.Digging_up_Manipur_archaeological_past_interaction_with_OK_Singh_Part_2_By_Wahengbam_Pathou భాగం 2] * [http://www.e-pao.net/epSubPageExtractor.asphttps://www.e-pao.net/epSubPageExtractor.asp?src=manipur.Arts_and_Culture.Mutua_Bahadur_Art_Collection ముతువా బహదూర్ కళల సేకరణ] == మూలాలు == {{reflist}} {{Commonscat}} [[Category:మణిపూర్ చరిత్ర]] [[Category:భారతదేశ పురావస్తు శాస్త్రం]] sym1d2ic3zlwjq4xq7nqufpf2pfbun9 4908030 4908022 2026-07-19T03:21:47Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 4908030 wikitext text/x-wiki {{About|పూర్వచరిత్ర గురించి|చరిత్ర కొరకు|మణిపూర్ చరిత్ర}} [[File:ARCHAEOLOGICAL SITES IN MANIPUR.jpg|thumb|300px|మణిపూర్ లో కనుగొనబడిన కొన్ని ముఖ్యమైన పురాతన పురావస్తు ప్రదేశాలను చూపే పటం]] '''మణిపూర్ పూర్వచరిత్ర''' అనేది ఆదిమానవులు రాతి పరికరాలను ఉపయోగించడం ప్రారంభించినప్పటి నుండి ప్రాచీన కాంగ్లీపాక్ కాలానికి సరిగ్గా ముందు వరకు గల మానవ చరిత్ర కాలం. [[File:Canto tallado talando un arbol.png|thumb]] ప్రపంచంలోని ఇతర ప్రాంతాలతో పోలిస్తే, [[మణిపూర్]] లో పురావస్తు పరిశోధనల అభివృద్ధి ప్రక్రియ ఇటీవలి కాలంలోనే ప్రారంభమైంది.<ref name=":0" /> [[ఈశాన్య భారతదేశం]]లో పురావస్తు పరిశోధనలు చాలా తక్కువగా జరిగాయి. ఇవి ఎక్కువగా ఉపరితల అన్వేషణలకే పరిమితమయ్యాయి, అలాగే వీటిలో అత్యాధునిక పద్ధతుల కొరత ఉంది.{{sfn|Hazarika|2017|p=2,10,11}} మణిపూర్ లో పురావస్తు శాస్త్రంలో మార్గదర్శక కృషిని ఓ. కుమార్ సింగ్ ప్రారంభించారు. ఆయన రాకముందు, మణిపూర్ లో రాతియుగం నాటి సంస్కృతి ఉనికిపై చాలా తక్కువ సమాచారం అందుబాటులో ఉండేది.<ref name="joykumar">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=WJ1hrgEACAAJ|last1=Joykumar Singh |first1=N. |title=Emergence of Manipur as a nation state: from prehistory to mid eighteenth century |date=2015 |publisher=Akansha Publishing House |location=Delhi |isbn=9788183704205 |access-date=8 March 2024 |chapter=2}}</ref><ref name=":0">{{cite web |title=Digging up Manipur's archaeological past : An interaction with Dr. O.K. Singh |url=https://www.thesangaiexpress.com/Encyc/2019/8/28/11-The-geomorphology-of-the-Manipur-valley-profile-shows-gradual-sloping-in-elevation-from-west-to-east-direction-on-one-hand-and-north-to-south-direction-on-the-other-And-there-is-credible-evidenc.html |website=www.thesangaiexpress.com |access-date=8 March 2024 |language=en}}</ref> ఓ. కుమార్ సింగ్ అభిప్రాయం ప్రకారం, "పూర్వచరిత్ర నాటి మానవులు [[పాతరాతియుగం]] (Paleolithic) మరియు మధ్యరాతియుగం (Mesolithic/Hoabinhian) సంస్కృతుల కాలంలో కొండ ప్రాంతాలలో నివసించేవారు. అయితే కొత్తరాతియుగం (Neolithic) నాటి ప్రజలు కొండలు లోయలు రెండింటిలోనూ నివసించారు. వారు కనీసం క్రీ.పూ. 2000 నాటికి లోయ ప్రాంతాలకు వచ్చారు."<ref name=joykumar/> పరికరాల పరిశ్రమ లక్షణాల ఆధారంగా, [[మణిపూర్]] పూర్వచరిత్రను విస్తృతంగా మూడు కాలాలుగా వర్గీకరించవచ్చు. == మానవ స్థిరనివాసాలు == ఈశాన్య భారతదేశంలో అత్యంత ప్రాచీన మానవ స్థిరనివాసాలను గుర్తించడానికి కొన్ని ప్రయత్నాలు జరిగాయి. ప్రతికూల భౌగోళిక పరిస్థితుల కారణంగా చివరి ప్లీస్టోసీన్ (Pleistocene) యుగానికి ముందు ఇక్కడ ఆదిమ మానవులు నివసించలేదని సాధారణంగా భావిస్తారు. అయితే, ఈ అభిప్రాయాన్ని కొందరు పరిశోధకులు విభేదిస్తున్నారు. ప్రారంభ హోమినిడ్ వలసలు భారతదేశంలో జనాభా విస్తరణలో ఈశాన్య కారిడార్లు ఒక నిర్ణయాత్మక పాత్ర పోషించాయని వారు ప్రతిపాదిస్తున్నారు.{{sfn|Hazarika|2017|p=73-74,92}} == పాతరాతియుగం == {{Further|పాతరాతియుగం}} [[పాతరాతియుగం|పాతరాతియుగం]] అనేది అత్యంత ప్రాచీనమైన రాతి సంస్కృతి యుగం. పాతరాతియుగం కాల వ్యవధి ఒక్కో ప్రాంతంలో ఒక్కోలా ఉంటుంది. మణిపూర్ పొరుగు దేశమైన [[మయన్మార్]] లో, దిగువ పాతరాతియుగం సంస్కృతి నేటికి 750,000 నుండి 275,000 సంవత్సరాల క్రితం ప్రారంభమైంది. [[హోమో ఎరెక్టస్]] క్రీ.పూ. 750,000 లో బర్మాలోని ఐయాయర్వాడి నది ఒడ్డున స్థిరపడటం ప్రారంభించాడు. అయితే, [[మణిపూర్]] విషయానికి వస్తే, పాతరాతియుగం క్రీ.పూ. 20,000 నుండి 10,000 మధ్య ప్రారంభమైంది.<ref name=joykumar/> చాలా మంది పరిశోధకులు మణిపూర్ (మరియు ఈశాన్య ప్రాంతం) లో పాతరాతియుగం ఉనికిని గురించి పెద్దగా చర్చించరు.{{sfn|Hazarika|2017|p=75,80}} అయినప్పటికీ, మంజిల్ హజారికా తన 2017 నాటి ఈశాన్య భారతదేశ పూర్వచరిత్ర సర్వేలో, మణిపూర్ లో పాతరాతియుగం సంస్కృతి ఉనికిని తిరస్కరించడానికి ఎటువంటి తగిన ఆధారాలు లేవని పేర్కొన్నారు.{{sfn|Hazarika|2017|p=153}} మణిపూర్ లో కొన్ని పాతరాతియుగం నాటి ప్రదేశాలు (ఖాంగ్‌ఖుయ్, నాపాచిక్, మాచి, సోమ్‌గు సింగ్‌తోమ్) కనుగొనబడ్డాయి.{{sfn|Hazarika|2017|p=79,90}} అయినప్పటికీ, లభించిన ఆధారాల యొక్క ఖచ్చితమైన కాలక్రమ-పొరల (chrono-stratigraphic) సమాచారం లేకపోవడం మరియు ఇతర యుగాల అవశేషాలతో అవి కలిసి ఉండటం వల్ల, ఈ గుర్తింపులపై విమర్శలు ఉన్నాయి.{{sfn|Hazarika|2017|p=75,80}} అదేవిధంగా, హోబిన్హియన్ లాంటి సముదాయాల ఉనికి కూడా వివాదాస్పదంగానే ఉంది.{{sfn|Hazarika|2017|p=86}} పాతరాతియుగం నాటి నివాస ఆధారాలు ఐదు పురావస్తు ప్రదేశాలలో కనుగొనబడ్డాయి. అవి: సోంగ్‌బు, ఖాంగ్‌ఖుయ్, మాచి, నోంగ్‌పోక్ కీథెల్ మాన్బి సింగ్‌తోమ్. * '''సోంగ్‌బు గుహ (Songbu cave)''' - 1983 లో కనుగొనబడిన ఈ గుహలోని రాతి రకం చక్కటి క్వార్ట్జైట్ ఇసుకరాయితో కూడినదిగా తేలింది. ఇక్కడ కనుగొనబడిన రాతి పరికరాలు రెండు రకాలు: కోర్ పరికరాలు (core tools) మరియు ఫ్లేక్ పరికరాలు (flake tools). కోర్ పరికరాల (22.2%) కంటే ఫ్లేక్ పరికరాల పరిమాణం (77.7%) చాలా ఎక్కువ. సోంగ్‌బు గుహ వద్ద ఉన్న రాతి సంస్కృతి కాలం నేటికి 20,000 సంవత్సరాల క్రిత నాటిదిగా నిర్ధారించారు, ఇది మధ్య పాతరాతియుగం కాలానికి చెందినది.<ref name=joykumar/><ref>{{cite book| last = Vashum| first = Reisang| title = Nagas' Rights to Self Determination: An Anthropological-historical Perspective| url = https://books.google.com/books?id=MiHhNkvrWvwC&pg=PA21| year = 2000| publisher = Mittal Publications| isbn = 978-81-7099-774-0| page = 21 }}</ref><ref name="google13">{{cite book| author = Dr Th. Suresh Singh| title = The Endless Kabaw Valley: British Created Visious Cycle of Manipur, Burma and India| url = https://books.google.com/books?id=kbu_AwAAQBAJ&pg=PA13| year = 2014| publisher = Quills Ink Publishing| isbn = 9789384318000| page = 13 }}</ref><ref name="google1">{{cite book| last = Singh| first = E. Ishwarjit| title = Manipur, a Tourist Paradise| url = https://books.google.com/books?id=GP9_AAAAMAAJ| year = 2005| publisher = B.R. Publishing Corporation| isbn = 978-81-7646-506-9 }}</ref><ref>{{cite book| author = North East India History Association. Session| title = Proceedings of North East India History Association| url = https://books.google.com/books?id=8DVuAAAAMAAJ| year = 1993| publisher = The Association| isbn = }}</ref> అన్వేషణ సమయంలో కనుగొనబడిన తొమ్మిది రకాల కళాఖండాలు ఇవి: (1) ఫ్లేక్ - 1, (2) కత్తి - 1, (3) బ్లేడ్ హేక్ - 3, (4) పాయింట్ - 1, (5) బోరర్ స్క్రాపర్ - 1, (6) చేతి గొడ్డలి - 1, (7) పగిలిన గులకరాయి - 1. * '''ఖాంగ్‌ఖుయ్ గుహ (Khangkhui cave)''' - ఉఖ్రుల్ జిల్లాలో ఉన్న ఈ గుహలలోని రాతి రకం సున్నపురాయి క్రెటేషియస్ మూలానికి చెందినది. 1969 లో కనుగొనబడిన ఖాంగ్‌ఖుయ్ లో నాలుగు గుహలు ఉన్నాయి, రెండు పశ్చిమ వాలులలో రెండు తూర్పు వాలులలో ఉన్నాయి. గుహ సంఖ్య 1, 2 పశ్చిమ వాలులలో, సంఖ్య 3, 4 తూర్పు వాలులలో ఉన్నాయి. గుహ పైకప్పు నుండి అనేక స్టాలక్టైట్ లు వేలాడుతూ కనిపిస్తాయి. అన్వేషణ పనులు 1969-1972 లో ప్రారంభమయ్యాయి కానీ ప్రతికూల పరిస్థితుల కారణంగా అకస్మాత్తుగా నిలిపివేయబడ్డాయి. కనుగొనబడిన పరికరాలు రెండు రకాలు: సున్నపురాయి పరికరాలు (96.4%) ఇసుకరాయి పరికరాలు (2.2%). గుహ సంఖ్య 3 లో ఎముక పరికరాలు ముఖ్యంగా జింక (Cervus), పంది (Sus) పశువుల (Bovines) ఎముకలతో చేసినవి లభించాయి. ఖాంగ్‌ఖుయ్ లోని రాతి సంస్కృతి యొక్క పురాతన ఉనికి క్రీ.పూ. 15,000 నాటిదని కొందరు భావించినప్పటికీ, టి.సి. శర్మ ఇది క్రీ.పూ. 30,000 నాటిదని, ఇది ఎగువ లేదా చివరి [[పాతరాతియుగం]] కాలానికి చెందినదని అభిప్రాయపడ్డారు.<ref name=joykumar/><ref>{{cite book| title = The Great Indian Corridor in the East| url = https://books.google.com/books?id=DPWGpVvBvx8C&pg=PA25| year = 2007| publisher = Mittal Publications| isbn = 978-81-8324-179-3| page = 25 }}</ref><ref>{{cite book| title = Assam General Knowledge| url = https://books.google.com/books?id=reuQbFK9Rz4C&pg=PA26| publisher = Bright Publications| isbn = 978-81-7199-451-9| page = 26 }}</ref> * '''నోంగ్‌పోక్ కీథెల్‌మాన్‌బి (Nongpok Keithelmanbi)''' - 1982-1984 లో రాతి సంస్కృతిని కనుగొన్న నోంగ్‌పోక్ కీథెల్‌మాన్‌బి, పాతరాతియుగం తదుపరి పాతరాతియుగం (మధ్యరాతియుగం) కాలానికి చెందిన ఒక పురావస్తు ప్రదేశం.<ref>{{cite book| last1 = Subba| first1 = Tanka Bahadur| last2 = Ghosh| first2 = G.C.| title = The Anthropology of North-East India| url = https://books.google.com/books?id=DHCGN-Xu7YIC&pg=PA18| year = 2003| publisher = Orient Blackswan| isbn = 978-81-250-2335-7| page = 18 }}</ref><ref>{{cite book| last = Gajrani| first = S.| title = History, Religion and Culture of India| url = https://books.google.com/books?id=QQWMc7_qj4kC&pg=PA145| year = 2004| publisher = Gyan Publishing House| isbn = 978-81-8205-065-5| page = 145 }}</ref> ఈ అన్వేషణ స్థలాన్ని లొకాలిటీ-1 (మధ్యరాతియుగం), లొకాలిటీ-2 (పాతరాతియుగం) లొకాలిటీ-3 (పాతరాతియుగం) గా వర్గీకరించారు. ఈ సైట్ ఎగువ లేదా చివరి పాతరాతియుగం కాలానికి చెందినదిగా అంచనా వేయబడింది.<ref name="google19961"/> ఇక్కడి చాలా కళాఖండాలు క్వార్ట్‌జిటిక్ ఇసుకరాయి గులకరాళ్లతో మరియు కొన్ని చర్ట్ (chert) తో చేయబడ్డాయి.<ref name=joykumar/><ref name="google13" /> * '''సింగ్‌తోమ్ (Singtom)''' - మణిపూర్ లోని చందేల్ జిల్లాలో 1989 లో కనుగొనబడిన ఈ సైట్ నుండి 16 రాతి పరికరాల అవశేషాలు సేకరించబడ్డాయి. ఇవి: (1) చేతి గొడ్డలి, (2) గుండ్రని అంచు గల ఫ్లాట్ గులకరాయి పరికరం, (3) ఫ్లేక్ చేయబడిన గులకరాళ్లు, (4) బ్లేడ్, (5) ఫ్లేక్, (6) గులకరాయి స్ట్రైకర్, (7) పగిలిన గులకరాయి, (8) వ్యర్థ ఫ్లేక్. ఇవన్నీ క్వార్ట్‌జిటిక్ ఇసుకరాయితో చేయబడ్డాయి.<ref name=joykumar/><ref name="google19961" /> * '''మాచి (Machi)''' - మణిపూర్ లోని చందేల్ జిల్లా తెంగ్నౌపాల్ జిల్లాలో 1974 లో కనుగొనబడిన ఈ పురావస్తు ప్రదేశం ప్రారంభ రాతియుగం దిగువ పాతరాతియుగం కాలానికి చెందినది.<ref name=joykumar/><ref name="google1996">{{cite book| last = Sharma| first = Arun Kumar| title = Early Man in Eastern Himalayas: North-East India and Nepal| url = https://books.google.com/books?id=BGaBAAAAMAAJ| year = 1996| publisher = Aryan Books International| isbn = 978-81-7305-065-7 }}</ref><ref>{{cite book| last = Chatterjee| first = Bhaskar| title = History and Archaeology: Prof. H.D. Sankalia Felicitation Volume| url = https://books.google.com/books?id=uFg8AAAAMAAJ| year = 1989| publisher = Ramanand Vidya Bhawan| isbn = 978-81-85205-46-5 }}</ref><ref name="google393">{{cite book| last = Sanajaoba| first = Naorem| title = Manipur, Past and Present: The Heritage and Ordeals of a Civilization| url = https://books.google.com/books?id=-CzSQKVmveUC&pg=PA393| year = 1988| publisher = Mittal Publications| isbn = 978-81-7099-853-2| page = 393 }}</ref> == మధ్యరాతియగం == మధ్యరాతియుగం మణిపూర్ లోని రెండు విశేషమైన పురావస్తు ప్రదేశాల ద్వారా పరిచయమైంది. అవి నోంగ్‌పోక్ కీథెల్‌మాన్‌బి మరియు థారన్ గుహ.<ref name=joykumar/><ref name="google1" /> * '''నోంగ్‌పోక్ కీథెల్‌మాన్‌బి''' - ఈ సైట్ లోని మూడు విభాగాలలో లొకాలిటీ-1 మధ్యరాతియుగం కాలానికి చెందినది, మిగిలినవి పాతరాతియుగం కాలానికి చెందినవి. ఇక్కడి చాలా పరికరాలు క్వార్ట్‌జిటిక్ ఇసుకరాయితో చేయబడ్డాయి. ఈ సైట్ లో మధ్యరాతియుగం నాటి డెబ్బై తొమ్మిది కళాఖండాలు కనుగొనబడ్డాయి. అవి:- (1) ఉలి అంచు గల గులకరాయి పరికరాలు, (2) గుండ్రని అంచు గల గులకరాయి పరికరాలు, (3) గులకరాయి పిక్, (4) స్క్రాపర్, (5) బ్లేడ్, (6) పగిలిన గులకరాయి, (7) దెబ్బతిన్న గుర్తులు గల గులకరాయి, (8) గ్రౌండ్ ఫేసెస్ గల గులకరాయి, (9) ఫ్లేక్ (10) మను పోర్ట్. దీని సుమారు కాలం నేటికి 4460+-120 సంవత్సరాల క్రిత నాటిది. * '''థారన్ గుహ (Tharon cave)''' - మణిపూర్ ప్రభుత్వ రాష్ట్ర పురావస్తు శాఖ ద్వారా 1979 లో మొదటి అన్వేషణ జరిగింది, మళ్లీ 1989 లో పునఃప్రారంభించబడింది. ఇప్పటివరకు ఐదు గుహలు కనుగొనబడ్డాయి. 39 మధ్యరాతియుగం నాటి కళాఖండాలు లభించాయి. అవి:- (1) చాపింగ్ పరికరాలు, (2) చేతి గొడ్డలి (Hand adze), (3) చేతి గొడ్డలి (Hand axe), (4) పాయింటెడ్ పరికరాలు, (5) స్క్రాపర్, (6) ఎడ్జ్ గ్రౌండ్ కత్తి, (7) క్వెర్న్ (రాయి), (8) గ్రైండర్, (9) ఇరవై ఐదు వర్గీకరించనివి == కొత్తరాతియుగం == {{Further|కొత్తరాతియుగం}} మణిపూర్ లో నోంగ్‌పోక్ కీథెల్‌మాన్‌బి, నాపాచిక్, లైమెనై, నారన్ సీనా ఫునాన్ లతో సహా బహుళ కొత్తరాతియుగం ప్రదేశాలు కనుగొనబడ్డాయి. ఇవి విస్తృత ఆగ్నేయాసియా సముదాయంలో భాగంగా పరిగణించబడతాయి, ఈ గుర్తింపులు ప్రాథమికంగా రాతి పరికరాలు కుండల (ముఖ్యంగా తాడు గుర్తులు గల కుండలు - cord-impressed ware) ఆధారంగా చేయబడ్డాయి; కొత్తరాతియుగం యొక్క విలక్షణమైన సాంస్కృతిక గుర్తింపులు (వ్యవసాయం, పశుపోషణ మొదలైనవి) ఇంకా కనుగొనబడాల్సి ఉంది వాటి అభివృద్ధి కాలక్రమం చురుకైన పరిశోధనలో ఉంది.{{sfn|Hazarika|2017|p=95,100,111-112,141-142,153}} గంగా మైదానాల కంటే ఈశాన్యంలో కొత్తరాతియుగం సంస్కృతి సుమారు నాలుగు వేల సంవత్సరాల ఆలస్యంగా ప్రారంభమైందని హజారికా పేర్కొన్నారు.{{sfn|Hazarika|2017|p=140}} మెయితీల సాధారణ భాష అయిన మెయితీలాన్ అనేది టిబెటో-బర్మన్ భాషా కుటుంబానికి చెందినది.{{sfn|Post|2017|p=232,233}} మణిపురి సైట్లలో మూడు కాళ్ల కుండలు తాడు గుర్తులు గల కుండలు సమృద్ధిగా ఉన్నాయని హజారికా గమనించారు, ఇవి దక్షిణ చైనా మరియు థాయిలాండ్‌లలో కనుగొనబడిన వాటిని పోలి ఉంటాయి. మణిపూర్ ఆనుకుని ఉన్న ప్రాంతాల నుండి కొత్తరాతియుగం ప్రభావాల సమ్మేళన కేంద్రంగా ఉండి ఉండవచ్చని ఆయన ప్రతిపాదిస్తున్నారు.{{sfn|Hazarika|2017|p=112-113,142-143}} ఆగ్నేయాసియా యొక్క పురావస్తు-భాషా చరిత్రకు సంబంధించిన జార్జ్ వాన్ డ్రీమ్ పునర్నిర్మాణాలతో ఏకీభవిస్తూ, రోజర్ బ్లెంచ్ ఈశాన్య భారతదేశం కొత్తరాతియుగం నుండి విభిన్న ఆహార సేకరణ సమూహాలకు నిలయంగా ఉందని, వారు క్రీ.పూ. 4000 ప్రాంతంలో వ్యవసాయం పశుపోషణను నేర్చుకుని తూర్పు వైపు వలస వెళ్లి టిబెటో-బర్మన్ భాషా కుటుంబాన్ని స్థాపించారని ప్రతిపాదించారు.{{sfn|Hazarika|2017|p=58}} కొత్తరాతియుగం అనేది మూడు రాతియుగం కాలాలలో చివరిది. మణిపూర్ లో దీనికి సంబంధించిన నాలుగు పురావస్తు ప్రదేశాలు ఉన్నాయి.<ref>{{cite journal |last1=Hazarika |first1=Manjil |title=The Neolithic Cultures of Northeast India and Adjoining Regions: A Comparative Study. Journal of Indian Ocean Archaeology 7: 98-148. |journal=Journal of Indian Ocean Archaeology |date=January 2012 |issue=7 |pages=98–148 |url=https://www.academia.edu/3642606 |access-date=8 March 2024}}</ref> అవి (1) నాపాచిక్, (2) లైమనై, (3) ఫునాన్, (4) నోంగ్‌పోక్ కీథెల్‌మాన్‌బి.<ref name="google2001">{{cite book| title = Man & Environment| url = https://books.google.com/books?id=4FOBAAAAMAAJ| year = 2001| publisher = Indian Society for Prehistoric and Quaternary Studies.| isbn = }}</ref> * '''నాపాచిక్ (Napachik)''' - వాంగూ గ్రామంలోని ఈ సైట్ నుండి జరిపిన తవ్వకాలలో కొత్తరాతియుగం కాలానికి చెందిన 116 కళాఖండాలు లభించాయి.<ref name="google393" /><ref>{{cite book| last1 = Raha| first1 = Manis Kumar| last2 = Ghosh| first2 = Aloke Kumar| title = North-East India: The Human Interface| url = https://books.google.com/books?id=U3NuAAAAMAAJ| year = 1998| publisher = Gyan Publishing House| isbn = 978-81-212-0573-3 }}</ref> * '''లైమనai (Laimanai)''' - 1990 లో ఇక్కడ తవ్వకాలు ప్రారంభమయ్యాయి కొత్తరాతియుగం కాలానికి చెందిన 70 కంటే ఎక్కువ రాతి కళాఖండాలు కనుగొనబడ్డాయి. * '''ఫునాన్ (Phunan)''' - 1967 అక్టోబరులో కనుగొనబడింది, కొత్తరాతియుగం కాలానికి చెందిన కొన్ని కళాఖండాలు కనుగొనబడినప్పటికీ, ఇప్పటివరకు ఇక్కడ ఎటువంటి అధికారిక తవ్వకాలు జరగలేదు. * '''నోంగ్‌పోక్ కీథెల్‌మాన్‌బి''' - పాతరాతియుగం మరియు మధ్యరాతియుగం కాలాల్లో ఉనికిని కలిగి ఉండటమే కాకుండా, ఈ సైట్ లో కొత్తరాతియుగం కాలానికి చెందిన రాతి కళాఖండాలు, తాడు గుర్తులు గల పాత్రలు సరిగ్గా కాలని కుండలు కూడా ఉన్నాయి.<ref name=joykumar /> == రాగియుగం ఆపై కాలం == రాగియుగం ( ఆ తర్వాత ఇనుపయుగం) ప్రారంభమైనప్పటికీ, ఈ విస్తృత ప్రాంతంలో ఎటువంటి గణనీయమైన సాంస్కృతిక మార్పుల ఆధారాలు కనిపించలేదని హజారికా పేర్కొన్నారు.{{sfn|Hazarika|2017|p=16}} ఈ రాష్ట్రంలో విభిన్న ప్రయోజనాల కొరకు ఉపయోగించిన వివిధ ఆకారాల బృహత్ శిలలు (megaliths) సమృద్ధిగా ఉన్నాయి.{{sfn|Hazarika|2017|p=150,151}} క్రైస్తవ శకానికి కొంతకాలం ముందు, ఈ లోయ ప్రాంతంలో విభిన్న 'యెక్స్' (వంశాలు) స్థిరపడ్డాయి, వీరు బహుశా చివరి ఇనుపయుగంలో దక్షిణ చైనా నుండి వలస వచ్చి ఉండవచ్చు. కొండ తెగలు బహుశా స్థానిక మూలాలకు చెందినవారై ఉంటారు.{{sfnp|Parratt|2005|pp=1,3}} == గ్రంథ పట్టిక == * {{cite book| last = Singh| first = Okram Kumar| title = Napachik, a Stone Age Site in the Manipur Valley| url = https://books.google.com/books?id=IIB1HAAACAAJ| year = 1983| publisher = State Archaeology, Government of Manipur| isbn = }} == ఇతర వెబ్‌సైట్లు == * {{cite book| last = Devi| first = L. Kunjeswori| title = Archaeology in Manipur| url = https://books.google.com/books?id=aFluAAAAMAAJ| year = 2003| publisher = Rajesh Publications| isbn = 978-81-85891-18-7 }} * [https://fdocuments.in/document/cord-impressed-pottery-in-neolithic-chalcolithic-context-of-eastern-.html తూర్పు కొత్తరాతియుగం-రాగియుగం సందర్భంలో తాడు గుర్తులు గల కుండలు] * [http://e-pao.net/epSubPageExtractor.asp?src=travel.Introduction_to_Manipur.Manipur_South_The_Earliest_Archaeological_Site దక్షిణ మణిపూర్ అత్యంత పురాతన పురావస్తు ప్రదేశం] * ఓ.కె. సింగ్‌తో ముఖాముఖి ద్వారా మణిపూర్ పురావస్తు గతాన్ని తవ్వడం [http://e-pao.net/epSubPageExtractor.asp?src=features.Interview_of_Manipuri_Personalities.Digging_up_Manipur_archaeological_past_interaction_with_OK_Singh_Part_1_By_Wahengbam_Pathou భాగం 1] మరియు [http://e-pao.net/epSubPageExtractor.asp?src=features.Interview_of_Manipuri_Personalities.Digging_up_Manipur_archaeological_past_interaction_with_OK_Singh_Part_2_By_Wahengbam_Pathou భాగం 2] * [http://www.e-pao.net/epSubPageExtractor.asphttps://www.e-pao.net/epSubPageExtractor.asp?src=manipur.Arts_and_Culture.Mutua_Bahadur_Art_Collection ముతువా బహదూర్ కళల సేకరణ] == మూలాలు == {{reflist}} {{Commonscat}} [[Category:మణిపూర్ చరిత్ర]] [[Category:భారతదేశ పురావస్తు శాస్త్రం]] 6y59vb00qllcdo1mzjh66mzibioen3h 0 503302 4908023 2026-07-19T03:01:36Z స్వరలాసిక 13980 [[WP:AES|←]]Created page with '{{Infobox officeholder | name = Mirza Muhammad Ismail | honorific_prefix = [[The Right Honourable]] [[Knight|Sir]] | honorific_suffix = [[Order of the Indian Empire|KCIE]] [[Order of the British Empire|OBE]] [[Order of Saint John (chartered 1888)|CStJ]] [[Privy Council (United Kingdom)|PC]] | image = Diwan Sir Mirza Ismail.jpg | image_size = | caption = The Prime Minister of Mysore, Jaipur, and Hydera...' 4908023 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = Mirza Muhammad Ismail | honorific_prefix = [[The Right Honourable]] [[Knight|Sir]] | honorific_suffix = [[Order of the Indian Empire|KCIE]] [[Order of the British Empire|OBE]] [[Order of Saint John (chartered 1888)|CStJ]] [[Privy Council (United Kingdom)|PC]] | image = Diwan Sir Mirza Ismail.jpg | image_size = | caption = The Prime Minister of Mysore, Jaipur, and Hyderabad | order1 = [[Prime Minister of Hyderabad|Diwan of Hyderabad]] | term_start1 = 1946 | term_end1 = 1947 | monarch1 = [[Osman Ali Khan, Asaf Jah VII]] | predecessor1 = [[Muhammad Ahmad Said Khan Chhatari]] | successor1 = [[Muhammad Ahmad Said Khan Chhatari]] | order2 = Diwan of Jaipur | term_start2 = 1942 | term_end2 = 1946 | monarch2 = [[Man Singh II]] | predecessor2 = | successor2 = | order3 = 22nd [[Diwan of Mysore|Diwan of the Mysore Kingdom]] | term_start3 = 1 May 1926 | term_end3 = 1941 | monarch3 = [[Krishna Raja Wadiyar IV]], [[Jayachamarajendra Wadiyar]] | predecessor3 = Sir [[Albion Rajkumar Banerjee]] | successor3 = Sir [[N. Madhava Rao]] | birth_date = {{birth date|1883|10|24|df=y}} | birth_place = [[Bangalore]], [[Kingdom of Mysore]], [[British India]] | death_date = {{death date and age|1959|1|5|1883|10|24|df=y}} | death_place = [[Bangalore]], [[Mysore State]] (present day [[Karnataka]]), [[India]] | occupation = [[Diwan of Mysore]] (1926–1941)<br />[[Prime Minister]], [[Jaipur]] (Diwan of Jaipur) (1942–1946)<br />[[Diwan of Hyderabad]] (1946–1947) | salary = | networth = | spouse = Zeebundeh Begum Shirazi | website = | footnotes = | children = Mirza Humayun<br />Mirza Shah Taj Begum<br />Mirza Gauhar Taj Begum | relatives = [[Agha Aly Asker]] (grandfather)<br/>[[Shakereh Khaleeli]] (granddaughter)<br/>[[Tyabji family]] (sister in law) }} '''మీర్జా మహ్మద్ ఇస్మాయిల్''' (ఉర్దూ: مرزا محمد اسماعیل; 24 అక్టోబర్ 1883 – 5 మార్చి 1959), సాధారణంగా '''సర్ మీర్జా ఇస్మాయిల్''' అని పిలువబడే భారతీయ రాజనీతిజ్ఞుడు, పరిపాలకుడు. బ్రిటిష్ భారతదేశంలోని మూడు ప్రముఖ సంస్థానాలైన మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాలకు దివాన్ (ప్రధాన మంత్రి)గా సేవలందించాడు. పరిపాలనా దక్షత, పట్టణాభివృద్ధి, పారిశ్రామికీకరణ, ప్రజాపనుల అభివృద్ధికి చేసిన కృషి వల్ల ఆయన భారతదేశంలోని అత్యుత్తమ సంస్థాన పరిపాలకులలో ఒకరిగా గుర్తింపు పొందాడు. మీర్జా ఇస్మాయిల్ 1883 అక్టోబర్ 24న బెంగళూరులో జన్మించాడు. ఆయన కుటుంబం మైసూరు రాజదర్బారుతో సన్నిహిత సంబంధాలు కలిగి ఉండేది. ఆయన తండ్రి మీర్జా మహ్మద్ అలీ మైసూరు ప్రభుత్వంలో ఉన్నతాధికారిగా పనిచేశారు. చిన్ననాటి నుంచే మైసూరు రాజకుటుంబానికి చెందిన యువరాజు కృష్ణరాజ వడియార్ (తరువాత మహారాజా కృష్ణరాజ వడియార్ IV)తో కలిసి విద్యాభ్యాసం చేశాడు. ఈ స్నేహం ఆయన భవిష్యత్ పరిపాలనా జీవితానికి బలమైన పునాది అయింది. ప్రాథమిక విద్యను బెంగళూరులో అభ్యసించిన ఆయన, అనంతరం ఉన్నత విద్యను కూడా అక్కడే పూర్తి చేశాడు. యువకుడిగా మైసూరు ప్రభుత్వ సేవలో చేరి, తన క్రమశిక్షణ, పరిపాలనా నైపుణ్యంతో ఉన్నత స్థానాలకు ఎదిగాడు. మహారాజా కృష్ణరాజ వడియార్ IV విశ్వాసాన్ని సంపాదించిన ఆయన, రాజదర్బారులో ముఖ్యమైన పరిపాలనా బాధ్యతలు నిర్వహించాడు. 1926లో అప్పటి దివాన్ సర్ ఆల్బియన్ రాజ్‌కుమార్ బెనర్జీ పదవీ విరమణ అనంతరం మీర్జా ఇస్మాయిల్ మైసూరు సంస్థాన దివాన్గా నియమితుడయ్యాడు. 1941 వరకు దాదాపు పదిహేనేళ్ల పాటు ఆ పదవిలో కొనసాగి, మైసూరు సంస్థానాన్ని పారిశ్రామిక, ఆర్థిక, పట్టణాభివృద్ధి రంగాలలో గణనీయంగా అభివృద్ధి చేశాడు. ఆయన హయాంలో మైసూరు భారతదేశంలోని అత్యంత ప్రగతిశీల సంస్థానాలలో ఒకటిగా పేరుపొందింది. ఆయన పరిపాలనలో పరిశ్రమలు, నీటిపారుదల, విద్యుత్ ఉత్పత్తి, వ్యవసాయాభివృద్ధి, రహదారులు, ఉద్యానవనాలు, ప్రజారోగ్యం వంటి రంగాలకు విశేష ప్రాధాన్యం లభించింది. బెంగళూరు నగర సుందరీకరణకు ఆయన చేసిన కృషి విశేషమైనది. పరిశుభ్రమైన వీధులు, చెట్లతో అలంకరించిన రహదారులు, ఉద్యానవనాల అభివృద్ధి వంటి కార్యక్రమాల ద్వారా బెంగళూరును ఆదర్శ నగరంగా తీర్చిదిద్దేందుకు కృషి చేశాడు. 1942లో ఆయన జైపూర్ సంస్థాన దివాన్గా నియమితుడై 1946 వరకు సేవలందించాడు. అనంతరం 1946లో హైదరాబాదు సంస్థాన దివాన్గా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు. అయితే అక్కడ రాజకీయ పరిస్థితులు క్లిష్టంగా ఉండటంతో ఆయన పదవీకాలం స్వల్పకాలమే కొనసాగి 1947లో రాజీనామా చేశాడు. సర్ మీర్జా ఇస్మాయిల్ పరిపాలనలో నిష్పాక్షికత, అభివృద్ధి దృష్టి, ప్రజాహితం ప్రధాన లక్షణాలుగా నిలిచాయి. ఆధునిక భారతదేశ సంస్థాన పరిపాలన చరిత్రలో ఆయన ప్రముఖ స్థానాన్ని సంపాదించారు. == ప్రారంభ జీవితం, విద్య == మీర్జా మహ్మద్ ఇస్మాయిల్ 1883 అక్టోబర్ 24న మైసూరు సంస్థానంలోని బెంగళూరులో ఒక ప్రముఖ ముస్లిం కుటుంబంలో జన్మించాడు. ఆయన తండ్రి మీర్జా మహ్మద్ అలీ, మైసూరు ప్రభుత్వంలో ఉన్నతాధికారిగా పనిచేశారు. ఆయన తాత గులామ్ అహ్మద్ కూడా మైసూరు రాజదర్బారులో సేవలందించారు. కుటుంబానికి మైసూరు రాజవంశంతో సన్నిహిత సంబంధాలు ఉండటంతో, ఇస్మాయిల్ చిన్ననాటి నుంచే రాజకుటుంబ సభ్యులతో పరిచయం ఏర్పడింది. ఆయన బెంగళూరు సెంట్రల్ కాలేజీలో విద్యాభ్యాసం చేశారు. విద్యార్థి దశలోనే ఆంగ్లం, ఉర్దూ, పర్షియన్ భాషలపై మంచి పట్టు సాధించారు. ముఖ్యంగా మైసూరు యువరాజు కృష్ణరాజ వడియార్ (తరువాత నాలుగో కృష్ణరాజ వడియార్ మహారాజు)తో కలిసి చదువుకోవడం వల్ల రాజవంశంతో ఆయనకు జీవితాంతం కొనసాగిన స్నేహబంధం ఏర్పడింది. ఈ సంబంధం తరువాత ఆయన పరిపాలనా జీవితంలో కీలక పాత్ర పోషించింది. == మైసూరు ప్రభుత్వ సేవ == విద్యాభ్యాసం పూర్తయిన తరువాత ఇస్మాయిల్ మైసూరు ప్రభుత్వ సేవలో చేరాడు. ప్రారంభంలో రాజభవన కార్యాలయంలో వివిధ పరిపాలనా బాధ్యతలను నిర్వహించాడు. క్రమశిక్షణ, సమయపాలన, పరిపాలనా నైపుణ్యం, ప్రజల సమస్యల పట్ల సానుభూతి వంటి లక్షణాల వల్ల ఆయన ఉన్నతాధికారుల ప్రశంసలు పొందాడు. తరువాత ఆయన మహారాజు వ్యక్తిగత కార్యదర్శిగా (Private Secretary) పనిచేశాడు. ఈ పదవిలో ఉన్న సమయంలో రాజ్యపాలన, ఆర్థిక వ్యవస్థ, ప్రజాపనులు, న్యాయపరిపాలన వంటి అంశాలలో విశేష అనుభవాన్ని సంపాదించాడు. మహారాజా నాలుగో కృష్ణరాజ వడియార్ ఆయనపై పూర్తి విశ్వాసం ఉంచడంతో, ప్రభుత్వంలోని అనేక కీలక విధానాల రూపకల్పనలో ఆయన పాత్ర పెరిగింది. == మైసూరు దివాన్‌గా నియామకం == 1926లో అప్పటి దివాన్ సర్ ఆల్బియన్ రాజ్‌కుమార్ బెనర్జీ పదవీ విరమణ చేసిన తరువాత, మీర్జా ఇస్మాయిల్ మైసూరు సంస్థానానికి దివాన్‌గా నియమితుడయ్యాడు. 1926 నుండి 1941 వరకు సుమారు పదిహేనేళ్లపాటు ఆయన ఈ పదవిలో కొనసాగాడు. ఇది మైసూరు చరిత్రలో అత్యంత సుదీర్ఘమైన మరియు ప్రభావవంతమైన దివాన్ పదవీకాలాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. == మైసూరు దివాన్‌గా పరిపాలన == దివాన్‌గా బాధ్యతలు చేపట్టిన తరువాత మీర్జా ఇస్మాయిల్ పారిశ్రామిక అభివృద్ధికి అత్యంత ప్రాధాన్యం ఇచ్చాడు. మైసూరు సంస్థానంలో ప్రభుత్వ రంగ పరిశ్రమలను విస్తరించడం, కొత్త పరిశ్రమలను స్థాపించడం, స్థానిక వనరులను వినియోగించడం వంటి చర్యలను చేపట్టాడు. ఆయన కాలంలో మైసూరు ఆర్థికంగా మరింత బలపడింది. వ్యవసాయం అభివృద్ధి కోసం నీటిపారుదల పథకాలను విస్తరించాడు. రహదారులు, వంతెనలు, ప్రజా భవనాలు నిర్మించడంతో పాటు గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో తాగునీరు, ఆరోగ్య సదుపాయాల మెరుగుదలకు చర్యలు తీసుకున్నాడు. విద్యా రంగంలో పాఠశాలలు, కళాశాలల అభివృద్ధికి తోడ్పాటునందించాడు. బెంగళూరు నగర అభివృద్ధిపై ఆయన ప్రత్యేక దృష్టి సారించాడు. విశాలమైన రహదారులు, చెట్లతో నిండిన అవెన్యూలు, ఉద్యానవనాలు, పరిశుభ్రత, పట్టణ ప్రణాళిక వంటి అంశాలను ప్రోత్సహించి నగర సౌందర్యాన్ని పెంపొందించాడు. ఈ కారణంగా ఆయనను "ఆధునిక బెంగళూరుకు రూపశిల్పులలో ఒకరు"గా అభివర్ణిస్తారు. ఆయన పరిపాలనలో భద్రావతి ఇనుము మరియు ఉక్కు కర్మాగారం, మైసూరు సాండల్‌వుడ్ ఆయిల్ ఫ్యాక్టరీ, మైసూరు సోప్ ఫ్యాక్టరీ వంటి పారిశ్రామిక సంస్థల అభివృద్ధికి విశేష ప్రోత్సాహం లభించింది. అలాగే విద్యుదుత్పత్తి, ప్రజాపనులు, వాణిజ్యాభివృద్ధి, ఉద్యానవనాల అభివృద్ధి వంటి రంగాల్లో కూడా గణనీయమైన పురోగతి సాధించబడింది. ఆయన పరిపాలనా తత్వం ప్రకారం, ఒక రాష్ట్ర అభివృద్ధి పరిశ్రమలు, వ్యవసాయం, విద్య, ప్రజా సంక్షేమం సమన్వయంతోనే సాధ్యమవుతుందని విశ్వసించేవాడు. == జైపూర్ దివాన్‌గా == 1942లో మీర్జా ఇస్మాయిల్ మైసూరు సంస్థాన దివాన్ పదవిని వీడి, జైపూర్ సంస్థానం దివాన్‌గా నియమితుడయ్యాడు. ఆయన పదవీకాలంలో జైపూర్ నగర అభివృద్ధి, పట్టణ ప్రణాళిక, ప్రజా సౌకర్యాల మెరుగుదలకు ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఇచ్చాడు. నగరంలోని ప్రధాన వీధులను విస్తరించడం, పరిశుభ్రతను మెరుగుపరచడం, ఉద్యానవనాలను అభివృద్ధి చేయడం వంటి కార్యక్రమాలను చేపట్టాడు. ఆయన జైపూర్ నగరంలో వాణిజ్య కార్యకలాపాలను ప్రోత్సహించేందుకు ఆధునిక మార్కెట్ల ఏర్పాటుకు చర్యలు తీసుకున్నాడు. నగర అందాన్ని కాపాడుతూ ఆధునికీకరణ చేపట్టడం ఆయన పరిపాలనలో ప్రధాన లక్షణంగా నిలిచింది. ఈ కాలంలో జైపూర్‌ను మరింత క్రమబద్ధమైన, ప్రణాళికాబద్ధమైన నగరంగా తీర్చిదిద్దేందుకు ఆయన కృషి చేశాడు. == హైదరాబాదు దివాన్‌గా == 1946లో హైదరాబాదు నిజాం మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ ఆహ్వానం మేరకు మీర్జా ఇస్మాయిల్ హైదరాబాదు సంస్థాన దివాన్‌గా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు. భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం సమీపిస్తున్న నేపథ్యంలో హైదరాబాదు సంస్థాన భవిష్యత్తు అత్యంత క్లిష్టమైన రాజకీయ పరిస్థితులను ఎదుర్కొంటోంది. హైదరాబాదు సంస్థానం భారత యూనియన్‌లో చేరాలని, భారత ప్రభుత్వంతో రాజీ మార్గాన్ని అనుసరించాలని మీర్జా ఇస్మాయిల్ నిజాంకు సలహా ఇచ్చాడు. అయితే నిజాం ఆస్థానంలోని సంప్రదాయవాద వర్గాలు, ముఖ్యంగా మజ్లిస్-ఎ-ఇత్తెహాదుల్ ముస్లిమీన్ నాయకత్వం ఆయన విధానాలకు వ్యతిరేకంగా వ్యవహరించింది. దీంతో ఆయన ప్రతిపాదించిన పరిపాలనా, రాజకీయ సంస్కరణలు అమలుకాలేకపోయాయి. పెరుగుతున్న రాజకీయ విభేదాలు, తన సూచనలకు తగిన మద్దతు లభించకపోవడంతో 1947లో ఆయన దివాన్ పదవికి రాజీనామా చేశాడు. అనంతరం ఆయన స్థానంలో నవాబ్ ఛత్తారి తిరిగి దివాన్‌గా నియమితుడయ్యాడు. == స్వాతంత్ర్యం అనంతరం == స్వాతంత్ర్యం తరువాత మీర్జా ఇస్మాయిల్ క్రియాశీల ప్రభుత్వ సేవలకు దూరంగా ఉన్నప్పటికీ, ప్రజా జీవితంలో చురుకుగా కొనసాగాడు. పరిపాలన, ఆర్థికాభివృద్ధి, పట్టణ ప్రణాళిక వంటి అంశాలపై తన అభిప్రాయాలను వ్యాసాలు, ప్రసంగాల ద్వారా వ్యక్తం చేసేవాడు. భారతదేశంలోని వివిధ రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు కూడా అభివృద్ధి కార్యక్రమాల విషయంలో ఆయన సలహాలను కోరేవి. ఆయన తన అనుభవాలను "My Public Life" (నా ప్రజా జీవితం) అనే ఆత్మకథలో వివరించాడు. ఈ గ్రంథం ద్వారా మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాలలో తన పరిపాలనా అనుభవాలు, సమకాలీన రాజకీయ పరిణామాలపై విలువైన సమాచారాన్ని అందించాడు. == వ్యక్తిగత జీవితం == మీర్జా ఇస్మాయిల్ నిరాడంబర జీవనశైలికి ప్రసిద్ధి చెందాడు. ఉద్యానవనాలు, పూల తోటలు, పట్టణ సౌందర్యీకరణ పట్ల ఆయనకు ప్రత్యేక ఆసక్తి ఉండేది. పరిపాలనలో నిజాయితీ, సమయపాలన, క్రమశిక్షణకు అత్యంత ప్రాధాన్యం ఇచ్చేవాడు. భారతదేశంలోని అనేక రాజకీయ నాయకులు, సంస్థానాధీశులు, బ్రిటిష్ అధికారులు ఆయన పరిపాలనా సామర్థ్యాన్ని ప్రశంసించారు. == మరణం == మీర్జా ఇస్మాయిల్ 1959 మార్చి 5న బెంగళూరులో మరణించాడు. ఆయన మరణంతో భారతదేశం ఒక విశిష్ట సంస్థాన పరిపాలకుడిని కోల్పోయింది. == వారసత్వం == మీర్జా ఇస్మాయిల్‌ను భారతదేశంలోని అత్యంత సమర్థులైన సంస్థాన దివాన్లలో ఒకరిగా చరిత్రకారులు పేర్కొంటారు. మైసూరు పారిశ్రామికాభివృద్ధి, బెంగళూరు నగర సుందరీకరణ, జైపూర్ పట్టణాభివృద్ధి, హైదరాబాదు రాజకీయ సంక్షోభ సమయంలో ఆయన ప్రదర్శించిన దూరదృష్టి భారత పరిపాలనా చరిత్రలో ప్రత్యేక స్థానాన్ని సంపాదించాయి. బెంగళూరులోని మీర్జా ఇస్మాయిల్ రోడ్ (ఎం. ఐ. రోడ్), అలాగే జైపూర్‌లోని ఎం. ఐ. రోడ్ (Mirza Ismail Road) ఆయన జ్ఞాపకార్థం పేరుపొందాయి. జైపూర్‌లోని ఈ రహదారి నేటికీ నగరంలోని ప్రముఖ వాణిజ్య కేంద్రాలలో ఒకటిగా ప్రసిద్ధి చెందింది. == గౌరవాలు == మీర్జా ఇస్మాయిల్ తన విశిష్ట పరిపాలనా సేవలకు గుర్తింపుగా బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం నుండి పలు గౌరవాలు అందుకున్నారు. ఆయనకు నైట్‌హుడ్ ప్రదానం చేయబడటంతో "సర్" బిరుదుతో ప్రసిద్ధి చెందారు. మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాల అభివృద్ధికి చేసిన సేవల కారణంగా అనేక ప్రజా, విద్యా సంస్థలు ఆయనను సత్కరించాయి. పట్టణ ప్రణాళిక, పారిశ్రామికాభివృద్ధి, ప్రజా పరిపాలన రంగాల్లో ఆయన చేసిన కృషి భారత పరిపాలనా చరిత్రలో విశేషంగా గుర్తింపు పొందింది. == రచనలు == మీర్జా ఇస్మాయిల్ తన పరిపాలనా అనుభవాలు, రాజకీయ పరిణామాలు, ప్రజా జీవితానికి సంబంధించిన అభిప్రాయాలను రచనల రూపంలో నమోదు చేశారు. ఆయన ఆత్మకథ My Public Lifeలో మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాలలో తన సేవలు, పరిపాలనా విధానాలు, సమకాలీన రాజకీయ పరిస్థితులను వివరించారు. భారతీయ సంస్థానాల పరిపాలనా చరిత్రను అధ్యయనం చేసే పరిశోధకులకు ఈ గ్రంథం ఒక ముఖ్య ఆధారంగా పరిగణించబడుతుంది. == వారసత్వం == మీర్జా ఇస్మాయిల్‌ను ఆధునిక భారతదేశంలోని అత్యంత ప్రతిభావంతులైన సంస్థాన పరిపాలకులలో ఒకరిగా చరిత్రకారులు గుర్తిస్తారు. ఆయన పరిపాలనలో మైసూరు పారిశ్రామిక, విద్యా, మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధిలో గణనీయమైన పురోగతి సాధించింది. బెంగళూరు నగర సుందరీకరణ, జైపూర్ పట్టణాభివృద్ధి, ప్రజా సంక్షేమ కార్యక్రమాల అమలులో ఆయన పాత్ర విశేషంగా ప్రశంసించబడింది. జైపూర్ నగరంలోని ప్రముఖ వాణిజ్య కేంద్రంగా పేరుగాంచిన మీర్జా ఇస్మాయిల్ రోడ్ (ఎం.ఐ. రోడ్) ఆయన స్మారకంగా నామకరణం చేయబడింది. బెంగళూరులో కూడా ఆయన పేరుతో రహదారులు, ప్రజా ప్రదేశాలు ఉన్నాయి. సమర్థవంతమైన, పారదర్శకమైన పరిపాలనకు ఆయన ఒక ఆదర్శంగా భావించబడుతున్నారు. == ఇవి కూడా చూడండి == * మైసూరు సంస్థానం * జైపూర్ సంస్థానం * హైదరాబాదు సంస్థానం * నాలుగో కృష్ణరాజ వడియార్ * మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} {{Authority control}} bsllcdo2gfq1imz0s4f3zg1oo4xeuua 4908071 4908023 2026-07-19T07:01:52Z స్వరలాసిక 13980 4908071 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = మీర్జా ముహమ్మద్ ఇస్మాయిల్ | honorific_prefix = రైట్ ఆనరబుల్ సర్ | honorific_suffix = KCIE OBE CStJ PC | image = Diwan Sir Mirza Ismail.jpg | image_size = | caption = మైసూర్, జైపూర్, హైదరాబాద్ రాష్ట్రాల దీవాన్ | order1 = హైదరాబాద్ దీవాన్ | term_start1 = 1946 | term_end1 = 1947 | monarch1 = [[మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్]] అసఫ్ జా VII | predecessor1 = ముహమ్మద్ అహ్మద్ సయీద్ ఖాన్ ఛతారి | successor1 = ముహమ్మద్ అహ్మద్ సయీద్ ఖాన్ ఛతారి | order2 = జైపూర్ దీవాన్ | term_start2 = 1942 | term_end2 = 1946 | monarch2 = మాన్ సింగ్ II | predecessor2 = | successor2 = | order3 = 22వ [[మైసూరు_దివాన్ల_జాబితా|మైసూర్ దివాన్]] | term_start3 = 1 మే 1926 | term_end3 = 1941 | monarch3 = కృష్ణ రాజ వడియార్ IV, [[జయచామరాజేంద్ర వడియార్]] | predecessor3 = [[అల్బియాన్ రాజ్‌కుమార్ బెనర్జీ]] | successor3 = ఎన్. మాధవరావు | birth_date = {{birth date|1883|10|24|df=y}} | birth_place = [[Bangalore]], [[Kingdom of Mysore]], [[British India]] | death_date = {{death date and age|1959|1|5|1883|10|24|df=y}} | death_place = [[Bangalore]], [[Mysore State]] (present day [[Karnataka]]), [[India]] | occupation = [[Diwan of Mysore]] (1926–1941)<br />[[Prime Minister]], [[Jaipur]] (Diwan of Jaipur) (1942–1946)<br />[[Diwan of Hyderabad]] (1946–1947) | salary = | networth = | spouse = Zeebundeh Begum Shirazi | website = | footnotes = | children = Mirza Humayun<br />Mirza Shah Taj Begum<br />Mirza Gauhar Taj Begum | relatives = [[Agha Aly Asker]] (grandfather)<br/>[[Shakereh Khaleeli]] (granddaughter)<br/>[[Tyabji family]] (sister in law) }} '''మీర్జా మహ్మద్ ఇస్మాయిల్''' (ఉర్దూ: مرزا محمد اسماعیل; 24 అక్టోబర్ 1883 – 5 మార్చి 1959), సాధారణంగా '''సర్ మీర్జా ఇస్మాయిల్''' అని పిలువబడే భారతీయ రాజనీతిజ్ఞుడు, పరిపాలకుడు. బ్రిటిష్ భారతదేశంలోని మూడు ప్రముఖ సంస్థానాలైన మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాలకు దివాన్ (ప్రధాన మంత్రి)గా సేవలందించాడు. పరిపాలనా దక్షత, పట్టణాభివృద్ధి, పారిశ్రామికీకరణ, ప్రజాపనుల అభివృద్ధికి చేసిన కృషి వల్ల ఆయన భారతదేశంలోని అత్యుత్తమ సంస్థాన పరిపాలకులలో ఒకరిగా గుర్తింపు పొందాడు. మీర్జా ఇస్మాయిల్ 1883 అక్టోబర్ 24న బెంగళూరులో జన్మించాడు. ఆయన కుటుంబం మైసూరు రాజదర్బారుతో సన్నిహిత సంబంధాలు కలిగి ఉండేది. ఆయన తండ్రి మీర్జా మహ్మద్ అలీ మైసూరు ప్రభుత్వంలో ఉన్నతాధికారిగా పనిచేశారు. చిన్ననాటి నుంచే మైసూరు రాజకుటుంబానికి చెందిన యువరాజు కృష్ణరాజ వడియార్ (తరువాత మహారాజా కృష్ణరాజ వడియార్ IV)తో కలిసి విద్యాభ్యాసం చేశాడు. ఈ స్నేహం ఆయన భవిష్యత్ పరిపాలనా జీవితానికి బలమైన పునాది అయింది. ప్రాథమిక విద్యను బెంగళూరులో అభ్యసించిన ఆయన, అనంతరం ఉన్నత విద్యను కూడా అక్కడే పూర్తి చేశాడు. యువకుడిగా మైసూరు ప్రభుత్వ సేవలో చేరి, తన క్రమశిక్షణ, పరిపాలనా నైపుణ్యంతో ఉన్నత స్థానాలకు ఎదిగాడు. మహారాజా కృష్ణరాజ వడియార్ IV విశ్వాసాన్ని సంపాదించిన ఆయన, రాజదర్బారులో ముఖ్యమైన పరిపాలనా బాధ్యతలు నిర్వహించాడు. 1926లో అప్పటి దివాన్ సర్ ఆల్బియన్ రాజ్‌కుమార్ బెనర్జీ పదవీ విరమణ అనంతరం మీర్జా ఇస్మాయిల్ మైసూరు సంస్థాన దివాన్గా నియమితుడయ్యాడు. 1941 వరకు దాదాపు పదిహేనేళ్ల పాటు ఆ పదవిలో కొనసాగి, మైసూరు సంస్థానాన్ని పారిశ్రామిక, ఆర్థిక, పట్టణాభివృద్ధి రంగాలలో గణనీయంగా అభివృద్ధి చేశాడు. ఆయన హయాంలో మైసూరు భారతదేశంలోని అత్యంత ప్రగతిశీల సంస్థానాలలో ఒకటిగా పేరుపొందింది. ఆయన పరిపాలనలో పరిశ్రమలు, నీటిపారుదల, విద్యుత్ ఉత్పత్తి, వ్యవసాయాభివృద్ధి, రహదారులు, ఉద్యానవనాలు, ప్రజారోగ్యం వంటి రంగాలకు విశేష ప్రాధాన్యం లభించింది. బెంగళూరు నగర సుందరీకరణకు ఆయన చేసిన కృషి విశేషమైనది. పరిశుభ్రమైన వీధులు, చెట్లతో అలంకరించిన రహదారులు, ఉద్యానవనాల అభివృద్ధి వంటి కార్యక్రమాల ద్వారా బెంగళూరును ఆదర్శ నగరంగా తీర్చిదిద్దేందుకు కృషి చేశాడు. 1942లో ఆయన జైపూర్ సంస్థాన దివాన్గా నియమితుడై 1946 వరకు సేవలందించాడు. అనంతరం 1946లో హైదరాబాదు సంస్థాన దివాన్గా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు. అయితే అక్కడ రాజకీయ పరిస్థితులు క్లిష్టంగా ఉండటంతో ఆయన పదవీకాలం స్వల్పకాలమే కొనసాగి 1947లో రాజీనామా చేశాడు. సర్ మీర్జా ఇస్మాయిల్ పరిపాలనలో నిష్పాక్షికత, అభివృద్ధి దృష్టి, ప్రజాహితం ప్రధాన లక్షణాలుగా నిలిచాయి. ఆధునిక భారతదేశ సంస్థాన పరిపాలన చరిత్రలో ఆయన ప్రముఖ స్థానాన్ని సంపాదించారు. == ప్రారంభ జీవితం, విద్య == మీర్జా మహ్మద్ ఇస్మాయిల్ 1883 అక్టోబర్ 24న మైసూరు సంస్థానంలోని బెంగళూరులో ఒక ప్రముఖ ముస్లిం కుటుంబంలో జన్మించాడు. ఆయన తండ్రి మీర్జా మహ్మద్ అలీ, మైసూరు ప్రభుత్వంలో ఉన్నతాధికారిగా పనిచేశారు. ఆయన తాత గులామ్ అహ్మద్ కూడా మైసూరు రాజదర్బారులో సేవలందించారు. కుటుంబానికి మైసూరు రాజవంశంతో సన్నిహిత సంబంధాలు ఉండటంతో, ఇస్మాయిల్ చిన్ననాటి నుంచే రాజకుటుంబ సభ్యులతో పరిచయం ఏర్పడింది. ఆయన బెంగళూరు సెంట్రల్ కాలేజీలో విద్యాభ్యాసం చేశారు. విద్యార్థి దశలోనే ఆంగ్లం, ఉర్దూ, పర్షియన్ భాషలపై మంచి పట్టు సాధించారు. ముఖ్యంగా మైసూరు యువరాజు కృష్ణరాజ వడియార్ (తరువాత నాలుగో కృష్ణరాజ వడియార్ మహారాజు)తో కలిసి చదువుకోవడం వల్ల రాజవంశంతో ఆయనకు జీవితాంతం కొనసాగిన స్నేహబంధం ఏర్పడింది. ఈ సంబంధం తరువాత ఆయన పరిపాలనా జీవితంలో కీలక పాత్ర పోషించింది. == మైసూరు ప్రభుత్వ సేవ == విద్యాభ్యాసం పూర్తయిన తరువాత ఇస్మాయిల్ మైసూరు ప్రభుత్వ సేవలో చేరాడు. ప్రారంభంలో రాజభవన కార్యాలయంలో వివిధ పరిపాలనా బాధ్యతలను నిర్వహించాడు. క్రమశిక్షణ, సమయపాలన, పరిపాలనా నైపుణ్యం, ప్రజల సమస్యల పట్ల సానుభూతి వంటి లక్షణాల వల్ల ఆయన ఉన్నతాధికారుల ప్రశంసలు పొందాడు. తరువాత ఆయన మహారాజు వ్యక్తిగత కార్యదర్శిగా (Private Secretary) పనిచేశాడు. ఈ పదవిలో ఉన్న సమయంలో రాజ్యపాలన, ఆర్థిక వ్యవస్థ, ప్రజాపనులు, న్యాయపరిపాలన వంటి అంశాలలో విశేష అనుభవాన్ని సంపాదించాడు. మహారాజా నాలుగో కృష్ణరాజ వడియార్ ఆయనపై పూర్తి విశ్వాసం ఉంచడంతో, ప్రభుత్వంలోని అనేక కీలక విధానాల రూపకల్పనలో ఆయన పాత్ర పెరిగింది. == మైసూరు దివాన్‌గా నియామకం == 1926లో అప్పటి దివాన్ సర్ ఆల్బియన్ రాజ్‌కుమార్ బెనర్జీ పదవీ విరమణ చేసిన తరువాత, మీర్జా ఇస్మాయిల్ మైసూరు సంస్థానానికి దివాన్‌గా నియమితుడయ్యాడు. 1926 నుండి 1941 వరకు సుమారు పదిహేనేళ్లపాటు ఆయన ఈ పదవిలో కొనసాగాడు. ఇది మైసూరు చరిత్రలో అత్యంత సుదీర్ఘమైన మరియు ప్రభావవంతమైన దివాన్ పదవీకాలాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. == మైసూరు దివాన్‌గా పరిపాలన == దివాన్‌గా బాధ్యతలు చేపట్టిన తరువాత మీర్జా ఇస్మాయిల్ పారిశ్రామిక అభివృద్ధికి అత్యంత ప్రాధాన్యం ఇచ్చాడు. మైసూరు సంస్థానంలో ప్రభుత్వ రంగ పరిశ్రమలను విస్తరించడం, కొత్త పరిశ్రమలను స్థాపించడం, స్థానిక వనరులను వినియోగించడం వంటి చర్యలను చేపట్టాడు. ఆయన కాలంలో మైసూరు ఆర్థికంగా మరింత బలపడింది. వ్యవసాయం అభివృద్ధి కోసం నీటిపారుదల పథకాలను విస్తరించాడు. రహదారులు, వంతెనలు, ప్రజా భవనాలు నిర్మించడంతో పాటు గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో తాగునీరు, ఆరోగ్య సదుపాయాల మెరుగుదలకు చర్యలు తీసుకున్నాడు. విద్యా రంగంలో పాఠశాలలు, కళాశాలల అభివృద్ధికి తోడ్పాటునందించాడు. బెంగళూరు నగర అభివృద్ధిపై ఆయన ప్రత్యేక దృష్టి సారించాడు. విశాలమైన రహదారులు, చెట్లతో నిండిన అవెన్యూలు, ఉద్యానవనాలు, పరిశుభ్రత, పట్టణ ప్రణాళిక వంటి అంశాలను ప్రోత్సహించి నగర సౌందర్యాన్ని పెంపొందించాడు. ఈ కారణంగా ఆయనను "ఆధునిక బెంగళూరుకు రూపశిల్పులలో ఒకరు"గా అభివర్ణిస్తారు. ఆయన పరిపాలనలో భద్రావతి ఇనుము మరియు ఉక్కు కర్మాగారం, మైసూరు సాండల్‌వుడ్ ఆయిల్ ఫ్యాక్టరీ, మైసూరు సోప్ ఫ్యాక్టరీ వంటి పారిశ్రామిక సంస్థల అభివృద్ధికి విశేష ప్రోత్సాహం లభించింది. అలాగే విద్యుదుత్పత్తి, ప్రజాపనులు, వాణిజ్యాభివృద్ధి, ఉద్యానవనాల అభివృద్ధి వంటి రంగాల్లో కూడా గణనీయమైన పురోగతి సాధించబడింది. ఆయన పరిపాలనా తత్వం ప్రకారం, ఒక రాష్ట్ర అభివృద్ధి పరిశ్రమలు, వ్యవసాయం, విద్య, ప్రజా సంక్షేమం సమన్వయంతోనే సాధ్యమవుతుందని విశ్వసించేవాడు. == జైపూర్ దివాన్‌గా == 1942లో మీర్జా ఇస్మాయిల్ మైసూరు సంస్థాన దివాన్ పదవిని వీడి, జైపూర్ సంస్థానం దివాన్‌గా నియమితుడయ్యాడు. ఆయన పదవీకాలంలో జైపూర్ నగర అభివృద్ధి, పట్టణ ప్రణాళిక, ప్రజా సౌకర్యాల మెరుగుదలకు ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఇచ్చాడు. నగరంలోని ప్రధాన వీధులను విస్తరించడం, పరిశుభ్రతను మెరుగుపరచడం, ఉద్యానవనాలను అభివృద్ధి చేయడం వంటి కార్యక్రమాలను చేపట్టాడు. ఆయన జైపూర్ నగరంలో వాణిజ్య కార్యకలాపాలను ప్రోత్సహించేందుకు ఆధునిక మార్కెట్ల ఏర్పాటుకు చర్యలు తీసుకున్నాడు. నగర అందాన్ని కాపాడుతూ ఆధునికీకరణ చేపట్టడం ఆయన పరిపాలనలో ప్రధాన లక్షణంగా నిలిచింది. ఈ కాలంలో జైపూర్‌ను మరింత క్రమబద్ధమైన, ప్రణాళికాబద్ధమైన నగరంగా తీర్చిదిద్దేందుకు ఆయన కృషి చేశాడు. == హైదరాబాదు దివాన్‌గా == 1946లో హైదరాబాదు నిజాం మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ ఆహ్వానం మేరకు మీర్జా ఇస్మాయిల్ హైదరాబాదు సంస్థాన దివాన్‌గా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు. భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం సమీపిస్తున్న నేపథ్యంలో హైదరాబాదు సంస్థాన భవిష్యత్తు అత్యంత క్లిష్టమైన రాజకీయ పరిస్థితులను ఎదుర్కొంటోంది. హైదరాబాదు సంస్థానం భారత యూనియన్‌లో చేరాలని, భారత ప్రభుత్వంతో రాజీ మార్గాన్ని అనుసరించాలని మీర్జా ఇస్మాయిల్ నిజాంకు సలహా ఇచ్చాడు. అయితే నిజాం ఆస్థానంలోని సంప్రదాయవాద వర్గాలు, ముఖ్యంగా మజ్లిస్-ఎ-ఇత్తెహాదుల్ ముస్లిమీన్ నాయకత్వం ఆయన విధానాలకు వ్యతిరేకంగా వ్యవహరించింది. దీంతో ఆయన ప్రతిపాదించిన పరిపాలనా, రాజకీయ సంస్కరణలు అమలుకాలేకపోయాయి. పెరుగుతున్న రాజకీయ విభేదాలు, తన సూచనలకు తగిన మద్దతు లభించకపోవడంతో 1947లో ఆయన దివాన్ పదవికి రాజీనామా చేశాడు. అనంతరం ఆయన స్థానంలో నవాబ్ ఛత్తారి తిరిగి దివాన్‌గా నియమితుడయ్యాడు. == స్వాతంత్ర్యం అనంతరం == స్వాతంత్ర్యం తరువాత మీర్జా ఇస్మాయిల్ క్రియాశీల ప్రభుత్వ సేవలకు దూరంగా ఉన్నప్పటికీ, ప్రజా జీవితంలో చురుకుగా కొనసాగాడు. పరిపాలన, ఆర్థికాభివృద్ధి, పట్టణ ప్రణాళిక వంటి అంశాలపై తన అభిప్రాయాలను వ్యాసాలు, ప్రసంగాల ద్వారా వ్యక్తం చేసేవాడు. భారతదేశంలోని వివిధ రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు కూడా అభివృద్ధి కార్యక్రమాల విషయంలో ఆయన సలహాలను కోరేవి. ఆయన తన అనుభవాలను "My Public Life" (నా ప్రజా జీవితం) అనే ఆత్మకథలో వివరించాడు. ఈ గ్రంథం ద్వారా మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాలలో తన పరిపాలనా అనుభవాలు, సమకాలీన రాజకీయ పరిణామాలపై విలువైన సమాచారాన్ని అందించాడు. == వ్యక్తిగత జీవితం == మీర్జా ఇస్మాయిల్ నిరాడంబర జీవనశైలికి ప్రసిద్ధి చెందాడు. ఉద్యానవనాలు, పూల తోటలు, పట్టణ సౌందర్యీకరణ పట్ల ఆయనకు ప్రత్యేక ఆసక్తి ఉండేది. పరిపాలనలో నిజాయితీ, సమయపాలన, క్రమశిక్షణకు అత్యంత ప్రాధాన్యం ఇచ్చేవాడు. భారతదేశంలోని అనేక రాజకీయ నాయకులు, సంస్థానాధీశులు, బ్రిటిష్ అధికారులు ఆయన పరిపాలనా సామర్థ్యాన్ని ప్రశంసించారు. == మరణం == మీర్జా ఇస్మాయిల్ 1959 మార్చి 5న బెంగళూరులో మరణించాడు. ఆయన మరణంతో భారతదేశం ఒక విశిష్ట సంస్థాన పరిపాలకుడిని కోల్పోయింది. == వారసత్వం == మీర్జా ఇస్మాయిల్‌ను భారతదేశంలోని అత్యంత సమర్థులైన సంస్థాన దివాన్లలో ఒకరిగా చరిత్రకారులు పేర్కొంటారు. మైసూరు పారిశ్రామికాభివృద్ధి, బెంగళూరు నగర సుందరీకరణ, జైపూర్ పట్టణాభివృద్ధి, హైదరాబాదు రాజకీయ సంక్షోభ సమయంలో ఆయన ప్రదర్శించిన దూరదృష్టి భారత పరిపాలనా చరిత్రలో ప్రత్యేక స్థానాన్ని సంపాదించాయి. బెంగళూరులోని మీర్జా ఇస్మాయిల్ రోడ్ (ఎం. ఐ. రోడ్), అలాగే జైపూర్‌లోని ఎం. ఐ. రోడ్ (Mirza Ismail Road) ఆయన జ్ఞాపకార్థం పేరుపొందాయి. జైపూర్‌లోని ఈ రహదారి నేటికీ నగరంలోని ప్రముఖ వాణిజ్య కేంద్రాలలో ఒకటిగా ప్రసిద్ధి చెందింది. == గౌరవాలు == మీర్జా ఇస్మాయిల్ తన విశిష్ట పరిపాలనా సేవలకు గుర్తింపుగా బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం నుండి పలు గౌరవాలు అందుకున్నారు. ఆయనకు నైట్‌హుడ్ ప్రదానం చేయబడటంతో "సర్" బిరుదుతో ప్రసిద్ధి చెందారు. మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాల అభివృద్ధికి చేసిన సేవల కారణంగా అనేక ప్రజా, విద్యా సంస్థలు ఆయనను సత్కరించాయి. పట్టణ ప్రణాళిక, పారిశ్రామికాభివృద్ధి, ప్రజా పరిపాలన రంగాల్లో ఆయన చేసిన కృషి భారత పరిపాలనా చరిత్రలో విశేషంగా గుర్తింపు పొందింది. == రచనలు == మీర్జా ఇస్మాయిల్ తన పరిపాలనా అనుభవాలు, రాజకీయ పరిణామాలు, ప్రజా జీవితానికి సంబంధించిన అభిప్రాయాలను రచనల రూపంలో నమోదు చేశారు. ఆయన ఆత్మకథ My Public Lifeలో మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాలలో తన సేవలు, పరిపాలనా విధానాలు, సమకాలీన రాజకీయ పరిస్థితులను వివరించారు. భారతీయ సంస్థానాల పరిపాలనా చరిత్రను అధ్యయనం చేసే పరిశోధకులకు ఈ గ్రంథం ఒక ముఖ్య ఆధారంగా పరిగణించబడుతుంది. == వారసత్వం == మీర్జా ఇస్మాయిల్‌ను ఆధునిక భారతదేశంలోని అత్యంత ప్రతిభావంతులైన సంస్థాన పరిపాలకులలో ఒకరిగా చరిత్రకారులు గుర్తిస్తారు. ఆయన పరిపాలనలో మైసూరు పారిశ్రామిక, విద్యా, మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధిలో గణనీయమైన పురోగతి సాధించింది. బెంగళూరు నగర సుందరీకరణ, జైపూర్ పట్టణాభివృద్ధి, ప్రజా సంక్షేమ కార్యక్రమాల అమలులో ఆయన పాత్ర విశేషంగా ప్రశంసించబడింది. జైపూర్ నగరంలోని ప్రముఖ వాణిజ్య కేంద్రంగా పేరుగాంచిన మీర్జా ఇస్మాయిల్ రోడ్ (ఎం.ఐ. రోడ్) ఆయన స్మారకంగా నామకరణం చేయబడింది. బెంగళూరులో కూడా ఆయన పేరుతో రహదారులు, ప్రజా ప్రదేశాలు ఉన్నాయి. సమర్థవంతమైన, పారదర్శకమైన పరిపాలనకు ఆయన ఒక ఆదర్శంగా భావించబడుతున్నారు. == ఇవి కూడా చూడండి == * మైసూరు సంస్థానం * జైపూర్ సంస్థానం * హైదరాబాదు సంస్థానం * నాలుగో కృష్ణరాజ వడియార్ * మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} {{Authority control}} fgrfczle9gobwyaalti2b56schxl1z1 4908078 4908071 2026-07-19T08:22:58Z స్వరలాసిక 13980 4908078 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = మీర్జా ముహమ్మద్ ఇస్మాయిల్ | honorific_prefix = రైట్ ఆనరబుల్ సర్ | honorific_suffix = KCIE OBE CStJ PC | image = Diwan Sir Mirza Ismail.jpg | image_size = | caption = మైసూర్, జైపూర్, హైదరాబాద్ రాష్ట్రాల దీవాన్ | order1 = హైదరాబాద్ దీవాన్ | term_start1 = 1946 | term_end1 = 1947 | monarch1 = [[మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్]] అసఫ్ జా VII | predecessor1 = ముహమ్మద్ అహ్మద్ సయీద్ ఖాన్ ఛతారి | successor1 = ముహమ్మద్ అహ్మద్ సయీద్ ఖాన్ ఛతారి | order2 = జైపూర్ దీవాన్ | term_start2 = 1942 | term_end2 = 1946 | monarch2 = మాన్ సింగ్ II | predecessor2 = | successor2 = | order3 = 22వ [[మైసూరు_దివాన్ల_జాబితా|మైసూర్ దివాన్]] | term_start3 = 1 మే 1926 | term_end3 = 1941 | monarch3 = కృష్ణ రాజ వడియార్ IV, [[జయచామరాజేంద్ర వడియార్]] | predecessor3 = [[అల్బియాన్ రాజ్‌కుమార్ బెనర్జీ]] | successor3 = ఎన్. మాధవరావు | birth_date = {{birth date|1883|10|24|df=y}} | birth_place = [[బెంగళూరు]], [[మైసూరు సామ్రాజ్యం]], [[బ్రిటిష్ ఇండియా]] | death_date = {{death date and age|1959|1|5|1883|10|24|df=y}} | death_place = [[బెంగళూరు]], [[మైసూర్ రాష్ట్రం]] (ప్రస్తుతం [[కర్ణాటక]]), [[భారతదేశం]] | occupation = మైసూర్ దివాన్ (1926–1941)<br />జైపూర్ దివాన్ (1942–1946)<br />హైదరాబాద్ దివాన్(1946–1947) | salary = | networth = | spouse = జీబందేహ్ బేగం షిరాజి | website = | footnotes = | children = మీర్జా హుమయూన్<br />మీర్జా షా తాజ్ బేగమ్ <br />మీర్జా గౌహర్ తాజ్ బేగమ్ | relatives = ఆగా అలీ అస్కర్ (తాత)<br/>షకేరే ఖలీలి (మనవరాలు) }} '''మీర్జా మహ్మద్ ఇస్మాయిల్''' (ఉర్దూ: مرزا محمد اسماعیل; 24 అక్టోబర్ 1883 – 5 మార్చి 1959), సాధారణంగా '''సర్ మీర్జా ఇస్మాయిల్''' అని పిలువబడే భారతీయ రాజనీతిజ్ఞుడు, పరిపాలకుడు. బ్రిటిష్ భారతదేశంలోని మూడు ప్రముఖ సంస్థానాలైన మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాలకు దివాన్ (ప్రధాన మంత్రి)గా సేవలందించాడు.<ref name="london-gazette.co.uk">{{Cite web|title= Page 29 {{!}} Issue 34470, 4 January 1938 {{!}} London Gazette {{!}} The Gazette |url= https://www.thegazette.co.uk/London/issue/34470/page/29|access-date=2021-06-14|website= The Gazette}}</ref><ref name="auto">P. 254-258, ''Business Legends'' by [[Gita Piramal]] (1998) – Published by Viking Penguin India</ref> పరిపాలనా దక్షత, పట్టణాభివృద్ధి, పారిశ్రామికీకరణ, ప్రజాపనుల అభివృద్ధికి చేసిన కృషి వల్ల ఆయన భారతదేశంలోని అత్యుత్తమ సంస్థాన పరిపాలకులలో ఒకరిగా గుర్తింపు పొందాడు. మీర్జా ఇస్మాయిల్ 1883 అక్టోబర్ 24న బెంగళూరులో జన్మించాడు. ఆయన కుటుంబం మైసూరు రాజదర్బారుతో సన్నిహిత సంబంధాలు కలిగి ఉండేది. ఆయన తండ్రి మీర్జా మహ్మద్ అలీ మైసూరు ప్రభుత్వంలో ఉన్నతాధికారిగా పనిచేశారు. చిన్ననాటి నుంచే మైసూరు రాజకుటుంబానికి చెందిన యువరాజు కృష్ణరాజ వడియార్ (తరువాత మహారాజా కృష్ణరాజ వడియార్ IV)తో కలిసి విద్యాభ్యాసం చేశాడు. ఈ స్నేహం ఆయన భవిష్యత్ పరిపాలనా జీవితానికి బలమైన పునాది అయింది. ప్రాథమిక విద్యను బెంగళూరులో అభ్యసించిన ఆయన, అనంతరం ఉన్నత విద్యను కూడా అక్కడే పూర్తి చేశాడు. యువకుడిగా మైసూరు ప్రభుత్వ సేవలో చేరి, తన క్రమశిక్షణ, పరిపాలనా నైపుణ్యంతో ఉన్నత స్థానాలకు ఎదిగాడు. మహారాజా కృష్ణరాజ వడియార్ IV విశ్వాసాన్ని సంపాదించిన ఆయన, రాజదర్బారులో ముఖ్యమైన పరిపాలనా బాధ్యతలు నిర్వహించాడు. 1926లో అప్పటి దివాన్ సర్ ఆల్బియన్ రాజ్‌కుమార్ బెనర్జీ పదవీ విరమణ అనంతరం మీర్జా ఇస్మాయిల్ మైసూరు సంస్థాన దివాన్గా నియమితుడయ్యాడు. 1941 వరకు దాదాపు పదిహేనేళ్ల పాటు ఆ పదవిలో కొనసాగి, మైసూరు సంస్థానాన్ని పారిశ్రామిక, ఆర్థిక, పట్టణాభివృద్ధి రంగాలలో గణనీయంగా అభివృద్ధి చేశాడు. ఆయన హయాంలో మైసూరు భారతదేశంలోని అత్యంత ప్రగతిశీల సంస్థానాలలో ఒకటిగా పేరుపొందింది. ఆయన పరిపాలనలో పరిశ్రమలు, నీటిపారుదల, విద్యుత్ ఉత్పత్తి, వ్యవసాయాభివృద్ధి, రహదారులు, ఉద్యానవనాలు, ప్రజారోగ్యం వంటి రంగాలకు విశేష ప్రాధాన్యం లభించింది. బెంగళూరు నగర సుందరీకరణకు ఆయన చేసిన కృషి విశేషమైనది. పరిశుభ్రమైన వీధులు, చెట్లతో అలంకరించిన రహదారులు, ఉద్యానవనాల అభివృద్ధి వంటి కార్యక్రమాల ద్వారా బెంగళూరును ఆదర్శ నగరంగా తీర్చిదిద్దేందుకు కృషి చేశాడు. 1942లో ఆయన జైపూర్ సంస్థాన దివాన్గా నియమితుడై 1946 వరకు సేవలందించాడు. అనంతరం 1946లో హైదరాబాదు సంస్థాన దివాన్గా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు. అయితే అక్కడ రాజకీయ పరిస్థితులు క్లిష్టంగా ఉండటంతో ఆయన పదవీకాలం స్వల్పకాలమే కొనసాగి 1947లో రాజీనామా చేశాడు. సర్ మీర్జా ఇస్మాయిల్ పరిపాలనలో నిష్పాక్షికత, అభివృద్ధి దృష్టి, ప్రజాహితం ప్రధాన లక్షణాలుగా నిలిచాయి. ఆధునిక భారతదేశ సంస్థాన పరిపాలన చరిత్రలో ఆయన ప్రముఖ స్థానాన్ని సంపాదించారు. == ప్రారంభ జీవితం, విద్య == మీర్జా మహ్మద్ ఇస్మాయిల్ 1883 అక్టోబర్ 24న మైసూరు సంస్థానంలోని బెంగళూరులో ఒక ప్రముఖ ముస్లిం కుటుంబంలో జన్మించాడు. ఆయన తండ్రి మీర్జా మహ్మద్ అలీ, మైసూరు ప్రభుత్వంలో ఉన్నతాధికారిగా పనిచేశారు. ఆయన తాత గులామ్ అహ్మద్ కూడా మైసూరు రాజదర్బారులో సేవలందించారు. కుటుంబానికి మైసూరు రాజవంశంతో సన్నిహిత సంబంధాలు ఉండటంతో, ఇస్మాయిల్ చిన్ననాటి నుంచే రాజకుటుంబ సభ్యులతో పరిచయం ఏర్పడింది. ఆయన బెంగళూరు సెయింట్ పాట్రిక్ కాలేజీలో 1904లో డిగ్రీ పూర్తి చేశాడు. విద్యార్థి దశలోనే ఆంగ్లం, ఉర్దూ, పర్షియన్ భాషలపై మంచి పట్టు సాధించారు. ముఖ్యంగా మైసూరు యువరాజు కృష్ణరాజ వడియార్ (తరువాత నాలుగో కృష్ణరాజ వడియార్ మహారాజు)తో కలిసి చదువుకోవడం వల్ల రాజవంశంతో ఆయనకు జీవితాంతం కొనసాగిన స్నేహబంధం ఏర్పడింది. ఈ సంబంధం తరువాత ఆయన పరిపాలనా జీవితంలో కీలక పాత్ర పోషించింది. == మైసూరు ప్రభుత్వ సేవ == విద్యాభ్యాసం పూర్తయిన తరువాత ఇస్మాయిల్ మైసూరు ప్రభుత్వంలో అసిస్టెంట్ సూపరింటెండెంట్ ఆఫ్ పోలీస్‌గా చేరాడు. <ref name="dharwad.com">{{cite web |last= Koppal |first= Basavaraj |title=Hyderabad Liberation - 10 |url= http://www.dharwad.com/nimmaputa/hyblib10.html |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729072726/http://www.dharwad.com/nimmaputa/hyblib10.html |archive-date=2013-07-29 |access-date=2018-01-01 |website=Dharwad.com}}</ref><ref name="expressindia.com">{{cite web |title= Leaving a stamp on history |url= http://iecolumnists.expressindia.com/full_column.php?content_id=86097 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061116042444/http://iecolumnists.expressindia.com/full_column.php?content_id=86097 |archive-date= 16 November 2006 |access-date= 2006-11-14 |df=dmy-all}}</ref>ప్రారంభంలో రాజభవన కార్యాలయంలో వివిధ పరిపాలనా బాధ్యతలను నిర్వహించాడు. క్రమశిక్షణ, సమయపాలన, పరిపాలనా నైపుణ్యం, ప్రజల సమస్యల పట్ల సానుభూతి వంటి లక్షణాల వల్ల ఆయన ఉన్నతాధికారుల ప్రశంసలు పొందాడు. తరువాత ఆయన మహారాజు వ్యక్తిగత కార్యదర్శిగా పనిచేశాడు. ఈ పదవిలో ఉన్న సమయంలో రాజ్యపాలన, ఆర్థిక వ్యవస్థ, ప్రజాపనులు, న్యాయపరిపాలన వంటి అంశాలలో విశేష అనుభవాన్ని సంపాదించాడు. మహారాజా నాలుగో కృష్ణరాజ వడియార్ ఆయనపై పూర్తి విశ్వాసం ఉంచడంతో, ప్రభుత్వంలోని అనేక కీలక విధానాల రూపకల్పనలో ఆయన పాత్ర పెరిగింది. == మైసూరు దివాన్‌గా నియామకం == 1926లో అప్పటి దివాన్ సర్ ఆల్బియన్ రాజ్‌కుమార్ బెనర్జీ పదవీ విరమణ చేసిన తరువాత, సర్ [[మోక్షగుండం విశ్వేశ్వరయ్య]] సిఫార్సుతో మీర్జా ఇస్మాయిల్ మైసూరు సంస్థానానికి దివాన్‌గా నియమితుడయ్యాడు.<ref>{{cite web |title= Welcome to Mysore Dasara |url= http://www.mysoredasara.com/html/personalities.htm |url-status=usurped |archive-url= https://web.archive.org/web/20070826131814/http://www.mysoredasara.com/html/personalities.htm |archive-date= 26 August 2007 |website= Mysore Dasara}}</ref> 1926 నుండి 1941 వరకు సుమారు పదిహేనేళ్లపాటు ఆయన ఈ పదవిలో కొనసాగాడు. ఇది మైసూరు చరిత్రలో అత్యంత సుదీర్ఘమైన, ప్రభావవంతమైన దివాన్ పదవీకాలాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. ===ప్రాజెక్టులు, అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు=== మీర్జా ఇస్మాయిల్ హయాంలో మైసూరు సంస్థానంలో అనేక అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు చేపట్టబడ్డాయి. ''యువరాజు కంఠీరవ నరసింహరాజ వడియార్ '' ఆదేశాల మేరకు నిర్మించిన ''బెంగళూరు టౌన్ హాల్'' రూపకల్పనను ఆయన పర్యవేక్షించాడు. అలాగే భారతదేశంలో మొట్టమొదటి గ్రామీణ విద్యుదీకరణ కార్యక్రమం ఆయన పరిపాలనలో అమలులోకి వచ్చింది.<ref name="dharwad.com" /><ref name="expressindia.com" /> ఆయన అత్యుత్తమ పరిపాలకుడిగా పేరుపొందారు. రాష్ట్రవ్యాప్తంగా విస్తృతంగా పర్యటిస్తూ ప్రజల సమస్యలను స్వయంగా తెలుసుకుని పరిష్కరించేందుకు కృషి చేసేవాడు. ఆయన దివాన్‌గా పనిచేసిన పద్నాలుగు సంవత్సరాల కాలంలో మైసూరు సంస్థానం ప్రభుత్వ, ప్రైవేటు రంగ పరిశ్రమలలో గణనీయమైన పురోగతి సాధించింది. ఆయన పదవీకాలంలో ''శివమొగ్గ చక్కెర కర్మాగారం'', ''బదన్‌వాల్ ఖాదీ ఉత్పత్తి కేంద్రం'' స్థాపించబడ్డాయి. అదేవిధంగా మైసూరు సంస్థాన వాణిజ్య ప్రయోజనాల కోసం లండన్‌లో ఒక వాణిజ్య కమిషనర్‌ను నియమించాడు.<ref name="dharwad.com" /><ref name="expressindia.com" /> మీర్జా ఇస్మాయిల్ హయాంలో ప్రారంభమైన పరిశ్రమల్లో బెంగళూరులోని పింగాణీ కర్మాగారం, గాజు కర్మాగారం ముఖ్యమైనవి. అదనంగా కాగితం, సిమెంట్, ఉక్కు, రసాయన ఎరువులు, చక్కెర, విద్యుత్ బల్బుల తయారీ కర్మాగారాలు స్థాపించబడ్డాయి. ఆయన ప్రధానిగా ఉన్న సమయంలో [[వైశ్యా బ్యాంకు]], సిమెంట్ కర్మాగారం, రసాయన మరియు ఎరువుల కర్మాగారం, చక్కెర మిల్లులు కూడా స్థాపించబడ్డాయి. సాధారణంగా మీర్జా ఇస్మాయిల్ మతపరమైన పక్షపాతం ప్రదర్శించలేదని భావిస్తారు. అయితే బెంగళూరులోని [[కే.ఆర్. మార్కెట్]] సమీపంలో ఉన్న జామియా మసీదు నిర్మాణానికి ఆయన కీలక పాత్ర పోషించాడు. 1940లో, దేశంలో మతపరమైన ఉద్రిక్తతలు నెలకొన్న సమయంలో, జామియా మసీదు, బెంగళూరు టౌన్ హాల్ నిర్మాణాలకు ఆయన శంకుస్థాపన చేశాడు. ===బెంగళూరు అల్లర్లు=== మీర్జా ఇస్మాయిల్ పరిపాలనా కాలంలో ఎక్కువ భాగం వివిధ ప్రజా అశాంతులను అణచివేయడంలోనే గడిచింది. ముఖ్యంగా [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] నిర్వహించిన ప్రజా ఉద్యమాల నేపథ్యంలో ఆయన అత్యంత క్లిష్టమైన పరిస్థితులను ఎదుర్కొన్నారు.<ref name="london-gazette.co.uk" /><ref name="auto" /> ఒకవైపు [[మహాత్మా గాంధీ]], [[జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ]] వంటి కాంగ్రెస్ నాయకులతో సత్సంబంధాలను కొనసాగిస్తూనే, మరోవైపు మైసూరు మహారాజు ప్రయోజనాలను కూడా పరిరక్షించాల్సిన పరిస్థితి ఏర్పడింది. బెంగళూరులో మతపరమైన హింస, సామాజిక అశాంతి చెలరేగకుండా ఉండేందుకు రాష్ట్రంలో కాంగ్రెస్ ఉద్యమాలను నియంత్రించేందుకు ఆయన ప్రయత్నించాడు.<ref name="dharwad.com" /><ref name="expressindia.com" /> ఈ ఆందోళన 1928లో జరిగిన ''సుల్తాన్‌పేట్ గణపతి అల్లర్ల'' సమయంలో స్పష్టంగా కనిపించింది. ఆ ఘటన మైసూరు సంస్థానంలో కాంగ్రెస్‌కు తన రాజకీయ పునాదిని బలోపేతం చేసుకునే అవకాశాన్ని కల్పించిన ముఖ్యమైన సంఘటనగా పరిగణించబడుతుంది. 1940లో మహారాజా నాలుగవ కృష్ణరాజ వడియార్ మరణించిన తరువాత కూడా, ఆయన వారసుడు [[జయచామరాజ వడియార్]] కు దివాన్‌గా మీర్జా ఇస్మాయిల్ కొనసాగాడు. అయితే విధానపరమైన విభేదాల కారణంగా 1941లో ఆయన ఆ పదవికి రాజీనామా చేశాడు.<ref name="london-gazette.co.uk" /><ref name="auto" /> ===రౌండ్ టేబుల్ సమావేశాలు== మైసూరు సంస్థాన దివాన్ హోదాలో మీర్జా ఇస్మాయిల్ సంస్థానానికి ప్రాతినిధ్యం వహిస్తూ లండన్‌లో నిర్వహించిన మూడు రౌండ్ టేబుల్ సమావేశాలకూ హాజరయ్యాడు. భారతదేశ రాజ్యాంగ సంస్కరణలు, సంస్థానాల భవిష్యత్తు, బ్రిటిష్ భారతదేశ రాజకీయ వ్యవస్థపై జరిగిన చర్చల్లో ఆయన పాల్గొన్నాడు. * మొదటి రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం (1930)<ref>{{cite book |last1=Dwivedi |first1=Rakesh |url=https://books.google.com/books?id=tjmC1nnWVC8C&q=1st+round+table+conference+sir+mirza+ismail&pg=SA1-PA115 |title=Gs In 60 Days |publisher=Tata McGraw-Hill Education |isbn=978-0-07-067078-5 |page=115 |language=en |access-date=14 June 2021}}</ref> * రెండవ రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం (1931)<ref>{{cite web |title=Second Round Table Conference 1931 - GKToday |url=https://www.gktoday.in/gk/second-round-table-conference-1931/ |access-date=14 June 2021 |website=gktoday (.) in}}</ref><ref>{{cite web |date=2019-08-25 |title=Highlights from second & third Round table Conference:- SSC 2019 |url=http://www.ownguru.com/blog/highlights-from-second-third-round-table-ssc-2019/ |access-date=14 June 2021 |website=OwnTV}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Pratt |first1=Frederick G. |date=1932 |title=The Indian Round Table Conference: Second Session |url=https://www.jstor.org/stable/2749987 |journal=Pacific Affairs |volume=5 |issue=2 |pages=151–167 |doi=10.2307/2749987 |jstor=2749987 |access-date=14 June 2021|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite book |last= Ismail (amin-ul-mulk) |first= Sir Mirza Mahomed |url=https://books.google.com/books?id=tbm1AAAAIAAJ&q=2nd+round+table+conference+sir+mirza+ismail |title= Speeches |date= 1936 |publisher= Printed at the Government Press |language=en |access-date=14 June 2021}}</ref> * మూడవ రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం (1932)<ref>{{cite book |title=The who's who in Madras A pictorial who's who of distinguished personages, princes, zemindars and noblemen in the Madras Presidency. |date=1932 |publisher=Pearl Press. |pages=67 |language=English |oclc=564838708 }}</ref> == జైపూర్ దివాన్‌గా == 1942లో మీర్జా ఇస్మాయిల్ మైసూరు సంస్థాన దివాన్ పదవిని వీడి, జైపూర్ సంస్థానం దివాన్‌గా నియమితుడయ్యాడు. ఆయన పదవీకాలంలో జైపూర్ నగర అభివృద్ధి, పట్టణ ప్రణాళిక, ప్రజా సౌకర్యాల మెరుగుదలకు ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఇచ్చాడు. నగరంలోని ప్రధాన వీధులను విస్తరించడం, పరిశుభ్రతను మెరుగుపరచడం, ఉద్యానవనాలను అభివృద్ధి చేయడం వంటి కార్యక్రమాలను చేపట్టాడు. ఆయన జైపూర్ నగరంలో వాణిజ్య కార్యకలాపాలను ప్రోత్సహించేందుకు ఆధునిక మార్కెట్ల ఏర్పాటుకు చర్యలు తీసుకున్నాడు. నగర అందాన్ని కాపాడుతూ ఆధునికీకరణ చేపట్టడం ఆయన పరిపాలనలో ప్రధాన లక్షణంగా నిలిచింది. ఈ కాలంలో జైపూర్‌ను మరింత క్రమబద్ధమైన, ప్రణాళికాబద్ధమైన నగరంగా తీర్చిదిద్దేందుకు ఆయన కృషి చేశాడు. == హైదరాబాదు దివాన్‌గా == 1946లో హైదరాబాదు నిజాం మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ ఆహ్వానం మేరకు మీర్జా ఇస్మాయిల్ హైదరాబాదు సంస్థాన దివాన్‌గా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు. భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం సమీపిస్తున్న నేపథ్యంలో హైదరాబాదు సంస్థాన భవిష్యత్తు అత్యంత క్లిష్టమైన రాజకీయ పరిస్థితులను ఎదుర్కొంటోంది. హైదరాబాదు సంస్థానం భారత యూనియన్‌లో చేరాలని, భారత ప్రభుత్వంతో రాజీ మార్గాన్ని అనుసరించాలని మీర్జా ఇస్మాయిల్ నిజాంకు సలహా ఇచ్చాడు. అయితే నిజాం ఆస్థానంలోని సంప్రదాయవాద వర్గాలు, ముఖ్యంగా మజ్లిస్-ఎ-ఇత్తెహాదుల్ ముస్లిమీన్ నాయకత్వం ఆయన విధానాలకు వ్యతిరేకంగా వ్యవహరించింది. దీంతో ఆయన ప్రతిపాదించిన పరిపాలనా, రాజకీయ సంస్కరణలు అమలుకాలేకపోయాయి. పెరుగుతున్న రాజకీయ విభేదాలు, తన సూచనలకు తగిన మద్దతు లభించకపోవడంతో 1947లో ఆయన దివాన్ పదవికి రాజీనామా చేశాడు. అనంతరం ఆయన స్థానంలో నవాబ్ ఛత్తారి తిరిగి దివాన్‌గా నియమితుడయ్యాడు. == స్వాతంత్ర్యం అనంతరం == స్వాతంత్ర్యం తరువాత మీర్జా ఇస్మాయిల్ క్రియాశీల ప్రభుత్వ సేవలకు దూరంగా ఉన్నప్పటికీ, ప్రజా జీవితంలో చురుకుగా కొనసాగాడు. పరిపాలన, ఆర్థికాభివృద్ధి, పట్టణ ప్రణాళిక వంటి అంశాలపై తన అభిప్రాయాలను వ్యాసాలు, ప్రసంగాల ద్వారా వ్యక్తం చేసేవాడు. భారతదేశంలోని వివిధ రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు కూడా అభివృద్ధి కార్యక్రమాల విషయంలో ఆయన సలహాలను కోరేవి. ఆయన తన అనుభవాలను "My Public Life" (నా ప్రజా జీవితం) అనే ఆత్మకథలో వివరించాడు. ఈ గ్రంథం ద్వారా మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాలలో తన పరిపాలనా అనుభవాలు, సమకాలీన రాజకీయ పరిణామాలపై విలువైన సమాచారాన్ని అందించాడు. == వ్యక్తిగత జీవితం == మీర్జా ఇస్మాయిల్ నిరాడంబర జీవనశైలికి ప్రసిద్ధి చెందాడు. ఉద్యానవనాలు, పూల తోటలు, పట్టణ సౌందర్యీకరణ పట్ల ఆయనకు ప్రత్యేక ఆసక్తి ఉండేది. పరిపాలనలో నిజాయితీ, సమయపాలన, క్రమశిక్షణకు అత్యంత ప్రాధాన్యం ఇచ్చేవాడు. భారతదేశంలోని అనేక రాజకీయ నాయకులు, సంస్థానాధీశులు, బ్రిటిష్ అధికారులు ఆయన పరిపాలనా సామర్థ్యాన్ని ప్రశంసించారు. == మరణం == మీర్జా ఇస్మాయిల్ 1959 మార్చి 5న బెంగళూరులో మరణించాడు. ఆయన మరణంతో భారతదేశం ఒక విశిష్ట సంస్థాన పరిపాలకుడిని కోల్పోయింది. == వారసత్వం == మీర్జా ఇస్మాయిల్‌ను భారతదేశంలోని అత్యంత సమర్థులైన సంస్థాన దివాన్లలో ఒకరిగా చరిత్రకారులు పేర్కొంటారు. మైసూరు పారిశ్రామికాభివృద్ధి, బెంగళూరు నగర సుందరీకరణ, జైపూర్ పట్టణాభివృద్ధి, హైదరాబాదు రాజకీయ సంక్షోభ సమయంలో ఆయన ప్రదర్శించిన దూరదృష్టి భారత పరిపాలనా చరిత్రలో ప్రత్యేక స్థానాన్ని సంపాదించాయి. బెంగళూరులోని మీర్జా ఇస్మాయిల్ రోడ్ (ఎం. ఐ. రోడ్), అలాగే జైపూర్‌లోని ఎం. ఐ. రోడ్ (Mirza Ismail Road) ఆయన జ్ఞాపకార్థం పేరుపొందాయి. జైపూర్‌లోని ఈ రహదారి నేటికీ నగరంలోని ప్రముఖ వాణిజ్య కేంద్రాలలో ఒకటిగా ప్రసిద్ధి చెందింది. == గౌరవాలు == మీర్జా ఇస్మాయిల్ తన విశిష్ట పరిపాలనా సేవలకు గుర్తింపుగా బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం నుండి పలు గౌరవాలు అందుకున్నారు. ఆయనకు నైట్‌హుడ్ ప్రదానం చేయబడటంతో "సర్" బిరుదుతో ప్రసిద్ధి చెందారు. మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాల అభివృద్ధికి చేసిన సేవల కారణంగా అనేక ప్రజా, విద్యా సంస్థలు ఆయనను సత్కరించాయి. పట్టణ ప్రణాళిక, పారిశ్రామికాభివృద్ధి, ప్రజా పరిపాలన రంగాల్లో ఆయన చేసిన కృషి భారత పరిపాలనా చరిత్రలో విశేషంగా గుర్తింపు పొందింది. == రచనలు == మీర్జా ఇస్మాయిల్ తన పరిపాలనా అనుభవాలు, రాజకీయ పరిణామాలు, ప్రజా జీవితానికి సంబంధించిన అభిప్రాయాలను రచనల రూపంలో నమోదు చేశారు. ఆయన ఆత్మకథ My Public Lifeలో మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాలలో తన సేవలు, పరిపాలనా విధానాలు, సమకాలీన రాజకీయ పరిస్థితులను వివరించారు. భారతీయ సంస్థానాల పరిపాలనా చరిత్రను అధ్యయనం చేసే పరిశోధకులకు ఈ గ్రంథం ఒక ముఖ్య ఆధారంగా పరిగణించబడుతుంది. == వారసత్వం == మీర్జా ఇస్మాయిల్‌ను ఆధునిక భారతదేశంలోని అత్యంత ప్రతిభావంతులైన సంస్థాన పరిపాలకులలో ఒకరిగా చరిత్రకారులు గుర్తిస్తారు. ఆయన పరిపాలనలో మైసూరు పారిశ్రామిక, విద్యా, మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధిలో గణనీయమైన పురోగతి సాధించింది. బెంగళూరు నగర సుందరీకరణ, జైపూర్ పట్టణాభివృద్ధి, ప్రజా సంక్షేమ కార్యక్రమాల అమలులో ఆయన పాత్ర విశేషంగా ప్రశంసించబడింది. జైపూర్ నగరంలోని ప్రముఖ వాణిజ్య కేంద్రంగా పేరుగాంచిన మీర్జా ఇస్మాయిల్ రోడ్ (ఎం.ఐ. రోడ్) ఆయన స్మారకంగా నామకరణం చేయబడింది. బెంగళూరులో కూడా ఆయన పేరుతో రహదారులు, ప్రజా ప్రదేశాలు ఉన్నాయి. సమర్థవంతమైన, పారదర్శకమైన పరిపాలనకు ఆయన ఒక ఆదర్శంగా భావించబడుతున్నారు. == ఇవి కూడా చూడండి == * మైసూరు సంస్థానం * జైపూర్ సంస్థానం * హైదరాబాదు సంస్థానం * నాలుగో కృష్ణరాజ వడియార్ * మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} {{Authority control}} 1cla7626ylcopvqzi984pyoewr0139f 4908079 4908078 2026-07-19T08:23:25Z స్వరలాసిక 13980 /* =రౌండ్ టేబుల్ సమావేశాలు */ 4908079 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = మీర్జా ముహమ్మద్ ఇస్మాయిల్ | honorific_prefix = రైట్ ఆనరబుల్ సర్ | honorific_suffix = KCIE OBE CStJ PC | image = Diwan Sir Mirza Ismail.jpg | image_size = | caption = మైసూర్, జైపూర్, హైదరాబాద్ రాష్ట్రాల దీవాన్ | order1 = హైదరాబాద్ దీవాన్ | term_start1 = 1946 | term_end1 = 1947 | monarch1 = [[మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్]] అసఫ్ జా VII | predecessor1 = ముహమ్మద్ అహ్మద్ సయీద్ ఖాన్ ఛతారి | successor1 = ముహమ్మద్ అహ్మద్ సయీద్ ఖాన్ ఛతారి | order2 = జైపూర్ దీవాన్ | term_start2 = 1942 | term_end2 = 1946 | monarch2 = మాన్ సింగ్ II | predecessor2 = | successor2 = | order3 = 22వ [[మైసూరు_దివాన్ల_జాబితా|మైసూర్ దివాన్]] | term_start3 = 1 మే 1926 | term_end3 = 1941 | monarch3 = కృష్ణ రాజ వడియార్ IV, [[జయచామరాజేంద్ర వడియార్]] | predecessor3 = [[అల్బియాన్ రాజ్‌కుమార్ బెనర్జీ]] | successor3 = ఎన్. మాధవరావు | birth_date = {{birth date|1883|10|24|df=y}} | birth_place = [[బెంగళూరు]], [[మైసూరు సామ్రాజ్యం]], [[బ్రిటిష్ ఇండియా]] | death_date = {{death date and age|1959|1|5|1883|10|24|df=y}} | death_place = [[బెంగళూరు]], [[మైసూర్ రాష్ట్రం]] (ప్రస్తుతం [[కర్ణాటక]]), [[భారతదేశం]] | occupation = మైసూర్ దివాన్ (1926–1941)<br />జైపూర్ దివాన్ (1942–1946)<br />హైదరాబాద్ దివాన్(1946–1947) | salary = | networth = | spouse = జీబందేహ్ బేగం షిరాజి | website = | footnotes = | children = మీర్జా హుమయూన్<br />మీర్జా షా తాజ్ బేగమ్ <br />మీర్జా గౌహర్ తాజ్ బేగమ్ | relatives = ఆగా అలీ అస్కర్ (తాత)<br/>షకేరే ఖలీలి (మనవరాలు) }} '''మీర్జా మహ్మద్ ఇస్మాయిల్''' (ఉర్దూ: مرزا محمد اسماعیل; 24 అక్టోబర్ 1883 – 5 మార్చి 1959), సాధారణంగా '''సర్ మీర్జా ఇస్మాయిల్''' అని పిలువబడే భారతీయ రాజనీతిజ్ఞుడు, పరిపాలకుడు. బ్రిటిష్ భారతదేశంలోని మూడు ప్రముఖ సంస్థానాలైన మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాలకు దివాన్ (ప్రధాన మంత్రి)గా సేవలందించాడు.<ref name="london-gazette.co.uk">{{Cite web|title= Page 29 {{!}} Issue 34470, 4 January 1938 {{!}} London Gazette {{!}} The Gazette |url= https://www.thegazette.co.uk/London/issue/34470/page/29|access-date=2021-06-14|website= The Gazette}}</ref><ref name="auto">P. 254-258, ''Business Legends'' by [[Gita Piramal]] (1998) – Published by Viking Penguin India</ref> పరిపాలనా దక్షత, పట్టణాభివృద్ధి, పారిశ్రామికీకరణ, ప్రజాపనుల అభివృద్ధికి చేసిన కృషి వల్ల ఆయన భారతదేశంలోని అత్యుత్తమ సంస్థాన పరిపాలకులలో ఒకరిగా గుర్తింపు పొందాడు. మీర్జా ఇస్మాయిల్ 1883 అక్టోబర్ 24న బెంగళూరులో జన్మించాడు. ఆయన కుటుంబం మైసూరు రాజదర్బారుతో సన్నిహిత సంబంధాలు కలిగి ఉండేది. ఆయన తండ్రి మీర్జా మహ్మద్ అలీ మైసూరు ప్రభుత్వంలో ఉన్నతాధికారిగా పనిచేశారు. చిన్ననాటి నుంచే మైసూరు రాజకుటుంబానికి చెందిన యువరాజు కృష్ణరాజ వడియార్ (తరువాత మహారాజా కృష్ణరాజ వడియార్ IV)తో కలిసి విద్యాభ్యాసం చేశాడు. ఈ స్నేహం ఆయన భవిష్యత్ పరిపాలనా జీవితానికి బలమైన పునాది అయింది. ప్రాథమిక విద్యను బెంగళూరులో అభ్యసించిన ఆయన, అనంతరం ఉన్నత విద్యను కూడా అక్కడే పూర్తి చేశాడు. యువకుడిగా మైసూరు ప్రభుత్వ సేవలో చేరి, తన క్రమశిక్షణ, పరిపాలనా నైపుణ్యంతో ఉన్నత స్థానాలకు ఎదిగాడు. మహారాజా కృష్ణరాజ వడియార్ IV విశ్వాసాన్ని సంపాదించిన ఆయన, రాజదర్బారులో ముఖ్యమైన పరిపాలనా బాధ్యతలు నిర్వహించాడు. 1926లో అప్పటి దివాన్ సర్ ఆల్బియన్ రాజ్‌కుమార్ బెనర్జీ పదవీ విరమణ అనంతరం మీర్జా ఇస్మాయిల్ మైసూరు సంస్థాన దివాన్గా నియమితుడయ్యాడు. 1941 వరకు దాదాపు పదిహేనేళ్ల పాటు ఆ పదవిలో కొనసాగి, మైసూరు సంస్థానాన్ని పారిశ్రామిక, ఆర్థిక, పట్టణాభివృద్ధి రంగాలలో గణనీయంగా అభివృద్ధి చేశాడు. ఆయన హయాంలో మైసూరు భారతదేశంలోని అత్యంత ప్రగతిశీల సంస్థానాలలో ఒకటిగా పేరుపొందింది. ఆయన పరిపాలనలో పరిశ్రమలు, నీటిపారుదల, విద్యుత్ ఉత్పత్తి, వ్యవసాయాభివృద్ధి, రహదారులు, ఉద్యానవనాలు, ప్రజారోగ్యం వంటి రంగాలకు విశేష ప్రాధాన్యం లభించింది. బెంగళూరు నగర సుందరీకరణకు ఆయన చేసిన కృషి విశేషమైనది. పరిశుభ్రమైన వీధులు, చెట్లతో అలంకరించిన రహదారులు, ఉద్యానవనాల అభివృద్ధి వంటి కార్యక్రమాల ద్వారా బెంగళూరును ఆదర్శ నగరంగా తీర్చిదిద్దేందుకు కృషి చేశాడు. 1942లో ఆయన జైపూర్ సంస్థాన దివాన్గా నియమితుడై 1946 వరకు సేవలందించాడు. అనంతరం 1946లో హైదరాబాదు సంస్థాన దివాన్గా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు. అయితే అక్కడ రాజకీయ పరిస్థితులు క్లిష్టంగా ఉండటంతో ఆయన పదవీకాలం స్వల్పకాలమే కొనసాగి 1947లో రాజీనామా చేశాడు. సర్ మీర్జా ఇస్మాయిల్ పరిపాలనలో నిష్పాక్షికత, అభివృద్ధి దృష్టి, ప్రజాహితం ప్రధాన లక్షణాలుగా నిలిచాయి. ఆధునిక భారతదేశ సంస్థాన పరిపాలన చరిత్రలో ఆయన ప్రముఖ స్థానాన్ని సంపాదించారు. == ప్రారంభ జీవితం, విద్య == మీర్జా మహ్మద్ ఇస్మాయిల్ 1883 అక్టోబర్ 24న మైసూరు సంస్థానంలోని బెంగళూరులో ఒక ప్రముఖ ముస్లిం కుటుంబంలో జన్మించాడు. ఆయన తండ్రి మీర్జా మహ్మద్ అలీ, మైసూరు ప్రభుత్వంలో ఉన్నతాధికారిగా పనిచేశారు. ఆయన తాత గులామ్ అహ్మద్ కూడా మైసూరు రాజదర్బారులో సేవలందించారు. కుటుంబానికి మైసూరు రాజవంశంతో సన్నిహిత సంబంధాలు ఉండటంతో, ఇస్మాయిల్ చిన్ననాటి నుంచే రాజకుటుంబ సభ్యులతో పరిచయం ఏర్పడింది. ఆయన బెంగళూరు సెయింట్ పాట్రిక్ కాలేజీలో 1904లో డిగ్రీ పూర్తి చేశాడు. విద్యార్థి దశలోనే ఆంగ్లం, ఉర్దూ, పర్షియన్ భాషలపై మంచి పట్టు సాధించారు. ముఖ్యంగా మైసూరు యువరాజు కృష్ణరాజ వడియార్ (తరువాత నాలుగో కృష్ణరాజ వడియార్ మహారాజు)తో కలిసి చదువుకోవడం వల్ల రాజవంశంతో ఆయనకు జీవితాంతం కొనసాగిన స్నేహబంధం ఏర్పడింది. ఈ సంబంధం తరువాత ఆయన పరిపాలనా జీవితంలో కీలక పాత్ర పోషించింది. == మైసూరు ప్రభుత్వ సేవ == విద్యాభ్యాసం పూర్తయిన తరువాత ఇస్మాయిల్ మైసూరు ప్రభుత్వంలో అసిస్టెంట్ సూపరింటెండెంట్ ఆఫ్ పోలీస్‌గా చేరాడు. <ref name="dharwad.com">{{cite web |last= Koppal |first= Basavaraj |title=Hyderabad Liberation - 10 |url= http://www.dharwad.com/nimmaputa/hyblib10.html |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729072726/http://www.dharwad.com/nimmaputa/hyblib10.html |archive-date=2013-07-29 |access-date=2018-01-01 |website=Dharwad.com}}</ref><ref name="expressindia.com">{{cite web |title= Leaving a stamp on history |url= http://iecolumnists.expressindia.com/full_column.php?content_id=86097 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061116042444/http://iecolumnists.expressindia.com/full_column.php?content_id=86097 |archive-date= 16 November 2006 |access-date= 2006-11-14 |df=dmy-all}}</ref>ప్రారంభంలో రాజభవన కార్యాలయంలో వివిధ పరిపాలనా బాధ్యతలను నిర్వహించాడు. క్రమశిక్షణ, సమయపాలన, పరిపాలనా నైపుణ్యం, ప్రజల సమస్యల పట్ల సానుభూతి వంటి లక్షణాల వల్ల ఆయన ఉన్నతాధికారుల ప్రశంసలు పొందాడు. తరువాత ఆయన మహారాజు వ్యక్తిగత కార్యదర్శిగా పనిచేశాడు. ఈ పదవిలో ఉన్న సమయంలో రాజ్యపాలన, ఆర్థిక వ్యవస్థ, ప్రజాపనులు, న్యాయపరిపాలన వంటి అంశాలలో విశేష అనుభవాన్ని సంపాదించాడు. మహారాజా నాలుగో కృష్ణరాజ వడియార్ ఆయనపై పూర్తి విశ్వాసం ఉంచడంతో, ప్రభుత్వంలోని అనేక కీలక విధానాల రూపకల్పనలో ఆయన పాత్ర పెరిగింది. == మైసూరు దివాన్‌గా నియామకం == 1926లో అప్పటి దివాన్ సర్ ఆల్బియన్ రాజ్‌కుమార్ బెనర్జీ పదవీ విరమణ చేసిన తరువాత, సర్ [[మోక్షగుండం విశ్వేశ్వరయ్య]] సిఫార్సుతో మీర్జా ఇస్మాయిల్ మైసూరు సంస్థానానికి దివాన్‌గా నియమితుడయ్యాడు.<ref>{{cite web |title= Welcome to Mysore Dasara |url= http://www.mysoredasara.com/html/personalities.htm |url-status=usurped |archive-url= https://web.archive.org/web/20070826131814/http://www.mysoredasara.com/html/personalities.htm |archive-date= 26 August 2007 |website= Mysore Dasara}}</ref> 1926 నుండి 1941 వరకు సుమారు పదిహేనేళ్లపాటు ఆయన ఈ పదవిలో కొనసాగాడు. ఇది మైసూరు చరిత్రలో అత్యంత సుదీర్ఘమైన, ప్రభావవంతమైన దివాన్ పదవీకాలాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. ===ప్రాజెక్టులు, అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు=== మీర్జా ఇస్మాయిల్ హయాంలో మైసూరు సంస్థానంలో అనేక అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు చేపట్టబడ్డాయి. ''యువరాజు కంఠీరవ నరసింహరాజ వడియార్ '' ఆదేశాల మేరకు నిర్మించిన ''బెంగళూరు టౌన్ హాల్'' రూపకల్పనను ఆయన పర్యవేక్షించాడు. అలాగే భారతదేశంలో మొట్టమొదటి గ్రామీణ విద్యుదీకరణ కార్యక్రమం ఆయన పరిపాలనలో అమలులోకి వచ్చింది.<ref name="dharwad.com" /><ref name="expressindia.com" /> ఆయన అత్యుత్తమ పరిపాలకుడిగా పేరుపొందారు. రాష్ట్రవ్యాప్తంగా విస్తృతంగా పర్యటిస్తూ ప్రజల సమస్యలను స్వయంగా తెలుసుకుని పరిష్కరించేందుకు కృషి చేసేవాడు. ఆయన దివాన్‌గా పనిచేసిన పద్నాలుగు సంవత్సరాల కాలంలో మైసూరు సంస్థానం ప్రభుత్వ, ప్రైవేటు రంగ పరిశ్రమలలో గణనీయమైన పురోగతి సాధించింది. ఆయన పదవీకాలంలో ''శివమొగ్గ చక్కెర కర్మాగారం'', ''బదన్‌వాల్ ఖాదీ ఉత్పత్తి కేంద్రం'' స్థాపించబడ్డాయి. అదేవిధంగా మైసూరు సంస్థాన వాణిజ్య ప్రయోజనాల కోసం లండన్‌లో ఒక వాణిజ్య కమిషనర్‌ను నియమించాడు.<ref name="dharwad.com" /><ref name="expressindia.com" /> మీర్జా ఇస్మాయిల్ హయాంలో ప్రారంభమైన పరిశ్రమల్లో బెంగళూరులోని పింగాణీ కర్మాగారం, గాజు కర్మాగారం ముఖ్యమైనవి. అదనంగా కాగితం, సిమెంట్, ఉక్కు, రసాయన ఎరువులు, చక్కెర, విద్యుత్ బల్బుల తయారీ కర్మాగారాలు స్థాపించబడ్డాయి. ఆయన ప్రధానిగా ఉన్న సమయంలో [[వైశ్యా బ్యాంకు]], సిమెంట్ కర్మాగారం, రసాయన మరియు ఎరువుల కర్మాగారం, చక్కెర మిల్లులు కూడా స్థాపించబడ్డాయి. సాధారణంగా మీర్జా ఇస్మాయిల్ మతపరమైన పక్షపాతం ప్రదర్శించలేదని భావిస్తారు. అయితే బెంగళూరులోని [[కే.ఆర్. మార్కెట్]] సమీపంలో ఉన్న జామియా మసీదు నిర్మాణానికి ఆయన కీలక పాత్ర పోషించాడు. 1940లో, దేశంలో మతపరమైన ఉద్రిక్తతలు నెలకొన్న సమయంలో, జామియా మసీదు, బెంగళూరు టౌన్ హాల్ నిర్మాణాలకు ఆయన శంకుస్థాపన చేశాడు. ===బెంగళూరు అల్లర్లు=== మీర్జా ఇస్మాయిల్ పరిపాలనా కాలంలో ఎక్కువ భాగం వివిధ ప్రజా అశాంతులను అణచివేయడంలోనే గడిచింది. ముఖ్యంగా [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] నిర్వహించిన ప్రజా ఉద్యమాల నేపథ్యంలో ఆయన అత్యంత క్లిష్టమైన పరిస్థితులను ఎదుర్కొన్నారు.<ref name="london-gazette.co.uk" /><ref name="auto" /> ఒకవైపు [[మహాత్మా గాంధీ]], [[జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ]] వంటి కాంగ్రెస్ నాయకులతో సత్సంబంధాలను కొనసాగిస్తూనే, మరోవైపు మైసూరు మహారాజు ప్రయోజనాలను కూడా పరిరక్షించాల్సిన పరిస్థితి ఏర్పడింది. బెంగళూరులో మతపరమైన హింస, సామాజిక అశాంతి చెలరేగకుండా ఉండేందుకు రాష్ట్రంలో కాంగ్రెస్ ఉద్యమాలను నియంత్రించేందుకు ఆయన ప్రయత్నించాడు.<ref name="dharwad.com" /><ref name="expressindia.com" /> ఈ ఆందోళన 1928లో జరిగిన ''సుల్తాన్‌పేట్ గణపతి అల్లర్ల'' సమయంలో స్పష్టంగా కనిపించింది. ఆ ఘటన మైసూరు సంస్థానంలో కాంగ్రెస్‌కు తన రాజకీయ పునాదిని బలోపేతం చేసుకునే అవకాశాన్ని కల్పించిన ముఖ్యమైన సంఘటనగా పరిగణించబడుతుంది. 1940లో మహారాజా నాలుగవ కృష్ణరాజ వడియార్ మరణించిన తరువాత కూడా, ఆయన వారసుడు [[జయచామరాజ వడియార్]] కు దివాన్‌గా మీర్జా ఇస్మాయిల్ కొనసాగాడు. అయితే విధానపరమైన విభేదాల కారణంగా 1941లో ఆయన ఆ పదవికి రాజీనామా చేశాడు.<ref name="london-gazette.co.uk" /><ref name="auto" /> ===రౌండ్ టేబుల్ సమావేశాలు=== మైసూరు సంస్థాన దివాన్ హోదాలో మీర్జా ఇస్మాయిల్ సంస్థానానికి ప్రాతినిధ్యం వహిస్తూ లండన్‌లో నిర్వహించిన మూడు రౌండ్ టేబుల్ సమావేశాలకూ హాజరయ్యాడు. భారతదేశ రాజ్యాంగ సంస్కరణలు, సంస్థానాల భవిష్యత్తు, బ్రిటిష్ భారతదేశ రాజకీయ వ్యవస్థపై జరిగిన చర్చల్లో ఆయన పాల్గొన్నాడు. * మొదటి రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం (1930)<ref>{{cite book |last1=Dwivedi |first1=Rakesh |url=https://books.google.com/books?id=tjmC1nnWVC8C&q=1st+round+table+conference+sir+mirza+ismail&pg=SA1-PA115 |title=Gs In 60 Days |publisher=Tata McGraw-Hill Education |isbn=978-0-07-067078-5 |page=115 |language=en |access-date=14 June 2021}}</ref> * రెండవ రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం (1931)<ref>{{cite web |title=Second Round Table Conference 1931 - GKToday |url=https://www.gktoday.in/gk/second-round-table-conference-1931/ |access-date=14 June 2021 |website=gktoday (.) in}}</ref><ref>{{cite web |date=2019-08-25 |title=Highlights from second & third Round table Conference:- SSC 2019 |url=http://www.ownguru.com/blog/highlights-from-second-third-round-table-ssc-2019/ |access-date=14 June 2021 |website=OwnTV}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Pratt |first1=Frederick G. |date=1932 |title=The Indian Round Table Conference: Second Session |url=https://www.jstor.org/stable/2749987 |journal=Pacific Affairs |volume=5 |issue=2 |pages=151–167 |doi=10.2307/2749987 |jstor=2749987 |access-date=14 June 2021|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite book |last= Ismail (amin-ul-mulk) |first= Sir Mirza Mahomed |url=https://books.google.com/books?id=tbm1AAAAIAAJ&q=2nd+round+table+conference+sir+mirza+ismail |title= Speeches |date= 1936 |publisher= Printed at the Government Press |language=en |access-date=14 June 2021}}</ref> * మూడవ రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం (1932)<ref>{{cite book |title=The who's who in Madras A pictorial who's who of distinguished personages, princes, zemindars and noblemen in the Madras Presidency. |date=1932 |publisher=Pearl Press. |pages=67 |language=English |oclc=564838708 }}</ref> == జైపూర్ దివాన్‌గా == 1942లో మీర్జా ఇస్మాయిల్ మైసూరు సంస్థాన దివాన్ పదవిని వీడి, జైపూర్ సంస్థానం దివాన్‌గా నియమితుడయ్యాడు. ఆయన పదవీకాలంలో జైపూర్ నగర అభివృద్ధి, పట్టణ ప్రణాళిక, ప్రజా సౌకర్యాల మెరుగుదలకు ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఇచ్చాడు. నగరంలోని ప్రధాన వీధులను విస్తరించడం, పరిశుభ్రతను మెరుగుపరచడం, ఉద్యానవనాలను అభివృద్ధి చేయడం వంటి కార్యక్రమాలను చేపట్టాడు. ఆయన జైపూర్ నగరంలో వాణిజ్య కార్యకలాపాలను ప్రోత్సహించేందుకు ఆధునిక మార్కెట్ల ఏర్పాటుకు చర్యలు తీసుకున్నాడు. నగర అందాన్ని కాపాడుతూ ఆధునికీకరణ చేపట్టడం ఆయన పరిపాలనలో ప్రధాన లక్షణంగా నిలిచింది. ఈ కాలంలో జైపూర్‌ను మరింత క్రమబద్ధమైన, ప్రణాళికాబద్ధమైన నగరంగా తీర్చిదిద్దేందుకు ఆయన కృషి చేశాడు. == హైదరాబాదు దివాన్‌గా == 1946లో హైదరాబాదు నిజాం మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ ఆహ్వానం మేరకు మీర్జా ఇస్మాయిల్ హైదరాబాదు సంస్థాన దివాన్‌గా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు. భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం సమీపిస్తున్న నేపథ్యంలో హైదరాబాదు సంస్థాన భవిష్యత్తు అత్యంత క్లిష్టమైన రాజకీయ పరిస్థితులను ఎదుర్కొంటోంది. హైదరాబాదు సంస్థానం భారత యూనియన్‌లో చేరాలని, భారత ప్రభుత్వంతో రాజీ మార్గాన్ని అనుసరించాలని మీర్జా ఇస్మాయిల్ నిజాంకు సలహా ఇచ్చాడు. అయితే నిజాం ఆస్థానంలోని సంప్రదాయవాద వర్గాలు, ముఖ్యంగా మజ్లిస్-ఎ-ఇత్తెహాదుల్ ముస్లిమీన్ నాయకత్వం ఆయన విధానాలకు వ్యతిరేకంగా వ్యవహరించింది. దీంతో ఆయన ప్రతిపాదించిన పరిపాలనా, రాజకీయ సంస్కరణలు అమలుకాలేకపోయాయి. పెరుగుతున్న రాజకీయ విభేదాలు, తన సూచనలకు తగిన మద్దతు లభించకపోవడంతో 1947లో ఆయన దివాన్ పదవికి రాజీనామా చేశాడు. అనంతరం ఆయన స్థానంలో నవాబ్ ఛత్తారి తిరిగి దివాన్‌గా నియమితుడయ్యాడు. == స్వాతంత్ర్యం అనంతరం == స్వాతంత్ర్యం తరువాత మీర్జా ఇస్మాయిల్ క్రియాశీల ప్రభుత్వ సేవలకు దూరంగా ఉన్నప్పటికీ, ప్రజా జీవితంలో చురుకుగా కొనసాగాడు. పరిపాలన, ఆర్థికాభివృద్ధి, పట్టణ ప్రణాళిక వంటి అంశాలపై తన అభిప్రాయాలను వ్యాసాలు, ప్రసంగాల ద్వారా వ్యక్తం చేసేవాడు. భారతదేశంలోని వివిధ రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు కూడా అభివృద్ధి కార్యక్రమాల విషయంలో ఆయన సలహాలను కోరేవి. ఆయన తన అనుభవాలను "My Public Life" (నా ప్రజా జీవితం) అనే ఆత్మకథలో వివరించాడు. ఈ గ్రంథం ద్వారా మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాలలో తన పరిపాలనా అనుభవాలు, సమకాలీన రాజకీయ పరిణామాలపై విలువైన సమాచారాన్ని అందించాడు. == వ్యక్తిగత జీవితం == మీర్జా ఇస్మాయిల్ నిరాడంబర జీవనశైలికి ప్రసిద్ధి చెందాడు. ఉద్యానవనాలు, పూల తోటలు, పట్టణ సౌందర్యీకరణ పట్ల ఆయనకు ప్రత్యేక ఆసక్తి ఉండేది. పరిపాలనలో నిజాయితీ, సమయపాలన, క్రమశిక్షణకు అత్యంత ప్రాధాన్యం ఇచ్చేవాడు. భారతదేశంలోని అనేక రాజకీయ నాయకులు, సంస్థానాధీశులు, బ్రిటిష్ అధికారులు ఆయన పరిపాలనా సామర్థ్యాన్ని ప్రశంసించారు. == మరణం == మీర్జా ఇస్మాయిల్ 1959 మార్చి 5న బెంగళూరులో మరణించాడు. ఆయన మరణంతో భారతదేశం ఒక విశిష్ట సంస్థాన పరిపాలకుడిని కోల్పోయింది. == వారసత్వం == మీర్జా ఇస్మాయిల్‌ను భారతదేశంలోని అత్యంత సమర్థులైన సంస్థాన దివాన్లలో ఒకరిగా చరిత్రకారులు పేర్కొంటారు. మైసూరు పారిశ్రామికాభివృద్ధి, బెంగళూరు నగర సుందరీకరణ, జైపూర్ పట్టణాభివృద్ధి, హైదరాబాదు రాజకీయ సంక్షోభ సమయంలో ఆయన ప్రదర్శించిన దూరదృష్టి భారత పరిపాలనా చరిత్రలో ప్రత్యేక స్థానాన్ని సంపాదించాయి. బెంగళూరులోని మీర్జా ఇస్మాయిల్ రోడ్ (ఎం. ఐ. రోడ్), అలాగే జైపూర్‌లోని ఎం. ఐ. రోడ్ (Mirza Ismail Road) ఆయన జ్ఞాపకార్థం పేరుపొందాయి. జైపూర్‌లోని ఈ రహదారి నేటికీ నగరంలోని ప్రముఖ వాణిజ్య కేంద్రాలలో ఒకటిగా ప్రసిద్ధి చెందింది. == గౌరవాలు == మీర్జా ఇస్మాయిల్ తన విశిష్ట పరిపాలనా సేవలకు గుర్తింపుగా బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం నుండి పలు గౌరవాలు అందుకున్నారు. ఆయనకు నైట్‌హుడ్ ప్రదానం చేయబడటంతో "సర్" బిరుదుతో ప్రసిద్ధి చెందారు. మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాల అభివృద్ధికి చేసిన సేవల కారణంగా అనేక ప్రజా, విద్యా సంస్థలు ఆయనను సత్కరించాయి. పట్టణ ప్రణాళిక, పారిశ్రామికాభివృద్ధి, ప్రజా పరిపాలన రంగాల్లో ఆయన చేసిన కృషి భారత పరిపాలనా చరిత్రలో విశేషంగా గుర్తింపు పొందింది. == రచనలు == మీర్జా ఇస్మాయిల్ తన పరిపాలనా అనుభవాలు, రాజకీయ పరిణామాలు, ప్రజా జీవితానికి సంబంధించిన అభిప్రాయాలను రచనల రూపంలో నమోదు చేశారు. ఆయన ఆత్మకథ My Public Lifeలో మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాలలో తన సేవలు, పరిపాలనా విధానాలు, సమకాలీన రాజకీయ పరిస్థితులను వివరించారు. భారతీయ సంస్థానాల పరిపాలనా చరిత్రను అధ్యయనం చేసే పరిశోధకులకు ఈ గ్రంథం ఒక ముఖ్య ఆధారంగా పరిగణించబడుతుంది. == వారసత్వం == మీర్జా ఇస్మాయిల్‌ను ఆధునిక భారతదేశంలోని అత్యంత ప్రతిభావంతులైన సంస్థాన పరిపాలకులలో ఒకరిగా చరిత్రకారులు గుర్తిస్తారు. ఆయన పరిపాలనలో మైసూరు పారిశ్రామిక, విద్యా, మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధిలో గణనీయమైన పురోగతి సాధించింది. బెంగళూరు నగర సుందరీకరణ, జైపూర్ పట్టణాభివృద్ధి, ప్రజా సంక్షేమ కార్యక్రమాల అమలులో ఆయన పాత్ర విశేషంగా ప్రశంసించబడింది. జైపూర్ నగరంలోని ప్రముఖ వాణిజ్య కేంద్రంగా పేరుగాంచిన మీర్జా ఇస్మాయిల్ రోడ్ (ఎం.ఐ. రోడ్) ఆయన స్మారకంగా నామకరణం చేయబడింది. బెంగళూరులో కూడా ఆయన పేరుతో రహదారులు, ప్రజా ప్రదేశాలు ఉన్నాయి. సమర్థవంతమైన, పారదర్శకమైన పరిపాలనకు ఆయన ఒక ఆదర్శంగా భావించబడుతున్నారు. == ఇవి కూడా చూడండి == * మైసూరు సంస్థానం * జైపూర్ సంస్థానం * హైదరాబాదు సంస్థానం * నాలుగో కృష్ణరాజ వడియార్ * మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} {{Authority control}} 6lqj5fa05h2tm3yq8w8m3uavcmpjorp 4908235 4908079 2026-07-19T09:34:12Z స్వరలాసిక 13980 /* జైపూర్ దివాన్‌గా */ 4908235 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = మీర్జా ముహమ్మద్ ఇస్మాయిల్ | honorific_prefix = రైట్ ఆనరబుల్ సర్ | honorific_suffix = KCIE OBE CStJ PC | image = Diwan Sir Mirza Ismail.jpg | image_size = | caption = మైసూర్, జైపూర్, హైదరాబాద్ రాష్ట్రాల దీవాన్ | order1 = హైదరాబాద్ దీవాన్ | term_start1 = 1946 | term_end1 = 1947 | monarch1 = [[మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్]] అసఫ్ జా VII | predecessor1 = ముహమ్మద్ అహ్మద్ సయీద్ ఖాన్ ఛతారి | successor1 = ముహమ్మద్ అహ్మద్ సయీద్ ఖాన్ ఛతారి | order2 = జైపూర్ దీవాన్ | term_start2 = 1942 | term_end2 = 1946 | monarch2 = మాన్ సింగ్ II | predecessor2 = | successor2 = | order3 = 22వ [[మైసూరు_దివాన్ల_జాబితా|మైసూర్ దివాన్]] | term_start3 = 1 మే 1926 | term_end3 = 1941 | monarch3 = కృష్ణ రాజ వడియార్ IV, [[జయచామరాజేంద్ర వడియార్]] | predecessor3 = [[అల్బియాన్ రాజ్‌కుమార్ బెనర్జీ]] | successor3 = ఎన్. మాధవరావు | birth_date = {{birth date|1883|10|24|df=y}} | birth_place = [[బెంగళూరు]], [[మైసూరు సామ్రాజ్యం]], [[బ్రిటిష్ ఇండియా]] | death_date = {{death date and age|1959|1|5|1883|10|24|df=y}} | death_place = [[బెంగళూరు]], [[మైసూర్ రాష్ట్రం]] (ప్రస్తుతం [[కర్ణాటక]]), [[భారతదేశం]] | occupation = మైసూర్ దివాన్ (1926–1941)<br />జైపూర్ దివాన్ (1942–1946)<br />హైదరాబాద్ దివాన్(1946–1947) | salary = | networth = | spouse = జీబందేహ్ బేగం షిరాజి | website = | footnotes = | children = మీర్జా హుమయూన్<br />మీర్జా షా తాజ్ బేగమ్ <br />మీర్జా గౌహర్ తాజ్ బేగమ్ | relatives = ఆగా అలీ అస్కర్ (తాత)<br/>షకేరే ఖలీలి (మనవరాలు) }} '''మీర్జా మహ్మద్ ఇస్మాయిల్''' (ఉర్దూ: مرزا محمد اسماعیل; 24 అక్టోబర్ 1883 – 5 మార్చి 1959), సాధారణంగా '''సర్ మీర్జా ఇస్మాయిల్''' అని పిలువబడే భారతీయ రాజనీతిజ్ఞుడు, పరిపాలకుడు. బ్రిటిష్ భారతదేశంలోని మూడు ప్రముఖ సంస్థానాలైన మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాలకు దివాన్ (ప్రధాన మంత్రి)గా సేవలందించాడు.<ref name="london-gazette.co.uk">{{Cite web|title= Page 29 {{!}} Issue 34470, 4 January 1938 {{!}} London Gazette {{!}} The Gazette |url= https://www.thegazette.co.uk/London/issue/34470/page/29|access-date=2021-06-14|website= The Gazette}}</ref><ref name="auto">P. 254-258, ''Business Legends'' by [[Gita Piramal]] (1998) – Published by Viking Penguin India</ref> పరిపాలనా దక్షత, పట్టణాభివృద్ధి, పారిశ్రామికీకరణ, ప్రజాపనుల అభివృద్ధికి చేసిన కృషి వల్ల ఆయన భారతదేశంలోని అత్యుత్తమ సంస్థాన పరిపాలకులలో ఒకరిగా గుర్తింపు పొందాడు. మీర్జా ఇస్మాయిల్ 1883 అక్టోబర్ 24న బెంగళూరులో జన్మించాడు. ఆయన కుటుంబం మైసూరు రాజదర్బారుతో సన్నిహిత సంబంధాలు కలిగి ఉండేది. ఆయన తండ్రి మీర్జా మహ్మద్ అలీ మైసూరు ప్రభుత్వంలో ఉన్నతాధికారిగా పనిచేశారు. చిన్ననాటి నుంచే మైసూరు రాజకుటుంబానికి చెందిన యువరాజు కృష్ణరాజ వడియార్ (తరువాత మహారాజా కృష్ణరాజ వడియార్ IV)తో కలిసి విద్యాభ్యాసం చేశాడు. ఈ స్నేహం ఆయన భవిష్యత్ పరిపాలనా జీవితానికి బలమైన పునాది అయింది. ప్రాథమిక విద్యను బెంగళూరులో అభ్యసించిన ఆయన, అనంతరం ఉన్నత విద్యను కూడా అక్కడే పూర్తి చేశాడు. యువకుడిగా మైసూరు ప్రభుత్వ సేవలో చేరి, తన క్రమశిక్షణ, పరిపాలనా నైపుణ్యంతో ఉన్నత స్థానాలకు ఎదిగాడు. మహారాజా కృష్ణరాజ వడియార్ IV విశ్వాసాన్ని సంపాదించిన ఆయన, రాజదర్బారులో ముఖ్యమైన పరిపాలనా బాధ్యతలు నిర్వహించాడు. 1926లో అప్పటి దివాన్ సర్ ఆల్బియన్ రాజ్‌కుమార్ బెనర్జీ పదవీ విరమణ అనంతరం మీర్జా ఇస్మాయిల్ మైసూరు సంస్థాన దివాన్గా నియమితుడయ్యాడు. 1941 వరకు దాదాపు పదిహేనేళ్ల పాటు ఆ పదవిలో కొనసాగి, మైసూరు సంస్థానాన్ని పారిశ్రామిక, ఆర్థిక, పట్టణాభివృద్ధి రంగాలలో గణనీయంగా అభివృద్ధి చేశాడు. ఆయన హయాంలో మైసూరు భారతదేశంలోని అత్యంత ప్రగతిశీల సంస్థానాలలో ఒకటిగా పేరుపొందింది. ఆయన పరిపాలనలో పరిశ్రమలు, నీటిపారుదల, విద్యుత్ ఉత్పత్తి, వ్యవసాయాభివృద్ధి, రహదారులు, ఉద్యానవనాలు, ప్రజారోగ్యం వంటి రంగాలకు విశేష ప్రాధాన్యం లభించింది. బెంగళూరు నగర సుందరీకరణకు ఆయన చేసిన కృషి విశేషమైనది. పరిశుభ్రమైన వీధులు, చెట్లతో అలంకరించిన రహదారులు, ఉద్యానవనాల అభివృద్ధి వంటి కార్యక్రమాల ద్వారా బెంగళూరును ఆదర్శ నగరంగా తీర్చిదిద్దేందుకు కృషి చేశాడు. 1942లో ఆయన జైపూర్ సంస్థాన దివాన్గా నియమితుడై 1946 వరకు సేవలందించాడు. అనంతరం 1946లో హైదరాబాదు సంస్థాన దివాన్గా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు. అయితే అక్కడ రాజకీయ పరిస్థితులు క్లిష్టంగా ఉండటంతో ఆయన పదవీకాలం స్వల్పకాలమే కొనసాగి 1947లో రాజీనామా చేశాడు. సర్ మీర్జా ఇస్మాయిల్ పరిపాలనలో నిష్పాక్షికత, అభివృద్ధి దృష్టి, ప్రజాహితం ప్రధాన లక్షణాలుగా నిలిచాయి. ఆధునిక భారతదేశ సంస్థాన పరిపాలన చరిత్రలో ఆయన ప్రముఖ స్థానాన్ని సంపాదించారు. == ప్రారంభ జీవితం, విద్య == మీర్జా మహ్మద్ ఇస్మాయిల్ 1883 అక్టోబర్ 24న మైసూరు సంస్థానంలోని బెంగళూరులో ఒక ప్రముఖ ముస్లిం కుటుంబంలో జన్మించాడు. ఆయన తండ్రి మీర్జా మహ్మద్ అలీ, మైసూరు ప్రభుత్వంలో ఉన్నతాధికారిగా పనిచేశారు. ఆయన తాత గులామ్ అహ్మద్ కూడా మైసూరు రాజదర్బారులో సేవలందించారు. కుటుంబానికి మైసూరు రాజవంశంతో సన్నిహిత సంబంధాలు ఉండటంతో, ఇస్మాయిల్ చిన్ననాటి నుంచే రాజకుటుంబ సభ్యులతో పరిచయం ఏర్పడింది. ఆయన బెంగళూరు సెయింట్ పాట్రిక్ కాలేజీలో 1904లో డిగ్రీ పూర్తి చేశాడు. విద్యార్థి దశలోనే ఆంగ్లం, ఉర్దూ, పర్షియన్ భాషలపై మంచి పట్టు సాధించారు. ముఖ్యంగా మైసూరు యువరాజు కృష్ణరాజ వడియార్ (తరువాత నాలుగో కృష్ణరాజ వడియార్ మహారాజు)తో కలిసి చదువుకోవడం వల్ల రాజవంశంతో ఆయనకు జీవితాంతం కొనసాగిన స్నేహబంధం ఏర్పడింది. ఈ సంబంధం తరువాత ఆయన పరిపాలనా జీవితంలో కీలక పాత్ర పోషించింది. == మైసూరు ప్రభుత్వ సేవ == విద్యాభ్యాసం పూర్తయిన తరువాత ఇస్మాయిల్ మైసూరు ప్రభుత్వంలో అసిస్టెంట్ సూపరింటెండెంట్ ఆఫ్ పోలీస్‌గా చేరాడు. <ref name="dharwad.com">{{cite web |last= Koppal |first= Basavaraj |title=Hyderabad Liberation - 10 |url= http://www.dharwad.com/nimmaputa/hyblib10.html |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729072726/http://www.dharwad.com/nimmaputa/hyblib10.html |archive-date=2013-07-29 |access-date=2018-01-01 |website=Dharwad.com}}</ref><ref name="expressindia.com">{{cite web |title= Leaving a stamp on history |url= http://iecolumnists.expressindia.com/full_column.php?content_id=86097 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061116042444/http://iecolumnists.expressindia.com/full_column.php?content_id=86097 |archive-date= 16 November 2006 |access-date= 2006-11-14 |df=dmy-all}}</ref>ప్రారంభంలో రాజభవన కార్యాలయంలో వివిధ పరిపాలనా బాధ్యతలను నిర్వహించాడు. క్రమశిక్షణ, సమయపాలన, పరిపాలనా నైపుణ్యం, ప్రజల సమస్యల పట్ల సానుభూతి వంటి లక్షణాల వల్ల ఆయన ఉన్నతాధికారుల ప్రశంసలు పొందాడు. తరువాత ఆయన మహారాజు వ్యక్తిగత కార్యదర్శిగా పనిచేశాడు. ఈ పదవిలో ఉన్న సమయంలో రాజ్యపాలన, ఆర్థిక వ్యవస్థ, ప్రజాపనులు, న్యాయపరిపాలన వంటి అంశాలలో విశేష అనుభవాన్ని సంపాదించాడు. మహారాజా నాలుగో కృష్ణరాజ వడియార్ ఆయనపై పూర్తి విశ్వాసం ఉంచడంతో, ప్రభుత్వంలోని అనేక కీలక విధానాల రూపకల్పనలో ఆయన పాత్ర పెరిగింది. == మైసూరు దివాన్‌గా నియామకం == 1926లో అప్పటి దివాన్ సర్ ఆల్బియన్ రాజ్‌కుమార్ బెనర్జీ పదవీ విరమణ చేసిన తరువాత, సర్ [[మోక్షగుండం విశ్వేశ్వరయ్య]] సిఫార్సుతో మీర్జా ఇస్మాయిల్ మైసూరు సంస్థానానికి దివాన్‌గా నియమితుడయ్యాడు.<ref>{{cite web |title= Welcome to Mysore Dasara |url= http://www.mysoredasara.com/html/personalities.htm |url-status=usurped |archive-url= https://web.archive.org/web/20070826131814/http://www.mysoredasara.com/html/personalities.htm |archive-date= 26 August 2007 |website= Mysore Dasara}}</ref> 1926 నుండి 1941 వరకు సుమారు పదిహేనేళ్లపాటు ఆయన ఈ పదవిలో కొనసాగాడు. ఇది మైసూరు చరిత్రలో అత్యంత సుదీర్ఘమైన, ప్రభావవంతమైన దివాన్ పదవీకాలాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. ===ప్రాజెక్టులు, అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు=== మీర్జా ఇస్మాయిల్ హయాంలో మైసూరు సంస్థానంలో అనేక అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు చేపట్టబడ్డాయి. ''యువరాజు కంఠీరవ నరసింహరాజ వడియార్ '' ఆదేశాల మేరకు నిర్మించిన ''బెంగళూరు టౌన్ హాల్'' రూపకల్పనను ఆయన పర్యవేక్షించాడు. అలాగే భారతదేశంలో మొట్టమొదటి గ్రామీణ విద్యుదీకరణ కార్యక్రమం ఆయన పరిపాలనలో అమలులోకి వచ్చింది.<ref name="dharwad.com" /><ref name="expressindia.com" /> ఆయన అత్యుత్తమ పరిపాలకుడిగా పేరుపొందారు. రాష్ట్రవ్యాప్తంగా విస్తృతంగా పర్యటిస్తూ ప్రజల సమస్యలను స్వయంగా తెలుసుకుని పరిష్కరించేందుకు కృషి చేసేవాడు. ఆయన దివాన్‌గా పనిచేసిన పద్నాలుగు సంవత్సరాల కాలంలో మైసూరు సంస్థానం ప్రభుత్వ, ప్రైవేటు రంగ పరిశ్రమలలో గణనీయమైన పురోగతి సాధించింది. ఆయన పదవీకాలంలో ''శివమొగ్గ చక్కెర కర్మాగారం'', ''బదన్‌వాల్ ఖాదీ ఉత్పత్తి కేంద్రం'' స్థాపించబడ్డాయి. అదేవిధంగా మైసూరు సంస్థాన వాణిజ్య ప్రయోజనాల కోసం లండన్‌లో ఒక వాణిజ్య కమిషనర్‌ను నియమించాడు.<ref name="dharwad.com" /><ref name="expressindia.com" /> మీర్జా ఇస్మాయిల్ హయాంలో ప్రారంభమైన పరిశ్రమల్లో బెంగళూరులోని పింగాణీ కర్మాగారం, గాజు కర్మాగారం ముఖ్యమైనవి. అదనంగా కాగితం, సిమెంట్, ఉక్కు, రసాయన ఎరువులు, చక్కెర, విద్యుత్ బల్బుల తయారీ కర్మాగారాలు స్థాపించబడ్డాయి. ఆయన ప్రధానిగా ఉన్న సమయంలో [[వైశ్యా బ్యాంకు]], సిమెంట్ కర్మాగారం, రసాయన మరియు ఎరువుల కర్మాగారం, చక్కెర మిల్లులు కూడా స్థాపించబడ్డాయి. సాధారణంగా మీర్జా ఇస్మాయిల్ మతపరమైన పక్షపాతం ప్రదర్శించలేదని భావిస్తారు. అయితే బెంగళూరులోని [[కే.ఆర్. మార్కెట్]] సమీపంలో ఉన్న జామియా మసీదు నిర్మాణానికి ఆయన కీలక పాత్ర పోషించాడు. 1940లో, దేశంలో మతపరమైన ఉద్రిక్తతలు నెలకొన్న సమయంలో, జామియా మసీదు, బెంగళూరు టౌన్ హాల్ నిర్మాణాలకు ఆయన శంకుస్థాపన చేశాడు. ===బెంగళూరు అల్లర్లు=== మీర్జా ఇస్మాయిల్ పరిపాలనా కాలంలో ఎక్కువ భాగం వివిధ ప్రజా అశాంతులను అణచివేయడంలోనే గడిచింది. ముఖ్యంగా [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] నిర్వహించిన ప్రజా ఉద్యమాల నేపథ్యంలో ఆయన అత్యంత క్లిష్టమైన పరిస్థితులను ఎదుర్కొన్నారు.<ref name="london-gazette.co.uk" /><ref name="auto" /> ఒకవైపు [[మహాత్మా గాంధీ]], [[జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ]] వంటి కాంగ్రెస్ నాయకులతో సత్సంబంధాలను కొనసాగిస్తూనే, మరోవైపు మైసూరు మహారాజు ప్రయోజనాలను కూడా పరిరక్షించాల్సిన పరిస్థితి ఏర్పడింది. బెంగళూరులో మతపరమైన హింస, సామాజిక అశాంతి చెలరేగకుండా ఉండేందుకు రాష్ట్రంలో కాంగ్రెస్ ఉద్యమాలను నియంత్రించేందుకు ఆయన ప్రయత్నించాడు.<ref name="dharwad.com" /><ref name="expressindia.com" /> ఈ ఆందోళన 1928లో జరిగిన ''సుల్తాన్‌పేట్ గణపతి అల్లర్ల'' సమయంలో స్పష్టంగా కనిపించింది. ఆ ఘటన మైసూరు సంస్థానంలో కాంగ్రెస్‌కు తన రాజకీయ పునాదిని బలోపేతం చేసుకునే అవకాశాన్ని కల్పించిన ముఖ్యమైన సంఘటనగా పరిగణించబడుతుంది. 1940లో మహారాజా నాలుగవ కృష్ణరాజ వడియార్ మరణించిన తరువాత కూడా, ఆయన వారసుడు [[జయచామరాజ వడియార్]] కు దివాన్‌గా మీర్జా ఇస్మాయిల్ కొనసాగాడు. అయితే విధానపరమైన విభేదాల కారణంగా 1941లో ఆయన ఆ పదవికి రాజీనామా చేశాడు.<ref name="london-gazette.co.uk" /><ref name="auto" /> ===రౌండ్ టేబుల్ సమావేశాలు=== మైసూరు సంస్థాన దివాన్ హోదాలో మీర్జా ఇస్మాయిల్ సంస్థానానికి ప్రాతినిధ్యం వహిస్తూ లండన్‌లో నిర్వహించిన మూడు రౌండ్ టేబుల్ సమావేశాలకూ హాజరయ్యాడు. భారతదేశ రాజ్యాంగ సంస్కరణలు, సంస్థానాల భవిష్యత్తు, బ్రిటిష్ భారతదేశ రాజకీయ వ్యవస్థపై జరిగిన చర్చల్లో ఆయన పాల్గొన్నాడు. * మొదటి రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం (1930)<ref>{{cite book |last1=Dwivedi |first1=Rakesh |url=https://books.google.com/books?id=tjmC1nnWVC8C&q=1st+round+table+conference+sir+mirza+ismail&pg=SA1-PA115 |title=Gs In 60 Days |publisher=Tata McGraw-Hill Education |isbn=978-0-07-067078-5 |page=115 |language=en |access-date=14 June 2021}}</ref> * రెండవ రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం (1931)<ref>{{cite web |title=Second Round Table Conference 1931 - GKToday |url=https://www.gktoday.in/gk/second-round-table-conference-1931/ |access-date=14 June 2021 |website=gktoday (.) in}}</ref><ref>{{cite web |date=2019-08-25 |title=Highlights from second & third Round table Conference:- SSC 2019 |url=http://www.ownguru.com/blog/highlights-from-second-third-round-table-ssc-2019/ |access-date=14 June 2021 |website=OwnTV}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Pratt |first1=Frederick G. |date=1932 |title=The Indian Round Table Conference: Second Session |url=https://www.jstor.org/stable/2749987 |journal=Pacific Affairs |volume=5 |issue=2 |pages=151–167 |doi=10.2307/2749987 |jstor=2749987 |access-date=14 June 2021|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite book |last= Ismail (amin-ul-mulk) |first= Sir Mirza Mahomed |url=https://books.google.com/books?id=tbm1AAAAIAAJ&q=2nd+round+table+conference+sir+mirza+ismail |title= Speeches |date= 1936 |publisher= Printed at the Government Press |language=en |access-date=14 June 2021}}</ref> * మూడవ రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం (1932)<ref>{{cite book |title=The who's who in Madras A pictorial who's who of distinguished personages, princes, zemindars and noblemen in the Madras Presidency. |date=1932 |publisher=Pearl Press. |pages=67 |language=English |oclc=564838708 }}</ref> == జైపూర్ దివాన్‌గా == 1941లో [[జైపూర్ సంస్థానం]] దివాన్‌గా మీర్జా ఇస్మాయిల్ నియమితుడయ్యాడు. ఆయనకు ముందు 1939 నుండి దివాన్‌గా పనిచేసిన ''జ్ఞాన్ నాథ్'', బ్రిటిష్ ప్రభుత్వ మద్దతుతో కాంగ్రెస్ అనుకూల ప్రజా మండల్ రాజకీయ సంస్థపై కఠిన వైఖరిని అవలంబించాడు. అలాంటి పరిస్థితుల్లో, ప్రగతిశీల పరిపాలకుడిగా పేరొందిన మీర్జా ఇస్మాయిల్‌ను మహారాజా సవాయి మాన్ సింగ్ II తన దివాన్‌గా నియమించడం అనేక మందికి ఆశ్చర్యాన్ని కలిగించింది.<ref name= Zubrzycki>{{cite book |last= Zubrzycki |first= John |year=2021 |title= The House of Jaipur |location= London |publisher= Hurst & Company |pages= 104-105 |type= Softcover |isbn= 9781787389595}}</ref> దివాన్‌గా బాధ్యతలు చేపట్టిన కొద్దికాలానికే, మహారాజును, ఆయన కుటుంబ సభ్యులను అధికారికంగా "రాజకుటుంబం" అని సంబోధించాలని కోరుతూ మీర్జా ఇస్మాయిల్ ''రాజస్థాన్ రెసిడెన్సీ''కి లేఖ రాశాడు. అయితే బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ఆ విజ్ఞప్తిని తిరస్కరించింది. "రాయల్" అనే పదాన్ని బ్రిటిష్ రాజు-చక్రవర్తికి, ఆయన కుటుంబ సభ్యులకు మాత్రమే ఉపయోగించవచ్చని వారు స్పష్టం చేశారు. ఈ ఘటన నేపథ్యంలో ఒక బ్రిటిష్ అధికారి మీర్జా ఇస్మాయిల్‌ను "జాతీయ సోషలిస్టు తరహా నియంత"గా అభివర్ణిస్తూ, ఆయనను వీలైనంత త్వరగా పదవి నుంచి తొలగించాలని అభిప్రాయపడ్డాడు.<ref>{{cite book |last= Stern |first= Robert W. |year= 1988 |title= The Cat and the Lion: Jaipur State in the British Raj |location= Leiden |publisher= E.J. Brill |pages= 305-306 |type= Softcover |isbn= 978-90-04-08283-0}}</ref> జైపూర్ నగర ఆధునికీకరణకు మీర్జా ఇస్మాయిల్ ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఇచ్చాడు. నగరంలోని ప్రాకారాలతో కూడిన పాత ప్రాంతాన్ని పరిశుభ్రం చేయించే కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించాడు. వీధుల మధ్యలో ఉన్న హిందూ దేవాలయాల చిన్న నిర్మాణాలు, ప్రజా రహదారులపై ఏర్పడిన అక్రమ ఆక్రమణలను తొలగించాడు. అలాగే దాదాపు ఇరవై ఐదు సంవత్సరాల తరువాత మొదటిసారిగా అనేక భవనాలకు రంగులు వేయించి నగర సౌందర్యాన్ని పెంపొందించాడు.<ref name=Zubrzycki/> ఈ ఆధునికీకరణ కార్యక్రమాలకు మహారాజా సవాయి మాన్ సింగ్ II పూర్తి మద్దతు ఇచ్చాడు. 1942లో జైపూర్ చేరిన కొద్దికాలానికే ఆయన ''రాజ్యాంగ సంస్కరణల కమిటీ''ని ఏర్పాటు చేశాడు. ఈ సంస్కరణల వల్ల మహారాజా సవాయి మాన్ సింగ్ II ఆయన రాజదర్బారు భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ నాయకుల దృష్టిలో మంచి గుర్తింపు పొందాయి. జైపూర్ నగరంలోని ప్రధాన రహదారికి ఆయన స్మారకార్థం మీర్జా ఇస్మాయిల్ రోడ్ (ఎం.ఐ. రోడ్) అని పేరు పెట్టారు.<ref name="london-gazette.co.uk"/><ref name="auto" /> ప్రముఖ పారిశ్రామికవేత్త [[ఘనశ్యాం దాస్ బిర్లా]] మీర్జా ఇస్మాయిల్‌కు సన్నిహిత మిత్రుడు. జైపూర్ అభివృద్ధి కోసం ఇస్మాయిల్ రూపొందించిన అనేక ప్రతిష్ఠాత్మక ప్రాజెక్టులకు బిర్లా ఆర్థిక సహాయం అందించాడు. జైపూర్‌లో బ్యాంకుల శాఖలు ప్రారంభించేందుకు అనుమతులు ఇవ్వడం ప్రారంభమైనప్పుడు, బిర్లా అధ్యక్షతన ఉన్న యునైటెడ్ కమర్షియల్ బ్యాంక్ (ప్రస్తుత [[యూకో బ్యాంక్]])కు 1945లో తొలి అనుమతి లభించింది. అలాగే ఆయన మార్గదర్శకత్వంలో నేషనల్ బాల్ బేరింగ్ కంపెనీ స్థాపించబడింది.<ref name="london-gazette.co.uk"/><ref name="auto"/> 1945లో జైపూర్‌లో జరిగిన అంతర్జాతీయ PEN భారతీయ రచయితల మండలి సమావేశానికి మీర్జా ఇస్మాయిల్ అధ్యక్షత వహించాడు. ఈ సమావేశంలో [[సరోజినీ నాయుడు]], ''ఈ. ఎం. ఫోర్స్టర్'' తదితర ప్రముఖులు పాల్గొన్నారు.<ref name="dharwad.com"/><ref name="expressindia.com"/> జైపూర్ చాంబర్ ఆఫ్ కామర్స్ తన చరిత్రలో మీర్జా ఇస్మాయిల్ దివాన్ పదవీకాలాన్ని "జైపూర్ పారిశ్రామిక యుగానికి నాంది"గా అభివర్ణించింది. . == హైదరాబాదు దివాన్‌గా == 1946లో హైదరాబాదు నిజాం మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ ఆహ్వానం మేరకు మీర్జా ఇస్మాయిల్ హైదరాబాదు సంస్థాన దివాన్‌గా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు. భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం సమీపిస్తున్న నేపథ్యంలో హైదరాబాదు సంస్థాన భవిష్యత్తు అత్యంత క్లిష్టమైన రాజకీయ పరిస్థితులను ఎదుర్కొంటోంది. హైదరాబాదు సంస్థానం భారత యూనియన్‌లో చేరాలని, భారత ప్రభుత్వంతో రాజీ మార్గాన్ని అనుసరించాలని మీర్జా ఇస్మాయిల్ నిజాంకు సలహా ఇచ్చాడు. అయితే నిజాం ఆస్థానంలోని సంప్రదాయవాద వర్గాలు, ముఖ్యంగా మజ్లిస్-ఎ-ఇత్తెహాదుల్ ముస్లిమీన్ నాయకత్వం ఆయన విధానాలకు వ్యతిరేకంగా వ్యవహరించింది. దీంతో ఆయన ప్రతిపాదించిన పరిపాలనా, రాజకీయ సంస్కరణలు అమలుకాలేకపోయాయి. పెరుగుతున్న రాజకీయ విభేదాలు, తన సూచనలకు తగిన మద్దతు లభించకపోవడంతో 1947లో ఆయన దివాన్ పదవికి రాజీనామా చేశాడు. అనంతరం ఆయన స్థానంలో నవాబ్ ఛత్తారి తిరిగి దివాన్‌గా నియమితుడయ్యాడు. == స్వాతంత్ర్యం అనంతరం == స్వాతంత్ర్యం తరువాత మీర్జా ఇస్మాయిల్ క్రియాశీల ప్రభుత్వ సేవలకు దూరంగా ఉన్నప్పటికీ, ప్రజా జీవితంలో చురుకుగా కొనసాగాడు. పరిపాలన, ఆర్థికాభివృద్ధి, పట్టణ ప్రణాళిక వంటి అంశాలపై తన అభిప్రాయాలను వ్యాసాలు, ప్రసంగాల ద్వారా వ్యక్తం చేసేవాడు. భారతదేశంలోని వివిధ రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు కూడా అభివృద్ధి కార్యక్రమాల విషయంలో ఆయన సలహాలను కోరేవి. ఆయన తన అనుభవాలను "My Public Life" (నా ప్రజా జీవితం) అనే ఆత్మకథలో వివరించాడు. ఈ గ్రంథం ద్వారా మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాలలో తన పరిపాలనా అనుభవాలు, సమకాలీన రాజకీయ పరిణామాలపై విలువైన సమాచారాన్ని అందించాడు. == వ్యక్తిగత జీవితం == మీర్జా ఇస్మాయిల్ నిరాడంబర జీవనశైలికి ప్రసిద్ధి చెందాడు. ఉద్యానవనాలు, పూల తోటలు, పట్టణ సౌందర్యీకరణ పట్ల ఆయనకు ప్రత్యేక ఆసక్తి ఉండేది. పరిపాలనలో నిజాయితీ, సమయపాలన, క్రమశిక్షణకు అత్యంత ప్రాధాన్యం ఇచ్చేవాడు. భారతదేశంలోని అనేక రాజకీయ నాయకులు, సంస్థానాధీశులు, బ్రిటిష్ అధికారులు ఆయన పరిపాలనా సామర్థ్యాన్ని ప్రశంసించారు. == మరణం == మీర్జా ఇస్మాయిల్ 1959 మార్చి 5న బెంగళూరులో మరణించాడు. ఆయన మరణంతో భారతదేశం ఒక విశిష్ట సంస్థాన పరిపాలకుడిని కోల్పోయింది. == వారసత్వం == మీర్జా ఇస్మాయిల్‌ను భారతదేశంలోని అత్యంత సమర్థులైన సంస్థాన దివాన్లలో ఒకరిగా చరిత్రకారులు పేర్కొంటారు. మైసూరు పారిశ్రామికాభివృద్ధి, బెంగళూరు నగర సుందరీకరణ, జైపూర్ పట్టణాభివృద్ధి, హైదరాబాదు రాజకీయ సంక్షోభ సమయంలో ఆయన ప్రదర్శించిన దూరదృష్టి భారత పరిపాలనా చరిత్రలో ప్రత్యేక స్థానాన్ని సంపాదించాయి. బెంగళూరులోని మీర్జా ఇస్మాయిల్ రోడ్ (ఎం. ఐ. రోడ్), అలాగే జైపూర్‌లోని ఎం. ఐ. రోడ్ (Mirza Ismail Road) ఆయన జ్ఞాపకార్థం పేరుపొందాయి. జైపూర్‌లోని ఈ రహదారి నేటికీ నగరంలోని ప్రముఖ వాణిజ్య కేంద్రాలలో ఒకటిగా ప్రసిద్ధి చెందింది. == గౌరవాలు == మీర్జా ఇస్మాయిల్ తన విశిష్ట పరిపాలనా సేవలకు గుర్తింపుగా బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం నుండి పలు గౌరవాలు అందుకున్నారు. ఆయనకు నైట్‌హుడ్ ప్రదానం చేయబడటంతో "సర్" బిరుదుతో ప్రసిద్ధి చెందారు. మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాల అభివృద్ధికి చేసిన సేవల కారణంగా అనేక ప్రజా, విద్యా సంస్థలు ఆయనను సత్కరించాయి. పట్టణ ప్రణాళిక, పారిశ్రామికాభివృద్ధి, ప్రజా పరిపాలన రంగాల్లో ఆయన చేసిన కృషి భారత పరిపాలనా చరిత్రలో విశేషంగా గుర్తింపు పొందింది. == రచనలు == మీర్జా ఇస్మాయిల్ తన పరిపాలనా అనుభవాలు, రాజకీయ పరిణామాలు, ప్రజా జీవితానికి సంబంధించిన అభిప్రాయాలను రచనల రూపంలో నమోదు చేశారు. ఆయన ఆత్మకథ My Public Lifeలో మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాలలో తన సేవలు, పరిపాలనా విధానాలు, సమకాలీన రాజకీయ పరిస్థితులను వివరించారు. భారతీయ సంస్థానాల పరిపాలనా చరిత్రను అధ్యయనం చేసే పరిశోధకులకు ఈ గ్రంథం ఒక ముఖ్య ఆధారంగా పరిగణించబడుతుంది. == వారసత్వం == మీర్జా ఇస్మాయిల్‌ను ఆధునిక భారతదేశంలోని అత్యంత ప్రతిభావంతులైన సంస్థాన పరిపాలకులలో ఒకరిగా చరిత్రకారులు గుర్తిస్తారు. ఆయన పరిపాలనలో మైసూరు పారిశ్రామిక, విద్యా, మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధిలో గణనీయమైన పురోగతి సాధించింది. బెంగళూరు నగర సుందరీకరణ, జైపూర్ పట్టణాభివృద్ధి, ప్రజా సంక్షేమ కార్యక్రమాల అమలులో ఆయన పాత్ర విశేషంగా ప్రశంసించబడింది. జైపూర్ నగరంలోని ప్రముఖ వాణిజ్య కేంద్రంగా పేరుగాంచిన మీర్జా ఇస్మాయిల్ రోడ్ (ఎం.ఐ. రోడ్) ఆయన స్మారకంగా నామకరణం చేయబడింది. బెంగళూరులో కూడా ఆయన పేరుతో రహదారులు, ప్రజా ప్రదేశాలు ఉన్నాయి. సమర్థవంతమైన, పారదర్శకమైన పరిపాలనకు ఆయన ఒక ఆదర్శంగా భావించబడుతున్నారు. == ఇవి కూడా చూడండి == * మైసూరు సంస్థానం * జైపూర్ సంస్థానం * హైదరాబాదు సంస్థానం * నాలుగో కృష్ణరాజ వడియార్ * మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} {{Authority control}} 78jy1u7lsp6xdtxeg1tkmhhhom4dxjn 4908296 4908235 2026-07-19T10:21:29Z స్వరలాసిక 13980 /* హైదరాబాదు దివాన్‌గా */ 4908296 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = మీర్జా ముహమ్మద్ ఇస్మాయిల్ | honorific_prefix = రైట్ ఆనరబుల్ సర్ | honorific_suffix = KCIE OBE CStJ PC | image = Diwan Sir Mirza Ismail.jpg | image_size = | caption = మైసూర్, జైపూర్, హైదరాబాద్ రాష్ట్రాల దీవాన్ | order1 = హైదరాబాద్ దీవాన్ | term_start1 = 1946 | term_end1 = 1947 | monarch1 = [[మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్]] అసఫ్ జా VII | predecessor1 = ముహమ్మద్ అహ్మద్ సయీద్ ఖాన్ ఛతారి | successor1 = ముహమ్మద్ అహ్మద్ సయీద్ ఖాన్ ఛతారి | order2 = జైపూర్ దీవాన్ | term_start2 = 1942 | term_end2 = 1946 | monarch2 = మాన్ సింగ్ II | predecessor2 = | successor2 = | order3 = 22వ [[మైసూరు_దివాన్ల_జాబితా|మైసూర్ దివాన్]] | term_start3 = 1 మే 1926 | term_end3 = 1941 | monarch3 = కృష్ణ రాజ వడియార్ IV, [[జయచామరాజేంద్ర వడియార్]] | predecessor3 = [[అల్బియాన్ రాజ్‌కుమార్ బెనర్జీ]] | successor3 = ఎన్. మాధవరావు | birth_date = {{birth date|1883|10|24|df=y}} | birth_place = [[బెంగళూరు]], [[మైసూరు సామ్రాజ్యం]], [[బ్రిటిష్ ఇండియా]] | death_date = {{death date and age|1959|1|5|1883|10|24|df=y}} | death_place = [[బెంగళూరు]], [[మైసూర్ రాష్ట్రం]] (ప్రస్తుతం [[కర్ణాటక]]), [[భారతదేశం]] | occupation = మైసూర్ దివాన్ (1926–1941)<br />జైపూర్ దివాన్ (1942–1946)<br />హైదరాబాద్ దివాన్(1946–1947) | salary = | networth = | spouse = జీబందేహ్ బేగం షిరాజి | website = | footnotes = | children = మీర్జా హుమయూన్<br />మీర్జా షా తాజ్ బేగమ్ <br />మీర్జా గౌహర్ తాజ్ బేగమ్ | relatives = ఆగా అలీ అస్కర్ (తాత)<br/>షకేరే ఖలీలి (మనవరాలు) }} '''మీర్జా మహ్మద్ ఇస్మాయిల్''' (ఉర్దూ: مرزا محمد اسماعیل; 24 అక్టోబర్ 1883 – 5 మార్చి 1959), సాధారణంగా '''సర్ మీర్జా ఇస్మాయిల్''' అని పిలువబడే భారతీయ రాజనీతిజ్ఞుడు, పరిపాలకుడు. బ్రిటిష్ భారతదేశంలోని మూడు ప్రముఖ సంస్థానాలైన మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాలకు దివాన్ (ప్రధాన మంత్రి)గా సేవలందించాడు.<ref name="london-gazette.co.uk">{{Cite web|title= Page 29 {{!}} Issue 34470, 4 January 1938 {{!}} London Gazette {{!}} The Gazette |url= https://www.thegazette.co.uk/London/issue/34470/page/29|access-date=2021-06-14|website= The Gazette}}</ref><ref name="auto">P. 254-258, ''Business Legends'' by [[Gita Piramal]] (1998) – Published by Viking Penguin India</ref> పరిపాలనా దక్షత, పట్టణాభివృద్ధి, పారిశ్రామికీకరణ, ప్రజాపనుల అభివృద్ధికి చేసిన కృషి వల్ల ఆయన భారతదేశంలోని అత్యుత్తమ సంస్థాన పరిపాలకులలో ఒకరిగా గుర్తింపు పొందాడు. మీర్జా ఇస్మాయిల్ 1883 అక్టోబర్ 24న బెంగళూరులో జన్మించాడు. ఆయన కుటుంబం మైసూరు రాజదర్బారుతో సన్నిహిత సంబంధాలు కలిగి ఉండేది. ఆయన తండ్రి మీర్జా మహ్మద్ అలీ మైసూరు ప్రభుత్వంలో ఉన్నతాధికారిగా పనిచేశారు. చిన్ననాటి నుంచే మైసూరు రాజకుటుంబానికి చెందిన యువరాజు కృష్ణరాజ వడియార్ (తరువాత మహారాజా కృష్ణరాజ వడియార్ IV)తో కలిసి విద్యాభ్యాసం చేశాడు. ఈ స్నేహం ఆయన భవిష్యత్ పరిపాలనా జీవితానికి బలమైన పునాది అయింది. ప్రాథమిక విద్యను బెంగళూరులో అభ్యసించిన ఆయన, అనంతరం ఉన్నత విద్యను కూడా అక్కడే పూర్తి చేశాడు. యువకుడిగా మైసూరు ప్రభుత్వ సేవలో చేరి, తన క్రమశిక్షణ, పరిపాలనా నైపుణ్యంతో ఉన్నత స్థానాలకు ఎదిగాడు. మహారాజా కృష్ణరాజ వడియార్ IV విశ్వాసాన్ని సంపాదించిన ఆయన, రాజదర్బారులో ముఖ్యమైన పరిపాలనా బాధ్యతలు నిర్వహించాడు. 1926లో అప్పటి దివాన్ సర్ ఆల్బియన్ రాజ్‌కుమార్ బెనర్జీ పదవీ విరమణ అనంతరం మీర్జా ఇస్మాయిల్ మైసూరు సంస్థాన దివాన్గా నియమితుడయ్యాడు. 1941 వరకు దాదాపు పదిహేనేళ్ల పాటు ఆ పదవిలో కొనసాగి, మైసూరు సంస్థానాన్ని పారిశ్రామిక, ఆర్థిక, పట్టణాభివృద్ధి రంగాలలో గణనీయంగా అభివృద్ధి చేశాడు. ఆయన హయాంలో మైసూరు భారతదేశంలోని అత్యంత ప్రగతిశీల సంస్థానాలలో ఒకటిగా పేరుపొందింది. ఆయన పరిపాలనలో పరిశ్రమలు, నీటిపారుదల, విద్యుత్ ఉత్పత్తి, వ్యవసాయాభివృద్ధి, రహదారులు, ఉద్యానవనాలు, ప్రజారోగ్యం వంటి రంగాలకు విశేష ప్రాధాన్యం లభించింది. బెంగళూరు నగర సుందరీకరణకు ఆయన చేసిన కృషి విశేషమైనది. పరిశుభ్రమైన వీధులు, చెట్లతో అలంకరించిన రహదారులు, ఉద్యానవనాల అభివృద్ధి వంటి కార్యక్రమాల ద్వారా బెంగళూరును ఆదర్శ నగరంగా తీర్చిదిద్దేందుకు కృషి చేశాడు. 1942లో ఆయన జైపూర్ సంస్థాన దివాన్గా నియమితుడై 1946 వరకు సేవలందించాడు. అనంతరం 1946లో హైదరాబాదు సంస్థాన దివాన్గా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు. అయితే అక్కడ రాజకీయ పరిస్థితులు క్లిష్టంగా ఉండటంతో ఆయన పదవీకాలం స్వల్పకాలమే కొనసాగి 1947లో రాజీనామా చేశాడు. సర్ మీర్జా ఇస్మాయిల్ పరిపాలనలో నిష్పాక్షికత, అభివృద్ధి దృష్టి, ప్రజాహితం ప్రధాన లక్షణాలుగా నిలిచాయి. ఆధునిక భారతదేశ సంస్థాన పరిపాలన చరిత్రలో ఆయన ప్రముఖ స్థానాన్ని సంపాదించారు. == ప్రారంభ జీవితం, విద్య == మీర్జా మహ్మద్ ఇస్మాయిల్ 1883 అక్టోబర్ 24న మైసూరు సంస్థానంలోని బెంగళూరులో ఒక ప్రముఖ ముస్లిం కుటుంబంలో జన్మించాడు. ఆయన తండ్రి మీర్జా మహ్మద్ అలీ, మైసూరు ప్రభుత్వంలో ఉన్నతాధికారిగా పనిచేశారు. ఆయన తాత గులామ్ అహ్మద్ కూడా మైసూరు రాజదర్బారులో సేవలందించారు. కుటుంబానికి మైసూరు రాజవంశంతో సన్నిహిత సంబంధాలు ఉండటంతో, ఇస్మాయిల్ చిన్ననాటి నుంచే రాజకుటుంబ సభ్యులతో పరిచయం ఏర్పడింది. ఆయన బెంగళూరు సెయింట్ పాట్రిక్ కాలేజీలో 1904లో డిగ్రీ పూర్తి చేశాడు. విద్యార్థి దశలోనే ఆంగ్లం, ఉర్దూ, పర్షియన్ భాషలపై మంచి పట్టు సాధించారు. ముఖ్యంగా మైసూరు యువరాజు కృష్ణరాజ వడియార్ (తరువాత నాలుగో కృష్ణరాజ వడియార్ మహారాజు)తో కలిసి చదువుకోవడం వల్ల రాజవంశంతో ఆయనకు జీవితాంతం కొనసాగిన స్నేహబంధం ఏర్పడింది. ఈ సంబంధం తరువాత ఆయన పరిపాలనా జీవితంలో కీలక పాత్ర పోషించింది. == మైసూరు ప్రభుత్వ సేవ == విద్యాభ్యాసం పూర్తయిన తరువాత ఇస్మాయిల్ మైసూరు ప్రభుత్వంలో అసిస్టెంట్ సూపరింటెండెంట్ ఆఫ్ పోలీస్‌గా చేరాడు. <ref name="dharwad.com">{{cite web |last= Koppal |first= Basavaraj |title=Hyderabad Liberation - 10 |url= http://www.dharwad.com/nimmaputa/hyblib10.html |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729072726/http://www.dharwad.com/nimmaputa/hyblib10.html |archive-date=2013-07-29 |access-date=2018-01-01 |website=Dharwad.com}}</ref><ref name="expressindia.com">{{cite web |title= Leaving a stamp on history |url= http://iecolumnists.expressindia.com/full_column.php?content_id=86097 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061116042444/http://iecolumnists.expressindia.com/full_column.php?content_id=86097 |archive-date= 16 November 2006 |access-date= 2006-11-14 |df=dmy-all}}</ref>ప్రారంభంలో రాజభవన కార్యాలయంలో వివిధ పరిపాలనా బాధ్యతలను నిర్వహించాడు. క్రమశిక్షణ, సమయపాలన, పరిపాలనా నైపుణ్యం, ప్రజల సమస్యల పట్ల సానుభూతి వంటి లక్షణాల వల్ల ఆయన ఉన్నతాధికారుల ప్రశంసలు పొందాడు. తరువాత ఆయన మహారాజు వ్యక్తిగత కార్యదర్శిగా పనిచేశాడు. ఈ పదవిలో ఉన్న సమయంలో రాజ్యపాలన, ఆర్థిక వ్యవస్థ, ప్రజాపనులు, న్యాయపరిపాలన వంటి అంశాలలో విశేష అనుభవాన్ని సంపాదించాడు. మహారాజా నాలుగో కృష్ణరాజ వడియార్ ఆయనపై పూర్తి విశ్వాసం ఉంచడంతో, ప్రభుత్వంలోని అనేక కీలక విధానాల రూపకల్పనలో ఆయన పాత్ర పెరిగింది. == మైసూరు దివాన్‌గా నియామకం == 1926లో అప్పటి దివాన్ సర్ ఆల్బియన్ రాజ్‌కుమార్ బెనర్జీ పదవీ విరమణ చేసిన తరువాత, సర్ [[మోక్షగుండం విశ్వేశ్వరయ్య]] సిఫార్సుతో మీర్జా ఇస్మాయిల్ మైసూరు సంస్థానానికి దివాన్‌గా నియమితుడయ్యాడు.<ref>{{cite web |title= Welcome to Mysore Dasara |url= http://www.mysoredasara.com/html/personalities.htm |url-status=usurped |archive-url= https://web.archive.org/web/20070826131814/http://www.mysoredasara.com/html/personalities.htm |archive-date= 26 August 2007 |website= Mysore Dasara}}</ref> 1926 నుండి 1941 వరకు సుమారు పదిహేనేళ్లపాటు ఆయన ఈ పదవిలో కొనసాగాడు. ఇది మైసూరు చరిత్రలో అత్యంత సుదీర్ఘమైన, ప్రభావవంతమైన దివాన్ పదవీకాలాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. ===ప్రాజెక్టులు, అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు=== మీర్జా ఇస్మాయిల్ హయాంలో మైసూరు సంస్థానంలో అనేక అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు చేపట్టబడ్డాయి. ''యువరాజు కంఠీరవ నరసింహరాజ వడియార్ '' ఆదేశాల మేరకు నిర్మించిన ''బెంగళూరు టౌన్ హాల్'' రూపకల్పనను ఆయన పర్యవేక్షించాడు. అలాగే భారతదేశంలో మొట్టమొదటి గ్రామీణ విద్యుదీకరణ కార్యక్రమం ఆయన పరిపాలనలో అమలులోకి వచ్చింది.<ref name="dharwad.com" /><ref name="expressindia.com" /> ఆయన అత్యుత్తమ పరిపాలకుడిగా పేరుపొందారు. రాష్ట్రవ్యాప్తంగా విస్తృతంగా పర్యటిస్తూ ప్రజల సమస్యలను స్వయంగా తెలుసుకుని పరిష్కరించేందుకు కృషి చేసేవాడు. ఆయన దివాన్‌గా పనిచేసిన పద్నాలుగు సంవత్సరాల కాలంలో మైసూరు సంస్థానం ప్రభుత్వ, ప్రైవేటు రంగ పరిశ్రమలలో గణనీయమైన పురోగతి సాధించింది. ఆయన పదవీకాలంలో ''శివమొగ్గ చక్కెర కర్మాగారం'', ''బదన్‌వాల్ ఖాదీ ఉత్పత్తి కేంద్రం'' స్థాపించబడ్డాయి. అదేవిధంగా మైసూరు సంస్థాన వాణిజ్య ప్రయోజనాల కోసం లండన్‌లో ఒక వాణిజ్య కమిషనర్‌ను నియమించాడు.<ref name="dharwad.com" /><ref name="expressindia.com" /> మీర్జా ఇస్మాయిల్ హయాంలో ప్రారంభమైన పరిశ్రమల్లో బెంగళూరులోని పింగాణీ కర్మాగారం, గాజు కర్మాగారం ముఖ్యమైనవి. అదనంగా కాగితం, సిమెంట్, ఉక్కు, రసాయన ఎరువులు, చక్కెర, విద్యుత్ బల్బుల తయారీ కర్మాగారాలు స్థాపించబడ్డాయి. ఆయన ప్రధానిగా ఉన్న సమయంలో [[వైశ్యా బ్యాంకు]], సిమెంట్ కర్మాగారం, రసాయన మరియు ఎరువుల కర్మాగారం, చక్కెర మిల్లులు కూడా స్థాపించబడ్డాయి. సాధారణంగా మీర్జా ఇస్మాయిల్ మతపరమైన పక్షపాతం ప్రదర్శించలేదని భావిస్తారు. అయితే బెంగళూరులోని [[కే.ఆర్. మార్కెట్]] సమీపంలో ఉన్న జామియా మసీదు నిర్మాణానికి ఆయన కీలక పాత్ర పోషించాడు. 1940లో, దేశంలో మతపరమైన ఉద్రిక్తతలు నెలకొన్న సమయంలో, జామియా మసీదు, బెంగళూరు టౌన్ హాల్ నిర్మాణాలకు ఆయన శంకుస్థాపన చేశాడు. ===బెంగళూరు అల్లర్లు=== మీర్జా ఇస్మాయిల్ పరిపాలనా కాలంలో ఎక్కువ భాగం వివిధ ప్రజా అశాంతులను అణచివేయడంలోనే గడిచింది. ముఖ్యంగా [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] నిర్వహించిన ప్రజా ఉద్యమాల నేపథ్యంలో ఆయన అత్యంత క్లిష్టమైన పరిస్థితులను ఎదుర్కొన్నారు.<ref name="london-gazette.co.uk" /><ref name="auto" /> ఒకవైపు [[మహాత్మా గాంధీ]], [[జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ]] వంటి కాంగ్రెస్ నాయకులతో సత్సంబంధాలను కొనసాగిస్తూనే, మరోవైపు మైసూరు మహారాజు ప్రయోజనాలను కూడా పరిరక్షించాల్సిన పరిస్థితి ఏర్పడింది. బెంగళూరులో మతపరమైన హింస, సామాజిక అశాంతి చెలరేగకుండా ఉండేందుకు రాష్ట్రంలో కాంగ్రెస్ ఉద్యమాలను నియంత్రించేందుకు ఆయన ప్రయత్నించాడు.<ref name="dharwad.com" /><ref name="expressindia.com" /> ఈ ఆందోళన 1928లో జరిగిన ''సుల్తాన్‌పేట్ గణపతి అల్లర్ల'' సమయంలో స్పష్టంగా కనిపించింది. ఆ ఘటన మైసూరు సంస్థానంలో కాంగ్రెస్‌కు తన రాజకీయ పునాదిని బలోపేతం చేసుకునే అవకాశాన్ని కల్పించిన ముఖ్యమైన సంఘటనగా పరిగణించబడుతుంది. 1940లో మహారాజా నాలుగవ కృష్ణరాజ వడియార్ మరణించిన తరువాత కూడా, ఆయన వారసుడు [[జయచామరాజ వడియార్]] కు దివాన్‌గా మీర్జా ఇస్మాయిల్ కొనసాగాడు. అయితే విధానపరమైన విభేదాల కారణంగా 1941లో ఆయన ఆ పదవికి రాజీనామా చేశాడు.<ref name="london-gazette.co.uk" /><ref name="auto" /> ===రౌండ్ టేబుల్ సమావేశాలు=== మైసూరు సంస్థాన దివాన్ హోదాలో మీర్జా ఇస్మాయిల్ సంస్థానానికి ప్రాతినిధ్యం వహిస్తూ లండన్‌లో నిర్వహించిన మూడు రౌండ్ టేబుల్ సమావేశాలకూ హాజరయ్యాడు. భారతదేశ రాజ్యాంగ సంస్కరణలు, సంస్థానాల భవిష్యత్తు, బ్రిటిష్ భారతదేశ రాజకీయ వ్యవస్థపై జరిగిన చర్చల్లో ఆయన పాల్గొన్నాడు. * మొదటి రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం (1930)<ref>{{cite book |last1=Dwivedi |first1=Rakesh |url=https://books.google.com/books?id=tjmC1nnWVC8C&q=1st+round+table+conference+sir+mirza+ismail&pg=SA1-PA115 |title=Gs In 60 Days |publisher=Tata McGraw-Hill Education |isbn=978-0-07-067078-5 |page=115 |language=en |access-date=14 June 2021}}</ref> * రెండవ రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం (1931)<ref>{{cite web |title=Second Round Table Conference 1931 - GKToday |url=https://www.gktoday.in/gk/second-round-table-conference-1931/ |access-date=14 June 2021 |website=gktoday (.) in}}</ref><ref>{{cite web |date=2019-08-25 |title=Highlights from second & third Round table Conference:- SSC 2019 |url=http://www.ownguru.com/blog/highlights-from-second-third-round-table-ssc-2019/ |access-date=14 June 2021 |website=OwnTV}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Pratt |first1=Frederick G. |date=1932 |title=The Indian Round Table Conference: Second Session |url=https://www.jstor.org/stable/2749987 |journal=Pacific Affairs |volume=5 |issue=2 |pages=151–167 |doi=10.2307/2749987 |jstor=2749987 |access-date=14 June 2021|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite book |last= Ismail (amin-ul-mulk) |first= Sir Mirza Mahomed |url=https://books.google.com/books?id=tbm1AAAAIAAJ&q=2nd+round+table+conference+sir+mirza+ismail |title= Speeches |date= 1936 |publisher= Printed at the Government Press |language=en |access-date=14 June 2021}}</ref> * మూడవ రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం (1932)<ref>{{cite book |title=The who's who in Madras A pictorial who's who of distinguished personages, princes, zemindars and noblemen in the Madras Presidency. |date=1932 |publisher=Pearl Press. |pages=67 |language=English |oclc=564838708 }}</ref> == జైపూర్ దివాన్‌గా == 1941లో [[జైపూర్ సంస్థానం]] దివాన్‌గా మీర్జా ఇస్మాయిల్ నియమితుడయ్యాడు. ఆయనకు ముందు 1939 నుండి దివాన్‌గా పనిచేసిన ''జ్ఞాన్ నాథ్'', బ్రిటిష్ ప్రభుత్వ మద్దతుతో కాంగ్రెస్ అనుకూల ప్రజా మండల్ రాజకీయ సంస్థపై కఠిన వైఖరిని అవలంబించాడు. అలాంటి పరిస్థితుల్లో, ప్రగతిశీల పరిపాలకుడిగా పేరొందిన మీర్జా ఇస్మాయిల్‌ను మహారాజా సవాయి మాన్ సింగ్ II తన దివాన్‌గా నియమించడం అనేక మందికి ఆశ్చర్యాన్ని కలిగించింది.<ref name= Zubrzycki>{{cite book |last= Zubrzycki |first= John |year=2021 |title= The House of Jaipur |location= London |publisher= Hurst & Company |pages= 104-105 |type= Softcover |isbn= 9781787389595}}</ref> దివాన్‌గా బాధ్యతలు చేపట్టిన కొద్దికాలానికే, మహారాజును, ఆయన కుటుంబ సభ్యులను అధికారికంగా "రాజకుటుంబం" అని సంబోధించాలని కోరుతూ మీర్జా ఇస్మాయిల్ ''రాజస్థాన్ రెసిడెన్సీ''కి లేఖ రాశాడు. అయితే బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ఆ విజ్ఞప్తిని తిరస్కరించింది. "రాయల్" అనే పదాన్ని బ్రిటిష్ రాజు-చక్రవర్తికి, ఆయన కుటుంబ సభ్యులకు మాత్రమే ఉపయోగించవచ్చని వారు స్పష్టం చేశారు. ఈ ఘటన నేపథ్యంలో ఒక బ్రిటిష్ అధికారి మీర్జా ఇస్మాయిల్‌ను "జాతీయ సోషలిస్టు తరహా నియంత"గా అభివర్ణిస్తూ, ఆయనను వీలైనంత త్వరగా పదవి నుంచి తొలగించాలని అభిప్రాయపడ్డాడు.<ref>{{cite book |last= Stern |first= Robert W. |year= 1988 |title= The Cat and the Lion: Jaipur State in the British Raj |location= Leiden |publisher= E.J. Brill |pages= 305-306 |type= Softcover |isbn= 978-90-04-08283-0}}</ref> జైపూర్ నగర ఆధునికీకరణకు మీర్జా ఇస్మాయిల్ ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఇచ్చాడు. నగరంలోని ప్రాకారాలతో కూడిన పాత ప్రాంతాన్ని పరిశుభ్రం చేయించే కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించాడు. వీధుల మధ్యలో ఉన్న హిందూ దేవాలయాల చిన్న నిర్మాణాలు, ప్రజా రహదారులపై ఏర్పడిన అక్రమ ఆక్రమణలను తొలగించాడు. అలాగే దాదాపు ఇరవై ఐదు సంవత్సరాల తరువాత మొదటిసారిగా అనేక భవనాలకు రంగులు వేయించి నగర సౌందర్యాన్ని పెంపొందించాడు.<ref name=Zubrzycki/> ఈ ఆధునికీకరణ కార్యక్రమాలకు మహారాజా సవాయి మాన్ సింగ్ II పూర్తి మద్దతు ఇచ్చాడు. 1942లో జైపూర్ చేరిన కొద్దికాలానికే ఆయన ''రాజ్యాంగ సంస్కరణల కమిటీ''ని ఏర్పాటు చేశాడు. ఈ సంస్కరణల వల్ల మహారాజా సవాయి మాన్ సింగ్ II ఆయన రాజదర్బారు భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ నాయకుల దృష్టిలో మంచి గుర్తింపు పొందాయి. జైపూర్ నగరంలోని ప్రధాన రహదారికి ఆయన స్మారకార్థం మీర్జా ఇస్మాయిల్ రోడ్ (ఎం.ఐ. రోడ్) అని పేరు పెట్టారు.<ref name="london-gazette.co.uk"/><ref name="auto" /> ప్రముఖ పారిశ్రామికవేత్త [[ఘనశ్యాం దాస్ బిర్లా]] మీర్జా ఇస్మాయిల్‌కు సన్నిహిత మిత్రుడు. జైపూర్ అభివృద్ధి కోసం ఇస్మాయిల్ రూపొందించిన అనేక ప్రతిష్ఠాత్మక ప్రాజెక్టులకు బిర్లా ఆర్థిక సహాయం అందించాడు. జైపూర్‌లో బ్యాంకుల శాఖలు ప్రారంభించేందుకు అనుమతులు ఇవ్వడం ప్రారంభమైనప్పుడు, బిర్లా అధ్యక్షతన ఉన్న యునైటెడ్ కమర్షియల్ బ్యాంక్ (ప్రస్తుత [[యూకో బ్యాంక్]])కు 1945లో తొలి అనుమతి లభించింది. అలాగే ఆయన మార్గదర్శకత్వంలో నేషనల్ బాల్ బేరింగ్ కంపెనీ స్థాపించబడింది.<ref name="london-gazette.co.uk"/><ref name="auto"/> 1945లో జైపూర్‌లో జరిగిన అంతర్జాతీయ PEN భారతీయ రచయితల మండలి సమావేశానికి మీర్జా ఇస్మాయిల్ అధ్యక్షత వహించాడు. ఈ సమావేశంలో [[సరోజినీ నాయుడు]], ''ఈ. ఎం. ఫోర్స్టర్'' తదితర ప్రముఖులు పాల్గొన్నారు.<ref name="dharwad.com"/><ref name="expressindia.com"/> జైపూర్ చాంబర్ ఆఫ్ కామర్స్ తన చరిత్రలో మీర్జా ఇస్మాయిల్ దివాన్ పదవీకాలాన్ని "జైపూర్ పారిశ్రామిక యుగానికి నాంది"గా అభివర్ణించింది. . == హైదరాబాదు దివాన్‌గా == 1946లో హైదరాబాదు నిజాం మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ ఆహ్వానం మేరకు మీర్జా ఇస్మాయిల్ హైదరాబాదు సంస్థాన దివాన్‌గా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు. భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం సమీపిస్తున్న నేపథ్యంలో హైదరాబాదు సంస్థాన భవిష్యత్తు అత్యంత క్లిష్టమైన రాజకీయ పరిస్థితులను ఎదుర్కొంటోంది.<ref name="london-gazette.co.uk" /><ref name="auto" /> హైదరాబాదు సంస్థానం భారత యూనియన్‌లో చేరాలని, భారత ప్రభుత్వంతో రాజీ మార్గాన్ని అనుసరించాలని మీర్జా ఇస్మాయిల్ నిజాంకు సలహా ఇచ్చాడు. అయితే నిజాం ఆస్థానంలోని సంప్రదాయవాద వర్గాలు, ముఖ్యంగా మజ్లిస్-ఎ-ఇత్తెహాదుల్ ముస్లిమీన్ నాయకత్వం ఆయన విధానాలకు వ్యతిరేకంగా వ్యవహరించింది. దీంతో ఆయన ప్రతిపాదించిన పరిపాలనా, రాజకీయ సంస్కరణలు అమలుకాలేకపోయాయి. పెరుగుతున్న రాజకీయ విభేదాలు, తన సూచనలకు తగిన మద్దతు లభించకపోవడంతో 1947లో ఆయన దివాన్ పదవికి రాజీనామా చేశాడు. అనంతరం ఆయన స్థానంలో నవాబ్ ఛత్తారి తిరిగి దివాన్‌గా నియమితుడయ్యాడు. == స్వాతంత్ర్యం అనంతరం == స్వాతంత్ర్యం తరువాత మీర్జా ఇస్మాయిల్ క్రియాశీల ప్రభుత్వ సేవలకు దూరంగా ఉన్నప్పటికీ, ప్రజా జీవితంలో చురుకుగా కొనసాగాడు. పరిపాలన, ఆర్థికాభివృద్ధి, పట్టణ ప్రణాళిక వంటి అంశాలపై తన అభిప్రాయాలను వ్యాసాలు, ప్రసంగాల ద్వారా వ్యక్తం చేసేవాడు. భారతదేశంలోని వివిధ రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు కూడా అభివృద్ధి కార్యక్రమాల విషయంలో ఆయన సలహాలను కోరేవి. ఆయన తన అనుభవాలను "My Public Life" (నా ప్రజా జీవితం) అనే ఆత్మకథలో వివరించాడు. ఈ గ్రంథం ద్వారా మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాలలో తన పరిపాలనా అనుభవాలు, సమకాలీన రాజకీయ పరిణామాలపై విలువైన సమాచారాన్ని అందించాడు. == వ్యక్తిగత జీవితం == మీర్జా ఇస్మాయిల్ నిరాడంబర జీవనశైలికి ప్రసిద్ధి చెందాడు. ఉద్యానవనాలు, పూల తోటలు, పట్టణ సౌందర్యీకరణ పట్ల ఆయనకు ప్రత్యేక ఆసక్తి ఉండేది. పరిపాలనలో నిజాయితీ, సమయపాలన, క్రమశిక్షణకు అత్యంత ప్రాధాన్యం ఇచ్చేవాడు. భారతదేశంలోని అనేక రాజకీయ నాయకులు, సంస్థానాధీశులు, బ్రిటిష్ అధికారులు ఆయన పరిపాలనా సామర్థ్యాన్ని ప్రశంసించారు. == మరణం == మీర్జా ఇస్మాయిల్ 1959 మార్చి 5న బెంగళూరులో మరణించాడు. ఆయన మరణంతో భారతదేశం ఒక విశిష్ట సంస్థాన పరిపాలకుడిని కోల్పోయింది. == వారసత్వం == మీర్జా ఇస్మాయిల్‌ను భారతదేశంలోని అత్యంత సమర్థులైన సంస్థాన దివాన్లలో ఒకరిగా చరిత్రకారులు పేర్కొంటారు. మైసూరు పారిశ్రామికాభివృద్ధి, బెంగళూరు నగర సుందరీకరణ, జైపూర్ పట్టణాభివృద్ధి, హైదరాబాదు రాజకీయ సంక్షోభ సమయంలో ఆయన ప్రదర్శించిన దూరదృష్టి భారత పరిపాలనా చరిత్రలో ప్రత్యేక స్థానాన్ని సంపాదించాయి. బెంగళూరులోని మీర్జా ఇస్మాయిల్ రోడ్ (ఎం. ఐ. రోడ్), అలాగే జైపూర్‌లోని ఎం. ఐ. రోడ్ (Mirza Ismail Road) ఆయన జ్ఞాపకార్థం పేరుపొందాయి. జైపూర్‌లోని ఈ రహదారి నేటికీ నగరంలోని ప్రముఖ వాణిజ్య కేంద్రాలలో ఒకటిగా ప్రసిద్ధి చెందింది. == గౌరవాలు == మీర్జా ఇస్మాయిల్ తన విశిష్ట పరిపాలనా సేవలకు గుర్తింపుగా బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం నుండి పలు గౌరవాలు అందుకున్నారు. ఆయనకు నైట్‌హుడ్ ప్రదానం చేయబడటంతో "సర్" బిరుదుతో ప్రసిద్ధి చెందారు. మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాల అభివృద్ధికి చేసిన సేవల కారణంగా అనేక ప్రజా, విద్యా సంస్థలు ఆయనను సత్కరించాయి. పట్టణ ప్రణాళిక, పారిశ్రామికాభివృద్ధి, ప్రజా పరిపాలన రంగాల్లో ఆయన చేసిన కృషి భారత పరిపాలనా చరిత్రలో విశేషంగా గుర్తింపు పొందింది. == రచనలు == మీర్జా ఇస్మాయిల్ తన పరిపాలనా అనుభవాలు, రాజకీయ పరిణామాలు, ప్రజా జీవితానికి సంబంధించిన అభిప్రాయాలను రచనల రూపంలో నమోదు చేశారు. ఆయన ఆత్మకథ My Public Lifeలో మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాలలో తన సేవలు, పరిపాలనా విధానాలు, సమకాలీన రాజకీయ పరిస్థితులను వివరించారు. భారతీయ సంస్థానాల పరిపాలనా చరిత్రను అధ్యయనం చేసే పరిశోధకులకు ఈ గ్రంథం ఒక ముఖ్య ఆధారంగా పరిగణించబడుతుంది. == వారసత్వం == మీర్జా ఇస్మాయిల్‌ను ఆధునిక భారతదేశంలోని అత్యంత ప్రతిభావంతులైన సంస్థాన పరిపాలకులలో ఒకరిగా చరిత్రకారులు గుర్తిస్తారు. ఆయన పరిపాలనలో మైసూరు పారిశ్రామిక, విద్యా, మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధిలో గణనీయమైన పురోగతి సాధించింది. బెంగళూరు నగర సుందరీకరణ, జైపూర్ పట్టణాభివృద్ధి, ప్రజా సంక్షేమ కార్యక్రమాల అమలులో ఆయన పాత్ర విశేషంగా ప్రశంసించబడింది. జైపూర్ నగరంలోని ప్రముఖ వాణిజ్య కేంద్రంగా పేరుగాంచిన మీర్జా ఇస్మాయిల్ రోడ్ (ఎం.ఐ. రోడ్) ఆయన స్మారకంగా నామకరణం చేయబడింది. బెంగళూరులో కూడా ఆయన పేరుతో రహదారులు, ప్రజా ప్రదేశాలు ఉన్నాయి. సమర్థవంతమైన, పారదర్శకమైన పరిపాలనకు ఆయన ఒక ఆదర్శంగా భావించబడుతున్నారు. == ఇవి కూడా చూడండి == * మైసూరు సంస్థానం * జైపూర్ సంస్థానం * హైదరాబాదు సంస్థానం * నాలుగో కృష్ణరాజ వడియార్ * మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} {{Authority control}} osva16b5zlv3fz1382yp6v0lonmyg0s 4908298 4908296 2026-07-19T10:22:51Z స్వరలాసిక 13980 /* గౌరవాలు */ 4908298 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = మీర్జా ముహమ్మద్ ఇస్మాయిల్ | honorific_prefix = రైట్ ఆనరబుల్ సర్ | honorific_suffix = KCIE OBE CStJ PC | image = Diwan Sir Mirza Ismail.jpg | image_size = | caption = మైసూర్, జైపూర్, హైదరాబాద్ రాష్ట్రాల దీవాన్ | order1 = హైదరాబాద్ దీవాన్ | term_start1 = 1946 | term_end1 = 1947 | monarch1 = [[మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్]] అసఫ్ జా VII | predecessor1 = ముహమ్మద్ అహ్మద్ సయీద్ ఖాన్ ఛతారి | successor1 = ముహమ్మద్ అహ్మద్ సయీద్ ఖాన్ ఛతారి | order2 = జైపూర్ దీవాన్ | term_start2 = 1942 | term_end2 = 1946 | monarch2 = మాన్ సింగ్ II | predecessor2 = | successor2 = | order3 = 22వ [[మైసూరు_దివాన్ల_జాబితా|మైసూర్ దివాన్]] | term_start3 = 1 మే 1926 | term_end3 = 1941 | monarch3 = కృష్ణ రాజ వడియార్ IV, [[జయచామరాజేంద్ర వడియార్]] | predecessor3 = [[అల్బియాన్ రాజ్‌కుమార్ బెనర్జీ]] | successor3 = ఎన్. మాధవరావు | birth_date = {{birth date|1883|10|24|df=y}} | birth_place = [[బెంగళూరు]], [[మైసూరు సామ్రాజ్యం]], [[బ్రిటిష్ ఇండియా]] | death_date = {{death date and age|1959|1|5|1883|10|24|df=y}} | death_place = [[బెంగళూరు]], [[మైసూర్ రాష్ట్రం]] (ప్రస్తుతం [[కర్ణాటక]]), [[భారతదేశం]] | occupation = మైసూర్ దివాన్ (1926–1941)<br />జైపూర్ దివాన్ (1942–1946)<br />హైదరాబాద్ దివాన్(1946–1947) | salary = | networth = | spouse = జీబందేహ్ బేగం షిరాజి | website = | footnotes = | children = మీర్జా హుమయూన్<br />మీర్జా షా తాజ్ బేగమ్ <br />మీర్జా గౌహర్ తాజ్ బేగమ్ | relatives = ఆగా అలీ అస్కర్ (తాత)<br/>షకేరే ఖలీలి (మనవరాలు) }} '''మీర్జా మహ్మద్ ఇస్మాయిల్''' (ఉర్దూ: مرزا محمد اسماعیل; 24 అక్టోబర్ 1883 – 5 మార్చి 1959), సాధారణంగా '''సర్ మీర్జా ఇస్మాయిల్''' అని పిలువబడే భారతీయ రాజనీతిజ్ఞుడు, పరిపాలకుడు. బ్రిటిష్ భారతదేశంలోని మూడు ప్రముఖ సంస్థానాలైన మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాలకు దివాన్ (ప్రధాన మంత్రి)గా సేవలందించాడు.<ref name="london-gazette.co.uk">{{Cite web|title= Page 29 {{!}} Issue 34470, 4 January 1938 {{!}} London Gazette {{!}} The Gazette |url= https://www.thegazette.co.uk/London/issue/34470/page/29|access-date=2021-06-14|website= The Gazette}}</ref><ref name="auto">P. 254-258, ''Business Legends'' by [[Gita Piramal]] (1998) – Published by Viking Penguin India</ref> పరిపాలనా దక్షత, పట్టణాభివృద్ధి, పారిశ్రామికీకరణ, ప్రజాపనుల అభివృద్ధికి చేసిన కృషి వల్ల ఆయన భారతదేశంలోని అత్యుత్తమ సంస్థాన పరిపాలకులలో ఒకరిగా గుర్తింపు పొందాడు. మీర్జా ఇస్మాయిల్ 1883 అక్టోబర్ 24న బెంగళూరులో జన్మించాడు. ఆయన కుటుంబం మైసూరు రాజదర్బారుతో సన్నిహిత సంబంధాలు కలిగి ఉండేది. ఆయన తండ్రి మీర్జా మహ్మద్ అలీ మైసూరు ప్రభుత్వంలో ఉన్నతాధికారిగా పనిచేశారు. చిన్ననాటి నుంచే మైసూరు రాజకుటుంబానికి చెందిన యువరాజు కృష్ణరాజ వడియార్ (తరువాత మహారాజా కృష్ణరాజ వడియార్ IV)తో కలిసి విద్యాభ్యాసం చేశాడు. ఈ స్నేహం ఆయన భవిష్యత్ పరిపాలనా జీవితానికి బలమైన పునాది అయింది. ప్రాథమిక విద్యను బెంగళూరులో అభ్యసించిన ఆయన, అనంతరం ఉన్నత విద్యను కూడా అక్కడే పూర్తి చేశాడు. యువకుడిగా మైసూరు ప్రభుత్వ సేవలో చేరి, తన క్రమశిక్షణ, పరిపాలనా నైపుణ్యంతో ఉన్నత స్థానాలకు ఎదిగాడు. మహారాజా కృష్ణరాజ వడియార్ IV విశ్వాసాన్ని సంపాదించిన ఆయన, రాజదర్బారులో ముఖ్యమైన పరిపాలనా బాధ్యతలు నిర్వహించాడు. 1926లో అప్పటి దివాన్ సర్ ఆల్బియన్ రాజ్‌కుమార్ బెనర్జీ పదవీ విరమణ అనంతరం మీర్జా ఇస్మాయిల్ మైసూరు సంస్థాన దివాన్గా నియమితుడయ్యాడు. 1941 వరకు దాదాపు పదిహేనేళ్ల పాటు ఆ పదవిలో కొనసాగి, మైసూరు సంస్థానాన్ని పారిశ్రామిక, ఆర్థిక, పట్టణాభివృద్ధి రంగాలలో గణనీయంగా అభివృద్ధి చేశాడు. ఆయన హయాంలో మైసూరు భారతదేశంలోని అత్యంత ప్రగతిశీల సంస్థానాలలో ఒకటిగా పేరుపొందింది. ఆయన పరిపాలనలో పరిశ్రమలు, నీటిపారుదల, విద్యుత్ ఉత్పత్తి, వ్యవసాయాభివృద్ధి, రహదారులు, ఉద్యానవనాలు, ప్రజారోగ్యం వంటి రంగాలకు విశేష ప్రాధాన్యం లభించింది. బెంగళూరు నగర సుందరీకరణకు ఆయన చేసిన కృషి విశేషమైనది. పరిశుభ్రమైన వీధులు, చెట్లతో అలంకరించిన రహదారులు, ఉద్యానవనాల అభివృద్ధి వంటి కార్యక్రమాల ద్వారా బెంగళూరును ఆదర్శ నగరంగా తీర్చిదిద్దేందుకు కృషి చేశాడు. 1942లో ఆయన జైపూర్ సంస్థాన దివాన్గా నియమితుడై 1946 వరకు సేవలందించాడు. అనంతరం 1946లో హైదరాబాదు సంస్థాన దివాన్గా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు. అయితే అక్కడ రాజకీయ పరిస్థితులు క్లిష్టంగా ఉండటంతో ఆయన పదవీకాలం స్వల్పకాలమే కొనసాగి 1947లో రాజీనామా చేశాడు. సర్ మీర్జా ఇస్మాయిల్ పరిపాలనలో నిష్పాక్షికత, అభివృద్ధి దృష్టి, ప్రజాహితం ప్రధాన లక్షణాలుగా నిలిచాయి. ఆధునిక భారతదేశ సంస్థాన పరిపాలన చరిత్రలో ఆయన ప్రముఖ స్థానాన్ని సంపాదించారు. == ప్రారంభ జీవితం, విద్య == మీర్జా మహ్మద్ ఇస్మాయిల్ 1883 అక్టోబర్ 24న మైసూరు సంస్థానంలోని బెంగళూరులో ఒక ప్రముఖ ముస్లిం కుటుంబంలో జన్మించాడు. ఆయన తండ్రి మీర్జా మహ్మద్ అలీ, మైసూరు ప్రభుత్వంలో ఉన్నతాధికారిగా పనిచేశారు. ఆయన తాత గులామ్ అహ్మద్ కూడా మైసూరు రాజదర్బారులో సేవలందించారు. కుటుంబానికి మైసూరు రాజవంశంతో సన్నిహిత సంబంధాలు ఉండటంతో, ఇస్మాయిల్ చిన్ననాటి నుంచే రాజకుటుంబ సభ్యులతో పరిచయం ఏర్పడింది. ఆయన బెంగళూరు సెయింట్ పాట్రిక్ కాలేజీలో 1904లో డిగ్రీ పూర్తి చేశాడు. విద్యార్థి దశలోనే ఆంగ్లం, ఉర్దూ, పర్షియన్ భాషలపై మంచి పట్టు సాధించారు. ముఖ్యంగా మైసూరు యువరాజు కృష్ణరాజ వడియార్ (తరువాత నాలుగో కృష్ణరాజ వడియార్ మహారాజు)తో కలిసి చదువుకోవడం వల్ల రాజవంశంతో ఆయనకు జీవితాంతం కొనసాగిన స్నేహబంధం ఏర్పడింది. ఈ సంబంధం తరువాత ఆయన పరిపాలనా జీవితంలో కీలక పాత్ర పోషించింది. == మైసూరు ప్రభుత్వ సేవ == విద్యాభ్యాసం పూర్తయిన తరువాత ఇస్మాయిల్ మైసూరు ప్రభుత్వంలో అసిస్టెంట్ సూపరింటెండెంట్ ఆఫ్ పోలీస్‌గా చేరాడు. <ref name="dharwad.com">{{cite web |last= Koppal |first= Basavaraj |title=Hyderabad Liberation - 10 |url= http://www.dharwad.com/nimmaputa/hyblib10.html |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729072726/http://www.dharwad.com/nimmaputa/hyblib10.html |archive-date=2013-07-29 |access-date=2018-01-01 |website=Dharwad.com}}</ref><ref name="expressindia.com">{{cite web |title= Leaving a stamp on history |url= http://iecolumnists.expressindia.com/full_column.php?content_id=86097 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061116042444/http://iecolumnists.expressindia.com/full_column.php?content_id=86097 |archive-date= 16 November 2006 |access-date= 2006-11-14 |df=dmy-all}}</ref>ప్రారంభంలో రాజభవన కార్యాలయంలో వివిధ పరిపాలనా బాధ్యతలను నిర్వహించాడు. క్రమశిక్షణ, సమయపాలన, పరిపాలనా నైపుణ్యం, ప్రజల సమస్యల పట్ల సానుభూతి వంటి లక్షణాల వల్ల ఆయన ఉన్నతాధికారుల ప్రశంసలు పొందాడు. తరువాత ఆయన మహారాజు వ్యక్తిగత కార్యదర్శిగా పనిచేశాడు. ఈ పదవిలో ఉన్న సమయంలో రాజ్యపాలన, ఆర్థిక వ్యవస్థ, ప్రజాపనులు, న్యాయపరిపాలన వంటి అంశాలలో విశేష అనుభవాన్ని సంపాదించాడు. మహారాజా నాలుగో కృష్ణరాజ వడియార్ ఆయనపై పూర్తి విశ్వాసం ఉంచడంతో, ప్రభుత్వంలోని అనేక కీలక విధానాల రూపకల్పనలో ఆయన పాత్ర పెరిగింది. == మైసూరు దివాన్‌గా నియామకం == 1926లో అప్పటి దివాన్ సర్ ఆల్బియన్ రాజ్‌కుమార్ బెనర్జీ పదవీ విరమణ చేసిన తరువాత, సర్ [[మోక్షగుండం విశ్వేశ్వరయ్య]] సిఫార్సుతో మీర్జా ఇస్మాయిల్ మైసూరు సంస్థానానికి దివాన్‌గా నియమితుడయ్యాడు.<ref>{{cite web |title= Welcome to Mysore Dasara |url= http://www.mysoredasara.com/html/personalities.htm |url-status=usurped |archive-url= https://web.archive.org/web/20070826131814/http://www.mysoredasara.com/html/personalities.htm |archive-date= 26 August 2007 |website= Mysore Dasara}}</ref> 1926 నుండి 1941 వరకు సుమారు పదిహేనేళ్లపాటు ఆయన ఈ పదవిలో కొనసాగాడు. ఇది మైసూరు చరిత్రలో అత్యంత సుదీర్ఘమైన, ప్రభావవంతమైన దివాన్ పదవీకాలాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. ===ప్రాజెక్టులు, అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు=== మీర్జా ఇస్మాయిల్ హయాంలో మైసూరు సంస్థానంలో అనేక అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు చేపట్టబడ్డాయి. ''యువరాజు కంఠీరవ నరసింహరాజ వడియార్ '' ఆదేశాల మేరకు నిర్మించిన ''బెంగళూరు టౌన్ హాల్'' రూపకల్పనను ఆయన పర్యవేక్షించాడు. అలాగే భారతదేశంలో మొట్టమొదటి గ్రామీణ విద్యుదీకరణ కార్యక్రమం ఆయన పరిపాలనలో అమలులోకి వచ్చింది.<ref name="dharwad.com" /><ref name="expressindia.com" /> ఆయన అత్యుత్తమ పరిపాలకుడిగా పేరుపొందారు. రాష్ట్రవ్యాప్తంగా విస్తృతంగా పర్యటిస్తూ ప్రజల సమస్యలను స్వయంగా తెలుసుకుని పరిష్కరించేందుకు కృషి చేసేవాడు. ఆయన దివాన్‌గా పనిచేసిన పద్నాలుగు సంవత్సరాల కాలంలో మైసూరు సంస్థానం ప్రభుత్వ, ప్రైవేటు రంగ పరిశ్రమలలో గణనీయమైన పురోగతి సాధించింది. ఆయన పదవీకాలంలో ''శివమొగ్గ చక్కెర కర్మాగారం'', ''బదన్‌వాల్ ఖాదీ ఉత్పత్తి కేంద్రం'' స్థాపించబడ్డాయి. అదేవిధంగా మైసూరు సంస్థాన వాణిజ్య ప్రయోజనాల కోసం లండన్‌లో ఒక వాణిజ్య కమిషనర్‌ను నియమించాడు.<ref name="dharwad.com" /><ref name="expressindia.com" /> మీర్జా ఇస్మాయిల్ హయాంలో ప్రారంభమైన పరిశ్రమల్లో బెంగళూరులోని పింగాణీ కర్మాగారం, గాజు కర్మాగారం ముఖ్యమైనవి. అదనంగా కాగితం, సిమెంట్, ఉక్కు, రసాయన ఎరువులు, చక్కెర, విద్యుత్ బల్బుల తయారీ కర్మాగారాలు స్థాపించబడ్డాయి. ఆయన ప్రధానిగా ఉన్న సమయంలో [[వైశ్యా బ్యాంకు]], సిమెంట్ కర్మాగారం, రసాయన మరియు ఎరువుల కర్మాగారం, చక్కెర మిల్లులు కూడా స్థాపించబడ్డాయి. సాధారణంగా మీర్జా ఇస్మాయిల్ మతపరమైన పక్షపాతం ప్రదర్శించలేదని భావిస్తారు. అయితే బెంగళూరులోని [[కే.ఆర్. మార్కెట్]] సమీపంలో ఉన్న జామియా మసీదు నిర్మాణానికి ఆయన కీలక పాత్ర పోషించాడు. 1940లో, దేశంలో మతపరమైన ఉద్రిక్తతలు నెలకొన్న సమయంలో, జామియా మసీదు, బెంగళూరు టౌన్ హాల్ నిర్మాణాలకు ఆయన శంకుస్థాపన చేశాడు. ===బెంగళూరు అల్లర్లు=== మీర్జా ఇస్మాయిల్ పరిపాలనా కాలంలో ఎక్కువ భాగం వివిధ ప్రజా అశాంతులను అణచివేయడంలోనే గడిచింది. ముఖ్యంగా [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] నిర్వహించిన ప్రజా ఉద్యమాల నేపథ్యంలో ఆయన అత్యంత క్లిష్టమైన పరిస్థితులను ఎదుర్కొన్నారు.<ref name="london-gazette.co.uk" /><ref name="auto" /> ఒకవైపు [[మహాత్మా గాంధీ]], [[జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ]] వంటి కాంగ్రెస్ నాయకులతో సత్సంబంధాలను కొనసాగిస్తూనే, మరోవైపు మైసూరు మహారాజు ప్రయోజనాలను కూడా పరిరక్షించాల్సిన పరిస్థితి ఏర్పడింది. బెంగళూరులో మతపరమైన హింస, సామాజిక అశాంతి చెలరేగకుండా ఉండేందుకు రాష్ట్రంలో కాంగ్రెస్ ఉద్యమాలను నియంత్రించేందుకు ఆయన ప్రయత్నించాడు.<ref name="dharwad.com" /><ref name="expressindia.com" /> ఈ ఆందోళన 1928లో జరిగిన ''సుల్తాన్‌పేట్ గణపతి అల్లర్ల'' సమయంలో స్పష్టంగా కనిపించింది. ఆ ఘటన మైసూరు సంస్థానంలో కాంగ్రెస్‌కు తన రాజకీయ పునాదిని బలోపేతం చేసుకునే అవకాశాన్ని కల్పించిన ముఖ్యమైన సంఘటనగా పరిగణించబడుతుంది. 1940లో మహారాజా నాలుగవ కృష్ణరాజ వడియార్ మరణించిన తరువాత కూడా, ఆయన వారసుడు [[జయచామరాజ వడియార్]] కు దివాన్‌గా మీర్జా ఇస్మాయిల్ కొనసాగాడు. అయితే విధానపరమైన విభేదాల కారణంగా 1941లో ఆయన ఆ పదవికి రాజీనామా చేశాడు.<ref name="london-gazette.co.uk" /><ref name="auto" /> ===రౌండ్ టేబుల్ సమావేశాలు=== మైసూరు సంస్థాన దివాన్ హోదాలో మీర్జా ఇస్మాయిల్ సంస్థానానికి ప్రాతినిధ్యం వహిస్తూ లండన్‌లో నిర్వహించిన మూడు రౌండ్ టేబుల్ సమావేశాలకూ హాజరయ్యాడు. భారతదేశ రాజ్యాంగ సంస్కరణలు, సంస్థానాల భవిష్యత్తు, బ్రిటిష్ భారతదేశ రాజకీయ వ్యవస్థపై జరిగిన చర్చల్లో ఆయన పాల్గొన్నాడు. * మొదటి రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం (1930)<ref>{{cite book |last1=Dwivedi |first1=Rakesh |url=https://books.google.com/books?id=tjmC1nnWVC8C&q=1st+round+table+conference+sir+mirza+ismail&pg=SA1-PA115 |title=Gs In 60 Days |publisher=Tata McGraw-Hill Education |isbn=978-0-07-067078-5 |page=115 |language=en |access-date=14 June 2021}}</ref> * రెండవ రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం (1931)<ref>{{cite web |title=Second Round Table Conference 1931 - GKToday |url=https://www.gktoday.in/gk/second-round-table-conference-1931/ |access-date=14 June 2021 |website=gktoday (.) in}}</ref><ref>{{cite web |date=2019-08-25 |title=Highlights from second & third Round table Conference:- SSC 2019 |url=http://www.ownguru.com/blog/highlights-from-second-third-round-table-ssc-2019/ |access-date=14 June 2021 |website=OwnTV}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Pratt |first1=Frederick G. |date=1932 |title=The Indian Round Table Conference: Second Session |url=https://www.jstor.org/stable/2749987 |journal=Pacific Affairs |volume=5 |issue=2 |pages=151–167 |doi=10.2307/2749987 |jstor=2749987 |access-date=14 June 2021|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite book |last= Ismail (amin-ul-mulk) |first= Sir Mirza Mahomed |url=https://books.google.com/books?id=tbm1AAAAIAAJ&q=2nd+round+table+conference+sir+mirza+ismail |title= Speeches |date= 1936 |publisher= Printed at the Government Press |language=en |access-date=14 June 2021}}</ref> * మూడవ రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం (1932)<ref>{{cite book |title=The who's who in Madras A pictorial who's who of distinguished personages, princes, zemindars and noblemen in the Madras Presidency. |date=1932 |publisher=Pearl Press. |pages=67 |language=English |oclc=564838708 }}</ref> == జైపూర్ దివాన్‌గా == 1941లో [[జైపూర్ సంస్థానం]] దివాన్‌గా మీర్జా ఇస్మాయిల్ నియమితుడయ్యాడు. ఆయనకు ముందు 1939 నుండి దివాన్‌గా పనిచేసిన ''జ్ఞాన్ నాథ్'', బ్రిటిష్ ప్రభుత్వ మద్దతుతో కాంగ్రెస్ అనుకూల ప్రజా మండల్ రాజకీయ సంస్థపై కఠిన వైఖరిని అవలంబించాడు. అలాంటి పరిస్థితుల్లో, ప్రగతిశీల పరిపాలకుడిగా పేరొందిన మీర్జా ఇస్మాయిల్‌ను మహారాజా సవాయి మాన్ సింగ్ II తన దివాన్‌గా నియమించడం అనేక మందికి ఆశ్చర్యాన్ని కలిగించింది.<ref name= Zubrzycki>{{cite book |last= Zubrzycki |first= John |year=2021 |title= The House of Jaipur |location= London |publisher= Hurst & Company |pages= 104-105 |type= Softcover |isbn= 9781787389595}}</ref> దివాన్‌గా బాధ్యతలు చేపట్టిన కొద్దికాలానికే, మహారాజును, ఆయన కుటుంబ సభ్యులను అధికారికంగా "రాజకుటుంబం" అని సంబోధించాలని కోరుతూ మీర్జా ఇస్మాయిల్ ''రాజస్థాన్ రెసిడెన్సీ''కి లేఖ రాశాడు. అయితే బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ఆ విజ్ఞప్తిని తిరస్కరించింది. "రాయల్" అనే పదాన్ని బ్రిటిష్ రాజు-చక్రవర్తికి, ఆయన కుటుంబ సభ్యులకు మాత్రమే ఉపయోగించవచ్చని వారు స్పష్టం చేశారు. ఈ ఘటన నేపథ్యంలో ఒక బ్రిటిష్ అధికారి మీర్జా ఇస్మాయిల్‌ను "జాతీయ సోషలిస్టు తరహా నియంత"గా అభివర్ణిస్తూ, ఆయనను వీలైనంత త్వరగా పదవి నుంచి తొలగించాలని అభిప్రాయపడ్డాడు.<ref>{{cite book |last= Stern |first= Robert W. |year= 1988 |title= The Cat and the Lion: Jaipur State in the British Raj |location= Leiden |publisher= E.J. Brill |pages= 305-306 |type= Softcover |isbn= 978-90-04-08283-0}}</ref> జైపూర్ నగర ఆధునికీకరణకు మీర్జా ఇస్మాయిల్ ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఇచ్చాడు. నగరంలోని ప్రాకారాలతో కూడిన పాత ప్రాంతాన్ని పరిశుభ్రం చేయించే కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించాడు. వీధుల మధ్యలో ఉన్న హిందూ దేవాలయాల చిన్న నిర్మాణాలు, ప్రజా రహదారులపై ఏర్పడిన అక్రమ ఆక్రమణలను తొలగించాడు. అలాగే దాదాపు ఇరవై ఐదు సంవత్సరాల తరువాత మొదటిసారిగా అనేక భవనాలకు రంగులు వేయించి నగర సౌందర్యాన్ని పెంపొందించాడు.<ref name=Zubrzycki/> ఈ ఆధునికీకరణ కార్యక్రమాలకు మహారాజా సవాయి మాన్ సింగ్ II పూర్తి మద్దతు ఇచ్చాడు. 1942లో జైపూర్ చేరిన కొద్దికాలానికే ఆయన ''రాజ్యాంగ సంస్కరణల కమిటీ''ని ఏర్పాటు చేశాడు. ఈ సంస్కరణల వల్ల మహారాజా సవాయి మాన్ సింగ్ II ఆయన రాజదర్బారు భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ నాయకుల దృష్టిలో మంచి గుర్తింపు పొందాయి. జైపూర్ నగరంలోని ప్రధాన రహదారికి ఆయన స్మారకార్థం మీర్జా ఇస్మాయిల్ రోడ్ (ఎం.ఐ. రోడ్) అని పేరు పెట్టారు.<ref name="london-gazette.co.uk"/><ref name="auto" /> ప్రముఖ పారిశ్రామికవేత్త [[ఘనశ్యాం దాస్ బిర్లా]] మీర్జా ఇస్మాయిల్‌కు సన్నిహిత మిత్రుడు. జైపూర్ అభివృద్ధి కోసం ఇస్మాయిల్ రూపొందించిన అనేక ప్రతిష్ఠాత్మక ప్రాజెక్టులకు బిర్లా ఆర్థిక సహాయం అందించాడు. జైపూర్‌లో బ్యాంకుల శాఖలు ప్రారంభించేందుకు అనుమతులు ఇవ్వడం ప్రారంభమైనప్పుడు, బిర్లా అధ్యక్షతన ఉన్న యునైటెడ్ కమర్షియల్ బ్యాంక్ (ప్రస్తుత [[యూకో బ్యాంక్]])కు 1945లో తొలి అనుమతి లభించింది. అలాగే ఆయన మార్గదర్శకత్వంలో నేషనల్ బాల్ బేరింగ్ కంపెనీ స్థాపించబడింది.<ref name="london-gazette.co.uk"/><ref name="auto"/> 1945లో జైపూర్‌లో జరిగిన అంతర్జాతీయ PEN భారతీయ రచయితల మండలి సమావేశానికి మీర్జా ఇస్మాయిల్ అధ్యక్షత వహించాడు. ఈ సమావేశంలో [[సరోజినీ నాయుడు]], ''ఈ. ఎం. ఫోర్స్టర్'' తదితర ప్రముఖులు పాల్గొన్నారు.<ref name="dharwad.com"/><ref name="expressindia.com"/> జైపూర్ చాంబర్ ఆఫ్ కామర్స్ తన చరిత్రలో మీర్జా ఇస్మాయిల్ దివాన్ పదవీకాలాన్ని "జైపూర్ పారిశ్రామిక యుగానికి నాంది"గా అభివర్ణించింది. . == హైదరాబాదు దివాన్‌గా == 1946లో హైదరాబాదు నిజాం మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ ఆహ్వానం మేరకు మీర్జా ఇస్మాయిల్ హైదరాబాదు సంస్థాన దివాన్‌గా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు. భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం సమీపిస్తున్న నేపథ్యంలో హైదరాబాదు సంస్థాన భవిష్యత్తు అత్యంత క్లిష్టమైన రాజకీయ పరిస్థితులను ఎదుర్కొంటోంది.<ref name="london-gazette.co.uk" /><ref name="auto" /> హైదరాబాదు సంస్థానం భారత యూనియన్‌లో చేరాలని, భారత ప్రభుత్వంతో రాజీ మార్గాన్ని అనుసరించాలని మీర్జా ఇస్మాయిల్ నిజాంకు సలహా ఇచ్చాడు. అయితే నిజాం ఆస్థానంలోని సంప్రదాయవాద వర్గాలు, ముఖ్యంగా మజ్లిస్-ఎ-ఇత్తెహాదుల్ ముస్లిమీన్ నాయకత్వం ఆయన విధానాలకు వ్యతిరేకంగా వ్యవహరించింది. దీంతో ఆయన ప్రతిపాదించిన పరిపాలనా, రాజకీయ సంస్కరణలు అమలుకాలేకపోయాయి. పెరుగుతున్న రాజకీయ విభేదాలు, తన సూచనలకు తగిన మద్దతు లభించకపోవడంతో 1947లో ఆయన దివాన్ పదవికి రాజీనామా చేశాడు. అనంతరం ఆయన స్థానంలో నవాబ్ ఛత్తారి తిరిగి దివాన్‌గా నియమితుడయ్యాడు. == స్వాతంత్ర్యం అనంతరం == స్వాతంత్ర్యం తరువాత మీర్జా ఇస్మాయిల్ క్రియాశీల ప్రభుత్వ సేవలకు దూరంగా ఉన్నప్పటికీ, ప్రజా జీవితంలో చురుకుగా కొనసాగాడు. పరిపాలన, ఆర్థికాభివృద్ధి, పట్టణ ప్రణాళిక వంటి అంశాలపై తన అభిప్రాయాలను వ్యాసాలు, ప్రసంగాల ద్వారా వ్యక్తం చేసేవాడు. భారతదేశంలోని వివిధ రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు కూడా అభివృద్ధి కార్యక్రమాల విషయంలో ఆయన సలహాలను కోరేవి. ఆయన తన అనుభవాలను "My Public Life" (నా ప్రజా జీవితం) అనే ఆత్మకథలో వివరించాడు. ఈ గ్రంథం ద్వారా మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాలలో తన పరిపాలనా అనుభవాలు, సమకాలీన రాజకీయ పరిణామాలపై విలువైన సమాచారాన్ని అందించాడు. == వ్యక్తిగత జీవితం == మీర్జా ఇస్మాయిల్ నిరాడంబర జీవనశైలికి ప్రసిద్ధి చెందాడు. ఉద్యానవనాలు, పూల తోటలు, పట్టణ సౌందర్యీకరణ పట్ల ఆయనకు ప్రత్యేక ఆసక్తి ఉండేది. పరిపాలనలో నిజాయితీ, సమయపాలన, క్రమశిక్షణకు అత్యంత ప్రాధాన్యం ఇచ్చేవాడు. భారతదేశంలోని అనేక రాజకీయ నాయకులు, సంస్థానాధీశులు, బ్రిటిష్ అధికారులు ఆయన పరిపాలనా సామర్థ్యాన్ని ప్రశంసించారు. == మరణం == మీర్జా ఇస్మాయిల్ 1959 మార్చి 5న బెంగళూరులో మరణించాడు. ఆయన మరణంతో భారతదేశం ఒక విశిష్ట సంస్థాన పరిపాలకుడిని కోల్పోయింది. == వారసత్వం == మీర్జా ఇస్మాయిల్‌ను భారతదేశంలోని అత్యంత సమర్థులైన సంస్థాన దివాన్లలో ఒకరిగా చరిత్రకారులు పేర్కొంటారు. మైసూరు పారిశ్రామికాభివృద్ధి, బెంగళూరు నగర సుందరీకరణ, జైపూర్ పట్టణాభివృద్ధి, హైదరాబాదు రాజకీయ సంక్షోభ సమయంలో ఆయన ప్రదర్శించిన దూరదృష్టి భారత పరిపాలనా చరిత్రలో ప్రత్యేక స్థానాన్ని సంపాదించాయి. బెంగళూరులోని మీర్జా ఇస్మాయిల్ రోడ్ (ఎం. ఐ. రోడ్), అలాగే జైపూర్‌లోని ఎం. ఐ. రోడ్ (Mirza Ismail Road) ఆయన జ్ఞాపకార్థం పేరుపొందాయి. జైపూర్‌లోని ఈ రహదారి నేటికీ నగరంలోని ప్రముఖ వాణిజ్య కేంద్రాలలో ఒకటిగా ప్రసిద్ధి చెందింది. == గౌరవాలు == మీర్జా ఇస్మాయిల్ తన విశిష్ట పరిపాలనా సేవలకు గుర్తింపుగా బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం నుండి పలు గౌరవాలు అందుకున్నారు. ఆయనకు నైట్‌హుడ్ ప్రదానం చేయబడటంతో "సర్" బిరుదుతో ప్రసిద్ధి చెందారు.<ref name="london-gazette.co.uk"/> మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాల అభివృద్ధికి చేసిన సేవల కారణంగా అనేక ప్రజా, విద్యా సంస్థలు ఆయనను సత్కరించాయి. పట్టణ ప్రణాళిక, పారిశ్రామికాభివృద్ధి, ప్రజా పరిపాలన రంగాల్లో ఆయన చేసిన కృషి భారత పరిపాలనా చరిత్రలో విశేషంగా గుర్తింపు పొందింది. == రచనలు == మీర్జా ఇస్మాయిల్ తన పరిపాలనా అనుభవాలు, రాజకీయ పరిణామాలు, ప్రజా జీవితానికి సంబంధించిన అభిప్రాయాలను రచనల రూపంలో నమోదు చేశారు. ఆయన ఆత్మకథ My Public Lifeలో మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాలలో తన సేవలు, పరిపాలనా విధానాలు, సమకాలీన రాజకీయ పరిస్థితులను వివరించారు. భారతీయ సంస్థానాల పరిపాలనా చరిత్రను అధ్యయనం చేసే పరిశోధకులకు ఈ గ్రంథం ఒక ముఖ్య ఆధారంగా పరిగణించబడుతుంది. == వారసత్వం == మీర్జా ఇస్మాయిల్‌ను ఆధునిక భారతదేశంలోని అత్యంత ప్రతిభావంతులైన సంస్థాన పరిపాలకులలో ఒకరిగా చరిత్రకారులు గుర్తిస్తారు. ఆయన పరిపాలనలో మైసూరు పారిశ్రామిక, విద్యా, మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధిలో గణనీయమైన పురోగతి సాధించింది. బెంగళూరు నగర సుందరీకరణ, జైపూర్ పట్టణాభివృద్ధి, ప్రజా సంక్షేమ కార్యక్రమాల అమలులో ఆయన పాత్ర విశేషంగా ప్రశంసించబడింది. జైపూర్ నగరంలోని ప్రముఖ వాణిజ్య కేంద్రంగా పేరుగాంచిన మీర్జా ఇస్మాయిల్ రోడ్ (ఎం.ఐ. రోడ్) ఆయన స్మారకంగా నామకరణం చేయబడింది. బెంగళూరులో కూడా ఆయన పేరుతో రహదారులు, ప్రజా ప్రదేశాలు ఉన్నాయి. సమర్థవంతమైన, పారదర్శకమైన పరిపాలనకు ఆయన ఒక ఆదర్శంగా భావించబడుతున్నారు. == ఇవి కూడా చూడండి == * మైసూరు సంస్థానం * జైపూర్ సంస్థానం * హైదరాబాదు సంస్థానం * నాలుగో కృష్ణరాజ వడియార్ * మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} {{Authority control}} ep56hstkuezirs9uig94e7djyxeo0nb 4908300 4908298 2026-07-19T10:23:15Z స్వరలాసిక 13980 /* గౌరవాలు */ 4908300 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = మీర్జా ముహమ్మద్ ఇస్మాయిల్ | honorific_prefix = రైట్ ఆనరబుల్ సర్ | honorific_suffix = KCIE OBE CStJ PC | image = Diwan Sir Mirza Ismail.jpg | image_size = | caption = మైసూర్, జైపూర్, హైదరాబాద్ రాష్ట్రాల దీవాన్ | order1 = హైదరాబాద్ దీవాన్ | term_start1 = 1946 | term_end1 = 1947 | monarch1 = [[మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్]] అసఫ్ జా VII | predecessor1 = ముహమ్మద్ అహ్మద్ సయీద్ ఖాన్ ఛతారి | successor1 = ముహమ్మద్ అహ్మద్ సయీద్ ఖాన్ ఛతారి | order2 = జైపూర్ దీవాన్ | term_start2 = 1942 | term_end2 = 1946 | monarch2 = మాన్ సింగ్ II | predecessor2 = | successor2 = | order3 = 22వ [[మైసూరు_దివాన్ల_జాబితా|మైసూర్ దివాన్]] | term_start3 = 1 మే 1926 | term_end3 = 1941 | monarch3 = కృష్ణ రాజ వడియార్ IV, [[జయచామరాజేంద్ర వడియార్]] | predecessor3 = [[అల్బియాన్ రాజ్‌కుమార్ బెనర్జీ]] | successor3 = ఎన్. మాధవరావు | birth_date = {{birth date|1883|10|24|df=y}} | birth_place = [[బెంగళూరు]], [[మైసూరు సామ్రాజ్యం]], [[బ్రిటిష్ ఇండియా]] | death_date = {{death date and age|1959|1|5|1883|10|24|df=y}} | death_place = [[బెంగళూరు]], [[మైసూర్ రాష్ట్రం]] (ప్రస్తుతం [[కర్ణాటక]]), [[భారతదేశం]] | occupation = మైసూర్ దివాన్ (1926–1941)<br />జైపూర్ దివాన్ (1942–1946)<br />హైదరాబాద్ దివాన్(1946–1947) | salary = | networth = | spouse = జీబందేహ్ బేగం షిరాజి | website = | footnotes = | children = మీర్జా హుమయూన్<br />మీర్జా షా తాజ్ బేగమ్ <br />మీర్జా గౌహర్ తాజ్ బేగమ్ | relatives = ఆగా అలీ అస్కర్ (తాత)<br/>షకేరే ఖలీలి (మనవరాలు) }} '''మీర్జా మహ్మద్ ఇస్మాయిల్''' (ఉర్దూ: مرزا محمد اسماعیل; 24 అక్టోబర్ 1883 – 5 మార్చి 1959), సాధారణంగా '''సర్ మీర్జా ఇస్మాయిల్''' అని పిలువబడే భారతీయ రాజనీతిజ్ఞుడు, పరిపాలకుడు. బ్రిటిష్ భారతదేశంలోని మూడు ప్రముఖ సంస్థానాలైన మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాలకు దివాన్ (ప్రధాన మంత్రి)గా సేవలందించాడు.<ref name="london-gazette.co.uk">{{Cite web|title= Page 29 {{!}} Issue 34470, 4 January 1938 {{!}} London Gazette {{!}} The Gazette |url= https://www.thegazette.co.uk/London/issue/34470/page/29|access-date=2021-06-14|website= The Gazette}}</ref><ref name="auto">P. 254-258, ''Business Legends'' by [[Gita Piramal]] (1998) – Published by Viking Penguin India</ref> పరిపాలనా దక్షత, పట్టణాభివృద్ధి, పారిశ్రామికీకరణ, ప్రజాపనుల అభివృద్ధికి చేసిన కృషి వల్ల ఆయన భారతదేశంలోని అత్యుత్తమ సంస్థాన పరిపాలకులలో ఒకరిగా గుర్తింపు పొందాడు. మీర్జా ఇస్మాయిల్ 1883 అక్టోబర్ 24న బెంగళూరులో జన్మించాడు. ఆయన కుటుంబం మైసూరు రాజదర్బారుతో సన్నిహిత సంబంధాలు కలిగి ఉండేది. ఆయన తండ్రి మీర్జా మహ్మద్ అలీ మైసూరు ప్రభుత్వంలో ఉన్నతాధికారిగా పనిచేశారు. చిన్ననాటి నుంచే మైసూరు రాజకుటుంబానికి చెందిన యువరాజు కృష్ణరాజ వడియార్ (తరువాత మహారాజా కృష్ణరాజ వడియార్ IV)తో కలిసి విద్యాభ్యాసం చేశాడు. ఈ స్నేహం ఆయన భవిష్యత్ పరిపాలనా జీవితానికి బలమైన పునాది అయింది. ప్రాథమిక విద్యను బెంగళూరులో అభ్యసించిన ఆయన, అనంతరం ఉన్నత విద్యను కూడా అక్కడే పూర్తి చేశాడు. యువకుడిగా మైసూరు ప్రభుత్వ సేవలో చేరి, తన క్రమశిక్షణ, పరిపాలనా నైపుణ్యంతో ఉన్నత స్థానాలకు ఎదిగాడు. మహారాజా కృష్ణరాజ వడియార్ IV విశ్వాసాన్ని సంపాదించిన ఆయన, రాజదర్బారులో ముఖ్యమైన పరిపాలనా బాధ్యతలు నిర్వహించాడు. 1926లో అప్పటి దివాన్ సర్ ఆల్బియన్ రాజ్‌కుమార్ బెనర్జీ పదవీ విరమణ అనంతరం మీర్జా ఇస్మాయిల్ మైసూరు సంస్థాన దివాన్గా నియమితుడయ్యాడు. 1941 వరకు దాదాపు పదిహేనేళ్ల పాటు ఆ పదవిలో కొనసాగి, మైసూరు సంస్థానాన్ని పారిశ్రామిక, ఆర్థిక, పట్టణాభివృద్ధి రంగాలలో గణనీయంగా అభివృద్ధి చేశాడు. ఆయన హయాంలో మైసూరు భారతదేశంలోని అత్యంత ప్రగతిశీల సంస్థానాలలో ఒకటిగా పేరుపొందింది. ఆయన పరిపాలనలో పరిశ్రమలు, నీటిపారుదల, విద్యుత్ ఉత్పత్తి, వ్యవసాయాభివృద్ధి, రహదారులు, ఉద్యానవనాలు, ప్రజారోగ్యం వంటి రంగాలకు విశేష ప్రాధాన్యం లభించింది. బెంగళూరు నగర సుందరీకరణకు ఆయన చేసిన కృషి విశేషమైనది. పరిశుభ్రమైన వీధులు, చెట్లతో అలంకరించిన రహదారులు, ఉద్యానవనాల అభివృద్ధి వంటి కార్యక్రమాల ద్వారా బెంగళూరును ఆదర్శ నగరంగా తీర్చిదిద్దేందుకు కృషి చేశాడు. 1942లో ఆయన జైపూర్ సంస్థాన దివాన్గా నియమితుడై 1946 వరకు సేవలందించాడు. అనంతరం 1946లో హైదరాబాదు సంస్థాన దివాన్గా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు. అయితే అక్కడ రాజకీయ పరిస్థితులు క్లిష్టంగా ఉండటంతో ఆయన పదవీకాలం స్వల్పకాలమే కొనసాగి 1947లో రాజీనామా చేశాడు. సర్ మీర్జా ఇస్మాయిల్ పరిపాలనలో నిష్పాక్షికత, అభివృద్ధి దృష్టి, ప్రజాహితం ప్రధాన లక్షణాలుగా నిలిచాయి. ఆధునిక భారతదేశ సంస్థాన పరిపాలన చరిత్రలో ఆయన ప్రముఖ స్థానాన్ని సంపాదించారు. == ప్రారంభ జీవితం, విద్య == మీర్జా మహ్మద్ ఇస్మాయిల్ 1883 అక్టోబర్ 24న మైసూరు సంస్థానంలోని బెంగళూరులో ఒక ప్రముఖ ముస్లిం కుటుంబంలో జన్మించాడు. ఆయన తండ్రి మీర్జా మహ్మద్ అలీ, మైసూరు ప్రభుత్వంలో ఉన్నతాధికారిగా పనిచేశారు. ఆయన తాత గులామ్ అహ్మద్ కూడా మైసూరు రాజదర్బారులో సేవలందించారు. కుటుంబానికి మైసూరు రాజవంశంతో సన్నిహిత సంబంధాలు ఉండటంతో, ఇస్మాయిల్ చిన్ననాటి నుంచే రాజకుటుంబ సభ్యులతో పరిచయం ఏర్పడింది. ఆయన బెంగళూరు సెయింట్ పాట్రిక్ కాలేజీలో 1904లో డిగ్రీ పూర్తి చేశాడు. విద్యార్థి దశలోనే ఆంగ్లం, ఉర్దూ, పర్షియన్ భాషలపై మంచి పట్టు సాధించారు. ముఖ్యంగా మైసూరు యువరాజు కృష్ణరాజ వడియార్ (తరువాత నాలుగో కృష్ణరాజ వడియార్ మహారాజు)తో కలిసి చదువుకోవడం వల్ల రాజవంశంతో ఆయనకు జీవితాంతం కొనసాగిన స్నేహబంధం ఏర్పడింది. ఈ సంబంధం తరువాత ఆయన పరిపాలనా జీవితంలో కీలక పాత్ర పోషించింది. == మైసూరు ప్రభుత్వ సేవ == విద్యాభ్యాసం పూర్తయిన తరువాత ఇస్మాయిల్ మైసూరు ప్రభుత్వంలో అసిస్టెంట్ సూపరింటెండెంట్ ఆఫ్ పోలీస్‌గా చేరాడు. <ref name="dharwad.com">{{cite web |last= Koppal |first= Basavaraj |title=Hyderabad Liberation - 10 |url= http://www.dharwad.com/nimmaputa/hyblib10.html |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729072726/http://www.dharwad.com/nimmaputa/hyblib10.html |archive-date=2013-07-29 |access-date=2018-01-01 |website=Dharwad.com}}</ref><ref name="expressindia.com">{{cite web |title= Leaving a stamp on history |url= http://iecolumnists.expressindia.com/full_column.php?content_id=86097 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061116042444/http://iecolumnists.expressindia.com/full_column.php?content_id=86097 |archive-date= 16 November 2006 |access-date= 2006-11-14 |df=dmy-all}}</ref>ప్రారంభంలో రాజభవన కార్యాలయంలో వివిధ పరిపాలనా బాధ్యతలను నిర్వహించాడు. క్రమశిక్షణ, సమయపాలన, పరిపాలనా నైపుణ్యం, ప్రజల సమస్యల పట్ల సానుభూతి వంటి లక్షణాల వల్ల ఆయన ఉన్నతాధికారుల ప్రశంసలు పొందాడు. తరువాత ఆయన మహారాజు వ్యక్తిగత కార్యదర్శిగా పనిచేశాడు. ఈ పదవిలో ఉన్న సమయంలో రాజ్యపాలన, ఆర్థిక వ్యవస్థ, ప్రజాపనులు, న్యాయపరిపాలన వంటి అంశాలలో విశేష అనుభవాన్ని సంపాదించాడు. మహారాజా నాలుగో కృష్ణరాజ వడియార్ ఆయనపై పూర్తి విశ్వాసం ఉంచడంతో, ప్రభుత్వంలోని అనేక కీలక విధానాల రూపకల్పనలో ఆయన పాత్ర పెరిగింది. == మైసూరు దివాన్‌గా నియామకం == 1926లో అప్పటి దివాన్ సర్ ఆల్బియన్ రాజ్‌కుమార్ బెనర్జీ పదవీ విరమణ చేసిన తరువాత, సర్ [[మోక్షగుండం విశ్వేశ్వరయ్య]] సిఫార్సుతో మీర్జా ఇస్మాయిల్ మైసూరు సంస్థానానికి దివాన్‌గా నియమితుడయ్యాడు.<ref>{{cite web |title= Welcome to Mysore Dasara |url= http://www.mysoredasara.com/html/personalities.htm |url-status=usurped |archive-url= https://web.archive.org/web/20070826131814/http://www.mysoredasara.com/html/personalities.htm |archive-date= 26 August 2007 |website= Mysore Dasara}}</ref> 1926 నుండి 1941 వరకు సుమారు పదిహేనేళ్లపాటు ఆయన ఈ పదవిలో కొనసాగాడు. ఇది మైసూరు చరిత్రలో అత్యంత సుదీర్ఘమైన, ప్రభావవంతమైన దివాన్ పదవీకాలాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. ===ప్రాజెక్టులు, అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు=== మీర్జా ఇస్మాయిల్ హయాంలో మైసూరు సంస్థానంలో అనేక అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు చేపట్టబడ్డాయి. ''యువరాజు కంఠీరవ నరసింహరాజ వడియార్ '' ఆదేశాల మేరకు నిర్మించిన ''బెంగళూరు టౌన్ హాల్'' రూపకల్పనను ఆయన పర్యవేక్షించాడు. అలాగే భారతదేశంలో మొట్టమొదటి గ్రామీణ విద్యుదీకరణ కార్యక్రమం ఆయన పరిపాలనలో అమలులోకి వచ్చింది.<ref name="dharwad.com" /><ref name="expressindia.com" /> ఆయన అత్యుత్తమ పరిపాలకుడిగా పేరుపొందారు. రాష్ట్రవ్యాప్తంగా విస్తృతంగా పర్యటిస్తూ ప్రజల సమస్యలను స్వయంగా తెలుసుకుని పరిష్కరించేందుకు కృషి చేసేవాడు. ఆయన దివాన్‌గా పనిచేసిన పద్నాలుగు సంవత్సరాల కాలంలో మైసూరు సంస్థానం ప్రభుత్వ, ప్రైవేటు రంగ పరిశ్రమలలో గణనీయమైన పురోగతి సాధించింది. ఆయన పదవీకాలంలో ''శివమొగ్గ చక్కెర కర్మాగారం'', ''బదన్‌వాల్ ఖాదీ ఉత్పత్తి కేంద్రం'' స్థాపించబడ్డాయి. అదేవిధంగా మైసూరు సంస్థాన వాణిజ్య ప్రయోజనాల కోసం లండన్‌లో ఒక వాణిజ్య కమిషనర్‌ను నియమించాడు.<ref name="dharwad.com" /><ref name="expressindia.com" /> మీర్జా ఇస్మాయిల్ హయాంలో ప్రారంభమైన పరిశ్రమల్లో బెంగళూరులోని పింగాణీ కర్మాగారం, గాజు కర్మాగారం ముఖ్యమైనవి. అదనంగా కాగితం, సిమెంట్, ఉక్కు, రసాయన ఎరువులు, చక్కెర, విద్యుత్ బల్బుల తయారీ కర్మాగారాలు స్థాపించబడ్డాయి. ఆయన ప్రధానిగా ఉన్న సమయంలో [[వైశ్యా బ్యాంకు]], సిమెంట్ కర్మాగారం, రసాయన మరియు ఎరువుల కర్మాగారం, చక్కెర మిల్లులు కూడా స్థాపించబడ్డాయి. సాధారణంగా మీర్జా ఇస్మాయిల్ మతపరమైన పక్షపాతం ప్రదర్శించలేదని భావిస్తారు. అయితే బెంగళూరులోని [[కే.ఆర్. మార్కెట్]] సమీపంలో ఉన్న జామియా మసీదు నిర్మాణానికి ఆయన కీలక పాత్ర పోషించాడు. 1940లో, దేశంలో మతపరమైన ఉద్రిక్తతలు నెలకొన్న సమయంలో, జామియా మసీదు, బెంగళూరు టౌన్ హాల్ నిర్మాణాలకు ఆయన శంకుస్థాపన చేశాడు. ===బెంగళూరు అల్లర్లు=== మీర్జా ఇస్మాయిల్ పరిపాలనా కాలంలో ఎక్కువ భాగం వివిధ ప్రజా అశాంతులను అణచివేయడంలోనే గడిచింది. ముఖ్యంగా [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] నిర్వహించిన ప్రజా ఉద్యమాల నేపథ్యంలో ఆయన అత్యంత క్లిష్టమైన పరిస్థితులను ఎదుర్కొన్నారు.<ref name="london-gazette.co.uk" /><ref name="auto" /> ఒకవైపు [[మహాత్మా గాంధీ]], [[జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ]] వంటి కాంగ్రెస్ నాయకులతో సత్సంబంధాలను కొనసాగిస్తూనే, మరోవైపు మైసూరు మహారాజు ప్రయోజనాలను కూడా పరిరక్షించాల్సిన పరిస్థితి ఏర్పడింది. బెంగళూరులో మతపరమైన హింస, సామాజిక అశాంతి చెలరేగకుండా ఉండేందుకు రాష్ట్రంలో కాంగ్రెస్ ఉద్యమాలను నియంత్రించేందుకు ఆయన ప్రయత్నించాడు.<ref name="dharwad.com" /><ref name="expressindia.com" /> ఈ ఆందోళన 1928లో జరిగిన ''సుల్తాన్‌పేట్ గణపతి అల్లర్ల'' సమయంలో స్పష్టంగా కనిపించింది. ఆ ఘటన మైసూరు సంస్థానంలో కాంగ్రెస్‌కు తన రాజకీయ పునాదిని బలోపేతం చేసుకునే అవకాశాన్ని కల్పించిన ముఖ్యమైన సంఘటనగా పరిగణించబడుతుంది. 1940లో మహారాజా నాలుగవ కృష్ణరాజ వడియార్ మరణించిన తరువాత కూడా, ఆయన వారసుడు [[జయచామరాజ వడియార్]] కు దివాన్‌గా మీర్జా ఇస్మాయిల్ కొనసాగాడు. అయితే విధానపరమైన విభేదాల కారణంగా 1941లో ఆయన ఆ పదవికి రాజీనామా చేశాడు.<ref name="london-gazette.co.uk" /><ref name="auto" /> ===రౌండ్ టేబుల్ సమావేశాలు=== మైసూరు సంస్థాన దివాన్ హోదాలో మీర్జా ఇస్మాయిల్ సంస్థానానికి ప్రాతినిధ్యం వహిస్తూ లండన్‌లో నిర్వహించిన మూడు రౌండ్ టేబుల్ సమావేశాలకూ హాజరయ్యాడు. భారతదేశ రాజ్యాంగ సంస్కరణలు, సంస్థానాల భవిష్యత్తు, బ్రిటిష్ భారతదేశ రాజకీయ వ్యవస్థపై జరిగిన చర్చల్లో ఆయన పాల్గొన్నాడు. * మొదటి రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం (1930)<ref>{{cite book |last1=Dwivedi |first1=Rakesh |url=https://books.google.com/books?id=tjmC1nnWVC8C&q=1st+round+table+conference+sir+mirza+ismail&pg=SA1-PA115 |title=Gs In 60 Days |publisher=Tata McGraw-Hill Education |isbn=978-0-07-067078-5 |page=115 |language=en |access-date=14 June 2021}}</ref> * రెండవ రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం (1931)<ref>{{cite web |title=Second Round Table Conference 1931 - GKToday |url=https://www.gktoday.in/gk/second-round-table-conference-1931/ |access-date=14 June 2021 |website=gktoday (.) in}}</ref><ref>{{cite web |date=2019-08-25 |title=Highlights from second & third Round table Conference:- SSC 2019 |url=http://www.ownguru.com/blog/highlights-from-second-third-round-table-ssc-2019/ |access-date=14 June 2021 |website=OwnTV}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Pratt |first1=Frederick G. |date=1932 |title=The Indian Round Table Conference: Second Session |url=https://www.jstor.org/stable/2749987 |journal=Pacific Affairs |volume=5 |issue=2 |pages=151–167 |doi=10.2307/2749987 |jstor=2749987 |access-date=14 June 2021|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite book |last= Ismail (amin-ul-mulk) |first= Sir Mirza Mahomed |url=https://books.google.com/books?id=tbm1AAAAIAAJ&q=2nd+round+table+conference+sir+mirza+ismail |title= Speeches |date= 1936 |publisher= Printed at the Government Press |language=en |access-date=14 June 2021}}</ref> * మూడవ రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం (1932)<ref>{{cite book |title=The who's who in Madras A pictorial who's who of distinguished personages, princes, zemindars and noblemen in the Madras Presidency. |date=1932 |publisher=Pearl Press. |pages=67 |language=English |oclc=564838708 }}</ref> == జైపూర్ దివాన్‌గా == 1941లో [[జైపూర్ సంస్థానం]] దివాన్‌గా మీర్జా ఇస్మాయిల్ నియమితుడయ్యాడు. ఆయనకు ముందు 1939 నుండి దివాన్‌గా పనిచేసిన ''జ్ఞాన్ నాథ్'', బ్రిటిష్ ప్రభుత్వ మద్దతుతో కాంగ్రెస్ అనుకూల ప్రజా మండల్ రాజకీయ సంస్థపై కఠిన వైఖరిని అవలంబించాడు. అలాంటి పరిస్థితుల్లో, ప్రగతిశీల పరిపాలకుడిగా పేరొందిన మీర్జా ఇస్మాయిల్‌ను మహారాజా సవాయి మాన్ సింగ్ II తన దివాన్‌గా నియమించడం అనేక మందికి ఆశ్చర్యాన్ని కలిగించింది.<ref name= Zubrzycki>{{cite book |last= Zubrzycki |first= John |year=2021 |title= The House of Jaipur |location= London |publisher= Hurst & Company |pages= 104-105 |type= Softcover |isbn= 9781787389595}}</ref> దివాన్‌గా బాధ్యతలు చేపట్టిన కొద్దికాలానికే, మహారాజును, ఆయన కుటుంబ సభ్యులను అధికారికంగా "రాజకుటుంబం" అని సంబోధించాలని కోరుతూ మీర్జా ఇస్మాయిల్ ''రాజస్థాన్ రెసిడెన్సీ''కి లేఖ రాశాడు. అయితే బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ఆ విజ్ఞప్తిని తిరస్కరించింది. "రాయల్" అనే పదాన్ని బ్రిటిష్ రాజు-చక్రవర్తికి, ఆయన కుటుంబ సభ్యులకు మాత్రమే ఉపయోగించవచ్చని వారు స్పష్టం చేశారు. ఈ ఘటన నేపథ్యంలో ఒక బ్రిటిష్ అధికారి మీర్జా ఇస్మాయిల్‌ను "జాతీయ సోషలిస్టు తరహా నియంత"గా అభివర్ణిస్తూ, ఆయనను వీలైనంత త్వరగా పదవి నుంచి తొలగించాలని అభిప్రాయపడ్డాడు.<ref>{{cite book |last= Stern |first= Robert W. |year= 1988 |title= The Cat and the Lion: Jaipur State in the British Raj |location= Leiden |publisher= E.J. Brill |pages= 305-306 |type= Softcover |isbn= 978-90-04-08283-0}}</ref> జైపూర్ నగర ఆధునికీకరణకు మీర్జా ఇస్మాయిల్ ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఇచ్చాడు. నగరంలోని ప్రాకారాలతో కూడిన పాత ప్రాంతాన్ని పరిశుభ్రం చేయించే కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించాడు. వీధుల మధ్యలో ఉన్న హిందూ దేవాలయాల చిన్న నిర్మాణాలు, ప్రజా రహదారులపై ఏర్పడిన అక్రమ ఆక్రమణలను తొలగించాడు. అలాగే దాదాపు ఇరవై ఐదు సంవత్సరాల తరువాత మొదటిసారిగా అనేక భవనాలకు రంగులు వేయించి నగర సౌందర్యాన్ని పెంపొందించాడు.<ref name=Zubrzycki/> ఈ ఆధునికీకరణ కార్యక్రమాలకు మహారాజా సవాయి మాన్ సింగ్ II పూర్తి మద్దతు ఇచ్చాడు. 1942లో జైపూర్ చేరిన కొద్దికాలానికే ఆయన ''రాజ్యాంగ సంస్కరణల కమిటీ''ని ఏర్పాటు చేశాడు. ఈ సంస్కరణల వల్ల మహారాజా సవాయి మాన్ సింగ్ II ఆయన రాజదర్బారు భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ నాయకుల దృష్టిలో మంచి గుర్తింపు పొందాయి. జైపూర్ నగరంలోని ప్రధాన రహదారికి ఆయన స్మారకార్థం మీర్జా ఇస్మాయిల్ రోడ్ (ఎం.ఐ. రోడ్) అని పేరు పెట్టారు.<ref name="london-gazette.co.uk"/><ref name="auto" /> ప్రముఖ పారిశ్రామికవేత్త [[ఘనశ్యాం దాస్ బిర్లా]] మీర్జా ఇస్మాయిల్‌కు సన్నిహిత మిత్రుడు. జైపూర్ అభివృద్ధి కోసం ఇస్మాయిల్ రూపొందించిన అనేక ప్రతిష్ఠాత్మక ప్రాజెక్టులకు బిర్లా ఆర్థిక సహాయం అందించాడు. జైపూర్‌లో బ్యాంకుల శాఖలు ప్రారంభించేందుకు అనుమతులు ఇవ్వడం ప్రారంభమైనప్పుడు, బిర్లా అధ్యక్షతన ఉన్న యునైటెడ్ కమర్షియల్ బ్యాంక్ (ప్రస్తుత [[యూకో బ్యాంక్]])కు 1945లో తొలి అనుమతి లభించింది. అలాగే ఆయన మార్గదర్శకత్వంలో నేషనల్ బాల్ బేరింగ్ కంపెనీ స్థాపించబడింది.<ref name="london-gazette.co.uk"/><ref name="auto"/> 1945లో జైపూర్‌లో జరిగిన అంతర్జాతీయ PEN భారతీయ రచయితల మండలి సమావేశానికి మీర్జా ఇస్మాయిల్ అధ్యక్షత వహించాడు. ఈ సమావేశంలో [[సరోజినీ నాయుడు]], ''ఈ. ఎం. ఫోర్స్టర్'' తదితర ప్రముఖులు పాల్గొన్నారు.<ref name="dharwad.com"/><ref name="expressindia.com"/> జైపూర్ చాంబర్ ఆఫ్ కామర్స్ తన చరిత్రలో మీర్జా ఇస్మాయిల్ దివాన్ పదవీకాలాన్ని "జైపూర్ పారిశ్రామిక యుగానికి నాంది"గా అభివర్ణించింది. . == హైదరాబాదు దివాన్‌గా == 1946లో హైదరాబాదు నిజాం మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ ఆహ్వానం మేరకు మీర్జా ఇస్మాయిల్ హైదరాబాదు సంస్థాన దివాన్‌గా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు. భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం సమీపిస్తున్న నేపథ్యంలో హైదరాబాదు సంస్థాన భవిష్యత్తు అత్యంత క్లిష్టమైన రాజకీయ పరిస్థితులను ఎదుర్కొంటోంది.<ref name="london-gazette.co.uk" /><ref name="auto" /> హైదరాబాదు సంస్థానం భారత యూనియన్‌లో చేరాలని, భారత ప్రభుత్వంతో రాజీ మార్గాన్ని అనుసరించాలని మీర్జా ఇస్మాయిల్ నిజాంకు సలహా ఇచ్చాడు. అయితే నిజాం ఆస్థానంలోని సంప్రదాయవాద వర్గాలు, ముఖ్యంగా మజ్లిస్-ఎ-ఇత్తెహాదుల్ ముస్లిమీన్ నాయకత్వం ఆయన విధానాలకు వ్యతిరేకంగా వ్యవహరించింది. దీంతో ఆయన ప్రతిపాదించిన పరిపాలనా, రాజకీయ సంస్కరణలు అమలుకాలేకపోయాయి. పెరుగుతున్న రాజకీయ విభేదాలు, తన సూచనలకు తగిన మద్దతు లభించకపోవడంతో 1947లో ఆయన దివాన్ పదవికి రాజీనామా చేశాడు. అనంతరం ఆయన స్థానంలో నవాబ్ ఛత్తారి తిరిగి దివాన్‌గా నియమితుడయ్యాడు. == స్వాతంత్ర్యం అనంతరం == స్వాతంత్ర్యం తరువాత మీర్జా ఇస్మాయిల్ క్రియాశీల ప్రభుత్వ సేవలకు దూరంగా ఉన్నప్పటికీ, ప్రజా జీవితంలో చురుకుగా కొనసాగాడు. పరిపాలన, ఆర్థికాభివృద్ధి, పట్టణ ప్రణాళిక వంటి అంశాలపై తన అభిప్రాయాలను వ్యాసాలు, ప్రసంగాల ద్వారా వ్యక్తం చేసేవాడు. భారతదేశంలోని వివిధ రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు కూడా అభివృద్ధి కార్యక్రమాల విషయంలో ఆయన సలహాలను కోరేవి. ఆయన తన అనుభవాలను "My Public Life" (నా ప్రజా జీవితం) అనే ఆత్మకథలో వివరించాడు. ఈ గ్రంథం ద్వారా మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాలలో తన పరిపాలనా అనుభవాలు, సమకాలీన రాజకీయ పరిణామాలపై విలువైన సమాచారాన్ని అందించాడు. == వ్యక్తిగత జీవితం == మీర్జా ఇస్మాయిల్ నిరాడంబర జీవనశైలికి ప్రసిద్ధి చెందాడు. ఉద్యానవనాలు, పూల తోటలు, పట్టణ సౌందర్యీకరణ పట్ల ఆయనకు ప్రత్యేక ఆసక్తి ఉండేది. పరిపాలనలో నిజాయితీ, సమయపాలన, క్రమశిక్షణకు అత్యంత ప్రాధాన్యం ఇచ్చేవాడు. భారతదేశంలోని అనేక రాజకీయ నాయకులు, సంస్థానాధీశులు, బ్రిటిష్ అధికారులు ఆయన పరిపాలనా సామర్థ్యాన్ని ప్రశంసించారు. == మరణం == మీర్జా ఇస్మాయిల్ 1959 మార్చి 5న బెంగళూరులో మరణించాడు. ఆయన మరణంతో భారతదేశం ఒక విశిష్ట సంస్థాన పరిపాలకుడిని కోల్పోయింది. == వారసత్వం == మీర్జా ఇస్మాయిల్‌ను భారతదేశంలోని అత్యంత సమర్థులైన సంస్థాన దివాన్లలో ఒకరిగా చరిత్రకారులు పేర్కొంటారు. మైసూరు పారిశ్రామికాభివృద్ధి, బెంగళూరు నగర సుందరీకరణ, జైపూర్ పట్టణాభివృద్ధి, హైదరాబాదు రాజకీయ సంక్షోభ సమయంలో ఆయన ప్రదర్శించిన దూరదృష్టి భారత పరిపాలనా చరిత్రలో ప్రత్యేక స్థానాన్ని సంపాదించాయి. బెంగళూరులోని మీర్జా ఇస్మాయిల్ రోడ్ (ఎం. ఐ. రోడ్), అలాగే జైపూర్‌లోని ఎం. ఐ. రోడ్ (Mirza Ismail Road) ఆయన జ్ఞాపకార్థం పేరుపొందాయి. జైపూర్‌లోని ఈ రహదారి నేటికీ నగరంలోని ప్రముఖ వాణిజ్య కేంద్రాలలో ఒకటిగా ప్రసిద్ధి చెందింది. == గౌరవాలు == మీర్జా ఇస్మాయిల్ తన విశిష్ట పరిపాలనా సేవలకు గుర్తింపుగా బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం నుండి పలు గౌరవాలు అందుకున్నారు. ఆయనకు నైట్‌హుడ్ ప్రదానం చేయబడటంతో "సర్" బిరుదుతో ప్రసిద్ధి చెందారు.<ref name="london-gazette.co.uk"/> మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాల అభివృద్ధికి చేసిన సేవల కారణంగా అనేక ప్రజా, విద్యా సంస్థలు ఆయనను సత్కరించాయి. పట్టణ ప్రణాళిక, పారిశ్రామికాభివృద్ధి, ప్రజా పరిపాలన రంగాల్లో ఆయన చేసిన కృషి భారత పరిపాలనా చరిత్రలో విశేషంగా గుర్తింపు పొందింది. == రచనలు == మీర్జా ఇస్మాయిల్ తన పరిపాలనా అనుభవాలు, రాజకీయ పరిణామాలు, ప్రజా జీవితానికి సంబంధించిన అభిప్రాయాలను రచనల రూపంలో నమోదు చేశారు. ఆయన ఆత్మకథ My Public Lifeలో మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాలలో తన సేవలు, పరిపాలనా విధానాలు, సమకాలీన రాజకీయ పరిస్థితులను వివరించారు. భారతీయ సంస్థానాల పరిపాలనా చరిత్రను అధ్యయనం చేసే పరిశోధకులకు ఈ గ్రంథం ఒక ముఖ్య ఆధారంగా పరిగణించబడుతుంది. == వారసత్వం == మీర్జా ఇస్మాయిల్‌ను ఆధునిక భారతదేశంలోని అత్యంత ప్రతిభావంతులైన సంస్థాన పరిపాలకులలో ఒకరిగా చరిత్రకారులు గుర్తిస్తారు. ఆయన పరిపాలనలో మైసూరు పారిశ్రామిక, విద్యా, మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధిలో గణనీయమైన పురోగతి సాధించింది. బెంగళూరు నగర సుందరీకరణ, జైపూర్ పట్టణాభివృద్ధి, ప్రజా సంక్షేమ కార్యక్రమాల అమలులో ఆయన పాత్ర విశేషంగా ప్రశంసించబడింది. జైపూర్ నగరంలోని ప్రముఖ వాణిజ్య కేంద్రంగా పేరుగాంచిన మీర్జా ఇస్మాయిల్ రోడ్ (ఎం.ఐ. రోడ్) ఆయన స్మారకంగా నామకరణం చేయబడింది. బెంగళూరులో కూడా ఆయన పేరుతో రహదారులు, ప్రజా ప్రదేశాలు ఉన్నాయి. సమర్థవంతమైన, పారదర్శకమైన పరిపాలనకు ఆయన ఒక ఆదర్శంగా భావించబడుతున్నారు. == ఇవి కూడా చూడండి == * మైసూరు సంస్థానం * జైపూర్ సంస్థానం * హైదరాబాదు సంస్థానం * నాలుగో కృష్ణరాజ వడియార్ * మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} {{Authority control}} 8yj29g96pn0ufbum9gxeap8qhs0zrbz 4908302 4908300 2026-07-19T10:25:43Z స్వరలాసిక 13980 /* రచనలు */ 4908302 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = మీర్జా ముహమ్మద్ ఇస్మాయిల్ | honorific_prefix = రైట్ ఆనరబుల్ సర్ | honorific_suffix = KCIE OBE CStJ PC | image = Diwan Sir Mirza Ismail.jpg | image_size = | caption = మైసూర్, జైపూర్, హైదరాబాద్ రాష్ట్రాల దీవాన్ | order1 = హైదరాబాద్ దీవాన్ | term_start1 = 1946 | term_end1 = 1947 | monarch1 = [[మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్]] అసఫ్ జా VII | predecessor1 = ముహమ్మద్ అహ్మద్ సయీద్ ఖాన్ ఛతారి | successor1 = ముహమ్మద్ అహ్మద్ సయీద్ ఖాన్ ఛతారి | order2 = జైపూర్ దీవాన్ | term_start2 = 1942 | term_end2 = 1946 | monarch2 = మాన్ సింగ్ II | predecessor2 = | successor2 = | order3 = 22వ [[మైసూరు_దివాన్ల_జాబితా|మైసూర్ దివాన్]] | term_start3 = 1 మే 1926 | term_end3 = 1941 | monarch3 = కృష్ణ రాజ వడియార్ IV, [[జయచామరాజేంద్ర వడియార్]] | predecessor3 = [[అల్బియాన్ రాజ్‌కుమార్ బెనర్జీ]] | successor3 = ఎన్. మాధవరావు | birth_date = {{birth date|1883|10|24|df=y}} | birth_place = [[బెంగళూరు]], [[మైసూరు సామ్రాజ్యం]], [[బ్రిటిష్ ఇండియా]] | death_date = {{death date and age|1959|1|5|1883|10|24|df=y}} | death_place = [[బెంగళూరు]], [[మైసూర్ రాష్ట్రం]] (ప్రస్తుతం [[కర్ణాటక]]), [[భారతదేశం]] | occupation = మైసూర్ దివాన్ (1926–1941)<br />జైపూర్ దివాన్ (1942–1946)<br />హైదరాబాద్ దివాన్(1946–1947) | salary = | networth = | spouse = జీబందేహ్ బేగం షిరాజి | website = | footnotes = | children = మీర్జా హుమయూన్<br />మీర్జా షా తాజ్ బేగమ్ <br />మీర్జా గౌహర్ తాజ్ బేగమ్ | relatives = ఆగా అలీ అస్కర్ (తాత)<br/>షకేరే ఖలీలి (మనవరాలు) }} '''మీర్జా మహ్మద్ ఇస్మాయిల్''' (ఉర్దూ: مرزا محمد اسماعیل; 24 అక్టోబర్ 1883 – 5 మార్చి 1959), సాధారణంగా '''సర్ మీర్జా ఇస్మాయిల్''' అని పిలువబడే భారతీయ రాజనీతిజ్ఞుడు, పరిపాలకుడు. బ్రిటిష్ భారతదేశంలోని మూడు ప్రముఖ సంస్థానాలైన మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాలకు దివాన్ (ప్రధాన మంత్రి)గా సేవలందించాడు.<ref name="london-gazette.co.uk">{{Cite web|title= Page 29 {{!}} Issue 34470, 4 January 1938 {{!}} London Gazette {{!}} The Gazette |url= https://www.thegazette.co.uk/London/issue/34470/page/29|access-date=2021-06-14|website= The Gazette}}</ref><ref name="auto">P. 254-258, ''Business Legends'' by [[Gita Piramal]] (1998) – Published by Viking Penguin India</ref> పరిపాలనా దక్షత, పట్టణాభివృద్ధి, పారిశ్రామికీకరణ, ప్రజాపనుల అభివృద్ధికి చేసిన కృషి వల్ల ఆయన భారతదేశంలోని అత్యుత్తమ సంస్థాన పరిపాలకులలో ఒకరిగా గుర్తింపు పొందాడు. మీర్జా ఇస్మాయిల్ 1883 అక్టోబర్ 24న బెంగళూరులో జన్మించాడు. ఆయన కుటుంబం మైసూరు రాజదర్బారుతో సన్నిహిత సంబంధాలు కలిగి ఉండేది. ఆయన తండ్రి మీర్జా మహ్మద్ అలీ మైసూరు ప్రభుత్వంలో ఉన్నతాధికారిగా పనిచేశారు. చిన్ననాటి నుంచే మైసూరు రాజకుటుంబానికి చెందిన యువరాజు కృష్ణరాజ వడియార్ (తరువాత మహారాజా కృష్ణరాజ వడియార్ IV)తో కలిసి విద్యాభ్యాసం చేశాడు. ఈ స్నేహం ఆయన భవిష్యత్ పరిపాలనా జీవితానికి బలమైన పునాది అయింది. ప్రాథమిక విద్యను బెంగళూరులో అభ్యసించిన ఆయన, అనంతరం ఉన్నత విద్యను కూడా అక్కడే పూర్తి చేశాడు. యువకుడిగా మైసూరు ప్రభుత్వ సేవలో చేరి, తన క్రమశిక్షణ, పరిపాలనా నైపుణ్యంతో ఉన్నత స్థానాలకు ఎదిగాడు. మహారాజా కృష్ణరాజ వడియార్ IV విశ్వాసాన్ని సంపాదించిన ఆయన, రాజదర్బారులో ముఖ్యమైన పరిపాలనా బాధ్యతలు నిర్వహించాడు. 1926లో అప్పటి దివాన్ సర్ ఆల్బియన్ రాజ్‌కుమార్ బెనర్జీ పదవీ విరమణ అనంతరం మీర్జా ఇస్మాయిల్ మైసూరు సంస్థాన దివాన్గా నియమితుడయ్యాడు. 1941 వరకు దాదాపు పదిహేనేళ్ల పాటు ఆ పదవిలో కొనసాగి, మైసూరు సంస్థానాన్ని పారిశ్రామిక, ఆర్థిక, పట్టణాభివృద్ధి రంగాలలో గణనీయంగా అభివృద్ధి చేశాడు. ఆయన హయాంలో మైసూరు భారతదేశంలోని అత్యంత ప్రగతిశీల సంస్థానాలలో ఒకటిగా పేరుపొందింది. ఆయన పరిపాలనలో పరిశ్రమలు, నీటిపారుదల, విద్యుత్ ఉత్పత్తి, వ్యవసాయాభివృద్ధి, రహదారులు, ఉద్యానవనాలు, ప్రజారోగ్యం వంటి రంగాలకు విశేష ప్రాధాన్యం లభించింది. బెంగళూరు నగర సుందరీకరణకు ఆయన చేసిన కృషి విశేషమైనది. పరిశుభ్రమైన వీధులు, చెట్లతో అలంకరించిన రహదారులు, ఉద్యానవనాల అభివృద్ధి వంటి కార్యక్రమాల ద్వారా బెంగళూరును ఆదర్శ నగరంగా తీర్చిదిద్దేందుకు కృషి చేశాడు. 1942లో ఆయన జైపూర్ సంస్థాన దివాన్గా నియమితుడై 1946 వరకు సేవలందించాడు. అనంతరం 1946లో హైదరాబాదు సంస్థాన దివాన్గా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు. అయితే అక్కడ రాజకీయ పరిస్థితులు క్లిష్టంగా ఉండటంతో ఆయన పదవీకాలం స్వల్పకాలమే కొనసాగి 1947లో రాజీనామా చేశాడు. సర్ మీర్జా ఇస్మాయిల్ పరిపాలనలో నిష్పాక్షికత, అభివృద్ధి దృష్టి, ప్రజాహితం ప్రధాన లక్షణాలుగా నిలిచాయి. ఆధునిక భారతదేశ సంస్థాన పరిపాలన చరిత్రలో ఆయన ప్రముఖ స్థానాన్ని సంపాదించారు. == ప్రారంభ జీవితం, విద్య == మీర్జా మహ్మద్ ఇస్మాయిల్ 1883 అక్టోబర్ 24న మైసూరు సంస్థానంలోని బెంగళూరులో ఒక ప్రముఖ ముస్లిం కుటుంబంలో జన్మించాడు. ఆయన తండ్రి మీర్జా మహ్మద్ అలీ, మైసూరు ప్రభుత్వంలో ఉన్నతాధికారిగా పనిచేశారు. ఆయన తాత గులామ్ అహ్మద్ కూడా మైసూరు రాజదర్బారులో సేవలందించారు. కుటుంబానికి మైసూరు రాజవంశంతో సన్నిహిత సంబంధాలు ఉండటంతో, ఇస్మాయిల్ చిన్ననాటి నుంచే రాజకుటుంబ సభ్యులతో పరిచయం ఏర్పడింది. ఆయన బెంగళూరు సెయింట్ పాట్రిక్ కాలేజీలో 1904లో డిగ్రీ పూర్తి చేశాడు. విద్యార్థి దశలోనే ఆంగ్లం, ఉర్దూ, పర్షియన్ భాషలపై మంచి పట్టు సాధించారు. ముఖ్యంగా మైసూరు యువరాజు కృష్ణరాజ వడియార్ (తరువాత నాలుగో కృష్ణరాజ వడియార్ మహారాజు)తో కలిసి చదువుకోవడం వల్ల రాజవంశంతో ఆయనకు జీవితాంతం కొనసాగిన స్నేహబంధం ఏర్పడింది. ఈ సంబంధం తరువాత ఆయన పరిపాలనా జీవితంలో కీలక పాత్ర పోషించింది. == మైసూరు ప్రభుత్వ సేవ == విద్యాభ్యాసం పూర్తయిన తరువాత ఇస్మాయిల్ మైసూరు ప్రభుత్వంలో అసిస్టెంట్ సూపరింటెండెంట్ ఆఫ్ పోలీస్‌గా చేరాడు. <ref name="dharwad.com">{{cite web |last= Koppal |first= Basavaraj |title=Hyderabad Liberation - 10 |url= http://www.dharwad.com/nimmaputa/hyblib10.html |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729072726/http://www.dharwad.com/nimmaputa/hyblib10.html |archive-date=2013-07-29 |access-date=2018-01-01 |website=Dharwad.com}}</ref><ref name="expressindia.com">{{cite web |title= Leaving a stamp on history |url= http://iecolumnists.expressindia.com/full_column.php?content_id=86097 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061116042444/http://iecolumnists.expressindia.com/full_column.php?content_id=86097 |archive-date= 16 November 2006 |access-date= 2006-11-14 |df=dmy-all}}</ref>ప్రారంభంలో రాజభవన కార్యాలయంలో వివిధ పరిపాలనా బాధ్యతలను నిర్వహించాడు. క్రమశిక్షణ, సమయపాలన, పరిపాలనా నైపుణ్యం, ప్రజల సమస్యల పట్ల సానుభూతి వంటి లక్షణాల వల్ల ఆయన ఉన్నతాధికారుల ప్రశంసలు పొందాడు. తరువాత ఆయన మహారాజు వ్యక్తిగత కార్యదర్శిగా పనిచేశాడు. ఈ పదవిలో ఉన్న సమయంలో రాజ్యపాలన, ఆర్థిక వ్యవస్థ, ప్రజాపనులు, న్యాయపరిపాలన వంటి అంశాలలో విశేష అనుభవాన్ని సంపాదించాడు. మహారాజా నాలుగో కృష్ణరాజ వడియార్ ఆయనపై పూర్తి విశ్వాసం ఉంచడంతో, ప్రభుత్వంలోని అనేక కీలక విధానాల రూపకల్పనలో ఆయన పాత్ర పెరిగింది. == మైసూరు దివాన్‌గా నియామకం == 1926లో అప్పటి దివాన్ సర్ ఆల్బియన్ రాజ్‌కుమార్ బెనర్జీ పదవీ విరమణ చేసిన తరువాత, సర్ [[మోక్షగుండం విశ్వేశ్వరయ్య]] సిఫార్సుతో మీర్జా ఇస్మాయిల్ మైసూరు సంస్థానానికి దివాన్‌గా నియమితుడయ్యాడు.<ref>{{cite web |title= Welcome to Mysore Dasara |url= http://www.mysoredasara.com/html/personalities.htm |url-status=usurped |archive-url= https://web.archive.org/web/20070826131814/http://www.mysoredasara.com/html/personalities.htm |archive-date= 26 August 2007 |website= Mysore Dasara}}</ref> 1926 నుండి 1941 వరకు సుమారు పదిహేనేళ్లపాటు ఆయన ఈ పదవిలో కొనసాగాడు. ఇది మైసూరు చరిత్రలో అత్యంత సుదీర్ఘమైన, ప్రభావవంతమైన దివాన్ పదవీకాలాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. ===ప్రాజెక్టులు, అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు=== మీర్జా ఇస్మాయిల్ హయాంలో మైసూరు సంస్థానంలో అనేక అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు చేపట్టబడ్డాయి. ''యువరాజు కంఠీరవ నరసింహరాజ వడియార్ '' ఆదేశాల మేరకు నిర్మించిన ''బెంగళూరు టౌన్ హాల్'' రూపకల్పనను ఆయన పర్యవేక్షించాడు. అలాగే భారతదేశంలో మొట్టమొదటి గ్రామీణ విద్యుదీకరణ కార్యక్రమం ఆయన పరిపాలనలో అమలులోకి వచ్చింది.<ref name="dharwad.com" /><ref name="expressindia.com" /> ఆయన అత్యుత్తమ పరిపాలకుడిగా పేరుపొందారు. రాష్ట్రవ్యాప్తంగా విస్తృతంగా పర్యటిస్తూ ప్రజల సమస్యలను స్వయంగా తెలుసుకుని పరిష్కరించేందుకు కృషి చేసేవాడు. ఆయన దివాన్‌గా పనిచేసిన పద్నాలుగు సంవత్సరాల కాలంలో మైసూరు సంస్థానం ప్రభుత్వ, ప్రైవేటు రంగ పరిశ్రమలలో గణనీయమైన పురోగతి సాధించింది. ఆయన పదవీకాలంలో ''శివమొగ్గ చక్కెర కర్మాగారం'', ''బదన్‌వాల్ ఖాదీ ఉత్పత్తి కేంద్రం'' స్థాపించబడ్డాయి. అదేవిధంగా మైసూరు సంస్థాన వాణిజ్య ప్రయోజనాల కోసం లండన్‌లో ఒక వాణిజ్య కమిషనర్‌ను నియమించాడు.<ref name="dharwad.com" /><ref name="expressindia.com" /> మీర్జా ఇస్మాయిల్ హయాంలో ప్రారంభమైన పరిశ్రమల్లో బెంగళూరులోని పింగాణీ కర్మాగారం, గాజు కర్మాగారం ముఖ్యమైనవి. అదనంగా కాగితం, సిమెంట్, ఉక్కు, రసాయన ఎరువులు, చక్కెర, విద్యుత్ బల్బుల తయారీ కర్మాగారాలు స్థాపించబడ్డాయి. ఆయన ప్రధానిగా ఉన్న సమయంలో [[వైశ్యా బ్యాంకు]], సిమెంట్ కర్మాగారం, రసాయన మరియు ఎరువుల కర్మాగారం, చక్కెర మిల్లులు కూడా స్థాపించబడ్డాయి. సాధారణంగా మీర్జా ఇస్మాయిల్ మతపరమైన పక్షపాతం ప్రదర్శించలేదని భావిస్తారు. అయితే బెంగళూరులోని [[కే.ఆర్. మార్కెట్]] సమీపంలో ఉన్న జామియా మసీదు నిర్మాణానికి ఆయన కీలక పాత్ర పోషించాడు. 1940లో, దేశంలో మతపరమైన ఉద్రిక్తతలు నెలకొన్న సమయంలో, జామియా మసీదు, బెంగళూరు టౌన్ హాల్ నిర్మాణాలకు ఆయన శంకుస్థాపన చేశాడు. ===బెంగళూరు అల్లర్లు=== మీర్జా ఇస్మాయిల్ పరిపాలనా కాలంలో ఎక్కువ భాగం వివిధ ప్రజా అశాంతులను అణచివేయడంలోనే గడిచింది. ముఖ్యంగా [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] నిర్వహించిన ప్రజా ఉద్యమాల నేపథ్యంలో ఆయన అత్యంత క్లిష్టమైన పరిస్థితులను ఎదుర్కొన్నారు.<ref name="london-gazette.co.uk" /><ref name="auto" /> ఒకవైపు [[మహాత్మా గాంధీ]], [[జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ]] వంటి కాంగ్రెస్ నాయకులతో సత్సంబంధాలను కొనసాగిస్తూనే, మరోవైపు మైసూరు మహారాజు ప్రయోజనాలను కూడా పరిరక్షించాల్సిన పరిస్థితి ఏర్పడింది. బెంగళూరులో మతపరమైన హింస, సామాజిక అశాంతి చెలరేగకుండా ఉండేందుకు రాష్ట్రంలో కాంగ్రెస్ ఉద్యమాలను నియంత్రించేందుకు ఆయన ప్రయత్నించాడు.<ref name="dharwad.com" /><ref name="expressindia.com" /> ఈ ఆందోళన 1928లో జరిగిన ''సుల్తాన్‌పేట్ గణపతి అల్లర్ల'' సమయంలో స్పష్టంగా కనిపించింది. ఆ ఘటన మైసూరు సంస్థానంలో కాంగ్రెస్‌కు తన రాజకీయ పునాదిని బలోపేతం చేసుకునే అవకాశాన్ని కల్పించిన ముఖ్యమైన సంఘటనగా పరిగణించబడుతుంది. 1940లో మహారాజా నాలుగవ కృష్ణరాజ వడియార్ మరణించిన తరువాత కూడా, ఆయన వారసుడు [[జయచామరాజ వడియార్]] కు దివాన్‌గా మీర్జా ఇస్మాయిల్ కొనసాగాడు. అయితే విధానపరమైన విభేదాల కారణంగా 1941లో ఆయన ఆ పదవికి రాజీనామా చేశాడు.<ref name="london-gazette.co.uk" /><ref name="auto" /> ===రౌండ్ టేబుల్ సమావేశాలు=== మైసూరు సంస్థాన దివాన్ హోదాలో మీర్జా ఇస్మాయిల్ సంస్థానానికి ప్రాతినిధ్యం వహిస్తూ లండన్‌లో నిర్వహించిన మూడు రౌండ్ టేబుల్ సమావేశాలకూ హాజరయ్యాడు. భారతదేశ రాజ్యాంగ సంస్కరణలు, సంస్థానాల భవిష్యత్తు, బ్రిటిష్ భారతదేశ రాజకీయ వ్యవస్థపై జరిగిన చర్చల్లో ఆయన పాల్గొన్నాడు. * మొదటి రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం (1930)<ref>{{cite book |last1=Dwivedi |first1=Rakesh |url=https://books.google.com/books?id=tjmC1nnWVC8C&q=1st+round+table+conference+sir+mirza+ismail&pg=SA1-PA115 |title=Gs In 60 Days |publisher=Tata McGraw-Hill Education |isbn=978-0-07-067078-5 |page=115 |language=en |access-date=14 June 2021}}</ref> * రెండవ రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం (1931)<ref>{{cite web |title=Second Round Table Conference 1931 - GKToday |url=https://www.gktoday.in/gk/second-round-table-conference-1931/ |access-date=14 June 2021 |website=gktoday (.) in}}</ref><ref>{{cite web |date=2019-08-25 |title=Highlights from second & third Round table Conference:- SSC 2019 |url=http://www.ownguru.com/blog/highlights-from-second-third-round-table-ssc-2019/ |access-date=14 June 2021 |website=OwnTV}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Pratt |first1=Frederick G. |date=1932 |title=The Indian Round Table Conference: Second Session |url=https://www.jstor.org/stable/2749987 |journal=Pacific Affairs |volume=5 |issue=2 |pages=151–167 |doi=10.2307/2749987 |jstor=2749987 |access-date=14 June 2021|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite book |last= Ismail (amin-ul-mulk) |first= Sir Mirza Mahomed |url=https://books.google.com/books?id=tbm1AAAAIAAJ&q=2nd+round+table+conference+sir+mirza+ismail |title= Speeches |date= 1936 |publisher= Printed at the Government Press |language=en |access-date=14 June 2021}}</ref> * మూడవ రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం (1932)<ref>{{cite book |title=The who's who in Madras A pictorial who's who of distinguished personages, princes, zemindars and noblemen in the Madras Presidency. |date=1932 |publisher=Pearl Press. |pages=67 |language=English |oclc=564838708 }}</ref> == జైపూర్ దివాన్‌గా == 1941లో [[జైపూర్ సంస్థానం]] దివాన్‌గా మీర్జా ఇస్మాయిల్ నియమితుడయ్యాడు. ఆయనకు ముందు 1939 నుండి దివాన్‌గా పనిచేసిన ''జ్ఞాన్ నాథ్'', బ్రిటిష్ ప్రభుత్వ మద్దతుతో కాంగ్రెస్ అనుకూల ప్రజా మండల్ రాజకీయ సంస్థపై కఠిన వైఖరిని అవలంబించాడు. అలాంటి పరిస్థితుల్లో, ప్రగతిశీల పరిపాలకుడిగా పేరొందిన మీర్జా ఇస్మాయిల్‌ను మహారాజా సవాయి మాన్ సింగ్ II తన దివాన్‌గా నియమించడం అనేక మందికి ఆశ్చర్యాన్ని కలిగించింది.<ref name= Zubrzycki>{{cite book |last= Zubrzycki |first= John |year=2021 |title= The House of Jaipur |location= London |publisher= Hurst & Company |pages= 104-105 |type= Softcover |isbn= 9781787389595}}</ref> దివాన్‌గా బాధ్యతలు చేపట్టిన కొద్దికాలానికే, మహారాజును, ఆయన కుటుంబ సభ్యులను అధికారికంగా "రాజకుటుంబం" అని సంబోధించాలని కోరుతూ మీర్జా ఇస్మాయిల్ ''రాజస్థాన్ రెసిడెన్సీ''కి లేఖ రాశాడు. అయితే బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ఆ విజ్ఞప్తిని తిరస్కరించింది. "రాయల్" అనే పదాన్ని బ్రిటిష్ రాజు-చక్రవర్తికి, ఆయన కుటుంబ సభ్యులకు మాత్రమే ఉపయోగించవచ్చని వారు స్పష్టం చేశారు. ఈ ఘటన నేపథ్యంలో ఒక బ్రిటిష్ అధికారి మీర్జా ఇస్మాయిల్‌ను "జాతీయ సోషలిస్టు తరహా నియంత"గా అభివర్ణిస్తూ, ఆయనను వీలైనంత త్వరగా పదవి నుంచి తొలగించాలని అభిప్రాయపడ్డాడు.<ref>{{cite book |last= Stern |first= Robert W. |year= 1988 |title= The Cat and the Lion: Jaipur State in the British Raj |location= Leiden |publisher= E.J. Brill |pages= 305-306 |type= Softcover |isbn= 978-90-04-08283-0}}</ref> జైపూర్ నగర ఆధునికీకరణకు మీర్జా ఇస్మాయిల్ ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఇచ్చాడు. నగరంలోని ప్రాకారాలతో కూడిన పాత ప్రాంతాన్ని పరిశుభ్రం చేయించే కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించాడు. వీధుల మధ్యలో ఉన్న హిందూ దేవాలయాల చిన్న నిర్మాణాలు, ప్రజా రహదారులపై ఏర్పడిన అక్రమ ఆక్రమణలను తొలగించాడు. అలాగే దాదాపు ఇరవై ఐదు సంవత్సరాల తరువాత మొదటిసారిగా అనేక భవనాలకు రంగులు వేయించి నగర సౌందర్యాన్ని పెంపొందించాడు.<ref name=Zubrzycki/> ఈ ఆధునికీకరణ కార్యక్రమాలకు మహారాజా సవాయి మాన్ సింగ్ II పూర్తి మద్దతు ఇచ్చాడు. 1942లో జైపూర్ చేరిన కొద్దికాలానికే ఆయన ''రాజ్యాంగ సంస్కరణల కమిటీ''ని ఏర్పాటు చేశాడు. ఈ సంస్కరణల వల్ల మహారాజా సవాయి మాన్ సింగ్ II ఆయన రాజదర్బారు భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ నాయకుల దృష్టిలో మంచి గుర్తింపు పొందాయి. జైపూర్ నగరంలోని ప్రధాన రహదారికి ఆయన స్మారకార్థం మీర్జా ఇస్మాయిల్ రోడ్ (ఎం.ఐ. రోడ్) అని పేరు పెట్టారు.<ref name="london-gazette.co.uk"/><ref name="auto" /> ప్రముఖ పారిశ్రామికవేత్త [[ఘనశ్యాం దాస్ బిర్లా]] మీర్జా ఇస్మాయిల్‌కు సన్నిహిత మిత్రుడు. జైపూర్ అభివృద్ధి కోసం ఇస్మాయిల్ రూపొందించిన అనేక ప్రతిష్ఠాత్మక ప్రాజెక్టులకు బిర్లా ఆర్థిక సహాయం అందించాడు. జైపూర్‌లో బ్యాంకుల శాఖలు ప్రారంభించేందుకు అనుమతులు ఇవ్వడం ప్రారంభమైనప్పుడు, బిర్లా అధ్యక్షతన ఉన్న యునైటెడ్ కమర్షియల్ బ్యాంక్ (ప్రస్తుత [[యూకో బ్యాంక్]])కు 1945లో తొలి అనుమతి లభించింది. అలాగే ఆయన మార్గదర్శకత్వంలో నేషనల్ బాల్ బేరింగ్ కంపెనీ స్థాపించబడింది.<ref name="london-gazette.co.uk"/><ref name="auto"/> 1945లో జైపూర్‌లో జరిగిన అంతర్జాతీయ PEN భారతీయ రచయితల మండలి సమావేశానికి మీర్జా ఇస్మాయిల్ అధ్యక్షత వహించాడు. ఈ సమావేశంలో [[సరోజినీ నాయుడు]], ''ఈ. ఎం. ఫోర్స్టర్'' తదితర ప్రముఖులు పాల్గొన్నారు.<ref name="dharwad.com"/><ref name="expressindia.com"/> జైపూర్ చాంబర్ ఆఫ్ కామర్స్ తన చరిత్రలో మీర్జా ఇస్మాయిల్ దివాన్ పదవీకాలాన్ని "జైపూర్ పారిశ్రామిక యుగానికి నాంది"గా అభివర్ణించింది. . == హైదరాబాదు దివాన్‌గా == 1946లో హైదరాబాదు నిజాం మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ ఆహ్వానం మేరకు మీర్జా ఇస్మాయిల్ హైదరాబాదు సంస్థాన దివాన్‌గా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు. భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం సమీపిస్తున్న నేపథ్యంలో హైదరాబాదు సంస్థాన భవిష్యత్తు అత్యంత క్లిష్టమైన రాజకీయ పరిస్థితులను ఎదుర్కొంటోంది.<ref name="london-gazette.co.uk" /><ref name="auto" /> హైదరాబాదు సంస్థానం భారత యూనియన్‌లో చేరాలని, భారత ప్రభుత్వంతో రాజీ మార్గాన్ని అనుసరించాలని మీర్జా ఇస్మాయిల్ నిజాంకు సలహా ఇచ్చాడు. అయితే నిజాం ఆస్థానంలోని సంప్రదాయవాద వర్గాలు, ముఖ్యంగా మజ్లిస్-ఎ-ఇత్తెహాదుల్ ముస్లిమీన్ నాయకత్వం ఆయన విధానాలకు వ్యతిరేకంగా వ్యవహరించింది. దీంతో ఆయన ప్రతిపాదించిన పరిపాలనా, రాజకీయ సంస్కరణలు అమలుకాలేకపోయాయి. పెరుగుతున్న రాజకీయ విభేదాలు, తన సూచనలకు తగిన మద్దతు లభించకపోవడంతో 1947లో ఆయన దివాన్ పదవికి రాజీనామా చేశాడు. అనంతరం ఆయన స్థానంలో నవాబ్ ఛత్తారి తిరిగి దివాన్‌గా నియమితుడయ్యాడు. == స్వాతంత్ర్యం అనంతరం == స్వాతంత్ర్యం తరువాత మీర్జా ఇస్మాయిల్ క్రియాశీల ప్రభుత్వ సేవలకు దూరంగా ఉన్నప్పటికీ, ప్రజా జీవితంలో చురుకుగా కొనసాగాడు. పరిపాలన, ఆర్థికాభివృద్ధి, పట్టణ ప్రణాళిక వంటి అంశాలపై తన అభిప్రాయాలను వ్యాసాలు, ప్రసంగాల ద్వారా వ్యక్తం చేసేవాడు. భారతదేశంలోని వివిధ రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు కూడా అభివృద్ధి కార్యక్రమాల విషయంలో ఆయన సలహాలను కోరేవి. ఆయన తన అనుభవాలను "My Public Life" (నా ప్రజా జీవితం) అనే ఆత్మకథలో వివరించాడు. ఈ గ్రంథం ద్వారా మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాలలో తన పరిపాలనా అనుభవాలు, సమకాలీన రాజకీయ పరిణామాలపై విలువైన సమాచారాన్ని అందించాడు. == వ్యక్తిగత జీవితం == మీర్జా ఇస్మాయిల్ నిరాడంబర జీవనశైలికి ప్రసిద్ధి చెందాడు. ఉద్యానవనాలు, పూల తోటలు, పట్టణ సౌందర్యీకరణ పట్ల ఆయనకు ప్రత్యేక ఆసక్తి ఉండేది. పరిపాలనలో నిజాయితీ, సమయపాలన, క్రమశిక్షణకు అత్యంత ప్రాధాన్యం ఇచ్చేవాడు. భారతదేశంలోని అనేక రాజకీయ నాయకులు, సంస్థానాధీశులు, బ్రిటిష్ అధికారులు ఆయన పరిపాలనా సామర్థ్యాన్ని ప్రశంసించారు. == మరణం == మీర్జా ఇస్మాయిల్ 1959 మార్చి 5న బెంగళూరులో మరణించాడు. ఆయన మరణంతో భారతదేశం ఒక విశిష్ట సంస్థాన పరిపాలకుడిని కోల్పోయింది. == వారసత్వం == మీర్జా ఇస్మాయిల్‌ను భారతదేశంలోని అత్యంత సమర్థులైన సంస్థాన దివాన్లలో ఒకరిగా చరిత్రకారులు పేర్కొంటారు. మైసూరు పారిశ్రామికాభివృద్ధి, బెంగళూరు నగర సుందరీకరణ, జైపూర్ పట్టణాభివృద్ధి, హైదరాబాదు రాజకీయ సంక్షోభ సమయంలో ఆయన ప్రదర్శించిన దూరదృష్టి భారత పరిపాలనా చరిత్రలో ప్రత్యేక స్థానాన్ని సంపాదించాయి. బెంగళూరులోని మీర్జా ఇస్మాయిల్ రోడ్ (ఎం. ఐ. రోడ్), అలాగే జైపూర్‌లోని ఎం. ఐ. రోడ్ (Mirza Ismail Road) ఆయన జ్ఞాపకార్థం పేరుపొందాయి. జైపూర్‌లోని ఈ రహదారి నేటికీ నగరంలోని ప్రముఖ వాణిజ్య కేంద్రాలలో ఒకటిగా ప్రసిద్ధి చెందింది. == గౌరవాలు == మీర్జా ఇస్మాయిల్ తన విశిష్ట పరిపాలనా సేవలకు గుర్తింపుగా బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం నుండి పలు గౌరవాలు అందుకున్నారు. ఆయనకు నైట్‌హుడ్ ప్రదానం చేయబడటంతో "సర్" బిరుదుతో ప్రసిద్ధి చెందారు.<ref name="london-gazette.co.uk"/> మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాల అభివృద్ధికి చేసిన సేవల కారణంగా అనేక ప్రజా, విద్యా సంస్థలు ఆయనను సత్కరించాయి. పట్టణ ప్రణాళిక, పారిశ్రామికాభివృద్ధి, ప్రజా పరిపాలన రంగాల్లో ఆయన చేసిన కృషి భారత పరిపాలనా చరిత్రలో విశేషంగా గుర్తింపు పొందింది. == రచనలు == మీర్జా ఇస్మాయిల్ తన పరిపాలనా అనుభవాలు, రాజకీయ పరిణామాలు, ప్రజా జీవితానికి సంబంధించిన అభిప్రాయాలను రచనల రూపంలో నమోదు చేశాడు. ఆయన ఆత్మకథ ''మై పబ్లిక్ లైఫ్‌''లో మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాలలో తన సేవలు, పరిపాలనా విధానాలు, సమకాలీన రాజకీయ పరిస్థితులను వివరించాడు. భారతీయ సంస్థానాల పరిపాలనా చరిత్రను అధ్యయనం చేసే పరిశోధకులకు ఈ గ్రంథం ఒక ముఖ్య ఆధారంగా పరిగణించబడుతుంది.<ref>{{cite book |last1=Ismail |first1=Sir Mirza M. |title=My Public Life: Recollections and Reflections |date=1954 |publisher=G. Allen & Unwin |url=https://books.google.com/books?id=sKg9AAAAMAAJ |access-date=14 June 2021 |language=en}}</ref> == వారసత్వం == మీర్జా ఇస్మాయిల్‌ను ఆధునిక భారతదేశంలోని అత్యంత ప్రతిభావంతులైన సంస్థాన పరిపాలకులలో ఒకరిగా చరిత్రకారులు గుర్తిస్తారు. ఆయన పరిపాలనలో మైసూరు పారిశ్రామిక, విద్యా, మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధిలో గణనీయమైన పురోగతి సాధించింది. బెంగళూరు నగర సుందరీకరణ, జైపూర్ పట్టణాభివృద్ధి, ప్రజా సంక్షేమ కార్యక్రమాల అమలులో ఆయన పాత్ర విశేషంగా ప్రశంసించబడింది. జైపూర్ నగరంలోని ప్రముఖ వాణిజ్య కేంద్రంగా పేరుగాంచిన మీర్జా ఇస్మాయిల్ రోడ్ (ఎం.ఐ. రోడ్) ఆయన స్మారకంగా నామకరణం చేయబడింది. బెంగళూరులో కూడా ఆయన పేరుతో రహదారులు, ప్రజా ప్రదేశాలు ఉన్నాయి. సమర్థవంతమైన, పారదర్శకమైన పరిపాలనకు ఆయన ఒక ఆదర్శంగా భావించబడుతున్నారు. == ఇవి కూడా చూడండి == * మైసూరు సంస్థానం * జైపూర్ సంస్థానం * హైదరాబాదు సంస్థానం * నాలుగో కృష్ణరాజ వడియార్ * మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} {{Authority control}} cs5hf861u72p7ac4eqlfc6vxzbwfy3h 4908314 4908302 2026-07-19T10:47:03Z స్వరలాసిక 13980 /* వ్యక్తిగత జీవితం */ 4908314 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = మీర్జా ముహమ్మద్ ఇస్మాయిల్ | honorific_prefix = రైట్ ఆనరబుల్ సర్ | honorific_suffix = KCIE OBE CStJ PC | image = Diwan Sir Mirza Ismail.jpg | image_size = | caption = మైసూర్, జైపూర్, హైదరాబాద్ రాష్ట్రాల దీవాన్ | order1 = హైదరాబాద్ దీవాన్ | term_start1 = 1946 | term_end1 = 1947 | monarch1 = [[మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్]] అసఫ్ జా VII | predecessor1 = ముహమ్మద్ అహ్మద్ సయీద్ ఖాన్ ఛతారి | successor1 = ముహమ్మద్ అహ్మద్ సయీద్ ఖాన్ ఛతారి | order2 = జైపూర్ దీవాన్ | term_start2 = 1942 | term_end2 = 1946 | monarch2 = మాన్ సింగ్ II | predecessor2 = | successor2 = | order3 = 22వ [[మైసూరు_దివాన్ల_జాబితా|మైసూర్ దివాన్]] | term_start3 = 1 మే 1926 | term_end3 = 1941 | monarch3 = కృష్ణ రాజ వడియార్ IV, [[జయచామరాజేంద్ర వడియార్]] | predecessor3 = [[అల్బియాన్ రాజ్‌కుమార్ బెనర్జీ]] | successor3 = ఎన్. మాధవరావు | birth_date = {{birth date|1883|10|24|df=y}} | birth_place = [[బెంగళూరు]], [[మైసూరు సామ్రాజ్యం]], [[బ్రిటిష్ ఇండియా]] | death_date = {{death date and age|1959|1|5|1883|10|24|df=y}} | death_place = [[బెంగళూరు]], [[మైసూర్ రాష్ట్రం]] (ప్రస్తుతం [[కర్ణాటక]]), [[భారతదేశం]] | occupation = మైసూర్ దివాన్ (1926–1941)<br />జైపూర్ దివాన్ (1942–1946)<br />హైదరాబాద్ దివాన్(1946–1947) | salary = | networth = | spouse = జీబందేహ్ బేగం షిరాజి | website = | footnotes = | children = మీర్జా హుమయూన్<br />మీర్జా షా తాజ్ బేగమ్ <br />మీర్జా గౌహర్ తాజ్ బేగమ్ | relatives = ఆగా అలీ అస్కర్ (తాత)<br/>షకేరే ఖలీలి (మనవరాలు) }} '''మీర్జా మహ్మద్ ఇస్మాయిల్''' (ఉర్దూ: مرزا محمد اسماعیل; 24 అక్టోబర్ 1883 – 5 మార్చి 1959), సాధారణంగా '''సర్ మీర్జా ఇస్మాయిల్''' అని పిలువబడే భారతీయ రాజనీతిజ్ఞుడు, పరిపాలకుడు. బ్రిటిష్ భారతదేశంలోని మూడు ప్రముఖ సంస్థానాలైన మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాలకు దివాన్ (ప్రధాన మంత్రి)గా సేవలందించాడు.<ref name="london-gazette.co.uk">{{Cite web|title= Page 29 {{!}} Issue 34470, 4 January 1938 {{!}} London Gazette {{!}} The Gazette |url= https://www.thegazette.co.uk/London/issue/34470/page/29|access-date=2021-06-14|website= The Gazette}}</ref><ref name="auto">P. 254-258, ''Business Legends'' by [[Gita Piramal]] (1998) – Published by Viking Penguin India</ref> పరిపాలనా దక్షత, పట్టణాభివృద్ధి, పారిశ్రామికీకరణ, ప్రజాపనుల అభివృద్ధికి చేసిన కృషి వల్ల ఆయన భారతదేశంలోని అత్యుత్తమ సంస్థాన పరిపాలకులలో ఒకరిగా గుర్తింపు పొందాడు. మీర్జా ఇస్మాయిల్ 1883 అక్టోబర్ 24న బెంగళూరులో జన్మించాడు. ఆయన కుటుంబం మైసూరు రాజదర్బారుతో సన్నిహిత సంబంధాలు కలిగి ఉండేది. ఆయన తండ్రి మీర్జా మహ్మద్ అలీ మైసూరు ప్రభుత్వంలో ఉన్నతాధికారిగా పనిచేశారు. చిన్ననాటి నుంచే మైసూరు రాజకుటుంబానికి చెందిన యువరాజు కృష్ణరాజ వడియార్ (తరువాత మహారాజా కృష్ణరాజ వడియార్ IV)తో కలిసి విద్యాభ్యాసం చేశాడు. ఈ స్నేహం ఆయన భవిష్యత్ పరిపాలనా జీవితానికి బలమైన పునాది అయింది. ప్రాథమిక విద్యను బెంగళూరులో అభ్యసించిన ఆయన, అనంతరం ఉన్నత విద్యను కూడా అక్కడే పూర్తి చేశాడు. యువకుడిగా మైసూరు ప్రభుత్వ సేవలో చేరి, తన క్రమశిక్షణ, పరిపాలనా నైపుణ్యంతో ఉన్నత స్థానాలకు ఎదిగాడు. మహారాజా కృష్ణరాజ వడియార్ IV విశ్వాసాన్ని సంపాదించిన ఆయన, రాజదర్బారులో ముఖ్యమైన పరిపాలనా బాధ్యతలు నిర్వహించాడు. 1926లో అప్పటి దివాన్ సర్ ఆల్బియన్ రాజ్‌కుమార్ బెనర్జీ పదవీ విరమణ అనంతరం మీర్జా ఇస్మాయిల్ మైసూరు సంస్థాన దివాన్గా నియమితుడయ్యాడు. 1941 వరకు దాదాపు పదిహేనేళ్ల పాటు ఆ పదవిలో కొనసాగి, మైసూరు సంస్థానాన్ని పారిశ్రామిక, ఆర్థిక, పట్టణాభివృద్ధి రంగాలలో గణనీయంగా అభివృద్ధి చేశాడు. ఆయన హయాంలో మైసూరు భారతదేశంలోని అత్యంత ప్రగతిశీల సంస్థానాలలో ఒకటిగా పేరుపొందింది. ఆయన పరిపాలనలో పరిశ్రమలు, నీటిపారుదల, విద్యుత్ ఉత్పత్తి, వ్యవసాయాభివృద్ధి, రహదారులు, ఉద్యానవనాలు, ప్రజారోగ్యం వంటి రంగాలకు విశేష ప్రాధాన్యం లభించింది. బెంగళూరు నగర సుందరీకరణకు ఆయన చేసిన కృషి విశేషమైనది. పరిశుభ్రమైన వీధులు, చెట్లతో అలంకరించిన రహదారులు, ఉద్యానవనాల అభివృద్ధి వంటి కార్యక్రమాల ద్వారా బెంగళూరును ఆదర్శ నగరంగా తీర్చిదిద్దేందుకు కృషి చేశాడు. 1942లో ఆయన జైపూర్ సంస్థాన దివాన్గా నియమితుడై 1946 వరకు సేవలందించాడు. అనంతరం 1946లో హైదరాబాదు సంస్థాన దివాన్గా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు. అయితే అక్కడ రాజకీయ పరిస్థితులు క్లిష్టంగా ఉండటంతో ఆయన పదవీకాలం స్వల్పకాలమే కొనసాగి 1947లో రాజీనామా చేశాడు. సర్ మీర్జా ఇస్మాయిల్ పరిపాలనలో నిష్పాక్షికత, అభివృద్ధి దృష్టి, ప్రజాహితం ప్రధాన లక్షణాలుగా నిలిచాయి. ఆధునిక భారతదేశ సంస్థాన పరిపాలన చరిత్రలో ఆయన ప్రముఖ స్థానాన్ని సంపాదించారు. == ప్రారంభ జీవితం, విద్య == మీర్జా మహ్మద్ ఇస్మాయిల్ 1883 అక్టోబర్ 24న మైసూరు సంస్థానంలోని బెంగళూరులో ఒక ప్రముఖ ముస్లిం కుటుంబంలో జన్మించాడు. ఆయన తండ్రి మీర్జా మహ్మద్ అలీ, మైసూరు ప్రభుత్వంలో ఉన్నతాధికారిగా పనిచేశారు. ఆయన తాత గులామ్ అహ్మద్ కూడా మైసూరు రాజదర్బారులో సేవలందించారు. కుటుంబానికి మైసూరు రాజవంశంతో సన్నిహిత సంబంధాలు ఉండటంతో, ఇస్మాయిల్ చిన్ననాటి నుంచే రాజకుటుంబ సభ్యులతో పరిచయం ఏర్పడింది. ఆయన బెంగళూరు సెయింట్ పాట్రిక్ కాలేజీలో 1904లో డిగ్రీ పూర్తి చేశాడు. విద్యార్థి దశలోనే ఆంగ్లం, ఉర్దూ, పర్షియన్ భాషలపై మంచి పట్టు సాధించారు. ముఖ్యంగా మైసూరు యువరాజు కృష్ణరాజ వడియార్ (తరువాత నాలుగో కృష్ణరాజ వడియార్ మహారాజు)తో కలిసి చదువుకోవడం వల్ల రాజవంశంతో ఆయనకు జీవితాంతం కొనసాగిన స్నేహబంధం ఏర్పడింది. ఈ సంబంధం తరువాత ఆయన పరిపాలనా జీవితంలో కీలక పాత్ర పోషించింది. == మైసూరు ప్రభుత్వ సేవ == విద్యాభ్యాసం పూర్తయిన తరువాత ఇస్మాయిల్ మైసూరు ప్రభుత్వంలో అసిస్టెంట్ సూపరింటెండెంట్ ఆఫ్ పోలీస్‌గా చేరాడు. <ref name="dharwad.com">{{cite web |last= Koppal |first= Basavaraj |title=Hyderabad Liberation - 10 |url= http://www.dharwad.com/nimmaputa/hyblib10.html |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729072726/http://www.dharwad.com/nimmaputa/hyblib10.html |archive-date=2013-07-29 |access-date=2018-01-01 |website=Dharwad.com}}</ref><ref name="expressindia.com">{{cite web |title= Leaving a stamp on history |url= http://iecolumnists.expressindia.com/full_column.php?content_id=86097 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061116042444/http://iecolumnists.expressindia.com/full_column.php?content_id=86097 |archive-date= 16 November 2006 |access-date= 2006-11-14 |df=dmy-all}}</ref>ప్రారంభంలో రాజభవన కార్యాలయంలో వివిధ పరిపాలనా బాధ్యతలను నిర్వహించాడు. క్రమశిక్షణ, సమయపాలన, పరిపాలనా నైపుణ్యం, ప్రజల సమస్యల పట్ల సానుభూతి వంటి లక్షణాల వల్ల ఆయన ఉన్నతాధికారుల ప్రశంసలు పొందాడు. తరువాత ఆయన మహారాజు వ్యక్తిగత కార్యదర్శిగా పనిచేశాడు. ఈ పదవిలో ఉన్న సమయంలో రాజ్యపాలన, ఆర్థిక వ్యవస్థ, ప్రజాపనులు, న్యాయపరిపాలన వంటి అంశాలలో విశేష అనుభవాన్ని సంపాదించాడు. మహారాజా నాలుగో కృష్ణరాజ వడియార్ ఆయనపై పూర్తి విశ్వాసం ఉంచడంతో, ప్రభుత్వంలోని అనేక కీలక విధానాల రూపకల్పనలో ఆయన పాత్ర పెరిగింది. == మైసూరు దివాన్‌గా నియామకం == 1926లో అప్పటి దివాన్ సర్ ఆల్బియన్ రాజ్‌కుమార్ బెనర్జీ పదవీ విరమణ చేసిన తరువాత, సర్ [[మోక్షగుండం విశ్వేశ్వరయ్య]] సిఫార్సుతో మీర్జా ఇస్మాయిల్ మైసూరు సంస్థానానికి దివాన్‌గా నియమితుడయ్యాడు.<ref>{{cite web |title= Welcome to Mysore Dasara |url= http://www.mysoredasara.com/html/personalities.htm |url-status=usurped |archive-url= https://web.archive.org/web/20070826131814/http://www.mysoredasara.com/html/personalities.htm |archive-date= 26 August 2007 |website= Mysore Dasara}}</ref> 1926 నుండి 1941 వరకు సుమారు పదిహేనేళ్లపాటు ఆయన ఈ పదవిలో కొనసాగాడు. ఇది మైసూరు చరిత్రలో అత్యంత సుదీర్ఘమైన, ప్రభావవంతమైన దివాన్ పదవీకాలాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. ===ప్రాజెక్టులు, అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు=== మీర్జా ఇస్మాయిల్ హయాంలో మైసూరు సంస్థానంలో అనేక అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు చేపట్టబడ్డాయి. ''యువరాజు కంఠీరవ నరసింహరాజ వడియార్ '' ఆదేశాల మేరకు నిర్మించిన ''బెంగళూరు టౌన్ హాల్'' రూపకల్పనను ఆయన పర్యవేక్షించాడు. అలాగే భారతదేశంలో మొట్టమొదటి గ్రామీణ విద్యుదీకరణ కార్యక్రమం ఆయన పరిపాలనలో అమలులోకి వచ్చింది.<ref name="dharwad.com" /><ref name="expressindia.com" /> ఆయన అత్యుత్తమ పరిపాలకుడిగా పేరుపొందారు. రాష్ట్రవ్యాప్తంగా విస్తృతంగా పర్యటిస్తూ ప్రజల సమస్యలను స్వయంగా తెలుసుకుని పరిష్కరించేందుకు కృషి చేసేవాడు. ఆయన దివాన్‌గా పనిచేసిన పద్నాలుగు సంవత్సరాల కాలంలో మైసూరు సంస్థానం ప్రభుత్వ, ప్రైవేటు రంగ పరిశ్రమలలో గణనీయమైన పురోగతి సాధించింది. ఆయన పదవీకాలంలో ''శివమొగ్గ చక్కెర కర్మాగారం'', ''బదన్‌వాల్ ఖాదీ ఉత్పత్తి కేంద్రం'' స్థాపించబడ్డాయి. అదేవిధంగా మైసూరు సంస్థాన వాణిజ్య ప్రయోజనాల కోసం లండన్‌లో ఒక వాణిజ్య కమిషనర్‌ను నియమించాడు.<ref name="dharwad.com" /><ref name="expressindia.com" /> మీర్జా ఇస్మాయిల్ హయాంలో ప్రారంభమైన పరిశ్రమల్లో బెంగళూరులోని పింగాణీ కర్మాగారం, గాజు కర్మాగారం ముఖ్యమైనవి. అదనంగా కాగితం, సిమెంట్, ఉక్కు, రసాయన ఎరువులు, చక్కెర, విద్యుత్ బల్బుల తయారీ కర్మాగారాలు స్థాపించబడ్డాయి. ఆయన ప్రధానిగా ఉన్న సమయంలో [[వైశ్యా బ్యాంకు]], సిమెంట్ కర్మాగారం, రసాయన మరియు ఎరువుల కర్మాగారం, చక్కెర మిల్లులు కూడా స్థాపించబడ్డాయి. సాధారణంగా మీర్జా ఇస్మాయిల్ మతపరమైన పక్షపాతం ప్రదర్శించలేదని భావిస్తారు. అయితే బెంగళూరులోని [[కే.ఆర్. మార్కెట్]] సమీపంలో ఉన్న జామియా మసీదు నిర్మాణానికి ఆయన కీలక పాత్ర పోషించాడు. 1940లో, దేశంలో మతపరమైన ఉద్రిక్తతలు నెలకొన్న సమయంలో, జామియా మసీదు, బెంగళూరు టౌన్ హాల్ నిర్మాణాలకు ఆయన శంకుస్థాపన చేశాడు. ===బెంగళూరు అల్లర్లు=== మీర్జా ఇస్మాయిల్ పరిపాలనా కాలంలో ఎక్కువ భాగం వివిధ ప్రజా అశాంతులను అణచివేయడంలోనే గడిచింది. ముఖ్యంగా [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] నిర్వహించిన ప్రజా ఉద్యమాల నేపథ్యంలో ఆయన అత్యంత క్లిష్టమైన పరిస్థితులను ఎదుర్కొన్నారు.<ref name="london-gazette.co.uk" /><ref name="auto" /> ఒకవైపు [[మహాత్మా గాంధీ]], [[జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ]] వంటి కాంగ్రెస్ నాయకులతో సత్సంబంధాలను కొనసాగిస్తూనే, మరోవైపు మైసూరు మహారాజు ప్రయోజనాలను కూడా పరిరక్షించాల్సిన పరిస్థితి ఏర్పడింది. బెంగళూరులో మతపరమైన హింస, సామాజిక అశాంతి చెలరేగకుండా ఉండేందుకు రాష్ట్రంలో కాంగ్రెస్ ఉద్యమాలను నియంత్రించేందుకు ఆయన ప్రయత్నించాడు.<ref name="dharwad.com" /><ref name="expressindia.com" /> ఈ ఆందోళన 1928లో జరిగిన ''సుల్తాన్‌పేట్ గణపతి అల్లర్ల'' సమయంలో స్పష్టంగా కనిపించింది. ఆ ఘటన మైసూరు సంస్థానంలో కాంగ్రెస్‌కు తన రాజకీయ పునాదిని బలోపేతం చేసుకునే అవకాశాన్ని కల్పించిన ముఖ్యమైన సంఘటనగా పరిగణించబడుతుంది. 1940లో మహారాజా నాలుగవ కృష్ణరాజ వడియార్ మరణించిన తరువాత కూడా, ఆయన వారసుడు [[జయచామరాజ వడియార్]] కు దివాన్‌గా మీర్జా ఇస్మాయిల్ కొనసాగాడు. అయితే విధానపరమైన విభేదాల కారణంగా 1941లో ఆయన ఆ పదవికి రాజీనామా చేశాడు.<ref name="london-gazette.co.uk" /><ref name="auto" /> ===రౌండ్ టేబుల్ సమావేశాలు=== మైసూరు సంస్థాన దివాన్ హోదాలో మీర్జా ఇస్మాయిల్ సంస్థానానికి ప్రాతినిధ్యం వహిస్తూ లండన్‌లో నిర్వహించిన మూడు రౌండ్ టేబుల్ సమావేశాలకూ హాజరయ్యాడు. భారతదేశ రాజ్యాంగ సంస్కరణలు, సంస్థానాల భవిష్యత్తు, బ్రిటిష్ భారతదేశ రాజకీయ వ్యవస్థపై జరిగిన చర్చల్లో ఆయన పాల్గొన్నాడు. * మొదటి రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం (1930)<ref>{{cite book |last1=Dwivedi |first1=Rakesh |url=https://books.google.com/books?id=tjmC1nnWVC8C&q=1st+round+table+conference+sir+mirza+ismail&pg=SA1-PA115 |title=Gs In 60 Days |publisher=Tata McGraw-Hill Education |isbn=978-0-07-067078-5 |page=115 |language=en |access-date=14 June 2021}}</ref> * రెండవ రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం (1931)<ref>{{cite web |title=Second Round Table Conference 1931 - GKToday |url=https://www.gktoday.in/gk/second-round-table-conference-1931/ |access-date=14 June 2021 |website=gktoday (.) in}}</ref><ref>{{cite web |date=2019-08-25 |title=Highlights from second & third Round table Conference:- SSC 2019 |url=http://www.ownguru.com/blog/highlights-from-second-third-round-table-ssc-2019/ |access-date=14 June 2021 |website=OwnTV}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Pratt |first1=Frederick G. |date=1932 |title=The Indian Round Table Conference: Second Session |url=https://www.jstor.org/stable/2749987 |journal=Pacific Affairs |volume=5 |issue=2 |pages=151–167 |doi=10.2307/2749987 |jstor=2749987 |access-date=14 June 2021|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite book |last= Ismail (amin-ul-mulk) |first= Sir Mirza Mahomed |url=https://books.google.com/books?id=tbm1AAAAIAAJ&q=2nd+round+table+conference+sir+mirza+ismail |title= Speeches |date= 1936 |publisher= Printed at the Government Press |language=en |access-date=14 June 2021}}</ref> * మూడవ రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం (1932)<ref>{{cite book |title=The who's who in Madras A pictorial who's who of distinguished personages, princes, zemindars and noblemen in the Madras Presidency. |date=1932 |publisher=Pearl Press. |pages=67 |language=English |oclc=564838708 }}</ref> == జైపూర్ దివాన్‌గా == 1941లో [[జైపూర్ సంస్థానం]] దివాన్‌గా మీర్జా ఇస్మాయిల్ నియమితుడయ్యాడు. ఆయనకు ముందు 1939 నుండి దివాన్‌గా పనిచేసిన ''జ్ఞాన్ నాథ్'', బ్రిటిష్ ప్రభుత్వ మద్దతుతో కాంగ్రెస్ అనుకూల ప్రజా మండల్ రాజకీయ సంస్థపై కఠిన వైఖరిని అవలంబించాడు. అలాంటి పరిస్థితుల్లో, ప్రగతిశీల పరిపాలకుడిగా పేరొందిన మీర్జా ఇస్మాయిల్‌ను మహారాజా సవాయి మాన్ సింగ్ II తన దివాన్‌గా నియమించడం అనేక మందికి ఆశ్చర్యాన్ని కలిగించింది.<ref name= Zubrzycki>{{cite book |last= Zubrzycki |first= John |year=2021 |title= The House of Jaipur |location= London |publisher= Hurst & Company |pages= 104-105 |type= Softcover |isbn= 9781787389595}}</ref> దివాన్‌గా బాధ్యతలు చేపట్టిన కొద్దికాలానికే, మహారాజును, ఆయన కుటుంబ సభ్యులను అధికారికంగా "రాజకుటుంబం" అని సంబోధించాలని కోరుతూ మీర్జా ఇస్మాయిల్ ''రాజస్థాన్ రెసిడెన్సీ''కి లేఖ రాశాడు. అయితే బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ఆ విజ్ఞప్తిని తిరస్కరించింది. "రాయల్" అనే పదాన్ని బ్రిటిష్ రాజు-చక్రవర్తికి, ఆయన కుటుంబ సభ్యులకు మాత్రమే ఉపయోగించవచ్చని వారు స్పష్టం చేశారు. ఈ ఘటన నేపథ్యంలో ఒక బ్రిటిష్ అధికారి మీర్జా ఇస్మాయిల్‌ను "జాతీయ సోషలిస్టు తరహా నియంత"గా అభివర్ణిస్తూ, ఆయనను వీలైనంత త్వరగా పదవి నుంచి తొలగించాలని అభిప్రాయపడ్డాడు.<ref>{{cite book |last= Stern |first= Robert W. |year= 1988 |title= The Cat and the Lion: Jaipur State in the British Raj |location= Leiden |publisher= E.J. Brill |pages= 305-306 |type= Softcover |isbn= 978-90-04-08283-0}}</ref> జైపూర్ నగర ఆధునికీకరణకు మీర్జా ఇస్మాయిల్ ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఇచ్చాడు. నగరంలోని ప్రాకారాలతో కూడిన పాత ప్రాంతాన్ని పరిశుభ్రం చేయించే కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించాడు. వీధుల మధ్యలో ఉన్న హిందూ దేవాలయాల చిన్న నిర్మాణాలు, ప్రజా రహదారులపై ఏర్పడిన అక్రమ ఆక్రమణలను తొలగించాడు. అలాగే దాదాపు ఇరవై ఐదు సంవత్సరాల తరువాత మొదటిసారిగా అనేక భవనాలకు రంగులు వేయించి నగర సౌందర్యాన్ని పెంపొందించాడు.<ref name=Zubrzycki/> ఈ ఆధునికీకరణ కార్యక్రమాలకు మహారాజా సవాయి మాన్ సింగ్ II పూర్తి మద్దతు ఇచ్చాడు. 1942లో జైపూర్ చేరిన కొద్దికాలానికే ఆయన ''రాజ్యాంగ సంస్కరణల కమిటీ''ని ఏర్పాటు చేశాడు. ఈ సంస్కరణల వల్ల మహారాజా సవాయి మాన్ సింగ్ II ఆయన రాజదర్బారు భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ నాయకుల దృష్టిలో మంచి గుర్తింపు పొందాయి. జైపూర్ నగరంలోని ప్రధాన రహదారికి ఆయన స్మారకార్థం మీర్జా ఇస్మాయిల్ రోడ్ (ఎం.ఐ. రోడ్) అని పేరు పెట్టారు.<ref name="london-gazette.co.uk"/><ref name="auto" /> ప్రముఖ పారిశ్రామికవేత్త [[ఘనశ్యాం దాస్ బిర్లా]] మీర్జా ఇస్మాయిల్‌కు సన్నిహిత మిత్రుడు. జైపూర్ అభివృద్ధి కోసం ఇస్మాయిల్ రూపొందించిన అనేక ప్రతిష్ఠాత్మక ప్రాజెక్టులకు బిర్లా ఆర్థిక సహాయం అందించాడు. జైపూర్‌లో బ్యాంకుల శాఖలు ప్రారంభించేందుకు అనుమతులు ఇవ్వడం ప్రారంభమైనప్పుడు, బిర్లా అధ్యక్షతన ఉన్న యునైటెడ్ కమర్షియల్ బ్యాంక్ (ప్రస్తుత [[యూకో బ్యాంక్]])కు 1945లో తొలి అనుమతి లభించింది. అలాగే ఆయన మార్గదర్శకత్వంలో నేషనల్ బాల్ బేరింగ్ కంపెనీ స్థాపించబడింది.<ref name="london-gazette.co.uk"/><ref name="auto"/> 1945లో జైపూర్‌లో జరిగిన అంతర్జాతీయ PEN భారతీయ రచయితల మండలి సమావేశానికి మీర్జా ఇస్మాయిల్ అధ్యక్షత వహించాడు. ఈ సమావేశంలో [[సరోజినీ నాయుడు]], ''ఈ. ఎం. ఫోర్స్టర్'' తదితర ప్రముఖులు పాల్గొన్నారు.<ref name="dharwad.com"/><ref name="expressindia.com"/> జైపూర్ చాంబర్ ఆఫ్ కామర్స్ తన చరిత్రలో మీర్జా ఇస్మాయిల్ దివాన్ పదవీకాలాన్ని "జైపూర్ పారిశ్రామిక యుగానికి నాంది"గా అభివర్ణించింది. . == హైదరాబాదు దివాన్‌గా == 1946లో హైదరాబాదు నిజాం మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ ఆహ్వానం మేరకు మీర్జా ఇస్మాయిల్ హైదరాబాదు సంస్థాన దివాన్‌గా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు. భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం సమీపిస్తున్న నేపథ్యంలో హైదరాబాదు సంస్థాన భవిష్యత్తు అత్యంత క్లిష్టమైన రాజకీయ పరిస్థితులను ఎదుర్కొంటోంది.<ref name="london-gazette.co.uk" /><ref name="auto" /> హైదరాబాదు సంస్థానం భారత యూనియన్‌లో చేరాలని, భారత ప్రభుత్వంతో రాజీ మార్గాన్ని అనుసరించాలని మీర్జా ఇస్మాయిల్ నిజాంకు సలహా ఇచ్చాడు. అయితే నిజాం ఆస్థానంలోని సంప్రదాయవాద వర్గాలు, ముఖ్యంగా మజ్లిస్-ఎ-ఇత్తెహాదుల్ ముస్లిమీన్ నాయకత్వం ఆయన విధానాలకు వ్యతిరేకంగా వ్యవహరించింది. దీంతో ఆయన ప్రతిపాదించిన పరిపాలనా, రాజకీయ సంస్కరణలు అమలుకాలేకపోయాయి. పెరుగుతున్న రాజకీయ విభేదాలు, తన సూచనలకు తగిన మద్దతు లభించకపోవడంతో 1947లో ఆయన దివాన్ పదవికి రాజీనామా చేశాడు. అనంతరం ఆయన స్థానంలో నవాబ్ ఛత్తారి తిరిగి దివాన్‌గా నియమితుడయ్యాడు. == స్వాతంత్ర్యం అనంతరం == స్వాతంత్ర్యం తరువాత మీర్జా ఇస్మాయిల్ క్రియాశీల ప్రభుత్వ సేవలకు దూరంగా ఉన్నప్పటికీ, ప్రజా జీవితంలో చురుకుగా కొనసాగాడు. పరిపాలన, ఆర్థికాభివృద్ధి, పట్టణ ప్రణాళిక వంటి అంశాలపై తన అభిప్రాయాలను వ్యాసాలు, ప్రసంగాల ద్వారా వ్యక్తం చేసేవాడు. భారతదేశంలోని వివిధ రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు కూడా అభివృద్ధి కార్యక్రమాల విషయంలో ఆయన సలహాలను కోరేవి. ఆయన తన అనుభవాలను "My Public Life" (నా ప్రజా జీవితం) అనే ఆత్మకథలో వివరించాడు. ఈ గ్రంథం ద్వారా మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాలలో తన పరిపాలనా అనుభవాలు, సమకాలీన రాజకీయ పరిణామాలపై విలువైన సమాచారాన్ని అందించాడు. == వ్యక్తిగత జీవితం, కుటుంబం == మీర్జా ఇస్మాయిల్ తన మేనమామ కుమార్తె ''జీబుందెహ్ బేగం షిరాజీ''ని వివాహం చేసుకున్నాడు. ఆమె ఆయన తల్లి ''బేగం సనా షిరాజీ'' సోదరుడు ''మీర్జా షిరాజీ'' కుమార్తె. జీబుందెహ్ బేగం ప్రతిభావంతమైన కవయిత్రి. ఆమె "''బైజ్-ఎ-షాకిరా''" పేరుతో మతపరమైన ''నౌహా'' (శోకగీతాలు)ల పది సంపుటాలను ప్రచురించింది. ఈ దంపతులకు ముగ్గురు సంతానం కలిగారు. ఒక కుమారుడు ''హుమాయూన్ మీర్జా'', ఇద్దరు కుమార్తెలు ''షా తాజ్ బేగం ఖలీలీ'', ''గౌహర్ తాజ్ బేగం నమాజీ''. మీర్జా ఇస్మాయిల్ తన కుటుంబ సభ్యుల్లో అనేక మందిని దేశసేవకు అంకితమైన జీవితాన్ని గడపాలని ప్రేరేపించాడు. ఆయన కుమారుడు హుమాయూన్ మీర్జా తరువాత బంగనపల్లె సంస్థానం దివాన్‌గా పనిచేశాడు. భారత స్వాతంత్ర్యం అనంతరం కొంతకాలం భారత విదేశాంగ సేవలో దౌత్యవేత్తగా సేవలందించి, తరువాత ఢిల్లీకి బదిలీ అయ్యాడు. భారత విదేశాంగ మంత్రిత్వ శాఖ పరిపాలనా వ్యవస్థ, కార్యనిర్వాహక విధానాల రూపకల్పనలో కీలక సలహాదారుగా వ్యవహరించినందుకు ఆయనకు [[పద్మశ్రీ పురస్కారం]] లభించింది. షా తాజ్ బేగం కుమారుడైన అక్బర్ మీర్జా ఖలీలీ భారత విదేశాంగ సేవలో చేరి, సీనియర్ దౌత్యవేత్తగా సేవలందించాడు. పదవీ విరమణ అనంతరం కూడా భారత ప్రభుత్వానికి మధ్యప్రాచ్య వ్యవహారాలపై సలహాదారుగా అనేక సంవత్సరాలు పనిచేశాడు. షా తాజ్ బేగం కుమార్తె అమేనెహ్, ఇస్పహానీ కుటుంబానికి చెందిన మీర్జా అలీ ఇస్పహానీని వివాహం చేసుకుంది. ఆయన మీర్జా మహ్మూద్ ఇస్పహానీ కుమారుడు; అలాగే ప్రముఖ వ్యాపారవేత్తలు మీర్జా అహ్మద్ ఇస్పహానీ, మీర్జా అబోల్ హసన్ ఇస్పహానీలకు మేనల్లుడు. 1947 భారత విభజన సమయంలో మీర్జా ఇస్మాయిల్ మేనల్లుళ్లలో కొందరు భారతదేశాన్ని విడిచి పాకిస్తాన్‌కు వెళ్లి అక్కడ ప్రభుత్వ సేవలను చేపట్టారు.<ref>{{Cite web |last=InpaperMagazine |first=From |date=2011-09-04 |title=Hall of fame: The ICS served Pakistan well |url=https://www.dawn.com/news/656476/hall-of-fame-the-ics-served-pakistan-well |access-date=2024-06-21 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |title=Agha Zafar Hilaly {{!}} PrideOfPakistan.com |url=https://www.prideofpakistan.com/who-is-who-detail/Agha-Zafar-Hilaly/746 |access-date=2024-06-21 |website=Pride of Pakistan}}</ref> వారిలో ఆఘా షాహీ పాకిస్తాన్ విదేశాంగ మంత్రిగా, ఆఘా హిలాలీ ప్రముఖ దౌత్యవేత్తగా సేవలందించారు.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |date=2006-09-07 |title=Agha Shahi passes away |url=https://www.dawn.com/news/209384/agha-shahi-passes-away |access-date=2024-06-21 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref> గౌహర్ తాజ్ బేగం నమాజీ మనవరాలు షాకెరెహ్ 1991లో హత్యకు గురైంది.<ref name=":1">{{Cite web |last=Chauhan |first=Bala |date=2020-02-16 |title=When love story of Godman, aristocratic woman turned into murder most foul |url=https://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/2020/Feb/16/when-love-story-of-godman-aristocratic-woman-turned-into-murder-most-foul-2104092.html |access-date=2024-06-21 |website=The New Indian Express |language=en}}</ref><ref name=":2">{{Cite news |date=2023-05-02 |title=Dancing on the grave: The decades-old murder that shook India |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65397222 |access-date=2024-06-21 |language=en-GB}}</ref> ఈ కేసులో నిందితుడు దోషిగా తేలి యావజ్జీవ కారాగార శిక్ష పొందాడు. మీర్జా ఇస్మాయిల్ మునిమనవడు ఫౌఆద్ మీర్జా భారతదేశానికి ప్రాతినిధ్యం వహించిన ప్రముఖ అశ్వక్రీడాకారుడు (ఈక్వెస్ట్రియన్). ఆయన ఒలింపిక్ క్రీడల్లో భారత తరఫున పాల్గొని అంతర్జాతీయ స్థాయిలో దేశానికి ప్రాతినిధ్యం వహించాడు.<ref>{{Cite web |last=Quint |first=The |date=2020-03-19 |title=With Olympic Berth, Fouaad Mirza Revivifies Equestrian in India |url=https://www.thequint.com/sports/olympic-sports/fouaad-mirza-equestrian-tokyo-2020-olympics-profile |access-date=2024-06-21 |website=TheQuint |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gupta |first=Ria |date=2021-08-03 |title=What Links Fouaad Mirza to Dewan of Mysore: Seven Generations of Horse Lovers What Links Fouaad Mirza to Dewan of Mysore: Seven Generations of Horse Lovers |url=https://thebetterindia.com/259836/fouaad-mirza-tokyo-olympics-bengaluru-dewan-mysore-equestrian-rider/ |access-date=2024-06-21 |website=The Better India |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ganesh, DHNS |first=Arjun |title=Fouaad Mirza: New kid on the block |url=https://www.deccanherald.com/sports/new-kid-block-690605.html |access-date=2024-06-21 |website=Deccan Herald |language=en}}</ref> == మరణం == మీర్జా ఇస్మాయిల్ 1959 మార్చి 5న బెంగళూరులో మరణించాడు. ఆయన మరణంతో భారతదేశం ఒక విశిష్ట సంస్థాన పరిపాలకుడిని కోల్పోయింది. == వారసత్వం == మీర్జా ఇస్మాయిల్‌ను భారతదేశంలోని అత్యంత సమర్థులైన సంస్థాన దివాన్లలో ఒకరిగా చరిత్రకారులు పేర్కొంటారు. మైసూరు పారిశ్రామికాభివృద్ధి, బెంగళూరు నగర సుందరీకరణ, జైపూర్ పట్టణాభివృద్ధి, హైదరాబాదు రాజకీయ సంక్షోభ సమయంలో ఆయన ప్రదర్శించిన దూరదృష్టి భారత పరిపాలనా చరిత్రలో ప్రత్యేక స్థానాన్ని సంపాదించాయి. బెంగళూరులోని మీర్జా ఇస్మాయిల్ రోడ్ (ఎం. ఐ. రోడ్), అలాగే జైపూర్‌లోని ఎం. ఐ. రోడ్ (Mirza Ismail Road) ఆయన జ్ఞాపకార్థం పేరుపొందాయి. జైపూర్‌లోని ఈ రహదారి నేటికీ నగరంలోని ప్రముఖ వాణిజ్య కేంద్రాలలో ఒకటిగా ప్రసిద్ధి చెందింది. == గౌరవాలు == మీర్జా ఇస్మాయిల్ తన విశిష్ట పరిపాలనా సేవలకు గుర్తింపుగా బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం నుండి పలు గౌరవాలు అందుకున్నారు. ఆయనకు నైట్‌హుడ్ ప్రదానం చేయబడటంతో "సర్" బిరుదుతో ప్రసిద్ధి చెందారు.<ref name="london-gazette.co.uk"/> మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాల అభివృద్ధికి చేసిన సేవల కారణంగా అనేక ప్రజా, విద్యా సంస్థలు ఆయనను సత్కరించాయి. పట్టణ ప్రణాళిక, పారిశ్రామికాభివృద్ధి, ప్రజా పరిపాలన రంగాల్లో ఆయన చేసిన కృషి భారత పరిపాలనా చరిత్రలో విశేషంగా గుర్తింపు పొందింది. == రచనలు == మీర్జా ఇస్మాయిల్ తన పరిపాలనా అనుభవాలు, రాజకీయ పరిణామాలు, ప్రజా జీవితానికి సంబంధించిన అభిప్రాయాలను రచనల రూపంలో నమోదు చేశాడు. ఆయన ఆత్మకథ ''మై పబ్లిక్ లైఫ్‌''లో మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాలలో తన సేవలు, పరిపాలనా విధానాలు, సమకాలీన రాజకీయ పరిస్థితులను వివరించాడు. భారతీయ సంస్థానాల పరిపాలనా చరిత్రను అధ్యయనం చేసే పరిశోధకులకు ఈ గ్రంథం ఒక ముఖ్య ఆధారంగా పరిగణించబడుతుంది.<ref>{{cite book |last1=Ismail |first1=Sir Mirza M. |title=My Public Life: Recollections and Reflections |date=1954 |publisher=G. Allen & Unwin |url=https://books.google.com/books?id=sKg9AAAAMAAJ |access-date=14 June 2021 |language=en}}</ref> == వారసత్వం == మీర్జా ఇస్మాయిల్‌ను ఆధునిక భారతదేశంలోని అత్యంత ప్రతిభావంతులైన సంస్థాన పరిపాలకులలో ఒకరిగా చరిత్రకారులు గుర్తిస్తారు. ఆయన పరిపాలనలో మైసూరు పారిశ్రామిక, విద్యా, మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధిలో గణనీయమైన పురోగతి సాధించింది. బెంగళూరు నగర సుందరీకరణ, జైపూర్ పట్టణాభివృద్ధి, ప్రజా సంక్షేమ కార్యక్రమాల అమలులో ఆయన పాత్ర విశేషంగా ప్రశంసించబడింది. జైపూర్ నగరంలోని ప్రముఖ వాణిజ్య కేంద్రంగా పేరుగాంచిన మీర్జా ఇస్మాయిల్ రోడ్ (ఎం.ఐ. రోడ్) ఆయన స్మారకంగా నామకరణం చేయబడింది. బెంగళూరులో కూడా ఆయన పేరుతో రహదారులు, ప్రజా ప్రదేశాలు ఉన్నాయి. సమర్థవంతమైన, పారదర్శకమైన పరిపాలనకు ఆయన ఒక ఆదర్శంగా భావించబడుతున్నారు. == ఇవి కూడా చూడండి == * మైసూరు సంస్థానం * జైపూర్ సంస్థానం * హైదరాబాదు సంస్థానం * నాలుగో కృష్ణరాజ వడియార్ * మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} {{Authority control}} qav9d4p8gvsz24xd9rdq222xcoxc7ia 4908317 4908314 2026-07-19T10:48:46Z స్వరలాసిక 13980 /* వారసత్వం */ 4908317 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = మీర్జా ముహమ్మద్ ఇస్మాయిల్ | honorific_prefix = రైట్ ఆనరబుల్ సర్ | honorific_suffix = KCIE OBE CStJ PC | image = Diwan Sir Mirza Ismail.jpg | image_size = | caption = మైసూర్, జైపూర్, హైదరాబాద్ రాష్ట్రాల దీవాన్ | order1 = హైదరాబాద్ దీవాన్ | term_start1 = 1946 | term_end1 = 1947 | monarch1 = [[మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్]] అసఫ్ జా VII | predecessor1 = ముహమ్మద్ అహ్మద్ సయీద్ ఖాన్ ఛతారి | successor1 = ముహమ్మద్ అహ్మద్ సయీద్ ఖాన్ ఛతారి | order2 = జైపూర్ దీవాన్ | term_start2 = 1942 | term_end2 = 1946 | monarch2 = మాన్ సింగ్ II | predecessor2 = | successor2 = | order3 = 22వ [[మైసూరు_దివాన్ల_జాబితా|మైసూర్ దివాన్]] | term_start3 = 1 మే 1926 | term_end3 = 1941 | monarch3 = కృష్ణ రాజ వడియార్ IV, [[జయచామరాజేంద్ర వడియార్]] | predecessor3 = [[అల్బియాన్ రాజ్‌కుమార్ బెనర్జీ]] | successor3 = ఎన్. మాధవరావు | birth_date = {{birth date|1883|10|24|df=y}} | birth_place = [[బెంగళూరు]], [[మైసూరు సామ్రాజ్యం]], [[బ్రిటిష్ ఇండియా]] | death_date = {{death date and age|1959|1|5|1883|10|24|df=y}} | death_place = [[బెంగళూరు]], [[మైసూర్ రాష్ట్రం]] (ప్రస్తుతం [[కర్ణాటక]]), [[భారతదేశం]] | occupation = మైసూర్ దివాన్ (1926–1941)<br />జైపూర్ దివాన్ (1942–1946)<br />హైదరాబాద్ దివాన్(1946–1947) | salary = | networth = | spouse = జీబందేహ్ బేగం షిరాజి | website = | footnotes = | children = మీర్జా హుమయూన్<br />మీర్జా షా తాజ్ బేగమ్ <br />మీర్జా గౌహర్ తాజ్ బేగమ్ | relatives = ఆగా అలీ అస్కర్ (తాత)<br/>షకేరే ఖలీలి (మనవరాలు) }} '''మీర్జా మహ్మద్ ఇస్మాయిల్''' (ఉర్దూ: مرزا محمد اسماعیل; 24 అక్టోబర్ 1883 – 5 మార్చి 1959), సాధారణంగా '''సర్ మీర్జా ఇస్మాయిల్''' అని పిలువబడే భారతీయ రాజనీతిజ్ఞుడు, పరిపాలకుడు. బ్రిటిష్ భారతదేశంలోని మూడు ప్రముఖ సంస్థానాలైన మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాలకు దివాన్ (ప్రధాన మంత్రి)గా సేవలందించాడు.<ref name="london-gazette.co.uk">{{Cite web|title= Page 29 {{!}} Issue 34470, 4 January 1938 {{!}} London Gazette {{!}} The Gazette |url= https://www.thegazette.co.uk/London/issue/34470/page/29|access-date=2021-06-14|website= The Gazette}}</ref><ref name="auto">P. 254-258, ''Business Legends'' by [[Gita Piramal]] (1998) – Published by Viking Penguin India</ref> పరిపాలనా దక్షత, పట్టణాభివృద్ధి, పారిశ్రామికీకరణ, ప్రజాపనుల అభివృద్ధికి చేసిన కృషి వల్ల ఆయన భారతదేశంలోని అత్యుత్తమ సంస్థాన పరిపాలకులలో ఒకరిగా గుర్తింపు పొందాడు. మీర్జా ఇస్మాయిల్ 1883 అక్టోబర్ 24న బెంగళూరులో జన్మించాడు. ఆయన కుటుంబం మైసూరు రాజదర్బారుతో సన్నిహిత సంబంధాలు కలిగి ఉండేది. ఆయన తండ్రి మీర్జా మహ్మద్ అలీ మైసూరు ప్రభుత్వంలో ఉన్నతాధికారిగా పనిచేశారు. చిన్ననాటి నుంచే మైసూరు రాజకుటుంబానికి చెందిన యువరాజు కృష్ణరాజ వడియార్ (తరువాత మహారాజా కృష్ణరాజ వడియార్ IV)తో కలిసి విద్యాభ్యాసం చేశాడు. ఈ స్నేహం ఆయన భవిష్యత్ పరిపాలనా జీవితానికి బలమైన పునాది అయింది. ప్రాథమిక విద్యను బెంగళూరులో అభ్యసించిన ఆయన, అనంతరం ఉన్నత విద్యను కూడా అక్కడే పూర్తి చేశాడు. యువకుడిగా మైసూరు ప్రభుత్వ సేవలో చేరి, తన క్రమశిక్షణ, పరిపాలనా నైపుణ్యంతో ఉన్నత స్థానాలకు ఎదిగాడు. మహారాజా కృష్ణరాజ వడియార్ IV విశ్వాసాన్ని సంపాదించిన ఆయన, రాజదర్బారులో ముఖ్యమైన పరిపాలనా బాధ్యతలు నిర్వహించాడు. 1926లో అప్పటి దివాన్ సర్ ఆల్బియన్ రాజ్‌కుమార్ బెనర్జీ పదవీ విరమణ అనంతరం మీర్జా ఇస్మాయిల్ మైసూరు సంస్థాన దివాన్గా నియమితుడయ్యాడు. 1941 వరకు దాదాపు పదిహేనేళ్ల పాటు ఆ పదవిలో కొనసాగి, మైసూరు సంస్థానాన్ని పారిశ్రామిక, ఆర్థిక, పట్టణాభివృద్ధి రంగాలలో గణనీయంగా అభివృద్ధి చేశాడు. ఆయన హయాంలో మైసూరు భారతదేశంలోని అత్యంత ప్రగతిశీల సంస్థానాలలో ఒకటిగా పేరుపొందింది. ఆయన పరిపాలనలో పరిశ్రమలు, నీటిపారుదల, విద్యుత్ ఉత్పత్తి, వ్యవసాయాభివృద్ధి, రహదారులు, ఉద్యానవనాలు, ప్రజారోగ్యం వంటి రంగాలకు విశేష ప్రాధాన్యం లభించింది. బెంగళూరు నగర సుందరీకరణకు ఆయన చేసిన కృషి విశేషమైనది. పరిశుభ్రమైన వీధులు, చెట్లతో అలంకరించిన రహదారులు, ఉద్యానవనాల అభివృద్ధి వంటి కార్యక్రమాల ద్వారా బెంగళూరును ఆదర్శ నగరంగా తీర్చిదిద్దేందుకు కృషి చేశాడు. 1942లో ఆయన జైపూర్ సంస్థాన దివాన్గా నియమితుడై 1946 వరకు సేవలందించాడు. అనంతరం 1946లో హైదరాబాదు సంస్థాన దివాన్గా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు. అయితే అక్కడ రాజకీయ పరిస్థితులు క్లిష్టంగా ఉండటంతో ఆయన పదవీకాలం స్వల్పకాలమే కొనసాగి 1947లో రాజీనామా చేశాడు. సర్ మీర్జా ఇస్మాయిల్ పరిపాలనలో నిష్పాక్షికత, అభివృద్ధి దృష్టి, ప్రజాహితం ప్రధాన లక్షణాలుగా నిలిచాయి. ఆధునిక భారతదేశ సంస్థాన పరిపాలన చరిత్రలో ఆయన ప్రముఖ స్థానాన్ని సంపాదించారు. == ప్రారంభ జీవితం, విద్య == మీర్జా మహ్మద్ ఇస్మాయిల్ 1883 అక్టోబర్ 24న మైసూరు సంస్థానంలోని బెంగళూరులో ఒక ప్రముఖ ముస్లిం కుటుంబంలో జన్మించాడు. ఆయన తండ్రి మీర్జా మహ్మద్ అలీ, మైసూరు ప్రభుత్వంలో ఉన్నతాధికారిగా పనిచేశారు. ఆయన తాత గులామ్ అహ్మద్ కూడా మైసూరు రాజదర్బారులో సేవలందించారు. కుటుంబానికి మైసూరు రాజవంశంతో సన్నిహిత సంబంధాలు ఉండటంతో, ఇస్మాయిల్ చిన్ననాటి నుంచే రాజకుటుంబ సభ్యులతో పరిచయం ఏర్పడింది. ఆయన బెంగళూరు సెయింట్ పాట్రిక్ కాలేజీలో 1904లో డిగ్రీ పూర్తి చేశాడు. విద్యార్థి దశలోనే ఆంగ్లం, ఉర్దూ, పర్షియన్ భాషలపై మంచి పట్టు సాధించారు. ముఖ్యంగా మైసూరు యువరాజు కృష్ణరాజ వడియార్ (తరువాత నాలుగో కృష్ణరాజ వడియార్ మహారాజు)తో కలిసి చదువుకోవడం వల్ల రాజవంశంతో ఆయనకు జీవితాంతం కొనసాగిన స్నేహబంధం ఏర్పడింది. ఈ సంబంధం తరువాత ఆయన పరిపాలనా జీవితంలో కీలక పాత్ర పోషించింది. == మైసూరు ప్రభుత్వ సేవ == విద్యాభ్యాసం పూర్తయిన తరువాత ఇస్మాయిల్ మైసూరు ప్రభుత్వంలో అసిస్టెంట్ సూపరింటెండెంట్ ఆఫ్ పోలీస్‌గా చేరాడు. <ref name="dharwad.com">{{cite web |last= Koppal |first= Basavaraj |title=Hyderabad Liberation - 10 |url= http://www.dharwad.com/nimmaputa/hyblib10.html |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729072726/http://www.dharwad.com/nimmaputa/hyblib10.html |archive-date=2013-07-29 |access-date=2018-01-01 |website=Dharwad.com}}</ref><ref name="expressindia.com">{{cite web |title= Leaving a stamp on history |url= http://iecolumnists.expressindia.com/full_column.php?content_id=86097 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061116042444/http://iecolumnists.expressindia.com/full_column.php?content_id=86097 |archive-date= 16 November 2006 |access-date= 2006-11-14 |df=dmy-all}}</ref>ప్రారంభంలో రాజభవన కార్యాలయంలో వివిధ పరిపాలనా బాధ్యతలను నిర్వహించాడు. క్రమశిక్షణ, సమయపాలన, పరిపాలనా నైపుణ్యం, ప్రజల సమస్యల పట్ల సానుభూతి వంటి లక్షణాల వల్ల ఆయన ఉన్నతాధికారుల ప్రశంసలు పొందాడు. తరువాత ఆయన మహారాజు వ్యక్తిగత కార్యదర్శిగా పనిచేశాడు. ఈ పదవిలో ఉన్న సమయంలో రాజ్యపాలన, ఆర్థిక వ్యవస్థ, ప్రజాపనులు, న్యాయపరిపాలన వంటి అంశాలలో విశేష అనుభవాన్ని సంపాదించాడు. మహారాజా నాలుగో కృష్ణరాజ వడియార్ ఆయనపై పూర్తి విశ్వాసం ఉంచడంతో, ప్రభుత్వంలోని అనేక కీలక విధానాల రూపకల్పనలో ఆయన పాత్ర పెరిగింది. == మైసూరు దివాన్‌గా నియామకం == 1926లో అప్పటి దివాన్ సర్ ఆల్బియన్ రాజ్‌కుమార్ బెనర్జీ పదవీ విరమణ చేసిన తరువాత, సర్ [[మోక్షగుండం విశ్వేశ్వరయ్య]] సిఫార్సుతో మీర్జా ఇస్మాయిల్ మైసూరు సంస్థానానికి దివాన్‌గా నియమితుడయ్యాడు.<ref>{{cite web |title= Welcome to Mysore Dasara |url= http://www.mysoredasara.com/html/personalities.htm |url-status=usurped |archive-url= https://web.archive.org/web/20070826131814/http://www.mysoredasara.com/html/personalities.htm |archive-date= 26 August 2007 |website= Mysore Dasara}}</ref> 1926 నుండి 1941 వరకు సుమారు పదిహేనేళ్లపాటు ఆయన ఈ పదవిలో కొనసాగాడు. ఇది మైసూరు చరిత్రలో అత్యంత సుదీర్ఘమైన, ప్రభావవంతమైన దివాన్ పదవీకాలాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. ===ప్రాజెక్టులు, అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు=== మీర్జా ఇస్మాయిల్ హయాంలో మైసూరు సంస్థానంలో అనేక అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు చేపట్టబడ్డాయి. ''యువరాజు కంఠీరవ నరసింహరాజ వడియార్ '' ఆదేశాల మేరకు నిర్మించిన ''బెంగళూరు టౌన్ హాల్'' రూపకల్పనను ఆయన పర్యవేక్షించాడు. అలాగే భారతదేశంలో మొట్టమొదటి గ్రామీణ విద్యుదీకరణ కార్యక్రమం ఆయన పరిపాలనలో అమలులోకి వచ్చింది.<ref name="dharwad.com" /><ref name="expressindia.com" /> ఆయన అత్యుత్తమ పరిపాలకుడిగా పేరుపొందారు. రాష్ట్రవ్యాప్తంగా విస్తృతంగా పర్యటిస్తూ ప్రజల సమస్యలను స్వయంగా తెలుసుకుని పరిష్కరించేందుకు కృషి చేసేవాడు. ఆయన దివాన్‌గా పనిచేసిన పద్నాలుగు సంవత్సరాల కాలంలో మైసూరు సంస్థానం ప్రభుత్వ, ప్రైవేటు రంగ పరిశ్రమలలో గణనీయమైన పురోగతి సాధించింది. ఆయన పదవీకాలంలో ''శివమొగ్గ చక్కెర కర్మాగారం'', ''బదన్‌వాల్ ఖాదీ ఉత్పత్తి కేంద్రం'' స్థాపించబడ్డాయి. అదేవిధంగా మైసూరు సంస్థాన వాణిజ్య ప్రయోజనాల కోసం లండన్‌లో ఒక వాణిజ్య కమిషనర్‌ను నియమించాడు.<ref name="dharwad.com" /><ref name="expressindia.com" /> మీర్జా ఇస్మాయిల్ హయాంలో ప్రారంభమైన పరిశ్రమల్లో బెంగళూరులోని పింగాణీ కర్మాగారం, గాజు కర్మాగారం ముఖ్యమైనవి. అదనంగా కాగితం, సిమెంట్, ఉక్కు, రసాయన ఎరువులు, చక్కెర, విద్యుత్ బల్బుల తయారీ కర్మాగారాలు స్థాపించబడ్డాయి. ఆయన ప్రధానిగా ఉన్న సమయంలో [[వైశ్యా బ్యాంకు]], సిమెంట్ కర్మాగారం, రసాయన మరియు ఎరువుల కర్మాగారం, చక్కెర మిల్లులు కూడా స్థాపించబడ్డాయి. సాధారణంగా మీర్జా ఇస్మాయిల్ మతపరమైన పక్షపాతం ప్రదర్శించలేదని భావిస్తారు. అయితే బెంగళూరులోని [[కే.ఆర్. మార్కెట్]] సమీపంలో ఉన్న జామియా మసీదు నిర్మాణానికి ఆయన కీలక పాత్ర పోషించాడు. 1940లో, దేశంలో మతపరమైన ఉద్రిక్తతలు నెలకొన్న సమయంలో, జామియా మసీదు, బెంగళూరు టౌన్ హాల్ నిర్మాణాలకు ఆయన శంకుస్థాపన చేశాడు. ===బెంగళూరు అల్లర్లు=== మీర్జా ఇస్మాయిల్ పరిపాలనా కాలంలో ఎక్కువ భాగం వివిధ ప్రజా అశాంతులను అణచివేయడంలోనే గడిచింది. ముఖ్యంగా [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] నిర్వహించిన ప్రజా ఉద్యమాల నేపథ్యంలో ఆయన అత్యంత క్లిష్టమైన పరిస్థితులను ఎదుర్కొన్నారు.<ref name="london-gazette.co.uk" /><ref name="auto" /> ఒకవైపు [[మహాత్మా గాంధీ]], [[జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ]] వంటి కాంగ్రెస్ నాయకులతో సత్సంబంధాలను కొనసాగిస్తూనే, మరోవైపు మైసూరు మహారాజు ప్రయోజనాలను కూడా పరిరక్షించాల్సిన పరిస్థితి ఏర్పడింది. బెంగళూరులో మతపరమైన హింస, సామాజిక అశాంతి చెలరేగకుండా ఉండేందుకు రాష్ట్రంలో కాంగ్రెస్ ఉద్యమాలను నియంత్రించేందుకు ఆయన ప్రయత్నించాడు.<ref name="dharwad.com" /><ref name="expressindia.com" /> ఈ ఆందోళన 1928లో జరిగిన ''సుల్తాన్‌పేట్ గణపతి అల్లర్ల'' సమయంలో స్పష్టంగా కనిపించింది. ఆ ఘటన మైసూరు సంస్థానంలో కాంగ్రెస్‌కు తన రాజకీయ పునాదిని బలోపేతం చేసుకునే అవకాశాన్ని కల్పించిన ముఖ్యమైన సంఘటనగా పరిగణించబడుతుంది. 1940లో మహారాజా నాలుగవ కృష్ణరాజ వడియార్ మరణించిన తరువాత కూడా, ఆయన వారసుడు [[జయచామరాజ వడియార్]] కు దివాన్‌గా మీర్జా ఇస్మాయిల్ కొనసాగాడు. అయితే విధానపరమైన విభేదాల కారణంగా 1941లో ఆయన ఆ పదవికి రాజీనామా చేశాడు.<ref name="london-gazette.co.uk" /><ref name="auto" /> ===రౌండ్ టేబుల్ సమావేశాలు=== మైసూరు సంస్థాన దివాన్ హోదాలో మీర్జా ఇస్మాయిల్ సంస్థానానికి ప్రాతినిధ్యం వహిస్తూ లండన్‌లో నిర్వహించిన మూడు రౌండ్ టేబుల్ సమావేశాలకూ హాజరయ్యాడు. భారతదేశ రాజ్యాంగ సంస్కరణలు, సంస్థానాల భవిష్యత్తు, బ్రిటిష్ భారతదేశ రాజకీయ వ్యవస్థపై జరిగిన చర్చల్లో ఆయన పాల్గొన్నాడు. * మొదటి రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం (1930)<ref>{{cite book |last1=Dwivedi |first1=Rakesh |url=https://books.google.com/books?id=tjmC1nnWVC8C&q=1st+round+table+conference+sir+mirza+ismail&pg=SA1-PA115 |title=Gs In 60 Days |publisher=Tata McGraw-Hill Education |isbn=978-0-07-067078-5 |page=115 |language=en |access-date=14 June 2021}}</ref> * రెండవ రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం (1931)<ref>{{cite web |title=Second Round Table Conference 1931 - GKToday |url=https://www.gktoday.in/gk/second-round-table-conference-1931/ |access-date=14 June 2021 |website=gktoday (.) in}}</ref><ref>{{cite web |date=2019-08-25 |title=Highlights from second & third Round table Conference:- SSC 2019 |url=http://www.ownguru.com/blog/highlights-from-second-third-round-table-ssc-2019/ |access-date=14 June 2021 |website=OwnTV}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Pratt |first1=Frederick G. |date=1932 |title=The Indian Round Table Conference: Second Session |url=https://www.jstor.org/stable/2749987 |journal=Pacific Affairs |volume=5 |issue=2 |pages=151–167 |doi=10.2307/2749987 |jstor=2749987 |access-date=14 June 2021|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite book |last= Ismail (amin-ul-mulk) |first= Sir Mirza Mahomed |url=https://books.google.com/books?id=tbm1AAAAIAAJ&q=2nd+round+table+conference+sir+mirza+ismail |title= Speeches |date= 1936 |publisher= Printed at the Government Press |language=en |access-date=14 June 2021}}</ref> * మూడవ రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం (1932)<ref>{{cite book |title=The who's who in Madras A pictorial who's who of distinguished personages, princes, zemindars and noblemen in the Madras Presidency. |date=1932 |publisher=Pearl Press. |pages=67 |language=English |oclc=564838708 }}</ref> == జైపూర్ దివాన్‌గా == 1941లో [[జైపూర్ సంస్థానం]] దివాన్‌గా మీర్జా ఇస్మాయిల్ నియమితుడయ్యాడు. ఆయనకు ముందు 1939 నుండి దివాన్‌గా పనిచేసిన ''జ్ఞాన్ నాథ్'', బ్రిటిష్ ప్రభుత్వ మద్దతుతో కాంగ్రెస్ అనుకూల ప్రజా మండల్ రాజకీయ సంస్థపై కఠిన వైఖరిని అవలంబించాడు. అలాంటి పరిస్థితుల్లో, ప్రగతిశీల పరిపాలకుడిగా పేరొందిన మీర్జా ఇస్మాయిల్‌ను మహారాజా సవాయి మాన్ సింగ్ II తన దివాన్‌గా నియమించడం అనేక మందికి ఆశ్చర్యాన్ని కలిగించింది.<ref name= Zubrzycki>{{cite book |last= Zubrzycki |first= John |year=2021 |title= The House of Jaipur |location= London |publisher= Hurst & Company |pages= 104-105 |type= Softcover |isbn= 9781787389595}}</ref> దివాన్‌గా బాధ్యతలు చేపట్టిన కొద్దికాలానికే, మహారాజును, ఆయన కుటుంబ సభ్యులను అధికారికంగా "రాజకుటుంబం" అని సంబోధించాలని కోరుతూ మీర్జా ఇస్మాయిల్ ''రాజస్థాన్ రెసిడెన్సీ''కి లేఖ రాశాడు. అయితే బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ఆ విజ్ఞప్తిని తిరస్కరించింది. "రాయల్" అనే పదాన్ని బ్రిటిష్ రాజు-చక్రవర్తికి, ఆయన కుటుంబ సభ్యులకు మాత్రమే ఉపయోగించవచ్చని వారు స్పష్టం చేశారు. ఈ ఘటన నేపథ్యంలో ఒక బ్రిటిష్ అధికారి మీర్జా ఇస్మాయిల్‌ను "జాతీయ సోషలిస్టు తరహా నియంత"గా అభివర్ణిస్తూ, ఆయనను వీలైనంత త్వరగా పదవి నుంచి తొలగించాలని అభిప్రాయపడ్డాడు.<ref>{{cite book |last= Stern |first= Robert W. |year= 1988 |title= The Cat and the Lion: Jaipur State in the British Raj |location= Leiden |publisher= E.J. Brill |pages= 305-306 |type= Softcover |isbn= 978-90-04-08283-0}}</ref> జైపూర్ నగర ఆధునికీకరణకు మీర్జా ఇస్మాయిల్ ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఇచ్చాడు. నగరంలోని ప్రాకారాలతో కూడిన పాత ప్రాంతాన్ని పరిశుభ్రం చేయించే కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించాడు. వీధుల మధ్యలో ఉన్న హిందూ దేవాలయాల చిన్న నిర్మాణాలు, ప్రజా రహదారులపై ఏర్పడిన అక్రమ ఆక్రమణలను తొలగించాడు. అలాగే దాదాపు ఇరవై ఐదు సంవత్సరాల తరువాత మొదటిసారిగా అనేక భవనాలకు రంగులు వేయించి నగర సౌందర్యాన్ని పెంపొందించాడు.<ref name=Zubrzycki/> ఈ ఆధునికీకరణ కార్యక్రమాలకు మహారాజా సవాయి మాన్ సింగ్ II పూర్తి మద్దతు ఇచ్చాడు. 1942లో జైపూర్ చేరిన కొద్దికాలానికే ఆయన ''రాజ్యాంగ సంస్కరణల కమిటీ''ని ఏర్పాటు చేశాడు. ఈ సంస్కరణల వల్ల మహారాజా సవాయి మాన్ సింగ్ II ఆయన రాజదర్బారు భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ నాయకుల దృష్టిలో మంచి గుర్తింపు పొందాయి. జైపూర్ నగరంలోని ప్రధాన రహదారికి ఆయన స్మారకార్థం మీర్జా ఇస్మాయిల్ రోడ్ (ఎం.ఐ. రోడ్) అని పేరు పెట్టారు.<ref name="london-gazette.co.uk"/><ref name="auto" /> ప్రముఖ పారిశ్రామికవేత్త [[ఘనశ్యాం దాస్ బిర్లా]] మీర్జా ఇస్మాయిల్‌కు సన్నిహిత మిత్రుడు. జైపూర్ అభివృద్ధి కోసం ఇస్మాయిల్ రూపొందించిన అనేక ప్రతిష్ఠాత్మక ప్రాజెక్టులకు బిర్లా ఆర్థిక సహాయం అందించాడు. జైపూర్‌లో బ్యాంకుల శాఖలు ప్రారంభించేందుకు అనుమతులు ఇవ్వడం ప్రారంభమైనప్పుడు, బిర్లా అధ్యక్షతన ఉన్న యునైటెడ్ కమర్షియల్ బ్యాంక్ (ప్రస్తుత [[యూకో బ్యాంక్]])కు 1945లో తొలి అనుమతి లభించింది. అలాగే ఆయన మార్గదర్శకత్వంలో నేషనల్ బాల్ బేరింగ్ కంపెనీ స్థాపించబడింది.<ref name="london-gazette.co.uk"/><ref name="auto"/> 1945లో జైపూర్‌లో జరిగిన అంతర్జాతీయ PEN భారతీయ రచయితల మండలి సమావేశానికి మీర్జా ఇస్మాయిల్ అధ్యక్షత వహించాడు. ఈ సమావేశంలో [[సరోజినీ నాయుడు]], ''ఈ. ఎం. ఫోర్స్టర్'' తదితర ప్రముఖులు పాల్గొన్నారు.<ref name="dharwad.com"/><ref name="expressindia.com"/> జైపూర్ చాంబర్ ఆఫ్ కామర్స్ తన చరిత్రలో మీర్జా ఇస్మాయిల్ దివాన్ పదవీకాలాన్ని "జైపూర్ పారిశ్రామిక యుగానికి నాంది"గా అభివర్ణించింది. . == హైదరాబాదు దివాన్‌గా == 1946లో హైదరాబాదు నిజాం మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ ఆహ్వానం మేరకు మీర్జా ఇస్మాయిల్ హైదరాబాదు సంస్థాన దివాన్‌గా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు. భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం సమీపిస్తున్న నేపథ్యంలో హైదరాబాదు సంస్థాన భవిష్యత్తు అత్యంత క్లిష్టమైన రాజకీయ పరిస్థితులను ఎదుర్కొంటోంది.<ref name="london-gazette.co.uk" /><ref name="auto" /> హైదరాబాదు సంస్థానం భారత యూనియన్‌లో చేరాలని, భారత ప్రభుత్వంతో రాజీ మార్గాన్ని అనుసరించాలని మీర్జా ఇస్మాయిల్ నిజాంకు సలహా ఇచ్చాడు. అయితే నిజాం ఆస్థానంలోని సంప్రదాయవాద వర్గాలు, ముఖ్యంగా మజ్లిస్-ఎ-ఇత్తెహాదుల్ ముస్లిమీన్ నాయకత్వం ఆయన విధానాలకు వ్యతిరేకంగా వ్యవహరించింది. దీంతో ఆయన ప్రతిపాదించిన పరిపాలనా, రాజకీయ సంస్కరణలు అమలుకాలేకపోయాయి. పెరుగుతున్న రాజకీయ విభేదాలు, తన సూచనలకు తగిన మద్దతు లభించకపోవడంతో 1947లో ఆయన దివాన్ పదవికి రాజీనామా చేశాడు. అనంతరం ఆయన స్థానంలో నవాబ్ ఛత్తారి తిరిగి దివాన్‌గా నియమితుడయ్యాడు. == స్వాతంత్ర్యం అనంతరం == స్వాతంత్ర్యం తరువాత మీర్జా ఇస్మాయిల్ క్రియాశీల ప్రభుత్వ సేవలకు దూరంగా ఉన్నప్పటికీ, ప్రజా జీవితంలో చురుకుగా కొనసాగాడు. పరిపాలన, ఆర్థికాభివృద్ధి, పట్టణ ప్రణాళిక వంటి అంశాలపై తన అభిప్రాయాలను వ్యాసాలు, ప్రసంగాల ద్వారా వ్యక్తం చేసేవాడు. భారతదేశంలోని వివిధ రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు కూడా అభివృద్ధి కార్యక్రమాల విషయంలో ఆయన సలహాలను కోరేవి. ఆయన తన అనుభవాలను "My Public Life" (నా ప్రజా జీవితం) అనే ఆత్మకథలో వివరించాడు. ఈ గ్రంథం ద్వారా మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాలలో తన పరిపాలనా అనుభవాలు, సమకాలీన రాజకీయ పరిణామాలపై విలువైన సమాచారాన్ని అందించాడు. == వ్యక్తిగత జీవితం, కుటుంబం == మీర్జా ఇస్మాయిల్ తన మేనమామ కుమార్తె ''జీబుందెహ్ బేగం షిరాజీ''ని వివాహం చేసుకున్నాడు. ఆమె ఆయన తల్లి ''బేగం సనా షిరాజీ'' సోదరుడు ''మీర్జా షిరాజీ'' కుమార్తె. జీబుందెహ్ బేగం ప్రతిభావంతమైన కవయిత్రి. ఆమె "''బైజ్-ఎ-షాకిరా''" పేరుతో మతపరమైన ''నౌహా'' (శోకగీతాలు)ల పది సంపుటాలను ప్రచురించింది. ఈ దంపతులకు ముగ్గురు సంతానం కలిగారు. ఒక కుమారుడు ''హుమాయూన్ మీర్జా'', ఇద్దరు కుమార్తెలు ''షా తాజ్ బేగం ఖలీలీ'', ''గౌహర్ తాజ్ బేగం నమాజీ''. మీర్జా ఇస్మాయిల్ తన కుటుంబ సభ్యుల్లో అనేక మందిని దేశసేవకు అంకితమైన జీవితాన్ని గడపాలని ప్రేరేపించాడు. ఆయన కుమారుడు హుమాయూన్ మీర్జా తరువాత బంగనపల్లె సంస్థానం దివాన్‌గా పనిచేశాడు. భారత స్వాతంత్ర్యం అనంతరం కొంతకాలం భారత విదేశాంగ సేవలో దౌత్యవేత్తగా సేవలందించి, తరువాత ఢిల్లీకి బదిలీ అయ్యాడు. భారత విదేశాంగ మంత్రిత్వ శాఖ పరిపాలనా వ్యవస్థ, కార్యనిర్వాహక విధానాల రూపకల్పనలో కీలక సలహాదారుగా వ్యవహరించినందుకు ఆయనకు [[పద్మశ్రీ పురస్కారం]] లభించింది. షా తాజ్ బేగం కుమారుడైన అక్బర్ మీర్జా ఖలీలీ భారత విదేశాంగ సేవలో చేరి, సీనియర్ దౌత్యవేత్తగా సేవలందించాడు. పదవీ విరమణ అనంతరం కూడా భారత ప్రభుత్వానికి మధ్యప్రాచ్య వ్యవహారాలపై సలహాదారుగా అనేక సంవత్సరాలు పనిచేశాడు. షా తాజ్ బేగం కుమార్తె అమేనెహ్, ఇస్పహానీ కుటుంబానికి చెందిన మీర్జా అలీ ఇస్పహానీని వివాహం చేసుకుంది. ఆయన మీర్జా మహ్మూద్ ఇస్పహానీ కుమారుడు; అలాగే ప్రముఖ వ్యాపారవేత్తలు మీర్జా అహ్మద్ ఇస్పహానీ, మీర్జా అబోల్ హసన్ ఇస్పహానీలకు మేనల్లుడు. 1947 భారత విభజన సమయంలో మీర్జా ఇస్మాయిల్ మేనల్లుళ్లలో కొందరు భారతదేశాన్ని విడిచి పాకిస్తాన్‌కు వెళ్లి అక్కడ ప్రభుత్వ సేవలను చేపట్టారు.<ref>{{Cite web |last=InpaperMagazine |first=From |date=2011-09-04 |title=Hall of fame: The ICS served Pakistan well |url=https://www.dawn.com/news/656476/hall-of-fame-the-ics-served-pakistan-well |access-date=2024-06-21 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |title=Agha Zafar Hilaly {{!}} PrideOfPakistan.com |url=https://www.prideofpakistan.com/who-is-who-detail/Agha-Zafar-Hilaly/746 |access-date=2024-06-21 |website=Pride of Pakistan}}</ref> వారిలో ఆఘా షాహీ పాకిస్తాన్ విదేశాంగ మంత్రిగా, ఆఘా హిలాలీ ప్రముఖ దౌత్యవేత్తగా సేవలందించారు.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |date=2006-09-07 |title=Agha Shahi passes away |url=https://www.dawn.com/news/209384/agha-shahi-passes-away |access-date=2024-06-21 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref> గౌహర్ తాజ్ బేగం నమాజీ మనవరాలు షాకెరెహ్ 1991లో హత్యకు గురైంది.<ref name=":1">{{Cite web |last=Chauhan |first=Bala |date=2020-02-16 |title=When love story of Godman, aristocratic woman turned into murder most foul |url=https://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/2020/Feb/16/when-love-story-of-godman-aristocratic-woman-turned-into-murder-most-foul-2104092.html |access-date=2024-06-21 |website=The New Indian Express |language=en}}</ref><ref name=":2">{{Cite news |date=2023-05-02 |title=Dancing on the grave: The decades-old murder that shook India |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65397222 |access-date=2024-06-21 |language=en-GB}}</ref> ఈ కేసులో నిందితుడు దోషిగా తేలి యావజ్జీవ కారాగార శిక్ష పొందాడు. మీర్జా ఇస్మాయిల్ మునిమనవడు ఫౌఆద్ మీర్జా భారతదేశానికి ప్రాతినిధ్యం వహించిన ప్రముఖ అశ్వక్రీడాకారుడు (ఈక్వెస్ట్రియన్). ఆయన ఒలింపిక్ క్రీడల్లో భారత తరఫున పాల్గొని అంతర్జాతీయ స్థాయిలో దేశానికి ప్రాతినిధ్యం వహించాడు.<ref>{{Cite web |last=Quint |first=The |date=2020-03-19 |title=With Olympic Berth, Fouaad Mirza Revivifies Equestrian in India |url=https://www.thequint.com/sports/olympic-sports/fouaad-mirza-equestrian-tokyo-2020-olympics-profile |access-date=2024-06-21 |website=TheQuint |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gupta |first=Ria |date=2021-08-03 |title=What Links Fouaad Mirza to Dewan of Mysore: Seven Generations of Horse Lovers What Links Fouaad Mirza to Dewan of Mysore: Seven Generations of Horse Lovers |url=https://thebetterindia.com/259836/fouaad-mirza-tokyo-olympics-bengaluru-dewan-mysore-equestrian-rider/ |access-date=2024-06-21 |website=The Better India |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ganesh, DHNS |first=Arjun |title=Fouaad Mirza: New kid on the block |url=https://www.deccanherald.com/sports/new-kid-block-690605.html |access-date=2024-06-21 |website=Deccan Herald |language=en}}</ref> == మరణం == మీర్జా ఇస్మాయిల్ 1959 మార్చి 5న బెంగళూరులో మరణించాడు. ఆయన మరణంతో భారతదేశం ఒక విశిష్ట సంస్థాన పరిపాలకుడిని కోల్పోయింది. == వారసత్వం == మీర్జా ఇస్మాయిల్‌ను భారతదేశంలోని అత్యంత సమర్థులైన సంస్థాన దివాన్లలో ఒకరిగా చరిత్రకారులు పేర్కొంటారు. మైసూరు పారిశ్రామికాభివృద్ధి, బెంగళూరు నగర సుందరీకరణ, జైపూర్ పట్టణాభివృద్ధి, హైదరాబాదు రాజకీయ సంక్షోభ సమయంలో ఆయన ప్రదర్శించిన దూరదృష్టి భారత పరిపాలనా చరిత్రలో ప్రత్యేక స్థానాన్ని సంపాదించాయి. బెంగళూరులోని మీర్జా ఇస్మాయిల్ రోడ్ (ఎం. ఐ. రోడ్), అలాగే జైపూర్‌లోని ఎం. ఐ. రోడ్ (Mirza Ismail Road) ఆయన జ్ఞాపకార్థం పేరుపొందాయి. జైపూర్‌లోని ఈ రహదారి నేటికీ నగరంలోని ప్రముఖ వాణిజ్య కేంద్రాలలో ఒకటిగా ప్రసిద్ధి చెందింది. == గౌరవాలు == మీర్జా ఇస్మాయిల్ తన విశిష్ట పరిపాలనా సేవలకు గుర్తింపుగా బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం నుండి పలు గౌరవాలు అందుకున్నారు. ఆయనకు నైట్‌హుడ్ ప్రదానం చేయబడటంతో "సర్" బిరుదుతో ప్రసిద్ధి చెందారు.<ref name="london-gazette.co.uk"/> మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాల అభివృద్ధికి చేసిన సేవల కారణంగా అనేక ప్రజా, విద్యా సంస్థలు ఆయనను సత్కరించాయి. పట్టణ ప్రణాళిక, పారిశ్రామికాభివృద్ధి, ప్రజా పరిపాలన రంగాల్లో ఆయన చేసిన కృషి భారత పరిపాలనా చరిత్రలో విశేషంగా గుర్తింపు పొందింది. == రచనలు == మీర్జా ఇస్మాయిల్ తన పరిపాలనా అనుభవాలు, రాజకీయ పరిణామాలు, ప్రజా జీవితానికి సంబంధించిన అభిప్రాయాలను రచనల రూపంలో నమోదు చేశాడు. ఆయన ఆత్మకథ ''మై పబ్లిక్ లైఫ్‌''లో మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాలలో తన సేవలు, పరిపాలనా విధానాలు, సమకాలీన రాజకీయ పరిస్థితులను వివరించాడు. భారతీయ సంస్థానాల పరిపాలనా చరిత్రను అధ్యయనం చేసే పరిశోధకులకు ఈ గ్రంథం ఒక ముఖ్య ఆధారంగా పరిగణించబడుతుంది.<ref>{{cite book |last1=Ismail |first1=Sir Mirza M. |title=My Public Life: Recollections and Reflections |date=1954 |publisher=G. Allen & Unwin |url=https://books.google.com/books?id=sKg9AAAAMAAJ |access-date=14 June 2021 |language=en}}</ref> == ఇవి కూడా చూడండి == * మైసూరు సంస్థానం * జైపూర్ సంస్థానం * హైదరాబాదు సంస్థానం * నాలుగో కృష్ణరాజ వడియార్ * మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} {{Authority control}} m0prw1ndk1dglxma6hq52f8tdjoeg6o 4908322 4908317 2026-07-19T10:50:13Z స్వరలాసిక 13980 /* వారసత్వం */ 4908322 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = మీర్జా ముహమ్మద్ ఇస్మాయిల్ | honorific_prefix = రైట్ ఆనరబుల్ సర్ | honorific_suffix = KCIE OBE CStJ PC | image = Diwan Sir Mirza Ismail.jpg | image_size = | caption = మైసూర్, జైపూర్, హైదరాబాద్ రాష్ట్రాల దీవాన్ | order1 = హైదరాబాద్ దీవాన్ | term_start1 = 1946 | term_end1 = 1947 | monarch1 = [[మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్]] అసఫ్ జా VII | predecessor1 = ముహమ్మద్ అహ్మద్ సయీద్ ఖాన్ ఛతారి | successor1 = ముహమ్మద్ అహ్మద్ సయీద్ ఖాన్ ఛతారి | order2 = జైపూర్ దీవాన్ | term_start2 = 1942 | term_end2 = 1946 | monarch2 = మాన్ సింగ్ II | predecessor2 = | successor2 = | order3 = 22వ [[మైసూరు_దివాన్ల_జాబితా|మైసూర్ దివాన్]] | term_start3 = 1 మే 1926 | term_end3 = 1941 | monarch3 = కృష్ణ రాజ వడియార్ IV, [[జయచామరాజేంద్ర వడియార్]] | predecessor3 = [[అల్బియాన్ రాజ్‌కుమార్ బెనర్జీ]] | successor3 = ఎన్. మాధవరావు | birth_date = {{birth date|1883|10|24|df=y}} | birth_place = [[బెంగళూరు]], [[మైసూరు సామ్రాజ్యం]], [[బ్రిటిష్ ఇండియా]] | death_date = {{death date and age|1959|1|5|1883|10|24|df=y}} | death_place = [[బెంగళూరు]], [[మైసూర్ రాష్ట్రం]] (ప్రస్తుతం [[కర్ణాటక]]), [[భారతదేశం]] | occupation = మైసూర్ దివాన్ (1926–1941)<br />జైపూర్ దివాన్ (1942–1946)<br />హైదరాబాద్ దివాన్(1946–1947) | salary = | networth = | spouse = జీబందేహ్ బేగం షిరాజి | website = | footnotes = | children = మీర్జా హుమయూన్<br />మీర్జా షా తాజ్ బేగమ్ <br />మీర్జా గౌహర్ తాజ్ బేగమ్ | relatives = ఆగా అలీ అస్కర్ (తాత)<br/>షకేరే ఖలీలి (మనవరాలు) }} '''మీర్జా మహ్మద్ ఇస్మాయిల్''' (ఉర్దూ: مرزا محمد اسماعیل; 24 అక్టోబర్ 1883 – 5 మార్చి 1959), సాధారణంగా '''సర్ మీర్జా ఇస్మాయిల్''' అని పిలువబడే భారతీయ రాజనీతిజ్ఞుడు, పరిపాలకుడు. బ్రిటిష్ భారతదేశంలోని మూడు ప్రముఖ సంస్థానాలైన మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాలకు దివాన్ (ప్రధాన మంత్రి)గా సేవలందించాడు.<ref name="london-gazette.co.uk">{{Cite web|title= Page 29 {{!}} Issue 34470, 4 January 1938 {{!}} London Gazette {{!}} The Gazette |url= https://www.thegazette.co.uk/London/issue/34470/page/29|access-date=2021-06-14|website= The Gazette}}</ref><ref name="auto">P. 254-258, ''Business Legends'' by [[Gita Piramal]] (1998) – Published by Viking Penguin India</ref> పరిపాలనా దక్షత, పట్టణాభివృద్ధి, పారిశ్రామికీకరణ, ప్రజాపనుల అభివృద్ధికి చేసిన కృషి వల్ల ఆయన భారతదేశంలోని అత్యుత్తమ సంస్థాన పరిపాలకులలో ఒకరిగా గుర్తింపు పొందాడు. మీర్జా ఇస్మాయిల్ 1883 అక్టోబర్ 24న బెంగళూరులో జన్మించాడు. ఆయన కుటుంబం మైసూరు రాజదర్బారుతో సన్నిహిత సంబంధాలు కలిగి ఉండేది. ఆయన తండ్రి మీర్జా మహ్మద్ అలీ మైసూరు ప్రభుత్వంలో ఉన్నతాధికారిగా పనిచేశారు. చిన్ననాటి నుంచే మైసూరు రాజకుటుంబానికి చెందిన యువరాజు కృష్ణరాజ వడియార్ (తరువాత మహారాజా కృష్ణరాజ వడియార్ IV)తో కలిసి విద్యాభ్యాసం చేశాడు. ఈ స్నేహం ఆయన భవిష్యత్ పరిపాలనా జీవితానికి బలమైన పునాది అయింది. ప్రాథమిక విద్యను బెంగళూరులో అభ్యసించిన ఆయన, అనంతరం ఉన్నత విద్యను కూడా అక్కడే పూర్తి చేశాడు. యువకుడిగా మైసూరు ప్రభుత్వ సేవలో చేరి, తన క్రమశిక్షణ, పరిపాలనా నైపుణ్యంతో ఉన్నత స్థానాలకు ఎదిగాడు. మహారాజా కృష్ణరాజ వడియార్ IV విశ్వాసాన్ని సంపాదించిన ఆయన, రాజదర్బారులో ముఖ్యమైన పరిపాలనా బాధ్యతలు నిర్వహించాడు. 1926లో అప్పటి దివాన్ సర్ ఆల్బియన్ రాజ్‌కుమార్ బెనర్జీ పదవీ విరమణ అనంతరం మీర్జా ఇస్మాయిల్ మైసూరు సంస్థాన దివాన్గా నియమితుడయ్యాడు. 1941 వరకు దాదాపు పదిహేనేళ్ల పాటు ఆ పదవిలో కొనసాగి, మైసూరు సంస్థానాన్ని పారిశ్రామిక, ఆర్థిక, పట్టణాభివృద్ధి రంగాలలో గణనీయంగా అభివృద్ధి చేశాడు. ఆయన హయాంలో మైసూరు భారతదేశంలోని అత్యంత ప్రగతిశీల సంస్థానాలలో ఒకటిగా పేరుపొందింది. ఆయన పరిపాలనలో పరిశ్రమలు, నీటిపారుదల, విద్యుత్ ఉత్పత్తి, వ్యవసాయాభివృద్ధి, రహదారులు, ఉద్యానవనాలు, ప్రజారోగ్యం వంటి రంగాలకు విశేష ప్రాధాన్యం లభించింది. బెంగళూరు నగర సుందరీకరణకు ఆయన చేసిన కృషి విశేషమైనది. పరిశుభ్రమైన వీధులు, చెట్లతో అలంకరించిన రహదారులు, ఉద్యానవనాల అభివృద్ధి వంటి కార్యక్రమాల ద్వారా బెంగళూరును ఆదర్శ నగరంగా తీర్చిదిద్దేందుకు కృషి చేశాడు. 1942లో ఆయన జైపూర్ సంస్థాన దివాన్గా నియమితుడై 1946 వరకు సేవలందించాడు. అనంతరం 1946లో హైదరాబాదు సంస్థాన దివాన్గా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు. అయితే అక్కడ రాజకీయ పరిస్థితులు క్లిష్టంగా ఉండటంతో ఆయన పదవీకాలం స్వల్పకాలమే కొనసాగి 1947లో రాజీనామా చేశాడు. సర్ మీర్జా ఇస్మాయిల్ పరిపాలనలో నిష్పాక్షికత, అభివృద్ధి దృష్టి, ప్రజాహితం ప్రధాన లక్షణాలుగా నిలిచాయి. ఆధునిక భారతదేశ సంస్థాన పరిపాలన చరిత్రలో ఆయన ప్రముఖ స్థానాన్ని సంపాదించారు. == ప్రారంభ జీవితం, విద్య == మీర్జా మహ్మద్ ఇస్మాయిల్ 1883 అక్టోబర్ 24న మైసూరు సంస్థానంలోని బెంగళూరులో ఒక ప్రముఖ ముస్లిం కుటుంబంలో జన్మించాడు. ఆయన తండ్రి మీర్జా మహ్మద్ అలీ, మైసూరు ప్రభుత్వంలో ఉన్నతాధికారిగా పనిచేశారు. ఆయన తాత గులామ్ అహ్మద్ కూడా మైసూరు రాజదర్బారులో సేవలందించారు. కుటుంబానికి మైసూరు రాజవంశంతో సన్నిహిత సంబంధాలు ఉండటంతో, ఇస్మాయిల్ చిన్ననాటి నుంచే రాజకుటుంబ సభ్యులతో పరిచయం ఏర్పడింది. ఆయన బెంగళూరు సెయింట్ పాట్రిక్ కాలేజీలో 1904లో డిగ్రీ పూర్తి చేశాడు. విద్యార్థి దశలోనే ఆంగ్లం, ఉర్దూ, పర్షియన్ భాషలపై మంచి పట్టు సాధించారు. ముఖ్యంగా మైసూరు యువరాజు కృష్ణరాజ వడియార్ (తరువాత నాలుగో కృష్ణరాజ వడియార్ మహారాజు)తో కలిసి చదువుకోవడం వల్ల రాజవంశంతో ఆయనకు జీవితాంతం కొనసాగిన స్నేహబంధం ఏర్పడింది. ఈ సంబంధం తరువాత ఆయన పరిపాలనా జీవితంలో కీలక పాత్ర పోషించింది. == మైసూరు ప్రభుత్వ సేవ == విద్యాభ్యాసం పూర్తయిన తరువాత ఇస్మాయిల్ మైసూరు ప్రభుత్వంలో అసిస్టెంట్ సూపరింటెండెంట్ ఆఫ్ పోలీస్‌గా చేరాడు. <ref name="dharwad.com">{{cite web |last= Koppal |first= Basavaraj |title=Hyderabad Liberation - 10 |url= http://www.dharwad.com/nimmaputa/hyblib10.html |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729072726/http://www.dharwad.com/nimmaputa/hyblib10.html |archive-date=2013-07-29 |access-date=2018-01-01 |website=Dharwad.com}}</ref><ref name="expressindia.com">{{cite web |title= Leaving a stamp on history |url= http://iecolumnists.expressindia.com/full_column.php?content_id=86097 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061116042444/http://iecolumnists.expressindia.com/full_column.php?content_id=86097 |archive-date= 16 November 2006 |access-date= 2006-11-14 |df=dmy-all}}</ref>ప్రారంభంలో రాజభవన కార్యాలయంలో వివిధ పరిపాలనా బాధ్యతలను నిర్వహించాడు. క్రమశిక్షణ, సమయపాలన, పరిపాలనా నైపుణ్యం, ప్రజల సమస్యల పట్ల సానుభూతి వంటి లక్షణాల వల్ల ఆయన ఉన్నతాధికారుల ప్రశంసలు పొందాడు. తరువాత ఆయన మహారాజు వ్యక్తిగత కార్యదర్శిగా పనిచేశాడు. ఈ పదవిలో ఉన్న సమయంలో రాజ్యపాలన, ఆర్థిక వ్యవస్థ, ప్రజాపనులు, న్యాయపరిపాలన వంటి అంశాలలో విశేష అనుభవాన్ని సంపాదించాడు. మహారాజా నాలుగో కృష్ణరాజ వడియార్ ఆయనపై పూర్తి విశ్వాసం ఉంచడంతో, ప్రభుత్వంలోని అనేక కీలక విధానాల రూపకల్పనలో ఆయన పాత్ర పెరిగింది. == మైసూరు దివాన్‌గా నియామకం == 1926లో అప్పటి దివాన్ సర్ ఆల్బియన్ రాజ్‌కుమార్ బెనర్జీ పదవీ విరమణ చేసిన తరువాత, సర్ [[మోక్షగుండం విశ్వేశ్వరయ్య]] సిఫార్సుతో మీర్జా ఇస్మాయిల్ మైసూరు సంస్థానానికి దివాన్‌గా నియమితుడయ్యాడు.<ref>{{cite web |title= Welcome to Mysore Dasara |url= http://www.mysoredasara.com/html/personalities.htm |url-status=usurped |archive-url= https://web.archive.org/web/20070826131814/http://www.mysoredasara.com/html/personalities.htm |archive-date= 26 August 2007 |website= Mysore Dasara}}</ref> 1926 నుండి 1941 వరకు సుమారు పదిహేనేళ్లపాటు ఆయన ఈ పదవిలో కొనసాగాడు. ఇది మైసూరు చరిత్రలో అత్యంత సుదీర్ఘమైన, ప్రభావవంతమైన దివాన్ పదవీకాలాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. ===ప్రాజెక్టులు, అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు=== మీర్జా ఇస్మాయిల్ హయాంలో మైసూరు సంస్థానంలో అనేక అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు చేపట్టబడ్డాయి. ''యువరాజు కంఠీరవ నరసింహరాజ వడియార్ '' ఆదేశాల మేరకు నిర్మించిన ''బెంగళూరు టౌన్ హాల్'' రూపకల్పనను ఆయన పర్యవేక్షించాడు. అలాగే భారతదేశంలో మొట్టమొదటి గ్రామీణ విద్యుదీకరణ కార్యక్రమం ఆయన పరిపాలనలో అమలులోకి వచ్చింది.<ref name="dharwad.com" /><ref name="expressindia.com" /> ఆయన అత్యుత్తమ పరిపాలకుడిగా పేరుపొందారు. రాష్ట్రవ్యాప్తంగా విస్తృతంగా పర్యటిస్తూ ప్రజల సమస్యలను స్వయంగా తెలుసుకుని పరిష్కరించేందుకు కృషి చేసేవాడు. ఆయన దివాన్‌గా పనిచేసిన పద్నాలుగు సంవత్సరాల కాలంలో మైసూరు సంస్థానం ప్రభుత్వ, ప్రైవేటు రంగ పరిశ్రమలలో గణనీయమైన పురోగతి సాధించింది. ఆయన పదవీకాలంలో ''శివమొగ్గ చక్కెర కర్మాగారం'', ''బదన్‌వాల్ ఖాదీ ఉత్పత్తి కేంద్రం'' స్థాపించబడ్డాయి. అదేవిధంగా మైసూరు సంస్థాన వాణిజ్య ప్రయోజనాల కోసం లండన్‌లో ఒక వాణిజ్య కమిషనర్‌ను నియమించాడు.<ref name="dharwad.com" /><ref name="expressindia.com" /> మీర్జా ఇస్మాయిల్ హయాంలో ప్రారంభమైన పరిశ్రమల్లో బెంగళూరులోని పింగాణీ కర్మాగారం, గాజు కర్మాగారం ముఖ్యమైనవి. అదనంగా కాగితం, సిమెంట్, ఉక్కు, రసాయన ఎరువులు, చక్కెర, విద్యుత్ బల్బుల తయారీ కర్మాగారాలు స్థాపించబడ్డాయి. ఆయన ప్రధానిగా ఉన్న సమయంలో [[వైశ్యా బ్యాంకు]], సిమెంట్ కర్మాగారం, రసాయన మరియు ఎరువుల కర్మాగారం, చక్కెర మిల్లులు కూడా స్థాపించబడ్డాయి. సాధారణంగా మీర్జా ఇస్మాయిల్ మతపరమైన పక్షపాతం ప్రదర్శించలేదని భావిస్తారు. అయితే బెంగళూరులోని [[కే.ఆర్. మార్కెట్]] సమీపంలో ఉన్న జామియా మసీదు నిర్మాణానికి ఆయన కీలక పాత్ర పోషించాడు. 1940లో, దేశంలో మతపరమైన ఉద్రిక్తతలు నెలకొన్న సమయంలో, జామియా మసీదు, బెంగళూరు టౌన్ హాల్ నిర్మాణాలకు ఆయన శంకుస్థాపన చేశాడు. ===బెంగళూరు అల్లర్లు=== మీర్జా ఇస్మాయిల్ పరిపాలనా కాలంలో ఎక్కువ భాగం వివిధ ప్రజా అశాంతులను అణచివేయడంలోనే గడిచింది. ముఖ్యంగా [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] నిర్వహించిన ప్రజా ఉద్యమాల నేపథ్యంలో ఆయన అత్యంత క్లిష్టమైన పరిస్థితులను ఎదుర్కొన్నారు.<ref name="london-gazette.co.uk" /><ref name="auto" /> ఒకవైపు [[మహాత్మా గాంధీ]], [[జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ]] వంటి కాంగ్రెస్ నాయకులతో సత్సంబంధాలను కొనసాగిస్తూనే, మరోవైపు మైసూరు మహారాజు ప్రయోజనాలను కూడా పరిరక్షించాల్సిన పరిస్థితి ఏర్పడింది. బెంగళూరులో మతపరమైన హింస, సామాజిక అశాంతి చెలరేగకుండా ఉండేందుకు రాష్ట్రంలో కాంగ్రెస్ ఉద్యమాలను నియంత్రించేందుకు ఆయన ప్రయత్నించాడు.<ref name="dharwad.com" /><ref name="expressindia.com" /> ఈ ఆందోళన 1928లో జరిగిన ''సుల్తాన్‌పేట్ గణపతి అల్లర్ల'' సమయంలో స్పష్టంగా కనిపించింది. ఆ ఘటన మైసూరు సంస్థానంలో కాంగ్రెస్‌కు తన రాజకీయ పునాదిని బలోపేతం చేసుకునే అవకాశాన్ని కల్పించిన ముఖ్యమైన సంఘటనగా పరిగణించబడుతుంది. 1940లో మహారాజా నాలుగవ కృష్ణరాజ వడియార్ మరణించిన తరువాత కూడా, ఆయన వారసుడు [[జయచామరాజ వడియార్]] కు దివాన్‌గా మీర్జా ఇస్మాయిల్ కొనసాగాడు. అయితే విధానపరమైన విభేదాల కారణంగా 1941లో ఆయన ఆ పదవికి రాజీనామా చేశాడు.<ref name="london-gazette.co.uk" /><ref name="auto" /> ===రౌండ్ టేబుల్ సమావేశాలు=== మైసూరు సంస్థాన దివాన్ హోదాలో మీర్జా ఇస్మాయిల్ సంస్థానానికి ప్రాతినిధ్యం వహిస్తూ లండన్‌లో నిర్వహించిన మూడు రౌండ్ టేబుల్ సమావేశాలకూ హాజరయ్యాడు. భారతదేశ రాజ్యాంగ సంస్కరణలు, సంస్థానాల భవిష్యత్తు, బ్రిటిష్ భారతదేశ రాజకీయ వ్యవస్థపై జరిగిన చర్చల్లో ఆయన పాల్గొన్నాడు. * మొదటి రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం (1930)<ref>{{cite book |last1=Dwivedi |first1=Rakesh |url=https://books.google.com/books?id=tjmC1nnWVC8C&q=1st+round+table+conference+sir+mirza+ismail&pg=SA1-PA115 |title=Gs In 60 Days |publisher=Tata McGraw-Hill Education |isbn=978-0-07-067078-5 |page=115 |language=en |access-date=14 June 2021}}</ref> * రెండవ రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం (1931)<ref>{{cite web |title=Second Round Table Conference 1931 - GKToday |url=https://www.gktoday.in/gk/second-round-table-conference-1931/ |access-date=14 June 2021 |website=gktoday (.) in}}</ref><ref>{{cite web |date=2019-08-25 |title=Highlights from second & third Round table Conference:- SSC 2019 |url=http://www.ownguru.com/blog/highlights-from-second-third-round-table-ssc-2019/ |access-date=14 June 2021 |website=OwnTV}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Pratt |first1=Frederick G. |date=1932 |title=The Indian Round Table Conference: Second Session |url=https://www.jstor.org/stable/2749987 |journal=Pacific Affairs |volume=5 |issue=2 |pages=151–167 |doi=10.2307/2749987 |jstor=2749987 |access-date=14 June 2021|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite book |last= Ismail (amin-ul-mulk) |first= Sir Mirza Mahomed |url=https://books.google.com/books?id=tbm1AAAAIAAJ&q=2nd+round+table+conference+sir+mirza+ismail |title= Speeches |date= 1936 |publisher= Printed at the Government Press |language=en |access-date=14 June 2021}}</ref> * మూడవ రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం (1932)<ref>{{cite book |title=The who's who in Madras A pictorial who's who of distinguished personages, princes, zemindars and noblemen in the Madras Presidency. |date=1932 |publisher=Pearl Press. |pages=67 |language=English |oclc=564838708 }}</ref> == జైపూర్ దివాన్‌గా == 1941లో [[జైపూర్ సంస్థానం]] దివాన్‌గా మీర్జా ఇస్మాయిల్ నియమితుడయ్యాడు. ఆయనకు ముందు 1939 నుండి దివాన్‌గా పనిచేసిన ''జ్ఞాన్ నాథ్'', బ్రిటిష్ ప్రభుత్వ మద్దతుతో కాంగ్రెస్ అనుకూల ప్రజా మండల్ రాజకీయ సంస్థపై కఠిన వైఖరిని అవలంబించాడు. అలాంటి పరిస్థితుల్లో, ప్రగతిశీల పరిపాలకుడిగా పేరొందిన మీర్జా ఇస్మాయిల్‌ను మహారాజా సవాయి మాన్ సింగ్ II తన దివాన్‌గా నియమించడం అనేక మందికి ఆశ్చర్యాన్ని కలిగించింది.<ref name= Zubrzycki>{{cite book |last= Zubrzycki |first= John |year=2021 |title= The House of Jaipur |location= London |publisher= Hurst & Company |pages= 104-105 |type= Softcover |isbn= 9781787389595}}</ref> దివాన్‌గా బాధ్యతలు చేపట్టిన కొద్దికాలానికే, మహారాజును, ఆయన కుటుంబ సభ్యులను అధికారికంగా "రాజకుటుంబం" అని సంబోధించాలని కోరుతూ మీర్జా ఇస్మాయిల్ ''రాజస్థాన్ రెసిడెన్సీ''కి లేఖ రాశాడు. అయితే బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ఆ విజ్ఞప్తిని తిరస్కరించింది. "రాయల్" అనే పదాన్ని బ్రిటిష్ రాజు-చక్రవర్తికి, ఆయన కుటుంబ సభ్యులకు మాత్రమే ఉపయోగించవచ్చని వారు స్పష్టం చేశారు. ఈ ఘటన నేపథ్యంలో ఒక బ్రిటిష్ అధికారి మీర్జా ఇస్మాయిల్‌ను "జాతీయ సోషలిస్టు తరహా నియంత"గా అభివర్ణిస్తూ, ఆయనను వీలైనంత త్వరగా పదవి నుంచి తొలగించాలని అభిప్రాయపడ్డాడు.<ref>{{cite book |last= Stern |first= Robert W. |year= 1988 |title= The Cat and the Lion: Jaipur State in the British Raj |location= Leiden |publisher= E.J. Brill |pages= 305-306 |type= Softcover |isbn= 978-90-04-08283-0}}</ref> జైపూర్ నగర ఆధునికీకరణకు మీర్జా ఇస్మాయిల్ ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఇచ్చాడు. నగరంలోని ప్రాకారాలతో కూడిన పాత ప్రాంతాన్ని పరిశుభ్రం చేయించే కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించాడు. వీధుల మధ్యలో ఉన్న హిందూ దేవాలయాల చిన్న నిర్మాణాలు, ప్రజా రహదారులపై ఏర్పడిన అక్రమ ఆక్రమణలను తొలగించాడు. అలాగే దాదాపు ఇరవై ఐదు సంవత్సరాల తరువాత మొదటిసారిగా అనేక భవనాలకు రంగులు వేయించి నగర సౌందర్యాన్ని పెంపొందించాడు.<ref name=Zubrzycki/> ఈ ఆధునికీకరణ కార్యక్రమాలకు మహారాజా సవాయి మాన్ సింగ్ II పూర్తి మద్దతు ఇచ్చాడు. 1942లో జైపూర్ చేరిన కొద్దికాలానికే ఆయన ''రాజ్యాంగ సంస్కరణల కమిటీ''ని ఏర్పాటు చేశాడు. ఈ సంస్కరణల వల్ల మహారాజా సవాయి మాన్ సింగ్ II ఆయన రాజదర్బారు భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ నాయకుల దృష్టిలో మంచి గుర్తింపు పొందాయి. జైపూర్ నగరంలోని ప్రధాన రహదారికి ఆయన స్మారకార్థం మీర్జా ఇస్మాయిల్ రోడ్ (ఎం.ఐ. రోడ్) అని పేరు పెట్టారు.<ref name="london-gazette.co.uk"/><ref name="auto" /> ప్రముఖ పారిశ్రామికవేత్త [[ఘనశ్యాం దాస్ బిర్లా]] మీర్జా ఇస్మాయిల్‌కు సన్నిహిత మిత్రుడు. జైపూర్ అభివృద్ధి కోసం ఇస్మాయిల్ రూపొందించిన అనేక ప్రతిష్ఠాత్మక ప్రాజెక్టులకు బిర్లా ఆర్థిక సహాయం అందించాడు. జైపూర్‌లో బ్యాంకుల శాఖలు ప్రారంభించేందుకు అనుమతులు ఇవ్వడం ప్రారంభమైనప్పుడు, బిర్లా అధ్యక్షతన ఉన్న యునైటెడ్ కమర్షియల్ బ్యాంక్ (ప్రస్తుత [[యూకో బ్యాంక్]])కు 1945లో తొలి అనుమతి లభించింది. అలాగే ఆయన మార్గదర్శకత్వంలో నేషనల్ బాల్ బేరింగ్ కంపెనీ స్థాపించబడింది.<ref name="london-gazette.co.uk"/><ref name="auto"/> 1945లో జైపూర్‌లో జరిగిన అంతర్జాతీయ PEN భారతీయ రచయితల మండలి సమావేశానికి మీర్జా ఇస్మాయిల్ అధ్యక్షత వహించాడు. ఈ సమావేశంలో [[సరోజినీ నాయుడు]], ''ఈ. ఎం. ఫోర్స్టర్'' తదితర ప్రముఖులు పాల్గొన్నారు.<ref name="dharwad.com"/><ref name="expressindia.com"/> జైపూర్ చాంబర్ ఆఫ్ కామర్స్ తన చరిత్రలో మీర్జా ఇస్మాయిల్ దివాన్ పదవీకాలాన్ని "జైపూర్ పారిశ్రామిక యుగానికి నాంది"గా అభివర్ణించింది. . == హైదరాబాదు దివాన్‌గా == 1946లో హైదరాబాదు నిజాం మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ ఆహ్వానం మేరకు మీర్జా ఇస్మాయిల్ హైదరాబాదు సంస్థాన దివాన్‌గా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు. భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం సమీపిస్తున్న నేపథ్యంలో హైదరాబాదు సంస్థాన భవిష్యత్తు అత్యంత క్లిష్టమైన రాజకీయ పరిస్థితులను ఎదుర్కొంటోంది.<ref name="london-gazette.co.uk" /><ref name="auto" /> హైదరాబాదు సంస్థానం భారత యూనియన్‌లో చేరాలని, భారత ప్రభుత్వంతో రాజీ మార్గాన్ని అనుసరించాలని మీర్జా ఇస్మాయిల్ నిజాంకు సలహా ఇచ్చాడు. అయితే నిజాం ఆస్థానంలోని సంప్రదాయవాద వర్గాలు, ముఖ్యంగా మజ్లిస్-ఎ-ఇత్తెహాదుల్ ముస్లిమీన్ నాయకత్వం ఆయన విధానాలకు వ్యతిరేకంగా వ్యవహరించింది. దీంతో ఆయన ప్రతిపాదించిన పరిపాలనా, రాజకీయ సంస్కరణలు అమలుకాలేకపోయాయి. పెరుగుతున్న రాజకీయ విభేదాలు, తన సూచనలకు తగిన మద్దతు లభించకపోవడంతో 1947లో ఆయన దివాన్ పదవికి రాజీనామా చేశాడు. అనంతరం ఆయన స్థానంలో నవాబ్ ఛత్తారి తిరిగి దివాన్‌గా నియమితుడయ్యాడు. == స్వాతంత్ర్యం అనంతరం == స్వాతంత్ర్యం తరువాత మీర్జా ఇస్మాయిల్ క్రియాశీల ప్రభుత్వ సేవలకు దూరంగా ఉన్నప్పటికీ, ప్రజా జీవితంలో చురుకుగా కొనసాగాడు. పరిపాలన, ఆర్థికాభివృద్ధి, పట్టణ ప్రణాళిక వంటి అంశాలపై తన అభిప్రాయాలను వ్యాసాలు, ప్రసంగాల ద్వారా వ్యక్తం చేసేవాడు. భారతదేశంలోని వివిధ రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు కూడా అభివృద్ధి కార్యక్రమాల విషయంలో ఆయన సలహాలను కోరేవి. ఆయన తన అనుభవాలను "My Public Life" (నా ప్రజా జీవితం) అనే ఆత్మకథలో వివరించాడు. ఈ గ్రంథం ద్వారా మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాలలో తన పరిపాలనా అనుభవాలు, సమకాలీన రాజకీయ పరిణామాలపై విలువైన సమాచారాన్ని అందించాడు. == వ్యక్తిగత జీవితం, కుటుంబం == మీర్జా ఇస్మాయిల్ తన మేనమామ కుమార్తె ''జీబుందెహ్ బేగం షిరాజీ''ని వివాహం చేసుకున్నాడు. ఆమె ఆయన తల్లి ''బేగం సనా షిరాజీ'' సోదరుడు ''మీర్జా షిరాజీ'' కుమార్తె. జీబుందెహ్ బేగం ప్రతిభావంతమైన కవయిత్రి. ఆమె "''బైజ్-ఎ-షాకిరా''" పేరుతో మతపరమైన ''నౌహా'' (శోకగీతాలు)ల పది సంపుటాలను ప్రచురించింది. ఈ దంపతులకు ముగ్గురు సంతానం కలిగారు. ఒక కుమారుడు ''హుమాయూన్ మీర్జా'', ఇద్దరు కుమార్తెలు ''షా తాజ్ బేగం ఖలీలీ'', ''గౌహర్ తాజ్ బేగం నమాజీ''. మీర్జా ఇస్మాయిల్ తన కుటుంబ సభ్యుల్లో అనేక మందిని దేశసేవకు అంకితమైన జీవితాన్ని గడపాలని ప్రేరేపించాడు. ఆయన కుమారుడు హుమాయూన్ మీర్జా తరువాత బంగనపల్లె సంస్థానం దివాన్‌గా పనిచేశాడు. భారత స్వాతంత్ర్యం అనంతరం కొంతకాలం భారత విదేశాంగ సేవలో దౌత్యవేత్తగా సేవలందించి, తరువాత ఢిల్లీకి బదిలీ అయ్యాడు. భారత విదేశాంగ మంత్రిత్వ శాఖ పరిపాలనా వ్యవస్థ, కార్యనిర్వాహక విధానాల రూపకల్పనలో కీలక సలహాదారుగా వ్యవహరించినందుకు ఆయనకు [[పద్మశ్రీ పురస్కారం]] లభించింది. షా తాజ్ బేగం కుమారుడైన అక్బర్ మీర్జా ఖలీలీ భారత విదేశాంగ సేవలో చేరి, సీనియర్ దౌత్యవేత్తగా సేవలందించాడు. పదవీ విరమణ అనంతరం కూడా భారత ప్రభుత్వానికి మధ్యప్రాచ్య వ్యవహారాలపై సలహాదారుగా అనేక సంవత్సరాలు పనిచేశాడు. షా తాజ్ బేగం కుమార్తె అమేనెహ్, ఇస్పహానీ కుటుంబానికి చెందిన మీర్జా అలీ ఇస్పహానీని వివాహం చేసుకుంది. ఆయన మీర్జా మహ్మూద్ ఇస్పహానీ కుమారుడు; అలాగే ప్రముఖ వ్యాపారవేత్తలు మీర్జా అహ్మద్ ఇస్పహానీ, మీర్జా అబోల్ హసన్ ఇస్పహానీలకు మేనల్లుడు. 1947 భారత విభజన సమయంలో మీర్జా ఇస్మాయిల్ మేనల్లుళ్లలో కొందరు భారతదేశాన్ని విడిచి పాకిస్తాన్‌కు వెళ్లి అక్కడ ప్రభుత్వ సేవలను చేపట్టారు.<ref>{{Cite web |last=InpaperMagazine |first=From |date=2011-09-04 |title=Hall of fame: The ICS served Pakistan well |url=https://www.dawn.com/news/656476/hall-of-fame-the-ics-served-pakistan-well |access-date=2024-06-21 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |title=Agha Zafar Hilaly {{!}} PrideOfPakistan.com |url=https://www.prideofpakistan.com/who-is-who-detail/Agha-Zafar-Hilaly/746 |access-date=2024-06-21 |website=Pride of Pakistan}}</ref> వారిలో ఆఘా షాహీ పాకిస్తాన్ విదేశాంగ మంత్రిగా, ఆఘా హిలాలీ ప్రముఖ దౌత్యవేత్తగా సేవలందించారు.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |date=2006-09-07 |title=Agha Shahi passes away |url=https://www.dawn.com/news/209384/agha-shahi-passes-away |access-date=2024-06-21 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref> గౌహర్ తాజ్ బేగం నమాజీ మనవరాలు షాకెరెహ్ 1991లో హత్యకు గురైంది.<ref name=":1">{{Cite web |last=Chauhan |first=Bala |date=2020-02-16 |title=When love story of Godman, aristocratic woman turned into murder most foul |url=https://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/2020/Feb/16/when-love-story-of-godman-aristocratic-woman-turned-into-murder-most-foul-2104092.html |access-date=2024-06-21 |website=The New Indian Express |language=en}}</ref><ref name=":2">{{Cite news |date=2023-05-02 |title=Dancing on the grave: The decades-old murder that shook India |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65397222 |access-date=2024-06-21 |language=en-GB}}</ref> ఈ కేసులో నిందితుడు దోషిగా తేలి యావజ్జీవ కారాగార శిక్ష పొందాడు. మీర్జా ఇస్మాయిల్ మునిమనవడు ఫౌఆద్ మీర్జా భారతదేశానికి ప్రాతినిధ్యం వహించిన ప్రముఖ అశ్వక్రీడాకారుడు (ఈక్వెస్ట్రియన్). ఆయన ఒలింపిక్ క్రీడల్లో భారత తరఫున పాల్గొని అంతర్జాతీయ స్థాయిలో దేశానికి ప్రాతినిధ్యం వహించాడు.<ref>{{Cite web |last=Quint |first=The |date=2020-03-19 |title=With Olympic Berth, Fouaad Mirza Revivifies Equestrian in India |url=https://www.thequint.com/sports/olympic-sports/fouaad-mirza-equestrian-tokyo-2020-olympics-profile |access-date=2024-06-21 |website=TheQuint |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gupta |first=Ria |date=2021-08-03 |title=What Links Fouaad Mirza to Dewan of Mysore: Seven Generations of Horse Lovers What Links Fouaad Mirza to Dewan of Mysore: Seven Generations of Horse Lovers |url=https://thebetterindia.com/259836/fouaad-mirza-tokyo-olympics-bengaluru-dewan-mysore-equestrian-rider/ |access-date=2024-06-21 |website=The Better India |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ganesh, DHNS |first=Arjun |title=Fouaad Mirza: New kid on the block |url=https://www.deccanherald.com/sports/new-kid-block-690605.html |access-date=2024-06-21 |website=Deccan Herald |language=en}}</ref> == మరణం == మీర్జా ఇస్మాయిల్ 1959 మార్చి 5న బెంగళూరులో మరణించాడు. ఆయన మరణంతో భారతదేశం ఒక విశిష్ట సంస్థాన పరిపాలకుడిని కోల్పోయింది. == గౌరవాలు == మీర్జా ఇస్మాయిల్ తన విశిష్ట పరిపాలనా సేవలకు గుర్తింపుగా బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం నుండి పలు గౌరవాలు అందుకున్నారు. ఆయనకు నైట్‌హుడ్ ప్రదానం చేయబడటంతో "సర్" బిరుదుతో ప్రసిద్ధి చెందారు.<ref name="london-gazette.co.uk"/> మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాల అభివృద్ధికి చేసిన సేవల కారణంగా అనేక ప్రజా, విద్యా సంస్థలు ఆయనను సత్కరించాయి. పట్టణ ప్రణాళిక, పారిశ్రామికాభివృద్ధి, ప్రజా పరిపాలన రంగాల్లో ఆయన చేసిన కృషి భారత పరిపాలనా చరిత్రలో విశేషంగా గుర్తింపు పొందింది. == రచనలు == మీర్జా ఇస్మాయిల్ తన పరిపాలనా అనుభవాలు, రాజకీయ పరిణామాలు, ప్రజా జీవితానికి సంబంధించిన అభిప్రాయాలను రచనల రూపంలో నమోదు చేశాడు. ఆయన ఆత్మకథ ''మై పబ్లిక్ లైఫ్‌''లో మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాలలో తన సేవలు, పరిపాలనా విధానాలు, సమకాలీన రాజకీయ పరిస్థితులను వివరించాడు. భారతీయ సంస్థానాల పరిపాలనా చరిత్రను అధ్యయనం చేసే పరిశోధకులకు ఈ గ్రంథం ఒక ముఖ్య ఆధారంగా పరిగణించబడుతుంది.<ref>{{cite book |last1=Ismail |first1=Sir Mirza M. |title=My Public Life: Recollections and Reflections |date=1954 |publisher=G. Allen & Unwin |url=https://books.google.com/books?id=sKg9AAAAMAAJ |access-date=14 June 2021 |language=en}}</ref> == ఇవి కూడా చూడండి == * మైసూరు సంస్థానం * జైపూర్ సంస్థానం * హైదరాబాదు సంస్థానం * నాలుగో కృష్ణరాజ వడియార్ * మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} {{Authority control}} jodhe51bw2lhehx0rbdvicelciei20x 4908325 4908322 2026-07-19T10:50:42Z స్వరలాసిక 13980 /* స్వాతంత్ర్యం అనంతరం */ 4908325 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = మీర్జా ముహమ్మద్ ఇస్మాయిల్ | honorific_prefix = రైట్ ఆనరబుల్ సర్ | honorific_suffix = KCIE OBE CStJ PC | image = Diwan Sir Mirza Ismail.jpg | image_size = | caption = మైసూర్, జైపూర్, హైదరాబాద్ రాష్ట్రాల దీవాన్ | order1 = హైదరాబాద్ దీవాన్ | term_start1 = 1946 | term_end1 = 1947 | monarch1 = [[మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్]] అసఫ్ జా VII | predecessor1 = ముహమ్మద్ అహ్మద్ సయీద్ ఖాన్ ఛతారి | successor1 = ముహమ్మద్ అహ్మద్ సయీద్ ఖాన్ ఛతారి | order2 = జైపూర్ దీవాన్ | term_start2 = 1942 | term_end2 = 1946 | monarch2 = మాన్ సింగ్ II | predecessor2 = | successor2 = | order3 = 22వ [[మైసూరు_దివాన్ల_జాబితా|మైసూర్ దివాన్]] | term_start3 = 1 మే 1926 | term_end3 = 1941 | monarch3 = కృష్ణ రాజ వడియార్ IV, [[జయచామరాజేంద్ర వడియార్]] | predecessor3 = [[అల్బియాన్ రాజ్‌కుమార్ బెనర్జీ]] | successor3 = ఎన్. మాధవరావు | birth_date = {{birth date|1883|10|24|df=y}} | birth_place = [[బెంగళూరు]], [[మైసూరు సామ్రాజ్యం]], [[బ్రిటిష్ ఇండియా]] | death_date = {{death date and age|1959|1|5|1883|10|24|df=y}} | death_place = [[బెంగళూరు]], [[మైసూర్ రాష్ట్రం]] (ప్రస్తుతం [[కర్ణాటక]]), [[భారతదేశం]] | occupation = మైసూర్ దివాన్ (1926–1941)<br />జైపూర్ దివాన్ (1942–1946)<br />హైదరాబాద్ దివాన్(1946–1947) | salary = | networth = | spouse = జీబందేహ్ బేగం షిరాజి | website = | footnotes = | children = మీర్జా హుమయూన్<br />మీర్జా షా తాజ్ బేగమ్ <br />మీర్జా గౌహర్ తాజ్ బేగమ్ | relatives = ఆగా అలీ అస్కర్ (తాత)<br/>షకేరే ఖలీలి (మనవరాలు) }} '''మీర్జా మహ్మద్ ఇస్మాయిల్''' (ఉర్దూ: مرزا محمد اسماعیل; 24 అక్టోబర్ 1883 – 5 మార్చి 1959), సాధారణంగా '''సర్ మీర్జా ఇస్మాయిల్''' అని పిలువబడే భారతీయ రాజనీతిజ్ఞుడు, పరిపాలకుడు. బ్రిటిష్ భారతదేశంలోని మూడు ప్రముఖ సంస్థానాలైన మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాలకు దివాన్ (ప్రధాన మంత్రి)గా సేవలందించాడు.<ref name="london-gazette.co.uk">{{Cite web|title= Page 29 {{!}} Issue 34470, 4 January 1938 {{!}} London Gazette {{!}} The Gazette |url= https://www.thegazette.co.uk/London/issue/34470/page/29|access-date=2021-06-14|website= The Gazette}}</ref><ref name="auto">P. 254-258, ''Business Legends'' by [[Gita Piramal]] (1998) – Published by Viking Penguin India</ref> పరిపాలనా దక్షత, పట్టణాభివృద్ధి, పారిశ్రామికీకరణ, ప్రజాపనుల అభివృద్ధికి చేసిన కృషి వల్ల ఆయన భారతదేశంలోని అత్యుత్తమ సంస్థాన పరిపాలకులలో ఒకరిగా గుర్తింపు పొందాడు. మీర్జా ఇస్మాయిల్ 1883 అక్టోబర్ 24న బెంగళూరులో జన్మించాడు. ఆయన కుటుంబం మైసూరు రాజదర్బారుతో సన్నిహిత సంబంధాలు కలిగి ఉండేది. ఆయన తండ్రి మీర్జా మహ్మద్ అలీ మైసూరు ప్రభుత్వంలో ఉన్నతాధికారిగా పనిచేశారు. చిన్ననాటి నుంచే మైసూరు రాజకుటుంబానికి చెందిన యువరాజు కృష్ణరాజ వడియార్ (తరువాత మహారాజా కృష్ణరాజ వడియార్ IV)తో కలిసి విద్యాభ్యాసం చేశాడు. ఈ స్నేహం ఆయన భవిష్యత్ పరిపాలనా జీవితానికి బలమైన పునాది అయింది. ప్రాథమిక విద్యను బెంగళూరులో అభ్యసించిన ఆయన, అనంతరం ఉన్నత విద్యను కూడా అక్కడే పూర్తి చేశాడు. యువకుడిగా మైసూరు ప్రభుత్వ సేవలో చేరి, తన క్రమశిక్షణ, పరిపాలనా నైపుణ్యంతో ఉన్నత స్థానాలకు ఎదిగాడు. మహారాజా కృష్ణరాజ వడియార్ IV విశ్వాసాన్ని సంపాదించిన ఆయన, రాజదర్బారులో ముఖ్యమైన పరిపాలనా బాధ్యతలు నిర్వహించాడు. 1926లో అప్పటి దివాన్ సర్ ఆల్బియన్ రాజ్‌కుమార్ బెనర్జీ పదవీ విరమణ అనంతరం మీర్జా ఇస్మాయిల్ మైసూరు సంస్థాన దివాన్గా నియమితుడయ్యాడు. 1941 వరకు దాదాపు పదిహేనేళ్ల పాటు ఆ పదవిలో కొనసాగి, మైసూరు సంస్థానాన్ని పారిశ్రామిక, ఆర్థిక, పట్టణాభివృద్ధి రంగాలలో గణనీయంగా అభివృద్ధి చేశాడు. ఆయన హయాంలో మైసూరు భారతదేశంలోని అత్యంత ప్రగతిశీల సంస్థానాలలో ఒకటిగా పేరుపొందింది. ఆయన పరిపాలనలో పరిశ్రమలు, నీటిపారుదల, విద్యుత్ ఉత్పత్తి, వ్యవసాయాభివృద్ధి, రహదారులు, ఉద్యానవనాలు, ప్రజారోగ్యం వంటి రంగాలకు విశేష ప్రాధాన్యం లభించింది. బెంగళూరు నగర సుందరీకరణకు ఆయన చేసిన కృషి విశేషమైనది. పరిశుభ్రమైన వీధులు, చెట్లతో అలంకరించిన రహదారులు, ఉద్యానవనాల అభివృద్ధి వంటి కార్యక్రమాల ద్వారా బెంగళూరును ఆదర్శ నగరంగా తీర్చిదిద్దేందుకు కృషి చేశాడు. 1942లో ఆయన జైపూర్ సంస్థాన దివాన్గా నియమితుడై 1946 వరకు సేవలందించాడు. అనంతరం 1946లో హైదరాబాదు సంస్థాన దివాన్గా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు. అయితే అక్కడ రాజకీయ పరిస్థితులు క్లిష్టంగా ఉండటంతో ఆయన పదవీకాలం స్వల్పకాలమే కొనసాగి 1947లో రాజీనామా చేశాడు. సర్ మీర్జా ఇస్మాయిల్ పరిపాలనలో నిష్పాక్షికత, అభివృద్ధి దృష్టి, ప్రజాహితం ప్రధాన లక్షణాలుగా నిలిచాయి. ఆధునిక భారతదేశ సంస్థాన పరిపాలన చరిత్రలో ఆయన ప్రముఖ స్థానాన్ని సంపాదించారు. == ప్రారంభ జీవితం, విద్య == మీర్జా మహ్మద్ ఇస్మాయిల్ 1883 అక్టోబర్ 24న మైసూరు సంస్థానంలోని బెంగళూరులో ఒక ప్రముఖ ముస్లిం కుటుంబంలో జన్మించాడు. ఆయన తండ్రి మీర్జా మహ్మద్ అలీ, మైసూరు ప్రభుత్వంలో ఉన్నతాధికారిగా పనిచేశారు. ఆయన తాత గులామ్ అహ్మద్ కూడా మైసూరు రాజదర్బారులో సేవలందించారు. కుటుంబానికి మైసూరు రాజవంశంతో సన్నిహిత సంబంధాలు ఉండటంతో, ఇస్మాయిల్ చిన్ననాటి నుంచే రాజకుటుంబ సభ్యులతో పరిచయం ఏర్పడింది. ఆయన బెంగళూరు సెయింట్ పాట్రిక్ కాలేజీలో 1904లో డిగ్రీ పూర్తి చేశాడు. విద్యార్థి దశలోనే ఆంగ్లం, ఉర్దూ, పర్షియన్ భాషలపై మంచి పట్టు సాధించారు. ముఖ్యంగా మైసూరు యువరాజు కృష్ణరాజ వడియార్ (తరువాత నాలుగో కృష్ణరాజ వడియార్ మహారాజు)తో కలిసి చదువుకోవడం వల్ల రాజవంశంతో ఆయనకు జీవితాంతం కొనసాగిన స్నేహబంధం ఏర్పడింది. ఈ సంబంధం తరువాత ఆయన పరిపాలనా జీవితంలో కీలక పాత్ర పోషించింది. == మైసూరు ప్రభుత్వ సేవ == విద్యాభ్యాసం పూర్తయిన తరువాత ఇస్మాయిల్ మైసూరు ప్రభుత్వంలో అసిస్టెంట్ సూపరింటెండెంట్ ఆఫ్ పోలీస్‌గా చేరాడు. <ref name="dharwad.com">{{cite web |last= Koppal |first= Basavaraj |title=Hyderabad Liberation - 10 |url= http://www.dharwad.com/nimmaputa/hyblib10.html |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729072726/http://www.dharwad.com/nimmaputa/hyblib10.html |archive-date=2013-07-29 |access-date=2018-01-01 |website=Dharwad.com}}</ref><ref name="expressindia.com">{{cite web |title= Leaving a stamp on history |url= http://iecolumnists.expressindia.com/full_column.php?content_id=86097 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061116042444/http://iecolumnists.expressindia.com/full_column.php?content_id=86097 |archive-date= 16 November 2006 |access-date= 2006-11-14 |df=dmy-all}}</ref>ప్రారంభంలో రాజభవన కార్యాలయంలో వివిధ పరిపాలనా బాధ్యతలను నిర్వహించాడు. క్రమశిక్షణ, సమయపాలన, పరిపాలనా నైపుణ్యం, ప్రజల సమస్యల పట్ల సానుభూతి వంటి లక్షణాల వల్ల ఆయన ఉన్నతాధికారుల ప్రశంసలు పొందాడు. తరువాత ఆయన మహారాజు వ్యక్తిగత కార్యదర్శిగా పనిచేశాడు. ఈ పదవిలో ఉన్న సమయంలో రాజ్యపాలన, ఆర్థిక వ్యవస్థ, ప్రజాపనులు, న్యాయపరిపాలన వంటి అంశాలలో విశేష అనుభవాన్ని సంపాదించాడు. మహారాజా నాలుగో కృష్ణరాజ వడియార్ ఆయనపై పూర్తి విశ్వాసం ఉంచడంతో, ప్రభుత్వంలోని అనేక కీలక విధానాల రూపకల్పనలో ఆయన పాత్ర పెరిగింది. == మైసూరు దివాన్‌గా నియామకం == 1926లో అప్పటి దివాన్ సర్ ఆల్బియన్ రాజ్‌కుమార్ బెనర్జీ పదవీ విరమణ చేసిన తరువాత, సర్ [[మోక్షగుండం విశ్వేశ్వరయ్య]] సిఫార్సుతో మీర్జా ఇస్మాయిల్ మైసూరు సంస్థానానికి దివాన్‌గా నియమితుడయ్యాడు.<ref>{{cite web |title= Welcome to Mysore Dasara |url= http://www.mysoredasara.com/html/personalities.htm |url-status=usurped |archive-url= https://web.archive.org/web/20070826131814/http://www.mysoredasara.com/html/personalities.htm |archive-date= 26 August 2007 |website= Mysore Dasara}}</ref> 1926 నుండి 1941 వరకు సుమారు పదిహేనేళ్లపాటు ఆయన ఈ పదవిలో కొనసాగాడు. ఇది మైసూరు చరిత్రలో అత్యంత సుదీర్ఘమైన, ప్రభావవంతమైన దివాన్ పదవీకాలాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. ===ప్రాజెక్టులు, అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు=== మీర్జా ఇస్మాయిల్ హయాంలో మైసూరు సంస్థానంలో అనేక అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు చేపట్టబడ్డాయి. ''యువరాజు కంఠీరవ నరసింహరాజ వడియార్ '' ఆదేశాల మేరకు నిర్మించిన ''బెంగళూరు టౌన్ హాల్'' రూపకల్పనను ఆయన పర్యవేక్షించాడు. అలాగే భారతదేశంలో మొట్టమొదటి గ్రామీణ విద్యుదీకరణ కార్యక్రమం ఆయన పరిపాలనలో అమలులోకి వచ్చింది.<ref name="dharwad.com" /><ref name="expressindia.com" /> ఆయన అత్యుత్తమ పరిపాలకుడిగా పేరుపొందారు. రాష్ట్రవ్యాప్తంగా విస్తృతంగా పర్యటిస్తూ ప్రజల సమస్యలను స్వయంగా తెలుసుకుని పరిష్కరించేందుకు కృషి చేసేవాడు. ఆయన దివాన్‌గా పనిచేసిన పద్నాలుగు సంవత్సరాల కాలంలో మైసూరు సంస్థానం ప్రభుత్వ, ప్రైవేటు రంగ పరిశ్రమలలో గణనీయమైన పురోగతి సాధించింది. ఆయన పదవీకాలంలో ''శివమొగ్గ చక్కెర కర్మాగారం'', ''బదన్‌వాల్ ఖాదీ ఉత్పత్తి కేంద్రం'' స్థాపించబడ్డాయి. అదేవిధంగా మైసూరు సంస్థాన వాణిజ్య ప్రయోజనాల కోసం లండన్‌లో ఒక వాణిజ్య కమిషనర్‌ను నియమించాడు.<ref name="dharwad.com" /><ref name="expressindia.com" /> మీర్జా ఇస్మాయిల్ హయాంలో ప్రారంభమైన పరిశ్రమల్లో బెంగళూరులోని పింగాణీ కర్మాగారం, గాజు కర్మాగారం ముఖ్యమైనవి. అదనంగా కాగితం, సిమెంట్, ఉక్కు, రసాయన ఎరువులు, చక్కెర, విద్యుత్ బల్బుల తయారీ కర్మాగారాలు స్థాపించబడ్డాయి. ఆయన ప్రధానిగా ఉన్న సమయంలో [[వైశ్యా బ్యాంకు]], సిమెంట్ కర్మాగారం, రసాయన మరియు ఎరువుల కర్మాగారం, చక్కెర మిల్లులు కూడా స్థాపించబడ్డాయి. సాధారణంగా మీర్జా ఇస్మాయిల్ మతపరమైన పక్షపాతం ప్రదర్శించలేదని భావిస్తారు. అయితే బెంగళూరులోని [[కే.ఆర్. మార్కెట్]] సమీపంలో ఉన్న జామియా మసీదు నిర్మాణానికి ఆయన కీలక పాత్ర పోషించాడు. 1940లో, దేశంలో మతపరమైన ఉద్రిక్తతలు నెలకొన్న సమయంలో, జామియా మసీదు, బెంగళూరు టౌన్ హాల్ నిర్మాణాలకు ఆయన శంకుస్థాపన చేశాడు. ===బెంగళూరు అల్లర్లు=== మీర్జా ఇస్మాయిల్ పరిపాలనా కాలంలో ఎక్కువ భాగం వివిధ ప్రజా అశాంతులను అణచివేయడంలోనే గడిచింది. ముఖ్యంగా [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] నిర్వహించిన ప్రజా ఉద్యమాల నేపథ్యంలో ఆయన అత్యంత క్లిష్టమైన పరిస్థితులను ఎదుర్కొన్నారు.<ref name="london-gazette.co.uk" /><ref name="auto" /> ఒకవైపు [[మహాత్మా గాంధీ]], [[జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ]] వంటి కాంగ్రెస్ నాయకులతో సత్సంబంధాలను కొనసాగిస్తూనే, మరోవైపు మైసూరు మహారాజు ప్రయోజనాలను కూడా పరిరక్షించాల్సిన పరిస్థితి ఏర్పడింది. బెంగళూరులో మతపరమైన హింస, సామాజిక అశాంతి చెలరేగకుండా ఉండేందుకు రాష్ట్రంలో కాంగ్రెస్ ఉద్యమాలను నియంత్రించేందుకు ఆయన ప్రయత్నించాడు.<ref name="dharwad.com" /><ref name="expressindia.com" /> ఈ ఆందోళన 1928లో జరిగిన ''సుల్తాన్‌పేట్ గణపతి అల్లర్ల'' సమయంలో స్పష్టంగా కనిపించింది. ఆ ఘటన మైసూరు సంస్థానంలో కాంగ్రెస్‌కు తన రాజకీయ పునాదిని బలోపేతం చేసుకునే అవకాశాన్ని కల్పించిన ముఖ్యమైన సంఘటనగా పరిగణించబడుతుంది. 1940లో మహారాజా నాలుగవ కృష్ణరాజ వడియార్ మరణించిన తరువాత కూడా, ఆయన వారసుడు [[జయచామరాజ వడియార్]] కు దివాన్‌గా మీర్జా ఇస్మాయిల్ కొనసాగాడు. అయితే విధానపరమైన విభేదాల కారణంగా 1941లో ఆయన ఆ పదవికి రాజీనామా చేశాడు.<ref name="london-gazette.co.uk" /><ref name="auto" /> ===రౌండ్ టేబుల్ సమావేశాలు=== మైసూరు సంస్థాన దివాన్ హోదాలో మీర్జా ఇస్మాయిల్ సంస్థానానికి ప్రాతినిధ్యం వహిస్తూ లండన్‌లో నిర్వహించిన మూడు రౌండ్ టేబుల్ సమావేశాలకూ హాజరయ్యాడు. భారతదేశ రాజ్యాంగ సంస్కరణలు, సంస్థానాల భవిష్యత్తు, బ్రిటిష్ భారతదేశ రాజకీయ వ్యవస్థపై జరిగిన చర్చల్లో ఆయన పాల్గొన్నాడు. * మొదటి రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం (1930)<ref>{{cite book |last1=Dwivedi |first1=Rakesh |url=https://books.google.com/books?id=tjmC1nnWVC8C&q=1st+round+table+conference+sir+mirza+ismail&pg=SA1-PA115 |title=Gs In 60 Days |publisher=Tata McGraw-Hill Education |isbn=978-0-07-067078-5 |page=115 |language=en |access-date=14 June 2021}}</ref> * రెండవ రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం (1931)<ref>{{cite web |title=Second Round Table Conference 1931 - GKToday |url=https://www.gktoday.in/gk/second-round-table-conference-1931/ |access-date=14 June 2021 |website=gktoday (.) in}}</ref><ref>{{cite web |date=2019-08-25 |title=Highlights from second & third Round table Conference:- SSC 2019 |url=http://www.ownguru.com/blog/highlights-from-second-third-round-table-ssc-2019/ |access-date=14 June 2021 |website=OwnTV}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Pratt |first1=Frederick G. |date=1932 |title=The Indian Round Table Conference: Second Session |url=https://www.jstor.org/stable/2749987 |journal=Pacific Affairs |volume=5 |issue=2 |pages=151–167 |doi=10.2307/2749987 |jstor=2749987 |access-date=14 June 2021|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite book |last= Ismail (amin-ul-mulk) |first= Sir Mirza Mahomed |url=https://books.google.com/books?id=tbm1AAAAIAAJ&q=2nd+round+table+conference+sir+mirza+ismail |title= Speeches |date= 1936 |publisher= Printed at the Government Press |language=en |access-date=14 June 2021}}</ref> * మూడవ రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం (1932)<ref>{{cite book |title=The who's who in Madras A pictorial who's who of distinguished personages, princes, zemindars and noblemen in the Madras Presidency. |date=1932 |publisher=Pearl Press. |pages=67 |language=English |oclc=564838708 }}</ref> == జైపూర్ దివాన్‌గా == 1941లో [[జైపూర్ సంస్థానం]] దివాన్‌గా మీర్జా ఇస్మాయిల్ నియమితుడయ్యాడు. ఆయనకు ముందు 1939 నుండి దివాన్‌గా పనిచేసిన ''జ్ఞాన్ నాథ్'', బ్రిటిష్ ప్రభుత్వ మద్దతుతో కాంగ్రెస్ అనుకూల ప్రజా మండల్ రాజకీయ సంస్థపై కఠిన వైఖరిని అవలంబించాడు. అలాంటి పరిస్థితుల్లో, ప్రగతిశీల పరిపాలకుడిగా పేరొందిన మీర్జా ఇస్మాయిల్‌ను మహారాజా సవాయి మాన్ సింగ్ II తన దివాన్‌గా నియమించడం అనేక మందికి ఆశ్చర్యాన్ని కలిగించింది.<ref name= Zubrzycki>{{cite book |last= Zubrzycki |first= John |year=2021 |title= The House of Jaipur |location= London |publisher= Hurst & Company |pages= 104-105 |type= Softcover |isbn= 9781787389595}}</ref> దివాన్‌గా బాధ్యతలు చేపట్టిన కొద్దికాలానికే, మహారాజును, ఆయన కుటుంబ సభ్యులను అధికారికంగా "రాజకుటుంబం" అని సంబోధించాలని కోరుతూ మీర్జా ఇస్మాయిల్ ''రాజస్థాన్ రెసిడెన్సీ''కి లేఖ రాశాడు. అయితే బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ఆ విజ్ఞప్తిని తిరస్కరించింది. "రాయల్" అనే పదాన్ని బ్రిటిష్ రాజు-చక్రవర్తికి, ఆయన కుటుంబ సభ్యులకు మాత్రమే ఉపయోగించవచ్చని వారు స్పష్టం చేశారు. ఈ ఘటన నేపథ్యంలో ఒక బ్రిటిష్ అధికారి మీర్జా ఇస్మాయిల్‌ను "జాతీయ సోషలిస్టు తరహా నియంత"గా అభివర్ణిస్తూ, ఆయనను వీలైనంత త్వరగా పదవి నుంచి తొలగించాలని అభిప్రాయపడ్డాడు.<ref>{{cite book |last= Stern |first= Robert W. |year= 1988 |title= The Cat and the Lion: Jaipur State in the British Raj |location= Leiden |publisher= E.J. Brill |pages= 305-306 |type= Softcover |isbn= 978-90-04-08283-0}}</ref> జైపూర్ నగర ఆధునికీకరణకు మీర్జా ఇస్మాయిల్ ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఇచ్చాడు. నగరంలోని ప్రాకారాలతో కూడిన పాత ప్రాంతాన్ని పరిశుభ్రం చేయించే కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించాడు. వీధుల మధ్యలో ఉన్న హిందూ దేవాలయాల చిన్న నిర్మాణాలు, ప్రజా రహదారులపై ఏర్పడిన అక్రమ ఆక్రమణలను తొలగించాడు. అలాగే దాదాపు ఇరవై ఐదు సంవత్సరాల తరువాత మొదటిసారిగా అనేక భవనాలకు రంగులు వేయించి నగర సౌందర్యాన్ని పెంపొందించాడు.<ref name=Zubrzycki/> ఈ ఆధునికీకరణ కార్యక్రమాలకు మహారాజా సవాయి మాన్ సింగ్ II పూర్తి మద్దతు ఇచ్చాడు. 1942లో జైపూర్ చేరిన కొద్దికాలానికే ఆయన ''రాజ్యాంగ సంస్కరణల కమిటీ''ని ఏర్పాటు చేశాడు. ఈ సంస్కరణల వల్ల మహారాజా సవాయి మాన్ సింగ్ II ఆయన రాజదర్బారు భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ నాయకుల దృష్టిలో మంచి గుర్తింపు పొందాయి. జైపూర్ నగరంలోని ప్రధాన రహదారికి ఆయన స్మారకార్థం మీర్జా ఇస్మాయిల్ రోడ్ (ఎం.ఐ. రోడ్) అని పేరు పెట్టారు.<ref name="london-gazette.co.uk"/><ref name="auto" /> ప్రముఖ పారిశ్రామికవేత్త [[ఘనశ్యాం దాస్ బిర్లా]] మీర్జా ఇస్మాయిల్‌కు సన్నిహిత మిత్రుడు. జైపూర్ అభివృద్ధి కోసం ఇస్మాయిల్ రూపొందించిన అనేక ప్రతిష్ఠాత్మక ప్రాజెక్టులకు బిర్లా ఆర్థిక సహాయం అందించాడు. జైపూర్‌లో బ్యాంకుల శాఖలు ప్రారంభించేందుకు అనుమతులు ఇవ్వడం ప్రారంభమైనప్పుడు, బిర్లా అధ్యక్షతన ఉన్న యునైటెడ్ కమర్షియల్ బ్యాంక్ (ప్రస్తుత [[యూకో బ్యాంక్]])కు 1945లో తొలి అనుమతి లభించింది. అలాగే ఆయన మార్గదర్శకత్వంలో నేషనల్ బాల్ బేరింగ్ కంపెనీ స్థాపించబడింది.<ref name="london-gazette.co.uk"/><ref name="auto"/> 1945లో జైపూర్‌లో జరిగిన అంతర్జాతీయ PEN భారతీయ రచయితల మండలి సమావేశానికి మీర్జా ఇస్మాయిల్ అధ్యక్షత వహించాడు. ఈ సమావేశంలో [[సరోజినీ నాయుడు]], ''ఈ. ఎం. ఫోర్స్టర్'' తదితర ప్రముఖులు పాల్గొన్నారు.<ref name="dharwad.com"/><ref name="expressindia.com"/> జైపూర్ చాంబర్ ఆఫ్ కామర్స్ తన చరిత్రలో మీర్జా ఇస్మాయిల్ దివాన్ పదవీకాలాన్ని "జైపూర్ పారిశ్రామిక యుగానికి నాంది"గా అభివర్ణించింది. . == హైదరాబాదు దివాన్‌గా == 1946లో హైదరాబాదు నిజాం మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ ఆహ్వానం మేరకు మీర్జా ఇస్మాయిల్ హైదరాబాదు సంస్థాన దివాన్‌గా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు. భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం సమీపిస్తున్న నేపథ్యంలో హైదరాబాదు సంస్థాన భవిష్యత్తు అత్యంత క్లిష్టమైన రాజకీయ పరిస్థితులను ఎదుర్కొంటోంది.<ref name="london-gazette.co.uk" /><ref name="auto" /> హైదరాబాదు సంస్థానం భారత యూనియన్‌లో చేరాలని, భారత ప్రభుత్వంతో రాజీ మార్గాన్ని అనుసరించాలని మీర్జా ఇస్మాయిల్ నిజాంకు సలహా ఇచ్చాడు. అయితే నిజాం ఆస్థానంలోని సంప్రదాయవాద వర్గాలు, ముఖ్యంగా మజ్లిస్-ఎ-ఇత్తెహాదుల్ ముస్లిమీన్ నాయకత్వం ఆయన విధానాలకు వ్యతిరేకంగా వ్యవహరించింది. దీంతో ఆయన ప్రతిపాదించిన పరిపాలనా, రాజకీయ సంస్కరణలు అమలుకాలేకపోయాయి. పెరుగుతున్న రాజకీయ విభేదాలు, తన సూచనలకు తగిన మద్దతు లభించకపోవడంతో 1947లో ఆయన దివాన్ పదవికి రాజీనామా చేశాడు. అనంతరం ఆయన స్థానంలో నవాబ్ ఛత్తారి తిరిగి దివాన్‌గా నియమితుడయ్యాడు. == వ్యక్తిగత జీవితం, కుటుంబం == మీర్జా ఇస్మాయిల్ తన మేనమామ కుమార్తె ''జీబుందెహ్ బేగం షిరాజీ''ని వివాహం చేసుకున్నాడు. ఆమె ఆయన తల్లి ''బేగం సనా షిరాజీ'' సోదరుడు ''మీర్జా షిరాజీ'' కుమార్తె. జీబుందెహ్ బేగం ప్రతిభావంతమైన కవయిత్రి. ఆమె "''బైజ్-ఎ-షాకిరా''" పేరుతో మతపరమైన ''నౌహా'' (శోకగీతాలు)ల పది సంపుటాలను ప్రచురించింది. ఈ దంపతులకు ముగ్గురు సంతానం కలిగారు. ఒక కుమారుడు ''హుమాయూన్ మీర్జా'', ఇద్దరు కుమార్తెలు ''షా తాజ్ బేగం ఖలీలీ'', ''గౌహర్ తాజ్ బేగం నమాజీ''. మీర్జా ఇస్మాయిల్ తన కుటుంబ సభ్యుల్లో అనేక మందిని దేశసేవకు అంకితమైన జీవితాన్ని గడపాలని ప్రేరేపించాడు. ఆయన కుమారుడు హుమాయూన్ మీర్జా తరువాత బంగనపల్లె సంస్థానం దివాన్‌గా పనిచేశాడు. భారత స్వాతంత్ర్యం అనంతరం కొంతకాలం భారత విదేశాంగ సేవలో దౌత్యవేత్తగా సేవలందించి, తరువాత ఢిల్లీకి బదిలీ అయ్యాడు. భారత విదేశాంగ మంత్రిత్వ శాఖ పరిపాలనా వ్యవస్థ, కార్యనిర్వాహక విధానాల రూపకల్పనలో కీలక సలహాదారుగా వ్యవహరించినందుకు ఆయనకు [[పద్మశ్రీ పురస్కారం]] లభించింది. షా తాజ్ బేగం కుమారుడైన అక్బర్ మీర్జా ఖలీలీ భారత విదేశాంగ సేవలో చేరి, సీనియర్ దౌత్యవేత్తగా సేవలందించాడు. పదవీ విరమణ అనంతరం కూడా భారత ప్రభుత్వానికి మధ్యప్రాచ్య వ్యవహారాలపై సలహాదారుగా అనేక సంవత్సరాలు పనిచేశాడు. షా తాజ్ బేగం కుమార్తె అమేనెహ్, ఇస్పహానీ కుటుంబానికి చెందిన మీర్జా అలీ ఇస్పహానీని వివాహం చేసుకుంది. ఆయన మీర్జా మహ్మూద్ ఇస్పహానీ కుమారుడు; అలాగే ప్రముఖ వ్యాపారవేత్తలు మీర్జా అహ్మద్ ఇస్పహానీ, మీర్జా అబోల్ హసన్ ఇస్పహానీలకు మేనల్లుడు. 1947 భారత విభజన సమయంలో మీర్జా ఇస్మాయిల్ మేనల్లుళ్లలో కొందరు భారతదేశాన్ని విడిచి పాకిస్తాన్‌కు వెళ్లి అక్కడ ప్రభుత్వ సేవలను చేపట్టారు.<ref>{{Cite web |last=InpaperMagazine |first=From |date=2011-09-04 |title=Hall of fame: The ICS served Pakistan well |url=https://www.dawn.com/news/656476/hall-of-fame-the-ics-served-pakistan-well |access-date=2024-06-21 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |title=Agha Zafar Hilaly {{!}} PrideOfPakistan.com |url=https://www.prideofpakistan.com/who-is-who-detail/Agha-Zafar-Hilaly/746 |access-date=2024-06-21 |website=Pride of Pakistan}}</ref> వారిలో ఆఘా షాహీ పాకిస్తాన్ విదేశాంగ మంత్రిగా, ఆఘా హిలాలీ ప్రముఖ దౌత్యవేత్తగా సేవలందించారు.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |date=2006-09-07 |title=Agha Shahi passes away |url=https://www.dawn.com/news/209384/agha-shahi-passes-away |access-date=2024-06-21 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref> గౌహర్ తాజ్ బేగం నమాజీ మనవరాలు షాకెరెహ్ 1991లో హత్యకు గురైంది.<ref name=":1">{{Cite web |last=Chauhan |first=Bala |date=2020-02-16 |title=When love story of Godman, aristocratic woman turned into murder most foul |url=https://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/2020/Feb/16/when-love-story-of-godman-aristocratic-woman-turned-into-murder-most-foul-2104092.html |access-date=2024-06-21 |website=The New Indian Express |language=en}}</ref><ref name=":2">{{Cite news |date=2023-05-02 |title=Dancing on the grave: The decades-old murder that shook India |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65397222 |access-date=2024-06-21 |language=en-GB}}</ref> ఈ కేసులో నిందితుడు దోషిగా తేలి యావజ్జీవ కారాగార శిక్ష పొందాడు. మీర్జా ఇస్మాయిల్ మునిమనవడు ఫౌఆద్ మీర్జా భారతదేశానికి ప్రాతినిధ్యం వహించిన ప్రముఖ అశ్వక్రీడాకారుడు (ఈక్వెస్ట్రియన్). ఆయన ఒలింపిక్ క్రీడల్లో భారత తరఫున పాల్గొని అంతర్జాతీయ స్థాయిలో దేశానికి ప్రాతినిధ్యం వహించాడు.<ref>{{Cite web |last=Quint |first=The |date=2020-03-19 |title=With Olympic Berth, Fouaad Mirza Revivifies Equestrian in India |url=https://www.thequint.com/sports/olympic-sports/fouaad-mirza-equestrian-tokyo-2020-olympics-profile |access-date=2024-06-21 |website=TheQuint |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gupta |first=Ria |date=2021-08-03 |title=What Links Fouaad Mirza to Dewan of Mysore: Seven Generations of Horse Lovers What Links Fouaad Mirza to Dewan of Mysore: Seven Generations of Horse Lovers |url=https://thebetterindia.com/259836/fouaad-mirza-tokyo-olympics-bengaluru-dewan-mysore-equestrian-rider/ |access-date=2024-06-21 |website=The Better India |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ganesh, DHNS |first=Arjun |title=Fouaad Mirza: New kid on the block |url=https://www.deccanherald.com/sports/new-kid-block-690605.html |access-date=2024-06-21 |website=Deccan Herald |language=en}}</ref> == మరణం == మీర్జా ఇస్మాయిల్ 1959 మార్చి 5న బెంగళూరులో మరణించాడు. ఆయన మరణంతో భారతదేశం ఒక విశిష్ట సంస్థాన పరిపాలకుడిని కోల్పోయింది. == గౌరవాలు == మీర్జా ఇస్మాయిల్ తన విశిష్ట పరిపాలనా సేవలకు గుర్తింపుగా బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం నుండి పలు గౌరవాలు అందుకున్నారు. ఆయనకు నైట్‌హుడ్ ప్రదానం చేయబడటంతో "సర్" బిరుదుతో ప్రసిద్ధి చెందారు.<ref name="london-gazette.co.uk"/> మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాల అభివృద్ధికి చేసిన సేవల కారణంగా అనేక ప్రజా, విద్యా సంస్థలు ఆయనను సత్కరించాయి. పట్టణ ప్రణాళిక, పారిశ్రామికాభివృద్ధి, ప్రజా పరిపాలన రంగాల్లో ఆయన చేసిన కృషి భారత పరిపాలనా చరిత్రలో విశేషంగా గుర్తింపు పొందింది. == రచనలు == మీర్జా ఇస్మాయిల్ తన పరిపాలనా అనుభవాలు, రాజకీయ పరిణామాలు, ప్రజా జీవితానికి సంబంధించిన అభిప్రాయాలను రచనల రూపంలో నమోదు చేశాడు. ఆయన ఆత్మకథ ''మై పబ్లిక్ లైఫ్‌''లో మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాలలో తన సేవలు, పరిపాలనా విధానాలు, సమకాలీన రాజకీయ పరిస్థితులను వివరించాడు. భారతీయ సంస్థానాల పరిపాలనా చరిత్రను అధ్యయనం చేసే పరిశోధకులకు ఈ గ్రంథం ఒక ముఖ్య ఆధారంగా పరిగణించబడుతుంది.<ref>{{cite book |last1=Ismail |first1=Sir Mirza M. |title=My Public Life: Recollections and Reflections |date=1954 |publisher=G. Allen & Unwin |url=https://books.google.com/books?id=sKg9AAAAMAAJ |access-date=14 June 2021 |language=en}}</ref> == ఇవి కూడా చూడండి == * మైసూరు సంస్థానం * జైపూర్ సంస్థానం * హైదరాబాదు సంస్థానం * నాలుగో కృష్ణరాజ వడియార్ * మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} {{Authority control}} 3qeng4czhn985uf1bx1nmcak3y262fd 4908329 4908325 2026-07-19T10:52:01Z స్వరలాసిక 13980 /* ఇవి కూడా చూడండి */ 4908329 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = మీర్జా ముహమ్మద్ ఇస్మాయిల్ | honorific_prefix = రైట్ ఆనరబుల్ సర్ | honorific_suffix = KCIE OBE CStJ PC | image = Diwan Sir Mirza Ismail.jpg | image_size = | caption = మైసూర్, జైపూర్, హైదరాబాద్ రాష్ట్రాల దీవాన్ | order1 = హైదరాబాద్ దీవాన్ | term_start1 = 1946 | term_end1 = 1947 | monarch1 = [[మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్]] అసఫ్ జా VII | predecessor1 = ముహమ్మద్ అహ్మద్ సయీద్ ఖాన్ ఛతారి | successor1 = ముహమ్మద్ అహ్మద్ సయీద్ ఖాన్ ఛతారి | order2 = జైపూర్ దీవాన్ | term_start2 = 1942 | term_end2 = 1946 | monarch2 = మాన్ సింగ్ II | predecessor2 = | successor2 = | order3 = 22వ [[మైసూరు_దివాన్ల_జాబితా|మైసూర్ దివాన్]] | term_start3 = 1 మే 1926 | term_end3 = 1941 | monarch3 = కృష్ణ రాజ వడియార్ IV, [[జయచామరాజేంద్ర వడియార్]] | predecessor3 = [[అల్బియాన్ రాజ్‌కుమార్ బెనర్జీ]] | successor3 = ఎన్. మాధవరావు | birth_date = {{birth date|1883|10|24|df=y}} | birth_place = [[బెంగళూరు]], [[మైసూరు సామ్రాజ్యం]], [[బ్రిటిష్ ఇండియా]] | death_date = {{death date and age|1959|1|5|1883|10|24|df=y}} | death_place = [[బెంగళూరు]], [[మైసూర్ రాష్ట్రం]] (ప్రస్తుతం [[కర్ణాటక]]), [[భారతదేశం]] | occupation = మైసూర్ దివాన్ (1926–1941)<br />జైపూర్ దివాన్ (1942–1946)<br />హైదరాబాద్ దివాన్(1946–1947) | salary = | networth = | spouse = జీబందేహ్ బేగం షిరాజి | website = | footnotes = | children = మీర్జా హుమయూన్<br />మీర్జా షా తాజ్ బేగమ్ <br />మీర్జా గౌహర్ తాజ్ బేగమ్ | relatives = ఆగా అలీ అస్కర్ (తాత)<br/>షకేరే ఖలీలి (మనవరాలు) }} '''మీర్జా మహ్మద్ ఇస్మాయిల్''' (ఉర్దూ: مرزا محمد اسماعیل; 24 అక్టోబర్ 1883 – 5 మార్చి 1959), సాధారణంగా '''సర్ మీర్జా ఇస్మాయిల్''' అని పిలువబడే భారతీయ రాజనీతిజ్ఞుడు, పరిపాలకుడు. బ్రిటిష్ భారతదేశంలోని మూడు ప్రముఖ సంస్థానాలైన మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాలకు దివాన్ (ప్రధాన మంత్రి)గా సేవలందించాడు.<ref name="london-gazette.co.uk">{{Cite web|title= Page 29 {{!}} Issue 34470, 4 January 1938 {{!}} London Gazette {{!}} The Gazette |url= https://www.thegazette.co.uk/London/issue/34470/page/29|access-date=2021-06-14|website= The Gazette}}</ref><ref name="auto">P. 254-258, ''Business Legends'' by [[Gita Piramal]] (1998) – Published by Viking Penguin India</ref> పరిపాలనా దక్షత, పట్టణాభివృద్ధి, పారిశ్రామికీకరణ, ప్రజాపనుల అభివృద్ధికి చేసిన కృషి వల్ల ఆయన భారతదేశంలోని అత్యుత్తమ సంస్థాన పరిపాలకులలో ఒకరిగా గుర్తింపు పొందాడు. మీర్జా ఇస్మాయిల్ 1883 అక్టోబర్ 24న బెంగళూరులో జన్మించాడు. ఆయన కుటుంబం మైసూరు రాజదర్బారుతో సన్నిహిత సంబంధాలు కలిగి ఉండేది. ఆయన తండ్రి మీర్జా మహ్మద్ అలీ మైసూరు ప్రభుత్వంలో ఉన్నతాధికారిగా పనిచేశారు. చిన్ననాటి నుంచే మైసూరు రాజకుటుంబానికి చెందిన యువరాజు కృష్ణరాజ వడియార్ (తరువాత మహారాజా కృష్ణరాజ వడియార్ IV)తో కలిసి విద్యాభ్యాసం చేశాడు. ఈ స్నేహం ఆయన భవిష్యత్ పరిపాలనా జీవితానికి బలమైన పునాది అయింది. ప్రాథమిక విద్యను బెంగళూరులో అభ్యసించిన ఆయన, అనంతరం ఉన్నత విద్యను కూడా అక్కడే పూర్తి చేశాడు. యువకుడిగా మైసూరు ప్రభుత్వ సేవలో చేరి, తన క్రమశిక్షణ, పరిపాలనా నైపుణ్యంతో ఉన్నత స్థానాలకు ఎదిగాడు. మహారాజా కృష్ణరాజ వడియార్ IV విశ్వాసాన్ని సంపాదించిన ఆయన, రాజదర్బారులో ముఖ్యమైన పరిపాలనా బాధ్యతలు నిర్వహించాడు. 1926లో అప్పటి దివాన్ సర్ ఆల్బియన్ రాజ్‌కుమార్ బెనర్జీ పదవీ విరమణ అనంతరం మీర్జా ఇస్మాయిల్ మైసూరు సంస్థాన దివాన్గా నియమితుడయ్యాడు. 1941 వరకు దాదాపు పదిహేనేళ్ల పాటు ఆ పదవిలో కొనసాగి, మైసూరు సంస్థానాన్ని పారిశ్రామిక, ఆర్థిక, పట్టణాభివృద్ధి రంగాలలో గణనీయంగా అభివృద్ధి చేశాడు. ఆయన హయాంలో మైసూరు భారతదేశంలోని అత్యంత ప్రగతిశీల సంస్థానాలలో ఒకటిగా పేరుపొందింది. ఆయన పరిపాలనలో పరిశ్రమలు, నీటిపారుదల, విద్యుత్ ఉత్పత్తి, వ్యవసాయాభివృద్ధి, రహదారులు, ఉద్యానవనాలు, ప్రజారోగ్యం వంటి రంగాలకు విశేష ప్రాధాన్యం లభించింది. బెంగళూరు నగర సుందరీకరణకు ఆయన చేసిన కృషి విశేషమైనది. పరిశుభ్రమైన వీధులు, చెట్లతో అలంకరించిన రహదారులు, ఉద్యానవనాల అభివృద్ధి వంటి కార్యక్రమాల ద్వారా బెంగళూరును ఆదర్శ నగరంగా తీర్చిదిద్దేందుకు కృషి చేశాడు. 1942లో ఆయన జైపూర్ సంస్థాన దివాన్గా నియమితుడై 1946 వరకు సేవలందించాడు. అనంతరం 1946లో హైదరాబాదు సంస్థాన దివాన్గా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు. అయితే అక్కడ రాజకీయ పరిస్థితులు క్లిష్టంగా ఉండటంతో ఆయన పదవీకాలం స్వల్పకాలమే కొనసాగి 1947లో రాజీనామా చేశాడు. సర్ మీర్జా ఇస్మాయిల్ పరిపాలనలో నిష్పాక్షికత, అభివృద్ధి దృష్టి, ప్రజాహితం ప్రధాన లక్షణాలుగా నిలిచాయి. ఆధునిక భారతదేశ సంస్థాన పరిపాలన చరిత్రలో ఆయన ప్రముఖ స్థానాన్ని సంపాదించారు. == ప్రారంభ జీవితం, విద్య == మీర్జా మహ్మద్ ఇస్మాయిల్ 1883 అక్టోబర్ 24న మైసూరు సంస్థానంలోని బెంగళూరులో ఒక ప్రముఖ ముస్లిం కుటుంబంలో జన్మించాడు. ఆయన తండ్రి మీర్జా మహ్మద్ అలీ, మైసూరు ప్రభుత్వంలో ఉన్నతాధికారిగా పనిచేశారు. ఆయన తాత గులామ్ అహ్మద్ కూడా మైసూరు రాజదర్బారులో సేవలందించారు. కుటుంబానికి మైసూరు రాజవంశంతో సన్నిహిత సంబంధాలు ఉండటంతో, ఇస్మాయిల్ చిన్ననాటి నుంచే రాజకుటుంబ సభ్యులతో పరిచయం ఏర్పడింది. ఆయన బెంగళూరు సెయింట్ పాట్రిక్ కాలేజీలో 1904లో డిగ్రీ పూర్తి చేశాడు. విద్యార్థి దశలోనే ఆంగ్లం, ఉర్దూ, పర్షియన్ భాషలపై మంచి పట్టు సాధించారు. ముఖ్యంగా మైసూరు యువరాజు కృష్ణరాజ వడియార్ (తరువాత నాలుగో కృష్ణరాజ వడియార్ మహారాజు)తో కలిసి చదువుకోవడం వల్ల రాజవంశంతో ఆయనకు జీవితాంతం కొనసాగిన స్నేహబంధం ఏర్పడింది. ఈ సంబంధం తరువాత ఆయన పరిపాలనా జీవితంలో కీలక పాత్ర పోషించింది. == మైసూరు ప్రభుత్వ సేవ == విద్యాభ్యాసం పూర్తయిన తరువాత ఇస్మాయిల్ మైసూరు ప్రభుత్వంలో అసిస్టెంట్ సూపరింటెండెంట్ ఆఫ్ పోలీస్‌గా చేరాడు. <ref name="dharwad.com">{{cite web |last= Koppal |first= Basavaraj |title=Hyderabad Liberation - 10 |url= http://www.dharwad.com/nimmaputa/hyblib10.html |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729072726/http://www.dharwad.com/nimmaputa/hyblib10.html |archive-date=2013-07-29 |access-date=2018-01-01 |website=Dharwad.com}}</ref><ref name="expressindia.com">{{cite web |title= Leaving a stamp on history |url= http://iecolumnists.expressindia.com/full_column.php?content_id=86097 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061116042444/http://iecolumnists.expressindia.com/full_column.php?content_id=86097 |archive-date= 16 November 2006 |access-date= 2006-11-14 |df=dmy-all}}</ref>ప్రారంభంలో రాజభవన కార్యాలయంలో వివిధ పరిపాలనా బాధ్యతలను నిర్వహించాడు. క్రమశిక్షణ, సమయపాలన, పరిపాలనా నైపుణ్యం, ప్రజల సమస్యల పట్ల సానుభూతి వంటి లక్షణాల వల్ల ఆయన ఉన్నతాధికారుల ప్రశంసలు పొందాడు. తరువాత ఆయన మహారాజు వ్యక్తిగత కార్యదర్శిగా పనిచేశాడు. ఈ పదవిలో ఉన్న సమయంలో రాజ్యపాలన, ఆర్థిక వ్యవస్థ, ప్రజాపనులు, న్యాయపరిపాలన వంటి అంశాలలో విశేష అనుభవాన్ని సంపాదించాడు. మహారాజా నాలుగో కృష్ణరాజ వడియార్ ఆయనపై పూర్తి విశ్వాసం ఉంచడంతో, ప్రభుత్వంలోని అనేక కీలక విధానాల రూపకల్పనలో ఆయన పాత్ర పెరిగింది. == మైసూరు దివాన్‌గా నియామకం == 1926లో అప్పటి దివాన్ సర్ ఆల్బియన్ రాజ్‌కుమార్ బెనర్జీ పదవీ విరమణ చేసిన తరువాత, సర్ [[మోక్షగుండం విశ్వేశ్వరయ్య]] సిఫార్సుతో మీర్జా ఇస్మాయిల్ మైసూరు సంస్థానానికి దివాన్‌గా నియమితుడయ్యాడు.<ref>{{cite web |title= Welcome to Mysore Dasara |url= http://www.mysoredasara.com/html/personalities.htm |url-status=usurped |archive-url= https://web.archive.org/web/20070826131814/http://www.mysoredasara.com/html/personalities.htm |archive-date= 26 August 2007 |website= Mysore Dasara}}</ref> 1926 నుండి 1941 వరకు సుమారు పదిహేనేళ్లపాటు ఆయన ఈ పదవిలో కొనసాగాడు. ఇది మైసూరు చరిత్రలో అత్యంత సుదీర్ఘమైన, ప్రభావవంతమైన దివాన్ పదవీకాలాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. ===ప్రాజెక్టులు, అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు=== మీర్జా ఇస్మాయిల్ హయాంలో మైసూరు సంస్థానంలో అనేక అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు చేపట్టబడ్డాయి. ''యువరాజు కంఠీరవ నరసింహరాజ వడియార్ '' ఆదేశాల మేరకు నిర్మించిన ''బెంగళూరు టౌన్ హాల్'' రూపకల్పనను ఆయన పర్యవేక్షించాడు. అలాగే భారతదేశంలో మొట్టమొదటి గ్రామీణ విద్యుదీకరణ కార్యక్రమం ఆయన పరిపాలనలో అమలులోకి వచ్చింది.<ref name="dharwad.com" /><ref name="expressindia.com" /> ఆయన అత్యుత్తమ పరిపాలకుడిగా పేరుపొందారు. రాష్ట్రవ్యాప్తంగా విస్తృతంగా పర్యటిస్తూ ప్రజల సమస్యలను స్వయంగా తెలుసుకుని పరిష్కరించేందుకు కృషి చేసేవాడు. ఆయన దివాన్‌గా పనిచేసిన పద్నాలుగు సంవత్సరాల కాలంలో మైసూరు సంస్థానం ప్రభుత్వ, ప్రైవేటు రంగ పరిశ్రమలలో గణనీయమైన పురోగతి సాధించింది. ఆయన పదవీకాలంలో ''శివమొగ్గ చక్కెర కర్మాగారం'', ''బదన్‌వాల్ ఖాదీ ఉత్పత్తి కేంద్రం'' స్థాపించబడ్డాయి. అదేవిధంగా మైసూరు సంస్థాన వాణిజ్య ప్రయోజనాల కోసం లండన్‌లో ఒక వాణిజ్య కమిషనర్‌ను నియమించాడు.<ref name="dharwad.com" /><ref name="expressindia.com" /> మీర్జా ఇస్మాయిల్ హయాంలో ప్రారంభమైన పరిశ్రమల్లో బెంగళూరులోని పింగాణీ కర్మాగారం, గాజు కర్మాగారం ముఖ్యమైనవి. అదనంగా కాగితం, సిమెంట్, ఉక్కు, రసాయన ఎరువులు, చక్కెర, విద్యుత్ బల్బుల తయారీ కర్మాగారాలు స్థాపించబడ్డాయి. ఆయన ప్రధానిగా ఉన్న సమయంలో [[వైశ్యా బ్యాంకు]], సిమెంట్ కర్మాగారం, రసాయన మరియు ఎరువుల కర్మాగారం, చక్కెర మిల్లులు కూడా స్థాపించబడ్డాయి. సాధారణంగా మీర్జా ఇస్మాయిల్ మతపరమైన పక్షపాతం ప్రదర్శించలేదని భావిస్తారు. అయితే బెంగళూరులోని [[కే.ఆర్. మార్కెట్]] సమీపంలో ఉన్న జామియా మసీదు నిర్మాణానికి ఆయన కీలక పాత్ర పోషించాడు. 1940లో, దేశంలో మతపరమైన ఉద్రిక్తతలు నెలకొన్న సమయంలో, జామియా మసీదు, బెంగళూరు టౌన్ హాల్ నిర్మాణాలకు ఆయన శంకుస్థాపన చేశాడు. ===బెంగళూరు అల్లర్లు=== మీర్జా ఇస్మాయిల్ పరిపాలనా కాలంలో ఎక్కువ భాగం వివిధ ప్రజా అశాంతులను అణచివేయడంలోనే గడిచింది. ముఖ్యంగా [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] నిర్వహించిన ప్రజా ఉద్యమాల నేపథ్యంలో ఆయన అత్యంత క్లిష్టమైన పరిస్థితులను ఎదుర్కొన్నారు.<ref name="london-gazette.co.uk" /><ref name="auto" /> ఒకవైపు [[మహాత్మా గాంధీ]], [[జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ]] వంటి కాంగ్రెస్ నాయకులతో సత్సంబంధాలను కొనసాగిస్తూనే, మరోవైపు మైసూరు మహారాజు ప్రయోజనాలను కూడా పరిరక్షించాల్సిన పరిస్థితి ఏర్పడింది. బెంగళూరులో మతపరమైన హింస, సామాజిక అశాంతి చెలరేగకుండా ఉండేందుకు రాష్ట్రంలో కాంగ్రెస్ ఉద్యమాలను నియంత్రించేందుకు ఆయన ప్రయత్నించాడు.<ref name="dharwad.com" /><ref name="expressindia.com" /> ఈ ఆందోళన 1928లో జరిగిన ''సుల్తాన్‌పేట్ గణపతి అల్లర్ల'' సమయంలో స్పష్టంగా కనిపించింది. ఆ ఘటన మైసూరు సంస్థానంలో కాంగ్రెస్‌కు తన రాజకీయ పునాదిని బలోపేతం చేసుకునే అవకాశాన్ని కల్పించిన ముఖ్యమైన సంఘటనగా పరిగణించబడుతుంది. 1940లో మహారాజా నాలుగవ కృష్ణరాజ వడియార్ మరణించిన తరువాత కూడా, ఆయన వారసుడు [[జయచామరాజ వడియార్]] కు దివాన్‌గా మీర్జా ఇస్మాయిల్ కొనసాగాడు. అయితే విధానపరమైన విభేదాల కారణంగా 1941లో ఆయన ఆ పదవికి రాజీనామా చేశాడు.<ref name="london-gazette.co.uk" /><ref name="auto" /> ===రౌండ్ టేబుల్ సమావేశాలు=== మైసూరు సంస్థాన దివాన్ హోదాలో మీర్జా ఇస్మాయిల్ సంస్థానానికి ప్రాతినిధ్యం వహిస్తూ లండన్‌లో నిర్వహించిన మూడు రౌండ్ టేబుల్ సమావేశాలకూ హాజరయ్యాడు. భారతదేశ రాజ్యాంగ సంస్కరణలు, సంస్థానాల భవిష్యత్తు, బ్రిటిష్ భారతదేశ రాజకీయ వ్యవస్థపై జరిగిన చర్చల్లో ఆయన పాల్గొన్నాడు. * మొదటి రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం (1930)<ref>{{cite book |last1=Dwivedi |first1=Rakesh |url=https://books.google.com/books?id=tjmC1nnWVC8C&q=1st+round+table+conference+sir+mirza+ismail&pg=SA1-PA115 |title=Gs In 60 Days |publisher=Tata McGraw-Hill Education |isbn=978-0-07-067078-5 |page=115 |language=en |access-date=14 June 2021}}</ref> * రెండవ రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం (1931)<ref>{{cite web |title=Second Round Table Conference 1931 - GKToday |url=https://www.gktoday.in/gk/second-round-table-conference-1931/ |access-date=14 June 2021 |website=gktoday (.) in}}</ref><ref>{{cite web |date=2019-08-25 |title=Highlights from second & third Round table Conference:- SSC 2019 |url=http://www.ownguru.com/blog/highlights-from-second-third-round-table-ssc-2019/ |access-date=14 June 2021 |website=OwnTV}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Pratt |first1=Frederick G. |date=1932 |title=The Indian Round Table Conference: Second Session |url=https://www.jstor.org/stable/2749987 |journal=Pacific Affairs |volume=5 |issue=2 |pages=151–167 |doi=10.2307/2749987 |jstor=2749987 |access-date=14 June 2021|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite book |last= Ismail (amin-ul-mulk) |first= Sir Mirza Mahomed |url=https://books.google.com/books?id=tbm1AAAAIAAJ&q=2nd+round+table+conference+sir+mirza+ismail |title= Speeches |date= 1936 |publisher= Printed at the Government Press |language=en |access-date=14 June 2021}}</ref> * మూడవ రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం (1932)<ref>{{cite book |title=The who's who in Madras A pictorial who's who of distinguished personages, princes, zemindars and noblemen in the Madras Presidency. |date=1932 |publisher=Pearl Press. |pages=67 |language=English |oclc=564838708 }}</ref> == జైపూర్ దివాన్‌గా == 1941లో [[జైపూర్ సంస్థానం]] దివాన్‌గా మీర్జా ఇస్మాయిల్ నియమితుడయ్యాడు. ఆయనకు ముందు 1939 నుండి దివాన్‌గా పనిచేసిన ''జ్ఞాన్ నాథ్'', బ్రిటిష్ ప్రభుత్వ మద్దతుతో కాంగ్రెస్ అనుకూల ప్రజా మండల్ రాజకీయ సంస్థపై కఠిన వైఖరిని అవలంబించాడు. అలాంటి పరిస్థితుల్లో, ప్రగతిశీల పరిపాలకుడిగా పేరొందిన మీర్జా ఇస్మాయిల్‌ను మహారాజా సవాయి మాన్ సింగ్ II తన దివాన్‌గా నియమించడం అనేక మందికి ఆశ్చర్యాన్ని కలిగించింది.<ref name= Zubrzycki>{{cite book |last= Zubrzycki |first= John |year=2021 |title= The House of Jaipur |location= London |publisher= Hurst & Company |pages= 104-105 |type= Softcover |isbn= 9781787389595}}</ref> దివాన్‌గా బాధ్యతలు చేపట్టిన కొద్దికాలానికే, మహారాజును, ఆయన కుటుంబ సభ్యులను అధికారికంగా "రాజకుటుంబం" అని సంబోధించాలని కోరుతూ మీర్జా ఇస్మాయిల్ ''రాజస్థాన్ రెసిడెన్సీ''కి లేఖ రాశాడు. అయితే బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ఆ విజ్ఞప్తిని తిరస్కరించింది. "రాయల్" అనే పదాన్ని బ్రిటిష్ రాజు-చక్రవర్తికి, ఆయన కుటుంబ సభ్యులకు మాత్రమే ఉపయోగించవచ్చని వారు స్పష్టం చేశారు. ఈ ఘటన నేపథ్యంలో ఒక బ్రిటిష్ అధికారి మీర్జా ఇస్మాయిల్‌ను "జాతీయ సోషలిస్టు తరహా నియంత"గా అభివర్ణిస్తూ, ఆయనను వీలైనంత త్వరగా పదవి నుంచి తొలగించాలని అభిప్రాయపడ్డాడు.<ref>{{cite book |last= Stern |first= Robert W. |year= 1988 |title= The Cat and the Lion: Jaipur State in the British Raj |location= Leiden |publisher= E.J. Brill |pages= 305-306 |type= Softcover |isbn= 978-90-04-08283-0}}</ref> జైపూర్ నగర ఆధునికీకరణకు మీర్జా ఇస్మాయిల్ ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఇచ్చాడు. నగరంలోని ప్రాకారాలతో కూడిన పాత ప్రాంతాన్ని పరిశుభ్రం చేయించే కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించాడు. వీధుల మధ్యలో ఉన్న హిందూ దేవాలయాల చిన్న నిర్మాణాలు, ప్రజా రహదారులపై ఏర్పడిన అక్రమ ఆక్రమణలను తొలగించాడు. అలాగే దాదాపు ఇరవై ఐదు సంవత్సరాల తరువాత మొదటిసారిగా అనేక భవనాలకు రంగులు వేయించి నగర సౌందర్యాన్ని పెంపొందించాడు.<ref name=Zubrzycki/> ఈ ఆధునికీకరణ కార్యక్రమాలకు మహారాజా సవాయి మాన్ సింగ్ II పూర్తి మద్దతు ఇచ్చాడు. 1942లో జైపూర్ చేరిన కొద్దికాలానికే ఆయన ''రాజ్యాంగ సంస్కరణల కమిటీ''ని ఏర్పాటు చేశాడు. ఈ సంస్కరణల వల్ల మహారాజా సవాయి మాన్ సింగ్ II ఆయన రాజదర్బారు భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ నాయకుల దృష్టిలో మంచి గుర్తింపు పొందాయి. జైపూర్ నగరంలోని ప్రధాన రహదారికి ఆయన స్మారకార్థం మీర్జా ఇస్మాయిల్ రోడ్ (ఎం.ఐ. రోడ్) అని పేరు పెట్టారు.<ref name="london-gazette.co.uk"/><ref name="auto" /> ప్రముఖ పారిశ్రామికవేత్త [[ఘనశ్యాం దాస్ బిర్లా]] మీర్జా ఇస్మాయిల్‌కు సన్నిహిత మిత్రుడు. జైపూర్ అభివృద్ధి కోసం ఇస్మాయిల్ రూపొందించిన అనేక ప్రతిష్ఠాత్మక ప్రాజెక్టులకు బిర్లా ఆర్థిక సహాయం అందించాడు. జైపూర్‌లో బ్యాంకుల శాఖలు ప్రారంభించేందుకు అనుమతులు ఇవ్వడం ప్రారంభమైనప్పుడు, బిర్లా అధ్యక్షతన ఉన్న యునైటెడ్ కమర్షియల్ బ్యాంక్ (ప్రస్తుత [[యూకో బ్యాంక్]])కు 1945లో తొలి అనుమతి లభించింది. అలాగే ఆయన మార్గదర్శకత్వంలో నేషనల్ బాల్ బేరింగ్ కంపెనీ స్థాపించబడింది.<ref name="london-gazette.co.uk"/><ref name="auto"/> 1945లో జైపూర్‌లో జరిగిన అంతర్జాతీయ PEN భారతీయ రచయితల మండలి సమావేశానికి మీర్జా ఇస్మాయిల్ అధ్యక్షత వహించాడు. ఈ సమావేశంలో [[సరోజినీ నాయుడు]], ''ఈ. ఎం. ఫోర్స్టర్'' తదితర ప్రముఖులు పాల్గొన్నారు.<ref name="dharwad.com"/><ref name="expressindia.com"/> జైపూర్ చాంబర్ ఆఫ్ కామర్స్ తన చరిత్రలో మీర్జా ఇస్మాయిల్ దివాన్ పదవీకాలాన్ని "జైపూర్ పారిశ్రామిక యుగానికి నాంది"గా అభివర్ణించింది. . == హైదరాబాదు దివాన్‌గా == 1946లో హైదరాబాదు నిజాం మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ ఆహ్వానం మేరకు మీర్జా ఇస్మాయిల్ హైదరాబాదు సంస్థాన దివాన్‌గా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు. భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం సమీపిస్తున్న నేపథ్యంలో హైదరాబాదు సంస్థాన భవిష్యత్తు అత్యంత క్లిష్టమైన రాజకీయ పరిస్థితులను ఎదుర్కొంటోంది.<ref name="london-gazette.co.uk" /><ref name="auto" /> హైదరాబాదు సంస్థానం భారత యూనియన్‌లో చేరాలని, భారత ప్రభుత్వంతో రాజీ మార్గాన్ని అనుసరించాలని మీర్జా ఇస్మాయిల్ నిజాంకు సలహా ఇచ్చాడు. అయితే నిజాం ఆస్థానంలోని సంప్రదాయవాద వర్గాలు, ముఖ్యంగా మజ్లిస్-ఎ-ఇత్తెహాదుల్ ముస్లిమీన్ నాయకత్వం ఆయన విధానాలకు వ్యతిరేకంగా వ్యవహరించింది. దీంతో ఆయన ప్రతిపాదించిన పరిపాలనా, రాజకీయ సంస్కరణలు అమలుకాలేకపోయాయి. పెరుగుతున్న రాజకీయ విభేదాలు, తన సూచనలకు తగిన మద్దతు లభించకపోవడంతో 1947లో ఆయన దివాన్ పదవికి రాజీనామా చేశాడు. అనంతరం ఆయన స్థానంలో నవాబ్ ఛత్తారి తిరిగి దివాన్‌గా నియమితుడయ్యాడు. == వ్యక్తిగత జీవితం, కుటుంబం == మీర్జా ఇస్మాయిల్ తన మేనమామ కుమార్తె ''జీబుందెహ్ బేగం షిరాజీ''ని వివాహం చేసుకున్నాడు. ఆమె ఆయన తల్లి ''బేగం సనా షిరాజీ'' సోదరుడు ''మీర్జా షిరాజీ'' కుమార్తె. జీబుందెహ్ బేగం ప్రతిభావంతమైన కవయిత్రి. ఆమె "''బైజ్-ఎ-షాకిరా''" పేరుతో మతపరమైన ''నౌహా'' (శోకగీతాలు)ల పది సంపుటాలను ప్రచురించింది. ఈ దంపతులకు ముగ్గురు సంతానం కలిగారు. ఒక కుమారుడు ''హుమాయూన్ మీర్జా'', ఇద్దరు కుమార్తెలు ''షా తాజ్ బేగం ఖలీలీ'', ''గౌహర్ తాజ్ బేగం నమాజీ''. మీర్జా ఇస్మాయిల్ తన కుటుంబ సభ్యుల్లో అనేక మందిని దేశసేవకు అంకితమైన జీవితాన్ని గడపాలని ప్రేరేపించాడు. ఆయన కుమారుడు హుమాయూన్ మీర్జా తరువాత బంగనపల్లె సంస్థానం దివాన్‌గా పనిచేశాడు. భారత స్వాతంత్ర్యం అనంతరం కొంతకాలం భారత విదేశాంగ సేవలో దౌత్యవేత్తగా సేవలందించి, తరువాత ఢిల్లీకి బదిలీ అయ్యాడు. భారత విదేశాంగ మంత్రిత్వ శాఖ పరిపాలనా వ్యవస్థ, కార్యనిర్వాహక విధానాల రూపకల్పనలో కీలక సలహాదారుగా వ్యవహరించినందుకు ఆయనకు [[పద్మశ్రీ పురస్కారం]] లభించింది. షా తాజ్ బేగం కుమారుడైన అక్బర్ మీర్జా ఖలీలీ భారత విదేశాంగ సేవలో చేరి, సీనియర్ దౌత్యవేత్తగా సేవలందించాడు. పదవీ విరమణ అనంతరం కూడా భారత ప్రభుత్వానికి మధ్యప్రాచ్య వ్యవహారాలపై సలహాదారుగా అనేక సంవత్సరాలు పనిచేశాడు. షా తాజ్ బేగం కుమార్తె అమేనెహ్, ఇస్పహానీ కుటుంబానికి చెందిన మీర్జా అలీ ఇస్పహానీని వివాహం చేసుకుంది. ఆయన మీర్జా మహ్మూద్ ఇస్పహానీ కుమారుడు; అలాగే ప్రముఖ వ్యాపారవేత్తలు మీర్జా అహ్మద్ ఇస్పహానీ, మీర్జా అబోల్ హసన్ ఇస్పహానీలకు మేనల్లుడు. 1947 భారత విభజన సమయంలో మీర్జా ఇస్మాయిల్ మేనల్లుళ్లలో కొందరు భారతదేశాన్ని విడిచి పాకిస్తాన్‌కు వెళ్లి అక్కడ ప్రభుత్వ సేవలను చేపట్టారు.<ref>{{Cite web |last=InpaperMagazine |first=From |date=2011-09-04 |title=Hall of fame: The ICS served Pakistan well |url=https://www.dawn.com/news/656476/hall-of-fame-the-ics-served-pakistan-well |access-date=2024-06-21 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |title=Agha Zafar Hilaly {{!}} PrideOfPakistan.com |url=https://www.prideofpakistan.com/who-is-who-detail/Agha-Zafar-Hilaly/746 |access-date=2024-06-21 |website=Pride of Pakistan}}</ref> వారిలో ఆఘా షాహీ పాకిస్తాన్ విదేశాంగ మంత్రిగా, ఆఘా హిలాలీ ప్రముఖ దౌత్యవేత్తగా సేవలందించారు.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |date=2006-09-07 |title=Agha Shahi passes away |url=https://www.dawn.com/news/209384/agha-shahi-passes-away |access-date=2024-06-21 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref> గౌహర్ తాజ్ బేగం నమాజీ మనవరాలు షాకెరెహ్ 1991లో హత్యకు గురైంది.<ref name=":1">{{Cite web |last=Chauhan |first=Bala |date=2020-02-16 |title=When love story of Godman, aristocratic woman turned into murder most foul |url=https://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/2020/Feb/16/when-love-story-of-godman-aristocratic-woman-turned-into-murder-most-foul-2104092.html |access-date=2024-06-21 |website=The New Indian Express |language=en}}</ref><ref name=":2">{{Cite news |date=2023-05-02 |title=Dancing on the grave: The decades-old murder that shook India |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65397222 |access-date=2024-06-21 |language=en-GB}}</ref> ఈ కేసులో నిందితుడు దోషిగా తేలి యావజ్జీవ కారాగార శిక్ష పొందాడు. మీర్జా ఇస్మాయిల్ మునిమనవడు ఫౌఆద్ మీర్జా భారతదేశానికి ప్రాతినిధ్యం వహించిన ప్రముఖ అశ్వక్రీడాకారుడు (ఈక్వెస్ట్రియన్). ఆయన ఒలింపిక్ క్రీడల్లో భారత తరఫున పాల్గొని అంతర్జాతీయ స్థాయిలో దేశానికి ప్రాతినిధ్యం వహించాడు.<ref>{{Cite web |last=Quint |first=The |date=2020-03-19 |title=With Olympic Berth, Fouaad Mirza Revivifies Equestrian in India |url=https://www.thequint.com/sports/olympic-sports/fouaad-mirza-equestrian-tokyo-2020-olympics-profile |access-date=2024-06-21 |website=TheQuint |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gupta |first=Ria |date=2021-08-03 |title=What Links Fouaad Mirza to Dewan of Mysore: Seven Generations of Horse Lovers What Links Fouaad Mirza to Dewan of Mysore: Seven Generations of Horse Lovers |url=https://thebetterindia.com/259836/fouaad-mirza-tokyo-olympics-bengaluru-dewan-mysore-equestrian-rider/ |access-date=2024-06-21 |website=The Better India |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ganesh, DHNS |first=Arjun |title=Fouaad Mirza: New kid on the block |url=https://www.deccanherald.com/sports/new-kid-block-690605.html |access-date=2024-06-21 |website=Deccan Herald |language=en}}</ref> == మరణం == మీర్జా ఇస్మాయిల్ 1959 మార్చి 5న బెంగళూరులో మరణించాడు. ఆయన మరణంతో భారతదేశం ఒక విశిష్ట సంస్థాన పరిపాలకుడిని కోల్పోయింది. == గౌరవాలు == మీర్జా ఇస్మాయిల్ తన విశిష్ట పరిపాలనా సేవలకు గుర్తింపుగా బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం నుండి పలు గౌరవాలు అందుకున్నారు. ఆయనకు నైట్‌హుడ్ ప్రదానం చేయబడటంతో "సర్" బిరుదుతో ప్రసిద్ధి చెందారు.<ref name="london-gazette.co.uk"/> మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాల అభివృద్ధికి చేసిన సేవల కారణంగా అనేక ప్రజా, విద్యా సంస్థలు ఆయనను సత్కరించాయి. పట్టణ ప్రణాళిక, పారిశ్రామికాభివృద్ధి, ప్రజా పరిపాలన రంగాల్లో ఆయన చేసిన కృషి భారత పరిపాలనా చరిత్రలో విశేషంగా గుర్తింపు పొందింది. == రచనలు == మీర్జా ఇస్మాయిల్ తన పరిపాలనా అనుభవాలు, రాజకీయ పరిణామాలు, ప్రజా జీవితానికి సంబంధించిన అభిప్రాయాలను రచనల రూపంలో నమోదు చేశాడు. ఆయన ఆత్మకథ ''మై పబ్లిక్ లైఫ్‌''లో మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాలలో తన సేవలు, పరిపాలనా విధానాలు, సమకాలీన రాజకీయ పరిస్థితులను వివరించాడు. భారతీయ సంస్థానాల పరిపాలనా చరిత్రను అధ్యయనం చేసే పరిశోధకులకు ఈ గ్రంథం ఒక ముఖ్య ఆధారంగా పరిగణించబడుతుంది.<ref>{{cite book |last1=Ismail |first1=Sir Mirza M. |title=My Public Life: Recollections and Reflections |date=1954 |publisher=G. Allen & Unwin |url=https://books.google.com/books?id=sKg9AAAAMAAJ |access-date=14 June 2021 |language=en}}</ref> == ఇవి కూడా చూడండి == * [[మైసూరు సంస్థానం]] * [[జైపూర్ సంస్థానం]] * [[హైదరాబాదు సంస్థానం]] * [[మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్]] ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} {{Authority control}} qmxjbodp7n6nxm8zyo6tvwq8zeamadr 4908330 4908329 2026-07-19T10:52:18Z స్వరలాసిక 13980 /* ఇవి కూడా చూడండి */ 4908330 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = మీర్జా ముహమ్మద్ ఇస్మాయిల్ | honorific_prefix = రైట్ ఆనరబుల్ సర్ | honorific_suffix = KCIE OBE CStJ PC | image = Diwan Sir Mirza Ismail.jpg | image_size = | caption = మైసూర్, జైపూర్, హైదరాబాద్ రాష్ట్రాల దీవాన్ | order1 = హైదరాబాద్ దీవాన్ | term_start1 = 1946 | term_end1 = 1947 | monarch1 = [[మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్]] అసఫ్ జా VII | predecessor1 = ముహమ్మద్ అహ్మద్ సయీద్ ఖాన్ ఛతారి | successor1 = ముహమ్మద్ అహ్మద్ సయీద్ ఖాన్ ఛతారి | order2 = జైపూర్ దీవాన్ | term_start2 = 1942 | term_end2 = 1946 | monarch2 = మాన్ సింగ్ II | predecessor2 = | successor2 = | order3 = 22వ [[మైసూరు_దివాన్ల_జాబితా|మైసూర్ దివాన్]] | term_start3 = 1 మే 1926 | term_end3 = 1941 | monarch3 = కృష్ణ రాజ వడియార్ IV, [[జయచామరాజేంద్ర వడియార్]] | predecessor3 = [[అల్బియాన్ రాజ్‌కుమార్ బెనర్జీ]] | successor3 = ఎన్. మాధవరావు | birth_date = {{birth date|1883|10|24|df=y}} | birth_place = [[బెంగళూరు]], [[మైసూరు సామ్రాజ్యం]], [[బ్రిటిష్ ఇండియా]] | death_date = {{death date and age|1959|1|5|1883|10|24|df=y}} | death_place = [[బెంగళూరు]], [[మైసూర్ రాష్ట్రం]] (ప్రస్తుతం [[కర్ణాటక]]), [[భారతదేశం]] | occupation = మైసూర్ దివాన్ (1926–1941)<br />జైపూర్ దివాన్ (1942–1946)<br />హైదరాబాద్ దివాన్(1946–1947) | salary = | networth = | spouse = జీబందేహ్ బేగం షిరాజి | website = | footnotes = | children = మీర్జా హుమయూన్<br />మీర్జా షా తాజ్ బేగమ్ <br />మీర్జా గౌహర్ తాజ్ బేగమ్ | relatives = ఆగా అలీ అస్కర్ (తాత)<br/>షకేరే ఖలీలి (మనవరాలు) }} '''మీర్జా మహ్మద్ ఇస్మాయిల్''' (ఉర్దూ: مرزا محمد اسماعیل; 24 అక్టోబర్ 1883 – 5 మార్చి 1959), సాధారణంగా '''సర్ మీర్జా ఇస్మాయిల్''' అని పిలువబడే భారతీయ రాజనీతిజ్ఞుడు, పరిపాలకుడు. బ్రిటిష్ భారతదేశంలోని మూడు ప్రముఖ సంస్థానాలైన మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాలకు దివాన్ (ప్రధాన మంత్రి)గా సేవలందించాడు.<ref name="london-gazette.co.uk">{{Cite web|title= Page 29 {{!}} Issue 34470, 4 January 1938 {{!}} London Gazette {{!}} The Gazette |url= https://www.thegazette.co.uk/London/issue/34470/page/29|access-date=2021-06-14|website= The Gazette}}</ref><ref name="auto">P. 254-258, ''Business Legends'' by [[Gita Piramal]] (1998) – Published by Viking Penguin India</ref> పరిపాలనా దక్షత, పట్టణాభివృద్ధి, పారిశ్రామికీకరణ, ప్రజాపనుల అభివృద్ధికి చేసిన కృషి వల్ల ఆయన భారతదేశంలోని అత్యుత్తమ సంస్థాన పరిపాలకులలో ఒకరిగా గుర్తింపు పొందాడు. మీర్జా ఇస్మాయిల్ 1883 అక్టోబర్ 24న బెంగళూరులో జన్మించాడు. ఆయన కుటుంబం మైసూరు రాజదర్బారుతో సన్నిహిత సంబంధాలు కలిగి ఉండేది. ఆయన తండ్రి మీర్జా మహ్మద్ అలీ మైసూరు ప్రభుత్వంలో ఉన్నతాధికారిగా పనిచేశారు. చిన్ననాటి నుంచే మైసూరు రాజకుటుంబానికి చెందిన యువరాజు కృష్ణరాజ వడియార్ (తరువాత మహారాజా కృష్ణరాజ వడియార్ IV)తో కలిసి విద్యాభ్యాసం చేశాడు. ఈ స్నేహం ఆయన భవిష్యత్ పరిపాలనా జీవితానికి బలమైన పునాది అయింది. ప్రాథమిక విద్యను బెంగళూరులో అభ్యసించిన ఆయన, అనంతరం ఉన్నత విద్యను కూడా అక్కడే పూర్తి చేశాడు. యువకుడిగా మైసూరు ప్రభుత్వ సేవలో చేరి, తన క్రమశిక్షణ, పరిపాలనా నైపుణ్యంతో ఉన్నత స్థానాలకు ఎదిగాడు. మహారాజా కృష్ణరాజ వడియార్ IV విశ్వాసాన్ని సంపాదించిన ఆయన, రాజదర్బారులో ముఖ్యమైన పరిపాలనా బాధ్యతలు నిర్వహించాడు. 1926లో అప్పటి దివాన్ సర్ ఆల్బియన్ రాజ్‌కుమార్ బెనర్జీ పదవీ విరమణ అనంతరం మీర్జా ఇస్మాయిల్ మైసూరు సంస్థాన దివాన్గా నియమితుడయ్యాడు. 1941 వరకు దాదాపు పదిహేనేళ్ల పాటు ఆ పదవిలో కొనసాగి, మైసూరు సంస్థానాన్ని పారిశ్రామిక, ఆర్థిక, పట్టణాభివృద్ధి రంగాలలో గణనీయంగా అభివృద్ధి చేశాడు. ఆయన హయాంలో మైసూరు భారతదేశంలోని అత్యంత ప్రగతిశీల సంస్థానాలలో ఒకటిగా పేరుపొందింది. ఆయన పరిపాలనలో పరిశ్రమలు, నీటిపారుదల, విద్యుత్ ఉత్పత్తి, వ్యవసాయాభివృద్ధి, రహదారులు, ఉద్యానవనాలు, ప్రజారోగ్యం వంటి రంగాలకు విశేష ప్రాధాన్యం లభించింది. బెంగళూరు నగర సుందరీకరణకు ఆయన చేసిన కృషి విశేషమైనది. పరిశుభ్రమైన వీధులు, చెట్లతో అలంకరించిన రహదారులు, ఉద్యానవనాల అభివృద్ధి వంటి కార్యక్రమాల ద్వారా బెంగళూరును ఆదర్శ నగరంగా తీర్చిదిద్దేందుకు కృషి చేశాడు. 1942లో ఆయన జైపూర్ సంస్థాన దివాన్గా నియమితుడై 1946 వరకు సేవలందించాడు. అనంతరం 1946లో హైదరాబాదు సంస్థాన దివాన్గా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు. అయితే అక్కడ రాజకీయ పరిస్థితులు క్లిష్టంగా ఉండటంతో ఆయన పదవీకాలం స్వల్పకాలమే కొనసాగి 1947లో రాజీనామా చేశాడు. సర్ మీర్జా ఇస్మాయిల్ పరిపాలనలో నిష్పాక్షికత, అభివృద్ధి దృష్టి, ప్రజాహితం ప్రధాన లక్షణాలుగా నిలిచాయి. ఆధునిక భారతదేశ సంస్థాన పరిపాలన చరిత్రలో ఆయన ప్రముఖ స్థానాన్ని సంపాదించారు. == ప్రారంభ జీవితం, విద్య == మీర్జా మహ్మద్ ఇస్మాయిల్ 1883 అక్టోబర్ 24న మైసూరు సంస్థానంలోని బెంగళూరులో ఒక ప్రముఖ ముస్లిం కుటుంబంలో జన్మించాడు. ఆయన తండ్రి మీర్జా మహ్మద్ అలీ, మైసూరు ప్రభుత్వంలో ఉన్నతాధికారిగా పనిచేశారు. ఆయన తాత గులామ్ అహ్మద్ కూడా మైసూరు రాజదర్బారులో సేవలందించారు. కుటుంబానికి మైసూరు రాజవంశంతో సన్నిహిత సంబంధాలు ఉండటంతో, ఇస్మాయిల్ చిన్ననాటి నుంచే రాజకుటుంబ సభ్యులతో పరిచయం ఏర్పడింది. ఆయన బెంగళూరు సెయింట్ పాట్రిక్ కాలేజీలో 1904లో డిగ్రీ పూర్తి చేశాడు. విద్యార్థి దశలోనే ఆంగ్లం, ఉర్దూ, పర్షియన్ భాషలపై మంచి పట్టు సాధించారు. ముఖ్యంగా మైసూరు యువరాజు కృష్ణరాజ వడియార్ (తరువాత నాలుగో కృష్ణరాజ వడియార్ మహారాజు)తో కలిసి చదువుకోవడం వల్ల రాజవంశంతో ఆయనకు జీవితాంతం కొనసాగిన స్నేహబంధం ఏర్పడింది. ఈ సంబంధం తరువాత ఆయన పరిపాలనా జీవితంలో కీలక పాత్ర పోషించింది. == మైసూరు ప్రభుత్వ సేవ == విద్యాభ్యాసం పూర్తయిన తరువాత ఇస్మాయిల్ మైసూరు ప్రభుత్వంలో అసిస్టెంట్ సూపరింటెండెంట్ ఆఫ్ పోలీస్‌గా చేరాడు. <ref name="dharwad.com">{{cite web |last= Koppal |first= Basavaraj |title=Hyderabad Liberation - 10 |url= http://www.dharwad.com/nimmaputa/hyblib10.html |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729072726/http://www.dharwad.com/nimmaputa/hyblib10.html |archive-date=2013-07-29 |access-date=2018-01-01 |website=Dharwad.com}}</ref><ref name="expressindia.com">{{cite web |title= Leaving a stamp on history |url= http://iecolumnists.expressindia.com/full_column.php?content_id=86097 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061116042444/http://iecolumnists.expressindia.com/full_column.php?content_id=86097 |archive-date= 16 November 2006 |access-date= 2006-11-14 |df=dmy-all}}</ref>ప్రారంభంలో రాజభవన కార్యాలయంలో వివిధ పరిపాలనా బాధ్యతలను నిర్వహించాడు. క్రమశిక్షణ, సమయపాలన, పరిపాలనా నైపుణ్యం, ప్రజల సమస్యల పట్ల సానుభూతి వంటి లక్షణాల వల్ల ఆయన ఉన్నతాధికారుల ప్రశంసలు పొందాడు. తరువాత ఆయన మహారాజు వ్యక్తిగత కార్యదర్శిగా పనిచేశాడు. ఈ పదవిలో ఉన్న సమయంలో రాజ్యపాలన, ఆర్థిక వ్యవస్థ, ప్రజాపనులు, న్యాయపరిపాలన వంటి అంశాలలో విశేష అనుభవాన్ని సంపాదించాడు. మహారాజా నాలుగో కృష్ణరాజ వడియార్ ఆయనపై పూర్తి విశ్వాసం ఉంచడంతో, ప్రభుత్వంలోని అనేక కీలక విధానాల రూపకల్పనలో ఆయన పాత్ర పెరిగింది. == మైసూరు దివాన్‌గా నియామకం == 1926లో అప్పటి దివాన్ సర్ ఆల్బియన్ రాజ్‌కుమార్ బెనర్జీ పదవీ విరమణ చేసిన తరువాత, సర్ [[మోక్షగుండం విశ్వేశ్వరయ్య]] సిఫార్సుతో మీర్జా ఇస్మాయిల్ మైసూరు సంస్థానానికి దివాన్‌గా నియమితుడయ్యాడు.<ref>{{cite web |title= Welcome to Mysore Dasara |url= http://www.mysoredasara.com/html/personalities.htm |url-status=usurped |archive-url= https://web.archive.org/web/20070826131814/http://www.mysoredasara.com/html/personalities.htm |archive-date= 26 August 2007 |website= Mysore Dasara}}</ref> 1926 నుండి 1941 వరకు సుమారు పదిహేనేళ్లపాటు ఆయన ఈ పదవిలో కొనసాగాడు. ఇది మైసూరు చరిత్రలో అత్యంత సుదీర్ఘమైన, ప్రభావవంతమైన దివాన్ పదవీకాలాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. ===ప్రాజెక్టులు, అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు=== మీర్జా ఇస్మాయిల్ హయాంలో మైసూరు సంస్థానంలో అనేక అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు చేపట్టబడ్డాయి. ''యువరాజు కంఠీరవ నరసింహరాజ వడియార్ '' ఆదేశాల మేరకు నిర్మించిన ''బెంగళూరు టౌన్ హాల్'' రూపకల్పనను ఆయన పర్యవేక్షించాడు. అలాగే భారతదేశంలో మొట్టమొదటి గ్రామీణ విద్యుదీకరణ కార్యక్రమం ఆయన పరిపాలనలో అమలులోకి వచ్చింది.<ref name="dharwad.com" /><ref name="expressindia.com" /> ఆయన అత్యుత్తమ పరిపాలకుడిగా పేరుపొందారు. రాష్ట్రవ్యాప్తంగా విస్తృతంగా పర్యటిస్తూ ప్రజల సమస్యలను స్వయంగా తెలుసుకుని పరిష్కరించేందుకు కృషి చేసేవాడు. ఆయన దివాన్‌గా పనిచేసిన పద్నాలుగు సంవత్సరాల కాలంలో మైసూరు సంస్థానం ప్రభుత్వ, ప్రైవేటు రంగ పరిశ్రమలలో గణనీయమైన పురోగతి సాధించింది. ఆయన పదవీకాలంలో ''శివమొగ్గ చక్కెర కర్మాగారం'', ''బదన్‌వాల్ ఖాదీ ఉత్పత్తి కేంద్రం'' స్థాపించబడ్డాయి. అదేవిధంగా మైసూరు సంస్థాన వాణిజ్య ప్రయోజనాల కోసం లండన్‌లో ఒక వాణిజ్య కమిషనర్‌ను నియమించాడు.<ref name="dharwad.com" /><ref name="expressindia.com" /> మీర్జా ఇస్మాయిల్ హయాంలో ప్రారంభమైన పరిశ్రమల్లో బెంగళూరులోని పింగాణీ కర్మాగారం, గాజు కర్మాగారం ముఖ్యమైనవి. అదనంగా కాగితం, సిమెంట్, ఉక్కు, రసాయన ఎరువులు, చక్కెర, విద్యుత్ బల్బుల తయారీ కర్మాగారాలు స్థాపించబడ్డాయి. ఆయన ప్రధానిగా ఉన్న సమయంలో [[వైశ్యా బ్యాంకు]], సిమెంట్ కర్మాగారం, రసాయన మరియు ఎరువుల కర్మాగారం, చక్కెర మిల్లులు కూడా స్థాపించబడ్డాయి. సాధారణంగా మీర్జా ఇస్మాయిల్ మతపరమైన పక్షపాతం ప్రదర్శించలేదని భావిస్తారు. అయితే బెంగళూరులోని [[కే.ఆర్. మార్కెట్]] సమీపంలో ఉన్న జామియా మసీదు నిర్మాణానికి ఆయన కీలక పాత్ర పోషించాడు. 1940లో, దేశంలో మతపరమైన ఉద్రిక్తతలు నెలకొన్న సమయంలో, జామియా మసీదు, బెంగళూరు టౌన్ హాల్ నిర్మాణాలకు ఆయన శంకుస్థాపన చేశాడు. ===బెంగళూరు అల్లర్లు=== మీర్జా ఇస్మాయిల్ పరిపాలనా కాలంలో ఎక్కువ భాగం వివిధ ప్రజా అశాంతులను అణచివేయడంలోనే గడిచింది. ముఖ్యంగా [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] నిర్వహించిన ప్రజా ఉద్యమాల నేపథ్యంలో ఆయన అత్యంత క్లిష్టమైన పరిస్థితులను ఎదుర్కొన్నారు.<ref name="london-gazette.co.uk" /><ref name="auto" /> ఒకవైపు [[మహాత్మా గాంధీ]], [[జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ]] వంటి కాంగ్రెస్ నాయకులతో సత్సంబంధాలను కొనసాగిస్తూనే, మరోవైపు మైసూరు మహారాజు ప్రయోజనాలను కూడా పరిరక్షించాల్సిన పరిస్థితి ఏర్పడింది. బెంగళూరులో మతపరమైన హింస, సామాజిక అశాంతి చెలరేగకుండా ఉండేందుకు రాష్ట్రంలో కాంగ్రెస్ ఉద్యమాలను నియంత్రించేందుకు ఆయన ప్రయత్నించాడు.<ref name="dharwad.com" /><ref name="expressindia.com" /> ఈ ఆందోళన 1928లో జరిగిన ''సుల్తాన్‌పేట్ గణపతి అల్లర్ల'' సమయంలో స్పష్టంగా కనిపించింది. ఆ ఘటన మైసూరు సంస్థానంలో కాంగ్రెస్‌కు తన రాజకీయ పునాదిని బలోపేతం చేసుకునే అవకాశాన్ని కల్పించిన ముఖ్యమైన సంఘటనగా పరిగణించబడుతుంది. 1940లో మహారాజా నాలుగవ కృష్ణరాజ వడియార్ మరణించిన తరువాత కూడా, ఆయన వారసుడు [[జయచామరాజ వడియార్]] కు దివాన్‌గా మీర్జా ఇస్మాయిల్ కొనసాగాడు. అయితే విధానపరమైన విభేదాల కారణంగా 1941లో ఆయన ఆ పదవికి రాజీనామా చేశాడు.<ref name="london-gazette.co.uk" /><ref name="auto" /> ===రౌండ్ టేబుల్ సమావేశాలు=== మైసూరు సంస్థాన దివాన్ హోదాలో మీర్జా ఇస్మాయిల్ సంస్థానానికి ప్రాతినిధ్యం వహిస్తూ లండన్‌లో నిర్వహించిన మూడు రౌండ్ టేబుల్ సమావేశాలకూ హాజరయ్యాడు. భారతదేశ రాజ్యాంగ సంస్కరణలు, సంస్థానాల భవిష్యత్తు, బ్రిటిష్ భారతదేశ రాజకీయ వ్యవస్థపై జరిగిన చర్చల్లో ఆయన పాల్గొన్నాడు. * మొదటి రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం (1930)<ref>{{cite book |last1=Dwivedi |first1=Rakesh |url=https://books.google.com/books?id=tjmC1nnWVC8C&q=1st+round+table+conference+sir+mirza+ismail&pg=SA1-PA115 |title=Gs In 60 Days |publisher=Tata McGraw-Hill Education |isbn=978-0-07-067078-5 |page=115 |language=en |access-date=14 June 2021}}</ref> * రెండవ రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం (1931)<ref>{{cite web |title=Second Round Table Conference 1931 - GKToday |url=https://www.gktoday.in/gk/second-round-table-conference-1931/ |access-date=14 June 2021 |website=gktoday (.) in}}</ref><ref>{{cite web |date=2019-08-25 |title=Highlights from second & third Round table Conference:- SSC 2019 |url=http://www.ownguru.com/blog/highlights-from-second-third-round-table-ssc-2019/ |access-date=14 June 2021 |website=OwnTV}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Pratt |first1=Frederick G. |date=1932 |title=The Indian Round Table Conference: Second Session |url=https://www.jstor.org/stable/2749987 |journal=Pacific Affairs |volume=5 |issue=2 |pages=151–167 |doi=10.2307/2749987 |jstor=2749987 |access-date=14 June 2021|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite book |last= Ismail (amin-ul-mulk) |first= Sir Mirza Mahomed |url=https://books.google.com/books?id=tbm1AAAAIAAJ&q=2nd+round+table+conference+sir+mirza+ismail |title= Speeches |date= 1936 |publisher= Printed at the Government Press |language=en |access-date=14 June 2021}}</ref> * మూడవ రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం (1932)<ref>{{cite book |title=The who's who in Madras A pictorial who's who of distinguished personages, princes, zemindars and noblemen in the Madras Presidency. |date=1932 |publisher=Pearl Press. |pages=67 |language=English |oclc=564838708 }}</ref> == జైపూర్ దివాన్‌గా == 1941లో [[జైపూర్ సంస్థానం]] దివాన్‌గా మీర్జా ఇస్మాయిల్ నియమితుడయ్యాడు. ఆయనకు ముందు 1939 నుండి దివాన్‌గా పనిచేసిన ''జ్ఞాన్ నాథ్'', బ్రిటిష్ ప్రభుత్వ మద్దతుతో కాంగ్రెస్ అనుకూల ప్రజా మండల్ రాజకీయ సంస్థపై కఠిన వైఖరిని అవలంబించాడు. అలాంటి పరిస్థితుల్లో, ప్రగతిశీల పరిపాలకుడిగా పేరొందిన మీర్జా ఇస్మాయిల్‌ను మహారాజా సవాయి మాన్ సింగ్ II తన దివాన్‌గా నియమించడం అనేక మందికి ఆశ్చర్యాన్ని కలిగించింది.<ref name= Zubrzycki>{{cite book |last= Zubrzycki |first= John |year=2021 |title= The House of Jaipur |location= London |publisher= Hurst & Company |pages= 104-105 |type= Softcover |isbn= 9781787389595}}</ref> దివాన్‌గా బాధ్యతలు చేపట్టిన కొద్దికాలానికే, మహారాజును, ఆయన కుటుంబ సభ్యులను అధికారికంగా "రాజకుటుంబం" అని సంబోధించాలని కోరుతూ మీర్జా ఇస్మాయిల్ ''రాజస్థాన్ రెసిడెన్సీ''కి లేఖ రాశాడు. అయితే బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ఆ విజ్ఞప్తిని తిరస్కరించింది. "రాయల్" అనే పదాన్ని బ్రిటిష్ రాజు-చక్రవర్తికి, ఆయన కుటుంబ సభ్యులకు మాత్రమే ఉపయోగించవచ్చని వారు స్పష్టం చేశారు. ఈ ఘటన నేపథ్యంలో ఒక బ్రిటిష్ అధికారి మీర్జా ఇస్మాయిల్‌ను "జాతీయ సోషలిస్టు తరహా నియంత"గా అభివర్ణిస్తూ, ఆయనను వీలైనంత త్వరగా పదవి నుంచి తొలగించాలని అభిప్రాయపడ్డాడు.<ref>{{cite book |last= Stern |first= Robert W. |year= 1988 |title= The Cat and the Lion: Jaipur State in the British Raj |location= Leiden |publisher= E.J. Brill |pages= 305-306 |type= Softcover |isbn= 978-90-04-08283-0}}</ref> జైపూర్ నగర ఆధునికీకరణకు మీర్జా ఇస్మాయిల్ ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఇచ్చాడు. నగరంలోని ప్రాకారాలతో కూడిన పాత ప్రాంతాన్ని పరిశుభ్రం చేయించే కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించాడు. వీధుల మధ్యలో ఉన్న హిందూ దేవాలయాల చిన్న నిర్మాణాలు, ప్రజా రహదారులపై ఏర్పడిన అక్రమ ఆక్రమణలను తొలగించాడు. అలాగే దాదాపు ఇరవై ఐదు సంవత్సరాల తరువాత మొదటిసారిగా అనేక భవనాలకు రంగులు వేయించి నగర సౌందర్యాన్ని పెంపొందించాడు.<ref name=Zubrzycki/> ఈ ఆధునికీకరణ కార్యక్రమాలకు మహారాజా సవాయి మాన్ సింగ్ II పూర్తి మద్దతు ఇచ్చాడు. 1942లో జైపూర్ చేరిన కొద్దికాలానికే ఆయన ''రాజ్యాంగ సంస్కరణల కమిటీ''ని ఏర్పాటు చేశాడు. ఈ సంస్కరణల వల్ల మహారాజా సవాయి మాన్ సింగ్ II ఆయన రాజదర్బారు భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ నాయకుల దృష్టిలో మంచి గుర్తింపు పొందాయి. జైపూర్ నగరంలోని ప్రధాన రహదారికి ఆయన స్మారకార్థం మీర్జా ఇస్మాయిల్ రోడ్ (ఎం.ఐ. రోడ్) అని పేరు పెట్టారు.<ref name="london-gazette.co.uk"/><ref name="auto" /> ప్రముఖ పారిశ్రామికవేత్త [[ఘనశ్యాం దాస్ బిర్లా]] మీర్జా ఇస్మాయిల్‌కు సన్నిహిత మిత్రుడు. జైపూర్ అభివృద్ధి కోసం ఇస్మాయిల్ రూపొందించిన అనేక ప్రతిష్ఠాత్మక ప్రాజెక్టులకు బిర్లా ఆర్థిక సహాయం అందించాడు. జైపూర్‌లో బ్యాంకుల శాఖలు ప్రారంభించేందుకు అనుమతులు ఇవ్వడం ప్రారంభమైనప్పుడు, బిర్లా అధ్యక్షతన ఉన్న యునైటెడ్ కమర్షియల్ బ్యాంక్ (ప్రస్తుత [[యూకో బ్యాంక్]])కు 1945లో తొలి అనుమతి లభించింది. అలాగే ఆయన మార్గదర్శకత్వంలో నేషనల్ బాల్ బేరింగ్ కంపెనీ స్థాపించబడింది.<ref name="london-gazette.co.uk"/><ref name="auto"/> 1945లో జైపూర్‌లో జరిగిన అంతర్జాతీయ PEN భారతీయ రచయితల మండలి సమావేశానికి మీర్జా ఇస్మాయిల్ అధ్యక్షత వహించాడు. ఈ సమావేశంలో [[సరోజినీ నాయుడు]], ''ఈ. ఎం. ఫోర్స్టర్'' తదితర ప్రముఖులు పాల్గొన్నారు.<ref name="dharwad.com"/><ref name="expressindia.com"/> జైపూర్ చాంబర్ ఆఫ్ కామర్స్ తన చరిత్రలో మీర్జా ఇస్మాయిల్ దివాన్ పదవీకాలాన్ని "జైపూర్ పారిశ్రామిక యుగానికి నాంది"గా అభివర్ణించింది. . == హైదరాబాదు దివాన్‌గా == 1946లో హైదరాబాదు నిజాం మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ ఆహ్వానం మేరకు మీర్జా ఇస్మాయిల్ హైదరాబాదు సంస్థాన దివాన్‌గా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు. భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం సమీపిస్తున్న నేపథ్యంలో హైదరాబాదు సంస్థాన భవిష్యత్తు అత్యంత క్లిష్టమైన రాజకీయ పరిస్థితులను ఎదుర్కొంటోంది.<ref name="london-gazette.co.uk" /><ref name="auto" /> హైదరాబాదు సంస్థానం భారత యూనియన్‌లో చేరాలని, భారత ప్రభుత్వంతో రాజీ మార్గాన్ని అనుసరించాలని మీర్జా ఇస్మాయిల్ నిజాంకు సలహా ఇచ్చాడు. అయితే నిజాం ఆస్థానంలోని సంప్రదాయవాద వర్గాలు, ముఖ్యంగా మజ్లిస్-ఎ-ఇత్తెహాదుల్ ముస్లిమీన్ నాయకత్వం ఆయన విధానాలకు వ్యతిరేకంగా వ్యవహరించింది. దీంతో ఆయన ప్రతిపాదించిన పరిపాలనా, రాజకీయ సంస్కరణలు అమలుకాలేకపోయాయి. పెరుగుతున్న రాజకీయ విభేదాలు, తన సూచనలకు తగిన మద్దతు లభించకపోవడంతో 1947లో ఆయన దివాన్ పదవికి రాజీనామా చేశాడు. అనంతరం ఆయన స్థానంలో నవాబ్ ఛత్తారి తిరిగి దివాన్‌గా నియమితుడయ్యాడు. == వ్యక్తిగత జీవితం, కుటుంబం == మీర్జా ఇస్మాయిల్ తన మేనమామ కుమార్తె ''జీబుందెహ్ బేగం షిరాజీ''ని వివాహం చేసుకున్నాడు. ఆమె ఆయన తల్లి ''బేగం సనా షిరాజీ'' సోదరుడు ''మీర్జా షిరాజీ'' కుమార్తె. జీబుందెహ్ బేగం ప్రతిభావంతమైన కవయిత్రి. ఆమె "''బైజ్-ఎ-షాకిరా''" పేరుతో మతపరమైన ''నౌహా'' (శోకగీతాలు)ల పది సంపుటాలను ప్రచురించింది. ఈ దంపతులకు ముగ్గురు సంతానం కలిగారు. ఒక కుమారుడు ''హుమాయూన్ మీర్జా'', ఇద్దరు కుమార్తెలు ''షా తాజ్ బేగం ఖలీలీ'', ''గౌహర్ తాజ్ బేగం నమాజీ''. మీర్జా ఇస్మాయిల్ తన కుటుంబ సభ్యుల్లో అనేక మందిని దేశసేవకు అంకితమైన జీవితాన్ని గడపాలని ప్రేరేపించాడు. ఆయన కుమారుడు హుమాయూన్ మీర్జా తరువాత బంగనపల్లె సంస్థానం దివాన్‌గా పనిచేశాడు. భారత స్వాతంత్ర్యం అనంతరం కొంతకాలం భారత విదేశాంగ సేవలో దౌత్యవేత్తగా సేవలందించి, తరువాత ఢిల్లీకి బదిలీ అయ్యాడు. భారత విదేశాంగ మంత్రిత్వ శాఖ పరిపాలనా వ్యవస్థ, కార్యనిర్వాహక విధానాల రూపకల్పనలో కీలక సలహాదారుగా వ్యవహరించినందుకు ఆయనకు [[పద్మశ్రీ పురస్కారం]] లభించింది. షా తాజ్ బేగం కుమారుడైన అక్బర్ మీర్జా ఖలీలీ భారత విదేశాంగ సేవలో చేరి, సీనియర్ దౌత్యవేత్తగా సేవలందించాడు. పదవీ విరమణ అనంతరం కూడా భారత ప్రభుత్వానికి మధ్యప్రాచ్య వ్యవహారాలపై సలహాదారుగా అనేక సంవత్సరాలు పనిచేశాడు. షా తాజ్ బేగం కుమార్తె అమేనెహ్, ఇస్పహానీ కుటుంబానికి చెందిన మీర్జా అలీ ఇస్పహానీని వివాహం చేసుకుంది. ఆయన మీర్జా మహ్మూద్ ఇస్పహానీ కుమారుడు; అలాగే ప్రముఖ వ్యాపారవేత్తలు మీర్జా అహ్మద్ ఇస్పహానీ, మీర్జా అబోల్ హసన్ ఇస్పహానీలకు మేనల్లుడు. 1947 భారత విభజన సమయంలో మీర్జా ఇస్మాయిల్ మేనల్లుళ్లలో కొందరు భారతదేశాన్ని విడిచి పాకిస్తాన్‌కు వెళ్లి అక్కడ ప్రభుత్వ సేవలను చేపట్టారు.<ref>{{Cite web |last=InpaperMagazine |first=From |date=2011-09-04 |title=Hall of fame: The ICS served Pakistan well |url=https://www.dawn.com/news/656476/hall-of-fame-the-ics-served-pakistan-well |access-date=2024-06-21 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |title=Agha Zafar Hilaly {{!}} PrideOfPakistan.com |url=https://www.prideofpakistan.com/who-is-who-detail/Agha-Zafar-Hilaly/746 |access-date=2024-06-21 |website=Pride of Pakistan}}</ref> వారిలో ఆఘా షాహీ పాకిస్తాన్ విదేశాంగ మంత్రిగా, ఆఘా హిలాలీ ప్రముఖ దౌత్యవేత్తగా సేవలందించారు.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |date=2006-09-07 |title=Agha Shahi passes away |url=https://www.dawn.com/news/209384/agha-shahi-passes-away |access-date=2024-06-21 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref> గౌహర్ తాజ్ బేగం నమాజీ మనవరాలు షాకెరెహ్ 1991లో హత్యకు గురైంది.<ref name=":1">{{Cite web |last=Chauhan |first=Bala |date=2020-02-16 |title=When love story of Godman, aristocratic woman turned into murder most foul |url=https://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/2020/Feb/16/when-love-story-of-godman-aristocratic-woman-turned-into-murder-most-foul-2104092.html |access-date=2024-06-21 |website=The New Indian Express |language=en}}</ref><ref name=":2">{{Cite news |date=2023-05-02 |title=Dancing on the grave: The decades-old murder that shook India |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65397222 |access-date=2024-06-21 |language=en-GB}}</ref> ఈ కేసులో నిందితుడు దోషిగా తేలి యావజ్జీవ కారాగార శిక్ష పొందాడు. మీర్జా ఇస్మాయిల్ మునిమనవడు ఫౌఆద్ మీర్జా భారతదేశానికి ప్రాతినిధ్యం వహించిన ప్రముఖ అశ్వక్రీడాకారుడు (ఈక్వెస్ట్రియన్). ఆయన ఒలింపిక్ క్రీడల్లో భారత తరఫున పాల్గొని అంతర్జాతీయ స్థాయిలో దేశానికి ప్రాతినిధ్యం వహించాడు.<ref>{{Cite web |last=Quint |first=The |date=2020-03-19 |title=With Olympic Berth, Fouaad Mirza Revivifies Equestrian in India |url=https://www.thequint.com/sports/olympic-sports/fouaad-mirza-equestrian-tokyo-2020-olympics-profile |access-date=2024-06-21 |website=TheQuint |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gupta |first=Ria |date=2021-08-03 |title=What Links Fouaad Mirza to Dewan of Mysore: Seven Generations of Horse Lovers What Links Fouaad Mirza to Dewan of Mysore: Seven Generations of Horse Lovers |url=https://thebetterindia.com/259836/fouaad-mirza-tokyo-olympics-bengaluru-dewan-mysore-equestrian-rider/ |access-date=2024-06-21 |website=The Better India |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ganesh, DHNS |first=Arjun |title=Fouaad Mirza: New kid on the block |url=https://www.deccanherald.com/sports/new-kid-block-690605.html |access-date=2024-06-21 |website=Deccan Herald |language=en}}</ref> == మరణం == మీర్జా ఇస్మాయిల్ 1959 మార్చి 5న బెంగళూరులో మరణించాడు. ఆయన మరణంతో భారతదేశం ఒక విశిష్ట సంస్థాన పరిపాలకుడిని కోల్పోయింది. == గౌరవాలు == మీర్జా ఇస్మాయిల్ తన విశిష్ట పరిపాలనా సేవలకు గుర్తింపుగా బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం నుండి పలు గౌరవాలు అందుకున్నారు. ఆయనకు నైట్‌హుడ్ ప్రదానం చేయబడటంతో "సర్" బిరుదుతో ప్రసిద్ధి చెందారు.<ref name="london-gazette.co.uk"/> మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాల అభివృద్ధికి చేసిన సేవల కారణంగా అనేక ప్రజా, విద్యా సంస్థలు ఆయనను సత్కరించాయి. పట్టణ ప్రణాళిక, పారిశ్రామికాభివృద్ధి, ప్రజా పరిపాలన రంగాల్లో ఆయన చేసిన కృషి భారత పరిపాలనా చరిత్రలో విశేషంగా గుర్తింపు పొందింది. == రచనలు == మీర్జా ఇస్మాయిల్ తన పరిపాలనా అనుభవాలు, రాజకీయ పరిణామాలు, ప్రజా జీవితానికి సంబంధించిన అభిప్రాయాలను రచనల రూపంలో నమోదు చేశాడు. ఆయన ఆత్మకథ ''మై పబ్లిక్ లైఫ్‌''లో మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాలలో తన సేవలు, పరిపాలనా విధానాలు, సమకాలీన రాజకీయ పరిస్థితులను వివరించాడు. భారతీయ సంస్థానాల పరిపాలనా చరిత్రను అధ్యయనం చేసే పరిశోధకులకు ఈ గ్రంథం ఒక ముఖ్య ఆధారంగా పరిగణించబడుతుంది.<ref>{{cite book |last1=Ismail |first1=Sir Mirza M. |title=My Public Life: Recollections and Reflections |date=1954 |publisher=G. Allen & Unwin |url=https://books.google.com/books?id=sKg9AAAAMAAJ |access-date=14 June 2021 |language=en}}</ref> == ఇవి కూడా చూడండి == * [[మైసూర్ సంస్థానం]] * [[జైపూర్ సంస్థానం]] * [[హైదరాబాదు సంస్థానం]] * [[మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్]] ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} {{Authority control}} osyom8855scghpvnl83wlqsin81cgrk 4908332 4908330 2026-07-19T10:54:30Z స్వరలాసిక 13980 /* ఇవి కూడా చూడండి */ 4908332 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = మీర్జా ముహమ్మద్ ఇస్మాయిల్ | honorific_prefix = రైట్ ఆనరబుల్ సర్ | honorific_suffix = KCIE OBE CStJ PC | image = Diwan Sir Mirza Ismail.jpg | image_size = | caption = మైసూర్, జైపూర్, హైదరాబాద్ రాష్ట్రాల దీవాన్ | order1 = హైదరాబాద్ దీవాన్ | term_start1 = 1946 | term_end1 = 1947 | monarch1 = [[మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్]] అసఫ్ జా VII | predecessor1 = ముహమ్మద్ అహ్మద్ సయీద్ ఖాన్ ఛతారి | successor1 = ముహమ్మద్ అహ్మద్ సయీద్ ఖాన్ ఛతారి | order2 = జైపూర్ దీవాన్ | term_start2 = 1942 | term_end2 = 1946 | monarch2 = మాన్ సింగ్ II | predecessor2 = | successor2 = | order3 = 22వ [[మైసూరు_దివాన్ల_జాబితా|మైసూర్ దివాన్]] | term_start3 = 1 మే 1926 | term_end3 = 1941 | monarch3 = కృష్ణ రాజ వడియార్ IV, [[జయచామరాజేంద్ర వడియార్]] | predecessor3 = [[అల్బియాన్ రాజ్‌కుమార్ బెనర్జీ]] | successor3 = ఎన్. మాధవరావు | birth_date = {{birth date|1883|10|24|df=y}} | birth_place = [[బెంగళూరు]], [[మైసూరు సామ్రాజ్యం]], [[బ్రిటిష్ ఇండియా]] | death_date = {{death date and age|1959|1|5|1883|10|24|df=y}} | death_place = [[బెంగళూరు]], [[మైసూర్ రాష్ట్రం]] (ప్రస్తుతం [[కర్ణాటక]]), [[భారతదేశం]] | occupation = మైసూర్ దివాన్ (1926–1941)<br />జైపూర్ దివాన్ (1942–1946)<br />హైదరాబాద్ దివాన్(1946–1947) | salary = | networth = | spouse = జీబందేహ్ బేగం షిరాజి | website = | footnotes = | children = మీర్జా హుమయూన్<br />మీర్జా షా తాజ్ బేగమ్ <br />మీర్జా గౌహర్ తాజ్ బేగమ్ | relatives = ఆగా అలీ అస్కర్ (తాత)<br/>షకేరే ఖలీలి (మనవరాలు) }} '''మీర్జా మహ్మద్ ఇస్మాయిల్''' (ఉర్దూ: مرزا محمد اسماعیل; 24 అక్టోబర్ 1883 – 5 మార్చి 1959), సాధారణంగా '''సర్ మీర్జా ఇస్మాయిల్''' అని పిలువబడే భారతీయ రాజనీతిజ్ఞుడు, పరిపాలకుడు. బ్రిటిష్ భారతదేశంలోని మూడు ప్రముఖ సంస్థానాలైన మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాలకు దివాన్ (ప్రధాన మంత్రి)గా సేవలందించాడు.<ref name="london-gazette.co.uk">{{Cite web|title= Page 29 {{!}} Issue 34470, 4 January 1938 {{!}} London Gazette {{!}} The Gazette |url= https://www.thegazette.co.uk/London/issue/34470/page/29|access-date=2021-06-14|website= The Gazette}}</ref><ref name="auto">P. 254-258, ''Business Legends'' by [[Gita Piramal]] (1998) – Published by Viking Penguin India</ref> పరిపాలనా దక్షత, పట్టణాభివృద్ధి, పారిశ్రామికీకరణ, ప్రజాపనుల అభివృద్ధికి చేసిన కృషి వల్ల ఆయన భారతదేశంలోని అత్యుత్తమ సంస్థాన పరిపాలకులలో ఒకరిగా గుర్తింపు పొందాడు. మీర్జా ఇస్మాయిల్ 1883 అక్టోబర్ 24న బెంగళూరులో జన్మించాడు. ఆయన కుటుంబం మైసూరు రాజదర్బారుతో సన్నిహిత సంబంధాలు కలిగి ఉండేది. ఆయన తండ్రి మీర్జా మహ్మద్ అలీ మైసూరు ప్రభుత్వంలో ఉన్నతాధికారిగా పనిచేశారు. చిన్ననాటి నుంచే మైసూరు రాజకుటుంబానికి చెందిన యువరాజు కృష్ణరాజ వడియార్ (తరువాత మహారాజా కృష్ణరాజ వడియార్ IV)తో కలిసి విద్యాభ్యాసం చేశాడు. ఈ స్నేహం ఆయన భవిష్యత్ పరిపాలనా జీవితానికి బలమైన పునాది అయింది. ప్రాథమిక విద్యను బెంగళూరులో అభ్యసించిన ఆయన, అనంతరం ఉన్నత విద్యను కూడా అక్కడే పూర్తి చేశాడు. యువకుడిగా మైసూరు ప్రభుత్వ సేవలో చేరి, తన క్రమశిక్షణ, పరిపాలనా నైపుణ్యంతో ఉన్నత స్థానాలకు ఎదిగాడు. మహారాజా కృష్ణరాజ వడియార్ IV విశ్వాసాన్ని సంపాదించిన ఆయన, రాజదర్బారులో ముఖ్యమైన పరిపాలనా బాధ్యతలు నిర్వహించాడు. 1926లో అప్పటి దివాన్ సర్ ఆల్బియన్ రాజ్‌కుమార్ బెనర్జీ పదవీ విరమణ అనంతరం మీర్జా ఇస్మాయిల్ మైసూరు సంస్థాన దివాన్గా నియమితుడయ్యాడు. 1941 వరకు దాదాపు పదిహేనేళ్ల పాటు ఆ పదవిలో కొనసాగి, మైసూరు సంస్థానాన్ని పారిశ్రామిక, ఆర్థిక, పట్టణాభివృద్ధి రంగాలలో గణనీయంగా అభివృద్ధి చేశాడు. ఆయన హయాంలో మైసూరు భారతదేశంలోని అత్యంత ప్రగతిశీల సంస్థానాలలో ఒకటిగా పేరుపొందింది. ఆయన పరిపాలనలో పరిశ్రమలు, నీటిపారుదల, విద్యుత్ ఉత్పత్తి, వ్యవసాయాభివృద్ధి, రహదారులు, ఉద్యానవనాలు, ప్రజారోగ్యం వంటి రంగాలకు విశేష ప్రాధాన్యం లభించింది. బెంగళూరు నగర సుందరీకరణకు ఆయన చేసిన కృషి విశేషమైనది. పరిశుభ్రమైన వీధులు, చెట్లతో అలంకరించిన రహదారులు, ఉద్యానవనాల అభివృద్ధి వంటి కార్యక్రమాల ద్వారా బెంగళూరును ఆదర్శ నగరంగా తీర్చిదిద్దేందుకు కృషి చేశాడు. 1942లో ఆయన జైపూర్ సంస్థాన దివాన్గా నియమితుడై 1946 వరకు సేవలందించాడు. అనంతరం 1946లో హైదరాబాదు సంస్థాన దివాన్గా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు. అయితే అక్కడ రాజకీయ పరిస్థితులు క్లిష్టంగా ఉండటంతో ఆయన పదవీకాలం స్వల్పకాలమే కొనసాగి 1947లో రాజీనామా చేశాడు. సర్ మీర్జా ఇస్మాయిల్ పరిపాలనలో నిష్పాక్షికత, అభివృద్ధి దృష్టి, ప్రజాహితం ప్రధాన లక్షణాలుగా నిలిచాయి. ఆధునిక భారతదేశ సంస్థాన పరిపాలన చరిత్రలో ఆయన ప్రముఖ స్థానాన్ని సంపాదించారు. == ప్రారంభ జీవితం, విద్య == మీర్జా మహ్మద్ ఇస్మాయిల్ 1883 అక్టోబర్ 24న మైసూరు సంస్థానంలోని బెంగళూరులో ఒక ప్రముఖ ముస్లిం కుటుంబంలో జన్మించాడు. ఆయన తండ్రి మీర్జా మహ్మద్ అలీ, మైసూరు ప్రభుత్వంలో ఉన్నతాధికారిగా పనిచేశారు. ఆయన తాత గులామ్ అహ్మద్ కూడా మైసూరు రాజదర్బారులో సేవలందించారు. కుటుంబానికి మైసూరు రాజవంశంతో సన్నిహిత సంబంధాలు ఉండటంతో, ఇస్మాయిల్ చిన్ననాటి నుంచే రాజకుటుంబ సభ్యులతో పరిచయం ఏర్పడింది. ఆయన బెంగళూరు సెయింట్ పాట్రిక్ కాలేజీలో 1904లో డిగ్రీ పూర్తి చేశాడు. విద్యార్థి దశలోనే ఆంగ్లం, ఉర్దూ, పర్షియన్ భాషలపై మంచి పట్టు సాధించారు. ముఖ్యంగా మైసూరు యువరాజు కృష్ణరాజ వడియార్ (తరువాత నాలుగో కృష్ణరాజ వడియార్ మహారాజు)తో కలిసి చదువుకోవడం వల్ల రాజవంశంతో ఆయనకు జీవితాంతం కొనసాగిన స్నేహబంధం ఏర్పడింది. ఈ సంబంధం తరువాత ఆయన పరిపాలనా జీవితంలో కీలక పాత్ర పోషించింది. == మైసూరు ప్రభుత్వ సేవ == విద్యాభ్యాసం పూర్తయిన తరువాత ఇస్మాయిల్ మైసూరు ప్రభుత్వంలో అసిస్టెంట్ సూపరింటెండెంట్ ఆఫ్ పోలీస్‌గా చేరాడు. <ref name="dharwad.com">{{cite web |last= Koppal |first= Basavaraj |title=Hyderabad Liberation - 10 |url= http://www.dharwad.com/nimmaputa/hyblib10.html |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729072726/http://www.dharwad.com/nimmaputa/hyblib10.html |archive-date=2013-07-29 |access-date=2018-01-01 |website=Dharwad.com}}</ref><ref name="expressindia.com">{{cite web |title= Leaving a stamp on history |url= http://iecolumnists.expressindia.com/full_column.php?content_id=86097 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061116042444/http://iecolumnists.expressindia.com/full_column.php?content_id=86097 |archive-date= 16 November 2006 |access-date= 2006-11-14 |df=dmy-all}}</ref>ప్రారంభంలో రాజభవన కార్యాలయంలో వివిధ పరిపాలనా బాధ్యతలను నిర్వహించాడు. క్రమశిక్షణ, సమయపాలన, పరిపాలనా నైపుణ్యం, ప్రజల సమస్యల పట్ల సానుభూతి వంటి లక్షణాల వల్ల ఆయన ఉన్నతాధికారుల ప్రశంసలు పొందాడు. తరువాత ఆయన మహారాజు వ్యక్తిగత కార్యదర్శిగా పనిచేశాడు. ఈ పదవిలో ఉన్న సమయంలో రాజ్యపాలన, ఆర్థిక వ్యవస్థ, ప్రజాపనులు, న్యాయపరిపాలన వంటి అంశాలలో విశేష అనుభవాన్ని సంపాదించాడు. మహారాజా నాలుగో కృష్ణరాజ వడియార్ ఆయనపై పూర్తి విశ్వాసం ఉంచడంతో, ప్రభుత్వంలోని అనేక కీలక విధానాల రూపకల్పనలో ఆయన పాత్ర పెరిగింది. == మైసూరు దివాన్‌గా నియామకం == 1926లో అప్పటి దివాన్ సర్ ఆల్బియన్ రాజ్‌కుమార్ బెనర్జీ పదవీ విరమణ చేసిన తరువాత, సర్ [[మోక్షగుండం విశ్వేశ్వరయ్య]] సిఫార్సుతో మీర్జా ఇస్మాయిల్ మైసూరు సంస్థానానికి దివాన్‌గా నియమితుడయ్యాడు.<ref>{{cite web |title= Welcome to Mysore Dasara |url= http://www.mysoredasara.com/html/personalities.htm |url-status=usurped |archive-url= https://web.archive.org/web/20070826131814/http://www.mysoredasara.com/html/personalities.htm |archive-date= 26 August 2007 |website= Mysore Dasara}}</ref> 1926 నుండి 1941 వరకు సుమారు పదిహేనేళ్లపాటు ఆయన ఈ పదవిలో కొనసాగాడు. ఇది మైసూరు చరిత్రలో అత్యంత సుదీర్ఘమైన, ప్రభావవంతమైన దివాన్ పదవీకాలాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. ===ప్రాజెక్టులు, అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు=== మీర్జా ఇస్మాయిల్ హయాంలో మైసూరు సంస్థానంలో అనేక అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు చేపట్టబడ్డాయి. ''యువరాజు కంఠీరవ నరసింహరాజ వడియార్ '' ఆదేశాల మేరకు నిర్మించిన ''బెంగళూరు టౌన్ హాల్'' రూపకల్పనను ఆయన పర్యవేక్షించాడు. అలాగే భారతదేశంలో మొట్టమొదటి గ్రామీణ విద్యుదీకరణ కార్యక్రమం ఆయన పరిపాలనలో అమలులోకి వచ్చింది.<ref name="dharwad.com" /><ref name="expressindia.com" /> ఆయన అత్యుత్తమ పరిపాలకుడిగా పేరుపొందారు. రాష్ట్రవ్యాప్తంగా విస్తృతంగా పర్యటిస్తూ ప్రజల సమస్యలను స్వయంగా తెలుసుకుని పరిష్కరించేందుకు కృషి చేసేవాడు. ఆయన దివాన్‌గా పనిచేసిన పద్నాలుగు సంవత్సరాల కాలంలో మైసూరు సంస్థానం ప్రభుత్వ, ప్రైవేటు రంగ పరిశ్రమలలో గణనీయమైన పురోగతి సాధించింది. ఆయన పదవీకాలంలో ''శివమొగ్గ చక్కెర కర్మాగారం'', ''బదన్‌వాల్ ఖాదీ ఉత్పత్తి కేంద్రం'' స్థాపించబడ్డాయి. అదేవిధంగా మైసూరు సంస్థాన వాణిజ్య ప్రయోజనాల కోసం లండన్‌లో ఒక వాణిజ్య కమిషనర్‌ను నియమించాడు.<ref name="dharwad.com" /><ref name="expressindia.com" /> మీర్జా ఇస్మాయిల్ హయాంలో ప్రారంభమైన పరిశ్రమల్లో బెంగళూరులోని పింగాణీ కర్మాగారం, గాజు కర్మాగారం ముఖ్యమైనవి. అదనంగా కాగితం, సిమెంట్, ఉక్కు, రసాయన ఎరువులు, చక్కెర, విద్యుత్ బల్బుల తయారీ కర్మాగారాలు స్థాపించబడ్డాయి. ఆయన ప్రధానిగా ఉన్న సమయంలో [[వైశ్యా బ్యాంకు]], సిమెంట్ కర్మాగారం, రసాయన మరియు ఎరువుల కర్మాగారం, చక్కెర మిల్లులు కూడా స్థాపించబడ్డాయి. సాధారణంగా మీర్జా ఇస్మాయిల్ మతపరమైన పక్షపాతం ప్రదర్శించలేదని భావిస్తారు. అయితే బెంగళూరులోని [[కే.ఆర్. మార్కెట్]] సమీపంలో ఉన్న జామియా మసీదు నిర్మాణానికి ఆయన కీలక పాత్ర పోషించాడు. 1940లో, దేశంలో మతపరమైన ఉద్రిక్తతలు నెలకొన్న సమయంలో, జామియా మసీదు, బెంగళూరు టౌన్ హాల్ నిర్మాణాలకు ఆయన శంకుస్థాపన చేశాడు. ===బెంగళూరు అల్లర్లు=== మీర్జా ఇస్మాయిల్ పరిపాలనా కాలంలో ఎక్కువ భాగం వివిధ ప్రజా అశాంతులను అణచివేయడంలోనే గడిచింది. ముఖ్యంగా [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] నిర్వహించిన ప్రజా ఉద్యమాల నేపథ్యంలో ఆయన అత్యంత క్లిష్టమైన పరిస్థితులను ఎదుర్కొన్నారు.<ref name="london-gazette.co.uk" /><ref name="auto" /> ఒకవైపు [[మహాత్మా గాంధీ]], [[జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ]] వంటి కాంగ్రెస్ నాయకులతో సత్సంబంధాలను కొనసాగిస్తూనే, మరోవైపు మైసూరు మహారాజు ప్రయోజనాలను కూడా పరిరక్షించాల్సిన పరిస్థితి ఏర్పడింది. బెంగళూరులో మతపరమైన హింస, సామాజిక అశాంతి చెలరేగకుండా ఉండేందుకు రాష్ట్రంలో కాంగ్రెస్ ఉద్యమాలను నియంత్రించేందుకు ఆయన ప్రయత్నించాడు.<ref name="dharwad.com" /><ref name="expressindia.com" /> ఈ ఆందోళన 1928లో జరిగిన ''సుల్తాన్‌పేట్ గణపతి అల్లర్ల'' సమయంలో స్పష్టంగా కనిపించింది. ఆ ఘటన మైసూరు సంస్థానంలో కాంగ్రెస్‌కు తన రాజకీయ పునాదిని బలోపేతం చేసుకునే అవకాశాన్ని కల్పించిన ముఖ్యమైన సంఘటనగా పరిగణించబడుతుంది. 1940లో మహారాజా నాలుగవ కృష్ణరాజ వడియార్ మరణించిన తరువాత కూడా, ఆయన వారసుడు [[జయచామరాజ వడియార్]] కు దివాన్‌గా మీర్జా ఇస్మాయిల్ కొనసాగాడు. అయితే విధానపరమైన విభేదాల కారణంగా 1941లో ఆయన ఆ పదవికి రాజీనామా చేశాడు.<ref name="london-gazette.co.uk" /><ref name="auto" /> ===రౌండ్ టేబుల్ సమావేశాలు=== మైసూరు సంస్థాన దివాన్ హోదాలో మీర్జా ఇస్మాయిల్ సంస్థానానికి ప్రాతినిధ్యం వహిస్తూ లండన్‌లో నిర్వహించిన మూడు రౌండ్ టేబుల్ సమావేశాలకూ హాజరయ్యాడు. భారతదేశ రాజ్యాంగ సంస్కరణలు, సంస్థానాల భవిష్యత్తు, బ్రిటిష్ భారతదేశ రాజకీయ వ్యవస్థపై జరిగిన చర్చల్లో ఆయన పాల్గొన్నాడు. * మొదటి రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం (1930)<ref>{{cite book |last1=Dwivedi |first1=Rakesh |url=https://books.google.com/books?id=tjmC1nnWVC8C&q=1st+round+table+conference+sir+mirza+ismail&pg=SA1-PA115 |title=Gs In 60 Days |publisher=Tata McGraw-Hill Education |isbn=978-0-07-067078-5 |page=115 |language=en |access-date=14 June 2021}}</ref> * రెండవ రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం (1931)<ref>{{cite web |title=Second Round Table Conference 1931 - GKToday |url=https://www.gktoday.in/gk/second-round-table-conference-1931/ |access-date=14 June 2021 |website=gktoday (.) in}}</ref><ref>{{cite web |date=2019-08-25 |title=Highlights from second & third Round table Conference:- SSC 2019 |url=http://www.ownguru.com/blog/highlights-from-second-third-round-table-ssc-2019/ |access-date=14 June 2021 |website=OwnTV}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Pratt |first1=Frederick G. |date=1932 |title=The Indian Round Table Conference: Second Session |url=https://www.jstor.org/stable/2749987 |journal=Pacific Affairs |volume=5 |issue=2 |pages=151–167 |doi=10.2307/2749987 |jstor=2749987 |access-date=14 June 2021|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite book |last= Ismail (amin-ul-mulk) |first= Sir Mirza Mahomed |url=https://books.google.com/books?id=tbm1AAAAIAAJ&q=2nd+round+table+conference+sir+mirza+ismail |title= Speeches |date= 1936 |publisher= Printed at the Government Press |language=en |access-date=14 June 2021}}</ref> * మూడవ రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం (1932)<ref>{{cite book |title=The who's who in Madras A pictorial who's who of distinguished personages, princes, zemindars and noblemen in the Madras Presidency. |date=1932 |publisher=Pearl Press. |pages=67 |language=English |oclc=564838708 }}</ref> == జైపూర్ దివాన్‌గా == 1941లో [[జైపూర్ సంస్థానం]] దివాన్‌గా మీర్జా ఇస్మాయిల్ నియమితుడయ్యాడు. ఆయనకు ముందు 1939 నుండి దివాన్‌గా పనిచేసిన ''జ్ఞాన్ నాథ్'', బ్రిటిష్ ప్రభుత్వ మద్దతుతో కాంగ్రెస్ అనుకూల ప్రజా మండల్ రాజకీయ సంస్థపై కఠిన వైఖరిని అవలంబించాడు. అలాంటి పరిస్థితుల్లో, ప్రగతిశీల పరిపాలకుడిగా పేరొందిన మీర్జా ఇస్మాయిల్‌ను మహారాజా సవాయి మాన్ సింగ్ II తన దివాన్‌గా నియమించడం అనేక మందికి ఆశ్చర్యాన్ని కలిగించింది.<ref name= Zubrzycki>{{cite book |last= Zubrzycki |first= John |year=2021 |title= The House of Jaipur |location= London |publisher= Hurst & Company |pages= 104-105 |type= Softcover |isbn= 9781787389595}}</ref> దివాన్‌గా బాధ్యతలు చేపట్టిన కొద్దికాలానికే, మహారాజును, ఆయన కుటుంబ సభ్యులను అధికారికంగా "రాజకుటుంబం" అని సంబోధించాలని కోరుతూ మీర్జా ఇస్మాయిల్ ''రాజస్థాన్ రెసిడెన్సీ''కి లేఖ రాశాడు. అయితే బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ఆ విజ్ఞప్తిని తిరస్కరించింది. "రాయల్" అనే పదాన్ని బ్రిటిష్ రాజు-చక్రవర్తికి, ఆయన కుటుంబ సభ్యులకు మాత్రమే ఉపయోగించవచ్చని వారు స్పష్టం చేశారు. ఈ ఘటన నేపథ్యంలో ఒక బ్రిటిష్ అధికారి మీర్జా ఇస్మాయిల్‌ను "జాతీయ సోషలిస్టు తరహా నియంత"గా అభివర్ణిస్తూ, ఆయనను వీలైనంత త్వరగా పదవి నుంచి తొలగించాలని అభిప్రాయపడ్డాడు.<ref>{{cite book |last= Stern |first= Robert W. |year= 1988 |title= The Cat and the Lion: Jaipur State in the British Raj |location= Leiden |publisher= E.J. Brill |pages= 305-306 |type= Softcover |isbn= 978-90-04-08283-0}}</ref> జైపూర్ నగర ఆధునికీకరణకు మీర్జా ఇస్మాయిల్ ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఇచ్చాడు. నగరంలోని ప్రాకారాలతో కూడిన పాత ప్రాంతాన్ని పరిశుభ్రం చేయించే కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించాడు. వీధుల మధ్యలో ఉన్న హిందూ దేవాలయాల చిన్న నిర్మాణాలు, ప్రజా రహదారులపై ఏర్పడిన అక్రమ ఆక్రమణలను తొలగించాడు. అలాగే దాదాపు ఇరవై ఐదు సంవత్సరాల తరువాత మొదటిసారిగా అనేక భవనాలకు రంగులు వేయించి నగర సౌందర్యాన్ని పెంపొందించాడు.<ref name=Zubrzycki/> ఈ ఆధునికీకరణ కార్యక్రమాలకు మహారాజా సవాయి మాన్ సింగ్ II పూర్తి మద్దతు ఇచ్చాడు. 1942లో జైపూర్ చేరిన కొద్దికాలానికే ఆయన ''రాజ్యాంగ సంస్కరణల కమిటీ''ని ఏర్పాటు చేశాడు. ఈ సంస్కరణల వల్ల మహారాజా సవాయి మాన్ సింగ్ II ఆయన రాజదర్బారు భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ నాయకుల దృష్టిలో మంచి గుర్తింపు పొందాయి. జైపూర్ నగరంలోని ప్రధాన రహదారికి ఆయన స్మారకార్థం మీర్జా ఇస్మాయిల్ రోడ్ (ఎం.ఐ. రోడ్) అని పేరు పెట్టారు.<ref name="london-gazette.co.uk"/><ref name="auto" /> ప్రముఖ పారిశ్రామికవేత్త [[ఘనశ్యాం దాస్ బిర్లా]] మీర్జా ఇస్మాయిల్‌కు సన్నిహిత మిత్రుడు. జైపూర్ అభివృద్ధి కోసం ఇస్మాయిల్ రూపొందించిన అనేక ప్రతిష్ఠాత్మక ప్రాజెక్టులకు బిర్లా ఆర్థిక సహాయం అందించాడు. జైపూర్‌లో బ్యాంకుల శాఖలు ప్రారంభించేందుకు అనుమతులు ఇవ్వడం ప్రారంభమైనప్పుడు, బిర్లా అధ్యక్షతన ఉన్న యునైటెడ్ కమర్షియల్ బ్యాంక్ (ప్రస్తుత [[యూకో బ్యాంక్]])కు 1945లో తొలి అనుమతి లభించింది. అలాగే ఆయన మార్గదర్శకత్వంలో నేషనల్ బాల్ బేరింగ్ కంపెనీ స్థాపించబడింది.<ref name="london-gazette.co.uk"/><ref name="auto"/> 1945లో జైపూర్‌లో జరిగిన అంతర్జాతీయ PEN భారతీయ రచయితల మండలి సమావేశానికి మీర్జా ఇస్మాయిల్ అధ్యక్షత వహించాడు. ఈ సమావేశంలో [[సరోజినీ నాయుడు]], ''ఈ. ఎం. ఫోర్స్టర్'' తదితర ప్రముఖులు పాల్గొన్నారు.<ref name="dharwad.com"/><ref name="expressindia.com"/> జైపూర్ చాంబర్ ఆఫ్ కామర్స్ తన చరిత్రలో మీర్జా ఇస్మాయిల్ దివాన్ పదవీకాలాన్ని "జైపూర్ పారిశ్రామిక యుగానికి నాంది"గా అభివర్ణించింది. . == హైదరాబాదు దివాన్‌గా == 1946లో హైదరాబాదు నిజాం మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ ఆహ్వానం మేరకు మీర్జా ఇస్మాయిల్ హైదరాబాదు సంస్థాన దివాన్‌గా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు. భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం సమీపిస్తున్న నేపథ్యంలో హైదరాబాదు సంస్థాన భవిష్యత్తు అత్యంత క్లిష్టమైన రాజకీయ పరిస్థితులను ఎదుర్కొంటోంది.<ref name="london-gazette.co.uk" /><ref name="auto" /> హైదరాబాదు సంస్థానం భారత యూనియన్‌లో చేరాలని, భారత ప్రభుత్వంతో రాజీ మార్గాన్ని అనుసరించాలని మీర్జా ఇస్మాయిల్ నిజాంకు సలహా ఇచ్చాడు. అయితే నిజాం ఆస్థానంలోని సంప్రదాయవాద వర్గాలు, ముఖ్యంగా మజ్లిస్-ఎ-ఇత్తెహాదుల్ ముస్లిమీన్ నాయకత్వం ఆయన విధానాలకు వ్యతిరేకంగా వ్యవహరించింది. దీంతో ఆయన ప్రతిపాదించిన పరిపాలనా, రాజకీయ సంస్కరణలు అమలుకాలేకపోయాయి. పెరుగుతున్న రాజకీయ విభేదాలు, తన సూచనలకు తగిన మద్దతు లభించకపోవడంతో 1947లో ఆయన దివాన్ పదవికి రాజీనామా చేశాడు. అనంతరం ఆయన స్థానంలో నవాబ్ ఛత్తారి తిరిగి దివాన్‌గా నియమితుడయ్యాడు. == వ్యక్తిగత జీవితం, కుటుంబం == మీర్జా ఇస్మాయిల్ తన మేనమామ కుమార్తె ''జీబుందెహ్ బేగం షిరాజీ''ని వివాహం చేసుకున్నాడు. ఆమె ఆయన తల్లి ''బేగం సనా షిరాజీ'' సోదరుడు ''మీర్జా షిరాజీ'' కుమార్తె. జీబుందెహ్ బేగం ప్రతిభావంతమైన కవయిత్రి. ఆమె "''బైజ్-ఎ-షాకిరా''" పేరుతో మతపరమైన ''నౌహా'' (శోకగీతాలు)ల పది సంపుటాలను ప్రచురించింది. ఈ దంపతులకు ముగ్గురు సంతానం కలిగారు. ఒక కుమారుడు ''హుమాయూన్ మీర్జా'', ఇద్దరు కుమార్తెలు ''షా తాజ్ బేగం ఖలీలీ'', ''గౌహర్ తాజ్ బేగం నమాజీ''. మీర్జా ఇస్మాయిల్ తన కుటుంబ సభ్యుల్లో అనేక మందిని దేశసేవకు అంకితమైన జీవితాన్ని గడపాలని ప్రేరేపించాడు. ఆయన కుమారుడు హుమాయూన్ మీర్జా తరువాత బంగనపల్లె సంస్థానం దివాన్‌గా పనిచేశాడు. భారత స్వాతంత్ర్యం అనంతరం కొంతకాలం భారత విదేశాంగ సేవలో దౌత్యవేత్తగా సేవలందించి, తరువాత ఢిల్లీకి బదిలీ అయ్యాడు. భారత విదేశాంగ మంత్రిత్వ శాఖ పరిపాలనా వ్యవస్థ, కార్యనిర్వాహక విధానాల రూపకల్పనలో కీలక సలహాదారుగా వ్యవహరించినందుకు ఆయనకు [[పద్మశ్రీ పురస్కారం]] లభించింది. షా తాజ్ బేగం కుమారుడైన అక్బర్ మీర్జా ఖలీలీ భారత విదేశాంగ సేవలో చేరి, సీనియర్ దౌత్యవేత్తగా సేవలందించాడు. పదవీ విరమణ అనంతరం కూడా భారత ప్రభుత్వానికి మధ్యప్రాచ్య వ్యవహారాలపై సలహాదారుగా అనేక సంవత్సరాలు పనిచేశాడు. షా తాజ్ బేగం కుమార్తె అమేనెహ్, ఇస్పహానీ కుటుంబానికి చెందిన మీర్జా అలీ ఇస్పహానీని వివాహం చేసుకుంది. ఆయన మీర్జా మహ్మూద్ ఇస్పహానీ కుమారుడు; అలాగే ప్రముఖ వ్యాపారవేత్తలు మీర్జా అహ్మద్ ఇస్పహానీ, మీర్జా అబోల్ హసన్ ఇస్పహానీలకు మేనల్లుడు. 1947 భారత విభజన సమయంలో మీర్జా ఇస్మాయిల్ మేనల్లుళ్లలో కొందరు భారతదేశాన్ని విడిచి పాకిస్తాన్‌కు వెళ్లి అక్కడ ప్రభుత్వ సేవలను చేపట్టారు.<ref>{{Cite web |last=InpaperMagazine |first=From |date=2011-09-04 |title=Hall of fame: The ICS served Pakistan well |url=https://www.dawn.com/news/656476/hall-of-fame-the-ics-served-pakistan-well |access-date=2024-06-21 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |title=Agha Zafar Hilaly {{!}} PrideOfPakistan.com |url=https://www.prideofpakistan.com/who-is-who-detail/Agha-Zafar-Hilaly/746 |access-date=2024-06-21 |website=Pride of Pakistan}}</ref> వారిలో ఆఘా షాహీ పాకిస్తాన్ విదేశాంగ మంత్రిగా, ఆఘా హిలాలీ ప్రముఖ దౌత్యవేత్తగా సేవలందించారు.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |date=2006-09-07 |title=Agha Shahi passes away |url=https://www.dawn.com/news/209384/agha-shahi-passes-away |access-date=2024-06-21 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref> గౌహర్ తాజ్ బేగం నమాజీ మనవరాలు షాకెరెహ్ 1991లో హత్యకు గురైంది.<ref name=":1">{{Cite web |last=Chauhan |first=Bala |date=2020-02-16 |title=When love story of Godman, aristocratic woman turned into murder most foul |url=https://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/2020/Feb/16/when-love-story-of-godman-aristocratic-woman-turned-into-murder-most-foul-2104092.html |access-date=2024-06-21 |website=The New Indian Express |language=en}}</ref><ref name=":2">{{Cite news |date=2023-05-02 |title=Dancing on the grave: The decades-old murder that shook India |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65397222 |access-date=2024-06-21 |language=en-GB}}</ref> ఈ కేసులో నిందితుడు దోషిగా తేలి యావజ్జీవ కారాగార శిక్ష పొందాడు. మీర్జా ఇస్మాయిల్ మునిమనవడు ఫౌఆద్ మీర్జా భారతదేశానికి ప్రాతినిధ్యం వహించిన ప్రముఖ అశ్వక్రీడాకారుడు (ఈక్వెస్ట్రియన్). ఆయన ఒలింపిక్ క్రీడల్లో భారత తరఫున పాల్గొని అంతర్జాతీయ స్థాయిలో దేశానికి ప్రాతినిధ్యం వహించాడు.<ref>{{Cite web |last=Quint |first=The |date=2020-03-19 |title=With Olympic Berth, Fouaad Mirza Revivifies Equestrian in India |url=https://www.thequint.com/sports/olympic-sports/fouaad-mirza-equestrian-tokyo-2020-olympics-profile |access-date=2024-06-21 |website=TheQuint |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gupta |first=Ria |date=2021-08-03 |title=What Links Fouaad Mirza to Dewan of Mysore: Seven Generations of Horse Lovers What Links Fouaad Mirza to Dewan of Mysore: Seven Generations of Horse Lovers |url=https://thebetterindia.com/259836/fouaad-mirza-tokyo-olympics-bengaluru-dewan-mysore-equestrian-rider/ |access-date=2024-06-21 |website=The Better India |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ganesh, DHNS |first=Arjun |title=Fouaad Mirza: New kid on the block |url=https://www.deccanherald.com/sports/new-kid-block-690605.html |access-date=2024-06-21 |website=Deccan Herald |language=en}}</ref> == మరణం == మీర్జా ఇస్మాయిల్ 1959 మార్చి 5న బెంగళూరులో మరణించాడు. ఆయన మరణంతో భారతదేశం ఒక విశిష్ట సంస్థాన పరిపాలకుడిని కోల్పోయింది. == గౌరవాలు == మీర్జా ఇస్మాయిల్ తన విశిష్ట పరిపాలనా సేవలకు గుర్తింపుగా బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం నుండి పలు గౌరవాలు అందుకున్నారు. ఆయనకు నైట్‌హుడ్ ప్రదానం చేయబడటంతో "సర్" బిరుదుతో ప్రసిద్ధి చెందారు.<ref name="london-gazette.co.uk"/> మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాల అభివృద్ధికి చేసిన సేవల కారణంగా అనేక ప్రజా, విద్యా సంస్థలు ఆయనను సత్కరించాయి. పట్టణ ప్రణాళిక, పారిశ్రామికాభివృద్ధి, ప్రజా పరిపాలన రంగాల్లో ఆయన చేసిన కృషి భారత పరిపాలనా చరిత్రలో విశేషంగా గుర్తింపు పొందింది. == రచనలు == మీర్జా ఇస్మాయిల్ తన పరిపాలనా అనుభవాలు, రాజకీయ పరిణామాలు, ప్రజా జీవితానికి సంబంధించిన అభిప్రాయాలను రచనల రూపంలో నమోదు చేశాడు. ఆయన ఆత్మకథ ''మై పబ్లిక్ లైఫ్‌''లో మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాలలో తన సేవలు, పరిపాలనా విధానాలు, సమకాలీన రాజకీయ పరిస్థితులను వివరించాడు. భారతీయ సంస్థానాల పరిపాలనా చరిత్రను అధ్యయనం చేసే పరిశోధకులకు ఈ గ్రంథం ఒక ముఖ్య ఆధారంగా పరిగణించబడుతుంది.<ref>{{cite book |last1=Ismail |first1=Sir Mirza M. |title=My Public Life: Recollections and Reflections |date=1954 |publisher=G. Allen & Unwin |url=https://books.google.com/books?id=sKg9AAAAMAAJ |access-date=14 June 2021 |language=en}}</ref> == ఇవి కూడా చూడండి == * [[మైసూర్ సామ్రాజ్యం|మైసూర్ సంస్థానం]] * [[జైపూర్ సంస్థానం]] * [[హైదరాబాదు సంస్థానం]] * [[మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్]] ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} {{Authority control}} o26q5hgxh7wfuta1cbuw8btzs8amb0x 4908333 4908332 2026-07-19T10:54:45Z స్వరలాసిక 13980 /* ఇవి కూడా చూడండి */ 4908333 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = మీర్జా ముహమ్మద్ ఇస్మాయిల్ | honorific_prefix = రైట్ ఆనరబుల్ సర్ | honorific_suffix = KCIE OBE CStJ PC | image = Diwan Sir Mirza Ismail.jpg | image_size = | caption = మైసూర్, జైపూర్, హైదరాబాద్ రాష్ట్రాల దీవాన్ | order1 = హైదరాబాద్ దీవాన్ | term_start1 = 1946 | term_end1 = 1947 | monarch1 = [[మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్]] అసఫ్ జా VII | predecessor1 = ముహమ్మద్ అహ్మద్ సయీద్ ఖాన్ ఛతారి | successor1 = ముహమ్మద్ అహ్మద్ సయీద్ ఖాన్ ఛతారి | order2 = జైపూర్ దీవాన్ | term_start2 = 1942 | term_end2 = 1946 | monarch2 = మాన్ సింగ్ II | predecessor2 = | successor2 = | order3 = 22వ [[మైసూరు_దివాన్ల_జాబితా|మైసూర్ దివాన్]] | term_start3 = 1 మే 1926 | term_end3 = 1941 | monarch3 = కృష్ణ రాజ వడియార్ IV, [[జయచామరాజేంద్ర వడియార్]] | predecessor3 = [[అల్బియాన్ రాజ్‌కుమార్ బెనర్జీ]] | successor3 = ఎన్. మాధవరావు | birth_date = {{birth date|1883|10|24|df=y}} | birth_place = [[బెంగళూరు]], [[మైసూరు సామ్రాజ్యం]], [[బ్రిటిష్ ఇండియా]] | death_date = {{death date and age|1959|1|5|1883|10|24|df=y}} | death_place = [[బెంగళూరు]], [[మైసూర్ రాష్ట్రం]] (ప్రస్తుతం [[కర్ణాటక]]), [[భారతదేశం]] | occupation = మైసూర్ దివాన్ (1926–1941)<br />జైపూర్ దివాన్ (1942–1946)<br />హైదరాబాద్ దివాన్(1946–1947) | salary = | networth = | spouse = జీబందేహ్ బేగం షిరాజి | website = | footnotes = | children = మీర్జా హుమయూన్<br />మీర్జా షా తాజ్ బేగమ్ <br />మీర్జా గౌహర్ తాజ్ బేగమ్ | relatives = ఆగా అలీ అస్కర్ (తాత)<br/>షకేరే ఖలీలి (మనవరాలు) }} '''మీర్జా మహ్మద్ ఇస్మాయిల్''' (ఉర్దూ: مرزا محمد اسماعیل; 24 అక్టోబర్ 1883 – 5 మార్చి 1959), సాధారణంగా '''సర్ మీర్జా ఇస్మాయిల్''' అని పిలువబడే భారతీయ రాజనీతిజ్ఞుడు, పరిపాలకుడు. బ్రిటిష్ భారతదేశంలోని మూడు ప్రముఖ సంస్థానాలైన మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాలకు దివాన్ (ప్రధాన మంత్రి)గా సేవలందించాడు.<ref name="london-gazette.co.uk">{{Cite web|title= Page 29 {{!}} Issue 34470, 4 January 1938 {{!}} London Gazette {{!}} The Gazette |url= https://www.thegazette.co.uk/London/issue/34470/page/29|access-date=2021-06-14|website= The Gazette}}</ref><ref name="auto">P. 254-258, ''Business Legends'' by [[Gita Piramal]] (1998) – Published by Viking Penguin India</ref> పరిపాలనా దక్షత, పట్టణాభివృద్ధి, పారిశ్రామికీకరణ, ప్రజాపనుల అభివృద్ధికి చేసిన కృషి వల్ల ఆయన భారతదేశంలోని అత్యుత్తమ సంస్థాన పరిపాలకులలో ఒకరిగా గుర్తింపు పొందాడు. మీర్జా ఇస్మాయిల్ 1883 అక్టోబర్ 24న బెంగళూరులో జన్మించాడు. ఆయన కుటుంబం మైసూరు రాజదర్బారుతో సన్నిహిత సంబంధాలు కలిగి ఉండేది. ఆయన తండ్రి మీర్జా మహ్మద్ అలీ మైసూరు ప్రభుత్వంలో ఉన్నతాధికారిగా పనిచేశారు. చిన్ననాటి నుంచే మైసూరు రాజకుటుంబానికి చెందిన యువరాజు కృష్ణరాజ వడియార్ (తరువాత మహారాజా కృష్ణరాజ వడియార్ IV)తో కలిసి విద్యాభ్యాసం చేశాడు. ఈ స్నేహం ఆయన భవిష్యత్ పరిపాలనా జీవితానికి బలమైన పునాది అయింది. ప్రాథమిక విద్యను బెంగళూరులో అభ్యసించిన ఆయన, అనంతరం ఉన్నత విద్యను కూడా అక్కడే పూర్తి చేశాడు. యువకుడిగా మైసూరు ప్రభుత్వ సేవలో చేరి, తన క్రమశిక్షణ, పరిపాలనా నైపుణ్యంతో ఉన్నత స్థానాలకు ఎదిగాడు. మహారాజా కృష్ణరాజ వడియార్ IV విశ్వాసాన్ని సంపాదించిన ఆయన, రాజదర్బారులో ముఖ్యమైన పరిపాలనా బాధ్యతలు నిర్వహించాడు. 1926లో అప్పటి దివాన్ సర్ ఆల్బియన్ రాజ్‌కుమార్ బెనర్జీ పదవీ విరమణ అనంతరం మీర్జా ఇస్మాయిల్ మైసూరు సంస్థాన దివాన్గా నియమితుడయ్యాడు. 1941 వరకు దాదాపు పదిహేనేళ్ల పాటు ఆ పదవిలో కొనసాగి, మైసూరు సంస్థానాన్ని పారిశ్రామిక, ఆర్థిక, పట్టణాభివృద్ధి రంగాలలో గణనీయంగా అభివృద్ధి చేశాడు. ఆయన హయాంలో మైసూరు భారతదేశంలోని అత్యంత ప్రగతిశీల సంస్థానాలలో ఒకటిగా పేరుపొందింది. ఆయన పరిపాలనలో పరిశ్రమలు, నీటిపారుదల, విద్యుత్ ఉత్పత్తి, వ్యవసాయాభివృద్ధి, రహదారులు, ఉద్యానవనాలు, ప్రజారోగ్యం వంటి రంగాలకు విశేష ప్రాధాన్యం లభించింది. బెంగళూరు నగర సుందరీకరణకు ఆయన చేసిన కృషి విశేషమైనది. పరిశుభ్రమైన వీధులు, చెట్లతో అలంకరించిన రహదారులు, ఉద్యానవనాల అభివృద్ధి వంటి కార్యక్రమాల ద్వారా బెంగళూరును ఆదర్శ నగరంగా తీర్చిదిద్దేందుకు కృషి చేశాడు. 1942లో ఆయన జైపూర్ సంస్థాన దివాన్గా నియమితుడై 1946 వరకు సేవలందించాడు. అనంతరం 1946లో హైదరాబాదు సంస్థాన దివాన్గా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు. అయితే అక్కడ రాజకీయ పరిస్థితులు క్లిష్టంగా ఉండటంతో ఆయన పదవీకాలం స్వల్పకాలమే కొనసాగి 1947లో రాజీనామా చేశాడు. సర్ మీర్జా ఇస్మాయిల్ పరిపాలనలో నిష్పాక్షికత, అభివృద్ధి దృష్టి, ప్రజాహితం ప్రధాన లక్షణాలుగా నిలిచాయి. ఆధునిక భారతదేశ సంస్థాన పరిపాలన చరిత్రలో ఆయన ప్రముఖ స్థానాన్ని సంపాదించారు. == ప్రారంభ జీవితం, విద్య == మీర్జా మహ్మద్ ఇస్మాయిల్ 1883 అక్టోబర్ 24న మైసూరు సంస్థానంలోని బెంగళూరులో ఒక ప్రముఖ ముస్లిం కుటుంబంలో జన్మించాడు. ఆయన తండ్రి మీర్జా మహ్మద్ అలీ, మైసూరు ప్రభుత్వంలో ఉన్నతాధికారిగా పనిచేశారు. ఆయన తాత గులామ్ అహ్మద్ కూడా మైసూరు రాజదర్బారులో సేవలందించారు. కుటుంబానికి మైసూరు రాజవంశంతో సన్నిహిత సంబంధాలు ఉండటంతో, ఇస్మాయిల్ చిన్ననాటి నుంచే రాజకుటుంబ సభ్యులతో పరిచయం ఏర్పడింది. ఆయన బెంగళూరు సెయింట్ పాట్రిక్ కాలేజీలో 1904లో డిగ్రీ పూర్తి చేశాడు. విద్యార్థి దశలోనే ఆంగ్లం, ఉర్దూ, పర్షియన్ భాషలపై మంచి పట్టు సాధించారు. ముఖ్యంగా మైసూరు యువరాజు కృష్ణరాజ వడియార్ (తరువాత నాలుగో కృష్ణరాజ వడియార్ మహారాజు)తో కలిసి చదువుకోవడం వల్ల రాజవంశంతో ఆయనకు జీవితాంతం కొనసాగిన స్నేహబంధం ఏర్పడింది. ఈ సంబంధం తరువాత ఆయన పరిపాలనా జీవితంలో కీలక పాత్ర పోషించింది. == మైసూరు ప్రభుత్వ సేవ == విద్యాభ్యాసం పూర్తయిన తరువాత ఇస్మాయిల్ మైసూరు ప్రభుత్వంలో అసిస్టెంట్ సూపరింటెండెంట్ ఆఫ్ పోలీస్‌గా చేరాడు. <ref name="dharwad.com">{{cite web |last= Koppal |first= Basavaraj |title=Hyderabad Liberation - 10 |url= http://www.dharwad.com/nimmaputa/hyblib10.html |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729072726/http://www.dharwad.com/nimmaputa/hyblib10.html |archive-date=2013-07-29 |access-date=2018-01-01 |website=Dharwad.com}}</ref><ref name="expressindia.com">{{cite web |title= Leaving a stamp on history |url= http://iecolumnists.expressindia.com/full_column.php?content_id=86097 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061116042444/http://iecolumnists.expressindia.com/full_column.php?content_id=86097 |archive-date= 16 November 2006 |access-date= 2006-11-14 |df=dmy-all}}</ref>ప్రారంభంలో రాజభవన కార్యాలయంలో వివిధ పరిపాలనా బాధ్యతలను నిర్వహించాడు. క్రమశిక్షణ, సమయపాలన, పరిపాలనా నైపుణ్యం, ప్రజల సమస్యల పట్ల సానుభూతి వంటి లక్షణాల వల్ల ఆయన ఉన్నతాధికారుల ప్రశంసలు పొందాడు. తరువాత ఆయన మహారాజు వ్యక్తిగత కార్యదర్శిగా పనిచేశాడు. ఈ పదవిలో ఉన్న సమయంలో రాజ్యపాలన, ఆర్థిక వ్యవస్థ, ప్రజాపనులు, న్యాయపరిపాలన వంటి అంశాలలో విశేష అనుభవాన్ని సంపాదించాడు. మహారాజా నాలుగో కృష్ణరాజ వడియార్ ఆయనపై పూర్తి విశ్వాసం ఉంచడంతో, ప్రభుత్వంలోని అనేక కీలక విధానాల రూపకల్పనలో ఆయన పాత్ర పెరిగింది. == మైసూరు దివాన్‌గా నియామకం == 1926లో అప్పటి దివాన్ సర్ ఆల్బియన్ రాజ్‌కుమార్ బెనర్జీ పదవీ విరమణ చేసిన తరువాత, సర్ [[మోక్షగుండం విశ్వేశ్వరయ్య]] సిఫార్సుతో మీర్జా ఇస్మాయిల్ మైసూరు సంస్థానానికి దివాన్‌గా నియమితుడయ్యాడు.<ref>{{cite web |title= Welcome to Mysore Dasara |url= http://www.mysoredasara.com/html/personalities.htm |url-status=usurped |archive-url= https://web.archive.org/web/20070826131814/http://www.mysoredasara.com/html/personalities.htm |archive-date= 26 August 2007 |website= Mysore Dasara}}</ref> 1926 నుండి 1941 వరకు సుమారు పదిహేనేళ్లపాటు ఆయన ఈ పదవిలో కొనసాగాడు. ఇది మైసూరు చరిత్రలో అత్యంత సుదీర్ఘమైన, ప్రభావవంతమైన దివాన్ పదవీకాలాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. ===ప్రాజెక్టులు, అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు=== మీర్జా ఇస్మాయిల్ హయాంలో మైసూరు సంస్థానంలో అనేక అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు చేపట్టబడ్డాయి. ''యువరాజు కంఠీరవ నరసింహరాజ వడియార్ '' ఆదేశాల మేరకు నిర్మించిన ''బెంగళూరు టౌన్ హాల్'' రూపకల్పనను ఆయన పర్యవేక్షించాడు. అలాగే భారతదేశంలో మొట్టమొదటి గ్రామీణ విద్యుదీకరణ కార్యక్రమం ఆయన పరిపాలనలో అమలులోకి వచ్చింది.<ref name="dharwad.com" /><ref name="expressindia.com" /> ఆయన అత్యుత్తమ పరిపాలకుడిగా పేరుపొందారు. రాష్ట్రవ్యాప్తంగా విస్తృతంగా పర్యటిస్తూ ప్రజల సమస్యలను స్వయంగా తెలుసుకుని పరిష్కరించేందుకు కృషి చేసేవాడు. ఆయన దివాన్‌గా పనిచేసిన పద్నాలుగు సంవత్సరాల కాలంలో మైసూరు సంస్థానం ప్రభుత్వ, ప్రైవేటు రంగ పరిశ్రమలలో గణనీయమైన పురోగతి సాధించింది. ఆయన పదవీకాలంలో ''శివమొగ్గ చక్కెర కర్మాగారం'', ''బదన్‌వాల్ ఖాదీ ఉత్పత్తి కేంద్రం'' స్థాపించబడ్డాయి. అదేవిధంగా మైసూరు సంస్థాన వాణిజ్య ప్రయోజనాల కోసం లండన్‌లో ఒక వాణిజ్య కమిషనర్‌ను నియమించాడు.<ref name="dharwad.com" /><ref name="expressindia.com" /> మీర్జా ఇస్మాయిల్ హయాంలో ప్రారంభమైన పరిశ్రమల్లో బెంగళూరులోని పింగాణీ కర్మాగారం, గాజు కర్మాగారం ముఖ్యమైనవి. అదనంగా కాగితం, సిమెంట్, ఉక్కు, రసాయన ఎరువులు, చక్కెర, విద్యుత్ బల్బుల తయారీ కర్మాగారాలు స్థాపించబడ్డాయి. ఆయన ప్రధానిగా ఉన్న సమయంలో [[వైశ్యా బ్యాంకు]], సిమెంట్ కర్మాగారం, రసాయన మరియు ఎరువుల కర్మాగారం, చక్కెర మిల్లులు కూడా స్థాపించబడ్డాయి. సాధారణంగా మీర్జా ఇస్మాయిల్ మతపరమైన పక్షపాతం ప్రదర్శించలేదని భావిస్తారు. అయితే బెంగళూరులోని [[కే.ఆర్. మార్కెట్]] సమీపంలో ఉన్న జామియా మసీదు నిర్మాణానికి ఆయన కీలక పాత్ర పోషించాడు. 1940లో, దేశంలో మతపరమైన ఉద్రిక్తతలు నెలకొన్న సమయంలో, జామియా మసీదు, బెంగళూరు టౌన్ హాల్ నిర్మాణాలకు ఆయన శంకుస్థాపన చేశాడు. ===బెంగళూరు అల్లర్లు=== మీర్జా ఇస్మాయిల్ పరిపాలనా కాలంలో ఎక్కువ భాగం వివిధ ప్రజా అశాంతులను అణచివేయడంలోనే గడిచింది. ముఖ్యంగా [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] నిర్వహించిన ప్రజా ఉద్యమాల నేపథ్యంలో ఆయన అత్యంత క్లిష్టమైన పరిస్థితులను ఎదుర్కొన్నారు.<ref name="london-gazette.co.uk" /><ref name="auto" /> ఒకవైపు [[మహాత్మా గాంధీ]], [[జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ]] వంటి కాంగ్రెస్ నాయకులతో సత్సంబంధాలను కొనసాగిస్తూనే, మరోవైపు మైసూరు మహారాజు ప్రయోజనాలను కూడా పరిరక్షించాల్సిన పరిస్థితి ఏర్పడింది. బెంగళూరులో మతపరమైన హింస, సామాజిక అశాంతి చెలరేగకుండా ఉండేందుకు రాష్ట్రంలో కాంగ్రెస్ ఉద్యమాలను నియంత్రించేందుకు ఆయన ప్రయత్నించాడు.<ref name="dharwad.com" /><ref name="expressindia.com" /> ఈ ఆందోళన 1928లో జరిగిన ''సుల్తాన్‌పేట్ గణపతి అల్లర్ల'' సమయంలో స్పష్టంగా కనిపించింది. ఆ ఘటన మైసూరు సంస్థానంలో కాంగ్రెస్‌కు తన రాజకీయ పునాదిని బలోపేతం చేసుకునే అవకాశాన్ని కల్పించిన ముఖ్యమైన సంఘటనగా పరిగణించబడుతుంది. 1940లో మహారాజా నాలుగవ కృష్ణరాజ వడియార్ మరణించిన తరువాత కూడా, ఆయన వారసుడు [[జయచామరాజ వడియార్]] కు దివాన్‌గా మీర్జా ఇస్మాయిల్ కొనసాగాడు. అయితే విధానపరమైన విభేదాల కారణంగా 1941లో ఆయన ఆ పదవికి రాజీనామా చేశాడు.<ref name="london-gazette.co.uk" /><ref name="auto" /> ===రౌండ్ టేబుల్ సమావేశాలు=== మైసూరు సంస్థాన దివాన్ హోదాలో మీర్జా ఇస్మాయిల్ సంస్థానానికి ప్రాతినిధ్యం వహిస్తూ లండన్‌లో నిర్వహించిన మూడు రౌండ్ టేబుల్ సమావేశాలకూ హాజరయ్యాడు. భారతదేశ రాజ్యాంగ సంస్కరణలు, సంస్థానాల భవిష్యత్తు, బ్రిటిష్ భారతదేశ రాజకీయ వ్యవస్థపై జరిగిన చర్చల్లో ఆయన పాల్గొన్నాడు. * మొదటి రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం (1930)<ref>{{cite book |last1=Dwivedi |first1=Rakesh |url=https://books.google.com/books?id=tjmC1nnWVC8C&q=1st+round+table+conference+sir+mirza+ismail&pg=SA1-PA115 |title=Gs In 60 Days |publisher=Tata McGraw-Hill Education |isbn=978-0-07-067078-5 |page=115 |language=en |access-date=14 June 2021}}</ref> * రెండవ రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం (1931)<ref>{{cite web |title=Second Round Table Conference 1931 - GKToday |url=https://www.gktoday.in/gk/second-round-table-conference-1931/ |access-date=14 June 2021 |website=gktoday (.) in}}</ref><ref>{{cite web |date=2019-08-25 |title=Highlights from second & third Round table Conference:- SSC 2019 |url=http://www.ownguru.com/blog/highlights-from-second-third-round-table-ssc-2019/ |access-date=14 June 2021 |website=OwnTV}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Pratt |first1=Frederick G. |date=1932 |title=The Indian Round Table Conference: Second Session |url=https://www.jstor.org/stable/2749987 |journal=Pacific Affairs |volume=5 |issue=2 |pages=151–167 |doi=10.2307/2749987 |jstor=2749987 |access-date=14 June 2021|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite book |last= Ismail (amin-ul-mulk) |first= Sir Mirza Mahomed |url=https://books.google.com/books?id=tbm1AAAAIAAJ&q=2nd+round+table+conference+sir+mirza+ismail |title= Speeches |date= 1936 |publisher= Printed at the Government Press |language=en |access-date=14 June 2021}}</ref> * మూడవ రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం (1932)<ref>{{cite book |title=The who's who in Madras A pictorial who's who of distinguished personages, princes, zemindars and noblemen in the Madras Presidency. |date=1932 |publisher=Pearl Press. |pages=67 |language=English |oclc=564838708 }}</ref> == జైపూర్ దివాన్‌గా == 1941లో [[జైపూర్ సంస్థానం]] దివాన్‌గా మీర్జా ఇస్మాయిల్ నియమితుడయ్యాడు. ఆయనకు ముందు 1939 నుండి దివాన్‌గా పనిచేసిన ''జ్ఞాన్ నాథ్'', బ్రిటిష్ ప్రభుత్వ మద్దతుతో కాంగ్రెస్ అనుకూల ప్రజా మండల్ రాజకీయ సంస్థపై కఠిన వైఖరిని అవలంబించాడు. అలాంటి పరిస్థితుల్లో, ప్రగతిశీల పరిపాలకుడిగా పేరొందిన మీర్జా ఇస్మాయిల్‌ను మహారాజా సవాయి మాన్ సింగ్ II తన దివాన్‌గా నియమించడం అనేక మందికి ఆశ్చర్యాన్ని కలిగించింది.<ref name= Zubrzycki>{{cite book |last= Zubrzycki |first= John |year=2021 |title= The House of Jaipur |location= London |publisher= Hurst & Company |pages= 104-105 |type= Softcover |isbn= 9781787389595}}</ref> దివాన్‌గా బాధ్యతలు చేపట్టిన కొద్దికాలానికే, మహారాజును, ఆయన కుటుంబ సభ్యులను అధికారికంగా "రాజకుటుంబం" అని సంబోధించాలని కోరుతూ మీర్జా ఇస్మాయిల్ ''రాజస్థాన్ రెసిడెన్సీ''కి లేఖ రాశాడు. అయితే బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ఆ విజ్ఞప్తిని తిరస్కరించింది. "రాయల్" అనే పదాన్ని బ్రిటిష్ రాజు-చక్రవర్తికి, ఆయన కుటుంబ సభ్యులకు మాత్రమే ఉపయోగించవచ్చని వారు స్పష్టం చేశారు. ఈ ఘటన నేపథ్యంలో ఒక బ్రిటిష్ అధికారి మీర్జా ఇస్మాయిల్‌ను "జాతీయ సోషలిస్టు తరహా నియంత"గా అభివర్ణిస్తూ, ఆయనను వీలైనంత త్వరగా పదవి నుంచి తొలగించాలని అభిప్రాయపడ్డాడు.<ref>{{cite book |last= Stern |first= Robert W. |year= 1988 |title= The Cat and the Lion: Jaipur State in the British Raj |location= Leiden |publisher= E.J. Brill |pages= 305-306 |type= Softcover |isbn= 978-90-04-08283-0}}</ref> జైపూర్ నగర ఆధునికీకరణకు మీర్జా ఇస్మాయిల్ ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఇచ్చాడు. నగరంలోని ప్రాకారాలతో కూడిన పాత ప్రాంతాన్ని పరిశుభ్రం చేయించే కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించాడు. వీధుల మధ్యలో ఉన్న హిందూ దేవాలయాల చిన్న నిర్మాణాలు, ప్రజా రహదారులపై ఏర్పడిన అక్రమ ఆక్రమణలను తొలగించాడు. అలాగే దాదాపు ఇరవై ఐదు సంవత్సరాల తరువాత మొదటిసారిగా అనేక భవనాలకు రంగులు వేయించి నగర సౌందర్యాన్ని పెంపొందించాడు.<ref name=Zubrzycki/> ఈ ఆధునికీకరణ కార్యక్రమాలకు మహారాజా సవాయి మాన్ సింగ్ II పూర్తి మద్దతు ఇచ్చాడు. 1942లో జైపూర్ చేరిన కొద్దికాలానికే ఆయన ''రాజ్యాంగ సంస్కరణల కమిటీ''ని ఏర్పాటు చేశాడు. ఈ సంస్కరణల వల్ల మహారాజా సవాయి మాన్ సింగ్ II ఆయన రాజదర్బారు భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ నాయకుల దృష్టిలో మంచి గుర్తింపు పొందాయి. జైపూర్ నగరంలోని ప్రధాన రహదారికి ఆయన స్మారకార్థం మీర్జా ఇస్మాయిల్ రోడ్ (ఎం.ఐ. రోడ్) అని పేరు పెట్టారు.<ref name="london-gazette.co.uk"/><ref name="auto" /> ప్రముఖ పారిశ్రామికవేత్త [[ఘనశ్యాం దాస్ బిర్లా]] మీర్జా ఇస్మాయిల్‌కు సన్నిహిత మిత్రుడు. జైపూర్ అభివృద్ధి కోసం ఇస్మాయిల్ రూపొందించిన అనేక ప్రతిష్ఠాత్మక ప్రాజెక్టులకు బిర్లా ఆర్థిక సహాయం అందించాడు. జైపూర్‌లో బ్యాంకుల శాఖలు ప్రారంభించేందుకు అనుమతులు ఇవ్వడం ప్రారంభమైనప్పుడు, బిర్లా అధ్యక్షతన ఉన్న యునైటెడ్ కమర్షియల్ బ్యాంక్ (ప్రస్తుత [[యూకో బ్యాంక్]])కు 1945లో తొలి అనుమతి లభించింది. అలాగే ఆయన మార్గదర్శకత్వంలో నేషనల్ బాల్ బేరింగ్ కంపెనీ స్థాపించబడింది.<ref name="london-gazette.co.uk"/><ref name="auto"/> 1945లో జైపూర్‌లో జరిగిన అంతర్జాతీయ PEN భారతీయ రచయితల మండలి సమావేశానికి మీర్జా ఇస్మాయిల్ అధ్యక్షత వహించాడు. ఈ సమావేశంలో [[సరోజినీ నాయుడు]], ''ఈ. ఎం. ఫోర్స్టర్'' తదితర ప్రముఖులు పాల్గొన్నారు.<ref name="dharwad.com"/><ref name="expressindia.com"/> జైపూర్ చాంబర్ ఆఫ్ కామర్స్ తన చరిత్రలో మీర్జా ఇస్మాయిల్ దివాన్ పదవీకాలాన్ని "జైపూర్ పారిశ్రామిక యుగానికి నాంది"గా అభివర్ణించింది. . == హైదరాబాదు దివాన్‌గా == 1946లో హైదరాబాదు నిజాం మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ ఆహ్వానం మేరకు మీర్జా ఇస్మాయిల్ హైదరాబాదు సంస్థాన దివాన్‌గా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు. భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం సమీపిస్తున్న నేపథ్యంలో హైదరాబాదు సంస్థాన భవిష్యత్తు అత్యంత క్లిష్టమైన రాజకీయ పరిస్థితులను ఎదుర్కొంటోంది.<ref name="london-gazette.co.uk" /><ref name="auto" /> హైదరాబాదు సంస్థానం భారత యూనియన్‌లో చేరాలని, భారత ప్రభుత్వంతో రాజీ మార్గాన్ని అనుసరించాలని మీర్జా ఇస్మాయిల్ నిజాంకు సలహా ఇచ్చాడు. అయితే నిజాం ఆస్థానంలోని సంప్రదాయవాద వర్గాలు, ముఖ్యంగా మజ్లిస్-ఎ-ఇత్తెహాదుల్ ముస్లిమీన్ నాయకత్వం ఆయన విధానాలకు వ్యతిరేకంగా వ్యవహరించింది. దీంతో ఆయన ప్రతిపాదించిన పరిపాలనా, రాజకీయ సంస్కరణలు అమలుకాలేకపోయాయి. పెరుగుతున్న రాజకీయ విభేదాలు, తన సూచనలకు తగిన మద్దతు లభించకపోవడంతో 1947లో ఆయన దివాన్ పదవికి రాజీనామా చేశాడు. అనంతరం ఆయన స్థానంలో నవాబ్ ఛత్తారి తిరిగి దివాన్‌గా నియమితుడయ్యాడు. == వ్యక్తిగత జీవితం, కుటుంబం == మీర్జా ఇస్మాయిల్ తన మేనమామ కుమార్తె ''జీబుందెహ్ బేగం షిరాజీ''ని వివాహం చేసుకున్నాడు. ఆమె ఆయన తల్లి ''బేగం సనా షిరాజీ'' సోదరుడు ''మీర్జా షిరాజీ'' కుమార్తె. జీబుందెహ్ బేగం ప్రతిభావంతమైన కవయిత్రి. ఆమె "''బైజ్-ఎ-షాకిరా''" పేరుతో మతపరమైన ''నౌహా'' (శోకగీతాలు)ల పది సంపుటాలను ప్రచురించింది. ఈ దంపతులకు ముగ్గురు సంతానం కలిగారు. ఒక కుమారుడు ''హుమాయూన్ మీర్జా'', ఇద్దరు కుమార్తెలు ''షా తాజ్ బేగం ఖలీలీ'', ''గౌహర్ తాజ్ బేగం నమాజీ''. మీర్జా ఇస్మాయిల్ తన కుటుంబ సభ్యుల్లో అనేక మందిని దేశసేవకు అంకితమైన జీవితాన్ని గడపాలని ప్రేరేపించాడు. ఆయన కుమారుడు హుమాయూన్ మీర్జా తరువాత బంగనపల్లె సంస్థానం దివాన్‌గా పనిచేశాడు. భారత స్వాతంత్ర్యం అనంతరం కొంతకాలం భారత విదేశాంగ సేవలో దౌత్యవేత్తగా సేవలందించి, తరువాత ఢిల్లీకి బదిలీ అయ్యాడు. భారత విదేశాంగ మంత్రిత్వ శాఖ పరిపాలనా వ్యవస్థ, కార్యనిర్వాహక విధానాల రూపకల్పనలో కీలక సలహాదారుగా వ్యవహరించినందుకు ఆయనకు [[పద్మశ్రీ పురస్కారం]] లభించింది. షా తాజ్ బేగం కుమారుడైన అక్బర్ మీర్జా ఖలీలీ భారత విదేశాంగ సేవలో చేరి, సీనియర్ దౌత్యవేత్తగా సేవలందించాడు. పదవీ విరమణ అనంతరం కూడా భారత ప్రభుత్వానికి మధ్యప్రాచ్య వ్యవహారాలపై సలహాదారుగా అనేక సంవత్సరాలు పనిచేశాడు. షా తాజ్ బేగం కుమార్తె అమేనెహ్, ఇస్పహానీ కుటుంబానికి చెందిన మీర్జా అలీ ఇస్పహానీని వివాహం చేసుకుంది. ఆయన మీర్జా మహ్మూద్ ఇస్పహానీ కుమారుడు; అలాగే ప్రముఖ వ్యాపారవేత్తలు మీర్జా అహ్మద్ ఇస్పహానీ, మీర్జా అబోల్ హసన్ ఇస్పహానీలకు మేనల్లుడు. 1947 భారత విభజన సమయంలో మీర్జా ఇస్మాయిల్ మేనల్లుళ్లలో కొందరు భారతదేశాన్ని విడిచి పాకిస్తాన్‌కు వెళ్లి అక్కడ ప్రభుత్వ సేవలను చేపట్టారు.<ref>{{Cite web |last=InpaperMagazine |first=From |date=2011-09-04 |title=Hall of fame: The ICS served Pakistan well |url=https://www.dawn.com/news/656476/hall-of-fame-the-ics-served-pakistan-well |access-date=2024-06-21 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |title=Agha Zafar Hilaly {{!}} PrideOfPakistan.com |url=https://www.prideofpakistan.com/who-is-who-detail/Agha-Zafar-Hilaly/746 |access-date=2024-06-21 |website=Pride of Pakistan}}</ref> వారిలో ఆఘా షాహీ పాకిస్తాన్ విదేశాంగ మంత్రిగా, ఆఘా హిలాలీ ప్రముఖ దౌత్యవేత్తగా సేవలందించారు.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |date=2006-09-07 |title=Agha Shahi passes away |url=https://www.dawn.com/news/209384/agha-shahi-passes-away |access-date=2024-06-21 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref> గౌహర్ తాజ్ బేగం నమాజీ మనవరాలు షాకెరెహ్ 1991లో హత్యకు గురైంది.<ref name=":1">{{Cite web |last=Chauhan |first=Bala |date=2020-02-16 |title=When love story of Godman, aristocratic woman turned into murder most foul |url=https://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/2020/Feb/16/when-love-story-of-godman-aristocratic-woman-turned-into-murder-most-foul-2104092.html |access-date=2024-06-21 |website=The New Indian Express |language=en}}</ref><ref name=":2">{{Cite news |date=2023-05-02 |title=Dancing on the grave: The decades-old murder that shook India |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65397222 |access-date=2024-06-21 |language=en-GB}}</ref> ఈ కేసులో నిందితుడు దోషిగా తేలి యావజ్జీవ కారాగార శిక్ష పొందాడు. మీర్జా ఇస్మాయిల్ మునిమనవడు ఫౌఆద్ మీర్జా భారతదేశానికి ప్రాతినిధ్యం వహించిన ప్రముఖ అశ్వక్రీడాకారుడు (ఈక్వెస్ట్రియన్). ఆయన ఒలింపిక్ క్రీడల్లో భారత తరఫున పాల్గొని అంతర్జాతీయ స్థాయిలో దేశానికి ప్రాతినిధ్యం వహించాడు.<ref>{{Cite web |last=Quint |first=The |date=2020-03-19 |title=With Olympic Berth, Fouaad Mirza Revivifies Equestrian in India |url=https://www.thequint.com/sports/olympic-sports/fouaad-mirza-equestrian-tokyo-2020-olympics-profile |access-date=2024-06-21 |website=TheQuint |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gupta |first=Ria |date=2021-08-03 |title=What Links Fouaad Mirza to Dewan of Mysore: Seven Generations of Horse Lovers What Links Fouaad Mirza to Dewan of Mysore: Seven Generations of Horse Lovers |url=https://thebetterindia.com/259836/fouaad-mirza-tokyo-olympics-bengaluru-dewan-mysore-equestrian-rider/ |access-date=2024-06-21 |website=The Better India |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ganesh, DHNS |first=Arjun |title=Fouaad Mirza: New kid on the block |url=https://www.deccanherald.com/sports/new-kid-block-690605.html |access-date=2024-06-21 |website=Deccan Herald |language=en}}</ref> == మరణం == మీర్జా ఇస్మాయిల్ 1959 మార్చి 5న బెంగళూరులో మరణించాడు. ఆయన మరణంతో భారతదేశం ఒక విశిష్ట సంస్థాన పరిపాలకుడిని కోల్పోయింది. == గౌరవాలు == మీర్జా ఇస్మాయిల్ తన విశిష్ట పరిపాలనా సేవలకు గుర్తింపుగా బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం నుండి పలు గౌరవాలు అందుకున్నారు. ఆయనకు నైట్‌హుడ్ ప్రదానం చేయబడటంతో "సర్" బిరుదుతో ప్రసిద్ధి చెందారు.<ref name="london-gazette.co.uk"/> మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాల అభివృద్ధికి చేసిన సేవల కారణంగా అనేక ప్రజా, విద్యా సంస్థలు ఆయనను సత్కరించాయి. పట్టణ ప్రణాళిక, పారిశ్రామికాభివృద్ధి, ప్రజా పరిపాలన రంగాల్లో ఆయన చేసిన కృషి భారత పరిపాలనా చరిత్రలో విశేషంగా గుర్తింపు పొందింది. == రచనలు == మీర్జా ఇస్మాయిల్ తన పరిపాలనా అనుభవాలు, రాజకీయ పరిణామాలు, ప్రజా జీవితానికి సంబంధించిన అభిప్రాయాలను రచనల రూపంలో నమోదు చేశాడు. ఆయన ఆత్మకథ ''మై పబ్లిక్ లైఫ్‌''లో మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాలలో తన సేవలు, పరిపాలనా విధానాలు, సమకాలీన రాజకీయ పరిస్థితులను వివరించాడు. భారతీయ సంస్థానాల పరిపాలనా చరిత్రను అధ్యయనం చేసే పరిశోధకులకు ఈ గ్రంథం ఒక ముఖ్య ఆధారంగా పరిగణించబడుతుంది.<ref>{{cite book |last1=Ismail |first1=Sir Mirza M. |title=My Public Life: Recollections and Reflections |date=1954 |publisher=G. Allen & Unwin |url=https://books.google.com/books?id=sKg9AAAAMAAJ |access-date=14 June 2021 |language=en}}</ref> == ఇవి కూడా చూడండి == * [[మైసూరు సామ్రాజ్యం|మైసూర్ సంస్థానం]] * [[జైపూర్ సంస్థానం]] * [[హైదరాబాదు సంస్థానం]] * [[మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్]] ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా}} {{Authority control}} dhax9l9fdf8w4it7kxagztr2dv9lwvw 4908336 4908333 2026-07-19T10:56:39Z స్వరలాసిక 13980 /* మూలాలు */ 4908336 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = మీర్జా ముహమ్మద్ ఇస్మాయిల్ | honorific_prefix = రైట్ ఆనరబుల్ సర్ | honorific_suffix = KCIE OBE CStJ PC | image = Diwan Sir Mirza Ismail.jpg | image_size = | caption = మైసూర్, జైపూర్, హైదరాబాద్ రాష్ట్రాల దీవాన్ | order1 = హైదరాబాద్ దీవాన్ | term_start1 = 1946 | term_end1 = 1947 | monarch1 = [[మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్]] అసఫ్ జా VII | predecessor1 = ముహమ్మద్ అహ్మద్ సయీద్ ఖాన్ ఛతారి | successor1 = ముహమ్మద్ అహ్మద్ సయీద్ ఖాన్ ఛతారి | order2 = జైపూర్ దీవాన్ | term_start2 = 1942 | term_end2 = 1946 | monarch2 = మాన్ సింగ్ II | predecessor2 = | successor2 = | order3 = 22వ [[మైసూరు_దివాన్ల_జాబితా|మైసూర్ దివాన్]] | term_start3 = 1 మే 1926 | term_end3 = 1941 | monarch3 = కృష్ణ రాజ వడియార్ IV, [[జయచామరాజేంద్ర వడియార్]] | predecessor3 = [[అల్బియాన్ రాజ్‌కుమార్ బెనర్జీ]] | successor3 = ఎన్. మాధవరావు | birth_date = {{birth date|1883|10|24|df=y}} | birth_place = [[బెంగళూరు]], [[మైసూరు సామ్రాజ్యం]], [[బ్రిటిష్ ఇండియా]] | death_date = {{death date and age|1959|1|5|1883|10|24|df=y}} | death_place = [[బెంగళూరు]], [[మైసూర్ రాష్ట్రం]] (ప్రస్తుతం [[కర్ణాటక]]), [[భారతదేశం]] | occupation = మైసూర్ దివాన్ (1926–1941)<br />జైపూర్ దివాన్ (1942–1946)<br />హైదరాబాద్ దివాన్(1946–1947) | salary = | networth = | spouse = జీబందేహ్ బేగం షిరాజి | website = | footnotes = | children = మీర్జా హుమయూన్<br />మీర్జా షా తాజ్ బేగమ్ <br />మీర్జా గౌహర్ తాజ్ బేగమ్ | relatives = ఆగా అలీ అస్కర్ (తాత)<br/>షకేరే ఖలీలి (మనవరాలు) }} '''మీర్జా మహ్మద్ ఇస్మాయిల్''' (ఉర్దూ: مرزا محمد اسماعیل; 24 అక్టోబర్ 1883 – 5 మార్చి 1959), సాధారణంగా '''సర్ మీర్జా ఇస్మాయిల్''' అని పిలువబడే భారతీయ రాజనీతిజ్ఞుడు, పరిపాలకుడు. బ్రిటిష్ భారతదేశంలోని మూడు ప్రముఖ సంస్థానాలైన మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాలకు దివాన్ (ప్రధాన మంత్రి)గా సేవలందించాడు.<ref name="london-gazette.co.uk">{{Cite web|title= Page 29 {{!}} Issue 34470, 4 January 1938 {{!}} London Gazette {{!}} The Gazette |url= https://www.thegazette.co.uk/London/issue/34470/page/29|access-date=2021-06-14|website= The Gazette}}</ref><ref name="auto">P. 254-258, ''Business Legends'' by [[Gita Piramal]] (1998) – Published by Viking Penguin India</ref> పరిపాలనా దక్షత, పట్టణాభివృద్ధి, పారిశ్రామికీకరణ, ప్రజాపనుల అభివృద్ధికి చేసిన కృషి వల్ల ఆయన భారతదేశంలోని అత్యుత్తమ సంస్థాన పరిపాలకులలో ఒకరిగా గుర్తింపు పొందాడు. మీర్జా ఇస్మాయిల్ 1883 అక్టోబర్ 24న బెంగళూరులో జన్మించాడు. ఆయన కుటుంబం మైసూరు రాజదర్బారుతో సన్నిహిత సంబంధాలు కలిగి ఉండేది. ఆయన తండ్రి మీర్జా మహ్మద్ అలీ మైసూరు ప్రభుత్వంలో ఉన్నతాధికారిగా పనిచేశారు. చిన్ననాటి నుంచే మైసూరు రాజకుటుంబానికి చెందిన యువరాజు కృష్ణరాజ వడియార్ (తరువాత మహారాజా కృష్ణరాజ వడియార్ IV)తో కలిసి విద్యాభ్యాసం చేశాడు. ఈ స్నేహం ఆయన భవిష్యత్ పరిపాలనా జీవితానికి బలమైన పునాది అయింది. ప్రాథమిక విద్యను బెంగళూరులో అభ్యసించిన ఆయన, అనంతరం ఉన్నత విద్యను కూడా అక్కడే పూర్తి చేశాడు. యువకుడిగా మైసూరు ప్రభుత్వ సేవలో చేరి, తన క్రమశిక్షణ, పరిపాలనా నైపుణ్యంతో ఉన్నత స్థానాలకు ఎదిగాడు. మహారాజా కృష్ణరాజ వడియార్ IV విశ్వాసాన్ని సంపాదించిన ఆయన, రాజదర్బారులో ముఖ్యమైన పరిపాలనా బాధ్యతలు నిర్వహించాడు. 1926లో అప్పటి దివాన్ సర్ ఆల్బియన్ రాజ్‌కుమార్ బెనర్జీ పదవీ విరమణ అనంతరం మీర్జా ఇస్మాయిల్ మైసూరు సంస్థాన దివాన్గా నియమితుడయ్యాడు. 1941 వరకు దాదాపు పదిహేనేళ్ల పాటు ఆ పదవిలో కొనసాగి, మైసూరు సంస్థానాన్ని పారిశ్రామిక, ఆర్థిక, పట్టణాభివృద్ధి రంగాలలో గణనీయంగా అభివృద్ధి చేశాడు. ఆయన హయాంలో మైసూరు భారతదేశంలోని అత్యంత ప్రగతిశీల సంస్థానాలలో ఒకటిగా పేరుపొందింది. ఆయన పరిపాలనలో పరిశ్రమలు, నీటిపారుదల, విద్యుత్ ఉత్పత్తి, వ్యవసాయాభివృద్ధి, రహదారులు, ఉద్యానవనాలు, ప్రజారోగ్యం వంటి రంగాలకు విశేష ప్రాధాన్యం లభించింది. బెంగళూరు నగర సుందరీకరణకు ఆయన చేసిన కృషి విశేషమైనది. పరిశుభ్రమైన వీధులు, చెట్లతో అలంకరించిన రహదారులు, ఉద్యానవనాల అభివృద్ధి వంటి కార్యక్రమాల ద్వారా బెంగళూరును ఆదర్శ నగరంగా తీర్చిదిద్దేందుకు కృషి చేశాడు. 1942లో ఆయన జైపూర్ సంస్థాన దివాన్గా నియమితుడై 1946 వరకు సేవలందించాడు. అనంతరం 1946లో హైదరాబాదు సంస్థాన దివాన్గా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు. అయితే అక్కడ రాజకీయ పరిస్థితులు క్లిష్టంగా ఉండటంతో ఆయన పదవీకాలం స్వల్పకాలమే కొనసాగి 1947లో రాజీనామా చేశాడు. సర్ మీర్జా ఇస్మాయిల్ పరిపాలనలో నిష్పాక్షికత, అభివృద్ధి దృష్టి, ప్రజాహితం ప్రధాన లక్షణాలుగా నిలిచాయి. ఆధునిక భారతదేశ సంస్థాన పరిపాలన చరిత్రలో ఆయన ప్రముఖ స్థానాన్ని సంపాదించారు. == ప్రారంభ జీవితం, విద్య == మీర్జా మహ్మద్ ఇస్మాయిల్ 1883 అక్టోబర్ 24న మైసూరు సంస్థానంలోని బెంగళూరులో ఒక ప్రముఖ ముస్లిం కుటుంబంలో జన్మించాడు. ఆయన తండ్రి మీర్జా మహ్మద్ అలీ, మైసూరు ప్రభుత్వంలో ఉన్నతాధికారిగా పనిచేశారు. ఆయన తాత గులామ్ అహ్మద్ కూడా మైసూరు రాజదర్బారులో సేవలందించారు. కుటుంబానికి మైసూరు రాజవంశంతో సన్నిహిత సంబంధాలు ఉండటంతో, ఇస్మాయిల్ చిన్ననాటి నుంచే రాజకుటుంబ సభ్యులతో పరిచయం ఏర్పడింది. ఆయన బెంగళూరు సెయింట్ పాట్రిక్ కాలేజీలో 1904లో డిగ్రీ పూర్తి చేశాడు. విద్యార్థి దశలోనే ఆంగ్లం, ఉర్దూ, పర్షియన్ భాషలపై మంచి పట్టు సాధించారు. ముఖ్యంగా మైసూరు యువరాజు కృష్ణరాజ వడియార్ (తరువాత నాలుగో కృష్ణరాజ వడియార్ మహారాజు)తో కలిసి చదువుకోవడం వల్ల రాజవంశంతో ఆయనకు జీవితాంతం కొనసాగిన స్నేహబంధం ఏర్పడింది. ఈ సంబంధం తరువాత ఆయన పరిపాలనా జీవితంలో కీలక పాత్ర పోషించింది. == మైసూరు ప్రభుత్వ సేవ == విద్యాభ్యాసం పూర్తయిన తరువాత ఇస్మాయిల్ మైసూరు ప్రభుత్వంలో అసిస్టెంట్ సూపరింటెండెంట్ ఆఫ్ పోలీస్‌గా చేరాడు. <ref name="dharwad.com">{{cite web |last= Koppal |first= Basavaraj |title=Hyderabad Liberation - 10 |url= http://www.dharwad.com/nimmaputa/hyblib10.html |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729072726/http://www.dharwad.com/nimmaputa/hyblib10.html |archive-date=2013-07-29 |access-date=2018-01-01 |website=Dharwad.com}}</ref><ref name="expressindia.com">{{cite web |title= Leaving a stamp on history |url= http://iecolumnists.expressindia.com/full_column.php?content_id=86097 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061116042444/http://iecolumnists.expressindia.com/full_column.php?content_id=86097 |archive-date= 16 November 2006 |access-date= 2006-11-14 |df=dmy-all}}</ref>ప్రారంభంలో రాజభవన కార్యాలయంలో వివిధ పరిపాలనా బాధ్యతలను నిర్వహించాడు. క్రమశిక్షణ, సమయపాలన, పరిపాలనా నైపుణ్యం, ప్రజల సమస్యల పట్ల సానుభూతి వంటి లక్షణాల వల్ల ఆయన ఉన్నతాధికారుల ప్రశంసలు పొందాడు. తరువాత ఆయన మహారాజు వ్యక్తిగత కార్యదర్శిగా పనిచేశాడు. ఈ పదవిలో ఉన్న సమయంలో రాజ్యపాలన, ఆర్థిక వ్యవస్థ, ప్రజాపనులు, న్యాయపరిపాలన వంటి అంశాలలో విశేష అనుభవాన్ని సంపాదించాడు. మహారాజా నాలుగో కృష్ణరాజ వడియార్ ఆయనపై పూర్తి విశ్వాసం ఉంచడంతో, ప్రభుత్వంలోని అనేక కీలక విధానాల రూపకల్పనలో ఆయన పాత్ర పెరిగింది. == మైసూరు దివాన్‌గా నియామకం == 1926లో అప్పటి దివాన్ సర్ ఆల్బియన్ రాజ్‌కుమార్ బెనర్జీ పదవీ విరమణ చేసిన తరువాత, సర్ [[మోక్షగుండం విశ్వేశ్వరయ్య]] సిఫార్సుతో మీర్జా ఇస్మాయిల్ మైసూరు సంస్థానానికి దివాన్‌గా నియమితుడయ్యాడు.<ref>{{cite web |title= Welcome to Mysore Dasara |url= http://www.mysoredasara.com/html/personalities.htm |url-status=usurped |archive-url= https://web.archive.org/web/20070826131814/http://www.mysoredasara.com/html/personalities.htm |archive-date= 26 August 2007 |website= Mysore Dasara}}</ref> 1926 నుండి 1941 వరకు సుమారు పదిహేనేళ్లపాటు ఆయన ఈ పదవిలో కొనసాగాడు. ఇది మైసూరు చరిత్రలో అత్యంత సుదీర్ఘమైన, ప్రభావవంతమైన దివాన్ పదవీకాలాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. ===ప్రాజెక్టులు, అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు=== మీర్జా ఇస్మాయిల్ హయాంలో మైసూరు సంస్థానంలో అనేక అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు చేపట్టబడ్డాయి. ''యువరాజు కంఠీరవ నరసింహరాజ వడియార్ '' ఆదేశాల మేరకు నిర్మించిన ''బెంగళూరు టౌన్ హాల్'' రూపకల్పనను ఆయన పర్యవేక్షించాడు. అలాగే భారతదేశంలో మొట్టమొదటి గ్రామీణ విద్యుదీకరణ కార్యక్రమం ఆయన పరిపాలనలో అమలులోకి వచ్చింది.<ref name="dharwad.com" /><ref name="expressindia.com" /> ఆయన అత్యుత్తమ పరిపాలకుడిగా పేరుపొందారు. రాష్ట్రవ్యాప్తంగా విస్తృతంగా పర్యటిస్తూ ప్రజల సమస్యలను స్వయంగా తెలుసుకుని పరిష్కరించేందుకు కృషి చేసేవాడు. ఆయన దివాన్‌గా పనిచేసిన పద్నాలుగు సంవత్సరాల కాలంలో మైసూరు సంస్థానం ప్రభుత్వ, ప్రైవేటు రంగ పరిశ్రమలలో గణనీయమైన పురోగతి సాధించింది. ఆయన పదవీకాలంలో ''శివమొగ్గ చక్కెర కర్మాగారం'', ''బదన్‌వాల్ ఖాదీ ఉత్పత్తి కేంద్రం'' స్థాపించబడ్డాయి. అదేవిధంగా మైసూరు సంస్థాన వాణిజ్య ప్రయోజనాల కోసం లండన్‌లో ఒక వాణిజ్య కమిషనర్‌ను నియమించాడు.<ref name="dharwad.com" /><ref name="expressindia.com" /> మీర్జా ఇస్మాయిల్ హయాంలో ప్రారంభమైన పరిశ్రమల్లో బెంగళూరులోని పింగాణీ కర్మాగారం, గాజు కర్మాగారం ముఖ్యమైనవి. అదనంగా కాగితం, సిమెంట్, ఉక్కు, రసాయన ఎరువులు, చక్కెర, విద్యుత్ బల్బుల తయారీ కర్మాగారాలు స్థాపించబడ్డాయి. ఆయన ప్రధానిగా ఉన్న సమయంలో [[వైశ్యా బ్యాంకు]], సిమెంట్ కర్మాగారం, రసాయన మరియు ఎరువుల కర్మాగారం, చక్కెర మిల్లులు కూడా స్థాపించబడ్డాయి. సాధారణంగా మీర్జా ఇస్మాయిల్ మతపరమైన పక్షపాతం ప్రదర్శించలేదని భావిస్తారు. అయితే బెంగళూరులోని [[కే.ఆర్. మార్కెట్]] సమీపంలో ఉన్న జామియా మసీదు నిర్మాణానికి ఆయన కీలక పాత్ర పోషించాడు. 1940లో, దేశంలో మతపరమైన ఉద్రిక్తతలు నెలకొన్న సమయంలో, జామియా మసీదు, బెంగళూరు టౌన్ హాల్ నిర్మాణాలకు ఆయన శంకుస్థాపన చేశాడు. ===బెంగళూరు అల్లర్లు=== మీర్జా ఇస్మాయిల్ పరిపాలనా కాలంలో ఎక్కువ భాగం వివిధ ప్రజా అశాంతులను అణచివేయడంలోనే గడిచింది. ముఖ్యంగా [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] నిర్వహించిన ప్రజా ఉద్యమాల నేపథ్యంలో ఆయన అత్యంత క్లిష్టమైన పరిస్థితులను ఎదుర్కొన్నారు.<ref name="london-gazette.co.uk" /><ref name="auto" /> ఒకవైపు [[మహాత్మా గాంధీ]], [[జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ]] వంటి కాంగ్రెస్ నాయకులతో సత్సంబంధాలను కొనసాగిస్తూనే, మరోవైపు మైసూరు మహారాజు ప్రయోజనాలను కూడా పరిరక్షించాల్సిన పరిస్థితి ఏర్పడింది. బెంగళూరులో మతపరమైన హింస, సామాజిక అశాంతి చెలరేగకుండా ఉండేందుకు రాష్ట్రంలో కాంగ్రెస్ ఉద్యమాలను నియంత్రించేందుకు ఆయన ప్రయత్నించాడు.<ref name="dharwad.com" /><ref name="expressindia.com" /> ఈ ఆందోళన 1928లో జరిగిన ''సుల్తాన్‌పేట్ గణపతి అల్లర్ల'' సమయంలో స్పష్టంగా కనిపించింది. ఆ ఘటన మైసూరు సంస్థానంలో కాంగ్రెస్‌కు తన రాజకీయ పునాదిని బలోపేతం చేసుకునే అవకాశాన్ని కల్పించిన ముఖ్యమైన సంఘటనగా పరిగణించబడుతుంది. 1940లో మహారాజా నాలుగవ కృష్ణరాజ వడియార్ మరణించిన తరువాత కూడా, ఆయన వారసుడు [[జయచామరాజ వడియార్]] కు దివాన్‌గా మీర్జా ఇస్మాయిల్ కొనసాగాడు. అయితే విధానపరమైన విభేదాల కారణంగా 1941లో ఆయన ఆ పదవికి రాజీనామా చేశాడు.<ref name="london-gazette.co.uk" /><ref name="auto" /> ===రౌండ్ టేబుల్ సమావేశాలు=== మైసూరు సంస్థాన దివాన్ హోదాలో మీర్జా ఇస్మాయిల్ సంస్థానానికి ప్రాతినిధ్యం వహిస్తూ లండన్‌లో నిర్వహించిన మూడు రౌండ్ టేబుల్ సమావేశాలకూ హాజరయ్యాడు. భారతదేశ రాజ్యాంగ సంస్కరణలు, సంస్థానాల భవిష్యత్తు, బ్రిటిష్ భారతదేశ రాజకీయ వ్యవస్థపై జరిగిన చర్చల్లో ఆయన పాల్గొన్నాడు. * మొదటి రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం (1930)<ref>{{cite book |last1=Dwivedi |first1=Rakesh |url=https://books.google.com/books?id=tjmC1nnWVC8C&q=1st+round+table+conference+sir+mirza+ismail&pg=SA1-PA115 |title=Gs In 60 Days |publisher=Tata McGraw-Hill Education |isbn=978-0-07-067078-5 |page=115 |language=en |access-date=14 June 2021}}</ref> * రెండవ రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం (1931)<ref>{{cite web |title=Second Round Table Conference 1931 - GKToday |url=https://www.gktoday.in/gk/second-round-table-conference-1931/ |access-date=14 June 2021 |website=gktoday (.) in}}</ref><ref>{{cite web |date=2019-08-25 |title=Highlights from second & third Round table Conference:- SSC 2019 |url=http://www.ownguru.com/blog/highlights-from-second-third-round-table-ssc-2019/ |access-date=14 June 2021 |website=OwnTV}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Pratt |first1=Frederick G. |date=1932 |title=The Indian Round Table Conference: Second Session |url=https://www.jstor.org/stable/2749987 |journal=Pacific Affairs |volume=5 |issue=2 |pages=151–167 |doi=10.2307/2749987 |jstor=2749987 |access-date=14 June 2021|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite book |last= Ismail (amin-ul-mulk) |first= Sir Mirza Mahomed |url=https://books.google.com/books?id=tbm1AAAAIAAJ&q=2nd+round+table+conference+sir+mirza+ismail |title= Speeches |date= 1936 |publisher= Printed at the Government Press |language=en |access-date=14 June 2021}}</ref> * మూడవ రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం (1932)<ref>{{cite book |title=The who's who in Madras A pictorial who's who of distinguished personages, princes, zemindars and noblemen in the Madras Presidency. |date=1932 |publisher=Pearl Press. |pages=67 |language=English |oclc=564838708 }}</ref> == జైపూర్ దివాన్‌గా == 1941లో [[జైపూర్ సంస్థానం]] దివాన్‌గా మీర్జా ఇస్మాయిల్ నియమితుడయ్యాడు. ఆయనకు ముందు 1939 నుండి దివాన్‌గా పనిచేసిన ''జ్ఞాన్ నాథ్'', బ్రిటిష్ ప్రభుత్వ మద్దతుతో కాంగ్రెస్ అనుకూల ప్రజా మండల్ రాజకీయ సంస్థపై కఠిన వైఖరిని అవలంబించాడు. అలాంటి పరిస్థితుల్లో, ప్రగతిశీల పరిపాలకుడిగా పేరొందిన మీర్జా ఇస్మాయిల్‌ను మహారాజా సవాయి మాన్ సింగ్ II తన దివాన్‌గా నియమించడం అనేక మందికి ఆశ్చర్యాన్ని కలిగించింది.<ref name= Zubrzycki>{{cite book |last= Zubrzycki |first= John |year=2021 |title= The House of Jaipur |location= London |publisher= Hurst & Company |pages= 104-105 |type= Softcover |isbn= 9781787389595}}</ref> దివాన్‌గా బాధ్యతలు చేపట్టిన కొద్దికాలానికే, మహారాజును, ఆయన కుటుంబ సభ్యులను అధికారికంగా "రాజకుటుంబం" అని సంబోధించాలని కోరుతూ మీర్జా ఇస్మాయిల్ ''రాజస్థాన్ రెసిడెన్సీ''కి లేఖ రాశాడు. అయితే బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ఆ విజ్ఞప్తిని తిరస్కరించింది. "రాయల్" అనే పదాన్ని బ్రిటిష్ రాజు-చక్రవర్తికి, ఆయన కుటుంబ సభ్యులకు మాత్రమే ఉపయోగించవచ్చని వారు స్పష్టం చేశారు. ఈ ఘటన నేపథ్యంలో ఒక బ్రిటిష్ అధికారి మీర్జా ఇస్మాయిల్‌ను "జాతీయ సోషలిస్టు తరహా నియంత"గా అభివర్ణిస్తూ, ఆయనను వీలైనంత త్వరగా పదవి నుంచి తొలగించాలని అభిప్రాయపడ్డాడు.<ref>{{cite book |last= Stern |first= Robert W. |year= 1988 |title= The Cat and the Lion: Jaipur State in the British Raj |location= Leiden |publisher= E.J. Brill |pages= 305-306 |type= Softcover |isbn= 978-90-04-08283-0}}</ref> జైపూర్ నగర ఆధునికీకరణకు మీర్జా ఇస్మాయిల్ ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఇచ్చాడు. నగరంలోని ప్రాకారాలతో కూడిన పాత ప్రాంతాన్ని పరిశుభ్రం చేయించే కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించాడు. వీధుల మధ్యలో ఉన్న హిందూ దేవాలయాల చిన్న నిర్మాణాలు, ప్రజా రహదారులపై ఏర్పడిన అక్రమ ఆక్రమణలను తొలగించాడు. అలాగే దాదాపు ఇరవై ఐదు సంవత్సరాల తరువాత మొదటిసారిగా అనేక భవనాలకు రంగులు వేయించి నగర సౌందర్యాన్ని పెంపొందించాడు.<ref name=Zubrzycki/> ఈ ఆధునికీకరణ కార్యక్రమాలకు మహారాజా సవాయి మాన్ సింగ్ II పూర్తి మద్దతు ఇచ్చాడు. 1942లో జైపూర్ చేరిన కొద్దికాలానికే ఆయన ''రాజ్యాంగ సంస్కరణల కమిటీ''ని ఏర్పాటు చేశాడు. ఈ సంస్కరణల వల్ల మహారాజా సవాయి మాన్ సింగ్ II ఆయన రాజదర్బారు భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ నాయకుల దృష్టిలో మంచి గుర్తింపు పొందాయి. జైపూర్ నగరంలోని ప్రధాన రహదారికి ఆయన స్మారకార్థం మీర్జా ఇస్మాయిల్ రోడ్ (ఎం.ఐ. రోడ్) అని పేరు పెట్టారు.<ref name="london-gazette.co.uk"/><ref name="auto" /> ప్రముఖ పారిశ్రామికవేత్త [[ఘనశ్యాం దాస్ బిర్లా]] మీర్జా ఇస్మాయిల్‌కు సన్నిహిత మిత్రుడు. జైపూర్ అభివృద్ధి కోసం ఇస్మాయిల్ రూపొందించిన అనేక ప్రతిష్ఠాత్మక ప్రాజెక్టులకు బిర్లా ఆర్థిక సహాయం అందించాడు. జైపూర్‌లో బ్యాంకుల శాఖలు ప్రారంభించేందుకు అనుమతులు ఇవ్వడం ప్రారంభమైనప్పుడు, బిర్లా అధ్యక్షతన ఉన్న యునైటెడ్ కమర్షియల్ బ్యాంక్ (ప్రస్తుత [[యూకో బ్యాంక్]])కు 1945లో తొలి అనుమతి లభించింది. అలాగే ఆయన మార్గదర్శకత్వంలో నేషనల్ బాల్ బేరింగ్ కంపెనీ స్థాపించబడింది.<ref name="london-gazette.co.uk"/><ref name="auto"/> 1945లో జైపూర్‌లో జరిగిన అంతర్జాతీయ PEN భారతీయ రచయితల మండలి సమావేశానికి మీర్జా ఇస్మాయిల్ అధ్యక్షత వహించాడు. ఈ సమావేశంలో [[సరోజినీ నాయుడు]], ''ఈ. ఎం. ఫోర్స్టర్'' తదితర ప్రముఖులు పాల్గొన్నారు.<ref name="dharwad.com"/><ref name="expressindia.com"/> జైపూర్ చాంబర్ ఆఫ్ కామర్స్ తన చరిత్రలో మీర్జా ఇస్మాయిల్ దివాన్ పదవీకాలాన్ని "జైపూర్ పారిశ్రామిక యుగానికి నాంది"గా అభివర్ణించింది. . == హైదరాబాదు దివాన్‌గా == 1946లో హైదరాబాదు నిజాం మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ ఆహ్వానం మేరకు మీర్జా ఇస్మాయిల్ హైదరాబాదు సంస్థాన దివాన్‌గా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు. భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం సమీపిస్తున్న నేపథ్యంలో హైదరాబాదు సంస్థాన భవిష్యత్తు అత్యంత క్లిష్టమైన రాజకీయ పరిస్థితులను ఎదుర్కొంటోంది.<ref name="london-gazette.co.uk" /><ref name="auto" /> హైదరాబాదు సంస్థానం భారత యూనియన్‌లో చేరాలని, భారత ప్రభుత్వంతో రాజీ మార్గాన్ని అనుసరించాలని మీర్జా ఇస్మాయిల్ నిజాంకు సలహా ఇచ్చాడు. అయితే నిజాం ఆస్థానంలోని సంప్రదాయవాద వర్గాలు, ముఖ్యంగా మజ్లిస్-ఎ-ఇత్తెహాదుల్ ముస్లిమీన్ నాయకత్వం ఆయన విధానాలకు వ్యతిరేకంగా వ్యవహరించింది. దీంతో ఆయన ప్రతిపాదించిన పరిపాలనా, రాజకీయ సంస్కరణలు అమలుకాలేకపోయాయి. పెరుగుతున్న రాజకీయ విభేదాలు, తన సూచనలకు తగిన మద్దతు లభించకపోవడంతో 1947లో ఆయన దివాన్ పదవికి రాజీనామా చేశాడు. అనంతరం ఆయన స్థానంలో నవాబ్ ఛత్తారి తిరిగి దివాన్‌గా నియమితుడయ్యాడు. == వ్యక్తిగత జీవితం, కుటుంబం == మీర్జా ఇస్మాయిల్ తన మేనమామ కుమార్తె ''జీబుందెహ్ బేగం షిరాజీ''ని వివాహం చేసుకున్నాడు. ఆమె ఆయన తల్లి ''బేగం సనా షిరాజీ'' సోదరుడు ''మీర్జా షిరాజీ'' కుమార్తె. జీబుందెహ్ బేగం ప్రతిభావంతమైన కవయిత్రి. ఆమె "''బైజ్-ఎ-షాకిరా''" పేరుతో మతపరమైన ''నౌహా'' (శోకగీతాలు)ల పది సంపుటాలను ప్రచురించింది. ఈ దంపతులకు ముగ్గురు సంతానం కలిగారు. ఒక కుమారుడు ''హుమాయూన్ మీర్జా'', ఇద్దరు కుమార్తెలు ''షా తాజ్ బేగం ఖలీలీ'', ''గౌహర్ తాజ్ బేగం నమాజీ''. మీర్జా ఇస్మాయిల్ తన కుటుంబ సభ్యుల్లో అనేక మందిని దేశసేవకు అంకితమైన జీవితాన్ని గడపాలని ప్రేరేపించాడు. ఆయన కుమారుడు హుమాయూన్ మీర్జా తరువాత బంగనపల్లె సంస్థానం దివాన్‌గా పనిచేశాడు. భారత స్వాతంత్ర్యం అనంతరం కొంతకాలం భారత విదేశాంగ సేవలో దౌత్యవేత్తగా సేవలందించి, తరువాత ఢిల్లీకి బదిలీ అయ్యాడు. భారత విదేశాంగ మంత్రిత్వ శాఖ పరిపాలనా వ్యవస్థ, కార్యనిర్వాహక విధానాల రూపకల్పనలో కీలక సలహాదారుగా వ్యవహరించినందుకు ఆయనకు [[పద్మశ్రీ పురస్కారం]] లభించింది. షా తాజ్ బేగం కుమారుడైన అక్బర్ మీర్జా ఖలీలీ భారత విదేశాంగ సేవలో చేరి, సీనియర్ దౌత్యవేత్తగా సేవలందించాడు. పదవీ విరమణ అనంతరం కూడా భారత ప్రభుత్వానికి మధ్యప్రాచ్య వ్యవహారాలపై సలహాదారుగా అనేక సంవత్సరాలు పనిచేశాడు. షా తాజ్ బేగం కుమార్తె అమేనెహ్, ఇస్పహానీ కుటుంబానికి చెందిన మీర్జా అలీ ఇస్పహానీని వివాహం చేసుకుంది. ఆయన మీర్జా మహ్మూద్ ఇస్పహానీ కుమారుడు; అలాగే ప్రముఖ వ్యాపారవేత్తలు మీర్జా అహ్మద్ ఇస్పహానీ, మీర్జా అబోల్ హసన్ ఇస్పహానీలకు మేనల్లుడు. 1947 భారత విభజన సమయంలో మీర్జా ఇస్మాయిల్ మేనల్లుళ్లలో కొందరు భారతదేశాన్ని విడిచి పాకిస్తాన్‌కు వెళ్లి అక్కడ ప్రభుత్వ సేవలను చేపట్టారు.<ref>{{Cite web |last=InpaperMagazine |first=From |date=2011-09-04 |title=Hall of fame: The ICS served Pakistan well |url=https://www.dawn.com/news/656476/hall-of-fame-the-ics-served-pakistan-well |access-date=2024-06-21 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |title=Agha Zafar Hilaly {{!}} PrideOfPakistan.com |url=https://www.prideofpakistan.com/who-is-who-detail/Agha-Zafar-Hilaly/746 |access-date=2024-06-21 |website=Pride of Pakistan}}</ref> వారిలో ఆఘా షాహీ పాకిస్తాన్ విదేశాంగ మంత్రిగా, ఆఘా హిలాలీ ప్రముఖ దౌత్యవేత్తగా సేవలందించారు.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |date=2006-09-07 |title=Agha Shahi passes away |url=https://www.dawn.com/news/209384/agha-shahi-passes-away |access-date=2024-06-21 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref> గౌహర్ తాజ్ బేగం నమాజీ మనవరాలు షాకెరెహ్ 1991లో హత్యకు గురైంది.<ref name=":1">{{Cite web |last=Chauhan |first=Bala |date=2020-02-16 |title=When love story of Godman, aristocratic woman turned into murder most foul |url=https://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/2020/Feb/16/when-love-story-of-godman-aristocratic-woman-turned-into-murder-most-foul-2104092.html |access-date=2024-06-21 |website=The New Indian Express |language=en}}</ref><ref name=":2">{{Cite news |date=2023-05-02 |title=Dancing on the grave: The decades-old murder that shook India |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65397222 |access-date=2024-06-21 |language=en-GB}}</ref> ఈ కేసులో నిందితుడు దోషిగా తేలి యావజ్జీవ కారాగార శిక్ష పొందాడు. మీర్జా ఇస్మాయిల్ మునిమనవడు ఫౌఆద్ మీర్జా భారతదేశానికి ప్రాతినిధ్యం వహించిన ప్రముఖ అశ్వక్రీడాకారుడు (ఈక్వెస్ట్రియన్). ఆయన ఒలింపిక్ క్రీడల్లో భారత తరఫున పాల్గొని అంతర్జాతీయ స్థాయిలో దేశానికి ప్రాతినిధ్యం వహించాడు.<ref>{{Cite web |last=Quint |first=The |date=2020-03-19 |title=With Olympic Berth, Fouaad Mirza Revivifies Equestrian in India |url=https://www.thequint.com/sports/olympic-sports/fouaad-mirza-equestrian-tokyo-2020-olympics-profile |access-date=2024-06-21 |website=TheQuint |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gupta |first=Ria |date=2021-08-03 |title=What Links Fouaad Mirza to Dewan of Mysore: Seven Generations of Horse Lovers What Links Fouaad Mirza to Dewan of Mysore: Seven Generations of Horse Lovers |url=https://thebetterindia.com/259836/fouaad-mirza-tokyo-olympics-bengaluru-dewan-mysore-equestrian-rider/ |access-date=2024-06-21 |website=The Better India |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ganesh, DHNS |first=Arjun |title=Fouaad Mirza: New kid on the block |url=https://www.deccanherald.com/sports/new-kid-block-690605.html |access-date=2024-06-21 |website=Deccan Herald |language=en}}</ref> == మరణం == మీర్జా ఇస్మాయిల్ 1959 మార్చి 5న బెంగళూరులో మరణించాడు. ఆయన మరణంతో భారతదేశం ఒక విశిష్ట సంస్థాన పరిపాలకుడిని కోల్పోయింది. == గౌరవాలు == మీర్జా ఇస్మాయిల్ తన విశిష్ట పరిపాలనా సేవలకు గుర్తింపుగా బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం నుండి పలు గౌరవాలు అందుకున్నారు. ఆయనకు నైట్‌హుడ్ ప్రదానం చేయబడటంతో "సర్" బిరుదుతో ప్రసిద్ధి చెందారు.<ref name="london-gazette.co.uk"/> మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాల అభివృద్ధికి చేసిన సేవల కారణంగా అనేక ప్రజా, విద్యా సంస్థలు ఆయనను సత్కరించాయి. పట్టణ ప్రణాళిక, పారిశ్రామికాభివృద్ధి, ప్రజా పరిపాలన రంగాల్లో ఆయన చేసిన కృషి భారత పరిపాలనా చరిత్రలో విశేషంగా గుర్తింపు పొందింది. == రచనలు == మీర్జా ఇస్మాయిల్ తన పరిపాలనా అనుభవాలు, రాజకీయ పరిణామాలు, ప్రజా జీవితానికి సంబంధించిన అభిప్రాయాలను రచనల రూపంలో నమోదు చేశాడు. ఆయన ఆత్మకథ ''మై పబ్లిక్ లైఫ్‌''లో మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాలలో తన సేవలు, పరిపాలనా విధానాలు, సమకాలీన రాజకీయ పరిస్థితులను వివరించాడు. భారతీయ సంస్థానాల పరిపాలనా చరిత్రను అధ్యయనం చేసే పరిశోధకులకు ఈ గ్రంథం ఒక ముఖ్య ఆధారంగా పరిగణించబడుతుంది.<ref>{{cite book |last1=Ismail |first1=Sir Mirza M. |title=My Public Life: Recollections and Reflections |date=1954 |publisher=G. Allen & Unwin |url=https://books.google.com/books?id=sKg9AAAAMAAJ |access-date=14 June 2021 |language=en}}</ref> == ఇవి కూడా చూడండి == * [[మైసూరు సామ్రాజ్యం|మైసూర్ సంస్థానం]] * [[జైపూర్ సంస్థానం]] * [[హైదరాబాదు సంస్థానం]] * [[మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్]] ==మూలాలు== {{మూలాలజాబితా|2}} {{Authority control}} lrb9tgvfndynul2vdkc51dyfofn64c9 4908338 4908336 2026-07-19T10:57:01Z స్వరలాసిక 13980 /* మూలాలు */ 4908338 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = మీర్జా ముహమ్మద్ ఇస్మాయిల్ | honorific_prefix = రైట్ ఆనరబుల్ సర్ | honorific_suffix = KCIE OBE CStJ PC | image = Diwan Sir Mirza Ismail.jpg | image_size = | caption = మైసూర్, జైపూర్, హైదరాబాద్ రాష్ట్రాల దీవాన్ | order1 = హైదరాబాద్ దీవాన్ | term_start1 = 1946 | term_end1 = 1947 | monarch1 = [[మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్]] అసఫ్ జా VII | predecessor1 = ముహమ్మద్ అహ్మద్ సయీద్ ఖాన్ ఛతారి | successor1 = ముహమ్మద్ అహ్మద్ సయీద్ ఖాన్ ఛతారి | order2 = జైపూర్ దీవాన్ | term_start2 = 1942 | term_end2 = 1946 | monarch2 = మాన్ సింగ్ II | predecessor2 = | successor2 = | order3 = 22వ [[మైసూరు_దివాన్ల_జాబితా|మైసూర్ దివాన్]] | term_start3 = 1 మే 1926 | term_end3 = 1941 | monarch3 = కృష్ణ రాజ వడియార్ IV, [[జయచామరాజేంద్ర వడియార్]] | predecessor3 = [[అల్బియాన్ రాజ్‌కుమార్ బెనర్జీ]] | successor3 = ఎన్. మాధవరావు | birth_date = {{birth date|1883|10|24|df=y}} | birth_place = [[బెంగళూరు]], [[మైసూరు సామ్రాజ్యం]], [[బ్రిటిష్ ఇండియా]] | death_date = {{death date and age|1959|1|5|1883|10|24|df=y}} | death_place = [[బెంగళూరు]], [[మైసూర్ రాష్ట్రం]] (ప్రస్తుతం [[కర్ణాటక]]), [[భారతదేశం]] | occupation = మైసూర్ దివాన్ (1926–1941)<br />జైపూర్ దివాన్ (1942–1946)<br />హైదరాబాద్ దివాన్(1946–1947) | salary = | networth = | spouse = జీబందేహ్ బేగం షిరాజి | website = | footnotes = | children = మీర్జా హుమయూన్<br />మీర్జా షా తాజ్ బేగమ్ <br />మీర్జా గౌహర్ తాజ్ బేగమ్ | relatives = ఆగా అలీ అస్కర్ (తాత)<br/>షకేరే ఖలీలి (మనవరాలు) }} '''మీర్జా మహ్మద్ ఇస్మాయిల్''' (ఉర్దూ: مرزا محمد اسماعیل; 24 అక్టోబర్ 1883 – 5 మార్చి 1959), సాధారణంగా '''సర్ మీర్జా ఇస్మాయిల్''' అని పిలువబడే భారతీయ రాజనీతిజ్ఞుడు, పరిపాలకుడు. బ్రిటిష్ భారతదేశంలోని మూడు ప్రముఖ సంస్థానాలైన మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాలకు దివాన్ (ప్రధాన మంత్రి)గా సేవలందించాడు.<ref name="london-gazette.co.uk">{{Cite web|title= Page 29 {{!}} Issue 34470, 4 January 1938 {{!}} London Gazette {{!}} The Gazette |url= https://www.thegazette.co.uk/London/issue/34470/page/29|access-date=2021-06-14|website= The Gazette}}</ref><ref name="auto">P. 254-258, ''Business Legends'' by [[Gita Piramal]] (1998) – Published by Viking Penguin India</ref> పరిపాలనా దక్షత, పట్టణాభివృద్ధి, పారిశ్రామికీకరణ, ప్రజాపనుల అభివృద్ధికి చేసిన కృషి వల్ల ఆయన భారతదేశంలోని అత్యుత్తమ సంస్థాన పరిపాలకులలో ఒకరిగా గుర్తింపు పొందాడు. మీర్జా ఇస్మాయిల్ 1883 అక్టోబర్ 24న బెంగళూరులో జన్మించాడు. ఆయన కుటుంబం మైసూరు రాజదర్బారుతో సన్నిహిత సంబంధాలు కలిగి ఉండేది. ఆయన తండ్రి మీర్జా మహ్మద్ అలీ మైసూరు ప్రభుత్వంలో ఉన్నతాధికారిగా పనిచేశారు. చిన్ననాటి నుంచే మైసూరు రాజకుటుంబానికి చెందిన యువరాజు కృష్ణరాజ వడియార్ (తరువాత మహారాజా కృష్ణరాజ వడియార్ IV)తో కలిసి విద్యాభ్యాసం చేశాడు. ఈ స్నేహం ఆయన భవిష్యత్ పరిపాలనా జీవితానికి బలమైన పునాది అయింది. ప్రాథమిక విద్యను బెంగళూరులో అభ్యసించిన ఆయన, అనంతరం ఉన్నత విద్యను కూడా అక్కడే పూర్తి చేశాడు. యువకుడిగా మైసూరు ప్రభుత్వ సేవలో చేరి, తన క్రమశిక్షణ, పరిపాలనా నైపుణ్యంతో ఉన్నత స్థానాలకు ఎదిగాడు. మహారాజా కృష్ణరాజ వడియార్ IV విశ్వాసాన్ని సంపాదించిన ఆయన, రాజదర్బారులో ముఖ్యమైన పరిపాలనా బాధ్యతలు నిర్వహించాడు. 1926లో అప్పటి దివాన్ సర్ ఆల్బియన్ రాజ్‌కుమార్ బెనర్జీ పదవీ విరమణ అనంతరం మీర్జా ఇస్మాయిల్ మైసూరు సంస్థాన దివాన్గా నియమితుడయ్యాడు. 1941 వరకు దాదాపు పదిహేనేళ్ల పాటు ఆ పదవిలో కొనసాగి, మైసూరు సంస్థానాన్ని పారిశ్రామిక, ఆర్థిక, పట్టణాభివృద్ధి రంగాలలో గణనీయంగా అభివృద్ధి చేశాడు. ఆయన హయాంలో మైసూరు భారతదేశంలోని అత్యంత ప్రగతిశీల సంస్థానాలలో ఒకటిగా పేరుపొందింది. ఆయన పరిపాలనలో పరిశ్రమలు, నీటిపారుదల, విద్యుత్ ఉత్పత్తి, వ్యవసాయాభివృద్ధి, రహదారులు, ఉద్యానవనాలు, ప్రజారోగ్యం వంటి రంగాలకు విశేష ప్రాధాన్యం లభించింది. బెంగళూరు నగర సుందరీకరణకు ఆయన చేసిన కృషి విశేషమైనది. పరిశుభ్రమైన వీధులు, చెట్లతో అలంకరించిన రహదారులు, ఉద్యానవనాల అభివృద్ధి వంటి కార్యక్రమాల ద్వారా బెంగళూరును ఆదర్శ నగరంగా తీర్చిదిద్దేందుకు కృషి చేశాడు. 1942లో ఆయన జైపూర్ సంస్థాన దివాన్గా నియమితుడై 1946 వరకు సేవలందించాడు. అనంతరం 1946లో హైదరాబాదు సంస్థాన దివాన్గా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు. అయితే అక్కడ రాజకీయ పరిస్థితులు క్లిష్టంగా ఉండటంతో ఆయన పదవీకాలం స్వల్పకాలమే కొనసాగి 1947లో రాజీనామా చేశాడు. సర్ మీర్జా ఇస్మాయిల్ పరిపాలనలో నిష్పాక్షికత, అభివృద్ధి దృష్టి, ప్రజాహితం ప్రధాన లక్షణాలుగా నిలిచాయి. ఆధునిక భారతదేశ సంస్థాన పరిపాలన చరిత్రలో ఆయన ప్రముఖ స్థానాన్ని సంపాదించారు. == ప్రారంభ జీవితం, విద్య == మీర్జా మహ్మద్ ఇస్మాయిల్ 1883 అక్టోబర్ 24న మైసూరు సంస్థానంలోని బెంగళూరులో ఒక ప్రముఖ ముస్లిం కుటుంబంలో జన్మించాడు. ఆయన తండ్రి మీర్జా మహ్మద్ అలీ, మైసూరు ప్రభుత్వంలో ఉన్నతాధికారిగా పనిచేశారు. ఆయన తాత గులామ్ అహ్మద్ కూడా మైసూరు రాజదర్బారులో సేవలందించారు. కుటుంబానికి మైసూరు రాజవంశంతో సన్నిహిత సంబంధాలు ఉండటంతో, ఇస్మాయిల్ చిన్ననాటి నుంచే రాజకుటుంబ సభ్యులతో పరిచయం ఏర్పడింది. ఆయన బెంగళూరు సెయింట్ పాట్రిక్ కాలేజీలో 1904లో డిగ్రీ పూర్తి చేశాడు. విద్యార్థి దశలోనే ఆంగ్లం, ఉర్దూ, పర్షియన్ భాషలపై మంచి పట్టు సాధించారు. ముఖ్యంగా మైసూరు యువరాజు కృష్ణరాజ వడియార్ (తరువాత నాలుగో కృష్ణరాజ వడియార్ మహారాజు)తో కలిసి చదువుకోవడం వల్ల రాజవంశంతో ఆయనకు జీవితాంతం కొనసాగిన స్నేహబంధం ఏర్పడింది. ఈ సంబంధం తరువాత ఆయన పరిపాలనా జీవితంలో కీలక పాత్ర పోషించింది. == మైసూరు ప్రభుత్వ సేవ == విద్యాభ్యాసం పూర్తయిన తరువాత ఇస్మాయిల్ మైసూరు ప్రభుత్వంలో అసిస్టెంట్ సూపరింటెండెంట్ ఆఫ్ పోలీస్‌గా చేరాడు. <ref name="dharwad.com">{{cite web |last= Koppal |first= Basavaraj |title=Hyderabad Liberation - 10 |url= http://www.dharwad.com/nimmaputa/hyblib10.html |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729072726/http://www.dharwad.com/nimmaputa/hyblib10.html |archive-date=2013-07-29 |access-date=2018-01-01 |website=Dharwad.com}}</ref><ref name="expressindia.com">{{cite web |title= Leaving a stamp on history |url= http://iecolumnists.expressindia.com/full_column.php?content_id=86097 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061116042444/http://iecolumnists.expressindia.com/full_column.php?content_id=86097 |archive-date= 16 November 2006 |access-date= 2006-11-14 |df=dmy-all}}</ref>ప్రారంభంలో రాజభవన కార్యాలయంలో వివిధ పరిపాలనా బాధ్యతలను నిర్వహించాడు. క్రమశిక్షణ, సమయపాలన, పరిపాలనా నైపుణ్యం, ప్రజల సమస్యల పట్ల సానుభూతి వంటి లక్షణాల వల్ల ఆయన ఉన్నతాధికారుల ప్రశంసలు పొందాడు. తరువాత ఆయన మహారాజు వ్యక్తిగత కార్యదర్శిగా పనిచేశాడు. ఈ పదవిలో ఉన్న సమయంలో రాజ్యపాలన, ఆర్థిక వ్యవస్థ, ప్రజాపనులు, న్యాయపరిపాలన వంటి అంశాలలో విశేష అనుభవాన్ని సంపాదించాడు. మహారాజా నాలుగో కృష్ణరాజ వడియార్ ఆయనపై పూర్తి విశ్వాసం ఉంచడంతో, ప్రభుత్వంలోని అనేక కీలక విధానాల రూపకల్పనలో ఆయన పాత్ర పెరిగింది. == మైసూరు దివాన్‌గా నియామకం == 1926లో అప్పటి దివాన్ సర్ ఆల్బియన్ రాజ్‌కుమార్ బెనర్జీ పదవీ విరమణ చేసిన తరువాత, సర్ [[మోక్షగుండం విశ్వేశ్వరయ్య]] సిఫార్సుతో మీర్జా ఇస్మాయిల్ మైసూరు సంస్థానానికి దివాన్‌గా నియమితుడయ్యాడు.<ref>{{cite web |title= Welcome to Mysore Dasara |url= http://www.mysoredasara.com/html/personalities.htm |url-status=usurped |archive-url= https://web.archive.org/web/20070826131814/http://www.mysoredasara.com/html/personalities.htm |archive-date= 26 August 2007 |website= Mysore Dasara}}</ref> 1926 నుండి 1941 వరకు సుమారు పదిహేనేళ్లపాటు ఆయన ఈ పదవిలో కొనసాగాడు. ఇది మైసూరు చరిత్రలో అత్యంత సుదీర్ఘమైన, ప్రభావవంతమైన దివాన్ పదవీకాలాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. ===ప్రాజెక్టులు, అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు=== మీర్జా ఇస్మాయిల్ హయాంలో మైసూరు సంస్థానంలో అనేక అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు చేపట్టబడ్డాయి. ''యువరాజు కంఠీరవ నరసింహరాజ వడియార్ '' ఆదేశాల మేరకు నిర్మించిన ''బెంగళూరు టౌన్ హాల్'' రూపకల్పనను ఆయన పర్యవేక్షించాడు. అలాగే భారతదేశంలో మొట్టమొదటి గ్రామీణ విద్యుదీకరణ కార్యక్రమం ఆయన పరిపాలనలో అమలులోకి వచ్చింది.<ref name="dharwad.com" /><ref name="expressindia.com" /> ఆయన అత్యుత్తమ పరిపాలకుడిగా పేరుపొందారు. రాష్ట్రవ్యాప్తంగా విస్తృతంగా పర్యటిస్తూ ప్రజల సమస్యలను స్వయంగా తెలుసుకుని పరిష్కరించేందుకు కృషి చేసేవాడు. ఆయన దివాన్‌గా పనిచేసిన పద్నాలుగు సంవత్సరాల కాలంలో మైసూరు సంస్థానం ప్రభుత్వ, ప్రైవేటు రంగ పరిశ్రమలలో గణనీయమైన పురోగతి సాధించింది. ఆయన పదవీకాలంలో ''శివమొగ్గ చక్కెర కర్మాగారం'', ''బదన్‌వాల్ ఖాదీ ఉత్పత్తి కేంద్రం'' స్థాపించబడ్డాయి. అదేవిధంగా మైసూరు సంస్థాన వాణిజ్య ప్రయోజనాల కోసం లండన్‌లో ఒక వాణిజ్య కమిషనర్‌ను నియమించాడు.<ref name="dharwad.com" /><ref name="expressindia.com" /> మీర్జా ఇస్మాయిల్ హయాంలో ప్రారంభమైన పరిశ్రమల్లో బెంగళూరులోని పింగాణీ కర్మాగారం, గాజు కర్మాగారం ముఖ్యమైనవి. అదనంగా కాగితం, సిమెంట్, ఉక్కు, రసాయన ఎరువులు, చక్కెర, విద్యుత్ బల్బుల తయారీ కర్మాగారాలు స్థాపించబడ్డాయి. ఆయన ప్రధానిగా ఉన్న సమయంలో [[వైశ్యా బ్యాంకు]], సిమెంట్ కర్మాగారం, రసాయన మరియు ఎరువుల కర్మాగారం, చక్కెర మిల్లులు కూడా స్థాపించబడ్డాయి. సాధారణంగా మీర్జా ఇస్మాయిల్ మతపరమైన పక్షపాతం ప్రదర్శించలేదని భావిస్తారు. అయితే బెంగళూరులోని [[కే.ఆర్. మార్కెట్]] సమీపంలో ఉన్న జామియా మసీదు నిర్మాణానికి ఆయన కీలక పాత్ర పోషించాడు. 1940లో, దేశంలో మతపరమైన ఉద్రిక్తతలు నెలకొన్న సమయంలో, జామియా మసీదు, బెంగళూరు టౌన్ హాల్ నిర్మాణాలకు ఆయన శంకుస్థాపన చేశాడు. ===బెంగళూరు అల్లర్లు=== మీర్జా ఇస్మాయిల్ పరిపాలనా కాలంలో ఎక్కువ భాగం వివిధ ప్రజా అశాంతులను అణచివేయడంలోనే గడిచింది. ముఖ్యంగా [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] నిర్వహించిన ప్రజా ఉద్యమాల నేపథ్యంలో ఆయన అత్యంత క్లిష్టమైన పరిస్థితులను ఎదుర్కొన్నారు.<ref name="london-gazette.co.uk" /><ref name="auto" /> ఒకవైపు [[మహాత్మా గాంధీ]], [[జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ]] వంటి కాంగ్రెస్ నాయకులతో సత్సంబంధాలను కొనసాగిస్తూనే, మరోవైపు మైసూరు మహారాజు ప్రయోజనాలను కూడా పరిరక్షించాల్సిన పరిస్థితి ఏర్పడింది. బెంగళూరులో మతపరమైన హింస, సామాజిక అశాంతి చెలరేగకుండా ఉండేందుకు రాష్ట్రంలో కాంగ్రెస్ ఉద్యమాలను నియంత్రించేందుకు ఆయన ప్రయత్నించాడు.<ref name="dharwad.com" /><ref name="expressindia.com" /> ఈ ఆందోళన 1928లో జరిగిన ''సుల్తాన్‌పేట్ గణపతి అల్లర్ల'' సమయంలో స్పష్టంగా కనిపించింది. ఆ ఘటన మైసూరు సంస్థానంలో కాంగ్రెస్‌కు తన రాజకీయ పునాదిని బలోపేతం చేసుకునే అవకాశాన్ని కల్పించిన ముఖ్యమైన సంఘటనగా పరిగణించబడుతుంది. 1940లో మహారాజా నాలుగవ కృష్ణరాజ వడియార్ మరణించిన తరువాత కూడా, ఆయన వారసుడు [[జయచామరాజ వడియార్]] కు దివాన్‌గా మీర్జా ఇస్మాయిల్ కొనసాగాడు. అయితే విధానపరమైన విభేదాల కారణంగా 1941లో ఆయన ఆ పదవికి రాజీనామా చేశాడు.<ref name="london-gazette.co.uk" /><ref name="auto" /> ===రౌండ్ టేబుల్ సమావేశాలు=== మైసూరు సంస్థాన దివాన్ హోదాలో మీర్జా ఇస్మాయిల్ సంస్థానానికి ప్రాతినిధ్యం వహిస్తూ లండన్‌లో నిర్వహించిన మూడు రౌండ్ టేబుల్ సమావేశాలకూ హాజరయ్యాడు. భారతదేశ రాజ్యాంగ సంస్కరణలు, సంస్థానాల భవిష్యత్తు, బ్రిటిష్ భారతదేశ రాజకీయ వ్యవస్థపై జరిగిన చర్చల్లో ఆయన పాల్గొన్నాడు. * మొదటి రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం (1930)<ref>{{cite book |last1=Dwivedi |first1=Rakesh |url=https://books.google.com/books?id=tjmC1nnWVC8C&q=1st+round+table+conference+sir+mirza+ismail&pg=SA1-PA115 |title=Gs In 60 Days |publisher=Tata McGraw-Hill Education |isbn=978-0-07-067078-5 |page=115 |language=en |access-date=14 June 2021}}</ref> * రెండవ రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం (1931)<ref>{{cite web |title=Second Round Table Conference 1931 - GKToday |url=https://www.gktoday.in/gk/second-round-table-conference-1931/ |access-date=14 June 2021 |website=gktoday (.) in}}</ref><ref>{{cite web |date=2019-08-25 |title=Highlights from second & third Round table Conference:- SSC 2019 |url=http://www.ownguru.com/blog/highlights-from-second-third-round-table-ssc-2019/ |access-date=14 June 2021 |website=OwnTV}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Pratt |first1=Frederick G. |date=1932 |title=The Indian Round Table Conference: Second Session |url=https://www.jstor.org/stable/2749987 |journal=Pacific Affairs |volume=5 |issue=2 |pages=151–167 |doi=10.2307/2749987 |jstor=2749987 |access-date=14 June 2021|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite book |last= Ismail (amin-ul-mulk) |first= Sir Mirza Mahomed |url=https://books.google.com/books?id=tbm1AAAAIAAJ&q=2nd+round+table+conference+sir+mirza+ismail |title= Speeches |date= 1936 |publisher= Printed at the Government Press |language=en |access-date=14 June 2021}}</ref> * మూడవ రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం (1932)<ref>{{cite book |title=The who's who in Madras A pictorial who's who of distinguished personages, princes, zemindars and noblemen in the Madras Presidency. |date=1932 |publisher=Pearl Press. |pages=67 |language=English |oclc=564838708 }}</ref> == జైపూర్ దివాన్‌గా == 1941లో [[జైపూర్ సంస్థానం]] దివాన్‌గా మీర్జా ఇస్మాయిల్ నియమితుడయ్యాడు. ఆయనకు ముందు 1939 నుండి దివాన్‌గా పనిచేసిన ''జ్ఞాన్ నాథ్'', బ్రిటిష్ ప్రభుత్వ మద్దతుతో కాంగ్రెస్ అనుకూల ప్రజా మండల్ రాజకీయ సంస్థపై కఠిన వైఖరిని అవలంబించాడు. అలాంటి పరిస్థితుల్లో, ప్రగతిశీల పరిపాలకుడిగా పేరొందిన మీర్జా ఇస్మాయిల్‌ను మహారాజా సవాయి మాన్ సింగ్ II తన దివాన్‌గా నియమించడం అనేక మందికి ఆశ్చర్యాన్ని కలిగించింది.<ref name= Zubrzycki>{{cite book |last= Zubrzycki |first= John |year=2021 |title= The House of Jaipur |location= London |publisher= Hurst & Company |pages= 104-105 |type= Softcover |isbn= 9781787389595}}</ref> దివాన్‌గా బాధ్యతలు చేపట్టిన కొద్దికాలానికే, మహారాజును, ఆయన కుటుంబ సభ్యులను అధికారికంగా "రాజకుటుంబం" అని సంబోధించాలని కోరుతూ మీర్జా ఇస్మాయిల్ ''రాజస్థాన్ రెసిడెన్సీ''కి లేఖ రాశాడు. అయితే బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ఆ విజ్ఞప్తిని తిరస్కరించింది. "రాయల్" అనే పదాన్ని బ్రిటిష్ రాజు-చక్రవర్తికి, ఆయన కుటుంబ సభ్యులకు మాత్రమే ఉపయోగించవచ్చని వారు స్పష్టం చేశారు. ఈ ఘటన నేపథ్యంలో ఒక బ్రిటిష్ అధికారి మీర్జా ఇస్మాయిల్‌ను "జాతీయ సోషలిస్టు తరహా నియంత"గా అభివర్ణిస్తూ, ఆయనను వీలైనంత త్వరగా పదవి నుంచి తొలగించాలని అభిప్రాయపడ్డాడు.<ref>{{cite book |last= Stern |first= Robert W. |year= 1988 |title= The Cat and the Lion: Jaipur State in the British Raj |location= Leiden |publisher= E.J. Brill |pages= 305-306 |type= Softcover |isbn= 978-90-04-08283-0}}</ref> జైపూర్ నగర ఆధునికీకరణకు మీర్జా ఇస్మాయిల్ ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఇచ్చాడు. నగరంలోని ప్రాకారాలతో కూడిన పాత ప్రాంతాన్ని పరిశుభ్రం చేయించే కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించాడు. వీధుల మధ్యలో ఉన్న హిందూ దేవాలయాల చిన్న నిర్మాణాలు, ప్రజా రహదారులపై ఏర్పడిన అక్రమ ఆక్రమణలను తొలగించాడు. అలాగే దాదాపు ఇరవై ఐదు సంవత్సరాల తరువాత మొదటిసారిగా అనేక భవనాలకు రంగులు వేయించి నగర సౌందర్యాన్ని పెంపొందించాడు.<ref name=Zubrzycki/> ఈ ఆధునికీకరణ కార్యక్రమాలకు మహారాజా సవాయి మాన్ సింగ్ II పూర్తి మద్దతు ఇచ్చాడు. 1942లో జైపూర్ చేరిన కొద్దికాలానికే ఆయన ''రాజ్యాంగ సంస్కరణల కమిటీ''ని ఏర్పాటు చేశాడు. ఈ సంస్కరణల వల్ల మహారాజా సవాయి మాన్ సింగ్ II ఆయన రాజదర్బారు భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ నాయకుల దృష్టిలో మంచి గుర్తింపు పొందాయి. జైపూర్ నగరంలోని ప్రధాన రహదారికి ఆయన స్మారకార్థం మీర్జా ఇస్మాయిల్ రోడ్ (ఎం.ఐ. రోడ్) అని పేరు పెట్టారు.<ref name="london-gazette.co.uk"/><ref name="auto" /> ప్రముఖ పారిశ్రామికవేత్త [[ఘనశ్యాం దాస్ బిర్లా]] మీర్జా ఇస్మాయిల్‌కు సన్నిహిత మిత్రుడు. జైపూర్ అభివృద్ధి కోసం ఇస్మాయిల్ రూపొందించిన అనేక ప్రతిష్ఠాత్మక ప్రాజెక్టులకు బిర్లా ఆర్థిక సహాయం అందించాడు. జైపూర్‌లో బ్యాంకుల శాఖలు ప్రారంభించేందుకు అనుమతులు ఇవ్వడం ప్రారంభమైనప్పుడు, బిర్లా అధ్యక్షతన ఉన్న యునైటెడ్ కమర్షియల్ బ్యాంక్ (ప్రస్తుత [[యూకో బ్యాంక్]])కు 1945లో తొలి అనుమతి లభించింది. అలాగే ఆయన మార్గదర్శకత్వంలో నేషనల్ బాల్ బేరింగ్ కంపెనీ స్థాపించబడింది.<ref name="london-gazette.co.uk"/><ref name="auto"/> 1945లో జైపూర్‌లో జరిగిన అంతర్జాతీయ PEN భారతీయ రచయితల మండలి సమావేశానికి మీర్జా ఇస్మాయిల్ అధ్యక్షత వహించాడు. ఈ సమావేశంలో [[సరోజినీ నాయుడు]], ''ఈ. ఎం. ఫోర్స్టర్'' తదితర ప్రముఖులు పాల్గొన్నారు.<ref name="dharwad.com"/><ref name="expressindia.com"/> జైపూర్ చాంబర్ ఆఫ్ కామర్స్ తన చరిత్రలో మీర్జా ఇస్మాయిల్ దివాన్ పదవీకాలాన్ని "జైపూర్ పారిశ్రామిక యుగానికి నాంది"గా అభివర్ణించింది. . == హైదరాబాదు దివాన్‌గా == 1946లో హైదరాబాదు నిజాం మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ ఆహ్వానం మేరకు మీర్జా ఇస్మాయిల్ హైదరాబాదు సంస్థాన దివాన్‌గా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు. భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం సమీపిస్తున్న నేపథ్యంలో హైదరాబాదు సంస్థాన భవిష్యత్తు అత్యంత క్లిష్టమైన రాజకీయ పరిస్థితులను ఎదుర్కొంటోంది.<ref name="london-gazette.co.uk" /><ref name="auto" /> హైదరాబాదు సంస్థానం భారత యూనియన్‌లో చేరాలని, భారత ప్రభుత్వంతో రాజీ మార్గాన్ని అనుసరించాలని మీర్జా ఇస్మాయిల్ నిజాంకు సలహా ఇచ్చాడు. అయితే నిజాం ఆస్థానంలోని సంప్రదాయవాద వర్గాలు, ముఖ్యంగా మజ్లిస్-ఎ-ఇత్తెహాదుల్ ముస్లిమీన్ నాయకత్వం ఆయన విధానాలకు వ్యతిరేకంగా వ్యవహరించింది. దీంతో ఆయన ప్రతిపాదించిన పరిపాలనా, రాజకీయ సంస్కరణలు అమలుకాలేకపోయాయి. పెరుగుతున్న రాజకీయ విభేదాలు, తన సూచనలకు తగిన మద్దతు లభించకపోవడంతో 1947లో ఆయన దివాన్ పదవికి రాజీనామా చేశాడు. అనంతరం ఆయన స్థానంలో నవాబ్ ఛత్తారి తిరిగి దివాన్‌గా నియమితుడయ్యాడు. == వ్యక్తిగత జీవితం, కుటుంబం == మీర్జా ఇస్మాయిల్ తన మేనమామ కుమార్తె ''జీబుందెహ్ బేగం షిరాజీ''ని వివాహం చేసుకున్నాడు. ఆమె ఆయన తల్లి ''బేగం సనా షిరాజీ'' సోదరుడు ''మీర్జా షిరాజీ'' కుమార్తె. జీబుందెహ్ బేగం ప్రతిభావంతమైన కవయిత్రి. ఆమె "''బైజ్-ఎ-షాకిరా''" పేరుతో మతపరమైన ''నౌహా'' (శోకగీతాలు)ల పది సంపుటాలను ప్రచురించింది. ఈ దంపతులకు ముగ్గురు సంతానం కలిగారు. ఒక కుమారుడు ''హుమాయూన్ మీర్జా'', ఇద్దరు కుమార్తెలు ''షా తాజ్ బేగం ఖలీలీ'', ''గౌహర్ తాజ్ బేగం నమాజీ''. మీర్జా ఇస్మాయిల్ తన కుటుంబ సభ్యుల్లో అనేక మందిని దేశసేవకు అంకితమైన జీవితాన్ని గడపాలని ప్రేరేపించాడు. ఆయన కుమారుడు హుమాయూన్ మీర్జా తరువాత బంగనపల్లె సంస్థానం దివాన్‌గా పనిచేశాడు. భారత స్వాతంత్ర్యం అనంతరం కొంతకాలం భారత విదేశాంగ సేవలో దౌత్యవేత్తగా సేవలందించి, తరువాత ఢిల్లీకి బదిలీ అయ్యాడు. భారత విదేశాంగ మంత్రిత్వ శాఖ పరిపాలనా వ్యవస్థ, కార్యనిర్వాహక విధానాల రూపకల్పనలో కీలక సలహాదారుగా వ్యవహరించినందుకు ఆయనకు [[పద్మశ్రీ పురస్కారం]] లభించింది. షా తాజ్ బేగం కుమారుడైన అక్బర్ మీర్జా ఖలీలీ భారత విదేశాంగ సేవలో చేరి, సీనియర్ దౌత్యవేత్తగా సేవలందించాడు. పదవీ విరమణ అనంతరం కూడా భారత ప్రభుత్వానికి మధ్యప్రాచ్య వ్యవహారాలపై సలహాదారుగా అనేక సంవత్సరాలు పనిచేశాడు. షా తాజ్ బేగం కుమార్తె అమేనెహ్, ఇస్పహానీ కుటుంబానికి చెందిన మీర్జా అలీ ఇస్పహానీని వివాహం చేసుకుంది. ఆయన మీర్జా మహ్మూద్ ఇస్పహానీ కుమారుడు; అలాగే ప్రముఖ వ్యాపారవేత్తలు మీర్జా అహ్మద్ ఇస్పహానీ, మీర్జా అబోల్ హసన్ ఇస్పహానీలకు మేనల్లుడు. 1947 భారత విభజన సమయంలో మీర్జా ఇస్మాయిల్ మేనల్లుళ్లలో కొందరు భారతదేశాన్ని విడిచి పాకిస్తాన్‌కు వెళ్లి అక్కడ ప్రభుత్వ సేవలను చేపట్టారు.<ref>{{Cite web |last=InpaperMagazine |first=From |date=2011-09-04 |title=Hall of fame: The ICS served Pakistan well |url=https://www.dawn.com/news/656476/hall-of-fame-the-ics-served-pakistan-well |access-date=2024-06-21 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |title=Agha Zafar Hilaly {{!}} PrideOfPakistan.com |url=https://www.prideofpakistan.com/who-is-who-detail/Agha-Zafar-Hilaly/746 |access-date=2024-06-21 |website=Pride of Pakistan}}</ref> వారిలో ఆఘా షాహీ పాకిస్తాన్ విదేశాంగ మంత్రిగా, ఆఘా హిలాలీ ప్రముఖ దౌత్యవేత్తగా సేవలందించారు.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |date=2006-09-07 |title=Agha Shahi passes away |url=https://www.dawn.com/news/209384/agha-shahi-passes-away |access-date=2024-06-21 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref> గౌహర్ తాజ్ బేగం నమాజీ మనవరాలు షాకెరెహ్ 1991లో హత్యకు గురైంది.<ref name=":1">{{Cite web |last=Chauhan |first=Bala |date=2020-02-16 |title=When love story of Godman, aristocratic woman turned into murder most foul |url=https://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/2020/Feb/16/when-love-story-of-godman-aristocratic-woman-turned-into-murder-most-foul-2104092.html |access-date=2024-06-21 |website=The New Indian Express |language=en}}</ref><ref name=":2">{{Cite news |date=2023-05-02 |title=Dancing on the grave: The decades-old murder that shook India |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65397222 |access-date=2024-06-21 |language=en-GB}}</ref> ఈ కేసులో నిందితుడు దోషిగా తేలి యావజ్జీవ కారాగార శిక్ష పొందాడు. మీర్జా ఇస్మాయిల్ మునిమనవడు ఫౌఆద్ మీర్జా భారతదేశానికి ప్రాతినిధ్యం వహించిన ప్రముఖ అశ్వక్రీడాకారుడు (ఈక్వెస్ట్రియన్). ఆయన ఒలింపిక్ క్రీడల్లో భారత తరఫున పాల్గొని అంతర్జాతీయ స్థాయిలో దేశానికి ప్రాతినిధ్యం వహించాడు.<ref>{{Cite web |last=Quint |first=The |date=2020-03-19 |title=With Olympic Berth, Fouaad Mirza Revivifies Equestrian in India |url=https://www.thequint.com/sports/olympic-sports/fouaad-mirza-equestrian-tokyo-2020-olympics-profile |access-date=2024-06-21 |website=TheQuint |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gupta |first=Ria |date=2021-08-03 |title=What Links Fouaad Mirza to Dewan of Mysore: Seven Generations of Horse Lovers What Links Fouaad Mirza to Dewan of Mysore: Seven Generations of Horse Lovers |url=https://thebetterindia.com/259836/fouaad-mirza-tokyo-olympics-bengaluru-dewan-mysore-equestrian-rider/ |access-date=2024-06-21 |website=The Better India |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ganesh, DHNS |first=Arjun |title=Fouaad Mirza: New kid on the block |url=https://www.deccanherald.com/sports/new-kid-block-690605.html |access-date=2024-06-21 |website=Deccan Herald |language=en}}</ref> == మరణం == మీర్జా ఇస్మాయిల్ 1959 మార్చి 5న బెంగళూరులో మరణించాడు. ఆయన మరణంతో భారతదేశం ఒక విశిష్ట సంస్థాన పరిపాలకుడిని కోల్పోయింది. == గౌరవాలు == మీర్జా ఇస్మాయిల్ తన విశిష్ట పరిపాలనా సేవలకు గుర్తింపుగా బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం నుండి పలు గౌరవాలు అందుకున్నారు. ఆయనకు నైట్‌హుడ్ ప్రదానం చేయబడటంతో "సర్" బిరుదుతో ప్రసిద్ధి చెందారు.<ref name="london-gazette.co.uk"/> మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాల అభివృద్ధికి చేసిన సేవల కారణంగా అనేక ప్రజా, విద్యా సంస్థలు ఆయనను సత్కరించాయి. పట్టణ ప్రణాళిక, పారిశ్రామికాభివృద్ధి, ప్రజా పరిపాలన రంగాల్లో ఆయన చేసిన కృషి భారత పరిపాలనా చరిత్రలో విశేషంగా గుర్తింపు పొందింది. == రచనలు == మీర్జా ఇస్మాయిల్ తన పరిపాలనా అనుభవాలు, రాజకీయ పరిణామాలు, ప్రజా జీవితానికి సంబంధించిన అభిప్రాయాలను రచనల రూపంలో నమోదు చేశాడు. ఆయన ఆత్మకథ ''మై పబ్లిక్ లైఫ్‌''లో మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాలలో తన సేవలు, పరిపాలనా విధానాలు, సమకాలీన రాజకీయ పరిస్థితులను వివరించాడు. భారతీయ సంస్థానాల పరిపాలనా చరిత్రను అధ్యయనం చేసే పరిశోధకులకు ఈ గ్రంథం ఒక ముఖ్య ఆధారంగా పరిగణించబడుతుంది.<ref>{{cite book |last1=Ismail |first1=Sir Mirza M. |title=My Public Life: Recollections and Reflections |date=1954 |publisher=G. Allen & Unwin |url=https://books.google.com/books?id=sKg9AAAAMAAJ |access-date=14 June 2021 |language=en}}</ref> == ఇవి కూడా చూడండి == * [[మైసూరు సామ్రాజ్యం|మైసూర్ సంస్థానం]] * [[జైపూర్ సంస్థానం]] * [[హైదరాబాదు సంస్థానం]] * [[మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్]] ==మూలాలు== {{reflist|2}} {{Authority control}} d7cl1cxqj14dzkqud4cz8dp8wsawlzt 4908347 4908338 2026-07-19T11:06:16Z స్వరలాసిక 13980 /* మూలాలు */ 4908347 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = మీర్జా ముహమ్మద్ ఇస్మాయిల్ | honorific_prefix = రైట్ ఆనరబుల్ సర్ | honorific_suffix = KCIE OBE CStJ PC | image = Diwan Sir Mirza Ismail.jpg | image_size = | caption = మైసూర్, జైపూర్, హైదరాబాద్ రాష్ట్రాల దీవాన్ | order1 = హైదరాబాద్ దీవాన్ | term_start1 = 1946 | term_end1 = 1947 | monarch1 = [[మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్]] అసఫ్ జా VII | predecessor1 = ముహమ్మద్ అహ్మద్ సయీద్ ఖాన్ ఛతారి | successor1 = ముహమ్మద్ అహ్మద్ సయీద్ ఖాన్ ఛతారి | order2 = జైపూర్ దీవాన్ | term_start2 = 1942 | term_end2 = 1946 | monarch2 = మాన్ సింగ్ II | predecessor2 = | successor2 = | order3 = 22వ [[మైసూరు_దివాన్ల_జాబితా|మైసూర్ దివాన్]] | term_start3 = 1 మే 1926 | term_end3 = 1941 | monarch3 = కృష్ణ రాజ వడియార్ IV, [[జయచామరాజేంద్ర వడియార్]] | predecessor3 = [[అల్బియాన్ రాజ్‌కుమార్ బెనర్జీ]] | successor3 = ఎన్. మాధవరావు | birth_date = {{birth date|1883|10|24|df=y}} | birth_place = [[బెంగళూరు]], [[మైసూరు సామ్రాజ్యం]], [[బ్రిటిష్ ఇండియా]] | death_date = {{death date and age|1959|1|5|1883|10|24|df=y}} | death_place = [[బెంగళూరు]], [[మైసూర్ రాష్ట్రం]] (ప్రస్తుతం [[కర్ణాటక]]), [[భారతదేశం]] | occupation = మైసూర్ దివాన్ (1926–1941)<br />జైపూర్ దివాన్ (1942–1946)<br />హైదరాబాద్ దివాన్(1946–1947) | salary = | networth = | spouse = జీబందేహ్ బేగం షిరాజి | website = | footnotes = | children = మీర్జా హుమయూన్<br />మీర్జా షా తాజ్ బేగమ్ <br />మీర్జా గౌహర్ తాజ్ బేగమ్ | relatives = ఆగా అలీ అస్కర్ (తాత)<br/>షకేరే ఖలీలి (మనవరాలు) }} '''మీర్జా మహ్మద్ ఇస్మాయిల్''' (ఉర్దూ: مرزا محمد اسماعیل; 24 అక్టోబర్ 1883 – 5 మార్చి 1959), సాధారణంగా '''సర్ మీర్జా ఇస్మాయిల్''' అని పిలువబడే భారతీయ రాజనీతిజ్ఞుడు, పరిపాలకుడు. బ్రిటిష్ భారతదేశంలోని మూడు ప్రముఖ సంస్థానాలైన మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాలకు దివాన్ (ప్రధాన మంత్రి)గా సేవలందించాడు.<ref name="london-gazette.co.uk">{{Cite web|title= Page 29 {{!}} Issue 34470, 4 January 1938 {{!}} London Gazette {{!}} The Gazette |url= https://www.thegazette.co.uk/London/issue/34470/page/29|access-date=2021-06-14|website= The Gazette}}</ref><ref name="auto">P. 254-258, ''Business Legends'' by [[Gita Piramal]] (1998) – Published by Viking Penguin India</ref> పరిపాలనా దక్షత, పట్టణాభివృద్ధి, పారిశ్రామికీకరణ, ప్రజాపనుల అభివృద్ధికి చేసిన కృషి వల్ల ఆయన భారతదేశంలోని అత్యుత్తమ సంస్థాన పరిపాలకులలో ఒకరిగా గుర్తింపు పొందాడు. మీర్జా ఇస్మాయిల్ 1883 అక్టోబర్ 24న బెంగళూరులో జన్మించాడు. ఆయన కుటుంబం మైసూరు రాజదర్బారుతో సన్నిహిత సంబంధాలు కలిగి ఉండేది. ఆయన తండ్రి మీర్జా మహ్మద్ అలీ మైసూరు ప్రభుత్వంలో ఉన్నతాధికారిగా పనిచేశారు. చిన్ననాటి నుంచే మైసూరు రాజకుటుంబానికి చెందిన యువరాజు కృష్ణరాజ వడియార్ (తరువాత మహారాజా కృష్ణరాజ వడియార్ IV)తో కలిసి విద్యాభ్యాసం చేశాడు. ఈ స్నేహం ఆయన భవిష్యత్ పరిపాలనా జీవితానికి బలమైన పునాది అయింది. ప్రాథమిక విద్యను బెంగళూరులో అభ్యసించిన ఆయన, అనంతరం ఉన్నత విద్యను కూడా అక్కడే పూర్తి చేశాడు. యువకుడిగా మైసూరు ప్రభుత్వ సేవలో చేరి, తన క్రమశిక్షణ, పరిపాలనా నైపుణ్యంతో ఉన్నత స్థానాలకు ఎదిగాడు. మహారాజా కృష్ణరాజ వడియార్ IV విశ్వాసాన్ని సంపాదించిన ఆయన, రాజదర్బారులో ముఖ్యమైన పరిపాలనా బాధ్యతలు నిర్వహించాడు. 1926లో అప్పటి దివాన్ సర్ ఆల్బియన్ రాజ్‌కుమార్ బెనర్జీ పదవీ విరమణ అనంతరం మీర్జా ఇస్మాయిల్ మైసూరు సంస్థాన దివాన్గా నియమితుడయ్యాడు. 1941 వరకు దాదాపు పదిహేనేళ్ల పాటు ఆ పదవిలో కొనసాగి, మైసూరు సంస్థానాన్ని పారిశ్రామిక, ఆర్థిక, పట్టణాభివృద్ధి రంగాలలో గణనీయంగా అభివృద్ధి చేశాడు. ఆయన హయాంలో మైసూరు భారతదేశంలోని అత్యంత ప్రగతిశీల సంస్థానాలలో ఒకటిగా పేరుపొందింది. ఆయన పరిపాలనలో పరిశ్రమలు, నీటిపారుదల, విద్యుత్ ఉత్పత్తి, వ్యవసాయాభివృద్ధి, రహదారులు, ఉద్యానవనాలు, ప్రజారోగ్యం వంటి రంగాలకు విశేష ప్రాధాన్యం లభించింది. బెంగళూరు నగర సుందరీకరణకు ఆయన చేసిన కృషి విశేషమైనది. పరిశుభ్రమైన వీధులు, చెట్లతో అలంకరించిన రహదారులు, ఉద్యానవనాల అభివృద్ధి వంటి కార్యక్రమాల ద్వారా బెంగళూరును ఆదర్శ నగరంగా తీర్చిదిద్దేందుకు కృషి చేశాడు. 1942లో ఆయన జైపూర్ సంస్థాన దివాన్గా నియమితుడై 1946 వరకు సేవలందించాడు. అనంతరం 1946లో హైదరాబాదు సంస్థాన దివాన్గా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు. అయితే అక్కడ రాజకీయ పరిస్థితులు క్లిష్టంగా ఉండటంతో ఆయన పదవీకాలం స్వల్పకాలమే కొనసాగి 1947లో రాజీనామా చేశాడు. సర్ మీర్జా ఇస్మాయిల్ పరిపాలనలో నిష్పాక్షికత, అభివృద్ధి దృష్టి, ప్రజాహితం ప్రధాన లక్షణాలుగా నిలిచాయి. ఆధునిక భారతదేశ సంస్థాన పరిపాలన చరిత్రలో ఆయన ప్రముఖ స్థానాన్ని సంపాదించారు. == ప్రారంభ జీవితం, విద్య == మీర్జా మహ్మద్ ఇస్మాయిల్ 1883 అక్టోబర్ 24న మైసూరు సంస్థానంలోని బెంగళూరులో ఒక ప్రముఖ ముస్లిం కుటుంబంలో జన్మించాడు. ఆయన తండ్రి మీర్జా మహ్మద్ అలీ, మైసూరు ప్రభుత్వంలో ఉన్నతాధికారిగా పనిచేశారు. ఆయన తాత గులామ్ అహ్మద్ కూడా మైసూరు రాజదర్బారులో సేవలందించారు. కుటుంబానికి మైసూరు రాజవంశంతో సన్నిహిత సంబంధాలు ఉండటంతో, ఇస్మాయిల్ చిన్ననాటి నుంచే రాజకుటుంబ సభ్యులతో పరిచయం ఏర్పడింది. ఆయన బెంగళూరు సెయింట్ పాట్రిక్ కాలేజీలో 1904లో డిగ్రీ పూర్తి చేశాడు. విద్యార్థి దశలోనే ఆంగ్లం, ఉర్దూ, పర్షియన్ భాషలపై మంచి పట్టు సాధించారు. ముఖ్యంగా మైసూరు యువరాజు కృష్ణరాజ వడియార్ (తరువాత నాలుగో కృష్ణరాజ వడియార్ మహారాజు)తో కలిసి చదువుకోవడం వల్ల రాజవంశంతో ఆయనకు జీవితాంతం కొనసాగిన స్నేహబంధం ఏర్పడింది. ఈ సంబంధం తరువాత ఆయన పరిపాలనా జీవితంలో కీలక పాత్ర పోషించింది. == మైసూరు ప్రభుత్వ సేవ == విద్యాభ్యాసం పూర్తయిన తరువాత ఇస్మాయిల్ మైసూరు ప్రభుత్వంలో అసిస్టెంట్ సూపరింటెండెంట్ ఆఫ్ పోలీస్‌గా చేరాడు. <ref name="dharwad.com">{{cite web |last= Koppal |first= Basavaraj |title=Hyderabad Liberation - 10 |url= http://www.dharwad.com/nimmaputa/hyblib10.html |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729072726/http://www.dharwad.com/nimmaputa/hyblib10.html |archive-date=2013-07-29 |access-date=2018-01-01 |website=Dharwad.com}}</ref><ref name="expressindia.com">{{cite web |title= Leaving a stamp on history |url= http://iecolumnists.expressindia.com/full_column.php?content_id=86097 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20061116042444/http://iecolumnists.expressindia.com/full_column.php?content_id=86097 |archive-date= 16 November 2006 |access-date= 2006-11-14 |df=dmy-all}}</ref>ప్రారంభంలో రాజభవన కార్యాలయంలో వివిధ పరిపాలనా బాధ్యతలను నిర్వహించాడు. క్రమశిక్షణ, సమయపాలన, పరిపాలనా నైపుణ్యం, ప్రజల సమస్యల పట్ల సానుభూతి వంటి లక్షణాల వల్ల ఆయన ఉన్నతాధికారుల ప్రశంసలు పొందాడు. తరువాత ఆయన మహారాజు వ్యక్తిగత కార్యదర్శిగా పనిచేశాడు. ఈ పదవిలో ఉన్న సమయంలో రాజ్యపాలన, ఆర్థిక వ్యవస్థ, ప్రజాపనులు, న్యాయపరిపాలన వంటి అంశాలలో విశేష అనుభవాన్ని సంపాదించాడు. మహారాజా నాలుగో కృష్ణరాజ వడియార్ ఆయనపై పూర్తి విశ్వాసం ఉంచడంతో, ప్రభుత్వంలోని అనేక కీలక విధానాల రూపకల్పనలో ఆయన పాత్ర పెరిగింది. == మైసూరు దివాన్‌గా నియామకం == 1926లో అప్పటి దివాన్ సర్ ఆల్బియన్ రాజ్‌కుమార్ బెనర్జీ పదవీ విరమణ చేసిన తరువాత, సర్ [[మోక్షగుండం విశ్వేశ్వరయ్య]] సిఫార్సుతో మీర్జా ఇస్మాయిల్ మైసూరు సంస్థానానికి దివాన్‌గా నియమితుడయ్యాడు.<ref>{{cite web |title= Welcome to Mysore Dasara |url= http://www.mysoredasara.com/html/personalities.htm |url-status=usurped |archive-url= https://web.archive.org/web/20070826131814/http://www.mysoredasara.com/html/personalities.htm |archive-date= 26 August 2007 |website= Mysore Dasara}}</ref> 1926 నుండి 1941 వరకు సుమారు పదిహేనేళ్లపాటు ఆయన ఈ పదవిలో కొనసాగాడు. ఇది మైసూరు చరిత్రలో అత్యంత సుదీర్ఘమైన, ప్రభావవంతమైన దివాన్ పదవీకాలాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. ===ప్రాజెక్టులు, అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు=== మీర్జా ఇస్మాయిల్ హయాంలో మైసూరు సంస్థానంలో అనేక అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు చేపట్టబడ్డాయి. ''యువరాజు కంఠీరవ నరసింహరాజ వడియార్ '' ఆదేశాల మేరకు నిర్మించిన ''బెంగళూరు టౌన్ హాల్'' రూపకల్పనను ఆయన పర్యవేక్షించాడు. అలాగే భారతదేశంలో మొట్టమొదటి గ్రామీణ విద్యుదీకరణ కార్యక్రమం ఆయన పరిపాలనలో అమలులోకి వచ్చింది.<ref name="dharwad.com" /><ref name="expressindia.com" /> ఆయన అత్యుత్తమ పరిపాలకుడిగా పేరుపొందారు. రాష్ట్రవ్యాప్తంగా విస్తృతంగా పర్యటిస్తూ ప్రజల సమస్యలను స్వయంగా తెలుసుకుని పరిష్కరించేందుకు కృషి చేసేవాడు. ఆయన దివాన్‌గా పనిచేసిన పద్నాలుగు సంవత్సరాల కాలంలో మైసూరు సంస్థానం ప్రభుత్వ, ప్రైవేటు రంగ పరిశ్రమలలో గణనీయమైన పురోగతి సాధించింది. ఆయన పదవీకాలంలో ''శివమొగ్గ చక్కెర కర్మాగారం'', ''బదన్‌వాల్ ఖాదీ ఉత్పత్తి కేంద్రం'' స్థాపించబడ్డాయి. అదేవిధంగా మైసూరు సంస్థాన వాణిజ్య ప్రయోజనాల కోసం లండన్‌లో ఒక వాణిజ్య కమిషనర్‌ను నియమించాడు.<ref name="dharwad.com" /><ref name="expressindia.com" /> మీర్జా ఇస్మాయిల్ హయాంలో ప్రారంభమైన పరిశ్రమల్లో బెంగళూరులోని పింగాణీ కర్మాగారం, గాజు కర్మాగారం ముఖ్యమైనవి. అదనంగా కాగితం, సిమెంట్, ఉక్కు, రసాయన ఎరువులు, చక్కెర, విద్యుత్ బల్బుల తయారీ కర్మాగారాలు స్థాపించబడ్డాయి. ఆయన ప్రధానిగా ఉన్న సమయంలో [[వైశ్యా బ్యాంకు]], సిమెంట్ కర్మాగారం, రసాయన మరియు ఎరువుల కర్మాగారం, చక్కెర మిల్లులు కూడా స్థాపించబడ్డాయి. సాధారణంగా మీర్జా ఇస్మాయిల్ మతపరమైన పక్షపాతం ప్రదర్శించలేదని భావిస్తారు. అయితే బెంగళూరులోని [[కే.ఆర్. మార్కెట్]] సమీపంలో ఉన్న జామియా మసీదు నిర్మాణానికి ఆయన కీలక పాత్ర పోషించాడు. 1940లో, దేశంలో మతపరమైన ఉద్రిక్తతలు నెలకొన్న సమయంలో, జామియా మసీదు, బెంగళూరు టౌన్ హాల్ నిర్మాణాలకు ఆయన శంకుస్థాపన చేశాడు. ===బెంగళూరు అల్లర్లు=== మీర్జా ఇస్మాయిల్ పరిపాలనా కాలంలో ఎక్కువ భాగం వివిధ ప్రజా అశాంతులను అణచివేయడంలోనే గడిచింది. ముఖ్యంగా [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] నిర్వహించిన ప్రజా ఉద్యమాల నేపథ్యంలో ఆయన అత్యంత క్లిష్టమైన పరిస్థితులను ఎదుర్కొన్నారు.<ref name="london-gazette.co.uk" /><ref name="auto" /> ఒకవైపు [[మహాత్మా గాంధీ]], [[జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ]] వంటి కాంగ్రెస్ నాయకులతో సత్సంబంధాలను కొనసాగిస్తూనే, మరోవైపు మైసూరు మహారాజు ప్రయోజనాలను కూడా పరిరక్షించాల్సిన పరిస్థితి ఏర్పడింది. బెంగళూరులో మతపరమైన హింస, సామాజిక అశాంతి చెలరేగకుండా ఉండేందుకు రాష్ట్రంలో కాంగ్రెస్ ఉద్యమాలను నియంత్రించేందుకు ఆయన ప్రయత్నించాడు.<ref name="dharwad.com" /><ref name="expressindia.com" /> ఈ ఆందోళన 1928లో జరిగిన ''సుల్తాన్‌పేట్ గణపతి అల్లర్ల'' సమయంలో స్పష్టంగా కనిపించింది. ఆ ఘటన మైసూరు సంస్థానంలో కాంగ్రెస్‌కు తన రాజకీయ పునాదిని బలోపేతం చేసుకునే అవకాశాన్ని కల్పించిన ముఖ్యమైన సంఘటనగా పరిగణించబడుతుంది. 1940లో మహారాజా నాలుగవ కృష్ణరాజ వడియార్ మరణించిన తరువాత కూడా, ఆయన వారసుడు [[జయచామరాజ వడియార్]] కు దివాన్‌గా మీర్జా ఇస్మాయిల్ కొనసాగాడు. అయితే విధానపరమైన విభేదాల కారణంగా 1941లో ఆయన ఆ పదవికి రాజీనామా చేశాడు.<ref name="london-gazette.co.uk" /><ref name="auto" /> ===రౌండ్ టేబుల్ సమావేశాలు=== మైసూరు సంస్థాన దివాన్ హోదాలో మీర్జా ఇస్మాయిల్ సంస్థానానికి ప్రాతినిధ్యం వహిస్తూ లండన్‌లో నిర్వహించిన మూడు రౌండ్ టేబుల్ సమావేశాలకూ హాజరయ్యాడు. భారతదేశ రాజ్యాంగ సంస్కరణలు, సంస్థానాల భవిష్యత్తు, బ్రిటిష్ భారతదేశ రాజకీయ వ్యవస్థపై జరిగిన చర్చల్లో ఆయన పాల్గొన్నాడు. * మొదటి రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం (1930)<ref>{{cite book |last1=Dwivedi |first1=Rakesh |url=https://books.google.com/books?id=tjmC1nnWVC8C&q=1st+round+table+conference+sir+mirza+ismail&pg=SA1-PA115 |title=Gs In 60 Days |publisher=Tata McGraw-Hill Education |isbn=978-0-07-067078-5 |page=115 |language=en |access-date=14 June 2021}}</ref> * రెండవ రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం (1931)<ref>{{cite web |title=Second Round Table Conference 1931 - GKToday |url=https://www.gktoday.in/gk/second-round-table-conference-1931/ |access-date=14 June 2021 |website=gktoday (.) in}}</ref><ref>{{cite web |date=2019-08-25 |title=Highlights from second & third Round table Conference:- SSC 2019 |url=http://www.ownguru.com/blog/highlights-from-second-third-round-table-ssc-2019/ |access-date=14 June 2021 |website=OwnTV}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Pratt |first1=Frederick G. |date=1932 |title=The Indian Round Table Conference: Second Session |url=https://www.jstor.org/stable/2749987 |journal=Pacific Affairs |volume=5 |issue=2 |pages=151–167 |doi=10.2307/2749987 |jstor=2749987 |access-date=14 June 2021|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite book |last= Ismail (amin-ul-mulk) |first= Sir Mirza Mahomed |url=https://books.google.com/books?id=tbm1AAAAIAAJ&q=2nd+round+table+conference+sir+mirza+ismail |title= Speeches |date= 1936 |publisher= Printed at the Government Press |language=en |access-date=14 June 2021}}</ref> * మూడవ రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం (1932)<ref>{{cite book |title=The who's who in Madras A pictorial who's who of distinguished personages, princes, zemindars and noblemen in the Madras Presidency. |date=1932 |publisher=Pearl Press. |pages=67 |language=English |oclc=564838708 }}</ref> == జైపూర్ దివాన్‌గా == 1941లో [[జైపూర్ సంస్థానం]] దివాన్‌గా మీర్జా ఇస్మాయిల్ నియమితుడయ్యాడు. ఆయనకు ముందు 1939 నుండి దివాన్‌గా పనిచేసిన ''జ్ఞాన్ నాథ్'', బ్రిటిష్ ప్రభుత్వ మద్దతుతో కాంగ్రెస్ అనుకూల ప్రజా మండల్ రాజకీయ సంస్థపై కఠిన వైఖరిని అవలంబించాడు. అలాంటి పరిస్థితుల్లో, ప్రగతిశీల పరిపాలకుడిగా పేరొందిన మీర్జా ఇస్మాయిల్‌ను మహారాజా సవాయి మాన్ సింగ్ II తన దివాన్‌గా నియమించడం అనేక మందికి ఆశ్చర్యాన్ని కలిగించింది.<ref name= Zubrzycki>{{cite book |last= Zubrzycki |first= John |year=2021 |title= The House of Jaipur |location= London |publisher= Hurst & Company |pages= 104-105 |type= Softcover |isbn= 9781787389595}}</ref> దివాన్‌గా బాధ్యతలు చేపట్టిన కొద్దికాలానికే, మహారాజును, ఆయన కుటుంబ సభ్యులను అధికారికంగా "రాజకుటుంబం" అని సంబోధించాలని కోరుతూ మీర్జా ఇస్మాయిల్ ''రాజస్థాన్ రెసిడెన్సీ''కి లేఖ రాశాడు. అయితే బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ఆ విజ్ఞప్తిని తిరస్కరించింది. "రాయల్" అనే పదాన్ని బ్రిటిష్ రాజు-చక్రవర్తికి, ఆయన కుటుంబ సభ్యులకు మాత్రమే ఉపయోగించవచ్చని వారు స్పష్టం చేశారు. ఈ ఘటన నేపథ్యంలో ఒక బ్రిటిష్ అధికారి మీర్జా ఇస్మాయిల్‌ను "జాతీయ సోషలిస్టు తరహా నియంత"గా అభివర్ణిస్తూ, ఆయనను వీలైనంత త్వరగా పదవి నుంచి తొలగించాలని అభిప్రాయపడ్డాడు.<ref>{{cite book |last= Stern |first= Robert W. |year= 1988 |title= The Cat and the Lion: Jaipur State in the British Raj |location= Leiden |publisher= E.J. Brill |pages= 305-306 |type= Softcover |isbn= 978-90-04-08283-0}}</ref> జైపూర్ నగర ఆధునికీకరణకు మీర్జా ఇస్మాయిల్ ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఇచ్చాడు. నగరంలోని ప్రాకారాలతో కూడిన పాత ప్రాంతాన్ని పరిశుభ్రం చేయించే కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించాడు. వీధుల మధ్యలో ఉన్న హిందూ దేవాలయాల చిన్న నిర్మాణాలు, ప్రజా రహదారులపై ఏర్పడిన అక్రమ ఆక్రమణలను తొలగించాడు. అలాగే దాదాపు ఇరవై ఐదు సంవత్సరాల తరువాత మొదటిసారిగా అనేక భవనాలకు రంగులు వేయించి నగర సౌందర్యాన్ని పెంపొందించాడు.<ref name=Zubrzycki/> ఈ ఆధునికీకరణ కార్యక్రమాలకు మహారాజా సవాయి మాన్ సింగ్ II పూర్తి మద్దతు ఇచ్చాడు. 1942లో జైపూర్ చేరిన కొద్దికాలానికే ఆయన ''రాజ్యాంగ సంస్కరణల కమిటీ''ని ఏర్పాటు చేశాడు. ఈ సంస్కరణల వల్ల మహారాజా సవాయి మాన్ సింగ్ II ఆయన రాజదర్బారు భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ నాయకుల దృష్టిలో మంచి గుర్తింపు పొందాయి. జైపూర్ నగరంలోని ప్రధాన రహదారికి ఆయన స్మారకార్థం మీర్జా ఇస్మాయిల్ రోడ్ (ఎం.ఐ. రోడ్) అని పేరు పెట్టారు.<ref name="london-gazette.co.uk"/><ref name="auto" /> ప్రముఖ పారిశ్రామికవేత్త [[ఘనశ్యాం దాస్ బిర్లా]] మీర్జా ఇస్మాయిల్‌కు సన్నిహిత మిత్రుడు. జైపూర్ అభివృద్ధి కోసం ఇస్మాయిల్ రూపొందించిన అనేక ప్రతిష్ఠాత్మక ప్రాజెక్టులకు బిర్లా ఆర్థిక సహాయం అందించాడు. జైపూర్‌లో బ్యాంకుల శాఖలు ప్రారంభించేందుకు అనుమతులు ఇవ్వడం ప్రారంభమైనప్పుడు, బిర్లా అధ్యక్షతన ఉన్న యునైటెడ్ కమర్షియల్ బ్యాంక్ (ప్రస్తుత [[యూకో బ్యాంక్]])కు 1945లో తొలి అనుమతి లభించింది. అలాగే ఆయన మార్గదర్శకత్వంలో నేషనల్ బాల్ బేరింగ్ కంపెనీ స్థాపించబడింది.<ref name="london-gazette.co.uk"/><ref name="auto"/> 1945లో జైపూర్‌లో జరిగిన అంతర్జాతీయ PEN భారతీయ రచయితల మండలి సమావేశానికి మీర్జా ఇస్మాయిల్ అధ్యక్షత వహించాడు. ఈ సమావేశంలో [[సరోజినీ నాయుడు]], ''ఈ. ఎం. ఫోర్స్టర్'' తదితర ప్రముఖులు పాల్గొన్నారు.<ref name="dharwad.com"/><ref name="expressindia.com"/> జైపూర్ చాంబర్ ఆఫ్ కామర్స్ తన చరిత్రలో మీర్జా ఇస్మాయిల్ దివాన్ పదవీకాలాన్ని "జైపూర్ పారిశ్రామిక యుగానికి నాంది"గా అభివర్ణించింది. . == హైదరాబాదు దివాన్‌గా == 1946లో హైదరాబాదు నిజాం మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ ఆహ్వానం మేరకు మీర్జా ఇస్మాయిల్ హైదరాబాదు సంస్థాన దివాన్‌గా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు. భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం సమీపిస్తున్న నేపథ్యంలో హైదరాబాదు సంస్థాన భవిష్యత్తు అత్యంత క్లిష్టమైన రాజకీయ పరిస్థితులను ఎదుర్కొంటోంది.<ref name="london-gazette.co.uk" /><ref name="auto" /> హైదరాబాదు సంస్థానం భారత యూనియన్‌లో చేరాలని, భారత ప్రభుత్వంతో రాజీ మార్గాన్ని అనుసరించాలని మీర్జా ఇస్మాయిల్ నిజాంకు సలహా ఇచ్చాడు. అయితే నిజాం ఆస్థానంలోని సంప్రదాయవాద వర్గాలు, ముఖ్యంగా మజ్లిస్-ఎ-ఇత్తెహాదుల్ ముస్లిమీన్ నాయకత్వం ఆయన విధానాలకు వ్యతిరేకంగా వ్యవహరించింది. దీంతో ఆయన ప్రతిపాదించిన పరిపాలనా, రాజకీయ సంస్కరణలు అమలుకాలేకపోయాయి. పెరుగుతున్న రాజకీయ విభేదాలు, తన సూచనలకు తగిన మద్దతు లభించకపోవడంతో 1947లో ఆయన దివాన్ పదవికి రాజీనామా చేశాడు. అనంతరం ఆయన స్థానంలో నవాబ్ ఛత్తారి తిరిగి దివాన్‌గా నియమితుడయ్యాడు. == వ్యక్తిగత జీవితం, కుటుంబం == మీర్జా ఇస్మాయిల్ తన మేనమామ కుమార్తె ''జీబుందెహ్ బేగం షిరాజీ''ని వివాహం చేసుకున్నాడు. ఆమె ఆయన తల్లి ''బేగం సనా షిరాజీ'' సోదరుడు ''మీర్జా షిరాజీ'' కుమార్తె. జీబుందెహ్ బేగం ప్రతిభావంతమైన కవయిత్రి. ఆమె "''బైజ్-ఎ-షాకిరా''" పేరుతో మతపరమైన ''నౌహా'' (శోకగీతాలు)ల పది సంపుటాలను ప్రచురించింది. ఈ దంపతులకు ముగ్గురు సంతానం కలిగారు. ఒక కుమారుడు ''హుమాయూన్ మీర్జా'', ఇద్దరు కుమార్తెలు ''షా తాజ్ బేగం ఖలీలీ'', ''గౌహర్ తాజ్ బేగం నమాజీ''. మీర్జా ఇస్మాయిల్ తన కుటుంబ సభ్యుల్లో అనేక మందిని దేశసేవకు అంకితమైన జీవితాన్ని గడపాలని ప్రేరేపించాడు. ఆయన కుమారుడు హుమాయూన్ మీర్జా తరువాత బంగనపల్లె సంస్థానం దివాన్‌గా పనిచేశాడు. భారత స్వాతంత్ర్యం అనంతరం కొంతకాలం భారత విదేశాంగ సేవలో దౌత్యవేత్తగా సేవలందించి, తరువాత ఢిల్లీకి బదిలీ అయ్యాడు. భారత విదేశాంగ మంత్రిత్వ శాఖ పరిపాలనా వ్యవస్థ, కార్యనిర్వాహక విధానాల రూపకల్పనలో కీలక సలహాదారుగా వ్యవహరించినందుకు ఆయనకు [[పద్మశ్రీ పురస్కారం]] లభించింది. షా తాజ్ బేగం కుమారుడైన అక్బర్ మీర్జా ఖలీలీ భారత విదేశాంగ సేవలో చేరి, సీనియర్ దౌత్యవేత్తగా సేవలందించాడు. పదవీ విరమణ అనంతరం కూడా భారత ప్రభుత్వానికి మధ్యప్రాచ్య వ్యవహారాలపై సలహాదారుగా అనేక సంవత్సరాలు పనిచేశాడు. షా తాజ్ బేగం కుమార్తె అమేనెహ్, ఇస్పహానీ కుటుంబానికి చెందిన మీర్జా అలీ ఇస్పహానీని వివాహం చేసుకుంది. ఆయన మీర్జా మహ్మూద్ ఇస్పహానీ కుమారుడు; అలాగే ప్రముఖ వ్యాపారవేత్తలు మీర్జా అహ్మద్ ఇస్పహానీ, మీర్జా అబోల్ హసన్ ఇస్పహానీలకు మేనల్లుడు. 1947 భారత విభజన సమయంలో మీర్జా ఇస్మాయిల్ మేనల్లుళ్లలో కొందరు భారతదేశాన్ని విడిచి పాకిస్తాన్‌కు వెళ్లి అక్కడ ప్రభుత్వ సేవలను చేపట్టారు.<ref>{{Cite web |last=InpaperMagazine |first=From |date=2011-09-04 |title=Hall of fame: The ICS served Pakistan well |url=https://www.dawn.com/news/656476/hall-of-fame-the-ics-served-pakistan-well |access-date=2024-06-21 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |title=Agha Zafar Hilaly {{!}} PrideOfPakistan.com |url=https://www.prideofpakistan.com/who-is-who-detail/Agha-Zafar-Hilaly/746 |access-date=2024-06-21 |website=Pride of Pakistan}}</ref> వారిలో ఆఘా షాహీ పాకిస్తాన్ విదేశాంగ మంత్రిగా, ఆఘా హిలాలీ ప్రముఖ దౌత్యవేత్తగా సేవలందించారు.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |date=2006-09-07 |title=Agha Shahi passes away |url=https://www.dawn.com/news/209384/agha-shahi-passes-away |access-date=2024-06-21 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref> గౌహర్ తాజ్ బేగం నమాజీ మనవరాలు షాకెరెహ్ 1991లో హత్యకు గురైంది.<ref name=":1">{{Cite web |last=Chauhan |first=Bala |date=2020-02-16 |title=When love story of Godman, aristocratic woman turned into murder most foul |url=https://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/2020/Feb/16/when-love-story-of-godman-aristocratic-woman-turned-into-murder-most-foul-2104092.html |access-date=2024-06-21 |website=The New Indian Express |language=en}}</ref><ref name=":2">{{Cite news |date=2023-05-02 |title=Dancing on the grave: The decades-old murder that shook India |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-65397222 |access-date=2024-06-21 |language=en-GB}}</ref> ఈ కేసులో నిందితుడు దోషిగా తేలి యావజ్జీవ కారాగార శిక్ష పొందాడు. మీర్జా ఇస్మాయిల్ మునిమనవడు ఫౌఆద్ మీర్జా భారతదేశానికి ప్రాతినిధ్యం వహించిన ప్రముఖ అశ్వక్రీడాకారుడు (ఈక్వెస్ట్రియన్). ఆయన ఒలింపిక్ క్రీడల్లో భారత తరఫున పాల్గొని అంతర్జాతీయ స్థాయిలో దేశానికి ప్రాతినిధ్యం వహించాడు.<ref>{{Cite web |last=Quint |first=The |date=2020-03-19 |title=With Olympic Berth, Fouaad Mirza Revivifies Equestrian in India |url=https://www.thequint.com/sports/olympic-sports/fouaad-mirza-equestrian-tokyo-2020-olympics-profile |access-date=2024-06-21 |website=TheQuint |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gupta |first=Ria |date=2021-08-03 |title=What Links Fouaad Mirza to Dewan of Mysore: Seven Generations of Horse Lovers What Links Fouaad Mirza to Dewan of Mysore: Seven Generations of Horse Lovers |url=https://thebetterindia.com/259836/fouaad-mirza-tokyo-olympics-bengaluru-dewan-mysore-equestrian-rider/ |access-date=2024-06-21 |website=The Better India |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ganesh, DHNS |first=Arjun |title=Fouaad Mirza: New kid on the block |url=https://www.deccanherald.com/sports/new-kid-block-690605.html |access-date=2024-06-21 |website=Deccan Herald |language=en}}</ref> == మరణం == మీర్జా ఇస్మాయిల్ 1959 మార్చి 5న బెంగళూరులో మరణించాడు. ఆయన మరణంతో భారతదేశం ఒక విశిష్ట సంస్థాన పరిపాలకుడిని కోల్పోయింది. == గౌరవాలు == మీర్జా ఇస్మాయిల్ తన విశిష్ట పరిపాలనా సేవలకు గుర్తింపుగా బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం నుండి పలు గౌరవాలు అందుకున్నారు. ఆయనకు నైట్‌హుడ్ ప్రదానం చేయబడటంతో "సర్" బిరుదుతో ప్రసిద్ధి చెందారు.<ref name="london-gazette.co.uk"/> మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాల అభివృద్ధికి చేసిన సేవల కారణంగా అనేక ప్రజా, విద్యా సంస్థలు ఆయనను సత్కరించాయి. పట్టణ ప్రణాళిక, పారిశ్రామికాభివృద్ధి, ప్రజా పరిపాలన రంగాల్లో ఆయన చేసిన కృషి భారత పరిపాలనా చరిత్రలో విశేషంగా గుర్తింపు పొందింది. == రచనలు == మీర్జా ఇస్మాయిల్ తన పరిపాలనా అనుభవాలు, రాజకీయ పరిణామాలు, ప్రజా జీవితానికి సంబంధించిన అభిప్రాయాలను రచనల రూపంలో నమోదు చేశాడు. ఆయన ఆత్మకథ ''మై పబ్లిక్ లైఫ్‌''లో మైసూరు, జైపూర్, హైదరాబాదు సంస్థానాలలో తన సేవలు, పరిపాలనా విధానాలు, సమకాలీన రాజకీయ పరిస్థితులను వివరించాడు. భారతీయ సంస్థానాల పరిపాలనా చరిత్రను అధ్యయనం చేసే పరిశోధకులకు ఈ గ్రంథం ఒక ముఖ్య ఆధారంగా పరిగణించబడుతుంది.<ref>{{cite book |last1=Ismail |first1=Sir Mirza M. |title=My Public Life: Recollections and Reflections |date=1954 |publisher=G. Allen & Unwin |url=https://books.google.com/books?id=sKg9AAAAMAAJ |access-date=14 June 2021 |language=en}}</ref> == ఇవి కూడా చూడండి == * [[మైసూరు సామ్రాజ్యం|మైసూర్ సంస్థానం]] * [[జైపూర్ సంస్థానం]] * [[హైదరాబాదు సంస్థానం]] * [[మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్]] ==మూలాలు== {{reflist|2}} {{Authority control}} [[వర్గం:1883 జననాలు]] [[వర్గం:1959 మరణాలు]] t5ur575lthi3osano6jt8dx96ozvtjk 0 503303 4908026 2026-07-19T03:06:16Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 [[WP:AES|←]]Created page with '{{Short description|భారతదేశంలోని సిక్కిం రాష్ట్రానికి చెందిన స్థానిక జనాభా}} [[భారతదేశం]]లోని సిక్కిం రాష్ట్రానికి చెందిన '''స్థానిక ప్రజలు''' [[లెప్చా ప్రజలు|లెప్చాలు]] మరియు లింబు ప్రజలు|...' 4908026 wikitext text/x-wiki {{Short description|భారతదేశంలోని సిక్కిం రాష్ట్రానికి చెందిన స్థానిక జనాభా}} [[భారతదేశం]]లోని సిక్కిం రాష్ట్రానికి చెందిన '''స్థానిక ప్రజలు''' [[లెప్చా ప్రజలు|లెప్చాలు]] మరియు [[లింబు ప్రజలు|లింబులు]];<ref>{{cite web | url=https://southsikkim.nic.in/about-district/communities/ | title=Communities | publisher=Namchi District - Sikkim | access-date=9 February 2022}}</ref><ref name="LSI-Sikkim, p2">{{cite web |last1=Mukherjee |first1=Kakali |title=Linguistic Survey of India 1999-2003 |url=https://www.censusindia.gov.in/2011-documents/lsi/lsi_sikkim/2Sikkim%20pg-i-xvii%20pg-1-23.pdf |website=censusindia.gov.in 2011 |publisher=The Linguistic Survey of India |access-date=24 November 2021}}</ref> ఆధునిక సిక్కిం చరిత్రను రూపొందించడంలో శాశ్వతమైన ఉనికిని కలిగి ఉన్న నేపాలీ సంతతికి చెందిన [[భూటియా]], [[కిరాతి ప్రజలు|కిరాతి]], మరియు [[ఇండియన్ గోర్ఖా]] ప్రజలు ఇక్కడ స్థిరపడిన జాతులుగా గుర్తింపు పొందారు.<ref>{{cite web|url=http://14.139.206.50:8080/jspui/bitstream/1/4203/1/Population%20of%20sikkim%20a%20geographical%20analysis.pdf|title=Population of Sikkim:A Geographical Analysis}}</ref> సిక్కిం మరియు డార్జిలింగ్ కొండల ప్రజలందరినీ స్థానికులుగా చేర్చడానికి ఉపయోగించే ప్రమాణాలు తప్పుడు నామకరణం కిందికి వస్తాయి, ఎందుకంటే వలసరాజ్యాల మరియు వలస వచ్చిన స్థిరనివాసుల చరిత్ర ద్వారా స్పష్టంగా డాక్యుమెంట్ చేయబడినట్లుగా, సిక్కిం చరిత్ర యొక్క రాజకీయ భౌగోళికతకు తమ జాతి మూలాలను మరియు సంస్కృతిని గుర్తించే మొదటి ప్రజలు లెప్చాలు మాత్రమే. అయినప్పటికీ, చాలా తెగలు వలసరాజ్యాల శక్తుల వలసలకు ముందే ఇక్కడికి వచ్చాయి. వారు తమ వలస నేపథ్యాన్ని, పూర్వీకుల వారసత్వాన్ని మరియు సిక్కింకు మాత్రమే పరిమితం కాని ఒక సుసంపన్నమైన నాగరికత, సాంస్కృతిక చరిత్రను కలిగి ఉన్నారు. చారిత్రకంగా, సిక్కిం తూర్పు హిమాలయాలలో ఒక రాచరిక రాష్ట్రంగా, భారతదేశ రక్షణలో ఉన్న ప్రాంతంగా ఉండేది. 1641 వరకు ఈ భూమికి లెప్చాలు ప్రధాన నివాసితులుగా, పాలకులుగా ఉన్నారు.<ref>{{Cite web| title=Contents | url=https://www.censusindia.gov.in/2011-documents/lsi/lsi_sikkim/2Sikkim%20pg-i-xvii%20pg-1-23.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20111026165318/http://www.censusindia.gov.in/2011-documents/lsi/lsi_sikkim/2Sikkim%20pg-i-xvii%20pg-1-23.pdf | archive-date=2011-10-26}}</ref> లెప్చాలు సిక్కింకు చెందిన మొదటి స్థానిక ప్రజలుగా పరిగణించబడతారు, అయితే ఇక్కడి మిగిలిన ప్రధాన జాతి సమూహాలు తమ స్వంత చారిత్రక నేపథ్యంతో గిరిజన విభాగాలుగా లేదా భాషా సమూహాలుగా కొనసాగుతున్నాయి. వీరి మూలాలు పూర్వపు హిమాలయ రాజ్యానికి అవతల ఉన్నాయి. లెప్చా జనాభాతో పాటు, జాతి పరమైన [[లింబు ప్రజలు|లింబు]] మరియు [[భూటియా]] జనాభా ప్రారంభ/మధ్యయుగ సిక్కిం లేదా ప్రస్తుత రాజకీయ, చారిత్రక గ్రేటర్ సిక్కింలో స్థిరపడ్డారు. ప్రస్తుత సిక్కిం పశ్చిమ, తూర్పు ప్రాంతాలలో ఈ రెండు జాతుల జనాభా నివసించిన కోటలు, గ్రామాల మైలురాళ్లు ఉన్నాయి. రాచరికం కంటే ముందటి సిక్కింలో ఈ రెండు జనాభాల ఉనికి గురించి మరింత అధ్యయనం చేయాల్సి ఉంది. == చరిత్ర == {{main|సిక్కిం చరిత్ర}} [[సిక్కిం]]లో స్థిరపడిన అత్యంత ప్రాచీన జాతి సమూహాలు [[లెప్చా ప్రజలు|లెప్చా]] మరియు [[లింబు ప్రజలు|లింబు]]. సిక్కిం అనే పదం [[లింబు భాష]]లోని "సుఖిమ్" నుండి ఉద్భవించింది, దీని అర్థం 'కొత్త ప్యాలెస్'. తామే ఇక్కడి అసలు నివాసులమని వారు నమ్ముతారు. అయితే మరికొందరు [[టిబెటన్ ప్రజలు|టిబెటన్]] [[భూటియా]]ల రాకకు ముందే, పదమూడవ శతాబ్దం నాటికి వారు కొండల నుండి వచ్చి ఇక్కడ స్థిరపడ్డారని భావిస్తారు.<ref name=SPP>{{cite book|title=Sikkim: Past and Present |first=H.G. |last=Goshi |chapter=Chapter 3: History of Sikkim: A Himalayan Kingdom |page=60 |publisher=Mittal Publications |year=2004 |isbn=81-7099-932-4 |url=https://books.google.com/books?id=L7gIVNzkN2YC}}</ref> సిక్కింకు వలస వచ్చిన భూటియాలు తాము ఒక ఉమ్మడి పూర్వీకుడైన ఖంపా యువరాజు లేదా 'ఖ్యే-బుమ్-సార్' అనే నాయకుడి వంశస్థులమని చెప్పుకుంటారు. వీరు పద్నాలుగు ప్రధాన కుటుంబాలుగా విభజించబడ్డారు.<ref name=SGP>{{cite book|title=Sikkim: Geographical Perspectives |first=Maitreyee |last=Choudhury |publisher=Mittal Publications |year=2006 |pages=25–28 |isbn=81-8324-158-1 |url=https://books.google.com/books?id=W9EwNfXkxZwC}}</ref> [[లింబు ప్రజలు|లింబు]]లు లేదా త్సాంగ్‌లు అనే వారు [[తీస్తా నది]]కి పశ్చిమాన ఉన్న ప్రాంతానికి చెందిన ఒక రకమైన నేపాలీ [[కిరాతి ప్రజలు|కిరాతి]] తెగ. వీరు తాము [[లింబువాన్]] యొక్క అసలు నివాసులమని నమ్ముతారు, ఈ ప్రాంతంలో కొంత భాగం ఇప్పటికీ పశ్చిమ సిక్కింలో ఉంచబడింది.<ref name=SGP/> లెప్చా మరియు [[టిబెటన్ ప్రజలు|టిబెటన్]] ప్రజల మధ్య సంబంధాలు పదమూడవ శతాబ్దంలో ఉత్తర సిక్కింలోని [[కబి లుంగ్‌చోక్]] వద్ద లెప్చా చీఫ్ థెకాంగ్ టెక్ మరియు టిబెటన్ ప్రిన్స్ [[ఖ్యే బుంసా]]ల మధ్య రక్త బంధుత్వ ఒప్పందంతో ప్రారంభమయ్యాయి. భూటియాలు ఈ ప్రాంతానికి [[బౌద్ధమతం]]ను పరిచయం చేశారు. భూటియా ప్రజలు నివసించే ఇళ్లను "ఖిమ్" అని పిలుస్తారు.<ref name=SGP/> 1642 లో, [[భూటియా]]లు [[చోగ్యాల్]] ({{bo|t=ཆོས་རྒྱལ་|w=chos rgyal}}; దైవిక రాజు) నేతృత్వంలో ఒక రాచరికాన్ని స్థాపించారు మరియు టిబెట్‌తో సంబంధాలను ప్రారంభించారు.<ref name=SPP/> భూటియా రాచరికం స్థాపించబడిన నాటికి, టిబెటన్ వనరులు టిబెటన్లు (భూటియా), [[లెప్చా ప్రజలు|లెప్చాలు]], మరియు [[లింబు ప్రజలు|లింబు]]లను "రాజ్యం యొక్క అసలు జాతులు"గా పరిగణించాయి.<ref name=SGP/> 1819 ప్రాంతంలో, లెప్చాలు ఇప్పటికీ అత్యధిక జనాభా కలిగిన సమూహంగా ఉన్నారు, వారు మొత్తం సిక్కిమీస్ జనాభాలో సభాగాన్ని కలిగి ఉన్నారు. ఆ తర్వాత భూటియాలు (30%), [[లింబు ప్రజలు|లింబులు]] (20%) ఉన్నారు; భూటియాలు లింబుల కంటే ఎక్కువగా ఉన్నారా లేదా వైస్ వెర్సా అనే విషయాలపై వనరులు విభేదిస్తున్నాయి, కానీ ఏదేమైనా, [[లింబు ప్రజలు|లింబు]]లు తరచుగా లెప్చా ప్రజలతో అంతర్వివాహాలు చేసుకునేవారు.<ref name=SGP/> పంతొమ్మిదవ శతాబ్దంలో, బ్రిటిష్ పాలనలో ''రుయి-చ్చుంగ్'' ("చిన్న కుటుంబాలు") అని పిలువబడే టిబెటన్ల తదుపరి సమూహాలు సిక్కింకు వలస వచ్చాయి.<ref name=SGP/> సిక్కిం యొక్క జాతి-రాజకీయ పరిస్థితుల దృష్ట్యా నేపాలీ తెగలు/కులాలైన [[మగర్ ప్రజలు|మగర్లు]], [[రాయ్ ప్రజలు|రాయ్‌లు]], [[తమాంగ్ ప్రజలు|తమాంగ్‌లు]], [[గురుంగ్ ప్రజలు|గురుంగ్‌లు]], [[ఖాస్ ప్రజలు|ఖాస్]] మొదలైన వాటిని కూడా ప్రత్యేకంగా ప్రస్తావించాల్సి ఉంటుంది.<ref>{{cite web|url=http://14.139.206.50:8080/jspui/bitstream/1/158/1/Encyclopaedia%20of%20Sikkim%20vol%201.pdf|title=Encycolopedia of Sikkim Volume1 Shyamal Dutt}} ANMOL PUBLICATION PVT LTD NEW DELHI-110002 (INDIA)</ref><ref>{{cite web|url=https://14.139.206.50:8080/jspui/bitstream/1/3114/1/Samten%20D%20Bhutia.pdf|title=POLITICAL PARTIES AND ETHNICITY IN SIKKIM SINCE 1975}}Dissertation submitted to Sikkim University in Partial Fulfillment of the Requirement for the Degree of MASTER OF PHILOSOPHY</ref> 18వ శతాబ్దంలో నేపాల్‌కు చెందిన గూర్ఖాల పాలకులు, సైన్యాలు సిక్కిం పశ్చిమ భాగాన్ని జయించాయి మరియు తదనంతరం వివిధ నేపాలీ తెగలు అక్కడ స్థిరపడ్డాయి. [[ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ|బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ]] మరియు [[సిక్కిం]] మధ్య 1817 లో జరిగిన [[తితాలియా ఒప్పందం]] ద్వారా, అంతకుముందు [[నేపాల్]] ఆక్రమించిన భూములు సిక్కింకు తిరిగి ఇవ్వబడ్డాయి. ఇది అప్పటికే స్థిరపడిన నేపాలీలను సిక్కిం పరిధిలోకి తెచ్చింది.<ref>{{Cite book | title = Society and Economy of Sikkim Under Namgyal Rulers (1640-1890) | year = 2014 | last = Gautam| first = Keshav| page = 58 }}</ref> నేపాలీ కమ్యూనిటీల వ్యాపార తరగతి అయిన [[నెవార్ ప్రజలు|నెవార్లను]] నామ్‌గ్యాల్ పాలకుల ([[చోగ్యాల్]]) మంత్రులు సిక్కింకు తీసుకువచ్చారు, ఎందుకంటే వారికి నాణేలను ముద్రించే సాంకేతికత మరియు సిక్కింలో బాగా ప్రాచుర్యం పొందిన [[పగోడా]] తరహా ఇళ్లను నిర్మించే నైపుణ్యం ఉన్నాయి. వారికి గనులను తవ్వడానికి కూడా అనుమతి లభించింది.<ref>{{Cite book | title = Society and Economy of Sikkim Under Namgyal Rulers (1640-1890) | year = 2014 | last = Gautam| first = Keshav| page = 6 }}</ref><ref>{{Cite book | title = Navigating Social Exclusion and Inclusion in Contemporary India and Beyond: Structures, Agents, Practices (Anthem South Asian Studies) | year = 2014 | last = Skoda | first = Uwe | publisher = Anthem Press | isbn = 978-1783083404| page = 138 }}</ref> ఈ కమ్యూనిటీ బ్రాహ్మణులు లేదా [[బాహున్]]లు, సన్యాసులు, మంగలివారితో పాటు శిల్పకారుల కులాలైన [[కామి (కులం)|కామిలు]] (కమ్మరులు), దమాయిలు (దర్జీలు) మరియు సర్కీలు (చర్మకారులు) వంటి అనేక రకాల కార్మిక మరియు సేవా కులాలను తీసుకువచ్చింది.<ref>{{Cite book | title = Society and Economy of Sikkim Under Namgyal Rulers (1640-1890) | year = 2014 | last = Gautam| first = Keshav| page = 59 }}</ref> నేపాలీలు సిక్కిం కొండ ప్రాంతాలకు [[మెట్ల వ్యవసాయం]] (terraced cultivation) విధానాన్ని కూడా పరిచయం చేశారు, ఇది [[వరి]], [[మొక్కజొన్న]] మరియు [[యాలకులు]], [[అల్లం]] వంటి నగదు పంటల సాగుపై గొప్ప ప్రభావాన్ని చూపింది, తద్వారా రాష్ట్రానికి మంచి ఆదాయం లభించింది.<ref>{{Cite book | title = Society and Economy of Sikkim Under Namgyal Rulers (1640-1890) | year = 2014 | last = Gautam| first = Keshav| page = 7 }}</ref> 1891 లో జరిగిన సిక్కిం మొదటి జనాభా గణన ప్రకారం, జనాభాలో మూడింట రెండు వంతులు, అంటే మొత్తం 30,458 మందిలో 25,955 మంది నేపాలీలు ఉన్నారు.<ref>{{Cite book | title =Gazetter of Sikkim | year = 1894 | last = Risley | first = H.H. | publisher = Bengal Secretariat Press | page = 27 }}</ref> దట్టమైన అడవులతో కూడిన సిక్కింలో అద్దెలను పెంచడానికి వలసరాజ్యాల భూస్వాములు కూడా వలసలను ప్రోత్సహించారు.<ref name=CJIS>{{cite book|work=Criminal Justice India Series |title=Sikkim |first1=N. R. Madhava |last1=Menon |editor-first1=D. |editor-last1=Banerjea |publisher=Allied Publishers |year=2005 |volume=18 |pages=5–13 |isbn=9788177648355 |url=https://books.google.com/books?id=datstSvZEZIC}}</ref><ref name=Lama>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=LvuOKCIICMEC |title=Sikkim: Society, Polity, Economy, Environment |first=Mahendra P. |last=Lama |pages=72–75 |publisher=Indus Publishing |year=1994 |isbn=81-7387-013-6}}</ref> ఈ విధంగా 18వ శతాబ్దంలో దండయాత్రలు మరియు వలసల ద్వారా పెద్ద సంఖ్యలో నేపాలీ కమ్యూనిటీల స్థిరనివాసాలు జరిగాయి.<ref>{{Cite book | title = Society and Economy of Sikkim Under Namgyal Rulers (1640-1890) | year = 2014 | last = Gautam| first = Keshav| page = 58 }}</ref> వైవిధ్యభరితమైన నేపాలీలు మరియు ఇతర సమూహాల మధ్య వివక్ష అనేది ఒక ముఖ్యమైన సామాజిక సమస్యగా మారింది,<ref name=Lama/> అయినప్పటికీ [[చోగ్యాల్]] ప్రభుత్వం తన తరువాతి సంవత్సరాల్లో ప్రజలందరినీ సమాన పౌరులుగా పరిగణించడానికి కృషి చేసింది మరియు ప్రజాస్వామ్య మార్పులకు అనుమతించింది.<ref name=CJIS/> ఈ ప్రజాస్వామ్య మరియు జనాభా మార్పులు 1974 లో ప్రజాభిప్రాయ సేకరణకు దారితీశాయి, దీని ఫలితంగా సిక్కిం ఒక రాష్ట్రంగా [[భారతదేశ రాష్ట్రాలు మరియు కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలు|భారతదేశం]]లో విలీనమైంది.<ref name=CJIS/> భారతదేశంలో చేరినప్పటి నుండి, స్థానిక సమూహాలు తమ కంటే "రాజకీయ చైతన్యం, వనరుల స్థితి, విద్య మరియు చాకచక్యం వంటి విషయాలలో చాలా ముందున్న" వ్యక్తుల వల్ల తమ భూమిని, వనరులను మరియు అధికారాన్ని కోల్పోతామేమోననే ఆందోళనను వ్యక్తం చేస్తున్నాయి.<ref name=Lama/>{{rp|79}} == స్థానిక సంస్కృతులు == [[File:Róng manuscript.JPG|thumb|300px|[[లెప్చా లిపి|లెప్చా (రోంగ్)]] హస్తప్రతి.]] స్థానిక సిక్కిమీస్ ప్రజలు విస్తృతమైన సాంస్కృతిక వైవిధ్యాన్ని ప్రదర్శిస్తారు. లెప్చాలు [[లెప్చా భాష]]ను మాట్లాడతారు మరియు [[లెప్చా లిపి]]ని ఉపయోగిస్తారు, ఈ లిపి [[టిబెటన్ లిపి]] నుండి ఉద్భవించింది.<ref name=Daniels>{{cite book|last1=Daniels |first1=Peter T. |first2=William |last2=Bright |title=The World's Writing Systems |location=[[New York City|New York]] |publisher=[[Oxford University Press]] |year=1996}}</ref> సాంప్రదాయకంగా, లెప్చా పురుషులు 'గడాలు' ధరిస్తారు మరియు వారి నడుముకు 'పతాంగ్' అనే ఒక రకమైన ఆయుధాన్ని కట్టుకుంటారు మరియు వెదురు టోపీని ధరిస్తారు; మహిళలు ప్రత్యేకమైన దుస్తులు మరియు ఆభరణాలను ధరిస్తారు.<ref name=snowline>{{cite web|url=http://www.snowlinenews.com/The%20People%20of%20Sikkim-.htm |title=The Ethnic People of Sikkim: Their Lifestyles and Their Cultures |editor=Bijaya Bantawa |work=Snowline News online |date=2010-12-07 |access-date=2011-02-17}}</ref> లెప్చాలలో [[వ్యష్టి కుటుంబం]] (nuclear family) నిర్మాణం మరియు ఏకపత్నీత్వ వివాహ సాంప్రదాయం ఉన్నాయి; విడాకులు చాలా అరుదుగా జరిగినప్పటికీ, జీవిత భాగస్వామిని కోల్పోయిన వ్యక్తులు సాంప్రదాయం ప్రకారం పునర్వివాహం చేసుకుంటారు.<ref name=SGP/> సాంప్రదాయకంగా, లెప్చాలు ఆచారాలు మరియు పండుగలను నిర్వహించే [[మున్ (మతం)|మున్]] అని పిలవబడే షామన్లు మరియు వైద్యులుగా ఉంటూ తరచుగా మహిళలుగా ఉండే [[బోంగ్థింగ్|బోంగ్‌థీంగ్]]ల చుట్టూ కేంద్రీకృతమైన మతాన్ని ఆచరిస్తారు.<ref name=Plaisier>{{cite web|url=http://www.lepcha.info/religion.htm |title=The Lepcha religion |work=Information on Lepcha Language and Culture |author=Heleen Plaisier |date=2010-11-13 |access-date=2011-01-17}}</ref> లెప్చాలు పదహారేడవ శతాబ్దంలో బౌద్ధమతంలోకి మారారు, అయినప్పటికీ వారి నమ్మకాలు చాలా వరకు సమన్వయపూర్వకంగా (syncretic) ఉంటాయి.<ref name=Plaisier/> [[భూటియా]]లు [[సిక్కిమీస్ భాష]]ను మాట్లాడతారు, దీనిని [[టిబెటన్ లిపి]]లో రాయబడే [[ద్రంజోంగ్కే]] అని కూడా పిలుస్తారు. పురుషులు మరియు మహిళలు '[[బఖు]]'లను ధరిస్తారు, వివాహితులైన మహిళలు దీనితో పాటు 'హొంగు' (బ్లౌజ్) ధరించి వారి నడుము చుట్టూ 'పాంగ్డెన్' అని పిలిచే ఉన్ని వస్త్రాన్ని కట్టుకుంటారు.<ref name=snowline/><ref name=IM>{{cite web|url=http://www.indianmirror.com/tribes/bhutiatribes.html |title=Bhutia Tribes |work=Indian Mirror online |date=2010-12-14 |access-date=2011-02-17}}</ref> ప్రత్యేక సందర్భాలలో వారు 'ఖదా' అని పిలిచే స్కార్ఫ్‌ను ధరిస్తారు, ఇది సిక్కింలోని నేపాలీలతో సహా సిక్కిమీస్ సమాజం మరియు సంస్కృతిలో ఒక సాధారణ లక్షణంగా మారింది.<ref name=snowline/> చారిత్రకంగా, భూటియాలు పంతొమ్మిదవ శతాబ్దానికి ముందు [[బహుభర్తృత్వం]] (polyandry) ఆచరించేవారు; పంతొమ్మిదవ శతాబ్దంలో సోదరుల మధ్య భార్యను పంచుకునే పద్ధతి కూడా ఉండేది, అయితే ఈ సంప్రదాయాలు ఏవీ ఇప్పుడు ఉనికిలో లేవు.<ref name=SGP/>{{rp|30}} వివాహ ఆచారాలు సాంప్రదాయకంగా విస్తృతంగా మరియు పండుగలా ఉంటాయి, వీటిని బౌద్ధ లామాలకు బదులుగా గ్రామ పెద్దలు నిర్వహిస్తారు; భూటియాలలో ఆలస్య వివాహాలు మరియు విడాకులు అసాధారణం ఏమీ కాదు.<ref name=SGP/>{{rp|30}} చాలా మంది లెప్చాలు మరియు భూటియాలు నేడు బౌద్ధమతం యొక్క స్థానిక రూపాలను ఆచరిస్తున్నారు, హిందూ నేపాలీ మెజారిటీకి భిన్నంగా వీరు [[బోన్]] మతం మరియు యానిమిజం (జీవాత్మవాదం) యొక్క అంశాలను కలిగి ఉన్నారు.<ref name=SGP/> సిక్కింలోని బౌద్ధమత అనుచరులు ఎక్కువగా [[కాగ్యుద్పా]] లేదా [[న్యింగ్మా]] శాఖలకు చెందినవారు, అయితే భూటియాలలో ఒక చిన్న విభాగం ప్రత్యేకంగా బోన్ మతాన్ని అనుసరిస్తున్నట్లు చెప్పుకుంటుంది. నేపాలీలు మరియు పాశ్చాత్య మిషనరీల రాక నుండి, కొద్దిమంది లెప్చాలు [[క్రైస్తవమతం]] లోకి మారారు.<ref name=SGP/> == సమకాలీన సమస్యలు == ఉత్తర సిక్కింలోని జోంగు లోయలో ఉన్న లెప్చా రిజర్వేషన్ ప్రాంతం<ref name=telegraph>{{cite web|url=http://www.telegraphindia.com/1101228/jsp/siliguri/story_13358050.jsp |archive-url=https://archive.today/20130203202502/http://www.telegraphindia.com/1101228/jsp/siliguri/story_13358050.jsp |url-status=dead |archive-date=3 February 2013 |title=Royal stamp on Lepcha reserve |work=The Telegraph online |date=2010-12-28 |location=[[గాంగ్టక్]]}}</ref><ref name=Awasty>{{Cite book|last=Awasty |first=Indira |title=Between Sikkim and Bhutan - The Lepchas and Bhutias of Pedong |publisher=B.R. Publishing Corporation |year=1978 |location=[[ఢిల్లీ]] |oclc=6485607}}</ref> [[ఆనకట్ట]] నిర్మాణాల వల్ల ముప్పును ఎదుర్కొంటోంది.<ref name=dam>{{cite web |url=http://www.sikkimtimes.com/Columns/NHPC-is-Indias-Ugliest-Dam-Builder.html |title=India's Ugliest Dam Builder |work=Sikkim Times online |publisher=MizoramExpress |author=Heffa Schücking |year=2010 |access-date=2011-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101117175516/http://www.sikkimtimes.com/Columns/NHPC-is-Indias-Ugliest-Dam-Builder.html |archive-date=17 November 2010 |url-status=dead }}</ref> 1999 లో స్థాపించబడిన సిక్కిం భూటియా లెప్చా అపెక్స్ కమిటీ (SIBLAC), [[భారత రాజ్యాంగం]]లోని ఆర్టికల్ 371F లో పేర్కొన్న విధంగా భూటియా మరియు లెప్చా ప్రజల సామాజిక-రాజకీయ-ఆర్థిక హక్కులను ప్రోత్సహించే ఒక గిరిజన సంస్థ.<ref>{{cite web|url=http://www.siblac.org/aboutus.html|title=About us|author=Sikkim Bhutia Lecha Apex Committee|access-date=16 August 2015}}</ref><ref>{{cite book|first1=Ajay K|last1=Mehra|title=Emerging Trends in Indian Politics: The Fifteenth General Election|url=https://books.google.com/books?id=EG-vbArQhCIC&pg=RA1-PT78|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-19854-0}}</ref> == ఇవి కూడా చూడండి == * [[సిక్కిం చరిత్ర]] ** [[రబ్దేంట్సే]] ** [[కబి లుంగ్‌చోక్]] * [[సిక్కిమీస్ ప్రజలు]] * [[భారతదేశంలోని షెడ్యూల్డ్ తెగల జాబితా]] * [[ఝక్రి]] == మూలాలు == {{Reflist}} == మరింత చదవడానికి == * {{cite book |title=Encyclopaedia of North-East India: Sikkim |last= Bareh |first=Hamlet|chapter=The Sikkim Communities|year=2001 |publisher=Mittal Publications |isbn=81-7099-794-1 | url=https://books.google.com/books?id=jrr7HPr8NAQC}} == బాహ్య లింకులు == * [http://www.siblac.org/ సిక్కిం భూటియా లెప్చా అపెక్స్ కమిటీ] * [http://www.actsikkim.com/ తీస్తా నది బాధిత పౌరులు] * [https://web.archive.org/web/20150801193449/http://lepcha.info/ లెప్చా భాష మరియు సంస్కృతిపై సమాచారం] {{Use dmy dates|date=May 2017}} [[Category:సిక్కిం సంస్కృతి]] [[Category:టిబెటన్ సంస్కృతి]] [[Category:హిమాలయ ప్రజలు]] [[Category:దక్షిణ ఆసియా స్థానిక ప్రజలు]] [[Category:భారతదేశ షెడ్యూల్డ్ తెగలు]] t87q248zqjx5b8pit7fteazkzqgw327 4908029 4908026 2026-07-19T03:16:38Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 4908029 wikitext text/x-wiki {{Short description|భారతదేశంలోని సిక్కిం రాష్ట్రానికి చెందిన స్థానిక జనాభా}} [[భారతదేశం]]లోని సిక్కిం రాష్ట్రానికి చెందిన '''స్థానిక ప్రజలు''' [[లెప్చా ప్రజలు|లెప్చాలు]] [[లింబు ప్రజలు|లింబులు]];<ref>{{cite web | url=https://southsikkim.nic.in/about-district/communities/ | title=Communities | publisher=Namchi District - Sikkim | access-date=9 February 2022}}</ref><ref name="LSI-Sikkim, p2">{{cite web |last1=Mukherjee |first1=Kakali |title=Linguistic Survey of India 1999-2003 |url=https://www.censusindia.gov.in/2011-documents/lsi/lsi_sikkim/2Sikkim%20pg-i-xvii%20pg-1-23.pdf |website=censusindia.gov.in 2011 |publisher=The Linguistic Survey of India |access-date=24 November 2021}}</ref> ఆధునిక సిక్కిం చరిత్రను రూపొందించడంలో శాశ్వతమైన ఉనికిని కలిగి ఉన్న నేపాలీ సంతతికి చెందిన భూటియా, కిరాతి, ఇండియన్ గోర్ఖా ప్రజలు ఇక్కడ స్థిరపడిన జాతులుగా గుర్తింపు పొందారు.<ref>{{cite web|url=http://14.139.206.50:8080/jspui/bitstream/1/4203/1/Population%20of%20sikkim%20a%20geographical%20analysis.pdf|title=Population of Sikkim:A Geographical Analysis}}</ref> సిక్కిం మరియు డార్జిలింగ్ కొండల ప్రజలందరినీ స్థానికులుగా చేర్చడానికి ఉపయోగించే ప్రమాణాలు తప్పుడు నామకరణం కిందికి వస్తాయి, ఎందుకంటే వలసరాజ్యాల వలస వచ్చిన స్థిరనివాసుల చరిత్ర ద్వారా స్పష్టంగా డాక్యుమెంట్ చేయబడినట్లుగా, సిక్కిం చరిత్ర యొక్క రాజకీయ భౌగోళికతకు తమ జాతి మూలాలను సంస్కృతిని గుర్తించే మొదటి ప్రజలు లెప్చాలు మాత్రమే. అయినప్పటికీ, చాలా తెగలు వలసరాజ్యాల శక్తుల వలసలకు ముందే ఇక్కడికి వచ్చాయి. వారు తమ వలస నేపథ్యాన్ని, పూర్వీకుల వారసత్వాన్ని మరియు సిక్కింకు మాత్రమే పరిమితం కాని ఒక సుసంపన్నమైన నాగరికత, సాంస్కృతిక చరిత్రను కలిగి ఉన్నారు. చారిత్రకంగా, సిక్కిం తూర్పు హిమాలయాలలో ఒక రాచరిక రాష్ట్రంగా, భారతదేశ రక్షణలో ఉన్న ప్రాంతంగా ఉండేది. 1641 వరకు ఈ భూమికి లెప్చాలు ప్రధాన నివాసితులుగా, పాలకులుగా ఉన్నారు.<ref>{{Cite web| title=Contents | url=https://www.censusindia.gov.in/2011-documents/lsi/lsi_sikkim/2Sikkim%20pg-i-xvii%20pg-1-23.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20111026165318/http://www.censusindia.gov.in/2011-documents/lsi/lsi_sikkim/2Sikkim%20pg-i-xvii%20pg-1-23.pdf | archive-date=2011-10-26}}</ref> లెప్చాలు సిక్కింకు చెందిన మొదటి స్థానిక ప్రజలుగా పరిగణించబడతారు, అయితే ఇక్కడి మిగిలిన ప్రధాన జాతి సమూహాలు తమ స్వంత చారిత్రక నేపథ్యంతో గిరిజన విభాగాలుగా లేదా భాషా సమూహాలుగా కొనసాగుతున్నాయి. వీరి మూలాలు పూర్వపు హిమాలయ రాజ్యానికి అవతల ఉన్నాయి. లెప్చా జనాభాతో పాటు, జాతి పరమైన [[లింబు ప్రజలు|లింబు]] భూటియా జనాభా ప్రారంభ/మధ్యయుగ సిక్కిం లేదా ప్రస్తుత రాజకీయ, చారిత్రక గ్రేటర్ సిక్కింలో స్థిరపడ్డారు. ప్రస్తుత సిక్కిం పశ్చిమ, తూర్పు ప్రాంతాలలో ఈ రెండు జాతుల జనాభా నివసించిన కోటలు, గ్రామాల మైలురాళ్లు ఉన్నాయి. రాచరికం కంటే ముందటి సిక్కింలో ఈ రెండు జనాభాల ఉనికి గురించి మరింత అధ్యయనం చేయాల్సి ఉంది. == చరిత్ర == {{main|సిక్కిం చరిత్ర}} [[సిక్కిం]]లో స్థిరపడిన అత్యంత ప్రాచీన జాతి సమూహాలు [[లెప్చా ప్రజలు|లెప్చా]] [[లింబు ప్రజలు|లింబు]]. సిక్కిం అనే పదం లింబు భాషలోని "సుఖిమ్" నుండి ఉద్భవించింది, దీని అర్థం 'కొత్త ప్యాలెస్'. తామే ఇక్కడి అసలు నివాసులమని వారు నమ్ముతారు. అయితే మరికొందరు టిబెటన్ భూటియాల రాకకు ముందే, పదమూడవ శతాబ్దం నాటికి వారు కొండల నుండి వచ్చి ఇక్కడ స్థిరపడ్డారని భావిస్తారు.<ref name=SPP>{{cite book|title=Sikkim: Past and Present |first=H.G. |last=Goshi |chapter=Chapter 3: History of Sikkim: A Himalayan Kingdom |page=60 |publisher=Mittal Publications |year=2004 |isbn=81-7099-932-4 |url=https://books.google.com/books?id=L7gIVNzkN2YC}}</ref> సిక్కింకు వలస వచ్చిన భూటియాలు తాము ఒక ఉమ్మడి పూర్వీకుడైన ఖంపా యువరాజు లేదా 'ఖ్యే-బుమ్-సార్' అనే నాయకుడి వంశస్థులమని చెప్పుకుంటారు. వీరు పద్నాలుగు ప్రధాన కుటుంబాలుగా విభజించబడ్డారు.<ref name=SGP>{{cite book|title=Sikkim: Geographical Perspectives |first=Maitreyee |last=Choudhury |publisher=Mittal Publications |year=2006 |pages=25–28 |isbn=81-8324-158-1 |url=https://books.google.com/books?id=W9EwNfXkxZwC}}</ref> [[లింబు ప్రజలు|లింబు]]లు లేదా త్సాంగ్‌లు అనే వారు [[తీస్తా నది]]కి పశ్చిమాన ఉన్న ప్రాంతానికి చెందిన ఒక రకమైన నేపాలీ కిరాతి తెగ. వీరు తాము [[లింబువాన్]] యొక్క అసలు నివాసులమని నమ్ముతారు, ఈ ప్రాంతంలో కొంత భాగం ఇప్పటికీ పశ్చిమ సిక్కింలో ఉంచబడింది.<ref name=SGP/> లెప్చా మరియు టిబెటన్ ప్రజల మధ్య సంబంధాలు పదమూడవ శతాబ్దంలో ఉత్తర సిక్కింలోని కబి లుంగ్‌చోక్ వద్ద లెప్చా చీఫ్ థెకాంగ్ టెక్ టిబెటన్ ప్రిన్స్ ఖ్యే బుంసాల మధ్య రక్త బంధుత్వ ఒప్పందంతో ప్రారంభమయ్యాయి. భూటియాలు ఈ ప్రాంతానికి [[బౌద్ధమతం]]ను పరిచయం చేశారు. భూటియా ప్రజలు నివసించే ఇళ్లను "ఖిమ్" అని పిలుస్తారు.<ref name=SGP/> 1642 లో, భూటియాలు చోగ్యాల్ ({{bo|t=ཆོས་རྒྱལ་|w=chos rgyal}}; దైవిక రాజు) నేతృత్వంలో ఒక రాచరికాన్ని స్థాపించారు మరియు టిబెట్‌తో సంబంధాలను ప్రారంభించారు.<ref name=SPP/> భూటియా రాచరికం స్థాపించబడిన నాటికి, టిబెటన్ వనరులు టిబెటన్లు (భూటియా), [[లెప్చా ప్రజలు|లెప్చాలు]], [[లింబు ప్రజలు|లింబు]]లను "రాజ్యం యొక్క అసలు జాతులు"గా పరిగణించాయి.<ref name=SGP/> 1819 ప్రాంతంలో, లెప్చాలు ఇప్పటికీ అత్యధిక జనాభా కలిగిన సమూహంగా ఉన్నారు, వారు మొత్తం సిక్కిమీస్ జనాభాలో సభాగాన్ని కలిగి ఉన్నారు. ఆ తర్వాత భూటియాలు (30%), [[లింబు ప్రజలు|లింబులు]] (20%) ఉన్నారు; భూటియాలు లింబుల కంటే ఎక్కువగా ఉన్నారా లేదా వైస్ వెర్సా అనే విషయాలపై వనరులు విభేదిస్తున్నాయి, కానీ ఏదేమైనా, [[లింబు ప్రజలు|లింబు]]లు తరచుగా లెప్చా ప్రజలతో అంతర్వివాహాలు చేసుకునేవారు.<ref name=SGP/> పంతొమ్మిదవ శతాబ్దంలో, బ్రిటిష్ పాలనలో ''రుయి-చ్చుంగ్'' ("చిన్న కుటుంబాలు") అని పిలువబడే టిబెటన్ల తదుపరి సమూహాలు సిక్కింకు వలస వచ్చాయి.<ref name=SGP/> సిక్కిం యొక్క జాతి-రాజకీయ పరిస్థితుల దృష్ట్యా నేపాలీ తెగలు/కులాలైన మగర్లు, రాయ్‌లు, తమాంగ్‌లు, [[గురుంగ్ ప్రజలు|గురుంగ్‌లు]], ఖాస్ మొదలైన వాటిని కూడా ప్రత్యేకంగా ప్రస్తావించాల్సి ఉంటుంది.<ref>{{cite web|url=http://14.139.206.50:8080/jspui/bitstream/1/158/1/Encyclopaedia%20of%20Sikkim%20vol%201.pdf|title=Encycolopedia of Sikkim Volume1 Shyamal Dutt}} ANMOL PUBLICATION PVT LTD NEW DELHI-110002 (INDIA)</ref><ref>{{cite web|url=https://14.139.206.50:8080/jspui/bitstream/1/3114/1/Samten%20D%20Bhutia.pdf|title=POLITICAL PARTIES AND ETHNICITY IN SIKKIM SINCE 1975}}Dissertation submitted to Sikkim University in Partial Fulfillment of the Requirement for the Degree of MASTER OF PHILOSOPHY</ref> 18వ శతాబ్దంలో నేపాల్‌కు చెందిన గూర్ఖాల పాలకులు, సైన్యాలు సిక్కిం పశ్చిమ భాగాన్ని జయించాయి తదనంతరం వివిధ నేపాలీ తెగలు అక్కడ స్థిరపడ్డాయి. [[ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ|బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ]] మరియు [[సిక్కిం]] మధ్య 1817 లో జరిగిన తితాలియా ఒప్పందం ద్వారా, అంతకుముందు [[నేపాల్]] ఆక్రమించిన భూములు సిక్కింకు తిరిగి ఇవ్వబడ్డాయి. ఇది అప్పటికే స్థిరపడిన నేపాలీలను సిక్కిం పరిధిలోకి తెచ్చింది.<ref>{{Cite book | title = Society and Economy of Sikkim Under Namgyal Rulers (1640-1890) | year = 2014 | last = Gautam| first = Keshav| page = 58 }}</ref> నేపాలీ కమ్యూనిటీల వ్యాపార తరగతి అయిన నెవార్లను నామ్‌గ్యాల్ పాలకుల (చోగ్యాల్) మంత్రులు సిక్కింకు తీసుకువచ్చారు, ఎందుకంటే వారికి నాణేలను ముద్రించే సాంకేతికత మరియు సిక్కింలో బాగా ప్రాచుర్యం పొందిన [[పగోడా]] తరహా ఇళ్లను నిర్మించే నైపుణ్యం ఉన్నాయి. వారికి గనులను తవ్వడానికి కూడా అనుమతి లభించింది.<ref>{{Cite book | title = Society and Economy of Sikkim Under Namgyal Rulers (1640-1890) | year = 2014 | last = Gautam| first = Keshav| page = 6 }}</ref><ref>{{Cite book | title = Navigating Social Exclusion and Inclusion in Contemporary India and Beyond: Structures, Agents, Practices (Anthem South Asian Studies) | year = 2014 | last = Skoda | first = Uwe | publisher = Anthem Press | isbn = 978-1783083404| page = 138 }}</ref> ఈ కమ్యూనిటీ బ్రాహ్మణులు లేదా బాహున్లు, సన్యాసులు, మంగలివారితో పాటు శిల్పకారుల కులాలైన కామిలు (కమ్మరులు), దమాయిలు (దర్జీలు) సర్కీలు (చర్మకారులు) వంటి అనేక రకాల కార్మిక మరియు సేవా కులాలను తీసుకువచ్చింది.<ref>{{Cite book | title = Society and Economy of Sikkim Under Namgyal Rulers (1640-1890) | year = 2014 | last = Gautam| first = Keshav| page = 59 }}</ref> నేపాలీలు సిక్కిం కొండ ప్రాంతాలకు మెట్ల వ్యవసాయం (terraced cultivation) విధానాన్ని కూడా పరిచయం చేశారు, ఇది [[వరి]], [[మొక్కజొన్న]] [[యాలకులు]], [[అల్లం]] వంటి నగదు పంటల సాగుపై గొప్ప ప్రభావాన్ని చూపింది, తద్వారా రాష్ట్రానికి మంచి ఆదాయం లభించింది.<ref>{{Cite book | title = Society and Economy of Sikkim Under Namgyal Rulers (1640-1890) | year = 2014 | last = Gautam| first = Keshav| page = 7 }}</ref> 1891 లో జరిగిన సిక్కిం మొదటి జనాభా గణన ప్రకారం, జనాభాలో మూడింట రెండు వంతులు, అంటే మొత్తం 30,458 మందిలో 25,955 మంది నేపాలీలు ఉన్నారు.<ref>{{Cite book | title =Gazetter of Sikkim | year = 1894 | last = Risley | first = H.H. | publisher = Bengal Secretariat Press | page = 27 }}</ref> దట్టమైన అడవులతో కూడిన సిక్కింలో అద్దెలను పెంచడానికి వలసరాజ్యాల భూస్వాములు కూడా వలసలను ప్రోత్సహించారు.<ref name=CJIS>{{cite book|work=Criminal Justice India Series |title=Sikkim |first1=N. R. Madhava |last1=Menon |editor-first1=D. |editor-last1=Banerjea |publisher=Allied Publishers |year=2005 |volume=18 |pages=5–13 |isbn=9788177648355 |url=https://books.google.com/books?id=datstSvZEZIC}}</ref><ref name=Lama>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=LvuOKCIICMEC |title=Sikkim: Society, Polity, Economy, Environment |first=Mahendra P. |last=Lama |pages=72–75 |publisher=Indus Publishing |year=1994 |isbn=81-7387-013-6}}</ref> ఈ విధంగా 18వ శతాబ్దంలో దండయాత్రలు మరియు వలసల ద్వారా పెద్ద సంఖ్యలో నేపాలీ కమ్యూనిటీల స్థిరనివాసాలు జరిగాయి.<ref>{{Cite book | title = Society and Economy of Sikkim Under Namgyal Rulers (1640-1890) | year = 2014 | last = Gautam| first = Keshav| page = 58 }}</ref> వైవిధ్యభరితమైన నేపాలీలు ఇతర సమూహాల మధ్య వివక్ష అనేది ఒక ముఖ్యమైన సామాజిక సమస్యగా మారింది,<ref name=Lama/> అయినప్పటికీ చోగ్యాల్ ప్రభుత్వం తన తరువాతి సంవత్సరాల్లో ప్రజలందరినీ సమాన పౌరులుగా పరిగణించడానికి కృషి చేసింది మరియు ప్రజాస్వామ్య మార్పులకు అనుమతించింది.<ref name=CJIS/> ఈ ప్రజాస్వామ్య మరియు జనాభా మార్పులు 1974 లో ప్రజాభిప్రాయ సేకరణకు దారితీశాయి, దీని ఫలితంగా సిక్కిం ఒక రాష్ట్రంగా భారతదేశంలో విలీనమైంది.<ref name=CJIS/> భారతదేశంలో చేరినప్పటి నుండి, స్థానిక సమూహాలు తమ కంటే "రాజకీయ చైతన్యం, వనరుల స్థితి, విద్య చాకచక్యం వంటి విషయాలలో చాలా ముందున్న" వ్యక్తుల వల్ల తమ భూమిని, వనరులను మరియు అధికారాన్ని కోల్పోతామేమోననే ఆందోళనను వ్యక్తం చేస్తున్నాయి.<ref name=Lama/>{{rp|79}} == స్థానిక సంస్కృతులు == [[File:Róng manuscript.JPG|thumb|300px|లెప్చా (రోంగ్) హస్తప్రతి.]] స్థానిక సిక్కిమీస్ ప్రజలు విస్తృతమైన సాంస్కృతిక వైవిధ్యాన్ని ప్రదర్శిస్తారు. లెప్చాలు లెప్చా భాషను మాట్లాడతారు మరియు లెప్చా లిపిని ఉపయోగిస్తారు, ఈ లిపి టిబెటన్ లిపి నుండి ఉద్భవించింది.<ref name=Daniels>{{cite book|last1=Daniels |first1=Peter T. |first2=William |last2=Bright |title=The World's Writing Systems |location=[[New York City|New York]] |publisher=[[Oxford University Press]] |year=1996}}</ref> సాంప్రదాయకంగా, లెప్చా పురుషులు 'గడాలు' ధరిస్తారు వారి నడుముకు 'పతాంగ్' అనే ఒక రకమైన ఆయుధాన్ని కట్టుకుంటారు మరియు వెదురు టోపీని ధరిస్తారు; మహిళలు ప్రత్యేకమైన దుస్తులు మరియు ఆభరణాలను ధరిస్తారు.<ref name=snowline>{{cite web|url=http://www.snowlinenews.com/The%20People%20of%20Sikkim-.htm |title=The Ethnic People of Sikkim: Their Lifestyles and Their Cultures |editor=Bijaya Bantawa |work=Snowline News online |date=2010-12-07 |access-date=2011-02-17}}</ref> లెప్చాలలో వ్యష్టి కుటుంబం (nuclear family) నిర్మాణం ఏకపత్నీత్వ వివాహ సాంప్రదాయం ఉన్నాయి; విడాకులు చాలా అరుదుగా జరిగినప్పటికీ, జీవిత భాగస్వామిని కోల్పోయిన వ్యక్తులు సాంప్రదాయం ప్రకారం పునర్వివాహం చేసుకుంటారు.<ref name=SGP/> సాంప్రదాయకంగా, లెప్చాలు ఆచారాలు మరియు పండుగలను నిర్వహించే మున్ అని పిలవబడే షామన్లు మరియు వైద్యులుగా ఉంటూ తరచుగా మహిళలుగా ఉండే బోంగ్‌థీంగ్ల చుట్టూ కేంద్రీకృతమైన మతాన్ని ఆచరిస్తారు.<ref name=Plaisier>{{cite web|url=http://www.lepcha.info/religion.htm |title=The Lepcha religion |work=Information on Lepcha Language and Culture |author=Heleen Plaisier |date=2010-11-13 |access-date=2011-01-17}}</ref> లెప్చాలు పదహారేడవ శతాబ్దంలో బౌద్ధమతంలోకి మారారు, అయినప్పటికీ వారి నమ్మకాలు చాలా వరకు సమన్వయపూర్వకంగా (syncretic) ఉంటాయి.<ref name=Plaisier/> భూటియాలు సిక్కిమీస్ భాషను మాట్లాడతారు, దీనిని టిబెటన్ లిపిలో రాయబడే ద్రంజోంగ్కే అని కూడా పిలుస్తారు. పురుషులు మహిళలు 'బఖు'లను ధరిస్తారు, వివాహితులైన మహిళలు దీనితో పాటు 'హొంగు' (బ్లౌజ్) ధరించి వారి నడుము చుట్టూ 'పాంగ్డెన్' అని పిలిచే ఉన్ని వస్త్రాన్ని కట్టుకుంటారు.<ref name=snowline/><ref name=IM>{{cite web|url=http://www.indianmirror.com/tribes/bhutiatribes.html |title=Bhutia Tribes |work=Indian Mirror online |date=2010-12-14 |access-date=2011-02-17}}</ref> ప్రత్యేక సందర్భాలలో వారు 'ఖదా' అని పిలిచే స్కార్ఫ్‌ను ధరిస్తారు, ఇది సిక్కింలోని నేపాలీలతో సహా సిక్కిమీస్ సమాజం సంస్కృతిలో ఒక సాధారణ లక్షణంగా మారింది.<ref name=snowline/> చారిత్రకంగా, భూటియాలు పంతొమ్మిదవ శతాబ్దానికి ముందు బహుభర్తృత్వం (polyandry) ఆచరించేవారు; పంతొమ్మిదవ శతాబ్దంలో సోదరుల మధ్య భార్యను పంచుకునే పద్ధతి కూడా ఉండేది, అయితే ఈ సంప్రదాయాలు ఏవీ ఇప్పుడు ఉనికిలో లేవు.<ref name=SGP/>{{rp|30}} వివాహ ఆచారాలు సాంప్రదాయకంగా విస్తృతంగా మరియు పండుగలా ఉంటాయి, వీటిని బౌద్ధ లామాలకు బదులుగా గ్రామ పెద్దలు నిర్వహిస్తారు; భూటియాలలో ఆలస్య వివాహాలు విడాకులు అసాధారణం ఏమీ కాదు.<ref name=SGP/>{{rp|30}} చాలా మంది లెప్చాలు మరియు భూటియాలు నేడు బౌద్ధమతం యొక్క స్థానిక రూపాలను ఆచరిస్తున్నారు, హిందూ నేపాలీ మెజారిటీకి భిన్నంగా వీరు బోన్ మతం యానిమిజం (జీవాత్మవాదం) యొక్క అంశాలను కలిగి ఉన్నారు.<ref name=SGP/> సిక్కింలోని బౌద్ధమత అనుచరులు ఎక్కువగా కాగ్యుద్పా లేదా న్యింగ్మా శాఖలకు చెందినవారు, అయితే భూటియాలలో ఒక చిన్న విభాగం ప్రత్యేకంగా బోన్ మతాన్ని అనుసరిస్తున్నట్లు చెప్పుకుంటుంది. నేపాలీలు మరియు పాశ్చాత్య మిషనరీల రాక నుండి, కొద్దిమంది లెప్చాలు [[క్రైస్తవమతం]] లోకి మారారు.<ref name=SGP/> == సమకాలీన సమస్యలు == ఉత్తర సిక్కింలోని జోంగు లోయలో ఉన్న లెప్చా రిజర్వేషన్ ప్రాంతం<ref name=telegraph>{{cite web|url=http://www.telegraphindia.com/1101228/jsp/siliguri/story_13358050.jsp |archive-url=https://archive.today/20130203202502/http://www.telegraphindia.com/1101228/jsp/siliguri/story_13358050.jsp |url-status=dead |archive-date=3 February 2013 |title=Royal stamp on Lepcha reserve |work=The Telegraph online |date=2010-12-28 |location=[[గాంగ్టక్]]}}</ref><ref name=Awasty>{{Cite book|last=Awasty |first=Indira |title=Between Sikkim and Bhutan - The Lepchas and Bhutias of Pedong |publisher=B.R. Publishing Corporation |year=1978 |location=[[ఢిల్లీ]] |oclc=6485607}}</ref> [[ఆనకట్ట]] నిర్మాణాల వల్ల ముప్పును ఎదుర్కొంటోంది.<ref name=dam>{{cite web |url=http://www.sikkimtimes.com/Columns/NHPC-is-Indias-Ugliest-Dam-Builder.html |title=India's Ugliest Dam Builder |work=Sikkim Times online |publisher=MizoramExpress |author=Heffa Schücking |year=2010 |access-date=2011-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101117175516/http://www.sikkimtimes.com/Columns/NHPC-is-Indias-Ugliest-Dam-Builder.html |archive-date=17 November 2010 |url-status=dead }}</ref> 1999 లో స్థాపించబడిన సిక్కిం భూటియా లెప్చా అపెక్స్ కమిటీ (SIBLAC), [[భారత రాజ్యాంగం]]లోని ఆర్టికల్ 371F లో పేర్కొన్న విధంగా భూటియా మరియు లెప్చా ప్రజల సామాజిక-రాజకీయ-ఆర్థిక హక్కులను ప్రోత్సహించే ఒక గిరిజన సంస్థ.<ref>{{cite web|url=http://www.siblac.org/aboutus.html|title=About us|author=Sikkim Bhutia Lecha Apex Committee|access-date=16 August 2015}}</ref><ref>{{cite book|first1=Ajay K|last1=Mehra|title=Emerging Trends in Indian Politics: The Fifteenth General Election|url=https://books.google.com/books?id=EG-vbArQhCIC&pg=RA1-PT78|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-19854-0}}</ref> == ఇవి కూడా చూడండి == * [[సిక్కిం చరిత్ర]] ** రబ్దేంట్సే ** కబి లుంగ్‌చోక్ * సిక్కిమీస్ ప్రజలు * [[భారతదేశంలోని షెడ్యూల్డ్ తెగల జాబితా]] * ఝక్రి == మూలాలు == {{Reflist}} == మరింత చదవడానికి == * {{cite book |title=Encyclopaedia of North-East India: Sikkim |last= Bareh |first=Hamlet|chapter=The Sikkim Communities|year=2001 |publisher=Mittal Publications |isbn=81-7099-794-1 | url=https://books.google.com/books?id=jrr7HPr8NAQC}} == బాహ్య లింకులు == * [http://www.siblac.org/ సిక్కిం భూటియా లెప్చా అపెక్స్ కమిటీ] * [http://www.actsikkim.com/ తీస్తా నది బాధిత పౌరులు] * [https://web.archive.org/web/20150801193449/http://lepcha.info/ లెప్చా భాష మరియు సంస్కృతిపై సమాచారం] {{Use dmy dates|date=May 2017}} [[Category:సిక్కిం సంస్కృతి]] [[Category:టిబెటన్ సంస్కృతి]] [[Category:హిమాలయ ప్రజలు]] [[Category:దక్షిణ ఆసియా స్థానిక ప్రజలు]] [[Category:భారతదేశ షెడ్యూల్డ్ తెగలు]] eo6ir0qvyyxf6ug8aotnkwsjur1ebea 4908349 4908029 2026-07-19T11:22:08Z InternetArchiveBot 88395 1 మూలము(ల)ను భద్రపరచటానికి ప్రయత్నించగా, 0 పనిచేయనివిగా గుర్తించాను.) #IABot (v2.0.9.5 4908349 wikitext text/x-wiki {{Short description|భారతదేశంలోని సిక్కిం రాష్ట్రానికి చెందిన స్థానిక జనాభా}} [[భారతదేశం]]లోని సిక్కిం రాష్ట్రానికి చెందిన '''స్థానిక ప్రజలు''' [[లెప్చా ప్రజలు|లెప్చాలు]] [[లింబు ప్రజలు|లింబులు]];<ref>{{cite web | url=https://southsikkim.nic.in/about-district/communities/ | title=Communities | publisher=Namchi District - Sikkim | access-date=9 February 2022}}</ref><ref name="LSI-Sikkim, p2">{{cite web |last1=Mukherjee |first1=Kakali |title=Linguistic Survey of India 1999-2003 |url=https://www.censusindia.gov.in/2011-documents/lsi/lsi_sikkim/2Sikkim%20pg-i-xvii%20pg-1-23.pdf |website=censusindia.gov.in 2011 |publisher=The Linguistic Survey of India |access-date=24 November 2021}}</ref> ఆధునిక సిక్కిం చరిత్రను రూపొందించడంలో శాశ్వతమైన ఉనికిని కలిగి ఉన్న నేపాలీ సంతతికి చెందిన భూటియా, కిరాతి, ఇండియన్ గోర్ఖా ప్రజలు ఇక్కడ స్థిరపడిన జాతులుగా గుర్తింపు పొందారు.<ref>{{cite web|url=http://14.139.206.50:8080/jspui/bitstream/1/4203/1/Population%20of%20sikkim%20a%20geographical%20analysis.pdf|title=Population of Sikkim:A Geographical Analysis}}</ref> సిక్కిం మరియు డార్జిలింగ్ కొండల ప్రజలందరినీ స్థానికులుగా చేర్చడానికి ఉపయోగించే ప్రమాణాలు తప్పుడు నామకరణం కిందికి వస్తాయి, ఎందుకంటే వలసరాజ్యాల వలస వచ్చిన స్థిరనివాసుల చరిత్ర ద్వారా స్పష్టంగా డాక్యుమెంట్ చేయబడినట్లుగా, సిక్కిం చరిత్ర యొక్క రాజకీయ భౌగోళికతకు తమ జాతి మూలాలను సంస్కృతిని గుర్తించే మొదటి ప్రజలు లెప్చాలు మాత్రమే. అయినప్పటికీ, చాలా తెగలు వలసరాజ్యాల శక్తుల వలసలకు ముందే ఇక్కడికి వచ్చాయి. వారు తమ వలస నేపథ్యాన్ని, పూర్వీకుల వారసత్వాన్ని మరియు సిక్కింకు మాత్రమే పరిమితం కాని ఒక సుసంపన్నమైన నాగరికత, సాంస్కృతిక చరిత్రను కలిగి ఉన్నారు. చారిత్రకంగా, సిక్కిం తూర్పు హిమాలయాలలో ఒక రాచరిక రాష్ట్రంగా, భారతదేశ రక్షణలో ఉన్న ప్రాంతంగా ఉండేది. 1641 వరకు ఈ భూమికి లెప్చాలు ప్రధాన నివాసితులుగా, పాలకులుగా ఉన్నారు.<ref>{{Cite web| title=Contents | url=https://www.censusindia.gov.in/2011-documents/lsi/lsi_sikkim/2Sikkim%20pg-i-xvii%20pg-1-23.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20111026165318/http://www.censusindia.gov.in/2011-documents/lsi/lsi_sikkim/2Sikkim%20pg-i-xvii%20pg-1-23.pdf | archive-date=2011-10-26}}</ref> లెప్చాలు సిక్కింకు చెందిన మొదటి స్థానిక ప్రజలుగా పరిగణించబడతారు, అయితే ఇక్కడి మిగిలిన ప్రధాన జాతి సమూహాలు తమ స్వంత చారిత్రక నేపథ్యంతో గిరిజన విభాగాలుగా లేదా భాషా సమూహాలుగా కొనసాగుతున్నాయి. వీరి మూలాలు పూర్వపు హిమాలయ రాజ్యానికి అవతల ఉన్నాయి. లెప్చా జనాభాతో పాటు, జాతి పరమైన [[లింబు ప్రజలు|లింబు]] భూటియా జనాభా ప్రారంభ/మధ్యయుగ సిక్కిం లేదా ప్రస్తుత రాజకీయ, చారిత్రక గ్రేటర్ సిక్కింలో స్థిరపడ్డారు. ప్రస్తుత సిక్కిం పశ్చిమ, తూర్పు ప్రాంతాలలో ఈ రెండు జాతుల జనాభా నివసించిన కోటలు, గ్రామాల మైలురాళ్లు ఉన్నాయి. రాచరికం కంటే ముందటి సిక్కింలో ఈ రెండు జనాభాల ఉనికి గురించి మరింత అధ్యయనం చేయాల్సి ఉంది. == చరిత్ర == {{main|సిక్కిం చరిత్ర}} [[సిక్కిం]]లో స్థిరపడిన అత్యంత ప్రాచీన జాతి సమూహాలు [[లెప్చా ప్రజలు|లెప్చా]] [[లింబు ప్రజలు|లింబు]]. సిక్కిం అనే పదం లింబు భాషలోని "సుఖిమ్" నుండి ఉద్భవించింది, దీని అర్థం 'కొత్త ప్యాలెస్'. తామే ఇక్కడి అసలు నివాసులమని వారు నమ్ముతారు. అయితే మరికొందరు టిబెటన్ భూటియాల రాకకు ముందే, పదమూడవ శతాబ్దం నాటికి వారు కొండల నుండి వచ్చి ఇక్కడ స్థిరపడ్డారని భావిస్తారు.<ref name=SPP>{{cite book|title=Sikkim: Past and Present |first=H.G. |last=Goshi |chapter=Chapter 3: History of Sikkim: A Himalayan Kingdom |page=60 |publisher=Mittal Publications |year=2004 |isbn=81-7099-932-4 |url=https://books.google.com/books?id=L7gIVNzkN2YC}}</ref> సిక్కింకు వలస వచ్చిన భూటియాలు తాము ఒక ఉమ్మడి పూర్వీకుడైన ఖంపా యువరాజు లేదా 'ఖ్యే-బుమ్-సార్' అనే నాయకుడి వంశస్థులమని చెప్పుకుంటారు. వీరు పద్నాలుగు ప్రధాన కుటుంబాలుగా విభజించబడ్డారు.<ref name=SGP>{{cite book|title=Sikkim: Geographical Perspectives |first=Maitreyee |last=Choudhury |publisher=Mittal Publications |year=2006 |pages=25–28 |isbn=81-8324-158-1 |url=https://books.google.com/books?id=W9EwNfXkxZwC}}</ref> [[లింబు ప్రజలు|లింబు]]లు లేదా త్సాంగ్‌లు అనే వారు [[తీస్తా నది]]కి పశ్చిమాన ఉన్న ప్రాంతానికి చెందిన ఒక రకమైన నేపాలీ కిరాతి తెగ. వీరు తాము [[లింబువాన్]] యొక్క అసలు నివాసులమని నమ్ముతారు, ఈ ప్రాంతంలో కొంత భాగం ఇప్పటికీ పశ్చిమ సిక్కింలో ఉంచబడింది.<ref name=SGP/> లెప్చా మరియు టిబెటన్ ప్రజల మధ్య సంబంధాలు పదమూడవ శతాబ్దంలో ఉత్తర సిక్కింలోని కబి లుంగ్‌చోక్ వద్ద లెప్చా చీఫ్ థెకాంగ్ టెక్ టిబెటన్ ప్రిన్స్ ఖ్యే బుంసాల మధ్య రక్త బంధుత్వ ఒప్పందంతో ప్రారంభమయ్యాయి. భూటియాలు ఈ ప్రాంతానికి [[బౌద్ధమతం]]ను పరిచయం చేశారు. భూటియా ప్రజలు నివసించే ఇళ్లను "ఖిమ్" అని పిలుస్తారు.<ref name=SGP/> 1642 లో, భూటియాలు చోగ్యాల్ ({{bo|t=ཆོས་རྒྱལ་|w=chos rgyal}}; దైవిక రాజు) నేతృత్వంలో ఒక రాచరికాన్ని స్థాపించారు మరియు టిబెట్‌తో సంబంధాలను ప్రారంభించారు.<ref name=SPP/> భూటియా రాచరికం స్థాపించబడిన నాటికి, టిబెటన్ వనరులు టిబెటన్లు (భూటియా), [[లెప్చా ప్రజలు|లెప్చాలు]], [[లింబు ప్రజలు|లింబు]]లను "రాజ్యం యొక్క అసలు జాతులు"గా పరిగణించాయి.<ref name=SGP/> 1819 ప్రాంతంలో, లెప్చాలు ఇప్పటికీ అత్యధిక జనాభా కలిగిన సమూహంగా ఉన్నారు, వారు మొత్తం సిక్కిమీస్ జనాభాలో సభాగాన్ని కలిగి ఉన్నారు. ఆ తర్వాత భూటియాలు (30%), [[లింబు ప్రజలు|లింబులు]] (20%) ఉన్నారు; భూటియాలు లింబుల కంటే ఎక్కువగా ఉన్నారా లేదా వైస్ వెర్సా అనే విషయాలపై వనరులు విభేదిస్తున్నాయి, కానీ ఏదేమైనా, [[లింబు ప్రజలు|లింబు]]లు తరచుగా లెప్చా ప్రజలతో అంతర్వివాహాలు చేసుకునేవారు.<ref name=SGP/> పంతొమ్మిదవ శతాబ్దంలో, బ్రిటిష్ పాలనలో ''రుయి-చ్చుంగ్'' ("చిన్న కుటుంబాలు") అని పిలువబడే టిబెటన్ల తదుపరి సమూహాలు సిక్కింకు వలస వచ్చాయి.<ref name=SGP/> సిక్కిం యొక్క జాతి-రాజకీయ పరిస్థితుల దృష్ట్యా నేపాలీ తెగలు/కులాలైన మగర్లు, రాయ్‌లు, తమాంగ్‌లు, [[గురుంగ్ ప్రజలు|గురుంగ్‌లు]], ఖాస్ మొదలైన వాటిని కూడా ప్రత్యేకంగా ప్రస్తావించాల్సి ఉంటుంది.<ref>{{cite web|url=http://14.139.206.50:8080/jspui/bitstream/1/158/1/Encyclopaedia%20of%20Sikkim%20vol%201.pdf|title=Encycolopedia of Sikkim Volume1 Shyamal Dutt}} ANMOL PUBLICATION PVT LTD NEW DELHI-110002 (INDIA)</ref><ref>{{cite web|url=https://14.139.206.50:8080/jspui/bitstream/1/3114/1/Samten%20D%20Bhutia.pdf|title=POLITICAL PARTIES AND ETHNICITY IN SIKKIM SINCE 1975}}Dissertation submitted to Sikkim University in Partial Fulfillment of the Requirement for the Degree of MASTER OF PHILOSOPHY</ref> 18వ శతాబ్దంలో నేపాల్‌కు చెందిన గూర్ఖాల పాలకులు, సైన్యాలు సిక్కిం పశ్చిమ భాగాన్ని జయించాయి తదనంతరం వివిధ నేపాలీ తెగలు అక్కడ స్థిరపడ్డాయి. [[ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ|బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ]] మరియు [[సిక్కిం]] మధ్య 1817 లో జరిగిన తితాలియా ఒప్పందం ద్వారా, అంతకుముందు [[నేపాల్]] ఆక్రమించిన భూములు సిక్కింకు తిరిగి ఇవ్వబడ్డాయి. ఇది అప్పటికే స్థిరపడిన నేపాలీలను సిక్కిం పరిధిలోకి తెచ్చింది.<ref>{{Cite book | title = Society and Economy of Sikkim Under Namgyal Rulers (1640-1890) | year = 2014 | last = Gautam| first = Keshav| page = 58 }}</ref> నేపాలీ కమ్యూనిటీల వ్యాపార తరగతి అయిన నెవార్లను నామ్‌గ్యాల్ పాలకుల (చోగ్యాల్) మంత్రులు సిక్కింకు తీసుకువచ్చారు, ఎందుకంటే వారికి నాణేలను ముద్రించే సాంకేతికత మరియు సిక్కింలో బాగా ప్రాచుర్యం పొందిన [[పగోడా]] తరహా ఇళ్లను నిర్మించే నైపుణ్యం ఉన్నాయి. వారికి గనులను తవ్వడానికి కూడా అనుమతి లభించింది.<ref>{{Cite book | title = Society and Economy of Sikkim Under Namgyal Rulers (1640-1890) | year = 2014 | last = Gautam| first = Keshav| page = 6 }}</ref><ref>{{Cite book | title = Navigating Social Exclusion and Inclusion in Contemporary India and Beyond: Structures, Agents, Practices (Anthem South Asian Studies) | year = 2014 | last = Skoda | first = Uwe | publisher = Anthem Press | isbn = 978-1783083404| page = 138 }}</ref> ఈ కమ్యూనిటీ బ్రాహ్మణులు లేదా బాహున్లు, సన్యాసులు, మంగలివారితో పాటు శిల్పకారుల కులాలైన కామిలు (కమ్మరులు), దమాయిలు (దర్జీలు) సర్కీలు (చర్మకారులు) వంటి అనేక రకాల కార్మిక మరియు సేవా కులాలను తీసుకువచ్చింది.<ref>{{Cite book | title = Society and Economy of Sikkim Under Namgyal Rulers (1640-1890) | year = 2014 | last = Gautam| first = Keshav| page = 59 }}</ref> నేపాలీలు సిక్కిం కొండ ప్రాంతాలకు మెట్ల వ్యవసాయం (terraced cultivation) విధానాన్ని కూడా పరిచయం చేశారు, ఇది [[వరి]], [[మొక్కజొన్న]] [[యాలకులు]], [[అల్లం]] వంటి నగదు పంటల సాగుపై గొప్ప ప్రభావాన్ని చూపింది, తద్వారా రాష్ట్రానికి మంచి ఆదాయం లభించింది.<ref>{{Cite book | title = Society and Economy of Sikkim Under Namgyal Rulers (1640-1890) | year = 2014 | last = Gautam| first = Keshav| page = 7 }}</ref> 1891 లో జరిగిన సిక్కిం మొదటి జనాభా గణన ప్రకారం, జనాభాలో మూడింట రెండు వంతులు, అంటే మొత్తం 30,458 మందిలో 25,955 మంది నేపాలీలు ఉన్నారు.<ref>{{Cite book | title =Gazetter of Sikkim | year = 1894 | last = Risley | first = H.H. | publisher = Bengal Secretariat Press | page = 27 }}</ref> దట్టమైన అడవులతో కూడిన సిక్కింలో అద్దెలను పెంచడానికి వలసరాజ్యాల భూస్వాములు కూడా వలసలను ప్రోత్సహించారు.<ref name=CJIS>{{cite book|work=Criminal Justice India Series |title=Sikkim |first1=N. R. Madhava |last1=Menon |editor-first1=D. |editor-last1=Banerjea |publisher=Allied Publishers |year=2005 |volume=18 |pages=5–13 |isbn=9788177648355 |url=https://books.google.com/books?id=datstSvZEZIC}}</ref><ref name=Lama>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=LvuOKCIICMEC |title=Sikkim: Society, Polity, Economy, Environment |first=Mahendra P. |last=Lama |pages=72–75 |publisher=Indus Publishing |year=1994 |isbn=81-7387-013-6}}</ref> ఈ విధంగా 18వ శతాబ్దంలో దండయాత్రలు మరియు వలసల ద్వారా పెద్ద సంఖ్యలో నేపాలీ కమ్యూనిటీల స్థిరనివాసాలు జరిగాయి.<ref>{{Cite book | title = Society and Economy of Sikkim Under Namgyal Rulers (1640-1890) | year = 2014 | last = Gautam| first = Keshav| page = 58 }}</ref> వైవిధ్యభరితమైన నేపాలీలు ఇతర సమూహాల మధ్య వివక్ష అనేది ఒక ముఖ్యమైన సామాజిక సమస్యగా మారింది,<ref name=Lama/> అయినప్పటికీ చోగ్యాల్ ప్రభుత్వం తన తరువాతి సంవత్సరాల్లో ప్రజలందరినీ సమాన పౌరులుగా పరిగణించడానికి కృషి చేసింది మరియు ప్రజాస్వామ్య మార్పులకు అనుమతించింది.<ref name=CJIS/> ఈ ప్రజాస్వామ్య మరియు జనాభా మార్పులు 1974 లో ప్రజాభిప్రాయ సేకరణకు దారితీశాయి, దీని ఫలితంగా సిక్కిం ఒక రాష్ట్రంగా భారతదేశంలో విలీనమైంది.<ref name=CJIS/> భారతదేశంలో చేరినప్పటి నుండి, స్థానిక సమూహాలు తమ కంటే "రాజకీయ చైతన్యం, వనరుల స్థితి, విద్య చాకచక్యం వంటి విషయాలలో చాలా ముందున్న" వ్యక్తుల వల్ల తమ భూమిని, వనరులను మరియు అధికారాన్ని కోల్పోతామేమోననే ఆందోళనను వ్యక్తం చేస్తున్నాయి.<ref name=Lama/>{{rp|79}} == స్థానిక సంస్కృతులు == [[File:Róng manuscript.JPG|thumb|300px|లెప్చా (రోంగ్) హస్తప్రతి.]] స్థానిక సిక్కిమీస్ ప్రజలు విస్తృతమైన సాంస్కృతిక వైవిధ్యాన్ని ప్రదర్శిస్తారు. లెప్చాలు లెప్చా భాషను మాట్లాడతారు మరియు లెప్చా లిపిని ఉపయోగిస్తారు, ఈ లిపి టిబెటన్ లిపి నుండి ఉద్భవించింది.<ref name=Daniels>{{cite book|last1=Daniels |first1=Peter T. |first2=William |last2=Bright |title=The World's Writing Systems |location=[[New York City|New York]] |publisher=[[Oxford University Press]] |year=1996}}</ref> సాంప్రదాయకంగా, లెప్చా పురుషులు 'గడాలు' ధరిస్తారు వారి నడుముకు 'పతాంగ్' అనే ఒక రకమైన ఆయుధాన్ని కట్టుకుంటారు మరియు వెదురు టోపీని ధరిస్తారు; మహిళలు ప్రత్యేకమైన దుస్తులు మరియు ఆభరణాలను ధరిస్తారు.<ref name=snowline>{{cite web|url=http://www.snowlinenews.com/The%20People%20of%20Sikkim-.htm |title=The Ethnic People of Sikkim: Their Lifestyles and Their Cultures |editor=Bijaya Bantawa |work=Snowline News online |date=2010-12-07 |access-date=2011-02-17}}</ref> లెప్చాలలో వ్యష్టి కుటుంబం (nuclear family) నిర్మాణం ఏకపత్నీత్వ వివాహ సాంప్రదాయం ఉన్నాయి; విడాకులు చాలా అరుదుగా జరిగినప్పటికీ, జీవిత భాగస్వామిని కోల్పోయిన వ్యక్తులు సాంప్రదాయం ప్రకారం పునర్వివాహం చేసుకుంటారు.<ref name=SGP/> సాంప్రదాయకంగా, లెప్చాలు ఆచారాలు మరియు పండుగలను నిర్వహించే మున్ అని పిలవబడే షామన్లు మరియు వైద్యులుగా ఉంటూ తరచుగా మహిళలుగా ఉండే బోంగ్‌థీంగ్ల చుట్టూ కేంద్రీకృతమైన మతాన్ని ఆచరిస్తారు.<ref name=Plaisier>{{cite web|url=http://www.lepcha.info/religion.htm |title=The Lepcha religion |work=Information on Lepcha Language and Culture |author=Heleen Plaisier |date=2010-11-13 |access-date=2011-01-17}}</ref> లెప్చాలు పదహారేడవ శతాబ్దంలో బౌద్ధమతంలోకి మారారు, అయినప్పటికీ వారి నమ్మకాలు చాలా వరకు సమన్వయపూర్వకంగా (syncretic) ఉంటాయి.<ref name=Plaisier/> భూటియాలు సిక్కిమీస్ భాషను మాట్లాడతారు, దీనిని టిబెటన్ లిపిలో రాయబడే ద్రంజోంగ్కే అని కూడా పిలుస్తారు. పురుషులు మహిళలు 'బఖు'లను ధరిస్తారు, వివాహితులైన మహిళలు దీనితో పాటు 'హొంగు' (బ్లౌజ్) ధరించి వారి నడుము చుట్టూ 'పాంగ్డెన్' అని పిలిచే ఉన్ని వస్త్రాన్ని కట్టుకుంటారు.<ref name=snowline/><ref name=IM>{{cite web|url=http://www.indianmirror.com/tribes/bhutiatribes.html |title=Bhutia Tribes |work=Indian Mirror online |date=2010-12-14 |access-date=2011-02-17}}</ref> ప్రత్యేక సందర్భాలలో వారు 'ఖదా' అని పిలిచే స్కార్ఫ్‌ను ధరిస్తారు, ఇది సిక్కింలోని నేపాలీలతో సహా సిక్కిమీస్ సమాజం సంస్కృతిలో ఒక సాధారణ లక్షణంగా మారింది.<ref name=snowline/> చారిత్రకంగా, భూటియాలు పంతొమ్మిదవ శతాబ్దానికి ముందు బహుభర్తృత్వం (polyandry) ఆచరించేవారు; పంతొమ్మిదవ శతాబ్దంలో సోదరుల మధ్య భార్యను పంచుకునే పద్ధతి కూడా ఉండేది, అయితే ఈ సంప్రదాయాలు ఏవీ ఇప్పుడు ఉనికిలో లేవు.<ref name=SGP/>{{rp|30}} వివాహ ఆచారాలు సాంప్రదాయకంగా విస్తృతంగా మరియు పండుగలా ఉంటాయి, వీటిని బౌద్ధ లామాలకు బదులుగా గ్రామ పెద్దలు నిర్వహిస్తారు; భూటియాలలో ఆలస్య వివాహాలు విడాకులు అసాధారణం ఏమీ కాదు.<ref name=SGP/>{{rp|30}} చాలా మంది లెప్చాలు మరియు భూటియాలు నేడు బౌద్ధమతం యొక్క స్థానిక రూపాలను ఆచరిస్తున్నారు, హిందూ నేపాలీ మెజారిటీకి భిన్నంగా వీరు బోన్ మతం యానిమిజం (జీవాత్మవాదం) యొక్క అంశాలను కలిగి ఉన్నారు.<ref name=SGP/> సిక్కింలోని బౌద్ధమత అనుచరులు ఎక్కువగా కాగ్యుద్పా లేదా న్యింగ్మా శాఖలకు చెందినవారు, అయితే భూటియాలలో ఒక చిన్న విభాగం ప్రత్యేకంగా బోన్ మతాన్ని అనుసరిస్తున్నట్లు చెప్పుకుంటుంది. నేపాలీలు మరియు పాశ్చాత్య మిషనరీల రాక నుండి, కొద్దిమంది లెప్చాలు [[క్రైస్తవమతం]] లోకి మారారు.<ref name=SGP/> == సమకాలీన సమస్యలు == ఉత్తర సిక్కింలోని జోంగు లోయలో ఉన్న లెప్చా రిజర్వేషన్ ప్రాంతం<ref name=telegraph>{{cite web|url=http://www.telegraphindia.com/1101228/jsp/siliguri/story_13358050.jsp |archive-url=https://archive.today/20130203202502/http://www.telegraphindia.com/1101228/jsp/siliguri/story_13358050.jsp |url-status=dead |archive-date=3 February 2013 |title=Royal stamp on Lepcha reserve |work=The Telegraph online |date=2010-12-28 |location=[[గాంగ్టక్]]}}</ref><ref name=Awasty>{{Cite book|last=Awasty |first=Indira |title=Between Sikkim and Bhutan - The Lepchas and Bhutias of Pedong |publisher=B.R. Publishing Corporation |year=1978 |location=[[ఢిల్లీ]] |oclc=6485607}}</ref> [[ఆనకట్ట]] నిర్మాణాల వల్ల ముప్పును ఎదుర్కొంటోంది.<ref name=dam>{{cite web |url=http://www.sikkimtimes.com/Columns/NHPC-is-Indias-Ugliest-Dam-Builder.html |title=India's Ugliest Dam Builder |work=Sikkim Times online |publisher=MizoramExpress |author=Heffa Schücking |year=2010 |access-date=2011-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101117175516/http://www.sikkimtimes.com/Columns/NHPC-is-Indias-Ugliest-Dam-Builder.html |archive-date=17 November 2010 |url-status=dead }}</ref> 1999 లో స్థాపించబడిన సిక్కిం భూటియా లెప్చా అపెక్స్ కమిటీ (SIBLAC), [[భారత రాజ్యాంగం]]లోని ఆర్టికల్ 371F లో పేర్కొన్న విధంగా భూటియా మరియు లెప్చా ప్రజల సామాజిక-రాజకీయ-ఆర్థిక హక్కులను ప్రోత్సహించే ఒక గిరిజన సంస్థ.<ref>{{cite web|url=http://www.siblac.org/aboutus.html|title=About us|author=Sikkim Bhutia Lecha Apex Committee|access-date=16 August 2015|archive-date=27 జనవరి 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127205048/http://www.siblac.org/aboutus.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book|first1=Ajay K|last1=Mehra|title=Emerging Trends in Indian Politics: The Fifteenth General Election|url=https://books.google.com/books?id=EG-vbArQhCIC&pg=RA1-PT78|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-19854-0}}</ref> == ఇవి కూడా చూడండి == * [[సిక్కిం చరిత్ర]] ** రబ్దేంట్సే ** కబి లుంగ్‌చోక్ * సిక్కిమీస్ ప్రజలు * [[భారతదేశంలోని షెడ్యూల్డ్ తెగల జాబితా]] * ఝక్రి == మూలాలు == {{Reflist}} == మరింత చదవడానికి == * {{cite book |title=Encyclopaedia of North-East India: Sikkim |last= Bareh |first=Hamlet|chapter=The Sikkim Communities|year=2001 |publisher=Mittal Publications |isbn=81-7099-794-1 | url=https://books.google.com/books?id=jrr7HPr8NAQC}} == బాహ్య లింకులు == * [http://www.siblac.org/ సిక్కిం భూటియా లెప్చా అపెక్స్ కమిటీ] * [http://www.actsikkim.com/ తీస్తా నది బాధిత పౌరులు] * [https://web.archive.org/web/20150801193449/http://lepcha.info/ లెప్చా భాష మరియు సంస్కృతిపై సమాచారం] {{Use dmy dates|date=May 2017}} [[Category:సిక్కిం సంస్కృతి]] [[Category:టిబెటన్ సంస్కృతి]] [[Category:హిమాలయ ప్రజలు]] [[Category:దక్షిణ ఆసియా స్థానిక ప్రజలు]] [[Category:భారతదేశ షెడ్యూల్డ్ తెగలు]] l8gf78j5lplstq1m30ika90lg7ptmcd 0 503304 4908034 2026-07-19T03:36:43Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 [[WP:AES|←]]Created page with '{{Short description|భారతదేశ రాష్ట్రంలోని విద్య}} {{Use dmy dates|date=December 2018}} {{Use Indian English|date=December 2018}} File:Nuchhungi English Medium School Hnahthial Lunglei Mizoram Mizo school girls hmeichhe hockey.jpg|thumb|మిజోరంలోని లుంగ్లీలో ఉన్న హ్నాహ్థియల్ నుఛుంగి ఇంగ్లీష్ మీడియం స...' 4908034 wikitext text/x-wiki {{Short description|భారతదేశ రాష్ట్రంలోని విద్య}} {{Use dmy dates|date=December 2018}} {{Use Indian English|date=December 2018}} [[File:Nuchhungi English Medium School Hnahthial Lunglei Mizoram Mizo school girls hmeichhe hockey.jpg|thumb|మిజోరంలోని లుంగ్లీలో ఉన్న హ్నాహ్థియల్ నుఛుంగి ఇంగ్లీష్ మీడియం స్కూల్ విద్యార్థులు]] '''మిజోరంలో విద్య''' ప్రాథమిక స్థాయి నుండి విశ్వవిద్యాలయం వరకు, శిక్షణా సంస్థల నుండి సాంకేతిక కోర్సుల వరకు విభిన్న శ్రేణి కలిగిన [[అధికారిక విద్య]] వ్యవస్థలను కలిగి ఉంది. [[భారత ప్రభుత్వం]] కనీసం ప్రాథమిక స్థాయి వరకు [[ఉచిత మరియు నిర్బంధ విద్యా హక్కు చట్టం|నిర్బంధ విద్యను]] అమలు చేస్తోంది. దీని కోసం ప్రభుత్వ పాఠశాలల్లో ఫీజులు లేకుండా ఉచితంగా చేయడంతో పాటు, ఉచిత పాఠ్యపుస్తకాలు, [[మధ్యాహ్న భోజన పథకం|పాఠశాల భోజనం]] అందిస్తున్నారు.<ref>{{cite web| author= SSA|title=Achievement & Progress | url= http://mz.ssa.nic.in/achievement.html |publisher=Sarva Shiksha Abhyian Mission, Mizoram State |access-date=11 January 2014}}</ref><ref>{{cite web| author= Vijay Shankar|title=What is midday meal in India? |date= 18 July 2013| url= http://news.oneindia.in/feature/2013/mid-day-meal-progrmme-in-india-1262315.html | archive-url= https://web.archive.org/web/20140111070822/http://news.oneindia.in/feature/2013/mid-day-meal-progrmme-in-india-1262315.html | url-status= dead | archive-date= 11 January 2014 |work= One India News |access-date=11 January 2014}}</ref> విద్యా వ్యవస్థ సాపేక్షంగా ఆలస్యంగా ప్రారంభమైనప్పటికీ, 2011 నాటి తాజా జనాభా గణన ప్రకారం, భారతీయ రాష్ట్రాలలో అక్షరాస్యత రేటు (91.58%) లో మిజోరం రెండవ స్థానంలో ఉంది.<ref>{{cite web|author=Indiafacts|title=Literacy Rate of India 2011|url=http://indiafacts.in/india-census-2011/literacy-rate-india-2011/|work=indiafacts.in|date=17 March 2013 |access-date=11 January 2014}}</ref> 2025 నాటికి, మిజోరం 98.2% రేటుతో భారతదేశంలోనే అత్యధిక అక్షరాస్యత రేటును కలిగి ఉంది.<ref>{{Cite web |title=5th Fully Literate State/Union Territory |url=https://www.galaxyclasses.co.in/details?res_type=ca&res_id=8707 |access-date=2026-05-01 |website=}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-05-21 |title=Top 10 Indian states/UTs with highest and lowest literacy rates: Mizoram becomes 1st ‘fully literate’ state |url=https://indianexpress.com/article/trending/top-10-listing/top-10-indian-states-highest-lowest-literacy-mizoram-full-literate-2025-10018981/ |access-date=2026-05-01 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> == చరిత్ర == 1890 లో మిజోల భూమి [[బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం]]లో విలీనం కావడానికి ముందు, మిజోలకు [[లిఖిత భాష]] లేదు, వారు పూర్తిగా నిరక్షరాస్యులుగా ఉండేవారు. జ్ఞానం ప్రధానంగా మిజోల సాంప్రదాయ అభ్యాస కేంద్రమైన [[జాల్బుక్]] (Zawlbuk) లో మౌఖికంగా అందించబడేది. 1894 లో ఆర్థింగ్టన్ అబోరిజినెస్ మిషన్‌కు చెందిన ఇద్దరు ఇంగ్లీష్ మిషనరీలు [[జేమ్స్ హెర్బర్ట్ లోరైన్|డాక్టర్ (రెవ) జె.హెచ్. లోరైన్]], రెవ. ఎఫ్.డబ్ల్యూ. సావిడ్జ్ ఐజ్వాల్ చేరుకున్నారు. వారు వెంటనే [[రోమన్ లిపి]] ఆధారంగా మిజో అక్షరమాలను రూపొందించే పనిలో పడ్డారు. కేవలం రెండున్నర నెలల బస తర్వాత, వారు 1894 ఏప్రిల్ 1 న మొదటి పాఠశాలను ప్రారంభించారు. వారి మొదటి, ఏకైక విద్యార్థులు సువాక, థాంగ్‌ఫుంగా. తమ విద్యార్థులు కేవలం ఒక వారంలోనే కొత్త అక్షరాలపై పట్టు సాధించడం చూసి ఆ ఇద్దరు ఉపాధ్యాయులు ఆశ్చర్యపోయారు. మొదటి పాఠ్యపుస్తకం ''Mizo Zir Tir Bu (A Lushai Primer)'' 1895 అక్టోబర్ 22 న విడుదలైంది, ఇది మిజో భాషలో మొదటి పుస్తకంగా నిలిచింది. కాల్వినిస్టిక్ మెథడిస్ట్ మిషన్‌కు చెందిన వెల్ష్ మిషనరీ రెవ. డి.ఇ. జోన్స్ 1898 లో ప్రభుత్వ గుర్తింపుతో విద్యను చేపట్టారు. ఆయన తన నివాసంలోని [[వరండా]]లో సుమారు ముప్పై మంది విద్యార్థులకు తరగతులను నిర్వహించారు.<ref>{{cite book| author=J. Meirion Lloyd |title=History of the Church in Mizoram: Harvest in the Hills |year= 1991 | url= https://books.google.com/books?id=BkgFAQAAIAAJ |pages= 41–42 | publisher= Synod Publication Board}}</ref> ఆయనకు ఖాసీ దంపతులైన రాయ్ భజూర్, అతని భార్య సహాయం చేశారు. 1897 లో [[లుంగ్లీ]]లో కొత్త ప్రభుత్వ పాఠశాల తెరవబడింది, బోధన కోసం బెంగాలీ లిపిని ఉపయోగించారు.<ref>{{cite book| author= Suresh K. Sharma|title=Documents on North-East India: Mizoram |year=2006 | url= https://books.google.com/books?id=Rp-ib3dUUu0C&q=education+mizoram&pg=PA63 |pages=63–64 | publisher= Mittal Publications |isbn= 9788183240864}}</ref> 1901 లో బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ఖాంగ్బాక్ అధిపతి అయిన లల్లువావాను అతని గ్రామంలో ప్రాథమిక పాఠశాలను స్థాపించడం ద్వారా గౌరవించింది. 1903 నాటికి పదిహేను గ్రామాలలో పాఠశాలలు ఏర్పడ్డాయి. 1903 లో బ్రిటిష్ పరిపాలన నాల్గవ తరగతి (ప్రాథమిక పాఠశాల) పాసైన వారికి నిర్బంధ శ్రమ (దీనిని 'కూలీ' అని పిలిచేవారు) నుండి మినహాయింపు ఇవ్వడంతో పాటు, ప్రతిభావంతులైన విద్యార్థులకు స్కాలర్‌షిప్‌లు, ఉన్నత పాఠశాలలకు గ్రాంట్లు ఇవ్వడం ద్వారా విద్యను ప్రోత్సహించడం ప్రారంభించింది. మొదటి స్కాలర్‌షిప్ 8 మంది విద్యార్థులకు 2 సంవత్సరాల పాటు నెలకు [[భారత రూపాయి|రూపాయలు]] 3 చొప్పున ఇవ్వబడింది.<ref>{{cite web| author=John V. Hluna |title=Role of missionaries in Mizoram Education | url= http://dspace.nehu.ac.in/bitstream/1/10198/1/Role%20of%20missionaries%20(J%20V%20HLUNA).pdf |publisher= North Eastern Hill University|access-date=11 January 2014}}</ref> లోయర్ ప్రైమరీ ఎగ్జామ్ అని పిలవబడే మొదటి క్రమబద్ధమైన పరీక్ష 1903 జూన్ 25 న నిర్వహించబడింది, ఇందులో 19 మంది అభ్యర్థులు (17 మంది బాలురు, ఇద్దరు బాలికలు) పాల్గొన్నారు. వారిలో పదకొండు మంది ఉత్తీర్ణులయ్యారు.<ref>{{cite web |author= Hmingtea |title= Mizoram zirna exam hmasa ber |language=lus |trans-title=The first educational examination in Mizoram|date=26 March 2011 |url= http://www.misual.com/2011/03/26/mizoram-zirna-exam-hmasa-ber/| work= www.misual.com|access-date=11 January 2014}}</ref> అస్సాం చీఫ్ కమిషనర్ సర్ బామ్‌ఫీల్డ్ ఫుల్లర్ 1904 ఫిబ్రవరిలో మిజోరం (అప్పటి లుషాయ్ హిల్స్) సందర్శించారు. మిషన్ పాఠశాలల పనితీరుకు ఆయన ఎంతగానో ఆకర్షితులై, వెంటనే అన్ని ప్రభుత్వ పాఠశాలలను రద్దు చేస్తూ ఉత్తర్వులు జారీ చేశారు. ఆయన చువాఖామా (బాలురలో), సాయి (బాలికలలో) లకు బంగారు పతకాన్ని కూడా బహూకరించారు.<ref>{{cite web |author= lushai_er |title= Mizoram Lower Primary Exam hmasaber kha |language=lus |trans-title=That first Lower Primary Exam in Mizoram|date=17 April 2011 |url=http://www.misual.com/2011/04/17/mizoram-lower-primary-exam-hmasaber-kha/| work= www.misual.com|access-date=11 January 2014}}</ref> 1904 లో మొత్తం విద్యా పరిపాలన మిషన్ పరిధిలోకి వచ్చింది, రెవ. ఎడ్విండ్ రోలాండ్స్ ఏప్రిల్ 1 నుండి పాఠశాలల మొదటి గౌరవ ఇన్‌స్పెక్టర్‌గా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. మొదటి మిడిల్ స్కూల్ (అప్పర్ ప్రైమరీ అని పిలిచేవారు) 1906 లో ఐజ్వాల్‌లో ఏర్పడింది. మెంజో హైస్కూల్ అని పిలవబడే మొదటి హైస్కూల్ 1944 ఫిబ్రవరిలో జార్కాట్‌లో ప్రారంభించబడింది. ప్రధానోపాధ్యాయుడు రెవ [[డేవిడ్ ఇవాన్ జోన్స్ (మిషనరీ)|డేవిడ్ ఇవాన్ జోన్స్]] ఆధ్వర్యంలో VII తరగతిలో 56 మంది విద్యార్థులు ఉండేవారు. 1941 [[భారత జనాభా గణన]] నాటికి లుషాయ్ భారతదేశంలోనే అత్యధిక అక్షరాస్యత రేటు (36%) సాధించింది. 1952 చివరి వరకు చర్చి పాఠశాలల గౌరవ ఇన్‌స్పెక్టర్ ద్వారా ప్రాథమిక విద్యను నిర్వహించింది. 1952 ఏప్రిల్ 25 న లుషాయ్ హిల్స్ [[అస్సాం ప్రభుత్వం]] క్రింద మిజో డిస్ట్రిక్ట్ కౌన్సిల్‌గా మారింది. ప్రభుత్వం డిప్యూటీ ఇన్‌స్పెక్టర్ పోస్టును సృష్టించింది. 1953 లో గౌరవ ఇన్‌స్పెక్టర్ హోదాను ఎడ్యుకేషన్ మేనేజ్‌మెంట్ కమిటీ సెక్రటరీగా మార్చారు. ఈ పరిపాలనలో అన్ని ప్రాథమిక, మిడిల్ స్కాలర్‌షిప్ పరీక్షలు సమన్వయం చేయబడ్డాయి. 1953 లో ఉపాధ్యాయుల మొదటి శిక్షణా సంస్థ అయిన బేసిక్ ట్రైనింగ్ సెంటర్ ప్రారంభించబడింది. 1958 ఆగస్టు 15 న పచ్చుంగా యూనివర్శిటీ కాలేజీ (అప్పటి ఐజాల్ కాలేజీ) మొదటి ఉన్నత విద్యా సంస్థగా ప్రారంభించబడింది. 1961 లో ఎడ్యుకేషన్ ఆఫీసర్ మిజో డిస్ట్రిక్ట్ కౌన్సిల్‌లో విద్యా పరిపాలనా అధికారి అయ్యారు. మిజోరం కేంద్రపాలిత ప్రాంతంగా మారిన తర్వాత (1972 లో), ప్రత్యేక మంత్రిత్వ శాఖ క్రింద 1973 లో ప్రత్యేక పాఠశాల విద్యా డైరెక్టరేట్ సృష్టించబడింది. [[మిజోరం బోర్డ్ ఆఫ్ స్కూల్ ఎడ్యుకేషన్]] 1976 లో స్థాపించబడింది.<ref>{{cite book |editor1-first=S. C. |editor1-last=Bhatt |editor2-first=Gopal K. |editor2-last=Bhargava|title=Mizoram|year=2006|publisher=Kalpaz publ.|location=Delhi|isbn=9788178353753|pages=72–75|url=https://books.google.com/books?id=EJEZRa_4R8wC}}</ref> వందేళ్ల విద్యా చరిత్రలో, మిజోరం భారతదేశంలో అత్యధిక అక్షరాస్యత రేటు కలిగిన అగ్రజాబితాలో కొనసాగుతోంది.<ref>{{cite news|title=Mizoram may topple Kerala in literacy|url=http://www.hindustantimes.com/News-Feed/NM18/Mizoram-may-topple-Kerala-in-literacy/Article1-166657.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20130617163621/http://www.hindustantimes.com/News-Feed/NM18/Mizoram-may-topple-Kerala-in-literacy/Article1-166657.aspx|url-status=dead|archive-date=17 June 2013|access-date=19 August 2012|newspaper=Hindustan Times}}</ref> == పాఠశాల విద్య == [[File:Indian school girls at Hnahthial 01.jpg|thumb|హ్నాహ్థియల్‌లోని నుఛుంగి ఇంగ్లీష్ Medium స్కూల్ విద్యార్థినులు]] మిజోరం పాఠశాల విద్యా కార్యాలయం 1973 లో ప్రారంభమైంది. ఇది 1989 లో ప్రత్యేక పాఠశాల విద్యా డైరెక్టరేట్‌గా మారి ఐజ్వాల్‌లోని జార్కాట్, మెక్‌డొనాల్డ్ హిల్‌లో ఉంది. ఈ శాఖ రాష్ట్రంలోని ప్రాథమిక, మాధ్యమిక, ఉన్నత విద్య, భాషాభివృద్ధి, వయోజన విద్య, శారీరక విద్యను పర్యవేక్షిస్తుంది. ఈ డైరెక్టరేట్ మొత్తం రాష్ట్రాన్ని పాలిస్తూ 4 (నాలుగు) విద్యా జిల్లాలుగా విభజించింది, అవి (1) ఛిమ్తుయిపుయ్ జిల్లా, (2) లుంగ్లీ జిల్లా, (3) ఐజ్వాల్ ఈస్ట్ జిల్లా, (4) ఐజ్వాల్ వెస్ట్ జిల్లా.<ref>{{cite web|author=Govt Mizoram|title=School Edu Department|url=http://schooleducation.mizoram.gov.in/|publisher=DIRECTORATE OF SCHOOL EDUCATION|access-date=10 August 2012}}</ref> === SCERT === మిజోరం స్టేట్ కౌన్సిల్ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషనల్ రీసెర్చ్ & ట్రైనింగ్ 1980 జనవరిలో ప్రారంభమైంది. ఇది పాఠశాల విద్యా డైరెక్టరేట్ యొక్క విద్యా విభాగం, దాని స్థాపన నుండి చాల్ట్లాంగ్‌లో ఉంది. ప్రాథమిక స్థాయి నుండి హయ్యర్ సెకండరీ పాఠశాలల వరకు పాఠశాల విద్య యొక్క గుణాత్మక మెరుగుదల, అనధికారిక విద్య, ఉపాధ్యాయ విద్యకు SCERT బాధ్యత వహిస్తుంది. కేంద్ర ప్రభుత్వం, [[UNICEF]] తో పాటు రాష్ట్ర ప్రభుత్వం ప్రాయోజితం చేసిన వివిధ విద్యా ప్రాజెక్టుల విజయవంతమైన అమలుకు కూడా ఇది బాధ్యత వహిస్తుంది.<ref>{{cite web|author=Govt Mizoram|title=SCERT|url=http://schooleducation.mizoram.gov.in/|publisher=DIRECTORATE OF SCHOOL EDUCATION|access-date=10 August 2012}}</ref> === జిల్లా విద్యా శిక్షణా సంస్థ (DIET) === మిజోరంలో DIET మొదటిసారిగా 1973 సెప్టెంబర్ 1 న చాల్ట్లాంగ్‌లో స్థాపించబడింది. ఇది పాఠశాల ఉపాధ్యాయులకు శిక్షణా కేంద్రం, ఇది ఉద్యోగంలో ఉన్న ఉద్యోగులకు తప్పనిసరి. ఆ తర్వాత దీనిని లుంగ్లీలో, ఆ తర్వాత మిగిలిన అన్ని జిల్లా రాజధానులలో అంటే సైహా, లాంగ్ట్లై, కోలాసిబ్, చంఫై, సెర్చిప్, మామిత్‌లలో 2005 లో స్థాపించారు.<ref>{{cite web |title=School education |url=http://mizoram.nic.in/dept/school.htm |publisher=National Informatics Centre, Mizoram State Centre |access-date=11 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140106025355/http://mizoram.nic.in/dept/school.htm |archive-date=6 January 2014 |url-status=dead }}</ref> === మిజోరం బోర్డ్ ఆఫ్ Сchool Education === మిజోరం బోర్డ్ ఆఫ్ స్కూల్ ఎడ్యుకేషన్ అనేది భారతదేశంలోని మిజోరం ప్రభుత్వ విద్యా శాఖ పరిధిలోని ఒక స్వయంప్రతిపత్త విద్యా సంస్థ. ఇది పాఠశాలల రాష్ట్ర స్థాయి పరీక్షలను నిర్వహించే అధికారం కలిగిన సంస్థ. మిజోరం స్టేట్ బోర్డ్ ఆఫ్ స్కూల్ ఎగ్జామినేషన్ రెండు బోర్డు పరీక్షలను నిర్వహించడం ద్వారా విద్యార్థుల పురోగతిని అంచనా వేస్తుంది - ఒకటి 10 వ తరగతి ముగింపులో, మరొకటి 12 వ తరగతి ముగింపులో ఉంటుంది.<ref>{{cite web|title=About|url=http://mbse.edu.in/|publisher=MBSE|access-date=19 August 2012}}</ref> == ఉన్నత, సాంకేతిక విద్య == మిజోరం ప్రభుత్వం పరిధిలోని ఉన్నత విద్యను ఉన్నత సాంకేతిక విద్యా డైరెక్టరేట్ నిర్వహిస్తుంది. ఇది 1989 లో హయ్యర్ & టెక్నికల్ ఎడ్యుకేషన్ డిపార్ట్‌మెంట్‌గా మారింది, దీని ప్రధాన కార్యాలయం మెక్‌డొనాల్డ్ హిల్, జార్కాట్‌లో ఉంది. ఇది కళాశాల విద్య, హయ్యర్ సెకండరీ స్థాయికి మించిన సాంకేతిక విద్య, డిప్లొమా స్థాయి సాంకేతిక విద్య, భాషాభివృద్ధి నిర్వహణకు బాధ్యత వహిస్తుంది. దీని అధికార పరిధిలో 20 కళాశాలలు, ఒక ఐజ్వాల్ లా కాలేజ్ తో కూడిన 2 డెఫిసిట్ కళాశాలలు, రెండు శిక్షణా కళాశాలలు (బి.ఎడ్. ట్రైనింగ్ కాలేజ్, హిందీ ట్రైనింగ్ కాలేజ్), రెండు పాలిటెక్నిక్‌లు ఉన్నాయి.<ref>{{cite web|title= Welcome to Higher & Technical Education home online| url= http://dhte.mizoram.gov.in/ |publisher=Department of Higher & Technical Education, State Government of Mizoram |access-date=11 January 2014}}</ref> == విద్యా హక్కు == మిజోరం ప్రభుత్వం [[ఉచిత మరియు నిర్బంధ విద్యా హక్కు చట్టం|ఉచిత మరియు నిర్బంధ విద్యా హక్కు (RTE) చట్టం, 2009]] ను ఆమోదించింది, దీని ఆధారంగా తన స్వంత మిజోరం ఉచిత మరియు నిర్బంధ విద్యా హక్కు నియమాలు, 2011 ను రూపొందించింది. ఈ నిబంధనలు 6 నుండి 14 సంవత్సరాల వయస్సు గల పిల్లలకు నిర్బంధ పాఠశాల విద్యను, ప్రత్యేక అభివృద్ధి అవసరమైన పిల్లలకు ప్రత్యేక శిక్షణను, ఉచిత పాఠ్యపుస్తకాలు, వ్రాత సామగ్రిని అందించడం, [[దారిద్య్ర రేఖకు దిగువన ఉన్నవారు|BPL]] పిల్లలకు ఉచిత యూనిఫారాలను అందించడం వంటివి కోరుతున్నాయి.<ref>{{cite web|title=The Mizoram Right of Children to Free and Compulsory Education Rules, 2011 |date= 2011| url= http://ssa.nic.in/rte-docs/rte-state-rules/Mizoram.pdf |work= /ssa.nic.in |publisher=NIC, Department of Information Technology (DIT) |access-date=11 January 2014}}</ref> == మిజోరంలో ఎస్ఎస్ఏ (SSA) == మిజోరం రాష్ట్ర విద్యాశాఖ 2000-2001 ఆర్థిక సంవత్సరం నుండి [[సర్వశిక్షా అభియాన్]] అమలును ప్రారంభించింది. గృహ సర్వే నిర్వహించడం, ఉపాధ్యాయులకు శిక్షణ ఇవ్వడం, జిల్లా ప్రణాళిక తయారీ, వాహనాల కొనుగోలు వంటి వివిధ కార్యకలాపాలకు నిధులు ఉపయోగించబడ్డాయి. ప్రారంభ దశలో, ప్రీ-ప్రాజెక్ట్ కార్యకలాపాలను ప్రారంభించడానికి కేవలం [[సాయిహా జిల్లా]] మాత్రమే ఎంపిక చేయబడినప్పుడు, ఈ కార్యక్రమం కోసం ఎటువంటి సొసైటీ ఏర్పాటు కాలేదు, జిల్లా కమిటీ కూడా ఏర్పాటు కాలేదు. ఫలితంగా, జిల్లా విద్యాశాఖ అధికారి (DEO), సైహా పర్యవేక్షణ సిబ్బంది పాఠశాల విద్యా డైరెక్టరేట్ సంప్రదింపులతో ప్రీ-ప్రాజెక్ట్ కార్యకలాపాలను నిర్వహించారు. "ది మిజోరం సర్వశిక్షా అభియాన్ రాజా మిషన్ రూల్స్ 2001" [[మిజోరం శాసనసభ]] ఆమోదించింది, ఇది 2001 ఆగస్టు 1 న మిజోరం గెజెట్‌లో ప్రచురించబడింది. అదే సంవత్సరంలో మిజోరం సర్వశిక్షా అభియాన్ మిషన్ సొసైటీల రిజిస్ట్రేషన్ (మిజోరం విస్తరణ) చట్టం 1976 (1977 యొక్క మిజోరం చట్టం నెం. 3) క్రింద నమోదైంది.<ref>{{cite web|title=SSA in Mizoram|url=http://www.mz.ssa.nic.in/ssamizoram.html|publisher=Mizoram Sarva Shiksha Abhiyan|access-date=19 August 2012}}</ref> == విదేశీ విద్యార్థులు == మిజోరం సరిహద్దులో ఉన్న మయన్మార్‌లోని [[రఖైన్ రాష్ట్రం]] నుండి [[రఖైన్ ప్రజలు|అరకానీస్ యువకులలో]] మిజోరంలోని [[ICFAI విశ్వవిద్యాలయం, మిజోరం|ICFAI విశ్వవిద్యాలయం]] వంటి సంస్థలలో చదవడానికి ఆసక్తి పెరుగుతోంది. ఈ విశ్వవిద్యాలయం మయన్మార్ విద్యార్థులను వీసా లేకుండా చేరడానికి అనుమతిస్తుంది, రఖైన్ యువతకు బలమైన ఉద్యోగ అవకాశాలను అందిస్తుంది.<ref>{{Cite web |title=Growing interest among Arakanese youth to pursue university education in Mizoram State |url=https://dmediag.com/news/giaay.html |access-date=2026-04-07 |website=Development Media Group |language=en-US}}</ref> == మిజోరంలో ఉన్నత విద్య == మిజోరంలోని ఉన్నత విద్యా ప్రధాన సంస్థలు: * [[కాలేజ్ ఆఫ్ వెటర్నరీ సైన్సెస్ అండ్ యానిమల్ హస్బెండ్రీ, సెలెసిహ్]], [[కేంద్ర వ్యవసాయ విశ్వవిద్యాలయం]] * [[ICFAI విశ్వవిద్యాలయం, మిజోరం]] * [[మిజోరం విశ్వవిద్యాలయం]] * [[నేషనల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఎలక్ట్రానిక్స్ అండ్ ఇన్ఫర్మేషన్ టెక్నాలజీ, ఐజ్వాల్]] * [[నేషనల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ మిజోరం]] చాలా సంస్థలు మిజోరం విశ్వవిద్యాలయానికి అనుబంధంగా ఉన్నాయి, వాటిలో కొన్ని: {{col-begin}} {{col-2}} * [[ప్రభుత్వ ఐజ్వాల్ కళాశాల]] * ప్రభుత్వ ఐజ్వాల్ నార్త్ కళాశాల * [[ప్రభుత్వ ఐజ్వాల్ వెస్ట్ కళాశాల]] * [[ప్రభుత్వ చంఫై కళాశాల]] * [[ప్రభుత్వ హ్రాంగ్‌బానా కళాశాల]] * [[ప్రభుత్వ జె. బువానా కళాశాల]] * [[ప్రభుత్వ జె. థాంగ్కిమా కళాశాల]] * [[ప్రభుత్వ జాన్సన్ కళాశాల]] * [[ప్రభుత్వ కోలాసిబ్ కళాశాల]] * [[ప్రభుత్వ మిజోరం లా కాలేజ్]] * [[ప్రభుత్వ సైహా కళాశాల]] * [[ప్రభుత్వ సెర్చిప్ కళాశాల]] * ప్రభుత్వ టి. రొమానా కళాశాల * [[ప్రభుత్వ జిర్తిరి రెసిడెన్షియల్ సైన్స్ కాలేజ్]] {{col-break}} * ప్రభుత్వ మామిత్ కళాశాల * ప్రభుత్వ సైతువాల్ కళాశాల * [[ప్రభుత్వ లాంగ్‌త్లై కళాశాల]] * [[ప్రభుత్వ ఖాజాల్ కళాశాల]] * [[ప్రభుత్వ హ్నాహ్థియల్ కళాశాల]] * [[ప్రభుత్వ జాల్నువామ్ కళాశాల]] * [[హెలెన్ లౌరీ కాలేజ్ ఆఫ్ ఆర్ట్స్ & కామర్స్]] * కమలానగర్ కళాశాల * [[లుంగ్లీ ప్రభుత్వ కళాశాల]] * [[మిజోరం కాలేజ్ ఆఫ్ నర్సింగ్]] * [[జోరామ్ మెడికల్ కాలేజ్]] * [[నేషనల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఎలక్ట్రానిక్స్ అండ్ ఇన్ఫర్మేషన్ టెక్నాలజీ, ఐజ్వాల్]] * [[పచ్చుంగా యూనివర్శిటీ కాలేజీ]] (భాగస్వామ్య కళాశాల) * [[సెయింట్ జేవియర్స్ కాలేజ్, లెంగ్‌పుయ్]] * [[రీజినల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ పారామెడికల్ అండ్ నర్సింగ్ ఐజ్వాల్]] * [[హయ్యర్ అండ్ టెక్నికల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ మిజోరం]] {{col-end}} == మూలాలు == {{reflist}} == బాహ్య లింకులు == {{commons category}} * [http://www.mzu.edu.in/ మిజోరం విశ్వవిద్యాలయం] * [https://web.archive.org/web/20120909171426/http://mbse.edu.in/pportal.php మిజోరం బోర్డ్ ఆఫ్ స్కూల్ ఎడ్యుకేషన్] {{Mizoram}} {{Education in India}} [[Category:మిజోరంలో విద్య]] 63p0a0h2dxd4slt0yv2sm3u0llpxg6l 4908035 4908034 2026-07-19T03:39:04Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 4908035 wikitext text/x-wiki {{Short description|భారతదేశ రాష్ట్రంలోని విద్య}} {{Use dmy dates|date=December 2018}} {{Use Indian English|date=December 2018}} [[File:Nuchhungi English Medium School Hnahthial Lunglei Mizoram Mizo school girls hmeichhe hockey.jpg|thumb|మిజోరంలోని లుంగ్లీలో ఉన్న హ్నాహ్థియల్ నుఛుంగి ఇంగ్లీష్ మీడియం స్కూల్ విద్యార్థులు]] '''మిజోరంలో విద్య''' ప్రాథమిక స్థాయి నుండి విశ్వవిద్యాలయం వరకు, శిక్షణా సంస్థల నుండి సాంకేతిక కోర్సుల వరకు విభిన్న శ్రేణి కలిగిన అధికారిక విద్య వ్యవస్థలను కలిగి ఉంది. [[భారత ప్రభుత్వం]] కనీసం ప్రాథమిక స్థాయి వరకు నిర్బంధ విద్యను అమలు చేస్తోంది. దీని కోసం ప్రభుత్వ పాఠశాలల్లో ఫీజులు లేకుండా ఉచితంగా చేయడంతో పాటు, ఉచిత పాఠ్యపుస్తకాలు, పాఠశాల భోజనం అందిస్తున్నారు.<ref>{{cite web| author= SSA|title=Achievement & Progress | url= http://mz.ssa.nic.in/achievement.html |publisher=Sarva Shiksha Abhyian Mission, Mizoram State |access-date=11 January 2014}}</ref><ref>{{cite web| author= Vijay Shankar|title=What is midday meal in India? |date= 18 July 2013| url= http://news.oneindia.in/feature/2013/mid-day-meal-progrmme-in-india-1262315.html | archive-url= https://web.archive.org/web/20140111070822/http://news.oneindia.in/feature/2013/mid-day-meal-progrmme-in-india-1262315.html | url-status= dead | archive-date= 11 January 2014 |work= One India News |access-date=11 January 2014}}</ref> విద్యా వ్యవస్థ సాపేక్షంగా ఆలస్యంగా ప్రారంభమైనప్పటికీ, 2011 నాటి తాజా జనాభా గణన ప్రకారం, భారతీయ రాష్ట్రాలలో అక్షరాస్యత రేటు (91.58%) లో మిజోరం రెండవ స్థానంలో ఉంది.<ref>{{cite web|author=Indiafacts|title=Literacy Rate of India 2011|url=http://indiafacts.in/india-census-2011/literacy-rate-india-2011/|work=indiafacts.in|date=17 March 2013 |access-date=11 January 2014}}</ref> 2025 నాటికి, మిజోరం 98.2% రేటుతో భారతదేశంలోనే అత్యధిక అక్షరాస్యత రేటును కలిగి ఉంది.<ref>{{Cite web |title=5th Fully Literate State/Union Territory |url=https://www.galaxyclasses.co.in/details?res_type=ca&res_id=8707 |access-date=2026-05-01 |website=}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-05-21 |title=Top 10 Indian states/UTs with highest and lowest literacy rates: Mizoram becomes 1st ‘fully literate’ state |url=https://indianexpress.com/article/trending/top-10-listing/top-10-indian-states-highest-lowest-literacy-mizoram-full-literate-2025-10018981/ |access-date=2026-05-01 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> == చరిత్ర == 1890 లో మిజోల భూమి [[బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం]]లో విలీనం కావడానికి ముందు, మిజోలకు లిఖిత భాష లేదు, వారు పూర్తిగా నిరక్షరాస్యులుగా ఉండేవారు. జ్ఞానం ప్రధానంగా మిజోల సాంప్రదాయ అభ్యాస కేంద్రమైన జాల్బుక్ (Zawlbuk) లో మౌఖికంగా అందించబడేది. 1894 లో ఆర్థింగ్టన్ అబోరిజినెస్ మిషన్‌కు చెందిన ఇద్దరు ఇంగ్లీష్ మిషనరీలు డాక్టర్ (రెవ) జె.హెచ్. లోరైన్, రెవ. ఎఫ్.డబ్ల్యూ. సావిడ్జ్ ఐజ్వాల్ చేరుకున్నారు. వారు వెంటనే రోమన్ లిపి ఆధారంగా మిజో అక్షరమాలను రూపొందించే పనిలో పడ్డారు. కేవలం రెండున్నర నెలల బస తర్వాత, వారు 1894 ఏప్రిల్ 1 న మొదటి పాఠశాలను ప్రారంభించారు. వారి మొదటి, ఏకైక విద్యార్థులు సువాక, థాంగ్‌ఫుంగా. తమ విద్యార్థులు కేవలం ఒక వారంలోనే కొత్త అక్షరాలపై పట్టు సాధించడం చూసి ఆ ఇద్దరు ఉపాధ్యాయులు ఆశ్చర్యపోయారు. మొదటి పాఠ్యపుస్తకం ''Mizo Zir Tir Bu (A Lushai Primer)'' 1895 అక్టోబర్ 22 న విడుదలైంది, ఇది మిజో భాషలో మొదటి పుస్తకంగా నిలిచింది. కాల్వినిస్టిక్ మెథడిస్ట్ మిషన్‌కు చెందిన వెల్ష్ మిషనరీ రెవ. డి.ఇ. జోన్స్ 1898 లో ప్రభుత్వ గుర్తింపుతో విద్యను చేపట్టారు. ఆయన తన నివాసంలోని వరండాలో సుమారు ముప్పై మంది విద్యార్థులకు తరగతులను నిర్వహించారు.<ref>{{cite book| author=J. Meirion Lloyd |title=History of the Church in Mizoram: Harvest in the Hills |year= 1991 | url= https://books.google.com/books?id=BkgFAQAAIAAJ |pages= 41–42 | publisher= Synod Publication Board}}</ref> ఆయనకు ఖాసీ దంపతులైన రాయ్ భజూర్, అతని భార్య సహాయం చేశారు. 1897 లో లుంగ్లీలో కొత్త ప్రభుత్వ పాఠశాల తెరవబడింది, బోధన కోసం బెంగాలీ లిపిని ఉపయోగించారు.<ref>{{cite book| author= Suresh K. Sharma|title=Documents on North-East India: Mizoram |year=2006 | url= https://books.google.com/books?id=Rp-ib3dUUu0C&q=education+mizoram&pg=PA63 |pages=63–64 | publisher= Mittal Publications |isbn= 9788183240864}}</ref> 1901 లో బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ఖాంగ్బాక్ అధిపతి అయిన లల్లువావాను అతని గ్రామంలో ప్రాథమిక పాఠశాలను స్థాపించడం ద్వారా గౌరవించింది. 1903 నాటికి పదిహేను గ్రామాలలో పాఠశాలలు ఏర్పడ్డాయి. 1903 లో బ్రిటిష్ పరిపాలన నాల్గవ తరగతి (ప్రాథమిక పాఠశాల) పాసైన వారికి నిర్బంధ శ్రమ (దీనిని 'కూలీ' అని పిలిచేవారు) నుండి మినహాయింపు ఇవ్వడంతో పాటు, ప్రతిభావంతులైన విద్యార్థులకు స్కాలర్‌షిప్‌లు, ఉన్నత పాఠశాలలకు గ్రాంట్లు ఇవ్వడం ద్వారా విద్యను ప్రోత్సహించడం ప్రారంభించింది. మొదటి స్కాలర్‌షిప్ 8 మంది విద్యార్థులకు 2 సంవత్సరాల పాటు నెలకు [[భారత రూపాయి|రూపాయలు]] 3 చొప్పున ఇవ్వబడింది.<ref>{{cite web| author=John V. Hluna |title=Role of missionaries in Mizoram Education | url= http://dspace.nehu.ac.in/bitstream/1/10198/1/Role%20of%20missionaries%20(J%20V%20HLUNA).pdf |publisher= North Eastern Hill University|access-date=11 January 2014}}</ref> లోయర్ ప్రైమరీ ఎగ్జామ్ అని పిలవబడే మొదటి క్రమబద్ధమైన పరీక్ష 1903 జూన్ 25 న నిర్వహించబడింది, ఇందులో 19 మంది అభ్యర్థులు (17 మంది బాలురు, ఇద్దరు బాలికలు) పాల్గొన్నారు. వారిలో పదకొండు మంది ఉత్తీర్ణులయ్యారు.<ref>{{cite web |author= Hmingtea |title= Mizoram zirna exam hmasa ber |language=lus |trans-title=The first educational examination in Mizoram|date=26 March 2011 |url= http://www.misual.com/2011/03/26/mizoram-zirna-exam-hmasa-ber/| work= www.misual.com|access-date=11 January 2014}}</ref> అస్సాం చీఫ్ కమిషనర్ సర్ బామ్‌ఫీల్డ్ ఫుల్లర్ 1904 ఫిబ్రవరిలో మిజోరం (అప్పటి లుషాయ్ హిల్స్) సందర్శించారు. మిషన్ పాఠశాలల పనితీరుకు ఆయన ఎంతగానో ఆకర్షితులై, వెంటనే అన్ని ప్రభుత్వ పాఠశాలలను రద్దు చేస్తూ ఉత్తర్వులు జారీ చేశారు. ఆయన చువాఖామా (బాలురలో), సాయి (బాలికలలో) లకు బంగారు పతకాన్ని కూడా బహూకరించారు.<ref>{{cite web |author= lushai_er |title= Mizoram Lower Primary Exam hmasaber kha |language=lus |trans-title=That first Lower Primary Exam in Mizoram|date=17 April 2011 |url=http://www.misual.com/2011/04/17/mizoram-lower-primary-exam-hmasaber-kha/| work= www.misual.com|access-date=11 January 2014}}</ref> 1904 లో మొత్తం విద్యా పరిపాలన మిషన్ పరిధిలోకి వచ్చింది, రెవ. ఎడ్విండ్ రోలాండ్స్ ఏప్రిల్ 1 నుండి పాఠశాలల మొదటి గౌరవ ఇన్‌స్పెక్టర్‌గా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. మొదటి మిడిల్ స్కూల్ (అప్పర్ ప్రైమరీ అని పిలిచేవారు) 1906 లో ఐజ్వాల్‌లో ఏర్పడింది. మెంజో హైస్కూల్ అని పిలవబడే మొదటి హైస్కూల్ 1944 ఫిబ్రవరిలో జార్కాట్‌లో ప్రారంభించబడింది. ప్రధానోపాధ్యాయుడు రెవ డేవిడ్ ఇవాన్ జోన్స్ ఆధ్వర్యంలో VII తరగతిలో 56 మంది విద్యార్థులు ఉండేవారు. 1941 భారత జనాభా గణన నాటికి లుషాయ్ భారతదేశంలోనే అత్యధిక అక్షరాస్యత రేటు (36%) సాధించింది. 1952 చివరి వరకు చర్చి పాఠశాలల గౌరవ ఇన్‌స్పెక్టర్ ద్వారా ప్రాథమిక విద్యను నిర్వహించింది. 1952 ఏప్రిల్ 25 న లుషాయ్ హిల్స్ [[అస్సాం ప్రభుత్వం]] క్రింద మిజో డిస్ట్రిక్ట్ కౌన్సిల్‌గా మారింది. ప్రభుత్వం డిప్యూటీ ఇన్‌స్పెక్టర్ పోస్టును సృష్టించింది. 1953 లో గౌరవ ఇన్‌స్పెక్టర్ హోదాను ఎడ్యుకేషన్ మేనేజ్‌మెంట్ కమిటీ సెక్రటరీగా మార్చారు. ఈ పరిపాలనలో అన్ని ప్రాథమిక, మిడిల్ స్కాలర్‌షిప్ పరీక్షలు సమన్వయం చేయబడ్డాయి. 1953 లో ఉపాధ్యాయుల మొదటి శిక్షణా సంస్థ అయిన బేసిక్ ట్రైనింగ్ సెంటర్ ప్రారంభించబడింది. 1958 ఆగస్టు 15 న పచ్చుంగా యూనివర్శిటీ కాలేజీ (అప్పటి ఐజాల్ కాలేజీ) మొదటి ఉన్నత విద్యా సంస్థగా ప్రారంభించబడింది. 1961 లో ఎడ్యుకేషన్ ఆఫీసర్ మిజో డిస్ట్రిక్ట్ కౌన్సిల్‌లో విద్యా పరిపాలనా అధికారి అయ్యారు. మిజోరం కేంద్రపాలిత ప్రాంతంగా మారిన తర్వాత (1972 లో), ప్రత్యేక మంత్రిత్వ శాఖ క్రింద 1973 లో ప్రత్యేక పాఠశాల విద్యా డైరెక్టరేట్ సృష్టించబడింది. మిజోరం బోర్డ్ ఆఫ్ స్కూల్ ఎడ్యుకేషన్ 1976 లో స్థాపించబడింది.<ref>{{cite book |editor1-first=S. C. |editor1-last=Bhatt |editor2-first=Gopal K. |editor2-last=Bhargava|title=Mizoram|year=2006|publisher=Kalpaz publ.|location=Delhi|isbn=9788178353753|pages=72–75|url=https://books.google.com/books?id=EJEZRa_4R8wC}}</ref> వందేళ్ల విద్యా చరిత్రలో, మిజోరం భారతదేశంలో అత్యధిక అక్షరాస్యత రేటు కలిగిన అగ్రజాబితాలో కొనసాగుతోంది.<ref>{{cite news|title=Mizoram may topple Kerala in literacy|url=http://www.hindustantimes.com/News-Feed/NM18/Mizoram-may-topple-Kerala-in-literacy/Article1-166657.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20130617163621/http://www.hindustantimes.com/News-Feed/NM18/Mizoram-may-topple-Kerala-in-literacy/Article1-166657.aspx|url-status=dead|archive-date=17 June 2013|access-date=19 August 2012|newspaper=Hindustan Times}}</ref> == పాఠశాల విద్య == [[File:Indian school girls at Hnahthial 01.jpg|thumb|హ్నాహ్థియల్‌లోని నుఛుంగి ఇంగ్లీష్ Medium స్కూల్ విద్యార్థినులు]] మిజోరం పాఠశాల విద్యా కార్యాలయం 1973 లో ప్రారంభమైంది. ఇది 1989 లో ప్రత్యేక పాఠశాల విద్యా డైరెక్టరేట్‌గా మారి ఐజ్వాల్‌లోని జార్కాట్, మెక్‌డొనాల్డ్ హిల్‌లో ఉంది. ఈ శాఖ రాష్ట్రంలోని ప్రాథమిక, మాధ్యమిక, ఉన్నత విద్య, భాషాభివృద్ధి, వయోజన విద్య, శారీరక విద్యను పర్యవేక్షిస్తుంది. ఈ డైరెక్టరేట్ మొత్తం రాష్ట్రాన్ని పాలిస్తూ 4 (నాలుగు) విద్యా జిల్లాలుగా విభజించింది, అవి (1) ఛిమ్తుయిపుయ్ జిల్లా, (2) లుంగ్లీ జిల్లా, (3) ఐజ్వాల్ ఈస్ట్ జిల్లా, (4) ఐజ్వాల్ వెస్ట్ జిల్లా.<ref>{{cite web|author=Govt Mizoram|title=School Edu Department|url=http://schooleducation.mizoram.gov.in/|publisher=DIRECTORATE OF SCHOOL EDUCATION|access-date=10 August 2012}}</ref> === SCERT === మిజోరం స్టేట్ కౌన్సిల్ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషనల్ రీసెర్చ్ & ట్రైనింగ్ 1980 జనవరిలో ప్రారంభమైంది. ఇది పాఠశాల విద్యా డైరెక్టరేట్ యొక్క విద్యా విభాగం, దాని స్థాపన నుండి చాల్ట్లాంగ్‌లో ఉంది. ప్రాథమిక స్థాయి నుండి హయ్యర్ సెకండరీ పాఠశాలల వరకు పాఠశాల విద్య యొక్క గుణాత్మక మెరుగుదల, అనధికారిక విద్య, ఉపాధ్యాయ విద్యకు SCERT బాధ్యత వహిస్తుంది. కేంద్ర ప్రభుత్వం, UNICEF తో పాటు రాష్ట్ర ప్రభుత్వం ప్రాయోజితం చేసిన వివిధ విద్యా ప్రాజెక్టుల విజయవంతమైన అమలుకు కూడా ఇది బాధ్యత వహిస్తుంది.<ref>{{cite web|author=Govt Mizoram|title=SCERT|url=http://schooleducation.mizoram.gov.in/|publisher=DIRECTORATE OF SCHOOL EDUCATION|access-date=10 August 2012}}</ref> === జిల్లా విద్యా శిక్షణా సంస్థ (DIET) === మిజోరంలో DIET మొదటిసారిగా 1973 సెప్టెంబర్ 1 న చాల్ట్లాంగ్‌లో స్థాపించబడింది. ఇది పాఠశాల ఉపాధ్యాయులకు శిక్షణా కేంద్రం, ఇది ఉద్యోగంలో ఉన్న ఉద్యోగులకు తప్పనిసరి. ఆ తర్వాత దీనిని లుంగ్లీలో, ఆ తర్వాత మిగిలిన అన్ని జిల్లా రాజధానులలో అంటే సైహా, లాంగ్ట్లై, కోలాసిబ్, చంఫై, సెర్చిప్, మామిత్‌లలో 2005 లో స్థాపించారు.<ref>{{cite web |title=School education |url=http://mizoram.nic.in/dept/school.htm |publisher=National Informatics Centre, Mizoram State Centre |access-date=11 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140106025355/http://mizoram.nic.in/dept/school.htm |archive-date=6 January 2014 |url-status=dead }}</ref> === మిజోరం బోర్డ్ ఆఫ్ Сchool Education === మిజోరం బోర్డ్ ఆఫ్ స్కూల్ ఎడ్యుకేషన్ అనేది భారతదేశంలోని మిజోరం ప్రభుత్వ విద్యా శాఖ పరిధిలోని ఒక స్వయంప్రతిపత్త విద్యా సంస్థ. ఇది పాఠశాలల రాష్ట్ర స్థాయి పరీక్షలను నిర్వహించే అధికారం కలిగిన సంస్థ. మిజోరం స్టేట్ బోర్డ్ ఆఫ్ స్కూల్ ఎగ్జామినేషన్ రెండు బోర్డు పరీక్షలను నిర్వహించడం ద్వారా విద్యార్థుల పురోగతిని అంచనా వేస్తుంది - ఒకటి 10 వ తరగతి ముగింపులో, మరొకటి 12 వ తరగతి ముగింపులో ఉంటుంది.<ref>{{cite web|title=About|url=http://mbse.edu.in/|publisher=MBSE|access-date=19 August 2012}}</ref> == ఉన్నత, సాంకేతిక విద్య == మిజోరం ప్రభుత్వం పరిధిలోని ఉన్నత విద్యను ఉన్నత సాంకేతిక విద్యా డైరెక్టరేట్ నిర్వహిస్తుంది. ఇది 1989 లో హయ్యర్ & టెక్నికల్ ఎడ్యుకేషన్ డిపార్ట్‌మెంట్‌గా మారింది, దీని ప్రధాన కార్యాలయం మెక్‌డొనాల్డ్ హిల్, జార్కాట్‌లో ఉంది. ఇది కళాశాల విద్య, హయ్యర్ సెకండరీ స్థాయికి మించిన సాంకేతిక విద్య, డిప్లొమా స్థాయి సాంకేతిక విద్య, భాషాభివృద్ధి నిర్వహణకు బాధ్యత వహిస్తుంది. దీని అధికార పరిధిలో 20 కళాశాలలు, ఒక ఐజ్వాల్ లా కాలేజ్ తో కూడిన 2 డెఫిసిట్ కళాశాలలు, రెండు శిక్షణా కళాశాలలు (బి.ఎడ్. ట్రైనింగ్ కాలేజ్, హిందీ ట్రైనింగ్ కాలేజ్), రెండు పాలిటెక్నిక్‌లు ఉన్నాయి.<ref>{{cite web|title= Welcome to Higher & Technical Education home online| url= http://dhte.mizoram.gov.in/ |publisher=Department of Higher & Technical Education, State Government of Mizoram |access-date=11 January 2014}}</ref> == విద్యా హక్కు == మిజోరం ప్రభుత్వం ఉచిత నిర్బంధ విద్యా హక్కు (RTE) చట్టం, 2009 ను ఆమోదించింది, దీని ఆధారంగా తన స్వంత మిజోరం ఉచిత మరియు నిర్బంధ విద్యా హక్కు నియమాలు, 2011 ను రూపొందించింది. ఈ నిబంధనలు 6 నుండి 14 సంవత్సరాల వయస్సు గల పిల్లలకు నిర్బంధ పాఠశాల విద్యను, ప్రత్యేక అభివృద్ధి అవసరమైన పిల్లలకు ప్రత్యేక శిక్షణను, ఉచిత పాఠ్యపుస్తకాలు, వ్రాత సామగ్రిని అందించడం, [[దారిద్య్ర రేఖకు దిగువన ఉన్నవారు|BPL]] పిల్లలకు ఉచిత యూనిఫారాలను అందించడం వంటివి కోరుతున్నాయి.<ref>{{cite web|title=The Mizoram Right of Children to Free and Compulsory Education Rules, 2011 |date= 2011| url= http://ssa.nic.in/rte-docs/rte-state-rules/Mizoram.pdf |work= /ssa.nic.in |publisher=NIC, Department of Information Technology (DIT) |access-date=11 January 2014}}</ref> == మిజోరంలో ఎస్ఎస్ఏ (SSA) == మిజోరం రాష్ట్ర విద్యాశాఖ 2000-2001 ఆర్థిక సంవత్సరం నుండి [[సర్వశిక్షా అభియాన్]] అమలును ప్రారంభించింది. గృహ సర్వే నిర్వహించడం, ఉపాధ్యాయులకు శిక్షణ ఇవ్వడం, జిల్లా ప్రణాళిక తయారీ, వాహనాల కొనుగోలు వంటి వివిధ కార్యకలాపాలకు నిధులు ఉపయోగించబడ్డాయి. ప్రారంభ దశలో, ప్రీ-ప్రాజెక్ట్ కార్యకలాపాలను ప్రారంభించడానికి కేవలం సాయిహా జిల్లా మాత్రమే ఎంపిక చేయబడినప్పుడు, ఈ కార్యక్రమం కోసం ఎటువంటి సొసైటీ ఏర్పాటు కాలేదు, జిల్లా కమిటీ కూడా ఏర్పాటు కాలేదు. ఫలితంగా, జిల్లా విద్యాశాఖ అధికారి (DEO), సైహా పర్యవేక్షణ సిబ్బంది పాఠశాల విద్యా డైరెక్టరేట్ సంప్రదింపులతో ప్రీ-ప్రాజెక్ట్ కార్యకలాపాలను నిర్వహించారు. "ది మిజోరం సర్వశిక్షా అభియాన్ రాజా మిషన్ రూల్స్ 2001" [[మిజోరం శాసనసభ]] ఆమోదించింది, ఇది 2001 ఆగస్టు 1 న మిజోరం గెజెట్‌లో ప్రచురించబడింది. అదే సంవత్సరంలో మిజోరం సర్వశిక్షా అభియాన్ మిషన్ సొసైటీల రిజిస్ట్రేషన్ (మిజోరం విస్తరణ) చట్టం 1976 (1977 యొక్క మిజోరం చట్టం నెం. 3) క్రింద నమోదైంది.<ref>{{cite web|title=SSA in Mizoram|url=http://www.mz.ssa.nic.in/ssamizoram.html|publisher=Mizoram Sarva Shiksha Abhiyan|access-date=19 August 2012}}</ref> == విదేశీ విద్యార్థులు == మిజోరం సరిహద్దులో ఉన్న మయన్మార్‌లోని రఖైన్ రాష్ట్రం నుండి అరకానీస్ యువకులలో మిజోరంలోని ICFAI విశ్వవిద్యాలయం వంటి సంస్థలలో చదవడానికి ఆసక్తి పెరుగుతోంది. ఈ విశ్వవిద్యాలయం మయన్మార్ విద్యార్థులను వీసా లేకుండా చేరడానికి అనుమతిస్తుంది, రఖైన్ యువతకు బలమైన ఉద్యోగ అవకాశాలను అందిస్తుంది.<ref>{{Cite web |title=Growing interest among Arakanese youth to pursue university education in Mizoram State |url=https://dmediag.com/news/giaay.html |access-date=2026-04-07 |website=Development Media Group |language=en-US}}</ref> == మిజోరంలో ఉన్నత విద్య == మిజోరంలోని ఉన్నత విద్యా ప్రధాన సంస్థలు: * కాలేజ్ ఆఫ్ వెటర్నరీ సైన్సెస్ అండ్ యానిమల్ హస్బెండ్రీ, సెలెసిహ్, కేంద్ర వ్యవసాయ విశ్వవిద్యాలయం * ICFAI విశ్వవిద్యాలయం, మిజోరం * మిజోరం విశ్వవిద్యాలయం * నేషనల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఎలక్ట్రానిక్స్ అండ్ ఇన్ఫర్మేషన్ టెక్నాలజీ, ఐజ్వాల్ * నేషనల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ మిజోరం చాలా సంస్థలు మిజోరం విశ్వవిద్యాలయానికి అనుబంధంగా ఉన్నాయి, వాటిలో కొన్ని: {{col-begin}} {{col-2}} * [[ప్రభుత్వ ఐజ్వాల్ కళాశాల]] * ప్రభుత్వ ఐజ్వాల్ నార్త్ కళాశాల * [[ప్రభుత్వ ఐజ్వాల్ వెస్ట్ కళాశాల]] * [[ప్రభుత్వ చంఫై కళాశాల]] * [[ప్రభుత్వ హ్రాంగ్‌బానా కళాశాల]] * [[ప్రభుత్వ జె. బువానా కళాశాల]] * [[ప్రభుత్వ జె. థాంగ్కిమా కళాశాల]] * [[ప్రభుత్వ జాన్సన్ కళాశాల]] * [[ప్రభుత్వ కోలాసిబ్ కళాశాల]] * [[ప్రభుత్వ మిజోరం లా కాలేజ్]] * [[ప్రభుత్వ సైహా కళాశాల]] * [[ప్రభుత్వ సెర్చిప్ కళాశాల]] * ప్రభుత్వ టి. రొమానా కళాశాల * [[ప్రభుత్వ జిర్తిరి రెసిడెన్షియల్ సైన్స్ కాలేజ్]] {{col-break}} * ప్రభుత్వ మామిత్ కళాశాల * ప్రభుత్వ సైతువాల్ కళాశాల * [[ప్రభుత్వ లాంగ్‌త్లై కళాశాల]] * [[ప్రభుత్వ ఖాజాల్ కళాశాల]] * [[ప్రభుత్వ హ్నాహ్థియల్ కళాశాల]] * [[ప్రభుత్వ జాల్నువామ్ కళాశాల]] * [[హెలెన్ లౌరీ కాలేజ్ ఆఫ్ ఆర్ట్స్ & కామర్స్]] * కమలానగర్ కళాశాల * [[లుంగ్లీ ప్రభుత్వ కళాశాల]] * [[మిజోరం కాలేజ్ ఆఫ్ నర్సింగ్]] * [[జోరామ్ మెడికల్ కాలేజ్]] * [[నేషనల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఎలక్ట్రానిక్స్ అండ్ ఇన్ఫర్మేషన్ టెక్నాలజీ, ఐజ్వాల్]] * [[పచ్చుంగా యూనివర్శిటీ కాలేజీ]] (భాగస్వామ్య కళాశాల) * [[సెయింట్ జేవియర్స్ కాలేజ్, లెంగ్‌పుయ్]] * [[రీజినల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ పారామెడికల్ అండ్ నర్సింగ్ ఐజ్వాల్]] * [[హయ్యర్ అండ్ టెక్నికల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ మిజోరం]] {{col-end}} == మూలాలు == {{reflist}} == బాహ్య లింకులు == {{commons category}} * [http://www.mzu.edu.in/ మిజోరం విశ్వవిద్యాలయం] * [https://web.archive.org/web/20120909171426/http://mbse.edu.in/pportal.php మిజోరం బోర్డ్ ఆఫ్ స్కూల్ ఎడ్యుకేషన్] [[Category:మిజోరంలో విద్య]] 1hks6weacp8f2gsuzkmei6mhwh1q6vk 0 503305 4908036 2026-07-19T03:59:09Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 "[[:en:Special:Redirect/revision/1364894044|72nd National Film Awards]]" పేజీని అనువదించి సృష్టించారు 4908036 wikitext text/x-wiki == ఫీచర్ ఫిల్మ్స్ == === సిల్వర్ లోటస్ అవార్డు === {| class="wikitable plainrowheaders" style="width:100%;" ! style="background-color:#EFE4B0;width:28%;" |అవార్డు ! style="background-color:#EFE4B0;width:20%;" |సినిమా ! style="background-color:#EFE4B0;width:10%;" |భాష. ! style="background-color:#EFE4B0;width:30%;" |అవార్డు గ్రహీత ! style="background-color:#EFE4B0;width:12%;" |నగదు బహుమతి |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ సినిమా|ఉత్తమ ఫీచర్ ఫిల్మ్]] |''[[ఆర్టికల్ 370 (2024 హిందీ సినిమా)|ఆర్టికల్ 370]]'' |హిందీ |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles>{{Unbulleted list|Producer: [[B62 Studios]]|Director: Aditya Suhas Jambhale}} |ప్రతి ఒక్కటి ₹ 3,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ నూతన దర్శకుడు|దర్శకుడి ఉత్తమ తొలి చిత్రం]] |''[[స్వాతంత్ర్య వీర్ సావర్కర్|స్వాతంత్య్ర వీర్ సావర్కర్]]'' |హిందీ |[[రణదీప్ హూడా|రణదీప్ హుడా]] |₹3,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ ప్రజాదరణ పొందిన సినిమా|సంపూర్ణ వినోదాన్ని అందించే ఉత్తమ ప్రజాదరణ పొందిన చిత్రం]] |''[[కల్కి 2898 ఏ.డీ|కల్కి 2898 AD]]'' |తెలుగు |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles>{{Unbulleted list|Producer: [[Vyjayanthi Movies]]|Director: [[Nag Ashwin]]}} |ప్రతి ఒక్కటి ₹ 3,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ బాలల సినిమా|ఉత్తమ బాలల చిత్రం]] |''[[35 చిన్న కథ కాదు|35 చిన్న కథ కాడు]]'' |తెలుగు |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles>{{Unbulleted list|Producer: [[Suresh Productions]]|Director: Nanda Kishore Emani}} |ప్రతి ఒక్కటి ₹ 3,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ దర్శకుడు|ఉత్తమ దర్శకత్వం]] |''[[అమరన్]]'' |తమిళ భాష |రాజ్కుమార్ పెరియసామి |₹3,00,000 |} === గోల్డెన్ లోటస్ అవార్డు === {| class="wikitable plainrowheaders" style="width:100%;" ! style="background-color:#EFE4B0;width:28%;" |అవార్డు ! style="background-color:#EFE4B0;width:20%;" |సినిమా ! style="background-color:#EFE4B0;width:10%;" |భాష. ! style="background-color:#EFE4B0;width:30%;" |అవార్డు గ్రహీత ! style="background-color:#EFE4B0;width:12%;" |నగదు బహుమతి |- ! scope="row" | |''[[కెప్టెన్ మిల్లర్]]'' |తమిళ భాష |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles>{{Unbulleted list|Producer: [[Sathya Jyothi Films]]|Director: [[Arun Matheswaran]]}} |ప్రతి ఒక్కటి ₹ 2,00,000 |- ! rowspan="2" scope="row" |[[ప్రధాన పాత్రలో ఉత్తమ నటుడిగా జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారం|ప్రధాన పాత్రలో ఉత్తమ నటుడు]] |''[[భ్రమయుగం|బ్రహ్మయుగం]]'' |మలయాళం |[[మమ్ముట్టి]] | rowspan="2" |₹ 2,00,000 పంచుకోబడింది |- |''[[చందు ఛాంపియన్]]'' |హిందీ |[[కార్తీక్ ఆర్యన్]] |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ నటి|ప్రధాన పాత్రలో ఉత్తమ నటి]] |''[[ఆర్టికల్ 370 (2024 హిందీ సినిమా)|ఆర్టికల్ 370]]'' |హిందీ |[[యామీ గౌత‌మ్|యామీ గౌతమ్]] |₹2,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ సహాయ నటుడు|ఉత్తమ సహాయ నటుడు]] |''[[భక్షక్|భక్తుడు]]'' |హిందీ |సంజయ్ మిశ్రా |₹2,00,000 |- ! rowspan="2" scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ సహాయ నటి|సహాయక పాత్రలో ఉత్తమ నటి]] |''[[మహారాజ|మహారాజు]]'' |తమిళ భాష |సచనా నామిదాస్ | rowspan="2" |₹ 2,00,000 పంచుకోబడింది |- |''మిథ్య'' |కన్నడ |రోపాశ్రీ వర్కడి |- ! rowspan="5" scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ బాల కళాకారుడు|ఉత్తమ బాలనటుడు]] |''మిథ్య'' |కన్నడ |అథిష్ ఎస్ శెట్టి | rowspan="5" |₹ 2,00,000 పంచుకోబడింది |- |''[[35 చిన్న కథ కాదు|35 చిన్న కథ కాడు]]'' |తెలుగు |అరుందేవ్ పోతుల |- | rowspan="3" |''ఓఙ్కో కి కోతిన్'' | rowspan="3" |బెంగాలీ |రిద్దిమాన్ బెనర్జీ |- |తపోమోయ్ దేబ్ |- |గీతాశ్రీ చక్రవర్తి |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ నేపథ్య గాయకుడు|ఉత్తమ నేపథ్య గాయకుడు]] |''ఘరత్ గణపతి'' (గీతః "నవసాచి గౌరీ మాజీ") {{చిన్న|(Song: "Navasachi Gauri Mazi")}} |మరాఠీ |[[అభయ్ జోధ్‌పుర్కర్|అభయ్ జోధ్పూర్]] |₹2,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ నేపథ్య గాయని|ఉత్తమ మహిళా నేపథ్య గాయని]] |''[[ఎఆర్‌ఎం|ARM]]'' (పాటః "అంగు వాన కొనిలు") {{చిన్న|(Song: "Angu Vaana Konilu")}} |మలయాళం |[[వైకోమ్ విజయలక్ష్మి]] |₹2,00,000 |- ! scope="row" |ఉత్తమ సినిమాటోగ్రఫీ |''[[భ్రమయుగం|బ్రహ్మయుగం]]'' |మలయాళం |[[షెహనాద్ జలాల్|షెహ్నాద్ జలాల్]] |₹2,00,000 |- ! scope="row" |ఉత్తమ స్క్రీన్ ప్లే<br />{{•}}{{చిన్న|[[Screenwriter|Screenplay Writer]] (Original)}} |''[[పుష్ప 2: ది రూల్|Pushpa 2: నియమము]]'' |తెలుగు |[[సుకుమార్|బండారెడ్డి సుకుమార్]] |₹2,00,000 |- ! scope="row" |ఉత్తమ స్క్రీన్ ప్లే<br />{{•}}{{చిన్న|[[Screenwriter|Screenplay Writer]] (Adapted)}} |''స్వర్గధ్వ సుధీర్ ఫడ్కే'' |మరాఠీ |యోగేష్ దేశ్పాండే |₹2,00,000 |- ! scope="row" |ఉత్తమ స్క్రీన్ ప్లే<br />{{•}}{{చిన్న|Dialogues}} |''[[లక్కీ భాస్కర్|అదృష్టవంతుడు భాస్కర్]]'' |తెలుగు |[[వెంకీ అట్లూరి]] |₹2,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ శబ్దగ్రహణం|ఉత్తమ సౌండ్ డిజైన్]] |''[[భూల్ భూలయ్యా 3|భూల్ భులైయా 3]]'' |హిందీ |మానస్ చౌదరి |₹2,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ కూర్పు|ఉత్తమ ఎడిటింగ్]] |''[[అమరన్]]'' |తమిళ భాష |ఆర్. కలైవన్నన్ |₹2,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ కళా దర్శకుడు|ఉత్తమ నిర్మాణ రూపకల్పన]] |''[[కల్కి 2898 ఏ.డీ|కల్కి 2898 AD]]'' |తెలుగు |నితిన్ జిహానీ చౌదరి |₹2,00,000 |- ! rowspan="2" scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ కాస్ట్యూమ్ డిజైనర్|ఉత్తమ కాస్ట్యూమ్ డిజైన్]] | rowspan="2" |''[[పుష్ప 2: ది రూల్|Pushpa 2: నియమము]]'' | rowspan="2" |తెలుగు |దీపాలి నూర్ | rowspan="2" |₹ 2,00,000 పంచుకోబడింది |- |శీతల్ శర్మ |- ! scope="row" |ఉత్తమ మేకప్ |''[[కమిటీ కుర్రోళ్లు|కుర్రోలు కమిటీ]]'' |తెలుగు |పి. రవికుమార్ |₹2,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ సంగీత దర్శకుడు|ఉత్తమ సంగీత దర్శకత్వం]]<br />{{•}}{{చిన్న|Songs}} |''[[ఆర్టికల్ 370 (2024 హిందీ సినిమా)|ఆర్టికల్ 370]]'' |హిందీ |[[శాశ్వత్ సచ్‌దేవ్|శాశ్వత్ సచ్దేవ్]] |₹2,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ సంగీత దర్శకుడు|ఉత్తమ సంగీత దర్శకత్వం]]<br />{{•}}{{చిన్న|Background Music}} |''[[అమరన్]]'' |తమిళ భాష |[[జి. వి. ప్రకాష్|జి. వి. ప్రకాష్ కుమార్]] |₹2,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ గీత రచయిత|ఉత్తమ సాహిత్యం]] |''[[మైదాన్]]'' (పాటః "జానే దో") {{చిన్న|(Song: "Jaane Do")}} |హిందీ |[[మనోజ్ ముంతాషిర్|మనోజ్ ముంతశిర్]] |₹2,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ నృత్య దర్శకుడు|ఉత్తమ కొరియోగ్రఫీ]] |స్త్రీ 2 (పాటః "ఆజ్ కీ రాత్") {{చిన్న|(Song: "[[Aaj Ki Raat (Stree 2 song)|Aaj Ki Raat]]")}} |హిందీ |[[విజయ్ గంగూలీ]] |₹2,00,000 |- ! scope="row" |ఉత్తమ యాక్షన్ దర్శకత్వం |''[[మహారాజ|మహారాజు]]'' |తమిళ భాష |[[అనల్ అరసు]] |₹2,00,000 |} === ప్రాంతీయ అవార్డులు === {| class="wikitable plainrowheaders" style="width:100%;" |+రాజ్యాంగంలోని ఎనిమిదవ షెడ్యూల్లో పేర్కొన్న ప్రతి భాషలో ఉత్తమ చలన చిత్రం ! rowspan="2" scope="col" style="background-color:#EFE4B0;width:20%;" |అవార్డు ! rowspan="2" scope="col" style="background-color:#EFE4B0;width:28%;" |సినిమా ! colspan="2" scope="col" style="background-color:#EFE4B0;width:40%;" |అవార్డు గ్రహీత ! rowspan="2" scope="col" style="background-color:#EFE4B0;width:12%;" |నగదు బహుమతి |- ! scope="col" style="background-color:#EFE4B0;" |నిర్మాత ! scope="col" style="background-color:#EFE4B0;" |దర్శకుడు |- ! scope="row" |ఉత్తమ అస్సామీ చలన చిత్రం |''జూఫూల్'' |టీబీఏ |జాదుమోని దత్తా |ప్రతి ఒక్కటి ₹ 2,00,000 |- ! scope="row" |ఉత్తమ బెంగాలీ చలన చిత్రం |''చల్చిత్ర ఎఖోన్'' |అంజన్ దత్ |అంజన్ దత్ |ప్రతి ఒక్కటి ₹ 2,00,000 |- ! scope="row" |ఉత్తమ హిందీ ఫీచర్ ఫిల్మ్ |''[[శ్రీకాంత్ (2024 సినిమా)|శ్రీకాంత్]]'' |టి-సిరీస్ |[[తుషార్ హీరానందని|తుషార్ హిరానందాని]] |ప్రతి ఒక్కటి ₹ 2,00,000 |- ! scope="row" |ఉత్తమ కన్నడ చలన చిత్రం |''మిథ్య'' |పరమవా స్టూడియోస్ |సుమంత్ భట్ |ప్రతి ఒక్కటి ₹ 2,00,000 |- ! scope="row" |[[ఉత్తమ మలయాళ చలనచిత్రానికి జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారం|ఉత్తమ మలయాళ చలన చిత్రం]] |''ఫెమినిచి ఫాతిమా'' |టీబీఏ |టీబీఏ |ప్రతి ఒక్కటి ₹ 2,00,000 |- ! scope="row" |ఉత్తమ తమిళ చిత్రం |''[[రాయన్]]'' |[[సన్ పిక్చర్స్|సూర్యుని చిత్రాలు]] |[[ధనుష్]] |ప్రతి ఒక్కటి ₹ 2,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ తెలుగు సినిమా|ఉత్తమ తెలుగు చలన చిత్రం]] |''[[కమిటీ కుర్రోళ్లు|కుర్రోలు కమిటీ]]'' |[[నీహారిక కొణిదెల|పింక్ ఏనుగు చిత్రాలు]] |యధు వంశి |ప్రతి ఒక్కటి ₹ 2,00,000 |} === ప్రత్యేక ప్రస్తావన === {| class="wikitable plainrowheaders" style="width:100%;" ! style="background-color:#EFE4B0;width:20%;" |అవార్డు ! style="background-color:#EFE4B0;width:20%;" |సినిమా ! style="background-color:#EFE4B0;width:10%;" |భాష. ! style="background-color:#EFE4B0;width:38%;" |అవార్డు గ్రహీత ! style="background-color:#EFE4B0;width:12%;" |నగదు బహుమతి |- ! scope="row" |ప్రత్యేక ప్రస్తావన |''[[కెప్టెన్ మిల్లర్]]'' |తమిళ భాష |[[ధనుష్]] (నటుడు) |సర్టిఫికేట్ మాత్రమే |} == సూచనలు == 1g55ewfotsjfk8hj7yb7gkm0gpqdq8r 4908037 4908036 2026-07-19T04:01:45Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* */ 4908037 wikitext text/x-wiki {{Short description|2024 భారతీయ చలనచిత్రాల పురస్కార వేడుక}} {{Use dmy dates|date=July 2026}} {{Use Indian English|date=July 2026}} {{Infobox film awards | number = 72 | award = [[జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు]] | image = | alt = | caption = | awarded_for = 2024 లో భారతీయ సినిమా ప్రతిభ | award_org = [[నేషనల్ ఫిల్మ్ డెవలప్‌మెంట్ కార్పొరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా]] | announced_date = July 2026 | presenting_org = [[భారత రాష్ట్రపతి]] | presented_date = 2026 | website = {{URL|https://nfaindia.org/en}} | site = [[న్యూ ఢిల్లీ]] | host = | lifetime_achievement = | best_feature = ''[[ఆర్టికల్ 370 (సినిమా)|ఆర్టికల్ 370]]'' | best_non_feature = | best_book = | best_critic = | most_wins = ''[[అమరన్ (2024 సినిమా)|అమరన్]]'', ''[[ఆర్టికల్ 370 (సినిమా)|ఆర్టికల్ 370]]'', ''[[కల్కి 2898 ఏడి]]'', ''[[పుష్ప 2: ది రూల్]]'', ''మిథ్య'' | last = [[71వ జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు|71వ]] | next = 73rd }} [[నేషనల్ ఫిల్మ్ డెవలప్‌మెంట్ కార్పొరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా]] ద్వారా అందించబడే '''72వ జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు''', 2024 లో [[భారతీయ సినిమా]] ఉత్తమ ప్రతిభను గౌరవించడానికి 2026 జూలైలో [[సమాచార ప్రసార మంత్రిత్వ శాఖ (భారతదేశం)|సమాచార ప్రసార మంత్రిత్వ శాఖ]] ఒక పత్రికా సమావేశంలో ప్రకటించింది.<ref>{{Cite web |title=72nd National Film Awards 2026 Winners announced: Check the full list of winners |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/72nd-national-film-awards-2026-winners-announced-check-the-full-list-of-winners-10769568/ |website=The Indian Express |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=72nd National Film Awards Winners Live Update 2026: Check out complete winners here |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/72nd-national-film-awards-winners-live-update-2026-check-out-complete-winners-here-/articleshow/132480643.cms |website=The Times of India |language=en}}</ref> రాజకీయ యాక్షన్-థ్రిల్లర్ చిత్రం ''[[ఆర్టికల్ 370 (సినిమా)|ఆర్టికల్ 370]]'' ఉత్తమ ఫీచర్ ఫిల్మ్‌గా ఎంపికైంది.<ref>{{Cite web |title=Article 370 wins Best Feature Film at 72nd National Film Awards |url=https://www.greaterkashmir.com/national/article-370-wins-best-feature-film-at-72nd-national-film-awards-12177612 |website=Greater Kashmir |language=en}}</ref> తెలుగు సినిమా వివిధ విభాగాల్లో ఏడు అవార్డులను కైవసం చేసుకుని విశేషమైన ఉనికిని చాటుకుంది.<ref>{{Cite web |title=72nd National Film Awards: Telugu films bag seven awards |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/72nd-national-film-awards-telugu-films-bag-seven-awards/article71238310.ece |website=The Hindu |language=en}}</ref> == ఎంపిక ప్రక్రియ == ఈ అవార్డుల కొరకు నేషనల్ ఫిల్మ్ డెవలప్‌మెంట్ కార్పొరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా ఆన్‌లైన్ ఎంట్రీలను ఆహ్వానించింది. 2024 జనవరి 1 నుండి 2024 డిసెంబర్ 31 మధ్య [[సెంట్రల్ బోర్డ్ ఆఫ్ ఫిల్మ్ సర్టిఫికేషన్]] ద్వారా ధృవీకరించబడిన ఫీచర్, నాన్-ఫీచర్ చిత్రాలు ఈ చలనచిత్ర అవార్డు విభాగాలకు అర్హత సాధించాయి.<ref>{{Cite web |title=72nd National Film Awards for the year 2024 announced |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2286143&reg=48&lang=2 |website=[[Press Information Bureau]] |language=en}}</ref> డబ్ చేయబడిన, సవరించబడిన లేదా కాపీ చేయబడిన చిత్రాల సంస్కరణలు, అనువాదాలు, సంక్షిప్తాలు, సవరించబడిన లేదా వ్యాఖ్యానించబడిన పనులు, పునర్ముద్రణలు ఈ అవార్డులకు అర్హత పొందలేదు. ఫీచర్, నాన్-ఫీచర్ ఫిల్మ్స్ విభాగాల కొరకు, ఏదైనా భారతీయ భాషలో నిర్మించబడి, [[16 మిమీ ఫిల్మ్|16 మిమీ]], [[35 మిమీ మూవీ ఫిల్మ్|35 మిమీ]], అంతకంటే విస్తృతమైన ఫిల్మ్ గేజ్ లేదా [[డిజిటల్ సినిమాటోగ్రఫీ|డిజిటల్ ఫార్మాట్‌లో]] చిత్రీకరించబడి, థియేటర్లలో, వీడియో లేదా హోమ్ వీక్షణ కొరకు డిజిటల్ ఫార్మాట్లలో విడుదలైన చిత్రాలు అర్హత సాధించాయి. {{Reflist}} {{Use dmy dates|date=May 2017}} [[Category:జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాల వేడుకలు]] [[Category:2026 చలనచిత్ర అవార్డులు]] [[Category:2026 లో భారతదేశం]] == ఫీచర్ ఫిల్మ్స్ == === సిల్వర్ లోటస్ అవార్డు === {| class="wikitable plainrowheaders" style="width:100%;" ! style="background-color:#EFE4B0;width:28%;" |అవార్డు ! style="background-color:#EFE4B0;width:20%;" |సినిమా ! style="background-color:#EFE4B0;width:10%;" |భాష. ! style="background-color:#EFE4B0;width:30%;" |అవార్డు గ్రహీత ! style="background-color:#EFE4B0;width:12%;" |నగదు బహుమతి |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ సినిమా|ఉత్తమ ఫీచర్ ఫిల్మ్]] |''[[ఆర్టికల్ 370 (2024 హిందీ సినిమా)|ఆర్టికల్ 370]]'' |హిందీ |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles>{{Unbulleted list|Producer: [[B62 Studios]]|Director: Aditya Suhas Jambhale}} |ప్రతి ఒక్కటి ₹ 3,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ నూతన దర్శకుడు|దర్శకుడి ఉత్తమ తొలి చిత్రం]] |''[[స్వాతంత్ర్య వీర్ సావర్కర్|స్వాతంత్య్ర వీర్ సావర్కర్]]'' |హిందీ |[[రణదీప్ హూడా|రణదీప్ హుడా]] |₹3,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ ప్రజాదరణ పొందిన సినిమా|సంపూర్ణ వినోదాన్ని అందించే ఉత్తమ ప్రజాదరణ పొందిన చిత్రం]] |''[[కల్కి 2898 ఏ.డీ|కల్కి 2898 AD]]'' |తెలుగు |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles>{{Unbulleted list|Producer: [[Vyjayanthi Movies]]|Director: [[Nag Ashwin]]}} |ప్రతి ఒక్కటి ₹ 3,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ బాలల సినిమా|ఉత్తమ బాలల చిత్రం]] |''[[35 చిన్న కథ కాదు|35 చిన్న కథ కాడు]]'' |తెలుగు |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles>{{Unbulleted list|Producer: [[Suresh Productions]]|Director: Nanda Kishore Emani}} |ప్రతి ఒక్కటి ₹ 3,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ దర్శకుడు|ఉత్తమ దర్శకత్వం]] |''[[అమరన్]]'' |తమిళ భాష |రాజ్కుమార్ పెరియసామి |₹3,00,000 |} === గోల్డెన్ లోటస్ అవార్డు === {| class="wikitable plainrowheaders" style="width:100%;" ! style="background-color:#EFE4B0;width:28%;" |అవార్డు ! style="background-color:#EFE4B0;width:20%;" |సినిమా ! style="background-color:#EFE4B0;width:10%;" |భాష. ! style="background-color:#EFE4B0;width:30%;" |అవార్డు గ్రహీత ! style="background-color:#EFE4B0;width:12%;" |నగదు బహుమతి |- ! scope="row" | |''[[కెప్టెన్ మిల్లర్]]'' |తమిళ భాష |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles>{{Unbulleted list|Producer: [[Sathya Jyothi Films]]|Director: [[Arun Matheswaran]]}} |ప్రతి ఒక్కటి ₹ 2,00,000 |- ! rowspan="2" scope="row" |[[ప్రధాన పాత్రలో ఉత్తమ నటుడిగా జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారం|ప్రధాన పాత్రలో ఉత్తమ నటుడు]] |''[[భ్రమయుగం|బ్రహ్మయుగం]]'' |మలయాళం |[[మమ్ముట్టి]] | rowspan="2" |₹ 2,00,000 పంచుకోబడింది |- |''[[చందు ఛాంపియన్]]'' |హిందీ |[[కార్తీక్ ఆర్యన్]] |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ నటి|ప్రధాన పాత్రలో ఉత్తమ నటి]] |''[[ఆర్టికల్ 370 (2024 హిందీ సినిమా)|ఆర్టికల్ 370]]'' |హిందీ |[[యామీ గౌత‌మ్|యామీ గౌతమ్]] |₹2,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ సహాయ నటుడు|ఉత్తమ సహాయ నటుడు]] |''[[భక్షక్|భక్తుడు]]'' |హిందీ |సంజయ్ మిశ్రా |₹2,00,000 |- ! rowspan="2" scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ సహాయ నటి|సహాయక పాత్రలో ఉత్తమ నటి]] |''[[మహారాజ|మహారాజు]]'' |తమిళ భాష |సచనా నామిదాస్ | rowspan="2" |₹ 2,00,000 పంచుకోబడింది |- |''మిథ్య'' |కన్నడ |రోపాశ్రీ వర్కడి |- ! rowspan="5" scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ బాల కళాకారుడు|ఉత్తమ బాలనటుడు]] |''మిథ్య'' |కన్నడ |అథిష్ ఎస్ శెట్టి | rowspan="5" |₹ 2,00,000 పంచుకోబడింది |- |''[[35 చిన్న కథ కాదు|35 చిన్న కథ కాడు]]'' |తెలుగు |అరుందేవ్ పోతుల |- | rowspan="3" |''ఓఙ్కో కి కోతిన్'' | rowspan="3" |బెంగాలీ |రిద్దిమాన్ బెనర్జీ |- |తపోమోయ్ దేబ్ |- |గీతాశ్రీ చక్రవర్తి |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ నేపథ్య గాయకుడు|ఉత్తమ నేపథ్య గాయకుడు]] |''ఘరత్ గణపతి'' (గీతః "నవసాచి గౌరీ మాజీ") {{చిన్న|(Song: "Navasachi Gauri Mazi")}} |మరాఠీ |[[అభయ్ జోధ్‌పుర్కర్|అభయ్ జోధ్పూర్]] |₹2,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ నేపథ్య గాయని|ఉత్తమ మహిళా నేపథ్య గాయని]] |''[[ఎఆర్‌ఎం|ARM]]'' (పాటః "అంగు వాన కొనిలు") {{చిన్న|(Song: "Angu Vaana Konilu")}} |మలయాళం |[[వైకోమ్ విజయలక్ష్మి]] |₹2,00,000 |- ! scope="row" |ఉత్తమ సినిమాటోగ్రఫీ |''[[భ్రమయుగం|బ్రహ్మయుగం]]'' |మలయాళం |[[షెహనాద్ జలాల్|షెహ్నాద్ జలాల్]] |₹2,00,000 |- ! scope="row" |ఉత్తమ స్క్రీన్ ప్లే<br />{{•}}{{చిన్న|[[Screenwriter|Screenplay Writer]] (Original)}} |''[[పుష్ప 2: ది రూల్|Pushpa 2: నియమము]]'' |తెలుగు |[[సుకుమార్|బండారెడ్డి సుకుమార్]] |₹2,00,000 |- ! scope="row" |ఉత్తమ స్క్రీన్ ప్లే<br />{{•}}{{చిన్న|[[Screenwriter|Screenplay Writer]] (Adapted)}} |''స్వర్గధ్వ సుధీర్ ఫడ్కే'' |మరాఠీ |యోగేష్ దేశ్పాండే |₹2,00,000 |- ! scope="row" |ఉత్తమ స్క్రీన్ ప్లే<br />{{•}}{{చిన్న|Dialogues}} |''[[లక్కీ భాస్కర్|అదృష్టవంతుడు భాస్కర్]]'' |తెలుగు |[[వెంకీ అట్లూరి]] |₹2,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ శబ్దగ్రహణం|ఉత్తమ సౌండ్ డిజైన్]] |''[[భూల్ భూలయ్యా 3|భూల్ భులైయా 3]]'' |హిందీ |మానస్ చౌదరి |₹2,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ కూర్పు|ఉత్తమ ఎడిటింగ్]] |''[[అమరన్]]'' |తమిళ భాష |ఆర్. కలైవన్నన్ |₹2,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ కళా దర్శకుడు|ఉత్తమ నిర్మాణ రూపకల్పన]] |''[[కల్కి 2898 ఏ.డీ|కల్కి 2898 AD]]'' |తెలుగు |నితిన్ జిహానీ చౌదరి |₹2,00,000 |- ! rowspan="2" scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ కాస్ట్యూమ్ డిజైనర్|ఉత్తమ కాస్ట్యూమ్ డిజైన్]] | rowspan="2" |''[[పుష్ప 2: ది రూల్|Pushpa 2: నియమము]]'' | rowspan="2" |తెలుగు |దీపాలి నూర్ | rowspan="2" |₹ 2,00,000 పంచుకోబడింది |- |శీతల్ శర్మ |- ! scope="row" |ఉత్తమ మేకప్ |''[[కమిటీ కుర్రోళ్లు|కుర్రోలు కమిటీ]]'' |తెలుగు |పి. రవికుమార్ |₹2,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ సంగీత దర్శకుడు|ఉత్తమ సంగీత దర్శకత్వం]]<br />{{•}}{{చిన్న|Songs}} |''[[ఆర్టికల్ 370 (2024 హిందీ సినిమా)|ఆర్టికల్ 370]]'' |హిందీ |[[శాశ్వత్ సచ్‌దేవ్|శాశ్వత్ సచ్దేవ్]] |₹2,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ సంగీత దర్శకుడు|ఉత్తమ సంగీత దర్శకత్వం]]<br />{{•}}{{చిన్న|Background Music}} |''[[అమరన్]]'' |తమిళ భాష |[[జి. వి. ప్రకాష్|జి. వి. ప్రకాష్ కుమార్]] |₹2,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ గీత రచయిత|ఉత్తమ సాహిత్యం]] |''[[మైదాన్]]'' (పాటః "జానే దో") {{చిన్న|(Song: "Jaane Do")}} |హిందీ |[[మనోజ్ ముంతాషిర్|మనోజ్ ముంతశిర్]] |₹2,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ నృత్య దర్శకుడు|ఉత్తమ కొరియోగ్రఫీ]] |స్త్రీ 2 (పాటః "ఆజ్ కీ రాత్") {{చిన్న|(Song: "[[Aaj Ki Raat (Stree 2 song)|Aaj Ki Raat]]")}} |హిందీ |[[విజయ్ గంగూలీ]] |₹2,00,000 |- ! scope="row" |ఉత్తమ యాక్షన్ దర్శకత్వం |''[[మహారాజ|మహారాజు]]'' |తమిళ భాష |[[అనల్ అరసు]] |₹2,00,000 |} === ప్రాంతీయ అవార్డులు === {| class="wikitable plainrowheaders" style="width:100%;" |+రాజ్యాంగంలోని ఎనిమిదవ షెడ్యూల్లో పేర్కొన్న ప్రతి భాషలో ఉత్తమ చలన చిత్రం ! rowspan="2" scope="col" style="background-color:#EFE4B0;width:20%;" |అవార్డు ! rowspan="2" scope="col" style="background-color:#EFE4B0;width:28%;" |సినిమా ! colspan="2" scope="col" style="background-color:#EFE4B0;width:40%;" |అవార్డు గ్రహీత ! rowspan="2" scope="col" style="background-color:#EFE4B0;width:12%;" |నగదు బహుమతి |- ! scope="col" style="background-color:#EFE4B0;" |నిర్మాత ! scope="col" style="background-color:#EFE4B0;" |దర్శకుడు |- ! scope="row" |ఉత్తమ అస్సామీ చలన చిత్రం |''జూఫూల్'' |టీబీఏ |జాదుమోని దత్తా |ప్రతి ఒక్కటి ₹ 2,00,000 |- ! scope="row" |ఉత్తమ బెంగాలీ చలన చిత్రం |''చల్చిత్ర ఎఖోన్'' |అంజన్ దత్ |అంజన్ దత్ |ప్రతి ఒక్కటి ₹ 2,00,000 |- ! scope="row" |ఉత్తమ హిందీ ఫీచర్ ఫిల్మ్ |''[[శ్రీకాంత్ (2024 సినిమా)|శ్రీకాంత్]]'' |టి-సిరీస్ |[[తుషార్ హీరానందని|తుషార్ హిరానందాని]] |ప్రతి ఒక్కటి ₹ 2,00,000 |- ! scope="row" |ఉత్తమ కన్నడ చలన చిత్రం |''మిథ్య'' |పరమవా స్టూడియోస్ |సుమంత్ భట్ |ప్రతి ఒక్కటి ₹ 2,00,000 |- ! scope="row" |[[ఉత్తమ మలయాళ చలనచిత్రానికి జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారం|ఉత్తమ మలయాళ చలన చిత్రం]] |''ఫెమినిచి ఫాతిమా'' |టీబీఏ |టీబీఏ |ప్రతి ఒక్కటి ₹ 2,00,000 |- ! scope="row" |ఉత్తమ తమిళ చిత్రం |''[[రాయన్]]'' |[[సన్ పిక్చర్స్|సూర్యుని చిత్రాలు]] |[[ధనుష్]] |ప్రతి ఒక్కటి ₹ 2,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ తెలుగు సినిమా|ఉత్తమ తెలుగు చలన చిత్రం]] |''[[కమిటీ కుర్రోళ్లు|కుర్రోలు కమిటీ]]'' |[[నీహారిక కొణిదెల|పింక్ ఏనుగు చిత్రాలు]] |యధు వంశి |ప్రతి ఒక్కటి ₹ 2,00,000 |} === ప్రత్యేక ప్రస్తావన === {| class="wikitable plainrowheaders" style="width:100%;" ! style="background-color:#EFE4B0;width:20%;" |అవార్డు ! style="background-color:#EFE4B0;width:20%;" |సినిమా ! style="background-color:#EFE4B0;width:10%;" |భాష. ! style="background-color:#EFE4B0;width:38%;" |అవార్డు గ్రహీత ! style="background-color:#EFE4B0;width:12%;" |నగదు బహుమతి |- ! scope="row" |ప్రత్యేక ప్రస్తావన |''[[కెప్టెన్ మిల్లర్]]'' |తమిళ భాష |[[ధనుష్]] (నటుడు) |సర్టిఫికేట్ మాత్రమే |} == సూచనలు == 3ir3fp2m8is0ic3ryuggb6hk8mvh519 4908038 4908037 2026-07-19T04:02:29Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 /* ఎంపిక ప్రక్రియ */ 4908038 wikitext text/x-wiki {{Short description|2024 భారతీయ చలనచిత్రాల పురస్కార వేడుక}} {{Use dmy dates|date=July 2026}} {{Use Indian English|date=July 2026}} {{Infobox film awards | number = 72 | award = [[జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు]] | image = | alt = | caption = | awarded_for = 2024 లో భారతీయ సినిమా ప్రతిభ | award_org = [[నేషనల్ ఫిల్మ్ డెవలప్‌మెంట్ కార్పొరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా]] | announced_date = July 2026 | presenting_org = [[భారత రాష్ట్రపతి]] | presented_date = 2026 | website = {{URL|https://nfaindia.org/en}} | site = [[న్యూ ఢిల్లీ]] | host = | lifetime_achievement = | best_feature = ''[[ఆర్టికల్ 370 (సినిమా)|ఆర్టికల్ 370]]'' | best_non_feature = | best_book = | best_critic = | most_wins = ''[[అమరన్ (2024 సినిమా)|అమరన్]]'', ''[[ఆర్టికల్ 370 (సినిమా)|ఆర్టికల్ 370]]'', ''[[కల్కి 2898 ఏడి]]'', ''[[పుష్ప 2: ది రూల్]]'', ''మిథ్య'' | last = [[71వ జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు|71వ]] | next = 73rd }} [[నేషనల్ ఫిల్మ్ డెవలప్‌మెంట్ కార్పొరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా]] ద్వారా అందించబడే '''72వ జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు''', 2024 లో [[భారతీయ సినిమా]] ఉత్తమ ప్రతిభను గౌరవించడానికి 2026 జూలైలో [[సమాచార ప్రసార మంత్రిత్వ శాఖ (భారతదేశం)|సమాచార ప్రసార మంత్రిత్వ శాఖ]] ఒక పత్రికా సమావేశంలో ప్రకటించింది.<ref>{{Cite web |title=72nd National Film Awards 2026 Winners announced: Check the full list of winners |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/72nd-national-film-awards-2026-winners-announced-check-the-full-list-of-winners-10769568/ |website=The Indian Express |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=72nd National Film Awards Winners Live Update 2026: Check out complete winners here |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/72nd-national-film-awards-winners-live-update-2026-check-out-complete-winners-here-/articleshow/132480643.cms |website=The Times of India |language=en}}</ref> రాజకీయ యాక్షన్-థ్రిల్లర్ చిత్రం ''[[ఆర్టికల్ 370 (సినిమా)|ఆర్టికల్ 370]]'' ఉత్తమ ఫీచర్ ఫిల్మ్‌గా ఎంపికైంది.<ref>{{Cite web |title=Article 370 wins Best Feature Film at 72nd National Film Awards |url=https://www.greaterkashmir.com/national/article-370-wins-best-feature-film-at-72nd-national-film-awards-12177612 |website=Greater Kashmir |language=en}}</ref> తెలుగు సినిమా వివిధ విభాగాల్లో ఏడు అవార్డులను కైవసం చేసుకుని విశేషమైన ఉనికిని చాటుకుంది.<ref>{{Cite web |title=72nd National Film Awards: Telugu films bag seven awards |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/72nd-national-film-awards-telugu-films-bag-seven-awards/article71238310.ece |website=The Hindu |language=en}}</ref> == ఎంపిక ప్రక్రియ == ఈ అవార్డుల కొరకు నేషనల్ ఫిల్మ్ డెవలప్‌మెంట్ కార్పొరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా ఆన్‌లైన్ ఎంట్రీలను ఆహ్వానించింది. 2024 జనవరి 1 నుండి 2024 డిసెంబర్ 31 మధ్య [[సెంట్రల్ బోర్డ్ ఆఫ్ ఫిల్మ్ సర్టిఫికేషన్]] ద్వారా ధృవీకరించబడిన ఫీచర్, నాన్-ఫీచర్ చిత్రాలు ఈ చలనచిత్ర అవార్డు విభాగాలకు అర్హత సాధించాయి.<ref>{{Cite web |title=72nd National Film Awards for the year 2024 announced |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2286143&reg=48&lang=2 |website=[[Press Information Bureau]] |language=en}}</ref> డబ్ చేయబడిన, సవరించబడిన లేదా కాపీ చేయబడిన చిత్రాల సంస్కరణలు, అనువాదాలు, సంక్షిప్తాలు, సవరించబడిన లేదా వ్యాఖ్యానించబడిన పనులు, పునర్ముద్రణలు ఈ అవార్డులకు అర్హత పొందలేదు. ఫీచర్, నాన్-ఫీచర్ ఫిల్మ్స్ విభాగాల కొరకు, ఏదైనా భారతీయ భాషలో నిర్మించబడి, [[16 మిమీ ఫిల్మ్|16 మిమీ]], [[35 మిమీ మూవీ ఫిల్మ్|35 మిమీ]], అంతకంటే విస్తృతమైన ఫిల్మ్ గేజ్ లేదా [[డిజిటల్ సినిమాటోగ్రఫీ|డిజిటల్ ఫార్మాట్‌లో]] చిత్రీకరించబడి, థియేటర్లలో, వీడియో లేదా హోమ్ వీక్షణ కొరకు డిజిటల్ ఫార్మాట్లలో విడుదలైన చిత్రాలు అర్హత సాధించాయి. {{Use dmy dates|date=May 2017}} [[Category:జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాల వేడుకలు]] [[Category:2026 చలనచిత్ర అవార్డులు]] [[Category:2026 లో భారతదేశం]] == ఫీచర్ ఫిల్మ్స్ == === సిల్వర్ లోటస్ అవార్డు === {| class="wikitable plainrowheaders" style="width:100%;" ! style="background-color:#EFE4B0;width:28%;" |అవార్డు ! style="background-color:#EFE4B0;width:20%;" |సినిమా ! style="background-color:#EFE4B0;width:10%;" |భాష. ! style="background-color:#EFE4B0;width:30%;" |అవార్డు గ్రహీత ! style="background-color:#EFE4B0;width:12%;" |నగదు బహుమతి |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ సినిమా|ఉత్తమ ఫీచర్ ఫిల్మ్]] |''[[ఆర్టికల్ 370 (2024 హిందీ సినిమా)|ఆర్టికల్ 370]]'' |హిందీ |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles>{{Unbulleted list|Producer: [[B62 Studios]]|Director: Aditya Suhas Jambhale}} |ప్రతి ఒక్కటి ₹ 3,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ నూతన దర్శకుడు|దర్శకుడి ఉత్తమ తొలి చిత్రం]] |''[[స్వాతంత్ర్య వీర్ సావర్కర్|స్వాతంత్య్ర వీర్ సావర్కర్]]'' |హిందీ |[[రణదీప్ హూడా|రణదీప్ హుడా]] |₹3,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ ప్రజాదరణ పొందిన సినిమా|సంపూర్ణ వినోదాన్ని అందించే ఉత్తమ ప్రజాదరణ పొందిన చిత్రం]] |''[[కల్కి 2898 ఏ.డీ|కల్కి 2898 AD]]'' |తెలుగు |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles>{{Unbulleted list|Producer: [[Vyjayanthi Movies]]|Director: [[Nag Ashwin]]}} |ప్రతి ఒక్కటి ₹ 3,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ బాలల సినిమా|ఉత్తమ బాలల చిత్రం]] |''[[35 చిన్న కథ కాదు|35 చిన్న కథ కాడు]]'' |తెలుగు |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles>{{Unbulleted list|Producer: [[Suresh Productions]]|Director: Nanda Kishore Emani}} |ప్రతి ఒక్కటి ₹ 3,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ దర్శకుడు|ఉత్తమ దర్శకత్వం]] |''[[అమరన్]]'' |తమిళ భాష |రాజ్కుమార్ పెరియసామి |₹3,00,000 |} === గోల్డెన్ లోటస్ అవార్డు === {| class="wikitable plainrowheaders" style="width:100%;" ! style="background-color:#EFE4B0;width:28%;" |అవార్డు ! style="background-color:#EFE4B0;width:20%;" |సినిమా ! style="background-color:#EFE4B0;width:10%;" |భాష. ! style="background-color:#EFE4B0;width:30%;" |అవార్డు గ్రహీత ! style="background-color:#EFE4B0;width:12%;" |నగదు బహుమతి |- ! scope="row" | |''[[కెప్టెన్ మిల్లర్]]'' |తమిళ భాష |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles>{{Unbulleted list|Producer: [[Sathya Jyothi Films]]|Director: [[Arun Matheswaran]]}} |ప్రతి ఒక్కటి ₹ 2,00,000 |- ! rowspan="2" scope="row" |[[ప్రధాన పాత్రలో ఉత్తమ నటుడిగా జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారం|ప్రధాన పాత్రలో ఉత్తమ నటుడు]] |''[[భ్రమయుగం|బ్రహ్మయుగం]]'' |మలయాళం |[[మమ్ముట్టి]] | rowspan="2" |₹ 2,00,000 పంచుకోబడింది |- |''[[చందు ఛాంపియన్]]'' |హిందీ |[[కార్తీక్ ఆర్యన్]] |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ నటి|ప్రధాన పాత్రలో ఉత్తమ నటి]] |''[[ఆర్టికల్ 370 (2024 హిందీ సినిమా)|ఆర్టికల్ 370]]'' |హిందీ |[[యామీ గౌత‌మ్|యామీ గౌతమ్]] |₹2,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ సహాయ నటుడు|ఉత్తమ సహాయ నటుడు]] |''[[భక్షక్|భక్తుడు]]'' |హిందీ |సంజయ్ మిశ్రా |₹2,00,000 |- ! rowspan="2" scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ సహాయ నటి|సహాయక పాత్రలో ఉత్తమ నటి]] |''[[మహారాజ|మహారాజు]]'' |తమిళ భాష |సచనా నామిదాస్ | rowspan="2" |₹ 2,00,000 పంచుకోబడింది |- |''మిథ్య'' |కన్నడ |రోపాశ్రీ వర్కడి |- ! rowspan="5" scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ బాల కళాకారుడు|ఉత్తమ బాలనటుడు]] |''మిథ్య'' |కన్నడ |అథిష్ ఎస్ శెట్టి | rowspan="5" |₹ 2,00,000 పంచుకోబడింది |- |''[[35 చిన్న కథ కాదు|35 చిన్న కథ కాడు]]'' |తెలుగు |అరుందేవ్ పోతుల |- | rowspan="3" |''ఓఙ్కో కి కోతిన్'' | rowspan="3" |బెంగాలీ |రిద్దిమాన్ బెనర్జీ |- |తపోమోయ్ దేబ్ |- |గీతాశ్రీ చక్రవర్తి |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ నేపథ్య గాయకుడు|ఉత్తమ నేపథ్య గాయకుడు]] |''ఘరత్ గణపతి'' (గీతః "నవసాచి గౌరీ మాజీ") {{చిన్న|(Song: "Navasachi Gauri Mazi")}} |మరాఠీ |[[అభయ్ జోధ్‌పుర్కర్|అభయ్ జోధ్పూర్]] |₹2,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ నేపథ్య గాయని|ఉత్తమ మహిళా నేపథ్య గాయని]] |''[[ఎఆర్‌ఎం|ARM]]'' (పాటః "అంగు వాన కొనిలు") {{చిన్న|(Song: "Angu Vaana Konilu")}} |మలయాళం |[[వైకోమ్ విజయలక్ష్మి]] |₹2,00,000 |- ! scope="row" |ఉత్తమ సినిమాటోగ్రఫీ |''[[భ్రమయుగం|బ్రహ్మయుగం]]'' |మలయాళం |[[షెహనాద్ జలాల్|షెహ్నాద్ జలాల్]] |₹2,00,000 |- ! scope="row" |ఉత్తమ స్క్రీన్ ప్లే<br />{{•}}{{చిన్న|[[Screenwriter|Screenplay Writer]] (Original)}} |''[[పుష్ప 2: ది రూల్|Pushpa 2: నియమము]]'' |తెలుగు |[[సుకుమార్|బండారెడ్డి సుకుమార్]] |₹2,00,000 |- ! scope="row" |ఉత్తమ స్క్రీన్ ప్లే<br />{{•}}{{చిన్న|[[Screenwriter|Screenplay Writer]] (Adapted)}} |''స్వర్గధ్వ సుధీర్ ఫడ్కే'' |మరాఠీ |యోగేష్ దేశ్పాండే |₹2,00,000 |- ! scope="row" |ఉత్తమ స్క్రీన్ ప్లే<br />{{•}}{{చిన్న|Dialogues}} |''[[లక్కీ భాస్కర్|అదృష్టవంతుడు భాస్కర్]]'' |తెలుగు |[[వెంకీ అట్లూరి]] |₹2,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ శబ్దగ్రహణం|ఉత్తమ సౌండ్ డిజైన్]] |''[[భూల్ భూలయ్యా 3|భూల్ భులైయా 3]]'' |హిందీ |మానస్ చౌదరి |₹2,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ కూర్పు|ఉత్తమ ఎడిటింగ్]] |''[[అమరన్]]'' |తమిళ భాష |ఆర్. కలైవన్నన్ |₹2,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ కళా దర్శకుడు|ఉత్తమ నిర్మాణ రూపకల్పన]] |''[[కల్కి 2898 ఏ.డీ|కల్కి 2898 AD]]'' |తెలుగు |నితిన్ జిహానీ చౌదరి |₹2,00,000 |- ! rowspan="2" scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ కాస్ట్యూమ్ డిజైనర్|ఉత్తమ కాస్ట్యూమ్ డిజైన్]] | rowspan="2" |''[[పుష్ప 2: ది రూల్|Pushpa 2: నియమము]]'' | rowspan="2" |తెలుగు |దీపాలి నూర్ | rowspan="2" |₹ 2,00,000 పంచుకోబడింది |- |శీతల్ శర్మ |- ! scope="row" |ఉత్తమ మేకప్ |''[[కమిటీ కుర్రోళ్లు|కుర్రోలు కమిటీ]]'' |తెలుగు |పి. రవికుమార్ |₹2,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ సంగీత దర్శకుడు|ఉత్తమ సంగీత దర్శకత్వం]]<br />{{•}}{{చిన్న|Songs}} |''[[ఆర్టికల్ 370 (2024 హిందీ సినిమా)|ఆర్టికల్ 370]]'' |హిందీ |[[శాశ్వత్ సచ్‌దేవ్|శాశ్వత్ సచ్దేవ్]] |₹2,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ సంగీత దర్శకుడు|ఉత్తమ సంగీత దర్శకత్వం]]<br />{{•}}{{చిన్న|Background Music}} |''[[అమరన్]]'' |తమిళ భాష |[[జి. వి. ప్రకాష్|జి. వి. ప్రకాష్ కుమార్]] |₹2,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ గీత రచయిత|ఉత్తమ సాహిత్యం]] |''[[మైదాన్]]'' (పాటః "జానే దో") {{చిన్న|(Song: "Jaane Do")}} |హిందీ |[[మనోజ్ ముంతాషిర్|మనోజ్ ముంతశిర్]] |₹2,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ నృత్య దర్శకుడు|ఉత్తమ కొరియోగ్రఫీ]] |స్త్రీ 2 (పాటః "ఆజ్ కీ రాత్") {{చిన్న|(Song: "[[Aaj Ki Raat (Stree 2 song)|Aaj Ki Raat]]")}} |హిందీ |[[విజయ్ గంగూలీ]] |₹2,00,000 |- ! scope="row" |ఉత్తమ యాక్షన్ దర్శకత్వం |''[[మహారాజ|మహారాజు]]'' |తమిళ భాష |[[అనల్ అరసు]] |₹2,00,000 |} === ప్రాంతీయ అవార్డులు === {| class="wikitable plainrowheaders" style="width:100%;" |+రాజ్యాంగంలోని ఎనిమిదవ షెడ్యూల్లో పేర్కొన్న ప్రతి భాషలో ఉత్తమ చలన చిత్రం ! rowspan="2" scope="col" style="background-color:#EFE4B0;width:20%;" |అవార్డు ! rowspan="2" scope="col" style="background-color:#EFE4B0;width:28%;" |సినిమా ! colspan="2" scope="col" style="background-color:#EFE4B0;width:40%;" |అవార్డు గ్రహీత ! rowspan="2" scope="col" style="background-color:#EFE4B0;width:12%;" |నగదు బహుమతి |- ! scope="col" style="background-color:#EFE4B0;" |నిర్మాత ! scope="col" style="background-color:#EFE4B0;" |దర్శకుడు |- ! scope="row" |ఉత్తమ అస్సామీ చలన చిత్రం |''జూఫూల్'' |టీబీఏ |జాదుమోని దత్తా |ప్రతి ఒక్కటి ₹ 2,00,000 |- ! scope="row" |ఉత్తమ బెంగాలీ చలన చిత్రం |''చల్చిత్ర ఎఖోన్'' |అంజన్ దత్ |అంజన్ దత్ |ప్రతి ఒక్కటి ₹ 2,00,000 |- ! scope="row" |ఉత్తమ హిందీ ఫీచర్ ఫిల్మ్ |''[[శ్రీకాంత్ (2024 సినిమా)|శ్రీకాంత్]]'' |టి-సిరీస్ |[[తుషార్ హీరానందని|తుషార్ హిరానందాని]] |ప్రతి ఒక్కటి ₹ 2,00,000 |- ! scope="row" |ఉత్తమ కన్నడ చలన చిత్రం |''మిథ్య'' |పరమవా స్టూడియోస్ |సుమంత్ భట్ |ప్రతి ఒక్కటి ₹ 2,00,000 |- ! scope="row" |[[ఉత్తమ మలయాళ చలనచిత్రానికి జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారం|ఉత్తమ మలయాళ చలన చిత్రం]] |''ఫెమినిచి ఫాతిమా'' |టీబీఏ |టీబీఏ |ప్రతి ఒక్కటి ₹ 2,00,000 |- ! scope="row" |ఉత్తమ తమిళ చిత్రం |''[[రాయన్]]'' |[[సన్ పిక్చర్స్|సూర్యుని చిత్రాలు]] |[[ధనుష్]] |ప్రతి ఒక్కటి ₹ 2,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ తెలుగు సినిమా|ఉత్తమ తెలుగు చలన చిత్రం]] |''[[కమిటీ కుర్రోళ్లు|కుర్రోలు కమిటీ]]'' |[[నీహారిక కొణిదెల|పింక్ ఏనుగు చిత్రాలు]] |యధు వంశి |ప్రతి ఒక్కటి ₹ 2,00,000 |} === ప్రత్యేక ప్రస్తావన === {| class="wikitable plainrowheaders" style="width:100%;" ! style="background-color:#EFE4B0;width:20%;" |అవార్డు ! style="background-color:#EFE4B0;width:20%;" |సినిమా ! style="background-color:#EFE4B0;width:10%;" |భాష. ! style="background-color:#EFE4B0;width:38%;" |అవార్డు గ్రహీత ! style="background-color:#EFE4B0;width:12%;" |నగదు బహుమతి |- ! scope="row" |ప్రత్యేక ప్రస్తావన |''[[కెప్టెన్ మిల్లర్]]'' |తమిళ భాష |[[ధనుష్]] (నటుడు) |సర్టిఫికేట్ మాత్రమే |} == సూచనలు == s7cqze3tzo4cualr87z5ufmmyv3yeu8 4908039 4908038 2026-07-19T04:03:19Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 4908039 wikitext text/x-wiki {{Short description|2024 భారతీయ చలనచిత్రాల పురస్కార వేడుక}} {{Use dmy dates|date=July 2026}} {{Use Indian English|date=July 2026}} {{Infobox film awards | number = 72 | award = [[జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు]] | image = | alt = | caption = | awarded_for = 2024 లో భారతీయ సినిమా ప్రతిభ | award_org = [[నేషనల్ ఫిల్మ్ డెవలప్‌మెంట్ కార్పొరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా]] | announced_date = July 2026 | presenting_org = [[భారత రాష్ట్రపతి]] | presented_date = 2026 | website = {{URL|https://nfaindia.org/en}} | site = [[న్యూ ఢిల్లీ]] | host = | lifetime_achievement = | best_feature = ''[[ఆర్టికల్ 370 (సినిమా)|ఆర్టికల్ 370]]'' | best_non_feature = | best_book = | best_critic = | most_wins = ''[[అమరన్ (2024 సినిమా)|అమరన్]]'', ''[[ఆర్టికల్ 370 (సినిమా)|ఆర్టికల్ 370]]'', ''[[కల్కి 2898 ఏడి]]'', ''[[పుష్ప 2: ది రూల్]]'', ''మిథ్య'' | last = [[71వ జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు|71వ]] | next = 73rd }} [[నేషనల్ ఫిల్మ్ డెవలప్‌మెంట్ కార్పొరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా]] ద్వారా అందించబడే '''72వ జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు''', 2024 లో [[భారతీయ సినిమా]] ఉత్తమ ప్రతిభను గౌరవించడానికి 2026 జూలైలో సమాచార ప్రసార మంత్రిత్వ శాఖ ఒక పత్రికా సమావేశంలో ప్రకటించింది.<ref>{{Cite web |title=72nd National Film Awards 2026 Winners announced: Check the full list of winners |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/72nd-national-film-awards-2026-winners-announced-check-the-full-list-of-winners-10769568/ |website=The Indian Express |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=72nd National Film Awards Winners Live Update 2026: Check out complete winners here |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/72nd-national-film-awards-winners-live-update-2026-check-out-complete-winners-here-/articleshow/132480643.cms |website=The Times of India |language=en}}</ref> రాజకీయ యాక్షన్-థ్రిల్లర్ చిత్రం ''ఆర్టికల్ 370'' ఉత్తమ ఫీచర్ ఫిల్మ్‌గా ఎంపికైంది.<ref>{{Cite web |title=Article 370 wins Best Feature Film at 72nd National Film Awards |url=https://www.greaterkashmir.com/national/article-370-wins-best-feature-film-at-72nd-national-film-awards-12177612 |website=Greater Kashmir |language=en}}</ref> తెలుగు సినిమా వివిధ విభాగాల్లో ఏడు అవార్డులను కైవసం చేసుకుని విశేషమైన ఉనికిని చాటుకుంది.<ref>{{Cite web |title=72nd National Film Awards: Telugu films bag seven awards |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/72nd-national-film-awards-telugu-films-bag-seven-awards/article71238310.ece |website=The Hindu |language=en}}</ref> == ఎంపిక ప్రక్రియ == ఈ అవార్డుల కొరకు నేషనల్ ఫిల్మ్ డెవలప్‌మెంట్ కార్పొరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా ఆన్‌లైన్ ఎంట్రీలను ఆహ్వానించింది. 2024 జనవరి 1 నుండి 2024 డిసెంబర్ 31 మధ్య [[సెంట్రల్ బోర్డ్ ఆఫ్ ఫిల్మ్ సర్టిఫికేషన్]] ద్వారా ధృవీకరించబడిన ఫీచర్, నాన్-ఫీచర్ చిత్రాలు ఈ చలనచిత్ర అవార్డు విభాగాలకు అర్హత సాధించాయి.<ref>{{Cite web |title=72nd National Film Awards for the year 2024 announced |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2286143&reg=48&lang=2 |website=[[Press Information Bureau]] |language=en}}</ref> డబ్ చేయబడిన, సవరించబడిన లేదా కాపీ చేయబడిన చిత్రాల సంస్కరణలు, అనువాదాలు, సంక్షిప్తాలు, సవరించబడిన లేదా వ్యాఖ్యానించబడిన పనులు, పునర్ముద్రణలు ఈ అవార్డులకు అర్హత పొందలేదు. ఫీచర్, నాన్-ఫీచర్ ఫిల్మ్స్ విభాగాల కొరకు, ఏదైనా భారతీయ భాషలో నిర్మించబడి, 16 మిమీ, 35 మిమీ, అంతకంటే విస్తృతమైన ఫిల్మ్ గేజ్ లేదా డిజిటల్ ఫార్మాట్‌లో చిత్రీకరించబడి, థియేటర్లలో, వీడియో లేదా హోమ్ వీక్షణ కొరకు డిజిటల్ ఫార్మాట్లలో విడుదలైన చిత్రాలు అర్హత సాధించాయి. {{Use dmy dates|date=May 2017}} [[Category:జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాల వేడుకలు]] [[Category:2026 చలనచిత్ర అవార్డులు]] [[Category:2026 లో భారతదేశం]] == ఫీచర్ ఫిల్మ్స్ == === సిల్వర్ లోటస్ అవార్డు === {| class="wikitable plainrowheaders" style="width:100%;" ! style="background-color:#EFE4B0;width:28%;" |అవార్డు ! style="background-color:#EFE4B0;width:20%;" |సినిమా ! style="background-color:#EFE4B0;width:10%;" |భాష. ! style="background-color:#EFE4B0;width:30%;" |అవార్డు గ్రహీత ! style="background-color:#EFE4B0;width:12%;" |నగదు బహుమతి |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ సినిమా|ఉత్తమ ఫీచర్ ఫిల్మ్]] |''[[ఆర్టికల్ 370 (2024 హిందీ సినిమా)|ఆర్టికల్ 370]]'' |హిందీ |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles>{{Unbulleted list|Producer: [[B62 Studios]]|Director: Aditya Suhas Jambhale}} |ప్రతి ఒక్కటి ₹ 3,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ నూతన దర్శకుడు|దర్శకుడి ఉత్తమ తొలి చిత్రం]] |''[[స్వాతంత్ర్య వీర్ సావర్కర్|స్వాతంత్య్ర వీర్ సావర్కర్]]'' |హిందీ |[[రణదీప్ హూడా|రణదీప్ హుడా]] |₹3,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ ప్రజాదరణ పొందిన సినిమా|సంపూర్ణ వినోదాన్ని అందించే ఉత్తమ ప్రజాదరణ పొందిన చిత్రం]] |''[[కల్కి 2898 ఏ.డీ|కల్కి 2898 AD]]'' |తెలుగు |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles>{{Unbulleted list|Producer: [[Vyjayanthi Movies]]|Director: [[Nag Ashwin]]}} |ప్రతి ఒక్కటి ₹ 3,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ బాలల సినిమా|ఉత్తమ బాలల చిత్రం]] |''[[35 చిన్న కథ కాదు|35 చిన్న కథ కాడు]]'' |తెలుగు |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles>{{Unbulleted list|Producer: [[Suresh Productions]]|Director: Nanda Kishore Emani}} |ప్రతి ఒక్కటి ₹ 3,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ దర్శకుడు|ఉత్తమ దర్శకత్వం]] |''[[అమరన్]]'' |తమిళ భాష |రాజ్కుమార్ పెరియసామి |₹3,00,000 |} === గోల్డెన్ లోటస్ అవార్డు === {| class="wikitable plainrowheaders" style="width:100%;" ! style="background-color:#EFE4B0;width:28%;" |అవార్డు ! style="background-color:#EFE4B0;width:20%;" |సినిమా ! style="background-color:#EFE4B0;width:10%;" |భాష. ! style="background-color:#EFE4B0;width:30%;" |అవార్డు గ్రహీత ! style="background-color:#EFE4B0;width:12%;" |నగదు బహుమతి |- ! scope="row" | |''[[కెప్టెన్ మిల్లర్]]'' |తమిళ భాష |<templatestyles src="Plainlist/styles.css"></templatestyles>{{Unbulleted list|Producer: [[Sathya Jyothi Films]]|Director: [[Arun Matheswaran]]}} |ప్రతి ఒక్కటి ₹ 2,00,000 |- ! rowspan="2" scope="row" |[[ప్రధాన పాత్రలో ఉత్తమ నటుడిగా జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారం|ప్రధాన పాత్రలో ఉత్తమ నటుడు]] |''[[భ్రమయుగం|బ్రహ్మయుగం]]'' |మలయాళం |[[మమ్ముట్టి]] | rowspan="2" |₹ 2,00,000 పంచుకోబడింది |- |''[[చందు ఛాంపియన్]]'' |హిందీ |[[కార్తీక్ ఆర్యన్]] |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ నటి|ప్రధాన పాత్రలో ఉత్తమ నటి]] |''[[ఆర్టికల్ 370 (2024 హిందీ సినిమా)|ఆర్టికల్ 370]]'' |హిందీ |[[యామీ గౌత‌మ్|యామీ గౌతమ్]] |₹2,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ సహాయ నటుడు|ఉత్తమ సహాయ నటుడు]] |''[[భక్షక్|భక్తుడు]]'' |హిందీ |సంజయ్ మిశ్రా |₹2,00,000 |- ! rowspan="2" scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ సహాయ నటి|సహాయక పాత్రలో ఉత్తమ నటి]] |''[[మహారాజ|మహారాజు]]'' |తమిళ భాష |సచనా నామిదాస్ | rowspan="2" |₹ 2,00,000 పంచుకోబడింది |- |''మిథ్య'' |కన్నడ |రోపాశ్రీ వర్కడి |- ! rowspan="5" scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ బాల కళాకారుడు|ఉత్తమ బాలనటుడు]] |''మిథ్య'' |కన్నడ |అథిష్ ఎస్ శెట్టి | rowspan="5" |₹ 2,00,000 పంచుకోబడింది |- |''[[35 చిన్న కథ కాదు|35 చిన్న కథ కాడు]]'' |తెలుగు |అరుందేవ్ పోతుల |- | rowspan="3" |''ఓఙ్కో కి కోతిన్'' | rowspan="3" |బెంగాలీ |రిద్దిమాన్ బెనర్జీ |- |తపోమోయ్ దేబ్ |- |గీతాశ్రీ చక్రవర్తి |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ నేపథ్య గాయకుడు|ఉత్తమ నేపథ్య గాయకుడు]] |''ఘరత్ గణపతి'' (గీతః "నవసాచి గౌరీ మాజీ") {{చిన్న|(Song: "Navasachi Gauri Mazi")}} |మరాఠీ |[[అభయ్ జోధ్‌పుర్కర్|అభయ్ జోధ్పూర్]] |₹2,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ నేపథ్య గాయని|ఉత్తమ మహిళా నేపథ్య గాయని]] |''[[ఎఆర్‌ఎం|ARM]]'' (పాటః "అంగు వాన కొనిలు") {{చిన్న|(Song: "Angu Vaana Konilu")}} |మలయాళం |[[వైకోమ్ విజయలక్ష్మి]] |₹2,00,000 |- ! scope="row" |ఉత్తమ సినిమాటోగ్రఫీ |''[[భ్రమయుగం|బ్రహ్మయుగం]]'' |మలయాళం |[[షెహనాద్ జలాల్|షెహ్నాద్ జలాల్]] |₹2,00,000 |- ! scope="row" |ఉత్తమ స్క్రీన్ ప్లే<br />{{•}}{{చిన్న|[[Screenwriter|Screenplay Writer]] (Original)}} |''[[పుష్ప 2: ది రూల్|Pushpa 2: నియమము]]'' |తెలుగు |[[సుకుమార్|బండారెడ్డి సుకుమార్]] |₹2,00,000 |- ! scope="row" |ఉత్తమ స్క్రీన్ ప్లే<br />{{•}}{{చిన్న|[[Screenwriter|Screenplay Writer]] (Adapted)}} |''స్వర్గధ్వ సుధీర్ ఫడ్కే'' |మరాఠీ |యోగేష్ దేశ్పాండే |₹2,00,000 |- ! scope="row" |ఉత్తమ స్క్రీన్ ప్లే<br />{{•}}{{చిన్న|Dialogues}} |''[[లక్కీ భాస్కర్|అదృష్టవంతుడు భాస్కర్]]'' |తెలుగు |[[వెంకీ అట్లూరి]] |₹2,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ శబ్దగ్రహణం|ఉత్తమ సౌండ్ డిజైన్]] |''[[భూల్ భూలయ్యా 3|భూల్ భులైయా 3]]'' |హిందీ |మానస్ చౌదరి |₹2,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ కూర్పు|ఉత్తమ ఎడిటింగ్]] |''[[అమరన్]]'' |తమిళ భాష |ఆర్. కలైవన్నన్ |₹2,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ కళా దర్శకుడు|ఉత్తమ నిర్మాణ రూపకల్పన]] |''[[కల్కి 2898 ఏ.డీ|కల్కి 2898 AD]]'' |తెలుగు |నితిన్ జిహానీ చౌదరి |₹2,00,000 |- ! rowspan="2" scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ కాస్ట్యూమ్ డిజైనర్|ఉత్తమ కాస్ట్యూమ్ డిజైన్]] | rowspan="2" |''[[పుష్ప 2: ది రూల్|Pushpa 2: నియమము]]'' | rowspan="2" |తెలుగు |దీపాలి నూర్ | rowspan="2" |₹ 2,00,000 పంచుకోబడింది |- |శీతల్ శర్మ |- ! scope="row" |ఉత్తమ మేకప్ |''[[కమిటీ కుర్రోళ్లు|కుర్రోలు కమిటీ]]'' |తెలుగు |పి. రవికుమార్ |₹2,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ సంగీత దర్శకుడు|ఉత్తమ సంగీత దర్శకత్వం]]<br />{{•}}{{చిన్న|Songs}} |''[[ఆర్టికల్ 370 (2024 హిందీ సినిమా)|ఆర్టికల్ 370]]'' |హిందీ |[[శాశ్వత్ సచ్‌దేవ్|శాశ్వత్ సచ్దేవ్]] |₹2,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ సంగీత దర్శకుడు|ఉత్తమ సంగీత దర్శకత్వం]]<br />{{•}}{{చిన్న|Background Music}} |''[[అమరన్]]'' |తమిళ భాష |[[జి. వి. ప్రకాష్|జి. వి. ప్రకాష్ కుమార్]] |₹2,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ గీత రచయిత|ఉత్తమ సాహిత్యం]] |''[[మైదాన్]]'' (పాటః "జానే దో") {{చిన్న|(Song: "Jaane Do")}} |హిందీ |[[మనోజ్ ముంతాషిర్|మనోజ్ ముంతశిర్]] |₹2,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ నృత్య దర్శకుడు|ఉత్తమ కొరియోగ్రఫీ]] |స్త్రీ 2 (పాటః "ఆజ్ కీ రాత్") {{చిన్న|(Song: "[[Aaj Ki Raat (Stree 2 song)|Aaj Ki Raat]]")}} |హిందీ |[[విజయ్ గంగూలీ]] |₹2,00,000 |- ! scope="row" |ఉత్తమ యాక్షన్ దర్శకత్వం |''[[మహారాజ|మహారాజు]]'' |తమిళ భాష |[[అనల్ అరసు]] |₹2,00,000 |} === ప్రాంతీయ అవార్డులు === {| class="wikitable plainrowheaders" style="width:100%;" |+రాజ్యాంగంలోని ఎనిమిదవ షెడ్యూల్లో పేర్కొన్న ప్రతి భాషలో ఉత్తమ చలన చిత్రం ! rowspan="2" scope="col" style="background-color:#EFE4B0;width:20%;" |అవార్డు ! rowspan="2" scope="col" style="background-color:#EFE4B0;width:28%;" |సినిమా ! colspan="2" scope="col" style="background-color:#EFE4B0;width:40%;" |అవార్డు గ్రహీత ! rowspan="2" scope="col" style="background-color:#EFE4B0;width:12%;" |నగదు బహుమతి |- ! scope="col" style="background-color:#EFE4B0;" |నిర్మాత ! scope="col" style="background-color:#EFE4B0;" |దర్శకుడు |- ! scope="row" |ఉత్తమ అస్సామీ చలన చిత్రం |''జూఫూల్'' |టీబీఏ |జాదుమోని దత్తా |ప్రతి ఒక్కటి ₹ 2,00,000 |- ! scope="row" |ఉత్తమ బెంగాలీ చలన చిత్రం |''చల్చిత్ర ఎఖోన్'' |అంజన్ దత్ |అంజన్ దత్ |ప్రతి ఒక్కటి ₹ 2,00,000 |- ! scope="row" |ఉత్తమ హిందీ ఫీచర్ ఫిల్మ్ |''[[శ్రీకాంత్ (2024 సినిమా)|శ్రీకాంత్]]'' |టి-సిరీస్ |[[తుషార్ హీరానందని|తుషార్ హిరానందాని]] |ప్రతి ఒక్కటి ₹ 2,00,000 |- ! scope="row" |ఉత్తమ కన్నడ చలన చిత్రం |''మిథ్య'' |పరమవా స్టూడియోస్ |సుమంత్ భట్ |ప్రతి ఒక్కటి ₹ 2,00,000 |- ! scope="row" |[[ఉత్తమ మలయాళ చలనచిత్రానికి జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారం|ఉత్తమ మలయాళ చలన చిత్రం]] |''ఫెమినిచి ఫాతిమా'' |టీబీఏ |టీబీఏ |ప్రతి ఒక్కటి ₹ 2,00,000 |- ! scope="row" |ఉత్తమ తమిళ చిత్రం |''[[రాయన్]]'' |[[సన్ పిక్చర్స్|సూర్యుని చిత్రాలు]] |[[ధనుష్]] |ప్రతి ఒక్కటి ₹ 2,00,000 |- ! scope="row" |[[భారత జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాలు - ఉత్తమ తెలుగు సినిమా|ఉత్తమ తెలుగు చలన చిత్రం]] |''[[కమిటీ కుర్రోళ్లు|కుర్రోలు కమిటీ]]'' |[[నీహారిక కొణిదెల|పింక్ ఏనుగు చిత్రాలు]] |యధు వంశి |ప్రతి ఒక్కటి ₹ 2,00,000 |} === ప్రత్యేక ప్రస్తావన === {| class="wikitable plainrowheaders" style="width:100%;" ! style="background-color:#EFE4B0;width:20%;" |అవార్డు ! style="background-color:#EFE4B0;width:20%;" |సినిమా ! style="background-color:#EFE4B0;width:10%;" |భాష. ! style="background-color:#EFE4B0;width:38%;" |అవార్డు గ్రహీత ! style="background-color:#EFE4B0;width:12%;" |నగదు బహుమతి |- ! scope="row" |ప్రత్యేక ప్రస్తావన |''[[కెప్టెన్ మిల్లర్]]'' |తమిళ భాష |[[ధనుష్]] (నటుడు) |సర్టిఫికేట్ మాత్రమే |} == సూచనలు == kbjveiameoi67dmbhh7boymj81s7thw 0 503306 4908040 2026-07-19T04:04:33Z Muralikrishna m 106628 "[[:en:Special:Redirect/revision/1297607239|Sarala Yeolekar]]" పేజీని అనువదించి సృష్టించారు 4908040 wikitext text/x-wiki '''సరళా యోలెకర్''' [[మరాఠీ సినిమా|మరాఠీ]], [[హిందీ సినిమా|హిందీ]], [[గుజరాతీ భాష|గుజరాతీ]] చిత్రాలకు చెందిన నటి. ఆమె 150కి పైగా చిత్రాలలో నటించింది. <ref name=":0">{{Cite web|date=2016-12-01|title=Marathi cinema veteran Shriram Gojamgunde no more|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/regional/marathi-cinema-veteran-shriram-gojamgunde-no-more-4404782/|access-date=2025-06-27|website=The Indian Express|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=27 December 2019|title=NFAI to screen Marathi film Jhakol in memory of Dr Shreeram Lagoo|url=https://www.hindustantimes.com/pune-news/nfai-to-screen-marathi-film-jhakol-in-memory-of-dr-shreeram-lagoo/story-AdsGELGnrQqZSJ0DKeReiJ.html|access-date=27 June 2025|website=Hindustan Times}}</ref><ref>{{Cite web|title=Dhokha Round D Corner Song Mere Dil Gaaye Ja: Khushalii Kumar Reveals Taking Inspiration from Zeenat Aman|url=https://www.news18.com/news/movies/dhokha-round-d-corner-song-mere-dil-gaaye-ja-khushalii-kumar-reveals-taking-inspiration-from-zeenat-aman-5885299.html|access-date=2025-06-27|website=News18|language=en}}</ref> హిందీ చిత్రాలలో, ఆమె డాన్స్ డాన్స్ (1987) చిత్రంలో "జూబీ జూబీ" పాటలో తన నృత్యానికి ప్రసిద్ధి చెందింది. == ఫిల్మోగ్రఫీ == === సినిమాలు ===   {| class="wikitable" |సతిచా వాన్ (1969) |- |హర్యా నార్య జిందాబాద్ (1972) |- |పింజారా (1972) |- |తాపద్య (1973) |- |పాండు జామ్‌దార్ (1977) (మరాఠీ చిత్రం పాండు హవల్దార్ గుజరాతీ వెర్షన్) |- |బన్యా బాపు (1977) |- |జే వెజయ్ (1977) |- |ఢకాటి మెహుని ​​(1978) |- |జవయాచి జాత్ (1979) |- |జకోల్ (1980) |- |షురా మి వాండిలే (1980) |- |ఝట్‌పట్ కరు దే ఖపట్ (1982) |- |రాజా గోపీచనాదన్ (1985) (గుజరాతీ సినిమా) |- |గావ్ కి నార్ గుజరాతీ (1986) (గుజరాతీ సినిమా) |- |డాన్స్ డ్యాన్స్ (1987) |- |ఆజ్ కే అంగారే (1988) |- |శారదగా పాప్ కి దునియా (1988). |- |కమాండో (1988) |- |మేరీ జబాన్ (1989) |- |లవ్ లవ్ లవ్ (1989) |- |నాచ్నేవాలే గానేవాలే (1991) |- |నిశ్చయ్ (1992) |- |జన్మకుండలి (2003) |} == ఇవి కూడా చూడండి == * [[మరాఠీ సినిమా]] == మూలాలు == [[వర్గం:21వ శతాబ్దపు భారతీయ నటీమణులు]] [[వర్గం:హిందీ సినిమా నటీమణులు]] [[వర్గం:భారతీయ సినిమా నటీమణులు]] omjervqpsnu5ws3o5rnvjhulxsyv3eu 4908041 4908040 2026-07-19T04:04:56Z Muralikrishna m 106628 4908041 wikitext text/x-wiki '''సరళా యోలెకర్''' [[మరాఠీ సినిమా|మరాఠీ]], [[హిందీ సినిమా|హిందీ]], [[గుజరాతీ భాష|గుజరాతీ]] చిత్రాలకు చెందిన నటి. ఆమె 150కి పైగా చిత్రాలలో నటించింది. <ref name=":0">{{Cite web|date=2016-12-01|title=Marathi cinema veteran Shriram Gojamgunde no more|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/regional/marathi-cinema-veteran-shriram-gojamgunde-no-more-4404782/|access-date=2025-06-27|website=The Indian Express|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=27 December 2019|title=NFAI to screen Marathi film Jhakol in memory of Dr Shreeram Lagoo|url=https://www.hindustantimes.com/pune-news/nfai-to-screen-marathi-film-jhakol-in-memory-of-dr-shreeram-lagoo/story-AdsGELGnrQqZSJ0DKeReiJ.html|access-date=27 June 2025|website=Hindustan Times}}</ref><ref>{{Cite web|title=Dhokha Round D Corner Song Mere Dil Gaaye Ja: Khushalii Kumar Reveals Taking Inspiration from Zeenat Aman|url=https://www.news18.com/news/movies/dhokha-round-d-corner-song-mere-dil-gaaye-ja-khushalii-kumar-reveals-taking-inspiration-from-zeenat-aman-5885299.html|access-date=2025-06-27|website=News18|language=en}}</ref> హిందీ చిత్రాలలో, ఆమె డాన్స్ డాన్స్ (1987) చిత్రంలో "జూబీ జూబీ" పాటలో తన నృత్యానికి ప్రసిద్ధి చెందింది. == ఫిల్మోగ్రఫీ == === సినిమాలు === {| class="wikitable" |సతిచా వాన్ (1969) |- |హర్యా నార్య జిందాబాద్ (1972) |- |పింజారా (1972) |- |తాపద్య (1973) |- |పాండు జామ్‌దార్ (1977) (మరాఠీ చిత్రం పాండు హవల్దార్ గుజరాతీ వెర్షన్) |- |బన్యా బాపు (1977) |- |జే వెజయ్ (1977) |- |ఢకాటి మెహుని ​​(1978) |- |జవయాచి జాత్ (1979) |- |జకోల్ (1980) |- |షురా మి వాండిలే (1980) |- |ఝట్‌పట్ కరు దే ఖపట్ (1982) |- |రాజా గోపీచనాదన్ (1985) (గుజరాతీ సినిమా) |- |గావ్ కి నార్ గుజరాతీ (1986) (గుజరాతీ సినిమా) |- |డాన్స్ డ్యాన్స్ (1987) |- |ఆజ్ కే అంగారే (1988) |- |శారదగా పాప్ కి దునియా (1988). |- |కమాండో (1988) |- |మేరీ జబాన్ (1989) |- |లవ్ లవ్ లవ్ (1989) |- |నాచ్నేవాలే గానేవాలే (1991) |- |నిశ్చయ్ (1992) |- |జన్మకుండలి (2003) |} == ఇవి కూడా చూడండి == * [[మరాఠీ సినిమా]] == మూలాలు == [[వర్గం:21వ శతాబ్దపు భారతీయ నటీమణులు]] [[వర్గం:హిందీ సినిమా నటీమణులు]] [[వర్గం:భారతీయ సినిమా నటీమణులు]] el0ffhcsqdu5g0u8lyw4msutmlpe482 0 503307 4908055 2026-07-19T05:46:53Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 [[WP:AES|←]]Created page with '{{Short description|భారతీయ రాష్ట్ర రాజకీయ సంక్షోభం}} {{Use dmy dates|date=February 2020}} {{Use Indian English|date=February 2020}} {{Infobox event | name = 2015–2016 అరుణాచల్ ప్రదేశ్ రాజకీయ సంక్షోభం | image = | image_size = | image_caption = | native_name = | native_name_lang = | english_name = | d...' 4908055 wikitext text/x-wiki {{Short description|భారతీయ రాష్ట్ర రాజకీయ సంక్షోభం}} {{Use dmy dates|date=February 2020}} {{Use Indian English|date=February 2020}} {{Infobox event | name = 2015–2016 అరుణాచల్ ప్రదేశ్ రాజకీయ సంక్షోభం | image = | image_size = | image_caption = | native_name = | native_name_lang = | english_name = | date = | time = | duration = {{start date|df=yes|2015|04|01}} – {{end date|df=yes|2016|12|31}} | venue = | location = [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్]], భారతదేశం | coordinates = <!-- {{coord|LAT|LON|region:XXXX_type:event|display=inline,title}} --> | also_known_as = | type = రాజకీయ | theme = | cause = [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] అంతర్గత తిరుగుబాటు వల్ల ఏర్పడిన [[రాజకీయ సంక్షోభం]] | budget = | patrons = | organisers = <!-- or | organizers = --> | first_reporter = | filmed_by = | participants = | outcome = *ముఖ్యమంత్రి పదవికి [[నబం తుకీ]] రాజీనామా <br/> *భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ మెజారిటీ కోల్పోవడం, ఐఎన్‌సీ తిరుగుబాటు వర్గం స్వల్పకాలిక పాలన, సామూహికంగా పీపీఏ లోకి, ఆ తర్వాత బీజేపీ లోకి మారడం | deaths = | injuries = | missing = | property_damage = | burial = | inquiries = | inquest = | coroner = | arrests = | suspects = | accused = | convicted = | charges = | verdict = | convictions = | publication_bans = | litigation = | awards = | custom_label = | custom_data = | custom_label1 = | custom_data1 = | custom_label2 = | custom_data2 = | website = <!-- {{URL|example.com}}, use for link to event website; displays as Website: example.com --> | notes = }} 2015 ఏప్రిల్ నుండి భారతీయ రాష్ట్రమైన [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్]] ఒక '''రాజకీయ సంక్షోభాన్ని''' ఎదుర్కొంది. [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్ శాసనసభ]] లోని [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] పార్టీ అధికారంలో ఉన్న ముఖ్యమంత్రి [[నబం తుకీ]] మద్దతుదారులు, అలాగే [[కలిఖో పుల్]] మద్దతుదారుల మధ్య రెండుగా విడిపోయింది. 2016 లో ముఖ్యమంత్రిగా తుకీ పదవీకాలాన్ని ముగిస్తూ [[రాష్ట్రపతి పాలన]] విధించబడింది. అనర్హతకు గురైన 14 మంది [[శాసనసభ సభ్యుడు (భారతదేశం)|ఎమ్మెల్యేలను]] [[భారత సుప్రీం కోర్టు|సుప్రీం కోర్టు]] పునరుద్ధరించడంతో 2016 ఫిబ్రవరిలో [[కలిఖో పుల్]] ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు. అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌లో రాష్ట్రపతి పాలనకు దారితీసిన అసెంబ్లీ సమావేశాన్ని 2016 జనవరి 14 నుండి 2015 డిసెంబర్ 16 కి ముందుకు జరపాలని అరుణాచల్ ప్రదేశ్ గవర్నర్ [[జ్యోతి ప్రసాద్ రాజ్‌ఖోవా|జె.పి. రాజ్‌ఖోవా]] జారీ చేసిన ఉత్తర్వును 2016 జూలై 13 న సుప్రీం కోర్టు రద్దు చేసింది. దీని ఫలితంగా 2016 జూలై 13 న తుకీ అరుణాచల్ ప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రిగా తిరిగి బాధ్యతలు చేపట్టారు. అయితే మెజారిటీ నిరూపించుకోవడానికి కొన్ని గంటల ముందే 2016 జూలై 16 న ఆయన ముఖ్యమంత్రి పదవికి రాజీనామా చేశారు. ఆయన తర్వాత [[పెమా ఖండూ]] బాధ్యతలు స్వీకరించారు, ఈయన 2016 సెప్టెంబర్‌లో ఐఎన్‌సీ ని వీడి మెజారిటీ ఎమ్మెల్యేలతో కలిసి [[పీపుల్స్ పార్టీ ఆఫ్ అరుణాచల్]] లో చేరారు. ఆ తర్వాత 2016 డిసెంబర్‌లో మెజారిటీ ఎమ్మెల్యేలతో కలిసి [[భారతీయ జనతా పార్టీ|బీజేపీ]] లో చేరారు. == నేపథ్యం == [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] (ఐఎన్‌సీ) నాయకుడు [[నబం తుకీ]] 2011 నవంబర్ 1 న [[జార్బోమ్ గామ్లిన్]] తర్వాత [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రి]]గా బాధ్యతలు చేపట్టారు. ఆయన సోదరుడు [[నబం రెబియా]] [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్ శాసనసభ]] స్పీకర్ అయ్యారు.<ref name="Talukdar 2011">{{cite web | last=Talukdar | first=Sushanta | title=Nabam Tuki sworn in as Chief Minister | website=The Hindu | date=2011-11-01 | url=http://www.thehindu.com/news/national/other-states/nabam-tuki-sworn-in-as-chief-minister/article2588219.ece | accessdate=2017-01-03}}</ref> [[2014 అరుణాచల్ ప్రదేశ్ శాసనసభ ఎన్నికలు|2014 ఏప్రిల్ రాష్ట్ర అసెంబ్లీ ఎన్నికల్లో]] భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ (ఐఎన్‌సీ) 60 సీట్ల శాసనసభలో 42 స్థానాలతో మెజారిటీ సాధించింది, నబం తుకీ ముఖ్యమంత్రిగా కొనసాగారు. 2014 డిసెంబర్‌లో నబం తుకీ తన మంత్రివర్గం నుండి ఆరోగ్య, కుటుంబ సంక్షేమ శాఖ మంత్రిగా ఉన్న [[కలిఖో పుల్]] ను తొలగించారు.<ref name="history">{{cite news|url=http://indianexpress.com/article/explained/arunachal-pradesh-how-a-rebellion-spun-out-of-control/|title=Arunachal Pradesh crisis: How a rebellion spun out of control|publisher=Indian Express|date=27 January 2016}}</ref><ref name="Hindu2016">{{cite web | title=Arunachal political crisis: A timeline | website=[[The Hindu]] | date=30 December 2016 | url=http://www.thehindu.com/news/national/other-states/Arunachal-political-crisis-A-timeline/article14983750.ece | accessdate=3 January 2017}}</ref> == సంక్షోభం == 2015 ఏప్రిల్‌లో ప్రభుత్వంలో ఆర్థిక దుర్వినియోగం జరిగిందని పుల్ ఆరోపించారు. పార్టీ వ్యతిరేక కార్యకలాపాలకు పాల్పడుతున్నారనే కారణంతో ఐఎన్‌సీ ఆయనను పార్టీ నుండి బహిష్కరించింది. 2015 జూన్ 1 న [[జ్యోతి ప్రసాద్ రాజ్‌ఖోవా]] [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్ గవర్నర్]] గా నియమితులయ్యారు. శాసనసభ ఐదో సమావేశాలు 2015 అక్టోబర్ 21 న ముగిశాయి. ఆరో సమావేశాలను 2016 జనవరి 14 న నిర్వహించాలని గవర్నర్ ఆదేశించారు. అదే నెలలో ఐఎన్‌సీ కి చెందిన ఎమ్మెల్యేలు తిరుగుబాటు చేసిన శాసనసభ డిప్యూటీ స్పీకర్‌ను తొలగించాలని తీర్మానాన్ని డిమాండ్ చేశారు. దీనికి ప్రతిస్పందనగా స్పీకర్‌ను తొలగించాలని [[భారతీయ జనతా పార్టీ]] (బీజేపీ) ఎమ్మెల్యేలు తీర్మానాన్ని కోరారు. 2015 డిసెంబర్ 9 న గవర్నర్ ఆరో సమావేశాన్ని 2016 జనవరి 14 నుండి 2015 డిసెంబర్ 16 కి ముందుకు జరపాలని ఆదేశించారు. 2015 డిసెంబర్ 15 న పార్టీపై తిరుగుబాటు చేసిన 21 మంది ఐఎన్‌సీ ఎమ్మెల్యేలలో 14 మందిని అనర్హులుగా ప్రకటిస్తూ స్పీకర్ నోటీసు జారీ చేశారు, కానీ అదే రోజు ఆ నోటీసును డిప్యూటీ స్పీకర్ రద్దు చేశారు. మరుసటి రోజు ఆరో సమావేశాన్ని ప్రారంభించకూడదని స్పీకర్ నిర్ణయించగా, అది చట్టవిరుద్ధమని డిప్యూటీ స్పీకర్ పేర్కొన్నారు. 2015 డిసెంబర్ 16 న సమావేశాన్ని ప్రారంభించకుండా తుకీ ప్రభుత్వం అసెంబ్లీకి తాళం వేసింది. దీంతో అసెంబ్లీ ఒక కమ్యూనిటీ హాల్‌లో సమావేశమైంది, దీనికి 33 మంది ఎమ్మెల్యేలు హాజరయ్యారు. ఎమ్మెల్యేలు నబం రెబియాను స్పీకర్ పదవి నుండి తొలగించడానికి తీర్మానాన్ని ఆమోదించి, కొత్త స్పీకర్‌ను నియమించారు. మరుసటి రోజు ఆ కమ్యూనిటీ హాల్ కూల్చివేయబడటంతో, తిరుగుబాటు ఐఎన్‌సీ ఎమ్మెల్యేలు ఒక హోటల్‌లో సమావేశం నిర్వహించి తుకీని ముఖ్యమంత్రి పదవి నుండి తొలగించడానికి ఓటు వేశారు, అలాగే [[కలిఖో పుల్]] ను కొత్త ముఖ్యమంత్రిగా నియమించారు. అదే రోజు రెబియా అసెంబ్లీ, దానికి సంబంధించిన సమస్యలను [[తాత్కాలిక నిలిపివేత|నిలిపివేయాలని]] కోరుతూ [[గౌహతి హైకోర్టు]] (HC) ను ఆశ్రయించారు.<ref name="Hindu2016"/><ref name="dismiss">{{Cite news|url=http://www.dnaindia.com/india/report-arunachal-pradesh-crisis-cm-nabam-tuki-ministers-dismissed-following-president-s-rule-imposition-2171022|title=Arunachal Pradesh crisis: CM Nabam Tuki, ministers dismissed following President's Rule imposition|publisher=DNA|date=27 January 2016}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.firstpost.com/politics/if-democracy-is-slaughtered-how-can-the-court-remain-silent-supreme-court-on-arunachal-crisis-2612848.html|title='If democracy is slaughtered, how can the court remain silent?': Supreme Court on Arunachal crisis|publisher=First Post|date=4 February 2016}}</ref><ref name="The Hinducv2015">{{cite web | title=Unseemly turn in Arunachal Pradesh | website=The Hindu | date=19 December 2015 | url=http://www.thehindu.com/opinion/editorial/unseemly-turn-in-arunachal-pradesh/article8005321.ece | accessdate=3 January 2017}}</ref> 2016 జనవరిలో హైకోర్టు 14 మంది ఐఎన్‌సీ ఎమ్మెల్యేల అనర్హతపై స్టే ఇచ్చింది. 2016 జనవరి 6 న [[భారత సుప్రీం కోర్టు]] (SC) రెబియా పిటిషన్‌ను విచారించడానికి అంగీకరించింది. 2016 జనవరి 13 న సుప్రీం కోర్టు జనవరి 18 వరకు అసెంబ్లీలో ఎటువంటి విచారణలు జరపరాదని ఆదేశించింది. మరుసటి రోజు సుప్రీం కోర్టు ఈ సమస్యను రాజ్యాంగ ధర్మాసనానికి బదిలీ చేసింది. గవర్నర్ విశేష అధికారాల రాజ్యాంగ పరిధిని సుప్రీం కోర్టు పరిశీలించడం ప్రారంభించింది. సమావేశాన్ని ముందుకు జరపడానికి ప్రతిపక్ష బీజేపీ ఎమ్మెల్యేలు, ఇద్దరు స్వతంత్ర ఎమ్మెల్యేలు చేసిన తీర్మానంపై గవర్నర్ చర్య తీసుకోలేరని 2016 జనవరి 18 న ఐఎన్‌సీ సుప్రీం కోర్టుకు తెలిపింది. 2016 జనవరి 25 న అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌లో [[రాష్ట్రపతి పాలన]] విధించాలని గవర్నర్ చేసిన సిఫార్సుపై ఐఎన్‌సీ సుప్రీం కోర్టును ఆశ్రయించింది. కేంద్ర మంత్రివర్గం మరుసటి రోజు రాష్ట్రపతి పాలనను సిఫార్సు చేసింది, అది అమలు చేయబడింది. మరుసటి రోజు సుప్రీం కోర్టు ఆ సిఫార్సును పరిశీలించి, అటువంటి సిఫార్సు కొరకు గవర్నర్ నివేదికను కోరింది. 2016 జనవరి 28 న నబం తుకీ రాష్ట్రపతి పాలనకు వ్యతిరేకంగా సుప్రీం కోర్టులో కొత్త పిటిషన్ దాఖలు చేశారు. మరుసటి రోజు కేంద్ర ప్రభుత్వం రాష్ట్రంలో పాలనా యంత్రాంగం పతనాన్ని ఉటంకిస్తూ రాష్ట్రపతి పాలనను సమర్థిస్తూ [[ప్రమాణ పత్రం|అఫిడవిట్]] దాఖలు చేసింది.<ref name="Hindu2016"/><ref name="dna 2016">{{cite web | title=Arunachal Pradesh crisis: CM Nabam Tuki, ministers dismissed following President's Rule imposition | website=dna | date=28 January 2016 | url=http://www.dnaindia.com/india/report-arunachal-pradesh-crisis-cm-nabam-tuki-ministers-dismissed-following-president-s-rule-imposition-2171022 | accessdate=3 January 2017}}</ref> 2016 ఫిబ్రవరి 1 న సుప్రీం కోర్టు కోర్టులలో గవర్నర్లకు మినహాయింపు ఇచ్చే నోటీసును ఉపసంహరించుకుంది. సుప్రీం కోర్టు గవర్నర్ అధికారాలను సమీక్షించి, పాత్రను పరిశీలించింది. 2016 ఫిబ్రవరి 9 న అప్పటి స్పీకర్ తమ రాజీనామాలను ఆమోదించడాన్ని సమర్థించిన హైకోర్టు నిర్ణయానికి వ్యతిరేకంగా ఇద్దరు తిరుగుబాటు ఎమ్మెల్యేలు చేసిన పిటిషన్‌ను కూడా సుప్రీం కోర్టు తిరస్కరించింది. అసెంబ్లీలో మెజారిటీ కోల్పోయినప్పటికీ ముఖ్యమంత్రి, స్పీకర్ తమ పదవుల్లో కొనసాగడానికి ప్రయత్నిస్తున్నారని గవర్నర్ సమర్థించుకున్నారు. కొత్త ముఖ్యమంత్రి ప్రమాణ స్వీకారాన్ని నిలిపివేయాలనే ఐఎన్‌సీ పిటిషన్‌ను కూడా సుప్రీం కోర్టు తిరస్కరించింది, అలాగే 14 మంది తిరుగుబాటు ఐఎన్‌సీ ఎమ్మెల్యేల అనర్హతపై హైకోర్టు ఇచ్చిన స్టేను సమర్థించింది. ఫిబ్రవరి 19 న రాష్ట్రంలో రాష్ట్రపతి పాలన ఎత్తివేయబడింది, ముఖ్యమంత్రి [[కలిఖో పుల్]] ఆధ్వర్యంలో కొత్త ప్రభుత్వం ఏర్పాటయింది. 2016 ఫిబ్రవరి 22 న సుప్రీం కోర్టు గవర్నర్ అధికారంపై తీర్పును రిజర్వ్ చేసింది.<ref name="Hindu2016"/> 2016 జూలై 13 న సుప్రీం కోర్టు గవర్నర్ నిర్ణయాన్ని రాజ్యాంగ విరుద్ధమని పేర్కొంటూ ఐఎన్‌సీ ప్రభుత్వాన్ని పునరుద్ధరించాలని ఆదేశించింది. తాత్కాలిక గవర్నర్ [[తథాగత రాయ్]] పునరుద్ధరించబడిన ముఖ్యమంత్రి నబం తుకీని 2016 జూలై 16 న అసెంబ్లీలో మెజారిటీ నిరూపించుకోవాలని కోరారు. మెజారిటీ నిరూపించుకోవడానికి కొన్ని గంటల ముందు తుకీ రాజీనామా చేశారు. ఆయన తర్వాత మాజీ ముఖ్యమంత్రి [[దోర్జీ ఖండూ]] కుమారుడు, తిరుగుబాటు ఐఎన్‌సీ ఎమ్మెల్యే అయిన [[పెమా ఖండూ]] బాధ్యతలు స్వీకరించి, 20 న అసెంబ్లీలో మెజారిటీ నిరూపించుకున్నారు.<ref name="Hindu2016"/><ref name="TOIBJP2017"/><ref name="PTI 2015">{{cite web | author=PTI | title=Congress rebel chosen new Arunachal 'Chief Minister' | website=The Hindu | date=17 December 2015 | url=http://www.thehindu.com/news/national/other-states/congress-rebel-chosen-new-arunachal-chief-minister/article8000421.ece | accessdate=3 January 2017}}</ref> 2016 ఆగస్టు 9 న మాజీ ముఖ్యమంత్రి కలిఖో పుల్ తన ఇంట్లో మరణించి కనిపించారు.<ref name="Hindu2016"/><ref name="TOIBJP2017"/> 2016 సెప్టెంబర్ 16 న పెమా ఖండూ 43 మంది ఐఎన్‌సీ ఎమ్మెల్యేలతో కలిసి ఐఎన్‌సీ ని వీడి [[పీపుల్స్ పార్టీ ఆఫ్ అరుణాచల్]] (పీపీఏ) లో చేరారు. ఖండూ కంటే ముందు ముఖ్యమంత్రిగా ఉన్న నబం తుకీ మాత్రమే ఐఎన్‌సీ లో మిగిలిన ఏకైక ఎమ్మెల్యేగా నిలిచారు. పీపీఏ అనేది బీజేపీ నేతృత్వంలోని [[నేషనల్ డెమోక్రటిక్ అలయన్స్ (భారతదేశం)|నేషనల్ డెమోక్రటిక్ అలయన్స్]] కు మద్దతు ఇచ్చే [[నోర్త్-ఈస్ట్ డెమోక్రటిక్ అలయన్స్]] లో భాగం. 2016 సెప్టెంబర్ 22 న కేంద్రం కోరినట్లు తప్పుకోవడానికి నిరాకరించినందున గవర్నర్ రాజ్‌ఖోవాను రాష్ట్రపతి తొలగించారు. మాజీ ముఖ్యమంత్రి పుల్ మరణం తర్వాత జరిగిన ఉపఎన్నికల్లో ఆయన మూడో భార్య [[దసంగ్లు పుల్]] విజయం సాధించారు. ఆమె బీజేపీ ఎమ్మెల్యేగా ఎన్నికయ్యారు. 2016 డిసెంబర్ 29 న పార్టీ వ్యతిరేక కార్యకలాపాలకు పాల్పడినందుకు పెమా ఖండూతో పాటు మరో ఆరుగురు ఎమ్మెల్యేలను పీపీఏ అధ్యక్షుడు పీపీఏ నుండి బహిష్కరించారు, అలాగే 2017 జనవరి 1 న మరో నలుగురు ఎమ్మెల్యేలను బహిష్కరించారు. ఖండూ మరో 33 మంది ఎమ్మెల్యేలతో కలిసి పీపీఏ ను వీడి బీజేపీ లో చేరారు. స్పీకర్‌తో కలిపి అసెంబ్లీలో బీజేపీ కి 47 మంది ఎమ్మెల్యేలు ఉన్నందున ఆయన ముఖ్యమంత్రిగా కొనసాగారు. పీపీఏ కి 10 మంది ఎమ్మెల్యేలు ఉండగా, ఐఎన్‌సీ కి 3 మంది ఎమ్మెల్యేలు ఉన్నారు.<ref name="Hindu2016"/><ref name="TOIBJP2017">{{cite web | title=BJP in power in Arunachal after 33 MLAs switch sides | website=Times Of India Blogs | date=1 January 2017 | url=http://blogs.timesofindia.indiatimes.com/toi-news/bjp-in-power-in-arunachal-after-33-mlas-switch-sides/ | accessdate=3 January 2017}}</ref> ఆ తర్వాత మరో ఇద్దరు ఎమ్మెల్యేలు ఐఎన్‌సీ ని వీడి బీజేపీ లో చేరారు.<ref name="ht2017">{{cite web | title=Two Congress lawmakers defect to BJP in Arunachal Pradesh | website=[[Hindustan Times]] | date=2 January 2017 | url=http://www.hindustantimes.com/india-news/two-congress-lawmakers-defect-to-bjp-in-arunachal-pradesh/story-ciSH7raF4nliJXPgI8r7gK.html | accessdate=3 January 2017}}</ref> పీపీఏ 2016 జనవరిలో హైకోర్టులో కేసు దాఖలు చేసింది.<ref name="Hindu2016"/> == ఈ కాలంలో ముఖ్యమంత్రులు == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! scope="col" | వరుస సంఖ్య ! scope="col" | పేరు ! colspan="2" scope="col" | పదవీ కాలం ! colspan="2" scope="col" | పార్టీ{{efn|ఈ కాలమ్ ముఖ్యమంత్రి పార్టీ పేరును మాత్రమే సూచిస్తుంది. ఆయన నేతృత్వంలోని రాష్ట్ర ప్రభుత్వం పలు పార్టీలు, స్వతంత్రుల సంక్లిష్ట కూటమి కావచ్చు; ఇవి ఇక్కడ జాబితా చేయబడలేదు.}} ! scope="col" | పదవీ కాల వ్యవధి<br>{{small|(రోజులు)}} |- style="height: 60px;" | 6 | [[జార్బోమ్ గామ్లిన్]] | 5 మే 2011 | 1 నవంబర్ 2011 | [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] | style="background-color: {{party color|Indian National Congress}}" width="4px" | | 181 |- style="height: 60px;" | 7 | [[నబం తుకీ]] | 1 నవంబర్ 2011 | 26 జనవరి 2016 | [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] | style="background-color: {{party color|Indian National Congress}}" width="4px" | | {{age in days|2011|11|1|2016|1|26}} |- style="height: 60px;" | – | ''ఖాళీ''{{efn|"రాష్ట్రంలోని ప్రభుత్వం రాజ్యాంగం ప్రకారం పనిచేయలేనప్పుడు" [[రాష్ట్రపతి పాలన]] విధించవచ్చు, అసెంబ్లీలో ఏ పార్టీ లేదా కూటమికి మెజారిటీ లేనప్పుడు ఇది తరచుగా జరుగుతుంది. రాష్ట్రంలో రాష్ట్రపతి పాలన అమలులో ఉన్నప్పుడు, దాని మంత్రిమండలి రద్దు చేయబడుతుంది. ముఖ్యమంత్రి పదవి ఖాళీగా ఉంటుంది, కేంద్ర ప్రభుత్వం తరపున గవర్నర్ పరిపాలనను స్వీకరిస్తారు. కొన్ని సమయాల్లో శాసనసభ కూడా రద్దు చేయబడుతుంది.<ref>Amberish K. Diwanji. "[http://www.rediff.co.in/news/2005/mar/15spec1.htm A dummy's guide to President's rule]". [[Rediff.com]]. 15 March 2005.</ref>}}<br />([[రాష్ట్రపతి పాలన]]) | 26 జనవరి 2016 | 19 ఫిబ్రవరి 2016 | వర్తించదు | style="background-color: white" width="4px" | | {{age in days|2016|1|26|2016|2|19}} |- style="height: 60px;" | 8 | [[కలిఖో పుల్]] | 19 ఫిబ్రవరి 2016 | 13 జూలై 2016 | [[పీపుల్స్ పార్టీ ఆఫ్ अरुणाचल|పీపుల్స్ Party of Arunachal]] | style="background-color: green" width="4px" | | {{age in days|2016|02|19|2016|07|13}} |- style="height: 60px;" | (7) | [[నబం తుకీ]]<ref>{{Cite web |url=http://abpnews.abplive.in/uncategorized/supreme-court-restores-nabam-tuki-government-in-arunachal-pradesh-412062/ |title = अरुणाचल प्रदेश में बीजेपी को बड़ा झटका, SC ने कांग्रेस की सरकार बहाल की |access-date=3 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329092607/https://abpnews.abplive.in/uncategorized/supreme-court-restores-nabam-tuki-government-in-arunachal-pradesh-412062 |archive-date=29 March 2019 |url-status=dead }}</ref> | 13 జూలై 2016 | 17 జూలై 2016 | [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] | style="background-color: {{party color|Indian National Congress}}" width="4px" | | {{age in days|2016|07|13|2016|07|17}} |- style="height: 60px;" | rowspan="3" | 9 | rowspan="3" | [[పెమా ఖండూ]] | 17 జూలై 2016<ref>"[http://www.thehindu.com/news/national/congress-pema-khandu-to-be-sworn-in-as-chief-minister-of-arunachal-pradesh-today/article8862082.ece Pema Khandu sworn in as Chief Minister of Arunachal Pradesh]". ''[[The Hindu]]''. 17 July 2016.</ref> |16 సెప్టెంబర్ 2016 | [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] | style="background-color: {{party color|Indian National Congress}}" width="4px" | | rowspan="3" |{{age in days|2016|7|17|2016|12|31}} |- style="height: 60px;" |16 సెప్టెంబర్ 2016 <ref>"Times of India" 16/9/16</ref> |31 డిసెంబర్ 2016 | [[పీపుల్స్ పార్టీ ఆఫ్ अरुणाचल|పీపుల్స్ Party of Arunachal]] | style="background-color: green" width="4px" | |- style="height: 60px;" |31 డిసెంబర్ 2016<ref>{{cite news|last=Shankar Bora|first=Bijay|title=Arunachal CM Pema Khandu joins BJP, ends political crisis|url=http://www.tribuneindia.com/mobi/news/nation/arunachal-cm-pema-khandu-joins-bjp-ends-political-crisis/344214.html|accessdate=31 December 2016|work=[[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]]|location=Arunachal Pradesh|date=31 December 2016}}</ref> | 31 డిసెంబర్ 2016 | [[భారతీయ జనతా పార్టీ]] | style="background-color: {{party color|Bharatiya Janata Party}}" width="4px" | |} == సూచనలు == {{notelist}} == మూలాలు == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:2015-2016 Arunachal Pradesh political crisis}} [[Category:అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌లో 2010వ దశాబ్దం]] [[Category:భారత రాజకీయాల్లో 2015]] [[Category:భారత రాజకీయాల్లో 2016]] [[Category:అరుణాచల్ ప్రదేశ్ రాజకీయం]] [[Category:భారతదేశంలో రాజకీయ సంక్షోభాలు|A]] 1ueqyf66g61o0f69n9i5sw85cotnxe5 4908056 4908055 2026-07-19T05:48:34Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 4908056 wikitext text/x-wiki {{Short description|భారతీయ రాష్ట్ర రాజకీయ సంక్షోభం}} {{Use dmy dates|date=February 2020}} {{Use Indian English|date=February 2020}} {{Infobox event | name = 2015–2016 అరుణాచల్ ప్రదేశ్ రాజకీయ సంక్షోభం | image = | image_size = | image_caption = | native_name = | native_name_lang = | english_name = | date = | time = | duration = {{start date|df=yes|2015|04|01}} – {{end date|df=yes|2016|12|31}} | venue = | location = [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్]], భారతదేశం | coordinates = <!-- {{coord|LAT|LON|region:XXXX_type:event|display=inline,title}} --> | also_known_as = | type = రాజకీయ | theme = | cause = [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] అంతర్గత తిరుగుబాటు వల్ల ఏర్పడిన [[రాజకీయ సంక్షోభం]] | budget = | patrons = | organisers = <!-- or | organizers = --> | first_reporter = | filmed_by = | participants = | outcome = *ముఖ్యమంత్రి పదవికి [[నబం తుకీ]] రాజీనామా <br/> *భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ మెజారిటీ కోల్పోవడం, ఐఎన్‌సీ తిరుగుబాటు వర్గం స్వల్పకాలిక పాలన, సామూహికంగా పీపీఏ లోకి, ఆ తర్వాత బీజేపీ లోకి మారడం | deaths = | injuries = | missing = | property_damage = | burial = | inquiries = | inquest = | coroner = | arrests = | suspects = | accused = | convicted = | charges = | verdict = | convictions = | publication_bans = | litigation = | awards = | custom_label = | custom_data = | custom_label1 = | custom_data1 = | custom_label2 = | custom_data2 = | website = <!-- {{URL|example.com}}, use for link to event website; displays as Website: example.com --> | notes = }} 2015 ఏప్రిల్ నుండి భారతీయ రాష్ట్రమైన [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్]] ఒక '''రాజకీయ సంక్షోభాన్ని''' ఎదుర్కొంది. [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్ శాసనసభ]] లోని [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] పార్టీ అధికారంలో ఉన్న ముఖ్యమంత్రి నబం తుకీ మద్దతుదారులు, అలాగే [[కలిఖో పుల్]] మద్దతుదారుల మధ్య రెండుగా విడిపోయింది. 2016 లో ముఖ్యమంత్రిగా తుకీ పదవీకాలాన్ని ముగిస్తూ [[రాష్ట్రపతి పాలన]] విధించబడింది. అనర్హతకు గురైన 14 మంది ఎమ్మెల్యేలను సుప్రీం కోర్టు పునరుద్ధరించడంతో 2016 ఫిబ్రవరిలో [[కలిఖో పుల్]] ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు. అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌లో రాష్ట్రపతి పాలనకు దారితీసిన అసెంబ్లీ సమావేశాన్ని 2016 జనవరి 14 నుండి 2015 డిసెంబర్ 16 కి ముందుకు జరపాలని అరుణాచల్ ప్రదేశ్ గవర్నర్ జె.పి. రాజ్‌ఖోవా జారీ చేసిన ఉత్తర్వును 2016 జూలై 13 న సుప్రీం కోర్టు రద్దు చేసింది. దీని ఫలితంగా 2016 జూలై 13 న తుకీ అరుణాచల్ ప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రిగా తిరిగి బాధ్యతలు చేపట్టారు. అయితే మెజారిటీ నిరూపించుకోవడానికి కొన్ని గంటల ముందే 2016 జూలై 16 న ఆయన ముఖ్యమంత్రి పదవికి రాజీనామా చేశారు. ఆయన తర్వాత [[పెమా ఖండూ]] బాధ్యతలు స్వీకరించారు, ఈయన 2016 సెప్టెంబర్‌లో ఐఎన్‌సీ ని వీడి మెజారిటీ ఎమ్మెల్యేలతో కలిసి [[పీపుల్స్ పార్టీ ఆఫ్ అరుణాచల్]] లో చేరారు. ఆ తర్వాత 2016 డిసెంబర్‌లో మెజారిటీ ఎమ్మెల్యేలతో కలిసి [[భారతీయ జనతా పార్టీ|బీజేపీ]] లో చేరారు. == నేపథ్యం == [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] (ఐఎన్‌సీ) నాయకుడు నబం తుకీ 2011 నవంబర్ 1 న [[జార్బోమ్ గామ్లిన్]] తర్వాత [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రి]]గా బాధ్యతలు చేపట్టారు. ఆయన సోదరుడు [[నబం రెబియా]] [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్ శాసనసభ]] స్పీకర్ అయ్యారు.<ref name="Talukdar 2011">{{cite web | last=Talukdar | first=Sushanta | title=Nabam Tuki sworn in as Chief Minister | website=The Hindu | date=2011-11-01 | url=http://www.thehindu.com/news/national/other-states/nabam-tuki-sworn-in-as-chief-minister/article2588219.ece | accessdate=2017-01-03}}</ref> [[2014 అరుణాచల్ ప్రదేశ్ శాసనసభ ఎన్నికలు|2014 ఏప్రిల్ రాష్ట్ర అసెంబ్లీ ఎన్నికల్లో]] భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ (ఐఎన్‌సీ) 60 సీట్ల శాసనసభలో 42 స్థానాలతో మెజారిటీ సాధించింది, నబం తుకీ ముఖ్యమంత్రిగా కొనసాగారు. 2014 డిసెంబర్‌లో నబం తుకీ తన మంత్రివర్గం నుండి ఆరోగ్య, కుటుంబ సంక్షేమ శాఖ మంత్రిగా ఉన్న [[కలిఖో పుల్]] ను తొలగించారు.<ref name="history">{{cite news|url=http://indianexpress.com/article/explained/arunachal-pradesh-how-a-rebellion-spun-out-of-control/|title=Arunachal Pradesh crisis: How a rebellion spun out of control|publisher=Indian Express|date=27 January 2016}}</ref><ref name="Hindu2016">{{cite web | title=Arunachal political crisis: A timeline | website=[[The Hindu]] | date=30 December 2016 | url=http://www.thehindu.com/news/national/other-states/Arunachal-political-crisis-A-timeline/article14983750.ece | accessdate=3 January 2017}}</ref> == సంక్షోభం == 2015 ఏప్రిల్‌లో ప్రభుత్వంలో ఆర్థిక దుర్వినియోగం జరిగిందని పుల్ ఆరోపించారు. పార్టీ వ్యతిరేక కార్యకలాపాలకు పాల్పడుతున్నారనే కారణంతో ఐఎన్‌సీ ఆయనను పార్టీ నుండి బహిష్కరించింది. 2015 జూన్ 1 న జ్యోతి ప్రసాద్ రాజ్‌ఖోవా అరుణాచల్ ప్రదేశ్ గవర్నర్ గా నియమితులయ్యారు. శాసనసభ ఐదో సమావేశాలు 2015 అక్టోబర్ 21 న ముగిశాయి. ఆరో సమావేశాలను 2016 జనవరి 14 న నిర్వహించాలని గవర్నర్ ఆదేశించారు. అదే నెలలో ఐఎన్‌సీ కి చెందిన ఎమ్మెల్యేలు తిరుగుబాటు చేసిన శాసనసభ డిప్యూటీ స్పీకర్‌ను తొలగించాలని తీర్మానాన్ని డిమాండ్ చేశారు. దీనికి ప్రతిస్పందనగా స్పీకర్‌ను తొలగించాలని [[భారతీయ జనతా పార్టీ]] (బీజేపీ) ఎమ్మెల్యేలు తీర్మానాన్ని కోరారు. 2015 డిసెంబర్ 9 న గవర్నర్ ఆరో సమావేశాన్ని 2016 జనవరి 14 నుండి 2015 డిసెంబర్ 16 కి ముందుకు జరపాలని ఆదేశించారు. 2015 డిసెంబర్ 15 న పార్టీపై తిరుగుబాటు చేసిన 21 మంది ఐఎన్‌సీ ఎమ్మెల్యేలలో 14 మందిని అనర్హులుగా ప్రకటిస్తూ స్పీకర్ నోటీసు జారీ చేశారు, కానీ అదే రోజు ఆ నోటీసును డిప్యూటీ స్పీకర్ రద్దు చేశారు. మరుసటి రోజు ఆరో సమావేశాన్ని ప్రారంభించకూడదని స్పీకర్ నిర్ణయించగా, అది చట్టవిరుద్ధమని డిప్యూటీ స్పీకర్ పేర్కొన్నారు. 2015 డిసెంబర్ 16 న సమావేశాన్ని ప్రారంభించకుండా తుకీ ప్రభుత్వం అసెంబ్లీకి తాళం వేసింది. దీంతో అసెంబ్లీ ఒక కమ్యూనిటీ హాల్‌లో సమావేశమైంది, దీనికి 33 మంది ఎమ్మెల్యేలు హాజరయ్యారు. ఎమ్మెల్యేలు నబం రెబియాను స్పీకర్ పదవి నుండి తొలగించడానికి తీర్మానాన్ని ఆమోదించి, కొత్త స్పీకర్‌ను నియమించారు. మరుసటి రోజు ఆ కమ్యూనిటీ హాల్ కూల్చివేయబడటంతో, తిరుగుబాటు ఐఎన్‌సీ ఎమ్మెల్యేలు ఒక హోటల్‌లో సమావేశం నిర్వహించి తుకీని ముఖ్యమంత్రి పదవి నుండి తొలగించడానికి ఓటు వేశారు, అలాగే [[కలిఖో పుల్]] ను కొత్త ముఖ్యమంత్రిగా నియమించారు. అదే రోజు రెబియా అసెంబ్లీ, దానికి సంబంధించిన సమస్యలను నిలిపివేయాలని కోరుతూ గౌహతి హైకోర్టు (HC) ను ఆశ్రయించారు.<ref name="Hindu2016"/><ref name="dismiss">{{Cite news|url=http://www.dnaindia.com/india/report-arunachal-pradesh-crisis-cm-nabam-tuki-ministers-dismissed-following-president-s-rule-imposition-2171022|title=Arunachal Pradesh crisis: CM Nabam Tuki, ministers dismissed following President's Rule imposition|publisher=DNA|date=27 January 2016}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.firstpost.com/politics/if-democracy-is-slaughtered-how-can-the-court-remain-silent-supreme-court-on-arunachal-crisis-2612848.html|title='If democracy is slaughtered, how can the court remain silent?': Supreme Court on Arunachal crisis|publisher=First Post|date=4 February 2016}}</ref><ref name="The Hinducv2015">{{cite web | title=Unseemly turn in Arunachal Pradesh | website=The Hindu | date=19 December 2015 | url=http://www.thehindu.com/opinion/editorial/unseemly-turn-in-arunachal-pradesh/article8005321.ece | accessdate=3 January 2017}}</ref> 2016 జనవరిలో హైకోర్టు 14 మంది ఐఎన్‌సీ ఎమ్మెల్యేల అనర్హతపై స్టే ఇచ్చింది. 2016 జనవరి 6 న భారత సుప్రీం కోర్టు (SC) రెబియా పిటిషన్‌ను విచారించడానికి అంగీకరించింది. 2016 జనవరి 13 న సుప్రీం కోర్టు జనవరి 18 వరకు అసెంబ్లీలో ఎటువంటి విచారణలు జరపరాదని ఆదేశించింది. మరుసటి రోజు సుప్రీం కోర్టు ఈ సమస్యను రాజ్యాంగ ధర్మాసనానికి బదిలీ చేసింది. గవర్నర్ విశేష అధికారాల రాజ్యాంగ పరిధిని సుప్రీం కోర్టు పరిశీలించడం ప్రారంభించింది. సమావేశాన్ని ముందుకు జరపడానికి ప్రతిపక్ష బీజేపీ ఎమ్మెల్యేలు, ఇద్దరు స్వతంత్ర ఎమ్మెల్యేలు చేసిన తీర్మానంపై గవర్నర్ చర్య తీసుకోలేరని 2016 జనవరి 18 న ఐఎన్‌సీ సుప్రీం కోర్టుకు తెలిపింది. 2016 జనవరి 25 న అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌లో [[రాష్ట్రపతి పాలన]] విధించాలని గవర్నర్ చేసిన సిఫార్సుపై ఐఎన్‌సీ సుప్రీం కోర్టును ఆశ్రయించింది. కేంద్ర మంత్రివర్గం మరుసటి రోజు రాష్ట్రపతి పాలనను సిఫార్సు చేసింది, అది అమలు చేయబడింది. మరుసటి రోజు సుప్రీం కోర్టు ఆ సిఫార్సును పరిశీలించి, అటువంటి సిఫార్సు కొరకు గవర్నర్ నివేదికను కోరింది. 2016 జనవరి 28 న నబం తుకీ రాష్ట్రపతి పాలనకు వ్యతిరేకంగా సుప్రీం కోర్టులో కొత్త పిటిషన్ దాఖలు చేశారు. మరుసటి రోజు కేంద్ర ప్రభుత్వం రాష్ట్రంలో పాలనా యంత్రాంగం పతనాన్ని ఉటంకిస్తూ రాష్ట్రపతి పాలనను సమర్థిస్తూ [[ప్రమాణ పత్రం|అఫిడవిట్]] దాఖలు చేసింది.<ref name="Hindu2016"/><ref name="dna 2016">{{cite web | title=Arunachal Pradesh crisis: CM Nabam Tuki, ministers dismissed following President's Rule imposition | website=dna | date=28 January 2016 | url=http://www.dnaindia.com/india/report-arunachal-pradesh-crisis-cm-nabam-tuki-ministers-dismissed-following-president-s-rule-imposition-2171022 | accessdate=3 January 2017}}</ref> 2016 ఫిబ్రవరి 1 న సుప్రీం కోర్టు కోర్టులలో గవర్నర్లకు మినహాయింపు ఇచ్చే నోటీసును ఉపసంహరించుకుంది. సుప్రీం కోర్టు గవర్నర్ అధికారాలను సమీక్షించి, పాత్రను పరిశీలించింది. 2016 ఫిబ్రవరి 9 న అప్పటి స్పీకర్ తమ రాజీనామాలను ఆమోదించడాన్ని సమర్థించిన హైకోర్టు నిర్ణయానికి వ్యతిరేకంగా ఇద్దరు తిరుగుబాటు ఎమ్మెల్యేలు చేసిన పిటిషన్‌ను కూడా సుప్రీం కోర్టు తిరస్కరించింది. అసెంబ్లీలో మెజారిటీ కోల్పోయినప్పటికీ ముఖ్యమంత్రి, స్పీకర్ తమ పదవుల్లో కొనసాగడానికి ప్రయత్నిస్తున్నారని గవర్నర్ సమర్థించుకున్నారు. కొత్త ముఖ్యమంత్రి ప్రమాణ స్వీకారాన్ని నిలిపివేయాలనే ఐఎన్‌సీ పిటిషన్‌ను కూడా సుప్రీం కోర్టు తిరస్కరించింది, అలాగే 14 మంది తిరుగుబాటు ఐఎన్‌సీ ఎమ్మెల్యేల అనర్హతపై హైకోర్టు ఇచ్చిన స్టేను సమర్థించింది. ఫిబ్రవరి 19 న రాష్ట్రంలో రాష్ట్రపతి పాలన ఎత్తివేయబడింది, ముఖ్యమంత్రి [[కలిఖో పుల్]] ఆధ్వర్యంలో కొత్త ప్రభుత్వం ఏర్పాటయింది. 2016 ఫిబ్రవరి 22 న సుప్రీం కోర్టు గవర్నర్ అధికారంపై తీర్పును రిజర్వ్ చేసింది.<ref name="Hindu2016"/> 2016 జూలై 13 న సుప్రీం కోర్టు గవర్నర్ నిర్ణయాన్ని రాజ్యాంగ విరుద్ధమని పేర్కొంటూ ఐఎన్‌సీ ప్రభుత్వాన్ని పునరుద్ధరించాలని ఆదేశించింది. తాత్కాలిక గవర్నర్ తథాగత రాయ్ పునరుద్ధరించబడిన ముఖ్యమంత్రి నబం తుకీని 2016 జూలై 16 న అసెంబ్లీలో మెజారిటీ నిరూపించుకోవాలని కోరారు. మెజారిటీ నిరూపించుకోవడానికి కొన్ని గంటల ముందు తుకీ రాజీనామా చేశారు. ఆయన తర్వాత మాజీ ముఖ్యమంత్రి [[దోర్జీ ఖండూ]] కుమారుడు, తిరుగుబాటు ఐఎన్‌సీ ఎమ్మెల్యే అయిన [[పెమా ఖండూ]] బాధ్యతలు స్వీకరించి, 20 న అసెంబ్లీలో మెజారిటీ నిరూపించుకున్నారు.<ref name="Hindu2016"/><ref name="TOIBJP2017"/><ref name="PTI 2015">{{cite web | author=PTI | title=Congress rebel chosen new Arunachal 'Chief Minister' | website=The Hindu | date=17 December 2015 | url=http://www.thehindu.com/news/national/other-states/congress-rebel-chosen-new-arunachal-chief-minister/article8000421.ece | accessdate=3 January 2017}}</ref> 2016 ఆగస్టు 9 న మాజీ ముఖ్యమంత్రి కలిఖో పుల్ తన ఇంట్లో మరణించి కనిపించారు.<ref name="Hindu2016"/><ref name="TOIBJP2017"/> 2016 సెప్టెంబర్ 16 న పెమా ఖండూ 43 మంది ఐఎన్‌సీ ఎమ్మెల్యేలతో కలిసి ఐఎన్‌సీ ని వీడి [[పీపుల్స్ పార్టీ ఆఫ్ అరుణాచల్]] (పీపీఏ) లో చేరారు. ఖండూ కంటే ముందు ముఖ్యమంత్రిగా ఉన్న నబం తుకీ మాత్రమే ఐఎన్‌సీ లో మిగిలిన ఏకైక ఎమ్మెల్యేగా నిలిచారు. పీపీఏ అనేది బీజేపీ నేతృత్వంలోని నేషనల్ డెమోక్రటిక్ అలయన్స్ కు మద్దతు ఇచ్చే నోర్త్-ఈస్ట్ డెమోక్రటిక్ అలయన్స్ లో భాగం. 2016 సెప్టెంబర్ 22 న కేంద్రం కోరినట్లు తప్పుకోవడానికి నిరాకరించినందున గవర్నర్ రాజ్‌ఖోవాను రాష్ట్రపతి తొలగించారు. మాజీ ముఖ్యమంత్రి పుల్ మరణం తర్వాత జరిగిన ఉపఎన్నికల్లో ఆయన మూడో భార్య దసంగ్లు పుల్ విజయం సాధించారు. ఆమె బీజేపీ ఎమ్మెల్యేగా ఎన్నికయ్యారు. 2016 డిసెంబర్ 29 న పార్టీ వ్యతిరేక కార్యకలాపాలకు పాల్పడినందుకు పెమా ఖండూతో పాటు మరో ఆరుగురు ఎమ్మెల్యేలను పీపీఏ అధ్యక్షుడు పీపీఏ నుండి బహిష్కరించారు, అలాగే 2017 జనవరి 1 న మరో నలుగురు ఎమ్మెల్యేలను బహిష్కరించారు. ఖండూ మరో 33 మంది ఎమ్మెల్యేలతో కలిసి పీపీఏ ను వీడి బీజేపీ లో చేరారు. స్పీకర్‌తో కలిపి అసెంబ్లీలో బీజేపీ కి 47 మంది ఎమ్మెల్యేలు ఉన్నందున ఆయన ముఖ్యమంత్రిగా కొనసాగారు. పీపీఏ కి 10 మంది ఎమ్మెల్యేలు ఉండగా, ఐఎన్‌సీ కి 3 మంది ఎమ్మెల్యేలు ఉన్నారు.<ref name="Hindu2016"/><ref name="TOIBJP2017">{{cite web | title=BJP in power in Arunachal after 33 MLAs switch sides | website=Times Of India Blogs | date=1 January 2017 | url=http://blogs.timesofindia.indiatimes.com/toi-news/bjp-in-power-in-arunachal-after-33-mlas-switch-sides/ | accessdate=3 January 2017}}</ref> ఆ తర్వాత మరో ఇద్దరు ఎమ్మెల్యేలు ఐఎన్‌సీ ని వీడి బీజేపీ లో చేరారు.<ref name="ht2017">{{cite web | title=Two Congress lawmakers defect to BJP in Arunachal Pradesh | website=[[Hindustan Times]] | date=2 January 2017 | url=http://www.hindustantimes.com/india-news/two-congress-lawmakers-defect-to-bjp-in-arunachal-pradesh/story-ciSH7raF4nliJXPgI8r7gK.html | accessdate=3 January 2017}}</ref> పీపీఏ 2016 జనవరిలో హైకోర్టులో కేసు దాఖలు చేసింది.<ref name="Hindu2016"/> == ఈ కాలంలో ముఖ్యమంత్రులు == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! scope="col" | వరుస సంఖ్య ! scope="col" | పేరు ! colspan="2" scope="col" | పదవీ కాలం ! colspan="2" scope="col" | పార్టీ{{efn|ఈ కాలమ్ ముఖ్యమంత్రి పార్టీ పేరును మాత్రమే సూచిస్తుంది. ఆయన నేతృత్వంలోని రాష్ట్ర ప్రభుత్వం పలు పార్టీలు, స్వతంత్రుల సంక్లిష్ట కూటమి కావచ్చు; ఇవి ఇక్కడ జాబితా చేయబడలేదు.}} ! scope="col" | పదవీ కాల వ్యవధి<br>{{small|(రోజులు)}} |- style="height: 60px;" | 6 | [[జార్బోమ్ గామ్లిన్]] | 5 మే 2011 | 1 నవంబర్ 2011 | [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] | style="background-color: {{party color|Indian National Congress}}" width="4px" | | 181 |- style="height: 60px;" | 7 | నబం తుకీ | 1 నవంబర్ 2011 | 26 జనవరి 2016 | [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] | style="background-color: {{party color|Indian National Congress}}" width="4px" | | {{age in days|2011|11|1|2016|1|26}} |- style="height: 60px;" | – | ''ఖాళీ''{{efn|"రాష్ట్రంలోని ప్రభుత్వం రాజ్యాంగం ప్రకారం పనిచేయలేనప్పుడు" [[రాష్ట్రపతి పాలన]] విధించవచ్చు, అసెంబ్లీలో ఏ పార్టీ లేదా కూటమికి మెజారిటీ లేనప్పుడు ఇది తరచుగా జరుగుతుంది. రాష్ట్రంలో రాష్ట్రపతి పాలన అమలులో ఉన్నప్పుడు, దాని మంత్రిమండలి రద్దు చేయబడుతుంది. ముఖ్యమంత్రి పదవి ఖాళీగా ఉంటుంది, కేంద్ర ప్రభుత్వం తరపున గవర్నర్ పరిపాలనను స్వీకరిస్తారు. కొన్ని సమయాల్లో శాసనసభ కూడా రద్దు చేయబడుతుంది.<ref>Amberish K. Diwanji. "[http://www.rediff.co.in/news/2005/mar/15spec1.htm A dummy's guide to President's rule]". [[Rediff.com]]. 15 March 2005.</ref>}}<br />([[రాష్ట్రపతి పాలన]]) | 26 జనవరి 2016 | 19 ఫిబ్రవరి 2016 | వర్తించదు | style="background-color: white" width="4px" | | {{age in days|2016|1|26|2016|2|19}} |- style="height: 60px;" | 8 | [[కలిఖో పుల్]] | 19 ఫిబ్రవరి 2016 | 13 జూలై 2016 | [[పీపుల్స్ పార్టీ ఆఫ్ अरुणाचल|పీపుల్స్ Party of Arunachal]] | style="background-color: green" width="4px" | | {{age in days|2016|02|19|2016|07|13}} |- style="height: 60px;" | (7) | [[నబం తుకీ]]<ref>{{Cite web |url=http://abpnews.abplive.in/uncategorized/supreme-court-restores-nabam-tuki-government-in-arunachal-pradesh-412062/ |title = अरुणाचल प्रदेश में बीजेपी को बड़ा झटका, SC ने कांग्रेस की सरकार बहाल की |access-date=3 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329092607/https://abpnews.abplive.in/uncategorized/supreme-court-restores-nabam-tuki-government-in-arunachal-pradesh-412062 |archive-date=29 March 2019 |url-status=dead }}</ref> | 13 జూలై 2016 | 17 జూలై 2016 | [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] | style="background-color: {{party color|Indian National Congress}}" width="4px" | | {{age in days|2016|07|13|2016|07|17}} |- style="height: 60px;" | rowspan="3" | 9 | rowspan="3" | [[పెమా ఖండూ]] | 17 జూలై 2016<ref>"[http://www.thehindu.com/news/national/congress-pema-khandu-to-be-sworn-in-as-chief-minister-of-arunachal-pradesh-today/article8862082.ece Pema Khandu sworn in as Chief Minister of Arunachal Pradesh]". ''[[The Hindu]]''. 17 July 2016.</ref> |16 సెప్టెంబర్ 2016 | [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] | style="background-color: {{party color|Indian National Congress}}" width="4px" | | rowspan="3" |{{age in days|2016|7|17|2016|12|31}} |- style="height: 60px;" |16 సెప్టెంబర్ 2016 <ref>"Times of India" 16/9/16</ref> |31 డిసెంబర్ 2016 | [[పీపుల్స్ పార్టీ ఆఫ్ अरुणाचल|పీపుల్స్ Party of Arunachal]] | style="background-color: green" width="4px" | |- style="height: 60px;" |31 డిసెంబర్ 2016<ref>{{cite news|last=Shankar Bora|first=Bijay|title=Arunachal CM Pema Khandu joins BJP, ends political crisis|url=http://www.tribuneindia.com/mobi/news/nation/arunachal-cm-pema-khandu-joins-bjp-ends-political-crisis/344214.html|accessdate=31 December 2016|work=[[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]]|location=Arunachal Pradesh|date=31 December 2016}}</ref> | 31 డిసెంబర్ 2016 | [[భారతీయ జనతా పార్టీ]] | style="background-color: {{party color|Bharatiya Janata Party}}" width="4px" | |} == సూచనలు == {{notelist}} == మూలాలు == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:2015-2016 Arunachal Pradesh political crisis}} [[Category:అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌లో 2010వ దశాబ్దం]] [[Category:భారత రాజకీయాల్లో 2015]] [[Category:భారత రాజకీయాల్లో 2016]] [[Category:అరుణాచల్ ప్రదేశ్ రాజకీయం]] [[Category:భారతదేశంలో రాజకీయ సంక్షోభాలు|A]] hbu35jxr1pe7rye2yvfwk5hwlz0sc0i 4908351 4908056 2026-07-19T11:28:10Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 [[వర్గం:అరుణాచల్ ప్రదేశ్]] ను చేర్చారు (హాట్‌కేట్ ఉపయోగించి) 4908351 wikitext text/x-wiki {{Short description|భారతీయ రాష్ట్ర రాజకీయ సంక్షోభం}} {{Use dmy dates|date=February 2020}} {{Use Indian English|date=February 2020}} {{Infobox event | name = 2015–2016 అరుణాచల్ ప్రదేశ్ రాజకీయ సంక్షోభం | image = | image_size = | image_caption = | native_name = | native_name_lang = | english_name = | date = | time = | duration = {{start date|df=yes|2015|04|01}} – {{end date|df=yes|2016|12|31}} | venue = | location = [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్]], భారతదేశం | coordinates = <!-- {{coord|LAT|LON|region:XXXX_type:event|display=inline,title}} --> | also_known_as = | type = రాజకీయ | theme = | cause = [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] అంతర్గత తిరుగుబాటు వల్ల ఏర్పడిన [[రాజకీయ సంక్షోభం]] | budget = | patrons = | organisers = <!-- or | organizers = --> | first_reporter = | filmed_by = | participants = | outcome = *ముఖ్యమంత్రి పదవికి [[నబం తుకీ]] రాజీనామా <br/> *భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ మెజారిటీ కోల్పోవడం, ఐఎన్‌సీ తిరుగుబాటు వర్గం స్వల్పకాలిక పాలన, సామూహికంగా పీపీఏ లోకి, ఆ తర్వాత బీజేపీ లోకి మారడం | deaths = | injuries = | missing = | property_damage = | burial = | inquiries = | inquest = | coroner = | arrests = | suspects = | accused = | convicted = | charges = | verdict = | convictions = | publication_bans = | litigation = | awards = | custom_label = | custom_data = | custom_label1 = | custom_data1 = | custom_label2 = | custom_data2 = | website = <!-- {{URL|example.com}}, use for link to event website; displays as Website: example.com --> | notes = }} 2015 ఏప్రిల్ నుండి భారతీయ రాష్ట్రమైన [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్]] ఒక '''రాజకీయ సంక్షోభాన్ని''' ఎదుర్కొంది. [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్ శాసనసభ]] లోని [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] పార్టీ అధికారంలో ఉన్న ముఖ్యమంత్రి నబం తుకీ మద్దతుదారులు, అలాగే [[కలిఖో పుల్]] మద్దతుదారుల మధ్య రెండుగా విడిపోయింది. 2016 లో ముఖ్యమంత్రిగా తుకీ పదవీకాలాన్ని ముగిస్తూ [[రాష్ట్రపతి పాలన]] విధించబడింది. అనర్హతకు గురైన 14 మంది ఎమ్మెల్యేలను సుప్రీం కోర్టు పునరుద్ధరించడంతో 2016 ఫిబ్రవరిలో [[కలిఖో పుల్]] ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు. అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌లో రాష్ట్రపతి పాలనకు దారితీసిన అసెంబ్లీ సమావేశాన్ని 2016 జనవరి 14 నుండి 2015 డిసెంబర్ 16 కి ముందుకు జరపాలని అరుణాచల్ ప్రదేశ్ గవర్నర్ జె.పి. రాజ్‌ఖోవా జారీ చేసిన ఉత్తర్వును 2016 జూలై 13 న సుప్రీం కోర్టు రద్దు చేసింది. దీని ఫలితంగా 2016 జూలై 13 న తుకీ అరుణాచల్ ప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రిగా తిరిగి బాధ్యతలు చేపట్టారు. అయితే మెజారిటీ నిరూపించుకోవడానికి కొన్ని గంటల ముందే 2016 జూలై 16 న ఆయన ముఖ్యమంత్రి పదవికి రాజీనామా చేశారు. ఆయన తర్వాత [[పెమా ఖండూ]] బాధ్యతలు స్వీకరించారు, ఈయన 2016 సెప్టెంబర్‌లో ఐఎన్‌సీ ని వీడి మెజారిటీ ఎమ్మెల్యేలతో కలిసి [[పీపుల్స్ పార్టీ ఆఫ్ అరుణాచల్]] లో చేరారు. ఆ తర్వాత 2016 డిసెంబర్‌లో మెజారిటీ ఎమ్మెల్యేలతో కలిసి [[భారతీయ జనతా పార్టీ|బీజేపీ]] లో చేరారు. == నేపథ్యం == [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] (ఐఎన్‌సీ) నాయకుడు నబం తుకీ 2011 నవంబర్ 1 న [[జార్బోమ్ గామ్లిన్]] తర్వాత [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రి]]గా బాధ్యతలు చేపట్టారు. ఆయన సోదరుడు [[నబం రెబియా]] [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్ శాసనసభ]] స్పీకర్ అయ్యారు.<ref name="Talukdar 2011">{{cite web | last=Talukdar | first=Sushanta | title=Nabam Tuki sworn in as Chief Minister | website=The Hindu | date=2011-11-01 | url=http://www.thehindu.com/news/national/other-states/nabam-tuki-sworn-in-as-chief-minister/article2588219.ece | accessdate=2017-01-03}}</ref> [[2014 అరుణాచల్ ప్రదేశ్ శాసనసభ ఎన్నికలు|2014 ఏప్రిల్ రాష్ట్ర అసెంబ్లీ ఎన్నికల్లో]] భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ (ఐఎన్‌సీ) 60 సీట్ల శాసనసభలో 42 స్థానాలతో మెజారిటీ సాధించింది, నబం తుకీ ముఖ్యమంత్రిగా కొనసాగారు. 2014 డిసెంబర్‌లో నబం తుకీ తన మంత్రివర్గం నుండి ఆరోగ్య, కుటుంబ సంక్షేమ శాఖ మంత్రిగా ఉన్న [[కలిఖో పుల్]] ను తొలగించారు.<ref name="history">{{cite news|url=http://indianexpress.com/article/explained/arunachal-pradesh-how-a-rebellion-spun-out-of-control/|title=Arunachal Pradesh crisis: How a rebellion spun out of control|publisher=Indian Express|date=27 January 2016}}</ref><ref name="Hindu2016">{{cite web | title=Arunachal political crisis: A timeline | website=[[The Hindu]] | date=30 December 2016 | url=http://www.thehindu.com/news/national/other-states/Arunachal-political-crisis-A-timeline/article14983750.ece | accessdate=3 January 2017}}</ref> == సంక్షోభం == 2015 ఏప్రిల్‌లో ప్రభుత్వంలో ఆర్థిక దుర్వినియోగం జరిగిందని పుల్ ఆరోపించారు. పార్టీ వ్యతిరేక కార్యకలాపాలకు పాల్పడుతున్నారనే కారణంతో ఐఎన్‌సీ ఆయనను పార్టీ నుండి బహిష్కరించింది. 2015 జూన్ 1 న జ్యోతి ప్రసాద్ రాజ్‌ఖోవా అరుణాచల్ ప్రదేశ్ గవర్నర్ గా నియమితులయ్యారు. శాసనసభ ఐదో సమావేశాలు 2015 అక్టోబర్ 21 న ముగిశాయి. ఆరో సమావేశాలను 2016 జనవరి 14 న నిర్వహించాలని గవర్నర్ ఆదేశించారు. అదే నెలలో ఐఎన్‌సీ కి చెందిన ఎమ్మెల్యేలు తిరుగుబాటు చేసిన శాసనసభ డిప్యూటీ స్పీకర్‌ను తొలగించాలని తీర్మానాన్ని డిమాండ్ చేశారు. దీనికి ప్రతిస్పందనగా స్పీకర్‌ను తొలగించాలని [[భారతీయ జనతా పార్టీ]] (బీజేపీ) ఎమ్మెల్యేలు తీర్మానాన్ని కోరారు. 2015 డిసెంబర్ 9 న గవర్నర్ ఆరో సమావేశాన్ని 2016 జనవరి 14 నుండి 2015 డిసెంబర్ 16 కి ముందుకు జరపాలని ఆదేశించారు. 2015 డిసెంబర్ 15 న పార్టీపై తిరుగుబాటు చేసిన 21 మంది ఐఎన్‌సీ ఎమ్మెల్యేలలో 14 మందిని అనర్హులుగా ప్రకటిస్తూ స్పీకర్ నోటీసు జారీ చేశారు, కానీ అదే రోజు ఆ నోటీసును డిప్యూటీ స్పీకర్ రద్దు చేశారు. మరుసటి రోజు ఆరో సమావేశాన్ని ప్రారంభించకూడదని స్పీకర్ నిర్ణయించగా, అది చట్టవిరుద్ధమని డిప్యూటీ స్పీకర్ పేర్కొన్నారు. 2015 డిసెంబర్ 16 న సమావేశాన్ని ప్రారంభించకుండా తుకీ ప్రభుత్వం అసెంబ్లీకి తాళం వేసింది. దీంతో అసెంబ్లీ ఒక కమ్యూనిటీ హాల్‌లో సమావేశమైంది, దీనికి 33 మంది ఎమ్మెల్యేలు హాజరయ్యారు. ఎమ్మెల్యేలు నబం రెబియాను స్పీకర్ పదవి నుండి తొలగించడానికి తీర్మానాన్ని ఆమోదించి, కొత్త స్పీకర్‌ను నియమించారు. మరుసటి రోజు ఆ కమ్యూనిటీ హాల్ కూల్చివేయబడటంతో, తిరుగుబాటు ఐఎన్‌సీ ఎమ్మెల్యేలు ఒక హోటల్‌లో సమావేశం నిర్వహించి తుకీని ముఖ్యమంత్రి పదవి నుండి తొలగించడానికి ఓటు వేశారు, అలాగే [[కలిఖో పుల్]] ను కొత్త ముఖ్యమంత్రిగా నియమించారు. అదే రోజు రెబియా అసెంబ్లీ, దానికి సంబంధించిన సమస్యలను నిలిపివేయాలని కోరుతూ గౌహతి హైకోర్టు (HC) ను ఆశ్రయించారు.<ref name="Hindu2016"/><ref name="dismiss">{{Cite news|url=http://www.dnaindia.com/india/report-arunachal-pradesh-crisis-cm-nabam-tuki-ministers-dismissed-following-president-s-rule-imposition-2171022|title=Arunachal Pradesh crisis: CM Nabam Tuki, ministers dismissed following President's Rule imposition|publisher=DNA|date=27 January 2016}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.firstpost.com/politics/if-democracy-is-slaughtered-how-can-the-court-remain-silent-supreme-court-on-arunachal-crisis-2612848.html|title='If democracy is slaughtered, how can the court remain silent?': Supreme Court on Arunachal crisis|publisher=First Post|date=4 February 2016}}</ref><ref name="The Hinducv2015">{{cite web | title=Unseemly turn in Arunachal Pradesh | website=The Hindu | date=19 December 2015 | url=http://www.thehindu.com/opinion/editorial/unseemly-turn-in-arunachal-pradesh/article8005321.ece | accessdate=3 January 2017}}</ref> 2016 జనవరిలో హైకోర్టు 14 మంది ఐఎన్‌సీ ఎమ్మెల్యేల అనర్హతపై స్టే ఇచ్చింది. 2016 జనవరి 6 న భారత సుప్రీం కోర్టు (SC) రెబియా పిటిషన్‌ను విచారించడానికి అంగీకరించింది. 2016 జనవరి 13 న సుప్రీం కోర్టు జనవరి 18 వరకు అసెంబ్లీలో ఎటువంటి విచారణలు జరపరాదని ఆదేశించింది. మరుసటి రోజు సుప్రీం కోర్టు ఈ సమస్యను రాజ్యాంగ ధర్మాసనానికి బదిలీ చేసింది. గవర్నర్ విశేష అధికారాల రాజ్యాంగ పరిధిని సుప్రీం కోర్టు పరిశీలించడం ప్రారంభించింది. సమావేశాన్ని ముందుకు జరపడానికి ప్రతిపక్ష బీజేపీ ఎమ్మెల్యేలు, ఇద్దరు స్వతంత్ర ఎమ్మెల్యేలు చేసిన తీర్మానంపై గవర్నర్ చర్య తీసుకోలేరని 2016 జనవరి 18 న ఐఎన్‌సీ సుప్రీం కోర్టుకు తెలిపింది. 2016 జనవరి 25 న అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌లో [[రాష్ట్రపతి పాలన]] విధించాలని గవర్నర్ చేసిన సిఫార్సుపై ఐఎన్‌సీ సుప్రీం కోర్టును ఆశ్రయించింది. కేంద్ర మంత్రివర్గం మరుసటి రోజు రాష్ట్రపతి పాలనను సిఫార్సు చేసింది, అది అమలు చేయబడింది. మరుసటి రోజు సుప్రీం కోర్టు ఆ సిఫార్సును పరిశీలించి, అటువంటి సిఫార్సు కొరకు గవర్నర్ నివేదికను కోరింది. 2016 జనవరి 28 న నబం తుకీ రాష్ట్రపతి పాలనకు వ్యతిరేకంగా సుప్రీం కోర్టులో కొత్త పిటిషన్ దాఖలు చేశారు. మరుసటి రోజు కేంద్ర ప్రభుత్వం రాష్ట్రంలో పాలనా యంత్రాంగం పతనాన్ని ఉటంకిస్తూ రాష్ట్రపతి పాలనను సమర్థిస్తూ [[ప్రమాణ పత్రం|అఫిడవిట్]] దాఖలు చేసింది.<ref name="Hindu2016"/><ref name="dna 2016">{{cite web | title=Arunachal Pradesh crisis: CM Nabam Tuki, ministers dismissed following President's Rule imposition | website=dna | date=28 January 2016 | url=http://www.dnaindia.com/india/report-arunachal-pradesh-crisis-cm-nabam-tuki-ministers-dismissed-following-president-s-rule-imposition-2171022 | accessdate=3 January 2017}}</ref> 2016 ఫిబ్రవరి 1 న సుప్రీం కోర్టు కోర్టులలో గవర్నర్లకు మినహాయింపు ఇచ్చే నోటీసును ఉపసంహరించుకుంది. సుప్రీం కోర్టు గవర్నర్ అధికారాలను సమీక్షించి, పాత్రను పరిశీలించింది. 2016 ఫిబ్రవరి 9 న అప్పటి స్పీకర్ తమ రాజీనామాలను ఆమోదించడాన్ని సమర్థించిన హైకోర్టు నిర్ణయానికి వ్యతిరేకంగా ఇద్దరు తిరుగుబాటు ఎమ్మెల్యేలు చేసిన పిటిషన్‌ను కూడా సుప్రీం కోర్టు తిరస్కరించింది. అసెంబ్లీలో మెజారిటీ కోల్పోయినప్పటికీ ముఖ్యమంత్రి, స్పీకర్ తమ పదవుల్లో కొనసాగడానికి ప్రయత్నిస్తున్నారని గవర్నర్ సమర్థించుకున్నారు. కొత్త ముఖ్యమంత్రి ప్రమాణ స్వీకారాన్ని నిలిపివేయాలనే ఐఎన్‌సీ పిటిషన్‌ను కూడా సుప్రీం కోర్టు తిరస్కరించింది, అలాగే 14 మంది తిరుగుబాటు ఐఎన్‌సీ ఎమ్మెల్యేల అనర్హతపై హైకోర్టు ఇచ్చిన స్టేను సమర్థించింది. ఫిబ్రవరి 19 న రాష్ట్రంలో రాష్ట్రపతి పాలన ఎత్తివేయబడింది, ముఖ్యమంత్రి [[కలిఖో పుల్]] ఆధ్వర్యంలో కొత్త ప్రభుత్వం ఏర్పాటయింది. 2016 ఫిబ్రవరి 22 న సుప్రీం కోర్టు గవర్నర్ అధికారంపై తీర్పును రిజర్వ్ చేసింది.<ref name="Hindu2016"/> 2016 జూలై 13 న సుప్రీం కోర్టు గవర్నర్ నిర్ణయాన్ని రాజ్యాంగ విరుద్ధమని పేర్కొంటూ ఐఎన్‌సీ ప్రభుత్వాన్ని పునరుద్ధరించాలని ఆదేశించింది. తాత్కాలిక గవర్నర్ తథాగత రాయ్ పునరుద్ధరించబడిన ముఖ్యమంత్రి నబం తుకీని 2016 జూలై 16 న అసెంబ్లీలో మెజారిటీ నిరూపించుకోవాలని కోరారు. మెజారిటీ నిరూపించుకోవడానికి కొన్ని గంటల ముందు తుకీ రాజీనామా చేశారు. ఆయన తర్వాత మాజీ ముఖ్యమంత్రి [[దోర్జీ ఖండూ]] కుమారుడు, తిరుగుబాటు ఐఎన్‌సీ ఎమ్మెల్యే అయిన [[పెమా ఖండూ]] బాధ్యతలు స్వీకరించి, 20 న అసెంబ్లీలో మెజారిటీ నిరూపించుకున్నారు.<ref name="Hindu2016"/><ref name="TOIBJP2017"/><ref name="PTI 2015">{{cite web | author=PTI | title=Congress rebel chosen new Arunachal 'Chief Minister' | website=The Hindu | date=17 December 2015 | url=http://www.thehindu.com/news/national/other-states/congress-rebel-chosen-new-arunachal-chief-minister/article8000421.ece | accessdate=3 January 2017}}</ref> 2016 ఆగస్టు 9 న మాజీ ముఖ్యమంత్రి కలిఖో పుల్ తన ఇంట్లో మరణించి కనిపించారు.<ref name="Hindu2016"/><ref name="TOIBJP2017"/> 2016 సెప్టెంబర్ 16 న పెమా ఖండూ 43 మంది ఐఎన్‌సీ ఎమ్మెల్యేలతో కలిసి ఐఎన్‌సీ ని వీడి [[పీపుల్స్ పార్టీ ఆఫ్ అరుణాచల్]] (పీపీఏ) లో చేరారు. ఖండూ కంటే ముందు ముఖ్యమంత్రిగా ఉన్న నబం తుకీ మాత్రమే ఐఎన్‌సీ లో మిగిలిన ఏకైక ఎమ్మెల్యేగా నిలిచారు. పీపీఏ అనేది బీజేపీ నేతృత్వంలోని నేషనల్ డెమోక్రటిక్ అలయన్స్ కు మద్దతు ఇచ్చే నోర్త్-ఈస్ట్ డెమోక్రటిక్ అలయన్స్ లో భాగం. 2016 సెప్టెంబర్ 22 న కేంద్రం కోరినట్లు తప్పుకోవడానికి నిరాకరించినందున గవర్నర్ రాజ్‌ఖోవాను రాష్ట్రపతి తొలగించారు. మాజీ ముఖ్యమంత్రి పుల్ మరణం తర్వాత జరిగిన ఉపఎన్నికల్లో ఆయన మూడో భార్య దసంగ్లు పుల్ విజయం సాధించారు. ఆమె బీజేపీ ఎమ్మెల్యేగా ఎన్నికయ్యారు. 2016 డిసెంబర్ 29 న పార్టీ వ్యతిరేక కార్యకలాపాలకు పాల్పడినందుకు పెమా ఖండూతో పాటు మరో ఆరుగురు ఎమ్మెల్యేలను పీపీఏ అధ్యక్షుడు పీపీఏ నుండి బహిష్కరించారు, అలాగే 2017 జనవరి 1 న మరో నలుగురు ఎమ్మెల్యేలను బహిష్కరించారు. ఖండూ మరో 33 మంది ఎమ్మెల్యేలతో కలిసి పీపీఏ ను వీడి బీజేపీ లో చేరారు. స్పీకర్‌తో కలిపి అసెంబ్లీలో బీజేపీ కి 47 మంది ఎమ్మెల్యేలు ఉన్నందున ఆయన ముఖ్యమంత్రిగా కొనసాగారు. పీపీఏ కి 10 మంది ఎమ్మెల్యేలు ఉండగా, ఐఎన్‌సీ కి 3 మంది ఎమ్మెల్యేలు ఉన్నారు.<ref name="Hindu2016"/><ref name="TOIBJP2017">{{cite web | title=BJP in power in Arunachal after 33 MLAs switch sides | website=Times Of India Blogs | date=1 January 2017 | url=http://blogs.timesofindia.indiatimes.com/toi-news/bjp-in-power-in-arunachal-after-33-mlas-switch-sides/ | accessdate=3 January 2017}}</ref> ఆ తర్వాత మరో ఇద్దరు ఎమ్మెల్యేలు ఐఎన్‌సీ ని వీడి బీజేపీ లో చేరారు.<ref name="ht2017">{{cite web | title=Two Congress lawmakers defect to BJP in Arunachal Pradesh | website=[[Hindustan Times]] | date=2 January 2017 | url=http://www.hindustantimes.com/india-news/two-congress-lawmakers-defect-to-bjp-in-arunachal-pradesh/story-ciSH7raF4nliJXPgI8r7gK.html | accessdate=3 January 2017}}</ref> పీపీఏ 2016 జనవరిలో హైకోర్టులో కేసు దాఖలు చేసింది.<ref name="Hindu2016"/> == ఈ కాలంలో ముఖ్యమంత్రులు == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! scope="col" | వరుస సంఖ్య ! scope="col" | పేరు ! colspan="2" scope="col" | పదవీ కాలం ! colspan="2" scope="col" | పార్టీ{{efn|ఈ కాలమ్ ముఖ్యమంత్రి పార్టీ పేరును మాత్రమే సూచిస్తుంది. ఆయన నేతృత్వంలోని రాష్ట్ర ప్రభుత్వం పలు పార్టీలు, స్వతంత్రుల సంక్లిష్ట కూటమి కావచ్చు; ఇవి ఇక్కడ జాబితా చేయబడలేదు.}} ! scope="col" | పదవీ కాల వ్యవధి<br>{{small|(రోజులు)}} |- style="height: 60px;" | 6 | [[జార్బోమ్ గామ్లిన్]] | 5 మే 2011 | 1 నవంబర్ 2011 | [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] | style="background-color: {{party color|Indian National Congress}}" width="4px" | | 181 |- style="height: 60px;" | 7 | నబం తుకీ | 1 నవంబర్ 2011 | 26 జనవరి 2016 | [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] | style="background-color: {{party color|Indian National Congress}}" width="4px" | | {{age in days|2011|11|1|2016|1|26}} |- style="height: 60px;" | – | ''ఖాళీ''{{efn|"రాష్ట్రంలోని ప్రభుత్వం రాజ్యాంగం ప్రకారం పనిచేయలేనప్పుడు" [[రాష్ట్రపతి పాలన]] విధించవచ్చు, అసెంబ్లీలో ఏ పార్టీ లేదా కూటమికి మెజారిటీ లేనప్పుడు ఇది తరచుగా జరుగుతుంది. రాష్ట్రంలో రాష్ట్రపతి పాలన అమలులో ఉన్నప్పుడు, దాని మంత్రిమండలి రద్దు చేయబడుతుంది. ముఖ్యమంత్రి పదవి ఖాళీగా ఉంటుంది, కేంద్ర ప్రభుత్వం తరపున గవర్నర్ పరిపాలనను స్వీకరిస్తారు. కొన్ని సమయాల్లో శాసనసభ కూడా రద్దు చేయబడుతుంది.<ref>Amberish K. Diwanji. "[http://www.rediff.co.in/news/2005/mar/15spec1.htm A dummy's guide to President's rule]". [[Rediff.com]]. 15 March 2005.</ref>}}<br />([[రాష్ట్రపతి పాలన]]) | 26 జనవరి 2016 | 19 ఫిబ్రవరి 2016 | వర్తించదు | style="background-color: white" width="4px" | | {{age in days|2016|1|26|2016|2|19}} |- style="height: 60px;" | 8 | [[కలిఖో పుల్]] | 19 ఫిబ్రవరి 2016 | 13 జూలై 2016 | [[పీపుల్స్ పార్టీ ఆఫ్ अरुणाचल|పీపుల్స్ Party of Arunachal]] | style="background-color: green" width="4px" | | {{age in days|2016|02|19|2016|07|13}} |- style="height: 60px;" | (7) | [[నబం తుకీ]]<ref>{{Cite web |url=http://abpnews.abplive.in/uncategorized/supreme-court-restores-nabam-tuki-government-in-arunachal-pradesh-412062/ |title = अरुणाचल प्रदेश में बीजेपी को बड़ा झटका, SC ने कांग्रेस की सरकार बहाल की |access-date=3 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329092607/https://abpnews.abplive.in/uncategorized/supreme-court-restores-nabam-tuki-government-in-arunachal-pradesh-412062 |archive-date=29 March 2019 |url-status=dead }}</ref> | 13 జూలై 2016 | 17 జూలై 2016 | [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] | style="background-color: {{party color|Indian National Congress}}" width="4px" | | {{age in days|2016|07|13|2016|07|17}} |- style="height: 60px;" | rowspan="3" | 9 | rowspan="3" | [[పెమా ఖండూ]] | 17 జూలై 2016<ref>"[http://www.thehindu.com/news/national/congress-pema-khandu-to-be-sworn-in-as-chief-minister-of-arunachal-pradesh-today/article8862082.ece Pema Khandu sworn in as Chief Minister of Arunachal Pradesh]". ''[[The Hindu]]''. 17 July 2016.</ref> |16 సెప్టెంబర్ 2016 | [[భారత జాతీయ కాంగ్రెస్]] | style="background-color: {{party color|Indian National Congress}}" width="4px" | | rowspan="3" |{{age in days|2016|7|17|2016|12|31}} |- style="height: 60px;" |16 సెప్టెంబర్ 2016 <ref>"Times of India" 16/9/16</ref> |31 డిసెంబర్ 2016 | [[పీపుల్స్ పార్టీ ఆఫ్ अरुणाचल|పీపుల్స్ Party of Arunachal]] | style="background-color: green" width="4px" | |- style="height: 60px;" |31 డిసెంబర్ 2016<ref>{{cite news|last=Shankar Bora|first=Bijay|title=Arunachal CM Pema Khandu joins BJP, ends political crisis|url=http://www.tribuneindia.com/mobi/news/nation/arunachal-cm-pema-khandu-joins-bjp-ends-political-crisis/344214.html|accessdate=31 December 2016|work=[[The Tribune (Chandigarh)|The Tribune]]|location=Arunachal Pradesh|date=31 December 2016}}</ref> | 31 డిసెంబర్ 2016 | [[భారతీయ జనతా పార్టీ]] | style="background-color: {{party color|Bharatiya Janata Party}}" width="4px" | |} == సూచనలు == {{notelist}} == మూలాలు == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:2015-2016 Arunachal Pradesh political crisis}} [[Category:అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌లో 2010వ దశాబ్దం]] [[Category:భారత రాజకీయాల్లో 2015]] [[Category:భారత రాజకీయాల్లో 2016]] [[Category:అరుణాచల్ ప్రదేశ్ రాజకీయం]] [[Category:భారతదేశంలో రాజకీయ సంక్షోభాలు|A]] [[వర్గం:అరుణాచల్ ప్రదేశ్]] 3we5hgof7n7w9o4exzhygxkha7kjas8 3 503308 4908060 2026-07-19T06:31:36Z Nrgullapalli 11739 వికీపీడియాకు స్వాగతం! ([[WP:TW|TW]]) 4908060 wikitext text/x-wiki ==స్వాగతం== <!--{{Subst:Welcome}}~~~~ --> <div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: Orange;"> <div class="center"><span style="font-size:large; color:black;">Svstheekshana గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[Wikipedia:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|<span style="color:white;">స్వాగతం!</span>]]! [[దస్త్రం:Wikipedia-logo.png|40px]]</span></div></div> Svstheekshana గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[వికీపీడియా:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|స్వాగతం!]] వికీపీడియాలో సభ్యులైనందుకు అభినందనలు. {{#if:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}|<div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: light grey;"> వికీపీడియాలో దిద్దుబాట్లు ఎలా చెయ్యాలో మీకు వివరించేందుకు, మీ సందేహాలను తీర్చేందుకూ [[వాడుకరి:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}]] గారిని ప్రత్యేకంగా మీకోసం గురువుగా కేటాయించారు. ఏ సంకోచమూ లేకుండా వారిని మీ సందేహాలు అడగవచ్చు. మీకు [[ప్రత్యేక:Homepage|ప్రత్యేకంగా ఒక హోంపేజీ]] కూడా ఉంది చూడండి. అక్కడ మీకవసరమైన ఏ సహాయమైనా చేసేందుకు {{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}} గారు సిద్ధంగా ఉన్నారు. వారిని [[ప్రత్యేక:Homepage|పలకరించండి]].</div>|}} * [[దస్త్రం:Wikipedia Gurinchi Meeku Telusa?.pdf|thumb|పై బొమ్మపై నొక్కి తెలుగు వికీపీడియాను పరిచయం చేసే పుస్తకం చూడండి.]][[:s:వికీపీడియాలో రచనలు చేయుట|వికీపీడియాలో రచనలు ఎలా చెయ్యాలో చెప్పే పుస్తకం]] చూడండి. తెలుగు వ్యాసరచన గురించి [[విషయ వ్యక్తీకరణ]], కంప్యూటర్ లో తెలుగు టైపు చెయ్యడం గురించి [[వికీపీడియా:టైపింగు సహాయం|టైపింగు సహాయం]], [[కీ బోర్డు]] వ్యాసాలు ఉపయోగపడతాయి. * "మరియు" అనే పదం తెలుగుకు సహజమైన వాడుక కాదు. ప్రామాణిక ప్రచురణల్లో దాన్ని వాడరు. వికీపీడియాలో కూడా దాన్ని వాడరాదు. మరింత సమాచారం కోసం [[వికీపీడియా:శైలి/భాష]] చూడండి. * వికీపీడియాలో ప్రతీ పేజీకి అనుబంధంగా ఒక చర్చ పేజీ ఉంటుంది. వ్యాస విషయానికి సంబంధించిన చర్చ, సంబంధిత చర్చ పేజీలో చెయ్యాలి. మీ వాడుకరి పేజీకి కూడా అనుబంధంగా చర్చ పేజీ ఉంది. ఆ పేజీలోనే ఈ స్వాగత సందేశం పెట్టాను, గమనించారా? * చర్చ పేజీల్లో ఏమైనా రాసినపుడు దాని పక్కన సంతకం పెట్టాలి. నాలుగు టిల్డెలతో (టిల్డె అంటే - కీబోర్డులో "1" అంకె మీటకు ఎడమ పక్కన ఉన్న మీట. షిఫ్ట్ కీతో కలిపి దాన్ని నొక్కాలి.) <nowiki>~~~~</nowiki> ఇలా రాస్తే మీ పేరు, తేదీ, టైము ముద్రితమౌతాయి - అదే సంతకం! దిద్దుబాటు పెట్టె (వికీలో ఎక్కడైనా సరే.., రాసేది, ఇప్పుడు నేను ఇదంతా రాసినదీ దిద్దుబాటు పెట్టెలోనే) పైభాగం లోని ([[File:OOUI JS signature icon LTR.png|20px]]) బొమ్మపై నొక్కినా సంతకం చేరుతుంది. (సంతకం, చర్చ పేజీల్లో మాత్రమే చెయ్యాలి. వ్యాస పేజీలలో చెయ్యరాదు.) చర్చ పేజీలను [[వికీపీడియా:చర్చ పేజీలను ఉపయోగించడం ఎలా|ఎలా ఉపయోగించుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. * వికీపీడియాలో విజ్ఞాన సర్వస్వం పేజీలే కాకుండా వాటికి ఉపయోగపడే అనేక ఇతర పేజీలు కూడా ఉంటాయి. ఇవన్నీ వేరువేరు [[వికీపీడియా:పేరుబరి|పేరుబరుల్లో]] ఉంటాయి. ఈ పేజీల పేర్లకు ముందు ఆ పేరుబరి పేరు వస్తుంది - "వికీపీడియా:" "వాడుకరి:" "మూస:" "వర్గం:" -ఇలాగ (విజ్ఞాన సర్వస పేజీలకు ముందు ఇలాంటిదేమీ ఉండదు.). ఈ పేజీలకు కూడా అనుంబంధంగా చర్చ పేజీలుంటాయి. * వికీ గురించి, వికీపద్ధతుల గురించీ, వికీలో పనిచెయ్యడం గురించీ [[సహాయం:పరిచయం|తెలుసుకోండి]], ఇతరులకు చెప్పండి. * వికీపీడియాలో సవరణలు చెయ్యాలంటే కొత్తవారికి "విజువల్ ఎడిటరు" తేలిగ్గా, చాలా సౌకర్యంగా ఉంటుంది. దాన్ని మీ డిఫాల్టు ఎడిటరుగా ఎంచుకోండి. [[సహాయం:విజువల్ ఎడిటరును ఎంచుకోవడం|ఎలా ఎంచుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. ---- ఇకపోతే.. * ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణాల్లోని దాదాపుగా ప్రతీ ఊరికీ, మండలానికీ, జిల్లాకీ, పట్టణానికీ, నగరానికీ వికీలో పేజీ ఉంది. మీ ఊరి పేజీ చూడండి. అందులో సవరణలు ఏమైనా అవసరమనుకుంటే చేసెయ్యండి. వెనకాడకండి. * ప్రతీ తెలుగు సినిమాకీ ఒక పేజీ పెట్టాలనేది సంకల్పం. అందులో మీరూ పాలుపంచుకోవచ్చు. * [[మానవ పరిణామం]], [[మాయాబజార్]], [[ఇస్రో]], [[ఘట్టమనేని కృష్ణ| కృష్ణ (సినిమా నటుడు)]], [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ]], [[మహా ఘాత పరికల్పన|చంద్రుడెలా పుట్టాడు]], [[తిరుమల ప్రసాదం]], [[హిరోషిమా, నాగసాకిలపై అణ్వస్త్ర దాడులు]], [[కొండారెడ్డి బురుజు]],..ఇలాంటి వేలాది వ్యాసాలు ఉన్నవి. రండి. విజ్ఞాన సర్వస్వ ప్రపంచంలో విహరించండి. ఇక్కడ రాయండి. తప్పులను సరిదిద్దండి. ఒప్పులకు మెరుగులు పెట్టండి. ------ * తెలుగు వికీ సభ్యులు అభిప్రాయాలు పంచుకొనే [http://groups.google.com/group/teluguwiki తెవికీ గూగుల్ గుంపు]లో చేరండి. ఫేస్బుక్ వాడేవారైతే [https://www.facebook.com/groups/560945180622204/ తెలుగు వికీపీడియా సముదాయ పేజీ] ఇష్టపడండి. * ఈ సైటు గురించి [[వికీపీడియా:అభిప్రాయాలు|అభిప్రాయాలు]] తెలపండి. * వికీపీడియాను ఉపయోగిస్తున్నప్పుడు మీకేమయినా సందేహాలు వస్తే [http://te.wikipedia.org/w/index.php?title={{TALKPAGENAMEE}}&action=edit&section=new&preload=template:helpme-preload&preloadtitle=సందేహం ఇక్కడ] నొక్కి, మీ సందేహాన్ని అడగండి. వీలయినంత త్వరగా వికీ విధివిధానాలు తెలిసిన సభ్యులు మీ సందేహాన్ని నివృత్తి చేస్తారు. తెలుగు వికీపీడియాలో మళ్ళీ మళ్ళీ కలుద్దాం. [[బొమ్మ:Smile icon.png|25px]] &nbsp;<!-- Template:Welcome--> [[వాడుకరి:Nrgullapalli|Nrgullapalli]] ([[వాడుకరి చర్చ:Nrgullapalli|చర్చ]]) 06:31, 19 జూలై 2026 (UTC) c1xcsar1ptripp7bv5hetsbm3w40wqk 3 503309 4908061 2026-07-19T06:31:59Z Nrgullapalli 11739 వికీపీడియాకు స్వాగతం! ([[WP:TW|TW]]) 4908061 wikitext text/x-wiki ==స్వాగతం== <!--{{Subst:Welcome}}~~~~ --> <div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: Orange;"> <div class="center"><span style="font-size:large; color:black;">Srinivas Perumal గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[Wikipedia:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|<span style="color:white;">స్వాగతం!</span>]]! [[దస్త్రం:Wikipedia-logo.png|40px]]</span></div></div> Srinivas Perumal గారు, తెలుగు వికీపీడియాకు [[వికీపీడియా:కొత్త సభ్యులకు స్వాగతము|స్వాగతం!]] వికీపీడియాలో సభ్యులైనందుకు అభినందనలు. {{#if:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}|<div style="align: center; padding: 1em; border: solid 2px Orange; background-color: light grey;"> వికీపీడియాలో దిద్దుబాట్లు ఎలా చెయ్యాలో మీకు వివరించేందుకు, మీ సందేహాలను తీర్చేందుకూ [[వాడుకరి:{{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}}]] గారిని ప్రత్యేకంగా మీకోసం గురువుగా కేటాయించారు. ఏ సంకోచమూ లేకుండా వారిని మీ సందేహాలు అడగవచ్చు. మీకు [[ప్రత్యేక:Homepage|ప్రత్యేకంగా ఒక హోంపేజీ]] కూడా ఉంది చూడండి. అక్కడ మీకవసరమైన ఏ సహాయమైనా చేసేందుకు {{#mentor:{{BASEPAGENAME}}}} గారు సిద్ధంగా ఉన్నారు. వారిని [[ప్రత్యేక:Homepage|పలకరించండి]].</div>|}} * [[దస్త్రం:Wikipedia Gurinchi Meeku Telusa?.pdf|thumb|పై బొమ్మపై నొక్కి తెలుగు వికీపీడియాను పరిచయం చేసే పుస్తకం చూడండి.]][[:s:వికీపీడియాలో రచనలు చేయుట|వికీపీడియాలో రచనలు ఎలా చెయ్యాలో చెప్పే పుస్తకం]] చూడండి. తెలుగు వ్యాసరచన గురించి [[విషయ వ్యక్తీకరణ]], కంప్యూటర్ లో తెలుగు టైపు చెయ్యడం గురించి [[వికీపీడియా:టైపింగు సహాయం|టైపింగు సహాయం]], [[కీ బోర్డు]] వ్యాసాలు ఉపయోగపడతాయి. * "మరియు" అనే పదం తెలుగుకు సహజమైన వాడుక కాదు. ప్రామాణిక ప్రచురణల్లో దాన్ని వాడరు. వికీపీడియాలో కూడా దాన్ని వాడరాదు. మరింత సమాచారం కోసం [[వికీపీడియా:శైలి/భాష]] చూడండి. * వికీపీడియాలో ప్రతీ పేజీకి అనుబంధంగా ఒక చర్చ పేజీ ఉంటుంది. వ్యాస విషయానికి సంబంధించిన చర్చ, సంబంధిత చర్చ పేజీలో చెయ్యాలి. మీ వాడుకరి పేజీకి కూడా అనుబంధంగా చర్చ పేజీ ఉంది. ఆ పేజీలోనే ఈ స్వాగత సందేశం పెట్టాను, గమనించారా? * చర్చ పేజీల్లో ఏమైనా రాసినపుడు దాని పక్కన సంతకం పెట్టాలి. నాలుగు టిల్డెలతో (టిల్డె అంటే - కీబోర్డులో "1" అంకె మీటకు ఎడమ పక్కన ఉన్న మీట. షిఫ్ట్ కీతో కలిపి దాన్ని నొక్కాలి.) <nowiki>~~~~</nowiki> ఇలా రాస్తే మీ పేరు, తేదీ, టైము ముద్రితమౌతాయి - అదే సంతకం! దిద్దుబాటు పెట్టె (వికీలో ఎక్కడైనా సరే.., రాసేది, ఇప్పుడు నేను ఇదంతా రాసినదీ దిద్దుబాటు పెట్టెలోనే) పైభాగం లోని ([[File:OOUI JS signature icon LTR.png|20px]]) బొమ్మపై నొక్కినా సంతకం చేరుతుంది. (సంతకం, చర్చ పేజీల్లో మాత్రమే చెయ్యాలి. వ్యాస పేజీలలో చెయ్యరాదు.) చర్చ పేజీలను [[వికీపీడియా:చర్చ పేజీలను ఉపయోగించడం ఎలా|ఎలా ఉపయోగించుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. * వికీపీడియాలో విజ్ఞాన సర్వస్వం పేజీలే కాకుండా వాటికి ఉపయోగపడే అనేక ఇతర పేజీలు కూడా ఉంటాయి. ఇవన్నీ వేరువేరు [[వికీపీడియా:పేరుబరి|పేరుబరుల్లో]] ఉంటాయి. ఈ పేజీల పేర్లకు ముందు ఆ పేరుబరి పేరు వస్తుంది - "వికీపీడియా:" "వాడుకరి:" "మూస:" "వర్గం:" -ఇలాగ (విజ్ఞాన సర్వస పేజీలకు ముందు ఇలాంటిదేమీ ఉండదు.). ఈ పేజీలకు కూడా అనుంబంధంగా చర్చ పేజీలుంటాయి. * వికీ గురించి, వికీపద్ధతుల గురించీ, వికీలో పనిచెయ్యడం గురించీ [[సహాయం:పరిచయం|తెలుసుకోండి]], ఇతరులకు చెప్పండి. * వికీపీడియాలో సవరణలు చెయ్యాలంటే కొత్తవారికి "విజువల్ ఎడిటరు" తేలిగ్గా, చాలా సౌకర్యంగా ఉంటుంది. దాన్ని మీ డిఫాల్టు ఎడిటరుగా ఎంచుకోండి. [[సహాయం:విజువల్ ఎడిటరును ఎంచుకోవడం|ఎలా ఎంచుకోవాలో]] తెలుసుకోండి. ---- ఇకపోతే.. * ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణాల్లోని దాదాపుగా ప్రతీ ఊరికీ, మండలానికీ, జిల్లాకీ, పట్టణానికీ, నగరానికీ వికీలో పేజీ ఉంది. మీ ఊరి పేజీ చూడండి. అందులో సవరణలు ఏమైనా అవసరమనుకుంటే చేసెయ్యండి. వెనకాడకండి. * ప్రతీ తెలుగు సినిమాకీ ఒక పేజీ పెట్టాలనేది సంకల్పం. అందులో మీరూ పాలుపంచుకోవచ్చు. * [[మానవ పరిణామం]], [[మాయాబజార్]], [[ఇస్రో]], [[ఘట్టమనేని కృష్ణ| కృష్ణ (సినిమా నటుడు)]], [[జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ]], [[మహా ఘాత పరికల్పన|చంద్రుడెలా పుట్టాడు]], [[తిరుమల ప్రసాదం]], [[హిరోషిమా, నాగసాకిలపై అణ్వస్త్ర దాడులు]], [[కొండారెడ్డి బురుజు]],..ఇలాంటి వేలాది వ్యాసాలు ఉన్నవి. రండి. విజ్ఞాన సర్వస్వ ప్రపంచంలో విహరించండి. ఇక్కడ రాయండి. తప్పులను సరిదిద్దండి. ఒప్పులకు మెరుగులు పెట్టండి. ------ * తెలుగు వికీ సభ్యులు అభిప్రాయాలు పంచుకొనే [http://groups.google.com/group/teluguwiki తెవికీ గూగుల్ గుంపు]లో చేరండి. ఫేస్బుక్ వాడేవారైతే [https://www.facebook.com/groups/560945180622204/ తెలుగు వికీపీడియా సముదాయ పేజీ] ఇష్టపడండి. * ఈ సైటు గురించి [[వికీపీడియా:అభిప్రాయాలు|అభిప్రాయాలు]] తెలపండి. * వికీపీడియాను ఉపయోగిస్తున్నప్పుడు మీకేమయినా సందేహాలు వస్తే [http://te.wikipedia.org/w/index.php?title={{TALKPAGENAMEE}}&action=edit&section=new&preload=template:helpme-preload&preloadtitle=సందేహం ఇక్కడ] నొక్కి, మీ సందేహాన్ని అడగండి. వీలయినంత త్వరగా వికీ విధివిధానాలు తెలిసిన సభ్యులు మీ సందేహాన్ని నివృత్తి చేస్తారు. తెలుగు వికీపీడియాలో మళ్ళీ మళ్ళీ కలుద్దాం. [[బొమ్మ:Smile icon.png|25px]] &nbsp;<!-- Template:Welcome--> [[వాడుకరి:Nrgullapalli|Nrgullapalli]] ([[వాడుకరి చర్చ:Nrgullapalli|చర్చ]]) 06:31, 19 జూలై 2026 (UTC) kokfqxwj28uqqawkqlkss3zc33v1oul 0 503310 4908065 2026-07-19T06:44:23Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 [[WP:AES|←]]Created page with '{{Infobox officeholder | name = పీటర్ లోరెన్ సెటన్ జేమ్స్ | image = | caption = | office = [[అబోర్ హిల్స్]] జిల్లా | term_start = జూన్ 1920 | term_end = సెప్టెంబరు 1948 | predecessor = జెఫ్రీ అలెన్ | successor = భారత ప్రభుత్...' 4908065 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = పీటర్ లోరెన్ సెటన్ జేమ్స్ | image = | caption = | office = [[అబోర్ హిల్స్]] జిల్లా | term_start = జూన్ 1920 | term_end = సెప్టెంబరు 1948 | predecessor = జెఫ్రీ అలెన్ | successor = [[భారత ప్రభుత్వం]] | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | citizenship = బ్రిటీష్ | occupation = వలసరాజ్యాల పాలకుడు | known_for = అబోర్ హిల్స్ సరిహద్దు పరిపాలనలో పొలిటికల్ ఆఫీసర్ | monarch = [[జార్జ్ VI]] | title = పొలిటికల్ ఆఫీసర్ | governor_general = [[మౌంట్‌బాటన్ ప్రభువు]] | governor = [[ఆండ్రూ క్లో]] | years_active = | alma_mater = | education = | parents = | spouse = ఓమిన్ టి. జేమ్స్ | children = ఇద్దరు కుమార్తెలు, ఒక కుమారుడు | awards = | rank = | battles = | signature = }} '''పీటర్ లోరెన్ సెటన్ జేమ్స్''' (ఈయనను [[ఆది ప్రజలు|ఆది తెగ]] ప్రజలు ''జామ్ హాప్'', ''జేమ్ సాబ్'', ''జేమ్ మిగోమ్'' అని కూడా పిలిచేవారు) ఒక బ్రిటీష్ వలసరాజ్యాల పరిపాలనాధికారి.<ref>{{Cite web |date=2024-11-10 |title=On Tai Nyori’s A Freedom Movement in the Twilight: Tribal Patriotism in the North-Eastern Frontier Tracts of India {{!}} The Arunachal Times |url=https://arunachaltimes.in/index.php/2024/11/10/on-tai-nyoris-a-freedom-movement-in-the-twilight-tribal-patriotism-in-the-north-eastern-frontier-tracts-of-india/ |access-date=2026-04-11 |language=en-US |archive-date=2026-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260423101640/https://arunachaltimes.in/index.php/2024/11/10/on-tai-nyoris-a-freedom-movement-in-the-twilight-tribal-patriotism-in-the-north-eastern-frontier-tracts-of-india/ |url-status=live }}</ref> ప్రస్తుతం [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్]] లోని [[ఈస్ట్ సియాంగ్ జిల్లా]]లో ఉన్న [[పాసీఘాట్]] ప్రధాన కేంద్రంగా పనిచేసిన అబోర్ హిల్స్ జిల్లాకు ఈయన చివరి పొలిటికల్ ఆఫీసరుగా సేవలందించారు.<ref name="confidentialreports">{{cite report |title=Reports on Mr P.L.S. James |date=n.d. |publisher=Arunachal Pradesh State Archives |location=Itanagar |id=File No. A/223/27}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Koyu |first=Geri |date=2022-01-01 |title=Porter Conscription and Salt Blockade in Bagra Village of Siang Valley |url=https://www.academia.edu/120780876/Porter_Conscription_and_Salt_Blockade_in_Bagra_Village_of_Siang_Valley |journal=North East India History Association}}</ref> స్థానిక ఆది తెగకు చెందిన ఒక మహిళను వివాహం చేసుకున్న ఈయన, సెప్టెంబరు 1948 వరకు ఆ పదవిలో కొనసాగారు. ఆ తర్వాత ఆ జిల్లా అధికారాలను అధికారికంగా భారత ప్రభుత్వానికి బదిలీ చేశారు.<ref name="delley2025">{{cite journal |last=Delley |first=Razzeko |title=Panchsheel and the pioneers and philosophers of NEFA: Studying the role of the Indian government machinery in the assimilation process of the tribal state of Arunachal Pradesh |journal=Journal of Social Review and Development |year=2025 |volume=4 |issue=2 |pages=9–12 |doi=10.64171/JSRD.4.2.9-12|doi-access=free }}</ref><ref name="tourdiaries1948">{{cite report |title=Tour Diary of Mr PLS James, I. P. Assistant Political Officer Siang Valley Sub Agency, From August 1945-1946 |date=1948 |publisher=Arunachal Pradesh State Archives, NEFA Secretariat |location=Itanagar |id=File No. 2043/GA/95/48|url=https://www.statearchivesarunachalpradesh.com/xmlui/handle/123456789/933}}</ref> == పరిపాలన == జేమ్స్ కు ఆది భాషపై మంచి పట్టు ఉండటమే కాకుండా, వారి సామాజిక ఆచార వ్యవహారాలపై పూర్తి అవగాహన ఉందని సర్వీస్ రిపోర్టులు పేర్కొన్నాయి.<ref name="confidentialreports"/><ref>{{Cite journal |last=Delley |first=Razzeko |title=Panchsheel and the pioneers and philosophers of NEFA |url=https://www.dzarc.com/social/article/download/674/624/1009 |journal=Journal of Social Review and Development}}</ref> తన పర్యటనల సమయంలో ప్రత్యేక విడిది ఏర్పాట్లు చేసుకోకుండా, స్థానిక వర్గాలతో కలిసి నివసించేవారని ఆయన పర్యటన డైరీలు స్పష్టం చేస్తున్నాయి.<ref name="apsa">{{cite report |author=P. L. S. James |title=Tour diaries of P. L. S. James, August 1945 to December 1946 |date=1946 |publisher=Arunachal Pradesh State Archives, NEFA Secretariat |location=Itanagar}}</ref><ref name="permewalk">{{cite book |last=Perme |first=Y. |title=Walking the Siang: Recollections of Jam Sa'ab (1945–48) |year=1958 |publisher=Pasighat Circle Office |location=Pasighat |type=Cyclostyled |language=Assamese}}</ref> ఆది మౌఖిక కవిత్వ శైలి అయిన 'మోషుప్ అబాంగ్' లో జేమ్స్ మంచి ప్రవీణుడని సమకాలీనులు భావించేవారు. స్థానిక 'పొన్నుంగ్' సాంప్రదాయ నృత్యంలో ఆయన ప్రధాన ప్రదర్శకుడిగా పాల్గొన్నట్లు రికార్డులు ఉన్నాయి.<ref name="pertinfrontier_ponnung">{{cite book |last=Pertin |first=B. |title=Frontier Encounters: Notes on Political Officers in Siang Valley (1940–1948) |year=1962 |publisher=Directorate of Research, Government of NEFA |location=Shillong |pages=41–47}}</ref><ref name="padun">{{cite book |last=Padun |first=T. |title=Jam Sa'ab-keng Mirem Agom |year=1968 |publisher=Arunachal Pradesh State Archives |location=Itanagar |type=Manuscript |language=Adi}}</ref> ఆది సమాజాలలో ప్రాంతాన్ని బట్టి ఆయనను వేర్వేరు పేర్లతో పిలిచేవారు. 'జామ్ హాప్' అనేది ఆయన ఇంటిపేరుకు వాడుక రూపం కాగా, 'జేమ్ సాబ్' అనేది హిందుస్తానీ పదం 'సాహబ్' నుండి వచ్చింది.<ref name="tayeng">{{cite book |last=Tayeng |first=D. C. |title=Peter Seton James aru Siangor Manuh |trans-title=Peter Seton James and the People of Siang |year=1956 |publisher=Lakhimpur District Literary Society Press |location=Lakhimpur |language=Assamese}}</ref><ref>{{Citation |title=The Return of the Fair-Weather State: The Second World War and the Himalayas |date=2016 |work=Shadow States: India, China and the Himalayas, 1910–1962 |pages=59–92 |editor-last=Guyot-Réchard |editor-first=Bérénice |url=https://www.cambridge.org/core/books/shadow-states/return-of-the-fairweather-state/DF22B1FE5F1A3AC88FCB518530F86CCD |access-date=2026-04-11 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-17679-9 |archive-date=2018-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613013527/https://www.cambridge.org/core/books/shadow-states/return-of-the-fairweather-state/DF22B1FE5F1A3AC88FCB518530F86CCD |url-status=live }}</ref> నది ఎగువ ప్రాంతాల ప్రజలు ఆయనను 'జేమ్ మిగోమ్' అని పిలిచేవారు.<ref name="atimeslego">{{cite news |title=PI Tati Lego passes away |url=https://www.arunachaltimes.in/archives/apr13%2025.html |newspaper=The Arunachal Times |date=25 April 2013 |access-date=11 April 2026 |archive-date=18 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918082246/https://www.arunachaltimes.in/archives/apr13%2025.html |url-status=live }}</ref><ref name="megu">{{cite book |last=Megu |first=L. |title=Jame Migom: Abor Paharor Kotha |year=c. 1962 |publisher=Cyclostyled booklet |location=Pasighat |language=Assamese}}</ref> ఆయనకు సంబంధించిన ఆగస్టు 1945 నుండి డిసెంబరు 1946 వరకు గల పర్యటన డైరీలు అరుణాచల్ ప్రదేశ్ స్టేట్ ఆర్కైవ్స్ లోని నెఫా (NEFA) సెక్రటేరియట్ విభాగంలో భద్రపరచబడ్డాయి.<ref name="apsa"/><ref>{{Cite journal |last=Geri |first=Koyu |title=The Last Episode in a Frontier: Peter Loren Seton James and Dipa Congress |journal=PhD Thesis, RGU}}</ref> జనవరి నుండి సెప్టెంబరు 1948 వరకు గల డైరీలు ఫైల్ నెం. 2043/GA/95/48 క్రింద అదే ఆర్కైవ్స్ లో ఉన్నాయి.<ref name="tourdiaries1948"/><ref>{{Cite web |title=Archive – Department of Cultural Affairs |url=https://research.arunachal.gov.in/?page_id=182 |access-date=2026-04-12 |website=research.arunachal.gov.in}}</ref> చరిత్రకారుడు కోయు ఈ ఫైళ్లను, అబోర్ ట్రైబల్ కౌన్సిల్ ఏర్పాటుకు సంబంధించిన పత్రాలను (ఫైల్ నెం. A/508/1947) పరిశీలించి, జేమ్స్ కాలంలో పరిపాలనా మధ్యవర్తులుగా 'కొతోకీలు', 'జమాదార్ల' పాత్రను విశ్లేషించారు.<ref name="koyu2022">{{cite journal |last=Koyu |first=G. |title=British Frontier Policy and Creation of Native Agents (Kotokis, Jamadars and Gams) in Siang Valley |journal=Dera Natung Government College Research Journal |year=2022 |volume=7 |issue=1 |pages=46–60 |doi=10.56405/dngcrj.2022.07.01.05|doi-access=free }}</ref><ref name="pertinfrontier_kotoki">{{cite book |last=Pertin |first=B. |title=Frontier Encounters: Notes on Political Officers in Siang Valley (1940–1948) |year=1962 |publisher=Directorate of Research, Government of NEFA |location=Shillong |pages=63–66}}</ref> జేమ్స్ సరిహద్దు ప్రాంతాలలో బ్రిటీష్ పరిపాలన చివరి సంవత్సరాలలో పాసీఘాట్ లో పనిచేశారు.<ref name="confidentialreports"/><ref name="dutta">{{cite report |last=Dutta |first=S. |title=The Last Days of the Political Officer at Pasighat |date=1955 |publisher=Arunachal Pradesh State Archives, NEFA Secretariat |location=Itanagar |id=File No. A/508/1947 (supplementary note, added 1955) |type=Internal administrative note}}</ref> భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం వస్తున్న తరుణంలో, ప్రస్తుత [[వెస్ట్ సియాంగ్ జిల్లా]]కు చెందిన వ్యాపారి [[మోజే రిబా]] దీపా కాంగ్రెస్ కమిటీని స్థాపించి, లోయలోని గిరిజన వర్గాలను ఒకతాటిపైకి తెచ్చారు.<ref name="etvbharat">{{cite news |title=The Tiranga's First Unfurling in Arunachal Pradesh: Moje Riba and India's Independence |url=https://www.etvbharat.com/en/!bharat/the-tirangas-first-unfurling-in-arunachal-pradesh-moje-riba-and-indias-independence-enn25081402604 |publisher=ETV Bharat |date=14 August 2025 |access-date=11 April 2026}}</ref> ఈ క్రమంలో వలసపాలన యంత్రాంగం మోజే రిబాను, ఇతర కాంగ్రెస్ సభ్యులను అరెస్టు చేసి పాసీఘాట్ లో బంధించింది.<ref name="etvbharat"/><ref name="dutta"/> తదనంతర పరిణామాలలో జేమ్స్ తన పదవి నుండి తొలగించబడటంతో ఖైదీలు విడుదలయ్యారు.<ref name="etvbharat"/><ref name="confidentialreports"/> 1947 ఆగస్టు 15న మోజే రిబా దీపా గ్రామంలో భారత జాతీయ పతాకాన్ని ఎగురవేశారు, ఈ ప్రాంతంలో జెండా ఎగురవేయడం ఇదే మొదటిసారిగా నమోదైంది.<ref name="etvbharat"/><ref>{{Cite web |title=The Freedom Movement in the Twilight Review By MC Behera |url=https://e-pao.net/epSubPageExtractor.asp?src=reviews.books.The_Freedom_Movement_in_the_Twilight_Review_By_MC_Behera |access-date=2026-04-11 |website=e-pao.net |archive-date=2021-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211024114027/http://e-pao.net/epSubPageExtractor.asp?src=reviews.books.The_Freedom_Movement_in_the_Twilight_Review_By_MC_Behera |url-status=live }}</ref> == అధికార బదిలీ == భారత స్వాతంత్ర్యానికి ముందు, అబోర్ హిల్స్ ప్రాంతాన్ని ఒక ప్రత్యేక 'క్రౌన్ కాలనీ ఆఫ్ ఈస్టర్న్ ఏజెన్సీ స్కీమ్' కింద ఉంచాలని జేమ్స్ గట్టిగా వాదించారు.<ref>{{Cite journal |last=Guyot-Réchard |first=Bérénice |date= |title=TOUR DIARIES AND ITINERANT GOVERNANCE IN THE EASTERN HIMALAYAS, 1909–1962 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/historical-journal/article/abs/tour-diaries-and-itinerant-governance-in-the-eastern-himalayas-19091962/167DEDC2A22C0584F1634D0B4C481696 |journal=The Historical Journal |language=en |volume=60 |issue=4 |pages=1023–1046 |doi=10.1017/S0018246X17000073 |issn=0018-246X |archive-date=2026-04-16 |access-date=2026-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260416031135/https://www.cambridge.org/core/journals/historical-journal/article/abs/tour-diaries-and-itinerant-governance-in-the-eastern-himalayas-19091962/167DEDC2A22C0584F1634D0B4C481696 |url-status=live }}</ref> ఈ విషయమై ఆయన వైస్రాయ్ కు, సర్ రెజినాల్డ్ కూప్లాండ్ కు వినతిపత్రాలు సమర్పించారు.<ref>{{Cite book |last=Nyori |first=Tai |title=Freedom Movement in the Twilight : Tribal Patriotism in the North-Eastern Frontier Tracts of India |publisher=Nation Press |isbn=9390812542}}</ref> సాంస్కృతిక వైవిధ్యం కారణంగా ఈ ప్రాంతాన్ని భారతదేశంలో విలీనం చేయకూడదని ఆయన వాదించినప్పటికీ, బ్రిటన్ కు తిరిగి వెళ్తే తన స్థానిక భార్య, పిల్లలు ఎదుర్కొనే ఇబ్బందులను దృష్టిలో ఉంచుకుని ఆయన ఈ వ్యక్తిగత నిర్ణయం తీసుకున్నట్లు తరువాతి రికార్డులు పేర్కొన్నాయి.<ref name="dutta" /> స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తర్వాత కూడా జేమ్స్ పాసీఘాట్ లోనే ఉండి, సెప్టెంబరు 1948 లో అధికారికంగా అబోర్ హిల్స్ జిల్లాను భారత ప్రభుత్వానికి అప్పగించారు.<ref name="tourdiaries1948"/><ref name="dutta"/> ఆ సమయంలో ఆయన సియాంగ్ లోయ ప్రజలను ఉద్దేశించి ప్రసంగించారు:<ref>{{Cite book |last=Sarkar |first=Sumit Ed |url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.461686 |title=Towards, Freedom, 1946, Part 1 |date=2009}}</ref> {{blockquote|మేము వెళ్తున్నాము, మా స్థానంలో ఇతరులు వస్తారు. వారు మీ సంస్కృతిని ప్రభావితం చేయడానికి ప్రయత్నించవచ్చు, కానీ వారికి ఆ అవకాశం ఇవ్వకండి. మీ సంపన్న జీవన విధానాన్ని కాపాడుకోండి. అలా చేయాలంటే, మీరు మీ పిల్లలకు చదువు చెప్పించాలి. వారిని చదవనివ్వండి, ఎందుకంటే విజ్ఞానమనే శక్తితో వారు జీవితంలో ఎలాంటి అడ్డంకులనైనా అధిగమించగలరు.}}<ref name="mossang">{{cite book |last=Mossang |first=R. K. |title=A Memoir of Jam Sa'ab |year=1964 |publisher= Pasighat Press club |location=Pasighat |language=Adi}}</ref><ref name="tourdiaries1948"/> పాఠశాలలు చాలా తక్కువగా ఉన్న ఆ కాలంలో, కొండ ప్రాంతాలలో ఆధునిక విద్య ప్రాముఖ్యతను వివరించిన తొలి ప్రసంగంగా దీనిని చరిత్రకారులు ఉదహరిస్తారు.<ref name="arunachaltimes2023">{{cite news |title=State's first IAS officer AJ Tayeng passes away |url=https://arunachaltimes.in/index.php/2023/12/04/states-first-ias-officer-aj-tayeng-passes-away/ |newspaper=The Arunachal Times |date=4 December 2023 |access-date=11 April 2026 |archive-date=28 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260428113455/https://arunachaltimes.in/index.php/2023/12/04/states-first-ias-officer-aj-tayeng-passes-away/ |url-status=live }}</ref><ref name="tayeng"/><ref name="pertinbakin">{{cite book |title=Bakin Pertin and the Frontier Imagination |year=1965 |publisher=Directorate of Research, NEFA |location=Naharlagun |pages=112–118}}</ref> == వారసత్వం == 1911-1912 నాటి ఆంగ్లో-అబోర్ యుద్ధం తర్వాత పాసీఘాట్ లో ఏర్పాటైన బ్రిటీష్ అధికారుల పరంపరలో జేమ్స్ చివరివారిలో ఒకరు.<ref name="koyu2022"/><ref name="pertinfrontier_ponnung"/> ఆయన కొనసాగించిన దుబాషీలు, స్థానిక ఏజెంట్ల పరిపాలనా వ్యవస్థను తర్వాతి భారతీయ అధికారులు కూడా అనుసరించారు.<ref name="pertinfrontier_kotoki"/> జేమ్స్ తో కలిసి పనిచేసిన వారిలో పొలిటికల్ ఇంటర్‌ప్రెటర్ 'తాతి లెగో' ముఖ్యులు. ఈయన సియాంగ్ లోయ అంతటా జేమ్స్ కు సహాయకుడిగా, దుబాషీగా సేవలందించారు.<ref name="atimeslego"/><ref name="permewalk"/> అధికార బదిలీ తర్వాత కూడా తాతి లెగో ప్రభుత్వ సర్వీసులో కొనసాగి 1983 లో పదవీ విరమణ చేశారు. 1953 లో జరిగిన అచింగ్మోరి ఘటనలో శాంతి చర్చలు జరపడంలో, మేబో-ధోలా రహదారి నిర్మాణంలో కీలక పాత్ర పోషించినందుకు గాను అసోం గవర్నర్ సయ్యద్ ఫజల్ అలీ నుండి ప్రశంసా పత్రాలు అందుకున్నారు.<ref name="atimeslego"/> జేమ్స్ రాసిన 1945-1948 కాలం నాటి పర్యటన డైరీలు భారత పరిపాలన ప్రారంభ సంవత్సరాల్లో కీలకమైన ఆధారాలుగా నిలిచాయి.<ref name="apsa"/><ref name="permewalk"/> ఈ జిల్లా 1951 లో 'నోర్త్-ఈస్ట్ ఫ్రంటియర్ ఏజెన్సీ' (NEFA) లో విలీనమైంది. సియాంగ్ ప్రధాన కార్యాలయం 1952 లో పాసీఘాట్ నుండి అలాంగ్ కు మారింది. నెఫా పరిపాలన భారత హోం మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలోకి వచ్చిన తర్వాత, 1965 లో పొలిటికల్ ఆఫీసర్ పదవి స్థానంలో డిప్యూటీ కమిషనర్ వ్యవస్థ అమల్లోకి వచ్చింది.<ref>{{cite web |title=History |url=https://uppersiang.nic.in/history/ |publisher=District Upper Siang, Government of Arunachal Pradesh |access-date=11 April 2026 |archive-date=24 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240224051233/https://uppersiang.nic.in/history/ |url-status=live }}</ref> == ఇవి కూడా చూడండి == * [[పాసీఘాట్]] * [[అబోర్ హిల్స్]] * [[నోర్త్-ఈస్ట్ ఫ్రంటియర్ ఏజెన్シー]] * [[మోజే రిబా]] * [[ఆది ప్రజలు]] == మూలాలు == {{reflist}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:జేమ్స్, పీటర్ లోరెన్ సెటన్}} [[Category:అరుణాచల్ ప్రదేశ్ చరిత్ర]] [[Category:ఈస్ట్ సియాంగ్ జిల్లా]] [[Category:పుట్టిన సంవత్సరం సమాచారం లేని వ్యక్తులు]] [[Category:మరణించిన సంవత్సరం సమాచారం లేని వ్యక్తులు]] [[Category:బ్రిటీష్ ఇండియా అధికారులు]] o3jhp4bw52yf6o6kucvuykld7v4cotf 4908066 4908065 2026-07-19T06:45:41Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 4908066 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = పీటర్ లోరెన్ సెటన్ జేమ్స్ | image = | caption = | office = [[అబోర్ హిల్స్]] జిల్లా | term_start = జూన్ 1920 | term_end = సెప్టెంబరు 1948 | predecessor = జెఫ్రీ అలెన్ | successor = [[భారత ప్రభుత్వం]] | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | citizenship = బ్రిటీష్ | occupation = వలసరాజ్యాల పాలకుడు | known_for = అబోర్ హిల్స్ సరిహద్దు పరిపాలనలో పొలిటికల్ ఆఫీసర్ | monarch = [[జార్జ్ VI]] | title = పొలిటికల్ ఆఫీసర్ | governor_general = [[మౌంట్‌బాటన్ ప్రభువు]] | governor = [[ఆండ్రూ క్లో]] | years_active = | alma_mater = | education = | parents = | spouse = ఓమిన్ టి. జేమ్స్ | children = ఇద్దరు కుమార్తెలు, ఒక కుమారుడు | awards = | rank = | battles = | signature = }} '''పీటర్ లోరెన్ సెటన్ జేమ్స్''' (ఈయనను ఆది తెగ ప్రజలు ''జామ్ హాప్'', ''జేమ్ సాబ్'', ''జేమ్ మిగోమ్'' అని కూడా పిలిచేవారు) ఒక బ్రిటీష్ వలసరాజ్యాల పరిపాలనాధికారి.<ref>{{Cite web |date=2024-11-10 |title=On Tai Nyori’s A Freedom Movement in the Twilight: Tribal Patriotism in the North-Eastern Frontier Tracts of India {{!}} The Arunachal Times |url=https://arunachaltimes.in/index.php/2024/11/10/on-tai-nyoris-a-freedom-movement-in-the-twilight-tribal-patriotism-in-the-north-eastern-frontier-tracts-of-india/ |access-date=2026-04-11 |language=en-US |archive-date=2026-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260423101640/https://arunachaltimes.in/index.php/2024/11/10/on-tai-nyoris-a-freedom-movement-in-the-twilight-tribal-patriotism-in-the-north-eastern-frontier-tracts-of-india/ |url-status=live }}</ref> ప్రస్తుతం [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్]] లోని ఈస్ట్ సియాంగ్ జిల్లాలో ఉన్న పాసీఘాట్ ప్రధాన కేంద్రంగా పనిచేసిన అబోర్ హిల్స్ జిల్లాకు ఈయన చివరి పొలిటికల్ ఆఫీసరుగా సేవలందించారు.<ref name="confidentialreports">{{cite report |title=Reports on Mr P.L.S. James |date=n.d. |publisher=Arunachal Pradesh State Archives |location=Itanagar |id=File No. A/223/27}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Koyu |first=Geri |date=2022-01-01 |title=Porter Conscription and Salt Blockade in Bagra Village of Siang Valley |url=https://www.academia.edu/120780876/Porter_Conscription_and_Salt_Blockade_in_Bagra_Village_of_Siang_Valley |journal=North East India History Association}}</ref> స్థానిక ఆది తెగకు చెందిన ఒక మహిళను వివాహం చేసుకున్న ఈయన, సెప్టెంబరు 1948 వరకు ఆ పదవిలో కొనసాగారు. ఆ తర్వాత ఆ జిల్లా అధికారాలను అధికారికంగా భారత ప్రభుత్వానికి బదిలీ చేశారు.<ref name="delley2025">{{cite journal |last=Delley |first=Razzeko |title=Panchsheel and the pioneers and philosophers of NEFA: Studying the role of the Indian government machinery in the assimilation process of the tribal state of Arunachal Pradesh |journal=Journal of Social Review and Development |year=2025 |volume=4 |issue=2 |pages=9–12 |doi=10.64171/JSRD.4.2.9-12|doi-access=free }}</ref><ref name="tourdiaries1948">{{cite report |title=Tour Diary of Mr PLS James, I. P. Assistant Political Officer Siang Valley Sub Agency, From August 1945-1946 |date=1948 |publisher=Arunachal Pradesh State Archives, NEFA Secretariat |location=Itanagar |id=File No. 2043/GA/95/48|url=https://www.statearchivesarunachalpradesh.com/xmlui/handle/123456789/933}}</ref> == పరిపాలన == జేమ్స్ కు ఆది భాషపై మంచి పట్టు ఉండటమే కాకుండా, వారి సామాజిక ఆచార వ్యవహారాలపై పూర్తి అవగాహన ఉందని సర్వీస్ రిపోర్టులు పేర్కొన్నాయి.<ref name="confidentialreports"/><ref>{{Cite journal |last=Delley |first=Razzeko |title=Panchsheel and the pioneers and philosophers of NEFA |url=https://www.dzarc.com/social/article/download/674/624/1009 |journal=Journal of Social Review and Development}}</ref> తన పర్యటనల సమయంలో ప్రత్యేక విడిది ఏర్పాట్లు చేసుకోకుండా, స్థానిక వర్గాలతో కలిసి నివసించేవారని ఆయన పర్యటన డైరీలు స్పష్టం చేస్తున్నాయి.<ref name="apsa">{{cite report |author=P. L. S. James |title=Tour diaries of P. L. S. James, August 1945 to December 1946 |date=1946 |publisher=Arunachal Pradesh State Archives, NEFA Secretariat |location=Itanagar}}</ref><ref name="permewalk">{{cite book |last=Perme |first=Y. |title=Walking the Siang: Recollections of Jam Sa'ab (1945–48) |year=1958 |publisher=Pasighat Circle Office |location=Pasighat |type=Cyclostyled |language=Assamese}}</ref> ఆది మౌఖిక కవిత్వ శైలి అయిన 'మోషుప్ అబాంగ్' లో జేమ్స్ మంచి ప్రవీణుడని సమకాలీనులు భావించేవారు. స్థానిక 'పొన్నుంగ్' సాంప్రదాయ నృత్యంలో ఆయన ప్రధాన ప్రదర్శకుడిగా పాల్గొన్నట్లు రికార్డులు ఉన్నాయి.<ref name="pertinfrontier_ponnung">{{cite book |last=Pertin |first=B. |title=Frontier Encounters: Notes on Political Officers in Siang Valley (1940–1948) |year=1962 |publisher=Directorate of Research, Government of NEFA |location=Shillong |pages=41–47}}</ref><ref name="padun">{{cite book |last=Padun |first=T. |title=Jam Sa'ab-keng Mirem Agom |year=1968 |publisher=Arunachal Pradesh State Archives |location=Itanagar |type=Manuscript |language=Adi}}</ref> ఆది సమాజాలలో ప్రాంతాన్ని బట్టి ఆయనను వేర్వేరు పేర్లతో పిలిచేవారు. 'జామ్ హాప్' అనేది ఆయన ఇంటిపేరుకు వాడుక రూపం కాగా, 'జేమ్ సాబ్' అనేది హిందుస్తానీ పదం 'సాహబ్' నుండి వచ్చింది.<ref name="tayeng">{{cite book |last=Tayeng |first=D. C. |title=Peter Seton James aru Siangor Manuh |trans-title=Peter Seton James and the People of Siang |year=1956 |publisher=Lakhimpur District Literary Society Press |location=Lakhimpur |language=Assamese}}</ref><ref>{{Citation |title=The Return of the Fair-Weather State: The Second World War and the Himalayas |date=2016 |work=Shadow States: India, China and the Himalayas, 1910–1962 |pages=59–92 |editor-last=Guyot-Réchard |editor-first=Bérénice |url=https://www.cambridge.org/core/books/shadow-states/return-of-the-fairweather-state/DF22B1FE5F1A3AC88FCB518530F86CCD |access-date=2026-04-11 |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-17679-9 |archive-date=2018-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180613013527/https://www.cambridge.org/core/books/shadow-states/return-of-the-fairweather-state/DF22B1FE5F1A3AC88FCB518530F86CCD |url-status=live }}</ref> నది ఎగువ ప్రాంతాల ప్రజలు ఆయనను 'జేమ్ మిగోమ్' అని పిలిచేవారు.<ref name="atimeslego">{{cite news |title=PI Tati Lego passes away |url=https://www.arunachaltimes.in/archives/apr13%2025.html |newspaper=The Arunachal Times |date=25 April 2013 |access-date=11 April 2026 |archive-date=18 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250918082246/https://www.arunachaltimes.in/archives/apr13%2025.html |url-status=live }}</ref><ref name="megu">{{cite book |last=Megu |first=L. |title=Jame Migom: Abor Paharor Kotha |year=c. 1962 |publisher=Cyclostyled booklet |location=Pasighat |language=Assamese}}</ref> ఆయనకు సంబంధించిన ఆగస్టు 1945 నుండి డిసెంబరు 1946 వరకు గల పర్యటన డైరీలు అరుణాచల్ ప్రదేశ్ స్టేట్ ఆర్కైవ్స్ లోని నెఫా (NEFA) సెక్రటేరియట్ విభాగంలో భద్రపరచబడ్డాయి.<ref name="apsa"/><ref>{{Cite journal |last=Geri |first=Koyu |title=The Last Episode in a Frontier: Peter Loren Seton James and Dipa Congress |journal=PhD Thesis, RGU}}</ref> జనవరి నుండి సెప్టెంబరు 1948 వరకు గల డైరీలు ఫైల్ నెం. 2043/GA/95/48 క్రింద అదే ఆర్కైవ్స్ లో ఉన్నాయి.<ref name="tourdiaries1948"/><ref>{{Cite web |title=Archive – Department of Cultural Affairs |url=https://research.arunachal.gov.in/?page_id=182 |access-date=2026-04-12 |website=research.arunachal.gov.in}}</ref> చరిత్రకారుడు కోయు ఈ ఫైళ్లను, అబోర్ ట్రైబల్ కౌన్సిల్ ఏర్పాటుకు సంబంధించిన పత్రాలను (ఫైల్ నెం. A/508/1947) పరిశీలించి, జేమ్స్ కాలంలో పరిపాలనా మధ్యవర్తులుగా 'కొతోకీలు', 'జమాదార్ల' పాత్రను విశ్లేషించారు.<ref name="koyu2022">{{cite journal |last=Koyu |first=G. |title=British Frontier Policy and Creation of Native Agents (Kotokis, Jamadars and Gams) in Siang Valley |journal=Dera Natung Government College Research Journal |year=2022 |volume=7 |issue=1 |pages=46–60 |doi=10.56405/dngcrj.2022.07.01.05|doi-access=free }}</ref><ref name="pertinfrontier_kotoki">{{cite book |last=Pertin |first=B. |title=Frontier Encounters: Notes on Political Officers in Siang Valley (1940–1948) |year=1962 |publisher=Directorate of Research, Government of NEFA |location=Shillong |pages=63–66}}</ref> జేమ్స్ సరిహద్దు ప్రాంతాలలో బ్రిటీష్ పరిపాలన చివరి సంవత్సరాలలో పాసీఘాట్ లో పనిచేశారు.<ref name="confidentialreports"/><ref name="dutta">{{cite report |last=Dutta |first=S. |title=The Last Days of the Political Officer at Pasighat |date=1955 |publisher=Arunachal Pradesh State Archives, NEFA Secretariat |location=Itanagar |id=File No. A/508/1947 (supplementary note, added 1955) |type=Internal administrative note}}</ref> భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం వస్తున్న తరుణంలో, ప్రస్తుత [[వెస్ట్ సియాంగ్ జిల్లా]]కు చెందిన వ్యాపారి మోజే రిబా దీపా కాంగ్రెస్ కమిటీని స్థాపించి, లోయలోని గిరిజన వర్గాలను ఒకతాటిపైకి తెచ్చారు.<ref name="etvbharat">{{cite news |title=The Tiranga's First Unfurling in Arunachal Pradesh: Moje Riba and India's Independence |url=https://www.etvbharat.com/en/!bharat/the-tirangas-first-unfurling-in-arunachal-pradesh-moje-riba-and-indias-independence-enn25081402604 |publisher=ETV Bharat |date=14 August 2025 |access-date=11 April 2026}}</ref> ఈ క్రమంలో వలసపాలన యంత్రాంగం మోజే రిబాను, ఇతర కాంగ్రెస్ సభ్యులను అరెస్టు చేసి పాసీఘాట్ లో బంధించింది.<ref name="etvbharat"/><ref name="dutta"/> తదనంతర పరిణామాలలో జేమ్స్ తన పదవి నుండి తొలగించబడటంతో ఖైదీలు విడుదలయ్యారు.<ref name="etvbharat"/><ref name="confidentialreports"/> 1947 ఆగస్టు 15న మోజే రిబా దీపా గ్రామంలో భారత జాతీయ పతాకాన్ని ఎగురవేశారు, ఈ ప్రాంతంలో జెండా ఎగురవేయడం ఇదే మొదటిసారిగా నమోదైంది.<ref name="etvbharat"/><ref>{{Cite web |title=The Freedom Movement in the Twilight Review By MC Behera |url=https://e-pao.net/epSubPageExtractor.asp?src=reviews.books.The_Freedom_Movement_in_the_Twilight_Review_By_MC_Behera |access-date=2026-04-11 |website=e-pao.net |archive-date=2021-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211024114027/http://e-pao.net/epSubPageExtractor.asp?src=reviews.books.The_Freedom_Movement_in_the_Twilight_Review_By_MC_Behera |url-status=live }}</ref> == అధికార బదిలీ == భారత స్వాతంత్ర్యానికి ముందు, అబోర్ హిల్స్ ప్రాంతాన్ని ఒక ప్రత్యేక 'క్రౌన్ కాలనీ ఆఫ్ ఈస్టర్న్ ఏజెన్సీ స్కీమ్' కింద ఉంచాలని జేమ్స్ గట్టిగా వాదించారు.<ref>{{Cite journal |last=Guyot-Réchard |first=Bérénice |date= |title=TOUR DIARIES AND ITINERANT GOVERNANCE IN THE EASTERN HIMALAYAS, 1909–1962 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/historical-journal/article/abs/tour-diaries-and-itinerant-governance-in-the-eastern-himalayas-19091962/167DEDC2A22C0584F1634D0B4C481696 |journal=The Historical Journal |language=en |volume=60 |issue=4 |pages=1023–1046 |doi=10.1017/S0018246X17000073 |issn=0018-246X |archive-date=2026-04-16 |access-date=2026-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260416031135/https://www.cambridge.org/core/journals/historical-journal/article/abs/tour-diaries-and-itinerant-governance-in-the-eastern-himalayas-19091962/167DEDC2A22C0584F1634D0B4C481696 |url-status=live }}</ref> ఈ విషయమై ఆయన వైస్రాయ్ కు, సర్ రెజినాల్డ్ కూప్లాండ్ కు వినతిపత్రాలు సమర్పించారు.<ref>{{Cite book |last=Nyori |first=Tai |title=Freedom Movement in the Twilight : Tribal Patriotism in the North-Eastern Frontier Tracts of India |publisher=Nation Press |isbn=9390812542}}</ref> సాంస్కృతిక వైవిధ్యం కారణంగా ఈ ప్రాంతాన్ని భారతదేశంలో విలీనం చేయకూడదని ఆయన వాదించినప్పటికీ, బ్రిటన్ కు తిరిగి వెళ్తే తన స్థానిక భార్య, పిల్లలు ఎదుర్కొనే ఇబ్బందులను దృష్టిలో ఉంచుకుని ఆయన ఈ వ్యక్తిగత నిర్ణయం తీసుకున్నట్లు తరువాతి రికార్డులు పేర్కొన్నాయి.<ref name="dutta" /> స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తర్వాత కూడా జేమ్స్ పాసీఘాట్ లోనే ఉండి, సెప్టెంబరు 1948 లో అధికారికంగా అబోర్ హిల్స్ జిల్లాను భారత ప్రభుత్వానికి అప్పగించారు.<ref name="tourdiaries1948"/><ref name="dutta"/> ఆ సమయంలో ఆయన సియాంగ్ లోయ ప్రజలను ఉద్దేశించి ప్రసంగించారు:<ref>{{Cite book |last=Sarkar |first=Sumit Ed |url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.461686 |title=Towards, Freedom, 1946, Part 1 |date=2009}}</ref> {{blockquote|మేము వెళ్తున్నాము, మా స్థానంలో ఇతరులు వస్తారు. వారు మీ సంస్కృతిని ప్రభావితం చేయడానికి ప్రయత్నించవచ్చు, కానీ వారికి ఆ అవకాశం ఇవ్వకండి. మీ సంపన్న జీవన విధానాన్ని కాపాడుకోండి. అలా చేయాలంటే, మీరు మీ పిల్లలకు చదువు చెప్పించాలి. వారిని చదవనివ్వండి, ఎందుకంటే విజ్ఞానమనే శక్తితో వారు జీవితంలో ఎలాంటి అడ్డంకులనైనా అధిగమించగలరు.}}<ref name="mossang">{{cite book |last=Mossang |first=R. K. |title=A Memoir of Jam Sa'ab |year=1964 |publisher= Pasighat Press club |location=Pasighat |language=Adi}}</ref><ref name="tourdiaries1948"/> పాఠశాలలు చాలా తక్కువగా ఉన్న ఆ కాలంలో, కొండ ప్రాంతాలలో ఆధునిక విద్య ప్రాముఖ్యతను వివరించిన తొలి ప్రసంగంగా దీనిని చరిత్రకారులు ఉదహరిస్తారు.<ref name="arunachaltimes2023">{{cite news |title=State's first IAS officer AJ Tayeng passes away |url=https://arunachaltimes.in/index.php/2023/12/04/states-first-ias-officer-aj-tayeng-passes-away/ |newspaper=The Arunachal Times |date=4 December 2023 |access-date=11 April 2026 |archive-date=28 April 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260428113455/https://arunachaltimes.in/index.php/2023/12/04/states-first-ias-officer-aj-tayeng-passes-away/ |url-status=live }}</ref><ref name="tayeng"/><ref name="pertinbakin">{{cite book |title=Bakin Pertin and the Frontier Imagination |year=1965 |publisher=Directorate of Research, NEFA |location=Naharlagun |pages=112–118}}</ref> == వారసత్వం == 1911-1912 నాటి ఆంగ్లో-అబోర్ యుద్ధం తర్వాత పాసీఘాట్ లో ఏర్పాటైన బ్రిటీష్ అధికారుల పరంపరలో జేమ్స్ చివరివారిలో ఒకరు.<ref name="koyu2022"/><ref name="pertinfrontier_ponnung"/> ఆయన కొనసాగించిన దుబాషీలు, స్థానిక ఏజెంట్ల పరిపాలనా వ్యవస్థను తర్వాతి భారతీయ అధికారులు కూడా అనుసరించారు.<ref name="pertinfrontier_kotoki"/> జేమ్స్ తో కలిసి పనిచేసిన వారిలో పొలిటికల్ ఇంటర్‌ప్రెటర్ 'తాతి లెగో' ముఖ్యులు. ఈయన సియాంగ్ లోయ అంతటా జేమ్స్ కు సహాయకుడిగా, దుబాషీగా సేవలందించారు.<ref name="atimeslego"/><ref name="permewalk"/> అధికార బదిలీ తర్వాత కూడా తాతి లెగో ప్రభుత్వ సర్వీసులో కొనసాగి 1983 లో పదవీ విరమణ చేశారు. 1953 లో జరిగిన అచింగ్మోరి ఘటనలో శాంతి చర్చలు జరపడంలో, మేబో-ధోలా రహదారి నిర్మాణంలో కీలక పాత్ర పోషించినందుకు గాను అసోం గవర్నర్ సయ్యద్ ఫజల్ అలీ నుండి ప్రశంసా పత్రాలు అందుకున్నారు.<ref name="atimeslego"/> జేమ్స్ రాసిన 1945-1948 కాలం నాటి పర్యటన డైరీలు భారత పరిపాలన ప్రారంభ సంవత్సరాల్లో కీలకమైన ఆధారాలుగా నిలిచాయి.<ref name="apsa"/><ref name="permewalk"/> ఈ జిల్లా 1951 లో 'నోర్త్-ఈస్ట్ ఫ్రంటియర్ ఏజెన్సీ' (NEFA) లో విలీనమైంది. సియాంగ్ ప్రధాన కార్యాలయం 1952 లో పాసీఘాట్ నుండి అలాంగ్ కు మారింది. నెఫా పరిపాలన భారత హోం మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలోకి వచ్చిన తర్వాత, 1965 లో పొలిటికల్ ఆఫీసర్ పదవి స్థానంలో డిప్యూటీ కమిషనర్ వ్యవస్థ అమల్లోకి వచ్చింది.<ref>{{cite web |title=History |url=https://uppersiang.nic.in/history/ |publisher=District Upper Siang, Government of Arunachal Pradesh |access-date=11 April 2026 |archive-date=24 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240224051233/https://uppersiang.nic.in/history/ |url-status=live }}</ref> == ఇవి కూడా చూడండి == * పాసీఘాట్ * అబోర్ హిల్స్ * నోర్త్-ఈస్ట్ ఫ్రంటియర్ ఏజెన్シー * మోజే రిబా * ఆది ప్రజలు == మూలాలు == {{reflist}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:జేమ్స్, పీటర్ లోరెన్ సెటన్}} [[Category:అరుణాచల్ ప్రదేశ్ చరిత్ర]] [[Category:ఈస్ట్ సియాంగ్ జిల్లా]] [[Category:పుట్టిన సంవత్సరం సమాచారం లేని వ్యక్తులు]] [[Category:మరణించిన సంవత్సరం సమాచారం లేని వ్యక్తులు]] [[Category:బ్రిటీష్ ఇండియా అధికారులు]] ohpmtdtzenel6vem98or765e750q2zq 0 503311 4908069 2026-07-19T06:57:39Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 [[WP:AES|←]]Created page with '{{Short description|none}} {{Use Indian English|date=September 2014}} {{Use dmy dates|date=September 2014}} [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్]], [[అసోం]], [[మణిపూర్]], [[మేఘాలయ]], [[మిజోరం]], [[నాగాలాండ్]], [[సిక్కిం]], [[త్రిపుర]] రాష్ట్రాలతో కూడిన ఈశాన్య భారతదేశంలో తీవ్రవ...' 4908069 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} {{Use Indian English|date=September 2014}} {{Use dmy dates|date=September 2014}} [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్]], [[అసోం]], [[మణిపూర్]], [[మేఘాలయ]], [[మిజోరం]], [[నాగాలాండ్]], [[సిక్కిం]], [[త్రిపుర]] రాష్ట్రాలతో కూడిన ఈశాన్య భారతదేశంలో తీవ్రవాదాన్ని అణచివేయడానికి, శాంతిభద్రతలను కాపాడటానికి భారత సైన్యం చురుగ్గా పాల్గొంటోంది.<ref>{{Cite web |date=2013-12-04 |title=North East India - Insurgency and Other Issues - Clear IAS |url=https://www.clearias.com/north-east-india-insurgency-issues/?srsltid=AfmBOoriF9RC64JT8ZvNo5x3O8Ey7RbuT8sn_1bi5klm7QiX8wmFKe5k |access-date=2025-01-15 |language=en-US}}</ref> అయినప్పటికీ, గడిచిన సంవత్సరాలలో మానవ హక్కుల ఉల్లంఘనలకు సంబంధించిన అనేక ఆరోపణలు, డాక్యుమెంట్ చేయబడిన సంఘటనలు వెలుగులోకి వచ్చాయి.<ref>{{Cite web |title=A look at the status of AFSPA in northeast states |url=https://www.deccanherald.com/india/a-look-at-the-status-of-afspa-in-northeast-states-1221678.html |access-date=2025-01-15 |website=Deccan Herald |language=en}}</ref> == నేపథ్యం == భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చినప్పటి నుండి ఈశాన్య భారతదేశం వివిధ తిరుగుబాటు ఉద్యమాలను ఎదుర్కొంటోంది. ఇక్కడి తెగలు తమ జాతి, సాంస్కృతిక గుర్తింపుల ఆధారంగా స్వయంప్రతిపత్తిని లేదా స్వతంత్రతను కోరుతూ వస్తున్నాయి.<ref>{{Cite journal |last=Kalita |first=Nityananda |date=2011 |title=Resolving Ethnic Conflict in Northeast India |url=https://www.jstor.org/stable/44145746 |journal=Proceedings of the Indian History Congress |volume=72 |pages=1354–1367 |jstor=44145746 |issn=2249-1937}}</ref> ఈ ఉద్యమాలను అడ్డుకోవడానికి భారత ప్రభుత్వం సైన్యాన్ని రంగంలోకి దించింది. "అశాంతి ప్రాంతాలలో" సైన్యానికి ప్రత్యేక అధికారాలను కల్పించేలా 1958 లో సాయుధ దళాల (ప్రత్యేక అధికారాల) చట్టాన్ని (AFSPA) అమలు చేసింది.<ref>{{Cite report |url=https://www.jstor.org/stable/resrep06478 |title=Insurgencies in India's Northeast: Conflict, Co-option & Change |last=Bhaumik |first=Subir |date=2007 |publisher=East-West Center}}</ref> ఈ చట్టం భద్రతా దళాలకు కల్పించే మినహాయింపుల వల్ల మానవ హక్కుల ఉల్లంఘనలకు దారితీస్తోందని విమర్శకులు వాదిస్తున్నారు.<ref>{{Cite web |date=2012-05-30 |title=AFSPA: National necessity or human rights violation? |url=https://www.gatewayhouse.in/afspa-national-necessity-or-human-rights-violation/?utm_source=chatgpt.com |access-date=2025-01-15 |website=Gateway House |language=en}}</ref> ఈశాన్య భారతదేశంలో భారత సైన్యం ద్వారా జరిగిన అక్రమ హత్యలు, హింస, లైంగిక దాడులు, ఏకపక్ష అరెస్టుల ఘటనలను మానవ హక్కుల సంస్థలు, స్థానిక సమాజాలు నివేదించాయి.<ref>[https://www.amnesty.org/en/wp-content/uploads/2021/08/asa200252005en.pdf Amnesty Report on Northeast]</ref> ఇటువంటి చర్యలకు చట్టపరమైన రక్షణ లభించేలా ఈ చట్టం దోహదపడుతోందనే ఆరోపణలు వెల్లువెత్తాయి.<ref>{{Cite journal |last=Valluri |first=Sai Harshini |date=2024-03-06 |title=Indian Women v. Indian Armed Forces: AFSPA Tipping the Scales of Justice |url=https://voelkerrechtsblog.org/indian-women-v-indian-armed-forces/ |journal=Völkerrechtsblog |language=en |doi=10.17176/20240306-220132-0}}</ref> == హింసాత్మక ఆరోపణలు == ఈశాన్య భారతదేశంలో లైంగిక హింస అనేది పెద్ద ఆందోళనకర అంశంగా మారింది. భారత సైన్యంతో సహా భద్రతా దళాలపై అనేక ఆరోపణలు వచ్చాయి.<ref>{{Cite journal |last=McDuie-Ra |first=Duncan |date=2012-03-01 |title=Violence Against Women in the Militarized Indian Frontier: Beyond "Indian Culture" in the Experiences of Ethnic Minority Women |url=https://journals.sagepub.com/doi/full/10.1177/1077801212443114 |journal=Violence Against Women |language=en |volume=18 |issue=3 |pages=322–345 |doi=10.1177/1077801212443114 |pmid=22615121 |issn=1077-8012|url-access=subscription }}</ref> సాయుధ దళాల ప్రత్యేక అధికారాల చట్టం (AFSPA) సైనిక సిబ్బందికి రక్షణ కల్పించడం ద్వారా ఇటువంటి దుర్వినియోగాలకు కారణమవుతోందని విమర్శలు ఉన్నాయి.<ref>{{Cite web |title=Getting Away With Murder: 50 Years of the Armed Forces (Special Powers) Act |url=https://www.hrw.org/legacy/backgrounder/2008/india0808/ |access-date=2025-01-15 |website=www.hrw.org}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-03-17 |title=Disturbing Act: The AFSPA's history in the north-eastern region |url=https://frontline.thehindu.com/the-nation/disturbing-act-the-history-of-afspa-in-the-north-eastern-region/article65274578.ece |access-date=2025-01-15 |website=Frontline |language=en}}</ref> === ప్రముఖ లైంగిక హింస ఉదంతాలు === ==== తంగ్జం మనోరమ ఉదంతం (2004) ==== 2004 జూలై లో మణిపూర్ కు చెందిన 32 సంవత్సరాల మహిళ తంగ్జం మనోరమను, తిరుగుబాటు గ్రూపులతో సంబంధాలు ఉన్నాయనే అనుమానంతో [[అస్సాం రైఫిల్స్]] సిబ్బంది అరెస్టు చేశారు.<ref>{{Cite news |date=2014-11-13 |title=Manorama 'mercilessly tortured' |url=https://www.thehindu.com/news/national/Manorama-death-brutal-torture-probe-panel/article60440983.ece |access-date=2025-01-15 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref><ref>{{Cite web |date=2014-07-12 |title=Manorama rape and murder: 10 years on, family's hope for justice fades |url=https://indianexpress.com/article/india/india-others/manorama-rape-and-murder-10-years-on-familys-hope-for-justice-fades/ |access-date=2025-01-15 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> మరుసటి రోజు ఆమె మృతదేహం తీవ్రమైన గాయాలు, లైంగిక దాడి ఆనవాళ్లతో లభ్యమైంది.<ref>{{Cite web |title=Manipur's Long Wait For Justice: Remembering 1,528 Cases And The Murder Of Thangjam Manorama - The Polis Project |url=https://www.thepolisproject.com/read/manipurs-long-wait-for-justice-remembering-1528-cases-and-the-murder-of-thangjam-manorama/ |access-date=2025-01-15 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |title="These Fellows Must Be Eliminated": Relentless Violence and Impunity in Manipur: III. The Killing of Thangjam Manorama Devi |url=https://www.hrw.org/reports/2008/india0908/3.htm |access-date=2025-01-15 |website=www.hrw.org}}</ref> ఈ సంఘటన దేశవ్యాప్తంగా పెద్ద ఎత్తున నిరసనలకు దారితీసింది. న్యాయం కావాలని, ప్రత్యేక చట్టాన్ని రద్దు చేయాలని డిమాండ్ చేస్తూ మణిపురి మహిళలు అస్సాం రైఫిల్స్ ప్రధాన కార్యాలయం ముందు నగ్నంగా ప్రదర్శన నిర్వహించారు.<ref>{{Cite journal |last=Kakoti |first=Chitrangi |date=September 2, 2021 |title=Militarised Violence and Women's Resistance in Manipur, India |url=https://blogs.lse.ac.uk/wps/2021/09/02/militarised-violence-and-womens-resistance-in-manipur-india/ |journal=LSE Blogs}}</ref><ref>{{Cite news |date=2016-07-09 |title=Manorama, Irom face of anti-AFSPA protest |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/imphal/manorama-irom-face-of-anti-afspa-protest/articleshow/53126074.cms |access-date=2025-01-15 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> ఈ పరిణామం ఆ చట్టాన్ని రద్దు చేయాలని కోరుతూ [[ఇరోమ్ షర్మిల]] సుదీర్ఘ నిరాహార దీక్ష చేపట్టడానికి కారణమైంది.<ref>{{Cite web |title=In Pictures: Manipur's 'custodial killings' |url=https://www.aljazeera.com/gallery/2014/8/21/in-pictures-manipurs-custodial-killings |access-date=2025-01-15 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> ==== ఓయినమ్ లో నాగా మహిళలపై లైంగిక దాడులు (1987) ==== 1987 జూలై లో మణిపూర్ లోని ఓయినమ్ లో ఉన్న అస్సాం రైఫిల్స్ పోస్టుపై నాగా తిరుగుబాటుదారులు దాడి చేసిన తర్వాత, బదులుగా "ఆపరేషన్ బ్లూబర్డ్" ప్రారంభించబడింది.<ref>{{Cite journal |last=SRIVASTAVA1 |first=ATISHA |date=July 12, 2023 |title=CONFLICT AND ALIENATION IN VEIO POU'S WAITING FOR THE DUST TO SETTLE |url=http://www.rjelal.com/11.3.23/6-16%20SHAILENDRA%20P.%20SINGH.pdf |journal=Research Journal of English Language and Literature}}</ref> ఈ ఆపరేషన్ సమయంలో భద్రతా దళాలు నాగా మహిళలపై విస్తృతంగా లైంగిక దాడులకు పాల్పడినట్లు నివేదికలు వచ్చాయి. మానవ హక్కుల సంస్థలు వీటిని రికార్డు చేసినప్పటికీ, బాధితులకు న్యాయం లభించలేదు.<ref>{{Cite web |title=Operation Bluebird |url=https://www.angelfire.com/nm/nagalim/oinam.htm |access-date=2025-01-15 |website=www.angelfire.com}}</ref> ==== అసోం, త్రిపురలలో ఆరోపణలు ==== కౌంటర్-ఇన్సర్జెన్సీ ఆపరేషన్ల సమయంలో భద్రతా దళాలు ముఖ్యంగా గిరిజన సమాజాలకు చెందిన మహిళలపై లైంగిక హింసకు పాల్పడినట్లు అసోం, త్రిపుర నివేదికలు వెల్లడించాయి.<ref>{{Cite web |date=2014-09-12 |title=Invisible 9/11: 56 years of AFSPA |url=https://www.assamtimes.org/node/11859 |access-date=2025-01-15 |website=Assam Times |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-11-03 |title=Assam records highest cases of sexual violence by armed forces in 20 years: NGO, The News Mill {{!}} National Campaign Against Torture |url=http://www.uncat.org/in-media/assam-records-highest-cases-of-sexual-violence-by-armed-forces-in-20-years-ngo-the-news-mill/ |access-date=2025-01-15 |website=www.uncat.org |language=en-US}}</ref> ఉదాహరణకు త్రిపురలో గత కొన్ని నెలలుగా భద్రతా దళాలు అనేక అత్యాచారాలకు పాల్పడ్డాయని 1989 లో ప్రతిపక్ష సభ్యులు ఆరోపించారు. ఇటువంటి సంఘటనలు ఆయా ప్రాంతాల మహిళలలో తీవ్ర భయాందోళనలకు కారణమయ్యాయి.<ref>[https://www.amnesty.org/en/wp-content/uploads/2024/01/ASA200301992ENGLISH.pdf? Amnesty Appeal to GOI]</ref><ref>{{Cite web |date=2012-12-22 |title=Press meet on State, Sexual Violence and Impunity: Facts from the Field |url=https://assamtimes.org/node/7695 |access-date=2025-01-15 |website=Assam Times |language=en}}</ref> 1986 జనవరి 24న మణిపూర్ లోని [[ఉఖ్రుల్ జిల్లా]] వైంగా గ్రామంలో లుయింగామ్లా ముయినావ్ అనే యువతిపై దాడి, హత్య జరిగింది. గణతంత్ర దినోత్సవ వేడుకల భద్రతా పర్యవేక్షణ కోసం 25వ [[మద్రాస్ రెజిమెంట్]] కు చెందిన కెప్టెన్ మంధీర్ సింగ్, [[మహార్ రెజిమెంట్]] కు చెందిన సెకండ్ లెఫ్టినెంట్ సంజీవ్ దూబే ఆ గ్రామాన్ని సందర్శించారు.<ref>{{Cite web |title=Human Rights Issues And Participation Of Tangkhul Women Part 3 By Maireiwon Ningshen |url=https://e-pao.net/epSubPageExtractor.asp?src=education.Human_Rights_Legal.Human_Rights_Issues_And_Participation_Of_Tangkhul_Women_Part_3_By_Maireiwon_Ningshen |access-date=2025-01-15 |website=e-pao.net}}</ref><ref>{{Cite news |last=Indrakanta Singh |first=Ngangbam |date=September 13, 2016 |title=Sharmila's tribute to Luingamla |url=https://www.telegraphindia.com/north-east/sharmila-s-tribute-to-luingamla/cid/1419173?utm_source=chatgpt.com }}</ref> లుయింగామ్లా ఇంట్లో ఒంటరిగా ఉన్న సమయంలో ఇద్దరు సైనికులు లోపలికి ప్రవేశించి ఆమెపై దాడికి ప్రయత్నించారు. ఆమె ప్రతిఘటించడంతో కెప్టెన్ మంధీర్ సింగ్ ఆమెను కాల్చిచంపారు.<ref>{{Cite web |title=Human Rights issues in Manipur and participation of Tangkhul Women Part 2 By Maireiwon Ningshen |url=https://e-pao.net/epSubPageExtractor.asp?src=education.Human_Rights_Legal.Human_Rights_issues_in_Manipur_and_participation_of_Tangkhul_Women_Part_2_By_Maireiwon_Ningshen |access-date=2025-01-15 |website=e-pao.net}}</ref> ఈ ఘటన మణిపూర్ వ్యాప్తంగా తీవ్ర ఆగ్రహానికి దారితీసింది. ఉఖ్రుల్ లోని తంగ్ఖుల్ లాంగ్ గ్రౌండ్ లో లుయింగామ్లా భౌతికకాయంతో పెద్ద బహిరంగ సభ నిర్వహించారు. అనంతరం మార్చి 11న ఇంఫాల్ లో భారీ ర్యాలీ జరిగింది.<ref>{{Cite web |last=Khumukcham |first=Rinku |date=2016-09-22 |title=Human rights issues in Manipur and participation of Tangkhul women -3 |url=https://www.imphaltimes.com/articles/human-rights-issues-in-manipur-and-participation-of-tangkhul-women-3/ |access-date=2025-01-15 |website=News from Manipur - Imphal Times |language=en-US}}</ref> ఈ ర్యాలీకి లోయ ప్రాంతాల సంస్థలు మద్దతు ప్రకటించాయి. కొండ ప్రాంత, లోయ ప్రాంత ప్రజల మధ్య ఐక్యతకు ప్రతీకగా మార్చి 11ను "ఐక్యతా దినోత్సవం" (Unity Day) గా జరుపుకోవాలని తీర్మానించారు.<ref>{{Cite web |title=Human Rights Issues And Participation Of Tangkhul Women Part 3 By Maireiwon Ningshen |url=https://e-pao.net/epSubPageExtractor.asp?src=education.Human_Rights_Legal.Human_Rights_Issues_And_Participation_Of_Tangkhul_Women_Part_3_By_Maireiwon_Ningshen |access-date=2025-01-15 |website=e-pao.net}}</ref> లుయింగామ్లా పొరుగున నివసించే జామ్ తింగ్లా రుయివా అనే మహిళ ఈ హత్యకు ప్రత్యక్ష సాక్షిగా నిలిచారు. ఆమె జ్ఞాపకార్థం "లుయింగామ్లా కాషన్" అనే ప్రత్యేక సాంప్రదాయ వస్త్రాన్ని (ఫానెక్) రూపొందించారు.<ref>{{Cite web |title=Transcendent |url=https://chingalel.blogspot.com/2015/06/ |access-date=2025-01-15 |website=chingalel.blogspot.com |language=en-GB}}</ref> == కమిషన్ నివేదికలు, అన్వేషణలు == === జస్టిస్ బి.పి. జీవన్ రెడ్డి కమిటీ (2005) === 2004 లో మణిపూర్ లో అస్సాం రైఫిల్స్ సిబ్బంది చేతిలో తంగ్జం మనోరమ హత్యకు గురికావడంపై పెద్ద ఎత్తున నిరసనలు వ్యక్తమవడంతో, [[భారత ప్రభుత్వం]] జస్టిస్ బి.పి. జీవన్ రెడ్డి నేతృత్వంలో ఒక సమీక్షా కమిటీని ఏర్పాటు చేసింది.<ref>{{Cite news |date=2013-12-27 |title=The inexplicable silence |url=https://www.thehindu.com/opinion/op-ed/the-inexplicable-silence/article5508891.ece |access-date=2025-01-15 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref> 2005 లో సమర్పించిన ఈ కమిటీ నివేదిక, సాయుధ దళాల ప్రత్యేక అధికారాల చట్టాన్ని ఒక "అణచివేత చిహ్నం" గా అభివర్ణిస్తూ దానిని పూర్తిగా రద్దు చేయాలని సిఫార్సు చేసింది. అవసరమైతే అందులోని కొన్ని నిబంధనలను ఇతర చట్టాలలో చేర్చవచ్చని సూచించింది.<ref>{{Cite web |date=2013-01-09 |title=Time to repeal AFSPA? |url=https://www.gatewayhouse.in/time-to-repeal-afspa/ |access-date=2025-01-15 |website=Gateway House |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=India: The Armed Forces Special Powers Act (AFSPA) Review Committee takes one step forward and two backwards |url=https://www.refworld.org/reference/countryrep/amnesty/2006/en/19726 |access-date=2025-01-15 |website=Refworld |language=en}}</ref> అయినప్పటికీ, ఈ నివేదిక తక్షణమే బహిరంగపరచబడలేదు, సిఫార్సులు కూడా అమలు కాలేదు.<ref>[https://andyreiter.com/wp-content/uploads/military-justice/in/Government%20Documents/India%20-%202005%20-%20Report%20of%20the%20Committee%20to%20Review%20AFSPA%20%28Reddy%20Report%29.pdf?utm_source=chatgpt.com REPORT OF THE COMMITTEE TO REVIEW THE ARMED FORCES (SPECIAL POWERS) ACT, 1958]</ref><ref>{{Cite journal |last=Ganguly |first=Meenakshi |date=2008-09-29 |title="These Fellows Must Be Eliminated" |url=https://www.hrw.org/report/2008/09/29/these-fellows-must-be-eliminated/relentless-violence-and-impunity-manipur |journal=Human Rights Watch |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Armed Forces (Special Powers) Act, 1958 in Manipur and other States of the Northeast of India: Sanctioning repression in violation of India's human rights obligations |url=http://www.humanrights.asia/resources/journals-magazines/article2/1003-2/the-armed-forces-special-powers-act-1958-in-manipur-and-other-states-of-the-northeast-of-india-sanctioning-repression-in-violation-of-indias-human-rights-obligations/ |access-date=2025-01-15 |website=Asian Human Rights Commission |language=en-US}}</ref> === జాతీయ మానవ హక్కుల కమిషన్ (NHRC) పరిశీలనలు === ఈశాన్య భారతదేశంలో సాయుధ దళాలకు సంబంధించిన పలు కేసులను జాతీయ మానవ హక్కుల కమిషన్ పరిశీలించింది.<ref>{{Cite web |title=Human Rights issues in Manipur and participation of Tangkhul Women Part 3 By Maireiwon Ningshen |url=https://e-pao.net/epSubPageExtractor.asp?src=education.Human_Rights_Legal.Human_Rights_issues_in_Manipur_and_participation_of_Tangkhul_Women_Part_3_By_Maireiwon_Ningshen |access-date=2025-01-15 |website=e-pao.net}}</ref> ఉదాహరణకు 1994-1995 లో మణిపూర్ లోని ఉఖ్రుల్ పట్టణంలో 20వ అస్సాం రైఫిల్స్, [[నేషనల్ సోషలిస్ట్ కౌన్సిల్ ఆఫ్ నాగాలాండ్]] (NSCN) మధ్య జరిగిన ఎదురుకాల్పుల్లో పౌరులు మరణించిన ఘటనను కమిషన్ సుమోటోగా స్వీకరించింది.<ref>{{Cite news |last=Rajagopal |first=Krishnadas |date=2018-07-05 |title=Manipur deaths 'widespread', cannot be tolerated: Supreme Court |url=https://www.thehindu.com/news/national/manipur-deaths-widespread-cannot-be-tolerated-sc/article61517327.ece |access-date=2025-01-15 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref> ఇటువంటి జోక్యాలు ఈ ప్రాంతంలో మానవ హక్కుల పరిరక్షణ ఆవశ్యకతను తెలియజేస్తాయి.<ref>NHRC Armed Forces Cases</ref> == ప్రభుత్వ స్పందనలు == ప్రజా నిరసనలు, నివేదికల ఆధారంగా భారత ప్రభుత్వం కొన్ని సందర్భాలలో విచారణ కమిటీలను ఏర్పాటు చేసింది. భద్రతా పరిస్థితులు మెరుగుపడిన కొన్ని ప్రాంతాల నుండి ఈ చట్టాన్ని ఉపసంహరించుకుంది.<ref>{{Cite web |title=India |url=https://www.state.gov/reports/2023-country-reports-on-human-rights-practices/india/ |access-date=2025-01-15 |website=United States Department of State |language=en-US}}</ref> ఉదాహరణకు 2022 ఏప్రిల్ లో ఈశాన్య రాష్ట్రాల్లోని కొన్ని ప్రాంతాలలో భద్రతా వాతావరణం మెరుగుపడిందనే కారణంతో చట్టాన్ని పాక్షికంగా ఉపసంహరించుకుంటున్నట్లు ప్రభుత్వం ప్రకటించింది. అయినప్పటికీ, ఈ చట్టం ఆవశ్యకత, మానవ హక్కులపై దాని ప్రభావం గురించిన చర్చలు కొనసాగుతూనే ఉన్నాయి.<ref>{{Cite web |title=India Partially Repeals Controversial AFSPA in the Northeast |url=https://thediplomat.com/2022/04/india-partially-repeals-controversial-afspa-in-the-northeast/?utm_source=chatgpt.com |access-date=2025-01-15 |website=thediplomat.com |language=en-US}}</ref> == మూలాలు == {{reflist}} [[Category:భారత గణతంత్ర చరిత్ర]] [[Category:భారతదేశ సైనిక చరిత్ర]] [[Category:ఈశాన్య భారతదేశ చరిత్ర]] 9qzj18xuo8t2gnxg9rkxekoz8cmabha 4908070 4908069 2026-07-19T06:58:43Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 4908070 wikitext text/x-wiki {{Use Indian English|date=September 2014}} {{Use dmy dates|date=September 2014}} [[అరుణాచల్ ప్రదేశ్]], [[అసోం]], [[మణిపూర్]], [[మేఘాలయ]], [[మిజోరం]], [[నాగాలాండ్]], [[సిక్కిం]], [[త్రిపుర]] రాష్ట్రాలతో కూడిన ఈశాన్య భారతదేశంలో తీవ్రవాదాన్ని అణచివేయడానికి, శాంతిభద్రతలను కాపాడటానికి భారత సైన్యం చురుగ్గా పాల్గొంటోంది.<ref>{{Cite web |date=2013-12-04 |title=North East India - Insurgency and Other Issues - Clear IAS |url=https://www.clearias.com/north-east-india-insurgency-issues/?srsltid=AfmBOoriF9RC64JT8ZvNo5x3O8Ey7RbuT8sn_1bi5klm7QiX8wmFKe5k |access-date=2025-01-15 |language=en-US}}</ref> అయినప్పటికీ, గడిచిన సంవత్సరాలలో మానవ హక్కుల ఉల్లంఘనలకు సంబంధించిన అనేక ఆరోపణలు, డాక్యుమెంట్ చేయబడిన సంఘటనలు వెలుగులోకి వచ్చాయి.<ref>{{Cite web |title=A look at the status of AFSPA in northeast states |url=https://www.deccanherald.com/india/a-look-at-the-status-of-afspa-in-northeast-states-1221678.html |access-date=2025-01-15 |website=Deccan Herald |language=en}}</ref> == నేపథ్యం == భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చినప్పటి నుండి ఈశాన్య భారతదేశం వివిధ తిరుగుబాటు ఉద్యమాలను ఎదుర్కొంటోంది. ఇక్కడి తెగలు తమ జాతి, సాంస్కృతిక గుర్తింపుల ఆధారంగా స్వయంప్రతిపత్తిని లేదా స్వతంత్రతను కోరుతూ వస్తున్నాయి.<ref>{{Cite journal |last=Kalita |first=Nityananda |date=2011 |title=Resolving Ethnic Conflict in Northeast India |url=https://www.jstor.org/stable/44145746 |journal=Proceedings of the Indian History Congress |volume=72 |pages=1354–1367 |jstor=44145746 |issn=2249-1937}}</ref> ఈ ఉద్యమాలను అడ్డుకోవడానికి భారత ప్రభుత్వం సైన్యాన్ని రంగంలోకి దించింది. "అశాంతి ప్రాంతాలలో" సైన్యానికి ప్రత్యేక అధికారాలను కల్పించేలా 1958 లో సాయుధ దళాల (ప్రత్యేక అధికారాల) చట్టాన్ని (AFSPA) అమలు చేసింది.<ref>{{Cite report |url=https://www.jstor.org/stable/resrep06478 |title=Insurgencies in India's Northeast: Conflict, Co-option & Change |last=Bhaumik |first=Subir |date=2007 |publisher=East-West Center}}</ref> ఈ చట్టం భద్రతా దళాలకు కల్పించే మినహాయింపుల వల్ల మానవ హక్కుల ఉల్లంఘనలకు దారితీస్తోందని విమర్శకులు వాదిస్తున్నారు.<ref>{{Cite web |date=2012-05-30 |title=AFSPA: National necessity or human rights violation? |url=https://www.gatewayhouse.in/afspa-national-necessity-or-human-rights-violation/?utm_source=chatgpt.com |access-date=2025-01-15 |website=Gateway House |language=en}}</ref> ఈశాన్య భారతదేశంలో భారత సైన్యం ద్వారా జరిగిన అక్రమ హత్యలు, హింస, లైంగిక దాడులు, ఏకపక్ష అరెస్టుల ఘటనలను మానవ హక్కుల సంస్థలు, స్థానిక సమాజాలు నివేదించాయి.<ref>[https://www.amnesty.org/en/wp-content/uploads/2021/08/asa200252005en.pdf Amnesty Report on Northeast]</ref> ఇటువంటి చర్యలకు చట్టపరమైన రక్షణ లభించేలా ఈ చట్టం దోహదపడుతోందనే ఆరోపణలు వెల్లువెత్తాయి.<ref>{{Cite journal |last=Valluri |first=Sai Harshini |date=2024-03-06 |title=Indian Women v. Indian Armed Forces: AFSPA Tipping the Scales of Justice |url=https://voelkerrechtsblog.org/indian-women-v-indian-armed-forces/ |journal=Völkerrechtsblog |language=en |doi=10.17176/20240306-220132-0}}</ref> == హింసాత్మక ఆరోపణలు == ఈశాన్య భారతదేశంలో లైంగిక హింస అనేది పెద్ద ఆందోళనకర అంశంగా మారింది. భారత సైన్యంతో సహా భద్రతా దళాలపై అనేక ఆరోపణలు వచ్చాయి.<ref>{{Cite journal |last=McDuie-Ra |first=Duncan |date=2012-03-01 |title=Violence Against Women in the Militarized Indian Frontier: Beyond "Indian Culture" in the Experiences of Ethnic Minority Women |url=https://journals.sagepub.com/doi/full/10.1177/1077801212443114 |journal=Violence Against Women |language=en |volume=18 |issue=3 |pages=322–345 |doi=10.1177/1077801212443114 |pmid=22615121 |issn=1077-8012|url-access=subscription }}</ref> సాయుధ దళాల ప్రత్యేక అధికారాల చట్టం (AFSPA) సైనిక సిబ్బందికి రక్షణ కల్పించడం ద్వారా ఇటువంటి దుర్వినియోగాలకు కారణమవుతోందని విమర్శలు ఉన్నాయి.<ref>{{Cite web |title=Getting Away With Murder: 50 Years of the Armed Forces (Special Powers) Act |url=https://www.hrw.org/legacy/backgrounder/2008/india0808/ |access-date=2025-01-15 |website=www.hrw.org}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-03-17 |title=Disturbing Act: The AFSPA's history in the north-eastern region |url=https://frontline.thehindu.com/the-nation/disturbing-act-the-history-of-afspa-in-the-north-eastern-region/article65274578.ece |access-date=2025-01-15 |website=Frontline |language=en}}</ref> === ప్రముఖ లైంగిక హింస ఉదంతాలు === ==== తంగ్జం మనోరమ ఉదంతం (2004) ==== 2004 జూలై లో మణిపూర్ కు చెందిన 32 సంవత్సరాల మహిళ తంగ్జం మనోరమను, తిరుగుబాటు గ్రూపులతో సంబంధాలు ఉన్నాయనే అనుమానంతో [[అస్సాం రైఫిల్స్]] సిబ్బంది అరెస్టు చేశారు.<ref>{{Cite news |date=2014-11-13 |title=Manorama 'mercilessly tortured' |url=https://www.thehindu.com/news/national/Manorama-death-brutal-torture-probe-panel/article60440983.ece |access-date=2025-01-15 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref><ref>{{Cite web |date=2014-07-12 |title=Manorama rape and murder: 10 years on, family's hope for justice fades |url=https://indianexpress.com/article/india/india-others/manorama-rape-and-murder-10-years-on-familys-hope-for-justice-fades/ |access-date=2025-01-15 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> మరుసటి రోజు ఆమె మృతదేహం తీవ్రమైన గాయాలు, లైంగిక దాడి ఆనవాళ్లతో లభ్యమైంది.<ref>{{Cite web |title=Manipur's Long Wait For Justice: Remembering 1,528 Cases And The Murder Of Thangjam Manorama - The Polis Project |url=https://www.thepolisproject.com/read/manipurs-long-wait-for-justice-remembering-1528-cases-and-the-murder-of-thangjam-manorama/ |access-date=2025-01-15 |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |title="These Fellows Must Be Eliminated": Relentless Violence and Impunity in Manipur: III. The Killing of Thangjam Manorama Devi |url=https://www.hrw.org/reports/2008/india0908/3.htm |access-date=2025-01-15 |website=www.hrw.org}}</ref> ఈ సంఘటన దేశవ్యాప్తంగా పెద్ద ఎత్తున నిరసనలకు దారితీసింది. న్యాయం కావాలని, ప్రత్యేక చట్టాన్ని రద్దు చేయాలని డిమాండ్ చేస్తూ మణిపురి మహిళలు అస్సాం రైఫిల్స్ ప్రధాన కార్యాలయం ముందు నగ్నంగా ప్రదర్శన నిర్వహించారు.<ref>{{Cite journal |last=Kakoti |first=Chitrangi |date=September 2, 2021 |title=Militarised Violence and Women's Resistance in Manipur, India |url=https://blogs.lse.ac.uk/wps/2021/09/02/militarised-violence-and-womens-resistance-in-manipur-india/ |journal=LSE Blogs}}</ref><ref>{{Cite news |date=2016-07-09 |title=Manorama, Irom face of anti-AFSPA protest |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/imphal/manorama-irom-face-of-anti-afspa-protest/articleshow/53126074.cms |access-date=2025-01-15 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> ఈ పరిణామం ఆ చట్టాన్ని రద్దు చేయాలని కోరుతూ ఇరోమ్ షర్మిల సుదీర్ఘ నిరాహార దీక్ష చేపట్టడానికి కారణమైంది.<ref>{{Cite web |title=In Pictures: Manipur's 'custodial killings' |url=https://www.aljazeera.com/gallery/2014/8/21/in-pictures-manipurs-custodial-killings |access-date=2025-01-15 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> ==== ఓయినమ్ లో నాగా మహిళలపై లైంగిక దాడులు (1987) ==== 1987 జూలై లో మణిపూర్ లోని ఓయినమ్ లో ఉన్న అస్సాం రైఫిల్స్ పోస్టుపై నాగా తిరుగుబాటుదారులు దాడి చేసిన తర్వాత, బదులుగా "ఆపరేషన్ బ్లూబర్డ్" ప్రారంభించబడింది.<ref>{{Cite journal |last=SRIVASTAVA1 |first=ATISHA |date=July 12, 2023 |title=CONFLICT AND ALIENATION IN VEIO POU'S WAITING FOR THE DUST TO SETTLE |url=http://www.rjelal.com/11.3.23/6-16%20SHAILENDRA%20P.%20SINGH.pdf |journal=Research Journal of English Language and Literature}}</ref> ఈ ఆపరేషన్ సమయంలో భద్రతా దళాలు నాగా మహిళలపై విస్తృతంగా లైంగిక దాడులకు పాల్పడినట్లు నివేదికలు వచ్చాయి. మానవ హక్కుల సంస్థలు వీటిని రికార్డు చేసినప్పటికీ, బాధితులకు న్యాయం లభించలేదు.<ref>{{Cite web |title=Operation Bluebird |url=https://www.angelfire.com/nm/nagalim/oinam.htm |access-date=2025-01-15 |website=www.angelfire.com}}</ref> ==== అసోం, త్రిపురలలో ఆరోపణలు ==== కౌంటర్-ఇన్సర్జెన్సీ ఆపరేషన్ల సమయంలో భద్రతా దళాలు ముఖ్యంగా గిరిజన సమాజాలకు చెందిన మహిళలపై లైంగిక హింసకు పాల్పడినట్లు అసోం, త్రిపుర నివేదికలు వెల్లడించాయి.<ref>{{Cite web |date=2014-09-12 |title=Invisible 9/11: 56 years of AFSPA |url=https://www.assamtimes.org/node/11859 |access-date=2025-01-15 |website=Assam Times |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-11-03 |title=Assam records highest cases of sexual violence by armed forces in 20 years: NGO, The News Mill {{!}} National Campaign Against Torture |url=http://www.uncat.org/in-media/assam-records-highest-cases-of-sexual-violence-by-armed-forces-in-20-years-ngo-the-news-mill/ |access-date=2025-01-15 |website=www.uncat.org |language=en-US}}</ref> ఉదాహరణకు త్రిపురలో గత కొన్ని నెలలుగా భద్రతా దళాలు అనేక అత్యాచారాలకు పాల్పడ్డాయని 1989 లో ప్రతిపక్ష సభ్యులు ఆరోపించారు. ఇటువంటి సంఘటనలు ఆయా ప్రాంతాల మహిళలలో తీవ్ర భయాందోళనలకు కారణమయ్యాయి.<ref>[https://www.amnesty.org/en/wp-content/uploads/2024/01/ASA200301992ENGLISH.pdf? Amnesty Appeal to GOI]</ref><ref>{{Cite web |date=2012-12-22 |title=Press meet on State, Sexual Violence and Impunity: Facts from the Field |url=https://assamtimes.org/node/7695 |access-date=2025-01-15 |website=Assam Times |language=en}}</ref> 1986 జనవరి 24న మణిపూర్ లోని [[ఉఖ్రుల్ జిల్లా]] వైంగా గ్రామంలో లుయింగామ్లా ముయినావ్ అనే యువతిపై దాడి, హత్య జరిగింది. గణతంత్ర దినోత్సవ వేడుకల భద్రతా పర్యవేక్షణ కోసం 25వ [[మద్రాస్ రెజిమెంట్]] కు చెందిన కెప్టెన్ మంధీర్ సింగ్, [[మహార్ రెజిమెంట్]] కు చెందిన సెకండ్ లెఫ్టినెంట్ సంజీవ్ దూబే ఆ గ్రామాన్ని సందర్శించారు.<ref>{{Cite web |title=Human Rights Issues And Participation Of Tangkhul Women Part 3 By Maireiwon Ningshen |url=https://e-pao.net/epSubPageExtractor.asp?src=education.Human_Rights_Legal.Human_Rights_Issues_And_Participation_Of_Tangkhul_Women_Part_3_By_Maireiwon_Ningshen |access-date=2025-01-15 |website=e-pao.net}}</ref><ref>{{Cite news |last=Indrakanta Singh |first=Ngangbam |date=September 13, 2016 |title=Sharmila's tribute to Luingamla |url=https://www.telegraphindia.com/north-east/sharmila-s-tribute-to-luingamla/cid/1419173?utm_source=chatgpt.com }}</ref> లుయింగామ్లా ఇంట్లో ఒంటరిగా ఉన్న సమయంలో ఇద్దరు సైనికులు లోపలికి ప్రవేశించి ఆమెపై దాడికి ప్రయత్నించారు. ఆమె ప్రతిఘటించడంతో కెప్టెన్ మంధీర్ సింగ్ ఆమెను కాల్చిచంపారు.<ref>{{Cite web |title=Human Rights issues in Manipur and participation of Tangkhul Women Part 2 By Maireiwon Ningshen |url=https://e-pao.net/epSubPageExtractor.asp?src=education.Human_Rights_Legal.Human_Rights_issues_in_Manipur_and_participation_of_Tangkhul_Women_Part_2_By_Maireiwon_Ningshen |access-date=2025-01-15 |website=e-pao.net}}</ref> ఈ ఘటన మణిపూర్ వ్యాప్తంగా తీవ్ర ఆగ్రహానికి దారితీసింది. ఉఖ్రుల్ లోని తంగ్ఖుల్ లాంగ్ గ్రౌండ్ లో లుయింగామ్లా భౌతికకాయంతో పెద్ద బహిరంగ సభ నిర్వహించారు. అనంతరం మార్చి 11న ఇంఫాల్ లో భారీ ర్యాలీ జరిగింది.<ref>{{Cite web |last=Khumukcham |first=Rinku |date=2016-09-22 |title=Human rights issues in Manipur and participation of Tangkhul women -3 |url=https://www.imphaltimes.com/articles/human-rights-issues-in-manipur-and-participation-of-tangkhul-women-3/ |access-date=2025-01-15 |website=News from Manipur - Imphal Times |language=en-US}}</ref> ఈ ర్యాలీకి లోయ ప్రాంతాల సంస్థలు మద్దతు ప్రకటించాయి. కొండ ప్రాంత, లోయ ప్రాంత ప్రజల మధ్య ఐక్యతకు ప్రతీకగా మార్చి 11ను "ఐక్యతా దినోత్సవం" (Unity Day) గా జరుపుకోవాలని తీర్మానించారు.<ref>{{Cite web |title=Human Rights Issues And Participation Of Tangkhul Women Part 3 By Maireiwon Ningshen |url=https://e-pao.net/epSubPageExtractor.asp?src=education.Human_Rights_Legal.Human_Rights_Issues_And_Participation_Of_Tangkhul_Women_Part_3_By_Maireiwon_Ningshen |access-date=2025-01-15 |website=e-pao.net}}</ref> లుయింగామ్లా పొరుగున నివసించే జామ్ తింగ్లా రుయివా అనే మహిళ ఈ హత్యకు ప్రత్యక్ష సాక్షిగా నిలిచారు. ఆమె జ్ఞాపకార్థం "లుయింగామ్లా కాషన్" అనే ప్రత్యేక సాంప్రదాయ వస్త్రాన్ని (ఫానెక్) రూపొందించారు.<ref>{{Cite web |title=Transcendent |url=https://chingalel.blogspot.com/2015/06/ |access-date=2025-01-15 |website=chingalel.blogspot.com |language=en-GB}}</ref> == కమిషన్ నివేదికలు, అన్వేషణలు == === జస్టిస్ బి.పి. జీవన్ రెడ్డి కమిటీ (2005) === 2004 లో మణిపూర్ లో అస్సాం రైఫిల్స్ సిబ్బంది చేతిలో తంగ్జం మనోరమ హత్యకు గురికావడంపై పెద్ద ఎత్తున నిరసనలు వ్యక్తమవడంతో, [[భారత ప్రభుత్వం]] జస్టిస్ బి.పి. జీవన్ రెడ్డి నేతృత్వంలో ఒక సమీక్షా కమిటీని ఏర్పాటు చేసింది.<ref>{{Cite news |date=2013-12-27 |title=The inexplicable silence |url=https://www.thehindu.com/opinion/op-ed/the-inexplicable-silence/article5508891.ece |access-date=2025-01-15 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref> 2005 లో సమర్పించిన ఈ కమిటీ నివేదిక, సాయుధ దళాల ప్రత్యేక అధికారాల చట్టాన్ని ఒక "అణచివేత చిహ్నం" గా అభివర్ణిస్తూ దానిని పూర్తిగా రద్దు చేయాలని సిఫార్సు చేసింది. అవసరమైతే అందులోని కొన్ని నిబంధనలను ఇతర చట్టాలలో చేర్చవచ్చని సూచించింది.<ref>{{Cite web |date=2013-01-09 |title=Time to repeal AFSPA? |url=https://www.gatewayhouse.in/time-to-repeal-afspa/ |access-date=2025-01-15 |website=Gateway House |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=India: The Armed Forces Special Powers Act (AFSPA) Review Committee takes one step forward and two backwards |url=https://www.refworld.org/reference/countryrep/amnesty/2006/en/19726 |access-date=2025-01-15 |website=Refworld |language=en}}</ref> అయినప్పటికీ, ఈ నివేదిక తక్షణమే బహిరంగపరచబడలేదు, సిఫార్సులు కూడా అమలు కాలేదు.<ref>[https://andyreiter.com/wp-content/uploads/military-justice/in/Government%20Documents/India%20-%202005%20-%20Report%20of%20the%20Committee%20to%20Review%20AFSPA%20%28Reddy%20Report%29.pdf?utm_source=chatgpt.com REPORT OF THE COMMITTEE TO REVIEW THE ARMED FORCES (SPECIAL POWERS) ACT, 1958]</ref><ref>{{Cite journal |last=Ganguly |first=Meenakshi |date=2008-09-29 |title="These Fellows Must Be Eliminated" |url=https://www.hrw.org/report/2008/09/29/these-fellows-must-be-eliminated/relentless-violence-and-impunity-manipur |journal=Human Rights Watch |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Armed Forces (Special Powers) Act, 1958 in Manipur and other States of the Northeast of India: Sanctioning repression in violation of India's human rights obligations |url=http://www.humanrights.asia/resources/journals-magazines/article2/1003-2/the-armed-forces-special-powers-act-1958-in-manipur-and-other-states-of-the-northeast-of-india-sanctioning-repression-in-violation-of-indias-human-rights-obligations/ |access-date=2025-01-15 |website=Asian Human Rights Commission |language=en-US}}</ref> === జాతీయ మానవ హక్కుల కమిషన్ (NHRC) పరిశీలనలు === ఈశాన్య భారతదేశంలో సాయుధ దళాలకు సంబంధించిన పలు కేసులను జాతీయ మానవ హక్కుల కమిషన్ పరిశీలించింది.<ref>{{Cite web |title=Human Rights issues in Manipur and participation of Tangkhul Women Part 3 By Maireiwon Ningshen |url=https://e-pao.net/epSubPageExtractor.asp?src=education.Human_Rights_Legal.Human_Rights_issues_in_Manipur_and_participation_of_Tangkhul_Women_Part_3_By_Maireiwon_Ningshen |access-date=2025-01-15 |website=e-pao.net}}</ref> ఉదాహరణకు 1994-1995 లో మణిపూర్ లోని ఉఖ్రుల్ పట్టణంలో 20వ అస్సాం రైఫిల్స్, నేషనల్ సోషలిస్ట్ కౌన్సిల్ ఆఫ్ నాగాలాండ్ (NSCN) మధ్య జరిగిన ఎదురుకాల్పుల్లో పౌరులు మరణించిన ఘటనను కమిషన్ సుమోటోగా స్వీకరించింది.<ref>{{Cite news |last=Rajagopal |first=Krishnadas |date=2018-07-05 |title=Manipur deaths 'widespread', cannot be tolerated: Supreme Court |url=https://www.thehindu.com/news/national/manipur-deaths-widespread-cannot-be-tolerated-sc/article61517327.ece |access-date=2025-01-15 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref> ఇటువంటి జోక్యాలు ఈ ప్రాంతంలో మానవ హక్కుల పరిరక్షణ ఆవశ్యకతను తెలియజేస్తాయి.<ref>NHRC Armed Forces Cases</ref> == ప్రభుత్వ స్పందనలు == ప్రజా నిరసనలు, నివేదికల ఆధారంగా భారత ప్రభుత్వం కొన్ని సందర్భాలలో విచారణ కమిటీలను ఏర్పాటు చేసింది. భద్రతా పరిస్థితులు మెరుగుపడిన కొన్ని ప్రాంతాల నుండి ఈ చట్టాన్ని ఉపసంహరించుకుంది.<ref>{{Cite web |title=India |url=https://www.state.gov/reports/2023-country-reports-on-human-rights-practices/india/ |access-date=2025-01-15 |website=United States Department of State |language=en-US}}</ref> ఉదాహరణకు 2022 ఏప్రిల్ లో ఈశాన్య రాష్ట్రాల్లోని కొన్ని ప్రాంతాలలో భద్రతా వాతావరణం మెరుగుపడిందనే కారణంతో చట్టాన్ని పాక్షికంగా ఉపసంహరించుకుంటున్నట్లు ప్రభుత్వం ప్రకటించింది. అయినప్పటికీ, ఈ చట్టం ఆవశ్యకత, మానవ హక్కులపై దాని ప్రభావం గురించిన చర్చలు కొనసాగుతూనే ఉన్నాయి.<ref>{{Cite web |title=India Partially Repeals Controversial AFSPA in the Northeast |url=https://thediplomat.com/2022/04/india-partially-repeals-controversial-afspa-in-the-northeast/?utm_source=chatgpt.com |access-date=2025-01-15 |website=thediplomat.com |language=en-US}}</ref> == మూలాలు == {{reflist}} [[Category:భారత గణతంత్ర చరిత్ర]] [[Category:భారతదేశ సైనిక చరిత్ర]] [[Category:ఈశాన్య భారతదేశ చరిత్ర]] tcwdi4pyei715adczb8cjwg3e6ealbm 0 503312 4908073 2026-07-19T07:06:46Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 [[WP:AES|←]]Created page with '{{Short description|Bangladeshi footballer (born 2003)}} {{Use dmy dates|date=March 2021}} {{Infobox football biography | name = మరియా మాండా | image = Maria Manda (cropped).jpg | caption = 2024లో మాండా | fullname = మరియా మాండా సంగ్మా | birth_date = {{birth date and age|2003|05|10}} | birth_place = మందిర్‌గోనా, ధోబౌరా ఉపజిల్లా|ధోబౌర...' 4908073 wikitext text/x-wiki {{Short description|Bangladeshi footballer (born 2003)}} {{Use dmy dates|date=March 2021}} {{Infobox football biography | name = మరియా మాండా | image = Maria Manda (cropped).jpg | caption = 2024లో మాండా | fullname = మరియా మాండా సంగ్మా | birth_date = {{birth date and age|2003|05|10}} | birth_place = మందిర్‌గోనా, [[ధోబౌరా ఉపజిల్లా|ధోబౌరా]], [[మymెన్సింగ్ జిల్లా|మymెన్సింగ్]], [[బంగ్లాదేశ్]] | height = 1.47 మీటర్లు<ref name="AFC-squad-list">{{cite web |title=2026 AFC Women's Asian Cup Squad Lists |url=https://assets.the-afc.com/2026_AFC_Womens_Asian_Cup/Finals/Squad_Lists/AFC-Women's-Asian-Cup-Australia-2026%E2%84%A2-Final-Registration---Feb-25upd.pdf?source=url |publisher=Asian Football Confederation |access-date=27 February 2026 }}</ref> | position = [[మిడ్‌ఫీల్డర్]] | currentclub = [[ఫరాష్‌గంజ్ ఎస్‌సి ఉమెన్|ఫరాష్‌గంజ్]] | clubnumber = 8 | youthyears1 = 2011–2014 | youthclubs1 = [[కల్సిందూర్ ప్రభుత్వ ప్రాథమిక పాఠశాల]] | years1 = 2020–2023 | clubs1 = [[బసుంధర కింగ్స్ ఉమెన్|బసుంధర కింగ్స్]] | caps1 = 37 | goals1 = 4 | years2 = 2023–2024 | clubs2 = [[నస్రీన్ స్పోర్టింగ్ అకాడమీ|నస్రీన్]] | caps2 = 8 | goals2 = 5 | years3 = 2024 | clubs3 = → [[రోయల్ తింఫు కాలేజ్ ఉమెన్స్ ఎఫ్‌సి|రోయల్ తింఫు కాలేజ్]] (లోన్) | caps3 = 1 | goals3 = ? | years4 = 2025 | clubs4 = [[తింఫు సిటీ ఎఫ్‌సి|తింఫు సిటీ]] | caps4 = 6 | goals4 = 18 | years5 = 2025— | clubs5 = [[ఫరాష్‌గంజ్ ఎస్‌సి ఉమెన్|ఫరాష్‌గంజ్]] | caps5 = 10 | goals5 = 14 | nationalyears1 = 2014–2016 | nationalteam1 = బంగ్లాదేశ్ U14 | nationalcaps1 = 10 | nationalgoals1 = 6 | nationalyears2 = 2015–2019 | nationalteam2 = [[బంగ్లాదేశ్ మహిళల జాతీయ అండర్-17 ఫుట్‌బాల్ జట్టు|బంగ్లాదేశ్ U17]] | nationalcaps2 = 11 | nationalgoals2 = 3 | nationalyears3 = 2018– | nationalteam3 = [[బంగ్లాదేశ్ మహిళల జాతీయ అండర్-20 ఫుట్‌బాల్ జట్టు|బంగ్లాదేశ్ U20]] | nationalcaps3 = 9 | nationalgoals3 = 1 | nationalyears4 = 2016– | nationalteam4 = [[బంగ్లాదేశ్ మహిళల జాతీయ ఫుట్‌బాల్ జట్టు|బంగ్లాదేశ్]] | nationalcaps4 = 53 | nationalgoals4 = 1 | medaltemplates = {{MedalSport|మహిళల [[అసోసియేషన్ ఫుట్‌బాల్|ఫుట్‌బాల్]]}} {{MedalCountry|{{fbw|BAN}}}} {{MedalCompetition | [[సాఫ్ మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్]]}} {{Medal|W|[[2024 సాఫ్ మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్|2024 నేపాల్]]|}} {{Medal|W|[[2022 సాఫ్ మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్|2022 నేపాల్]]|}} {{Medal|RU|[[2016 సాఫ్ మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్|2016 భారతదేశం]]|}} {{MedalCompetition | [[దక్షిణాసియా క్రీడలు]]}} {{Medal|Bronze|[[2016 దక్షిణాసియా క్రీడలలో ఫుట్‌బాల్ – మహిళల టోర్నమెంట్|2016 భారతదేశం]]|}} {{MedalCompetition | [[సాఫ్ U-20 మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్]]}} {{Medal|W|[[2018 సాఫ్ U-18 మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్|2018 భూటాన్]]|}} {{Medal|W|[[2021 సాఫ్ U-19 మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్|2021 బంగ్లాదేశ్]]|}} {{MedalCompetition | [[బంగమాత U-19 మహిళల అంతర్జాతీయ గోల్డ్ కప్]]}} {{Medal|W|[[2019 బంగమాత U-19 మహిళల గోల్డ్ కప్|2019 బంగ్లాదేశ్]]|}} {{MedalCompetition | AFC U-14 బాలికల ప్రాంతీయ ఛాంపియన్‌షిప్ – సౌత్ అండ్ సెంట్రల్}} {{Medal|W|2015 బంగ్లాదేశ్|బంగ్లాదేశ్ U14}}<ref>{{cite web |url=http://www.the-afc.com/afcasfeeds?view=standings&id=359&tMode=C&noMenu=yes |title=Schedule & Results |work=[[Asian Football Confederation]] |access-date=2016-10-02 }}</ref> | club-update = 16 February 2026 | nationalteam-update = 6 June 2026 }} '''మరియా మాండా సంగ్మా''' ({{langx|bn|মারিয়া মান্দা}}; జననం 10 మే 2003) బంగ్లాదేశ్‌కు చెందిన ప్రొఫెషనల్ మహిళా ఫుట్‌బాల్ క్రీడాకారిణి. ఆమె [[ఫరాష్‌గంజ్ ఎస్‌సి ఉమెన్|ఫరాష్‌గంజ్]] క్లబ్, [[బంగ్లాదేశ్ మహిళల జాతీయ ఫుట్‌బాల్ జట్టు|బంగ్లాదేశ్ మహిళల జాతీయ జట్టు]]కు మిడ్‌ఫీల్డర్‌గా ఆడుతోంది.<ref>{{Cite news|url=https://www.priyo.com/people/maria-manda|title=Maria Manda|work=priyo.com|language=bn|access-date=2021-03-12}}</ref> ఆమె [[బంగ్లాదేశ్ మహిళల జాతీయ ఫుట్‌సల్ జట్టు]]కు కూడా ప్రాతినిధ్యం వహించింది. == ప్రారంభ జీవితం == మరియా మాండా సంగ్మా 2003 మే 10న [[మymెన్సింగ్ జిల్లా|మymెన్సింగ్]] లోని [[ధోబౌరా ఉపజిల్లా|ధోబౌరా]] లో గల మందిర్‌గోనా గ్రామంలో జన్మించింది.<ref>{{cite news |last=Uzzaman |first=Bodi |url=https://www.prothomalo.com/sports/football/%E0%A6%8F%E0%A6%96%E0%A6%A8-%E0%A6%AC%E0%A6%B2%E0%A7%87-%E0%A6%93%E0%A6%87-%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%96%E0%A7%8B-%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%BF%E0%A7%9F%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%AE%E0%A6%BE-%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%9A%E0%A7%8D%E0%A6%9B%E0%A7%87 |title='এখন বলে, ওই দেখো মারিয়ার মা যাচ্ছে' |work= Prothom Alo |location=Dhaka |access-date=2021-12-24|language=bn }}</ref> ఆమె గారో తెగకు చెందినది. == ప్రారంభ కెరీర్ == మరియా 2011 లో ఫుట్‌బాల్ ఆడటం ప్రారంభించింది. 2013 లో ధోబౌరాలోని ప్రముఖ కల్సిందూర్ ప్రభుత్వ ప్రాథమిక పాఠశాల జట్టు మొదటిసారి ఛాంపియన్‌గా నిలిచినప్పుడు ఆమె ఆ జట్టులో సభ్యురాలిగా ఉంది. == క్లబ్ కెరీర్ == === నస్రీన్ === 2023–24 సీజన్‌లో మరియా బంగ్లాదేశ్ మహిళల ఫుట్‌బాల్ లీగ్‌లో [[నస్రీన్ స్పోర్టింగ్ అకాడమీ|నస్రీన్]] క్లబ్‌లో చేరింది. === రోయల్ తింఫు కాలేజ్ === 2024 లో [[2024-25 AFC మహిళల ఛాంపియన్స్ లీగ్]] ప్రాథమిక దశలో ఆడటానికి భూటాన్‌కు చెందిన [[రోయల్ తింఫు కాలేజ్ ఉమెన్స్ ఎఫ్‌సి|రోయల్ తింఫు కాలేజ్]] క్లబ్‌కు లోన్‌పై వెళ్లింది.<ref>{{Cite web |last=Reporter|first=Sports|title=Bangladeshi quartet to compete in AFC Women's Champions League for a Bhutanese club |date=1 August 2024|url=https://www.tbsnews.net/sports/bangladeshi-quartet-compete-afc-womens-champions-league-bhutanese-club-908046|access-date=1 August 2024 |website=The Bangladesh Standard |language=en}}</ref> ఆ టోర్నమెంట్‌లో పాల్గొనడానికి ముందు ఆమె ఆ క్లబ్ తరఫున ఒక లీగ్ మ్యాచ్ ఆడింది.<ref>{{Cite news |url=https://www.prothomalo.com/sports/football/%E0%A6%8B%E0%A6%A4%E0%A7%81%E0%A6%AA%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%A3%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%AE-%E0%A6%AF%E0%A6%96%E0%A6%A8-%E0%A6%AE%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%A5%E0%A7%8B-%E0%A6%AE%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A6%95%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%87%E0%A7%9F%E0%A6%BE%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%95%E0%A6%BF-%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%BF%E0%A7%9F%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%D5%A6%E0%A6%A8 |title=ঋতুপর্ণার নাম যখন ম্যাথো, মনিকার ইয়াংকি, মারিয়ার দিচেন |work=Prothom Alo |language=bn |access-date=2026-05-27}}</ref> === తింఫు సిటీ === 2025 లో ఆమె భూటాన్ క్లబ్ [[తింఫు సిటీ ఎఫ్‌సి|తింఫు సిటీ]] తో ఒప్పందం కుదుర్చుకుంది.<ref>{{Cite news |url=https://www.somoynews.tv/news/2025-04-13/JFA63NB2 |title=কৃষ্ণাকে রেখেই ভুটান গেলেন আরও ৫ নারী ফুটবলার |work=Somoy News |date=2025-04-13 |language=bn |access-date=2026-05-27}}</ref> === ఫరాష్‌గంజ్ === 2025–26 బంగ్లాదేశ్ మహిళల ఫుట్‌బాల్ లీగ్‌లో మరియా [[ఫరాష్‌గంజ్ ఎస్‌సి ఉమెన్|ఫరాష్‌గంజ్]] జట్టులో చేరింది.<ref>{{Cite web|title=ফরাশগঞ্জে মারিয়া তহুরা মনিকারা আছেন নেপালি ফুটবলাররাও |date=27 December 2025|url=https://dailysangram.com/sports/football/mBcQWUCPubvH/|access-date=27 December 2025 |website=দৈনিক সংগ্রাম |language=bn}}</ref> ఈ క్లబ్ తరఫున ఆడిన మొదటి మ్యాచ్‌లోనే ఆమె తొలి గోల్ సాధించింది.<ref>{{cite web|url=https://www.dhakapost.com/sports/420901 |title=তহুরা-শামসুন্নাহারের হ্যাটট্রিকে ফরাশগঞ্জের গোলবন্যা |last=Dhaka Post |publisher=Dhaka Post |date=1 January 2026 |access-date=2 January 2026 |language=bn }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/sports/football/news/shamsunnahar-jr-tohura-run-riot-rangers-rout-4071126 |title=Shamsunnahar Jr, Tohura run riot in Rangers rout |last=Sports Reporter |website=The Daily Star |date=1 January 2026 |access-date=2 January 2026 |language=en }}</ref> == అంతర్జాతీయ కెరీర్ == === యువత === ఆమె బంగ్లాదేశ్ U-15 జట్టుకు కెప్టెన్‌గా ఎంపికైంది. ఆమె నాయకత్వంలో బంగ్లాదేశ్ భారత్‌ను ఓడించి అజేయ ఛాంపియన్‌గా నిలిచింది. 2014 లో అండర్-14 జాతీయ జట్టుకు ఎంపికైంది. తజికిస్తాన్‌లో జరిగిన AFC U-14 ప్రాంతీయ ఛాంపియన్‌షిప్‌ను బంగ్లాదేశ్ గెలుచుకోవడంలో వైస్ కెప్టెన్‌గా కీలక పాత్ర పోషించింది. AFC U-16 క్వాలిఫైయర్స్‌లో అజేయ ఛాంపియన్‌గా నిలిచిన జట్టుకు కూడా ఆమె వైస్ కెప్టెన్‌గా వ్యవహరించింది. ఆమె [[బంగ్లాదేశ్ మహిళల జాతీయ ఫుట్‌బాల్ జట్టు]]కు ఎంపికైన తర్వాత సాఫ్ టోర్నమెంట్‌లో రన్నరప్‌గా నిలవడంలో తోడ్పడింది. దీని ఫలితంగా బంగ్లాదేశ్ అండర్-15 జట్టు కెప్టెన్ బాధ్యతలు ఆమెకు అప్పగించారు. ఆ తర్వాత అదే టోర్నమెంట్‌లో భారత్‌ను రెండుసార్లు ఓడించారు.<ref>{{Cite news|url=https://www.samakal.com/todays-print-edition/tp-special-feature/article/18031361/%E0%A6%B8%E0%A6%82%E0%A6%97%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%BE%E0%A6%AE%E0%A7%80-%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%AE-%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%BF%E0%A7%9F%E0%A6%BE-%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%BF%E0%A7%9F%E0%A6%BE-%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A1%E0%A6%BE|title=Maria Manda, the name of the fighter|work=[[Samakal]]|date=2018-03-08 |access-date=2021-03-12 }}</ref> 2014 లో జరిగిన 2015 AFC U-16 మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్ క్వాలిఫికేషన్ గ్రూప్ B మ్యాచ్‌లకు ఆమె ఎంపికైంది. 2015 లో నేపాల్‌లో జరిగిన AFC U-14 బాలికల ప్రాంతీయ ఛాంపియన్‌షిప్‌లో పాల్గొంది. 2017 AFC U-16 మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్ క్వాలిఫైయర్స్‌లో గ్రూప్ C మ్యాచ్‌లు ఆడి బంగ్లాదేశ్‌ను గ్రూప్ ఛాంపియన్‌గా నిలిపింది. దీనితో 2017 సెప్టెంబరులో థాయిలాండ్‌లో జరిగిన ప్రధాన టోర్నమెంట్‌కు బంగ్లాదేశ్ అర్హత సాధించింది.<ref name="afc">{{cite web |url=http://the-afc.com/u-16-womens-championship-2017/bangladesh-australia-through-to-afc-u-16-womens-cship-2017 |title=Bangladesh, Australia through to AFC U-16 Women's C'ship 2017 |work=Asian Football Confederation |date=2016-09-04 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160905132627/http://the-afc.com/u-16-womens-championship-2017/bangladesh-australia-through-to-afc-u-16-womens-cship-2017 |archive-date=2016-09-05 |access-date=2016-09-06 }}</ref> 2018 సాఫ్ U-18 మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్,<ref>{{cite web|url=https://www.banglanews24.com/sports/article/71411/Bangladesh-win-SAFF-U-18-Womens-title|title=Bangladesh win SAFF U-18 Women's title|date=7 October 2018|website=Banglanews24.com|access-date=18 January 2019}}</ref> 2019 లో జరిగిన బంగమాత U-19 మహిళల అంతర్జాతీయ గోల్డ్ కప్ గెలిచిన బంగ్లాదేశ్ U19 జట్టులో ఆమె సభ్యురాలిగా ఉంది.<ref>{{cite web|url=https://bdnews24.com/sport/2019/05/03/bangladesh-laos-u-19-women-declared-joint-champions-as-fani-forces-cancellation-of-bangamata-gold-cup-final/ |title=Bangladesh, Laos U-19 women declared joint champions as Fani forces cancellation of Bangamata Gold Cup final|date=3 May 2019|website=bdnews24.com|access-date=14 February 2021}}</ref> ఆ తర్వాత 2019 AFC U-19 మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్ క్వాలిఫికేషన్‌లో పాల్గొంది.<ref>{{cite web|url=https://globalsportsarchive.com/people/soccer/maria-manda/136838/|title=Maria Manda|publisher=Global Sports Archive|access-date=8 December 2020}}</ref> === సీనియర్ === 2016 దక్షిణాసియా క్రీడలకు బంగ్లాదేశ్ మహిళల జాతీయ జట్టుకు మరియా ఎంపికైంది, అక్కడ ఆ జట్టు కాంస్య పతకం గెలుచుకుంది. అలాగే 2016 సాఫ్ మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్‌లో పాల్గొంది. గ్రూప్ B లో అజేయంగా నిలిచిన బంగ్లాదేశ్, సెమీఫైనల్‌లో మాల్దీవులను 6–0 తో ఓడించింది.<ref>{{cite web |url=https://saffederation.org/saff-womens-championship-2016/ |title=saff-womens-championship-2016 |work=saffederation.org |access-date=2021-02-28 |archive-date=2 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102032720/https://saffederation.org/saff-womens-championship-2016/ |url-status=dead }}</ref> ఫైనల్‌లో భారత్‌తో ఓడి రన్నరప్‌గా నిలిచింది.<ref>{{cite web|url=https://www.nepal90.com/tournament/446/awards/ |title=AWARDS AND HONOURS |work=nepal90.com |access-date=2021-02-28 }}</ref> 2018 లో 2020 AFC మహిళల ఒలింపిక్ క్వాలిఫైయింగ్ టోర్నమెంట్‌లో ఆడింది.<ref>{{cite web|url=https://globalsportsarchive.com/people/soccer/maria-manda/136838/|title=Maria Manda|publisher=Global Sports Archive|access-date=8 March 2021}}</ref> 2019 సాఫ్ మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్‌లో పాల్గొని సెమీఫైనల్ చేరిన జట్టులో భాగమైంది. 2025 డిసెంబరు 2న ఢాకా జాతీయ స్టేడియంలో జరిగిన 2025 బంగ్లాదేశ్ ట్రై-నేషన్స్ కప్‌లో అజర్‌బైజాన్‌పై మరియా తన మొదటి అంతర్జాతీయ గోల్ సాధించింది.<ref>{{Cite news |url=https://www.rupalibangladesh.com/ajkerpatrika/sports/96266 |title=হামজায় উজ্জীবিত মারিয়া মান্দা |work=রূপালী বাংলাদেশ |language=bn |access-date=2026-05-27}}</ref> 2026 సాఫ్ మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్ ప్రారంభానికి ముందు మరియా జాతీయ జట్టు కెప్టెన్‌గా నియమితురాలైంది.<ref>{{Cite news |url=https://www.thedailystar.net/sports/football/news/maria-manda-replaces-afeida-khandokar-captain-tactical-reasons-4185366 |title=Maria Manda replaces Afeida Khandokar as captain for tactical reasons |work=The Daily Star |date=2026-05-27 |language=en |access-date=2026-05-27}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://theshillongtimes.com/2026/05/26/garo-girl-maria-manda-sangma-to-lead-bdesh-at-saff-championship/ |title=Garo girl Maria Manda Sangma to lead B’desh at SAFF Championship |work=The Shillong Times |date=2026-05-26 |language=en |access-date=2026-05-27}}</ref> == గణాంకాలు == === అంతర్జాతీయ గోల్స్ === {| class="wikitable" |- ! నెం. !! తేదీ !! వేదిక !! ప్రత్యర్థి !! స్కోరు !! ఫలితం !! పోటీ |- | 1. || 2 డిసెంబరు 2025 || జాతీయ స్టేడియం, ఢాకా, బంగ్లాదేశ్ || {{fbw|AZE}} || align=center|'''1'''–1 || align=center| 1–2 || 2025 బంగ్లాదేశ్ ట్రై-నేషన్స్ కప్ |- |} == గౌరవాలు == === క్లబ్ === '''బసుంధర కింగ్స్ ఉమెన్''' * '''[[బంగ్లాదేశ్ మహిళల ఫుట్‌బాల్ లీగ్]]''' ** [[File:Simple cup icon.svg|16px]] '''విజేత (2):''' 2019–20,<ref>{{Cite news|url=https://www.dhakatribune.com/sport/2020/12/06/unstoppable-kings-clinch-women-s-football-league|title=Unstoppable Kings clinch Women's Football League|date=2020-12-06|work=[[Dhaka Tribune]]|language=en|access-date=2020-12-06}}</ref> 2020–21<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/sports/football/news/bashundhara-kings-retain-title-2132666|date=18 July 2021|title=Bashundhara Kings retain title|work=The Daily Star|access-date=20 July 2021}}</ref> === అంతర్జాతీయ === * '''[[సాఫ్ మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్]]''' : విజేత: 2022, 2024 : రన్నరప్: 2016 * '''[[దక్షిణాసియా క్రీడలు]]''' : కాంస్యం: 2016 * '''[[సాఫ్ U-20 మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్]]''' : ఛాంపియన్ (2): 2018, 2021 * '''[[బంగమాత U-19 మహిళల అంతర్జాతీయ గోల్డ్ కప్]]''' : ఉమ్మడి విజేత (1): 2019 * '''AFC U-14 బాలికల ప్రాంతీయ ఛాంపియన్‌షిప్ – సౌత్ అండ్ సెంట్రల్''' : బంగ్లాదేశ్ U-14 బాలికల జట్టు : ఛాంపియన్: 2015 == మూలాలు == {{reflist}} {{Bashundhara Kings Women squad}} {{DEFAULTSORT:Manda, Maria}} [[Category:2003 జననాలు]] [[Category:జీవించి ఉన్న వ్యక్తులు]] [[Category:బంగ్లాదేశ్ మహిళా ఫుట్‌బాల్ క్రీడాకారిణులు]] [[Category:21వ శతాబ్దపు బంగ్లాదేశ్ క్రీడాకారిణులు]] [[Category:బంగ్లాదేశ్ మహిళల అంతర్జాతీయ ఫుట్‌బాల్ క్రీడాకారిణులు]] [[Category:బసుంధర కింగ్స్ ఉమెన్ క్రీడాకారిణులు]] [[Category:బంగ్లాదేశ్ మహిళల ఫుట్‌బాల్ లీగ్ క్రీడాకారిణులు]] [[Category:మహిళల అసోసియేషన్ ఫుట్‌బాల్ మిడ్‌ఫీల్డర్లు]] [[Category:మymెన్సింగ్ డివిజన్ ఫుట్‌బాల్ క్రీడాకారులు]] [[Category:ధోబౌరా ఉపజిల్లా ప్రజలు]] [[Category:గారో ప్రజలు]] [[Category:బంగ్లాదేశ్ క్రైస్తవులు]] [[Category:కల్సిんだూర్ ప్రభుత్వ ప్రాథమిక పాఠశాల పూర్వ విద్యార్థులు]] [[Category:బంగ్లాదేశ్ తరఫున దక్షిణాసియా క్రీడల కాంస్య పతక విజేతలు]] [[Category:ఫుట్‌బాల్‌లో దక్షిణాసియా క్రీడల పతక విజేతలు]] [[Category:2026 AFC మహిళల ఆసియా కప్ క్రీడాకారిణులు]] ibdxcz11gppg43vzswrjy11squ82db9 4908074 4908073 2026-07-19T07:08:12Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 4908074 wikitext text/x-wiki {{Short description|Bangladeshi footballer (born 2003)}} {{Use dmy dates|date=March 2021}} {{Infobox football biography | name = మరియా మాండా | image = Maria Manda (cropped).jpg | caption = 2024లో మాండా | fullname = మరియా మాండా సంగ్మా | birth_date = {{birth date and age|2003|05|10}} | birth_place = మందిర్‌గోనా, [[ధోబౌరా ఉపజిల్లా|ధోబౌరా]], [[మymెన్సింగ్ జిల్లా|మymెన్సింగ్]], [[బంగ్లాదేశ్]] | height = 1.47 మీటర్లు<ref name="AFC-squad-list">{{cite web |title=2026 AFC Women's Asian Cup Squad Lists |url=https://assets.the-afc.com/2026_AFC_Womens_Asian_Cup/Finals/Squad_Lists/AFC-Women's-Asian-Cup-Australia-2026%E2%84%A2-Final-Registration---Feb-25upd.pdf?source=url |publisher=Asian Football Confederation |access-date=27 February 2026 }}</ref> | position = [[మిడ్‌ఫీల్డర్]] | currentclub = [[ఫరాష్‌గంజ్ ఎస్‌సి ఉమెన్|ఫరాష్‌గంజ్]] | clubnumber = 8 | youthyears1 = 2011–2014 | youthclubs1 = [[కల్సిందూర్ ప్రభుత్వ ప్రాథమిక పాఠశాల]] | years1 = 2020–2023 | clubs1 = [[బసుంధర కింగ్స్ ఉమెన్|బసుంధర కింగ్స్]] | caps1 = 37 | goals1 = 4 | years2 = 2023–2024 | clubs2 = [[నస్రీన్ స్పోర్టింగ్ అకాడమీ|నస్రీన్]] | caps2 = 8 | goals2 = 5 | years3 = 2024 | clubs3 = → [[రోయల్ తింఫు కాలేజ్ ఉమెన్స్ ఎఫ్‌సి|రోయల్ తింఫు కాలేజ్]] (లోన్) | caps3 = 1 | goals3 = ? | years4 = 2025 | clubs4 = [[తింఫు సిటీ ఎఫ్‌సి|తింఫు సిటీ]] | caps4 = 6 | goals4 = 18 | years5 = 2025— | clubs5 = [[ఫరాష్‌గంజ్ ఎస్‌సి ఉమెన్|ఫరాష్‌గంజ్]] | caps5 = 10 | goals5 = 14 | nationalyears1 = 2014–2016 | nationalteam1 = బంగ్లాదేశ్ U14 | nationalcaps1 = 10 | nationalgoals1 = 6 | nationalyears2 = 2015–2019 | nationalteam2 = [[బంగ్లాదేశ్ మహిళల జాతీయ అండర్-17 ఫుట్‌బాల్ జట్టు|బంగ్లాదేశ్ U17]] | nationalcaps2 = 11 | nationalgoals2 = 3 | nationalyears3 = 2018– | nationalteam3 = [[బంగ్లాదేశ్ మహిళల జాతీయ అండర్-20 ఫుట్‌బాల్ జట్టు|బంగ్లాదేశ్ U20]] | nationalcaps3 = 9 | nationalgoals3 = 1 | nationalyears4 = 2016– | nationalteam4 = [[బంగ్లాదేశ్ మహిళల జాతీయ ఫుట్‌బాల్ జట్టు|బంగ్లాదేశ్]] | nationalcaps4 = 53 | nationalgoals4 = 1 | medaltemplates = {{MedalSport|మహిళల [[అసోసియేషన్ ఫుట్‌బాల్|ఫుట్‌బాల్]]}} {{MedalCountry|{{fbw|BAN}}}} {{MedalCompetition | [[సాఫ్ మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్]]}} {{Medal|W|[[2024 సాఫ్ మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్|2024 నేపాల్]]|}} {{Medal|W|[[2022 సాఫ్ మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్|2022 నేపాల్]]|}} {{Medal|RU|[[2016 సాఫ్ మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్|2016 భారతదేశం]]|}} {{MedalCompetition | [[దక్షిణాసియా క్రీడలు]]}} {{Medal|Bronze|[[2016 దక్షిణాసియా క్రీడలలో ఫుట్‌బాల్ – మహిళల టోర్నమెంట్|2016 భారతదేశం]]|}} {{MedalCompetition | [[సాఫ్ U-20 మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్]]}} {{Medal|W|[[2018 సాఫ్ U-18 మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్|2018 భూటాన్]]|}} {{Medal|W|[[2021 సాఫ్ U-19 మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్|2021 బంగ్లాదేశ్]]|}} {{MedalCompetition | [[బంగమాత U-19 మహిళల అంతర్జాతీయ గోల్డ్ కప్]]}} {{Medal|W|[[2019 బంగమాత U-19 మహిళల గోల్డ్ కప్|2019 బంగ్లాదేశ్]]|}} {{MedalCompetition | AFC U-14 బాలికల ప్రాంతీయ ఛాంపియన్‌షిప్ – సౌత్ అండ్ సెంట్రల్}} {{Medal|W|2015 బంగ్లాదేశ్|బంగ్లాదేశ్ U14}}<ref>{{cite web |url=http://www.the-afc.com/afcasfeeds?view=standings&id=359&tMode=C&noMenu=yes |title=Schedule & Results |work=[[Asian Football Confederation]] |access-date=2016-10-02 }}</ref> | club-update = 16 February 2026 | nationalteam-update = 6 June 2026 }} '''మరియా మాండా సంగ్మా''' ({{langx|bn|মারিয়া মান্দা}}; జననం 10 మే 2003) బంగ్లాదేశ్‌కు చెందిన ప్రొఫెషనల్ మహిళా ఫుట్‌బాల్ క్రీడాకారిణి. ఆమె ఫరాష్‌గంజ్ క్లబ్, బంగ్లాదేశ్ మహిళల జాతీయ జట్టుకు మిడ్‌ఫీల్డర్‌గా ఆడుతోంది.<ref>{{Cite news|url=https://www.priyo.com/people/maria-manda|title=Maria Manda|work=priyo.com|language=bn|access-date=2021-03-12}}</ref> ఆమె బంగ్లాదేశ్ మహిళల జాతీయ ఫుట్‌సల్ జట్టుకు కూడా ప్రాతినిధ్యం వహించింది. == ప్రారంభ జీవితం == మరియా మాండా సంగ్మా 2003 మే 10న మymెన్సింగ్ లోని ధోబౌరా లో గల మందిర్‌గోనా గ్రామంలో జన్మించింది.<ref>{{cite news |last=Uzzaman |first=Bodi |url=https://www.prothomalo.com/sports/football/%E0%A6%8F%E0%A6%96%E0%A6%A8-%E0%A6%AC%E0%A6%B2%E0%A7%87-%E0%A6%93%E0%A6%87-%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%96%E0%A7%8B-%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%BF%E0%A7%9F%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%AE%E0%A6%BE-%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%9A%E0%A7%8D%E0%A6%9B%E0%A7%87 |title='এখন বলে, ওই দেখো মারিয়ার মা যাচ্ছে' |work= Prothom Alo |location=Dhaka |access-date=2021-12-24|language=bn }}</ref> ఆమె గారో తెగకు చెందినది. == ప్రారంభ కెరీర్ == మరియా 2011 లో ఫుట్‌బాల్ ఆడటం ప్రారంభించింది. 2013 లో ధోబౌరాలోని ప్రముఖ కల్సిందూర్ ప్రభుత్వ ప్రాథమిక పాఠశాల జట్టు మొదటిసారి ఛాంపియన్‌గా నిలిచినప్పుడు ఆమె ఆ జట్టులో సభ్యురాలిగా ఉంది. == క్లబ్ కెరీర్ == === నస్రీన్ === 2023–24 సీజన్‌లో మరియా బంగ్లాదేశ్ మహిళల ఫుట్‌బాల్ లీగ్‌లో నస్రీన్ క్లబ్‌లో చేరింది. === రోయల్ తింఫు కాలేజ్ === 2024 లో 2024-25 AFC మహిళల ఛాంపియన్స్ లీగ్ ప్రాథమిక దశలో ఆడటానికి భూటాన్‌కు చెందిన రోయల్ తింఫు కాలేజ్ క్లబ్‌కు లోన్‌పై వెళ్లింది.<ref>{{Cite web |last=Reporter|first=Sports|title=Bangladeshi quartet to compete in AFC Women's Champions League for a Bhutanese club |date=1 August 2024|url=https://www.tbsnews.net/sports/bangladeshi-quartet-compete-afc-womens-champions-league-bhutanese-club-908046|access-date=1 August 2024 |website=The Bangladesh Standard |language=en}}</ref> ఆ టోర్నమెంట్‌లో పాల్గొనడానికి ముందు ఆమె ఆ క్లబ్ తరఫున ఒక లీగ్ మ్యాచ్ ఆడింది.<ref>{{Cite news |url=https://www.prothomalo.com/sports/football/%E0%A6%8B%E0%A6%A4%E0%A7%81%E0%A6%AA%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%A3%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%AE-%E0%A6%AF%E0%A6%96%E0%A6%A8-%E0%A6%AE%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%A5%E0%A7%8B-%E0%A6%AE%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A6%95%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%87%E0%A7%9F%E0%A6%BE%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%95%E0%A6%BF-%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%BF%E0%A7%9F%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%D5%A6%E0%A6%A8 |title=ঋতুপর্ণার নাম যখন ম্যাথো, মনিকার ইয়াংকি, মারিয়ার দিচেন |work=Prothom Alo |language=bn |access-date=2026-05-27}}</ref> === తింఫు సిటీ === 2025 లో ఆమె భూటాన్ క్లబ్ తింఫు సిటీ తో ఒప్పందం కుదుర్చుకుంది.<ref>{{Cite news |url=https://www.somoynews.tv/news/2025-04-13/JFA63NB2 |title=কৃষ্ণাকে রেখেই ভুটান গেলেন আরও ৫ নারী ফুটবলার |work=Somoy News |date=2025-04-13 |language=bn |access-date=2026-05-27}}</ref> === ఫరాష్‌గంజ్ === 2025–26 బంగ్లాదేశ్ మహిళల ఫుట్‌బాల్ లీగ్‌లో మరియా ఫరాష్‌గంజ్ జట్టులో చేరింది.<ref>{{Cite web|title=ফরাশগঞ্জে মারিয়া তহুরা মনিকারা আছেন নেপালি ফুটবলাররাও |date=27 December 2025|url=https://dailysangram.com/sports/football/mBcQWUCPubvH/|access-date=27 December 2025 |website=দৈনিক সংগ্রাম |language=bn}}</ref> ఈ క్లబ్ తరఫున ఆడిన మొదటి మ్యాచ్‌లోనే ఆమె తొలి గోల్ సాధించింది.<ref>{{cite web|url=https://www.dhakapost.com/sports/420901 |title=তহুরা-শামসুন্নাহারের হ্যাটট্রিকে ফরাশগঞ্জের গোলবন্যা |last=Dhaka Post |publisher=Dhaka Post |date=1 January 2026 |access-date=2 January 2026 |language=bn }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/sports/football/news/shamsunnahar-jr-tohura-run-riot-rangers-rout-4071126 |title=Shamsunnahar Jr, Tohura run riot in Rangers rout |last=Sports Reporter |website=The Daily Star |date=1 January 2026 |access-date=2 January 2026 |language=en }}</ref> == అంతర్జాతీయ కెరీర్ == === యువత === ఆమె బంగ్లాదేశ్ U-15 జట్టుకు కెప్టెన్‌గా ఎంపికైంది. ఆమె నాయకత్వంలో బంగ్లాదేశ్ భారత్‌ను ఓడించి అజేయ ఛాంపియన్‌గా నిలిచింది. 2014 లో అండర్-14 జాతీయ జట్టుకు ఎంపికైంది. తజికిస్తాన్‌లో జరిగిన AFC U-14 ప్రాంతీయ ఛాంపియన్‌షిప్‌ను బంగ్లాదేశ్ గెలుచుకోవడంలో వైస్ కెప్టెన్‌గా కీలక పాత్ర పోషించింది. AFC U-16 క్వాలిఫైయర్స్‌లో అజేయ ఛాంపియన్‌గా నిలిచిన జట్టుకు కూడా ఆమె వైస్ కెప్టెన్‌గా వ్యవహరించింది. ఆమె బంగ్లాదేశ్ మహిళల జాతీయ ఫుట్‌బాల్ జట్టుకు ఎంపికైన తర్వాత సాఫ్ టోర్నమెంట్‌లో రన్నరప్‌గా నిలవడంలో తోడ్పడింది. దీని ఫలితంగా బంగ్లాదేశ్ అండర్-15 జట్టు కెప్టెన్ బాధ్యతలు ఆమెకు అప్పగించారు. ఆ తర్వాత అదే టోర్నమెంట్‌లో భారత్‌ను రెండుసార్లు ఓడించారు.<ref>{{Cite news|url=https://www.samakal.com/todays-print-edition/tp-special-feature/article/18031361/%E0%A6%B8%E0%A6%82%E0%A6%97%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%BE%E0%A6%AE%E0%A7%80-%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%AE-%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%BF%E0%A7%9F%E0%A6%BE-%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%BF%E0%A7%9F%E0%A6%BE-%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A1%E0%A6%BE|title=Maria Manda, the name of the fighter|work=[[Samakal]]|date=2018-03-08 |access-date=2021-03-12 }}</ref> 2014 లో జరిగిన 2015 AFC U-16 మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్ క్వాలిఫికేషన్ గ్రూప్ B మ్యాచ్‌లకు ఆమె ఎంపికైంది. 2015 లో నేపాల్‌లో జరిగిన AFC U-14 బాలికల ప్రాంతీయ ఛాంపియన్‌షిప్‌లో పాల్గొంది. 2017 AFC U-16 మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్ క్వాలిఫైయర్స్‌లో గ్రూప్ C మ్యాచ్‌లు ఆడి బంగ్లాదేశ్‌ను గ్రూప్ ఛాంపియన్‌గా నిలిపింది. దీనితో 2017 సెప్టెంబరులో థాయిలాండ్‌లో జరిగిన ప్రధాన టోర్నమెంట్‌కు బంగ్లాదేశ్ అర్హత సాధించింది.<ref name="afc">{{cite web |url=http://the-afc.com/u-16-womens-championship-2017/bangladesh-australia-through-to-afc-u-16-womens-cship-2017 |title=Bangladesh, Australia through to AFC U-16 Women's C'ship 2017 |work=Asian Football Confederation |date=2016-09-04 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160905132627/http://the-afc.com/u-16-womens-championship-2017/bangladesh-australia-through-to-afc-u-16-womens-cship-2017 |archive-date=2016-09-05 |access-date=2016-09-06 }}</ref> 2018 సాఫ్ U-18 మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్,<ref>{{cite web|url=https://www.banglanews24.com/sports/article/71411/Bangladesh-win-SAFF-U-18-Womens-title|title=Bangladesh win SAFF U-18 Women's title|date=7 October 2018|website=Banglanews24.com|access-date=18 January 2019}}</ref> 2019 లో జరిగిన బంగమాత U-19 మహిళల అంతర్జాతీయ గోల్డ్ కప్ గెలిచిన బంగ్లాదేశ్ U19 జట్టులో ఆమె సభ్యురాలిగా ఉంది.<ref>{{cite web|url=https://bdnews24.com/sport/2019/05/03/bangladesh-laos-u-19-women-declared-joint-champions-as-fani-forces-cancellation-of-bangamata-gold-cup-final/ |title=Bangladesh, Laos U-19 women declared joint champions as Fani forces cancellation of Bangamata Gold Cup final|date=3 May 2019|website=bdnews24.com|access-date=14 February 2021}}</ref> ఆ తర్వాత 2019 AFC U-19 మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్ క్వాలిఫికేషన్‌లో పాల్గొంది.<ref>{{cite web|url=https://globalsportsarchive.com/people/soccer/maria-manda/136838/|title=Maria Manda|publisher=Global Sports Archive|access-date=8 December 2020}}</ref> === సీనియర్ === 2016 దక్షిణాసియా క్రీడలకు బంగ్లాదేశ్ మహిళల జాతీయ జట్టుకు మరియా ఎంపికైంది, అక్కడ ఆ జట్టు కాంస్య పతకం గెలుచుకుంది. అలాగే 2016 సాఫ్ మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్‌లో పాల్గొంది. గ్రూప్ B లో అజేయంగా నిలిచిన బంగ్లాదేశ్, సెమీఫైనల్‌లో మాల్దీవులను 6–0 తో ఓడించింది.<ref>{{cite web |url=https://saffederation.org/saff-womens-championship-2016/ |title=saff-womens-championship-2016 |work=saffederation.org |access-date=2021-02-28 |archive-date=2 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102032720/https://saffederation.org/saff-womens-championship-2016/ |url-status=dead }}</ref> ఫైనల్‌లో భారత్‌తో ఓడి రన్నరప్‌గా నిలిచింది.<ref>{{cite web|url=https://www.nepal90.com/tournament/446/awards/ |title=AWARDS AND HONOURS |work=nepal90.com |access-date=2021-02-28 }}</ref> 2018 లో 2020 AFC మహిళల ఒలింపిక్ క్వాలిఫైయింగ్ టోర్నమెంట్‌లో ఆడింది.<ref>{{cite web|url=https://globalsportsarchive.com/people/soccer/maria-manda/136838/|title=Maria Manda|publisher=Global Sports Archive|access-date=8 March 2021}}</ref> 2019 సాఫ్ మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్‌లో పాల్గొని సెమీఫైనల్ చేరిన జట్టులో భాగమైంది. 2025 డిసెంబరు 2న ఢాకా జాతీయ స్టేడియంలో జరిగిన 2025 బంగ్లాదేశ్ ట్రై-నేషన్స్ కప్‌లో అజర్‌బైజాన్‌పై మరియా తన మొదటి అంతర్జాతీయ గోల్ సాధించింది.<ref>{{Cite news |url=https://www.rupalibangladesh.com/ajkerpatrika/sports/96266 |title=হামজায় উজ্জীবিত মারিয়া মান্দা |work=রূপালী বাংলাদেশ |language=bn |access-date=2026-05-27}}</ref> 2026 సాఫ్ మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్ ప్రారంభానికి ముందు మరియా జాతీయ జట్టు కెప్టెన్‌గా నియమితురాలైంది.<ref>{{Cite news |url=https://www.thedailystar.net/sports/football/news/maria-manda-replaces-afeida-khandokar-captain-tactical-reasons-4185366 |title=Maria Manda replaces Afeida Khandokar as captain for tactical reasons |work=The Daily Star |date=2026-05-27 |language=en |access-date=2026-05-27}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://theshillongtimes.com/2026/05/26/garo-girl-maria-manda-sangma-to-lead-bdesh-at-saff-championship/ |title=Garo girl Maria Manda Sangma to lead B’desh at SAFF Championship |work=The Shillong Times |date=2026-05-26 |language=en |access-date=2026-05-27}}</ref> == గణాంకాలు == === అంతర్జాతీయ గోల్స్ === {| class="wikitable" |- ! నెం. !! తేదీ !! వేదిక !! ప్రత్యర్థి !! స్కోరు !! ఫలితం !! పోటీ |- | 1. || 2 డిసెంబరు 2025 || జాతీయ స్టేడియం, ఢాకా, బంగ్లాదేశ్ || {{fbw|AZE}} || align=center|'''1'''–1 || align=center| 1–2 || 2025 బంగ్లాదేశ్ ట్రై-నేషన్స్ కప్ |- |} == గౌరవాలు == === క్లబ్ === '''బసుంధర కింగ్స్ ఉమెన్''' * '''బంగ్లాదేశ్ మహిళల ఫుట్‌బాల్ లీగ్''' ** [[File:Simple cup icon.svg|16px]] '''విజేత (2):''' 2019–20,<ref>{{Cite news|url=https://www.dhakatribune.com/sport/2020/12/06/unstoppable-kings-clinch-women-s-football-league|title=Unstoppable Kings clinch Women's Football League|date=2020-12-06|work=[[Dhaka Tribune]]|language=en|access-date=2020-12-06}}</ref> 2020–21<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/sports/football/news/bashundhara-kings-retain-title-2132666|date=18 July 2021|title=Bashundhara Kings retain title|work=The Daily Star|access-date=20 July 2021}}</ref> === అంతర్జాతీయ === * '''సాఫ్ మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్''' : విజేత: 2022, 2024 : రన్నరప్: 2016 * '''[[దక్షిణాసియా క్రీడలు]]''' : కాంస్యం: 2016 * '''సాఫ్ U-20 మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్''' : ఛాంపియన్ (2): 2018, 2021 * '''బంగమాత U-19 మహిళల అంతర్జాతీయ గోల్డ్ కప్''' : ఉమ్మడి విజేత (1): 2019 * '''AFC U-14 బాలికల ప్రాంతీయ ఛాంపియన్‌షిప్ – సౌత్ అండ్ సెంట్రల్''' : బంగ్లాదేశ్ U-14 బాలికల జట్టు : ఛాంపియన్: 2015 == మూలాలు == {{reflist}} {{Bashundhara Kings Women squad}} {{DEFAULTSORT:Manda, Maria}} [[Category:2003 జననాలు]] [[Category:జీవించి ఉన్న వ్యక్తులు]] [[Category:బంగ్లాదేశ్ మహిళా ఫుట్‌బాల్ క్రీడాకారిణులు]] [[Category:21వ శతాబ్దపు బంగ్లాదేశ్ క్రీడాకారిణులు]] [[Category:బంగ్లాదేశ్ మహిళల అంతర్జాతీయ ఫుట్‌బాల్ క్రీడాకారిణులు]] [[Category:బసుంధర కింగ్స్ ఉమెన్ క్రీడాకారిణులు]] [[Category:బంగ్లాదేశ్ మహిళల ఫుట్‌బాల్ లీగ్ క్రీడాకారిణులు]] [[Category:మహిళల అసోసియేషన్ ఫుట్‌బాల్ మిడ్‌ఫీల్డర్లు]] [[Category:మymెన్సింగ్ డివిజన్ ఫుట్‌బాల్ క్రీడాకారులు]] [[Category:ధోబౌరా ఉపజిల్లా ప్రజలు]] [[Category:గారో ప్రజలు]] [[Category:బంగ్లాదేశ్ క్రైస్తవులు]] [[Category:కల్సిんだూర్ ప్రభుత్వ ప్రాథమిక పాఠశాల పూర్వ విద్యార్థులు]] [[Category:బంగ్లాదేశ్ తరఫున దక్షిణాసియా క్రీడల కాంస్య పతక విజేతలు]] [[Category:ఫుట్‌బాల్‌లో దక్షిణాసియా క్రీడల పతక విజేతలు]] [[Category:2026 AFC మహిళల ఆసియా కప్ క్రీడాకారిణులు]] 49civ8ooo82tyovoukzgju9smvsme6k 4908363 4908074 2026-07-19T11:36:22Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 4908363 wikitext text/x-wiki {{Short description|Bangladeshi footballer (born 2003)}} {{Use dmy dates|date=March 2021}} {{Infobox football biography | name = మరియా మాండా | image = Maria Manda (cropped).jpg | caption = 2024లో మాండా | fullname = మరియా మాండా సంగ్మా | birth_date = {{birth date and age|2003|05|10}} | birth_place = మందిర్‌గోనా, [[ధోబౌరా ఉపజిల్లా|ధోబౌరా]], [[మymెన్సింగ్ జిల్లా|మymెన్సింగ్]], [[బంగ్లాదేశ్]] | height = 1.47 మీటర్లు<ref name="AFC-squad-list">{{cite web |title=2026 AFC Women's Asian Cup Squad Lists |url=https://assets.the-afc.com/2026_AFC_Womens_Asian_Cup/Finals/Squad_Lists/AFC-Women's-Asian-Cup-Australia-2026%E2%84%A2-Final-Registration---Feb-25upd.pdf?source=url |publisher=Asian Football Confederation |access-date=27 February 2026 }}</ref> | position = [[మిడ్‌ఫీల్డర్]] | currentclub = [[ఫరాష్‌గంజ్ ఎస్‌సి ఉమెన్|ఫరాష్‌గంజ్]] | clubnumber = 8 | youthyears1 = 2011–2014 | youthclubs1 = [[కల్సిందూర్ ప్రభుత్వ ప్రాథమిక పాఠశాల]] | years1 = 2020–2023 | clubs1 = [[బసుంధర కింగ్స్ ఉమెన్|బసుంధర కింగ్స్]] | caps1 = 37 | goals1 = 4 | years2 = 2023–2024 | clubs2 = [[నస్రీన్ స్పోర్టింగ్ అకాడమీ|నస్రీన్]] | caps2 = 8 | goals2 = 5 | years3 = 2024 | clubs3 = → [[రోయల్ తింఫు కాలేజ్ ఉమెన్స్ ఎఫ్‌సి|రోయల్ తింఫు కాలేజ్]] (లోన్) | caps3 = 1 | goals3 = ? | years4 = 2025 | clubs4 = [[తింఫు సిటీ ఎఫ్‌సి|తింఫు సిటీ]] | caps4 = 6 | goals4 = 18 | years5 = 2025— | clubs5 = [[ఫరాష్‌గంజ్ ఎస్‌సి ఉమెన్|ఫరాష్‌గంజ్]] | caps5 = 10 | goals5 = 14 | nationalyears1 = 2014–2016 | nationalteam1 = బంగ్లాదేశ్ U14 | nationalcaps1 = 10 | nationalgoals1 = 6 | nationalyears2 = 2015–2019 | nationalteam2 = [[బంగ్లాదేశ్ మహిళల జాతీయ అండర్-17 ఫుట్‌బాల్ జట్టు|బంగ్లాదేశ్ U17]] | nationalcaps2 = 11 | nationalgoals2 = 3 | nationalyears3 = 2018– | nationalteam3 = [[బంగ్లాదేశ్ మహిళల జాతీయ అండర్-20 ఫుట్‌బాల్ జట్టు|బంగ్లాదేశ్ U20]] | nationalcaps3 = 9 | nationalgoals3 = 1 | nationalyears4 = 2016– | nationalteam4 = [[బంగ్లాదేశ్ మహిళల జాతీయ ఫుట్‌బాల్ జట్టు|బంగ్లాదేశ్]] | nationalcaps4 = 53 | nationalgoals4 = 1 | medaltemplates = {{MedalSport|మహిళల [[అసోసియేషన్ ఫుట్‌బాల్|ఫుట్‌బాల్]]}} {{MedalCountry|{{fbw|BAN}}}} {{MedalCompetition | [[సాఫ్ మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్]]}} {{Medal|W|[[2024 సాఫ్ మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్|2024 నేపాల్]]|}} {{Medal|W|[[2022 సాఫ్ మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్|2022 నేపాల్]]|}} {{Medal|RU|[[2016 సాఫ్ మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్|2016 భారతదేశం]]|}} {{MedalCompetition | [[దక్షిణాసియా క్రీడలు]]}} {{Medal|Bronze|[[2016 దక్షిణాసియా క్రీడలలో ఫుట్‌బాల్ – మహిళల టోర్నమెంట్|2016 భారతదేశం]]|}} {{MedalCompetition | [[సాఫ్ U-20 మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్]]}} {{Medal|W|[[2018 సాఫ్ U-18 మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్|2018 భూటాన్]]|}} {{Medal|W|[[2021 సాఫ్ U-19 మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్|2021 బంగ్లాదేశ్]]|}} {{MedalCompetition | [[బంగమాత U-19 మహిళల అంతర్జాతీయ గోల్డ్ కప్]]}} {{Medal|W|[[2019 బంగమాత U-19 మహిళల గోల్డ్ కప్|2019 బంగ్లాదేశ్]]|}} {{MedalCompetition | AFC U-14 బాలికల ప్రాంతీయ ఛాంపియన్‌షిప్ – సౌత్ అండ్ సెంట్రల్}} {{Medal|W|2015 బంగ్లాదేశ్|బంగ్లాదేశ్ U14}}<ref>{{cite web |url=http://www.the-afc.com/afcasfeeds?view=standings&id=359&tMode=C&noMenu=yes |title=Schedule & Results |work=[[Asian Football Confederation]] |access-date=2016-10-02 }}</ref> | club-update = 16 February 2026 | nationalteam-update = 6 June 2026 }} '''మరియా మాండా సంగ్మా''' ({{langx|bn|মারিয়া মান্দা}}; జననం 10 మే 2003) బంగ్లాదేశ్‌కు చెందిన ప్రొఫెషనల్ మహిళా ఫుట్‌బాల్ క్రీడాకారిణి. ఆమె ఫరాష్‌గంజ్ క్లబ్, బంగ్లాదేశ్ మహిళల జాతీయ జట్టుకు మిడ్‌ఫీల్డర్‌గా ఆడుతోంది.<ref>{{Cite news|url=https://www.priyo.com/people/maria-manda|title=Maria Manda|work=priyo.com|language=bn|access-date=2021-03-12}}</ref> ఆమె బంగ్లాదేశ్ మహిళల జాతీయ ఫుట్‌సల్ జట్టుకు కూడా ప్రాతినిధ్యం వహించింది. == ప్రారంభ జీవితం == మరియా మాండా సంగ్మా 2003 మే 10న మymెన్సింగ్ లోని ధోబౌరా లో గల మందిర్‌గోనా గ్రామంలో జన్మించింది.<ref>{{cite news |last=Uzzaman |first=Bodi |url=https://www.prothomalo.com/sports/football/%E0%A6%8F%E0%A6%96%E0%A6%A8-%E0%A6%AC%E0%A6%B2%E0%A7%87-%E0%A6%93%E0%A6%87-%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%96%E0%A7%8B-%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%BF%E0%A7%9F%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%AE%E0%A6%BE-%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%9A%E0%A7%8D%E0%A6%9B%E0%A7%87 |title='এখন বলে, ওই দেখো মারিয়ার মা যাচ্ছে' |work= Prothom Alo |location=Dhaka |access-date=2021-12-24|language=bn }}</ref> ఆమె గారో తెగకు చెందినది. == ప్రారంభ కెరీర్ == మరియా 2011 లో ఫుట్‌బాల్ ఆడటం ప్రారంభించింది. 2013 లో ధోబౌరాలోని ప్రముఖ కల్సిందూర్ ప్రభుత్వ ప్రాథమిక పాఠశాల జట్టు మొదటిసారి ఛాంపియన్‌గా నిలిచినప్పుడు ఆమె ఆ జట్టులో సభ్యురాలిగా ఉంది. == క్లబ్ కెరీర్ == === నస్రీన్ === 2023–24 సీజన్‌లో మరియా బంగ్లాదేశ్ మహిళల ఫుట్‌బాల్ లీగ్‌లో నస్రీన్ క్లబ్‌లో చేరింది. === రోయల్ తింఫు కాలేజ్ === 2024 లో 2024-25 AFC మహిళల ఛాంపియన్స్ లీగ్ ప్రాథమిక దశలో ఆడటానికి భూటాన్‌కు చెందిన రోయల్ తింఫు కాలేజ్ క్లబ్‌కు లోన్‌పై వెళ్లింది.<ref>{{Cite web |last=Reporter|first=Sports|title=Bangladeshi quartet to compete in AFC Women's Champions League for a Bhutanese club |date=1 August 2024|url=https://www.tbsnews.net/sports/bangladeshi-quartet-compete-afc-womens-champions-league-bhutanese-club-908046|access-date=1 August 2024 |website=The Bangladesh Standard |language=en}}</ref> ఆ టోర్నమెంట్‌లో పాల్గొనడానికి ముందు ఆమె ఆ క్లబ్ తరఫున ఒక లీగ్ మ్యాచ్ ఆడింది.<ref>{{Cite news |url=https://www.prothomalo.com/sports/football/%E0%A6%8B%E0%A6%A4%E0%A7%81%E0%A6%AA%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%A3%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%AE-%E0%A6%AF%E0%A6%96%E0%A6%A8-%E0%A6%AE%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%A5%E0%A7%8B-%E0%A6%AE%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A6%95%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%87%E0%A7%9F%E0%A6%BE%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%95%E0%A6%BF-%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%BF%E0%A7%9F%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%D5%A6%E0%A6%A8 |title=ঋতুপর্ণার নাম যখন ম্যাথো, মনিকার ইয়াংকি, মারিয়ার দিচেন |work=Prothom Alo |language=bn |access-date=2026-05-27}}</ref> === తింఫు సిటీ === 2025 లో ఆమె భూటాన్ క్లబ్ తింఫు సిటీ తో ఒప్పందం కుదుర్చుకుంది.<ref>{{Cite news |url=https://www.somoynews.tv/news/2025-04-13/JFA63NB2 |title=কৃষ্ণাকে রেখেই ভুটান গেলেন আরও ৫ নারী ফুটবলার |work=Somoy News |date=2025-04-13 |language=bn |access-date=2026-05-27}}</ref> === ఫరాష్‌గంజ్ === 2025–26 బంగ్లాదేశ్ మహిళల ఫుట్‌బాల్ లీగ్‌లో మరియా ఫరాష్‌గంజ్ జట్టులో చేరింది.<ref>{{Cite web|title=ফরাশগঞ্জে মারিয়া তহুরা মনিকারা আছেন নেপালি ফুটবলাররাও |date=27 December 2025|url=https://dailysangram.com/sports/football/mBcQWUCPubvH/|access-date=27 December 2025 |website=দৈনিক সংগ্রাম |language=bn}}</ref> ఈ క్లబ్ తరఫున ఆడిన మొదటి మ్యాచ్‌లోనే ఆమె తొలి గోల్ సాధించింది.<ref>{{cite web|url=https://www.dhakapost.com/sports/420901 |title=তহুরা-শামসুন্নাহারের হ্যাটট্রিকে ফরাশগঞ্জের গোলবন্যা |last=Dhaka Post |publisher=Dhaka Post |date=1 January 2026 |access-date=2 January 2026 |language=bn }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/sports/football/news/shamsunnahar-jr-tohura-run-riot-rangers-rout-4071126 |title=Shamsunnahar Jr, Tohura run riot in Rangers rout |last=Sports Reporter |website=The Daily Star |date=1 January 2026 |access-date=2 January 2026 |language=en }}</ref> == అంతర్జాతీయ కెరీర్ == === యువత === ఆమె బంగ్లాదేశ్ U-15 జట్టుకు కెప్టెన్‌గా ఎంపికైంది. ఆమె నాయకత్వంలో బంగ్లాదేశ్ భారత్‌ను ఓడించి అజేయ ఛాంపియన్‌గా నిలిచింది. 2014 లో అండర్-14 జాతీయ జట్టుకు ఎంపికైంది. తజికిస్తాన్‌లో జరిగిన AFC U-14 ప్రాంతీయ ఛాంపియన్‌షిప్‌ను బంగ్లాదేశ్ గెలుచుకోవడంలో వైస్ కెప్టెన్‌గా కీలక పాత్ర పోషించింది. AFC U-16 క్వాలిఫైయర్స్‌లో అజేయ ఛాంపియన్‌గా నిలిచిన జట్టుకు కూడా ఆమె వైస్ కెప్టెన్‌గా వ్యవహరించింది. ఆమె బంగ్లాదేశ్ మహిళల జాతీయ ఫుట్‌బాల్ జట్టుకు ఎంపికైన తర్వాత సాఫ్ టోర్నమెంట్‌లో రన్నరప్‌గా నిలవడంలో తోడ్పడింది. దీని ఫలితంగా బంగ్లాదేశ్ అండర్-15 జట్టు కెప్టెన్ బాధ్యతలు ఆమెకు అప్పగించారు. ఆ తర్వాత అదే టోర్నమెంట్‌లో భారత్‌ను రెండుసార్లు ఓడించారు.<ref>{{Cite news|url=https://www.samakal.com/todays-print-edition/tp-special-feature/article/18031361/%E0%A6%B8%E0%A6%82%E0%A6%97%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%BE%E0%A6%AE%E0%A7%80-%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%AE-%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%BF%E0%A7%9F%E0%A6%BE-%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%BF%E0%A7%9F%E0%A6%BE-%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A1%E0%A6%BE|title=Maria Manda, the name of the fighter|work=[[Samakal]]|date=2018-03-08 |access-date=2021-03-12 }}</ref> 2014 లో జరిగిన 2015 AFC U-16 మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్ క్వాలిఫికేషన్ గ్రూప్ B మ్యాచ్‌లకు ఆమె ఎంపికైంది. 2015 లో నేపాల్‌లో జరిగిన AFC U-14 బాలికల ప్రాంతీయ ఛాంపియన్‌షిప్‌లో పాల్గొంది. 2017 AFC U-16 మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్ క్వాలిఫైయర్స్‌లో గ్రూప్ C మ్యాచ్‌లు ఆడి బంగ్లాదేశ్‌ను గ్రూప్ ఛాంపియన్‌గా నిలిపింది. దీనితో 2017 సెప్టెంబరులో థాయిలాండ్‌లో జరిగిన ప్రధాన టోర్నమెంట్‌కు బంగ్లాదేశ్ అర్హత సాధించింది.<ref name="afc">{{cite web |url=http://the-afc.com/u-16-womens-championship-2017/bangladesh-australia-through-to-afc-u-16-womens-cship-2017 |title=Bangladesh, Australia through to AFC U-16 Women's C'ship 2017 |work=Asian Football Confederation |date=2016-09-04 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160905132627/http://the-afc.com/u-16-womens-championship-2017/bangladesh-australia-through-to-afc-u-16-womens-cship-2017 |archive-date=2016-09-05 |access-date=2016-09-06 }}</ref> 2018 సాఫ్ U-18 మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్,<ref>{{cite web|url=https://www.banglanews24.com/sports/article/71411/Bangladesh-win-SAFF-U-18-Womens-title|title=Bangladesh win SAFF U-18 Women's title|date=7 October 2018|website=Banglanews24.com|access-date=18 January 2019}}</ref> 2019 లో జరిగిన బంగమాత U-19 మహిళల అంతర్జాతీయ గోల్డ్ కప్ గెలిచిన బంగ్లాదేశ్ U19 జట్టులో ఆమె సభ్యురాలిగా ఉంది.<ref>{{cite web|url=https://bdnews24.com/sport/2019/05/03/bangladesh-laos-u-19-women-declared-joint-champions-as-fani-forces-cancellation-of-bangamata-gold-cup-final/ |title=Bangladesh, Laos U-19 women declared joint champions as Fani forces cancellation of Bangamata Gold Cup final|date=3 May 2019|website=bdnews24.com|access-date=14 February 2021}}</ref> ఆ తర్వాత 2019 AFC U-19 మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్ క్వాలిఫికేషన్‌లో పాల్గొంది.<ref>{{cite web|url=https://globalsportsarchive.com/people/soccer/maria-manda/136838/|title=Maria Manda|publisher=Global Sports Archive|access-date=8 December 2020}}</ref> === సీనియర్ === 2016 దక్షిణాసియా క్రీడలకు బంగ్లాదేశ్ మహిళల జాతీయ జట్టుకు మరియా ఎంపికైంది, అక్కడ ఆ జట్టు కాంస్య పతకం గెలుచుకుంది. అలాగే 2016 సాఫ్ మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్‌లో పాల్గొంది. గ్రూప్ B లో అజేయంగా నిలిచిన బంగ్లాదేశ్, సెమీఫైనల్‌లో మాల్దీవులను 6–0 తో ఓడించింది.<ref>{{cite web |url=https://saffederation.org/saff-womens-championship-2016/ |title=saff-womens-championship-2016 |work=saffederation.org |access-date=2021-02-28 |archive-date=2 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102032720/https://saffederation.org/saff-womens-championship-2016/ |url-status=dead }}</ref> ఫైనల్‌లో భారత్‌తో ఓడి రన్నరప్‌గా నిలిచింది.<ref>{{cite web|url=https://www.nepal90.com/tournament/446/awards/ |title=AWARDS AND HONOURS |work=nepal90.com |access-date=2021-02-28 }}</ref> 2018 లో 2020 AFC మహిళల ఒలింపిక్ క్వాలిఫైయింగ్ టోర్నమెంట్‌లో ఆడింది.<ref>{{cite web|url=https://globalsportsarchive.com/people/soccer/maria-manda/136838/|title=Maria Manda|publisher=Global Sports Archive|access-date=8 March 2021}}</ref> 2019 సాఫ్ మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్‌లో పాల్గొని సెమీఫైనల్ చేరిన జట్టులో భాగమైంది. 2025 డిసెంబరు 2న ఢాకా జాతీయ స్టేడియంలో జరిగిన 2025 బంగ్లాదేశ్ ట్రై-నేషన్స్ కప్‌లో అజర్‌బైజాన్‌పై మరియా తన మొదటి అంతర్జాతీయ గోల్ సాధించింది.<ref>{{Cite news |url=https://www.rupalibangladesh.com/ajkerpatrika/sports/96266 |title=হামজায় উজ্জীবিত মারিয়া মান্দা |work=রূপালী বাংলাদেশ |language=bn |access-date=2026-05-27}}</ref> 2026 సాఫ్ మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్ ప్రారంభానికి ముందు మరియా జాతీయ జట్టు కెప్టెన్‌గా నియమితురాలైంది.<ref>{{Cite news |url=https://www.thedailystar.net/sports/football/news/maria-manda-replaces-afeida-khandokar-captain-tactical-reasons-4185366 |title=Maria Manda replaces Afeida Khandokar as captain for tactical reasons |work=The Daily Star |date=2026-05-27 |language=en |access-date=2026-05-27}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://theshillongtimes.com/2026/05/26/garo-girl-maria-manda-sangma-to-lead-bdesh-at-saff-championship/ |title=Garo girl Maria Manda Sangma to lead B’desh at SAFF Championship |work=The Shillong Times |date=2026-05-26 |language=en |access-date=2026-05-27}}</ref> == గణాంకాలు == === అంతర్జాతీయ గోల్స్ === {| class="wikitable" |- ! నెం. !! తేదీ !! వేదిక !! ప్రత్యర్థి !! స్కోరు !! ఫలితం !! పోటీ |- | 1. || 2 డిసెంబరు 2025 || జాతీయ స్టేడియం, ఢాకా, బంగ్లాదేశ్ || {{fbw|AZE}} || align=center|'''1'''–1 || align=center| 1–2 || 2025 బంగ్లాదేశ్ ట్రై-నేషన్స్ కప్ |- |} == గౌరవాలు == === క్లబ్ === '''బసుంధర కింగ్స్ ఉమెన్''' * '''బంగ్లాదేశ్ మహిళల ఫుట్‌బాల్ లీగ్''' ** [[File:Simple cup icon.svg|16px]] '''విజేత (2):''' 2019–20,<ref>{{Cite news|url=https://www.dhakatribune.com/sport/2020/12/06/unstoppable-kings-clinch-women-s-football-league|title=Unstoppable Kings clinch Women's Football League|date=2020-12-06|work=[[Dhaka Tribune]]|language=en|access-date=2020-12-06}}</ref> 2020–21<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/sports/football/news/bashundhara-kings-retain-title-2132666|date=18 July 2021|title=Bashundhara Kings retain title|work=The Daily Star|access-date=20 July 2021}}</ref> === అంతర్జాతీయ === * '''సాఫ్ మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్''' : విజేత: 2022, 2024 : రన్నరప్: 2016 * '''[[దక్షిణాసియా క్రీడలు]]''' : కాంస్యం: 2016 * '''సాఫ్ U-20 మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్''' : ఛాంపియన్ (2): 2018, 2021 * '''బంగమాత U-19 మహిళల అంతర్జాతీయ గోల్డ్ కప్''' : ఉమ్మడి విజేత (1): 2019 * '''AFC U-14 బాలికల ప్రాంతీయ ఛాంపియన్‌షిప్ – సౌత్ అండ్ సెంట్రల్''' : బంగ్లాదేశ్ U-14 బాలికల జట్టు : ఛాంపియన్: 2015 == మూలాలు == {{reflist}} {{Bashundhara Kings Women squad}} {{DEFAULTSORT:Manda, Maria}} [[Category:2003 జననాలు]] [[Category:జీవించి ఉన్న వ్యక్తులు]] [[Category:బంగ్లాదేశ్ మహిళా ఫుట్‌బాల్ క్రీడాకారిణులు]] [[Category:21వ శతాబ్దపు బంగ్లాదేశ్ క్రీడాకారిణులు]] [[Category:బంగ్లాదేశ్ మహిళల అంతర్జాతీయ ఫుట్‌బాల్ క్రీడాకారిణులు]] [[Category:బసుంధర కింగ్స్ ఉమెన్ క్రీడాకారిణులు]] 813v2arazcc9u7f3ma3pdbl59dvvjt6 4908364 4908363 2026-07-19T11:37:12Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 4908364 wikitext text/x-wiki {{Short description|Bangladeshi footballer (born 2003)}} {{Use dmy dates|date=March 2021}} {{Infobox football biography | name = మరియా మాండా | image = Maria Manda (cropped).jpg | caption = 2024లో మాండా | fullname = మరియా మాండా సంగ్మా | birth_date = {{birth date and age|2003|05|10}} | birth_place = మందిర్‌గోనా, [[ధోబౌరా ఉపజిల్లా|ధోబౌరా]], , [[బంగ్లాదేశ్]] | height = 1.47 మీటర్లు<ref name="AFC-squad-list">{{cite web |title=2026 AFC Women's Asian Cup Squad Lists |url=https://assets.the-afc.com/2026_AFC_Womens_Asian_Cup/Finals/Squad_Lists/AFC-Women's-Asian-Cup-Australia-2026%E2%84%A2-Final-Registration---Feb-25upd.pdf?source=url |publisher=Asian Football Confederation |access-date=27 February 2026 }}</ref> | position = [[మిడ్‌ఫీల్డర్]] | currentclub = [[ఫరాష్‌గంజ్ ఎస్‌సి ఉమెన్|ఫరాష్‌గంజ్]] | clubnumber = 8 | youthyears1 = 2011–2014 | youthclubs1 = [[కల్సిందూర్ ప్రభుత్వ ప్రాథమిక పాఠశాల]] | years1 = 2020–2023 | clubs1 = [[బసుంధర కింగ్స్ ఉమెన్|బసుంధర కింగ్స్]] | caps1 = 37 | goals1 = 4 | years2 = 2023–2024 | clubs2 = [[నస్రీన్ స్పోర్టింగ్ అకాడమీ|నస్రీన్]] | caps2 = 8 | goals2 = 5 | years3 = 2024 | clubs3 = → [[రోయల్ తింఫు కాలేజ్ ఉమెన్స్ ఎఫ్‌సి|రోయల్ తింఫు కాలేజ్]] (లోన్) | caps3 = 1 | goals3 = ? | years4 = 2025 | clubs4 = [[తింఫు సిటీ ఎఫ్‌సి|తింఫు సిటీ]] | caps4 = 6 | goals4 = 18 | years5 = 2025— | clubs5 = [[ఫరాష్‌గంజ్ ఎస్‌సి ఉమెన్|ఫరాష్‌గంజ్]] | caps5 = 10 | goals5 = 14 | nationalyears1 = 2014–2016 | nationalteam1 = బంగ్లాదేశ్ U14 | nationalcaps1 = 10 | nationalgoals1 = 6 | nationalyears2 = 2015–2019 | nationalteam2 = [[బంగ్లాదేశ్ మహిళల జాతీయ అండర్-17 ఫుట్‌బాల్ జట్టు|బంగ్లాదేశ్ U17]] | nationalcaps2 = 11 | nationalgoals2 = 3 | nationalyears3 = 2018– | nationalteam3 = [[బంగ్లాదేశ్ మహిళల జాతీయ అండర్-20 ఫుట్‌బాల్ జట్టు|బంగ్లాదేశ్ U20]] | nationalcaps3 = 9 | nationalgoals3 = 1 | nationalyears4 = 2016– | nationalteam4 = [[బంగ్లాదేశ్ మహిళల జాతీయ ఫుట్‌బాల్ జట్టు|బంగ్లాదేశ్]] | nationalcaps4 = 53 | nationalgoals4 = 1 | medaltemplates = {{MedalSport|మహిళల [[అసోసియేషన్ ఫుట్‌బాల్|ఫుట్‌బాల్]]}} {{MedalCountry|{{fbw|BAN}}}} {{MedalCompetition | [[సాఫ్ మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్]]}} {{Medal|W|[[2024 సాఫ్ మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్|2024 నేపాల్]]|}} {{Medal|W|[[2022 సాఫ్ మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్|2022 నేపాల్]]|}} {{Medal|RU|[[2016 సాఫ్ మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్|2016 భారతదేశం]]|}} {{MedalCompetition | [[దక్షిణాసియా క్రీడలు]]}} {{Medal|Bronze|[[2016 దక్షిణాసియా క్రీడలలో ఫుట్‌బాల్ – మహిళల టోర్నమెంట్|2016 భారతదేశం]]|}} {{MedalCompetition | [[సాఫ్ U-20 మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్]]}} {{Medal|W|[[2018 సాఫ్ U-18 మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్|2018 భూటాన్]]|}} {{Medal|W|[[2021 సాఫ్ U-19 మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్|2021 బంగ్లాదేశ్]]|}} {{MedalCompetition | [[బంగమాత U-19 మహిళల అంతర్జాతీయ గోల్డ్ కప్]]}} {{Medal|W|[[2019 బంగమాత U-19 మహిళల గోల్డ్ కప్|2019 బంగ్లాదేశ్]]|}} {{MedalCompetition | AFC U-14 బాలికల ప్రాంతీయ ఛాంపియన్‌షిప్ – సౌత్ అండ్ సెంట్రల్}} {{Medal|W|2015 బంగ్లాదేశ్|బంగ్లాదేశ్ U14}}<ref>{{cite web |url=http://www.the-afc.com/afcasfeeds?view=standings&id=359&tMode=C&noMenu=yes |title=Schedule & Results |work=[[Asian Football Confederation]] |access-date=2016-10-02 }}</ref> | club-update = 16 February 2026 | nationalteam-update = 6 June 2026 }} '''మరియా మాండా సంగ్మా''' ({{langx|bn|মারিয়া মান্দা}}; జననం 10 మే 2003) బంగ్లాదేశ్‌కు చెందిన ప్రొఫెషనల్ మహిళా ఫుట్‌బాల్ క్రీడాకారిణి. ఆమె ఫరాష్‌గంజ్ క్లబ్, బంగ్లాదేశ్ మహిళల జాతీయ జట్టుకు మిడ్‌ఫీల్డర్‌గా ఆడుతోంది.<ref>{{Cite news|url=https://www.priyo.com/people/maria-manda|title=Maria Manda|work=priyo.com|language=bn|access-date=2021-03-12}}</ref> ఆమె బంగ్లాదేశ్ మహిళల జాతీయ ఫుట్‌సల్ జట్టుకు కూడా ప్రాతినిధ్యం వహించింది. == ప్రారంభ జీవితం == మరియా మాండా సంగ్మా 2003 మే 10న మymెన్సింగ్ లోని ధోబౌరా లో గల మందిర్‌గోనా గ్రామంలో జన్మించింది.<ref>{{cite news |last=Uzzaman |first=Bodi |url=https://www.prothomalo.com/sports/football/%E0%A6%8F%E0%A6%96%E0%A6%A8-%E0%A6%AC%E0%A6%B2%E0%A7%87-%E0%A6%93%E0%A6%87-%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%96%E0%A7%8B-%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%BF%E0%A7%9F%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%AE%E0%A6%BE-%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%9A%E0%A7%8D%E0%A6%9B%E0%A7%87 |title='এখন বলে, ওই দেখো মারিয়ার মা যাচ্ছে' |work= Prothom Alo |location=Dhaka |access-date=2021-12-24|language=bn }}</ref> ఆమె గారో తెగకు చెందినది. == ప్రారంభ కెరీర్ == మరియా 2011 లో ఫుట్‌బాల్ ఆడటం ప్రారంభించింది. 2013 లో ధోబౌరాలోని ప్రముఖ కల్సిందూర్ ప్రభుత్వ ప్రాథమిక పాఠశాల జట్టు మొదటిసారి ఛాంపియన్‌గా నిలిచినప్పుడు ఆమె ఆ జట్టులో సభ్యురాలిగా ఉంది. == క్లబ్ కెరీర్ == === నస్రీన్ === 2023–24 సీజన్‌లో మరియా బంగ్లాదేశ్ మహిళల ఫుట్‌బాల్ లీగ్‌లో నస్రీన్ క్లబ్‌లో చేరింది. === రోయల్ తింఫు కాలేజ్ === 2024 లో 2024-25 AFC మహిళల ఛాంపియన్స్ లీగ్ ప్రాథమిక దశలో ఆడటానికి భూటాన్‌కు చెందిన రోయల్ తింఫు కాలేజ్ క్లబ్‌కు లోన్‌పై వెళ్లింది.<ref>{{Cite web |last=Reporter|first=Sports|title=Bangladeshi quartet to compete in AFC Women's Champions League for a Bhutanese club |date=1 August 2024|url=https://www.tbsnews.net/sports/bangladeshi-quartet-compete-afc-womens-champions-league-bhutanese-club-908046|access-date=1 August 2024 |website=The Bangladesh Standard |language=en}}</ref> ఆ టోర్నమెంట్‌లో పాల్గొనడానికి ముందు ఆమె ఆ క్లబ్ తరఫున ఒక లీగ్ మ్యాచ్ ఆడింది.<ref>{{Cite news |url=https://www.prothomalo.com/sports/football/%E0%A6%8B%E0%A6%A4%E0%A7%81%E0%A6%AA%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%A3%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%AE-%E0%A6%AF%E0%A6%96%E0%A6%A8-%E0%A6%AE%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%A5%E0%A7%8B-%E0%A6%AE%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A6%95%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%87%E0%A7%9F%E0%A6%BE%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%95%E0%A6%BF-%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%BF%E0%A7%9F%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%D5%A6%E0%A6%A8 |title=ঋতুপর্ণার নাম যখন ম্যাথো, মনিকার ইয়াংকি, মারিয়ার দিচেন |work=Prothom Alo |language=bn |access-date=2026-05-27}}</ref> === తింఫు సిటీ === 2025 లో ఆమె భూటాన్ క్లబ్ తింఫు సిటీ తో ఒప్పందం కుదుర్చుకుంది.<ref>{{Cite news |url=https://www.somoynews.tv/news/2025-04-13/JFA63NB2 |title=কৃষ্ণাকে রেখেই ভুটান গেলেন আরও ৫ নারী ফুটবলার |work=Somoy News |date=2025-04-13 |language=bn |access-date=2026-05-27}}</ref> === ఫరాష్‌గంజ్ === 2025–26 బంగ్లాదేశ్ మహిళల ఫుట్‌బాల్ లీగ్‌లో మరియా ఫరాష్‌గంజ్ జట్టులో చేరింది.<ref>{{Cite web|title=ফরাশগঞ্জে মারিয়া তহুরা মনিকারা আছেন নেপালি ফুটবলাররাও |date=27 December 2025|url=https://dailysangram.com/sports/football/mBcQWUCPubvH/|access-date=27 December 2025 |website=দৈনিক সংগ্রাম |language=bn}}</ref> ఈ క్లబ్ తరఫున ఆడిన మొదటి మ్యాచ్‌లోనే ఆమె తొలి గోల్ సాధించింది.<ref>{{cite web|url=https://www.dhakapost.com/sports/420901 |title=তহুরা-শামসুন্নাহারের হ্যাটট্রিকে ফরাশগঞ্জের গোলবন্যা |last=Dhaka Post |publisher=Dhaka Post |date=1 January 2026 |access-date=2 January 2026 |language=bn }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/sports/football/news/shamsunnahar-jr-tohura-run-riot-rangers-rout-4071126 |title=Shamsunnahar Jr, Tohura run riot in Rangers rout |last=Sports Reporter |website=The Daily Star |date=1 January 2026 |access-date=2 January 2026 |language=en }}</ref> == అంతర్జాతీయ కెరీర్ == === యువత === ఆమె బంగ్లాదేశ్ U-15 జట్టుకు కెప్టెన్‌గా ఎంపికైంది. ఆమె నాయకత్వంలో బంగ్లాదేశ్ భారత్‌ను ఓడించి అజేయ ఛాంపియన్‌గా నిలిచింది. 2014 లో అండర్-14 జాతీయ జట్టుకు ఎంపికైంది. తజికిస్తాన్‌లో జరిగిన AFC U-14 ప్రాంతీయ ఛాంపియన్‌షిప్‌ను బంగ్లాదేశ్ గెలుచుకోవడంలో వైస్ కెప్టెన్‌గా కీలక పాత్ర పోషించింది. AFC U-16 క్వాలిఫైయర్స్‌లో అజేయ ఛాంపియన్‌గా నిలిచిన జట్టుకు కూడా ఆమె వైస్ కెప్టెన్‌గా వ్యవహరించింది. ఆమె బంగ్లాదేశ్ మహిళల జాతీయ ఫుట్‌బాల్ జట్టుకు ఎంపికైన తర్వాత సాఫ్ టోర్నమెంట్‌లో రన్నరప్‌గా నిలవడంలో తోడ్పడింది. దీని ఫలితంగా బంగ్లాదేశ్ అండర్-15 జట్టు కెప్టెన్ బాధ్యతలు ఆమెకు అప్పగించారు. ఆ తర్వాత అదే టోర్నమెంట్‌లో భారత్‌ను రెండుసార్లు ఓడించారు.<ref>{{Cite news|url=https://www.samakal.com/todays-print-edition/tp-special-feature/article/18031361/%E0%A6%B8%E0%A6%82%E0%A6%97%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%BE%E0%A6%AE%E0%A7%80-%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%AE-%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%BF%E0%A7%9F%E0%A6%BE-%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%BF%E0%A7%9F%E0%A6%BE-%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A1%E0%A6%BE|title=Maria Manda, the name of the fighter|work=[[Samakal]]|date=2018-03-08 |access-date=2021-03-12 }}</ref> 2014 లో జరిగిన 2015 AFC U-16 మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్ క్వాలిఫికేషన్ గ్రూప్ B మ్యాచ్‌లకు ఆమె ఎంపికైంది. 2015 లో నేపాల్‌లో జరిగిన AFC U-14 బాలికల ప్రాంతీయ ఛాంపియన్‌షిప్‌లో పాల్గొంది. 2017 AFC U-16 మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్ క్వాలిఫైయర్స్‌లో గ్రూప్ C మ్యాచ్‌లు ఆడి బంగ్లాదేశ్‌ను గ్రూప్ ఛాంపియన్‌గా నిలిపింది. దీనితో 2017 సెప్టెంబరులో థాయిలాండ్‌లో జరిగిన ప్రధాన టోర్నమెంట్‌కు బంగ్లాదేశ్ అర్హత సాధించింది.<ref name="afc">{{cite web |url=http://the-afc.com/u-16-womens-championship-2017/bangladesh-australia-through-to-afc-u-16-womens-cship-2017 |title=Bangladesh, Australia through to AFC U-16 Women's C'ship 2017 |work=Asian Football Confederation |date=2016-09-04 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160905132627/http://the-afc.com/u-16-womens-championship-2017/bangladesh-australia-through-to-afc-u-16-womens-cship-2017 |archive-date=2016-09-05 |access-date=2016-09-06 }}</ref> 2018 సాఫ్ U-18 మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్,<ref>{{cite web|url=https://www.banglanews24.com/sports/article/71411/Bangladesh-win-SAFF-U-18-Womens-title|title=Bangladesh win SAFF U-18 Women's title|date=7 October 2018|website=Banglanews24.com|access-date=18 January 2019}}</ref> 2019 లో జరిగిన బంగమాత U-19 మహిళల అంతర్జాతీయ గోల్డ్ కప్ గెలిచిన బంగ్లాదేశ్ U19 జట్టులో ఆమె సభ్యురాలిగా ఉంది.<ref>{{cite web|url=https://bdnews24.com/sport/2019/05/03/bangladesh-laos-u-19-women-declared-joint-champions-as-fani-forces-cancellation-of-bangamata-gold-cup-final/ |title=Bangladesh, Laos U-19 women declared joint champions as Fani forces cancellation of Bangamata Gold Cup final|date=3 May 2019|website=bdnews24.com|access-date=14 February 2021}}</ref> ఆ తర్వాత 2019 AFC U-19 మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్ క్వాలిఫికేషన్‌లో పాల్గొంది.<ref>{{cite web|url=https://globalsportsarchive.com/people/soccer/maria-manda/136838/|title=Maria Manda|publisher=Global Sports Archive|access-date=8 December 2020}}</ref> === సీనియర్ === 2016 దక్షిణాసియా క్రీడలకు బంగ్లాదేశ్ మహిళల జాతీయ జట్టుకు మరియా ఎంపికైంది, అక్కడ ఆ జట్టు కాంస్య పతకం గెలుచుకుంది. అలాగే 2016 సాఫ్ మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్‌లో పాల్గొంది. గ్రూప్ B లో అజేయంగా నిలిచిన బంగ్లాదేశ్, సెమీఫైనల్‌లో మాల్దీవులను 6–0 తో ఓడించింది.<ref>{{cite web |url=https://saffederation.org/saff-womens-championship-2016/ |title=saff-womens-championship-2016 |work=saffederation.org |access-date=2021-02-28 |archive-date=2 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102032720/https://saffederation.org/saff-womens-championship-2016/ |url-status=dead }}</ref> ఫైనల్‌లో భారత్‌తో ఓడి రన్నరప్‌గా నిలిచింది.<ref>{{cite web|url=https://www.nepal90.com/tournament/446/awards/ |title=AWARDS AND HONOURS |work=nepal90.com |access-date=2021-02-28 }}</ref> 2018 లో 2020 AFC మహిళల ఒలింపిక్ క్వాలిఫైయింగ్ టోర్నమెంట్‌లో ఆడింది.<ref>{{cite web|url=https://globalsportsarchive.com/people/soccer/maria-manda/136838/|title=Maria Manda|publisher=Global Sports Archive|access-date=8 March 2021}}</ref> 2019 సాఫ్ మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్‌లో పాల్గొని సెమీఫైనల్ చేరిన జట్టులో భాగమైంది. 2025 డిసెంబరు 2న ఢాకా జాతీయ స్టేడియంలో జరిగిన 2025 బంగ్లాదేశ్ ట్రై-నేషన్స్ కప్‌లో అజర్‌బైజాన్‌పై మరియా తన మొదటి అంతర్జాతీయ గోల్ సాధించింది.<ref>{{Cite news |url=https://www.rupalibangladesh.com/ajkerpatrika/sports/96266 |title=হামজায় উজ্জীবিত মারিয়া মান্দা |work=রূপালী বাংলাদেশ |language=bn |access-date=2026-05-27}}</ref> 2026 సాఫ్ మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్ ప్రారంభానికి ముందు మరియా జాతీయ జట్టు కెప్టెన్‌గా నియమితురాలైంది.<ref>{{Cite news |url=https://www.thedailystar.net/sports/football/news/maria-manda-replaces-afeida-khandokar-captain-tactical-reasons-4185366 |title=Maria Manda replaces Afeida Khandokar as captain for tactical reasons |work=The Daily Star |date=2026-05-27 |language=en |access-date=2026-05-27}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://theshillongtimes.com/2026/05/26/garo-girl-maria-manda-sangma-to-lead-bdesh-at-saff-championship/ |title=Garo girl Maria Manda Sangma to lead B’desh at SAFF Championship |work=The Shillong Times |date=2026-05-26 |language=en |access-date=2026-05-27}}</ref> == గణాంకాలు == === అంతర్జాతీయ గోల్స్ === {| class="wikitable" |- ! నెం. !! తేదీ !! వేదిక !! ప్రత్యర్థి !! స్కోరు !! ఫలితం !! పోటీ |- | 1. || 2 డిసెంబరు 2025 || జాతీయ స్టేడియం, ఢాకా, బంగ్లాదేశ్ || {{fbw|AZE}} || align=center|'''1'''–1 || align=center| 1–2 || 2025 బంగ్లాదేశ్ ట్రై-నేషన్స్ కప్ |- |} == గౌరవాలు == === క్లబ్ === '''బసుంధర కింగ్స్ ఉమెన్''' * '''బంగ్లాదేశ్ మహిళల ఫుట్‌బాల్ లీగ్''' ** [[File:Simple cup icon.svg|16px]] '''విజేత (2):''' 2019–20,<ref>{{Cite news|url=https://www.dhakatribune.com/sport/2020/12/06/unstoppable-kings-clinch-women-s-football-league|title=Unstoppable Kings clinch Women's Football League|date=2020-12-06|work=[[Dhaka Tribune]]|language=en|access-date=2020-12-06}}</ref> 2020–21<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/sports/football/news/bashundhara-kings-retain-title-2132666|date=18 July 2021|title=Bashundhara Kings retain title|work=The Daily Star|access-date=20 July 2021}}</ref> === అంతర్జాతీయ === * '''సాఫ్ మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్''' : విజేత: 2022, 2024 : రన్నరప్: 2016 * '''[[దక్షిణాసియా క్రీడలు]]''' : కాంస్యం: 2016 * '''సాఫ్ U-20 మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్''' : ఛాంపియన్ (2): 2018, 2021 * '''బంగమాత U-19 మహిళల అంతర్జాతీయ గోల్డ్ కప్''' : ఉమ్మడి విజేత (1): 2019 * '''AFC U-14 బాలికల ప్రాంతీయ ఛాంపియన్‌షిప్ – సౌత్ అండ్ సెంట్రల్''' : బంగ్లాదేశ్ U-14 బాలికల జట్టు : ఛాంపియన్: 2015 == మూలాలు == {{reflist}} {{Bashundhara Kings Women squad}} {{DEFAULTSORT:Manda, Maria}} [[Category:2003 జననాలు]] [[Category:జీవించి ఉన్న వ్యక్తులు]] [[Category:బంగ్లాదేశ్ మహిళా ఫుట్‌బాల్ క్రీడాకారిణులు]] [[Category:21వ శతాబ్దపు బంగ్లాదేశ్ క్రీడాకారిణులు]] [[Category:బంగ్లాదేశ్ మహిళల అంతర్జాతీయ ఫుట్‌బాల్ క్రీడాకారిణులు]] [[Category:బసుంధర కింగ్స్ ఉమెన్ క్రీడాకారిణులు]] a8zthjepyy5jy4tcqgox36ikg92cide 4908367 4908364 2026-07-19T11:38:43Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 4908367 wikitext text/x-wiki {{Short description|Bangladeshi footballer (born 2003)}} {{Use dmy dates|date=March 2021}} {{Infobox football biography | name = మరియా మాండా | image = Maria Manda (cropped).jpg | caption = 2024లో మాండా | fullname = మరియా మాండా సంగ్మా | birth_date = {{birth date and age|2003|05|10}} | birth_place = మందిర్‌గోనా, [[ధోబౌరా ఉపజిల్లా|ధోబౌరా]], , [[బంగ్లాదేశ్]] | height = 1.47 మీటర్లు<ref name="AFC-squad-list">{{cite web |title=2026 AFC Women's Asian Cup Squad Lists |url=https://assets.the-afc.com/2026_AFC_Womens_Asian_Cup/Finals/Squad_Lists/AFC-Women's-Asian-Cup-Australia-2026%E2%84%A2-Final-Registration---Feb-25upd.pdf?source=url |publisher=Asian Football Confederation |access-date=27 February 2026 }}</ref> | position = [[మిడ్‌ఫీల్డర్]] | currentclub = [[ఫరాష్‌గంజ్ ఎస్‌సి ఉమెన్|ఫరాష్‌గంజ్]] | clubnumber = 8 | youthyears1 = 2011–2014 | youthclubs1 = [[కల్సిందూర్ ప్రభుత్వ ప్రాథమిక పాఠశాల]] | years1 = 2020–2023 | clubs1 = [[బసుంధర కింగ్స్ ఉమెన్|బసుంధర కింగ్స్]] | caps1 = 37 | goals1 = 4 | years2 = 2023–2024 | clubs2 = [[నస్రీన్ స్పోర్టింగ్ అకాడమీ|నస్రీన్]] | caps2 = 8 | goals2 = 5 | years3 = 2024 | clubs3 = → [[రోయల్ తింఫు కాలేజ్ ఉమెన్స్ ఎఫ్‌సి|రోయల్ తింఫు కాలేజ్]] (లోన్) | caps3 = 1 | goals3 = ? | years4 = 2025 | clubs4 = [[తింఫు సిటీ ఎఫ్‌సి|తింఫు సిటీ]] | caps4 = 6 | goals4 = 18 | years5 = 2025— | clubs5 = [[ఫరాష్‌గంజ్ ఎస్‌సి ఉమెన్|ఫరాష్‌గంజ్]] | caps5 = 10 | goals5 = 14 | nationalyears1 = 2014–2016 | nationalteam1 = బంగ్లాదేశ్ U14 | nationalcaps1 = 10 | nationalgoals1 = 6 | nationalyears2 = 2015–2019 | nationalteam2 = [[బంగ్లాదేశ్ మహిళల జాతీయ అండర్-17 ఫుట్‌బాల్ జట్టు|బంగ్లాదేశ్ U17]] | nationalcaps2 = 11 | nationalgoals2 = 3 | nationalyears3 = 2018– | nationalteam3 = [[బంగ్లాదేశ్ మహిళల జాతీయ అండర్-20 ఫుట్‌బాల్ జట్టు|బంగ్లాదేశ్ U20]] | nationalcaps3 = 9 | nationalgoals3 = 1 | nationalyears4 = 2016– | nationalteam4 = [[బంగ్లాదేశ్ మహిళల జాతీయ ఫుట్‌బాల్ జట్టు|బంగ్లాదేశ్]] | nationalcaps4 = 53 | nationalgoals4 = 1 | medaltemplates = {{MedalSport|మహిళల [[అసోసియేషన్ ఫుట్‌బాల్|ఫుట్‌బాల్]]}} {{MedalCountry|{{fbw|BAN}}}} {{MedalCompetition | [[సాఫ్ మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్]]}} {{Medal|W|[[2024 సాఫ్ మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్|2024 నేపాల్]]|}} {{Medal|W|[[2022 సాఫ్ మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్|2022 నేపాల్]]|}} {{Medal|RU|[[2016 సాఫ్ మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్|2016 భారతదేశం]]|}} {{MedalCompetition | [[దక్షిణాసియా క్రీడలు]]}} {{Medal|Bronze|[[2016 దక్షిణాసియా క్రీడలలో ఫుట్‌బాల్ – మహిళల టోర్నమెంట్|2016 భారతదేశం]]|}} {{MedalCompetition | [[సాఫ్ U-20 మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్]]}} {{Medal|W|[[2018 సాఫ్ U-18 మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్|2018 భూటాన్]]|}} {{Medal|W|[[2021 సాఫ్ U-19 మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్|2021 బంగ్లాదేశ్]]|}} {{MedalCompetition | [[బంగమాత U-19 మహిళల అంతర్జాతీయ గోల్డ్ కప్]]}} {{Medal|W|[[2019 బంగమాత U-19 మహిళల గోల్డ్ కప్|2019 బంగ్లాదేశ్]]|}} {{MedalCompetition | AFC U-14 బాలికల ప్రాంతీయ ఛాంపియన్‌షిప్ – సౌత్ అండ్ సెంట్రల్}} {{Medal|W|2015 బంగ్లాదేశ్|బంగ్లాదేశ్ U14}}<ref>{{cite web |url=http://www.the-afc.com/afcasfeeds?view=standings&id=359&tMode=C&noMenu=yes |title=Schedule & Results |work=[[Asian Football Confederation]] |access-date=2016-10-02 }}</ref> | club-update = 16 February 2026 | nationalteam-update = 6 June 2026 }} '''మరియా మాండా సంగ్మా''' ({{langx|bn|মারিয়া মান্দা}}; జననం 10 మే 2003) బంగ్లాదేశ్‌కు చెందిన ప్రొఫెషనల్ మహిళా ఫుట్‌బాల్ క్రీడాకారిణి. ఆమె ఫరాష్‌గంజ్ క్లబ్, బంగ్లాదేశ్ మహిళల జాతీయ జట్టుకు మిడ్‌ఫీల్డర్‌గా ఆడుతోంది.<ref>{{Cite news|url=https://www.priyo.com/people/maria-manda|title=Maria Manda|work=priyo.com|language=bn|access-date=2021-03-12}}</ref> ఆమె బంగ్లాదేశ్ మహిళల జాతీయ ఫుట్‌సల్ జట్టుకు కూడా ప్రాతినిధ్యం వహించింది. == ప్రారంభ జీవితం == మరియా మాండా సంగ్మా 2003 మే 10న ధోబౌరా లో గల మందిర్‌గోనా గ్రామంలో జన్మించింది.<ref>{{cite news |last=Uzzaman |first=Bodi |url=https://www.prothomalo.com/sports/football/%E0%A6%8F%E0%A6%96%E0%A6%A8-%E0%A6%AC%E0%A6%B2%E0%A7%87-%E0%A6%93%E0%A6%87-%E0%A6%A6%E0%A7%87%E0%A6%96%E0%A7%8B-%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%BF%E0%A7%9F%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%AE%E0%A6%BE-%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%9A%E0%A7%8D%E0%A6%9B%E0%A7%87 |title='এখন বলে, ওই দেখো মারিয়ার মা যাচ্ছে' |work= Prothom Alo |location=Dhaka |access-date=2021-12-24|language=bn }}</ref> ఆమె గారో తెగకు చెందినది. == ప్రారంభ కెరీర్ == మరియా 2011 లో ఫుట్‌బాల్ ఆడటం ప్రారంభించింది. 2013 లో ధోబౌరాలోని ప్రముఖ కల్సిందూర్ ప్రభుత్వ ప్రాథమిక పాఠశాల జట్టు మొదటిసారి ఛాంపియన్‌గా నిలిచినప్పుడు ఆమె ఆ జట్టులో సభ్యురాలిగా ఉంది. == క్లబ్ కెరీర్ == === నస్రీన్ === 2023–24 సీజన్‌లో మరియా బంగ్లాదేశ్ మహిళల ఫుట్‌బాల్ లీగ్‌లో నస్రీన్ క్లబ్‌లో చేరింది. === రోయల్ తింఫు కాలేజ్ === 2024 లో 2024-25 AFC మహిళల ఛాంపియన్స్ లీగ్ ప్రాథమిక దశలో ఆడటానికి భూటాన్‌కు చెందిన రోయల్ తింఫు కాలేజ్ క్లబ్‌కు లోన్‌పై వెళ్లింది.<ref>{{Cite web |last=Reporter|first=Sports|title=Bangladeshi quartet to compete in AFC Women's Champions League for a Bhutanese club |date=1 August 2024|url=https://www.tbsnews.net/sports/bangladeshi-quartet-compete-afc-womens-champions-league-bhutanese-club-908046|access-date=1 August 2024 |website=The Bangladesh Standard |language=en}}</ref> ఆ టోర్నమెంట్‌లో పాల్గొనడానికి ముందు ఆమె ఆ క్లబ్ తరఫున ఒక లీగ్ మ్యాచ్ ఆడింది.<ref>{{Cite news |url=https://www.prothomalo.com/sports/football/%E0%A6%8B%E0%A6%A4%E0%A7%81%E0%A6%AA%E0%A6%B0%E0%A7%8D%E0%A6%A3%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%AE-%E0%A6%AF%E0%A6%96%E0%A6%A8-%E0%A6%AE%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%A5%E0%A7%8B-%E0%A6%AE%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A6%95%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%87%E0%A7%9F%E0%A6%BE%E0%A6%99%E0%A7%8D%E0%A6%95%E0%A6%BF-%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%BF%E0%A7%9F%E0%A6%BE%E0%A6%B0-%E0%A6%D5%A6%E0%A6%A8 |title=ঋতুপর্ণার নাম যখন ম্যাথো, মনিকার ইয়াংকি, মারিয়ার দিচেন |work=Prothom Alo |language=bn |access-date=2026-05-27}}</ref> === తింఫు సిటీ === 2025 లో ఆమె భూటాన్ క్లబ్ తింఫు సిటీ తో ఒప్పందం కుదుర్చుకుంది.<ref>{{Cite news |url=https://www.somoynews.tv/news/2025-04-13/JFA63NB2 |title=কৃষ্ণাকে রেখেই ভুটান গেলেন আরও ৫ নারী ফুটবলার |work=Somoy News |date=2025-04-13 |language=bn |access-date=2026-05-27}}</ref> === ఫరాష్‌గంజ్ === 2025–26 బంగ్లాదేశ్ మహిళల ఫుట్‌బాల్ లీగ్‌లో మరియా ఫరాష్‌గంజ్ జట్టులో చేరింది.<ref>{{Cite web|title=ফরাশগঞ্জে মারিয়া তহুরা মনিকারা আছেন নেপালি ফুটবলাররাও |date=27 December 2025|url=https://dailysangram.com/sports/football/mBcQWUCPubvH/|access-date=27 December 2025 |website=দৈনিক সংগ্রাম |language=bn}}</ref> ఈ క్లబ్ తరఫున ఆడిన మొదటి మ్యాచ్‌లోనే ఆమె తొలి గోల్ సాధించింది.<ref>{{cite web|url=https://www.dhakapost.com/sports/420901 |title=তহুরা-শামসুন্নাহারের হ্যাটট্রিকে ফরাশগঞ্জের গোলবন্যা |last=Dhaka Post |publisher=Dhaka Post |date=1 January 2026 |access-date=2 January 2026 |language=bn }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thedailystar.net/sports/football/news/shamsunnahar-jr-tohura-run-riot-rangers-rout-4071126 |title=Shamsunnahar Jr, Tohura run riot in Rangers rout |last=Sports Reporter |website=The Daily Star |date=1 January 2026 |access-date=2 January 2026 |language=en }}</ref> == అంతర్జాతీయ కెరీర్ == === యువత === ఆమె బంగ్లాదేశ్ U-15 జట్టుకు కెప్టెన్‌గా ఎంపికైంది. ఆమె నాయకత్వంలో బంగ్లాదేశ్ భారత్‌ను ఓడించి అజేయ ఛాంపియన్‌గా నిలిచింది. 2014 లో అండర్-14 జాతీయ జట్టుకు ఎంపికైంది. తజికిస్తాన్‌లో జరిగిన AFC U-14 ప్రాంతీయ ఛాంపియన్‌షిప్‌ను బంగ్లాదేశ్ గెలుచుకోవడంలో వైస్ కెప్టెన్‌గా కీలక పాత్ర పోషించింది. AFC U-16 క్వాలిఫైయర్స్‌లో అజేయ ఛాంపియన్‌గా నిలిచిన జట్టుకు కూడా ఆమె వైస్ కెప్టెన్‌గా వ్యవహరించింది. ఆమె బంగ్లాదేశ్ మహిళల జాతీయ ఫుట్‌బాల్ జట్టుకు ఎంపికైన తర్వాత సాఫ్ టోర్నమెంట్‌లో రన్నరప్‌గా నిలవడంలో తోడ్పడింది. దీని ఫలితంగా బంగ్లాదేశ్ అండర్-15 జట్టు కెప్టెన్ బాధ్యతలు ఆమెకు అప్పగించారు. ఆ తర్వాత అదే టోర్నమెంట్‌లో భారత్‌ను రెండుసార్లు ఓడించారు.<ref>{{Cite news|url=https://www.samakal.com/todays-print-edition/tp-special-feature/article/18031361/%E0%A6%B8%E0%A6%82%E0%A6%97%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%BE%E0%A6%AE%E0%A7%80-%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%AE-%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%BF%E0%A7%9F%E0%A6%BE-%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%B0%E0%A6%BF%E0%A7%9F%E0%A6%BE-%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%A1%E0%A6%BE|title=Maria Manda, the name of the fighter|work=[[Samakal]]|date=2018-03-08 |access-date=2021-03-12 }}</ref> 2014 లో జరిగిన 2015 AFC U-16 మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్ క్వాలిఫికేషన్ గ్రూప్ B మ్యాచ్‌లకు ఆమె ఎంపికైంది. 2015 లో నేపాల్‌లో జరిగిన AFC U-14 బాలికల ప్రాంతీయ ఛాంపియన్‌షిప్‌లో పాల్గొంది. 2017 AFC U-16 మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్ క్వాలిఫైయర్స్‌లో గ్రూప్ C మ్యాచ్‌లు ఆడి బంగ్లాదేశ్‌ను గ్రూప్ ఛాంపియన్‌గా నిలిపింది. దీనితో 2017 సెప్టెంబరులో థాయిలాండ్‌లో జరిగిన ప్రధాన టోర్నమెంట్‌కు బంగ్లాదేశ్ అర్హత సాధించింది.<ref name="afc">{{cite web |url=http://the-afc.com/u-16-womens-championship-2017/bangladesh-australia-through-to-afc-u-16-womens-cship-2017 |title=Bangladesh, Australia through to AFC U-16 Women's C'ship 2017 |work=Asian Football Confederation |date=2016-09-04 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160905132627/http://the-afc.com/u-16-womens-championship-2017/bangladesh-australia-through-to-afc-u-16-womens-cship-2017 |archive-date=2016-09-05 |access-date=2016-09-06 }}</ref> 2018 సాఫ్ U-18 మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్,<ref>{{cite web|url=https://www.banglanews24.com/sports/article/71411/Bangladesh-win-SAFF-U-18-Womens-title|title=Bangladesh win SAFF U-18 Women's title|date=7 October 2018|website=Banglanews24.com|access-date=18 January 2019}}</ref> 2019 లో జరిగిన బంగమాత U-19 మహిళల అంతర్జాతీయ గోల్డ్ కప్ గెలిచిన బంగ్లాదేశ్ U19 జట్టులో ఆమె సభ్యురాలిగా ఉంది.<ref>{{cite web|url=https://bdnews24.com/sport/2019/05/03/bangladesh-laos-u-19-women-declared-joint-champions-as-fani-forces-cancellation-of-bangamata-gold-cup-final/ |title=Bangladesh, Laos U-19 women declared joint champions as Fani forces cancellation of Bangamata Gold Cup final|date=3 May 2019|website=bdnews24.com|access-date=14 February 2021}}</ref> ఆ తర్వాత 2019 AFC U-19 మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్ క్వాలిఫికేషన్‌లో పాల్గొంది.<ref>{{cite web|url=https://globalsportsarchive.com/people/soccer/maria-manda/136838/|title=Maria Manda|publisher=Global Sports Archive|access-date=8 December 2020}}</ref> === సీనియర్ === 2016 దక్షిణాసియా క్రీడలకు బంగ్లాదేశ్ మహిళల జాతీయ జట్టుకు మరియా ఎంపికైంది, అక్కడ ఆ జట్టు కాంస్య పతకం గెలుచుకుంది. అలాగే 2016 సాఫ్ మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్‌లో పాల్గొంది. గ్రూప్ B లో అజేయంగా నిలిచిన బంగ్లాదేశ్, సెమీఫైనల్‌లో మాల్దీవులను 6–0 తో ఓడించింది.<ref>{{cite web |url=https://saffederation.org/saff-womens-championship-2016/ |title=saff-womens-championship-2016 |work=saffederation.org |access-date=2021-02-28 |archive-date=2 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102032720/https://saffederation.org/saff-womens-championship-2016/ |url-status=dead }}</ref> ఫైనల్‌లో భారత్‌తో ఓడి రన్నరప్‌గా నిలిచింది.<ref>{{cite web|url=https://www.nepal90.com/tournament/446/awards/ |title=AWARDS AND HONOURS |work=nepal90.com |access-date=2021-02-28 }}</ref> 2018 లో 2020 AFC మహిళల ఒలింపిక్ క్వాలిఫైయింగ్ టోర్నమెంట్‌లో ఆడింది.<ref>{{cite web|url=https://globalsportsarchive.com/people/soccer/maria-manda/136838/|title=Maria Manda|publisher=Global Sports Archive|access-date=8 March 2021}}</ref> 2019 సాఫ్ మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్‌లో పాల్గొని సెమీఫైనల్ చేరిన జట్టులో భాగమైంది. 2025 డిసెంబరు 2న ఢాకా జాతీయ స్టేడియంలో జరిగిన 2025 బంగ్లాదేశ్ ట్రై-నేషన్స్ కప్‌లో అజర్‌బైజాన్‌పై మరియా తన మొదటి అంతర్జాతీయ గోల్ సాధించింది.<ref>{{Cite news |url=https://www.rupalibangladesh.com/ajkerpatrika/sports/96266 |title=হামজায় উজ্জীবিত মারিয়া মান্দা |work=রূপালী বাংলাদেশ |language=bn |access-date=2026-05-27}}</ref> 2026 సాఫ్ మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్ ప్రారంభానికి ముందు మరియా జాతీయ జట్టు కెప్టెన్‌గా నియమితురాలైంది.<ref>{{Cite news |url=https://www.thedailystar.net/sports/football/news/maria-manda-replaces-afeida-khandokar-captain-tactical-reasons-4185366 |title=Maria Manda replaces Afeida Khandokar as captain for tactical reasons |work=The Daily Star |date=2026-05-27 |language=en |access-date=2026-05-27}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://theshillongtimes.com/2026/05/26/garo-girl-maria-manda-sangma-to-lead-bdesh-at-saff-championship/ |title=Garo girl Maria Manda Sangma to lead B’desh at SAFF Championship |work=The Shillong Times |date=2026-05-26 |language=en |access-date=2026-05-27}}</ref> == గణాంకాలు == === అంతర్జాతీయ గోల్స్ === {| class="wikitable" |- ! నెం. !! తేదీ !! వేదిక !! ప్రత్యర్థి !! స్కోరు !! ఫలితం !! పోటీ |- | 1. || 2 డిసెంబరు 2025 || జాతీయ స్టేడియం, ఢాకా, బంగ్లాదేశ్ || {{fbw|AZE}} || align=center|'''1'''–1 || align=center| 1–2 || 2025 బంగ్లాదేశ్ ట్రై-నేషన్స్ కప్ |- |} == గౌరవాలు == === క్లబ్ === '''బసుంధర కింగ్స్ ఉమెన్''' * '''బంగ్లాదేశ్ మహిళల ఫుట్‌బాల్ లీగ్''' ** [[File:Simple cup icon.svg|16px]] '''విజేత (2):''' 2019–20,<ref>{{Cite news|url=https://www.dhakatribune.com/sport/2020/12/06/unstoppable-kings-clinch-women-s-football-league|title=Unstoppable Kings clinch Women's Football League|date=2020-12-06|work=[[Dhaka Tribune]]|language=en|access-date=2020-12-06}}</ref> 2020–21<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/sports/football/news/bashundhara-kings-retain-title-2132666|date=18 July 2021|title=Bashundhara Kings retain title|work=The Daily Star|access-date=20 July 2021}}</ref> === అంతర్జాతీయ === * '''సాఫ్ మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్''' : విజేత: 2022, 2024 : రన్నరప్: 2016 * '''[[దక్షిణాసియా క్రీడలు]]''' : కాంస్యం: 2016 * '''సాఫ్ U-20 మహిళల ఛాంపియన్‌షిప్''' : ఛాంపియన్ (2): 2018, 2021 * '''బంగమాత U-19 మహిళల అంతర్జాతీయ గోల్డ్ కప్''' : ఉమ్మడి విజేత (1): 2019 * '''AFC U-14 బాలికల ప్రాంతీయ ఛాంపియన్‌షిప్ – సౌత్ అండ్ సెంట్రల్''' : బంగ్లాదేశ్ U-14 బాలికల జట్టు : ఛాంపియన్: 2015 == మూలాలు == {{reflist}} {{Bashundhara Kings Women squad}} {{DEFAULTSORT:Manda, Maria}} [[Category:2003 జననాలు]] [[Category:జీవించి ఉన్న వ్యక్తులు]] [[Category:బంగ్లాదేశ్ మహిళా ఫుట్‌బాల్ క్రీడాకారిణులు]] [[Category:21వ శతాబ్దపు బంగ్లాదేశ్ క్రీడాకారిణులు]] [[Category:బంగ్లాదేశ్ మహిళల అంతర్జాతీయ ఫుట్‌బాల్ క్రీడాకారిణులు]] [[Category:బసుంధర కింగ్స్ ఉమెన్ క్రీడాకారిణులు]] tesf7z1bmch1ic18c9d0zbs2vau09lj 0 503313 4908080 2026-07-19T09:00:56Z Pranayraj1985 29393 "[[:en:Special:Redirect/revision/1360423144|Anangpur]]" పేజీని అనువదించి సృష్టించారు 4908080 wikitext text/x-wiki {{Infobox historic site | name = Anangpur | image = File:Suraj Kund.jpg | image_size = 250px | caption = Suraj Kund built by Tomara kings | designation1 = | designation1_date = | designation1_number = | designation1_criteria = | designation1_type = Cultural | designation1_free1name = State Party | designation1_free1value = India | designation1_free2name = Region | designation1_free2value = [[Haryana]] | location = [[Faridabad district]], [[Haryana]], India | elevation = | built = | area = | architect = | architecture = | coordinates = {{coord|28.4612|77.2847| display=inline,title}} | map_caption = Location in Haryana, India, Asia | visitors_num = | visitors_year = }}'''అనంగ్‌పూర్''' భారతదేశంలోని [[హర్యానా|హర్యానాలో]] [[ఫరీదాబాద్]] సమీపంలో ఉన్న ఒక చారిత్రక గ్రామం. అనంగ్‌పూర్, మెహ్రౌలీ, తుగ్లకాబాద్‌లతో కలిసి ఒక భౌగోళిక త్రిభుజాన్ని ఏర్పరుస్తుంది.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=uPGAAAAAMAAJ&q=Anangpur|title=Prehistoric Delhi and Its Neighbourhood|last=Sharma|first=Arun Kumar|date=1993|publisher=Aryan Books International|isbn=978-81-7305-016-9|language=en|quote='' The palaeolithic site of Anangpur (Arangpur – 28°27' 30"N., 15°56"E), district Faridabad in Haryana State of India is located nearly 30 kms south of Delhi beyond Surajkund lake.''}}</ref> అనంగ్‌పూర్ అనంగ్‌పాల్ తోమర్ రాజధాని, అతను ఇక్కడ కోట, స్మారక చిహ్నాలను నిర్మించాడు.<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=AIVDAAAAYAAJ&q=Anangpur|title=Bhāratī|date=1992|publisher=Bharati Mahavidyalaya.|pages=129, 130, 131|language=en}}</ref> == చరిత్ర == === తోమర రాజవంశం (క్రీ.శ. 8వ - 11వ శతాబ్దం) === తోమర వంశపు మొదటి రాజు అనంగ్‌పాల్ I (క్రీ.శ. 736-1052), తనను తాను స్వతంత్ర పాలకుడిగా ప్రకటించుకుని, 8వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో [[ఢిల్లీ|ఢిల్లీలో]] తోమర వంశాన్ని స్థాపించాడు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Jv21AAAAIAAJ&q=Anangpur&pg=PA413|title=Gazetteer of Rural Delhi|last=Thapliyal|first=Uma Prasad|date=1987|publisher=Gazetteer Unit, Delhi Administration|pages=413|language=en}}</ref> అతను ఈ గ్రామంలో తన రాజధానిని నిర్మించుకుని, అక్కడి నుండి తన రాజ్యాన్ని విస్తరించాడు. అతను తన పాలనలో అనేక రాజభవనాలు, దేవాలయాలను నిర్మించాడని చెబుతారు, వాటిలో చాలా వరకు ఇప్పుడు శిథిలావస్థలో ఉన్నాయి.<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=AIVDAAAAYAAJ&q=Anangpur|title=Bhāratī|date=1992|publisher=Bharati Mahavidyalaya.|pages=129, 130, 131|language=en}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="">[https://books.google.com/books?id=AIVDAAAAYAAJ&q=Anangpur ''Bhāratī'']. Bharati Mahavidyalaya. 1992. pp.&nbsp;129, 130, 131.</cite></ref> ఈ వంశపు చివరి రాజు అనంగ్‌పాల్ (అనంగ్‌పాల్ II), ఇతను ఢిల్లీలోని లాల్ కోట్‌ను నిర్మించాడు, దీనిని తరువాత చౌహాన్ పాలకుడు పునరుద్ధరించాడు, ఇది ఖిలా రాయ్ పిథోరాగా కూడా ప్రసిద్ధి చెందింది. తోమర వంశాన్ని [[శాకంభరి చహమానులు|శాకంబరి చాహమానులు]] పడగొట్టారు, చివరి చాహమానుడు లేదా చౌహాన్ రాజు [[పృథ్వీరాజ్ చౌహాన్]], ఖిలా రాయ్ పిథోరా (గతంలో లాల్ కోట్ అని పిలిచేవారు) అతని పేరు మీదుగానే పెట్టబడింది. ఉత్తర భారతదేశంలో 457 సంవత్సరాల పాటు పాలించిన కాలంలో తాన్వర్ రాజధాని కొన్నిసార్లు మారింది. తోమర్ సామ్రాజ్యం మొదటి రాజధాని అనంగ్‌పూర్ కాగా, చివరిది [[ఢిల్లీ చరిత్ర|ధిల్లికాపురి]] (ఢిల్లీ, లాల్ కోట్).<ref>{{Cite book|title=Tanwars of Delhi by Harihar Niwas Dwivedi|last=|first=|publisher=Vidya Mandir Publications|year=1983|isbn=|location=Gwalior|pages=}}</ref> === చౌహాన్ రాజవంశం (క్రీ.శ. 12వ శతాబ్దం) === తోమరాల పాలన తరువాత చాహమానాలు, షిహాబ్ అద్-దిన్ పాలన వచ్చింది.{{Sfn|D. C. Ganguly|1981|p=704}} == పాలియోలిథిక్ స్థలాలు (100,000 BP) ==  <templatestyles src="Tree list/styles.css" /><templatestyles src="Tree list/styles.css" /><templatestyles src="Tree list/styles.css" /><templatestyles src="Tree list/styles.css" /><templatestyles src="Tree list/styles.css" /><templatestyles src="Tree list/styles.css" /><templatestyles src="Tree list/styles.css" /><templatestyles src="Tree list/styles.css" /><templatestyles src="Tree list/styles.css" /><templatestyles src="Tree list/styles.css" /><templatestyles src="Tree list/styles.css" /><templatestyles src="Tree list/styles.css" /><templatestyles src="Tree list/styles.css" /><templatestyles src="Tree list/styles.css" /><templatestyles src="Tree list/styles.css" />{{భారత దేశ చరిత్ర}} === 43 సైట్‌ల సమూహం === అనంగ్‌పూర్ గ్రూప్ ఆఫ్ పాలియోలిథిక్ సైట్స్ (AGPS): 1986లో కనుగొనబడిన, ఢిల్లీ సమీపంలోని మంగర్ బని, మెసోలిథిక్, పాలియోలిథిక్ యుగాలకు చెందినది కాబట్టి, ఇది AGPS పరిధిని విస్తరించవచ్చు. మంగర్ బని: ఆరావళి కొండలలో ఉన్న మంగర్ బనిలో పురాతన రాతి చిత్రాలు, పనిముట్లు ఉన్నాయి. దీని జీవవైవిధ్యం, చారిత్రక విలువ కారణంగా దీనిపై పరిశోధన జరుగుతోంది. పనిముట్లు, కళాఖండాలు: ఇక్కడ లభించిన పనిముట్లు అచూలియన్ సంప్రదాయాన్ని అనుసరిస్తాయి. మంగర్ బని ఆసియాలోని అతిపెద్ద పాలియోలిథిక్ ప్రదేశాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. 1986లో కనుగొనబడిన '''అనంగ్‌పూర్ పాలియోలిథిక్ సైట్స్ గ్రూప్''' (AGPS), చారిత్రాత్మక అనంగ్‌పూర్ గ్రామం ప్రాంతంలో రాతి కళ (చిత్రాలు) కలిగిన 43 చరిత్రపూర్వ ప్రదేశాల సమూహం, 2021లో కనుగొనబడిన మంగర్ బని పాలియోలిథిక్ సైట్ అనంగ్‌పూర్ సైట్‌ల పొడిగింపు కావచ్చు. సూరజ్‌కుండ్, అనాగ్‌పూర్ డ్యామ్‌లు ఉన్న అటవీ ప్రాంతంలో, [[పూర్వ ప్రాచీన శిలాయుగం|దిగువ పాలియోలిథిక్]] యుగానికి చెందిన మైక్రోలిత్‌లు (రాతి పనిముట్లు) అనే పురాతన [[రాతి యుగము|రాతియుగం]] అవశేషాలు కనుగొనబడ్డాయి.<ref name="Singh">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=KkpdLnZpm78C&q=History+of+Suraj+Kund&pg=PA7|title=Delhi: Ancient History|last=Singh|first=Upinder|work=Preliminary Report on the stone Age of the Union territory of Delhi and Haryana|publisher=Berghahn Books|year=2007|isbn=9788187358299|pages=6–7 in 227}}</ref> సూరజ్‌కుండ్ జలాశయం, అనాగ్‌పూర్ డ్యామ్, ఢిల్లీ, హర్యానాలోని ఆనుకొని ఉన్న ప్రాంతాల కొండల వెంబడి లభించిన చరిత్రపూర్వపు ఆధారాల అధ్యయనం నుండి, ఢిల్లీ, హర్యానాలోని దక్షిణ కొండ ప్రాంతం చరిత్రపూర్వ మానవుడు ఇక్కడ స్థిరపడటానికి పర్యావరణపరంగా అనుకూలంగా ఉందని నిర్ధారించబడింది. ==== సైట్‌ల జాబితా ==== అంఖిర్ (17వ గ్రామం) నుండి 43 ప్రదేశాలలో ఇవి కనుగొనబడ్డాయి. మంగర్ బానికి తూర్పున 17 కి.మీ.) దక్షిణం నుండి ఉత్తరం వరకు అనంగ్‌పూర్-అంగ్‌పూర్ డ్యామ్-సూరజ్‌కుండ్-తుగ్లకాబాద్ అక్షం వెంబడి. ఈ ప్రదేశాలు ' తుగ్లకాబాద్ -సూరజ్‌కుండ్ రోడ్డు' మీద, 'సూరజ్‌కుండ్- [[ఫరీదాబాద్]] రోడ్డు'కు దక్షిణంగా, అనంగ్‌పూర్ కొండలపై, అంఖిర్ కొండపై, ఫరీదాబాద్ (అంఖిర్) నుండి సూరజ్‌కుండ్ వరకు తక్కువ ఎత్తు గల పర్వత శ్రేణిని ఆనుకుని ఉన్న రహదారిపై ఉన్నాయి.<ref name="Singh" /> ఈ ప్రదేశాలలో అంఖిర్, అనంగ్‌పూర్, అనంగ్‌పూర్ డ్యామ్, శిలాఖరి, మంగర్ బని, ధౌజ్, కోట్, నూర్‌పూర్, ధుమాస్‌పూర్, సూరజ్‌కుండ్ మొదలైనవి ఉన్నాయి. ఈ ప్రదేశాలలో ఒకటి సోహ్నాకు ఈశాన్యంగా, ధౌజ్‌కు నైరుతిగా ఉన్న కోట్ గ్రామంలో ఉంది, ఇక్కడ రాళ్లపై చరిత్రపూర్వ చిత్రాలు, ఉలి వంటి పనిముట్లు కనుగొనబడ్డాయి. హర్యానా 2021లో ఈ ప్రదేశాన్ని సర్వే చేసింది, ASI జూన్ 2023లో ఈ ప్రదేశాన్ని సర్వే చేసి, ఫోటోలు తీసింది. === రక్షిత హోదా === 31 జూలై 2021 నాటికి, హర్యానా పురావస్తు శాఖ (HAD) అధిపతి అశోక్ ఖేమ్కా, ఈ మొత్తం ప్రాంతాన్ని రక్షిత పురావస్తు ప్రదేశంగా ప్రకటించాలనే ప్రతిపాదనను హర్యానా పురావస్తు శాఖ (HAD) హర్యానా ప్రభుత్వానికి (GoH) పంపిందని, GoH నుండి [[ది గెజిట్ ఆఫ్ ఇండియా|గెజిట్ నోటిఫికేషన్]] కోసం HAD ఎదురుచూస్తోందని, ఆ తర్వాత ఈ ప్రదేశం చట్టబద్ధంగా రక్షితమవుతుందని తెలియజేశారు. ఇంతలో, ఫరీదాబాద్ జిల్లా భూమి, రెవెన్యూ పరిపాలన, డేటాను ధృవీకరించడానికి, భూభాగ స్వరూపాన్ని నిర్ధారించడానికి, భూమి రకం, యాజమాన్యాన్ని నిర్ధారించడానికి క్షేత్రస్థాయి పరిశీలన (గ్రౌండ్ ట్రూతింగ్) కార్యక్రమాన్ని చేపట్టింది. ఈ సమాచారం రక్షిత హోదాను సాధించడంలో, తదుపరి పరిరక్షణలో సహాయపడటానికి HAD కి పంపబడుతుంది. === పరిరక్షణ === రాతి కళ, చిత్రాల పరిరక్షణ కోసం హెచ్‌ఏడీ (HAD) లక్నోలోని నేషనల్ రీసెర్చ్ లేబొరేటరీ ఫర్ కన్జర్వేషన్ ఆఫ్ కల్చరల్ ప్రాపర్టీ (NRLC), లక్నోలోని బీర్బల్ సాహ్ని ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ పాలియోసైన్సెస్ (BSIP), అహ్మదాబాద్‌లోని ఫిజికల్ రీసెర్చ్ లేబొరేటరీ (PRL) లను నియమించుకుంటుందని ఖేమ్కా నొక్కిచెప్పారు. అదనపు ప్రదేశాలను కనుగొనడానికి మొత్తం ప్రాంతాన్ని విస్తృతంగా సర్వే చేస్తారని, గురుగ్రామ్, ఫరీదాబాద్ మధ్య హర్యానాలోని ఆరావళి ఢిల్లీ సౌత్ రిడ్జ్ మొత్తం ప్రాంతాన్ని మ్యాప్ చేస్తారని, ప్రతి ప్రదేశానికి జీపీఎస్ ట్యాగ్ చేస్తారని ఖేమ్కా నొక్కిచెప్పారు. పెద్ద ఎత్తున శాస్త్రీయ తవ్వకాలు, చిత్రాలు, తవ్విన అవక్షేపాల శాస్త్రీయ కాల నిర్ధారణ చేపట్టబడతాయి. === ఇతర సారూప్య సైట్‌లు === పనిముట్లు, గుహ చిత్రకళ, చిత్రలేఖనాలతో కూడిన మిసోలిథిక్ ప్రదేశాలు: [[జాతీయ రాజధాని ప్రాంతం (భారతదేశం)|ఢిల్లీ ఎన్‌సిఆర్‌లోని]] అనంగ్‌పూర్ గుహలు, మంగర్ బని గుహలు ([[గుర్‌గావ్|గురుగ్రామ్]]), [[మధ్య ప్రదేశ్|మధ్యప్రదేశ్‌లోని]] [[భీమ్‌బేట్కా శిలా గుహలు|భీమ్‌బెట్కా రాతి ఆశ్రయాలు]] ([[భోపాల్]]), పహర్‌గఢ్ గుహలు ([[మొరేనా]]). == టోమారా స్మారక చిహ్నాలు (క్రీ.శ. 8వ-11వ శతాబ్దం) == తోమర రాజవంశం ఇక్కడి నుండి పాలించింది, వారు అనంగ్‌పూర్‌ను తమ రాజధానిగా చేసుకుని ఇక్కడ అనేక స్మారక కట్టడాలను నిర్మించారు. * ఢిల్లీలోని రాజధాని కోటలు/ప్యాలెస్‌లు, అత్యంత పురాతనమైనవి మొదట ** పురానా ఖిలా, తొలి హిందూ పాలకులు *** ఇంద్రప్రస్థ, 1000 BCE కంటే ముందు *** మౌర్య సామ్రాజ్యానికి చెందిన గొప్ప అశోకుడు (క్రీ.పూ. 268 నుండి 232 వరకు పరిపాలన) జారీ చేసిన శాసనాలు, చేర్పులు ** తోమర వంశానికి చెందిన అనంగ్‌పాల్ I (క్రీ.శ. 736-1152) నిర్మించిన అనంగ్‌పూర్. ** ఖిలా రాయ్ పిథోరా , *** తోమారా రాజవంశం (1152-1177 CE) రాజధానిగా లాల్ కోట్ *** ఖిలా రాయ్ పిథోరా, లాల్ కోట్ చౌహాన్ రాజవంశానికి చెందిన పృథ్వీరాజ్ చౌహాన్ (రాయ్ పితోరా అని కూడా పిలుస్తారు, r. 1177–92 CE) చే ఖర్చు చేయబడింది ** సిరి కోట, అలావుద్దీన్ ఖల్జీ (పాలన 1296–1316), ఖల్జీ వంశానికి చెందిన రెండవ పాలకుడు ** తుగ్లక్ రాజవంశానికి చెందిన ఘియాస్సుదిన్ తుగ్లక్ (r. 1320-25 CE) ద్వారా తుగ్లకాబాద్ కోట ** ఫిరోజ్ షా కోట్లా, తుగ్లక్ రాజవంశానికి చెందిన ఫిరోజ్ షా తుగ్లక్ (r. 1351-88 CE) చే ** [[సలీమ్‌గఢ్ కోట|సలీంగఢ్ కోట]], క్రీ.శ. 1546లో షేర్ షా సూరి కుమారుడైన సలీం షా సూరి (పాలన క్రీ.శ. 1545-54)చే నిర్మించబడింది. ** [[ఎర్రకోట]], మొఘల్ చక్రవర్తి షాజహాన్ తన రాజధానిని ఆగ్రా నుండి ఢిల్లీకి మార్చినప్పుడు క్రీ.శ. 1639-48లో నిర్మించబడింది. ** [[రాష్ట్రపతి భవనం|రాష్ట్రపతి భవన్]], 1912-29లో వలస బ్రిటిష్ రాజ్ చేత నిర్మించబడింది === అనంగ్‌పూర్ ఆనకట్ట (క్రీ.శ. 8వ శతాబ్దం) === అనంగ్‌పూర్ ఆనకట్ట అతని పాలనలో నిర్మించిన ఒక భారతీయ జల ఇంజనీరింగ్ నిర్మాణం, దాని చుట్టూ ఒక కోట శిధిలాలను కూడా చూడవచ్చు. ఈ ప్రాంతంలో 9వ శతాబ్దానికి చెందిన సూరజ్‌కుండ్ అనే ఒక పెద్ద రాతి చెరువు ఉంది, దీనిని అనంగ్‌పూర్ ఆనకట్ట, చుట్టుపక్కల ప్రాంతం నుండి నీటిని సేకరించడానికి ఉపయోగించారు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=biFuAAAAMAAJ&q=Anangpur|title=Delhi City Guide|date=1998|publisher=Eicher Goodearth Limited|isbn=978-81-900601-2-7|pages=200|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=KkpdLnZpm78C&q=anangpur+dam+asi&pg=PA200|title=Delhi: Ancient History|last=Singh|first=Upinder|date=2006|publisher=Berghahn Books|isbn=978-81-87358-29-9|language=en}}</ref> <gallery> దస్త్రం:Stepped_"downstream"_side_of_dam.jpg|alt=Downstream view of the dam.| ఆనకట్ట దిగువ భాగపు దృశ్యం. దస్త్రం:Steps_going_into_the_dam1.jpg|alt=Top view of the dam, entry holes dam of the gallery inside the dam wall.| ఆనకట్ట పైనుంచి దృశ్యం, ఆనకట్ట గోడ లోపల గ్యాలరీ ప్రవేశ రంధ్రాలు. దస్త్రం:Steps_going_into_the_dam.jpg|alt=Top view of the dam, steps into the gallery inside the dam.| ఆనకట్ట పైనుంచి దృశ్యం, ఆనకట్ట లోపల గ్యాలరీలోకి వెళ్లే మెట్లు. దస్త్రం:Sluice_(Anagpur_Dam).jpg|alt=Sluice inlet in the dam - on upstream side of the dam while looking from upstream towards downstream.| ఆనకట్టలోని స్లూయిస్ ఇన్లెట్ - ఎగువ నుండి దిగువ వైపుకు చూస్తున్నప్పుడు ఆనకట్టకు ఎగువ వైపున. దస్త్రం:Sluice_on_"upstream"_side.jpg|alt=Sluice outlet from the dam - on upstream side of the dam while looking from downstream side towards upstream.| ఆనకట్ట నుండి తూము అవుట్‌లెట్ - దిగువ వైపు నుండి ఎగువ వైపుకు చూస్తున్నప్పుడు ఆనకట్ట ఎగువ వైపున. </gallery> === సూరజ్‌కుండ్ === [[ఫరీదాబాద్|ఫరీదాబాద్‌లోని]] [[అరావళి పర్వత శ్రేణులు|ఆరావళి పర్వత శ్రేణి]] దక్షిణ ఢిల్లీ రిడ్జ్‌పై ఉన్న 10వ శతాబ్దపు [[జలాశయము|జలాశయం]] సూరజ్‌కుండ్‌ను, 10వ శతాబ్దంలో తోమర వంశానికి చెందిన రాజు సూరజ్‌పాల్ నిర్మించాడు. ఢిల్లీ పాలకుడైన అనంగ్‌పాల్ తోమర్ చిన్న కుమారుడైన సూరజ్‌పాల్ తోమర్ సూర్యారాధకుడు, అందువల్ల అతను దాని పశ్చిమ ఒడ్డున ఒక సూర్య దేవాలయాన్ని నిర్మించాడు.<ref name="suraj">{{Cite web|title=Ticketed Monuments – Haryana: Suraj Kund|url=http://asi.nic.in/asi_monu_tktd_haryana_surajkund.asp|access-date=2009-09-05|publisher=National Informatics Centre, Government of India}}</ref><ref name="Peck">{{Cite book|url=https://www.vedamsbooks.com/no43813.htm|title=Delhi - A thousand years of Building|last=Peck|first=Lucy|work=Suraj Kund dam and Surajkund tank|publisher=Roli Books Pvt Ltd.|year=2005|isbn=81-7436-354-8|location=New Delhi|page=29|access-date=2009-09-05}}</ref><ref name="Mela">{{Cite web|title=The Fair|url=http://www.tourism-of-india.com/surajkund-mela.html|access-date=2009-09-05}}</ref><ref name="Sharma">{{Cite book|url=http://www.indiaclub.com/Shop/SearchResults.asp?ProdStock=8780|title=Delhi and its Neighbourhood|last=Sharma|first=Y.D|work=Surjakund and Anagpur Dam|publisher=Archaeological Survey of India|year=2001|location=New Delhi|page=100 in 161|quote=Page 100: Suraj Kund lies about 3{{nbsp}}km south-east of Tughlaqabad in district Gurgaon---The reservoir is believed to have been constructed in the tenth century by King Surjapal of Tomar dynasty. Page 101: About 2{{nbsp}}km south-west of Surajkund, close to the village of Anagpur (also called Arangpur) is a dam ascribed to Anagpal of the Tomar Dynasty, who is also credited with building the [[Lal Kot]]|access-date=2009-09-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20050831215230/http://www.indiaclub.com/shop/SearchResults.asp?ProdStock=8780|archive-date=31 August 2005|df=dmy-all}}</ref> సూరజ్‌కుండ్ దాని వార్షిక ఉత్సవం సూరజ్‌కుండ్ అంతర్జాతీయ క్రాఫ్ట్ మేళాకు ప్రసిద్ధి చెందింది, ఈ ఉత్సవం 2015 ఎడిషన్‌ను 160,000 మంది విదేశీయులతో సహా 1.2 మిలియన్ల మంది సందర్శకులు సందర్శించారు, ఇందులో 20 కంటే ఎక్కువ దేశాలు పాల్గొన్నాయి.<ref name="autogenerated1">{{Cite web|title=29th Surajkund International Crafts Mela Ends|url=http://www.ndtv.com/others-news/29th-surajkund-international-crafts-mela-ends-739828|access-date=2015-10-31|publisher=Ndtv.com}}</ref><gallery> దస్త్రం:Suraj_Kund.jpg|alt=Suraj Kund panorama.| సూరజ్ కుండ్ పనోరమా. దస్త్రం:Surajkund_04.jpg|alt=Suraj Kund - view.| సూరజ్ కుండ్ - వీక్షణం. దస్త్రం:Surajkund_02.jpg|alt=Suraj Kund - another view.| సూరజ్ కుండ్ - మరో దృశ్యం. దస్త్రం:Surajkund_Fair.jpg|alt=Surajkund International Crafts Fair| సూరజ్‌కుండ్ అంతర్జాతీయ హస్తకళల ప్రదర్శన దస్త్రం:Rakasthani_folk_dance_at_Delhi.jpg|alt=Rakasthani folk dance at Surajkund International Crafts Fair| సూరజ్‌కుండ్ అంతర్జాతీయ హస్తకళల ప్రదర్శనలో రకస్థానీ జానపద నృత్యం </gallery> == ప్రస్తుత అనంగ్‌పూర్ గ్రామం == === పరిపాలన, జనాభా శాస్త్రం === ప్రస్తుత అనంగ్‌పూర్ ([[పిన్‌కోడ్|పోస్టల్ ఇండెక్స్ నంబర్]] 121003<ref>{{Cite web|title=Pin Code: 121003, List of Post Offices, FARIDABAD, HARYANA Pincode.net.in|url=https://pincode.net.in/121003|access-date=2021-06-17|website=pincode.net.in}}</ref>) దాదాపు 30000+ జనాభా, 10.55 చదరపు కిలోమీటర్ల విస్తీర్ణం, ప్రతి చదరపు కిలోమీటరుకు 3332 జనసాంద్రతను కలిగి ఉంది.<ref>{{Cite web|title=Anangpur Village, Faridabad {{!}} Locality {{!}} GeoIQ|url=https://geoiq.io/places/Anangpur-Village/TGzNIyAZwE|access-date=2021-06-17|website=geoiq.io}}</ref> === హరి పర్బత్ మందిర్ === అనంగ్‌పూర్‌లో శ్రీనగర్‌లోని మాతా శారికా చక్రేశ్వర్ హరి పర్బత్ ఆలయ ప్రతిరూపం ఉంది. హరి పర్బత్ మందిర్ అనంగ్‌పూర్, అనంగ్‌పూర్ గ్రామాన్ని ఆనుకుని ఉన్న కొండలలో ఒకదానిపై ఉంది. ఫరీదాబాద్ కాశ్మీరీ సేవక్ సమాజ్, ఆల్ ఇండియా కాశ్మీరీ సమాజ్ అధ్యక్షుడిగా ఉన్న [[పద్మశ్రీ పురస్కారం|పద్మశ్రీ]] జగన్ నాథ్ కౌల్ విరాళంతో ఈ ఆలయం నిర్మించబడింది.<ref name=":1">{{Cite web|title=Remembering Padmashri Jagan Nath Kaul – Kashmir Sentinel|url=https://kashmirsentinel.in/2010/02/25/remembering-padmashri-jagan-nath-kaul/|access-date=2021-06-16|language=en-US}}</ref> అనంగ్‌పూర్‌లోని 'హరి పర్బత్' ఆలయం, ఢిల్లీ, దాని పరిసర ప్రాంతాలలోని 'కాశ్మీరీ పండితులు' తమ ' నవ్ రేహ్ ' పండుగను జరుపుకునే ప్రదేశం.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=5ALeLjIPczAC&q=Hari+Parbat+faridabad&pg=PA152|title=Rites and Rituals of Kashmiri Brahmins|last=Toshakhānī|first=Śaśiśekhara|date=2010|publisher=Pentagon Press|isbn=978-81-8274-475-2|pages=152|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=uW40xyZE7sIC&q=Hari+Parbat+faridabad&pg=PA74|title=Kashmiri Pandit Community: A Profile|last=Dhar|first=Triloki Nath|date=2006-01-01|publisher=Mittal Publications|isbn=978-81-8324-177-9|pages=74|language=en}}</ref> <gallery> దస్త్రం:Hari_Parbat_Anangpur.jpg|alt=<nowiki>a replica of the temple of [[Hari Parbat|Mata Sharika Chakreshwar Hari Parbat Srinagar]]</nowiki>| శారికా దేవి ఆలయం, హరి పర్బత్ అనంగ్‌పూర్. దస్త్రం:Hari_Parbat_Anangpur_Faridabad.jpg|alt=Hari Parbat Anangpur Faridabad.| హరి పర్బత్ అనంగ్పూర్ ఫరీదాబాద్. దస్త్రం:Mata_temple_Hari_Parbat_Faridabad.jpg|alt=Mata temple Hari Parbat Anangpur Faridabad.| మాతా ఆలయం హరి పర్బత్ అనంగ్పూర్ ఫరీదాబాద్. దస్త్రం:Hari_Parbat_Anangpur_2.jpg|alt=The way to Hari Parbat Anangpur.| హరి పర్బత్ అనంగ్‌పూర్‌కు వెళ్లే మార్గం </gallery> == ఇవికూడా చూడండి == * [[ఢిల్లీ చరిత్ర]] * హర్యానా చరిత్ర * [[భారతదేశ చరిత్ర]] == మూలాలు == {{Reflist}} === గ్రంథసూచి ===  {{Archaeological sites in India}}{{Protected areas of Haryana}}{{Protected areas of India}}{{National Parks of India}}{{Zoos of India}}{{Tourism in India}}{{Biodiversity Worldwide}}{{హర్యానా}}{{Delhi}} [[వర్గం:Coordinates on Wikidata]] [[వర్గం:Pages using gadget WikiMiniAtlas]] [[వర్గం:హర్యానా చరిత్ర]] [[వర్గం:భారతీయ చిత్రకళ]] [[వర్గం:గుహలు]] [[వర్గం:భౌగోళిక గుర్తింపులు]] [[వర్గం:గ్రామాలు]] [[వర్గం:సమీక్షించని అనువాదాలున్న పేజీలు]] n9l3pbjselaffhio5z6bri6h7uixy2h 4908081 4908080 2026-07-19T09:02:49Z Pranayraj1985 29393 4908081 wikitext text/x-wiki {{Infobox historic site | name = అనంగ్‌పూర్ | image = File:Suraj Kund.jpg | image_size = 250px | caption = రాజులచే నిర్మించబడిన సూరజ్ కుండ్ | designation1 = | designation1_date = | designation1_number = | designation1_criteria = | designation1_type = సాంస్కృతిక | designation1_free1name = రాష్ట్ర స్థాయి పార్టీ | designation1_free1value = భారతదేశం | designation1_free2name = ప్రాంతం | designation1_free2value = [[హర్యానా]] | location = [[ఫరీదాబాద్ జిల్లా]], హర్యానా, భారతదేశం | elevation = | built = | area = | architect = | architecture = | coordinates = {{coord|28.4612|77.2847| display=inline,title}} | map_type = India Haryana#India | map_caption = Location in Haryana, India, Asia | visitors_num = | visitors_year = }} '''అనంగ్‌పూర్''' భారతదేశంలోని [[హర్యానా|హర్యానాలో]] [[ఫరీదాబాద్]] సమీపంలో ఉన్న ఒక చారిత్రక గ్రామం. అనంగ్‌పూర్, మెహ్రౌలీ, తుగ్లకాబాద్‌లతో కలిసి ఒక భౌగోళిక త్రిభుజాన్ని ఏర్పరుస్తుంది.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=uPGAAAAAMAAJ&q=Anangpur|title=Prehistoric Delhi and Its Neighbourhood|last=Sharma|first=Arun Kumar|date=1993|publisher=Aryan Books International|isbn=978-81-7305-016-9|language=en|quote='' The palaeolithic site of Anangpur (Arangpur – 28°27' 30"N., 15°56"E), district Faridabad in Haryana State of India is located nearly 30 kms south of Delhi beyond Surajkund lake.''}}</ref> అనంగ్‌పూర్ అనంగ్‌పాల్ తోమర్ రాజధాని, అతను ఇక్కడ కోట, స్మారక చిహ్నాలను నిర్మించాడు.<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=AIVDAAAAYAAJ&q=Anangpur|title=Bhāratī|date=1992|publisher=Bharati Mahavidyalaya.|pages=129, 130, 131|language=en}}</ref> == చరిత్ర == === తోమర రాజవంశం (క్రీ.శ. 8వ - 11వ శతాబ్దం) === తోమర వంశపు మొదటి రాజు అనంగ్‌పాల్ I (క్రీ.శ. 736-1052), తనను తాను స్వతంత్ర పాలకుడిగా ప్రకటించుకుని, 8వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో [[ఢిల్లీ|ఢిల్లీలో]] తోమర వంశాన్ని స్థాపించాడు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Jv21AAAAIAAJ&q=Anangpur&pg=PA413|title=Gazetteer of Rural Delhi|last=Thapliyal|first=Uma Prasad|date=1987|publisher=Gazetteer Unit, Delhi Administration|pages=413|language=en}}</ref> అతను ఈ గ్రామంలో తన రాజధానిని నిర్మించుకుని, అక్కడి నుండి తన రాజ్యాన్ని విస్తరించాడు. అతను తన పాలనలో అనేక రాజభవనాలు, దేవాలయాలను నిర్మించాడని చెబుతారు, వాటిలో చాలా వరకు ఇప్పుడు శిథిలావస్థలో ఉన్నాయి.<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=AIVDAAAAYAAJ&q=Anangpur|title=Bhāratī|date=1992|publisher=Bharati Mahavidyalaya.|pages=129, 130, 131|language=en}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="">[https://books.google.com/books?id=AIVDAAAAYAAJ&q=Anangpur ''Bhāratī'']. Bharati Mahavidyalaya. 1992. pp.&nbsp;129, 130, 131.</cite></ref> ఈ వంశపు చివరి రాజు అనంగ్‌పాల్ (అనంగ్‌పాల్ II), ఇతను ఢిల్లీలోని లాల్ కోట్‌ను నిర్మించాడు, దీనిని తరువాత చౌహాన్ పాలకుడు పునరుద్ధరించాడు, ఇది ఖిలా రాయ్ పిథోరాగా కూడా ప్రసిద్ధి చెందింది. తోమర వంశాన్ని [[శాకంభరి చహమానులు|శాకంబరి చాహమానులు]] పడగొట్టారు, చివరి చాహమానుడు లేదా చౌహాన్ రాజు [[పృథ్వీరాజ్ చౌహాన్]], ఖిలా రాయ్ పిథోరా (గతంలో లాల్ కోట్ అని పిలిచేవారు) అతని పేరు మీదుగానే పెట్టబడింది. ఉత్తర భారతదేశంలో 457 సంవత్సరాల పాటు పాలించిన కాలంలో తాన్వర్ రాజధాని కొన్నిసార్లు మారింది. తోమర్ సామ్రాజ్యం మొదటి రాజధాని అనంగ్‌పూర్ కాగా, చివరిది [[ఢిల్లీ చరిత్ర|ధిల్లికాపురి]] (ఢిల్లీ, లాల్ కోట్).<ref>{{Cite book|title=Tanwars of Delhi by Harihar Niwas Dwivedi|last=|first=|publisher=Vidya Mandir Publications|year=1983|isbn=|location=Gwalior|pages=}}</ref> === చౌహాన్ రాజవంశం (క్రీ.శ. 12వ శతాబ్దం) === తోమరాల పాలన తరువాత చాహమానాలు, షిహాబ్ అద్-దిన్ పాలన వచ్చింది.{{Sfn|D. C. Ganguly|1981|p=704}} == పాలియోలిథిక్ స్థలాలు (100,000 BP) ==  <templatestyles src="Tree list/styles.css" /><templatestyles src="Tree list/styles.css" /><templatestyles src="Tree list/styles.css" /><templatestyles src="Tree list/styles.css" /><templatestyles src="Tree list/styles.css" /><templatestyles src="Tree list/styles.css" /><templatestyles src="Tree list/styles.css" /><templatestyles src="Tree list/styles.css" /><templatestyles src="Tree list/styles.css" /><templatestyles src="Tree list/styles.css" /><templatestyles src="Tree list/styles.css" /><templatestyles src="Tree list/styles.css" /><templatestyles src="Tree list/styles.css" /><templatestyles src="Tree list/styles.css" /><templatestyles src="Tree list/styles.css" />{{భారత దేశ చరిత్ర}} === 43 సైట్‌ల సమూహం === అనంగ్‌పూర్ గ్రూప్ ఆఫ్ పాలియోలిథిక్ సైట్స్ (AGPS): 1986లో కనుగొనబడిన, ఢిల్లీ సమీపంలోని మంగర్ బని, మెసోలిథిక్, పాలియోలిథిక్ యుగాలకు చెందినది కాబట్టి, ఇది AGPS పరిధిని విస్తరించవచ్చు. మంగర్ బని: ఆరావళి కొండలలో ఉన్న మంగర్ బనిలో పురాతన రాతి చిత్రాలు, పనిముట్లు ఉన్నాయి. దీని జీవవైవిధ్యం, చారిత్రక విలువ కారణంగా దీనిపై పరిశోధన జరుగుతోంది. పనిముట్లు, కళాఖండాలు: ఇక్కడ లభించిన పనిముట్లు అచూలియన్ సంప్రదాయాన్ని అనుసరిస్తాయి. మంగర్ బని ఆసియాలోని అతిపెద్ద పాలియోలిథిక్ ప్రదేశాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. 1986లో కనుగొనబడిన '''అనంగ్‌పూర్ పాలియోలిథిక్ సైట్స్ గ్రూప్''' (AGPS), చారిత్రాత్మక అనంగ్‌పూర్ గ్రామం ప్రాంతంలో రాతి కళ (చిత్రాలు) కలిగిన 43 చరిత్రపూర్వ ప్రదేశాల సమూహం, 2021లో కనుగొనబడిన మంగర్ బని పాలియోలిథిక్ సైట్ అనంగ్‌పూర్ సైట్‌ల పొడిగింపు కావచ్చు. సూరజ్‌కుండ్, అనాగ్‌పూర్ డ్యామ్‌లు ఉన్న అటవీ ప్రాంతంలో, [[పూర్వ ప్రాచీన శిలాయుగం|దిగువ పాలియోలిథిక్]] యుగానికి చెందిన మైక్రోలిత్‌లు (రాతి పనిముట్లు) అనే పురాతన [[రాతి యుగము|రాతియుగం]] అవశేషాలు కనుగొనబడ్డాయి.<ref name="Singh">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=KkpdLnZpm78C&q=History+of+Suraj+Kund&pg=PA7|title=Delhi: Ancient History|last=Singh|first=Upinder|work=Preliminary Report on the stone Age of the Union territory of Delhi and Haryana|publisher=Berghahn Books|year=2007|isbn=9788187358299|pages=6–7 in 227}}</ref> సూరజ్‌కుండ్ జలాశయం, అనాగ్‌పూర్ డ్యామ్, ఢిల్లీ, హర్యానాలోని ఆనుకొని ఉన్న ప్రాంతాల కొండల వెంబడి లభించిన చరిత్రపూర్వపు ఆధారాల అధ్యయనం నుండి, ఢిల్లీ, హర్యానాలోని దక్షిణ కొండ ప్రాంతం చరిత్రపూర్వ మానవుడు ఇక్కడ స్థిరపడటానికి పర్యావరణపరంగా అనుకూలంగా ఉందని నిర్ధారించబడింది. ==== సైట్‌ల జాబితా ==== అంఖిర్ (17వ గ్రామం) నుండి 43 ప్రదేశాలలో ఇవి కనుగొనబడ్డాయి. మంగర్ బానికి తూర్పున 17 కి.మీ.) దక్షిణం నుండి ఉత్తరం వరకు అనంగ్‌పూర్-అంగ్‌పూర్ డ్యామ్-సూరజ్‌కుండ్-తుగ్లకాబాద్ అక్షం వెంబడి. ఈ ప్రదేశాలు ' తుగ్లకాబాద్ -సూరజ్‌కుండ్ రోడ్డు' మీద, 'సూరజ్‌కుండ్- [[ఫరీదాబాద్]] రోడ్డు'కు దక్షిణంగా, అనంగ్‌పూర్ కొండలపై, అంఖిర్ కొండపై, ఫరీదాబాద్ (అంఖిర్) నుండి సూరజ్‌కుండ్ వరకు తక్కువ ఎత్తు గల పర్వత శ్రేణిని ఆనుకుని ఉన్న రహదారిపై ఉన్నాయి.<ref name="Singh" /> ఈ ప్రదేశాలలో అంఖిర్, అనంగ్‌పూర్, అనంగ్‌పూర్ డ్యామ్, శిలాఖరి, మంగర్ బని, ధౌజ్, కోట్, నూర్‌పూర్, ధుమాస్‌పూర్, సూరజ్‌కుండ్ మొదలైనవి ఉన్నాయి. ఈ ప్రదేశాలలో ఒకటి సోహ్నాకు ఈశాన్యంగా, ధౌజ్‌కు నైరుతిగా ఉన్న కోట్ గ్రామంలో ఉంది, ఇక్కడ రాళ్లపై చరిత్రపూర్వ చిత్రాలు, ఉలి వంటి పనిముట్లు కనుగొనబడ్డాయి. హర్యానా 2021లో ఈ ప్రదేశాన్ని సర్వే చేసింది, ASI జూన్ 2023లో ఈ ప్రదేశాన్ని సర్వే చేసి, ఫోటోలు తీసింది. === రక్షిత హోదా === 31 జూలై 2021 నాటికి, హర్యానా పురావస్తు శాఖ (HAD) అధిపతి అశోక్ ఖేమ్కా, ఈ మొత్తం ప్రాంతాన్ని రక్షిత పురావస్తు ప్రదేశంగా ప్రకటించాలనే ప్రతిపాదనను హర్యానా పురావస్తు శాఖ (HAD) హర్యానా ప్రభుత్వానికి (GoH) పంపిందని, GoH నుండి [[ది గెజిట్ ఆఫ్ ఇండియా|గెజిట్ నోటిఫికేషన్]] కోసం HAD ఎదురుచూస్తోందని, ఆ తర్వాత ఈ ప్రదేశం చట్టబద్ధంగా రక్షితమవుతుందని తెలియజేశారు. ఇంతలో, ఫరీదాబాద్ జిల్లా భూమి, రెవెన్యూ పరిపాలన, డేటాను ధృవీకరించడానికి, భూభాగ స్వరూపాన్ని నిర్ధారించడానికి, భూమి రకం, యాజమాన్యాన్ని నిర్ధారించడానికి క్షేత్రస్థాయి పరిశీలన (గ్రౌండ్ ట్రూతింగ్) కార్యక్రమాన్ని చేపట్టింది. ఈ సమాచారం రక్షిత హోదాను సాధించడంలో, తదుపరి పరిరక్షణలో సహాయపడటానికి HAD కి పంపబడుతుంది. === పరిరక్షణ === రాతి కళ, చిత్రాల పరిరక్షణ కోసం హెచ్‌ఏడీ (HAD) లక్నోలోని నేషనల్ రీసెర్చ్ లేబొరేటరీ ఫర్ కన్జర్వేషన్ ఆఫ్ కల్చరల్ ప్రాపర్టీ (NRLC), లక్నోలోని బీర్బల్ సాహ్ని ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ పాలియోసైన్సెస్ (BSIP), అహ్మదాబాద్‌లోని ఫిజికల్ రీసెర్చ్ లేబొరేటరీ (PRL) లను నియమించుకుంటుందని ఖేమ్కా నొక్కిచెప్పారు. అదనపు ప్రదేశాలను కనుగొనడానికి మొత్తం ప్రాంతాన్ని విస్తృతంగా సర్వే చేస్తారని, గురుగ్రామ్, ఫరీదాబాద్ మధ్య హర్యానాలోని ఆరావళి ఢిల్లీ సౌత్ రిడ్జ్ మొత్తం ప్రాంతాన్ని మ్యాప్ చేస్తారని, ప్రతి ప్రదేశానికి జీపీఎస్ ట్యాగ్ చేస్తారని ఖేమ్కా నొక్కిచెప్పారు. పెద్ద ఎత్తున శాస్త్రీయ తవ్వకాలు, చిత్రాలు, తవ్విన అవక్షేపాల శాస్త్రీయ కాల నిర్ధారణ చేపట్టబడతాయి. === ఇతర సారూప్య సైట్‌లు === పనిముట్లు, గుహ చిత్రకళ, చిత్రలేఖనాలతో కూడిన మిసోలిథిక్ ప్రదేశాలు: [[జాతీయ రాజధాని ప్రాంతం (భారతదేశం)|ఢిల్లీ ఎన్‌సిఆర్‌లోని]] అనంగ్‌పూర్ గుహలు, మంగర్ బని గుహలు ([[గుర్‌గావ్|గురుగ్రామ్]]), [[మధ్య ప్రదేశ్|మధ్యప్రదేశ్‌లోని]] [[భీమ్‌బేట్కా శిలా గుహలు|భీమ్‌బెట్కా రాతి ఆశ్రయాలు]] ([[భోపాల్]]), పహర్‌గఢ్ గుహలు ([[మొరేనా]]). == టోమారా స్మారక చిహ్నాలు (క్రీ.శ. 8వ-11వ శతాబ్దం) == తోమర రాజవంశం ఇక్కడి నుండి పాలించింది, వారు అనంగ్‌పూర్‌ను తమ రాజధానిగా చేసుకుని ఇక్కడ అనేక స్మారక కట్టడాలను నిర్మించారు. * ఢిల్లీలోని రాజధాని కోటలు/ప్యాలెస్‌లు, అత్యంత పురాతనమైనవి మొదట ** పురానా ఖిలా, తొలి హిందూ పాలకులు *** ఇంద్రప్రస్థ, 1000 BCE కంటే ముందు *** మౌర్య సామ్రాజ్యానికి చెందిన గొప్ప అశోకుడు (క్రీ.పూ. 268 నుండి 232 వరకు పరిపాలన) జారీ చేసిన శాసనాలు, చేర్పులు ** తోమర వంశానికి చెందిన అనంగ్‌పాల్ I (క్రీ.శ. 736-1152) నిర్మించిన అనంగ్‌పూర్. ** ఖిలా రాయ్ పిథోరా , *** తోమారా రాజవంశం (1152-1177 CE) రాజధానిగా లాల్ కోట్ *** ఖిలా రాయ్ పిథోరా, లాల్ కోట్ చౌహాన్ రాజవంశానికి చెందిన పృథ్వీరాజ్ చౌహాన్ (రాయ్ పితోరా అని కూడా పిలుస్తారు, r. 1177–92 CE) చే ఖర్చు చేయబడింది ** సిరి కోట, అలావుద్దీన్ ఖల్జీ (పాలన 1296–1316), ఖల్జీ వంశానికి చెందిన రెండవ పాలకుడు ** తుగ్లక్ రాజవంశానికి చెందిన ఘియాస్సుదిన్ తుగ్లక్ (r. 1320-25 CE) ద్వారా తుగ్లకాబాద్ కోట ** ఫిరోజ్ షా కోట్లా, తుగ్లక్ రాజవంశానికి చెందిన ఫిరోజ్ షా తుగ్లక్ (r. 1351-88 CE) చే ** [[సలీమ్‌గఢ్ కోట|సలీంగఢ్ కోట]], క్రీ.శ. 1546లో షేర్ షా సూరి కుమారుడైన సలీం షా సూరి (పాలన క్రీ.శ. 1545-54)చే నిర్మించబడింది. ** [[ఎర్రకోట]], మొఘల్ చక్రవర్తి షాజహాన్ తన రాజధానిని ఆగ్రా నుండి ఢిల్లీకి మార్చినప్పుడు క్రీ.శ. 1639-48లో నిర్మించబడింది. ** [[రాష్ట్రపతి భవనం|రాష్ట్రపతి భవన్]], 1912-29లో వలస బ్రిటిష్ రాజ్ చేత నిర్మించబడింది === అనంగ్‌పూర్ ఆనకట్ట (క్రీ.శ. 8వ శతాబ్దం) === అనంగ్‌పూర్ ఆనకట్ట అతని పాలనలో నిర్మించిన ఒక భారతీయ జల ఇంజనీరింగ్ నిర్మాణం, దాని చుట్టూ ఒక కోట శిధిలాలను కూడా చూడవచ్చు. ఈ ప్రాంతంలో 9వ శతాబ్దానికి చెందిన సూరజ్‌కుండ్ అనే ఒక పెద్ద రాతి చెరువు ఉంది, దీనిని అనంగ్‌పూర్ ఆనకట్ట, చుట్టుపక్కల ప్రాంతం నుండి నీటిని సేకరించడానికి ఉపయోగించారు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=biFuAAAAMAAJ&q=Anangpur|title=Delhi City Guide|date=1998|publisher=Eicher Goodearth Limited|isbn=978-81-900601-2-7|pages=200|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=KkpdLnZpm78C&q=anangpur+dam+asi&pg=PA200|title=Delhi: Ancient History|last=Singh|first=Upinder|date=2006|publisher=Berghahn Books|isbn=978-81-87358-29-9|language=en}}</ref> <gallery> దస్త్రం:Stepped_"downstream"_side_of_dam.jpg|alt=Downstream view of the dam.| ఆనకట్ట దిగువ భాగపు దృశ్యం. దస్త్రం:Steps_going_into_the_dam1.jpg|alt=Top view of the dam, entry holes dam of the gallery inside the dam wall.| ఆనకట్ట పైనుంచి దృశ్యం, ఆనకట్ట గోడ లోపల గ్యాలరీ ప్రవేశ రంధ్రాలు. దస్త్రం:Steps_going_into_the_dam.jpg|alt=Top view of the dam, steps into the gallery inside the dam.| ఆనకట్ట పైనుంచి దృశ్యం, ఆనకట్ట లోపల గ్యాలరీలోకి వెళ్లే మెట్లు. దస్త్రం:Sluice_(Anagpur_Dam).jpg|alt=Sluice inlet in the dam - on upstream side of the dam while looking from upstream towards downstream.| ఆనకట్టలోని స్లూయిస్ ఇన్లెట్ - ఎగువ నుండి దిగువ వైపుకు చూస్తున్నప్పుడు ఆనకట్టకు ఎగువ వైపున. దస్త్రం:Sluice_on_"upstream"_side.jpg|alt=Sluice outlet from the dam - on upstream side of the dam while looking from downstream side towards upstream.| ఆనకట్ట నుండి తూము అవుట్‌లెట్ - దిగువ వైపు నుండి ఎగువ వైపుకు చూస్తున్నప్పుడు ఆనకట్ట ఎగువ వైపున. </gallery> === సూరజ్‌కుండ్ === [[ఫరీదాబాద్|ఫరీదాబాద్‌లోని]] [[అరావళి పర్వత శ్రేణులు|ఆరావళి పర్వత శ్రేణి]] దక్షిణ ఢిల్లీ రిడ్జ్‌పై ఉన్న 10వ శతాబ్దపు [[జలాశయము|జలాశయం]] సూరజ్‌కుండ్‌ను, 10వ శతాబ్దంలో తోమర వంశానికి చెందిన రాజు సూరజ్‌పాల్ నిర్మించాడు. ఢిల్లీ పాలకుడైన అనంగ్‌పాల్ తోమర్ చిన్న కుమారుడైన సూరజ్‌పాల్ తోమర్ సూర్యారాధకుడు, అందువల్ల అతను దాని పశ్చిమ ఒడ్డున ఒక సూర్య దేవాలయాన్ని నిర్మించాడు.<ref name="suraj">{{Cite web|title=Ticketed Monuments – Haryana: Suraj Kund|url=http://asi.nic.in/asi_monu_tktd_haryana_surajkund.asp|access-date=2009-09-05|publisher=National Informatics Centre, Government of India}}</ref><ref name="Peck">{{Cite book|url=https://www.vedamsbooks.com/no43813.htm|title=Delhi - A thousand years of Building|last=Peck|first=Lucy|work=Suraj Kund dam and Surajkund tank|publisher=Roli Books Pvt Ltd.|year=2005|isbn=81-7436-354-8|location=New Delhi|page=29|access-date=2009-09-05}}</ref><ref name="Mela">{{Cite web|title=The Fair|url=http://www.tourism-of-india.com/surajkund-mela.html|access-date=2009-09-05}}</ref><ref name="Sharma">{{Cite book|url=http://www.indiaclub.com/Shop/SearchResults.asp?ProdStock=8780|title=Delhi and its Neighbourhood|last=Sharma|first=Y.D|work=Surjakund and Anagpur Dam|publisher=Archaeological Survey of India|year=2001|location=New Delhi|page=100 in 161|quote=Page 100: Suraj Kund lies about 3{{nbsp}}km south-east of Tughlaqabad in district Gurgaon---The reservoir is believed to have been constructed in the tenth century by King Surjapal of Tomar dynasty. Page 101: About 2{{nbsp}}km south-west of Surajkund, close to the village of Anagpur (also called Arangpur) is a dam ascribed to Anagpal of the Tomar Dynasty, who is also credited with building the [[Lal Kot]]|access-date=2009-09-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20050831215230/http://www.indiaclub.com/shop/SearchResults.asp?ProdStock=8780|archive-date=31 August 2005|df=dmy-all}}</ref> సూరజ్‌కుండ్ దాని వార్షిక ఉత్సవం సూరజ్‌కుండ్ అంతర్జాతీయ క్రాఫ్ట్ మేళాకు ప్రసిద్ధి చెందింది, ఈ ఉత్సవం 2015 ఎడిషన్‌ను 160,000 మంది విదేశీయులతో సహా 1.2 మిలియన్ల మంది సందర్శకులు సందర్శించారు, ఇందులో 20 కంటే ఎక్కువ దేశాలు పాల్గొన్నాయి.<ref name="autogenerated1">{{Cite web|title=29th Surajkund International Crafts Mela Ends|url=http://www.ndtv.com/others-news/29th-surajkund-international-crafts-mela-ends-739828|access-date=2015-10-31|publisher=Ndtv.com}}</ref><gallery> దస్త్రం:Suraj_Kund.jpg|alt=Suraj Kund panorama.| సూరజ్ కుండ్ పనోరమా. దస్త్రం:Surajkund_04.jpg|alt=Suraj Kund - view.| సూరజ్ కుండ్ - వీక్షణం. దస్త్రం:Surajkund_02.jpg|alt=Suraj Kund - another view.| సూరజ్ కుండ్ - మరో దృశ్యం. దస్త్రం:Surajkund_Fair.jpg|alt=Surajkund International Crafts Fair| సూరజ్‌కుండ్ అంతర్జాతీయ హస్తకళల ప్రదర్శన దస్త్రం:Rakasthani_folk_dance_at_Delhi.jpg|alt=Rakasthani folk dance at Surajkund International Crafts Fair| సూరజ్‌కుండ్ అంతర్జాతీయ హస్తకళల ప్రదర్శనలో రకస్థానీ జానపద నృత్యం </gallery> == ప్రస్తుత అనంగ్‌పూర్ గ్రామం == === పరిపాలన, జనాభా శాస్త్రం === ప్రస్తుత అనంగ్‌పూర్ ([[పిన్‌కోడ్|పోస్టల్ ఇండెక్స్ నంబర్]] 121003<ref>{{Cite web|title=Pin Code: 121003, List of Post Offices, FARIDABAD, HARYANA Pincode.net.in|url=https://pincode.net.in/121003|access-date=2021-06-17|website=pincode.net.in}}</ref>) దాదాపు 30000+ జనాభా, 10.55 చదరపు కిలోమీటర్ల విస్తీర్ణం, ప్రతి చదరపు కిలోమీటరుకు 3332 జనసాంద్రతను కలిగి ఉంది.<ref>{{Cite web|title=Anangpur Village, Faridabad {{!}} Locality {{!}} GeoIQ|url=https://geoiq.io/places/Anangpur-Village/TGzNIyAZwE|access-date=2021-06-17|website=geoiq.io}}</ref> === హరి పర్బత్ మందిర్ === అనంగ్‌పూర్‌లో శ్రీనగర్‌లోని మాతా శారికా చక్రేశ్వర్ హరి పర్బత్ ఆలయ ప్రతిరూపం ఉంది. హరి పర్బత్ మందిర్ అనంగ్‌పూర్, అనంగ్‌పూర్ గ్రామాన్ని ఆనుకుని ఉన్న కొండలలో ఒకదానిపై ఉంది. ఫరీదాబాద్ కాశ్మీరీ సేవక్ సమాజ్, ఆల్ ఇండియా కాశ్మీరీ సమాజ్ అధ్యక్షుడిగా ఉన్న [[పద్మశ్రీ పురస్కారం|పద్మశ్రీ]] జగన్ నాథ్ కౌల్ విరాళంతో ఈ ఆలయం నిర్మించబడింది.<ref name=":1">{{Cite web|title=Remembering Padmashri Jagan Nath Kaul – Kashmir Sentinel|url=https://kashmirsentinel.in/2010/02/25/remembering-padmashri-jagan-nath-kaul/|access-date=2021-06-16|language=en-US}}</ref> అనంగ్‌పూర్‌లోని 'హరి పర్బత్' ఆలయం, ఢిల్లీ, దాని పరిసర ప్రాంతాలలోని 'కాశ్మీరీ పండితులు' తమ ' నవ్ రేహ్ ' పండుగను జరుపుకునే ప్రదేశం.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=5ALeLjIPczAC&q=Hari+Parbat+faridabad&pg=PA152|title=Rites and Rituals of Kashmiri Brahmins|last=Toshakhānī|first=Śaśiśekhara|date=2010|publisher=Pentagon Press|isbn=978-81-8274-475-2|pages=152|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=uW40xyZE7sIC&q=Hari+Parbat+faridabad&pg=PA74|title=Kashmiri Pandit Community: A Profile|last=Dhar|first=Triloki Nath|date=2006-01-01|publisher=Mittal Publications|isbn=978-81-8324-177-9|pages=74|language=en}}</ref> <gallery> దస్త్రం:Hari_Parbat_Anangpur.jpg|alt=<nowiki>a replica of the temple of [[Hari Parbat|Mata Sharika Chakreshwar Hari Parbat Srinagar]]</nowiki>| శారికా దేవి ఆలయం, హరి పర్బత్ అనంగ్‌పూర్. దస్త్రం:Hari_Parbat_Anangpur_Faridabad.jpg|alt=Hari Parbat Anangpur Faridabad.| హరి పర్బత్ అనంగ్పూర్ ఫరీదాబాద్. దస్త్రం:Mata_temple_Hari_Parbat_Faridabad.jpg|alt=Mata temple Hari Parbat Anangpur Faridabad.| మాతా ఆలయం హరి పర్బత్ అనంగ్పూర్ ఫరీదాబాద్. దస్త్రం:Hari_Parbat_Anangpur_2.jpg|alt=The way to Hari Parbat Anangpur.| హరి పర్బత్ అనంగ్‌పూర్‌కు వెళ్లే మార్గం </gallery> == ఇవికూడా చూడండి == * [[ఢిల్లీ చరిత్ర]] * హర్యానా చరిత్ర * [[భారతదేశ చరిత్ర]] == మూలాలు == {{Reflist}} === గ్రంథసూచి ===  {{Archaeological sites in India}}{{Protected areas of Haryana}}{{Protected areas of India}}{{National Parks of India}}{{Zoos of India}}{{Tourism in India}}{{Biodiversity Worldwide}}{{హర్యానా}}{{Delhi}} [[వర్గం:Coordinates on Wikidata]] [[వర్గం:Pages using gadget WikiMiniAtlas]] [[వర్గం:హర్యానా చరిత్ర]] [[వర్గం:భారతీయ చిత్రకళ]] [[వర్గం:గుహలు]] [[వర్గం:భౌగోళిక గుర్తింపులు]] [[వర్గం:గ్రామాలు]] [[వర్గం:సమీక్షించని అనువాదాలున్న పేజీలు]] q5r6h9y59quia56nl97g84uma9sn6if 4908082 4908081 2026-07-19T09:03:34Z Pranayraj1985 29393 4908082 wikitext text/x-wiki {{Infobox historic site | name = అనంగ్‌పూర్ | image = File:Suraj Kund.jpg | image_size = 250px | caption = రాజులచే నిర్మించబడిన సూరజ్ కుండ్ | designation1 = | designation1_date = | designation1_number = | designation1_criteria = | designation1_type = సాంస్కృతిక | designation1_free1name = రాష్ట్ర స్థాయి పార్టీ | designation1_free1value = భారతదేశం | designation1_free2name = ప్రాంతం | designation1_free2value = [[హర్యానా]] | location = [[ఫరీదాబాద్ జిల్లా]], హర్యానా, భారతదేశం | elevation = | built = | area = | architect = | architecture = | coordinates = {{coord|28.4612|77.2847| display=inline,title}} | map_type = India Haryana#India | map_caption = Location in Haryana, India, Asia | visitors_num = | visitors_year = }} '''అనంగ్‌పూర్''' భారతదేశంలోని [[హర్యానా|హర్యానాలో]] [[ఫరీదాబాద్]] సమీపంలో ఉన్న ఒక చారిత్రక గ్రామం. అనంగ్‌పూర్, మెహ్రౌలీ, తుగ్లకాబాద్‌లతో కలిసి ఒక భౌగోళిక త్రిభుజాన్ని ఏర్పరుస్తుంది.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=uPGAAAAAMAAJ&q=Anangpur|title=Prehistoric Delhi and Its Neighbourhood|last=Sharma|first=Arun Kumar|date=1993|publisher=Aryan Books International|isbn=978-81-7305-016-9|language=en|quote='' The palaeolithic site of Anangpur (Arangpur – 28°27' 30"N., 15°56"E), district Faridabad in Haryana State of India is located nearly 30 kms south of Delhi beyond Surajkund lake.''}}</ref> అనంగ్‌పూర్ అనంగ్‌పాల్ తోమర్ రాజధాని, అతను ఇక్కడ కోట, స్మారక చిహ్నాలను నిర్మించాడు.<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=AIVDAAAAYAAJ&q=Anangpur|title=Bhāratī|date=1992|publisher=Bharati Mahavidyalaya.|pages=129, 130, 131|language=en}}</ref> == చరిత్ర == === తోమర రాజవంశం (క్రీ.శ. 8వ - 11వ శతాబ్దం) === తోమర వంశపు మొదటి రాజు అనంగ్‌పాల్ I (క్రీ.శ. 736-1052), తనను తాను స్వతంత్ర పాలకుడిగా ప్రకటించుకుని, 8వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో [[ఢిల్లీ|ఢిల్లీలో]] తోమర వంశాన్ని స్థాపించాడు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Jv21AAAAIAAJ&q=Anangpur&pg=PA413|title=Gazetteer of Rural Delhi|last=Thapliyal|first=Uma Prasad|date=1987|publisher=Gazetteer Unit, Delhi Administration|pages=413|language=en}}</ref> అతను ఈ గ్రామంలో తన రాజధానిని నిర్మించుకుని, అక్కడి నుండి తన రాజ్యాన్ని విస్తరించాడు. అతను తన పాలనలో అనేక రాజభవనాలు, దేవాలయాలను నిర్మించాడని చెబుతారు, వాటిలో చాలా వరకు ఇప్పుడు శిథిలావస్థలో ఉన్నాయి.<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=AIVDAAAAYAAJ&q=Anangpur|title=Bhāratī|date=1992|publisher=Bharati Mahavidyalaya.|pages=129, 130, 131|language=en}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="">[https://books.google.com/books?id=AIVDAAAAYAAJ&q=Anangpur ''Bhāratī'']. Bharati Mahavidyalaya. 1992. pp.&nbsp;129, 130, 131.</cite></ref> ఈ వంశపు చివరి రాజు అనంగ్‌పాల్ (అనంగ్‌పాల్ II), ఇతను ఢిల్లీలోని లాల్ కోట్‌ను నిర్మించాడు, దీనిని తరువాత చౌహాన్ పాలకుడు పునరుద్ధరించాడు, ఇది ఖిలా రాయ్ పిథోరాగా కూడా ప్రసిద్ధి చెందింది. తోమర వంశాన్ని [[శాకంభరి చహమానులు|శాకంబరి చాహమానులు]] పడగొట్టారు, చివరి చాహమానుడు లేదా చౌహాన్ రాజు [[పృథ్వీరాజ్ చౌహాన్]], ఖిలా రాయ్ పిథోరా (గతంలో లాల్ కోట్ అని పిలిచేవారు) అతని పేరు మీదుగానే పెట్టబడింది. ఉత్తర భారతదేశంలో 457 సంవత్సరాల పాటు పాలించిన కాలంలో తాన్వర్ రాజధాని కొన్నిసార్లు మారింది. తోమర్ సామ్రాజ్యం మొదటి రాజధాని అనంగ్‌పూర్ కాగా, చివరిది [[ఢిల్లీ చరిత్ర|ధిల్లికాపురి]] (ఢిల్లీ, లాల్ కోట్).<ref>{{Cite book|title=Tanwars of Delhi by Harihar Niwas Dwivedi|last=|first=|publisher=Vidya Mandir Publications|year=1983|isbn=|location=Gwalior|pages=}}</ref> === చౌహాన్ రాజవంశం (క్రీ.శ. 12వ శతాబ్దం) === తోమరాల పాలన తరువాత చాహమానాలు, షిహాబ్ అద్-దిన్ పాలన వచ్చింది.{{Sfn|D. C. Ganguly|1981|p=704}} == పాలియోలిథిక్ స్థలాలు (100,000 BP) == {{భారత దేశ చరిత్ర}} === 43 సైట్‌ల సమూహం === అనంగ్‌పూర్ గ్రూప్ ఆఫ్ పాలియోలిథిక్ సైట్స్ (AGPS): 1986లో కనుగొనబడిన, ఢిల్లీ సమీపంలోని మంగర్ బని, మెసోలిథిక్, పాలియోలిథిక్ యుగాలకు చెందినది కాబట్టి, ఇది AGPS పరిధిని విస్తరించవచ్చు. మంగర్ బని: ఆరావళి కొండలలో ఉన్న మంగర్ బనిలో పురాతన రాతి చిత్రాలు, పనిముట్లు ఉన్నాయి. దీని జీవవైవిధ్యం, చారిత్రక విలువ కారణంగా దీనిపై పరిశోధన జరుగుతోంది. పనిముట్లు, కళాఖండాలు: ఇక్కడ లభించిన పనిముట్లు అచూలియన్ సంప్రదాయాన్ని అనుసరిస్తాయి. మంగర్ బని ఆసియాలోని అతిపెద్ద పాలియోలిథిక్ ప్రదేశాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. 1986లో కనుగొనబడిన '''అనంగ్‌పూర్ పాలియోలిథిక్ సైట్స్ గ్రూప్''' (AGPS), చారిత్రాత్మక అనంగ్‌పూర్ గ్రామం ప్రాంతంలో రాతి కళ (చిత్రాలు) కలిగిన 43 చరిత్రపూర్వ ప్రదేశాల సమూహం, 2021లో కనుగొనబడిన మంగర్ బని పాలియోలిథిక్ సైట్ అనంగ్‌పూర్ సైట్‌ల పొడిగింపు కావచ్చు. సూరజ్‌కుండ్, అనాగ్‌పూర్ డ్యామ్‌లు ఉన్న అటవీ ప్రాంతంలో, [[పూర్వ ప్రాచీన శిలాయుగం|దిగువ పాలియోలిథిక్]] యుగానికి చెందిన మైక్రోలిత్‌లు (రాతి పనిముట్లు) అనే పురాతన [[రాతి యుగము|రాతియుగం]] అవశేషాలు కనుగొనబడ్డాయి.<ref name="Singh">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=KkpdLnZpm78C&q=History+of+Suraj+Kund&pg=PA7|title=Delhi: Ancient History|last=Singh|first=Upinder|work=Preliminary Report on the stone Age of the Union territory of Delhi and Haryana|publisher=Berghahn Books|year=2007|isbn=9788187358299|pages=6–7 in 227}}</ref> సూరజ్‌కుండ్ జలాశయం, అనాగ్‌పూర్ డ్యామ్, ఢిల్లీ, హర్యానాలోని ఆనుకొని ఉన్న ప్రాంతాల కొండల వెంబడి లభించిన చరిత్రపూర్వపు ఆధారాల అధ్యయనం నుండి, ఢిల్లీ, హర్యానాలోని దక్షిణ కొండ ప్రాంతం చరిత్రపూర్వ మానవుడు ఇక్కడ స్థిరపడటానికి పర్యావరణపరంగా అనుకూలంగా ఉందని నిర్ధారించబడింది. ==== సైట్‌ల జాబితా ==== అంఖిర్ (17వ గ్రామం) నుండి 43 ప్రదేశాలలో ఇవి కనుగొనబడ్డాయి. మంగర్ బానికి తూర్పున 17 కి.మీ.) దక్షిణం నుండి ఉత్తరం వరకు అనంగ్‌పూర్-అంగ్‌పూర్ డ్యామ్-సూరజ్‌కుండ్-తుగ్లకాబాద్ అక్షం వెంబడి. ఈ ప్రదేశాలు ' తుగ్లకాబాద్ -సూరజ్‌కుండ్ రోడ్డు' మీద, 'సూరజ్‌కుండ్- [[ఫరీదాబాద్]] రోడ్డు'కు దక్షిణంగా, అనంగ్‌పూర్ కొండలపై, అంఖిర్ కొండపై, ఫరీదాబాద్ (అంఖిర్) నుండి సూరజ్‌కుండ్ వరకు తక్కువ ఎత్తు గల పర్వత శ్రేణిని ఆనుకుని ఉన్న రహదారిపై ఉన్నాయి.<ref name="Singh" /> ఈ ప్రదేశాలలో అంఖిర్, అనంగ్‌పూర్, అనంగ్‌పూర్ డ్యామ్, శిలాఖరి, మంగర్ బని, ధౌజ్, కోట్, నూర్‌పూర్, ధుమాస్‌పూర్, సూరజ్‌కుండ్ మొదలైనవి ఉన్నాయి. ఈ ప్రదేశాలలో ఒకటి సోహ్నాకు ఈశాన్యంగా, ధౌజ్‌కు నైరుతిగా ఉన్న కోట్ గ్రామంలో ఉంది, ఇక్కడ రాళ్లపై చరిత్రపూర్వ చిత్రాలు, ఉలి వంటి పనిముట్లు కనుగొనబడ్డాయి. హర్యానా 2021లో ఈ ప్రదేశాన్ని సర్వే చేసింది, ASI జూన్ 2023లో ఈ ప్రదేశాన్ని సర్వే చేసి, ఫోటోలు తీసింది. === రక్షిత హోదా === 31 జూలై 2021 నాటికి, హర్యానా పురావస్తు శాఖ (HAD) అధిపతి అశోక్ ఖేమ్కా, ఈ మొత్తం ప్రాంతాన్ని రక్షిత పురావస్తు ప్రదేశంగా ప్రకటించాలనే ప్రతిపాదనను హర్యానా పురావస్తు శాఖ (HAD) హర్యానా ప్రభుత్వానికి (GoH) పంపిందని, GoH నుండి [[ది గెజిట్ ఆఫ్ ఇండియా|గెజిట్ నోటిఫికేషన్]] కోసం HAD ఎదురుచూస్తోందని, ఆ తర్వాత ఈ ప్రదేశం చట్టబద్ధంగా రక్షితమవుతుందని తెలియజేశారు. ఇంతలో, ఫరీదాబాద్ జిల్లా భూమి, రెవెన్యూ పరిపాలన, డేటాను ధృవీకరించడానికి, భూభాగ స్వరూపాన్ని నిర్ధారించడానికి, భూమి రకం, యాజమాన్యాన్ని నిర్ధారించడానికి క్షేత్రస్థాయి పరిశీలన (గ్రౌండ్ ట్రూతింగ్) కార్యక్రమాన్ని చేపట్టింది. ఈ సమాచారం రక్షిత హోదాను సాధించడంలో, తదుపరి పరిరక్షణలో సహాయపడటానికి HAD కి పంపబడుతుంది. === పరిరక్షణ === రాతి కళ, చిత్రాల పరిరక్షణ కోసం హెచ్‌ఏడీ (HAD) లక్నోలోని నేషనల్ రీసెర్చ్ లేబొరేటరీ ఫర్ కన్జర్వేషన్ ఆఫ్ కల్చరల్ ప్రాపర్టీ (NRLC), లక్నోలోని బీర్బల్ సాహ్ని ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ పాలియోసైన్సెస్ (BSIP), అహ్మదాబాద్‌లోని ఫిజికల్ రీసెర్చ్ లేబొరేటరీ (PRL) లను నియమించుకుంటుందని ఖేమ్కా నొక్కిచెప్పారు. అదనపు ప్రదేశాలను కనుగొనడానికి మొత్తం ప్రాంతాన్ని విస్తృతంగా సర్వే చేస్తారని, గురుగ్రామ్, ఫరీదాబాద్ మధ్య హర్యానాలోని ఆరావళి ఢిల్లీ సౌత్ రిడ్జ్ మొత్తం ప్రాంతాన్ని మ్యాప్ చేస్తారని, ప్రతి ప్రదేశానికి జీపీఎస్ ట్యాగ్ చేస్తారని ఖేమ్కా నొక్కిచెప్పారు. పెద్ద ఎత్తున శాస్త్రీయ తవ్వకాలు, చిత్రాలు, తవ్విన అవక్షేపాల శాస్త్రీయ కాల నిర్ధారణ చేపట్టబడతాయి. === ఇతర సారూప్య సైట్‌లు === పనిముట్లు, గుహ చిత్రకళ, చిత్రలేఖనాలతో కూడిన మిసోలిథిక్ ప్రదేశాలు: [[జాతీయ రాజధాని ప్రాంతం (భారతదేశం)|ఢిల్లీ ఎన్‌సిఆర్‌లోని]] అనంగ్‌పూర్ గుహలు, మంగర్ బని గుహలు ([[గుర్‌గావ్|గురుగ్రామ్]]), [[మధ్య ప్రదేశ్|మధ్యప్రదేశ్‌లోని]] [[భీమ్‌బేట్కా శిలా గుహలు|భీమ్‌బెట్కా రాతి ఆశ్రయాలు]] ([[భోపాల్]]), పహర్‌గఢ్ గుహలు ([[మొరేనా]]). == టోమారా స్మారక చిహ్నాలు (క్రీ.శ. 8వ-11వ శతాబ్దం) == తోమర రాజవంశం ఇక్కడి నుండి పాలించింది, వారు అనంగ్‌పూర్‌ను తమ రాజధానిగా చేసుకుని ఇక్కడ అనేక స్మారక కట్టడాలను నిర్మించారు. * ఢిల్లీలోని రాజధాని కోటలు/ప్యాలెస్‌లు, అత్యంత పురాతనమైనవి మొదట ** పురానా ఖిలా, తొలి హిందూ పాలకులు *** ఇంద్రప్రస్థ, 1000 BCE కంటే ముందు *** మౌర్య సామ్రాజ్యానికి చెందిన గొప్ప అశోకుడు (క్రీ.పూ. 268 నుండి 232 వరకు పరిపాలన) జారీ చేసిన శాసనాలు, చేర్పులు ** తోమర వంశానికి చెందిన అనంగ్‌పాల్ I (క్రీ.శ. 736-1152) నిర్మించిన అనంగ్‌పూర్. ** ఖిలా రాయ్ పిథోరా , *** తోమారా రాజవంశం (1152-1177 CE) రాజధానిగా లాల్ కోట్ *** ఖిలా రాయ్ పిథోరా, లాల్ కోట్ చౌహాన్ రాజవంశానికి చెందిన పృథ్వీరాజ్ చౌహాన్ (రాయ్ పితోరా అని కూడా పిలుస్తారు, r. 1177–92 CE) చే ఖర్చు చేయబడింది ** సిరి కోట, అలావుద్దీన్ ఖల్జీ (పాలన 1296–1316), ఖల్జీ వంశానికి చెందిన రెండవ పాలకుడు ** తుగ్లక్ రాజవంశానికి చెందిన ఘియాస్సుదిన్ తుగ్లక్ (r. 1320-25 CE) ద్వారా తుగ్లకాబాద్ కోట ** ఫిరోజ్ షా కోట్లా, తుగ్లక్ రాజవంశానికి చెందిన ఫిరోజ్ షా తుగ్లక్ (r. 1351-88 CE) చే ** [[సలీమ్‌గఢ్ కోట|సలీంగఢ్ కోట]], క్రీ.శ. 1546లో షేర్ షా సూరి కుమారుడైన సలీం షా సూరి (పాలన క్రీ.శ. 1545-54)చే నిర్మించబడింది. ** [[ఎర్రకోట]], మొఘల్ చక్రవర్తి షాజహాన్ తన రాజధానిని ఆగ్రా నుండి ఢిల్లీకి మార్చినప్పుడు క్రీ.శ. 1639-48లో నిర్మించబడింది. ** [[రాష్ట్రపతి భవనం|రాష్ట్రపతి భవన్]], 1912-29లో వలస బ్రిటిష్ రాజ్ చేత నిర్మించబడింది === అనంగ్‌పూర్ ఆనకట్ట (క్రీ.శ. 8వ శతాబ్దం) === అనంగ్‌పూర్ ఆనకట్ట అతని పాలనలో నిర్మించిన ఒక భారతీయ జల ఇంజనీరింగ్ నిర్మాణం, దాని చుట్టూ ఒక కోట శిధిలాలను కూడా చూడవచ్చు. ఈ ప్రాంతంలో 9వ శతాబ్దానికి చెందిన సూరజ్‌కుండ్ అనే ఒక పెద్ద రాతి చెరువు ఉంది, దీనిని అనంగ్‌పూర్ ఆనకట్ట, చుట్టుపక్కల ప్రాంతం నుండి నీటిని సేకరించడానికి ఉపయోగించారు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=biFuAAAAMAAJ&q=Anangpur|title=Delhi City Guide|date=1998|publisher=Eicher Goodearth Limited|isbn=978-81-900601-2-7|pages=200|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=KkpdLnZpm78C&q=anangpur+dam+asi&pg=PA200|title=Delhi: Ancient History|last=Singh|first=Upinder|date=2006|publisher=Berghahn Books|isbn=978-81-87358-29-9|language=en}}</ref> <gallery> దస్త్రం:Stepped_"downstream"_side_of_dam.jpg|alt=Downstream view of the dam.| ఆనకట్ట దిగువ భాగపు దృశ్యం. దస్త్రం:Steps_going_into_the_dam1.jpg|alt=Top view of the dam, entry holes dam of the gallery inside the dam wall.| ఆనకట్ట పైనుంచి దృశ్యం, ఆనకట్ట గోడ లోపల గ్యాలరీ ప్రవేశ రంధ్రాలు. దస్త్రం:Steps_going_into_the_dam.jpg|alt=Top view of the dam, steps into the gallery inside the dam.| ఆనకట్ట పైనుంచి దృశ్యం, ఆనకట్ట లోపల గ్యాలరీలోకి వెళ్లే మెట్లు. దస్త్రం:Sluice_(Anagpur_Dam).jpg|alt=Sluice inlet in the dam - on upstream side of the dam while looking from upstream towards downstream.| ఆనకట్టలోని స్లూయిస్ ఇన్లెట్ - ఎగువ నుండి దిగువ వైపుకు చూస్తున్నప్పుడు ఆనకట్టకు ఎగువ వైపున. దస్త్రం:Sluice_on_"upstream"_side.jpg|alt=Sluice outlet from the dam - on upstream side of the dam while looking from downstream side towards upstream.| ఆనకట్ట నుండి తూము అవుట్‌లెట్ - దిగువ వైపు నుండి ఎగువ వైపుకు చూస్తున్నప్పుడు ఆనకట్ట ఎగువ వైపున. </gallery> === సూరజ్‌కుండ్ === [[ఫరీదాబాద్|ఫరీదాబాద్‌లోని]] [[అరావళి పర్వత శ్రేణులు|ఆరావళి పర్వత శ్రేణి]] దక్షిణ ఢిల్లీ రిడ్జ్‌పై ఉన్న 10వ శతాబ్దపు [[జలాశయము|జలాశయం]] సూరజ్‌కుండ్‌ను, 10వ శతాబ్దంలో తోమర వంశానికి చెందిన రాజు సూరజ్‌పాల్ నిర్మించాడు. ఢిల్లీ పాలకుడైన అనంగ్‌పాల్ తోమర్ చిన్న కుమారుడైన సూరజ్‌పాల్ తోమర్ సూర్యారాధకుడు, అందువల్ల అతను దాని పశ్చిమ ఒడ్డున ఒక సూర్య దేవాలయాన్ని నిర్మించాడు.<ref name="suraj">{{Cite web|title=Ticketed Monuments – Haryana: Suraj Kund|url=http://asi.nic.in/asi_monu_tktd_haryana_surajkund.asp|access-date=2009-09-05|publisher=National Informatics Centre, Government of India}}</ref><ref name="Peck">{{Cite book|url=https://www.vedamsbooks.com/no43813.htm|title=Delhi - A thousand years of Building|last=Peck|first=Lucy|work=Suraj Kund dam and Surajkund tank|publisher=Roli Books Pvt Ltd.|year=2005|isbn=81-7436-354-8|location=New Delhi|page=29|access-date=2009-09-05}}</ref><ref name="Mela">{{Cite web|title=The Fair|url=http://www.tourism-of-india.com/surajkund-mela.html|access-date=2009-09-05}}</ref><ref name="Sharma">{{Cite book|url=http://www.indiaclub.com/Shop/SearchResults.asp?ProdStock=8780|title=Delhi and its Neighbourhood|last=Sharma|first=Y.D|work=Surjakund and Anagpur Dam|publisher=Archaeological Survey of India|year=2001|location=New Delhi|page=100 in 161|quote=Page 100: Suraj Kund lies about 3{{nbsp}}km south-east of Tughlaqabad in district Gurgaon---The reservoir is believed to have been constructed in the tenth century by King Surjapal of Tomar dynasty. Page 101: About 2{{nbsp}}km south-west of Surajkund, close to the village of Anagpur (also called Arangpur) is a dam ascribed to Anagpal of the Tomar Dynasty, who is also credited with building the [[Lal Kot]]|access-date=2009-09-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20050831215230/http://www.indiaclub.com/shop/SearchResults.asp?ProdStock=8780|archive-date=31 August 2005|df=dmy-all}}</ref> సూరజ్‌కుండ్ దాని వార్షిక ఉత్సవం సూరజ్‌కుండ్ అంతర్జాతీయ క్రాఫ్ట్ మేళాకు ప్రసిద్ధి చెందింది, ఈ ఉత్సవం 2015 ఎడిషన్‌ను 160,000 మంది విదేశీయులతో సహా 1.2 మిలియన్ల మంది సందర్శకులు సందర్శించారు, ఇందులో 20 కంటే ఎక్కువ దేశాలు పాల్గొన్నాయి.<ref name="autogenerated1">{{Cite web|title=29th Surajkund International Crafts Mela Ends|url=http://www.ndtv.com/others-news/29th-surajkund-international-crafts-mela-ends-739828|access-date=2015-10-31|publisher=Ndtv.com}}</ref><gallery> దస్త్రం:Suraj_Kund.jpg|alt=Suraj Kund panorama.| సూరజ్ కుండ్ పనోరమా. దస్త్రం:Surajkund_04.jpg|alt=Suraj Kund - view.| సూరజ్ కుండ్ - వీక్షణం. దస్త్రం:Surajkund_02.jpg|alt=Suraj Kund - another view.| సూరజ్ కుండ్ - మరో దృశ్యం. దస్త్రం:Surajkund_Fair.jpg|alt=Surajkund International Crafts Fair| సూరజ్‌కుండ్ అంతర్జాతీయ హస్తకళల ప్రదర్శన దస్త్రం:Rakasthani_folk_dance_at_Delhi.jpg|alt=Rakasthani folk dance at Surajkund International Crafts Fair| సూరజ్‌కుండ్ అంతర్జాతీయ హస్తకళల ప్రదర్శనలో రకస్థానీ జానపద నృత్యం </gallery> == ప్రస్తుత అనంగ్‌పూర్ గ్రామం == === పరిపాలన, జనాభా శాస్త్రం === ప్రస్తుత అనంగ్‌పూర్ ([[పిన్‌కోడ్|పోస్టల్ ఇండెక్స్ నంబర్]] 121003<ref>{{Cite web|title=Pin Code: 121003, List of Post Offices, FARIDABAD, HARYANA Pincode.net.in|url=https://pincode.net.in/121003|access-date=2021-06-17|website=pincode.net.in}}</ref>) దాదాపు 30000+ జనాభా, 10.55 చదరపు కిలోమీటర్ల విస్తీర్ణం, ప్రతి చదరపు కిలోమీటరుకు 3332 జనసాంద్రతను కలిగి ఉంది.<ref>{{Cite web|title=Anangpur Village, Faridabad {{!}} Locality {{!}} GeoIQ|url=https://geoiq.io/places/Anangpur-Village/TGzNIyAZwE|access-date=2021-06-17|website=geoiq.io}}</ref> === హరి పర్బత్ మందిర్ === అనంగ్‌పూర్‌లో శ్రీనగర్‌లోని మాతా శారికా చక్రేశ్వర్ హరి పర్బత్ ఆలయ ప్రతిరూపం ఉంది. హరి పర్బత్ మందిర్ అనంగ్‌పూర్, అనంగ్‌పూర్ గ్రామాన్ని ఆనుకుని ఉన్న కొండలలో ఒకదానిపై ఉంది. ఫరీదాబాద్ కాశ్మీరీ సేవక్ సమాజ్, ఆల్ ఇండియా కాశ్మీరీ సమాజ్ అధ్యక్షుడిగా ఉన్న [[పద్మశ్రీ పురస్కారం|పద్మశ్రీ]] జగన్ నాథ్ కౌల్ విరాళంతో ఈ ఆలయం నిర్మించబడింది.<ref name=":1">{{Cite web|title=Remembering Padmashri Jagan Nath Kaul – Kashmir Sentinel|url=https://kashmirsentinel.in/2010/02/25/remembering-padmashri-jagan-nath-kaul/|access-date=2021-06-16|language=en-US}}</ref> అనంగ్‌పూర్‌లోని 'హరి పర్బత్' ఆలయం, ఢిల్లీ, దాని పరిసర ప్రాంతాలలోని 'కాశ్మీరీ పండితులు' తమ ' నవ్ రేహ్ ' పండుగను జరుపుకునే ప్రదేశం.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=5ALeLjIPczAC&q=Hari+Parbat+faridabad&pg=PA152|title=Rites and Rituals of Kashmiri Brahmins|last=Toshakhānī|first=Śaśiśekhara|date=2010|publisher=Pentagon Press|isbn=978-81-8274-475-2|pages=152|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=uW40xyZE7sIC&q=Hari+Parbat+faridabad&pg=PA74|title=Kashmiri Pandit Community: A Profile|last=Dhar|first=Triloki Nath|date=2006-01-01|publisher=Mittal Publications|isbn=978-81-8324-177-9|pages=74|language=en}}</ref> <gallery> దస్త్రం:Hari_Parbat_Anangpur.jpg|alt=<nowiki>a replica of the temple of [[Hari Parbat|Mata Sharika Chakreshwar Hari Parbat Srinagar]]</nowiki>| శారికా దేవి ఆలయం, హరి పర్బత్ అనంగ్‌పూర్. దస్త్రం:Hari_Parbat_Anangpur_Faridabad.jpg|alt=Hari Parbat Anangpur Faridabad.| హరి పర్బత్ అనంగ్పూర్ ఫరీదాబాద్. దస్త్రం:Mata_temple_Hari_Parbat_Faridabad.jpg|alt=Mata temple Hari Parbat Anangpur Faridabad.| మాతా ఆలయం హరి పర్బత్ అనంగ్పూర్ ఫరీదాబాద్. దస్త్రం:Hari_Parbat_Anangpur_2.jpg|alt=The way to Hari Parbat Anangpur.| హరి పర్బత్ అనంగ్‌పూర్‌కు వెళ్లే మార్గం </gallery> == ఇవికూడా చూడండి == * [[ఢిల్లీ చరిత్ర]] * హర్యానా చరిత్ర * [[భారతదేశ చరిత్ర]] == మూలాలు == {{Reflist}} === గ్రంథసూచి ===  {{Zoos of India}}{{Tourism in India}}{{హర్యానా}} [[వర్గం:Coordinates on Wikidata]] [[వర్గం:Pages using gadget WikiMiniAtlas]] [[వర్గం:హర్యానా చరిత్ర]] [[వర్గం:భారతీయ చిత్రకళ]] [[వర్గం:గుహలు]] [[వర్గం:భౌగోళిక గుర్తింపులు]] [[వర్గం:గ్రామాలు]] [[వర్గం:సమీక్షించని అనువాదాలున్న పేజీలు]] e6bfw3c3takmb7rw8q3iwgl6je8qz4v 4908084 4908082 2026-07-19T09:03:58Z Pranayraj1985 29393 /* గ్రంథసూచి */ 4908084 wikitext text/x-wiki {{Infobox historic site | name = అనంగ్‌పూర్ | image = File:Suraj Kund.jpg | image_size = 250px | caption = రాజులచే నిర్మించబడిన సూరజ్ కుండ్ | designation1 = | designation1_date = | designation1_number = | designation1_criteria = | designation1_type = సాంస్కృతిక | designation1_free1name = రాష్ట్ర స్థాయి పార్టీ | designation1_free1value = భారతదేశం | designation1_free2name = ప్రాంతం | designation1_free2value = [[హర్యానా]] | location = [[ఫరీదాబాద్ జిల్లా]], హర్యానా, భారతదేశం | elevation = | built = | area = | architect = | architecture = | coordinates = {{coord|28.4612|77.2847| display=inline,title}} | map_type = India Haryana#India | map_caption = Location in Haryana, India, Asia | visitors_num = | visitors_year = }} '''అనంగ్‌పూర్''' భారతదేశంలోని [[హర్యానా|హర్యానాలో]] [[ఫరీదాబాద్]] సమీపంలో ఉన్న ఒక చారిత్రక గ్రామం. అనంగ్‌పూర్, మెహ్రౌలీ, తుగ్లకాబాద్‌లతో కలిసి ఒక భౌగోళిక త్రిభుజాన్ని ఏర్పరుస్తుంది.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=uPGAAAAAMAAJ&q=Anangpur|title=Prehistoric Delhi and Its Neighbourhood|last=Sharma|first=Arun Kumar|date=1993|publisher=Aryan Books International|isbn=978-81-7305-016-9|language=en|quote='' The palaeolithic site of Anangpur (Arangpur – 28°27' 30"N., 15°56"E), district Faridabad in Haryana State of India is located nearly 30 kms south of Delhi beyond Surajkund lake.''}}</ref> అనంగ్‌పూర్ అనంగ్‌పాల్ తోమర్ రాజధాని, అతను ఇక్కడ కోట, స్మారక చిహ్నాలను నిర్మించాడు.<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=AIVDAAAAYAAJ&q=Anangpur|title=Bhāratī|date=1992|publisher=Bharati Mahavidyalaya.|pages=129, 130, 131|language=en}}</ref> == చరిత్ర == === తోమర రాజవంశం (క్రీ.శ. 8వ - 11వ శతాబ్దం) === తోమర వంశపు మొదటి రాజు అనంగ్‌పాల్ I (క్రీ.శ. 736-1052), తనను తాను స్వతంత్ర పాలకుడిగా ప్రకటించుకుని, 8వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో [[ఢిల్లీ|ఢిల్లీలో]] తోమర వంశాన్ని స్థాపించాడు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Jv21AAAAIAAJ&q=Anangpur&pg=PA413|title=Gazetteer of Rural Delhi|last=Thapliyal|first=Uma Prasad|date=1987|publisher=Gazetteer Unit, Delhi Administration|pages=413|language=en}}</ref> అతను ఈ గ్రామంలో తన రాజధానిని నిర్మించుకుని, అక్కడి నుండి తన రాజ్యాన్ని విస్తరించాడు. అతను తన పాలనలో అనేక రాజభవనాలు, దేవాలయాలను నిర్మించాడని చెబుతారు, వాటిలో చాలా వరకు ఇప్పుడు శిథిలావస్థలో ఉన్నాయి.<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=AIVDAAAAYAAJ&q=Anangpur|title=Bhāratī|date=1992|publisher=Bharati Mahavidyalaya.|pages=129, 130, 131|language=en}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="">[https://books.google.com/books?id=AIVDAAAAYAAJ&q=Anangpur ''Bhāratī'']. Bharati Mahavidyalaya. 1992. pp.&nbsp;129, 130, 131.</cite></ref> ఈ వంశపు చివరి రాజు అనంగ్‌పాల్ (అనంగ్‌పాల్ II), ఇతను ఢిల్లీలోని లాల్ కోట్‌ను నిర్మించాడు, దీనిని తరువాత చౌహాన్ పాలకుడు పునరుద్ధరించాడు, ఇది ఖిలా రాయ్ పిథోరాగా కూడా ప్రసిద్ధి చెందింది. తోమర వంశాన్ని [[శాకంభరి చహమానులు|శాకంబరి చాహమానులు]] పడగొట్టారు, చివరి చాహమానుడు లేదా చౌహాన్ రాజు [[పృథ్వీరాజ్ చౌహాన్]], ఖిలా రాయ్ పిథోరా (గతంలో లాల్ కోట్ అని పిలిచేవారు) అతని పేరు మీదుగానే పెట్టబడింది. ఉత్తర భారతదేశంలో 457 సంవత్సరాల పాటు పాలించిన కాలంలో తాన్వర్ రాజధాని కొన్నిసార్లు మారింది. తోమర్ సామ్రాజ్యం మొదటి రాజధాని అనంగ్‌పూర్ కాగా, చివరిది [[ఢిల్లీ చరిత్ర|ధిల్లికాపురి]] (ఢిల్లీ, లాల్ కోట్).<ref>{{Cite book|title=Tanwars of Delhi by Harihar Niwas Dwivedi|last=|first=|publisher=Vidya Mandir Publications|year=1983|isbn=|location=Gwalior|pages=}}</ref> === చౌహాన్ రాజవంశం (క్రీ.శ. 12వ శతాబ్దం) === తోమరాల పాలన తరువాత చాహమానాలు, షిహాబ్ అద్-దిన్ పాలన వచ్చింది.{{Sfn|D. C. Ganguly|1981|p=704}} == పాలియోలిథిక్ స్థలాలు (100,000 BP) == {{భారత దేశ చరిత్ర}} === 43 సైట్‌ల సమూహం === అనంగ్‌పూర్ గ్రూప్ ఆఫ్ పాలియోలిథిక్ సైట్స్ (AGPS): 1986లో కనుగొనబడిన, ఢిల్లీ సమీపంలోని మంగర్ బని, మెసోలిథిక్, పాలియోలిథిక్ యుగాలకు చెందినది కాబట్టి, ఇది AGPS పరిధిని విస్తరించవచ్చు. మంగర్ బని: ఆరావళి కొండలలో ఉన్న మంగర్ బనిలో పురాతన రాతి చిత్రాలు, పనిముట్లు ఉన్నాయి. దీని జీవవైవిధ్యం, చారిత్రక విలువ కారణంగా దీనిపై పరిశోధన జరుగుతోంది. పనిముట్లు, కళాఖండాలు: ఇక్కడ లభించిన పనిముట్లు అచూలియన్ సంప్రదాయాన్ని అనుసరిస్తాయి. మంగర్ బని ఆసియాలోని అతిపెద్ద పాలియోలిథిక్ ప్రదేశాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. 1986లో కనుగొనబడిన '''అనంగ్‌పూర్ పాలియోలిథిక్ సైట్స్ గ్రూప్''' (AGPS), చారిత్రాత్మక అనంగ్‌పూర్ గ్రామం ప్రాంతంలో రాతి కళ (చిత్రాలు) కలిగిన 43 చరిత్రపూర్వ ప్రదేశాల సమూహం, 2021లో కనుగొనబడిన మంగర్ బని పాలియోలిథిక్ సైట్ అనంగ్‌పూర్ సైట్‌ల పొడిగింపు కావచ్చు. సూరజ్‌కుండ్, అనాగ్‌పూర్ డ్యామ్‌లు ఉన్న అటవీ ప్రాంతంలో, [[పూర్వ ప్రాచీన శిలాయుగం|దిగువ పాలియోలిథిక్]] యుగానికి చెందిన మైక్రోలిత్‌లు (రాతి పనిముట్లు) అనే పురాతన [[రాతి యుగము|రాతియుగం]] అవశేషాలు కనుగొనబడ్డాయి.<ref name="Singh">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=KkpdLnZpm78C&q=History+of+Suraj+Kund&pg=PA7|title=Delhi: Ancient History|last=Singh|first=Upinder|work=Preliminary Report on the stone Age of the Union territory of Delhi and Haryana|publisher=Berghahn Books|year=2007|isbn=9788187358299|pages=6–7 in 227}}</ref> సూరజ్‌కుండ్ జలాశయం, అనాగ్‌పూర్ డ్యామ్, ఢిల్లీ, హర్యానాలోని ఆనుకొని ఉన్న ప్రాంతాల కొండల వెంబడి లభించిన చరిత్రపూర్వపు ఆధారాల అధ్యయనం నుండి, ఢిల్లీ, హర్యానాలోని దక్షిణ కొండ ప్రాంతం చరిత్రపూర్వ మానవుడు ఇక్కడ స్థిరపడటానికి పర్యావరణపరంగా అనుకూలంగా ఉందని నిర్ధారించబడింది. ==== సైట్‌ల జాబితా ==== అంఖిర్ (17వ గ్రామం) నుండి 43 ప్రదేశాలలో ఇవి కనుగొనబడ్డాయి. మంగర్ బానికి తూర్పున 17 కి.మీ.) దక్షిణం నుండి ఉత్తరం వరకు అనంగ్‌పూర్-అంగ్‌పూర్ డ్యామ్-సూరజ్‌కుండ్-తుగ్లకాబాద్ అక్షం వెంబడి. ఈ ప్రదేశాలు ' తుగ్లకాబాద్ -సూరజ్‌కుండ్ రోడ్డు' మీద, 'సూరజ్‌కుండ్- [[ఫరీదాబాద్]] రోడ్డు'కు దక్షిణంగా, అనంగ్‌పూర్ కొండలపై, అంఖిర్ కొండపై, ఫరీదాబాద్ (అంఖిర్) నుండి సూరజ్‌కుండ్ వరకు తక్కువ ఎత్తు గల పర్వత శ్రేణిని ఆనుకుని ఉన్న రహదారిపై ఉన్నాయి.<ref name="Singh" /> ఈ ప్రదేశాలలో అంఖిర్, అనంగ్‌పూర్, అనంగ్‌పూర్ డ్యామ్, శిలాఖరి, మంగర్ బని, ధౌజ్, కోట్, నూర్‌పూర్, ధుమాస్‌పూర్, సూరజ్‌కుండ్ మొదలైనవి ఉన్నాయి. ఈ ప్రదేశాలలో ఒకటి సోహ్నాకు ఈశాన్యంగా, ధౌజ్‌కు నైరుతిగా ఉన్న కోట్ గ్రామంలో ఉంది, ఇక్కడ రాళ్లపై చరిత్రపూర్వ చిత్రాలు, ఉలి వంటి పనిముట్లు కనుగొనబడ్డాయి. హర్యానా 2021లో ఈ ప్రదేశాన్ని సర్వే చేసింది, ASI జూన్ 2023లో ఈ ప్రదేశాన్ని సర్వే చేసి, ఫోటోలు తీసింది. === రక్షిత హోదా === 31 జూలై 2021 నాటికి, హర్యానా పురావస్తు శాఖ (HAD) అధిపతి అశోక్ ఖేమ్కా, ఈ మొత్తం ప్రాంతాన్ని రక్షిత పురావస్తు ప్రదేశంగా ప్రకటించాలనే ప్రతిపాదనను హర్యానా పురావస్తు శాఖ (HAD) హర్యానా ప్రభుత్వానికి (GoH) పంపిందని, GoH నుండి [[ది గెజిట్ ఆఫ్ ఇండియా|గెజిట్ నోటిఫికేషన్]] కోసం HAD ఎదురుచూస్తోందని, ఆ తర్వాత ఈ ప్రదేశం చట్టబద్ధంగా రక్షితమవుతుందని తెలియజేశారు. ఇంతలో, ఫరీదాబాద్ జిల్లా భూమి, రెవెన్యూ పరిపాలన, డేటాను ధృవీకరించడానికి, భూభాగ స్వరూపాన్ని నిర్ధారించడానికి, భూమి రకం, యాజమాన్యాన్ని నిర్ధారించడానికి క్షేత్రస్థాయి పరిశీలన (గ్రౌండ్ ట్రూతింగ్) కార్యక్రమాన్ని చేపట్టింది. ఈ సమాచారం రక్షిత హోదాను సాధించడంలో, తదుపరి పరిరక్షణలో సహాయపడటానికి HAD కి పంపబడుతుంది. === పరిరక్షణ === రాతి కళ, చిత్రాల పరిరక్షణ కోసం హెచ్‌ఏడీ (HAD) లక్నోలోని నేషనల్ రీసెర్చ్ లేబొరేటరీ ఫర్ కన్జర్వేషన్ ఆఫ్ కల్చరల్ ప్రాపర్టీ (NRLC), లక్నోలోని బీర్బల్ సాహ్ని ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ పాలియోసైన్సెస్ (BSIP), అహ్మదాబాద్‌లోని ఫిజికల్ రీసెర్చ్ లేబొరేటరీ (PRL) లను నియమించుకుంటుందని ఖేమ్కా నొక్కిచెప్పారు. అదనపు ప్రదేశాలను కనుగొనడానికి మొత్తం ప్రాంతాన్ని విస్తృతంగా సర్వే చేస్తారని, గురుగ్రామ్, ఫరీదాబాద్ మధ్య హర్యానాలోని ఆరావళి ఢిల్లీ సౌత్ రిడ్జ్ మొత్తం ప్రాంతాన్ని మ్యాప్ చేస్తారని, ప్రతి ప్రదేశానికి జీపీఎస్ ట్యాగ్ చేస్తారని ఖేమ్కా నొక్కిచెప్పారు. పెద్ద ఎత్తున శాస్త్రీయ తవ్వకాలు, చిత్రాలు, తవ్విన అవక్షేపాల శాస్త్రీయ కాల నిర్ధారణ చేపట్టబడతాయి. === ఇతర సారూప్య సైట్‌లు === పనిముట్లు, గుహ చిత్రకళ, చిత్రలేఖనాలతో కూడిన మిసోలిథిక్ ప్రదేశాలు: [[జాతీయ రాజధాని ప్రాంతం (భారతదేశం)|ఢిల్లీ ఎన్‌సిఆర్‌లోని]] అనంగ్‌పూర్ గుహలు, మంగర్ బని గుహలు ([[గుర్‌గావ్|గురుగ్రామ్]]), [[మధ్య ప్రదేశ్|మధ్యప్రదేశ్‌లోని]] [[భీమ్‌బేట్కా శిలా గుహలు|భీమ్‌బెట్కా రాతి ఆశ్రయాలు]] ([[భోపాల్]]), పహర్‌గఢ్ గుహలు ([[మొరేనా]]). == టోమారా స్మారక చిహ్నాలు (క్రీ.శ. 8వ-11వ శతాబ్దం) == తోమర రాజవంశం ఇక్కడి నుండి పాలించింది, వారు అనంగ్‌పూర్‌ను తమ రాజధానిగా చేసుకుని ఇక్కడ అనేక స్మారక కట్టడాలను నిర్మించారు. * ఢిల్లీలోని రాజధాని కోటలు/ప్యాలెస్‌లు, అత్యంత పురాతనమైనవి మొదట ** పురానా ఖిలా, తొలి హిందూ పాలకులు *** ఇంద్రప్రస్థ, 1000 BCE కంటే ముందు *** మౌర్య సామ్రాజ్యానికి చెందిన గొప్ప అశోకుడు (క్రీ.పూ. 268 నుండి 232 వరకు పరిపాలన) జారీ చేసిన శాసనాలు, చేర్పులు ** తోమర వంశానికి చెందిన అనంగ్‌పాల్ I (క్రీ.శ. 736-1152) నిర్మించిన అనంగ్‌పూర్. ** ఖిలా రాయ్ పిథోరా , *** తోమారా రాజవంశం (1152-1177 CE) రాజధానిగా లాల్ కోట్ *** ఖిలా రాయ్ పిథోరా, లాల్ కోట్ చౌహాన్ రాజవంశానికి చెందిన పృథ్వీరాజ్ చౌహాన్ (రాయ్ పితోరా అని కూడా పిలుస్తారు, r. 1177–92 CE) చే ఖర్చు చేయబడింది ** సిరి కోట, అలావుద్దీన్ ఖల్జీ (పాలన 1296–1316), ఖల్జీ వంశానికి చెందిన రెండవ పాలకుడు ** తుగ్లక్ రాజవంశానికి చెందిన ఘియాస్సుదిన్ తుగ్లక్ (r. 1320-25 CE) ద్వారా తుగ్లకాబాద్ కోట ** ఫిరోజ్ షా కోట్లా, తుగ్లక్ రాజవంశానికి చెందిన ఫిరోజ్ షా తుగ్లక్ (r. 1351-88 CE) చే ** [[సలీమ్‌గఢ్ కోట|సలీంగఢ్ కోట]], క్రీ.శ. 1546లో షేర్ షా సూరి కుమారుడైన సలీం షా సూరి (పాలన క్రీ.శ. 1545-54)చే నిర్మించబడింది. ** [[ఎర్రకోట]], మొఘల్ చక్రవర్తి షాజహాన్ తన రాజధానిని ఆగ్రా నుండి ఢిల్లీకి మార్చినప్పుడు క్రీ.శ. 1639-48లో నిర్మించబడింది. ** [[రాష్ట్రపతి భవనం|రాష్ట్రపతి భవన్]], 1912-29లో వలస బ్రిటిష్ రాజ్ చేత నిర్మించబడింది === అనంగ్‌పూర్ ఆనకట్ట (క్రీ.శ. 8వ శతాబ్దం) === అనంగ్‌పూర్ ఆనకట్ట అతని పాలనలో నిర్మించిన ఒక భారతీయ జల ఇంజనీరింగ్ నిర్మాణం, దాని చుట్టూ ఒక కోట శిధిలాలను కూడా చూడవచ్చు. ఈ ప్రాంతంలో 9వ శతాబ్దానికి చెందిన సూరజ్‌కుండ్ అనే ఒక పెద్ద రాతి చెరువు ఉంది, దీనిని అనంగ్‌పూర్ ఆనకట్ట, చుట్టుపక్కల ప్రాంతం నుండి నీటిని సేకరించడానికి ఉపయోగించారు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=biFuAAAAMAAJ&q=Anangpur|title=Delhi City Guide|date=1998|publisher=Eicher Goodearth Limited|isbn=978-81-900601-2-7|pages=200|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=KkpdLnZpm78C&q=anangpur+dam+asi&pg=PA200|title=Delhi: Ancient History|last=Singh|first=Upinder|date=2006|publisher=Berghahn Books|isbn=978-81-87358-29-9|language=en}}</ref> <gallery> దస్త్రం:Stepped_"downstream"_side_of_dam.jpg|alt=Downstream view of the dam.| ఆనకట్ట దిగువ భాగపు దృశ్యం. దస్త్రం:Steps_going_into_the_dam1.jpg|alt=Top view of the dam, entry holes dam of the gallery inside the dam wall.| ఆనకట్ట పైనుంచి దృశ్యం, ఆనకట్ట గోడ లోపల గ్యాలరీ ప్రవేశ రంధ్రాలు. దస్త్రం:Steps_going_into_the_dam.jpg|alt=Top view of the dam, steps into the gallery inside the dam.| ఆనకట్ట పైనుంచి దృశ్యం, ఆనకట్ట లోపల గ్యాలరీలోకి వెళ్లే మెట్లు. దస్త్రం:Sluice_(Anagpur_Dam).jpg|alt=Sluice inlet in the dam - on upstream side of the dam while looking from upstream towards downstream.| ఆనకట్టలోని స్లూయిస్ ఇన్లెట్ - ఎగువ నుండి దిగువ వైపుకు చూస్తున్నప్పుడు ఆనకట్టకు ఎగువ వైపున. దస్త్రం:Sluice_on_"upstream"_side.jpg|alt=Sluice outlet from the dam - on upstream side of the dam while looking from downstream side towards upstream.| ఆనకట్ట నుండి తూము అవుట్‌లెట్ - దిగువ వైపు నుండి ఎగువ వైపుకు చూస్తున్నప్పుడు ఆనకట్ట ఎగువ వైపున. </gallery> === సూరజ్‌కుండ్ === [[ఫరీదాబాద్|ఫరీదాబాద్‌లోని]] [[అరావళి పర్వత శ్రేణులు|ఆరావళి పర్వత శ్రేణి]] దక్షిణ ఢిల్లీ రిడ్జ్‌పై ఉన్న 10వ శతాబ్దపు [[జలాశయము|జలాశయం]] సూరజ్‌కుండ్‌ను, 10వ శతాబ్దంలో తోమర వంశానికి చెందిన రాజు సూరజ్‌పాల్ నిర్మించాడు. ఢిల్లీ పాలకుడైన అనంగ్‌పాల్ తోమర్ చిన్న కుమారుడైన సూరజ్‌పాల్ తోమర్ సూర్యారాధకుడు, అందువల్ల అతను దాని పశ్చిమ ఒడ్డున ఒక సూర్య దేవాలయాన్ని నిర్మించాడు.<ref name="suraj">{{Cite web|title=Ticketed Monuments – Haryana: Suraj Kund|url=http://asi.nic.in/asi_monu_tktd_haryana_surajkund.asp|access-date=2009-09-05|publisher=National Informatics Centre, Government of India}}</ref><ref name="Peck">{{Cite book|url=https://www.vedamsbooks.com/no43813.htm|title=Delhi - A thousand years of Building|last=Peck|first=Lucy|work=Suraj Kund dam and Surajkund tank|publisher=Roli Books Pvt Ltd.|year=2005|isbn=81-7436-354-8|location=New Delhi|page=29|access-date=2009-09-05}}</ref><ref name="Mela">{{Cite web|title=The Fair|url=http://www.tourism-of-india.com/surajkund-mela.html|access-date=2009-09-05}}</ref><ref name="Sharma">{{Cite book|url=http://www.indiaclub.com/Shop/SearchResults.asp?ProdStock=8780|title=Delhi and its Neighbourhood|last=Sharma|first=Y.D|work=Surjakund and Anagpur Dam|publisher=Archaeological Survey of India|year=2001|location=New Delhi|page=100 in 161|quote=Page 100: Suraj Kund lies about 3{{nbsp}}km south-east of Tughlaqabad in district Gurgaon---The reservoir is believed to have been constructed in the tenth century by King Surjapal of Tomar dynasty. Page 101: About 2{{nbsp}}km south-west of Surajkund, close to the village of Anagpur (also called Arangpur) is a dam ascribed to Anagpal of the Tomar Dynasty, who is also credited with building the [[Lal Kot]]|access-date=2009-09-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20050831215230/http://www.indiaclub.com/shop/SearchResults.asp?ProdStock=8780|archive-date=31 August 2005|df=dmy-all}}</ref> సూరజ్‌కుండ్ దాని వార్షిక ఉత్సవం సూరజ్‌కుండ్ అంతర్జాతీయ క్రాఫ్ట్ మేళాకు ప్రసిద్ధి చెందింది, ఈ ఉత్సవం 2015 ఎడిషన్‌ను 160,000 మంది విదేశీయులతో సహా 1.2 మిలియన్ల మంది సందర్శకులు సందర్శించారు, ఇందులో 20 కంటే ఎక్కువ దేశాలు పాల్గొన్నాయి.<ref name="autogenerated1">{{Cite web|title=29th Surajkund International Crafts Mela Ends|url=http://www.ndtv.com/others-news/29th-surajkund-international-crafts-mela-ends-739828|access-date=2015-10-31|publisher=Ndtv.com}}</ref><gallery> దస్త్రం:Suraj_Kund.jpg|alt=Suraj Kund panorama.| సూరజ్ కుండ్ పనోరమా. దస్త్రం:Surajkund_04.jpg|alt=Suraj Kund - view.| సూరజ్ కుండ్ - వీక్షణం. దస్త్రం:Surajkund_02.jpg|alt=Suraj Kund - another view.| సూరజ్ కుండ్ - మరో దృశ్యం. దస్త్రం:Surajkund_Fair.jpg|alt=Surajkund International Crafts Fair| సూరజ్‌కుండ్ అంతర్జాతీయ హస్తకళల ప్రదర్శన దస్త్రం:Rakasthani_folk_dance_at_Delhi.jpg|alt=Rakasthani folk dance at Surajkund International Crafts Fair| సూరజ్‌కుండ్ అంతర్జాతీయ హస్తకళల ప్రదర్శనలో రకస్థానీ జానపద నృత్యం </gallery> == ప్రస్తుత అనంగ్‌పూర్ గ్రామం == === పరిపాలన, జనాభా శాస్త్రం === ప్రస్తుత అనంగ్‌పూర్ ([[పిన్‌కోడ్|పోస్టల్ ఇండెక్స్ నంబర్]] 121003<ref>{{Cite web|title=Pin Code: 121003, List of Post Offices, FARIDABAD, HARYANA Pincode.net.in|url=https://pincode.net.in/121003|access-date=2021-06-17|website=pincode.net.in}}</ref>) దాదాపు 30000+ జనాభా, 10.55 చదరపు కిలోమీటర్ల విస్తీర్ణం, ప్రతి చదరపు కిలోమీటరుకు 3332 జనసాంద్రతను కలిగి ఉంది.<ref>{{Cite web|title=Anangpur Village, Faridabad {{!}} Locality {{!}} GeoIQ|url=https://geoiq.io/places/Anangpur-Village/TGzNIyAZwE|access-date=2021-06-17|website=geoiq.io}}</ref> === హరి పర్బత్ మందిర్ === అనంగ్‌పూర్‌లో శ్రీనగర్‌లోని మాతా శారికా చక్రేశ్వర్ హరి పర్బత్ ఆలయ ప్రతిరూపం ఉంది. హరి పర్బత్ మందిర్ అనంగ్‌పూర్, అనంగ్‌పూర్ గ్రామాన్ని ఆనుకుని ఉన్న కొండలలో ఒకదానిపై ఉంది. ఫరీదాబాద్ కాశ్మీరీ సేవక్ సమాజ్, ఆల్ ఇండియా కాశ్మీరీ సమాజ్ అధ్యక్షుడిగా ఉన్న [[పద్మశ్రీ పురస్కారం|పద్మశ్రీ]] జగన్ నాథ్ కౌల్ విరాళంతో ఈ ఆలయం నిర్మించబడింది.<ref name=":1">{{Cite web|title=Remembering Padmashri Jagan Nath Kaul – Kashmir Sentinel|url=https://kashmirsentinel.in/2010/02/25/remembering-padmashri-jagan-nath-kaul/|access-date=2021-06-16|language=en-US}}</ref> అనంగ్‌పూర్‌లోని 'హరి పర్బత్' ఆలయం, ఢిల్లీ, దాని పరిసర ప్రాంతాలలోని 'కాశ్మీరీ పండితులు' తమ ' నవ్ రేహ్ ' పండుగను జరుపుకునే ప్రదేశం.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=5ALeLjIPczAC&q=Hari+Parbat+faridabad&pg=PA152|title=Rites and Rituals of Kashmiri Brahmins|last=Toshakhānī|first=Śaśiśekhara|date=2010|publisher=Pentagon Press|isbn=978-81-8274-475-2|pages=152|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=uW40xyZE7sIC&q=Hari+Parbat+faridabad&pg=PA74|title=Kashmiri Pandit Community: A Profile|last=Dhar|first=Triloki Nath|date=2006-01-01|publisher=Mittal Publications|isbn=978-81-8324-177-9|pages=74|language=en}}</ref> <gallery> దస్త్రం:Hari_Parbat_Anangpur.jpg|alt=<nowiki>a replica of the temple of [[Hari Parbat|Mata Sharika Chakreshwar Hari Parbat Srinagar]]</nowiki>| శారికా దేవి ఆలయం, హరి పర్బత్ అనంగ్‌పూర్. దస్త్రం:Hari_Parbat_Anangpur_Faridabad.jpg|alt=Hari Parbat Anangpur Faridabad.| హరి పర్బత్ అనంగ్పూర్ ఫరీదాబాద్. దస్త్రం:Mata_temple_Hari_Parbat_Faridabad.jpg|alt=Mata temple Hari Parbat Anangpur Faridabad.| మాతా ఆలయం హరి పర్బత్ అనంగ్పూర్ ఫరీదాబాద్. దస్త్రం:Hari_Parbat_Anangpur_2.jpg|alt=The way to Hari Parbat Anangpur.| హరి పర్బత్ అనంగ్‌పూర్‌కు వెళ్లే మార్గం </gallery> == ఇవికూడా చూడండి == * [[ఢిల్లీ చరిత్ర]] * హర్యానా చరిత్ర * [[భారతదేశ చరిత్ర]] == మూలాలు == {{Reflist}} === గ్రంథసూచి === {{refbegin}} * {{cite book |author=D. C. Ganguly |editor=R. S. Sharma |title=A Comprehensive History of India (A. D. 300-985) |volume=3, Part 1 |url=https://books.google.com/books?id=kXtDAAAAYAAJ |year=1981 |publisher=Indian History Congress / Orient Longmans }} {{refend}}  {{Zoos of India}}{{Tourism in India}}{{హర్యానా}} [[వర్గం:Coordinates on Wikidata]] [[వర్గం:Pages using gadget WikiMiniAtlas]] [[వర్గం:హర్యానా చరిత్ర]] [[వర్గం:భారతీయ చిత్రకళ]] [[వర్గం:గుహలు]] [[వర్గం:భౌగోళిక గుర్తింపులు]] [[వర్గం:గ్రామాలు]] [[వర్గం:సమీక్షించని అనువాదాలున్న పేజీలు]] 41afwt9e2x63vln06l2rz62ubovuc5d 0 503314 4908083 2026-07-19T09:03:38Z లింగంపల్లి వెంకటేశ్ గౌడ్ 151895 [[WP:AES|←]]Created page with 'సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ జీవితం మరియు చారిత్రక నేపథ్యం 17వ శతాబ్దపు డెక్కన్ (తెలంగాణ) ప్రాంతంలో అత్యంత ప్రాముఖ్యత కలిగినవి. మొఘల్ సామ్రాజ్య విస్తరణను, స్థానిక భూస్వామ్య...' 4908083 wikitext text/x-wiki సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ జీవితం మరియు చారిత్రక నేపథ్యం 17వ శతాబ్దపు డెక్కన్ (తెలంగాణ) ప్రాంతంలో అత్యంత ప్రాముఖ్యత కలిగినవి. మొఘల్ సామ్రాజ్య విస్తరణను, స్థానిక భూస్వామ్య (జాగీర్దారీ) అణచివేతను ఎదిరించిన అరుదైన బహుజన వీరుడిగా ఆయన చరిత్రలో నిలిచారు.<ref>{{Cite book|title=సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ చారిత్రక నేపథ్యం - పరిశోధనా గ్రంథం|last=లింగంపల్లి|first=వెంకటేష్ గౌడ్|publisher=VG Movie Makers|year=2026|location=Hyderabad|pages=4-5}}</ref> '''ప్రారంభ జీవితం మరియు సామాజిక నేపథ్యం:''' సర్వాయి పాపన్న 1650 ఆగస్టు 18న ఒక సాధారణ గ్రామీణ కుటుంబంలో జన్మించారు. నాటి సమాజంలో ఉన్న తీవ్రమైన కుల వివక్ష, సామాజిక అణచివేత మరియు పన్నుల భారానికి వ్యతిరేకంగా ఆయన చిన్నతనం నుంచే తిరుగుబాటు ఆలోచనలను పెంపొందించుకున్నారు. కేవలం తన సొంత ఎదుగుదల కోసమే కాకుండా, సమాజంలోని సబ్బండ వర్గాలను (బహుజనులను) ఏకం చేసి ఒక ప్రజా సైన్యాన్ని నిర్మించడం ఆయన జీవితంలో కీలకమైన మలుపు. '''చారిత్రక పోరాటాలు మరియు వ్యూహాలు:''' మొఘల్ సుబా పరిపాలన బలహీనపడిన తరుణాన్ని ఆసరాగా చేసుకుని, పాపన్న గెరిల్లా యుద్ధ వ్యూహాలతో గోల్కొండ ప్రాంతంపై తన వ్యూహాత్మక ప్రభావాన్ని విస్తరించారు. సామాన్యులకు రక్షణగా మరియు సైనిక అవసరాల కోసం ఖిలా షాపూర్, తాటికొండ, సర్వాయిపేట వంటి బలమైన కోటలను నిర్మించారు. 1708-1709 కాలంలో మొఘల్ సైన్యాలకు చుక్కలు చూపిస్తూ, కోటలను స్వాధీనం చేసుకుని ఒక ప్రత్యామ్నాయ ప్రజాస్వామ్య పాలనను నడిపారు. '''ఆశయాలు - చిరస్మరణీయ వారసత్వం:''' అణచివేతకు గురైన సామాన్య శ్రమజీవుల ఆత్మగౌరవ రక్షణ, సామాజిక న్యాయం మరియు మానవ హక్కుల స్థాపనే ధ్యేయంగా ఆయన పోరాడారు. 1709 ఏప్రిల్ 2న మొఘల్ సైన్యాలతో జరిగిన చారిత్రాత్మక ఘర్షణ అనంతరం ఆయన వీరమరణం పొందినప్పటికీ, తెలంగాణ చరిత్రలో అజేయ ప్రజావీరుడిగా మరియు బహుజన రాజ్యధికార ప్రతీకగా చిరస్థాయిగా నిలిచిపోయారు. 206np1hpefn7dd1gvr11tttgl5zn1oy 4908279 4908083 2026-07-19T09:54:43Z లింగంపల్లి వెంకటేశ్ గౌడ్ 151895 4908279 wikitext text/x-wiki భారతదేశ చరిత్ర రచన ప్రధానంగా సామ్రాజ్యాలు, రాజులు, అధికార కేంద్రాల చుట్టూ తిరుగుతూ వచ్చింది. ఈ ప్రక్రియలో గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో పుట్టి, ప్రజల పక్షాన నిలబడి, అణచివేతకు ఎదురు నిలిచిన అనేక ప్రాంతీయ వీరులు చరిత్రలో తగిన స్థానం పొందలేదు. అటువంటి విస్మరించబడిన ప్రజావీరుల్లో సర్దార్ పాపన్న (పాపన్న గౌడ్) ఒకరు. 17వ శతాబ్దపు తెలంగాణ ప్రాంతంలో మొఘల్ సామ్రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా సాగించిన ఆయన పోరాటాలు, ప్రజా తిరుగుబాట్లు చరిత్రలో అత్యంత ప్రాముఖ్యత కలిగినవి. సర్దార్ పాపన్న జీవించిన కాలం రాజకీయ అస్థిరత, ఆర్థిక దోపిడీ, సామాజిక అణచివేతలతో నిండిన కాలం. దక్షిణ భారతదేశంలో మొఘల్ సామ్రాజ్యం తన అధికారాన్ని విస్తరించుకునే క్రమంలో అధిక పన్నులు, సైనిక బలవంతాలు, గ్రామీణ వ్యవస్థల విధ్వంసం వంటి చర్యలు చేపట్టింది. ముఖ్యంగా రైతులు, శ్రమజీవులు, చేతివృత్తులవారు తీవ్రమైన బాధలను ఎదుర్కొన్నారు. ఈ పరిస్థితులు ప్రజల్లో అసంతృప్తిని పెంచి, స్థానిక తిరుగుబాట్లకు దారితీశాయి. ఈ సామాజిక-ఆర్థిక నేపథ్యంతోనే గౌడ్ సమాజానికి చెందిన సర్దార్ పాపన్న ఒక ప్రజానాయకుడిగా ఎదిగారు. ఆయన తిరుగుబాట్లు కేవలం రాజకీయ అధికారాన్ని సాధించడానికి కాకుండా, ప్రజలపై జరుగుతున్న అన్యాయానికి వ్యతిరేకంగా సాగిన ప్రతిఘటనగా చూడవచ్చు. కోటల ఆధారిత పోరాటాలు, అడవులు-కొండలను ఆశ్రయంగా చేసుకున్న గెరిల్లా యుద్ధాలు, ప్రజల మద్దతుతో నడిచిన సైనిక వ్యూహాలు పాపన్నను మొఘల్ పాలకులకు తీవ్రమైన సవాలుగా మార్చాయి. సర్దార్ పాపన్న చరిత్రను అధ్యయనం చేయడం అంటే ఒక వ్యక్తి జీవితాన్ని మాత్రమే పరిశీలించడం కాదు; అది తెలంగాణ గ్రామీణ సమాజంలోని తిరుగుబాటు చైతన్యం, అణచివేతకు ఎదురు నిలిచిన ప్రజల ధైర్యం, స్థానిక నాయకత్వం రూపుదిద్దుకోవటంగా అర్థం చేసుకోవడం. ఈ పరిశోధనా గ్రంథం సర్దార్ పాపన్న జీవితం, వంశావళి, జననం, బాల్యం, తిరుగుబాట్లు, కోటలు, గెరిల్లా యుద్ధాలు మరియు ఆయన చారిత్రక ప్రాధాన్యతను విశ్లేషిస్తూ, తెలంగాణ ప్రజావీరుడిగా ఆయన స్థానం స్పష్టంగా చూపించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. 1.1. అధ్యయన నేపథ్యం (Background of the Study) భారతదేశ చరిత్ర రచన అనేది కేవలం గతాన్ని నమోదు చేసే ప్రక్రియ మాత్రమే కాదు; అది ఒక నిర్దిష్ట అధికార దృష్టికోణం నుండి గతాన్ని చూపించే రాజకీయ చర్య కూడా. ఏ సంఘటన చరిత్రగా గుర్తింపు పొందాలి, ఎవరు “వీరులు”గా నిలవాలి, ఎవరి పోరాటాలు “తిరుగుబాట్లు”గా ముద్ర పడాలి - ఇవన్నీ చరిత్ర రచనలోని శక్తి సంబంధాలను ప్రతిబింబిస్తాయి. ఈ నేపథ్యంలో డెక్కన్ ప్రాంతం, ముఖ్యంగా నేటి తెలంగాణ, భారత చరిత్ర రచనలో ఒక ప్రాముఖ్యత సంతరించుకున్న ప్రాంతంగా కొనసాగుతూ వచ్చింది. డెక్కన్ చరిత్రపై జరిగిన పరిశోధనలు ఎక్కువగా రాజకీయ కేంద్రాల చుట్టూ తిరుగుతాయి. బీజాపూర్, అహ్మద్‌నగర్, గోల్కొండ వంటి రాజ్యాలు - ముఖ్యంగా వాటి రాజవంశాలు, సైనిక విజయాలు, పరిపాలనా నైపుణ్యాలు - చరిత్ర గ్రంథాల ప్రధాన ఇతివృత్తాలయ్యాయి. ఈ చరిత్ర రచనలో గ్రామీణ సమాజాలు, వృత్తిదారులు, కులాధారిత సమూహాలు కేవలం “పాలనకు లోబడిన ప్రజలు”గా మాత్రమే కనిపిస్తాయి; వారు చరిత్రను క్రియాశీలక పాత్రధారులుగా అరుదుగా గుర్తించబడతారు. డెక్కన్ చరిత్రపై పర్షియన్ వృత్తాంతాలు ప్రధాన ఆధారాలుగా ఉపయోగించబడ్డాయి. ఇవి రాజ్యాధికారాన్ని బలపరిచే భాషలో, తిరుగుబాట్లను “అశాంతి”, “అపరాధం”, “అనైతికత”గా చిత్రీకరిస్తాయి. ఈ మూలాల పరిమితి ఏమిటంటే - ఇవి అధికారాన్ని సవాలు చేసిన సమూహాల అంతర్గత దృష్టిని పూర్తిగా విస్మరిస్తాయి. భారత చరిత్ర రచనలో ఒక కీలక సమస్య Mughal-centric Historiography. ఢిల్లీ, ఆగ్రా వంటి కేంద్రాల నుండి భారతదేశాన్ని చూసే ఈ దృష్టికోణం, ప్రాంతీయ రాజకీయాలను కేవలం “మొఘుల్ విస్తరణకు అడ్డంకులు”గా మాత్రమే అర్థం చేసుకుంది. ఔరంగజేబు దెక్కన్ విధానం చరిత్ర రచనలో ఒక “రాజకీయ వ్యూహం”గా మాత్రమే కనిపిస్తుంది; కానీ దాని ప్రభావం గ్రామీణ సమాజాలపై ఎలా పడిందో వివరించబడదు. ప్రాంతీయ చరిత్ర రచనలు మొఘులుల సామ్రాజ్య పరిపాలన దృష్టికి ప్రత్యామ్నాయంగా ఎదిగినా, అవి కూడా చాలావరకు స్థానిక రాజవంశాలకే పరిమితమయ్యాయి. తెలంగాణ విషయంలో, కుతుబ్‌షాహీ లేదా ఆ తరువాతి పాలనల అధ్యయనాలు ఉన్నప్పటికీ, గ్రామస్థాయి ప్రతిఘటనలపై వ్యవస్థాబద్ధమైన పరిశోధన చాలా అరుదుగా కనిపిస్తుంది. ఇక్కడే సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ వంటి వ్యక్తుల చరిత్ర వెలుగులోకి వస్తుంది. అధికారిక చరిత్రలో అతను “బందిపోటు” లేదా “తిరుగుబాటు దారుడు”గా మాత్రమే నమోదు అవుతాడు; కానీ ప్రాంతీయ ప్రజాస్మృతిలో అతను ఒక న్యాయ రక్షకుడు, ప్రజా నాయకుడిగా నిలిచాడు. ఈ విరుద్ధతను చరిత్ర రచనలు విమర్శనాత్మకంగా విశ్లేషించాలి. తెలంగాణ ప్రాంతం చరిత్రలో కేవలం భౌగోళికంగానే కాదు; అది సామాజిక, రాజకీయ, విద్యావిషయకంగా కూడా ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పాటుకు ముందు, తరువాత కూడా, చరిత్ర రచనలో తెలంగాణను తరచూ ఒక “సంస్కృతి లేని గ్రామీణ ప్రాంతం”గా చూడడం జరిగింది. ఈ దృష్టికోణం వల్ల తెలంగాణలో జరిగిన ప్రజా తిరుగుబాట్లు, స్థానిక ప్రతిఘటనలు, జానపద చైతన్యం సరైన ప్రాధాన్యత పొందలేదు. 17వ శతాబ్దపు తెలంగాణలో భూస్వామ్య పన్ను వ్యవస్థ, జాగీర్దారీ ఒత్తిడి, వృత్తిదారులపై పన్నుల భారము తీవ్రమయ్యాయి. ఈ పరిస్థితుల్లో ఉద్భవించిన తిరుగుబాట్లు కేవలం చట్ట వ్యతిరేక చర్యలు కాదు; అవి సామాజిక న్యాయం కోసం చేసిన పోరాటాలు అయినప్పటికీ, ఈ ఉద్యమాలు చరిత్రలో “అశాంతి”గా మాత్రమే ముద్రపడ్డాయి. అధికార పీఠాల ఆక్రమణ కోసం కాకుండా, పాలకుల అణచివేతతో నలిగిపోతున్న సామాన్య బతుకులకు రక్షణ కల్పించడమే పరమార్థంగా భావించి, ఆ ప్రజా చైతన్యంతో న్యాయమే తన రాజ్యానికి పునాది చేశాడు. ఈ సిద్ధాంత ధోరణి, చరిత్రను “క్రింద నుండి” (history from below) చూడాలని ప్రతిపాదించింది. రణాజిత్ గుహ, షాహిద్ అమిన్, పార్థ ఛటర్జీ వంటి చరిత్రకారులు - అధికారిక చరిత్ర ప్రజా చైతన్యాన్ని ఎలా అణిచివేసిందో విశ్లేషించారు. ప్రజలు తమ స్వంత రాజకీయ చైతన్యంతో చరిత్రను ఏ విధంగా నిర్మించగలరనే దృష్టితో చూస్తే, పాపన్న తిరుగుబాటు ఒక “అవ్యవస్థ” కాదు; అది ఒక ప్రత్యామ్నాయ రాజకీయ ఊహ. అతని కోటలు, ప్రజా న్యాయం, పన్నుల రద్దు వంటి చర్యలు - ఒక అధునాతన రాష్ట్రీయ నిర్మాణ ప్రయత్నాలుగా కూడా చూడవచ్చు. జానపదం VS విద్యాపరమైన చరిత్ర భారతదేశ చరిత్ర రచనలో జానపద కథనాలకు చాలా కాలం పాటు ద్వితీయ స్థానం మాత్రమే లభించింది. బుర్ర కథలు, ఒగ్గుకథలు, డప్పు పాటలు, మౌఖిక సంప్రదాయాలు - ఇవన్నీ “కథలు”గా కొట్టివేయబడ్డాయి. అయితే ఆధునిక చరిత్ర సిద్ధాంతాలు జానపదాన్ని సామాజిక స్మృతిగా గుర్తించాయి. తెలంగాణ జానపద సంప్రదాయాలలో పాపన్న కథనం ఒక నిరంతర ప్రవాహంలా కొనసాగుతుంది. ఇది కేవలం గతాన్ని గుర్తు చేసే కథ కాదు; అది ప్రతి తరం అనుభవించిన అణచివేతకు ఒక వ్యాఖ్యానం. ఈ మౌఖిక సంప్రదాయాలను విస్మరించడం అంటే - ప్రజల చరిత్రను విస్మరించడమే. ఈ అధ్యయనం ఉద్భవించిన అవసరం ఈ అన్ని అంశాల కలయికలోనే ఈ పరిశోధన అవసరం ఉద్భవించింది. డెక్కన్ చరిత్రను మొఘల్ పరిపాలన దృష్టికోణం నుండి విముక్తం చేయడం, తెలంగాణను ఒక చురుకైన చారిత్రక భూభాగంగా గుర్తించడం, మరియు సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న వంటి ప్రజా నాయకుడిని చరిత్రలో స్థిరపరచడం - ఇవే ఈ అధ్యయనానికి ప్రాతిపదిక. అందువల్ల, ఈ అధ్యయనం ఒక వ్యక్తి జీవిత చరిత్ర మాత్రమే కాదు; అది చరిత్ర రచన విధానాలపై ఒక విమర్శనాత్మక పునఃపరిశీలనగా చెప్పవచ్చు. చరిత్ర రచనలో తెలంగాణను తరచూ ఒక సంస్కృతి లేని గ్రామీణ ప్రాంతంగా చూడడం జరిగింది; దీనివల్ల ఇక్కడి ప్రజా తిరుగుబాట్లు, స్థానిక ప్రతిఘటనలు, జానపద చైతన్యం సరైన ప్రాధాన్యత పొందలేదు. కానీ, 17వ శతాబ్దపు తెలంగాణలో భూస్వామ్య పన్ను వ్యవస్థ, జాగీర్దారీ ఒత్తిడి మితిమీరిన వేళ, అణచివేతకు వ్యతిరేకంగా ప్రజల హృదయాల్లో రగిలిన అసంతృప్తికి రూపమే పాపన్న పోరాటం. ఇది ఒక వ్యక్తి తిరుగుబాటు మాత్రమే కాదు, ప్రజల ఆత్మగౌరవాన్ని కాపాడేందుకు జరిగిన సమిష్టి ప్రతిఘటన. అన్యాయం జరిగినప్పుడు మౌనంగా లొంగిపోకుండా, తన మట్టి కోసం, హక్కుల కోసం తిరగబడటమే ఈ నేల నైజం — ఇదే తెలంగాణ ఆత్మ. 1.2. పరిశోధన ఆవశ్యకత : చరిత్ర రచనలో “ఆవశ్యకత” అనేది కేవలం సమాచారసేకరణ వలన ఉద్భవించదు; అది తరచుగా వివిధ దృష్టికోణాల మధ్య అంతరం వల్ల పుడుతుంది. సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ విషయంలో ఈ అంతరం అత్యంత స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. ప్రభుత్వ ఆధారాలలో అతను ఒక బందిపోటు, తిరుగుబాటుదారుడుగా నమోదు కాగా, తెలంగాణ జానపద స్మృతిలో మాత్రం ఒక జానపద నాయకుడుగా, ప్రజా రక్షకుడిగా నిలిచాడు. ఈ మూడు గుర్తింపుల మధ్య ఉన్న అంతరమే ఈ పరిశోధన యొక్క ఆవశ్యకత. ఈ పరిశోధన ఆవశ్యకతను అర్థం చేసుకోవాలంటే, ముందుగా చరిత్ర రచనలో ఉపయోగించే వర్గీకరణలు ఎలా ఉత్పన్నమవుతాయో పరిశీలించాలి. “బందిపోటు”, “తిరుగుబాటు దారుడు”, “వీరుడు” వంటి పదాలు తటస్థమైనవి కావు; అవి అధికార సంబంధాల ఫలితాలు. ఈ పదజాలం వెనుక ఉన్న రాజ్యాధికార రాజకీయాలు ఈ అధ్యయనానికి కీలక అంశం. “బందిపోటు”, “తిరుగుబాటు దారుడు”, “జానపద వీరుడు”: ఒక భావనాత్మక తారతమ్యం: చరిత్ర రచనలో “బందిపోటు” అనే పదం సాధారణంగా చట్టాన్ని ఉల్లంఘించే, వ్యక్తిగత లాభం కోసం హింసను ఆశ్రయించే వ్యక్తిని సూచిస్తుంది. “తిరుగుబాటుదారుడు” అనే పదం కొంతవరకు రాజకీయ అర్థాన్ని కలిగి ఉన్నప్పటికీ, అది కూడా సాధారణంగా “రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా నిలిచిన ప్రమాదకర శక్తి” అనే భావనతోనే వాడబడుతుంది. అయితే “జానపద వీరుడు” అనే భావన పూర్తిగా భిన్నమైన సామాజిక మార్పు నేపథ్యంలో ఉద్భవిస్తుంది.- ప్రజల అనుభవాలు, మౌఖిక సంప్రదాయాలు, సామాజిక స్మృతిలో సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న విషయంలో, ఈ మూడు భావనలు ఒకే వ్యక్తిపై వర్తింపబడ్డాయి. ఈ భావనాత్మక తారతమ్యం యాదృచ్ఛికం కాదు. ఇవి ఆనాటి సామాజిక పరిస్థితులు, ఆర్థిక పరిస్థితులు, వాటి అనుభవాలను బట్టి అవి చరిత్రగా మారతాయి. ఈ అంతరాన్ని విశ్లేషించడానికి కీలకమైన సిద్ధాంతాన్ని ప్రతిపాదించినవాడు Eric Hobsbawm. అతని Social Banditry భావన ప్రకారం, కొన్ని సమాజాలలో “బందిపోటు”గా ముద్ర వేసిన వ్యక్తులు నిజానికి సామాజిక న్యాయం కోసం పోరాడిన ప్రజా నాయకులుగా గుర్తించబడతారు. వీరు చట్టానికి వెలుపల నిలిచినప్పటికీ, ప్రజా నైతికతతో గౌరవాన్ని పొందుతారు. Hobsbawm సూచించిన ముఖ్యమైన అంశం ఏమిటంటే - Social bandits are criminals in the eyes of the state, but heroes in the eyes of the people. ఈ సిద్ధాంతం సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న విషయంలో వర్తిస్తుంది. పాపన్న నిజంగా ఒక “సోషల్ బందిపోటు”గా, అతని ఉద్యమం కొనసాగినట్లు చరిత్ర ధృవీకరిస్తుంది. ఎందుకంటే పాపన్న కార్యకలాపాలు కేవలం దోపిడీ లేదా ప్రతీకార చర్యలుగా పరిమితం కాలేదు. అతని కోటల నిర్మాణం, పన్నుల రద్దు, ప్రజా న్యాయం వంటి చర్యలు - ఒక సంఘటిత రాజకీయ దృష్టిని సూచిస్తాయి. ఈ స్థాయిలో అతన్ని కేవలం “బందిపోటు”గా పరిగణించడం, అతని ఉద్యమ స్వరూపాన్ని సంకుచితం చేయడమే అవుతుంది. ఈ విధంగా ముద్ర వేయడం ఆనాటి ఒక రాజకీయ కుట్ర లేదా చర్యగా భావించవచ్చు. ఈ అధ్యయనంలో మరో కీలక సమస్య రాష్ట్రం లేదా అధికార వ్యవస్థ ఒక వ్యక్తిని “నేరస్థుడు”గా ప్రకటించడం కేవలం చట్టపరమైన ప్రక్రియ కాదు; అది ఒక రాజకీయ చర్య. అధికారానికి సవాల్ విసిరే ప్రతి ఉద్యమాన్ని “అశాంతి”, “అపరాధం”, “అవిధేయత”గా ముద్ర వేయడం - ఇది రాష్ట్రాల చరిత్రలో సాధారణ ప్రక్రియ. పర్షియన్ కోర్టు వృత్తాంతాలు, తరువాతి వలసకాల గెజెటీర్లు - పాపన్నను ఒక “చట్టవిరుద్ధ బందిపోటు”గా చిత్రీకరించడం ద్వారా అతని ఉద్యమానికి ఉన్న సామాజిక మద్దతుకు న్యాయం చేకూరలేదు. ఈ ముద్ర వేయడం ద్వారా ఉద్యమాన్ని నైతికంగా అవమానించడం, ప్రజల మద్దతును చట్టవిరుద్ధంగా చూపించడం జరిగింది. ఈ ప్రక్రియలో “బందిపోటు” అనే పదం ఒక వ్యక్తిని మాత్రమే కాదు, అతని వెనుక ఉన్న సమాజాన్ని కూడా నేరస్థులుగా మారుస్తుంది. వీటిని నేరపూరిత రాజకీయాలుగా చెప్పవచ్చు. అధికారానికి వ్యతిరేకంగా నిలిచిన ప్రతి సామాజిక ప్రతిఘటన ఒక దశలో నేరంగా పరిగణించడం జరుగుతుంది. ఇది కేవలం పోలీస్ చర్య కాదు; ఇది చరిత్ర రచనలోనూ కొనసాగుతుంది. పాపన్న ఉద్యమం కూడా ఇదే విధంగా నేరపూరిత చర్యగా చిత్రీకరించబడింది. ఈ నేరీకరణ మూడు స్థాయిలు కనిపిస్తాయి: చట్టపరమైన నేరీకరణ - తిరుగుబాటుదారుడిగా ప్రకటించడం చరిత్రాత్మక నేరీకరణ - గ్రంథాలలో “బందిపోటు”గా నమోదు చేయడం సాంస్కృతిక నేరీకరణ - ప్రజా ప్రతిఘటనను “అవ్యవస్థ”గా చూపించడం ఈ మూడు స్థాయిలను విశ్లేషించడమే ఈ పరిశోధన లక్ష్యం. పరిశోధన యొక్క సారాంశం : సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్‌ను చరిత్రలో “బందిపోటు”గా ముద్ర వేయడం వెనుక ఉన్న అధికార రాజకీయాలను విశ్లేషించడం, మరియు అతని ఉద్యమాన్ని ప్రజా దృష్టిలో ఒక రాజకీయ - సామాజిక ప్రతిఘటనగా పునర్మూల్యాంకనం చేయడం. ఈ విధంగా విశ్లేషించడం ద్వారా మాత్రమే పాపన్నను సరైన చారిత్రక వీరుడుగా, నాయకుడుగా నిలపడం సాధ్యమవుతుంది. 1.3. పరిశోధన లక్ష్యాలు ఏ పరిశోధనైనా దాని లక్ష్యాల ద్వారానే తన దిశను, పరిమితులను, మరియు విలువను స్పష్టంగా ప్రకటిస్తుంది. ఈ అధ్యయనం లక్ష్యాలు కేవలం సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ జీవిత చరిత్రను పునర్నిర్మించడం మాత్రమే కావు; అవి భారతదేశ చరిత్ర రచనలోని కొన్ని మూలకమైన లోపాలను ప్రశ్నించడానికీ, కొత్త విశ్లేషణాదారులను ప్రతిపాదించడానికీ ఉద్దేశించబడ్డాయి. ఈ లక్ష్యాలు పరస్పరం అనుసంధానమై, ఈ గ్రంథం నిర్మాణానికి మేధోపునాదిగా పనిచేస్తాయి. ఈ పరిశోధన యొక్క ప్రధాన లక్ష్యం : సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ ఉద్యమాన్ని 17వ శతాబ్దపు తెలంగాణ సామాజిక-రాజకీయ నేపథ్యాలలో విశ్లేషించి, అతని పాత్రను ఒక ప్రజా ఆధారిత రాజకీయ ప్రతిఘటనగా పునర్మూల్యాంకనం చేయడం. పాపన్నను కేవలం “బందిపోటు”గా లేదా “తిరుగుబాటుదారుడిగా” చూడడాన్ని తిరస్కరిస్తుంది. అతని ఉద్యమాన్ని ఒక చారిత్రాత్మక విప్లవంగా నిలబెట్టి, ప్రజలతో అతనికి ఉన్న సంబంధాన్ని విశ్లేషించడమే దీని ఉద్దేశ్యం. అధికారిక పత్రాలు ఏ ముద్రలు వేసినా, కేవలం స్వార్థ ప్రయోజనాల కోసం కాకుండా అణగారిన సమాజాల విముక్తి కోసం ఆయుధమెత్తిన వాడే ప్రజల గుండెల్లో శాశ్వతంగా నిలిచిపోతాడు. ఎందుకంటే, న్యాయం కోసం పోరాడినవాడే మహానాయకుడు. ఉపలక్ష్యాలు మరియు వాటి కారణాలు లక్ష్యం-1: పాపన్న జీవితం మరియు ఉద్యమాన్ని చారిత్రక ఆధారాలతో పునర్నిర్మించడం. కారణం: పాపన్న గురించి ఉన్న సమాచారం చాలా సందర్భాల్లో పాక్షికంగా లేదా ద్వితీయ స్థాయిలో మాత్రమే ఉంది. పర్షియన్ వృత్తాంతాలు, వలస కాల గెజెటీర్లు వంటి మూలాలు అతన్ని అధికారిక దృష్టిలో మాత్రమే చూపిస్తాయి. ఈ అధ్యయనం, ఈ మూలాలను విమర్శనాత్మకంగా పునఃపరిశీలించి, పాపన్న జీవితం యొక్క కాలక్రమాన్ని సాధ్యమైనంతవరకు పునర్నిర్మించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. ఇది చరిత్ర రచనలో ఖాళీలను పూరించడంలో కీలకంగా నిలుస్తుంది. లక్ష్యం-2: జానపద ఆధారాలను చారిత్రక మూలాలుగా పునర్మూల్యాంకనం చేయడం కారణం: భారతదేశ చరిత్ర రచనలో జానపద సంప్రదాయాలు తరచుగా “కథలు”గా కొట్టివేయబడ్డాయి. అయితే పాపన్న విషయంలో బుర్ర కథలు, ఒగ్గుకథలు, దప్పు పాటలు, గ్రామీణ వృత్తాంతాలు - అతని ఉద్యమానికి ఉన్న ప్రజా మద్దతును అర్థం చేసుకోవడానికి కీలకమైన మూలాలు. ఈ లక్ష్యం ద్వారా, జానపదాన్ని ఒక సామాజిక స్మృతిగా గుర్తించి, చరిత్ర పుటలలోకి తీసుకురావడమే ఉద్దేశ్యం. లక్ష్యం-3: పాపన్న తిరుగుబాటును చరిత్రకారుల దృష్టితో విశ్లేషించడం కారణం: చరిత్రకారులు భారతదేశ చరిత్ర రచనలో ఒక మలుపును తీసుకువచ్చింది. అయితే ఈ సిద్ధాంతాన్ని ప్రాంతీయ స్థాయిలో, ముఖ్యంగా తెలంగాణ విషయంలో, వ్యవస్థబద్ధంగా ఉపయోగించిన పరిశోధనలు చాలా తక్కువ. ఈ అధ్యయనం పాపన్న ఉద్యమాన్ని చారిత్రక రాజకీయ చైతన్యానికి ఉదాహరణగా విశ్లేషించి, ఈ సిద్ధాంతానికి ప్రాంతీయ స్థాయిలో ఇవ్వాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. లక్ష్యం-4: కోటలు ఒక రాజకీయ-భౌగోళిక నిర్మాణంగా అధ్యయనం చేయడం కారణం: పాపన్న నిర్మించిన కోటలు కేవలం రక్షణ కోసం నిర్మించబడిన కట్టడాలు కావు. అవి ఒక ప్రత్యామ్నాయ అధికార నిర్మాణానికి సంకేతాలు. ఈ లక్ష్యం ద్వారా, కోటల స్థానం, భూభాగ నియంత్రణ, మరియు వాటి సామాజిక-రాజకీయ ప్రాధాన్యతను ప్రాదేశిక చరిత్ర పద్ధతిలో విశ్లేషించడం జరుగుతుంది. ఇది పాపన్న ఉద్యమాన్ని ఒక సంఘటిత రాజకీయ ప్రయత్నంగా అర్థం చేసుకోవడానికి సహాయపడుతుంది. లక్ష్యం-5: “బందిపోటు” అనే ముద్ర వెనుక ఉన్న అధికార రాజకీయాలను విశ్లేషించడం కారణం: రాష్ట్రాలు తమ అధికారాన్ని సవాలు చేసే వ్యక్తులను లేదా ఉద్యమాలను తరచుగా నేరపూరితమైనవిగా చిత్రీకరించడం. పాపన్నను “బందిపోటు”గా ముద్ర వేయడం కూడా ఇదే ప్రక్రియలో భాగం. ఈ లక్ష్యం ద్వారా, నేరపూరితమైన రాజకీయ ప్రక్రియలను విశ్లేషించి, చరిత్ర రచనలో అధికారవర్గం ఎలా పనిచేస్తుందో చూపించడమే ఉద్దేశ్యం. ఈ పరిశోధన ఇప్పుడెందుకు అవసరం? ఈ అధ్యయనం అవసరం కేవలం సాధారణమైన ఆసక్తి వల్ల మాత్రమే కాదు. నేటి తెలంగాణ సమాజంలో చరిత్ర, గుర్తింపు, మరియు ప్రజాస్మృతి రాజకీయాలుగా మారుతున్నాయి. ప్రజా వీరులపై కొత్తగా చర్చ జరుగుతున్న ఈ సమయంలో, పాపన్న వంటి వ్యక్తులను విమర్శనాత్మకంగా అధ్యయనం చేయడం అత్యవసరం. అదే సమయంలో, భారతదేశ చరిత్ర రచనలో ప్రాంతీయ ప్రతిఘటనలను కేంద్రంగా పెట్టే ప్రయత్నాలు పెరుగుతున్నాయి. ఈ సందర్భంలో, పాపన్న ఉద్యమంపై సమగ్ర పరిశోధన - తెలంగాణ చరిత్రకే కాకుండా, భారతదేశ చరిత్రకు కూడా కీలకమైన దోహదం చేస్తుంది. ఈ పరిశోధన లక్ష్యాలు, పాపన్నను ఒక చారిత్రక వ్యక్తిగా మాత్రమే కాకుండా, చరిత్ర రచన విధానాలను ప్రశ్నించే కేంద్రబిందువుగా నిలబెడతాయి. తదుపరి విభాగంలో ఈ లక్ష్యాలను ఎలా అమలు చేస్తామో - పరిశోధన ప్రశ్నల రూపంలో స్పష్టత ఇవ్వబడుతుంది. 1.4. పరిశోధన ప్రశ్నలు ఈ అధ్యయనం సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్‌పై ఉన్న చారిత్రక వర్ణనల మధ్య కనిపించే అంతరాలను విశ్లేషించడానికి రూపుదిద్దుకుంది. చారిత్రక ఆధారాలలో అతను “బందిపోటు”గా లేదా “తిరుగుబాటుదారుడు”గా నమోదు కాగా, తెలంగాణ జానపద సంప్రదాయాలలో మాత్రం ఒక ప్రజా నాయకుడిగా, న్యాయపోరాటానికి తెరతీసినవాడుగా, అణచివేతను, నిరంకుశత్వాన్ని ఎదిరించిన సర్దార్‌గా నిలిచాడు. ఈ రెండు విభిన్న ప్రతినిధ్యాల మధ్య ఉన్న అంతరాన్ని అర్థం చేసుకోవడమే ఈ పరిశోధన యొక్క ప్రధాన లక్ష్యం. అందువల్ల, ఈ అధ్యయనం పరిశోధన ప్రశ్నలను ప్రాథమిక మరియు ద్వితీయ స్థాయిలుగా విభజించి, ప్రతి ప్రశ్నకు తగిన పరిశోధన పద్ధతిని స్పష్టంగా అనుసంధానిస్తుంది. ఈ అధ్యయనానికి సంబంధించిన ప్రాథమిక పరిశోధన ప్రశ్నలలో మొదటిది - సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ ఉద్యమాన్ని ఏ విధంగా నిర్వచించాలి అన్నది. అతని చర్యలను కేవలం చట్టవిరుద్ధమైన బందిపోటు చర్యలుగా చూడాలా, లేక రాష్ట్రాధికారానికి వ్యతిరేకంగా నిలిచిన రాజకీయ తిరుగుబాటుగా భావించాలా, లేదా ప్రజల మద్దతుతో సాగిన ఒక ప్రజా ఆధారిత రాజకీయ ప్రతిఘటనగా అర్థం చేసుకోవాలా అనే ప్రశ్న ఈ పరిశోధన యొక్క కేంద్రబిందువుగా నిలుస్తుంది. ఈ ప్రశ్నకు సమాధానం కనుగొనడానికి పర్షియన్ కోర్టు వృత్తాంతాలు, అధికారిక లేఖలు వంటి చారిత్రక మూలాలను విమర్శాత్మకంగా విశ్లేషించడం జరుగుతుంది. అదే సమయంలో, జానపద కథనాలను ఈ అధికారిక వర్ణనలతో పోల్చి చదవడం ద్వారా, ప్రజా దృష్టిలో పాపన్నకు ఉన్న స్థానం ఏమిటో స్పష్టతకు వస్తుంది. ఈ విశ్లేషణలో Eric Hobsbawm సిద్ధాంతం ఒక ముఖ్యమైన సిద్ధాంతాతృక ఆధారంగా ఉపయోగించబడుతుంది. రెండవ ప్రాథమిక ప్రశ్న - పాపన్న ఉద్యమం 17వ శతాబ్దపు తెలంగాణ సామాజిక--ఆర్థిక పరిస్థితులలో ఎలా ఉద్భవించింది అన్నదే. ఏ ఉద్యమమైనా ఆయా కాలపు నిర్మాణాత్మక ఒత్తిళ్ల ఫలితమే అన్న భావన ఆధారంగా, జాగీర్దారీ వ్యవస్థ, పన్నుల భారము, కుల-వృత్తి ఆధారిత అణచివేత వంటి అంశాలు పాపన్న ఉద్యమాన్ని ఎలా ప్రభావితం చేశాయో ఈ ప్రశ్న పరిశీలిస్తుంది. ఈ ప్రశ్నకు సమాధానం ఇవ్వడానికి చారిత్రక మానవశాస్త్ర పద్ధతులు, ఆదాయ రికార్డులు, వలస కాల మాన్యువల్స్ మరియు సామాజిక-ఆర్థిక డేటాను ఉపయోగించడం జరుగుతుంది. మూడవ ప్రాథమిక ప్రశ్న - పాపన్నతో అనుబంధం కలిగిన కోటలు - 1709 ప్రాంతంలో గోల్కొండ (మాజీ కుతుబ్ షాహీ రాజ్యం, అప్పటికి మొఘల్ సుబా) భౌగోళిక విస్తరణ ముఖ్య గమనిక: క్రింది వివరాలు అందుబాటులో ఉన్న ప్రాంతీయ చరిత్ర రచనలు, జానపద వాచిక సంప్రదాయాలు, మరియు మొఘల్ పరిపాలనా నిర్మాణంపై తెలిసిన చారిత్రక సమాచారం ఆధారంగా సమగ్రంగా సమన్వయించబడ్డాయి. అన్ని కోటలకు సంబంధించి ప్రత్యక్ష మొఘల్ ఆర్కైవ్ ఆధారాలు లభ్యం కావు. పాపన్నతో అనుబంధం కలిగిన కోటలు - విశ్లేషణ : ప్రాంతీయ వృత్తాంతాలు, జానపద స్మృతి, మరియు తెలంగాణ ప్రాంత చరిత్ర పరిశోధనల్లో పాపన్నతో అనుబంధంగా ప్రస్తావించబడే కోటలు ఇవి: కిలా షాపూర్, తాటికొండ, సర్వాయిపేట, హుస్నాబాద్, హుజురాబాద్, చేర్యాల్ జాఫర్‌గఢ్, వేములగట్, కొలనుపాక, భోనగిరి, గోల్కొండ (తాత్కాలిక ప్రభావం/దాడుల సందర్భంలో ప్రస్తావన) ఇవి అన్ని ఒకే సమయంలో పాపన్న పూర్తి స్థాయిలో పాలించిన కోటలు అని చెప్పడానికి ప్రత్యక్ష సమగ్ర లిఖిత ఆధారాలు లేవు. అయితే, వీటిలో కొన్ని ఆయన నిర్మాణం, మరికొన్ని ఆక్రమణ, ఇంకొన్ని తాత్కాలిక నియంత్రణ లేదా దాడుల పరిధిలో ఉండవచ్చని ప్రాంతీయ మూలాలు సూచిస్తున్నాయి. కిలా షాపూర్ ఇది పాపన్నకు ప్రధాన కేంద్రంగా పేర్కొనబడే కోటలలో ఒకటి. భౌగోళికంగా వ్యూహాత్మక స్థానం. వ్యవసాయ ఆదాయ ప్రాంతాలపై నియంత్రణ సాధించడానికి అనుకూలం. తాటికొండ పాపన్న కార్యకలాపాలకు కీలక కేంద్రంగా చెప్పబడుతుంది. ఎత్తైన ప్రదేశం కావడం వల్ల రక్షణాత్మక ప్రయోజనం ఉంది. సర్వాయిపేట పాపన్న పేరుతో నేరుగా అనుబంధం ఉన్న కోటగా ప్రాంతీయంగా గుర్తింపు. స్వీయ శక్తి నిర్మాణానికి కేంద్రంగా చెప్పబడుతుంది. హుస్నాబాద్ - హుజురాబాద్ - చేర్యాల్ - జాఫర్‌గఢ్ - వేములగట్ ఈ ప్రాంతాలు వ్యూహాత్మకంగా వరంగల్, భువనగిరి, గోల్కొండ మధ్య సంబంధ మార్గాల్లో ఉన్నాయి. ఈ ప్రాంతాలపై ప్రభావం చూపడం అనేది వ్యాపార మార్గాల నియంత్రణకు సంకేతం. బోనగిరి భువనగిరి కోట చారిత్రకంగా అత్యంత కీలకమైన సైనిక కేంద్రం. పాపన్న తాత్కాలికంగా ప్రభావం చూపినట్లు కొన్ని ప్రాంతీయ వృత్తాంతాలు సూచిస్తాయి. ఇది గోల్కొండ-వరంగల్ మార్గాన్ని పర్యవేక్షించగల స్థానం. గోల్కొండ పాపన్న గోల్కొండ కోటను స్థిరంగా రాజధానిగా పాలించాడు అనే దానికి స్పష్టమైన మొఘల్ ఆర్కైవ్ ఆధారం లేదు. అయితే 1708-1709 ప్రాంతంలో మొఘల్ పరిపాలన బలహీనమైన సమయంలో గోల్కొండ ప్రాంతంపై ఆయన ప్రభావం పెరిగినట్లు ప్రాంతీయ వాచిక సంప్రదాయాలు చెబుతాయి. సామాన్యీకరణగా ఇలా చెప్పడం సమంజసం: పాపన్న అనుబంధం కలిగిన కోటల జాబితా ప్రాంతీయ మూలాలలో విస్తృతంగా కనిపించినప్పటికీ, వాటిలో కొన్నింటి విషయంలో నిర్మాణం, మరికొన్నింటిలో ఆక్రమణ, ఇంకొన్నింటిలో తాత్కాలిక సైనిక నియంత్రణ మాత్రమే ఉండవచ్చని సూచనలు ఉన్నాయి. 1709 ప్రాంతంలో గోల్కొండ భౌగోళిక విస్తరణ: 1687లో ఔరంగజేబు గోల్కొండను ఆక్రమించిన తరువాత, కుతుబ్ షాహీ రాజ్యం ముగిసింది. ఆ ప్రాంతం మొఘల్ పరిపాలనలో దక్కన్ సుబాగా మారింది. 1709 ప్రాంతంలో, గోల్కొండ అనే పదం అధికారికంగా మొఘల్ సుబా వ్యవస్థలో భాగమైన మాజీ కుతుబ్ షాహీ ప్రాంతాన్ని సూచిస్తుంది. ఆనాటి విస్తరణ సుమారుగా ఉత్తర సరిహద్దు-గోదావరి నది పరిధి వరకు ప్రభావం; తూర్పు-మచిలీపట్నం తీర ప్రాంతం వరకు (కుతుబ్ షాహీ కాలం నుంచే సముద్రతీర ప్రభావం ఉంది); పడమర-ప్రస్తుత మహారాష్ట్ర దక్షిణ ప్రాంతాల వరకు దక్కన్ ఉపరాష్ట్ర పరిపాలన ప్రభావం; దక్షిణ కర్ణాటక ఉత్తర ప్రాంతాలు. అయితే మైసూరు పూర్తి స్థాయి గోల్కొండ సరిహద్దు భాగమని చెప్పడం కచ్చితమైన ఆధారాలతో నిరూపించాలి. కుతుబ్ షాహీ ప్రభావం దక్షిణ దిశగా విస్తరించినా, మైసూరు రాజ్యం స్వతంత్ర శక్తిగా కూడా కొనసాగింది. అందువల్ల ఇలా చెప్పడం సరైనది: 1709 ప్రాంతంలో గోల్కొండ అనే పదం, మొఘల్ పరిపాలనలోకి వచ్చిన మాజీ కుతుబ్ షాహీ ప్రాంతాన్ని సూచిస్తుంది. ఈ ప్రాంతం ప్రస్తుత తెలంగాణ ప్రధాన భాగం, ఆంధ్ర తీర ప్రాంతం (మచిలీపట్నం వరకు), కర్ణాటక ఉత్తర భాగాలు, మరియు మహారాష్ట్ర దక్షిణ భాగాలపై పరిపాలనా ప్రభావాన్ని కలిగి ఉంది. సంక్షిప్త తుది వ్యాఖ్య : పాపన్న కోటల విస్తరణను పరిశీలించినప్పుడు, అవి కేవలం రక్షణాత్మక కట్టడాల సమాహారం కాకుండా, వ్యూహాత్మక భౌగోళిక కేంద్రాలుగా కనిపిస్తాయి. అయితే 22 కోటలు అనే నిర్దిష్ట సంఖ్యను దృఢ ఆధారాలతో నిర్ధారించడం అవసరం. అలాగే 1709లో గోల్కొండ పూర్తిస్థాయి సరిహద్దులతో ఏకీకృత కేంద్రీకృత రాజ్యంగా ఉందని చెప్పడం కంటే, మొఘల్ సుబా పరిపాలన కింద విస్తృత ప్రాంతీయ ప్రభావాన్ని కలిగి ఉన్నదని చెప్పడం చారిత్రకంగా సమంజసం. పాపన్న నిర్మించిన కోటలు కేవలం రక్షణాత్మక కట్టడాలా, లేక ఒక ప్రత్యామ్నాయ అధికార నిర్మాణానికి కేంద్రాలా అనే విషయం. సర్వాయిపేట, కొలనుపాక, బోనగిరి వంటి కోటల స్థానాలు, వాటి భౌగోళిక ప్రాధాన్యత, మరియు వాటి చుట్టూ ఏర్పడిన సామాజిక వ్యవస్థలను విశ్లేషించడం ద్వారా, పాపన్న ఉద్యమాన్ని ఒక సంఘటిత రాజకీయ ప్రయత్నంగా అర్థం చేసుకోవచ్చా అనే అంశం ఈ ప్రశ్నలో పరిశీలించబడుతుంది. ఈ ప్రశ్నకు సమాధానంగా Spatial History, Political Geography మరియు కోటల ఆధారిత మ్యాపింగ్ పద్ధతులు ఉపయోగించబడతాయి. ఈ ప్రాథమిక ప్రశ్నలకు అనుబంధంగా, కొన్ని ద్వితీయ పరిశోధన ప్రశ్నలు ఈ అధ్యయనాన్ని లోతుగా తీసుకువెళ్తాయి. వాటిలో ముఖ్యమైనది - చారిత్రక మూలాలు మరియు జానపద మూలాల మధ్య ఉన్న అంతరాలు ఎలా, ఎందుకు ఏర్పడ్డాయి అన్న ప్రశ్న. అధికారిక మూలాలు మరియు మౌఖిక సంప్రదాయాలు వేర్వేరు సామాజిక దృష్టికోణాలను ఎలా ప్రతిబింబిస్తాయో తెలుసుకోవడానికి, మూలాల విమర్శ, తులనాత్మక చరిత్ర రచన పద్ధతులు ఉపయోగించబడతాయి. ఇంకొక కీలక ద్వితీయ ప్రశ్న - పాపన్నపై “బందిపోటు” అనే ముద్ర ఎలా ఏర్పడింది, దాని వెనుక ఉన్న అధికార రాజకీయాలు ఏమిటి అన్నది. ఈ ప్రశ్న ద్వారా రాష్ట్రాధికారాలు తమకు సవాల్ విసిరిన వ్యక్తులను ఎలా నేరపూరితంగా సృష్టిస్తారో, ఆ నేరపూరిత చరిత్ర రచనలో ఎలా స్థిరపడుతుందో విశ్లేషించబడుతుంది. దీనికి Power Theory, Discourse Analysis మరియు State-Society Relations వంటి సిద్ధాంతాతృక పద్ధతులు ఉపయోగించబడతాయి. అదే విధంగా, జానపద సంప్రదాయాలు - ముఖ్యంగా బుర్ర కథలు, ఒగ్గుకథలు, పాటలు - చారిత్రక మూలాలుగా ఎంతవరకు నమ్మదగినవో అన్న ప్రశ్న కూడా ఈ అధ్యయనంలో కీలకంగా నిలుస్తుంది. మౌఖిక సంప్రదాయాలలో కాలక్రమ మార్పులు ఉన్నప్పటికీ, అవి సామాజిక సత్యాన్ని ఎలా ప్రతిబింబిస్తాయో అర్థం చేసుకోవడానికి Social Memory Studies మరియు Narrative Analysis పద్ధతులు ఉపయోగించబడతాయి. చివరిగా, పాపన్న ఒక చారిత్రక వ్యక్తి నుంచి ఒక ప్రజా ప్రతీకగా ప్రజా స్మృతిలో ఎలా రూపాంతరం చెందాడన్న ప్రశ్న ఈ పరిశోధనలో పరిశీలించబడుతుంది. ఈ ప్రశ్న ద్వారా, పాపన్న కథనం కాలక్రమంలో ఎలా మారుతూ, తెలంగాణ ప్రజా చైతన్యంలో ఒక జీవంత స్మృతిగా నిలిచిందో అర్థం చేసుకోవడం జరుగుతుంది. దీనికి Cultural Anthropology మరియు Folk Performance Analysis వంటి పద్ధతులు ఉపయోగించబడతాయి. ఈ విధంగా, ఈ అధ్యయనంలోని ప్రతి పరిశోధన ప్రశ్న ఒక నిర్దిష్ట లక్ష్యంతో అనుసంధానమై, తగిన పరిశోధన పద్ధతుల ద్వారా సమాధానాన్ని వెతుకుతుంది. ఈ ప్రశ్నల సమిష్టి ద్వారా సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్‌ను కేవలం ఒక చారిత్రక వ్యక్తిగా కాకుండా, చరిత్ర రచనలోని అధికార-ప్రజల సంబంధాలను అర్థం చేసుకునే ఒక కీలక అధ్యయనంగా ఈ గ్రంథం ప్రతిష్ఠిస్తుంది. 1.5. మూలాల వర్గీకరణ ఈ అధ్యయనం ఉపయోగించే మూలాలు కేవలం సమాచారం అందించే సాధనాలు మాత్రమే కావు. అవి ఆనాటి నిర్దిష్ట అధికార సంబంధాలు, దృష్టికోణాలు, కలిగి ఉంటాయి. అందువల్ల, సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్‌పై ఈ పరిశోధనలో మూలాల వర్గీకరణ ఒక సాంకేతిక ప్రక్రియ మాత్రమే కాకుండా, ఒక విమర్శాత్మక చర్యగా రూపొందించబడింది. ఈ అధ్యయనం ప్రధానంగా మూడు రకాల మూలాలపై ఆధారపడుతుంది: ఆర్కైవల్ మూలాలు, వలసకాల మూలాలు, మరియు జానపద మూలాలు. ప్రతి వర్గం మూలాలు పాపన్నను వేర్వేరు కోణాలలో ప్రతిబింబిస్తాయి; వాటి మధ్య ఉన్న అంతరాలే ఈ పరిశోధనకు పునాదిగా నిలుస్తాయి. చారిత్రక మూలాలు ఈ అధ్యయనంలో ప్రాథమిక ఆధారాలుగా ఉపయోగించబడ్డాయి. ఇవి ప్రధానంగా పర్షియన్ భాషలో రాయబడిన గోల్కొండ కోర్టు వృత్తాంతాలు, మొఘల్ పాలనా లేఖలు, ఫర్మాన్లు, మరియు అధికారిక నివేదికలను కలిగి ఉంటాయి. ఈ మూలాలలో పాపన్నను సాధారణంగా “తిరుగుబాటుదారుడు”, “అశాంతి కారకుడు”, లేదా “చట్టవిరుద్ధుడు”గా చిత్రీకరించడం కనిపిస్తుంది. ఈ వర్ణనలు అధికారాన్ని న్యాయపరిచే భాషగా పనిచేస్తుంది. అందువల్ల, ఈ అధ్యయనం చారిత్రక మూలాలను యథాతథంగా స్వీకరించకుండా, వాటిలోని పదజాలం మరియు ఉద్దేశ్యాలను విమర్శాత్మకంగా విశ్లేషిస్తుంది. ముఖ్యంగా, సంఘటనల విస్తృతంగా నమోదు అయ్యాయి, పూర్తిగా విస్మరించబడ్డాయి అన్న అంశాలు ఈ మూలాల పఠనంలో కీలకంగా పరిగణించబడతాయి. చారిత్రక మూలాల పరిమితి ఏమిటంటే, అవి అధికార దృష్టిని మాత్రమే ప్రతిబింబిస్తాయి. గ్రామీణ సమాజాల అనుభవాలు, ప్రజల మద్దతు, స్థానిక న్యాయ భావనలు - ఇవన్నీ ఈ మూలాలలో అరుదుగా మాత్రమే కనిపిస్తాయి. ఈ లోటును గుర్తించడమే ఈ అధ్యయనంలోని తదుపరి మూలాల వర్గీకరణకు దారితీస్తుంది. రెండవ వర్గం మూలాలు వలసకాలంలో రూపొందిన బ్రిటిష్ గెజెటీర్లు, జిల్లా మాన్యువల్స్, మరియు పరిపాలనా నివేదికలు. ఈ మూలాలు పాపన్న కాలానికి నేరుగా సంబంధించినవిగా కాకపోయినా, స్థానిక తిరుగుబాటులను బ్రిటిష్ అధికారులు ఎలా అర్థం చేసుకున్నారో తెలియజేస్తాయి. ఈ రచనలలో “బందిపోటు, తిరుగుబాటుదారుడు” వంటి పదాలు తరచుగా ఉపయోగించబడతాయి. ఈ పదజాలం ఒక నిర్దిష్ట వలసకాల దృష్టికోణాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది, ఇది స్థానిక ప్రతిఘటనలను సహజంగా నేరంగా చిత్రీకరించే విధానాన్ని బలపరుస్తుంది. డెక్కన్ ప్రాంతానికి సంబంధించిన 17వ శతాబ్దపు ఆర్కైవ్ మూలాలు ప్రధానంగా పరిపాలనా ఉత్తర్వులు, సైనిక నివేదికలు, ఆదాయ లెక్కలు, మరియు శాంతిభద్రతలపై నివేదికల రూపంలో లభిస్తాయి. ఈ పత్రాలు పాపన్న వంటి వ్యక్తులను సాధారణంగా “అశాంతి కారకులు”, “దొంగల గుంపుల నాయకులు”, లేదా “పన్ను వసూలుకు అడ్డంకి”గా వర్ణిస్తాయి. ఈ భాషా వినియోగం పాపన్న ఉద్యమం యొక్క స్వరూపాన్ని కాకుండా, రాష్ట్రానికి అది కలిగించిన సమస్యను ప్రతిబింబిస్తుంది. ఈ అధ్యయనంలో వలసకాల మూలాలను ద్వితీయ ఆధారాలుగా ఉపయోగిస్తూ, వాటి అంతర్గత పాక్షికతను విశ్లేషించడం జరుగుతుంది. ఈ మూలాలు పాపన్న ఉద్యమాన్ని నేరుగా వివరిస్తున్నప్పటికీ, అధికార వ్యవస్థలు ప్రతిఘటనలను ఎలా వర్గీకరించాయో అర్థం చేసుకోవడానికి ఇవి కీలకంగా నిలుస్తాయి. ముఖ్యంగా, “బందిపోటు” అనే భావన చరిత్రలో ఎలా స్థిరపడిందో అర్థం చేసుకోవడానికి ఈ వలసకాల మూలాలు ఒక మధ్యవర్తిగా పనిచేస్తాయి. మూడవ మరియు ఈ అధ్యయనానికి అత్యంత కీలకమైన వర్గం - జానపద మూలాలు. వీటిలో బుర్ర కథలు, ఒగ్గుకథలు, దప్పు పాటలు, గ్రామీణ మౌఖిక సంప్రదాయాలు, మరియు స్థానిక దేవతా ఆరాధనలతో ముడిపడ్డ కథనాలు ఉన్నాయి. ఈ మూలాలు పాపన్నను అధికారానికి వ్యతిరేకంగా నిలిచిన ఒక న్యాయపోరాటకారుడుగా, ప్రజల రక్షకుడిగా ప్రతిష్ఠిస్తాయి. ఈ మౌఖిక సంప్రదాయాలు కేవలం గత సంఘటనలను గుర్తు చేసే కథలు కావు; అవి తరతరాలుగా సంక్రమించిన సామాజిక అనుభవాల ప్రతిబింబాలు. జానపద మూలాల ప్రధాన సవాలు వాటి కాలక్రమ స్పష్టత లోపించడం. తేదీలు, ఖచ్చిత సంఘటనల వరుసలు ఇందులో మారుతూ ఉంటాయి. అయితే ఈ అధ్యయనం జానపదాన్ని ఖచ్చిత చారిత్రాత్మక కాలక్రమం కోసం కాకుండా, సామాజిక సత్యమును అర్థం చేసుకోవడానికి ఉపయోగిస్తుంది. మౌఖిక సంప్రదాయాలు ప్రజల భావోద్వేగాలు, న్యాయ భావనలు, మరియు అధికారంపై ఉన్న అభిప్రాయాలను స్పష్టంగా ప్రతిబింబిస్తాయి. అందువల్ల, ఈ మూలాలను విస్మరించడం అంటే ప్రజల చరిత్రను విస్మరించడమే అవుతుంది. ఈ మూడు వర్గాల మూలాలను కలిపి చర్చించడమే ఈ పరిశోధన యొక్క ప్రత్యేకత. చారిత్రక మూలాలు “రాష్ట్రం ఏమన్నది” చూపిస్తే, జానపద మూలాలు “ప్రజలు ఏమనుభవించారు” అనే విషయాన్ని తెలియజేస్తాయి. వలస కాల మూలాలు ఈ రెండింటి మధ్య ఒక చారిత్రక దృక్కోణాన్ని అందిస్తాయి. ఈ మూడింటి మధ్య ఉన్న అంతరాలు, మరియు కలయికలే సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ చరిత్రను సమగ్రంగా అర్థం చేసుకునే మార్గాన్ని తెరుస్తాయి. ఈ విధంగా, మూలాల వర్గీకరణ ఈ అధ్యయనంలో ఒక సాంకేతిక అధ్యాయం మాత్రమే కాదు; అది మొత్తం గ్రంథానికి పునాదిగా పనిచేస్తుంది. తదుపరి విభాగంలో, ఈ మూలాలను ఎలా ఉపయోగించబోతున్నామో - అంటే పరిశోధన పద్ధతులను - విపులంగా చర్చించబడుతుంది. చరిత్ర గమనంలో పాలకులు మారవచ్చు, వారి అధికారిక రికార్డులు తాత్కాలిక సత్యాలను సృష్టించవచ్చు. కానీ, కాలపరీక్షను తట్టుకుని నిలిచేది ప్రజల పక్షాన నిలిచిన నిజాయితీ మాత్రమే. కష్టాలు ఎదురైనా, ప్రలోభాలు చుట్టుముట్టినా సరే, వక్రీకరణలను తోసిరాజని నిఖార్సైన నిజాల వైపు అడుగులు వేయడమే ఒక చరిత్రకారుడికి, సమాజానికి అసలైన నైతిక బలాన్ని ఇస్తుంది. చరిత్ర పుటలు నిరూపించే సనాతన సూత్రం ఒక్కటే — సత్యం కోసం నడవడం ధర్మం. రాజభవనాల గోడల మధ్య రాసుకున్న గాథలు తాత్కాలికంగా వైభవాన్ని చాటవచ్చు, కానీ కాలగమనంలో అవి కేవలం ప్రచారాలుగానే మిగిలిపోతాయి. శతాబ్దాలు దాటినా నేటికీ సజీవంగా నిలిచేది కేవలం సామాన్య ప్రజల అనుభవాల నుండి పుట్టిన నిఖార్సైన వాస్తవాలు మాత్రమే. వక్రీకరణల ముసుగులను తొలగించి, నిర్భయంగా వాస్తవాలను వెలికితీసినప్పుడే ఏ సమాజానికైనా తన నిజమైన అస్తిత్వం లభిస్తుంది. కాలపరీక్షను తట్టుకుని నిలిచే ఏకైక సాక్ష్యం ఒక్కటే — చరిత్రకు ధర నిజం. 1.6. పరిశోధన పద్ధతి ఈ అధ్యయనం ఒకే ఒక పరిశోధనా పద్ధతిపై ఆధారపడిన సంప్రదాయ చరిత్ర రచన కాదు. సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ వంటి వ్యక్తి జీవితాన్ని, ఉద్యమాన్ని, మరియు ప్రజా స్మృతిలోని అతని స్థితిని అర్థం చేసుకోవాలంటే, అంతరశాస్త్రీయ పద్ధతి తప్పనిసరి. ఎందుకంటే పాపన్న చరిత్ర ఒకేసారి రాజకీయ చరిత్ర, సామాజిక చరిత్ర, జానపద చరిత్ర, మరియు సాంస్కృతిక స్మృతి చరిత్రగా పనిచేస్తుంది. అందువల్ల, ఈ పరిశోధన బహుళ పరిశోధనా పద్ధతులను సమన్వయపరిచి ఉపయోగిస్తుంది. ఈ అధ్యయనానికి ప్రాథమిక పునాది సంప్రదాయ చరిత్ర రచన రాజ్యాధికారాన్ని, రాజకీయాలను కేంద్రంగా పెట్టిన విధానాన్ని ప్రశ్నిస్తూ, చరిత్రను “క్రింద నుండి” చదవాలని ఈ దృష్టికోణం ప్రతిపాదిస్తుంది. ఈ అధ్యయనం, ప్రతిపాదించిన భావనలను ఆధారంగా తీసుకొని, అధికారానికి వెలుపల నిలిచిన సమూహాల రాజకీయ చైతన్యాన్ని విశ్లేషిస్తుంది. పాపన్న ఉద్యమాన్ని ఒక అవ్యవస్థాత్మక తిరుగుబాటుగా కాకుండా, స్వతంత్ర రాజకీయ తర్కం కలిగిన ప్రజా ప్రతిఘటనగా అర్థం చేసుకోవడం ఈ దృష్టికోణం ద్వారా సాధ్యమవుతుంది. పాపన్న ఉద్యమంపై అందుబాటులో ఉన్న చారిత్రక మూలాలు పరిమితమైనవి, పాక్షికమైనవి కావడంతో, వాచిక సంప్రదాయాలు ఈ అధ్యయనంలో కీలక స్థానాన్ని పొందాయి. మౌఖిక సమాచార పద్ధతి ద్వారా బుర్ర కథలు, ఒగ్గుకథలు, దప్పు పాటలు, గ్రామీణ కథనాలను చరిత్ర మూలాలుగా పరిగణించడం జరుగుతుంది. అయితే, ఈ పద్ధతి మౌఖిక మూలాలను యథాతథంగా స్వీకరించదు; వాటిలోని రూపాంతరాలు, పునరావృత్తాలు, మరియు కాలక్రమ మార్పులను సామాజిక స్మృతిగా విశ్లేషిస్తుంది. ఈ సందర్భంలో జ్ఞాపకం అనేది ఖచ్చిత సంఘటనల ప్రతిరూపం కాకుండా, సమాజం అనుభవించిన అణచివేతకు ఇచ్చిన అర్థంగా చూడబడుతుంది. ఈ అధ్యయనం పాపన్న ఉద్యమాన్ని కేవలం రాజకీయ సంఘటనగా కాకుండా, ఒక సామాజిక ప్రక్రియగా కూడా పరిశీలిస్తుంది. Historical Anthropology పద్ధతి ద్వారా కుల నిర్మాణాలు, వృత్తి వ్యవస్థలు, మతాచారాలు, మరియు గ్రామీణ సమాజాల అంతర్గత సంబంధాలు విశ్లేషించబడతాయి. పాపన్న గౌడ్ సమాజపు నేపథ్యం, అతని ఉద్యమానికి వచ్చిన ప్రజా మద్దతు, మరియు గ్రామీణ న్యాయ భావనలు - ఇవన్నీ ఈ పద్ధతి ద్వారా స్పష్టత పొందుతాయి. ఇది ఉద్యమాన్ని వ్యక్తిగత ధైర్యం లేదా హింసాత్మక ప్రతీకారం అనే సరళమైన వివరణ నుంచి బయటకు తీసుకువస్తుంది. పాపన్న ఉద్యమంలో కోటలు కీలక పాత్ర పోషించాయి. అందువల్ల, ఈ అధ్యయనం Spatial History పద్ధతిని ఉపయోగించి, కోటల స్థానాలు, వాటి భౌగోళిక ప్రాధాన్యత, మరియు వాటి మధ్య ఉన్న అనుసంధానాలను విశ్లేషిస్తుంది. సర్వాయిపేట, కొలనుపాక, బోనగిరి వంటి కోటలను కేవలం సైనిక కట్టడాలుగా కాకుండా, ఒక ప్రత్యామ్నాయ అధికార నిర్మాణానికి కేంద్రాలుగా ఈ పద్ధతి చూస్తుంది. భూభాగ నియంత్రణ, రవాణా మార్గాలు, మరియు ప్రజల చలనం - ఇవన్నీ రాజకీయ శక్తితో ఎలా అనుసంధానమయ్యాయో ఈ విశ్లేషణ ద్వారా అర్థమవుతుంది. చారిత్రక మరియు వలసకాల మూలాలలో ఉపయోగించిన భాషను ఈ అధ్యయనం Discourse Analysis ద్వారా పరిశీలిస్తుంది. “బందిపోటు”, “తిరుగుబాటు”, “అశాంతి” వంటి పదాలు తటస్థమైనవి కావు; అవి అధికార భాషలో భాగం. ఈ పద్ధతి ద్వారా, రాష్ట్రాధికారాలు తమకు సవాల్ విసిరిన ఉద్యమాలను ఎలా నేరీకరించాయో విశ్లేషించబడుతుంది. ఈ విశ్లేషణలో Eric Hobsbawm, Social Banditry సిద్ధాంతం కూడా ఒక విశ్లేషణాత్మక సాధనంగా ఉపయోగించబడుతుంది. ఈ అధ్యయనంలో ముఖ్యమైన పద్ధతుల్లో ఒకటి తులనాత్మక పఠనం. చారిత్రక మూలాలు, వలసకాల మూలాలు, మరియు జానపద మూలాలను వేరువేరుగా కాకుండా, పరస్పరం పోల్చి చదవడం జరుగుతుంది. ఒక మూలంలో కనిపించని విషయం మరో మూలంలో ఎలా వ్యక్తమవుతుందో విశ్లేషించడం ద్వారా, చరిత్రలోని మౌనాలను గుర్తించడం ఈ పద్ధతి ఉద్దేశ్యం. ఈ విధానం పాపన్న చరిత్రను ఏకపక్షంగా కాకుండా, బహుళ స్వరాలతో అర్థం చేసుకునే అవకాశం ఇస్తుంది. పరిమితులు మరియు ఆత్మపరిశీలన ఈ పరిశోధన తన పద్ధతుల పరిమితులను కూడా గుర్తిస్తుంది. జానపద మూలాలలో కాలక్రమ స్పష్టత లోపించడం, ఆర్కైవ్ మూలాలలో అధికార పాక్షికత ఉండడం – ఇవన్నీ విశ్లేషణలో జాగ్రత్తగా పరిగణించబడతాయి. అయితే, ఈ పరిమితులే పరిశోధన విలువను తగ్గించవు; అవే చరిత్ర రచనలోని సంక్లిష్టతను వెలుగులోకి తీసుకువస్తాయి. విధానాత్మక సమగ్రత ఈ అన్ని పద్ధతులను కలిపి ఉపయోగించడం ద్వారా, ఈ అధ్యయనం ఒకే ఒక సిద్ధాంతానికి పరిమితం కాకుండా, పాపన్న ఉద్యమాన్ని సమగ్రంగా అర్థం చేసుకోవాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. ఈ విధానాత్మక సమగ్రత ఈ గ్రంథాన్ని కేవలం జీవచరిత్ర కాకుండా, ఒక విమర్శాత్మక చరిత్రగా నిలబెడుతుంది. 1.7. అధ్యయన పరిమితులు ఏ చారిత్రక పరిశోధన అయినా తన పరిమితులను గుర్తించి ప్రకటించినప్పుడే నిబద్ధతను నిలబెట్టుకుంటుంది. సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్‌పై ఈ అధ్యయనం కూడా మినహాయింపు కాదు. ఈ గ్రంథం ఒక సమగ్ర, అంతరశాస్త్రీయ విశ్లేషణను లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నప్పటికీ, అందుబాటులో ఉన్న మూలాలు, కాలక్రమ దూరం, మరియు చరిత్ర రచనలో సహజంగా ఉన్న మౌనాలు కొన్ని పరిమితులను విధిస్తాయి. అయితే ఈ పరిమితులు పరిశోధన విలువను తగ్గించేవిగా కాకుండా, విశ్లేషణను మరింత జాగ్రత్తగా, విమర్శాత్మకంగా చేయాల్సిన అవసరాన్ని సూచిస్తాయి. మొదటి మరియు ముఖ్యమైన పరిమితి ఆర్కైవల్ మూలాల స్వభావంకు సంబంధించినది. పాపన్న కాలానికి చెందిన పర్షియన్ కోర్టు వృత్తాంతాలు మరియు అధికారిక లేఖలు ప్రధానంగా రాష్ట్రాధికార దృష్టికోణాన్ని మాత్రమే ప్రతిబింబిస్తాయి. ఇవి తిరుగుబాటులను సాధారణంగా “అశాంతి” లేదా “నేరం”గా చిత్రీకరిస్తాయి. ఈ మూలాలలో గ్రామీణ సమాజాల అనుభవాలు, ప్రజల మద్దతు, మరియు స్థానిక న్యాయ భావనలు దాదాపు కనిపించవు. ఈ అధ్యయనం ఈ మూలాలను విమర్శాత్మకంగా చదవడం ద్వారా ఈ లోటును పూరించడానికి ప్రయత్నించినప్పటికీ, ఆర్కైవ్ మౌనాలను పూర్తిగా తొలగించడం సాధ్యం కాదు. రెండవ పరిమితి కాలక్రమ స్పష్టత లోపించడం. పాపన్న జీవితానికి సంబంధించిన ఖచ్చిత తేదీలు, సంఘటనల వరుసలు అన్ని మూలాలలో సమానంగా లభించవు. జానపద కథనాలలో సంఘటనలు తరచూ కాలాతీతంగా లేదా రూపాంతరాలతో ప్రస్తావించబడతాయి. ఈ అధ్యయనం ఖచ్చిత కాలక్రమాన్ని పునర్నిర్మించడాన్ని ఒక పరిమిత లక్ష్యంగా కాకుండా, సామాజిక-రాజకీయ ప్రక్రియలను అర్థం చేసుకునే సాధనంగా మాత్రమే తీసుకుంటుంది. అయినప్పటికీ, ఇది సంప్రదాయ చరిత్రకారులకు ఒక పరిమితిగా కనిపించవచ్చు. మూడవ పరిమితి జానపద మూలాల విశ్వసనీయతకు సంబంధించినది. బుర్ర కథలు, ఒగ్గుకథలు, పాటలు, మౌఖిక సంప్రదాయాలు కాలక్రమంలో మార్పులకు లోనవుతాయి. మౌఖిక సాహిత్యంలో కల్పిత అంశాలు, అతిశయాలు, మరియు స్థానిక భావోద్వేగాలు కలిసివుండటం సహజం. ఈ అధ్యయనం జానపద మూలాలను ఖచ్చిత సంఘటనల నిర్ధారణకు కాకుండా, సామాజిక స్మృతిని అర్థం చేసుకోవడానికి ఉపయోగిస్తుంది. అయినప్పటికీ, ఈ విధానం చరిత్రను “అతి భావోద్వేగాత్మకంగా” చూస్తోందన్న విమర్శకు లోనయ్యే అవకాశం ఉంది. నాలుగవ పరిమితి ప్రాంతీయ పరిమితి. ఈ అధ్యయనం ప్రధానంగా తెలంగాణ ప్రాంతంపై దృష్టి సారిస్తుంది. పాపన్న ఉద్యమానికి సమీప ప్రాంతాలలో ఉన్న ఇతర సమకాలీన తిరుగుబాటులతో తులనాత్మకంగా విస్తృత అధ్యయనం చేయడం ఈ గ్రంథ పరిధిలో పూర్తిగా సాధ్యం కాలేదు. అయితే, ఈ పరిమితి ఉద్దేశ్యపూర్వకమైనదే; ఎందుకంటే ఈ పరిశోధన విస్తృతికి మించిన ప్రాధాన్యతగా తీసుకుంది. ఐదవ పరిమితి సిద్ధాంతాతృక ఎంపికకు సంబంధించినది. ఈ అధ్యయనం Subaltern Studies, Oral History, మరియు Social Memory వంటి సిద్ధాంతాలపై బలంగా ఆధారపడుతుంది. ఈ సిద్ధాంతాలు ప్రజా ప్రతిఘటనలను అర్థం చేసుకోవడానికి అనుకూలమైనవైనా, అవి కొన్ని సందర్భాల్లో రాష్ట్ర నిర్మాణాల సంక్లిష్టతను లేదా రాజకీయాల ప్రభావాన్ని తక్కువగా చూపవచ్చు. ఈ పరిమితిని గుర్తించి, ఈ అధ్యయనం సిద్ధాంతాలను యాంత్రికంగా వర్తింపజేయకుండా, సందర్భానుసారంగా ఉపయోగించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. చివరిగా, ఈ పరిశోధనలో పరిశోధకుడి స్థానము కూడా ఒక పరిమితిగా పరిగణించబడుతుంది. పాపన్న తెలంగాణ ప్రజాస్మృతిలో గాఢంగా నిక్షిప్తమైన వ్యక్తి కావడం వల్ల, అతని పట్ల సానుభూతి లేదా సాంస్కృతిక సమీపత పరిశోధనపై ప్రభావం చూపే అవకాశం ఉంటుంది. ఈ అధ్యయనం ఈ ప్రమాదాన్ని గుర్తించి, స్వీయ-విమర్శ ద్వారా విశ్లేషణను సమతుల్యంగా ఉంచేందుకు ప్రయత్నిస్తుంది. ఈ అన్ని పరిమితుల మధ్య కూడా, ఈ పరిశోధన ఒక స్పష్టమైన స్థానం తీసుకుంటుంది: చరిత్రను సంపూర్ణంగా, నిర్దోషంగా పునర్నిర్మించడం కన్నా, అందుబాటులో ఉన్న మూలాలు ఏమి చెబుతున్నాయో, ఏమి మౌనంగా వదిలేశాయో అర్థం చేసుకోవడమే ఈ గ్రంథం లక్ష్యం. ఈ దృష్టిలో, పరిమితులే ఈ అధ్యయనానికి బలంగా మారతాయి - అవే చరిత్ర రచనలోని సంక్లిష్టతను పాఠకుడికి తెలియజేస్తాయి. 1.8. అధ్యాయ నిర్మాణం ఈ గ్రంథం యొక్క నిర్మాణం యాదృచ్ఛికంగా ఏర్పడినది కాదు. ఇది సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ జీవితాన్ని మరియు ఉద్యమాన్ని ఒక సారాంశాత్మక కథనంగా కాకుండా, క్రమబద్ధమైన విశ్లేషణాత్మక ప్రయాణంగా పాఠకుడి ముందుంచేలా రూపొందించబడింది. ప్రతి అధ్యాయం ముందరి అధ్యాయంలో ప్రతిపాదించిన వాదనలను లోతుగా తీసుకువెళ్తూ, తదుపరి అధ్యాయానికి పునాదిని సిద్ధం చేస్తుంది. ఈ విధంగా, ఈ గ్రంథం ఒక వ్యక్తి చరిత్ర నుంచి ప్రారంభమై, చివరికి చరిత్ర రచన విధానాలపై విమర్శాత్మక చర్చకు చేరుతుంది. మొదటి అధ్యాయం - పరిచయం & మూలాలు : ఈ అధ్యయనానికి పునాదిని ఏర్పాటు చేస్తుంది. ఇందులో పరిశోధన నేపథ్యం, సమస్య, లక్ష్యాలు, ప్రశ్నలు, మూలాల స్వభావం, పరిశోధన పద్ధతులు, మరియు పరిమితులు చర్చించబడ్డాయి. ఈ అధ్యాయం పాఠకుడిని అధ్యయనపు భావనాత్మక ప్రపంచంలోకి ప్రవేశపెట్టే ద్వారంలా పనిచేస్తుంది. రెండవ అధ్యాయం - 17వ శతాబ్దపు తెలంగాణ యొక్క సామాజిక, ఆర్థిక, రాజకీయ నేపథ్యం: 17వ శతాబ్దపు తెలంగాణ యొక్క సామాజిక, ఆర్థిక, రాజకీయ నేపథ్యం, పన్ను వ్యవస్థ, జాగీర్దారీ నిర్మాణం, కుల-వృత్తి సంబంధాలు, మరియు గ్రామీణ సమాజాలపై పెరిగిన ఒత్తిళ్లు - ఇవన్నీ పాపన్న ఉద్యమం ఉద్భవానికి ఎలా దోహదపడ్డాయో ఈ అధ్యాయం చూపిస్తుంది. ఈ నేపథ్య విశ్లేషణ లేకుండా పాపన్న ఉద్యమాన్ని అర్థం చేసుకోవడం సాధ్యం కాదన్న వాదనను ఇది ప్రతిపాదిస్తుంది. మూడవ అధ్యాయం - సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ జీవితానికి అంకితం: అతని కుటుంబ నేపథ్యం, సామాజిక స్థానం, ప్రారంభ అనుభవాలు, మరియు అతని రాజకీయ చైతన్యం ఎలా రూపుదిద్దుకుందో ఈ అధ్యాయం పరిశీలిస్తుంది. ఈ అధ్యాయం ఒక సంప్రదాయ జీవచరిత్రగా కాకుండా, వ్యక్తి--సమాజం మధ్య ఉన్న పరస్పర సంబంధాన్ని విశ్లేషించే ప్రయత్నంగా నిలుస్తుంది. నాలుగవ అధ్యాయం - పాపన్న ఉద్యమం యొక్క ఆరంభం మరియు దాని సైనిక-సంఘటనా నిర్మాణం : మొదటి దాడులు, ప్రజల మద్దతు, గురిల్లా పద్ధతులు, మరియు ఉద్యమం ఎలా విస్తరించిందో ఈ అధ్యాయం చర్చిస్తుంది. ఈ భాగంలో పాపన్న ఉద్యమం ఒక అవ్యవస్థాత్మక హింసాత్మక చర్యల సమాహారం కాదని, ఒక సంఘటిత ప్రతిఘటనగా ఎలా ఎదిగిందో చూపించబడుతుంది. ఐదవ అధ్యాయం - పాపన్న నిర్మించిన కోటలు మరియు భూభాగ నియంత్రణ: కోటలను కేవలం సైనిక కట్టడాలుగా కాకుండా, ఒక ప్రత్యామ్నాయ అధికార వ్యవస్థకు కేంద్రాలుగా ఈ అధ్యాయం విశ్లేషిస్తుంది. Spatial History దృష్టితో, భౌగోళిక నియంత్రణ మరియ రాజకీయ శక్తి మధ్య ఉన్న సంబంధాన్ని ఇది స్పష్టతకు తెస్తుంది ఆరవ అధ్యాయం - గోల్కొండ రాజ్యం, మొఘల్ సామ్రాజ్యం, మరియు ఔరంగజేబు దెక్కన్ విధానాలు గోల్కొండ రాజ్యం, మొఘల్ సామ్రాజ్యం, మరియు ఔరంగజేబు దెక్కన్ విధానాల నేపథ్యంలో పాపన్న ఉద్యమాన్ని ఉంచుతుంది. రాష్ట్రాధికారాల ప్రతిస్పందన, అణచివేత వ్యూహాలు, మరియు పాపన్నను “రాష్ట్రానికి ముప్పు”గా ఎలా గుర్తించారో ఈ అధ్యాయం విశ్లేషిస్తుంది. ఈ భాగం పాపన్న ఉద్యమాన్ని ఒక ప్రాంతీయ సంఘటనగా కాకుండా, విస్తృత దెక్కన్ రాజకీయాల భాగంగా నిలబెడుతుంది. ఏడవ అధ్యాయం - పాపన్న మరణం-చారిత్రక జానపద కథనాలు: పాపన్న మరణానికి సంబంధించిన చారిత్రక మరియు జానపద కథనాలను తులనాత్మకంగా పరిశీలిస్తుంది. ఆర్కైవ్ కథనాలు మరియు జానపద కథల మధ్య ఉన్న విరుద్ధతలు, వాటి వెనుక ఉన్న రాజకీయాలు, మరియు ప్రజా స్మృతిలో పాపన్న మరణం ఎలా ప్రతీకాత్మకంగా మారిందో ఈ అధ్యాయం చర్చిస్తుంది. ఎనిమిదవ అధ్యాయం - జానపద సంప్రదాయాలు-బుర్ర కథలు, ఒగ్గు కథలు: ముఖ్యంగా బుర్ర కథలు, ఒగ్గుకథలు మరియు పాటలు - పాపన్న చరిత్రలో పోషించిన పాత్రను విశ్లేషిస్తుంది. ఈ అధ్యాయం జానపదాన్ని ఒక సాహిత్య రూపంగా మాత్రమే కాకుండా, ఒక చారిత్రక మూలంగా ఎలా చదవాలో చూపిస్తుంది. తొమ్మిదవ అధ్యాయం - పాపన్న ఉద్యమం-బందిపోటు: పాపన్న ఉద్యమాన్ని పునర్మూల్యాంకనం చేస్తుంది. ఈ భాగంలో పాపన్నను ఒక “సోషల్ బందిపోటు”గా మాత్రమే కాకుండా, ఒక స్వతంత్ర రాజకీయ ఊహను ప్రతిపాదించిన ప్రజా నాయకుడిగా ఎలా అర్థం చేసుకోవచ్చో విశ్లేషించబడుతుంది. పదవ అధ్యాయం - పాపన్న వారసత్వం: ఈ అధ్యయనంలోని ప్రధాన వాదనలను సమీక్షించి, పాపన్న వారసత్వాన్ని నేటి తెలంగాణ సమాజం మరియు చరిత్ర రచనలో ఎక్కడ నిలబెట్టాలో చర్చిస్తుంది. ఈ అధ్యాయం గ్రంథానికి ఒక ముగింపుగా మాత్రమే కాకుండా, భవిష్యత్ పరిశోధనలకు దారులు చూపించే భాగంగా నిలుస్తుంది. ఈ విధంగా, ఈ గ్రంథ నిర్మాణం వ్యక్తి నుంచి సమాజానికి, సంఘటన నుంచి సిద్ధాంతానికి, చరిత్ర నుంచి చరిత్ర రచనపై విమర్శకు పాఠకుడిని క్రమబద్ధంగా తీసుకువెళ్తుంది. 1.9. ఈ అధ్యయన ప్రాధాన్యత : ఈ అధ్యయనం యొక్క ప్రాధాన్యతను కేవలం ఒక చారిత్రక వ్యక్తి జీవితాన్ని వెలుగులోకి తేవడంగా మాత్రమే అర్థం చేసుకోవడం సరిపోదు. సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్‌పై ఈ పరిశోధన, భారత చరిత్ర రచనలోని పద్ధతులు, దృష్టికోణాలు, మరియు అధికార రాజకీయాలను ప్రశ్నించే ఒక విమర్శాత్మక ప్రయత్నంగా నిలుస్తుంది. అందువల్ల, ఈ అధ్యయన ప్రాధాన్యత అనేక స్థాయిలలో వ్యక్తమవుతుంది - విద్యా విషయక స్థాయి నుంచి ప్రాంతీయ చరిత్ర, సామాజిక స్మృతి, మరియు నేటి సమకాలీన చర్చల వరకు. మొదటగా, ఈ అధ్యయనం భారత చరిత్ర రచనలోని Mughal-centric మరియు elite-centric దృష్టికోణాలకు ప్రత్యామ్నాయాన్ని ప్రతిపాదిస్తుంది. సంప్రదాయ చరిత్ర రచనలో దెక్కన్ ప్రాంతం తరచూ కేంద్ర అధికారాల అంచున మాత్రమే కనిపించింది. ఈ పరిశోధన తెలంగాణను ఒక చురుకైన చారిత్రక భూభాగంగా, ప్రజా ప్రతిఘటనలకు వేదికగా చూపించడం ద్వారా, ప్రాంతీయ చరిత్రలకు సముచిత స్థానం కల్పిస్తుంది. ఈ దృష్టిలో, పాపన్న ఉద్యమం ఒక స్థానిక సంఘటన మాత్రమే కాదు; అది దెక్కన్ రాజకీయ చరిత్రలో ఒక కీలక ఘట్టంగా ఈ అధ్యయనం నిలబెడుతుంది. రెండవది, ఈ పరిశోధన Subaltern Studiesకు ప్రాంతీయ లోతు (regional depth) ఇస్తుంది. భారత ఉపాaltern్స్ చరిత్రలో అనేక తిరుగుబాట్లు సిద్ధాంతపరంగా చర్చించబడ్డప్పటికీ, తెలంగాణ వంటి ప్రాంతాలపై సమగ్ర, మూలాధారిత అధ్యయనాలు చాలా తక్కువ. ఈ గ్రంథం పాపన్న ఉద్యమాన్ని ఒక కేస్ స్టడీగా ఉపయోగించి, ప్రజా రాజకీయ చైతన్యం ఎలా రూపుదిద్దుకుంటుందో, అది అధికారానికి ఎలా సవాల్ విసురుతుందో విశ్లేషిస్తుంది. ఈ విధంగా, ఈ అధ్యయనం సిద్ధాంతాన్ని కేవలం వర్తింపజేయడమే కాకుండా, దానిని ప్రశ్నించి విస్తరించే ప్రయత్నం చేస్తుంది. మూడవది, ఈ అధ్యయనం జానపదాన్ని చరిత్ర రచనలోకి తీసుకువచ్చే మేధో కృషిగా నిలుస్తుంది. బుర్ర కథలు, ఒగ్గుకథలు, దప్పు పాటలు, మౌఖిక సంప్రదాయాలు - ఇవి చాలా కాలం పాటు చరిత్రలో ద్వితీయ స్థానంలోనే ఉన్నాయి. ఈ పరిశోధన, జానపదాన్ని ఖచ్చిత కాలక్రమానికి కాకుండా, సామాజిక స్మృతికి ప్రతినిధిగా పరిగణించి, చరిత్ర రచనలో ఒక చెల్లుబాటు అయ్యే మూలంగా స్థాపించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. ఇది భారత చరిత్ర రచనలో మూలాల పట్ల ఉన్న సంప్రదాయ భావనలను విస్తరించే దిశగా ఒక ముఖ్యమైన దోహదం. నాలుగవది, ఈ అధ్యయనం రాష్ట్రాధికారాలు మరియు నేరీకరణ (criminalization) ప్రక్రియలపై లోతైన అవగాహనను అందిస్తుంది. పాపన్నపై “బందిపోటు” అనే ముద్ర ఎలా పడిందో విశ్లేషించడం ద్వారా, రాష్ట్రాలు తమకు సవాల్ విసిరిన ఉద్యమాలను ఎలా వర్గీకరిస్తాయో, ఆ వర్గీకరణ చరిత్రగా ఎలా స్థిరపడుతుందో ఈ అధ్యయనం చూపిస్తుంది. ఈ విశ్లేషణ చరిత్రకే పరిమితం కాకుండా, నేటి సమాజాల్లో కూడా ప్రతిఘటనలు ఎలా నేరీకరించబడుతున్నాయో అర్థం చేసుకోవడానికి దోహదపడుతుంది. ఐదవది, ఈ పరిశోధన తెలంగాణ సమాజానికి సంబంధించిన సాంస్కృతిక మరియు రాజకీయ ప్రాధాన్యతను కలిగి ఉంది. పాపన్న తెలంగాణ ప్రజా స్మృతిలో ఒక కీలక ప్రతీక. అయితే అతని కథనం తరచూ భావోద్వేగ స్థాయిలోనే నిలిచిపోయింది. ఈ అధ్యయనం, ఆ భావోద్వేగాన్ని తృణీకరించకుండా, దానిని విశ్లేషణకు లోబరచడం ద్వారా, ప్రజా చరిత్ర మరియు చరిత్ర మధ్య ఉన్న దూరాన్ని తగ్గిస్తుంది. ఇది ప్రాంతీయ గుర్తింపులపై జరిగే చర్చలకు ఒక శాస్త్రీయ ఆధారాన్ని అందిస్తుంది. ఆరవది, ఈ గ్రంథం భవిష్యత్ పరిశోధనలకు ఒక పునాదిగా పనిచేస్తుంది. పాపన్న ఉద్యమంపై ఈ సమగ్ర అధ్యయనం, దెక్కన్ ప్రాంతంలోని ఇతర సమకాలీన తిరుగుబాట్లపై తులనాత్మక పరిశోధనలకు దారితీస్తుంది. అలాగే, జానపదం--చరిత్ర సంబంధంపై మరింత లోతైన పరిశోధనలకు ఇది ఒక సూచికగా నిలుస్తుంది. మొత్తంగా చూస్తే, ఈ అధ్యయనం సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్‌ను ఒక వ్యక్తిగత వీరుడిగా మాత్రమే కాకుండా, చరిత్ర రచనలోని అధికార, ప్రతిఘటన, మరియు స్మృతి రాజకీయాలను అర్థం చేసుకునే ఒక కీలక కేంద్రబిందువుగా నిలబెడుతుంది. ఈ గ్రంథం ద్వారా ప్రతిపాదించిన దృష్టికోణాలు - చరిత్రను రాస్తున్నారు, అనుభవాలు చరిత్రగా మారుతున్నాయి, స్వరాలు మౌనంగా మిగులుతున్నాయి - అనే విషయాలను పాఠకుడి ముందుంచుతాయి. ఈ విషయాలే ఈ పరిశోధన యొక్క నిజమైన ప్రాధాన్యత. ఈ గ్రంథం పాపన్నను అధ్యయనం చేయడానికి కొత్త ప్రశ్నలతో పాటు, ఆ ప్రశ్నలకు సరిపడే కొత్త పద్ధతులను కూడా అభివృద్ధి చేస్తుంది. ఈ ద్వంద్వ ప్రయత్నమే ఈ పరిశోధనను ఒక సాధారణ చరిత్రకథనం నుంచి ఒక పరిశోధన గ్రంథంగా నిలబెడుతుంది. ప్రజలలో తిరుగుబాటు చైతన్యం – పాపన్న ఆవిర్భావానికి చారిత్రక నేపథ్యం 17వ శతాబ్దం చివరి నాటికి దక్కన్ ప్రాంతంలోని రాజకీయ అస్థిరత, అధిక పన్నుల భారం, జాగీర్దారీ వ్యవస్థలోని దోపిడీ, స్థానిక అధికారుల అక్రమాలు ప్రజల జీవితాలను తీవ్రంగా ప్రభావితం చేశాయి. గ్రామీణ సమాజం ఆర్థికంగా బలహీనపడగా, రైతులు, చేతివృత్తుల వారు, పశుపోషకులు మరియు ఇతర శ్రమజీవి వర్గాలు అనేక ఇబ్బందులను ఎదుర్కొన్నాయి. పాలనా వ్యవస్థ ప్రజల సంక్షేమం కంటే ఆదాయ సేకరణకే ఎక్కువ ప్రాధాన్యం ఇవ్వడంతో అసంతృప్తి క్రమంగా విస్తరించింది. ఈ పరిస్థితులలో ప్రజలకు భద్రతను కల్పించి, వారి ఆత్మగౌరవాన్ని కాపాడగల నాయకత్వం అవసరమైంది. అటువంటి సామాజిక, రాజకీయ పరిస్థితుల నేపథ్యంలోనే సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ నాయకుడిగా ఎదిగారని వివిధ చారిత్రక ఆధారాలు, జానపద సంప్రదాయాలు మరియు పరిశోధనాత్మక రచనలు సూచిస్తున్నాయి. ఆయన నాయకత్వంలో వివిధ వృత్తులు, సామాజిక వర్గాలకు చెందిన ప్రజలు ఒక వేదికపైకి వచ్చి స్థానిక స్థాయిలో సంఘటిత శక్తిగా మారినట్లు అనేక వర్ణనలు తెలియజేస్తాయి. పాపన్న పోరాటం కేవలం అధికారాన్ని సాధించడానికే పరిమితం కాలేదు; ప్రజల గౌరవం, భద్రత, సమాన అవకాశాలు మరియు స్థానిక స్వపరిపాలనకు ప్రాధాన్యం ఇచ్చిన ఉద్యమంగా కూడా పరిశీలించబడుతోంది. అందువల్ల ఆయన చరిత్రను కేవలం ఒక వీరగాథగా కాకుండా, దక్కన్ ప్రాంత సామాజిక పరిణామాలను అర్థం చేసుకోవడానికి ఉపయోగపడే ఒక ముఖ్యమైన చారిత్రక అధ్యాయంగా అధ్యయనం చేయడం అవసరం. ఈ పరిణామాలు ప్రజలలో స్వేచ్ఛ, న్యాయం, ఆత్మగౌరవం పట్ల బలమైన చైతన్యాన్ని పెంపొందించాయి. సామాజిక అసమానతలకు వ్యతిరేకంగా ఏర్పడిన ఈ సంఘటిత శక్తికి పాపన్న నాయకత్వం దృఢమైన దిశను చూపింది. ఆయన పోరాటం ప్రజల ఐక్యత, ధైర్యం, స్వాభిమానానికి ప్రతీకగా నిలిచింది. అందువల్ల సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ ఆవిర్భావం ఒక వ్యక్తి ఎదుగుదల మాత్రమే కాకుండా, ప్రజల్లో పెరిగిన తిరుగుబాటు చైతన్యానికి చారిత్రక రూపంగా భావించవచ్చు. ఈ నేపథ్యంలో ఆయన చరిత్రను అధ్యయనం చేయడం ద్వారా దక్కన్ ప్రాంత సామాజిక, రాజకీయ పరిణామాలతో పాటు ప్రజా చైతన్య వికాసాన్ని కూడా సమగ్రంగా అర్థం చేసుకోవచ్చు. 2wmrcot9rqekvg0ykzfj37aer684oda 1 503315 4908089 2026-07-19T09:10:22Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908089 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503316 4908090 2026-07-19T09:10:26Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908090 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503317 4908091 2026-07-19T09:10:29Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908091 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503318 4908092 2026-07-19T09:10:32Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908092 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503319 4908093 2026-07-19T09:10:35Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908093 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503320 4908094 2026-07-19T09:10:39Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908094 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503321 4908095 2026-07-19T09:10:42Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908095 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503322 4908096 2026-07-19T09:10:44Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908096 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503323 4908097 2026-07-19T09:10:47Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908097 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503324 4908098 2026-07-19T09:10:51Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908098 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503325 4908099 2026-07-19T09:10:54Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908099 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503326 4908100 2026-07-19T09:10:57Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908100 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503327 4908101 2026-07-19T09:11:50Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908101 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503328 4908102 2026-07-19T09:11:53Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908102 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503329 4908103 2026-07-19T09:11:56Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908103 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503330 4908104 2026-07-19T09:11:59Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908104 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503331 4908105 2026-07-19T09:12:01Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908105 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503332 4908106 2026-07-19T09:12:04Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908106 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503333 4908107 2026-07-19T09:12:07Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908107 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503334 4908108 2026-07-19T09:12:10Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908108 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503335 4908109 2026-07-19T09:12:13Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908109 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503336 4908110 2026-07-19T09:12:16Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908110 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503337 4908111 2026-07-19T09:13:29Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908111 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503338 4908112 2026-07-19T09:13:32Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908112 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503339 4908113 2026-07-19T09:13:35Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908113 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503340 4908114 2026-07-19T09:13:37Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908114 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503341 4908115 2026-07-19T09:13:40Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908115 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503342 4908116 2026-07-19T09:13:43Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908116 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503343 4908117 2026-07-19T09:13:46Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908117 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503344 4908118 2026-07-19T09:13:49Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908118 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503345 4908119 2026-07-19T09:13:52Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908119 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503346 4908120 2026-07-19T09:13:56Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908120 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503347 4908121 2026-07-19T09:15:34Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908121 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503348 4908122 2026-07-19T09:15:36Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908122 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503349 4908123 2026-07-19T09:15:39Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908123 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503350 4908124 2026-07-19T09:15:42Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908124 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503351 4908125 2026-07-19T09:15:44Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908125 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503352 4908126 2026-07-19T09:15:47Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908126 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503353 4908127 2026-07-19T09:15:50Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908127 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503354 4908128 2026-07-19T09:15:53Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908128 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503355 4908129 2026-07-19T09:15:56Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908129 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503356 4908130 2026-07-19T09:15:59Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908130 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503357 4908131 2026-07-19T09:17:55Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908131 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503358 4908132 2026-07-19T09:17:57Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908132 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503359 4908133 2026-07-19T09:18:00Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908133 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503360 4908134 2026-07-19T09:18:02Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908134 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503361 4908136 2026-07-19T09:18:06Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908136 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503362 4908137 2026-07-19T09:18:09Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908137 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503363 4908138 2026-07-19T09:18:11Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908138 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503364 4908139 2026-07-19T09:18:14Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908139 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503365 4908140 2026-07-19T09:18:17Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908140 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503366 4908141 2026-07-19T09:18:19Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908141 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503367 4908142 2026-07-19T09:19:52Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908142 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503368 4908143 2026-07-19T09:19:55Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908143 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503369 4908144 2026-07-19T09:20:31Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908144 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503370 4908145 2026-07-19T09:20:34Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908145 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503371 4908146 2026-07-19T09:20:36Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908146 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503372 4908147 2026-07-19T09:20:39Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908147 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503373 4908148 2026-07-19T09:20:41Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908148 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503374 4908149 2026-07-19T09:20:44Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908149 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503375 4908150 2026-07-19T09:20:47Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908150 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503376 4908151 2026-07-19T09:20:49Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908151 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503377 4908153 2026-07-19T09:22:12Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908153 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503378 4908154 2026-07-19T09:22:15Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908154 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503379 4908155 2026-07-19T09:22:17Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908155 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503380 4908156 2026-07-19T09:22:20Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908156 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503381 4908157 2026-07-19T09:22:22Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908157 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503382 4908158 2026-07-19T09:22:25Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908158 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503383 4908159 2026-07-19T09:22:28Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908159 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503384 4908160 2026-07-19T09:22:30Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908160 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503385 4908161 2026-07-19T09:22:33Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908161 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503386 4908162 2026-07-19T09:22:36Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908162 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503387 4908163 2026-07-19T09:23:38Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908163 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503388 4908164 2026-07-19T09:23:41Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908164 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503389 4908165 2026-07-19T09:23:43Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908165 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503390 4908166 2026-07-19T09:23:45Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908166 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503391 4908167 2026-07-19T09:23:48Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908167 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503392 4908168 2026-07-19T09:23:50Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908168 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503393 4908169 2026-07-19T09:23:53Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908169 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503394 4908170 2026-07-19T09:23:56Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908170 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503395 4908171 2026-07-19T09:23:59Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908171 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503396 4908172 2026-07-19T09:24:02Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908172 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503397 4908173 2026-07-19T09:24:52Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908173 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503398 4908174 2026-07-19T09:24:54Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908174 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503399 4908175 2026-07-19T09:24:57Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908175 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503400 4908176 2026-07-19T09:24:59Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908176 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503401 4908177 2026-07-19T09:25:02Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908177 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503402 4908178 2026-07-19T09:25:05Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908178 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503403 4908179 2026-07-19T09:25:07Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908179 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503404 4908180 2026-07-19T09:25:10Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908180 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503405 4908181 2026-07-19T09:25:13Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908181 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503406 4908182 2026-07-19T09:25:16Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908182 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503407 4908183 2026-07-19T09:26:29Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908183 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503408 4908184 2026-07-19T09:26:32Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908184 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503409 4908185 2026-07-19T09:26:36Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908185 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503410 4908186 2026-07-19T09:26:39Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908186 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503411 4908187 2026-07-19T09:26:43Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908187 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503412 4908188 2026-07-19T09:26:46Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908188 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503413 4908189 2026-07-19T09:26:50Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908189 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503414 4908190 2026-07-19T09:26:53Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908190 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503415 4908191 2026-07-19T09:26:57Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908191 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503416 4908192 2026-07-19T09:27:01Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908192 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503417 4908193 2026-07-19T09:27:55Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908193 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503418 4908194 2026-07-19T09:27:58Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908194 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503419 4908195 2026-07-19T09:28:01Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908195 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503420 4908196 2026-07-19T09:28:04Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908196 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503421 4908197 2026-07-19T09:28:08Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908197 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503422 4908198 2026-07-19T09:28:12Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908198 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503423 4908199 2026-07-19T09:28:15Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908199 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503424 4908200 2026-07-19T09:28:23Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908200 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503425 4908201 2026-07-19T09:28:27Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908201 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503426 4908202 2026-07-19T09:28:31Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908202 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503427 4908204 2026-07-19T09:30:02Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908204 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503428 4908205 2026-07-19T09:30:06Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908205 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503429 4908206 2026-07-19T09:30:09Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908206 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503430 4908207 2026-07-19T09:30:12Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908207 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503431 4908208 2026-07-19T09:30:16Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908208 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503432 4908209 2026-07-19T09:30:19Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908209 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503433 4908210 2026-07-19T09:30:22Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908210 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503434 4908211 2026-07-19T09:30:26Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908211 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503435 4908212 2026-07-19T09:30:29Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908212 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503436 4908213 2026-07-19T09:30:33Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908213 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503437 4908214 2026-07-19T09:31:30Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908214 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503438 4908215 2026-07-19T09:31:33Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908215 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503439 4908216 2026-07-19T09:31:36Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908216 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503440 4908217 2026-07-19T09:31:39Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908217 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503441 4908218 2026-07-19T09:31:42Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908218 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503442 4908219 2026-07-19T09:31:45Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908219 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503443 4908220 2026-07-19T09:31:48Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908220 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503444 4908221 2026-07-19T09:31:51Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908221 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503445 4908222 2026-07-19T09:31:55Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908222 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503446 4908223 2026-07-19T09:31:58Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908223 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503447 4908225 2026-07-19T09:32:57Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908225 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503448 4908226 2026-07-19T09:33:00Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908226 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503449 4908227 2026-07-19T09:33:03Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908227 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503450 4908228 2026-07-19T09:33:06Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908228 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503451 4908229 2026-07-19T09:33:09Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908229 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503452 4908230 2026-07-19T09:33:12Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908230 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503453 4908231 2026-07-19T09:33:15Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908231 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503454 4908232 2026-07-19T09:33:19Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908232 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503455 4908233 2026-07-19T09:33:23Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908233 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503456 4908234 2026-07-19T09:33:27Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908234 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503457 4908236 2026-07-19T09:37:07Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908236 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503458 4908237 2026-07-19T09:37:10Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908237 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503459 4908238 2026-07-19T09:37:13Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908238 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503460 4908239 2026-07-19T09:37:16Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908239 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503461 4908240 2026-07-19T09:37:19Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908240 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503462 4908241 2026-07-19T09:37:22Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908241 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503463 4908242 2026-07-19T09:37:25Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908242 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503464 4908243 2026-07-19T09:37:28Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908243 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503465 4908244 2026-07-19T09:37:31Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908244 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503466 4908245 2026-07-19T09:37:35Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908245 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503467 4908246 2026-07-19T09:38:29Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908246 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503468 4908247 2026-07-19T09:38:33Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908247 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503469 4908248 2026-07-19T09:38:36Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908248 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503470 4908249 2026-07-19T09:38:39Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908249 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503471 4908250 2026-07-19T09:38:42Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908250 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503472 4908251 2026-07-19T09:38:45Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908251 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503473 4908252 2026-07-19T09:38:49Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908252 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503474 4908253 2026-07-19T09:38:53Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908253 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503475 4908254 2026-07-19T09:38:56Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908254 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503476 4908255 2026-07-19T09:38:59Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908255 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503477 4908256 2026-07-19T09:39:54Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908256 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503478 4908257 2026-07-19T09:39:56Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908257 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503479 4908258 2026-07-19T09:39:59Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908258 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503480 4908259 2026-07-19T09:40:02Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908259 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503481 4908260 2026-07-19T09:40:06Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908260 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503482 4908261 2026-07-19T09:40:09Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908261 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503483 4908262 2026-07-19T09:40:12Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908262 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503484 4908263 2026-07-19T09:40:15Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908263 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503485 4908264 2026-07-19T09:40:18Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908264 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503486 4908265 2026-07-19T09:40:22Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908265 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503487 4908266 2026-07-19T09:41:23Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908266 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503488 4908267 2026-07-19T09:41:26Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908267 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503489 4908268 2026-07-19T09:41:29Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908268 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503490 4908269 2026-07-19T09:41:32Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908269 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503491 4908270 2026-07-19T09:41:36Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908270 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503492 4908271 2026-07-19T09:41:39Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908271 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503493 4908272 2026-07-19T09:41:43Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908272 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503494 4908273 2026-07-19T09:41:47Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908273 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503495 4908274 2026-07-19T09:41:50Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908274 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503496 4908275 2026-07-19T09:41:53Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908275 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503497 4908280 2026-07-19T09:55:50Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908280 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 0 503498 4908281 2026-07-19T10:01:46Z Pranayraj1985 29393 "[[:en:Special:Redirect/revision/1337975731|Meghwal people]]" పేజీని అనువదించి సృష్టించారు 4908281 wikitext text/x-wiki '''మేఘ్వాల్''' లేదా '''మేఘ్వార్''' ( '''మేఘ్''', '''మేఘరాజ్''' అని కూడా పిలుస్తారు) ప్రజలు ప్రధానంగా వాయువ్య భారతదేశంలో నివసిస్తున్నారు, పాకిస్తాన్‌లో కూడా కొద్ది సంఖ్యలో ఉన్నారు. వారి సాంప్రదాయ వృత్తి వ్యవసాయం, పశుపోషణ, నేతపని. మేఘ్వాల్‌లు ఎంబ్రాయిడరీ, వస్త్ర పరిశ్రమకు చేసిన కృషికి ప్రసిద్ధి చెందారు. వీరిలో చాలామంది హిందువులు, ఋషి మేఘ్, [[కబీరుదాసు|కబీర్]], రామ్‌దేవ్ పీర్, బంకర్ మాతాజీ వారి ప్రధాన దేవుళ్ళు.<ref>{{Cite paper|title=The Kāmaḍ of Rajasthan — Priests of a Forgotten Tradition|date=April 1996|url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/kamad-of-rajasthan-priests-of-a-forgotten-tradition/DAB4B8D64E9D0FB1EC401A75AB73022A}}</ref> == పర్యాయపదాలు == ప్రాంతాన్ని బట్టి మేఘ్వాల్ సమాజాన్ని వివిధ పేర్లతో పిలుస్తారు. ఉదాహరణకు ''బాలాయ్,'' ''మెంఘ్వార్''.<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=l2Qt9tv2nSkC|title=Continuity and Change in Indian Society: Essays in Memory of Late Prof. Narmadeshwar Prasad|last=Pathak|first=Bindeshwar|date=1998|publisher=Concept Publishing Company|isbn=978-81-7022-726-7|language=en|access-date=18 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20240127154327/https://books.google.com/books?id=l2Qt9tv2nSkC|archive-date=27 January 2024}}</ref> ఈ సమాజాన్ని తటస్థ పదమైన ''భంభీ'' అని, అలాగే అవమానకరమైనదిగా భావించే ''ధేడ్ అని'' కూడా పిలుస్తారు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=WLR3QLtafsEC|title=Rajasthan, the Quest for Sustainable Development|last=Vyas|first=V. S.|date=2007|publisher=Academic Foundation|isbn=978-81-7188-621-0|pages=350|language=en|quote=A unique feature of Rajasthan has been that each occupational caste has three names—one, which is respectful, the second which is general and third which is demeaning. For instance, a leather worker would be respectfully addressed as Meghwal, the neutral term is Bhambhi and is despairingly referred as Dhed.|access-date=12 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230812154415/https://books.google.com/books?id=WLR3QLtafsEC&newbks=0&hl=en|archive-date=12 August 2023}}</ref><ref name=":1">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=uP8r9JAs7xkC|title=Casting Kings: Bards and Indian Modernity|last=Snodgrass|first=Jeffrey G.|date=2006-08-10|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-804140-5|pages=182|language=en|quote=Rajasthani castes typically have three names: one respectful, one neutral, and one demeaning (Kothari 1994: 205). In this case Bhambhi is the most neutral of the three terms. Meghwal is used by Bhambhis to make a higher status claim—specifically, that they are descended from the Hindu saint Megh. Balai, on the other hand, is used to refer to this community's sometimes role as a village or town crier, referred to as a ganv balai, or even a royal crier in the service of the king, called a raj balai.|access-date=12 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230812154415/https://books.google.com/books?id=uP8r9JAs7xkC&newbks=0&hl=en|archive-date=12 August 2023}}</ref> == మూలాలు == వారు తమ ప్రార్థన ద్వారా మేఘాల నుండి వర్షాన్ని కురిపించగల శక్తి ఉన్న ఋషి మేఘ<ref name="tribuneindia.com">{{Cite web|title=Regional Briefs, Punjab, Abohar.|url=http://tribuneindia.com/2009/20090119/region.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090122193340/http://tribuneindia.com/2009/20090119/region.htm|archive-date=22 January 2009|access-date=24 August 2009}}</ref> అనే సాధువు నుండి తాము వచ్చామని చెప్పుకుంటారు. ''మేఘ్వార్'' అనే పదం [[సంస్కృతం|సంస్కృత]] పదాలైన ''మేఘ'' (అంటే మేఘాలు, వర్షం), ''వార్'' (హిందీ: वार) (అంటే సమూహం, కొడుకు, బిడ్డ) నుండి ఉద్భవించింది. (సంస్కృతం: वार:)<ref name=":1">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=uP8r9JAs7xkC|title=Casting Kings: Bards and Indian Modernity|last=Snodgrass|first=Jeffrey G.|date=2006-08-10|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-804140-5|pages=182|language=en|quote=Rajasthani castes typically have three names: one respectful, one neutral, and one demeaning (Kothari 1994: 205). In this case Bhambhi is the most neutral of the three terms. Meghwal is used by Bhambhis to make a higher status claim—specifically, that they are descended from the Hindu saint Megh. Balai, on the other hand, is used to refer to this community's sometimes role as a village or town crier, referred to as a ganv balai, or even a royal crier in the service of the king, called a raj balai.|access-date=12 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230812154415/https://books.google.com/books?id=uP8r9JAs7xkC&newbks=0&hl=en|archive-date=12 August 2023}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSnodgrass2006">Snodgrass, Jeffrey G. (10 August 2006). [https://books.google.com/books?id=uP8r9JAs7xkC ''Casting Kings: Bards and Indian Modernity'']. Oxford University Press. p.&nbsp;182. [[ఐఎస్‌బిఎన్|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-19-804140-5|<bdi>978-0-19-804140-5</bdi>]]. [https://web.archive.org/web/20230812154415/https://books.google.com/books?id=uP8r9JAs7xkC&newbks=0&hl=en Archived] from the original on 12 August 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">12 August</span> 2023</span>. <q>Rajasthani castes typically have three names: one respectful, one neutral, and one demeaning (Kothari 1994: 205). In this case Bhambhi is the most neutral of the three terms. Meghwal is used by Bhambhis to make a higher status claim—specifically, that they are descended from the Hindu saint Megh. Balai, on the other hand, is used to refer to this community's sometimes role as a village or town crier, referred to as a ganv balai, or even a royal crier in the service of the king, called a raj balai.</q></cite></ref><ref>{{Cite book|title=Supreme Sanskrit-Hindi Kosh|last=Alok Kumar Rastogi|last2=Shri Sharan|publisher=Kalra Publications (Pvt.) Ltd., Delhi}}</ref> అయితే, భారతదేశంపై ముస్లింల దండయాత్ర సమయంలో, [[రాజపుత్రులు]], చరణులు, [[బ్రాహ్మణులు]], జాట్‌లతో సహా ఉన్నత కులాలకు చెందిన చాలా మంది ప్రజలు భాంభీ లేదా మేఘ్వాల్ కులంలో చేరారని లేదా చేర్చుకోబడ్డారని ఒక సిద్ధాంతం ఉంది. దీని కారణంగా, సమాజంలో 5 ప్రధాన విభాగాలు వచ్చాయి:<ref name=":02">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=l2Qt9tv2nSkC|title=Continuity and Change in Indian Society: Essays in Memory of Late Prof. Narmadeshwar Prasad|last=Pathak|first=Bindeshwar|date=1998|publisher=Concept Publishing Company|isbn=978-81-7022-726-7|pages=199, 200|language=en|quote=I shall briefly discuss the Chamars, Balais, Bhambis and Meghwals of Rajasthan. The term “Adak” was used for the traditional Chamars in general, whereas the term "Sadak” was used particularly for those converted Chamars who were recruited in the Chamar castes from higher castes. This conversion is elaborated in Munshi Hardayal Singh's description of how members of the Brahmin, Rajput, Jat and Charan castes in Rajasthan were lowered.|access-date=18 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20240127154327/https://books.google.com/books?id=l2Qt9tv2nSkC|archive-date=27 January 2024}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=5K-1AAAAIAAJ|title=Rajasthan Between the Two World Wars, 1919-1939|last=Choudhry|first=P. S.|date=1968|publisher=Sri Ram Mehra|pages=81|language=en|quote=There are four divisions amongst them, each division claiming to have sprung from a higher caste, viz. : 1. Adu or unmixed Bhambhis; 2. Maru the descendants of Rajputs; 3. Jata the descendants of Jats, and 4. Charanya, the descendants of a Charan.|access-date=25 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20240127154443/https://books.google.com/books?id=5K-1AAAAIAAJ|archive-date=27 January 2024}}</ref><ref name=":22">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qRBuAAAAMAAJ|title=From Higher Caste to Lower Caste: The Processes of Asprashyeekaran and the Myth of Sanskritization|last=Shyamlal|date=1997|publisher=Rawat Publications|pages=63, 64|language=en|access-date=17 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20240127154327/https://books.google.com/books?id=qRBuAAAAMAAJ|archive-date=27 January 2024}}</ref><ref name=":32">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tTAnAgAAQBAJ|title=Life as a Dalit: Views from the Bottom on Caste in India|last=Channa|first=Subhadra Mitra|last2=Mencher|first2=Joan P.|date=2013-05-30|publisher=SAGE Publications India|isbn=978-81-321-1777-3|pages=124|language=en|access-date=17 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20240127154328/https://books.google.com/books?id=tTAnAgAAQBAJ|archive-date=27 January 2024}}</ref> # అడు లేదా మిశ్రమం లేని భంబీలు , # [[రాజపుత్రులు|రాజపుత్రులతో]] కూడిన మారు భంబీలు, # చరణాలతో సహా చరణీయ భంబీలు, # పాలీవాల్ బ్రాహ్మణులతో కూడిన బమ్నియా భంబీలు # జాట్‌లతో సహా జాతా భంబీలు కొంతమంది మేఘ్వాల్‌లు ఇతర సామాజిక వర్గాలతో సంబంధం కలిగి ఉన్నారు. [[Shyam Lal Rawat|శ్యామ్ లాల్ రావత్]] [[రాజస్థాన్|రాజస్థాన్‌లోని]] మేఘ్వాల్‌లను "ఆధిపత్యం చెలాయించే వెనుకబడిన కులాలలో ఒకటి"గా పేర్కొన్నారు....",<ref>{{Cite book|title=Studies in Social Protest|last=Rawat|first=Shyam Lal|publisher=Rawat Publications|year=2010|isbn=978-8131603314|pages=xiv, 356}}</ref> దేబాషిస్ దేబ్నాథ్ ద్వారా కూడా ఒక కనెక్షన్ చేయబడింది.<ref>{{Cite paper|title=Hierarchies Within Hierarchy: Some Observations on Caste System in Rajasthan|date=June 1995}}</ref> బలాలీ, బంకర్ కమ్యూనిటీలు కూడా ఉపయోగించడం ప్రారంభించాయి. మేఘ్వాల్ పేరు.<ref>{{Cite book|url=http://www.pwescr.org/Dalit_Report.pdf|title=Dalit Women in Rajasthan: Status of Economic, Social & Cultural Rights|access-date=22 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20121126012916/http://www.pwescr.org/Dalit_Report.pdf|archive-date=26 November 2012}}</ref> == సంస్కృతి == మేఘ్వాల్‌లోని ఈ ఉపకుల సమూహాల మధ్య సాంస్కృతిక భేదాలు ఉన్నాయి. ఉదాహరణకు: రాజస్థాన్‌లోని జాతా భంబీలు, బామ్నియా భంబీలు, చరణియా భంబీల వంటి మేఘ్వాల్‌లు ఇతర ఉపకులాలలో వివాహ సంబంధాలు పెట్టుకోరు. ఈ ఉప సమూహాలు తమ పూర్వ గుర్తింపుల పట్ల ఎక్కువ స్పృహతో ఉండటం వలన వారి పాత ఆచారాలు, సంప్రదాయాలను పాటిస్తాయి.<ref name=":22">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qRBuAAAAMAAJ|title=From Higher Caste to Lower Caste: The Processes of Asprashyeekaran and the Myth of Sanskritization|last=Shyamlal|date=1997|publisher=Rawat Publications|pages=63, 64|language=en|access-date=17 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20240127154327/https://books.google.com/books?id=qRBuAAAAMAAJ|archive-date=27 January 2024}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFShyamlal1997">Shyamlal (1997). [https://books.google.com/books?id=qRBuAAAAMAAJ ''From Higher Caste to Lower Caste: The Processes of Asprashyeekaran and the Myth of Sanskritization'']. Rawat Publications. pp.&nbsp;63, 64. [https://web.archive.org/web/20240127154327/https://books.google.com/books?id=qRBuAAAAMAAJ Archived] from the original on 27 January 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 January</span> 2022</span>.</cite></ref><ref name=":32">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tTAnAgAAQBAJ|title=Life as a Dalit: Views from the Bottom on Caste in India|last=Channa|first=Subhadra Mitra|last2=Mencher|first2=Joan P.|date=2013-05-30|publisher=SAGE Publications India|isbn=978-81-321-1777-3|pages=124|language=en|access-date=17 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20240127154328/https://books.google.com/books?id=tTAnAgAAQBAJ|archive-date=27 January 2024}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChannaMencher2013">Channa, Subhadra Mitra; Mencher, Joan P. (30 May 2013). [https://books.google.com/books?id=tTAnAgAAQBAJ ''Life as a Dalit: Views from the Bottom on Caste in India'']. SAGE Publications India. p.&nbsp;124. [[ఐఎస్‌బిఎన్|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-81-321-1777-3|<bdi>978-81-321-1777-3</bdi>]]. [https://web.archive.org/web/20240127154328/https://books.google.com/books?id=tTAnAgAAQBAJ Archived] from the original on 27 January 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 January</span> 2022</span>.</cite></ref> అంతేకాకుండా, వివిధ ఉప సమూహాల మధ్య వస్త్రధారణ అలవాట్లలో కూడా గణనీయమైన వైవిధ్యం ఉండేది. 1891లో, హర్దయాల్ సింగ్ మార్వార్ రాష్ట్రాలలోని భంబి, మేఘ్వాల్ కులం గురించి వ్రాసినప్పుడు, అతను ఇలా గమనించాడు:<ref name=":0" /><ref name=":22" /><ref name=":32" /> <blockquote>మొదటి రెండు విభాగాలు (అడు లేదా స్వచ్ఛమైన భంబీలు, మారు భంబీలు) చాలా సన్నిహిత సంబంధాలు కలిగి ఉండి, ఒకరితో ఒకరు వివాహాలు చేసుకుంటారు. అయితే, చివరి రెండు విభాగాలు కేవలం తమ తమ సమాజాలలోనే వివాహాలు చేసుకుంటాయి. భంబీలకు బంగారం, వెండి ఆభరణాలు ధరించడానికి అనుమతి లేదు, కానీ గ్రామ పెద్ద భంబీ, అతని భార్య విషయంలో మినహాయింపు ఉంది. పురుషుల వస్త్రధారణలో విశేష ప్రాచుర్యం ఉంది, కానీ మారు భంబీ మహిళలు సాధారణంగా నాటు చీరతో చేసిన [[లంగా|ఘాగ్రా]] లేదా లంగా ధరిస్తారు. అయితే, జాటా భంబీలు జాట్ మహిళల వలె వస్త్రధారణ చేస్తారు, దంతపు చూడాలకు బదులుగా లక్క చూడాలను ఉపయోగించడం ద్వారా వారిని గుర్తించవచ్చు. చరణియా భంబీల మహిళలు చరణ్ మహిళల వలె పసుపు రంగు దుస్తులు ధరిస్తారు.</blockquote>గుజరాత్‌లో, మహేశ్వరి మేఘ్వాల్‌లు మినహా, మేఘ్వాల్‌లలోని మార్వాడా, గుజరా, చరణియా ఉప-విభాగాలు [[దేవి|మాతను]] పూజిస్తాయి. అంతేకాకుండా, చరణియా మేఘ్వాల్‌లకు భిన్నంగా, మార్వాడా, గుజరా మేఘ్వాల్‌లు సాధువు రామ్‌దేవ్ పూరి పట్ల గొప్ప భక్తిని కలిగి ఉంటారు. మహేశ్వరి మేఘ్వాల్‌ల వలె కాకుండా, మార్వాడా మేఘ్వాల్‌లు ''చోరీ'' లేదా వివాహ వేదికను కలిగి ఉంటారు. చరణియా మేఘ్వాల్‌లు మేఘ్వాల్‌ల సాంప్రదాయ చర్మం ఒలవడం, తోలు శుద్ధి చేసే కార్యకలాపాలకు దూరంగా ఉండగా, ఇతర సమూహాలు అటువంటి పనులలో పాల్గొనడానికి నిర్దిష్ట అభ్యంతరాలను ప్రదర్శించవు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=WIuZ5WdSzl0C|title=Interrogating Caste: Understanding Hierarchy and Difference in Indian Society|last=Gupta|first=Dipankar|date=2000|publisher=Penguin Books India|isbn=978-0-14-029706-5|pages=83|language=en|access-date=12 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230812155836/https://books.google.com/books?id=WIuZ5WdSzl0C&newbks=0&hl=en|archive-date=12 August 2023}}</ref> == భౌగోళిక పంపిణీ == మేఘవాల్‌లు [[గుజరాత్]], [[మధ్య ప్రదేశ్|మధ్యప్రదేశ్]], [[మహారాష్ట్ర]], రాజస్థాన్‌లలో కనిపిస్తాయి. మేఘులు, కబీర్ పంథి లేదా భగత్‌లు [[హిమాచల్ ప్రదేశ్]], [[జమ్మూ కాశ్మీరు (కేంద్రపాలిత ప్రాంతం)|జమ్మూ, కాశ్మీర్‌కు]] చెందినవారు.<ref>{{Cite web|title=Census India - Govt. of India|url=http://censusindia.gov.in/Tables_Published/SCST/dh_sc_jk.pdf/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200327161508/http://censusindia.gov.in/Tables_Published/SCST/dh_sc_jk.pdf|archive-date=27 March 2020|access-date=30 January 2020}}</ref> వారిని మేఘ్, ఆర్య మేఘ్, భగత్ అని పిలుస్తారు. కొన్ని ప్రదేశాలలో వారిని గణేషియా, మేఘబన్సీ, మిహాఘ్, రాఖేసర్, రాఖియా, రిఖియా, రిషియా, ఇతర పేర్లతో పిలుస్తారు. కొంతమంది మహాషాలు కూడా తాము మేఘులకు చెందినవారమని చెప్పుకుంటారు.<ref>{{Cite book|title=Religious Rebels in The Punjab: The Social Vision of Untouchables|last=Mark Juergensmeyer.|publisher=Ajanta Publications, Delhi|year=1988|isbn=81-202-0208-2|page=214}}</ref> 1947లో [[భారత విభజన|భారతదేశ విభజన]] తర్వాత, [[హిందూధర్మం|హిందూ మతంలోకి]] మారిన మేఘులు భారత భూభాగంలోకి వలస వెళ్లవలసి వచ్చింది.<ref>{{Cite book|title=Religious Rebels in The Punjab: The Social Vision of Untouchables|last=Mark Juergensmeyer.|publisher=Ajanta Publications, Delhi|year=1988|isbn=81-202-0208-2|page=225}}</ref> 1991 నాటికి, పంజాబ్ (భారతదేశం)లోని మేఘుల జనాభా 105,157 గా అంచనా వేయబడింది.<ref>{{Cite web|title=Dalits – On the Margins of Development|url=http://data.undp.org.in/shdr/punjab/07-Dalits.pdf|url-status=unfit|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721180829/http://data.undp.org.in/shdr/punjab/07-Dalits.pdf|archive-date=21 July 2011|access-date=15 August 2009}}</ref> == జీవనశైలి == రాజస్థాన్ గ్రామీణ ప్రాంతాలలో, ఈ వర్గానికి చెందిన చాలా మంది ప్రజలు ఇప్పటికీ బయట రంగురంగుల జ్యామితీయ డిజైన్లతో చిత్రించబడి, వివరమైన అద్దాల పొదుగులతో అలంకరించబడిన గుండ్రని, మట్టి ఇటుకల గుడిసెలు గల చిన్న కుగ్రామాలలో నివసిస్తున్నారు. పూర్వ కాలంలో మేఘ్వాల్ సమాజం ప్రధాన వృత్తులు వ్యవసాయ కూలీ పని, నేతపని, ముఖ్యంగా [[ఖద్దరు|ఖాదీ]], చెక్క శిల్పకళ, ఇవే ఇప్పటికీ ప్రధాన వృత్తులుగా ఉన్నాయి. మహిళలు వారి ఎంబ్రాయిడరీ పనికి ప్రసిద్ధి చెందారు, ఉన్ని, పత్తి నేతలో నిపుణులు.<ref>{{Cite web|date=June 1992|title=Weaving a common destiny|url=http://www.indiaenvironmentportal.org.in/node/1922|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110718070626/http://www.indiaenvironmentportal.org.in/node/1922|archive-date=18 July 2011|access-date=15 August 2009|publisher=Centre for Science and Environment}}</ref><ref>{{Cite web|title=Ancient Lac Dyeing Practices of Kachchh and its revival by the Vankar Shyamji Valiji of Bujodi|url=http://www.craftrevival.org/CraftArtDetails.asp?CountryCode=India&CraftCode=003678|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719043943/http://www.craftrevival.org/CraftArtDetails.asp?CountryCode=India&CraftCode=003678|archive-date=19 July 2011|access-date=15 August 2009|publisher=Craft Revival Trust}}</ref> నేడు మేఘ్వాల్‌లలో ఎక్కువ మంది విద్యావంతులై ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలు పొందుతున్నారు. పంజాబ్‌లో, ముఖ్యంగా [[అమృత్‌సర్]], [[జలంధర్]], [[లుధియానా]] వంటి నగరాల్లో, వారిలో చాలా మంది క్రీడా, మేజోళ్ళు, శస్త్రచికిత్స, లోహ వస్తువులను ఉత్పత్తి చేసే కర్మాగారాలలో కార్మికులుగా పనిచేస్తున్నారు. వారిలో చాలా తక్కువ మందికి సొంత వ్యాపారం లేదా చిన్న తరహా పరిశ్రమ ఉంది. చిన్న వ్యాపారాలు, సేవా యూనిట్లే వారి జీవనోపాధికి ప్రధాన ఆధారం.<ref>{{Cite paper|url=http://joe.sagepub.com/cgi/content/abstract/19/1/43|title=Innovations, Entrepreneurship and Development}}</ref> == కళలు == రాజస్థాన్‌లోని మేఘ్వాల్ మహిళలు వారి అత్యంత వివరంగా ఉండే దుస్తులు, ఆభరణాలకు ప్రసిద్ధి చెందారు. వివాహిత స్త్రీలు తరచుగా బంగారు ముక్కుపుడక, చెవిపోగులు, కంకణాలను ధరిస్తారు, వీటిని ఆమె కాబోయే భర్త తల్లి "వధువు ధనం"గా కట్నంగా ఇస్తుంది. ముక్కుపుడకలు, చెవిపోగులు తరచుగా కెంపు, నీలమణి, పచ్చ వంటి విలువైన రాళ్లతో అలంకరించబడి ఉంటాయి. మేఘ్వాల్ మహిళల ఎంబ్రాయిడరీకి మంచి గిరాకీ ఉంది. వారి పనిలో ప్రధానంగా ఎరుపు రంగును ఉపయోగించడం ఒక ప్రత్యేక లక్షణం, ఇది నలిపిన కీటకాల నుండి ఉత్పత్తి చేయబడిన స్థానిక వర్ణద్రవ్యం నుండి వస్తుంది. సింధ్, బలూచిస్తాన్‌లోని థార్ ఎడారిలో, గుజరాత్‌లో నివసించే మేఘ్వాల్ మహిళా కళాకారిణులు సాంప్రదాయ ఎంబ్రాయిడరీ, రాలీ తయారీలో నిపుణులుగా పరిగణించబడతారు. అద్భుతమైన చేతితో ఎంబ్రాయిడరీ చేసిన వస్తువులు మేఘ్వాల్ మహిళల కట్నంలో ఒక భాగం.<ref>{{Cite book|title=Asian embroidery|last=Jasleen Dhamija|last2=Crafts Council of India|publisher=Abhinav Publications|year=2004|isbn=81-7017-450-3|page=125|author-link=Jasleen Dhamija}}</ref> == ఇవికూడా చూడండి == * [[బలాయ్|బాలై]] * కోల్హి == మూలాలు == {{Reflist}} == బాహ్య లింకులు == * {{Commons category-inline|Meghwal}} {{Social groups of Rajasthan}} [[వర్గం:రాజస్థాన్ సామాజిక వర్గాలు]] [[వర్గం:Short description is different from Wikidata]] [[వర్గం:Articles with short description]] [[వర్గం:మధ్య ప్రదేశ్]] [[వర్గం:కులాలు]] [[వర్గం:దళిత సమాజాలు]] [[వర్గం:షెడ్యూల్డ్ తెగలు]] [[వర్గం:సమీక్షించని అనువాదాలున్న పేజీలు]] ixbeaghjdxcs0pcn5ec9xbtw3ymv4up 4908283 4908281 2026-07-19T10:04:22Z Pranayraj1985 29393 4908283 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group| | group = మేఘ్వాల్ ప్రజలు | image = Megh girls-3.jpg | caption = భారతదేశంలోని జమ్మూలో మేఘ్ అమ్మాయిల బృందం | poptime = | popplace =• భారతదేశం • పాకిస్థాన్ | langs = | rels = •[[హిందూ మతం]] •బౌద్ధం (నవాయన) | related = }} '''మేఘ్వాల్''' లేదా '''మేఘ్వార్''' ( '''మేఘ్''', '''మేఘరాజ్''' అని కూడా పిలుస్తారు) ప్రజలు ప్రధానంగా వాయువ్య భారతదేశంలో నివసిస్తున్నారు, పాకిస్తాన్‌లో కూడా కొద్ది సంఖ్యలో ఉన్నారు. వారి సాంప్రదాయ వృత్తి వ్యవసాయం, పశుపోషణ, నేతపని. మేఘ్వాల్‌లు ఎంబ్రాయిడరీ, వస్త్ర పరిశ్రమకు చేసిన కృషికి ప్రసిద్ధి చెందారు. వీరిలో చాలామంది హిందువులు, ఋషి మేఘ్, [[కబీరుదాసు|కబీర్]], రామ్‌దేవ్ పీర్, బంకర్ మాతాజీ వారి ప్రధాన దేవుళ్ళు.<ref>{{Cite paper|title=The Kāmaḍ of Rajasthan — Priests of a Forgotten Tradition|date=April 1996|url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/kamad-of-rajasthan-priests-of-a-forgotten-tradition/DAB4B8D64E9D0FB1EC401A75AB73022A}}</ref> == పర్యాయపదాలు == ప్రాంతాన్ని బట్టి మేఘ్వాల్ సమాజాన్ని వివిధ పేర్లతో పిలుస్తారు. ఉదాహరణకు ''బాలాయ్,'' ''మెంఘ్వార్''.<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=l2Qt9tv2nSkC|title=Continuity and Change in Indian Society: Essays in Memory of Late Prof. Narmadeshwar Prasad|last=Pathak|first=Bindeshwar|date=1998|publisher=Concept Publishing Company|isbn=978-81-7022-726-7|language=en|access-date=18 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20240127154327/https://books.google.com/books?id=l2Qt9tv2nSkC|archive-date=27 January 2024}}</ref> ఈ సమాజాన్ని తటస్థ పదమైన ''భంభీ'' అని, అలాగే అవమానకరమైనదిగా భావించే ''ధేడ్ అని'' కూడా పిలుస్తారు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=WLR3QLtafsEC|title=Rajasthan, the Quest for Sustainable Development|last=Vyas|first=V. S.|date=2007|publisher=Academic Foundation|isbn=978-81-7188-621-0|pages=350|language=en|quote=A unique feature of Rajasthan has been that each occupational caste has three names—one, which is respectful, the second which is general and third which is demeaning. For instance, a leather worker would be respectfully addressed as Meghwal, the neutral term is Bhambhi and is despairingly referred as Dhed.|access-date=12 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230812154415/https://books.google.com/books?id=WLR3QLtafsEC&newbks=0&hl=en|archive-date=12 August 2023}}</ref><ref name=":1">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=uP8r9JAs7xkC|title=Casting Kings: Bards and Indian Modernity|last=Snodgrass|first=Jeffrey G.|date=2006-08-10|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-804140-5|pages=182|language=en|quote=Rajasthani castes typically have three names: one respectful, one neutral, and one demeaning (Kothari 1994: 205). In this case Bhambhi is the most neutral of the three terms. Meghwal is used by Bhambhis to make a higher status claim—specifically, that they are descended from the Hindu saint Megh. Balai, on the other hand, is used to refer to this community's sometimes role as a village or town crier, referred to as a ganv balai, or even a royal crier in the service of the king, called a raj balai.|access-date=12 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230812154415/https://books.google.com/books?id=uP8r9JAs7xkC&newbks=0&hl=en|archive-date=12 August 2023}}</ref> == మూలాలు == వారు తమ ప్రార్థన ద్వారా మేఘాల నుండి వర్షాన్ని కురిపించగల శక్తి ఉన్న ఋషి మేఘ<ref name="tribuneindia.com">{{Cite web|title=Regional Briefs, Punjab, Abohar.|url=http://tribuneindia.com/2009/20090119/region.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090122193340/http://tribuneindia.com/2009/20090119/region.htm|archive-date=22 January 2009|access-date=24 August 2009}}</ref> అనే సాధువు నుండి తాము వచ్చామని చెప్పుకుంటారు. ''మేఘ్వార్'' అనే పదం [[సంస్కృతం|సంస్కృత]] పదాలైన ''మేఘ'' (అంటే మేఘాలు, వర్షం), ''వార్'' (హిందీ: वार) (అంటే సమూహం, కొడుకు, బిడ్డ) నుండి ఉద్భవించింది. (సంస్కృతం: वार:)<ref name=":1">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=uP8r9JAs7xkC|title=Casting Kings: Bards and Indian Modernity|last=Snodgrass|first=Jeffrey G.|date=2006-08-10|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-804140-5|pages=182|language=en|quote=Rajasthani castes typically have three names: one respectful, one neutral, and one demeaning (Kothari 1994: 205). In this case Bhambhi is the most neutral of the three terms. Meghwal is used by Bhambhis to make a higher status claim—specifically, that they are descended from the Hindu saint Megh. Balai, on the other hand, is used to refer to this community's sometimes role as a village or town crier, referred to as a ganv balai, or even a royal crier in the service of the king, called a raj balai.|access-date=12 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230812154415/https://books.google.com/books?id=uP8r9JAs7xkC&newbks=0&hl=en|archive-date=12 August 2023}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSnodgrass2006">Snodgrass, Jeffrey G. (10 August 2006). [https://books.google.com/books?id=uP8r9JAs7xkC ''Casting Kings: Bards and Indian Modernity'']. Oxford University Press. p.&nbsp;182. [[ఐఎస్‌బిఎన్|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-19-804140-5|<bdi>978-0-19-804140-5</bdi>]]. [https://web.archive.org/web/20230812154415/https://books.google.com/books?id=uP8r9JAs7xkC&newbks=0&hl=en Archived] from the original on 12 August 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">12 August</span> 2023</span>. <q>Rajasthani castes typically have three names: one respectful, one neutral, and one demeaning (Kothari 1994: 205). In this case Bhambhi is the most neutral of the three terms. Meghwal is used by Bhambhis to make a higher status claim—specifically, that they are descended from the Hindu saint Megh. Balai, on the other hand, is used to refer to this community's sometimes role as a village or town crier, referred to as a ganv balai, or even a royal crier in the service of the king, called a raj balai.</q></cite></ref><ref>{{Cite book|title=Supreme Sanskrit-Hindi Kosh|last=Alok Kumar Rastogi|last2=Shri Sharan|publisher=Kalra Publications (Pvt.) Ltd., Delhi}}</ref> అయితే, భారతదేశంపై ముస్లింల దండయాత్ర సమయంలో, [[రాజపుత్రులు]], చరణులు, [[బ్రాహ్మణులు]], జాట్‌లతో సహా ఉన్నత కులాలకు చెందిన చాలా మంది ప్రజలు భాంభీ లేదా మేఘ్వాల్ కులంలో చేరారని లేదా చేర్చుకోబడ్డారని ఒక సిద్ధాంతం ఉంది. దీని కారణంగా, సమాజంలో 5 ప్రధాన విభాగాలు వచ్చాయి:<ref name=":02">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=l2Qt9tv2nSkC|title=Continuity and Change in Indian Society: Essays in Memory of Late Prof. Narmadeshwar Prasad|last=Pathak|first=Bindeshwar|date=1998|publisher=Concept Publishing Company|isbn=978-81-7022-726-7|pages=199, 200|language=en|quote=I shall briefly discuss the Chamars, Balais, Bhambis and Meghwals of Rajasthan. The term “Adak” was used for the traditional Chamars in general, whereas the term "Sadak” was used particularly for those converted Chamars who were recruited in the Chamar castes from higher castes. This conversion is elaborated in Munshi Hardayal Singh's description of how members of the Brahmin, Rajput, Jat and Charan castes in Rajasthan were lowered.|access-date=18 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20240127154327/https://books.google.com/books?id=l2Qt9tv2nSkC|archive-date=27 January 2024}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=5K-1AAAAIAAJ|title=Rajasthan Between the Two World Wars, 1919-1939|last=Choudhry|first=P. S.|date=1968|publisher=Sri Ram Mehra|pages=81|language=en|quote=There are four divisions amongst them, each division claiming to have sprung from a higher caste, viz. : 1. Adu or unmixed Bhambhis; 2. Maru the descendants of Rajputs; 3. Jata the descendants of Jats, and 4. Charanya, the descendants of a Charan.|access-date=25 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20240127154443/https://books.google.com/books?id=5K-1AAAAIAAJ|archive-date=27 January 2024}}</ref><ref name=":22">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qRBuAAAAMAAJ|title=From Higher Caste to Lower Caste: The Processes of Asprashyeekaran and the Myth of Sanskritization|last=Shyamlal|date=1997|publisher=Rawat Publications|pages=63, 64|language=en|access-date=17 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20240127154327/https://books.google.com/books?id=qRBuAAAAMAAJ|archive-date=27 January 2024}}</ref><ref name=":32">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tTAnAgAAQBAJ|title=Life as a Dalit: Views from the Bottom on Caste in India|last=Channa|first=Subhadra Mitra|last2=Mencher|first2=Joan P.|date=2013-05-30|publisher=SAGE Publications India|isbn=978-81-321-1777-3|pages=124|language=en|access-date=17 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20240127154328/https://books.google.com/books?id=tTAnAgAAQBAJ|archive-date=27 January 2024}}</ref> # అడు లేదా మిశ్రమం లేని భంబీలు , # [[రాజపుత్రులు|రాజపుత్రులతో]] కూడిన మారు భంబీలు, # చరణాలతో సహా చరణీయ భంబీలు, # పాలీవాల్ బ్రాహ్మణులతో కూడిన బమ్నియా భంబీలు # జాట్‌లతో సహా జాతా భంబీలు కొంతమంది మేఘ్వాల్‌లు ఇతర సామాజిక వర్గాలతో సంబంధం కలిగి ఉన్నారు. [[Shyam Lal Rawat|శ్యామ్ లాల్ రావత్]] [[రాజస్థాన్|రాజస్థాన్‌లోని]] మేఘ్వాల్‌లను "ఆధిపత్యం చెలాయించే వెనుకబడిన కులాలలో ఒకటి"గా పేర్కొన్నారు....",<ref>{{Cite book|title=Studies in Social Protest|last=Rawat|first=Shyam Lal|publisher=Rawat Publications|year=2010|isbn=978-8131603314|pages=xiv, 356}}</ref> దేబాషిస్ దేబ్నాథ్ ద్వారా కూడా ఒక కనెక్షన్ చేయబడింది.<ref>{{Cite paper|title=Hierarchies Within Hierarchy: Some Observations on Caste System in Rajasthan|date=June 1995}}</ref> బలాలీ, బంకర్ కమ్యూనిటీలు కూడా ఉపయోగించడం ప్రారంభించాయి. మేఘ్వాల్ పేరు.<ref>{{Cite book|url=http://www.pwescr.org/Dalit_Report.pdf|title=Dalit Women in Rajasthan: Status of Economic, Social & Cultural Rights|access-date=22 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20121126012916/http://www.pwescr.org/Dalit_Report.pdf|archive-date=26 November 2012}}</ref> == సంస్కృతి == మేఘ్వాల్‌లోని ఈ ఉపకుల సమూహాల మధ్య సాంస్కృతిక భేదాలు ఉన్నాయి. ఉదాహరణకు: రాజస్థాన్‌లోని జాతా భంబీలు, బామ్నియా భంబీలు, చరణియా భంబీల వంటి మేఘ్వాల్‌లు ఇతర ఉపకులాలలో వివాహ సంబంధాలు పెట్టుకోరు. ఈ ఉప సమూహాలు తమ పూర్వ గుర్తింపుల పట్ల ఎక్కువ స్పృహతో ఉండటం వలన వారి పాత ఆచారాలు, సంప్రదాయాలను పాటిస్తాయి.<ref name=":22">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qRBuAAAAMAAJ|title=From Higher Caste to Lower Caste: The Processes of Asprashyeekaran and the Myth of Sanskritization|last=Shyamlal|date=1997|publisher=Rawat Publications|pages=63, 64|language=en|access-date=17 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20240127154327/https://books.google.com/books?id=qRBuAAAAMAAJ|archive-date=27 January 2024}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFShyamlal1997">Shyamlal (1997). [https://books.google.com/books?id=qRBuAAAAMAAJ ''From Higher Caste to Lower Caste: The Processes of Asprashyeekaran and the Myth of Sanskritization'']. Rawat Publications. pp.&nbsp;63, 64. [https://web.archive.org/web/20240127154327/https://books.google.com/books?id=qRBuAAAAMAAJ Archived] from the original on 27 January 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 January</span> 2022</span>.</cite></ref><ref name=":32">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tTAnAgAAQBAJ|title=Life as a Dalit: Views from the Bottom on Caste in India|last=Channa|first=Subhadra Mitra|last2=Mencher|first2=Joan P.|date=2013-05-30|publisher=SAGE Publications India|isbn=978-81-321-1777-3|pages=124|language=en|access-date=17 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20240127154328/https://books.google.com/books?id=tTAnAgAAQBAJ|archive-date=27 January 2024}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChannaMencher2013">Channa, Subhadra Mitra; Mencher, Joan P. (30 May 2013). [https://books.google.com/books?id=tTAnAgAAQBAJ ''Life as a Dalit: Views from the Bottom on Caste in India'']. SAGE Publications India. p.&nbsp;124. [[ఐఎస్‌బిఎన్|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-81-321-1777-3|<bdi>978-81-321-1777-3</bdi>]]. [https://web.archive.org/web/20240127154328/https://books.google.com/books?id=tTAnAgAAQBAJ Archived] from the original on 27 January 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 January</span> 2022</span>.</cite></ref> అంతేకాకుండా, వివిధ ఉప సమూహాల మధ్య వస్త్రధారణ అలవాట్లలో కూడా గణనీయమైన వైవిధ్యం ఉండేది. 1891లో, హర్దయాల్ సింగ్ మార్వార్ రాష్ట్రాలలోని భంబి, మేఘ్వాల్ కులం గురించి వ్రాసినప్పుడు, అతను ఇలా గమనించాడు:<ref name=":0" /><ref name=":22" /><ref name=":32" /> <blockquote>మొదటి రెండు విభాగాలు (అడు లేదా స్వచ్ఛమైన భంబీలు, మారు భంబీలు) చాలా సన్నిహిత సంబంధాలు కలిగి ఉండి, ఒకరితో ఒకరు వివాహాలు చేసుకుంటారు. అయితే, చివరి రెండు విభాగాలు కేవలం తమ తమ సమాజాలలోనే వివాహాలు చేసుకుంటాయి. భంబీలకు బంగారం, వెండి ఆభరణాలు ధరించడానికి అనుమతి లేదు, కానీ గ్రామ పెద్ద భంబీ, అతని భార్య విషయంలో మినహాయింపు ఉంది. పురుషుల వస్త్రధారణలో విశేష ప్రాచుర్యం ఉంది, కానీ మారు భంబీ మహిళలు సాధారణంగా నాటు చీరతో చేసిన [[లంగా|ఘాగ్రా]] లేదా లంగా ధరిస్తారు. అయితే, జాటా భంబీలు జాట్ మహిళల వలె వస్త్రధారణ చేస్తారు, దంతపు చూడాలకు బదులుగా లక్క చూడాలను ఉపయోగించడం ద్వారా వారిని గుర్తించవచ్చు. చరణియా భంబీల మహిళలు చరణ్ మహిళల వలె పసుపు రంగు దుస్తులు ధరిస్తారు.</blockquote>గుజరాత్‌లో, మహేశ్వరి మేఘ్వాల్‌లు మినహా, మేఘ్వాల్‌లలోని మార్వాడా, గుజరా, చరణియా ఉప-విభాగాలు [[దేవి|మాతను]] పూజిస్తాయి. అంతేకాకుండా, చరణియా మేఘ్వాల్‌లకు భిన్నంగా, మార్వాడా, గుజరా మేఘ్వాల్‌లు సాధువు రామ్‌దేవ్ పూరి పట్ల గొప్ప భక్తిని కలిగి ఉంటారు. మహేశ్వరి మేఘ్వాల్‌ల వలె కాకుండా, మార్వాడా మేఘ్వాల్‌లు ''చోరీ'' లేదా వివాహ వేదికను కలిగి ఉంటారు. చరణియా మేఘ్వాల్‌లు మేఘ్వాల్‌ల సాంప్రదాయ చర్మం ఒలవడం, తోలు శుద్ధి చేసే కార్యకలాపాలకు దూరంగా ఉండగా, ఇతర సమూహాలు అటువంటి పనులలో పాల్గొనడానికి నిర్దిష్ట అభ్యంతరాలను ప్రదర్శించవు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=WIuZ5WdSzl0C|title=Interrogating Caste: Understanding Hierarchy and Difference in Indian Society|last=Gupta|first=Dipankar|date=2000|publisher=Penguin Books India|isbn=978-0-14-029706-5|pages=83|language=en|access-date=12 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230812155836/https://books.google.com/books?id=WIuZ5WdSzl0C&newbks=0&hl=en|archive-date=12 August 2023}}</ref> == భౌగోళిక పంపిణీ == మేఘవాల్‌లు [[గుజరాత్]], [[మధ్య ప్రదేశ్|మధ్యప్రదేశ్]], [[మహారాష్ట్ర]], రాజస్థాన్‌లలో కనిపిస్తాయి. మేఘులు, కబీర్ పంథి లేదా భగత్‌లు [[హిమాచల్ ప్రదేశ్]], [[జమ్మూ కాశ్మీరు (కేంద్రపాలిత ప్రాంతం)|జమ్మూ, కాశ్మీర్‌కు]] చెందినవారు.<ref>{{Cite web|title=Census India - Govt. of India|url=http://censusindia.gov.in/Tables_Published/SCST/dh_sc_jk.pdf/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200327161508/http://censusindia.gov.in/Tables_Published/SCST/dh_sc_jk.pdf|archive-date=27 March 2020|access-date=30 January 2020}}</ref> వారిని మేఘ్, ఆర్య మేఘ్, భగత్ అని పిలుస్తారు. కొన్ని ప్రదేశాలలో వారిని గణేషియా, మేఘబన్సీ, మిహాఘ్, రాఖేసర్, రాఖియా, రిఖియా, రిషియా, ఇతర పేర్లతో పిలుస్తారు. కొంతమంది మహాషాలు కూడా తాము మేఘులకు చెందినవారమని చెప్పుకుంటారు.<ref>{{Cite book|title=Religious Rebels in The Punjab: The Social Vision of Untouchables|last=Mark Juergensmeyer.|publisher=Ajanta Publications, Delhi|year=1988|isbn=81-202-0208-2|page=214}}</ref> 1947లో [[భారత విభజన|భారతదేశ విభజన]] తర్వాత, [[హిందూధర్మం|హిందూ మతంలోకి]] మారిన మేఘులు భారత భూభాగంలోకి వలస వెళ్లవలసి వచ్చింది.<ref>{{Cite book|title=Religious Rebels in The Punjab: The Social Vision of Untouchables|last=Mark Juergensmeyer.|publisher=Ajanta Publications, Delhi|year=1988|isbn=81-202-0208-2|page=225}}</ref> 1991 నాటికి, పంజాబ్ (భారతదేశం)లోని మేఘుల జనాభా 105,157 గా అంచనా వేయబడింది.<ref>{{Cite web|title=Dalits – On the Margins of Development|url=http://data.undp.org.in/shdr/punjab/07-Dalits.pdf|url-status=unfit|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721180829/http://data.undp.org.in/shdr/punjab/07-Dalits.pdf|archive-date=21 July 2011|access-date=15 August 2009}}</ref> == జీవనశైలి == రాజస్థాన్ గ్రామీణ ప్రాంతాలలో, ఈ వర్గానికి చెందిన చాలా మంది ప్రజలు ఇప్పటికీ బయట రంగురంగుల జ్యామితీయ డిజైన్లతో చిత్రించబడి, వివరమైన అద్దాల పొదుగులతో అలంకరించబడిన గుండ్రని, మట్టి ఇటుకల గుడిసెలు గల చిన్న కుగ్రామాలలో నివసిస్తున్నారు. పూర్వ కాలంలో మేఘ్వాల్ సమాజం ప్రధాన వృత్తులు వ్యవసాయ కూలీ పని, నేతపని, ముఖ్యంగా [[ఖద్దరు|ఖాదీ]], చెక్క శిల్పకళ, ఇవే ఇప్పటికీ ప్రధాన వృత్తులుగా ఉన్నాయి. మహిళలు వారి ఎంబ్రాయిడరీ పనికి ప్రసిద్ధి చెందారు, ఉన్ని, పత్తి నేతలో నిపుణులు.<ref>{{Cite web|date=June 1992|title=Weaving a common destiny|url=http://www.indiaenvironmentportal.org.in/node/1922|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110718070626/http://www.indiaenvironmentportal.org.in/node/1922|archive-date=18 July 2011|access-date=15 August 2009|publisher=Centre for Science and Environment}}</ref><ref>{{Cite web|title=Ancient Lac Dyeing Practices of Kachchh and its revival by the Vankar Shyamji Valiji of Bujodi|url=http://www.craftrevival.org/CraftArtDetails.asp?CountryCode=India&CraftCode=003678|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719043943/http://www.craftrevival.org/CraftArtDetails.asp?CountryCode=India&CraftCode=003678|archive-date=19 July 2011|access-date=15 August 2009|publisher=Craft Revival Trust}}</ref> నేడు మేఘ్వాల్‌లలో ఎక్కువ మంది విద్యావంతులై ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలు పొందుతున్నారు. పంజాబ్‌లో, ముఖ్యంగా [[అమృత్‌సర్]], [[జలంధర్]], [[లుధియానా]] వంటి నగరాల్లో, వారిలో చాలా మంది క్రీడా, మేజోళ్ళు, శస్త్రచికిత్స, లోహ వస్తువులను ఉత్పత్తి చేసే కర్మాగారాలలో కార్మికులుగా పనిచేస్తున్నారు. వారిలో చాలా తక్కువ మందికి సొంత వ్యాపారం లేదా చిన్న తరహా పరిశ్రమ ఉంది. చిన్న వ్యాపారాలు, సేవా యూనిట్లే వారి జీవనోపాధికి ప్రధాన ఆధారం.<ref>{{Cite paper|url=http://joe.sagepub.com/cgi/content/abstract/19/1/43|title=Innovations, Entrepreneurship and Development}}</ref> == కళలు == రాజస్థాన్‌లోని మేఘ్వాల్ మహిళలు వారి అత్యంత వివరంగా ఉండే దుస్తులు, ఆభరణాలకు ప్రసిద్ధి చెందారు. వివాహిత స్త్రీలు తరచుగా బంగారు ముక్కుపుడక, చెవిపోగులు, కంకణాలను ధరిస్తారు, వీటిని ఆమె కాబోయే భర్త తల్లి "వధువు ధనం"గా కట్నంగా ఇస్తుంది. ముక్కుపుడకలు, చెవిపోగులు తరచుగా కెంపు, నీలమణి, పచ్చ వంటి విలువైన రాళ్లతో అలంకరించబడి ఉంటాయి. మేఘ్వాల్ మహిళల ఎంబ్రాయిడరీకి మంచి గిరాకీ ఉంది. వారి పనిలో ప్రధానంగా ఎరుపు రంగును ఉపయోగించడం ఒక ప్రత్యేక లక్షణం, ఇది నలిపిన కీటకాల నుండి ఉత్పత్తి చేయబడిన స్థానిక వర్ణద్రవ్యం నుండి వస్తుంది. సింధ్, బలూచిస్తాన్‌లోని థార్ ఎడారిలో, గుజరాత్‌లో నివసించే మేఘ్వాల్ మహిళా కళాకారిణులు సాంప్రదాయ ఎంబ్రాయిడరీ, రాలీ తయారీలో నిపుణులుగా పరిగణించబడతారు. అద్భుతమైన చేతితో ఎంబ్రాయిడరీ చేసిన వస్తువులు మేఘ్వాల్ మహిళల కట్నంలో ఒక భాగం.<ref>{{Cite book|title=Asian embroidery|last=Jasleen Dhamija|last2=Crafts Council of India|publisher=Abhinav Publications|year=2004|isbn=81-7017-450-3|page=125|author-link=Jasleen Dhamija}}</ref> == ఇవికూడా చూడండి == * [[బలాయ్|బాలై]] * కోల్హి == మూలాలు == {{Reflist}} == బాహ్య లింకులు == * {{Commons category-inline|Meghwal}} [[వర్గం:రాజస్థాన్ సామాజిక వర్గాలు]] [[వర్గం:Short description is different from Wikidata]] [[వర్గం:Articles with short description]] [[వర్గం:మధ్య ప్రదేశ్]] [[వర్గం:కులాలు]] [[వర్గం:దళిత సమాజాలు]] [[వర్గం:షెడ్యూల్డ్ తెగలు]] [[వర్గం:సమీక్షించని అనువాదాలున్న పేజీలు]] ir55aue1noigqxf8daib4w1avrcsm16 4908284 4908283 2026-07-19T10:06:08Z Pranayraj1985 29393 Filled in 1 bare reference(s) with reFill 2 4908284 wikitext text/x-wiki {{Infobox ethnic group| | group = మేఘ్వాల్ ప్రజలు | image = Megh girls-3.jpg | caption = భారతదేశంలోని జమ్మూలో మేఘ్ అమ్మాయిల బృందం | poptime = | popplace =• భారతదేశం • పాకిస్థాన్ | langs = | rels = •[[హిందూ మతం]] •బౌద్ధం (నవాయన) | related = }} '''మేఘ్వాల్''' లేదా '''మేఘ్వార్''' ( '''మేఘ్''', '''మేఘరాజ్''' అని కూడా పిలుస్తారు) ప్రజలు ప్రధానంగా వాయువ్య భారతదేశంలో నివసిస్తున్నారు, పాకిస్తాన్‌లో కూడా కొద్ది సంఖ్యలో ఉన్నారు. వారి సాంప్రదాయ వృత్తి వ్యవసాయం, పశుపోషణ, నేతపని. మేఘ్వాల్‌లు ఎంబ్రాయిడరీ, వస్త్ర పరిశ్రమకు చేసిన కృషికి ప్రసిద్ధి చెందారు. వీరిలో చాలామంది హిందువులు, ఋషి మేఘ్, [[కబీరుదాసు|కబీర్]], రామ్‌దేవ్ పీర్, బంకర్ మాతాజీ వారి ప్రధాన దేవుళ్ళు.<ref>{{Cite paper|title=The Kāmaḍ of Rajasthan — Priests of a Forgotten Tradition|date=April 1996|url=https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-royal-asiatic-society/article/abs/kamad-of-rajasthan-priests-of-a-forgotten-tradition/DAB4B8D64E9D0FB1EC401A75AB73022A}}</ref> == పర్యాయపదాలు == ప్రాంతాన్ని బట్టి మేఘ్వాల్ సమాజాన్ని వివిధ పేర్లతో పిలుస్తారు. ఉదాహరణకు ''బాలాయ్,'' ''మెంఘ్వార్''.<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=l2Qt9tv2nSkC|title=Continuity and Change in Indian Society: Essays in Memory of Late Prof. Narmadeshwar Prasad|last=Pathak|first=Bindeshwar|date=1998|publisher=Concept Publishing Company|isbn=978-81-7022-726-7|language=en|access-date=18 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20240127154327/https://books.google.com/books?id=l2Qt9tv2nSkC|archive-date=27 January 2024}}</ref> ఈ సమాజాన్ని తటస్థ పదమైన ''భంభీ'' అని, అలాగే అవమానకరమైనదిగా భావించే ''ధేడ్ అని'' కూడా పిలుస్తారు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=WLR3QLtafsEC|title=Rajasthan, the Quest for Sustainable Development|last=Vyas|first=V. S.|date=2007|publisher=Academic Foundation|isbn=978-81-7188-621-0|pages=350|language=en|quote=A unique feature of Rajasthan has been that each occupational caste has three names—one, which is respectful, the second which is general and third which is demeaning. For instance, a leather worker would be respectfully addressed as Meghwal, the neutral term is Bhambhi and is despairingly referred as Dhed.|access-date=12 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230812154415/https://books.google.com/books?id=WLR3QLtafsEC&newbks=0&hl=en|archive-date=12 August 2023}}</ref><ref name=":1">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=uP8r9JAs7xkC|title=Casting Kings: Bards and Indian Modernity|last=Snodgrass|first=Jeffrey G.|date=2006-08-10|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-804140-5|pages=182|language=en|quote=Rajasthani castes typically have three names: one respectful, one neutral, and one demeaning (Kothari 1994: 205). In this case Bhambhi is the most neutral of the three terms. Meghwal is used by Bhambhis to make a higher status claim—specifically, that they are descended from the Hindu saint Megh. Balai, on the other hand, is used to refer to this community's sometimes role as a village or town crier, referred to as a ganv balai, or even a royal crier in the service of the king, called a raj balai.|access-date=12 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230812154415/https://books.google.com/books?id=uP8r9JAs7xkC&newbks=0&hl=en|archive-date=12 August 2023}}</ref> == మూలాలు == వారు తమ ప్రార్థన ద్వారా మేఘాల నుండి వర్షాన్ని కురిపించగల శక్తి ఉన్న ఋషి మేఘ<ref name="tribuneindia.com">{{Cite web|title=Regional Briefs, Punjab, Abohar.|url=http://tribuneindia.com/2009/20090119/region.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090122193340/http://tribuneindia.com/2009/20090119/region.htm|archive-date=22 January 2009|access-date=24 August 2009}}</ref> అనే సాధువు నుండి తాము వచ్చామని చెప్పుకుంటారు. ''మేఘ్వార్'' అనే పదం [[సంస్కృతం|సంస్కృత]] పదాలైన ''మేఘ'' (అంటే మేఘాలు, వర్షం), ''వార్'' (హిందీ: वार) (అంటే సమూహం, కొడుకు, బిడ్డ) నుండి ఉద్భవించింది. (సంస్కృతం: वार:)<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=uP8r9JAs7xkC|title=Casting Kings: Bards and Indian Modernity|last=Snodgrass|first=Jeffrey G.|date=2006-08-10|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-804140-5|pages=182|language=en|quote=Rajasthani castes typically have three names: one respectful, one neutral, and one demeaning (Kothari 1994: 205). In this case Bhambhi is the most neutral of the three terms. Meghwal is used by Bhambhis to make a higher status claim—specifically, that they are descended from the Hindu saint Megh. Balai, on the other hand, is used to refer to this community's sometimes role as a village or town crier, referred to as a ganv balai, or even a royal crier in the service of the king, called a raj balai.|access-date=12 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230812154415/https://books.google.com/books?id=uP8r9JAs7xkC&newbks=0&hl=en|archive-date=12 August 2023}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSnodgrass2006">Snodgrass, Jeffrey G. (10 August 2006). [https://books.google.com/books?id=uP8r9JAs7xkC ''Casting Kings: Bards and Indian Modernity'']. Oxford University Press. p.&nbsp;182. [[ఐఎస్‌బిఎన్|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-19-804140-5|<bdi>978-0-19-804140-5</bdi>]]. [https://web.archive.org/web/20230812154415/https://books.google.com/books?id=uP8r9JAs7xkC&newbks=0&hl=en Archived] from the original on 12 August 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">12 August</span> 2023</span>. <q>Rajasthani castes typically have three names: one respectful, one neutral, and one demeaning (Kothari 1994: 205). In this case Bhambhi is the most neutral of the three terms. Meghwal is used by Bhambhis to make a higher status claim—specifically, that they are descended from the Hindu saint Megh. Balai, on the other hand, is used to refer to this community's sometimes role as a village or town crier, referred to as a ganv balai, or even a royal crier in the service of the king, called a raj balai.</q></cite></ref><ref>{{Cite book|title=Supreme Sanskrit-Hindi Kosh|last=Alok Kumar Rastogi|last2=Shri Sharan|publisher=Kalra Publications (Pvt.) Ltd., Delhi}}</ref> అయితే, భారతదేశంపై ముస్లింల దండయాత్ర సమయంలో, [[రాజపుత్రులు]], చరణులు, [[బ్రాహ్మణులు]], జాట్‌లతో సహా ఉన్నత కులాలకు చెందిన చాలా మంది ప్రజలు భాంభీ లేదా మేఘ్వాల్ కులంలో చేరారని లేదా చేర్చుకోబడ్డారని ఒక సిద్ధాంతం ఉంది. దీని కారణంగా, సమాజంలో 5 ప్రధాన విభాగాలు వచ్చాయి:<ref name=":02">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=l2Qt9tv2nSkC|title=Continuity and Change in Indian Society: Essays in Memory of Late Prof. Narmadeshwar Prasad|last=Pathak|first=Bindeshwar|date=1998|publisher=Concept Publishing Company|isbn=978-81-7022-726-7|pages=199, 200|language=en|quote=I shall briefly discuss the Chamars, Balais, Bhambis and Meghwals of Rajasthan. The term “Adak” was used for the traditional Chamars in general, whereas the term "Sadak” was used particularly for those converted Chamars who were recruited in the Chamar castes from higher castes. This conversion is elaborated in Munshi Hardayal Singh's description of how members of the Brahmin, Rajput, Jat and Charan castes in Rajasthan were lowered.|access-date=18 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20240127154327/https://books.google.com/books?id=l2Qt9tv2nSkC|archive-date=27 January 2024}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=5K-1AAAAIAAJ|title=Rajasthan Between the Two World Wars, 1919-1939|last=Choudhry|first=P. S.|date=1968|publisher=Sri Ram Mehra|pages=81|language=en|quote=There are four divisions amongst them, each division claiming to have sprung from a higher caste, viz. : 1. Adu or unmixed Bhambhis; 2. Maru the descendants of Rajputs; 3. Jata the descendants of Jats, and 4. Charanya, the descendants of a Charan.|access-date=25 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20240127154443/https://books.google.com/books?id=5K-1AAAAIAAJ|archive-date=27 January 2024}}</ref><ref name=":22">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qRBuAAAAMAAJ|title=From Higher Caste to Lower Caste: The Processes of Asprashyeekaran and the Myth of Sanskritization|last=Shyamlal|date=1997|publisher=Rawat Publications|pages=63, 64|language=en|access-date=17 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20240127154327/https://books.google.com/books?id=qRBuAAAAMAAJ|archive-date=27 January 2024}}</ref><ref name=":32">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tTAnAgAAQBAJ|title=Life as a Dalit: Views from the Bottom on Caste in India|last=Channa|first=Subhadra Mitra|last2=Mencher|first2=Joan P.|date=2013-05-30|publisher=SAGE Publications India|isbn=978-81-321-1777-3|pages=124|language=en|access-date=17 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20240127154328/https://books.google.com/books?id=tTAnAgAAQBAJ|archive-date=27 January 2024}}</ref> # అడు లేదా మిశ్రమం లేని భంబీలు , # [[రాజపుత్రులు|రాజపుత్రులతో]] కూడిన మారు భంబీలు, # చరణాలతో సహా చరణీయ భంబీలు, # పాలీవాల్ బ్రాహ్మణులతో కూడిన బమ్నియా భంబీలు # జాట్‌లతో సహా జాతా భంబీలు కొంతమంది మేఘ్వాల్‌లు ఇతర సామాజిక వర్గాలతో సంబంధం కలిగి ఉన్నారు. [[Shyam Lal Rawat|శ్యామ్ లాల్ రావత్]] [[రాజస్థాన్|రాజస్థాన్‌లోని]] మేఘ్వాల్‌లను "ఆధిపత్యం చెలాయించే వెనుకబడిన కులాలలో ఒకటి"గా పేర్కొన్నారు....",<ref>{{Cite book|title=Studies in Social Protest|last=Rawat|first=Shyam Lal|publisher=Rawat Publications|year=2010|isbn=978-8131603314|pages=xiv, 356}}</ref> దేబాషిస్ దేబ్నాథ్ ద్వారా కూడా ఒక కనెక్షన్ చేయబడింది.<ref>{{Cite paper|title=Hierarchies Within Hierarchy: Some Observations on Caste System in Rajasthan|date=June 1995}}</ref> బలాలీ, బంకర్ కమ్యూనిటీలు కూడా ఉపయోగించడం ప్రారంభించాయి. మేఘ్వాల్ పేరు.<ref>{{Cite book|url=http://www.pwescr.org/Dalit_Report.pdf|title=Dalit Women in Rajasthan: Status of Economic, Social & Cultural Rights|access-date=22 July 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20121126012916/http://www.pwescr.org/Dalit_Report.pdf|archive-date=26 November 2012}}</ref> == సంస్కృతి == మేఘ్వాల్‌లోని ఈ ఉపకుల సమూహాల మధ్య సాంస్కృతిక భేదాలు ఉన్నాయి. ఉదాహరణకు: రాజస్థాన్‌లోని జాతా భంబీలు, బామ్నియా భంబీలు, చరణియా భంబీల వంటి మేఘ్వాల్‌లు ఇతర ఉపకులాలలో వివాహ సంబంధాలు పెట్టుకోరు. ఈ ఉప సమూహాలు తమ పూర్వ గుర్తింపుల పట్ల ఎక్కువ స్పృహతో ఉండటం వలన వారి పాత ఆచారాలు, సంప్రదాయాలను పాటిస్తాయి.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=qRBuAAAAMAAJ|title=From Higher Caste to Lower Caste: The Processes of Asprashyeekaran and the Myth of Sanskritization|last=Shyamlal|date=1997|publisher=Rawat Publications|pages=63, 64|language=en|access-date=17 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20240127154327/https://books.google.com/books?id=qRBuAAAAMAAJ|archive-date=27 January 2024}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFShyamlal1997">Shyamlal (1997). [https://books.google.com/books?id=qRBuAAAAMAAJ ''From Higher Caste to Lower Caste: The Processes of Asprashyeekaran and the Myth of Sanskritization'']. Rawat Publications. pp.&nbsp;63, 64. [https://web.archive.org/web/20240127154327/https://books.google.com/books?id=qRBuAAAAMAAJ Archived] from the original on 27 January 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 January</span> 2022</span>.</cite></ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=tTAnAgAAQBAJ|title=Life as a Dalit: Views from the Bottom on Caste in India|last=Channa|first=Subhadra Mitra|last2=Mencher|first2=Joan P.|date=2013-05-30|publisher=SAGE Publications India|isbn=978-81-321-1777-3|pages=124|language=en|access-date=17 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20240127154328/https://books.google.com/books?id=tTAnAgAAQBAJ|archive-date=27 January 2024}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFChannaMencher2013">Channa, Subhadra Mitra; Mencher, Joan P. (30 May 2013). [https://books.google.com/books?id=tTAnAgAAQBAJ ''Life as a Dalit: Views from the Bottom on Caste in India'']. SAGE Publications India. p.&nbsp;124. [[ఐఎస్‌బిఎన్|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-81-321-1777-3|<bdi>978-81-321-1777-3</bdi>]]. [https://web.archive.org/web/20240127154328/https://books.google.com/books?id=tTAnAgAAQBAJ Archived] from the original on 27 January 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">17 January</span> 2022</span>.</cite></ref> అంతేకాకుండా, వివిధ ఉప సమూహాల మధ్య వస్త్రధారణ అలవాట్లలో కూడా గణనీయమైన వైవిధ్యం ఉండేది. 1891లో, హర్దయాల్ సింగ్ మార్వార్ రాష్ట్రాలలోని భంబి, మేఘ్వాల్ కులం గురించి వ్రాసినప్పుడు, అతను ఇలా గమనించాడు:<ref name=":0" /><ref name=":22" /><ref name=":32" /> <blockquote>మొదటి రెండు విభాగాలు (అడు లేదా స్వచ్ఛమైన భంబీలు, మారు భంబీలు) చాలా సన్నిహిత సంబంధాలు కలిగి ఉండి, ఒకరితో ఒకరు వివాహాలు చేసుకుంటారు. అయితే, చివరి రెండు విభాగాలు కేవలం తమ తమ సమాజాలలోనే వివాహాలు చేసుకుంటాయి. భంబీలకు బంగారం, వెండి ఆభరణాలు ధరించడానికి అనుమతి లేదు, కానీ గ్రామ పెద్ద భంబీ, అతని భార్య విషయంలో మినహాయింపు ఉంది. పురుషుల వస్త్రధారణలో విశేష ప్రాచుర్యం ఉంది, కానీ మారు భంబీ మహిళలు సాధారణంగా నాటు చీరతో చేసిన [[లంగా|ఘాగ్రా]] లేదా లంగా ధరిస్తారు. అయితే, జాటా భంబీలు జాట్ మహిళల వలె వస్త్రధారణ చేస్తారు, దంతపు చూడాలకు బదులుగా లక్క చూడాలను ఉపయోగించడం ద్వారా వారిని గుర్తించవచ్చు. చరణియా భంబీల మహిళలు చరణ్ మహిళల వలె పసుపు రంగు దుస్తులు ధరిస్తారు.</blockquote>గుజరాత్‌లో, మహేశ్వరి మేఘ్వాల్‌లు మినహా, మేఘ్వాల్‌లలోని మార్వాడా, గుజరా, చరణియా ఉప-విభాగాలు [[దేవి|మాతను]] పూజిస్తాయి. అంతేకాకుండా, చరణియా మేఘ్వాల్‌లకు భిన్నంగా, మార్వాడా, గుజరా మేఘ్వాల్‌లు సాధువు రామ్‌దేవ్ పూరి పట్ల గొప్ప భక్తిని కలిగి ఉంటారు. మహేశ్వరి మేఘ్వాల్‌ల వలె కాకుండా, మార్వాడా మేఘ్వాల్‌లు ''చోరీ'' లేదా వివాహ వేదికను కలిగి ఉంటారు. చరణియా మేఘ్వాల్‌లు మేఘ్వాల్‌ల సాంప్రదాయ చర్మం ఒలవడం, తోలు శుద్ధి చేసే కార్యకలాపాలకు దూరంగా ఉండగా, ఇతర సమూహాలు అటువంటి పనులలో పాల్గొనడానికి నిర్దిష్ట అభ్యంతరాలను ప్రదర్శించవు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=WIuZ5WdSzl0C|title=Interrogating Caste: Understanding Hierarchy and Difference in Indian Society|last=Gupta|first=Dipankar|date=2000|publisher=Penguin Books India|isbn=978-0-14-029706-5|pages=83|language=en|access-date=12 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230812155836/https://books.google.com/books?id=WIuZ5WdSzl0C&newbks=0&hl=en|archive-date=12 August 2023}}</ref> == భౌగోళిక పంపిణీ == మేఘవాల్‌లు [[గుజరాత్]], [[మధ్య ప్రదేశ్|మధ్యప్రదేశ్]], [[మహారాష్ట్ర]], రాజస్థాన్‌లలో కనిపిస్తాయి. మేఘులు, కబీర్ పంథి లేదా భగత్‌లు [[హిమాచల్ ప్రదేశ్]], [[జమ్మూ కాశ్మీరు (కేంద్రపాలిత ప్రాంతం)|జమ్మూ, కాశ్మీర్‌కు]] చెందినవారు.<ref>{{Cite web|title=Census India - Govt. of India|url=http://censusindia.gov.in/Tables_Published/SCST/dh_sc_jk.pdf/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200327161508/http://censusindia.gov.in/Tables_Published/SCST/dh_sc_jk.pdf|archive-date=27 March 2020|access-date=30 January 2020}}</ref> వారిని మేఘ్, ఆర్య మేఘ్, భగత్ అని పిలుస్తారు. కొన్ని ప్రదేశాలలో వారిని గణేషియా, మేఘబన్సీ, మిహాఘ్, రాఖేసర్, రాఖియా, రిఖియా, రిషియా, ఇతర పేర్లతో పిలుస్తారు. కొంతమంది మహాషాలు కూడా తాము మేఘులకు చెందినవారమని చెప్పుకుంటారు.<ref>{{Cite book|title=Religious Rebels in The Punjab: The Social Vision of Untouchables|last=Mark Juergensmeyer.|publisher=Ajanta Publications, Delhi|year=1988|isbn=81-202-0208-2|page=214}}</ref> 1947లో [[భారత విభజన|భారతదేశ విభజన]] తర్వాత, [[హిందూధర్మం|హిందూ మతంలోకి]] మారిన మేఘులు భారత భూభాగంలోకి వలస వెళ్లవలసి వచ్చింది.<ref>{{Cite book|title=Religious Rebels in The Punjab: The Social Vision of Untouchables|last=Mark Juergensmeyer.|publisher=Ajanta Publications, Delhi|year=1988|isbn=81-202-0208-2|page=225}}</ref> 1991 నాటికి, పంజాబ్ (భారతదేశం)లోని మేఘుల జనాభా 105,157 గా అంచనా వేయబడింది.<ref>{{Cite web|title=Dalits – On the Margins of Development|url=http://data.undp.org.in/shdr/punjab/07-Dalits.pdf|url-status=unfit|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721180829/http://data.undp.org.in/shdr/punjab/07-Dalits.pdf|archive-date=21 July 2011|access-date=15 August 2009}}</ref> == జీవనశైలి == రాజస్థాన్ గ్రామీణ ప్రాంతాలలో, ఈ వర్గానికి చెందిన చాలా మంది ప్రజలు ఇప్పటికీ బయట రంగురంగుల జ్యామితీయ డిజైన్లతో చిత్రించబడి, వివరమైన అద్దాల పొదుగులతో అలంకరించబడిన గుండ్రని, మట్టి ఇటుకల గుడిసెలు గల చిన్న కుగ్రామాలలో నివసిస్తున్నారు. పూర్వ కాలంలో మేఘ్వాల్ సమాజం ప్రధాన వృత్తులు వ్యవసాయ కూలీ పని, నేతపని, ముఖ్యంగా [[ఖద్దరు|ఖాదీ]], చెక్క శిల్పకళ, ఇవే ఇప్పటికీ ప్రధాన వృత్తులుగా ఉన్నాయి. మహిళలు వారి ఎంబ్రాయిడరీ పనికి ప్రసిద్ధి చెందారు, ఉన్ని, పత్తి నేతలో నిపుణులు.<ref>{{Cite web|date=June 1992|title=Weaving a common destiny|url=http://www.indiaenvironmentportal.org.in/node/1922|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110718070626/http://www.indiaenvironmentportal.org.in/node/1922|archive-date=18 July 2011|access-date=15 August 2009|publisher=Centre for Science and Environment}}</ref><ref>{{Cite web|title=Ancient Lac Dyeing Practices of Kachchh and its revival by the Vankar Shyamji Valiji of Bujodi|url=http://www.craftrevival.org/CraftArtDetails.asp?CountryCode=India&CraftCode=003678|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719043943/http://www.craftrevival.org/CraftArtDetails.asp?CountryCode=India&CraftCode=003678|archive-date=19 July 2011|access-date=15 August 2009|publisher=Craft Revival Trust}}</ref> నేడు మేఘ్వాల్‌లలో ఎక్కువ మంది విద్యావంతులై ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలు పొందుతున్నారు. పంజాబ్‌లో, ముఖ్యంగా [[అమృత్‌సర్]], [[జలంధర్]], [[లుధియానా]] వంటి నగరాల్లో, వారిలో చాలా మంది క్రీడా, మేజోళ్ళు, శస్త్రచికిత్స, లోహ వస్తువులను ఉత్పత్తి చేసే కర్మాగారాలలో కార్మికులుగా పనిచేస్తున్నారు. వారిలో చాలా తక్కువ మందికి సొంత వ్యాపారం లేదా చిన్న తరహా పరిశ్రమ ఉంది. చిన్న వ్యాపారాలు, సేవా యూనిట్లే వారి జీవనోపాధికి ప్రధాన ఆధారం.<ref>{{Cite journal|url=http://joe.sagepub.com:80/cgi/content/abstract/19/1/43|title=Innovations, Entrepreneurship and Development|first1=Gurpreet|last1=Bal|first2=Paramjit S.|last2=Judge|date=19 జన, 2010|journal=The Journal of Entrepreneurship|volume=19|issue=1|pages=43–62|doi=10.1177/097135570901900103}}</ref> == కళలు == రాజస్థాన్‌లోని మేఘ్వాల్ మహిళలు వారి అత్యంత వివరంగా ఉండే దుస్తులు, ఆభరణాలకు ప్రసిద్ధి చెందారు. వివాహిత స్త్రీలు తరచుగా బంగారు ముక్కుపుడక, చెవిపోగులు, కంకణాలను ధరిస్తారు, వీటిని ఆమె కాబోయే భర్త తల్లి "వధువు ధనం"గా కట్నంగా ఇస్తుంది. ముక్కుపుడకలు, చెవిపోగులు తరచుగా కెంపు, నీలమణి, పచ్చ వంటి విలువైన రాళ్లతో అలంకరించబడి ఉంటాయి. మేఘ్వాల్ మహిళల ఎంబ్రాయిడరీకి మంచి గిరాకీ ఉంది. వారి పనిలో ప్రధానంగా ఎరుపు రంగును ఉపయోగించడం ఒక ప్రత్యేక లక్షణం, ఇది నలిపిన కీటకాల నుండి ఉత్పత్తి చేయబడిన స్థానిక వర్ణద్రవ్యం నుండి వస్తుంది. సింధ్, బలూచిస్తాన్‌లోని థార్ ఎడారిలో, గుజరాత్‌లో నివసించే మేఘ్వాల్ మహిళా కళాకారిణులు సాంప్రదాయ ఎంబ్రాయిడరీ, రాలీ తయారీలో నిపుణులుగా పరిగణించబడతారు. అద్భుతమైన చేతితో ఎంబ్రాయిడరీ చేసిన వస్తువులు మేఘ్వాల్ మహిళల కట్నంలో ఒక భాగం.<ref>{{Cite book|title=Asian embroidery|last=Jasleen Dhamija|last2=Crafts Council of India|publisher=Abhinav Publications|year=2004|isbn=81-7017-450-3|page=125|author-link=Jasleen Dhamija}}</ref> == ఇవికూడా చూడండి == * [[బలాయ్|బాలై]] * కోల్హి == మూలాలు == {{Reflist}} == బాహ్య లింకులు == * {{Commons category-inline|Meghwal}} [[వర్గం:రాజస్థాన్ సామాజిక వర్గాలు]] [[వర్గం:Short description is different from Wikidata]] [[వర్గం:Articles with short description]] [[వర్గం:మధ్య ప్రదేశ్]] [[వర్గం:కులాలు]] [[వర్గం:దళిత సమాజాలు]] [[వర్గం:షెడ్యూల్డ్ తెగలు]] [[వర్గం:సమీక్షించని అనువాదాలున్న పేజీలు]] m413mn4zbbnukf9zvpjy95a0u7j7bqy 1 503499 4908288 2026-07-19T10:09:23Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908288 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 0 503500 4908290 2026-07-19T10:16:44Z Pranayraj1985 29393 "[[:en:Special:Redirect/revision/1359072953|Barefoot College]]" పేజీని అనువదించి సృష్టించారు 4908290 wikitext text/x-wiki '''బేర్‌ఫుట్ కాలేజ్''', గతంలో '''సోషల్ వర్క్ అండ్ రీసెర్చ్ సెంటర్''' ("SWRC") గా పిలువబడేది, ఇది గ్రామీణ ప్రజల అభ్యున్నతి కోసం విద్య, నైపుణ్యాభివృద్ధి, ఆరోగ్యం, తాగునీరు, మహిళా సాధికారత, సౌరశక్తి ద్వారా విద్యుదీకరణ రంగాలలో పనిచేస్తున్న ఒక స్వచ్ఛంద సంస్థ, <ref name="hindu15yrears">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/life-and-style/society/lead-kindly-light/article4044171.ece|title=Lead kindly light|last=Sarita Brara|date=30 October 2012|work=[[The Hindu]]|access-date=23 November 2012}}</ref> దీనిని 1972లో [[బంకర్ రాయ్]] స్థాపించారు. ఇది '''ఫ్రెండ్స్ ఆఫ్ టిలోనియా ఇంక్.'''<ref>{{Cite web|title=Donate : Barefoot College|url=http://www.barefootcollege.org/donate/|access-date=29 March 2017|publisher=}}</ref> క్రింద నమోదు చేయబడింది. టిలోనియా గ్రామంలోని "విలేజర్స్ బేర్‌ఫుట్ కాలేజ్" పెద్దలకు, పిల్లలకు, ముఖ్యంగా "డ్రాప్-అవుట్‌లు, కాప్ అవుట్‌లు, వాష్-అవుట్‌లకు" చదవడం, రాయడం, అకౌంటింగ్‌లో పాఠాలు చెబుతుంది. రాత్రి పాఠశాలల్లో అబ్బాయిల కంటే అమ్మాయిల సంఖ్య చాలా ఎక్కువగా ఉంటుంది.<ref name="BBC">{{Cite news|url=https://news.bbc.co.uk/1/shared/spl/hi/picture_gallery/05/south_asia_villagers0_barefoot_college/html/9.stm|title=In pictures: Villagers' Barefoot College|last=Sanjay Suri|work=[[BBC Online]]|access-date=18 November 2012}}</ref> 2008లో సుమారు 3,000 మంది పిల్లలు 150 రాత్రి పాఠశాలలకు హాజరయ్యారు.<ref name="ElkingtonHartigan2008">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=sgvbNQY_IFIC&pg=PT52|title=The Power of Unreasonable People: How Social Entrepreneurs Create Markets That Change the World|last=Elkington|first=John|last2=Hartigan|first2=Pamela|date=1 February 2008|publisher=Harvard Business Press|isbn=9781422104064|pages=52–|access-date=23 November 2012}}</ref><ref name="PBS">{{Cite news|url=https://www.pbs.org/newshour/bb/asia/july-dec08/indiaschool_10-06.html|title=School in India Teaches Women to Improve Lives, Towns|last=Fred de Sam Lazaro|date=6 October 2008|work=[[PBS]]|access-date=18 November 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081010171404/https://www.pbs.org/newshour/bb/asia/july-dec08/indiaschool_10-06.html|archive-date=10 October 2008}}</ref> బేర్‌ఫుట్ కాలేజీతో చేసిన కృషికి గాను రాయ్‌ను టైమ్ 100 అత్యంత ప్రభావవంతమైన వ్యక్తులలో ఒకరిగా గుర్తించిన ప్రొఫైల్‌లో, గ్రెగ్ మోర్టెన్సన్ ఇలా రాశారు: పేద విద్యార్థులు సౌకర్యవంతంగా ఉండేలా, "మట్టి నేలలు, కుర్చీలు కూడా లేని అత్యంత ప్రాథమిక భవనాలలో" ఈ అట్టడుగు స్థాయి సామాజిక వ్యవస్థాపకత 3 మిలియన్ల కంటే ఎక్కువ మందికి ఆధునిక ప్రపంచంలో ఉద్యోగాల కోసం శిక్షణ ఇచ్చింది.<ref name="TIME">Mortenson, Greg. (29 April 2010) [http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1984685_1984745_1985478,00.html Sanjit 'Bunker' Roy The 2010 TIME 100] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130817115216/http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1984685_1984745_1985478,00.html|date=17 August 2013}}. TIME. Retrieved on 2 June 2012.</ref> == చరిత్ర == బంకర్ రాయ్ ఇప్పుడు బేర్‌ఫుట్ కాలేజ్ అని పిలవబడే సంస్థ వ్యవస్థాపకుడు.<ref name="John2003">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=95aHsTYl-0sC&pg=PA232|title=Children's Rights and Power: Charging Up for a New Century|last=John|first=Mary|publisher=Jessica Kingsley Publishers|year=2003|isbn=9781853026584|pages=232–|access-date=23 November 2012}}</ref> 100 కరువు పీడిత ప్రాంతాలలో నీటి సరఫరాపై సర్వే నిర్వహించిన తరువాత, రాయ్ 1972లో సోషల్ వర్క్ అండ్ రీసెర్చ్ సెంటర్‌ను స్థాపించారు.<ref name="John2003" /> దాని లక్ష్యం త్వరలోనే నీరు, నీటిపారుదలపై దృష్టి పెట్టడం నుండి సాధికారత, సుస్థిరత వైపు మారింది.<ref name="John2003" /> ఈ కార్యక్రమాలు గ్రామాలకు సమీపంలో నీటి పంపులను ఏర్పాటు చేయడం, బయటి మెకానిక్‌లపై ఆధారపడకుండా వాటిని నిర్వహించడానికి స్థానిక ప్రజలకు శిక్షణ ఇవ్వడం, స్థానిక వైద్య చికిత్స కోసం పారామెడిక్‌లుగా శిక్షణ ఇవ్వడం, కిరోసిన్ దీపాలపై ఆధారపడటాన్ని, దానిపై గడిపే సమయాన్ని తగ్గించడానికి సౌరశక్తిపై దృష్టి సారించాయి.<ref name="John2003" /> రాయ్‌ను గార్డియన్ పత్రిక గ్రహాన్ని కాపాడగల 50 మంది పర్యావరణవేత్తలలో ఒకరిగా, టైమ్ మ్యాగజైన్ ప్రపంచంలోని 100 మంది అత్యంత ప్రభావవంతమైన వ్యక్తులలో ఒకరిగా పేర్కొన్నాయి.<ref name="Press Trust of India">{{Cite web|title=India's Bunker Roy and Pakistan's Malala Yousufzai to receive top US award|url=http://www.indianexpress.com/news/indias-bunker-roy-and-pakistans-malala-yousufzai-to-receive-top-us-award/1173464/|access-date=12 March 2013|publisher=Press Trust of India}}</ref> పగటిపూట తమ కుటుంబాలను పోషించడానికి పనిచేసే విద్యార్థులు కూడా శిక్షణ పొందేందుకు వీలుగా రాత్రి పాఠశాలలు ప్రారంభించబడ్డాయి. గ్రామాలకు నైపుణ్య శిక్షణను తీసుకురావడానికి ఈ సంస్థ శిక్షకులకు శిక్షణ ఇచ్చే వ్యవస్థను ఉపయోగించుకుంది.<ref name="Osler2000">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=e6mbW3wDwREC&pg=PA170|title=Citizenship and Democracy in Schools: Diversity, Identity, Equality|last=Osler|first=Audrey|publisher=Trentham Books|year=2000|isbn=9781858562223|pages=170–|access-date=23 November 2012}}</ref> 1997లో, కమలా దేవి కళాశాల కార్యక్రమాల ద్వారా శిక్షణ పొందిన మొదటి మహిళా సోలార్ ఇంజనీర్ అయ్యారు. ఆమె కళాశాలతో కలిసి పనిచేయడం కొనసాగించారు. 2012లో, ఆమె కడంపురలోని సోలార్ యూనిట్‌కు అధిపతి అయ్యారు.<ref name="hindu15yrears" /> 2015 నుండి, జాంజిబార్ నుండి 60 మందికి పైగా మహిళలు, అలాగే మలావి, సోమాలిలాండ్, ఇతర దేశాల మహిళలు, వీరందరూ బేర్‌ఫుట్ కాలేజీలో శిక్షణ పొందారు, సోలార్ మామాస్ అనే పెద్ద సమూహంలో భాగంగా వారి గ్రామాలలో సౌర విద్యుత్‌ను సమీకరించారు, వ్యవస్థాపించారు, మరమ్మతులు చేశారు, నిర్వహించారు.<ref>{{Cite news|title=Power play The Solar Mamas who are lighting up Zanzibar|last=Mureithi|first=Carlos|date=24 January 2025|work=[[The Guardian Weekly]]|pages=28}}</ref> మార్చి 2023లో, [[ద న్యూయార్క్ టైమ్స్|NY టైమ్స్]] కాలమిస్ట్ నికోలస్ క్రిస్టోఫ్ తన అభిప్రాయ వ్యాసంలో ఆ సంస్థ గురించి ఒక కథనాన్ని రాశారు.<ref>{{Cite web|last=Kristof|first=Nicholas|date=22 March 2023|title=Can't Read? Here's a 'Barefoot College' for You.|url=https://www.nytimes.com/2023/03/22/opinion/india-barefoot-college.html|access-date=22 March 2023|website=The New York Times|via=NYTimes.com}}</ref> == పద్ధతి == [[దస్త్రం:Pop!Tech_2008_-_Sanjit_Roy.jpg|thumb|బేర్‌ఫుట్ కాలేజ్ వ్యవస్థాపకుడు బంకర్ రాయ్ 2008లో కార్యక్రమాల గురించి మాట్లాడుతున్నారు]] ప్రతి గ్రామం స్వయం సమృద్ధిగా ఉండాలనే గాంధీజీ తత్వశాస్త్రం ఈ కార్యక్రమాలను ప్రభావితం చేస్తుంది.<ref name="ElkingtonHartigan2008">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=sgvbNQY_IFIC&pg=PT52|title=The Power of Unreasonable People: How Social Entrepreneurs Create Markets That Change the World|last=Elkington|first=John|last2=Hartigan|first2=Pamela|date=1 February 2008|publisher=Harvard Business Press|isbn=9781422104064|pages=52–|access-date=23 November 2012}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFElkingtonHartigan2008">Elkington, John; Hartigan, Pamela (1 February 2008). [https://books.google.com/books?id=sgvbNQY_IFIC&pg=PT52 ''The Power of Unreasonable People: How Social Entrepreneurs Create Markets That Change the World'']. Harvard Business Press. pp.&nbsp;52–. [[ఐఎస్‌బిఎన్|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9781422104064|<bdi>9781422104064</bdi>]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 November</span> 2012</span>.</cite></ref> బేర్‌ఫుట్ కళాశాల విధానం ఏమిటంటే, ప్రధానంగా అత్యంత పేద గ్రామాల నుండి మహిళా విద్యార్థులను తీసుకుని, వారికి చదవడం, రాయడం అవసరం లేకుండానే సోలార్ దీపాలు, నీటి పంపులను అమర్చడం, నిర్మించడం, మరమ్మత్తు చేయడం వంటి నైపుణ్యాలను నేర్పించడం. అత్యంత తీవ్రమైన సందర్భాల్లో, తమ ఉపాధ్యాయుల భాషలలో అనర్గళంగా మాట్లాడలేని విద్యార్థులు కూడా ఉన్నారు.<ref>{{Cite web|title=Barefoot College|url=http://www.barefootcollege.org/|access-date=29 March 2017|publisher=}}</ref> పాల్గొనే గ్రామాలు ఒక గ్రామ శక్తి, పర్యావరణ కమిటీని ఏర్పాటు చేస్తాయి, ఇది గ్రామస్థులు సోలార్ ప్యానెళ్ల కోసం చెల్లించే ధరలను నిర్ణయిస్తుంది, పట్టణంలోని అత్యంత పేద నివాసితులలో ఎవరు శిక్షణ కోసం కళాశాలకు వెళ్తారో గుర్తిస్తుంది.<ref name="ElkingtonHartigan2008">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=sgvbNQY_IFIC&pg=PT52|title=The Power of Unreasonable People: How Social Entrepreneurs Create Markets That Change the World|last=Elkington|first=John|last2=Hartigan|first2=Pamela|date=1 February 2008|publisher=Harvard Business Press|isbn=9781422104064|pages=52–|access-date=23 November 2012}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFElkingtonHartigan2008">Elkington, John; Hartigan, Pamela (1 February 2008). [https://books.google.com/books?id=sgvbNQY_IFIC&pg=PT52 ''The Power of Unreasonable People: How Social Entrepreneurs Create Markets That Change the World'']. Harvard Business Press. pp.&nbsp;52–. [[ఐఎస్‌బిఎన్|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9781422104064|<bdi>9781422104064</bdi>]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 November</span> 2012</span>.</cite></ref> విద్యార్థులు సోలార్ ప్యానెళ్లు, నిల్వ బ్యాటరీల గురించి తెలుసుకోవడానికి 6 నెలల శిక్షణా కార్యక్రమాన్ని పొందుతారు, ఆ తర్వాత వారు తమ ఇళ్లకు తిరిగి వచ్చి ఆ వ్యవస్థలను నిర్వహించి, మరమ్మతులు చేస్తారు.<ref name="ElkingtonHartigan2008" /> ఈ కళాశాల ఎలాంటి డిగ్రీలు లేదా సర్టిఫికెట్లను ఇవ్వదు.<ref name="Rothstein2010">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=QSXWqlCfJKsC&pg=PA499|title=Self-management and Leadership Development|last=Rothstein|first=Mitchell Grant|date=1 June 2010|publisher=Edward Elgar Publishing|isbn=9781848443235|pages=499–|access-date=23 November 2012}}</ref> సరైన శిక్షణతో, "చదువుకోని వారు, పాక్షిక అక్షరాస్యులు కూడా" సోలార్ ప్యానెళ్లు, నీటి పంపుల వంటి వస్తువులను ఆపరేట్ చేయగలరని, నిర్వహించగలరని చూపించడానికి, గ్రామీణ గ్రామాలకు "అధిక సాంకేతికతను సులభతరం చేయడం"గా వి. కృష్ణ ఈ విధానాన్ని వివరించారు.<ref name="Singh2005">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=zapeS2j-SFMC&pg=PA200|title=Meeting Basic Learning Needs in the Informal Sector: Integrating Education and Training for Decent Work, Empowerment and Citizenship|last=Krishna|first=V|date=14 September 2005|publisher=Springer|isbn=9781402034268|editor-last=Singh, M.|pages=200–|access-date=23 November 2012}}</ref> రాజస్థాన్ సాంప్రదాయ తోలుబొమ్మలాట కళను కళాశాల "ఆరోగ్యం, విద్య, మానవ హక్కులపై సమాచారాన్ని వ్యాప్తి చేయడానికి" ఉపయోగించుకుంది.<ref name="lonely2008">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Zz0_zXPb68kC&pg=PA206|title=Lonely Planet Rajasthan, Delhi & Agra 2nd Edition|date=1 October 2008|publisher=Lonely Planet|isbn=9781741046908|pages=207–|access-date=23 November 2012}}</ref> == క్యాంపస్ == పాఠశాల కోసం ఉపయోగించే భవనాలలో మట్టి నేలలు ఉంటాయి, కుర్చీలు ఉండవు, తద్వారా "పేద విద్యార్థులు సౌకర్యవంతంగా ఉంటారు".<ref name="TIME">Mortenson, Greg. (29 April 2010) [http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1984685_1984745_1985478,00.html Sanjit 'Bunker' Roy The 2010 TIME 100] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130817115216/http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1984685_1984745_1985478,00.html|date=17 August 2013}}. TIME. Retrieved on 2 June 2012.</ref> ఈ క్యాంపస్ 8 ఎకరాల్లో విస్తరించి ఉంది, వర్షపు నీటి సేకరణ రూపకల్పనను కలిగి ఉంది, దీనిని విద్యార్థులు నిర్మించారు.<ref name="indianexpress">{{Cite web|last=Jain|first=Sonu|date=1 July 2002|title=Tilonia's Barefoot campus, now the bare facts|url=http://www.indianexpress.com/storyOld.php?storyId=5264|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130126063714/http://www.indianexpress.com/storyOld.php?storyId=5264|archive-date=26 January 2013|access-date=27 July 2010|website=[[The Indian Express]]}}</ref> == విభిన్న సంస్కృతుల సహకారం == 2012లో, బేర్‌ఫుట్ కాలేజ్, [[యునెస్కో]] 'గ్లోబల్ పార్టనర్‌షిప్ ఫర్ గర్ల్స్ అండ్ ఉమెన్స్ ఎడ్యుకేషన్'తో భాగస్వామి అయిన మొదటి NGO అయ్యింది.<ref name="UNESCO">{{Cite web|title=India's Barefoot College and UNESCO join forces for Girls' and Women's Empowerment|url=http://www.unesco.org/new/en/media-services/single-view/news/indias_barefoot_college_and_unesco_join_forces_for_girls_and_womens_empowerment/|access-date=23 November 2012|publisher=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization}}</ref> భారత విదేశీ వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ ఆధ్వర్యంలోని UNDP నిధులతో నడిచే ఒక కార్యక్రమం, గ్రామీణ ఆఫ్రికాలోని (విద్యుత్ సౌకర్యం లేని) గ్రామాల నుండి మహిళలను శిక్షణ కోసం ఈ పాఠశాలకు తీసుకువస్తుంది, ఆ తర్వాత వారు తమ గ్రామాలలో సౌర విద్యుత్‌ను ఏర్పాటు చేయడానికి కొత్త నైపుణ్యాలతో తిరిగి వెళ్తారు.<ref>{{Cite web|title=Mujer Sana Hoy - Health and Wellbeing tips for all Women|url=http://www.imow.org/|access-date=29 March 2017|publisher=}}</ref> [[ఫిజీ]] నుండి విద్యార్థుల కోసం కార్యక్రమాలను విస్తరించడానికి ఈ కళాశాల 2012లో ఒక ఒప్పందం కుదుర్చుకుంది.<ref name="DAWN">{{Cite news|url=http://www.fijitimes.com/story.aspx?id=217943|title=Women get $550,000 -|last=DAWN GIBSON|date=22 November 2012|work=[[Fiji Times]]|access-date=23 November 2012}}</ref> స్కోల్ ఫౌండేషన్, సన్‌డాన్స్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ నిధులతో రూపొందించబడిన ''<nowiki/>'సోలార్ మామాస్''' అనే డాక్యుమెంటరీ చిత్రం, బేర్‌ఫుట్ కాలేజీలో సౌర ఇంజనీరింగ్ శిక్షణలో పాల్గొనడానికి ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉన్న ఇతర మహిళలతో చేరిన ఒక జోర్డాన్ మహిళను అనుసరిస్తుంది.<ref name="solarmama">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/film/2012/nov/18/why-poverty-world-documentary-directors-interview|title=Documentary-makers join forces to expose the evil of global poverty|last=Killian Fox|date=17 November 2012|work=Guardian|access-date=23 November 2012}}</ref> లండన్‌లోని 'స్కూల్ ఆఫ్ ఓరియంటల్ అండ్ ఆఫ్రికన్ స్టడీస్'లో 'బేర్‌ఫుట్ కాలేజ్' విద్యార్థులు తీసిన ఛాయాచిత్రాల ప్రదర్శన జరిగింది.<ref name="BBC">{{Cite news|url=https://news.bbc.co.uk/1/shared/spl/hi/picture_gallery/05/south_asia_villagers0_barefoot_college/html/9.stm|title=In pictures: Villagers' Barefoot College|last=Sanjay Suri|work=[[BBC Online]]|access-date=18 November 2012}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSanjay_Suri">Sanjay Suri. [https://news.bbc.co.uk/1/shared/spl/hi/picture_gallery/05/south_asia_villagers0_barefoot_college/html/9.stm "In pictures: Villagers' Barefoot College"]. ''[[BBC Online]]''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">18 November</span> 2012</span>.</cite></ref> == సమస్య నుండి పరిష్కారం వరకు == అన్ని అద్భుతమైన, ప్రభావవంతమైన ప్రదేశాల వలె, బేర్‌ఫుట్ కాలేజ్ కూడా కేవలం ఒక ఆలోచనగా ప్రారంభమైంది. ఆ ఆలోచనను ఆచరణలో పెట్టడమే బేర్‌ఫుట్ కాలేజ్‌ను ముందుకు నడిపించింది. భారతదేశంలో సర్వసాధారణంగా ఉన్న పేదరికం, అసమానతల సమస్యలను పరిష్కరించడానికి ప్రత్యామ్నాయ మార్గాలను కనుగొనాలని సంజిత్ "బంకర్" రాయ్ కోరుకున్నారు.<ref name="Our Story">{{Cite web|title=Our Story|url=http://www.barefootcollege.org/about/|access-date=23 June 2015|website=Barefoot College}}</ref> అతను చేసింది కూడా అదే. ప్రజలు ఒక నిర్దిష్ట సమస్య గురించి శ్రద్ధ వహించినప్పుడు, రెండు రకాల మార్పులు సంభవించవచ్చు. ఆ వ్యక్తి ఈ నిర్దిష్ట సమస్యను మార్చే ఒక ప్రత్యేకమైన కార్యం కోసం స్వచ్ఛందంగా పనిచేస్తూ, తమకు సాధ్యమైనంత ఎక్కువ సమయాన్ని వెచ్చించాలని నిర్ణయించుకోవచ్చు, లేదా, రాయ్ లాగా, ఆ సమస్యను స్వయంగా మార్చడాన్ని తమ జీవిత లక్ష్యంగా పెట్టుకుని, ఆ సమస్యకు పరిష్కారం కనుగొనడంలో సహాయపడటం ద్వారా జీవనోపాధిని సంపాదించుకోవచ్చు. బేర్‌ఫుట్ కాలేజీని స్థాపించడం ద్వారా, బంకర్ రాయ్ సేవా-అభ్యాసాన్ని తన జీవనోపాధిగా మార్చుకున్నారు – సమాజానికి సహాయం చేయడమే తన పనిగా చేసుకుని ఆయన ఒక వ్యవస్థాపకుడిగా ఎదిగారు. ఆయన అంకితభావం, పట్టుదల కారణంగా, బేర్‌ఫుట్ కాలేజీ, సాధారణ పనుల కోసం ఇతరులను నియమించుకోవాల్సిన అవసరం లేకుండా, సమాజంలోని ప్రజలకు వారి సమాజంలో మనుగడ సాగించడానికి, సమర్థవంతంగా ఉండటానికి అవసరమైన ప్రాథమిక నైపుణ్యాలను నేర్పించడం ద్వారా పేదరికం, అసమానతల సమస్యలను పరిష్కరించడానికి కృషి చేస్తుంది.<ref name="Living With Gandhi">{{Cite web|title=Living With Gandhi|url=http://www.barefootcollege.org/barefoot-approach/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150610051552/http://www.barefootcollege.org/barefoot-approach/|archive-date=10 June 2015|access-date=23 June 2015|website=Barefoot College}}</ref> సాధారణంగా పురుషుల ఆధిపత్యంలో ఉండే పనులను ఎలా చేయాలో నేర్చుకోవడానికి ఈ కళాశాల మహిళలకు శిక్షణ కూడా అందిస్తుంది. ఇది మహిళలకు పురుషులతో సమానత్వాన్ని ఇస్తుంది, వారు మరింత స్వయం సమృద్ధిగా మారడానికి సహాయపడుతుంది.<ref name="Living With Gandhi" /> ఈ కళాశాలలో తమ చదువును ప్రారంభించిన "నిపుణులలో" భూవిజ్ఞాన శాస్త్రవేత్తలు, ఆర్థికవేత్తలు, వైద్యులు, సామాజిక కార్యకర్తలు, చార్టర్డ్ అకౌంటెంట్లు, పట్టభద్రులు, పోస్ట్ గ్రాడ్యుయేట్లు ఉన్నారు, వీరందరూ రాయ్ చేపట్టిన అదే ఆశయానికి మద్దతు ఇవ్వాలని, సహాయం చేయాలని కోరుకున్నారు.<ref name="Our Story">{{Cite web|title=Our Story|url=http://www.barefootcollege.org/about/|access-date=23 June 2015|website=Barefoot College}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://www.barefootcollege.org/about/ "Our Story"]. ''Barefoot College''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 June</span> 2015</span>.</cite></ref> ప్రజలు తమను తాము ఎలా మెరుగుపరుచుకోవాలో నేర్పించడం ద్వారా, వారికి అక్షరాస్యులుగా మారడానికి, ఆచరణాత్మక రంగాలలో వారి జ్ఞానాన్ని పెంపొందించుకోవడానికి అవకాశం కల్పించడం ద్వారా, బేర్‌ఫుట్ కాలేజీ కేవలం పేదరికం, అసమానతల సమస్యను పరిష్కరించడమే కాకుండా; ఇది పౌరులను పరిష్కారంలోకి తీసుకువచ్చింది, తద్వారా భారతీయ సమాజం తమ సమాజానికి సహాయం చేయడంలో తాము కూడా తమ వంతు పాత్ర పోషిస్తున్నామని భావించింది. సంజిత్ రాయ్ మానస పుత్రిక అయిన బేర్‌ఫుట్ కాలేజ్‌కు ధన్యవాదాలు, వారు ఇప్పుడు మరింత సమర్థవంతమైన, ప్రభావవంతమైన, వనరులు కలిగిన, జ్ఞానవంతులైన పౌరులుగా మారి, ఉత్పాదక, లాభదాయకమైన సమాజం కోసం పోరాడుతున్నారు. == అవార్డులు, విజయాలు == * 1998లో, [[భారత ప్రభుత్వం|భారత ప్రభుత్వ]] [[భారత పర్యావరణ, అటవీ, వాతావరణ మంత్రిత్వ శాఖ|పర్యావరణ, అటవీ మంత్రిత్వ]] శాఖ దీనికి ఇందిరా గాంధీ పర్యావరణ పురస్కార్ (ఇందిరా గాంధీ పర్యావరణ అవార్డు)ను ప్రదానం చేసింది.<ref name="press">{{Cite web|date=|title=List of Awardees|url=http://envfor.nic.in/citizen/award/igpp.html#LIST|publisher=[[Ministry of Environment and Forests]]}}</ref> * 2003లో, బేర్‌ఫుట్ కాలేజ్ గ్రామీణ గ్రామాలకు [[సౌర విద్యుత్తు|సౌరశక్తిని]] తీసుకురావడంలో చేసిన కృషికి ఆష్డెన్ అవార్డును గెలుచుకుంది.<ref>{{Cite web|date=24 November 2003|title=Solar energy brings light and employment|url=http://www.ashdenawards.org/winners/barefootcollege|access-date=29 March 2017|publisher=}}</ref> * 2013లో బంకర్ రాయ్, యువ కార్యకర్త మలాలా యూసుఫ్‌జాయ్‌తో పాటు ' [https://web.archive.org/web/20130927121218/http://www.clintonglobalinitiative.org/ourmeetings/2013/clinton_global_citizen_awards.asp క్లింటన్ గ్లోబల్ సిటిజన్ అవార్డు'ను] అందుకుంటారని ప్రకటించబడింది.<ref name="Press Trust of India">{{Cite web|title=India's Bunker Roy and Pakistan's Malala Yousufzai to receive top US award|url=http://www.indianexpress.com/news/indias-bunker-roy-and-pakistans-malala-yousufzai-to-receive-top-us-award/1173464/|access-date=12 March 2013|publisher=Press Trust of India}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://www.indianexpress.com/news/indias-bunker-roy-and-pakistans-malala-yousufzai-to-receive-top-us-award/1173464/ "India's Bunker Roy and Pakistan's Malala Yousufzai to receive top US award"]. Press Trust of India<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">12 March</span> 2013</span>.</cite></ref> === తిరిగి ఇచ్చిన అవార్డు === * టిలోనియా సమీపంలోని క్యాంపస్ సృష్టికర్తలు ఆర్కిటెక్చర్ కోసం అగా ఖాన్ అవార్డును అందుకున్నారు. వాస్తవానికి ఈ అవార్డును "చదువురాని రైతు"కు ఆపాదించారు, కానీ ప్రొఫెషనల్ ఆర్కిటెక్ట్ [[Neehar Raina|నీహర్ రైనా]] ప్రమేయం గురించి ప్రెజెంటర్లకు తెలిసినప్పుడు, తరువాత అవార్డును సరిదిద్ది, "యువ ఆర్కిటెక్ట్ [[Neehar Raina|నీహర్ రైనా]] వాస్తు రూపకల్పనను సిద్ధం చేశారు, టిలోనియాకు చెందిన నిరక్షరాస్య రైతు, 12 మంది ఇతర బేర్‌ఫుట్ ఆర్కిటెక్ట్‌లతో కలిసి భవనాలను నిర్మించారు" అని తిరిగి పేర్కొన్నారు.<ref name="indianexpress">{{Cite web|last=Jain|first=Sonu|date=1 July 2002|title=Tilonia's Barefoot campus, now the bare facts|url=http://www.indianexpress.com/storyOld.php?storyId=5264|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130126063714/http://www.indianexpress.com/storyOld.php?storyId=5264|archive-date=26 January 2013|access-date=27 July 2010|website=[[The Indian Express]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFJain2002">Jain, Sonu (1 July 2002). [http://www.indianexpress.com/storyOld.php?storyId=5264 "Tilonia's Barefoot campus, now the bare facts"]. ''[[ఇండియన్ ఎక్స్‌ప్రెస్|The Indian Express]]''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">27 July</span> 2010</span>.</cite><span class="cs1-maint citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[మూస:Cite web|cite web]]<nowiki>}}</nowiki></code>: CS1 maint: deprecated archival service ([[:వర్గం:CS1 maint: deprecated archival service|link]])</span> [[Category:CS1 maint: deprecated archival service]]</ref> రైనాను చేర్చడం వల్ల, రాయ్ పాఠశాల తరపున అవార్డును స్వీకరించలేదు, దానిని తిరిగి ఇచ్చారు.<ref name="awards-hindu2002">{{Cite news|url=http://hindu.com/2002/09/22/stories/2002092202240700.htm|title=Swiss award for Bunker Roy|date=22 September 2002|work=[[The Hindu]]|access-date=23 November 2012}}</ref> == ప్రముఖ పాల్గొనేవారు == * [[రాజస్థాన్|రాజస్థాన్‌లోని]] హర్మడ గ్రామ పంచాయతీ మాజీ [[సర్పంచి|సర్పంచ్]] నౌరోతి దేవి . == బాహ్య లింకులు == * అంతర్జాతీయ మహిళా మ్యూజియం కోసం సుమిత్ర ప్రసన్న రాసిన [https://web.archive.org/web/20101125122609/http://imow.org/economica/stories/viewStory?storyId=4525 'ది బేర్‌ఫుట్ అప్రోచ్'] వ్యాసం == ఇవికూడా చూడండి == * పౌలో ఫ్రీరే * [http://interautonomy.org/en/project/barefoot-college-solar-night-schools-%c2%b7-india/ సోలార్ నైట్ స్కూల్స్ ప్రోగ్రామ్, ది బేర్‌ఫుట్ కాలేజ్ ∗ ఇండియా] == మూలాలు == {{Reflist}} [[వర్గం:Articles with short description]] [[వర్గం:1972 స్థాపితాలు]] [[వర్గం:రాజస్థాన్]] [[వర్గం:విద్యా సంస్థలు]] [[వర్గం:సమీక్షించని అనువాదాలున్న పేజీలు]] ko2o98s3q6g3zewdu9mu3fax26e9fpb 4908292 4908290 2026-07-19T10:19:17Z Pranayraj1985 29393 4908292 wikitext text/x-wiki {{Infobox school | name = బేర్‌ఫుట్ కళాశాల | established = 1972 | founder = [[బంకర్ రాయ్]] | type = ప్రజా | head_label = ప్రధానోపాధ్యాయుడు | head = | city = టిలోనియా | state = [[రాజస్థాన్]] | country = [[భారతదేశం]] | campus = టిలోనియా | enrollment = | faculty = | colors = | mascot = | website = {{URL|http://www.barefootcollegetilonia.org/}} }} '''బేర్‌ఫుట్ కాలేజ్''', గతంలో '''సోషల్ వర్క్ అండ్ రీసెర్చ్ సెంటర్''' ("SWRC") గా పిలువబడేది, ఇది గ్రామీణ ప్రజల అభ్యున్నతి కోసం విద్య, నైపుణ్యాభివృద్ధి, ఆరోగ్యం, తాగునీరు, మహిళా సాధికారత, సౌరశక్తి ద్వారా విద్యుదీకరణ రంగాలలో పనిచేస్తున్న ఒక స్వచ్ఛంద సంస్థ, <ref name="hindu15yrears">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/life-and-style/society/lead-kindly-light/article4044171.ece|title=Lead kindly light|last=Sarita Brara|date=30 October 2012|work=[[The Hindu]]|access-date=23 November 2012}}</ref> దీనిని 1972లో [[బంకర్ రాయ్]] స్థాపించారు. ఇది '''ఫ్రెండ్స్ ఆఫ్ టిలోనియా ఇంక్.'''<ref>{{Cite web|title=Donate : Barefoot College|url=http://www.barefootcollege.org/donate/|access-date=29 March 2017|publisher=}}</ref> క్రింద నమోదు చేయబడింది. టిలోనియా గ్రామంలోని "విలేజర్స్ బేర్‌ఫుట్ కాలేజ్" పెద్దలకు, పిల్లలకు, ముఖ్యంగా "డ్రాప్-అవుట్‌లు, కాప్ అవుట్‌లు, వాష్-అవుట్‌లకు" చదవడం, రాయడం, అకౌంటింగ్‌లో పాఠాలు చెబుతుంది. రాత్రి పాఠశాలల్లో అబ్బాయిల కంటే అమ్మాయిల సంఖ్య చాలా ఎక్కువగా ఉంటుంది.<ref name="BBC">{{Cite news|url=https://news.bbc.co.uk/1/shared/spl/hi/picture_gallery/05/south_asia_villagers0_barefoot_college/html/9.stm|title=In pictures: Villagers' Barefoot College|last=Sanjay Suri|work=[[BBC Online]]|access-date=18 November 2012}}</ref> 2008లో సుమారు 3,000 మంది పిల్లలు 150 రాత్రి పాఠశాలలకు హాజరయ్యారు.<ref name="ElkingtonHartigan2008">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=sgvbNQY_IFIC&pg=PT52|title=The Power of Unreasonable People: How Social Entrepreneurs Create Markets That Change the World|last=Elkington|first=John|last2=Hartigan|first2=Pamela|date=1 February 2008|publisher=Harvard Business Press|isbn=9781422104064|pages=52–|access-date=23 November 2012}}</ref><ref name="PBS">{{Cite news|url=https://www.pbs.org/newshour/bb/asia/july-dec08/indiaschool_10-06.html|title=School in India Teaches Women to Improve Lives, Towns|last=Fred de Sam Lazaro|date=6 October 2008|work=[[PBS]]|access-date=18 November 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081010171404/https://www.pbs.org/newshour/bb/asia/july-dec08/indiaschool_10-06.html|archive-date=10 October 2008}}</ref> బేర్‌ఫుట్ కాలేజీతో చేసిన కృషికి గాను రాయ్‌ను టైమ్ 100 అత్యంత ప్రభావవంతమైన వ్యక్తులలో ఒకరిగా గుర్తించిన ప్రొఫైల్‌లో, గ్రెగ్ మోర్టెన్సన్ ఇలా రాశారు: పేద విద్యార్థులు సౌకర్యవంతంగా ఉండేలా, "మట్టి నేలలు, కుర్చీలు కూడా లేని అత్యంత ప్రాథమిక భవనాలలో" ఈ అట్టడుగు స్థాయి సామాజిక వ్యవస్థాపకత 3 మిలియన్ల కంటే ఎక్కువ మందికి ఆధునిక ప్రపంచంలో ఉద్యోగాల కోసం శిక్షణ ఇచ్చింది.<ref name="TIME">Mortenson, Greg. (29 April 2010) [http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1984685_1984745_1985478,00.html Sanjit 'Bunker' Roy The 2010 TIME 100] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130817115216/http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1984685_1984745_1985478,00.html|date=17 August 2013}}. TIME. Retrieved on 2 June 2012.</ref> == చరిత్ర == బంకర్ రాయ్ ఇప్పుడు బేర్‌ఫుట్ కాలేజ్ అని పిలవబడే సంస్థ వ్యవస్థాపకుడు.<ref name="John2003">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=95aHsTYl-0sC&pg=PA232|title=Children's Rights and Power: Charging Up for a New Century|last=John|first=Mary|publisher=Jessica Kingsley Publishers|year=2003|isbn=9781853026584|pages=232–|access-date=23 November 2012}}</ref> 100 కరువు పీడిత ప్రాంతాలలో నీటి సరఫరాపై సర్వే నిర్వహించిన తరువాత, రాయ్ 1972లో సోషల్ వర్క్ అండ్ రీసెర్చ్ సెంటర్‌ను స్థాపించారు.<ref name="John2003" /> దాని లక్ష్యం త్వరలోనే నీరు, నీటిపారుదలపై దృష్టి పెట్టడం నుండి సాధికారత, సుస్థిరత వైపు మారింది.<ref name="John2003" /> ఈ కార్యక్రమాలు గ్రామాలకు సమీపంలో నీటి పంపులను ఏర్పాటు చేయడం, బయటి మెకానిక్‌లపై ఆధారపడకుండా వాటిని నిర్వహించడానికి స్థానిక ప్రజలకు శిక్షణ ఇవ్వడం, స్థానిక వైద్య చికిత్స కోసం పారామెడిక్‌లుగా శిక్షణ ఇవ్వడం, కిరోసిన్ దీపాలపై ఆధారపడటాన్ని, దానిపై గడిపే సమయాన్ని తగ్గించడానికి సౌరశక్తిపై దృష్టి సారించాయి.<ref name="John2003" /> రాయ్‌ను గార్డియన్ పత్రిక గ్రహాన్ని కాపాడగల 50 మంది పర్యావరణవేత్తలలో ఒకరిగా, టైమ్ మ్యాగజైన్ ప్రపంచంలోని 100 మంది అత్యంత ప్రభావవంతమైన వ్యక్తులలో ఒకరిగా పేర్కొన్నాయి.<ref name="Press Trust of India">{{Cite web|title=India's Bunker Roy and Pakistan's Malala Yousufzai to receive top US award|url=http://www.indianexpress.com/news/indias-bunker-roy-and-pakistans-malala-yousufzai-to-receive-top-us-award/1173464/|access-date=12 March 2013|publisher=Press Trust of India}}</ref> పగటిపూట తమ కుటుంబాలను పోషించడానికి పనిచేసే విద్యార్థులు కూడా శిక్షణ పొందేందుకు వీలుగా రాత్రి పాఠశాలలు ప్రారంభించబడ్డాయి. గ్రామాలకు నైపుణ్య శిక్షణను తీసుకురావడానికి ఈ సంస్థ శిక్షకులకు శిక్షణ ఇచ్చే వ్యవస్థను ఉపయోగించుకుంది.<ref name="Osler2000">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=e6mbW3wDwREC&pg=PA170|title=Citizenship and Democracy in Schools: Diversity, Identity, Equality|last=Osler|first=Audrey|publisher=Trentham Books|year=2000|isbn=9781858562223|pages=170–|access-date=23 November 2012}}</ref> 1997లో, కమలా దేవి కళాశాల కార్యక్రమాల ద్వారా శిక్షణ పొందిన మొదటి మహిళా సోలార్ ఇంజనీర్ అయ్యారు. ఆమె కళాశాలతో కలిసి పనిచేయడం కొనసాగించారు. 2012లో, ఆమె కడంపురలోని సోలార్ యూనిట్‌కు అధిపతి అయ్యారు.<ref name="hindu15yrears" /> 2015 నుండి, జాంజిబార్ నుండి 60 మందికి పైగా మహిళలు, అలాగే మలావి, సోమాలిలాండ్, ఇతర దేశాల మహిళలు, వీరందరూ బేర్‌ఫుట్ కాలేజీలో శిక్షణ పొందారు, సోలార్ మామాస్ అనే పెద్ద సమూహంలో భాగంగా వారి గ్రామాలలో సౌర విద్యుత్‌ను సమీకరించారు, వ్యవస్థాపించారు, మరమ్మతులు చేశారు, నిర్వహించారు.<ref>{{Cite news|title=Power play The Solar Mamas who are lighting up Zanzibar|last=Mureithi|first=Carlos|date=24 January 2025|work=[[The Guardian Weekly]]|pages=28}}</ref> మార్చి 2023లో, [[ద న్యూయార్క్ టైమ్స్|NY టైమ్స్]] కాలమిస్ట్ నికోలస్ క్రిస్టోఫ్ తన అభిప్రాయ వ్యాసంలో ఆ సంస్థ గురించి ఒక కథనాన్ని రాశారు.<ref>{{Cite web|last=Kristof|first=Nicholas|date=22 March 2023|title=Can't Read? Here's a 'Barefoot College' for You.|url=https://www.nytimes.com/2023/03/22/opinion/india-barefoot-college.html|access-date=22 March 2023|website=The New York Times|via=NYTimes.com}}</ref> == పద్ధతి == [[దస్త్రం:Pop!Tech_2008_-_Sanjit_Roy.jpg|thumb|బేర్‌ఫుట్ కాలేజ్ వ్యవస్థాపకుడు బంకర్ రాయ్ 2008లో కార్యక్రమాల గురించి మాట్లాడుతున్నారు]] ప్రతి గ్రామం స్వయం సమృద్ధిగా ఉండాలనే గాంధీజీ తత్వశాస్త్రం ఈ కార్యక్రమాలను ప్రభావితం చేస్తుంది.<ref name="ElkingtonHartigan2008">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=sgvbNQY_IFIC&pg=PT52|title=The Power of Unreasonable People: How Social Entrepreneurs Create Markets That Change the World|last=Elkington|first=John|last2=Hartigan|first2=Pamela|date=1 February 2008|publisher=Harvard Business Press|isbn=9781422104064|pages=52–|access-date=23 November 2012}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFElkingtonHartigan2008">Elkington, John; Hartigan, Pamela (1 February 2008). [https://books.google.com/books?id=sgvbNQY_IFIC&pg=PT52 ''The Power of Unreasonable People: How Social Entrepreneurs Create Markets That Change the World'']. Harvard Business Press. pp.&nbsp;52–. [[ఐఎస్‌బిఎన్|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9781422104064|<bdi>9781422104064</bdi>]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 November</span> 2012</span>.</cite></ref> బేర్‌ఫుట్ కళాశాల విధానం ఏమిటంటే, ప్రధానంగా అత్యంత పేద గ్రామాల నుండి మహిళా విద్యార్థులను తీసుకుని, వారికి చదవడం, రాయడం అవసరం లేకుండానే సోలార్ దీపాలు, నీటి పంపులను అమర్చడం, నిర్మించడం, మరమ్మత్తు చేయడం వంటి నైపుణ్యాలను నేర్పించడం. అత్యంత తీవ్రమైన సందర్భాల్లో, తమ ఉపాధ్యాయుల భాషలలో అనర్గళంగా మాట్లాడలేని విద్యార్థులు కూడా ఉన్నారు.<ref>{{Cite web|title=Barefoot College|url=http://www.barefootcollege.org/|access-date=29 March 2017|publisher=}}</ref> పాల్గొనే గ్రామాలు ఒక గ్రామ శక్తి, పర్యావరణ కమిటీని ఏర్పాటు చేస్తాయి, ఇది గ్రామస్థులు సోలార్ ప్యానెళ్ల కోసం చెల్లించే ధరలను నిర్ణయిస్తుంది, పట్టణంలోని అత్యంత పేద నివాసితులలో ఎవరు శిక్షణ కోసం కళాశాలకు వెళ్తారో గుర్తిస్తుంది.<ref name="ElkingtonHartigan2008">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=sgvbNQY_IFIC&pg=PT52|title=The Power of Unreasonable People: How Social Entrepreneurs Create Markets That Change the World|last=Elkington|first=John|last2=Hartigan|first2=Pamela|date=1 February 2008|publisher=Harvard Business Press|isbn=9781422104064|pages=52–|access-date=23 November 2012}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFElkingtonHartigan2008">Elkington, John; Hartigan, Pamela (1 February 2008). [https://books.google.com/books?id=sgvbNQY_IFIC&pg=PT52 ''The Power of Unreasonable People: How Social Entrepreneurs Create Markets That Change the World'']. Harvard Business Press. pp.&nbsp;52–. [[ఐఎస్‌బిఎన్|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9781422104064|<bdi>9781422104064</bdi>]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 November</span> 2012</span>.</cite></ref> విద్యార్థులు సోలార్ ప్యానెళ్లు, నిల్వ బ్యాటరీల గురించి తెలుసుకోవడానికి 6 నెలల శిక్షణా కార్యక్రమాన్ని పొందుతారు, ఆ తర్వాత వారు తమ ఇళ్లకు తిరిగి వచ్చి ఆ వ్యవస్థలను నిర్వహించి, మరమ్మతులు చేస్తారు.<ref name="ElkingtonHartigan2008" /> ఈ కళాశాల ఎలాంటి డిగ్రీలు లేదా సర్టిఫికెట్లను ఇవ్వదు.<ref name="Rothstein2010">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=QSXWqlCfJKsC&pg=PA499|title=Self-management and Leadership Development|last=Rothstein|first=Mitchell Grant|date=1 June 2010|publisher=Edward Elgar Publishing|isbn=9781848443235|pages=499–|access-date=23 November 2012}}</ref> సరైన శిక్షణతో, "చదువుకోని వారు, పాక్షిక అక్షరాస్యులు కూడా" సోలార్ ప్యానెళ్లు, నీటి పంపుల వంటి వస్తువులను ఆపరేట్ చేయగలరని, నిర్వహించగలరని చూపించడానికి, గ్రామీణ గ్రామాలకు "అధిక సాంకేతికతను సులభతరం చేయడం"గా వి. కృష్ణ ఈ విధానాన్ని వివరించారు.<ref name="Singh2005">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=zapeS2j-SFMC&pg=PA200|title=Meeting Basic Learning Needs in the Informal Sector: Integrating Education and Training for Decent Work, Empowerment and Citizenship|last=Krishna|first=V|date=14 September 2005|publisher=Springer|isbn=9781402034268|editor-last=Singh, M.|pages=200–|access-date=23 November 2012}}</ref> రాజస్థాన్ సాంప్రదాయ తోలుబొమ్మలాట కళను కళాశాల "ఆరోగ్యం, విద్య, మానవ హక్కులపై సమాచారాన్ని వ్యాప్తి చేయడానికి" ఉపయోగించుకుంది.<ref name="lonely2008">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Zz0_zXPb68kC&pg=PA206|title=Lonely Planet Rajasthan, Delhi & Agra 2nd Edition|date=1 October 2008|publisher=Lonely Planet|isbn=9781741046908|pages=207–|access-date=23 November 2012}}</ref> == క్యాంపస్ == పాఠశాల కోసం ఉపయోగించే భవనాలలో మట్టి నేలలు ఉంటాయి, కుర్చీలు ఉండవు, తద్వారా "పేద విద్యార్థులు సౌకర్యవంతంగా ఉంటారు".<ref name="TIME">Mortenson, Greg. (29 April 2010) [http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1984685_1984745_1985478,00.html Sanjit 'Bunker' Roy The 2010 TIME 100] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130817115216/http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1984685_1984745_1985478,00.html|date=17 August 2013}}. TIME. Retrieved on 2 June 2012.</ref> ఈ క్యాంపస్ 8 ఎకరాల్లో విస్తరించి ఉంది, వర్షపు నీటి సేకరణ రూపకల్పనను కలిగి ఉంది, దీనిని విద్యార్థులు నిర్మించారు.<ref name="indianexpress">{{Cite web|last=Jain|first=Sonu|date=1 July 2002|title=Tilonia's Barefoot campus, now the bare facts|url=http://www.indianexpress.com/storyOld.php?storyId=5264|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130126063714/http://www.indianexpress.com/storyOld.php?storyId=5264|archive-date=26 January 2013|access-date=27 July 2010|website=[[The Indian Express]]}}</ref> == విభిన్న సంస్కృతుల సహకారం == 2012లో, బేర్‌ఫుట్ కాలేజ్, [[యునెస్కో]] 'గ్లోబల్ పార్టనర్‌షిప్ ఫర్ గర్ల్స్ అండ్ ఉమెన్స్ ఎడ్యుకేషన్'తో భాగస్వామి అయిన మొదటి NGO అయ్యింది.<ref name="UNESCO">{{Cite web|title=India's Barefoot College and UNESCO join forces for Girls' and Women's Empowerment|url=http://www.unesco.org/new/en/media-services/single-view/news/indias_barefoot_college_and_unesco_join_forces_for_girls_and_womens_empowerment/|access-date=23 November 2012|publisher=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization}}</ref> భారత విదేశీ వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ ఆధ్వర్యంలోని UNDP నిధులతో నడిచే ఒక కార్యక్రమం, గ్రామీణ ఆఫ్రికాలోని (విద్యుత్ సౌకర్యం లేని) గ్రామాల నుండి మహిళలను శిక్షణ కోసం ఈ పాఠశాలకు తీసుకువస్తుంది, ఆ తర్వాత వారు తమ గ్రామాలలో సౌర విద్యుత్‌ను ఏర్పాటు చేయడానికి కొత్త నైపుణ్యాలతో తిరిగి వెళ్తారు.<ref>{{Cite web|title=Mujer Sana Hoy - Health and Wellbeing tips for all Women|url=http://www.imow.org/|access-date=29 March 2017|publisher=}}</ref> [[ఫిజీ]] నుండి విద్యార్థుల కోసం కార్యక్రమాలను విస్తరించడానికి ఈ కళాశాల 2012లో ఒక ఒప్పందం కుదుర్చుకుంది.<ref name="DAWN">{{Cite news|url=http://www.fijitimes.com/story.aspx?id=217943|title=Women get $550,000 -|last=DAWN GIBSON|date=22 November 2012|work=[[Fiji Times]]|access-date=23 November 2012}}</ref> స్కోల్ ఫౌండేషన్, సన్‌డాన్స్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ నిధులతో రూపొందించబడిన ''<nowiki/>'సోలార్ మామాస్''' అనే డాక్యుమెంటరీ చిత్రం, బేర్‌ఫుట్ కాలేజీలో సౌర ఇంజనీరింగ్ శిక్షణలో పాల్గొనడానికి ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉన్న ఇతర మహిళలతో చేరిన ఒక జోర్డాన్ మహిళను అనుసరిస్తుంది.<ref name="solarmama">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/film/2012/nov/18/why-poverty-world-documentary-directors-interview|title=Documentary-makers join forces to expose the evil of global poverty|last=Killian Fox|date=17 November 2012|work=Guardian|access-date=23 November 2012}}</ref> లండన్‌లోని 'స్కూల్ ఆఫ్ ఓరియంటల్ అండ్ ఆఫ్రికన్ స్టడీస్'లో 'బేర్‌ఫుట్ కాలేజ్' విద్యార్థులు తీసిన ఛాయాచిత్రాల ప్రదర్శన జరిగింది.<ref name="BBC">{{Cite news|url=https://news.bbc.co.uk/1/shared/spl/hi/picture_gallery/05/south_asia_villagers0_barefoot_college/html/9.stm|title=In pictures: Villagers' Barefoot College|last=Sanjay Suri|work=[[BBC Online]]|access-date=18 November 2012}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSanjay_Suri">Sanjay Suri. [https://news.bbc.co.uk/1/shared/spl/hi/picture_gallery/05/south_asia_villagers0_barefoot_college/html/9.stm "In pictures: Villagers' Barefoot College"]. ''[[BBC Online]]''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">18 November</span> 2012</span>.</cite></ref> == సమస్య నుండి పరిష్కారం వరకు == అన్ని అద్భుతమైన, ప్రభావవంతమైన ప్రదేశాల వలె, బేర్‌ఫుట్ కాలేజ్ కూడా కేవలం ఒక ఆలోచనగా ప్రారంభమైంది. ఆ ఆలోచనను ఆచరణలో పెట్టడమే బేర్‌ఫుట్ కాలేజ్‌ను ముందుకు నడిపించింది. భారతదేశంలో సర్వసాధారణంగా ఉన్న పేదరికం, అసమానతల సమస్యలను పరిష్కరించడానికి ప్రత్యామ్నాయ మార్గాలను కనుగొనాలని సంజిత్ "బంకర్" రాయ్ కోరుకున్నారు.<ref name="Our Story">{{Cite web|title=Our Story|url=http://www.barefootcollege.org/about/|access-date=23 June 2015|website=Barefoot College}}</ref> అతను చేసింది కూడా అదే. ప్రజలు ఒక నిర్దిష్ట సమస్య గురించి శ్రద్ధ వహించినప్పుడు, రెండు రకాల మార్పులు సంభవించవచ్చు. ఆ వ్యక్తి ఈ నిర్దిష్ట సమస్యను మార్చే ఒక ప్రత్యేకమైన కార్యం కోసం స్వచ్ఛందంగా పనిచేస్తూ, తమకు సాధ్యమైనంత ఎక్కువ సమయాన్ని వెచ్చించాలని నిర్ణయించుకోవచ్చు, లేదా, రాయ్ లాగా, ఆ సమస్యను స్వయంగా మార్చడాన్ని తమ జీవిత లక్ష్యంగా పెట్టుకుని, ఆ సమస్యకు పరిష్కారం కనుగొనడంలో సహాయపడటం ద్వారా జీవనోపాధిని సంపాదించుకోవచ్చు. బేర్‌ఫుట్ కాలేజీని స్థాపించడం ద్వారా, బంకర్ రాయ్ సేవా-అభ్యాసాన్ని తన జీవనోపాధిగా మార్చుకున్నారు – సమాజానికి సహాయం చేయడమే తన పనిగా చేసుకుని ఆయన ఒక వ్యవస్థాపకుడిగా ఎదిగారు. ఆయన అంకితభావం, పట్టుదల కారణంగా, బేర్‌ఫుట్ కాలేజీ, సాధారణ పనుల కోసం ఇతరులను నియమించుకోవాల్సిన అవసరం లేకుండా, సమాజంలోని ప్రజలకు వారి సమాజంలో మనుగడ సాగించడానికి, సమర్థవంతంగా ఉండటానికి అవసరమైన ప్రాథమిక నైపుణ్యాలను నేర్పించడం ద్వారా పేదరికం, అసమానతల సమస్యలను పరిష్కరించడానికి కృషి చేస్తుంది.<ref name="Living With Gandhi">{{Cite web|title=Living With Gandhi|url=http://www.barefootcollege.org/barefoot-approach/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150610051552/http://www.barefootcollege.org/barefoot-approach/|archive-date=10 June 2015|access-date=23 June 2015|website=Barefoot College}}</ref> సాధారణంగా పురుషుల ఆధిపత్యంలో ఉండే పనులను ఎలా చేయాలో నేర్చుకోవడానికి ఈ కళాశాల మహిళలకు శిక్షణ కూడా అందిస్తుంది. ఇది మహిళలకు పురుషులతో సమానత్వాన్ని ఇస్తుంది, వారు మరింత స్వయం సమృద్ధిగా మారడానికి సహాయపడుతుంది.<ref name="Living With Gandhi" /> ఈ కళాశాలలో తమ చదువును ప్రారంభించిన "నిపుణులలో" భూవిజ్ఞాన శాస్త్రవేత్తలు, ఆర్థికవేత్తలు, వైద్యులు, సామాజిక కార్యకర్తలు, చార్టర్డ్ అకౌంటెంట్లు, పట్టభద్రులు, పోస్ట్ గ్రాడ్యుయేట్లు ఉన్నారు, వీరందరూ రాయ్ చేపట్టిన అదే ఆశయానికి మద్దతు ఇవ్వాలని, సహాయం చేయాలని కోరుకున్నారు.<ref name="Our Story">{{Cite web|title=Our Story|url=http://www.barefootcollege.org/about/|access-date=23 June 2015|website=Barefoot College}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://www.barefootcollege.org/about/ "Our Story"]. ''Barefoot College''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 June</span> 2015</span>.</cite></ref> ప్రజలు తమను తాము ఎలా మెరుగుపరుచుకోవాలో నేర్పించడం ద్వారా, వారికి అక్షరాస్యులుగా మారడానికి, ఆచరణాత్మక రంగాలలో వారి జ్ఞానాన్ని పెంపొందించుకోవడానికి అవకాశం కల్పించడం ద్వారా, బేర్‌ఫుట్ కాలేజీ కేవలం పేదరికం, అసమానతల సమస్యను పరిష్కరించడమే కాకుండా; ఇది పౌరులను పరిష్కారంలోకి తీసుకువచ్చింది, తద్వారా భారతీయ సమాజం తమ సమాజానికి సహాయం చేయడంలో తాము కూడా తమ వంతు పాత్ర పోషిస్తున్నామని భావించింది. సంజిత్ రాయ్ మానస పుత్రిక అయిన బేర్‌ఫుట్ కాలేజ్‌కు ధన్యవాదాలు, వారు ఇప్పుడు మరింత సమర్థవంతమైన, ప్రభావవంతమైన, వనరులు కలిగిన, జ్ఞానవంతులైన పౌరులుగా మారి, ఉత్పాదక, లాభదాయకమైన సమాజం కోసం పోరాడుతున్నారు. == అవార్డులు, విజయాలు == * 1998లో, [[భారత ప్రభుత్వం|భారత ప్రభుత్వ]] [[భారత పర్యావరణ, అటవీ, వాతావరణ మంత్రిత్వ శాఖ|పర్యావరణ, అటవీ మంత్రిత్వ]] శాఖ దీనికి ఇందిరా గాంధీ పర్యావరణ పురస్కార్ (ఇందిరా గాంధీ పర్యావరణ అవార్డు)ను ప్రదానం చేసింది.<ref name="press">{{Cite web|date=|title=List of Awardees|url=http://envfor.nic.in/citizen/award/igpp.html#LIST|publisher=[[Ministry of Environment and Forests]]}}</ref> * 2003లో, బేర్‌ఫుట్ కాలేజ్ గ్రామీణ గ్రామాలకు [[సౌర విద్యుత్తు|సౌరశక్తిని]] తీసుకురావడంలో చేసిన కృషికి ఆష్డెన్ అవార్డును గెలుచుకుంది.<ref>{{Cite web|date=24 November 2003|title=Solar energy brings light and employment|url=http://www.ashdenawards.org/winners/barefootcollege|access-date=29 March 2017|publisher=}}</ref> * 2013లో బంకర్ రాయ్, యువ కార్యకర్త మలాలా యూసుఫ్‌జాయ్‌తో పాటు ' [https://web.archive.org/web/20130927121218/http://www.clintonglobalinitiative.org/ourmeetings/2013/clinton_global_citizen_awards.asp క్లింటన్ గ్లోబల్ సిటిజన్ అవార్డు'ను] అందుకుంటారని ప్రకటించబడింది.<ref name="Press Trust of India">{{Cite web|title=India's Bunker Roy and Pakistan's Malala Yousufzai to receive top US award|url=http://www.indianexpress.com/news/indias-bunker-roy-and-pakistans-malala-yousufzai-to-receive-top-us-award/1173464/|access-date=12 March 2013|publisher=Press Trust of India}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://www.indianexpress.com/news/indias-bunker-roy-and-pakistans-malala-yousufzai-to-receive-top-us-award/1173464/ "India's Bunker Roy and Pakistan's Malala Yousufzai to receive top US award"]. Press Trust of India<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">12 March</span> 2013</span>.</cite></ref> === తిరిగి ఇచ్చిన అవార్డు === * టిలోనియా సమీపంలోని క్యాంపస్ సృష్టికర్తలు ఆర్కిటెక్చర్ కోసం అగా ఖాన్ అవార్డును అందుకున్నారు. వాస్తవానికి ఈ అవార్డును "చదువురాని రైతు"కు ఆపాదించారు, కానీ ప్రొఫెషనల్ ఆర్కిటెక్ట్ [[Neehar Raina|నీహర్ రైనా]] ప్రమేయం గురించి ప్రెజెంటర్లకు తెలిసినప్పుడు, తరువాత అవార్డును సరిదిద్ది, "యువ ఆర్కిటెక్ట్ [[Neehar Raina|నీహర్ రైనా]] వాస్తు రూపకల్పనను సిద్ధం చేశారు, టిలోనియాకు చెందిన నిరక్షరాస్య రైతు, 12 మంది ఇతర బేర్‌ఫుట్ ఆర్కిటెక్ట్‌లతో కలిసి భవనాలను నిర్మించారు" అని తిరిగి పేర్కొన్నారు.<ref name="indianexpress">{{Cite web|last=Jain|first=Sonu|date=1 July 2002|title=Tilonia's Barefoot campus, now the bare facts|url=http://www.indianexpress.com/storyOld.php?storyId=5264|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130126063714/http://www.indianexpress.com/storyOld.php?storyId=5264|archive-date=26 January 2013|access-date=27 July 2010|website=[[The Indian Express]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFJain2002">Jain, Sonu (1 July 2002). [http://www.indianexpress.com/storyOld.php?storyId=5264 "Tilonia's Barefoot campus, now the bare facts"]. ''[[ఇండియన్ ఎక్స్‌ప్రెస్|The Indian Express]]''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">27 July</span> 2010</span>.</cite><span class="cs1-maint citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[మూస:Cite web|cite web]]<nowiki>}}</nowiki></code>: CS1 maint: deprecated archival service ([[:వర్గం:CS1 maint: deprecated archival service|link]])</span> [[Category:CS1 maint: deprecated archival service]]</ref> రైనాను చేర్చడం వల్ల, రాయ్ పాఠశాల తరపున అవార్డును స్వీకరించలేదు, దానిని తిరిగి ఇచ్చారు.<ref name="awards-hindu2002">{{Cite news|url=http://hindu.com/2002/09/22/stories/2002092202240700.htm|title=Swiss award for Bunker Roy|date=22 September 2002|work=[[The Hindu]]|access-date=23 November 2012}}</ref> == ప్రముఖ పాల్గొనేవారు == * [[రాజస్థాన్|రాజస్థాన్‌లోని]] హర్మడ గ్రామ పంచాయతీ మాజీ [[సర్పంచి|సర్పంచ్]] నౌరోతి దేవి . == బాహ్య లింకులు == * అంతర్జాతీయ మహిళా మ్యూజియం కోసం సుమిత్ర ప్రసన్న రాసిన [https://web.archive.org/web/20101125122609/http://imow.org/economica/stories/viewStory?storyId=4525 'ది బేర్‌ఫుట్ అప్రోచ్'] వ్యాసం == ఇవికూడా చూడండి == * పౌలో ఫ్రీరే * [http://interautonomy.org/en/project/barefoot-college-solar-night-schools-%c2%b7-india/ సోలార్ నైట్ స్కూల్స్ ప్రోగ్రామ్, ది బేర్‌ఫుట్ కాలేజ్ ∗ ఇండియా] == మూలాలు == {{Reflist}} [[వర్గం:Articles with short description]] [[వర్గం:1972 స్థాపితాలు]] [[వర్గం:రాజస్థాన్]] [[వర్గం:విద్యా సంస్థలు]] [[వర్గం:సమీక్షించని అనువాదాలున్న పేజీలు]] tkeoxpxqisu08aokbyriv2oxsbjv4vj 4908293 4908292 2026-07-19T10:19:40Z Pranayraj1985 29393 4908293 wikitext text/x-wiki {{Infobox school | name = బేర్‌ఫుట్ కళాశాల | established = 1972 | founder = [[బంకర్ రాయ్]] | type = ప్రజా | head_label = ప్రధానోపాధ్యాయుడు | head = | city = టిలోనియా | state = [[రాజస్థాన్]] | country = [[భారతదేశం]] | campus = టిలోనియా | enrollment = | faculty = | colors = | mascot = | website = {{URL|http://www.barefootcollegetilonia.org/}} }} '''బేర్‌ఫుట్ కాలేజ్''', గతంలో '''సోషల్ వర్క్ అండ్ రీసెర్చ్ సెంటర్''' ("SWRC") గా పిలువబడేది, ఇది గ్రామీణ ప్రజల అభ్యున్నతి కోసం విద్య, నైపుణ్యాభివృద్ధి, ఆరోగ్యం, తాగునీరు, మహిళా సాధికారత, సౌరశక్తి ద్వారా విద్యుదీకరణ రంగాలలో పనిచేస్తున్న ఒక స్వచ్ఛంద సంస్థ, <ref name="hindu15yrears">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/life-and-style/society/lead-kindly-light/article4044171.ece|title=Lead kindly light|last=Sarita Brara|date=30 October 2012|work=[[The Hindu]]|access-date=23 November 2012}}</ref> దీనిని 1972లో [[బంకర్ రాయ్]] స్థాపించారు. ఇది '''ఫ్రెండ్స్ ఆఫ్ టిలోనియా ఇంక్.'''<ref>{{Cite web|title=Donate : Barefoot College|url=http://www.barefootcollege.org/donate/|access-date=29 March 2017|publisher=}}</ref> క్రింద నమోదు చేయబడింది. టిలోనియా గ్రామంలోని "విలేజర్స్ బేర్‌ఫుట్ కాలేజ్" పెద్దలకు, పిల్లలకు, ముఖ్యంగా "డ్రాప్-అవుట్‌లు, కాప్ అవుట్‌లు, వాష్-అవుట్‌లకు" చదవడం, రాయడం, అకౌంటింగ్‌లో పాఠాలు చెబుతుంది. రాత్రి పాఠశాలల్లో అబ్బాయిల కంటే అమ్మాయిల సంఖ్య చాలా ఎక్కువగా ఉంటుంది.<ref name="BBC">{{Cite news|url=https://news.bbc.co.uk/1/shared/spl/hi/picture_gallery/05/south_asia_villagers0_barefoot_college/html/9.stm|title=In pictures: Villagers' Barefoot College|last=Sanjay Suri|work=[[BBC Online]]|access-date=18 November 2012}}</ref> 2008లో సుమారు 3,000 మంది పిల్లలు 150 రాత్రి పాఠశాలలకు హాజరయ్యారు.<ref name="ElkingtonHartigan2008">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=sgvbNQY_IFIC&pg=PT52|title=The Power of Unreasonable People: How Social Entrepreneurs Create Markets That Change the World|last=Elkington|first=John|last2=Hartigan|first2=Pamela|date=1 February 2008|publisher=Harvard Business Press|isbn=9781422104064|pages=52–|access-date=23 November 2012}}</ref><ref name="PBS">{{Cite news|url=https://www.pbs.org/newshour/bb/asia/july-dec08/indiaschool_10-06.html|title=School in India Teaches Women to Improve Lives, Towns|last=Fred de Sam Lazaro|date=6 October 2008|work=[[PBS]]|access-date=18 November 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081010171404/https://www.pbs.org/newshour/bb/asia/july-dec08/indiaschool_10-06.html|archive-date=10 October 2008}}</ref> బేర్‌ఫుట్ కాలేజీతో చేసిన కృషికి గాను రాయ్‌ను టైమ్ 100 అత్యంత ప్రభావవంతమైన వ్యక్తులలో ఒకరిగా గుర్తించిన ప్రొఫైల్‌లో, గ్రెగ్ మోర్టెన్సన్ ఇలా రాశారు: పేద విద్యార్థులు సౌకర్యవంతంగా ఉండేలా, "మట్టి నేలలు, కుర్చీలు కూడా లేని అత్యంత ప్రాథమిక భవనాలలో" ఈ అట్టడుగు స్థాయి సామాజిక వ్యవస్థాపకత 3 మిలియన్ల కంటే ఎక్కువ మందికి ఆధునిక ప్రపంచంలో ఉద్యోగాల కోసం శిక్షణ ఇచ్చింది.<ref name="TIME">Mortenson, Greg. (29 April 2010) [http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1984685_1984745_1985478,00.html Sanjit 'Bunker' Roy The 2010 TIME 100] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130817115216/http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1984685_1984745_1985478,00.html|date=17 August 2013}}. TIME. Retrieved on 2 June 2012.</ref> == చరిత్ర == బంకర్ రాయ్ ఇప్పుడు బేర్‌ఫుట్ కాలేజ్ అని పిలవబడే సంస్థ వ్యవస్థాపకుడు.<ref name="John2003">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=95aHsTYl-0sC&pg=PA232|title=Children's Rights and Power: Charging Up for a New Century|last=John|first=Mary|publisher=Jessica Kingsley Publishers|year=2003|isbn=9781853026584|pages=232–|access-date=23 November 2012}}</ref> 100 కరువు పీడిత ప్రాంతాలలో నీటి సరఫరాపై సర్వే నిర్వహించిన తరువాత, రాయ్ 1972లో సోషల్ వర్క్ అండ్ రీసెర్చ్ సెంటర్‌ను స్థాపించారు.<ref name="John2003" /> దాని లక్ష్యం త్వరలోనే నీరు, నీటిపారుదలపై దృష్టి పెట్టడం నుండి సాధికారత, సుస్థిరత వైపు మారింది.<ref name="John2003" /> ఈ కార్యక్రమాలు గ్రామాలకు సమీపంలో నీటి పంపులను ఏర్పాటు చేయడం, బయటి మెకానిక్‌లపై ఆధారపడకుండా వాటిని నిర్వహించడానికి స్థానిక ప్రజలకు శిక్షణ ఇవ్వడం, స్థానిక వైద్య చికిత్స కోసం పారామెడిక్‌లుగా శిక్షణ ఇవ్వడం, కిరోసిన్ దీపాలపై ఆధారపడటాన్ని, దానిపై గడిపే సమయాన్ని తగ్గించడానికి సౌరశక్తిపై దృష్టి సారించాయి.<ref name="John2003" /> రాయ్‌ను గార్డియన్ పత్రిక గ్రహాన్ని కాపాడగల 50 మంది పర్యావరణవేత్తలలో ఒకరిగా, టైమ్ మ్యాగజైన్ ప్రపంచంలోని 100 మంది అత్యంత ప్రభావవంతమైన వ్యక్తులలో ఒకరిగా పేర్కొన్నాయి.<ref name="Press Trust of India">{{Cite web|title=India's Bunker Roy and Pakistan's Malala Yousufzai to receive top US award|url=http://www.indianexpress.com/news/indias-bunker-roy-and-pakistans-malala-yousufzai-to-receive-top-us-award/1173464/|access-date=12 March 2013|publisher=Press Trust of India}}</ref> పగటిపూట తమ కుటుంబాలను పోషించడానికి పనిచేసే విద్యార్థులు కూడా శిక్షణ పొందేందుకు వీలుగా రాత్రి పాఠశాలలు ప్రారంభించబడ్డాయి. గ్రామాలకు నైపుణ్య శిక్షణను తీసుకురావడానికి ఈ సంస్థ శిక్షకులకు శిక్షణ ఇచ్చే వ్యవస్థను ఉపయోగించుకుంది.<ref name="Osler2000">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=e6mbW3wDwREC&pg=PA170|title=Citizenship and Democracy in Schools: Diversity, Identity, Equality|last=Osler|first=Audrey|publisher=Trentham Books|year=2000|isbn=9781858562223|pages=170–|access-date=23 November 2012}}</ref> 1997లో, కమలా దేవి కళాశాల కార్యక్రమాల ద్వారా శిక్షణ పొందిన మొదటి మహిళా సోలార్ ఇంజనీర్ అయ్యారు. ఆమె కళాశాలతో కలిసి పనిచేయడం కొనసాగించారు. 2012లో, ఆమె కడంపురలోని సోలార్ యూనిట్‌కు అధిపతి అయ్యారు.<ref name="hindu15yrears" /> 2015 నుండి, జాంజిబార్ నుండి 60 మందికి పైగా మహిళలు, అలాగే మలావి, సోమాలిలాండ్, ఇతర దేశాల మహిళలు, వీరందరూ బేర్‌ఫుట్ కాలేజీలో శిక్షణ పొందారు, సోలార్ మామాస్ అనే పెద్ద సమూహంలో భాగంగా వారి గ్రామాలలో సౌర విద్యుత్‌ను సమీకరించారు, వ్యవస్థాపించారు, మరమ్మతులు చేశారు, నిర్వహించారు.<ref>{{Cite news|title=Power play The Solar Mamas who are lighting up Zanzibar|last=Mureithi|first=Carlos|date=24 January 2025|work=[[The Guardian Weekly]]|pages=28}}</ref> మార్చి 2023లో, [[ద న్యూయార్క్ టైమ్స్|NY టైమ్స్]] కాలమిస్ట్ నికోలస్ క్రిస్టోఫ్ తన అభిప్రాయ వ్యాసంలో ఆ సంస్థ గురించి ఒక కథనాన్ని రాశారు.<ref>{{Cite web|last=Kristof|first=Nicholas|date=22 March 2023|title=Can't Read? Here's a 'Barefoot College' for You.|url=https://www.nytimes.com/2023/03/22/opinion/india-barefoot-college.html|access-date=22 March 2023|website=The New York Times|via=NYTimes.com}}</ref> == పద్ధతి == [[దస్త్రం:Pop!Tech_2008_-_Sanjit_Roy.jpg|thumb|బేర్‌ఫుట్ కాలేజ్ వ్యవస్థాపకుడు బంకర్ రాయ్ 2008లో కార్యక్రమాల గురించి మాట్లాడుతున్నారు]] ప్రతి గ్రామం స్వయం సమృద్ధిగా ఉండాలనే గాంధీజీ తత్వశాస్త్రం ఈ కార్యక్రమాలను ప్రభావితం చేస్తుంది.<ref name="ElkingtonHartigan2008">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=sgvbNQY_IFIC&pg=PT52|title=The Power of Unreasonable People: How Social Entrepreneurs Create Markets That Change the World|last=Elkington|first=John|last2=Hartigan|first2=Pamela|date=1 February 2008|publisher=Harvard Business Press|isbn=9781422104064|pages=52–|access-date=23 November 2012}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFElkingtonHartigan2008">Elkington, John; Hartigan, Pamela (1 February 2008). [https://books.google.com/books?id=sgvbNQY_IFIC&pg=PT52 ''The Power of Unreasonable People: How Social Entrepreneurs Create Markets That Change the World'']. Harvard Business Press. pp.&nbsp;52–. [[ఐఎస్‌బిఎన్|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9781422104064|<bdi>9781422104064</bdi>]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 November</span> 2012</span>.</cite></ref> బేర్‌ఫుట్ కళాశాల విధానం ఏమిటంటే, ప్రధానంగా అత్యంత పేద గ్రామాల నుండి మహిళా విద్యార్థులను తీసుకుని, వారికి చదవడం, రాయడం అవసరం లేకుండానే సోలార్ దీపాలు, నీటి పంపులను అమర్చడం, నిర్మించడం, మరమ్మత్తు చేయడం వంటి నైపుణ్యాలను నేర్పించడం. అత్యంత తీవ్రమైన సందర్భాల్లో, తమ ఉపాధ్యాయుల భాషలలో అనర్గళంగా మాట్లాడలేని విద్యార్థులు కూడా ఉన్నారు.<ref>{{Cite web|title=Barefoot College|url=http://www.barefootcollege.org/|access-date=29 March 2017|publisher=}}</ref> పాల్గొనే గ్రామాలు ఒక గ్రామ శక్తి, పర్యావరణ కమిటీని ఏర్పాటు చేస్తాయి, ఇది గ్రామస్థులు సోలార్ ప్యానెళ్ల కోసం చెల్లించే ధరలను నిర్ణయిస్తుంది, పట్టణంలోని అత్యంత పేద నివాసితులలో ఎవరు శిక్షణ కోసం కళాశాలకు వెళ్తారో గుర్తిస్తుంది.<ref name="ElkingtonHartigan2008">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=sgvbNQY_IFIC&pg=PT52|title=The Power of Unreasonable People: How Social Entrepreneurs Create Markets That Change the World|last=Elkington|first=John|last2=Hartigan|first2=Pamela|date=1 February 2008|publisher=Harvard Business Press|isbn=9781422104064|pages=52–|access-date=23 November 2012}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFElkingtonHartigan2008">Elkington, John; Hartigan, Pamela (1 February 2008). [https://books.google.com/books?id=sgvbNQY_IFIC&pg=PT52 ''The Power of Unreasonable People: How Social Entrepreneurs Create Markets That Change the World'']. Harvard Business Press. pp.&nbsp;52–. [[ఐఎస్‌బిఎన్|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9781422104064|<bdi>9781422104064</bdi>]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 November</span> 2012</span>.</cite></ref> విద్యార్థులు సోలార్ ప్యానెళ్లు, నిల్వ బ్యాటరీల గురించి తెలుసుకోవడానికి 6 నెలల శిక్షణా కార్యక్రమాన్ని పొందుతారు, ఆ తర్వాత వారు తమ ఇళ్లకు తిరిగి వచ్చి ఆ వ్యవస్థలను నిర్వహించి, మరమ్మతులు చేస్తారు.<ref name="ElkingtonHartigan2008" /> ఈ కళాశాల ఎలాంటి డిగ్రీలు లేదా సర్టిఫికెట్లను ఇవ్వదు.<ref name="Rothstein2010">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=QSXWqlCfJKsC&pg=PA499|title=Self-management and Leadership Development|last=Rothstein|first=Mitchell Grant|date=1 June 2010|publisher=Edward Elgar Publishing|isbn=9781848443235|pages=499–|access-date=23 November 2012}}</ref> సరైన శిక్షణతో, "చదువుకోని వారు, పాక్షిక అక్షరాస్యులు కూడా" సోలార్ ప్యానెళ్లు, నీటి పంపుల వంటి వస్తువులను ఆపరేట్ చేయగలరని, నిర్వహించగలరని చూపించడానికి, గ్రామీణ గ్రామాలకు "అధిక సాంకేతికతను సులభతరం చేయడం"గా వి. కృష్ణ ఈ విధానాన్ని వివరించారు.<ref name="Singh2005">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=zapeS2j-SFMC&pg=PA200|title=Meeting Basic Learning Needs in the Informal Sector: Integrating Education and Training for Decent Work, Empowerment and Citizenship|last=Krishna|first=V|date=14 September 2005|publisher=Springer|isbn=9781402034268|editor-last=Singh, M.|pages=200–|access-date=23 November 2012}}</ref> రాజస్థాన్ సాంప్రదాయ తోలుబొమ్మలాట కళను కళాశాల "ఆరోగ్యం, విద్య, మానవ హక్కులపై సమాచారాన్ని వ్యాప్తి చేయడానికి" ఉపయోగించుకుంది.<ref name="lonely2008">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Zz0_zXPb68kC&pg=PA206|title=Lonely Planet Rajasthan, Delhi & Agra 2nd Edition|date=1 October 2008|publisher=Lonely Planet|isbn=9781741046908|pages=207–|access-date=23 November 2012}}</ref> == క్యాంపస్ == పాఠశాల కోసం ఉపయోగించే భవనాలలో మట్టి నేలలు ఉంటాయి, కుర్చీలు ఉండవు, తద్వారా "పేద విద్యార్థులు సౌకర్యవంతంగా ఉంటారు".<ref name="TIME">Mortenson, Greg. (29 April 2010) [http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1984685_1984745_1985478,00.html Sanjit 'Bunker' Roy The 2010 TIME 100] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130817115216/http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1984685_1984745_1985478,00.html|date=17 August 2013}}. TIME. Retrieved on 2 June 2012.</ref> ఈ క్యాంపస్ 8 ఎకరాల్లో విస్తరించి ఉంది, వర్షపు నీటి సేకరణ రూపకల్పనను కలిగి ఉంది, దీనిని విద్యార్థులు నిర్మించారు.<ref name="indianexpress">{{Cite web|last=Jain|first=Sonu|date=1 July 2002|title=Tilonia's Barefoot campus, now the bare facts|url=http://www.indianexpress.com/storyOld.php?storyId=5264|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130126063714/http://www.indianexpress.com/storyOld.php?storyId=5264|archive-date=26 January 2013|access-date=27 July 2010|website=[[The Indian Express]]}}</ref> == విభిన్న సంస్కృతుల సహకారం == 2012లో, బేర్‌ఫుట్ కాలేజ్, [[యునెస్కో]] 'గ్లోబల్ పార్టనర్‌షిప్ ఫర్ గర్ల్స్ అండ్ ఉమెన్స్ ఎడ్యుకేషన్'తో భాగస్వామి అయిన మొదటి NGO అయ్యింది.<ref name="UNESCO">{{Cite web|title=India's Barefoot College and UNESCO join forces for Girls' and Women's Empowerment|url=http://www.unesco.org/new/en/media-services/single-view/news/indias_barefoot_college_and_unesco_join_forces_for_girls_and_womens_empowerment/|access-date=23 November 2012|publisher=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization}}</ref> భారత విదేశీ వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ ఆధ్వర్యంలోని UNDP నిధులతో నడిచే ఒక కార్యక్రమం, గ్రామీణ ఆఫ్రికాలోని (విద్యుత్ సౌకర్యం లేని) గ్రామాల నుండి మహిళలను శిక్షణ కోసం ఈ పాఠశాలకు తీసుకువస్తుంది, ఆ తర్వాత వారు తమ గ్రామాలలో సౌర విద్యుత్‌ను ఏర్పాటు చేయడానికి కొత్త నైపుణ్యాలతో తిరిగి వెళ్తారు.<ref>{{Cite web|title=Mujer Sana Hoy - Health and Wellbeing tips for all Women|url=http://www.imow.org/|access-date=29 March 2017|publisher=}}</ref> [[ఫిజీ]] నుండి విద్యార్థుల కోసం కార్యక్రమాలను విస్తరించడానికి ఈ కళాశాల 2012లో ఒక ఒప్పందం కుదుర్చుకుంది.<ref name="DAWN">{{Cite news|url=http://www.fijitimes.com/story.aspx?id=217943|title=Women get $550,000 -|last=DAWN GIBSON|date=22 November 2012|work=[[Fiji Times]]|access-date=23 November 2012}}</ref> స్కోల్ ఫౌండేషన్, సన్‌డాన్స్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ నిధులతో రూపొందించబడిన ''<nowiki/>'సోలార్ మామాస్''' అనే డాక్యుమెంటరీ చిత్రం, బేర్‌ఫుట్ కాలేజీలో సౌర ఇంజనీరింగ్ శిక్షణలో పాల్గొనడానికి ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉన్న ఇతర మహిళలతో చేరిన ఒక జోర్డాన్ మహిళను అనుసరిస్తుంది.<ref name="solarmama">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/film/2012/nov/18/why-poverty-world-documentary-directors-interview|title=Documentary-makers join forces to expose the evil of global poverty|last=Killian Fox|date=17 November 2012|work=Guardian|access-date=23 November 2012}}</ref> లండన్‌లోని 'స్కూల్ ఆఫ్ ఓరియంటల్ అండ్ ఆఫ్రికన్ స్టడీస్'లో 'బేర్‌ఫుట్ కాలేజ్' విద్యార్థులు తీసిన ఛాయాచిత్రాల ప్రదర్శన జరిగింది.<ref name="BBC">{{Cite news|url=https://news.bbc.co.uk/1/shared/spl/hi/picture_gallery/05/south_asia_villagers0_barefoot_college/html/9.stm|title=In pictures: Villagers' Barefoot College|last=Sanjay Suri|work=[[BBC Online]]|access-date=18 November 2012}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSanjay_Suri">Sanjay Suri. [https://news.bbc.co.uk/1/shared/spl/hi/picture_gallery/05/south_asia_villagers0_barefoot_college/html/9.stm "In pictures: Villagers' Barefoot College"]. ''[[BBC Online]]''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">18 November</span> 2012</span>.</cite></ref> == సమస్య నుండి పరిష్కారం వరకు == అన్ని అద్భుతమైన, ప్రభావవంతమైన ప్రదేశాల వలె, బేర్‌ఫుట్ కాలేజ్ కూడా కేవలం ఒక ఆలోచనగా ప్రారంభమైంది. ఆ ఆలోచనను ఆచరణలో పెట్టడమే బేర్‌ఫుట్ కాలేజ్‌ను ముందుకు నడిపించింది. భారతదేశంలో సర్వసాధారణంగా ఉన్న పేదరికం, అసమానతల సమస్యలను పరిష్కరించడానికి ప్రత్యామ్నాయ మార్గాలను కనుగొనాలని సంజిత్ "బంకర్" రాయ్ కోరుకున్నారు.<ref name="Our Story">{{Cite web|title=Our Story|url=http://www.barefootcollege.org/about/|access-date=23 June 2015|website=Barefoot College}}</ref> అతను చేసింది కూడా అదే. ప్రజలు ఒక నిర్దిష్ట సమస్య గురించి శ్రద్ధ వహించినప్పుడు, రెండు రకాల మార్పులు సంభవించవచ్చు. ఆ వ్యక్తి ఈ నిర్దిష్ట సమస్యను మార్చే ఒక ప్రత్యేకమైన కార్యం కోసం స్వచ్ఛందంగా పనిచేస్తూ, తమకు సాధ్యమైనంత ఎక్కువ సమయాన్ని వెచ్చించాలని నిర్ణయించుకోవచ్చు, లేదా, రాయ్ లాగా, ఆ సమస్యను స్వయంగా మార్చడాన్ని తమ జీవిత లక్ష్యంగా పెట్టుకుని, ఆ సమస్యకు పరిష్కారం కనుగొనడంలో సహాయపడటం ద్వారా జీవనోపాధిని సంపాదించుకోవచ్చు. బేర్‌ఫుట్ కాలేజీని స్థాపించడం ద్వారా, బంకర్ రాయ్ సేవా-అభ్యాసాన్ని తన జీవనోపాధిగా మార్చుకున్నారు – సమాజానికి సహాయం చేయడమే తన పనిగా చేసుకుని ఆయన ఒక వ్యవస్థాపకుడిగా ఎదిగారు. ఆయన అంకితభావం, పట్టుదల కారణంగా, బేర్‌ఫుట్ కాలేజీ, సాధారణ పనుల కోసం ఇతరులను నియమించుకోవాల్సిన అవసరం లేకుండా, సమాజంలోని ప్రజలకు వారి సమాజంలో మనుగడ సాగించడానికి, సమర్థవంతంగా ఉండటానికి అవసరమైన ప్రాథమిక నైపుణ్యాలను నేర్పించడం ద్వారా పేదరికం, అసమానతల సమస్యలను పరిష్కరించడానికి కృషి చేస్తుంది.<ref name="Living With Gandhi">{{Cite web|title=Living With Gandhi|url=http://www.barefootcollege.org/barefoot-approach/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150610051552/http://www.barefootcollege.org/barefoot-approach/|archive-date=10 June 2015|access-date=23 June 2015|website=Barefoot College}}</ref> సాధారణంగా పురుషుల ఆధిపత్యంలో ఉండే పనులను ఎలా చేయాలో నేర్చుకోవడానికి ఈ కళాశాల మహిళలకు శిక్షణ కూడా అందిస్తుంది. ఇది మహిళలకు పురుషులతో సమానత్వాన్ని ఇస్తుంది, వారు మరింత స్వయం సమృద్ధిగా మారడానికి సహాయపడుతుంది.<ref name="Living With Gandhi" /> ఈ కళాశాలలో తమ చదువును ప్రారంభించిన "నిపుణులలో" భూవిజ్ఞాన శాస్త్రవేత్తలు, ఆర్థికవేత్తలు, వైద్యులు, సామాజిక కార్యకర్తలు, చార్టర్డ్ అకౌంటెంట్లు, పట్టభద్రులు, పోస్ట్ గ్రాడ్యుయేట్లు ఉన్నారు, వీరందరూ రాయ్ చేపట్టిన అదే ఆశయానికి మద్దతు ఇవ్వాలని, సహాయం చేయాలని కోరుకున్నారు.<ref name="Our Story">{{Cite web|title=Our Story|url=http://www.barefootcollege.org/about/|access-date=23 June 2015|website=Barefoot College}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://www.barefootcollege.org/about/ "Our Story"]. ''Barefoot College''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 June</span> 2015</span>.</cite></ref> ప్రజలు తమను తాము ఎలా మెరుగుపరుచుకోవాలో నేర్పించడం ద్వారా, వారికి అక్షరాస్యులుగా మారడానికి, ఆచరణాత్మక రంగాలలో వారి జ్ఞానాన్ని పెంపొందించుకోవడానికి అవకాశం కల్పించడం ద్వారా, బేర్‌ఫుట్ కాలేజీ కేవలం పేదరికం, అసమానతల సమస్యను పరిష్కరించడమే కాకుండా; ఇది పౌరులను పరిష్కారంలోకి తీసుకువచ్చింది, తద్వారా భారతీయ సమాజం తమ సమాజానికి సహాయం చేయడంలో తాము కూడా తమ వంతు పాత్ర పోషిస్తున్నామని భావించింది. సంజిత్ రాయ్ మానస పుత్రిక అయిన బేర్‌ఫుట్ కాలేజ్‌కు ధన్యవాదాలు, వారు ఇప్పుడు మరింత సమర్థవంతమైన, ప్రభావవంతమైన, వనరులు కలిగిన, జ్ఞానవంతులైన పౌరులుగా మారి, ఉత్పాదక, లాభదాయకమైన సమాజం కోసం పోరాడుతున్నారు. == అవార్డులు, విజయాలు == * 1998లో, [[భారత ప్రభుత్వం|భారత ప్రభుత్వ]] [[భారత పర్యావరణ, అటవీ, వాతావరణ మంత్రిత్వ శాఖ|పర్యావరణ, అటవీ మంత్రిత్వ]] శాఖ దీనికి ఇందిరా గాంధీ పర్యావరణ పురస్కార్ (ఇందిరా గాంధీ పర్యావరణ అవార్డు)ను ప్రదానం చేసింది.<ref name="press">{{Cite web|date=|title=List of Awardees|url=http://envfor.nic.in/citizen/award/igpp.html#LIST|publisher=[[Ministry of Environment and Forests]]}}</ref> * 2003లో, బేర్‌ఫుట్ కాలేజ్ గ్రామీణ గ్రామాలకు [[సౌర విద్యుత్తు|సౌరశక్తిని]] తీసుకురావడంలో చేసిన కృషికి ఆష్డెన్ అవార్డును గెలుచుకుంది.<ref>{{Cite web|date=24 November 2003|title=Solar energy brings light and employment|url=http://www.ashdenawards.org/winners/barefootcollege|access-date=29 March 2017|publisher=}}</ref> * 2013లో బంకర్ రాయ్, యువ కార్యకర్త మలాలా యూసుఫ్‌జాయ్‌తో పాటు ' [https://web.archive.org/web/20130927121218/http://www.clintonglobalinitiative.org/ourmeetings/2013/clinton_global_citizen_awards.asp క్లింటన్ గ్లోబల్ సిటిజన్ అవార్డు'ను] అందుకుంటారని ప్రకటించబడింది.<ref name="Press Trust of India">{{Cite web|title=India's Bunker Roy and Pakistan's Malala Yousufzai to receive top US award|url=http://www.indianexpress.com/news/indias-bunker-roy-and-pakistans-malala-yousufzai-to-receive-top-us-award/1173464/|access-date=12 March 2013|publisher=Press Trust of India}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://www.indianexpress.com/news/indias-bunker-roy-and-pakistans-malala-yousufzai-to-receive-top-us-award/1173464/ "India's Bunker Roy and Pakistan's Malala Yousufzai to receive top US award"]. Press Trust of India<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">12 March</span> 2013</span>.</cite></ref> === తిరిగి ఇచ్చిన అవార్డు === * టిలోనియా సమీపంలోని క్యాంపస్ సృష్టికర్తలు ఆర్కిటెక్చర్ కోసం అగా ఖాన్ అవార్డును అందుకున్నారు. వాస్తవానికి ఈ అవార్డును "చదువురాని రైతు"కు ఆపాదించారు, కానీ ప్రొఫెషనల్ ఆర్కిటెక్ట్ [[Neehar Raina|నీహర్ రైనా]] ప్రమేయం గురించి ప్రెజెంటర్లకు తెలిసినప్పుడు, తరువాత అవార్డును సరిదిద్ది, "యువ ఆర్కిటెక్ట్ [[Neehar Raina|నీహర్ రైనా]] వాస్తు రూపకల్పనను సిద్ధం చేశారు, టిలోనియాకు చెందిన నిరక్షరాస్య రైతు, 12 మంది ఇతర బేర్‌ఫుట్ ఆర్కిటెక్ట్‌లతో కలిసి భవనాలను నిర్మించారు" అని తిరిగి పేర్కొన్నారు.<ref name="indianexpress">{{Cite web|last=Jain|first=Sonu|date=1 July 2002|title=Tilonia's Barefoot campus, now the bare facts|url=http://www.indianexpress.com/storyOld.php?storyId=5264|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130126063714/http://www.indianexpress.com/storyOld.php?storyId=5264|archive-date=26 January 2013|access-date=27 July 2010|website=[[The Indian Express]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFJain2002">Jain, Sonu (1 July 2002). [http://www.indianexpress.com/storyOld.php?storyId=5264 "Tilonia's Barefoot campus, now the bare facts"]. ''[[ఇండియన్ ఎక్స్‌ప్రెస్|The Indian Express]]''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">27 July</span> 2010</span>.</cite><span class="cs1-maint citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[మూస:Cite web|cite web]]<nowiki>}}</nowiki></code>: CS1 maint: deprecated archival service ([[:వర్గం:CS1 maint: deprecated archival service|link]])</span> [[Category:CS1 maint: deprecated archival service]]</ref> రైనాను చేర్చడం వల్ల, రాయ్ పాఠశాల తరపున అవార్డును స్వీకరించలేదు, దానిని తిరిగి ఇచ్చారు.<ref name="awards-hindu2002">{{Cite news|url=http://hindu.com/2002/09/22/stories/2002092202240700.htm|title=Swiss award for Bunker Roy|date=22 September 2002|work=[[The Hindu]]|access-date=23 November 2012}}</ref> == ప్రముఖ పాల్గొనేవారు == * [[రాజస్థాన్|రాజస్థాన్‌లోని]] హర్మడ గ్రామ పంచాయతీ మాజీ [[సర్పంచి|సర్పంచ్]] నౌరోతి దేవి . == బాహ్య లింకులు == * అంతర్జాతీయ మహిళా మ్యూజియం కోసం సుమిత్ర ప్రసన్న రాసిన [https://web.archive.org/web/20101125122609/http://imow.org/economica/stories/viewStory?storyId=4525 'ది బేర్‌ఫుట్ అప్రోచ్'] వ్యాసం == ఇవికూడా చూడండి == * పౌలో ఫ్రీరే * [http://interautonomy.org/en/project/barefoot-college-solar-night-schools-%c2%b7-india/ సోలార్ నైట్ స్కూల్స్ ప్రోగ్రామ్, ది బేర్‌ఫుట్ కాలేజ్ ∗ ఇండియా] == మూలాలు == {{Reflist}} [[వర్గం:Articles with short description]] [[వర్గం:1972 స్థాపితాలు]] [[వర్గం:రాజస్థాన్]] [[వర్గం:విద్యా సంస్థలు]] [[వర్గం:సమీక్షించని అనువాదాలున్న పేజీలు]] dxhknp35r5otal701r70d8u0pdjxuff 4908294 4908293 2026-07-19T10:20:05Z Pranayraj1985 29393 Filled in 0 bare reference(s) with reFill 2 4908294 wikitext text/x-wiki {{Infobox school | name = బేర్‌ఫుట్ కళాశాల | established = 1972 | founder = [[బంకర్ రాయ్]] | type = ప్రజా | head_label = ప్రధానోపాధ్యాయుడు | head = | city = టిలోనియా | state = [[రాజస్థాన్]] | country = [[భారతదేశం]] | campus = టిలోనియా | enrollment = | faculty = | colors = | mascot = | website = {{URL|http://www.barefootcollegetilonia.org/}} }} '''బేర్‌ఫుట్ కాలేజ్''', గతంలో '''సోషల్ వర్క్ అండ్ రీసెర్చ్ సెంటర్''' ("SWRC") గా పిలువబడేది, ఇది గ్రామీణ ప్రజల అభ్యున్నతి కోసం విద్య, నైపుణ్యాభివృద్ధి, ఆరోగ్యం, తాగునీరు, మహిళా సాధికారత, సౌరశక్తి ద్వారా విద్యుదీకరణ రంగాలలో పనిచేస్తున్న ఒక స్వచ్ఛంద సంస్థ, <ref name="hindu15yrears">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/life-and-style/society/lead-kindly-light/article4044171.ece|title=Lead kindly light|last=Sarita Brara|date=30 October 2012|work=[[The Hindu]]|access-date=23 November 2012}}</ref> దీనిని 1972లో [[బంకర్ రాయ్]] స్థాపించారు. ఇది '''ఫ్రెండ్స్ ఆఫ్ టిలోనియా ఇంక్.'''<ref>{{Cite web|title=Donate : Barefoot College|url=http://www.barefootcollege.org/donate/|access-date=29 March 2017|publisher=}}</ref> క్రింద నమోదు చేయబడింది. టిలోనియా గ్రామంలోని "విలేజర్స్ బేర్‌ఫుట్ కాలేజ్" పెద్దలకు, పిల్లలకు, ముఖ్యంగా "డ్రాప్-అవుట్‌లు, కాప్ అవుట్‌లు, వాష్-అవుట్‌లకు" చదవడం, రాయడం, అకౌంటింగ్‌లో పాఠాలు చెబుతుంది. రాత్రి పాఠశాలల్లో అబ్బాయిల కంటే అమ్మాయిల సంఖ్య చాలా ఎక్కువగా ఉంటుంది.<ref name="BBC">{{Cite news|url=https://news.bbc.co.uk/1/shared/spl/hi/picture_gallery/05/south_asia_villagers0_barefoot_college/html/9.stm|title=In pictures: Villagers' Barefoot College|last=Sanjay Suri|work=[[BBC Online]]|access-date=18 November 2012}}</ref> 2008లో సుమారు 3,000 మంది పిల్లలు 150 రాత్రి పాఠశాలలకు హాజరయ్యారు.<ref name="ElkingtonHartigan2008">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=sgvbNQY_IFIC&pg=PT52|title=The Power of Unreasonable People: How Social Entrepreneurs Create Markets That Change the World|last=Elkington|first=John|last2=Hartigan|first2=Pamela|date=1 February 2008|publisher=Harvard Business Press|isbn=9781422104064|pages=52–|access-date=23 November 2012}}</ref><ref name="PBS">{{Cite news|url=https://www.pbs.org/newshour/bb/asia/july-dec08/indiaschool_10-06.html|title=School in India Teaches Women to Improve Lives, Towns|last=Fred de Sam Lazaro|date=6 October 2008|work=[[PBS]]|access-date=18 November 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081010171404/https://www.pbs.org/newshour/bb/asia/july-dec08/indiaschool_10-06.html|archive-date=10 October 2008}}</ref> బేర్‌ఫుట్ కాలేజీతో చేసిన కృషికి గాను రాయ్‌ను టైమ్ 100 అత్యంత ప్రభావవంతమైన వ్యక్తులలో ఒకరిగా గుర్తించిన ప్రొఫైల్‌లో, గ్రెగ్ మోర్టెన్సన్ ఇలా రాశారు: పేద విద్యార్థులు సౌకర్యవంతంగా ఉండేలా, "మట్టి నేలలు, కుర్చీలు కూడా లేని అత్యంత ప్రాథమిక భవనాలలో" ఈ అట్టడుగు స్థాయి సామాజిక వ్యవస్థాపకత 3 మిలియన్ల కంటే ఎక్కువ మందికి ఆధునిక ప్రపంచంలో ఉద్యోగాల కోసం శిక్షణ ఇచ్చింది.<ref name="TIME">Mortenson, Greg. (29 April 2010) [http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1984685_1984745_1985478,00.html Sanjit 'Bunker' Roy The 2010 TIME 100] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130817115216/http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1984685_1984745_1985478,00.html|date=17 August 2013}}. TIME. Retrieved on 2 June 2012.</ref> == చరిత్ర == బంకర్ రాయ్ ఇప్పుడు బేర్‌ఫుట్ కాలేజ్ అని పిలవబడే సంస్థ వ్యవస్థాపకుడు.<ref name="John2003">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=95aHsTYl-0sC&pg=PA232|title=Children's Rights and Power: Charging Up for a New Century|last=John|first=Mary|publisher=Jessica Kingsley Publishers|year=2003|isbn=9781853026584|pages=232–|access-date=23 November 2012}}</ref> 100 కరువు పీడిత ప్రాంతాలలో నీటి సరఫరాపై సర్వే నిర్వహించిన తరువాత, రాయ్ 1972లో సోషల్ వర్క్ అండ్ రీసెర్చ్ సెంటర్‌ను స్థాపించారు.<ref name="John2003" /> దాని లక్ష్యం త్వరలోనే నీరు, నీటిపారుదలపై దృష్టి పెట్టడం నుండి సాధికారత, సుస్థిరత వైపు మారింది.<ref name="John2003" /> ఈ కార్యక్రమాలు గ్రామాలకు సమీపంలో నీటి పంపులను ఏర్పాటు చేయడం, బయటి మెకానిక్‌లపై ఆధారపడకుండా వాటిని నిర్వహించడానికి స్థానిక ప్రజలకు శిక్షణ ఇవ్వడం, స్థానిక వైద్య చికిత్స కోసం పారామెడిక్‌లుగా శిక్షణ ఇవ్వడం, కిరోసిన్ దీపాలపై ఆధారపడటాన్ని, దానిపై గడిపే సమయాన్ని తగ్గించడానికి సౌరశక్తిపై దృష్టి సారించాయి.<ref name="John2003" /> రాయ్‌ను గార్డియన్ పత్రిక గ్రహాన్ని కాపాడగల 50 మంది పర్యావరణవేత్తలలో ఒకరిగా, టైమ్ మ్యాగజైన్ ప్రపంచంలోని 100 మంది అత్యంత ప్రభావవంతమైన వ్యక్తులలో ఒకరిగా పేర్కొన్నాయి.<ref name="Press Trust of India">{{Cite web|title=India's Bunker Roy and Pakistan's Malala Yousufzai to receive top US award|url=http://www.indianexpress.com/news/indias-bunker-roy-and-pakistans-malala-yousufzai-to-receive-top-us-award/1173464/|access-date=12 March 2013|publisher=Press Trust of India}}</ref> పగటిపూట తమ కుటుంబాలను పోషించడానికి పనిచేసే విద్యార్థులు కూడా శిక్షణ పొందేందుకు వీలుగా రాత్రి పాఠశాలలు ప్రారంభించబడ్డాయి. గ్రామాలకు నైపుణ్య శిక్షణను తీసుకురావడానికి ఈ సంస్థ శిక్షకులకు శిక్షణ ఇచ్చే వ్యవస్థను ఉపయోగించుకుంది.<ref name="Osler2000">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=e6mbW3wDwREC&pg=PA170|title=Citizenship and Democracy in Schools: Diversity, Identity, Equality|last=Osler|first=Audrey|publisher=Trentham Books|year=2000|isbn=9781858562223|pages=170–|access-date=23 November 2012}}</ref> 1997లో, కమలా దేవి కళాశాల కార్యక్రమాల ద్వారా శిక్షణ పొందిన మొదటి మహిళా సోలార్ ఇంజనీర్ అయ్యారు. ఆమె కళాశాలతో కలిసి పనిచేయడం కొనసాగించారు. 2012లో, ఆమె కడంపురలోని సోలార్ యూనిట్‌కు అధిపతి అయ్యారు.<ref name="hindu15yrears" /> 2015 నుండి, జాంజిబార్ నుండి 60 మందికి పైగా మహిళలు, అలాగే మలావి, సోమాలిలాండ్, ఇతర దేశాల మహిళలు, వీరందరూ బేర్‌ఫుట్ కాలేజీలో శిక్షణ పొందారు, సోలార్ మామాస్ అనే పెద్ద సమూహంలో భాగంగా వారి గ్రామాలలో సౌర విద్యుత్‌ను సమీకరించారు, వ్యవస్థాపించారు, మరమ్మతులు చేశారు, నిర్వహించారు.<ref>{{Cite news|title=Power play The Solar Mamas who are lighting up Zanzibar|last=Mureithi|first=Carlos|date=24 January 2025|work=[[The Guardian Weekly]]|pages=28}}</ref> మార్చి 2023లో, [[ద న్యూయార్క్ టైమ్స్|NY టైమ్స్]] కాలమిస్ట్ నికోలస్ క్రిస్టోఫ్ తన అభిప్రాయ వ్యాసంలో ఆ సంస్థ గురించి ఒక కథనాన్ని రాశారు.<ref>{{Cite web|last=Kristof|first=Nicholas|date=22 March 2023|title=Can't Read? Here's a 'Barefoot College' for You.|url=https://www.nytimes.com/2023/03/22/opinion/india-barefoot-college.html|access-date=22 March 2023|website=The New York Times|via=NYTimes.com}}</ref> == పద్ధతి == [[దస్త్రం:Pop!Tech_2008_-_Sanjit_Roy.jpg|thumb|బేర్‌ఫుట్ కాలేజ్ వ్యవస్థాపకుడు బంకర్ రాయ్ 2008లో కార్యక్రమాల గురించి మాట్లాడుతున్నారు]] ప్రతి గ్రామం స్వయం సమృద్ధిగా ఉండాలనే గాంధీజీ తత్వశాస్త్రం ఈ కార్యక్రమాలను ప్రభావితం చేస్తుంది.<ref name="auto">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=sgvbNQY_IFIC&pg=PT52|title=The Power of Unreasonable People: How Social Entrepreneurs Create Markets That Change the World|last=Elkington|first=John|last2=Hartigan|first2=Pamela|date=1 February 2008|publisher=Harvard Business Press|isbn=9781422104064|pages=52–|access-date=23 November 2012}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFElkingtonHartigan2008">Elkington, John; Hartigan, Pamela (1 February 2008). [https://books.google.com/books?id=sgvbNQY_IFIC&pg=PT52 ''The Power of Unreasonable People: How Social Entrepreneurs Create Markets That Change the World'']. Harvard Business Press. pp.&nbsp;52–. [[ఐఎస్‌బిఎన్|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9781422104064|<bdi>9781422104064</bdi>]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 November</span> 2012</span>.</cite></ref> బేర్‌ఫుట్ కళాశాల విధానం ఏమిటంటే, ప్రధానంగా అత్యంత పేద గ్రామాల నుండి మహిళా విద్యార్థులను తీసుకుని, వారికి చదవడం, రాయడం అవసరం లేకుండానే సోలార్ దీపాలు, నీటి పంపులను అమర్చడం, నిర్మించడం, మరమ్మత్తు చేయడం వంటి నైపుణ్యాలను నేర్పించడం. అత్యంత తీవ్రమైన సందర్భాల్లో, తమ ఉపాధ్యాయుల భాషలలో అనర్గళంగా మాట్లాడలేని విద్యార్థులు కూడా ఉన్నారు.<ref>{{Cite web|title=Barefoot College|url=http://www.barefootcollege.org/|access-date=29 March 2017|publisher=}}</ref> పాల్గొనే గ్రామాలు ఒక గ్రామ శక్తి, పర్యావరణ కమిటీని ఏర్పాటు చేస్తాయి, ఇది గ్రామస్థులు సోలార్ ప్యానెళ్ల కోసం చెల్లించే ధరలను నిర్ణయిస్తుంది, పట్టణంలోని అత్యంత పేద నివాసితులలో ఎవరు శిక్షణ కోసం కళాశాలకు వెళ్తారో గుర్తిస్తుంది.<ref name="auto"/> విద్యార్థులు సోలార్ ప్యానెళ్లు, నిల్వ బ్యాటరీల గురించి తెలుసుకోవడానికి 6 నెలల శిక్షణా కార్యక్రమాన్ని పొందుతారు, ఆ తర్వాత వారు తమ ఇళ్లకు తిరిగి వచ్చి ఆ వ్యవస్థలను నిర్వహించి, మరమ్మతులు చేస్తారు.<ref name="ElkingtonHartigan2008" /> ఈ కళాశాల ఎలాంటి డిగ్రీలు లేదా సర్టిఫికెట్లను ఇవ్వదు.<ref name="Rothstein2010">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=QSXWqlCfJKsC&pg=PA499|title=Self-management and Leadership Development|last=Rothstein|first=Mitchell Grant|date=1 June 2010|publisher=Edward Elgar Publishing|isbn=9781848443235|pages=499–|access-date=23 November 2012}}</ref> సరైన శిక్షణతో, "చదువుకోని వారు, పాక్షిక అక్షరాస్యులు కూడా" సోలార్ ప్యానెళ్లు, నీటి పంపుల వంటి వస్తువులను ఆపరేట్ చేయగలరని, నిర్వహించగలరని చూపించడానికి, గ్రామీణ గ్రామాలకు "అధిక సాంకేతికతను సులభతరం చేయడం"గా వి. కృష్ణ ఈ విధానాన్ని వివరించారు.<ref name="Singh2005">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=zapeS2j-SFMC&pg=PA200|title=Meeting Basic Learning Needs in the Informal Sector: Integrating Education and Training for Decent Work, Empowerment and Citizenship|last=Krishna|first=V|date=14 September 2005|publisher=Springer|isbn=9781402034268|editor-last=Singh, M.|pages=200–|access-date=23 November 2012}}</ref> రాజస్థాన్ సాంప్రదాయ తోలుబొమ్మలాట కళను కళాశాల "ఆరోగ్యం, విద్య, మానవ హక్కులపై సమాచారాన్ని వ్యాప్తి చేయడానికి" ఉపయోగించుకుంది.<ref name="lonely2008">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Zz0_zXPb68kC&pg=PA206|title=Lonely Planet Rajasthan, Delhi & Agra 2nd Edition|date=1 October 2008|publisher=Lonely Planet|isbn=9781741046908|pages=207–|access-date=23 November 2012}}</ref> == క్యాంపస్ == పాఠశాల కోసం ఉపయోగించే భవనాలలో మట్టి నేలలు ఉంటాయి, కుర్చీలు ఉండవు, తద్వారా "పేద విద్యార్థులు సౌకర్యవంతంగా ఉంటారు".<ref name="TIME"/> ఈ క్యాంపస్ 8 ఎకరాల్లో విస్తరించి ఉంది, వర్షపు నీటి సేకరణ రూపకల్పనను కలిగి ఉంది, దీనిని విద్యార్థులు నిర్మించారు.<ref name="indianexpress">{{Cite web|last=Jain|first=Sonu|date=1 July 2002|title=Tilonia's Barefoot campus, now the bare facts|url=http://www.indianexpress.com/storyOld.php?storyId=5264|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130126063714/http://www.indianexpress.com/storyOld.php?storyId=5264|archive-date=26 January 2013|access-date=27 July 2010|website=[[The Indian Express]]}}</ref> == విభిన్న సంస్కృతుల సహకారం == 2012లో, బేర్‌ఫుట్ కాలేజ్, [[యునెస్కో]] 'గ్లోబల్ పార్టనర్‌షిప్ ఫర్ గర్ల్స్ అండ్ ఉమెన్స్ ఎడ్యుకేషన్'తో భాగస్వామి అయిన మొదటి NGO అయ్యింది.<ref name="UNESCO">{{Cite web|title=India's Barefoot College and UNESCO join forces for Girls' and Women's Empowerment|url=http://www.unesco.org/new/en/media-services/single-view/news/indias_barefoot_college_and_unesco_join_forces_for_girls_and_womens_empowerment/|access-date=23 November 2012|publisher=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization}}</ref> భారత విదేశీ వ్యవహారాల మంత్రిత్వ శాఖ ఆధ్వర్యంలోని UNDP నిధులతో నడిచే ఒక కార్యక్రమం, గ్రామీణ ఆఫ్రికాలోని (విద్యుత్ సౌకర్యం లేని) గ్రామాల నుండి మహిళలను శిక్షణ కోసం ఈ పాఠశాలకు తీసుకువస్తుంది, ఆ తర్వాత వారు తమ గ్రామాలలో సౌర విద్యుత్‌ను ఏర్పాటు చేయడానికి కొత్త నైపుణ్యాలతో తిరిగి వెళ్తారు.<ref>{{Cite web|title=Mujer Sana Hoy - Health and Wellbeing tips for all Women|url=http://www.imow.org/|access-date=29 March 2017|publisher=}}</ref> [[ఫిజీ]] నుండి విద్యార్థుల కోసం కార్యక్రమాలను విస్తరించడానికి ఈ కళాశాల 2012లో ఒక ఒప్పందం కుదుర్చుకుంది.<ref name="DAWN">{{Cite news|url=http://www.fijitimes.com/story.aspx?id=217943|title=Women get $550,000 -|last=DAWN GIBSON|date=22 November 2012|work=[[Fiji Times]]|access-date=23 November 2012}}</ref> స్కోల్ ఫౌండేషన్, సన్‌డాన్స్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ నిధులతో రూపొందించబడిన ''<nowiki/>'సోలార్ మామాస్''' అనే డాక్యుమెంటరీ చిత్రం, బేర్‌ఫుట్ కాలేజీలో సౌర ఇంజనీరింగ్ శిక్షణలో పాల్గొనడానికి ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉన్న ఇతర మహిళలతో చేరిన ఒక జోర్డాన్ మహిళను అనుసరిస్తుంది.<ref name="solarmama">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/film/2012/nov/18/why-poverty-world-documentary-directors-interview|title=Documentary-makers join forces to expose the evil of global poverty|last=Killian Fox|date=17 November 2012|work=Guardian|access-date=23 November 2012}}</ref> లండన్‌లోని 'స్కూల్ ఆఫ్ ఓరియంటల్ అండ్ ఆఫ్రికన్ స్టడీస్'లో 'బేర్‌ఫుట్ కాలేజ్' విద్యార్థులు తీసిన ఛాయాచిత్రాల ప్రదర్శన జరిగింది.<ref>{{Cite news|url=https://news.bbc.co.uk/1/shared/spl/hi/picture_gallery/05/south_asia_villagers0_barefoot_college/html/9.stm|title=In pictures: Villagers' Barefoot College|last=Sanjay Suri|work=[[BBC Online]]|access-date=18 November 2012}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFSanjay_Suri">Sanjay Suri. [https://news.bbc.co.uk/1/shared/spl/hi/picture_gallery/05/south_asia_villagers0_barefoot_college/html/9.stm "In pictures: Villagers' Barefoot College"]. ''[[BBC Online]]''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">18 November</span> 2012</span>.</cite></ref> == సమస్య నుండి పరిష్కారం వరకు == అన్ని అద్భుతమైన, ప్రభావవంతమైన ప్రదేశాల వలె, బేర్‌ఫుట్ కాలేజ్ కూడా కేవలం ఒక ఆలోచనగా ప్రారంభమైంది. ఆ ఆలోచనను ఆచరణలో పెట్టడమే బేర్‌ఫుట్ కాలేజ్‌ను ముందుకు నడిపించింది. భారతదేశంలో సర్వసాధారణంగా ఉన్న పేదరికం, అసమానతల సమస్యలను పరిష్కరించడానికి ప్రత్యామ్నాయ మార్గాలను కనుగొనాలని సంజిత్ "బంకర్" రాయ్ కోరుకున్నారు.<ref name="Our Story">{{Cite web|title=Our Story|url=http://www.barefootcollege.org/about/|access-date=23 June 2015|website=Barefoot College}}</ref> అతను చేసింది కూడా అదే. ప్రజలు ఒక నిర్దిష్ట సమస్య గురించి శ్రద్ధ వహించినప్పుడు, రెండు రకాల మార్పులు సంభవించవచ్చు. ఆ వ్యక్తి ఈ నిర్దిష్ట సమస్యను మార్చే ఒక ప్రత్యేకమైన కార్యం కోసం స్వచ్ఛందంగా పనిచేస్తూ, తమకు సాధ్యమైనంత ఎక్కువ సమయాన్ని వెచ్చించాలని నిర్ణయించుకోవచ్చు, లేదా, రాయ్ లాగా, ఆ సమస్యను స్వయంగా మార్చడాన్ని తమ జీవిత లక్ష్యంగా పెట్టుకుని, ఆ సమస్యకు పరిష్కారం కనుగొనడంలో సహాయపడటం ద్వారా జీవనోపాధిని సంపాదించుకోవచ్చు. బేర్‌ఫుట్ కాలేజీని స్థాపించడం ద్వారా, బంకర్ రాయ్ సేవా-అభ్యాసాన్ని తన జీవనోపాధిగా మార్చుకున్నారు – సమాజానికి సహాయం చేయడమే తన పనిగా చేసుకుని ఆయన ఒక వ్యవస్థాపకుడిగా ఎదిగారు. ఆయన అంకితభావం, పట్టుదల కారణంగా, బేర్‌ఫుట్ కాలేజీ, సాధారణ పనుల కోసం ఇతరులను నియమించుకోవాల్సిన అవసరం లేకుండా, సమాజంలోని ప్రజలకు వారి సమాజంలో మనుగడ సాగించడానికి, సమర్థవంతంగా ఉండటానికి అవసరమైన ప్రాథమిక నైపుణ్యాలను నేర్పించడం ద్వారా పేదరికం, అసమానతల సమస్యలను పరిష్కరించడానికి కృషి చేస్తుంది.<ref name="Living With Gandhi">{{Cite web|title=Living With Gandhi|url=http://www.barefootcollege.org/barefoot-approach/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150610051552/http://www.barefootcollege.org/barefoot-approach/|archive-date=10 June 2015|access-date=23 June 2015|website=Barefoot College}}</ref> సాధారణంగా పురుషుల ఆధిపత్యంలో ఉండే పనులను ఎలా చేయాలో నేర్చుకోవడానికి ఈ కళాశాల మహిళలకు శిక్షణ కూడా అందిస్తుంది. ఇది మహిళలకు పురుషులతో సమానత్వాన్ని ఇస్తుంది, వారు మరింత స్వయం సమృద్ధిగా మారడానికి సహాయపడుతుంది.<ref name="Living With Gandhi" /> ఈ కళాశాలలో తమ చదువును ప్రారంభించిన "నిపుణులలో" భూవిజ్ఞాన శాస్త్రవేత్తలు, ఆర్థికవేత్తలు, వైద్యులు, సామాజిక కార్యకర్తలు, చార్టర్డ్ అకౌంటెంట్లు, పట్టభద్రులు, పోస్ట్ గ్రాడ్యుయేట్లు ఉన్నారు, వీరందరూ రాయ్ చేపట్టిన అదే ఆశయానికి మద్దతు ఇవ్వాలని, సహాయం చేయాలని కోరుకున్నారు.<ref>{{Cite web|title=Our Story|url=http://www.barefootcollege.org/about/|access-date=23 June 2015|website=Barefoot College}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://www.barefootcollege.org/about/ "Our Story"]. ''Barefoot College''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">23 June</span> 2015</span>.</cite></ref> ప్రజలు తమను తాము ఎలా మెరుగుపరుచుకోవాలో నేర్పించడం ద్వారా, వారికి అక్షరాస్యులుగా మారడానికి, ఆచరణాత్మక రంగాలలో వారి జ్ఞానాన్ని పెంపొందించుకోవడానికి అవకాశం కల్పించడం ద్వారా, బేర్‌ఫుట్ కాలేజీ కేవలం పేదరికం, అసమానతల సమస్యను పరిష్కరించడమే కాకుండా; ఇది పౌరులను పరిష్కారంలోకి తీసుకువచ్చింది, తద్వారా భారతీయ సమాజం తమ సమాజానికి సహాయం చేయడంలో తాము కూడా తమ వంతు పాత్ర పోషిస్తున్నామని భావించింది. సంజిత్ రాయ్ మానస పుత్రిక అయిన బేర్‌ఫుట్ కాలేజ్‌కు ధన్యవాదాలు, వారు ఇప్పుడు మరింత సమర్థవంతమైన, ప్రభావవంతమైన, వనరులు కలిగిన, జ్ఞానవంతులైన పౌరులుగా మారి, ఉత్పాదక, లాభదాయకమైన సమాజం కోసం పోరాడుతున్నారు. == అవార్డులు, విజయాలు == * 1998లో, [[భారత ప్రభుత్వం|భారత ప్రభుత్వ]] [[భారత పర్యావరణ, అటవీ, వాతావరణ మంత్రిత్వ శాఖ|పర్యావరణ, అటవీ మంత్రిత్వ]] శాఖ దీనికి ఇందిరా గాంధీ పర్యావరణ పురస్కార్ (ఇందిరా గాంధీ పర్యావరణ అవార్డు)ను ప్రదానం చేసింది.<ref name="press">{{Cite web|date=|title=List of Awardees|url=http://envfor.nic.in/citizen/award/igpp.html#LIST|publisher=[[Ministry of Environment and Forests]]}}</ref> * 2003లో, బేర్‌ఫుట్ కాలేజ్ గ్రామీణ గ్రామాలకు [[సౌర విద్యుత్తు|సౌరశక్తిని]] తీసుకురావడంలో చేసిన కృషికి ఆష్డెన్ అవార్డును గెలుచుకుంది.<ref>{{Cite web|date=24 November 2003|title=Solar energy brings light and employment|url=http://www.ashdenawards.org/winners/barefootcollege|access-date=29 March 2017|publisher=}}</ref> * 2013లో బంకర్ రాయ్, యువ కార్యకర్త మలాలా యూసుఫ్‌జాయ్‌తో పాటు ' [https://web.archive.org/web/20130927121218/http://www.clintonglobalinitiative.org/ourmeetings/2013/clinton_global_citizen_awards.asp క్లింటన్ గ్లోబల్ సిటిజన్ అవార్డు'ను] అందుకుంటారని ప్రకటించబడింది.<ref>{{Cite web|title=India's Bunker Roy and Pakistan's Malala Yousufzai to receive top US award|url=http://www.indianexpress.com/news/indias-bunker-roy-and-pakistans-malala-yousufzai-to-receive-top-us-award/1173464/|access-date=12 March 2013|publisher=Press Trust of India}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://www.indianexpress.com/news/indias-bunker-roy-and-pakistans-malala-yousufzai-to-receive-top-us-award/1173464/ "India's Bunker Roy and Pakistan's Malala Yousufzai to receive top US award"]. Press Trust of India<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">12 March</span> 2013</span>.</cite></ref> === తిరిగి ఇచ్చిన అవార్డు === * టిలోనియా సమీపంలోని క్యాంపస్ సృష్టికర్తలు ఆర్కిటెక్చర్ కోసం అగా ఖాన్ అవార్డును అందుకున్నారు. వాస్తవానికి ఈ అవార్డును "చదువురాని రైతు"కు ఆపాదించారు, కానీ ప్రొఫెషనల్ ఆర్కిటెక్ట్ [[Neehar Raina|నీహర్ రైనా]] ప్రమేయం గురించి ప్రెజెంటర్లకు తెలిసినప్పుడు, తరువాత అవార్డును సరిదిద్ది, "యువ ఆర్కిటెక్ట్ [[Neehar Raina|నీహర్ రైనా]] వాస్తు రూపకల్పనను సిద్ధం చేశారు, టిలోనియాకు చెందిన నిరక్షరాస్య రైతు, 12 మంది ఇతర బేర్‌ఫుట్ ఆర్కిటెక్ట్‌లతో కలిసి భవనాలను నిర్మించారు" అని తిరిగి పేర్కొన్నారు.<ref>{{Cite web|last=Jain|first=Sonu|date=1 July 2002|title=Tilonia's Barefoot campus, now the bare facts|url=http://www.indianexpress.com/storyOld.php?storyId=5264|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130126063714/http://www.indianexpress.com/storyOld.php?storyId=5264|archive-date=26 January 2013|access-date=27 July 2010|website=[[The Indian Express]]}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFJain2002">Jain, Sonu (1 July 2002). [http://www.indianexpress.com/storyOld.php?storyId=5264 "Tilonia's Barefoot campus, now the bare facts"]. ''[[ఇండియన్ ఎక్స్‌ప్రెస్|The Indian Express]]''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">27 July</span> 2010</span>.</cite><span class="cs1-maint citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[మూస:Cite web|cite web]]<nowiki>}}</nowiki></code>: CS1 maint: deprecated archival service ([[:వర్గం:CS1 maint: deprecated archival service|link]])</span> [[Category:CS1 maint: deprecated archival service]]</ref> రైనాను చేర్చడం వల్ల, రాయ్ పాఠశాల తరపున అవార్డును స్వీకరించలేదు, దానిని తిరిగి ఇచ్చారు.<ref name="awards-hindu2002">{{Cite news|url=http://hindu.com/2002/09/22/stories/2002092202240700.htm|title=Swiss award for Bunker Roy|date=22 September 2002|work=[[The Hindu]]|access-date=23 November 2012}}</ref> == ప్రముఖ పాల్గొనేవారు == * [[రాజస్థాన్|రాజస్థాన్‌లోని]] హర్మడ గ్రామ పంచాయతీ మాజీ [[సర్పంచి|సర్పంచ్]] నౌరోతి దేవి . == బాహ్య లింకులు == * అంతర్జాతీయ మహిళా మ్యూజియం కోసం సుమిత్ర ప్రసన్న రాసిన [https://web.archive.org/web/20101125122609/http://imow.org/economica/stories/viewStory?storyId=4525 'ది బేర్‌ఫుట్ అప్రోచ్'] వ్యాసం == ఇవికూడా చూడండి == * పౌలో ఫ్రీరే * [http://interautonomy.org/en/project/barefoot-college-solar-night-schools-%c2%b7-india/ సోలార్ నైట్ స్కూల్స్ ప్రోగ్రామ్, ది బేర్‌ఫుట్ కాలేజ్ ∗ ఇండియా] == మూలాలు == {{Reflist}} [[వర్గం:Articles with short description]] [[వర్గం:1972 స్థాపితాలు]] [[వర్గం:రాజస్థాన్]] [[వర్గం:విద్యా సంస్థలు]] [[వర్గం:సమీక్షించని అనువాదాలున్న పేజీలు]] 9nq900yxhwt59rwxzlvv2xqrhtwnq1q 0 503501 4908303 2026-07-19T10:29:02Z లింగంపల్లి వెంకటేశ్ గౌడ్ 151895 [[WP:AES|←]]Created page with 'భారతదేశ చరిత్ర రచన ప్రధానంగా సామ్రాజ్యాలు, రాజులు, అధికార కేంద్రాల చుట్టూ తిరుగుతూ వచ్చింది. ఈ ప్రక్రియలో గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో పుట్టి, ప్రజల పక్షాన నిలబడి, అణచివేతకు ఎదురు...' 4908303 wikitext text/x-wiki భారతదేశ చరిత్ర రచన ప్రధానంగా సామ్రాజ్యాలు, రాజులు, అధికార కేంద్రాల చుట్టూ తిరుగుతూ వచ్చింది. ఈ ప్రక్రియలో గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో పుట్టి, ప్రజల పక్షాన నిలబడి, అణచివేతకు ఎదురు నిలిచిన అనేక ప్రాంతీయ వీరులు చరిత్రలో తగిన స్థానం పొందలేదు. అటువంటి విస్మరించబడిన ప్రజావీరుల్లో సర్దార్ పాపన్న (పాపన్న గౌడ్) ఒకరు. 17వ శతాబ్దపు తెలంగాణ ప్రాంతంలో మొఘల్ సామ్రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా సాగించిన ఆయన పోరాటాలు, ప్రజా తిరుగుబాట్లు చరిత్రలో అత్యంత ప్రాముఖ్యత కలిగినవి.<ref>{{Cite book|title=సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ చారిత్రక నేపథ్యం - పరిశోధనా గ్రంథం|last=లింగంపల్లి|first=వెంకటేష్ గౌడ్|publisher=VG Movie Makers|year=2026|location=Hyderabad|pages=1-26}}</ref> సర్దార్ పాపన్న జీవించిన కాలం రాజకీయ అస్థిరత, ఆర్థిక దోపిడీ, సామాజిక అణచివేతలతో నిండిన కాలం. దక్షిణ భారతదేశంలో మొఘల్ సామ్రాజ్యం తన అధికారాన్ని విస్తరించుకునే క్రమంలో అధిక పన్నులు, సైనిక బలవంతాలు, గ్రామీణ వ్యవస్థల విధ్వంసం వంటి చర్యలు చేపట్టింది. ముఖ్యంగా రైతులు, శ్రమజీవులు, చేతివృత్తులవారు తీవ్రమైన బాధలను ఎదుర్కొన్నారు. ఈ పరిస్థితులు ప్రజల్లో అసంతృప్తిని పెంచి, స్థానిక తిరుగుబాట్లకు దారితీశాయి. ఈ సామాజిక-ఆర్థిక నేపథ్యంతోనే గౌడ్ సమాజానికి చెందిన సర్దార్ పాపన్న ఒక ప్రజానాయకుడిగా ఎదిగారు. ఆయన తిరుగుబాట్లు కేవలం రాజకీయ అధికారాన్ని సాధించడానికి కాకుండా, ప్రజలపై జరుగుతున్న అన్యాయానికి వ్యతిరేకంగా సాగిన ప్రతిఘటనగా చూడవచ్చు. కోటల ఆధారిత పోరాటాలు, అడవులు-కొండలను ఆశ్రయంగా చేసుకున్న గెరిల్లా యుద్ధాలు, ప్రజల మద్దతుతో నడిచిన సైనిక వ్యూహాలు పాపన్నను మొఘల్ పాలకులకు తీవ్రమైన సవాలుగా మార్చాయి. సర్దార్ పాపన్న చరిత్రను అధ్యయనం చేయడం అంటే ఒక వ్యక్తి జీవితాన్ని మాత్రమే పరిశీలించడం కాదు; అది తెలంగాణ గ్రామీణ సమాజంలోని తిరుగుబాటు చైతన్యం, అణచివేతకు ఎదురు నిలిచిన ప్రజల ధైర్యం, స్థానిక నాయకత్వం రూపుదిద్దుకోవటంగా అర్థం చేసుకోవడం. ఈ పరిశోధనా గ్రంథం సర్దార్ పాపన్న జీవితం, వంశావళి, జననం, బాల్యం, తిరుగుబాట్లు, కోటలు, గెరిల్లా యుద్ధాలు మరియు ఆయన చారిత్రక ప్రాధాన్యతను విశ్లేషిస్తూ, తెలంగాణ ప్రజావీరుడిగా ఆయన స్థానం స్పష్టంగా చూపించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. 1.1. అధ్యయన నేపథ్యం (Background of the Study) భారతదేశ చరిత్ర రచన అనేది కేవలం గతాన్ని నమోదు చేసే ప్రక్రియ మాత్రమే కాదు; అది ఒక నిర్దిష్ట అధికార దృష్టికోణం నుండి గతాన్ని చూపించే రాజకీయ చర్య కూడా. ఏ సంఘటన చరిత్రగా గుర్తింపు పొందాలి, ఎవరు “వీరులు”గా నిలవాలి, ఎవరి పోరాటాలు “తిరుగుబాట్లు”గా ముద్ర పడాలి - ఇవన్నీ చరిత్ర రచనలోని శక్తి సంబంధాలను ప్రతిబింబిస్తాయి. ఈ నేపథ్యంలో డెక్కన్ ప్రాంతం, ముఖ్యంగా నేటి తెలంగాణ, భారత చరిత్ర రచనలో ఒక ప్రాముఖ్యత సంతరించుకున్న ప్రాంతంగా కొనసాగుతూ వచ్చింది. డెక్కన్ చరిత్రపై జరిగిన పరిశోధనలు ఎక్కువగా రాజకీయ కేంద్రాల చుట్టూ తిరుగుతాయి. బీజాపూర్, అహ్మద్‌నగర్, గోల్కొండ వంటి రాజ్యాలు - ముఖ్యంగా వాటి రాజవంశాలు, సైనిక విజయాలు, పరిపాలనా నైపుణ్యాలు - చరిత్ర గ్రంథాల ప్రధాన ఇతివృత్తాలయ్యాయి. ఈ చరిత్ర రచనలో గ్రామీణ సమాజాలు, వృత్తిదారులు, కులాధారిత సమూహాలు కేవలం “పాలనకు లోబడిన ప్రజలు”గా మాత్రమే కనిపిస్తాయి; వారు చరిత్రను క్రియాశీలక పాత్రధారులుగా అరుదుగా గుర్తించబడతారు. డెక్కన్ చరిత్రపై పర్షియన్ వృత్తాంతాలు ప్రధాన ఆధారాలుగా ఉపయోగించబడ్డాయి. ఇవి రాజ్యాధికారాన్ని బలపరిచే భాషలో, తిరుగుబాట్లను “అశాంతి”, “అపరాధం”, “అనైతికత”గా చిత్రీకరిస్తాయి. ఈ మూలాల పరిమితి ఏమిటంటే - ఇవి అధికారాన్ని సవాలు చేసిన సమూహాల అంతర్గత దృష్టిని పూర్తిగా విస్మరిస్తాయి. భారత చరిత్ర రచనలో ఒక కీలక సమస్య Mughal-centric Historiography. ఢిల్లీ, ఆగ్రా వంటి కేంద్రాల నుండి భారతదేశాన్ని చూసే ఈ దృష్టికోణం, ప్రాంతీయ రాజకీయాలను కేవలం “మొఘుల్ విస్తరణకు అడ్డంకులు”గా మాత్రమే అర్థం చేసుకుంది. ఔరంగజేబు దెక్కన్ విధానం చరిత్ర రచనలో ఒక “రాజకీయ వ్యూహం”గా మాత్రమే కనిపిస్తుంది; కానీ దాని ప్రభావం గ్రామీణ సమాజాలపై ఎలా పడిందో వివరించబడదు. ప్రాంతీయ చరిత్ర రచనలు మొఘులుల సామ్రాజ్య పరిపాలన దృష్టికి ప్రత్యామ్నాయంగా ఎదిగినా, అవి కూడా చాలావరకు స్థానిక రాజవంశాలకే పరిమితమయ్యాయి. తెలంగాణ విషయంలో, కుతుబ్‌షాహీ లేదా ఆ తరువాతి పాలనల అధ్యయనాలు ఉన్నప్పటికీ, గ్రామస్థాయి ప్రతిఘటనలపై వ్యవస్థాబద్ధమైన పరిశోధన చాలా అరుదుగా కనిపిస్తుంది. ఇక్కడే సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ వంటి వ్యక్తుల చరిత్ర వెలుగులోకి వస్తుంది. అధికారిక చరిత్రలో అతను “బందిపోటు” లేదా “తిరుగుబాటు దారుడు”గా మాత్రమే నమోదు అవుతాడు; కానీ ప్రాంతీయ ప్రజాస్మృతిలో అతను ఒక న్యాయ రక్షకుడు, ప్రజా నాయకుడిగా నిలిచాడు. ఈ విరుద్ధతను చరిత్ర రచనలు విమర్శనాత్మకంగా విశ్లేషించాలి. తెలంగాణ ప్రాంతం చరిత్రలో కేవలం భౌగోళికంగానే కాదు; అది సామాజిక, రాజకీయ, విద్యావిషయకంగా కూడా ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పాటుకు ముందు, తరువాత కూడా, చరిత్ర రచనలో తెలంగాణను తరచూ ఒక “సంస్కృతి లేని గ్రామీణ ప్రాంతం”గా చూడడం జరిగింది. ఈ దృష్టికోణం వల్ల తెలంగాణలో జరిగిన ప్రజా తిరుగుబాట్లు, స్థానిక ప్రతిఘటనలు, జానపద చైతన్యం సరైన ప్రాధాన్యత పొందలేదు. 17వ శతాబ్దపు తెలంగాణలో భూస్వామ్య పన్ను వ్యవస్థ, జాగీర్దారీ ఒత్తిడి, వృత్తిదారులపై పన్నుల భారము తీవ్రమయ్యాయి. ఈ పరిస్థితుల్లో ఉద్భవించిన తిరుగుబాట్లు కేవలం చట్ట వ్యతిరేక చర్యలు కాదు; అవి సామాజిక న్యాయం కోసం చేసిన పోరాటాలు అయినప్పటికీ, ఈ ఉద్యమాలు చరిత్రలో “అశాంతి”గా మాత్రమే ముద్రపడ్డాయి. అధికార పీఠాల ఆక్రమణ కోసం కాకుండా, పాలకుల అణచివేతతో నలిగిపోతున్న సామాన్య బతుకులకు రక్షణ కల్పించడమే పరమార్థంగా భావించి, ఆ ప్రజా చైతన్యంతో న్యాయమే తన రాజ్యానికి పునాది చేశాడు. ఈ సిద్ధాంత ధోరణి, చరిత్రను “క్రింద నుండి” (history from below) చూడాలని ప్రతిపాదించింది. రణాజిత్ గుహ, షాహిద్ అమిన్, పార్థ ఛటర్జీ వంటి చరిత్రకారులు - అధికారిక చరిత్ర ప్రజా చైతన్యాన్ని ఎలా అణిచివేసిందో విశ్లేషించారు. ప్రజలు తమ స్వంత రాజకీయ చైతన్యంతో చరిత్రను ఏ విధంగా నిర్మించగలరనే దృష్టితో చూస్తే, పాపన్న తిరుగుబాటు ఒక “అవ్యవస్థ” కాదు; అది ఒక ప్రత్యామ్నాయ రాజకీయ ఊహ. అతని కోటలు, ప్రజా న్యాయం, పన్నుల రద్దు వంటి చర్యలు - ఒక అధునాతన రాష్ట్రీయ నిర్మాణ ప్రయత్నాలుగా కూడా చూడవచ్చు. జానపదం VS విద్యాపరమైన చరిత్ర భారతదేశ చరిత్ర రచనలో జానపద కథనాలకు చాలా కాలం పాటు ద్వితీయ స్థానం మాత్రమే లభించింది. బుర్ర కథలు, ఒగ్గుకథలు, డప్పు పాటలు, మౌఖిక సంప్రదాయాలు - ఇవన్నీ “కథలు”గా కొట్టివేయబడ్డాయి. అయితే ఆధునిక చరిత్ర సిద్ధాంతాలు జానపదాన్ని సామాజిక స్మృతిగా గుర్తించాయి. తెలంగాణ జానపద సంప్రదాయాలలో పాపన్న కథనం ఒక నిరంతర ప్రవాహంలా కొనసాగుతుంది. ఇది కేవలం గతాన్ని గుర్తు చేసే కథ కాదు; అది ప్రతి తరం అనుభవించిన అణచివేతకు ఒక వ్యాఖ్యానం. ఈ మౌఖిక సంప్రదాయాలను విస్మరించడం అంటే - ప్రజల చరిత్రను విస్మరించడమే. ఈ అధ్యయనం ఉద్భవించిన అవసరం ఈ అన్ని అంశాల కలయికలోనే ఈ పరిశోధన అవసరం ఉద్భవించింది. డెక్కన్ చరిత్రను మొఘల్ పరిపాలన దృష్టికోణం నుండి విముక్తం చేయడం, తెలంగాణను ఒక చురుకైన చారిత్రక భూభాగంగా గుర్తించడం, మరియు సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న వంటి ప్రజా నాయకుడిని చరిత్రలో స్థిరపరచడం - ఇవే ఈ అధ్యయనానికి ప్రాతిపదిక. అందువల్ల, ఈ అధ్యయనం ఒక వ్యక్తి జీవిత చరిత్ర మాత్రమే కాదు; అది చరిత్ర రచన విధానాలపై ఒక విమర్శనాత్మక పునఃపరిశీలనగా చెప్పవచ్చు. చరిత్ర రచనలో తెలంగాణను తరచూ ఒక సంస్కృతి లేని గ్రామీణ ప్రాంతంగా చూడడం జరిగింది; దీనివల్ల ఇక్కడి ప్రజా తిరుగుబాట్లు, స్థానిక ప్రతిఘటనలు, జానపద చైతన్యం సరైన ప్రాధాన్యత పొందలేదు. కానీ, 17వ శతాబ్దపు తెలంగాణలో భూస్వామ్య పన్ను వ్యవస్థ, జాగీర్దారీ ఒత్తిడి మితిమీరిన వేళ, అణచివేతకు వ్యతిరేకంగా ప్రజల హృదయాల్లో రగిలిన అసంతృప్తికి రూపమే పాపన్న పోరాటం. ఇది ఒక వ్యక్తి తిరుగుబాటు మాత్రమే కాదు, ప్రజల ఆత్మగౌరవాన్ని కాపాడేందుకు జరిగిన సమిష్టి ప్రతిఘటన. అన్యాయం జరిగినప్పుడు మౌనంగా లొంగిపోకుండా, తన మట్టి కోసం, హక్కుల కోసం తిరగబడటమే ఈ నేల నైజం — ఇదే తెలంగాణ ఆత్మ. 1.2. పరిశోధన ఆవశ్యకత : చరిత్ర రచనలో “ఆవశ్యకత” అనేది కేవలం సమాచారసేకరణ వలన ఉద్భవించదు; అది తరచుగా వివిధ దృష్టికోణాల మధ్య అంతరం వల్ల పుడుతుంది. సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ విషయంలో ఈ అంతరం అత్యంత స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. ప్రభుత్వ ఆధారాలలో అతను ఒక బందిపోటు, తిరుగుబాటుదారుడుగా నమోదు కాగా, తెలంగాణ జానపద స్మృతిలో మాత్రం ఒక జానపద నాయకుడుగా, ప్రజా రక్షకుడిగా నిలిచాడు. ఈ మూడు గుర్తింపుల మధ్య ఉన్న అంతరమే ఈ పరిశోధన యొక్క ఆవశ్యకత. ఈ పరిశోధన ఆవశ్యకతను అర్థం చేసుకోవాలంటే, ముందుగా చరిత్ర రచనలో ఉపయోగించే వర్గీకరణలు ఎలా ఉత్పన్నమవుతాయో పరిశీలించాలి. “బందిపోటు”, “తిరుగుబాటు దారుడు”, “వీరుడు” వంటి పదాలు తటస్థమైనవి కావు; అవి అధికార సంబంధాల ఫలితాలు. ఈ పదజాలం వెనుక ఉన్న రాజ్యాధికార రాజకీయాలు ఈ అధ్యయనానికి కీలక అంశం. “బందిపోటు”, “తిరుగుబాటు దారుడు”, “జానపద వీరుడు”: ఒక భావనాత్మక తారతమ్యం: చరిత్ర రచనలో “బందిపోటు” అనే పదం సాధారణంగా చట్టాన్ని ఉల్లంఘించే, వ్యక్తిగత లాభం కోసం హింసను ఆశ్రయించే వ్యక్తిని సూచిస్తుంది. “తిరుగుబాటుదారుడు” అనే పదం కొంతవరకు రాజకీయ అర్థాన్ని కలిగి ఉన్నప్పటికీ, అది కూడా సాధారణంగా “రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా నిలిచిన ప్రమాదకర శక్తి” అనే భావనతోనే వాడబడుతుంది. అయితే “జానపద వీరుడు” అనే భావన పూర్తిగా భిన్నమైన సామాజిక మార్పు నేపథ్యంలో ఉద్భవిస్తుంది.- ప్రజల అనుభవాలు, మౌఖిక సంప్రదాయాలు, సామాజిక స్మృతిలో సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న విషయంలో, ఈ మూడు భావనలు ఒకే వ్యక్తిపై వర్తింపబడ్డాయి. ఈ భావనాత్మక తారతమ్యం యాదృచ్ఛికం కాదు. ఇవి ఆనాటి సామాజిక పరిస్థితులు, ఆర్థిక పరిస్థితులు, వాటి అనుభవాలను బట్టి అవి చరిత్రగా మారతాయి. ఈ అంతరాన్ని విశ్లేషించడానికి కీలకమైన సిద్ధాంతాన్ని ప్రతిపాదించినవాడు Eric Hobsbawm. అతని Social Banditry భావన ప్రకారం, కొన్ని సమాజాలలో “బందిపోటు”గా ముద్ర వేసిన వ్యక్తులు నిజానికి సామాజిక న్యాయం కోసం పోరాడిన ప్రజా నాయకులుగా గుర్తించబడతారు. వీరు చట్టానికి వెలుపల నిలిచినప్పటికీ, ప్రజా నైతికతతో గౌరవాన్ని పొందుతారు. Hobsbawm సూచించిన ముఖ్యమైన అంశం ఏమిటంటే - Social bandits are criminals in the eyes of the state, but heroes in the eyes of the people. ఈ సిద్ధాంతం సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న విషయంలో వర్తిస్తుంది. పాపన్న నిజంగా ఒక “సోషల్ బందిపోటు”గా, అతని ఉద్యమం కొనసాగినట్లు చరిత్ర ధృవీకరిస్తుంది. ఎందుకంటే పాపన్న కార్యకలాపాలు కేవలం దోపిడీ లేదా ప్రతీకార చర్యలుగా పరిమితం కాలేదు. అతని కోటల నిర్మాణం, పన్నుల రద్దు, ప్రజా న్యాయం వంటి చర్యలు - ఒక సంఘటిత రాజకీయ దృష్టిని సూచిస్తాయి. ఈ స్థాయిలో అతన్ని కేవలం “బందిపోటు”గా పరిగణించడం, అతని ఉద్యమ స్వరూపాన్ని సంకుచితం చేయడమే అవుతుంది. ఈ విధంగా ముద్ర వేయడం ఆనాటి ఒక రాజకీయ కుట్ర లేదా చర్యగా భావించవచ్చు. ఈ అధ్యయనంలో మరో కీలక సమస్య రాష్ట్రం లేదా అధికార వ్యవస్థ ఒక వ్యక్తిని “నేరస్థుడు”గా ప్రకటించడం కేవలం చట్టపరమైన ప్రక్రియ కాదు; అది ఒక రాజకీయ చర్య. అధికారానికి సవాల్ విసిరే ప్రతి ఉద్యమాన్ని “అశాంతి”, “అపరాధం”, “అవిధేయత”గా ముద్ర వేయడం - ఇది రాష్ట్రాల చరిత్రలో సాధారణ ప్రక్రియ. పర్షియన్ కోర్టు వృత్తాంతాలు, తరువాతి వలసకాల గెజెటీర్లు - పాపన్నను ఒక “చట్టవిరుద్ధ బందిపోటు”గా చిత్రీకరించడం ద్వారా అతని ఉద్యమానికి ఉన్న సామాజిక మద్దతుకు న్యాయం చేకూరలేదు. ఈ ముద్ర వేయడం ద్వారా ఉద్యమాన్ని నైతికంగా అవమానించడం, ప్రజల మద్దతును చట్టవిరుద్ధంగా చూపించడం జరిగింది. ఈ ప్రక్రియలో “బందిపోటు” అనే పదం ఒక వ్యక్తిని మాత్రమే కాదు, అతని వెనుక ఉన్న సమాజాన్ని కూడా నేరస్థులుగా మారుస్తుంది. వీటిని నేరపూరిత రాజకీయాలుగా చెప్పవచ్చు. అధికారానికి వ్యతిరేకంగా నిలిచిన ప్రతి సామాజిక ప్రతిఘటన ఒక దశలో నేరంగా పరిగణించడం జరుగుతుంది. ఇది కేవలం పోలీస్ చర్య కాదు; ఇది చరిత్ర రచనలోనూ కొనసాగుతుంది. పాపన్న ఉద్యమం కూడా ఇదే విధంగా నేరపూరిత చర్యగా చిత్రీకరించబడింది. ఈ నేరీకరణ మూడు స్థాయిలు కనిపిస్తాయి: చట్టపరమైన నేరీకరణ - తిరుగుబాటుదారుడిగా ప్రకటించడం చరిత్రాత్మక నేరీకరణ - గ్రంథాలలో “బందిపోటు”గా నమోదు చేయడం సాంస్కృతిక నేరీకరణ - ప్రజా ప్రతిఘటనను “అవ్యవస్థ”గా చూపించడం ఈ మూడు స్థాయిలను విశ్లేషించడమే ఈ పరిశోధన లక్ష్యం. పరిశోధన యొక్క సారాంశం : సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్‌ను చరిత్రలో “బందిపోటు”గా ముద్ర వేయడం వెనుక ఉన్న అధికార రాజకీయాలను విశ్లేషించడం, మరియు అతని ఉద్యమాన్ని ప్రజా దృష్టిలో ఒక రాజకీయ - సామాజిక ప్రతిఘటనగా పునర్మూల్యాంకనం చేయడం. ఈ విధంగా విశ్లేషించడం ద్వారా మాత్రమే పాపన్నను సరైన చారిత్రక వీరుడుగా, నాయకుడుగా నిలపడం సాధ్యమవుతుంది. 1.3. పరిశోధన లక్ష్యాలు ఏ పరిశోధనైనా దాని లక్ష్యాల ద్వారానే తన దిశను, పరిమితులను, మరియు విలువను స్పష్టంగా ప్రకటిస్తుంది. ఈ అధ్యయనం లక్ష్యాలు కేవలం సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ జీవిత చరిత్రను పునర్నిర్మించడం మాత్రమే కావు; అవి భారతదేశ చరిత్ర రచనలోని కొన్ని మూలకమైన లోపాలను ప్రశ్నించడానికీ, కొత్త విశ్లేషణాదారులను ప్రతిపాదించడానికీ ఉద్దేశించబడ్డాయి. ఈ లక్ష్యాలు పరస్పరం అనుసంధానమై, ఈ గ్రంథం నిర్మాణానికి మేధోపునాదిగా పనిచేస్తాయి. ఈ పరిశోధన యొక్క ప్రధాన లక్ష్యం : సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ ఉద్యమాన్ని 17వ శతాబ్దపు తెలంగాణ సామాజిక-రాజకీయ నేపథ్యాలలో విశ్లేషించి, అతని పాత్రను ఒక ప్రజా ఆధారిత రాజకీయ ప్రతిఘటనగా పునర్మూల్యాంకనం చేయడం. పాపన్నను కేవలం “బందిపోటు”గా లేదా “తిరుగుబాటుదారుడిగా” చూడడాన్ని తిరస్కరిస్తుంది. అతని ఉద్యమాన్ని ఒక చారిత్రాత్మక విప్లవంగా నిలబెట్టి, ప్రజలతో అతనికి ఉన్న సంబంధాన్ని విశ్లేషించడమే దీని ఉద్దేశ్యం. అధికారిక పత్రాలు ఏ ముద్రలు వేసినా, కేవలం స్వార్థ ప్రయోజనాల కోసం కాకుండా అణగారిన సమాజాల విముక్తి కోసం ఆయుధమెత్తిన వాడే ప్రజల గుండెల్లో శాశ్వతంగా నిలిచిపోతాడు. ఎందుకంటే, న్యాయం కోసం పోరాడినవాడే మహానాయకుడు. ఉపలక్ష్యాలు మరియు వాటి కారణాలు లక్ష్యం-1: పాపన్న జీవితం మరియు ఉద్యమాన్ని చారిత్రక ఆధారాలతో పునర్నిర్మించడం. కారణం: పాపన్న గురించి ఉన్న సమాచారం చాలా సందర్భాల్లో పాక్షికంగా లేదా ద్వితీయ స్థాయిలో మాత్రమే ఉంది. పర్షియన్ వృత్తాంతాలు, వలస కాల గెజెటీర్లు వంటి మూలాలు అతన్ని అధికారిక దృష్టిలో మాత్రమే చూపిస్తాయి. ఈ అధ్యయనం, ఈ మూలాలను విమర్శనాత్మకంగా పునఃపరిశీలించి, పాపన్న జీవితం యొక్క కాలక్రమాన్ని సాధ్యమైనంతవరకు పునర్నిర్మించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. ఇది చరిత్ర రచనలో ఖాళీలను పూరించడంలో కీలకంగా నిలుస్తుంది. లక్ష్యం-2: జానపద ఆధారాలను చారిత్రక మూలాలుగా పునర్మూల్యాంకనం చేయడం కారణం: భారతదేశ చరిత్ర రచనలో జానపద సంప్రదాయాలు తరచుగా “కథలు”గా కొట్టివేయబడ్డాయి. అయితే పాపన్న విషయంలో బుర్ర కథలు, ఒగ్గుకథలు, దప్పు పాటలు, గ్రామీణ వృత్తాంతాలు - అతని ఉద్యమానికి ఉన్న ప్రజా మద్దతును అర్థం చేసుకోవడానికి కీలకమైన మూలాలు. ఈ లక్ష్యం ద్వారా, జానపదాన్ని ఒక సామాజిక స్మృతిగా గుర్తించి, చరిత్ర పుటలలోకి తీసుకురావడమే ఉద్దేశ్యం. లక్ష్యం-3: పాపన్న తిరుగుబాటును చరిత్రకారుల దృష్టితో విశ్లేషించడం కారణం: చరిత్రకారులు భారతదేశ చరిత్ర రచనలో ఒక మలుపును తీసుకువచ్చింది. అయితే ఈ సిద్ధాంతాన్ని ప్రాంతీయ స్థాయిలో, ముఖ్యంగా తెలంగాణ విషయంలో, వ్యవస్థబద్ధంగా ఉపయోగించిన పరిశోధనలు చాలా తక్కువ. ఈ అధ్యయనం పాపన్న ఉద్యమాన్ని చారిత్రక రాజకీయ చైతన్యానికి ఉదాహరణగా విశ్లేషించి, ఈ సిద్ధాంతానికి ప్రాంతీయ స్థాయిలో ఇవ్వాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. లక్ష్యం-4: కోటలు ఒక రాజకీయ-భౌగోళిక నిర్మాణంగా అధ్యయనం చేయడం కారణం: పాపన్న నిర్మించిన కోటలు కేవలం రక్షణ కోసం నిర్మించబడిన కట్టడాలు కావు. అవి ఒక ప్రత్యామ్నాయ అధికార నిర్మాణానికి సంకేతాలు. ఈ లక్ష్యం ద్వారా, కోటల స్థానం, భూభాగ నియంత్రణ, మరియు వాటి సామాజిక-రాజకీయ ప్రాధాన్యతను ప్రాదేశిక చరిత్ర పద్ధతిలో విశ్లేషించడం జరుగుతుంది. ఇది పాపన్న ఉద్యమాన్ని ఒక సంఘటిత రాజకీయ ప్రయత్నంగా అర్థం చేసుకోవడానికి సహాయపడుతుంది. లక్ష్యం-5: “బందిపోటు” అనే ముద్ర వెనుక ఉన్న అధికార రాజకీయాలను విశ్లేషించడం కారణం: రాష్ట్రాలు తమ అధికారాన్ని సవాలు చేసే వ్యక్తులను లేదా ఉద్యమాలను తరచుగా నేరపూరితమైనవిగా చిత్రీకరించడం. పాపన్నను “బందిపోటు”గా ముద్ర వేయడం కూడా ఇదే ప్రక్రియలో భాగం. ఈ లక్ష్యం ద్వారా, నేరపూరితమైన రాజకీయ ప్రక్రియలను విశ్లేషించి, చరిత్ర రచనలో అధికారవర్గం ఎలా పనిచేస్తుందో చూపించడమే ఉద్దేశ్యం. ఈ పరిశోధన ఇప్పుడెందుకు అవసరం? ఈ అధ్యయనం అవసరం కేవలం సాధారణమైన ఆసక్తి వల్ల మాత్రమే కాదు. నేటి తెలంగాణ సమాజంలో చరిత్ర, గుర్తింపు, మరియు ప్రజాస్మృతి రాజకీయాలుగా మారుతున్నాయి. ప్రజా వీరులపై కొత్తగా చర్చ జరుగుతున్న ఈ సమయంలో, పాపన్న వంటి వ్యక్తులను విమర్శనాత్మకంగా అధ్యయనం చేయడం అత్యవసరం. అదే సమయంలో, భారతదేశ చరిత్ర రచనలో ప్రాంతీయ ప్రతిఘటనలను కేంద్రంగా పెట్టే ప్రయత్నాలు పెరుగుతున్నాయి. ఈ సందర్భంలో, పాపన్న ఉద్యమంపై సమగ్ర పరిశోధన - తెలంగాణ చరిత్రకే కాకుండా, భారతదేశ చరిత్రకు కూడా కీలకమైన దోహదం చేస్తుంది. ఈ పరిశోధన లక్ష్యాలు, పాపన్నను ఒక చారిత్రక వ్యక్తిగా మాత్రమే కాకుండా, చరిత్ర రచన విధానాలను ప్రశ్నించే కేంద్రబిందువుగా నిలబెడతాయి. తదుపరి విభాగంలో ఈ లక్ష్యాలను ఎలా అమలు చేస్తామో - పరిశోధన ప్రశ్నల రూపంలో స్పష్టత ఇవ్వబడుతుంది. 1.4. పరిశోధన ప్రశ్నలు ఈ అధ్యయనం సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్‌పై ఉన్న చారిత్రక వర్ణనల మధ్య కనిపించే అంతరాలను విశ్లేషించడానికి రూపుదిద్దుకుంది. చారిత్రక ఆధారాలలో అతను “బందిపోటు”గా లేదా “తిరుగుబాటుదారుడు”గా నమోదు కాగా, తెలంగాణ జానపద సంప్రదాయాలలో మాత్రం ఒక ప్రజా నాయకుడిగా, న్యాయపోరాటానికి తెరతీసినవాడుగా, అణచివేతను, నిరంకుశత్వాన్ని ఎదిరించిన సర్దార్‌గా నిలిచాడు. ఈ రెండు విభిన్న ప్రతినిధ్యాల మధ్య ఉన్న అంతరాన్ని అర్థం చేసుకోవడమే ఈ పరిశోధన యొక్క ప్రధాన లక్ష్యం. అందువల్ల, ఈ అధ్యయనం పరిశోధన ప్రశ్నలను ప్రాథమిక మరియు ద్వితీయ స్థాయిలుగా విభజించి, ప్రతి ప్రశ్నకు తగిన పరిశోధన పద్ధతిని స్పష్టంగా అనుసంధానిస్తుంది. ఈ అధ్యయనానికి సంబంధించిన ప్రాథమిక పరిశోధన ప్రశ్నలలో మొదటిది - సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ ఉద్యమాన్ని ఏ విధంగా నిర్వచించాలి అన్నది. అతని చర్యలను కేవలం చట్టవిరుద్ధమైన బందిపోటు చర్యలుగా చూడాలా, లేక రాష్ట్రాధికారానికి వ్యతిరేకంగా నిలిచిన రాజకీయ తిరుగుబాటుగా భావించాలా, లేదా ప్రజల మద్దతుతో సాగిన ఒక ప్రజా ఆధారిత రాజకీయ ప్రతిఘటనగా అర్థం చేసుకోవాలా అనే ప్రశ్న ఈ పరిశోధన యొక్క కేంద్రబిందువుగా నిలుస్తుంది. ఈ ప్రశ్నకు సమాధానం కనుగొనడానికి పర్షియన్ కోర్టు వృత్తాంతాలు, అధికారిక లేఖలు వంటి చారిత్రక మూలాలను విమర్శాత్మకంగా విశ్లేషించడం జరుగుతుంది. అదే సమయంలో, జానపద కథనాలను ఈ అధికారిక వర్ణనలతో పోల్చి చదవడం ద్వారా, ప్రజా దృష్టిలో పాపన్నకు ఉన్న స్థానం ఏమిటో స్పష్టతకు వస్తుంది. ఈ విశ్లేషణలో Eric Hobsbawm సిద్ధాంతం ఒక ముఖ్యమైన సిద్ధాంతాతృక ఆధారంగా ఉపయోగించబడుతుంది. రెండవ ప్రాథమిక ప్రశ్న - పాపన్న ఉద్యమం 17వ శతాబ్దపు తెలంగాణ సామాజిక--ఆర్థిక పరిస్థితులలో ఎలా ఉద్భవించింది అన్నదే. ఏ ఉద్యమమైనా ఆయా కాలపు నిర్మాణాత్మక ఒత్తిళ్ల ఫలితమే అన్న భావన ఆధారంగా, జాగీర్దారీ వ్యవస్థ, పన్నుల భారము, కుల-వృత్తి ఆధారిత అణచివేత వంటి అంశాలు పాపన్న ఉద్యమాన్ని ఎలా ప్రభావితం చేశాయో ఈ ప్రశ్న పరిశీలిస్తుంది. ఈ ప్రశ్నకు సమాధానం ఇవ్వడానికి చారిత్రక మానవశాస్త్ర పద్ధతులు, ఆదాయ రికార్డులు, వలస కాల మాన్యువల్స్ మరియు సామాజిక-ఆర్థిక డేటాను ఉపయోగించడం జరుగుతుంది. మూడవ ప్రాథమిక ప్రశ్న - పాపన్నతో అనుబంధం కలిగిన కోటలు - 1709 ప్రాంతంలో గోల్కొండ (మాజీ కుతుబ్ షాహీ రాజ్యం, అప్పటికి మొఘల్ సుబా) భౌగోళిక విస్తరణ ముఖ్య గమనిక: క్రింది వివరాలు అందుబాటులో ఉన్న ప్రాంతీయ చరిత్ర రచనలు, జానపద వాచిక సంప్రదాయాలు, మరియు మొఘల్ పరిపాలనా నిర్మాణంపై తెలిసిన చారిత్రక సమాచారం ఆధారంగా సమగ్రంగా సమన్వయించబడ్డాయి. అన్ని కోటలకు సంబంధించి ప్రత్యక్ష మొఘల్ ఆర్కైవ్ ఆధారాలు లభ్యం కావు. పాపన్నతో అనుబంధం కలిగిన కోటలు - విశ్లేషణ : ప్రాంతీయ వృత్తాంతాలు, జానపద స్మృతి, మరియు తెలంగాణ ప్రాంత చరిత్ర పరిశోధనల్లో పాపన్నతో అనుబంధంగా ప్రస్తావించబడే కోటలు ఇవి: కిలా షాపూర్, తాటికొండ, సర్వాయిపేట, హుస్నాబాద్, హుజురాబాద్, చేర్యాల్ జాఫర్‌గఢ్, వేములగట్, కొలనుపాక, భోనగిరి, గోల్కొండ (తాత్కాలిక ప్రభావం/దాడుల సందర్భంలో ప్రస్తావన) ఇవి అన్ని ఒకే సమయంలో పాపన్న పూర్తి స్థాయిలో పాలించిన కోటలు అని చెప్పడానికి ప్రత్యక్ష సమగ్ర లిఖిత ఆధారాలు లేవు. అయితే, వీటిలో కొన్ని ఆయన నిర్మాణం, మరికొన్ని ఆక్రమణ, ఇంకొన్ని తాత్కాలిక నియంత్రణ లేదా దాడుల పరిధిలో ఉండవచ్చని ప్రాంతీయ మూలాలు సూచిస్తున్నాయి. కిలా షాపూర్ ఇది పాపన్నకు ప్రధాన కేంద్రంగా పేర్కొనబడే కోటలలో ఒకటి. భౌగోళికంగా వ్యూహాత్మక స్థానం. వ్యవసాయ ఆదాయ ప్రాంతాలపై నియంత్రణ సాధించడానికి అనుకూలం. తాటికొండ పాపన్న కార్యకలాపాలకు కీలక కేంద్రంగా చెప్పబడుతుంది. ఎత్తైన ప్రదేశం కావడం వల్ల రక్షణాత్మక ప్రయోజనం ఉంది. సర్వాయిపేట పాపన్న పేరుతో నేరుగా అనుబంధం ఉన్న కోటగా ప్రాంతీయంగా గుర్తింపు. స్వీయ శక్తి నిర్మాణానికి కేంద్రంగా చెప్పబడుతుంది. హుస్నాబాద్ - హుజురాబాద్ - చేర్యాల్ - జాఫర్‌గఢ్ - వేములగట్ ఈ ప్రాంతాలు వ్యూహాత్మకంగా వరంగల్, భువనగిరి, గోల్కొండ మధ్య సంబంధ మార్గాల్లో ఉన్నాయి. ఈ ప్రాంతాలపై ప్రభావం చూపడం అనేది వ్యాపార మార్గాల నియంత్రణకు సంకేతం. బోనగిరి భువనగిరి కోట చారిత్రకంగా అత్యంత కీలకమైన సైనిక కేంద్రం. పాపన్న తాత్కాలికంగా ప్రభావం చూపినట్లు కొన్ని ప్రాంతీయ వృత్తాంతాలు సూచిస్తాయి. ఇది గోల్కొండ-వరంగల్ మార్గాన్ని పర్యవేక్షించగల స్థానం. గోల్కొండ పాపన్న గోల్కొండ కోటను స్థిరంగా రాజధానిగా పాలించాడు అనే దానికి స్పష్టమైన మొఘల్ ఆర్కైవ్ ఆధారం లేదు. అయితే 1708-1709 ప్రాంతంలో మొఘల్ పరిపాలన బలహీనమైన సమయంలో గోల్కొండ ప్రాంతంపై ఆయన ప్రభావం పెరిగినట్లు ప్రాంతీయ వాచిక సంప్రదాయాలు చెబుతాయి. సామాన్యీకరణగా ఇలా చెప్పడం సమంజసం: పాపన్న అనుబంధం కలిగిన కోటల జాబితా ప్రాంతీయ మూలాలలో విస్తృతంగా కనిపించినప్పటికీ, వాటిలో కొన్నింటి విషయంలో నిర్మాణం, మరికొన్నింటిలో ఆక్రమణ, ఇంకొన్నింటిలో తాత్కాలిక సైనిక నియంత్రణ మాత్రమే ఉండవచ్చని సూచనలు ఉన్నాయి. 1709 ప్రాంతంలో గోల్కొండ భౌగోళిక విస్తరణ: 1687లో ఔరంగజేబు గోల్కొండను ఆక్రమించిన తరువాత, కుతుబ్ షాహీ రాజ్యం ముగిసింది. ఆ ప్రాంతం మొఘల్ పరిపాలనలో దక్కన్ సుబాగా మారింది. 1709 ప్రాంతంలో, గోల్కొండ అనే పదం అధికారికంగా మొఘల్ సుబా వ్యవస్థలో భాగమైన మాజీ కుతుబ్ షాహీ ప్రాంతాన్ని సూచిస్తుంది. ఆనాటి విస్తరణ సుమారుగా ఉత్తర సరిహద్దు-గోదావరి నది పరిధి వరకు ప్రభావం; తూర్పు-మచిలీపట్నం తీర ప్రాంతం వరకు (కుతుబ్ షాహీ కాలం నుంచే సముద్రతీర ప్రభావం ఉంది); పడమర-ప్రస్తుత మహారాష్ట్ర దక్షిణ ప్రాంతాల వరకు దక్కన్ ఉపరాష్ట్ర పరిపాలన ప్రభావం; దక్షిణ కర్ణాటక ఉత్తర ప్రాంతాలు. అయితే మైసూరు పూర్తి స్థాయి గోల్కొండ సరిహద్దు భాగమని చెప్పడం కచ్చితమైన ఆధారాలతో నిరూపించాలి. కుతుబ్ షాహీ ప్రభావం దక్షిణ దిశగా విస్తరించినా, మైసూరు రాజ్యం స్వతంత్ర శక్తిగా కూడా కొనసాగింది. అందువల్ల ఇలా చెప్పడం సరైనది: 1709 ప్రాంతంలో గోల్కొండ అనే పదం, మొఘల్ పరిపాలనలోకి వచ్చిన మాజీ కుతుబ్ షాహీ ప్రాంతాన్ని సూచిస్తుంది. ఈ ప్రాంతం ప్రస్తుత తెలంగాణ ప్రధాన భాగం, ఆంధ్ర తీర ప్రాంతం (మచిలీపట్నం వరకు), కర్ణాటక ఉత్తర భాగాలు, మరియు మహారాష్ట్ర దక్షిణ భాగాలపై పరిపాలనా ప్రభావాన్ని కలిగి ఉంది. సంక్షిప్త తుది వ్యాఖ్య : పాపన్న కోటల విస్తరణను పరిశీలించినప్పుడు, అవి కేవలం రక్షణాత్మక కట్టడాల సమాహారం కాకుండా, వ్యూహాత్మక భౌగోళిక కేంద్రాలుగా కనిపిస్తాయి. అయితే 22 కోటలు అనే నిర్దిష్ట సంఖ్యను దృఢ ఆధారాలతో నిర్ధారించడం అవసరం. అలాగే 1709లో గోల్కొండ పూర్తిస్థాయి సరిహద్దులతో ఏకీకృత కేంద్రీకృత రాజ్యంగా ఉందని చెప్పడం కంటే, మొఘల్ సుబా పరిపాలన కింద విస్తృత ప్రాంతీయ ప్రభావాన్ని కలిగి ఉన్నదని చెప్పడం చారిత్రకంగా సమంజసం. పాపన్న నిర్మించిన కోటలు కేవలం రక్షణాత్మక కట్టడాలా, లేక ఒక ప్రత్యామ్నాయ అధికార నిర్మాణానికి కేంద్రాలా అనే విషయం. సర్వాయిపేట, కొలనుపాక, బోనగిరి వంటి కోటల స్థానాలు, వాటి భౌగోళిక ప్రాధాన్యత, మరియు వాటి చుట్టూ ఏర్పడిన సామాజిక వ్యవస్థలను విశ్లేషించడం ద్వారా, పాపన్న ఉద్యమాన్ని ఒక సంఘటిత రాజకీయ ప్రయత్నంగా అర్థం చేసుకోవచ్చా అనే అంశం ఈ ప్రశ్నలో పరిశీలించబడుతుంది. ఈ ప్రశ్నకు సమాధానంగా Spatial History, Political Geography మరియు కోటల ఆధారిత మ్యాపింగ్ పద్ధతులు ఉపయోగించబడతాయి. ఈ ప్రాథమిక ప్రశ్నలకు అనుబంధంగా, కొన్ని ద్వితీయ పరిశోధన ప్రశ్నలు ఈ అధ్యయనాన్ని లోతుగా తీసుకువెళ్తాయి. వాటిలో ముఖ్యమైనది - చారిత్రక మూలాలు మరియు జానపద మూలాల మధ్య ఉన్న అంతరాలు ఎలా, ఎందుకు ఏర్పడ్డాయి అన్న ప్రశ్న. అధికారిక మూలాలు మరియు మౌఖిక సంప్రదాయాలు వేర్వేరు సామాజిక దృష్టికోణాలను ఎలా ప్రతిబింబిస్తాయో తెలుసుకోవడానికి, మూలాల విమర్శ, తులనాత్మక చరిత్ర రచన పద్ధతులు ఉపయోగించబడతాయి. ఇంకొక కీలక ద్వితీయ ప్రశ్న - పాపన్నపై “బందిపోటు” అనే ముద్ర ఎలా ఏర్పడింది, దాని వెనుక ఉన్న అధికార రాజకీయాలు ఏమిటి అన్నది. ఈ ప్రశ్న ద్వారా రాష్ట్రాధికారాలు తమకు సవాల్ విసిరిన వ్యక్తులను ఎలా నేరపూరితంగా సృష్టిస్తారో, ఆ నేరపూరిత చరిత్ర రచనలో ఎలా స్థిరపడుతుందో విశ్లేషించబడుతుంది. దీనికి Power Theory, Discourse Analysis మరియు State-Society Relations వంటి సిద్ధాంతాతృక పద్ధతులు ఉపయోగించబడతాయి. అదే విధంగా, జానపద సంప్రదాయాలు - ముఖ్యంగా బుర్ర కథలు, ఒగ్గుకథలు, పాటలు - చారిత్రక మూలాలుగా ఎంతవరకు నమ్మదగినవో అన్న ప్రశ్న కూడా ఈ అధ్యయనంలో కీలకంగా నిలుస్తుంది. మౌఖిక సంప్రదాయాలలో కాలక్రమ మార్పులు ఉన్నప్పటికీ, అవి సామాజిక సత్యాన్ని ఎలా ప్రతిబింబిస్తాయో అర్థం చేసుకోవడానికి Social Memory Studies మరియు Narrative Analysis పద్ధతులు ఉపయోగించబడతాయి. చివరిగా, పాపన్న ఒక చారిత్రక వ్యక్తి నుంచి ఒక ప్రజా ప్రతీకగా ప్రజా స్మృతిలో ఎలా రూపాంతరం చెందాడన్న ప్రశ్న ఈ పరిశోధనలో పరిశీలించబడుతుంది. ఈ ప్రశ్న ద్వారా, పాపన్న కథనం కాలక్రమంలో ఎలా మారుతూ, తెలంగాణ ప్రజా చైతన్యంలో ఒక జీవంత స్మృతిగా నిలిచిందో అర్థం చేసుకోవడం జరుగుతుంది. దీనికి Cultural Anthropology మరియు Folk Performance Analysis వంటి పద్ధతులు ఉపయోగించబడతాయి. ఈ విధంగా, ఈ అధ్యయనంలోని ప్రతి పరిశోధన ప్రశ్న ఒక నిర్దిష్ట లక్ష్యంతో అనుసంధానమై, తగిన పరిశోధన పద్ధతుల ద్వారా సమాధానాన్ని వెతుకుతుంది. ఈ ప్రశ్నల సమిష్టి ద్వారా సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్‌ను కేవలం ఒక చారిత్రక వ్యక్తిగా కాకుండా, చరిత్ర రచనలోని అధికార-ప్రజల సంబంధాలను అర్థం చేసుకునే ఒక కీలక అధ్యయనంగా ఈ గ్రంథం ప్రతిష్ఠిస్తుంది. 1.5. మూలాల వర్గీకరణ ఈ అధ్యయనం ఉపయోగించే మూలాలు కేవలం సమాచారం అందించే సాధనాలు మాత్రమే కావు. అవి ఆనాటి నిర్దిష్ట అధికార సంబంధాలు, దృష్టికోణాలు, కలిగి ఉంటాయి. అందువల్ల, సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్‌పై ఈ పరిశోధనలో మూలాల వర్గీకరణ ఒక సాంకేతిక ప్రక్రియ మాత్రమే కాకుండా, ఒక విమర్శాత్మక చర్యగా రూపొందించబడింది. ఈ అధ్యయనం ప్రధానంగా మూడు రకాల మూలాలపై ఆధారపడుతుంది: ఆర్కైవల్ మూలాలు, వలసకాల మూలాలు, మరియు జానపద మూలాలు. ప్రతి వర్గం మూలాలు పాపన్నను వేర్వేరు కోణాలలో ప్రతిబింబిస్తాయి; వాటి మధ్య ఉన్న అంతరాలే ఈ పరిశోధనకు పునాదిగా నిలుస్తాయి. చారిత్రక మూలాలు ఈ అధ్యయనంలో ప్రాథమిక ఆధారాలుగా ఉపయోగించబడ్డాయి. ఇవి ప్రధానంగా పర్షియన్ భాషలో రాయబడిన గోల్కొండ కోర్టు వృత్తాంతాలు, మొఘల్ పాలనా లేఖలు, ఫర్మాన్లు, మరియు అధికారిక నివేదికలను కలిగి ఉంటాయి. ఈ మూలాలలో పాపన్నను సాధారణంగా “తిరుగుబాటుదారుడు”, “అశాంతి కారకుడు”, లేదా “చట్టవిరుద్ధుడు”గా చిత్రీకరించడం కనిపిస్తుంది. ఈ వర్ణనలు అధికారాన్ని న్యాయపరిచే భాషగా పనిచేస్తుంది. అందువల్ల, ఈ అధ్యయనం చారిత్రక మూలాలను యథాతథంగా స్వీకరించకుండా, వాటిలోని పదజాలం మరియు ఉద్దేశ్యాలను విమర్శాత్మకంగా విశ్లేషిస్తుంది. ముఖ్యంగా, సంఘటనల విస్తృతంగా నమోదు అయ్యాయి, పూర్తిగా విస్మరించబడ్డాయి అన్న అంశాలు ఈ మూలాల పఠనంలో కీలకంగా పరిగణించబడతాయి. చారిత్రక మూలాల పరిమితి ఏమిటంటే, అవి అధికార దృష్టిని మాత్రమే ప్రతిబింబిస్తాయి. గ్రామీణ సమాజాల అనుభవాలు, ప్రజల మద్దతు, స్థానిక న్యాయ భావనలు - ఇవన్నీ ఈ మూలాలలో అరుదుగా మాత్రమే కనిపిస్తాయి. ఈ లోటును గుర్తించడమే ఈ అధ్యయనంలోని తదుపరి మూలాల వర్గీకరణకు దారితీస్తుంది. రెండవ వర్గం మూలాలు వలసకాలంలో రూపొందిన బ్రిటిష్ గెజెటీర్లు, జిల్లా మాన్యువల్స్, మరియు పరిపాలనా నివేదికలు. ఈ మూలాలు పాపన్న కాలానికి నేరుగా సంబంధించినవిగా కాకపోయినా, స్థానిక తిరుగుబాటులను బ్రిటిష్ అధికారులు ఎలా అర్థం చేసుకున్నారో తెలియజేస్తాయి. ఈ రచనలలో “బందిపోటు, తిరుగుబాటుదారుడు” వంటి పదాలు తరచుగా ఉపయోగించబడతాయి. ఈ పదజాలం ఒక నిర్దిష్ట వలసకాల దృష్టికోణాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది, ఇది స్థానిక ప్రతిఘటనలను సహజంగా నేరంగా చిత్రీకరించే విధానాన్ని బలపరుస్తుంది. డెక్కన్ ప్రాంతానికి సంబంధించిన 17వ శతాబ్దపు ఆర్కైవ్ మూలాలు ప్రధానంగా పరిపాలనా ఉత్తర్వులు, సైనిక నివేదికలు, ఆదాయ లెక్కలు, మరియు శాంతిభద్రతలపై నివేదికల రూపంలో లభిస్తాయి. ఈ పత్రాలు పాపన్న వంటి వ్యక్తులను సాధారణంగా “అశాంతి కారకులు”, “దొంగల గుంపుల నాయకులు”, లేదా “పన్ను వసూలుకు అడ్డంకి”గా వర్ణిస్తాయి. ఈ భాషా వినియోగం పాపన్న ఉద్యమం యొక్క స్వరూపాన్ని కాకుండా, రాష్ట్రానికి అది కలిగించిన సమస్యను ప్రతిబింబిస్తుంది. ఈ అధ్యయనంలో వలసకాల మూలాలను ద్వితీయ ఆధారాలుగా ఉపయోగిస్తూ, వాటి అంతర్గత పాక్షికతను విశ్లేషించడం జరుగుతుంది. ఈ మూలాలు పాపన్న ఉద్యమాన్ని నేరుగా వివరిస్తున్నప్పటికీ, అధికార వ్యవస్థలు ప్రతిఘటనలను ఎలా వర్గీకరించాయో అర్థం చేసుకోవడానికి ఇవి కీలకంగా నిలుస్తాయి. ముఖ్యంగా, “బందిపోటు” అనే భావన చరిత్రలో ఎలా స్థిరపడిందో అర్థం చేసుకోవడానికి ఈ వలసకాల మూలాలు ఒక మధ్యవర్తిగా పనిచేస్తాయి. మూడవ మరియు ఈ అధ్యయనానికి అత్యంత కీలకమైన వర్గం - జానపద మూలాలు. వీటిలో బుర్ర కథలు, ఒగ్గుకథలు, దప్పు పాటలు, గ్రామీణ మౌఖిక సంప్రదాయాలు, మరియు స్థానిక దేవతా ఆరాధనలతో ముడిపడ్డ కథనాలు ఉన్నాయి. ఈ మూలాలు పాపన్నను అధికారానికి వ్యతిరేకంగా నిలిచిన ఒక న్యాయపోరాటకారుడుగా, ప్రజల రక్షకుడిగా ప్రతిష్ఠిస్తాయి. ఈ మౌఖిక సంప్రదాయాలు కేవలం గత సంఘటనలను గుర్తు చేసే కథలు కావు; అవి తరతరాలుగా సంక్రమించిన సామాజిక అనుభవాల ప్రతిబింబాలు. జానపద మూలాల ప్రధాన సవాలు వాటి కాలక్రమ స్పష్టత లోపించడం. తేదీలు, ఖచ్చిత సంఘటనల వరుసలు ఇందులో మారుతూ ఉంటాయి. అయితే ఈ అధ్యయనం జానపదాన్ని ఖచ్చిత చారిత్రాత్మక కాలక్రమం కోసం కాకుండా, సామాజిక సత్యమును అర్థం చేసుకోవడానికి ఉపయోగిస్తుంది. మౌఖిక సంప్రదాయాలు ప్రజల భావోద్వేగాలు, న్యాయ భావనలు, మరియు అధికారంపై ఉన్న అభిప్రాయాలను స్పష్టంగా ప్రతిబింబిస్తాయి. అందువల్ల, ఈ మూలాలను విస్మరించడం అంటే ప్రజల చరిత్రను విస్మరించడమే అవుతుంది. ఈ మూడు వర్గాల మూలాలను కలిపి చర్చించడమే ఈ పరిశోధన యొక్క ప్రత్యేకత. చారిత్రక మూలాలు “రాష్ట్రం ఏమన్నది” చూపిస్తే, జానపద మూలాలు “ప్రజలు ఏమనుభవించారు” అనే విషయాన్ని తెలియజేస్తాయి. వలస కాల మూలాలు ఈ రెండింటి మధ్య ఒక చారిత్రక దృక్కోణాన్ని అందిస్తాయి. ఈ మూడింటి మధ్య ఉన్న అంతరాలు, మరియు కలయికలే సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ చరిత్రను సమగ్రంగా అర్థం చేసుకునే మార్గాన్ని తెరుస్తాయి. ఈ విధంగా, మూలాల వర్గీకరణ ఈ అధ్యయనంలో ఒక సాంకేతిక అధ్యాయం మాత్రమే కాదు; అది మొత్తం గ్రంథానికి పునాదిగా పనిచేస్తుంది. తదుపరి విభాగంలో, ఈ మూలాలను ఎలా ఉపయోగించబోతున్నామో - అంటే పరిశోధన పద్ధతులను - విపులంగా చర్చించబడుతుంది. చరిత్ర గమనంలో పాలకులు మారవచ్చు, వారి అధికారిక రికార్డులు తాత్కాలిక సత్యాలను సృష్టించవచ్చు. కానీ, కాలపరీక్షను తట్టుకుని నిలిచేది ప్రజల పక్షాన నిలిచిన నిజాయితీ మాత్రమే. కష్టాలు ఎదురైనా, ప్రలోభాలు చుట్టుముట్టినా సరే, వక్రీకరణలను తోసిరాజని నిఖార్సైన నిజాల వైపు అడుగులు వేయడమే ఒక చరిత్రకారుడికి, సమాజానికి అసలైన నైతిక బలాన్ని ఇస్తుంది. చరిత్ర పుటలు నిరూపించే సనాతన సూత్రం ఒక్కటే — సత్యం కోసం నడవడం ధర్మం. రాజభవనాల గోడల మధ్య రాసుకున్న గాథలు తాత్కాలికంగా వైభవాన్ని చాటవచ్చు, కానీ కాలగమనంలో అవి కేవలం ప్రచారాలుగానే మిగిలిపోతాయి. శతాబ్దాలు దాటినా నేటికీ సజీవంగా నిలిచేది కేవలం సామాన్య ప్రజల అనుభవాల నుండి పుట్టిన నిఖార్సైన వాస్తవాలు మాత్రమే. వక్రీకరణల ముసుగులను తొలగించి, నిర్భయంగా వాస్తవాలను వెలికితీసినప్పుడే ఏ సమాజానికైనా తన నిజమైన అస్తిత్వం లభిస్తుంది. కాలపరీక్షను తట్టుకుని నిలిచే ఏకైక సాక్ష్యం ఒక్కటే — చరిత్రకు ధర నిజం. 1.6. పరిశోధన పద్ధతి ఈ అధ్యయనం ఒకే ఒక పరిశోధనా పద్ధతిపై ఆధారపడిన సంప్రదాయ చరిత్ర రచన కాదు. సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ వంటి వ్యక్తి జీవితాన్ని, ఉద్యమాన్ని, మరియు ప్రజా స్మృతిలోని అతని స్థితిని అర్థం చేసుకోవాలంటే, అంతరశాస్త్రీయ పద్ధతి తప్పనిసరి. ఎందుకంటే పాపన్న చరిత్ర ఒకేసారి రాజకీయ చరిత్ర, సామాజిక చరిత్ర, జానపద చరిత్ర, మరియు సాంస్కృతిక స్మృతి చరిత్రగా పనిచేస్తుంది. అందువల్ల, ఈ పరిశోధన బహుళ పరిశోధనా పద్ధతులను సమన్వయపరిచి ఉపయోగిస్తుంది. ఈ అధ్యయనానికి ప్రాథమిక పునాది సంప్రదాయ చరిత్ర రచన రాజ్యాధికారాన్ని, రాజకీయాలను కేంద్రంగా పెట్టిన విధానాన్ని ప్రశ్నిస్తూ, చరిత్రను “క్రింద నుండి” చదవాలని ఈ దృష్టికోణం ప్రతిపాదిస్తుంది. ఈ అధ్యయనం, ప్రతిపాదించిన భావనలను ఆధారంగా తీసుకొని, అధికారానికి వెలుపల నిలిచిన సమూహాల రాజకీయ చైతన్యాన్ని విశ్లేషిస్తుంది. పాపన్న ఉద్యమాన్ని ఒక అవ్యవస్థాత్మక తిరుగుబాటుగా కాకుండా, స్వతంత్ర రాజకీయ తర్కం కలిగిన ప్రజా ప్రతిఘటనగా అర్థం చేసుకోవడం ఈ దృష్టికోణం ద్వారా సాధ్యమవుతుంది. పాపన్న ఉద్యమంపై అందుబాటులో ఉన్న చారిత్రక మూలాలు పరిమితమైనవి, పాక్షికమైనవి కావడంతో, వాచిక సంప్రదాయాలు ఈ అధ్యయనంలో కీలక స్థానాన్ని పొందాయి. మౌఖిక సమాచార పద్ధతి ద్వారా బుర్ర కథలు, ఒగ్గుకథలు, దప్పు పాటలు, గ్రామీణ కథనాలను చరిత్ర మూలాలుగా పరిగణించడం జరుగుతుంది. అయితే, ఈ పద్ధతి మౌఖిక మూలాలను యథాతథంగా స్వీకరించదు; వాటిలోని రూపాంతరాలు, పునరావృత్తాలు, మరియు కాలక్రమ మార్పులను సామాజిక స్మృతిగా విశ్లేషిస్తుంది. ఈ సందర్భంలో జ్ఞాపకం అనేది ఖచ్చిత సంఘటనల ప్రతిరూపం కాకుండా, సమాజం అనుభవించిన అణచివేతకు ఇచ్చిన అర్థంగా చూడబడుతుంది. ఈ అధ్యయనం పాపన్న ఉద్యమాన్ని కేవలం రాజకీయ సంఘటనగా కాకుండా, ఒక సామాజిక ప్రక్రియగా కూడా పరిశీలిస్తుంది. Historical Anthropology పద్ధతి ద్వారా కుల నిర్మాణాలు, వృత్తి వ్యవస్థలు, మతాచారాలు, మరియు గ్రామీణ సమాజాల అంతర్గత సంబంధాలు విశ్లేషించబడతాయి. పాపన్న గౌడ్ సమాజపు నేపథ్యం, అతని ఉద్యమానికి వచ్చిన ప్రజా మద్దతు, మరియు గ్రామీణ న్యాయ భావనలు - ఇవన్నీ ఈ పద్ధతి ద్వారా స్పష్టత పొందుతాయి. ఇది ఉద్యమాన్ని వ్యక్తిగత ధైర్యం లేదా హింసాత్మక ప్రతీకారం అనే సరళమైన వివరణ నుంచి బయటకు తీసుకువస్తుంది. పాపన్న ఉద్యమంలో కోటలు కీలక పాత్ర పోషించాయి. అందువల్ల, ఈ అధ్యయనం Spatial History పద్ధతిని ఉపయోగించి, కోటల స్థానాలు, వాటి భౌగోళిక ప్రాధాన్యత, మరియు వాటి మధ్య ఉన్న అనుసంధానాలను విశ్లేషిస్తుంది. సర్వాయిపేట, కొలనుపాక, బోనగిరి వంటి కోటలను కేవలం సైనిక కట్టడాలుగా కాకుండా, ఒక ప్రత్యామ్నాయ అధికార నిర్మాణానికి కేంద్రాలుగా ఈ పద్ధతి చూస్తుంది. భూభాగ నియంత్రణ, రవాణా మార్గాలు, మరియు ప్రజల చలనం - ఇవన్నీ రాజకీయ శక్తితో ఎలా అనుసంధానమయ్యాయో ఈ విశ్లేషణ ద్వారా అర్థమవుతుంది. చారిత్రక మరియు వలసకాల మూలాలలో ఉపయోగించిన భాషను ఈ అధ్యయనం Discourse Analysis ద్వారా పరిశీలిస్తుంది. “బందిపోటు”, “తిరుగుబాటు”, “అశాంతి” వంటి పదాలు తటస్థమైనవి కావు; అవి అధికార భాషలో భాగం. ఈ పద్ధతి ద్వారా, రాష్ట్రాధికారాలు తమకు సవాల్ విసిరిన ఉద్యమాలను ఎలా నేరీకరించాయో విశ్లేషించబడుతుంది. ఈ విశ్లేషణలో Eric Hobsbawm, Social Banditry సిద్ధాంతం కూడా ఒక విశ్లేషణాత్మక సాధనంగా ఉపయోగించబడుతుంది. ఈ అధ్యయనంలో ముఖ్యమైన పద్ధతుల్లో ఒకటి తులనాత్మక పఠనం. చారిత్రక మూలాలు, వలసకాల మూలాలు, మరియు జానపద మూలాలను వేరువేరుగా కాకుండా, పరస్పరం పోల్చి చదవడం జరుగుతుంది. ఒక మూలంలో కనిపించని విషయం మరో మూలంలో ఎలా వ్యక్తమవుతుందో విశ్లేషించడం ద్వారా, చరిత్రలోని మౌనాలను గుర్తించడం ఈ పద్ధతి ఉద్దేశ్యం. ఈ విధానం పాపన్న చరిత్రను ఏకపక్షంగా కాకుండా, బహుళ స్వరాలతో అర్థం చేసుకునే అవకాశం ఇస్తుంది. పరిమితులు మరియు ఆత్మపరిశీలన ఈ పరిశోధన తన పద్ధతుల పరిమితులను కూడా గుర్తిస్తుంది. జానపద మూలాలలో కాలక్రమ స్పష్టత లోపించడం, ఆర్కైవ్ మూలాలలో అధికార పాక్షికత ఉండడం – ఇవన్నీ విశ్లేషణలో జాగ్రత్తగా పరిగణించబడతాయి. అయితే, ఈ పరిమితులే పరిశోధన విలువను తగ్గించవు; అవే చరిత్ర రచనలోని సంక్లిష్టతను వెలుగులోకి తీసుకువస్తాయి. విధానాత్మక సమగ్రత ఈ అన్ని పద్ధతులను కలిపి ఉపయోగించడం ద్వారా, ఈ అధ్యయనం ఒకే ఒక సిద్ధాంతానికి పరిమితం కాకుండా, పాపన్న ఉద్యమాన్ని సమగ్రంగా అర్థం చేసుకోవాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. ఈ విధానాత్మక సమగ్రత ఈ గ్రంథాన్ని కేవలం జీవచరిత్ర కాకుండా, ఒక విమర్శాత్మక చరిత్రగా నిలబెడుతుంది. 1.7. అధ్యయన పరిమితులు ఏ చారిత్రక పరిశోధన అయినా తన పరిమితులను గుర్తించి ప్రకటించినప్పుడే నిబద్ధతను నిలబెట్టుకుంటుంది. సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్‌పై ఈ అధ్యయనం కూడా మినహాయింపు కాదు. ఈ గ్రంథం ఒక సమగ్ర, అంతరశాస్త్రీయ విశ్లేషణను లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నప్పటికీ, అందుబాటులో ఉన్న మూలాలు, కాలక్రమ దూరం, మరియు చరిత్ర రచనలో సహజంగా ఉన్న మౌనాలు కొన్ని పరిమితులను విధిస్తాయి. అయితే ఈ పరిమితులు పరిశోధన విలువను తగ్గించేవిగా కాకుండా, విశ్లేషణను మరింత జాగ్రత్తగా, విమర్శాత్మకంగా చేయాల్సిన అవసరాన్ని సూచిస్తాయి. మొదటి మరియు ముఖ్యమైన పరిమితి ఆర్కైవల్ మూలాల స్వభావంకు సంబంధించినది. పాపన్న కాలానికి చెందిన పర్షియన్ కోర్టు వృత్తాంతాలు మరియు అధికారిక లేఖలు ప్రధానంగా రాష్ట్రాధికార దృష్టికోణాన్ని మాత్రమే ప్రతిబింబిస్తాయి. ఇవి తిరుగుబాటులను సాధారణంగా “అశాంతి” లేదా “నేరం”గా చిత్రీకరిస్తాయి. ఈ మూలాలలో గ్రామీణ సమాజాల అనుభవాలు, ప్రజల మద్దతు, మరియు స్థానిక న్యాయ భావనలు దాదాపు కనిపించవు. ఈ అధ్యయనం ఈ మూలాలను విమర్శాత్మకంగా చదవడం ద్వారా ఈ లోటును పూరించడానికి ప్రయత్నించినప్పటికీ, ఆర్కైవ్ మౌనాలను పూర్తిగా తొలగించడం సాధ్యం కాదు. రెండవ పరిమితి కాలక్రమ స్పష్టత లోపించడం. పాపన్న జీవితానికి సంబంధించిన ఖచ్చిత తేదీలు, సంఘటనల వరుసలు అన్ని మూలాలలో సమానంగా లభించవు. జానపద కథనాలలో సంఘటనలు తరచూ కాలాతీతంగా లేదా రూపాంతరాలతో ప్రస్తావించబడతాయి. ఈ అధ్యయనం ఖచ్చిత కాలక్రమాన్ని పునర్నిర్మించడాన్ని ఒక పరిమిత లక్ష్యంగా కాకుండా, సామాజిక-రాజకీయ ప్రక్రియలను అర్థం చేసుకునే సాధనంగా మాత్రమే తీసుకుంటుంది. అయినప్పటికీ, ఇది సంప్రదాయ చరిత్రకారులకు ఒక పరిమితిగా కనిపించవచ్చు. మూడవ పరిమితి జానపద మూలాల విశ్వసనీయతకు సంబంధించినది. బుర్ర కథలు, ఒగ్గుకథలు, పాటలు, మౌఖిక సంప్రదాయాలు కాలక్రమంలో మార్పులకు లోనవుతాయి. మౌఖిక సాహిత్యంలో కల్పిత అంశాలు, అతిశయాలు, మరియు స్థానిక భావోద్వేగాలు కలిసివుండటం సహజం. ఈ అధ్యయనం జానపద మూలాలను ఖచ్చిత సంఘటనల నిర్ధారణకు కాకుండా, సామాజిక స్మృతిని అర్థం చేసుకోవడానికి ఉపయోగిస్తుంది. అయినప్పటికీ, ఈ విధానం చరిత్రను “అతి భావోద్వేగాత్మకంగా” చూస్తోందన్న విమర్శకు లోనయ్యే అవకాశం ఉంది. నాలుగవ పరిమితి ప్రాంతీయ పరిమితి. ఈ అధ్యయనం ప్రధానంగా తెలంగాణ ప్రాంతంపై దృష్టి సారిస్తుంది. పాపన్న ఉద్యమానికి సమీప ప్రాంతాలలో ఉన్న ఇతర సమకాలీన తిరుగుబాటులతో తులనాత్మకంగా విస్తృత అధ్యయనం చేయడం ఈ గ్రంథ పరిధిలో పూర్తిగా సాధ్యం కాలేదు. అయితే, ఈ పరిమితి ఉద్దేశ్యపూర్వకమైనదే; ఎందుకంటే ఈ పరిశోధన విస్తృతికి మించిన ప్రాధాన్యతగా తీసుకుంది. ఐదవ పరిమితి సిద్ధాంతాతృక ఎంపికకు సంబంధించినది. ఈ అధ్యయనం Subaltern Studies, Oral History, మరియు Social Memory వంటి సిద్ధాంతాలపై బలంగా ఆధారపడుతుంది. ఈ సిద్ధాంతాలు ప్రజా ప్రతిఘటనలను అర్థం చేసుకోవడానికి అనుకూలమైనవైనా, అవి కొన్ని సందర్భాల్లో రాష్ట్ర నిర్మాణాల సంక్లిష్టతను లేదా రాజకీయాల ప్రభావాన్ని తక్కువగా చూపవచ్చు. ఈ పరిమితిని గుర్తించి, ఈ అధ్యయనం సిద్ధాంతాలను యాంత్రికంగా వర్తింపజేయకుండా, సందర్భానుసారంగా ఉపయోగించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. చివరిగా, ఈ పరిశోధనలో పరిశోధకుడి స్థానము కూడా ఒక పరిమితిగా పరిగణించబడుతుంది. పాపన్న తెలంగాణ ప్రజాస్మృతిలో గాఢంగా నిక్షిప్తమైన వ్యక్తి కావడం వల్ల, అతని పట్ల సానుభూతి లేదా సాంస్కృతిక సమీపత పరిశోధనపై ప్రభావం చూపే అవకాశం ఉంటుంది. ఈ అధ్యయనం ఈ ప్రమాదాన్ని గుర్తించి, స్వీయ-విమర్శ ద్వారా విశ్లేషణను సమతుల్యంగా ఉంచేందుకు ప్రయత్నిస్తుంది. ఈ అన్ని పరిమితుల మధ్య కూడా, ఈ పరిశోధన ఒక స్పష్టమైన స్థానం తీసుకుంటుంది: చరిత్రను సంపూర్ణంగా, నిర్దోషంగా పునర్నిర్మించడం కన్నా, అందుబాటులో ఉన్న మూలాలు ఏమి చెబుతున్నాయో, ఏమి మౌనంగా వదిలేశాయో అర్థం చేసుకోవడమే ఈ గ్రంథం లక్ష్యం. ఈ దృష్టిలో, పరిమితులే ఈ అధ్యయనానికి బలంగా మారతాయి - అవే చరిత్ర రచనలోని సంక్లిష్టతను పాఠకుడికి తెలియజేస్తాయి. 1.8. అధ్యాయ నిర్మాణం ఈ గ్రంథం యొక్క నిర్మాణం యాదృచ్ఛికంగా ఏర్పడినది కాదు. ఇది సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ జీవితాన్ని మరియు ఉద్యమాన్ని ఒక సారాంశాత్మక కథనంగా కాకుండా, క్రమబద్ధమైన విశ్లేషణాత్మక ప్రయాణంగా పాఠకుడి ముందుంచేలా రూపొందించబడింది. ప్రతి అధ్యాయం ముందరి అధ్యాయంలో ప్రతిపాదించిన వాదనలను లోతుగా తీసుకువెళ్తూ, తదుపరి అధ్యాయానికి పునాదిని సిద్ధం చేస్తుంది. ఈ విధంగా, ఈ గ్రంథం ఒక వ్యక్తి చరిత్ర నుంచి ప్రారంభమై, చివరికి చరిత్ర రచన విధానాలపై విమర్శాత్మక చర్చకు చేరుతుంది. మొదటి అధ్యాయం - పరిచయం & మూలాలు : ఈ అధ్యయనానికి పునాదిని ఏర్పాటు చేస్తుంది. ఇందులో పరిశోధన నేపథ్యం, సమస్య, లక్ష్యాలు, ప్రశ్నలు, మూలాల స్వభావం, పరిశోధన పద్ధతులు, మరియు పరిమితులు చర్చించబడ్డాయి. ఈ అధ్యాయం పాఠకుడిని అధ్యయనపు భావనాత్మక ప్రపంచంలోకి ప్రవేశపెట్టే ద్వారంలా పనిచేస్తుంది. రెండవ అధ్యాయం - 17వ శతాబ్దపు తెలంగాణ యొక్క సామాజిక, ఆర్థిక, రాజకీయ నేపథ్యం: 17వ శతాబ్దపు తెలంగాణ యొక్క సామాజిక, ఆర్థిక, రాజకీయ నేపథ్యం, పన్ను వ్యవస్థ, జాగీర్దారీ నిర్మాణం, కుల-వృత్తి సంబంధాలు, మరియు గ్రామీణ సమాజాలపై పెరిగిన ఒత్తిళ్లు - ఇవన్నీ పాపన్న ఉద్యమం ఉద్భవానికి ఎలా దోహదపడ్డాయో ఈ అధ్యాయం చూపిస్తుంది. ఈ నేపథ్య విశ్లేషణ లేకుండా పాపన్న ఉద్యమాన్ని అర్థం చేసుకోవడం సాధ్యం కాదన్న వాదనను ఇది ప్రతిపాదిస్తుంది. మూడవ అధ్యాయం - సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ జీవితానికి అంకితం: అతని కుటుంబ నేపథ్యం, సామాజిక స్థానం, ప్రారంభ అనుభవాలు, మరియు అతని రాజకీయ చైతన్యం ఎలా రూపుదిద్దుకుందో ఈ అధ్యాయం పరిశీలిస్తుంది. ఈ అధ్యాయం ఒక సంప్రదాయ జీవచరిత్రగా కాకుండా, వ్యక్తి--సమాజం మధ్య ఉన్న పరస్పర సంబంధాన్ని విశ్లేషించే ప్రయత్నంగా నిలుస్తుంది. నాలుగవ అధ్యాయం - పాపన్న ఉద్యమం యొక్క ఆరంభం మరియు దాని సైనిక-సంఘటనా నిర్మాణం : మొదటి దాడులు, ప్రజల మద్దతు, గురిల్లా పద్ధతులు, మరియు ఉద్యమం ఎలా విస్తరించిందో ఈ అధ్యాయం చర్చిస్తుంది. ఈ భాగంలో పాపన్న ఉద్యమం ఒక అవ్యవస్థాత్మక హింసాత్మక చర్యల సమాహారం కాదని, ఒక సంఘటిత ప్రతిఘటనగా ఎలా ఎదిగిందో చూపించబడుతుంది. ఐదవ అధ్యాయం - పాపన్న నిర్మించిన కోటలు మరియు భూభాగ నియంత్రణ: కోటలను కేవలం సైనిక కట్టడాలుగా కాకుండా, ఒక ప్రత్యామ్నాయ అధికార వ్యవస్థకు కేంద్రాలుగా ఈ అధ్యాయం విశ్లేషిస్తుంది. Spatial History దృష్టితో, భౌగోళిక నియంత్రణ మరియ రాజకీయ శక్తి మధ్య ఉన్న సంబంధాన్ని ఇది స్పష్టతకు తెస్తుంది ఆరవ అధ్యాయం - గోల్కొండ రాజ్యం, మొఘల్ సామ్రాజ్యం, మరియు ఔరంగజేబు దెక్కన్ విధానాలు గోల్కొండ రాజ్యం, మొఘల్ సామ్రాజ్యం, మరియు ఔరంగజేబు దెక్కన్ విధానాల నేపథ్యంలో పాపన్న ఉద్యమాన్ని ఉంచుతుంది. రాష్ట్రాధికారాల ప్రతిస్పందన, అణచివేత వ్యూహాలు, మరియు పాపన్నను “రాష్ట్రానికి ముప్పు”గా ఎలా గుర్తించారో ఈ అధ్యాయం విశ్లేషిస్తుంది. ఈ భాగం పాపన్న ఉద్యమాన్ని ఒక ప్రాంతీయ సంఘటనగా కాకుండా, విస్తృత దెక్కన్ రాజకీయాల భాగంగా నిలబెడుతుంది. ఏడవ అధ్యాయం - పాపన్న మరణం-చారిత్రక జానపద కథనాలు: పాపన్న మరణానికి సంబంధించిన చారిత్రక మరియు జానపద కథనాలను తులనాత్మకంగా పరిశీలిస్తుంది. ఆర్కైవ్ కథనాలు మరియు జానపద కథల మధ్య ఉన్న విరుద్ధతలు, వాటి వెనుక ఉన్న రాజకీయాలు, మరియు ప్రజా స్మృతిలో పాపన్న మరణం ఎలా ప్రతీకాత్మకంగా మారిందో ఈ అధ్యాయం చర్చిస్తుంది. ఎనిమిదవ అధ్యాయం - జానపద సంప్రదాయాలు-బుర్ర కథలు, ఒగ్గు కథలు: ముఖ్యంగా బుర్ర కథలు, ఒగ్గుకథలు మరియు పాటలు - పాపన్న చరిత్రలో పోషించిన పాత్రను విశ్లేషిస్తుంది. ఈ అధ్యాయం జానపదాన్ని ఒక సాహిత్య రూపంగా మాత్రమే కాకుండా, ఒక చారిత్రక మూలంగా ఎలా చదవాలో చూపిస్తుంది. తొమ్మిదవ అధ్యాయం - పాపన్న ఉద్యమం-బందిపోటు: పాపన్న ఉద్యమాన్ని పునర్మూల్యాంకనం చేస్తుంది. ఈ భాగంలో పాపన్నను ఒక “సోషల్ బందిపోటు”గా మాత్రమే కాకుండా, ఒక స్వతంత్ర రాజకీయ ఊహను ప్రతిపాదించిన ప్రజా నాయకుడిగా ఎలా అర్థం చేసుకోవచ్చో విశ్లేషించబడుతుంది. పదవ అధ్యాయం - పాపన్న వారసత్వం: ఈ అధ్యయనంలోని ప్రధాన వాదనలను సమీక్షించి, పాపన్న వారసత్వాన్ని నేటి తెలంగాణ సమాజం మరియు చరిత్ర రచనలో ఎక్కడ నిలబెట్టాలో చర్చిస్తుంది. ఈ అధ్యాయం గ్రంథానికి ఒక ముగింపుగా మాత్రమే కాకుండా, భవిష్యత్ పరిశోధనలకు దారులు చూపించే భాగంగా నిలుస్తుంది. ఈ విధంగా, ఈ గ్రంథ నిర్మాణం వ్యక్తి నుంచి సమాజానికి, సంఘటన నుంచి సిద్ధాంతానికి, చరిత్ర నుంచి చరిత్ర రచనపై విమర్శకు పాఠకుడిని క్రమబద్ధంగా తీసుకువెళ్తుంది. 1.9. ఈ అధ్యయన ప్రాధాన్యత : ఈ అధ్యయనం యొక్క ప్రాధాన్యతను కేవలం ఒక చారిత్రక వ్యక్తి జీవితాన్ని వెలుగులోకి తేవడంగా మాత్రమే అర్థం చేసుకోవడం సరిపోదు. సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్‌పై ఈ పరిశోధన, భారత చరిత్ర రచనలోని పద్ధతులు, దృష్టికోణాలు, మరియు అధికార రాజకీయాలను ప్రశ్నించే ఒక విమర్శాత్మక ప్రయత్నంగా నిలుస్తుంది. అందువల్ల, ఈ అధ్యయన ప్రాధాన్యత అనేక స్థాయిలలో వ్యక్తమవుతుంది - విద్యా విషయక స్థాయి నుంచి ప్రాంతీయ చరిత్ర, సామాజిక స్మృతి, మరియు నేటి సమకాలీన చర్చల వరకు. మొదటగా, ఈ అధ్యయనం భారత చరిత్ర రచనలోని Mughal-centric మరియు elite-centric దృష్టికోణాలకు ప్రత్యామ్నాయాన్ని ప్రతిపాదిస్తుంది. సంప్రదాయ చరిత్ర రచనలో దెక్కన్ ప్రాంతం తరచూ కేంద్ర అధికారాల అంచున మాత్రమే కనిపించింది. ఈ పరిశోధన తెలంగాణను ఒక చురుకైన చారిత్రక భూభాగంగా, ప్రజా ప్రతిఘటనలకు వేదికగా చూపించడం ద్వారా, ప్రాంతీయ చరిత్రలకు సముచిత స్థానం కల్పిస్తుంది. ఈ దృష్టిలో, పాపన్న ఉద్యమం ఒక స్థానిక సంఘటన మాత్రమే కాదు; అది దెక్కన్ రాజకీయ చరిత్రలో ఒక కీలక ఘట్టంగా ఈ అధ్యయనం నిలబెడుతుంది. రెండవది, ఈ పరిశోధన Subaltern Studiesకు ప్రాంతీయ లోతు (regional depth) ఇస్తుంది. భారత ఉపాaltern్స్ చరిత్రలో అనేక తిరుగుబాట్లు సిద్ధాంతపరంగా చర్చించబడ్డప్పటికీ, తెలంగాణ వంటి ప్రాంతాలపై సమగ్ర, మూలాధారిత అధ్యయనాలు చాలా తక్కువ. ఈ గ్రంథం పాపన్న ఉద్యమాన్ని ఒక కేస్ స్టడీగా ఉపయోగించి, ప్రజా రాజకీయ చైతన్యం ఎలా రూపుదిద్దుకుంటుందో, అది అధికారానికి ఎలా సవాల్ విసురుతుందో విశ్లేషిస్తుంది. ఈ విధంగా, ఈ అధ్యయనం సిద్ధాంతాన్ని కేవలం వర్తింపజేయడమే కాకుండా, దానిని ప్రశ్నించి విస్తరించే ప్రయత్నం చేస్తుంది. మూడవది, ఈ అధ్యయనం జానపదాన్ని చరిత్ర రచనలోకి తీసుకువచ్చే మేధో కృషిగా నిలుస్తుంది. బుర్ర కథలు, ఒగ్గుకథలు, దప్పు పాటలు, మౌఖిక సంప్రదాయాలు - ఇవి చాలా కాలం పాటు చరిత్రలో ద్వితీయ స్థానంలోనే ఉన్నాయి. ఈ పరిశోధన, జానపదాన్ని ఖచ్చిత కాలక్రమానికి కాకుండా, సామాజిక స్మృతికి ప్రతినిధిగా పరిగణించి, చరిత్ర రచనలో ఒక చెల్లుబాటు అయ్యే మూలంగా స్థాపించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. ఇది భారత చరిత్ర రచనలో మూలాల పట్ల ఉన్న సంప్రదాయ భావనలను విస్తరించే దిశగా ఒక ముఖ్యమైన దోహదం. నాలుగవది, ఈ అధ్యయనం రాష్ట్రాధికారాలు మరియు నేరీకరణ (criminalization) ప్రక్రియలపై లోతైన అవగాహనను అందిస్తుంది. పాపన్నపై “బందిపోటు” అనే ముద్ర ఎలా పడిందో విశ్లేషించడం ద్వారా, రాష్ట్రాలు తమకు సవాల్ విసిరిన ఉద్యమాలను ఎలా వర్గీకరిస్తాయో, ఆ వర్గీకరణ చరిత్రగా ఎలా స్థిరపడుతుందో ఈ అధ్యయనం చూపిస్తుంది. ఈ విశ్లేషణ చరిత్రకే పరిమితం కాకుండా, నేటి సమాజాల్లో కూడా ప్రతిఘటనలు ఎలా నేరీకరించబడుతున్నాయో అర్థం చేసుకోవడానికి దోహదపడుతుంది. ఐదవది, ఈ పరిశోధన తెలంగాణ సమాజానికి సంబంధించిన సాంస్కృతిక మరియు రాజకీయ ప్రాధాన్యతను కలిగి ఉంది. పాపన్న తెలంగాణ ప్రజా స్మృతిలో ఒక కీలక ప్రతీక. అయితే అతని కథనం తరచూ భావోద్వేగ స్థాయిలోనే నిలిచిపోయింది. ఈ అధ్యయనం, ఆ భావోద్వేగాన్ని తృణీకరించకుండా, దానిని విశ్లేషణకు లోబరచడం ద్వారా, ప్రజా చరిత్ర మరియు చరిత్ర మధ్య ఉన్న దూరాన్ని తగ్గిస్తుంది. ఇది ప్రాంతీయ గుర్తింపులపై జరిగే చర్చలకు ఒక శాస్త్రీయ ఆధారాన్ని అందిస్తుంది. ఆరవది, ఈ గ్రంథం భవిష్యత్ పరిశోధనలకు ఒక పునాదిగా పనిచేస్తుంది. పాపన్న ఉద్యమంపై ఈ సమగ్ర అధ్యయనం, దెక్కన్ ప్రాంతంలోని ఇతర సమకాలీన తిరుగుబాట్లపై తులనాత్మక పరిశోధనలకు దారితీస్తుంది. అలాగే, జానపదం--చరిత్ర సంబంధంపై మరింత లోతైన పరిశోధనలకు ఇది ఒక సూచికగా నిలుస్తుంది. మొత్తంగా చూస్తే, ఈ అధ్యయనం సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్‌ను ఒక వ్యక్తిగత వీరుడిగా మాత్రమే కాకుండా, చరిత్ర రచనలోని అధికార, ప్రతిఘటన, మరియు స్మృతి రాజకీయాలను అర్థం చేసుకునే ఒక కీలక కేంద్రబిందువుగా నిలబెడుతుంది. ఈ గ్రంథం ద్వారా ప్రతిపాదించిన దృష్టికోణాలు - చరిత్రను రాస్తున్నారు, అనుభవాలు చరిత్రగా మారుతున్నాయి, స్వరాలు మౌనంగా మిగులుతున్నాయి - అనే విషయాలను పాఠకుడి ముందుంచుతాయి. ఈ విషయాలే ఈ పరిశోధన యొక్క నిజమైన ప్రాధాన్యత. ఈ గ్రంథం పాపన్నను అధ్యయనం చేయడానికి కొత్త ప్రశ్నలతో పాటు, ఆ ప్రశ్నలకు సరిపడే కొత్త పద్ధతులను కూడా అభివృద్ధి చేస్తుంది. ఈ ద్వంద్వ ప్రయత్నమే ఈ పరిశోధనను ఒక సాధారణ చరిత్రకథనం నుంచి ఒక పరిశోధన గ్రంథంగా నిలబెడుతుంది. ప్రజలలో తిరుగుబాటు చైతన్యం – పాపన్న ఆవిర్భావానికి చారిత్రక నేపథ్యం 17వ శతాబ్దం చివరి నాటికి దక్కన్ ప్రాంతంలోని రాజకీయ అస్థిరత, అధిక పన్నుల భారం, జాగీర్దారీ వ్యవస్థలోని దోపిడీ, స్థానిక అధికారుల అక్రమాలు ప్రజల జీవితాలను తీవ్రంగా ప్రభావితం చేశాయి. గ్రామీణ సమాజం ఆర్థికంగా బలహీనపడగా, రైతులు, చేతివృత్తుల వారు, పశుపోషకులు మరియు ఇతర శ్రమజీవి వర్గాలు అనేక ఇబ్బందులను ఎదుర్కొన్నాయి. పాలనా వ్యవస్థ ప్రజల సంక్షేమం కంటే ఆదాయ సేకరణకే ఎక్కువ ప్రాధాన్యం ఇవ్వడంతో అసంతృప్తి క్రమంగా విస్తరించింది. ఈ పరిస్థితులలో ప్రజలకు భద్రతను కల్పించి, వారి ఆత్మగౌరవాన్ని కాపాడగల నాయకత్వం అవసరమైంది. అటువంటి సామాజిక, రాజకీయ పరిస్థితుల నేపథ్యంలోనే సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ నాయకుడిగా ఎదిగారని వివిధ చారిత్రక ఆధారాలు, జానపద సంప్రదాయాలు మరియు పరిశోధనాత్మక రచనలు సూచిస్తున్నాయి. ఆయన నాయకత్వంలో వివిధ వృత్తులు, సామాజిక వర్గాలకు చెందిన ప్రజలు ఒక వేదికపైకి వచ్చి స్థానిక స్థాయిలో సంఘటిత శక్తిగా మారినట్లు అనేక వర్ణనలు తెలియజేస్తాయి. పాపన్న పోరాటం కేవలం అధికారాన్ని సాధించడానికే పరిమితం కాలేదు; ప్రజల గౌరవం, భద్రత, సమాన అవకాశాలు మరియు స్థానిక స్వపరిపాలనకు ప్రాధాన్యం ఇచ్చిన ఉద్యమంగా కూడా పరిశీలించబడుతోంది. అందువల్ల ఆయన చరిత్రను కేవలం ఒక వీరగాథగా కాకుండా, దక్కన్ ప్రాంత సామాజిక పరిణామాలను అర్థం చేసుకోవడానికి ఉపయోగపడే ఒక ముఖ్యమైన చారిత్రక అధ్యాయంగా అధ్యయనం చేయడం అవసరం. ఈ పరిణామాలు ప్రజలలో స్వేచ్ఛ, న్యాయం, ఆత్మగౌరవం పట్ల బలమైన చైతన్యాన్ని పెంపొందించాయి. సామాజిక అసమానతలకు వ్యతిరేకంగా ఏర్పడిన ఈ సంఘటిత శక్తికి పాపన్న నాయకత్వం దృఢమైన దిశను చూపింది. ఆయన పోరాటం ప్రజల ఐక్యత, ధైర్యం, స్వాభిమానానికి ప్రతీకగా నిలిచింది. అందువల్ల సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ ఆవిర్భావం ఒక వ్యక్తి ఎదుగుదల మాత్రమే కాకుండా, ప్రజల్లో పెరిగిన తిరుగుబాటు చైతన్యానికి చారిత్రక రూపంగా భావించవచ్చు. ఈ నేపథ్యంలో ఆయన చరిత్రను అధ్యయనం చేయడం ద్వారా దక్కన్ ప్రాంత సామాజిక, రాజకీయ పరిణామాలతో పాటు ప్రజా చైతన్య వికాసాన్ని కూడా సమగ్రంగా అర్థం చేసుకోవచ్చు. cvyke7u5xkefo39yusphlutd8oqtl0a 4908305 4908303 2026-07-19T10:31:40Z లింగంపల్లి వెంకటేశ్ గౌడ్ 151895 4908305 wikitext text/x-wiki భారతదేశ చరిత్ర రచన ప్రధానంగా సామ్రాజ్యాలు, రాజులు, అధికార కేంద్రాల చుట్టూ తిరుగుతూ వచ్చింది. ఈ ప్రక్రియలో గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో పుట్టి, ప్రజల పక్షాన నిలబడి, అణచివేతకు ఎదురు నిలిచిన అనేక ప్రాంతీయ వీరులు చరిత్రలో తగిన స్థానం పొందలేదు. అటువంటి విస్మరించబడిన ప్రజావీరుల్లో సర్దార్ పాపన్న (పాపన్న గౌడ్) ఒకరు. 17వ శతాబ్దపు తెలంగాణ ప్రాంతంలో మొఘల్ సామ్రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా సాగించిన ఆయన పోరాటాలు, ప్రజా తిరుగుబాట్లు చరిత్రలో అత్యంత ప్రాముఖ్యత కలిగినవి.<ref>{{Cite book|title=సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ చారిత్రక నేపథ్యం - పరిశోధనా గ్రంథం|last=లింగంపల్లి|first=వెంకటేష్ గౌడ్|publisher=VG Movie Makers|year=2026|location=Hyderabad|pages=1-26}}</ref> సర్దార్ పాపన్న జీవించిన కాలం రాజకీయ అస్థిరత, ఆర్థిక దోపిడీ, సామాజిక అణచివేతలతో నిండిన కాలం. దక్షిణ భారతదేశంలో మొఘల్ సామ్రాజ్యం తన అధికారాన్ని విస్తరించుకునే క్రమంలో అధిక పన్నులు, సైనిక బలవంతాలు, గ్రామీణ వ్యవస్థల విధ్వంసం వంటి చర్యలు చేపట్టింది. ముఖ్యంగా రైతులు, శ్రమజీవులు, చేతివృత్తులవారు తీవ్రమైన బాధలను ఎదుర్కొన్నారు. ఈ పరిస్థితులు ప్రజల్లో అసంతృప్తిని పెంచి, స్థానిక తిరుగుబాట్లకు దారితీశాయి. ఈ సామాజిక-ఆర్థిక నేపథ్యంతోనే గౌడ్ సమాజానికి చెందిన సర్దార్ పాపన్న ఒక ప్రజానాయకుడిగా ఎదిగారు. ఆయన తిరుగుబాట్లు కేవలం రాజకీయ అధికారాన్ని సాధించడానికి కాకుండా, ప్రజలపై జరుగుతున్న అన్యాయానికి వ్యతిరేకంగా సాగిన ప్రతిఘటనగా చూడవచ్చు. కోటల ఆధారిత పోరాటాలు, అడవులు-కొండలను ఆశ్రయంగా చేసుకున్న గెరిల్లా యుద్ధాలు, ప్రజల మద్దతుతో నడిచిన సైనిక వ్యూహాలు పాపన్నను మొఘల్ పాలకులకు తీవ్రమైన సవాలుగా మార్చాయి. సర్దార్ పాపన్న చరిత్రను అధ్యయనం చేయడం అంటే ఒక వ్యక్తి జీవితాన్ని మాత్రమే పరిశీలించడం కాదు; అది తెలంగాణ గ్రామీణ సమాజంలోని తిరుగుబాటు చైతన్యం, అణచివేతకు ఎదురు నిలిచిన ప్రజల ధైర్యం, స్థానిక నాయకత్వం రూపుదిద్దుకోవటంగా అర్థం చేసుకోవడం. ఈ పరిశోధనా గ్రంథం సర్దార్ పాపన్న జీవితం, వంశావళి, జననం, బాల్యం, తిరుగుబాట్లు, కోటలు, గెరిల్లా యుద్ధాలు మరియు ఆయన చారిత్రక ప్రాధాన్యతను విశ్లేషిస్తూ, తెలంగాణ ప్రజావీరుడిగా ఆయన స్థానం స్పష్టంగా చూపించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. ==== 1.1. అధ్యయన నేపథ్యం (Background of the Study) ==== భారతదేశ చరిత్ర రచన అనేది కేవలం గతాన్ని నమోదు చేసే ప్రక్రియ మాత్రమే కాదు; అది ఒక నిర్దిష్ట అధికార దృష్టికోణం నుండి గతాన్ని చూపించే రాజకీయ చర్య కూడా. ఏ సంఘటన చరిత్రగా గుర్తింపు పొందాలి, ఎవరు “వీరులు”గా నిలవాలి, ఎవరి పోరాటాలు “తిరుగుబాట్లు”గా ముద్ర పడాలి - ఇవన్నీ చరిత్ర రచనలోని శక్తి సంబంధాలను ప్రతిబింబిస్తాయి. ఈ నేపథ్యంలో డెక్కన్ ప్రాంతం, ముఖ్యంగా నేటి తెలంగాణ, భారత చరిత్ర రచనలో ఒక ప్రాముఖ్యత సంతరించుకున్న ప్రాంతంగా కొనసాగుతూ వచ్చింది. డెక్కన్ చరిత్రపై జరిగిన పరిశోధనలు ఎక్కువగా రాజకీయ కేంద్రాల చుట్టూ తిరుగుతాయి. బీజాపూర్, అహ్మద్‌నగర్, గోల్కొండ వంటి రాజ్యాలు - ముఖ్యంగా వాటి రాజవంశాలు, సైనిక విజయాలు, పరిపాలనా నైపుణ్యాలు - చరిత్ర గ్రంథాల ప్రధాన ఇతివృత్తాలయ్యాయి. ఈ చరిత్ర రచనలో గ్రామీణ సమాజాలు, వృత్తిదారులు, కులాధారిత సమూహాలు కేవలం “పాలనకు లోబడిన ప్రజలు”గా మాత్రమే కనిపిస్తాయి; వారు చరిత్రను క్రియాశీలక పాత్రధారులుగా అరుదుగా గుర్తించబడతారు. డెక్కన్ చరిత్రపై పర్షియన్ వృత్తాంతాలు ప్రధాన ఆధారాలుగా ఉపయోగించబడ్డాయి. ఇవి రాజ్యాధికారాన్ని బలపరిచే భాషలో, తిరుగుబాట్లను “అశాంతి”, “అపరాధం”, “అనైతికత”గా చిత్రీకరిస్తాయి. ఈ మూలాల పరిమితి ఏమిటంటే - ఇవి అధికారాన్ని సవాలు చేసిన సమూహాల అంతర్గత దృష్టిని పూర్తిగా విస్మరిస్తాయి. భారత చరిత్ర రచనలో ఒక కీలక సమస్య Mughal-centric Historiography. ఢిల్లీ, ఆగ్రా వంటి కేంద్రాల నుండి భారతదేశాన్ని చూసే ఈ దృష్టికోణం, ప్రాంతీయ రాజకీయాలను కేవలం “మొఘుల్ విస్తరణకు అడ్డంకులు”గా మాత్రమే అర్థం చేసుకుంది. ఔరంగజేబు దెక్కన్ విధానం చరిత్ర రచనలో ఒక “రాజకీయ వ్యూహం”గా మాత్రమే కనిపిస్తుంది; కానీ దాని ప్రభావం గ్రామీణ సమాజాలపై ఎలా పడిందో వివరించబడదు. ప్రాంతీయ చరిత్ర రచనలు మొఘులుల సామ్రాజ్య పరిపాలన దృష్టికి ప్రత్యామ్నాయంగా ఎదిగినా, అవి కూడా చాలావరకు స్థానిక రాజవంశాలకే పరిమితమయ్యాయి. తెలంగాణ విషయంలో, కుతుబ్‌షాహీ లేదా ఆ తరువాతి పాలనల అధ్యయనాలు ఉన్నప్పటికీ, గ్రామస్థాయి ప్రతిఘటనలపై వ్యవస్థాబద్ధమైన పరిశోధన చాలా అరుదుగా కనిపిస్తుంది. ఇక్కడే సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ వంటి వ్యక్తుల చరిత్ర వెలుగులోకి వస్తుంది. అధికారిక చరిత్రలో అతను “బందిపోటు” లేదా “తిరుగుబాటు దారుడు”గా మాత్రమే నమోదు అవుతాడు; కానీ ప్రాంతీయ ప్రజాస్మృతిలో అతను ఒక న్యాయ రక్షకుడు, ప్రజా నాయకుడిగా నిలిచాడు. ఈ విరుద్ధతను చరిత్ర రచనలు విమర్శనాత్మకంగా విశ్లేషించాలి. తెలంగాణ ప్రాంతం చరిత్రలో కేవలం భౌగోళికంగానే కాదు; అది సామాజిక, రాజకీయ, విద్యావిషయకంగా కూడా ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పాటుకు ముందు, తరువాత కూడా, చరిత్ర రచనలో తెలంగాణను తరచూ ఒక “సంస్కృతి లేని గ్రామీణ ప్రాంతం”గా చూడడం జరిగింది. ఈ దృష్టికోణం వల్ల తెలంగాణలో జరిగిన ప్రజా తిరుగుబాట్లు, స్థానిక ప్రతిఘటనలు, జానపద చైతన్యం సరైన ప్రాధాన్యత పొందలేదు. 17వ శతాబ్దపు తెలంగాణలో భూస్వామ్య పన్ను వ్యవస్థ, జాగీర్దారీ ఒత్తిడి, వృత్తిదారులపై పన్నుల భారము తీవ్రమయ్యాయి. ఈ పరిస్థితుల్లో ఉద్భవించిన తిరుగుబాట్లు కేవలం చట్ట వ్యతిరేక చర్యలు కాదు; అవి సామాజిక న్యాయం కోసం చేసిన పోరాటాలు అయినప్పటికీ, ఈ ఉద్యమాలు చరిత్రలో “అశాంతి”గా మాత్రమే ముద్రపడ్డాయి. అధికార పీఠాల ఆక్రమణ కోసం కాకుండా, పాలకుల అణచివేతతో నలిగిపోతున్న సామాన్య బతుకులకు రక్షణ కల్పించడమే పరమార్థంగా భావించి, ఆ ప్రజా చైతన్యంతో న్యాయమే తన రాజ్యానికి పునాది చేశాడు. ఈ సిద్ధాంత ధోరణి, చరిత్రను “క్రింద నుండి” (history from below) చూడాలని ప్రతిపాదించింది. రణాజిత్ గుహ, షాహిద్ అమిన్, పార్థ ఛటర్జీ వంటి చరిత్రకారులు - అధికారిక చరిత్ర ప్రజా చైతన్యాన్ని ఎలా అణిచివేసిందో విశ్లేషించారు. ప్రజలు తమ స్వంత రాజకీయ చైతన్యంతో చరిత్రను ఏ విధంగా నిర్మించగలరనే దృష్టితో చూస్తే, పాపన్న తిరుగుబాటు ఒక “అవ్యవస్థ” కాదు; అది ఒక ప్రత్యామ్నాయ రాజకీయ ఊహ. అతని కోటలు, ప్రజా న్యాయం, పన్నుల రద్దు వంటి చర్యలు - ఒక అధునాతన రాష్ట్రీయ నిర్మాణ ప్రయత్నాలుగా కూడా చూడవచ్చు. జానపదం VS విద్యాపరమైన చరిత్ర భారతదేశ చరిత్ర రచనలో జానపద కథనాలకు చాలా కాలం పాటు ద్వితీయ స్థానం మాత్రమే లభించింది. బుర్ర కథలు, ఒగ్గుకథలు, డప్పు పాటలు, మౌఖిక సంప్రదాయాలు - ఇవన్నీ “కథలు”గా కొట్టివేయబడ్డాయి. అయితే ఆధునిక చరిత్ర సిద్ధాంతాలు జానపదాన్ని సామాజిక స్మృతిగా గుర్తించాయి. తెలంగాణ జానపద సంప్రదాయాలలో పాపన్న కథనం ఒక నిరంతర ప్రవాహంలా కొనసాగుతుంది. ఇది కేవలం గతాన్ని గుర్తు చేసే కథ కాదు; అది ప్రతి తరం అనుభవించిన అణచివేతకు ఒక వ్యాఖ్యానం. ఈ మౌఖిక సంప్రదాయాలను విస్మరించడం అంటే - ప్రజల చరిత్రను విస్మరించడమే. ఈ అధ్యయనం ఉద్భవించిన అవసరం ఈ అన్ని అంశాల కలయికలోనే ఈ పరిశోధన అవసరం ఉద్భవించింది. డెక్కన్ చరిత్రను మొఘల్ పరిపాలన దృష్టికోణం నుండి విముక్తం చేయడం, తెలంగాణను ఒక చురుకైన చారిత్రక భూభాగంగా గుర్తించడం, మరియు సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న వంటి ప్రజా నాయకుడిని చరిత్రలో స్థిరపరచడం - ఇవే ఈ అధ్యయనానికి ప్రాతిపదిక. అందువల్ల, ఈ అధ్యయనం ఒక వ్యక్తి జీవిత చరిత్ర మాత్రమే కాదు; అది చరిత్ర రచన విధానాలపై ఒక విమర్శనాత్మక పునఃపరిశీలనగా చెప్పవచ్చు. చరిత్ర రచనలో తెలంగాణను తరచూ ఒక సంస్కృతి లేని గ్రామీణ ప్రాంతంగా చూడడం జరిగింది; దీనివల్ల ఇక్కడి ప్రజా తిరుగుబాట్లు, స్థానిక ప్రతిఘటనలు, జానపద చైతన్యం సరైన ప్రాధాన్యత పొందలేదు. కానీ, 17వ శతాబ్దపు తెలంగాణలో భూస్వామ్య పన్ను వ్యవస్థ, జాగీర్దారీ ఒత్తిడి మితిమీరిన వేళ, అణచివేతకు వ్యతిరేకంగా ప్రజల హృదయాల్లో రగిలిన అసంతృప్తికి రూపమే పాపన్న పోరాటం. ఇది ఒక వ్యక్తి తిరుగుబాటు మాత్రమే కాదు, ప్రజల ఆత్మగౌరవాన్ని కాపాడేందుకు జరిగిన సమిష్టి ప్రతిఘటన. అన్యాయం జరిగినప్పుడు మౌనంగా లొంగిపోకుండా, తన మట్టి కోసం, హక్కుల కోసం తిరగబడటమే ఈ నేల నైజం — ఇదే తెలంగాణ ఆత్మ. ==== 1.2. పరిశోధన ఆవశ్యకత : ==== చరిత్ర రచనలో “ఆవశ్యకత” అనేది కేవలం సమాచారసేకరణ వలన ఉద్భవించదు; అది తరచుగా వివిధ దృష్టికోణాల మధ్య అంతరం వల్ల పుడుతుంది. సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ విషయంలో ఈ అంతరం అత్యంత స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. ప్రభుత్వ ఆధారాలలో అతను ఒక బందిపోటు, తిరుగుబాటుదారుడుగా నమోదు కాగా, తెలంగాణ జానపద స్మృతిలో మాత్రం ఒక జానపద నాయకుడుగా, ప్రజా రక్షకుడిగా నిలిచాడు. ఈ మూడు గుర్తింపుల మధ్య ఉన్న అంతరమే ఈ పరిశోధన యొక్క ఆవశ్యకత. ఈ పరిశోధన ఆవశ్యకతను అర్థం చేసుకోవాలంటే, ముందుగా చరిత్ర రచనలో ఉపయోగించే వర్గీకరణలు ఎలా ఉత్పన్నమవుతాయో పరిశీలించాలి. “బందిపోటు”, “తిరుగుబాటు దారుడు”, “వీరుడు” వంటి పదాలు తటస్థమైనవి కావు; అవి అధికార సంబంధాల ఫలితాలు. ఈ పదజాలం వెనుక ఉన్న రాజ్యాధికార రాజకీయాలు ఈ అధ్యయనానికి కీలక అంశం. “బందిపోటు”, “తిరుగుబాటు దారుడు”, “జానపద వీరుడు”: ఒక భావనాత్మక తారతమ్యం: చరిత్ర రచనలో “బందిపోటు” అనే పదం సాధారణంగా చట్టాన్ని ఉల్లంఘించే, వ్యక్తిగత లాభం కోసం హింసను ఆశ్రయించే వ్యక్తిని సూచిస్తుంది. “తిరుగుబాటుదారుడు” అనే పదం కొంతవరకు రాజకీయ అర్థాన్ని కలిగి ఉన్నప్పటికీ, అది కూడా సాధారణంగా “రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా నిలిచిన ప్రమాదకర శక్తి” అనే భావనతోనే వాడబడుతుంది. అయితే “జానపద వీరుడు” అనే భావన పూర్తిగా భిన్నమైన సామాజిక మార్పు నేపథ్యంలో ఉద్భవిస్తుంది.- ప్రజల అనుభవాలు, మౌఖిక సంప్రదాయాలు, సామాజిక స్మృతిలో సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న విషయంలో, ఈ మూడు భావనలు ఒకే వ్యక్తిపై వర్తింపబడ్డాయి. ఈ భావనాత్మక తారతమ్యం యాదృచ్ఛికం కాదు. ఇవి ఆనాటి సామాజిక పరిస్థితులు, ఆర్థిక పరిస్థితులు, వాటి అనుభవాలను బట్టి అవి చరిత్రగా మారతాయి. ఈ అంతరాన్ని విశ్లేషించడానికి కీలకమైన సిద్ధాంతాన్ని ప్రతిపాదించినవాడు Eric Hobsbawm. అతని Social Banditry భావన ప్రకారం, కొన్ని సమాజాలలో “బందిపోటు”గా ముద్ర వేసిన వ్యక్తులు నిజానికి సామాజిక న్యాయం కోసం పోరాడిన ప్రజా నాయకులుగా గుర్తించబడతారు. వీరు చట్టానికి వెలుపల నిలిచినప్పటికీ, ప్రజా నైతికతతో గౌరవాన్ని పొందుతారు. Hobsbawm సూచించిన ముఖ్యమైన అంశం ఏమిటంటే - Social bandits are criminals in the eyes of the state, but heroes in the eyes of the people. ఈ సిద్ధాంతం సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న విషయంలో వర్తిస్తుంది. పాపన్న నిజంగా ఒక “సోషల్ బందిపోటు”గా, అతని ఉద్యమం కొనసాగినట్లు చరిత్ర ధృవీకరిస్తుంది. ఎందుకంటే పాపన్న కార్యకలాపాలు కేవలం దోపిడీ లేదా ప్రతీకార చర్యలుగా పరిమితం కాలేదు. అతని కోటల నిర్మాణం, పన్నుల రద్దు, ప్రజా న్యాయం వంటి చర్యలు - ఒక సంఘటిత రాజకీయ దృష్టిని సూచిస్తాయి. ఈ స్థాయిలో అతన్ని కేవలం “బందిపోటు”గా పరిగణించడం, అతని ఉద్యమ స్వరూపాన్ని సంకుచితం చేయడమే అవుతుంది. ఈ విధంగా ముద్ర వేయడం ఆనాటి ఒక రాజకీయ కుట్ర లేదా చర్యగా భావించవచ్చు. ఈ అధ్యయనంలో మరో కీలక సమస్య రాష్ట్రం లేదా అధికార వ్యవస్థ ఒక వ్యక్తిని “నేరస్థుడు”గా ప్రకటించడం కేవలం చట్టపరమైన ప్రక్రియ కాదు; అది ఒక రాజకీయ చర్య. అధికారానికి సవాల్ విసిరే ప్రతి ఉద్యమాన్ని “అశాంతి”, “అపరాధం”, “అవిధేయత”గా ముద్ర వేయడం - ఇది రాష్ట్రాల చరిత్రలో సాధారణ ప్రక్రియ. పర్షియన్ కోర్టు వృత్తాంతాలు, తరువాతి వలసకాల గెజెటీర్లు - పాపన్నను ఒక “చట్టవిరుద్ధ బందిపోటు”గా చిత్రీకరించడం ద్వారా అతని ఉద్యమానికి ఉన్న సామాజిక మద్దతుకు న్యాయం చేకూరలేదు. ఈ ముద్ర వేయడం ద్వారా ఉద్యమాన్ని నైతికంగా అవమానించడం, ప్రజల మద్దతును చట్టవిరుద్ధంగా చూపించడం జరిగింది. ఈ ప్రక్రియలో “బందిపోటు” అనే పదం ఒక వ్యక్తిని మాత్రమే కాదు, అతని వెనుక ఉన్న సమాజాన్ని కూడా నేరస్థులుగా మారుస్తుంది. వీటిని నేరపూరిత రాజకీయాలుగా చెప్పవచ్చు. అధికారానికి వ్యతిరేకంగా నిలిచిన ప్రతి సామాజిక ప్రతిఘటన ఒక దశలో నేరంగా పరిగణించడం జరుగుతుంది. ఇది కేవలం పోలీస్ చర్య కాదు; ఇది చరిత్ర రచనలోనూ కొనసాగుతుంది. పాపన్న ఉద్యమం కూడా ఇదే విధంగా నేరపూరిత చర్యగా చిత్రీకరించబడింది. ఈ నేరీకరణ మూడు స్థాయిలు కనిపిస్తాయి: చట్టపరమైన నేరీకరణ - తిరుగుబాటుదారుడిగా ప్రకటించడం చరిత్రాత్మక నేరీకరణ - గ్రంథాలలో “బందిపోటు”గా నమోదు చేయడం సాంస్కృతిక నేరీకరణ - ప్రజా ప్రతిఘటనను “అవ్యవస్థ”గా చూపించడం ఈ మూడు స్థాయిలను విశ్లేషించడమే ఈ పరిశోధన లక్ష్యం. పరిశోధన యొక్క సారాంశం : సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్‌ను చరిత్రలో “బందిపోటు”గా ముద్ర వేయడం వెనుక ఉన్న అధికార రాజకీయాలను విశ్లేషించడం, మరియు అతని ఉద్యమాన్ని ప్రజా దృష్టిలో ఒక రాజకీయ - సామాజిక ప్రతిఘటనగా పునర్మూల్యాంకనం చేయడం. ఈ విధంగా విశ్లేషించడం ద్వారా మాత్రమే పాపన్నను సరైన చారిత్రక వీరుడుగా, నాయకుడుగా నిలపడం సాధ్యమవుతుంది. ==== 1.3. పరిశోధన లక్ష్యాలు ==== ఏ పరిశోధనైనా దాని లక్ష్యాల ద్వారానే తన దిశను, పరిమితులను, మరియు విలువను స్పష్టంగా ప్రకటిస్తుంది. ఈ అధ్యయనం లక్ష్యాలు కేవలం సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ జీవిత చరిత్రను పునర్నిర్మించడం మాత్రమే కావు; అవి భారతదేశ చరిత్ర రచనలోని కొన్ని మూలకమైన లోపాలను ప్రశ్నించడానికీ, కొత్త విశ్లేషణాదారులను ప్రతిపాదించడానికీ ఉద్దేశించబడ్డాయి. ఈ లక్ష్యాలు పరస్పరం అనుసంధానమై, ఈ గ్రంథం నిర్మాణానికి మేధోపునాదిగా పనిచేస్తాయి. ఈ పరిశోధన యొక్క ప్రధాన లక్ష్యం : సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ ఉద్యమాన్ని 17వ శతాబ్దపు తెలంగాణ సామాజిక-రాజకీయ నేపథ్యాలలో విశ్లేషించి, అతని పాత్రను ఒక ప్రజా ఆధారిత రాజకీయ ప్రతిఘటనగా పునర్మూల్యాంకనం చేయడం. పాపన్నను కేవలం “బందిపోటు”గా లేదా “తిరుగుబాటుదారుడిగా” చూడడాన్ని తిరస్కరిస్తుంది. అతని ఉద్యమాన్ని ఒక చారిత్రాత్మక విప్లవంగా నిలబెట్టి, ప్రజలతో అతనికి ఉన్న సంబంధాన్ని విశ్లేషించడమే దీని ఉద్దేశ్యం. అధికారిక పత్రాలు ఏ ముద్రలు వేసినా, కేవలం స్వార్థ ప్రయోజనాల కోసం కాకుండా అణగారిన సమాజాల విముక్తి కోసం ఆయుధమెత్తిన వాడే ప్రజల గుండెల్లో శాశ్వతంగా నిలిచిపోతాడు. ఎందుకంటే, న్యాయం కోసం పోరాడినవాడే మహానాయకుడు. ఉపలక్ష్యాలు మరియు వాటి కారణాలు లక్ష్యం-1: పాపన్న జీవితం మరియు ఉద్యమాన్ని చారిత్రక ఆధారాలతో పునర్నిర్మించడం. కారణం: పాపన్న గురించి ఉన్న సమాచారం చాలా సందర్భాల్లో పాక్షికంగా లేదా ద్వితీయ స్థాయిలో మాత్రమే ఉంది. పర్షియన్ వృత్తాంతాలు, వలస కాల గెజెటీర్లు వంటి మూలాలు అతన్ని అధికారిక దృష్టిలో మాత్రమే చూపిస్తాయి. ఈ అధ్యయనం, ఈ మూలాలను విమర్శనాత్మకంగా పునఃపరిశీలించి, పాపన్న జీవితం యొక్క కాలక్రమాన్ని సాధ్యమైనంతవరకు పునర్నిర్మించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. ఇది చరిత్ర రచనలో ఖాళీలను పూరించడంలో కీలకంగా నిలుస్తుంది. లక్ష్యం-2: జానపద ఆధారాలను చారిత్రక మూలాలుగా పునర్మూల్యాంకనం చేయడం కారణం: భారతదేశ చరిత్ర రచనలో జానపద సంప్రదాయాలు తరచుగా “కథలు”గా కొట్టివేయబడ్డాయి. అయితే పాపన్న విషయంలో బుర్ర కథలు, ఒగ్గుకథలు, దప్పు పాటలు, గ్రామీణ వృత్తాంతాలు - అతని ఉద్యమానికి ఉన్న ప్రజా మద్దతును అర్థం చేసుకోవడానికి కీలకమైన మూలాలు. ఈ లక్ష్యం ద్వారా, జానపదాన్ని ఒక సామాజిక స్మృతిగా గుర్తించి, చరిత్ర పుటలలోకి తీసుకురావడమే ఉద్దేశ్యం. లక్ష్యం-3: పాపన్న తిరుగుబాటును చరిత్రకారుల దృష్టితో విశ్లేషించడం కారణం: చరిత్రకారులు భారతదేశ చరిత్ర రచనలో ఒక మలుపును తీసుకువచ్చింది. అయితే ఈ సిద్ధాంతాన్ని ప్రాంతీయ స్థాయిలో, ముఖ్యంగా తెలంగాణ విషయంలో, వ్యవస్థబద్ధంగా ఉపయోగించిన పరిశోధనలు చాలా తక్కువ. ఈ అధ్యయనం పాపన్న ఉద్యమాన్ని చారిత్రక రాజకీయ చైతన్యానికి ఉదాహరణగా విశ్లేషించి, ఈ సిద్ధాంతానికి ప్రాంతీయ స్థాయిలో ఇవ్వాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. లక్ష్యం-4: కోటలు ఒక రాజకీయ-భౌగోళిక నిర్మాణంగా అధ్యయనం చేయడం కారణం: పాపన్న నిర్మించిన కోటలు కేవలం రక్షణ కోసం నిర్మించబడిన కట్టడాలు కావు. అవి ఒక ప్రత్యామ్నాయ అధికార నిర్మాణానికి సంకేతాలు. ఈ లక్ష్యం ద్వారా, కోటల స్థానం, భూభాగ నియంత్రణ, మరియు వాటి సామాజిక-రాజకీయ ప్రాధాన్యతను ప్రాదేశిక చరిత్ర పద్ధతిలో విశ్లేషించడం జరుగుతుంది. ఇది పాపన్న ఉద్యమాన్ని ఒక సంఘటిత రాజకీయ ప్రయత్నంగా అర్థం చేసుకోవడానికి సహాయపడుతుంది. లక్ష్యం-5: “బందిపోటు” అనే ముద్ర వెనుక ఉన్న అధికార రాజకీయాలను విశ్లేషించడం కారణం: రాష్ట్రాలు తమ అధికారాన్ని సవాలు చేసే వ్యక్తులను లేదా ఉద్యమాలను తరచుగా నేరపూరితమైనవిగా చిత్రీకరించడం. పాపన్నను “బందిపోటు”గా ముద్ర వేయడం కూడా ఇదే ప్రక్రియలో భాగం. ఈ లక్ష్యం ద్వారా, నేరపూరితమైన రాజకీయ ప్రక్రియలను విశ్లేషించి, చరిత్ర రచనలో అధికారవర్గం ఎలా పనిచేస్తుందో చూపించడమే ఉద్దేశ్యం. ఈ పరిశోధన ఇప్పుడెందుకు అవసరం? ఈ అధ్యయనం అవసరం కేవలం సాధారణమైన ఆసక్తి వల్ల మాత్రమే కాదు. నేటి తెలంగాణ సమాజంలో చరిత్ర, గుర్తింపు, మరియు ప్రజాస్మృతి రాజకీయాలుగా మారుతున్నాయి. ప్రజా వీరులపై కొత్తగా చర్చ జరుగుతున్న ఈ సమయంలో, పాపన్న వంటి వ్యక్తులను విమర్శనాత్మకంగా అధ్యయనం చేయడం అత్యవసరం. అదే సమయంలో, భారతదేశ చరిత్ర రచనలో ప్రాంతీయ ప్రతిఘటనలను కేంద్రంగా పెట్టే ప్రయత్నాలు పెరుగుతున్నాయి. ఈ సందర్భంలో, పాపన్న ఉద్యమంపై సమగ్ర పరిశోధన - తెలంగాణ చరిత్రకే కాకుండా, భారతదేశ చరిత్రకు కూడా కీలకమైన దోహదం చేస్తుంది. ఈ పరిశోధన లక్ష్యాలు, పాపన్నను ఒక చారిత్రక వ్యక్తిగా మాత్రమే కాకుండా, చరిత్ర రచన విధానాలను ప్రశ్నించే కేంద్రబిందువుగా నిలబెడతాయి. తదుపరి విభాగంలో ఈ లక్ష్యాలను ఎలా అమలు చేస్తామో - పరిశోధన ప్రశ్నల రూపంలో స్పష్టత ఇవ్వబడుతుంది. ==== 1.4. పరిశోధన ప్రశ్నలు ==== ఈ అధ్యయనం సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్‌పై ఉన్న చారిత్రక వర్ణనల మధ్య కనిపించే అంతరాలను విశ్లేషించడానికి రూపుదిద్దుకుంది. చారిత్రక ఆధారాలలో అతను “బందిపోటు”గా లేదా “తిరుగుబాటుదారుడు”గా నమోదు కాగా, తెలంగాణ జానపద సంప్రదాయాలలో మాత్రం ఒక ప్రజా నాయకుడిగా, న్యాయపోరాటానికి తెరతీసినవాడుగా, అణచివేతను, నిరంకుశత్వాన్ని ఎదిరించిన సర్దార్‌గా నిలిచాడు. ఈ రెండు విభిన్న ప్రతినిధ్యాల మధ్య ఉన్న అంతరాన్ని అర్థం చేసుకోవడమే ఈ పరిశోధన యొక్క ప్రధాన లక్ష్యం. అందువల్ల, ఈ అధ్యయనం పరిశోధన ప్రశ్నలను ప్రాథమిక మరియు ద్వితీయ స్థాయిలుగా విభజించి, ప్రతి ప్రశ్నకు తగిన పరిశోధన పద్ధతిని స్పష్టంగా అనుసంధానిస్తుంది. ఈ అధ్యయనానికి సంబంధించిన ప్రాథమిక పరిశోధన ప్రశ్నలలో మొదటిది - సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ ఉద్యమాన్ని ఏ విధంగా నిర్వచించాలి అన్నది. అతని చర్యలను కేవలం చట్టవిరుద్ధమైన బందిపోటు చర్యలుగా చూడాలా, లేక రాష్ట్రాధికారానికి వ్యతిరేకంగా నిలిచిన రాజకీయ తిరుగుబాటుగా భావించాలా, లేదా ప్రజల మద్దతుతో సాగిన ఒక ప్రజా ఆధారిత రాజకీయ ప్రతిఘటనగా అర్థం చేసుకోవాలా అనే ప్రశ్న ఈ పరిశోధన యొక్క కేంద్రబిందువుగా నిలుస్తుంది. ఈ ప్రశ్నకు సమాధానం కనుగొనడానికి పర్షియన్ కోర్టు వృత్తాంతాలు, అధికారిక లేఖలు వంటి చారిత్రక మూలాలను విమర్శాత్మకంగా విశ్లేషించడం జరుగుతుంది. అదే సమయంలో, జానపద కథనాలను ఈ అధికారిక వర్ణనలతో పోల్చి చదవడం ద్వారా, ప్రజా దృష్టిలో పాపన్నకు ఉన్న స్థానం ఏమిటో స్పష్టతకు వస్తుంది. ఈ విశ్లేషణలో Eric Hobsbawm సిద్ధాంతం ఒక ముఖ్యమైన సిద్ధాంతాతృక ఆధారంగా ఉపయోగించబడుతుంది. రెండవ ప్రాథమిక ప్రశ్న - పాపన్న ఉద్యమం 17వ శతాబ్దపు తెలంగాణ సామాజిక--ఆర్థిక పరిస్థితులలో ఎలా ఉద్భవించింది అన్నదే. ఏ ఉద్యమమైనా ఆయా కాలపు నిర్మాణాత్మక ఒత్తిళ్ల ఫలితమే అన్న భావన ఆధారంగా, జాగీర్దారీ వ్యవస్థ, పన్నుల భారము, కుల-వృత్తి ఆధారిత అణచివేత వంటి అంశాలు పాపన్న ఉద్యమాన్ని ఎలా ప్రభావితం చేశాయో ఈ ప్రశ్న పరిశీలిస్తుంది. ఈ ప్రశ్నకు సమాధానం ఇవ్వడానికి చారిత్రక మానవశాస్త్ర పద్ధతులు, ఆదాయ రికార్డులు, వలస కాల మాన్యువల్స్ మరియు సామాజిక-ఆర్థిక డేటాను ఉపయోగించడం జరుగుతుంది. మూడవ ప్రాథమిక ప్రశ్న - పాపన్నతో అనుబంధం కలిగిన కోటలు - 1709 ప్రాంతంలో గోల్కొండ (మాజీ కుతుబ్ షాహీ రాజ్యం, అప్పటికి మొఘల్ సుబా) భౌగోళిక విస్తరణ ముఖ్య గమనిక: క్రింది వివరాలు అందుబాటులో ఉన్న ప్రాంతీయ చరిత్ర రచనలు, జానపద వాచిక సంప్రదాయాలు, మరియు మొఘల్ పరిపాలనా నిర్మాణంపై తెలిసిన చారిత్రక సమాచారం ఆధారంగా సమగ్రంగా సమన్వయించబడ్డాయి. అన్ని కోటలకు సంబంధించి ప్రత్యక్ష మొఘల్ ఆర్కైవ్ ఆధారాలు లభ్యం కావు. పాపన్నతో అనుబంధం కలిగిన కోటలు - విశ్లేషణ : ప్రాంతీయ వృత్తాంతాలు, జానపద స్మృతి, మరియు తెలంగాణ ప్రాంత చరిత్ర పరిశోధనల్లో పాపన్నతో అనుబంధంగా ప్రస్తావించబడే కోటలు ఇవి: కిలా షాపూర్, తాటికొండ, సర్వాయిపేట, హుస్నాబాద్, హుజురాబాద్, చేర్యాల్ జాఫర్‌గఢ్, వేములగట్, కొలనుపాక, భోనగిరి, గోల్కొండ (తాత్కాలిక ప్రభావం/దాడుల సందర్భంలో ప్రస్తావన) ఇవి అన్ని ఒకే సమయంలో పాపన్న పూర్తి స్థాయిలో పాలించిన కోటలు అని చెప్పడానికి ప్రత్యక్ష సమగ్ర లిఖిత ఆధారాలు లేవు. అయితే, వీటిలో కొన్ని ఆయన నిర్మాణం, మరికొన్ని ఆక్రమణ, ఇంకొన్ని తాత్కాలిక నియంత్రణ లేదా దాడుల పరిధిలో ఉండవచ్చని ప్రాంతీయ మూలాలు సూచిస్తున్నాయి. కిలా షాపూర్ ఇది పాపన్నకు ప్రధాన కేంద్రంగా పేర్కొనబడే కోటలలో ఒకటి. భౌగోళికంగా వ్యూహాత్మక స్థానం. వ్యవసాయ ఆదాయ ప్రాంతాలపై నియంత్రణ సాధించడానికి అనుకూలం. తాటికొండ పాపన్న కార్యకలాపాలకు కీలక కేంద్రంగా చెప్పబడుతుంది. ఎత్తైన ప్రదేశం కావడం వల్ల రక్షణాత్మక ప్రయోజనం ఉంది. సర్వాయిపేట పాపన్న పేరుతో నేరుగా అనుబంధం ఉన్న కోటగా ప్రాంతీయంగా గుర్తింపు. స్వీయ శక్తి నిర్మాణానికి కేంద్రంగా చెప్పబడుతుంది. హుస్నాబాద్ - హుజురాబాద్ - చేర్యాల్ - జాఫర్‌గఢ్ - వేములగట్ ఈ ప్రాంతాలు వ్యూహాత్మకంగా వరంగల్, భువనగిరి, గోల్కొండ మధ్య సంబంధ మార్గాల్లో ఉన్నాయి. ఈ ప్రాంతాలపై ప్రభావం చూపడం అనేది వ్యాపార మార్గాల నియంత్రణకు సంకేతం. బోనగిరి భువనగిరి కోట చారిత్రకంగా అత్యంత కీలకమైన సైనిక కేంద్రం. పాపన్న తాత్కాలికంగా ప్రభావం చూపినట్లు కొన్ని ప్రాంతీయ వృత్తాంతాలు సూచిస్తాయి. ఇది గోల్కొండ-వరంగల్ మార్గాన్ని పర్యవేక్షించగల స్థానం. గోల్కొండ పాపన్న గోల్కొండ కోటను స్థిరంగా రాజధానిగా పాలించాడు అనే దానికి స్పష్టమైన మొఘల్ ఆర్కైవ్ ఆధారం లేదు. అయితే 1708-1709 ప్రాంతంలో మొఘల్ పరిపాలన బలహీనమైన సమయంలో గోల్కొండ ప్రాంతంపై ఆయన ప్రభావం పెరిగినట్లు ప్రాంతీయ వాచిక సంప్రదాయాలు చెబుతాయి. సామాన్యీకరణగా ఇలా చెప్పడం సమంజసం: పాపన్న అనుబంధం కలిగిన కోటల జాబితా ప్రాంతీయ మూలాలలో విస్తృతంగా కనిపించినప్పటికీ, వాటిలో కొన్నింటి విషయంలో నిర్మాణం, మరికొన్నింటిలో ఆక్రమణ, ఇంకొన్నింటిలో తాత్కాలిక సైనిక నియంత్రణ మాత్రమే ఉండవచ్చని సూచనలు ఉన్నాయి. 1709 ప్రాంతంలో గోల్కొండ భౌగోళిక విస్తరణ: 1687లో ఔరంగజేబు గోల్కొండను ఆక్రమించిన తరువాత, కుతుబ్ షాహీ రాజ్యం ముగిసింది. ఆ ప్రాంతం మొఘల్ పరిపాలనలో దక్కన్ సుబాగా మారింది. 1709 ప్రాంతంలో, గోల్కొండ అనే పదం అధికారికంగా మొఘల్ సుబా వ్యవస్థలో భాగమైన మాజీ కుతుబ్ షాహీ ప్రాంతాన్ని సూచిస్తుంది. ఆనాటి విస్తరణ సుమారుగా ఉత్తర సరిహద్దు-గోదావరి నది పరిధి వరకు ప్రభావం; తూర్పు-మచిలీపట్నం తీర ప్రాంతం వరకు (కుతుబ్ షాహీ కాలం నుంచే సముద్రతీర ప్రభావం ఉంది); పడమర-ప్రస్తుత మహారాష్ట్ర దక్షిణ ప్రాంతాల వరకు దక్కన్ ఉపరాష్ట్ర పరిపాలన ప్రభావం; దక్షిణ కర్ణాటక ఉత్తర ప్రాంతాలు. అయితే మైసూరు పూర్తి స్థాయి గోల్కొండ సరిహద్దు భాగమని చెప్పడం కచ్చితమైన ఆధారాలతో నిరూపించాలి. కుతుబ్ షాహీ ప్రభావం దక్షిణ దిశగా విస్తరించినా, మైసూరు రాజ్యం స్వతంత్ర శక్తిగా కూడా కొనసాగింది. అందువల్ల ఇలా చెప్పడం సరైనది: 1709 ప్రాంతంలో గోల్కొండ అనే పదం, మొఘల్ పరిపాలనలోకి వచ్చిన మాజీ కుతుబ్ షాహీ ప్రాంతాన్ని సూచిస్తుంది. ఈ ప్రాంతం ప్రస్తుత తెలంగాణ ప్రధాన భాగం, ఆంధ్ర తీర ప్రాంతం (మచిలీపట్నం వరకు), కర్ణాటక ఉత్తర భాగాలు, మరియు మహారాష్ట్ర దక్షిణ భాగాలపై పరిపాలనా ప్రభావాన్ని కలిగి ఉంది. సంక్షిప్త తుది వ్యాఖ్య : పాపన్న కోటల విస్తరణను పరిశీలించినప్పుడు, అవి కేవలం రక్షణాత్మక కట్టడాల సమాహారం కాకుండా, వ్యూహాత్మక భౌగోళిక కేంద్రాలుగా కనిపిస్తాయి. అయితే 22 కోటలు అనే నిర్దిష్ట సంఖ్యను దృఢ ఆధారాలతో నిర్ధారించడం అవసరం. అలాగే 1709లో గోల్కొండ పూర్తిస్థాయి సరిహద్దులతో ఏకీకృత కేంద్రీకృత రాజ్యంగా ఉందని చెప్పడం కంటే, మొఘల్ సుబా పరిపాలన కింద విస్తృత ప్రాంతీయ ప్రభావాన్ని కలిగి ఉన్నదని చెప్పడం చారిత్రకంగా సమంజసం. పాపన్న నిర్మించిన కోటలు కేవలం రక్షణాత్మక కట్టడాలా, లేక ఒక ప్రత్యామ్నాయ అధికార నిర్మాణానికి కేంద్రాలా అనే విషయం. సర్వాయిపేట, కొలనుపాక, బోనగిరి వంటి కోటల స్థానాలు, వాటి భౌగోళిక ప్రాధాన్యత, మరియు వాటి చుట్టూ ఏర్పడిన సామాజిక వ్యవస్థలను విశ్లేషించడం ద్వారా, పాపన్న ఉద్యమాన్ని ఒక సంఘటిత రాజకీయ ప్రయత్నంగా అర్థం చేసుకోవచ్చా అనే అంశం ఈ ప్రశ్నలో పరిశీలించబడుతుంది. ఈ ప్రశ్నకు సమాధానంగా Spatial History, Political Geography మరియు కోటల ఆధారిత మ్యాపింగ్ పద్ధతులు ఉపయోగించబడతాయి. ఈ ప్రాథమిక ప్రశ్నలకు అనుబంధంగా, కొన్ని ద్వితీయ పరిశోధన ప్రశ్నలు ఈ అధ్యయనాన్ని లోతుగా తీసుకువెళ్తాయి. వాటిలో ముఖ్యమైనది - చారిత్రక మూలాలు మరియు జానపద మూలాల మధ్య ఉన్న అంతరాలు ఎలా, ఎందుకు ఏర్పడ్డాయి అన్న ప్రశ్న. అధికారిక మూలాలు మరియు మౌఖిక సంప్రదాయాలు వేర్వేరు సామాజిక దృష్టికోణాలను ఎలా ప్రతిబింబిస్తాయో తెలుసుకోవడానికి, మూలాల విమర్శ, తులనాత్మక చరిత్ర రచన పద్ధతులు ఉపయోగించబడతాయి. ఇంకొక కీలక ద్వితీయ ప్రశ్న - పాపన్నపై “బందిపోటు” అనే ముద్ర ఎలా ఏర్పడింది, దాని వెనుక ఉన్న అధికార రాజకీయాలు ఏమిటి అన్నది. ఈ ప్రశ్న ద్వారా రాష్ట్రాధికారాలు తమకు సవాల్ విసిరిన వ్యక్తులను ఎలా నేరపూరితంగా సృష్టిస్తారో, ఆ నేరపూరిత చరిత్ర రచనలో ఎలా స్థిరపడుతుందో విశ్లేషించబడుతుంది. దీనికి Power Theory, Discourse Analysis మరియు State-Society Relations వంటి సిద్ధాంతాతృక పద్ధతులు ఉపయోగించబడతాయి. అదే విధంగా, జానపద సంప్రదాయాలు - ముఖ్యంగా బుర్ర కథలు, ఒగ్గుకథలు, పాటలు - చారిత్రక మూలాలుగా ఎంతవరకు నమ్మదగినవో అన్న ప్రశ్న కూడా ఈ అధ్యయనంలో కీలకంగా నిలుస్తుంది. మౌఖిక సంప్రదాయాలలో కాలక్రమ మార్పులు ఉన్నప్పటికీ, అవి సామాజిక సత్యాన్ని ఎలా ప్రతిబింబిస్తాయో అర్థం చేసుకోవడానికి Social Memory Studies మరియు Narrative Analysis పద్ధతులు ఉపయోగించబడతాయి. చివరిగా, పాపన్న ఒక చారిత్రక వ్యక్తి నుంచి ఒక ప్రజా ప్రతీకగా ప్రజా స్మృతిలో ఎలా రూపాంతరం చెందాడన్న ప్రశ్న ఈ పరిశోధనలో పరిశీలించబడుతుంది. ఈ ప్రశ్న ద్వారా, పాపన్న కథనం కాలక్రమంలో ఎలా మారుతూ, తెలంగాణ ప్రజా చైతన్యంలో ఒక జీవంత స్మృతిగా నిలిచిందో అర్థం చేసుకోవడం జరుగుతుంది. దీనికి Cultural Anthropology మరియు Folk Performance Analysis వంటి పద్ధతులు ఉపయోగించబడతాయి. ఈ విధంగా, ఈ అధ్యయనంలోని ప్రతి పరిశోధన ప్రశ్న ఒక నిర్దిష్ట లక్ష్యంతో అనుసంధానమై, తగిన పరిశోధన పద్ధతుల ద్వారా సమాధానాన్ని వెతుకుతుంది. ఈ ప్రశ్నల సమిష్టి ద్వారా సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్‌ను కేవలం ఒక చారిత్రక వ్యక్తిగా కాకుండా, చరిత్ర రచనలోని అధికార-ప్రజల సంబంధాలను అర్థం చేసుకునే ఒక కీలక అధ్యయనంగా ఈ గ్రంథం ప్రతిష్ఠిస్తుంది. ==== 1.5. మూలాల వర్గీకరణ ==== ఈ అధ్యయనం ఉపయోగించే మూలాలు కేవలం సమాచారం అందించే సాధనాలు మాత్రమే కావు. అవి ఆనాటి నిర్దిష్ట అధికార సంబంధాలు, దృష్టికోణాలు, కలిగి ఉంటాయి. అందువల్ల, సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్‌పై ఈ పరిశోధనలో మూలాల వర్గీకరణ ఒక సాంకేతిక ప్రక్రియ మాత్రమే కాకుండా, ఒక విమర్శాత్మక చర్యగా రూపొందించబడింది. ఈ అధ్యయనం ప్రధానంగా మూడు రకాల మూలాలపై ఆధారపడుతుంది: ఆర్కైవల్ మూలాలు, వలసకాల మూలాలు, మరియు జానపద మూలాలు. ప్రతి వర్గం మూలాలు పాపన్నను వేర్వేరు కోణాలలో ప్రతిబింబిస్తాయి; వాటి మధ్య ఉన్న అంతరాలే ఈ పరిశోధనకు పునాదిగా నిలుస్తాయి. చారిత్రక మూలాలు ఈ అధ్యయనంలో ప్రాథమిక ఆధారాలుగా ఉపయోగించబడ్డాయి. ఇవి ప్రధానంగా పర్షియన్ భాషలో రాయబడిన గోల్కొండ కోర్టు వృత్తాంతాలు, మొఘల్ పాలనా లేఖలు, ఫర్మాన్లు, మరియు అధికారిక నివేదికలను కలిగి ఉంటాయి. ఈ మూలాలలో పాపన్నను సాధారణంగా “తిరుగుబాటుదారుడు”, “అశాంతి కారకుడు”, లేదా “చట్టవిరుద్ధుడు”గా చిత్రీకరించడం కనిపిస్తుంది. ఈ వర్ణనలు అధికారాన్ని న్యాయపరిచే భాషగా పనిచేస్తుంది. అందువల్ల, ఈ అధ్యయనం చారిత్రక మూలాలను యథాతథంగా స్వీకరించకుండా, వాటిలోని పదజాలం మరియు ఉద్దేశ్యాలను విమర్శాత్మకంగా విశ్లేషిస్తుంది. ముఖ్యంగా, సంఘటనల విస్తృతంగా నమోదు అయ్యాయి, పూర్తిగా విస్మరించబడ్డాయి అన్న అంశాలు ఈ మూలాల పఠనంలో కీలకంగా పరిగణించబడతాయి. చారిత్రక మూలాల పరిమితి ఏమిటంటే, అవి అధికార దృష్టిని మాత్రమే ప్రతిబింబిస్తాయి. గ్రామీణ సమాజాల అనుభవాలు, ప్రజల మద్దతు, స్థానిక న్యాయ భావనలు - ఇవన్నీ ఈ మూలాలలో అరుదుగా మాత్రమే కనిపిస్తాయి. ఈ లోటును గుర్తించడమే ఈ అధ్యయనంలోని తదుపరి మూలాల వర్గీకరణకు దారితీస్తుంది. రెండవ వర్గం మూలాలు వలసకాలంలో రూపొందిన బ్రిటిష్ గెజెటీర్లు, జిల్లా మాన్యువల్స్, మరియు పరిపాలనా నివేదికలు. ఈ మూలాలు పాపన్న కాలానికి నేరుగా సంబంధించినవిగా కాకపోయినా, స్థానిక తిరుగుబాటులను బ్రిటిష్ అధికారులు ఎలా అర్థం చేసుకున్నారో తెలియజేస్తాయి. ఈ రచనలలో “బందిపోటు, తిరుగుబాటుదారుడు” వంటి పదాలు తరచుగా ఉపయోగించబడతాయి. ఈ పదజాలం ఒక నిర్దిష్ట వలసకాల దృష్టికోణాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది, ఇది స్థానిక ప్రతిఘటనలను సహజంగా నేరంగా చిత్రీకరించే విధానాన్ని బలపరుస్తుంది. డెక్కన్ ప్రాంతానికి సంబంధించిన 17వ శతాబ్దపు ఆర్కైవ్ మూలాలు ప్రధానంగా పరిపాలనా ఉత్తర్వులు, సైనిక నివేదికలు, ఆదాయ లెక్కలు, మరియు శాంతిభద్రతలపై నివేదికల రూపంలో లభిస్తాయి. ఈ పత్రాలు పాపన్న వంటి వ్యక్తులను సాధారణంగా “అశాంతి కారకులు”, “దొంగల గుంపుల నాయకులు”, లేదా “పన్ను వసూలుకు అడ్డంకి”గా వర్ణిస్తాయి. ఈ భాషా వినియోగం పాపన్న ఉద్యమం యొక్క స్వరూపాన్ని కాకుండా, రాష్ట్రానికి అది కలిగించిన సమస్యను ప్రతిబింబిస్తుంది. ఈ అధ్యయనంలో వలసకాల మూలాలను ద్వితీయ ఆధారాలుగా ఉపయోగిస్తూ, వాటి అంతర్గత పాక్షికతను విశ్లేషించడం జరుగుతుంది. ఈ మూలాలు పాపన్న ఉద్యమాన్ని నేరుగా వివరిస్తున్నప్పటికీ, అధికార వ్యవస్థలు ప్రతిఘటనలను ఎలా వర్గీకరించాయో అర్థం చేసుకోవడానికి ఇవి కీలకంగా నిలుస్తాయి. ముఖ్యంగా, “బందిపోటు” అనే భావన చరిత్రలో ఎలా స్థిరపడిందో అర్థం చేసుకోవడానికి ఈ వలసకాల మూలాలు ఒక మధ్యవర్తిగా పనిచేస్తాయి. మూడవ మరియు ఈ అధ్యయనానికి అత్యంత కీలకమైన వర్గం - జానపద మూలాలు. వీటిలో బుర్ర కథలు, ఒగ్గుకథలు, దప్పు పాటలు, గ్రామీణ మౌఖిక సంప్రదాయాలు, మరియు స్థానిక దేవతా ఆరాధనలతో ముడిపడ్డ కథనాలు ఉన్నాయి. ఈ మూలాలు పాపన్నను అధికారానికి వ్యతిరేకంగా నిలిచిన ఒక న్యాయపోరాటకారుడుగా, ప్రజల రక్షకుడిగా ప్రతిష్ఠిస్తాయి. ఈ మౌఖిక సంప్రదాయాలు కేవలం గత సంఘటనలను గుర్తు చేసే కథలు కావు; అవి తరతరాలుగా సంక్రమించిన సామాజిక అనుభవాల ప్రతిబింబాలు. జానపద మూలాల ప్రధాన సవాలు వాటి కాలక్రమ స్పష్టత లోపించడం. తేదీలు, ఖచ్చిత సంఘటనల వరుసలు ఇందులో మారుతూ ఉంటాయి. అయితే ఈ అధ్యయనం జానపదాన్ని ఖచ్చిత చారిత్రాత్మక కాలక్రమం కోసం కాకుండా, సామాజిక సత్యమును అర్థం చేసుకోవడానికి ఉపయోగిస్తుంది. మౌఖిక సంప్రదాయాలు ప్రజల భావోద్వేగాలు, న్యాయ భావనలు, మరియు అధికారంపై ఉన్న అభిప్రాయాలను స్పష్టంగా ప్రతిబింబిస్తాయి. అందువల్ల, ఈ మూలాలను విస్మరించడం అంటే ప్రజల చరిత్రను విస్మరించడమే అవుతుంది. ఈ మూడు వర్గాల మూలాలను కలిపి చర్చించడమే ఈ పరిశోధన యొక్క ప్రత్యేకత. చారిత్రక మూలాలు “రాష్ట్రం ఏమన్నది” చూపిస్తే, జానపద మూలాలు “ప్రజలు ఏమనుభవించారు” అనే విషయాన్ని తెలియజేస్తాయి. వలస కాల మూలాలు ఈ రెండింటి మధ్య ఒక చారిత్రక దృక్కోణాన్ని అందిస్తాయి. ఈ మూడింటి మధ్య ఉన్న అంతరాలు, మరియు కలయికలే సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ చరిత్రను సమగ్రంగా అర్థం చేసుకునే మార్గాన్ని తెరుస్తాయి. ఈ విధంగా, మూలాల వర్గీకరణ ఈ అధ్యయనంలో ఒక సాంకేతిక అధ్యాయం మాత్రమే కాదు; అది మొత్తం గ్రంథానికి పునాదిగా పనిచేస్తుంది. తదుపరి విభాగంలో, ఈ మూలాలను ఎలా ఉపయోగించబోతున్నామో - అంటే పరిశోధన పద్ధతులను - విపులంగా చర్చించబడుతుంది. చరిత్ర గమనంలో పాలకులు మారవచ్చు, వారి అధికారిక రికార్డులు తాత్కాలిక సత్యాలను సృష్టించవచ్చు. కానీ, కాలపరీక్షను తట్టుకుని నిలిచేది ప్రజల పక్షాన నిలిచిన నిజాయితీ మాత్రమే. కష్టాలు ఎదురైనా, ప్రలోభాలు చుట్టుముట్టినా సరే, వక్రీకరణలను తోసిరాజని నిఖార్సైన నిజాల వైపు అడుగులు వేయడమే ఒక చరిత్రకారుడికి, సమాజానికి అసలైన నైతిక బలాన్ని ఇస్తుంది. చరిత్ర పుటలు నిరూపించే సనాతన సూత్రం ఒక్కటే — సత్యం కోసం నడవడం ధర్మం. రాజభవనాల గోడల మధ్య రాసుకున్న గాథలు తాత్కాలికంగా వైభవాన్ని చాటవచ్చు, కానీ కాలగమనంలో అవి కేవలం ప్రచారాలుగానే మిగిలిపోతాయి. శతాబ్దాలు దాటినా నేటికీ సజీవంగా నిలిచేది కేవలం సామాన్య ప్రజల అనుభవాల నుండి పుట్టిన నిఖార్సైన వాస్తవాలు మాత్రమే. వక్రీకరణల ముసుగులను తొలగించి, నిర్భయంగా వాస్తవాలను వెలికితీసినప్పుడే ఏ సమాజానికైనా తన నిజమైన అస్తిత్వం లభిస్తుంది. కాలపరీక్షను తట్టుకుని నిలిచే ఏకైక సాక్ష్యం ఒక్కటే — చరిత్రకు ధర నిజం. ==== 1.6. పరిశోధన పద్ధతి ==== ఈ అధ్యయనం ఒకే ఒక పరిశోధనా పద్ధతిపై ఆధారపడిన సంప్రదాయ చరిత్ర రచన కాదు. సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ వంటి వ్యక్తి జీవితాన్ని, ఉద్యమాన్ని, మరియు ప్రజా స్మృతిలోని అతని స్థితిని అర్థం చేసుకోవాలంటే, అంతరశాస్త్రీయ పద్ధతి తప్పనిసరి. ఎందుకంటే పాపన్న చరిత్ర ఒకేసారి రాజకీయ చరిత్ర, సామాజిక చరిత్ర, జానపద చరిత్ర, మరియు సాంస్కృతిక స్మృతి చరిత్రగా పనిచేస్తుంది. అందువల్ల, ఈ పరిశోధన బహుళ పరిశోధనా పద్ధతులను సమన్వయపరిచి ఉపయోగిస్తుంది. ఈ అధ్యయనానికి ప్రాథమిక పునాది సంప్రదాయ చరిత్ర రచన రాజ్యాధికారాన్ని, రాజకీయాలను కేంద్రంగా పెట్టిన విధానాన్ని ప్రశ్నిస్తూ, చరిత్రను “క్రింద నుండి” చదవాలని ఈ దృష్టికోణం ప్రతిపాదిస్తుంది. ఈ అధ్యయనం, ప్రతిపాదించిన భావనలను ఆధారంగా తీసుకొని, అధికారానికి వెలుపల నిలిచిన సమూహాల రాజకీయ చైతన్యాన్ని విశ్లేషిస్తుంది. పాపన్న ఉద్యమాన్ని ఒక అవ్యవస్థాత్మక తిరుగుబాటుగా కాకుండా, స్వతంత్ర రాజకీయ తర్కం కలిగిన ప్రజా ప్రతిఘటనగా అర్థం చేసుకోవడం ఈ దృష్టికోణం ద్వారా సాధ్యమవుతుంది. పాపన్న ఉద్యమంపై అందుబాటులో ఉన్న చారిత్రక మూలాలు పరిమితమైనవి, పాక్షికమైనవి కావడంతో, వాచిక సంప్రదాయాలు ఈ అధ్యయనంలో కీలక స్థానాన్ని పొందాయి. మౌఖిక సమాచార పద్ధతి ద్వారా బుర్ర కథలు, ఒగ్గుకథలు, దప్పు పాటలు, గ్రామీణ కథనాలను చరిత్ర మూలాలుగా పరిగణించడం జరుగుతుంది. అయితే, ఈ పద్ధతి మౌఖిక మూలాలను యథాతథంగా స్వీకరించదు; వాటిలోని రూపాంతరాలు, పునరావృత్తాలు, మరియు కాలక్రమ మార్పులను సామాజిక స్మృతిగా విశ్లేషిస్తుంది. ఈ సందర్భంలో జ్ఞాపకం అనేది ఖచ్చిత సంఘటనల ప్రతిరూపం కాకుండా, సమాజం అనుభవించిన అణచివేతకు ఇచ్చిన అర్థంగా చూడబడుతుంది. ఈ అధ్యయనం పాపన్న ఉద్యమాన్ని కేవలం రాజకీయ సంఘటనగా కాకుండా, ఒక సామాజిక ప్రక్రియగా కూడా పరిశీలిస్తుంది. Historical Anthropology పద్ధతి ద్వారా కుల నిర్మాణాలు, వృత్తి వ్యవస్థలు, మతాచారాలు, మరియు గ్రామీణ సమాజాల అంతర్గత సంబంధాలు విశ్లేషించబడతాయి. పాపన్న గౌడ్ సమాజపు నేపథ్యం, అతని ఉద్యమానికి వచ్చిన ప్రజా మద్దతు, మరియు గ్రామీణ న్యాయ భావనలు - ఇవన్నీ ఈ పద్ధతి ద్వారా స్పష్టత పొందుతాయి. ఇది ఉద్యమాన్ని వ్యక్తిగత ధైర్యం లేదా హింసాత్మక ప్రతీకారం అనే సరళమైన వివరణ నుంచి బయటకు తీసుకువస్తుంది. పాపన్న ఉద్యమంలో కోటలు కీలక పాత్ర పోషించాయి. అందువల్ల, ఈ అధ్యయనం Spatial History పద్ధతిని ఉపయోగించి, కోటల స్థానాలు, వాటి భౌగోళిక ప్రాధాన్యత, మరియు వాటి మధ్య ఉన్న అనుసంధానాలను విశ్లేషిస్తుంది. సర్వాయిపేట, కొలనుపాక, బోనగిరి వంటి కోటలను కేవలం సైనిక కట్టడాలుగా కాకుండా, ఒక ప్రత్యామ్నాయ అధికార నిర్మాణానికి కేంద్రాలుగా ఈ పద్ధతి చూస్తుంది. భూభాగ నియంత్రణ, రవాణా మార్గాలు, మరియు ప్రజల చలనం - ఇవన్నీ రాజకీయ శక్తితో ఎలా అనుసంధానమయ్యాయో ఈ విశ్లేషణ ద్వారా అర్థమవుతుంది. చారిత్రక మరియు వలసకాల మూలాలలో ఉపయోగించిన భాషను ఈ అధ్యయనం Discourse Analysis ద్వారా పరిశీలిస్తుంది. “బందిపోటు”, “తిరుగుబాటు”, “అశాంతి” వంటి పదాలు తటస్థమైనవి కావు; అవి అధికార భాషలో భాగం. ఈ పద్ధతి ద్వారా, రాష్ట్రాధికారాలు తమకు సవాల్ విసిరిన ఉద్యమాలను ఎలా నేరీకరించాయో విశ్లేషించబడుతుంది. ఈ విశ్లేషణలో Eric Hobsbawm, Social Banditry సిద్ధాంతం కూడా ఒక విశ్లేషణాత్మక సాధనంగా ఉపయోగించబడుతుంది. ఈ అధ్యయనంలో ముఖ్యమైన పద్ధతుల్లో ఒకటి తులనాత్మక పఠనం. చారిత్రక మూలాలు, వలసకాల మూలాలు, మరియు జానపద మూలాలను వేరువేరుగా కాకుండా, పరస్పరం పోల్చి చదవడం జరుగుతుంది. ఒక మూలంలో కనిపించని విషయం మరో మూలంలో ఎలా వ్యక్తమవుతుందో విశ్లేషించడం ద్వారా, చరిత్రలోని మౌనాలను గుర్తించడం ఈ పద్ధతి ఉద్దేశ్యం. ఈ విధానం పాపన్న చరిత్రను ఏకపక్షంగా కాకుండా, బహుళ స్వరాలతో అర్థం చేసుకునే అవకాశం ఇస్తుంది. పరిమితులు మరియు ఆత్మపరిశీలన ఈ పరిశోధన తన పద్ధతుల పరిమితులను కూడా గుర్తిస్తుంది. జానపద మూలాలలో కాలక్రమ స్పష్టత లోపించడం, ఆర్కైవ్ మూలాలలో అధికార పాక్షికత ఉండడం – ఇవన్నీ విశ్లేషణలో జాగ్రత్తగా పరిగణించబడతాయి. అయితే, ఈ పరిమితులే పరిశోధన విలువను తగ్గించవు; అవే చరిత్ర రచనలోని సంక్లిష్టతను వెలుగులోకి తీసుకువస్తాయి. విధానాత్మక సమగ్రత ఈ అన్ని పద్ధతులను కలిపి ఉపయోగించడం ద్వారా, ఈ అధ్యయనం ఒకే ఒక సిద్ధాంతానికి పరిమితం కాకుండా, పాపన్న ఉద్యమాన్ని సమగ్రంగా అర్థం చేసుకోవాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. ఈ విధానాత్మక సమగ్రత ఈ గ్రంథాన్ని కేవలం జీవచరిత్ర కాకుండా, ఒక విమర్శాత్మక చరిత్రగా నిలబెడుతుంది. ==== 1.7. అధ్యయన పరిమితులు ==== ఏ చారిత్రక పరిశోధన అయినా తన పరిమితులను గుర్తించి ప్రకటించినప్పుడే నిబద్ధతను నిలబెట్టుకుంటుంది. సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్‌పై ఈ అధ్యయనం కూడా మినహాయింపు కాదు. ఈ గ్రంథం ఒక సమగ్ర, అంతరశాస్త్రీయ విశ్లేషణను లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నప్పటికీ, అందుబాటులో ఉన్న మూలాలు, కాలక్రమ దూరం, మరియు చరిత్ర రచనలో సహజంగా ఉన్న మౌనాలు కొన్ని పరిమితులను విధిస్తాయి. అయితే ఈ పరిమితులు పరిశోధన విలువను తగ్గించేవిగా కాకుండా, విశ్లేషణను మరింత జాగ్రత్తగా, విమర్శాత్మకంగా చేయాల్సిన అవసరాన్ని సూచిస్తాయి. మొదటి మరియు ముఖ్యమైన పరిమితి ఆర్కైవల్ మూలాల స్వభావంకు సంబంధించినది. పాపన్న కాలానికి చెందిన పర్షియన్ కోర్టు వృత్తాంతాలు మరియు అధికారిక లేఖలు ప్రధానంగా రాష్ట్రాధికార దృష్టికోణాన్ని మాత్రమే ప్రతిబింబిస్తాయి. ఇవి తిరుగుబాటులను సాధారణంగా “అశాంతి” లేదా “నేరం”గా చిత్రీకరిస్తాయి. ఈ మూలాలలో గ్రామీణ సమాజాల అనుభవాలు, ప్రజల మద్దతు, మరియు స్థానిక న్యాయ భావనలు దాదాపు కనిపించవు. ఈ అధ్యయనం ఈ మూలాలను విమర్శాత్మకంగా చదవడం ద్వారా ఈ లోటును పూరించడానికి ప్రయత్నించినప్పటికీ, ఆర్కైవ్ మౌనాలను పూర్తిగా తొలగించడం సాధ్యం కాదు. రెండవ పరిమితి కాలక్రమ స్పష్టత లోపించడం. పాపన్న జీవితానికి సంబంధించిన ఖచ్చిత తేదీలు, సంఘటనల వరుసలు అన్ని మూలాలలో సమానంగా లభించవు. జానపద కథనాలలో సంఘటనలు తరచూ కాలాతీతంగా లేదా రూపాంతరాలతో ప్రస్తావించబడతాయి. ఈ అధ్యయనం ఖచ్చిత కాలక్రమాన్ని పునర్నిర్మించడాన్ని ఒక పరిమిత లక్ష్యంగా కాకుండా, సామాజిక-రాజకీయ ప్రక్రియలను అర్థం చేసుకునే సాధనంగా మాత్రమే తీసుకుంటుంది. అయినప్పటికీ, ఇది సంప్రదాయ చరిత్రకారులకు ఒక పరిమితిగా కనిపించవచ్చు. మూడవ పరిమితి జానపద మూలాల విశ్వసనీయతకు సంబంధించినది. బుర్ర కథలు, ఒగ్గుకథలు, పాటలు, మౌఖిక సంప్రదాయాలు కాలక్రమంలో మార్పులకు లోనవుతాయి. మౌఖిక సాహిత్యంలో కల్పిత అంశాలు, అతిశయాలు, మరియు స్థానిక భావోద్వేగాలు కలిసివుండటం సహజం. ఈ అధ్యయనం జానపద మూలాలను ఖచ్చిత సంఘటనల నిర్ధారణకు కాకుండా, సామాజిక స్మృతిని అర్థం చేసుకోవడానికి ఉపయోగిస్తుంది. అయినప్పటికీ, ఈ విధానం చరిత్రను “అతి భావోద్వేగాత్మకంగా” చూస్తోందన్న విమర్శకు లోనయ్యే అవకాశం ఉంది. నాలుగవ పరిమితి ప్రాంతీయ పరిమితి. ఈ అధ్యయనం ప్రధానంగా తెలంగాణ ప్రాంతంపై దృష్టి సారిస్తుంది. పాపన్న ఉద్యమానికి సమీప ప్రాంతాలలో ఉన్న ఇతర సమకాలీన తిరుగుబాటులతో తులనాత్మకంగా విస్తృత అధ్యయనం చేయడం ఈ గ్రంథ పరిధిలో పూర్తిగా సాధ్యం కాలేదు. అయితే, ఈ పరిమితి ఉద్దేశ్యపూర్వకమైనదే; ఎందుకంటే ఈ పరిశోధన విస్తృతికి మించిన ప్రాధాన్యతగా తీసుకుంది. ఐదవ పరిమితి సిద్ధాంతాతృక ఎంపికకు సంబంధించినది. ఈ అధ్యయనం Subaltern Studies, Oral History, మరియు Social Memory వంటి సిద్ధాంతాలపై బలంగా ఆధారపడుతుంది. ఈ సిద్ధాంతాలు ప్రజా ప్రతిఘటనలను అర్థం చేసుకోవడానికి అనుకూలమైనవైనా, అవి కొన్ని సందర్భాల్లో రాష్ట్ర నిర్మాణాల సంక్లిష్టతను లేదా రాజకీయాల ప్రభావాన్ని తక్కువగా చూపవచ్చు. ఈ పరిమితిని గుర్తించి, ఈ అధ్యయనం సిద్ధాంతాలను యాంత్రికంగా వర్తింపజేయకుండా, సందర్భానుసారంగా ఉపయోగించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. చివరిగా, ఈ పరిశోధనలో పరిశోధకుడి స్థానము కూడా ఒక పరిమితిగా పరిగణించబడుతుంది. పాపన్న తెలంగాణ ప్రజాస్మృతిలో గాఢంగా నిక్షిప్తమైన వ్యక్తి కావడం వల్ల, అతని పట్ల సానుభూతి లేదా సాంస్కృతిక సమీపత పరిశోధనపై ప్రభావం చూపే అవకాశం ఉంటుంది. ఈ అధ్యయనం ఈ ప్రమాదాన్ని గుర్తించి, స్వీయ-విమర్శ ద్వారా విశ్లేషణను సమతుల్యంగా ఉంచేందుకు ప్రయత్నిస్తుంది. ఈ అన్ని పరిమితుల మధ్య కూడా, ఈ పరిశోధన ఒక స్పష్టమైన స్థానం తీసుకుంటుంది: చరిత్రను సంపూర్ణంగా, నిర్దోషంగా పునర్నిర్మించడం కన్నా, అందుబాటులో ఉన్న మూలాలు ఏమి చెబుతున్నాయో, ఏమి మౌనంగా వదిలేశాయో అర్థం చేసుకోవడమే ఈ గ్రంథం లక్ష్యం. ఈ దృష్టిలో, పరిమితులే ఈ అధ్యయనానికి బలంగా మారతాయి - అవే చరిత్ర రచనలోని సంక్లిష్టతను పాఠకుడికి తెలియజేస్తాయి. ==== 1.8. అధ్యాయ నిర్మాణం ==== ఈ గ్రంథం యొక్క నిర్మాణం యాదృచ్ఛికంగా ఏర్పడినది కాదు. ఇది సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ జీవితాన్ని మరియు ఉద్యమాన్ని ఒక సారాంశాత్మక కథనంగా కాకుండా, క్రమబద్ధమైన విశ్లేషణాత్మక ప్రయాణంగా పాఠకుడి ముందుంచేలా రూపొందించబడింది. ప్రతి అధ్యాయం ముందరి అధ్యాయంలో ప్రతిపాదించిన వాదనలను లోతుగా తీసుకువెళ్తూ, తదుపరి అధ్యాయానికి పునాదిని సిద్ధం చేస్తుంది. ఈ విధంగా, ఈ గ్రంథం ఒక వ్యక్తి చరిత్ర నుంచి ప్రారంభమై, చివరికి చరిత్ర రచన విధానాలపై విమర్శాత్మక చర్చకు చేరుతుంది. మొదటి అధ్యాయం - పరిచయం & మూలాలు : ఈ అధ్యయనానికి పునాదిని ఏర్పాటు చేస్తుంది. ఇందులో పరిశోధన నేపథ్యం, సమస్య, లక్ష్యాలు, ప్రశ్నలు, మూలాల స్వభావం, పరిశోధన పద్ధతులు, మరియు పరిమితులు చర్చించబడ్డాయి. ఈ అధ్యాయం పాఠకుడిని అధ్యయనపు భావనాత్మక ప్రపంచంలోకి ప్రవేశపెట్టే ద్వారంలా పనిచేస్తుంది. రెండవ అధ్యాయం - 17వ శతాబ్దపు తెలంగాణ యొక్క సామాజిక, ఆర్థిక, రాజకీయ నేపథ్యం: 17వ శతాబ్దపు తెలంగాణ యొక్క సామాజిక, ఆర్థిక, రాజకీయ నేపథ్యం, పన్ను వ్యవస్థ, జాగీర్దారీ నిర్మాణం, కుల-వృత్తి సంబంధాలు, మరియు గ్రామీణ సమాజాలపై పెరిగిన ఒత్తిళ్లు - ఇవన్నీ పాపన్న ఉద్యమం ఉద్భవానికి ఎలా దోహదపడ్డాయో ఈ అధ్యాయం చూపిస్తుంది. ఈ నేపథ్య విశ్లేషణ లేకుండా పాపన్న ఉద్యమాన్ని అర్థం చేసుకోవడం సాధ్యం కాదన్న వాదనను ఇది ప్రతిపాదిస్తుంది. మూడవ అధ్యాయం - సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ జీవితానికి అంకితం: అతని కుటుంబ నేపథ్యం, సామాజిక స్థానం, ప్రారంభ అనుభవాలు, మరియు అతని రాజకీయ చైతన్యం ఎలా రూపుదిద్దుకుందో ఈ అధ్యాయం పరిశీలిస్తుంది. ఈ అధ్యాయం ఒక సంప్రదాయ జీవచరిత్రగా కాకుండా, వ్యక్తి--సమాజం మధ్య ఉన్న పరస్పర సంబంధాన్ని విశ్లేషించే ప్రయత్నంగా నిలుస్తుంది. నాలుగవ అధ్యాయం - పాపన్న ఉద్యమం యొక్క ఆరంభం మరియు దాని సైనిక-సంఘటనా నిర్మాణం : మొదటి దాడులు, ప్రజల మద్దతు, గురిల్లా పద్ధతులు, మరియు ఉద్యమం ఎలా విస్తరించిందో ఈ అధ్యాయం చర్చిస్తుంది. ఈ భాగంలో పాపన్న ఉద్యమం ఒక అవ్యవస్థాత్మక హింసాత్మక చర్యల సమాహారం కాదని, ఒక సంఘటిత ప్రతిఘటనగా ఎలా ఎదిగిందో చూపించబడుతుంది. ఐదవ అధ్యాయం - పాపన్న నిర్మించిన కోటలు మరియు భూభాగ నియంత్రణ: కోటలను కేవలం సైనిక కట్టడాలుగా కాకుండా, ఒక ప్రత్యామ్నాయ అధికార వ్యవస్థకు కేంద్రాలుగా ఈ అధ్యాయం విశ్లేషిస్తుంది. Spatial History దృష్టితో, భౌగోళిక నియంత్రణ మరియ రాజకీయ శక్తి మధ్య ఉన్న సంబంధాన్ని ఇది స్పష్టతకు తెస్తుంది ఆరవ అధ్యాయం - గోల్కొండ రాజ్యం, మొఘల్ సామ్రాజ్యం, మరియు ఔరంగజేబు దెక్కన్ విధానాలు గోల్కొండ రాజ్యం, మొఘల్ సామ్రాజ్యం, మరియు ఔరంగజేబు దెక్కన్ విధానాల నేపథ్యంలో పాపన్న ఉద్యమాన్ని ఉంచుతుంది. రాష్ట్రాధికారాల ప్రతిస్పందన, అణచివేత వ్యూహాలు, మరియు పాపన్నను “రాష్ట్రానికి ముప్పు”గా ఎలా గుర్తించారో ఈ అధ్యాయం విశ్లేషిస్తుంది. ఈ భాగం పాపన్న ఉద్యమాన్ని ఒక ప్రాంతీయ సంఘటనగా కాకుండా, విస్తృత దెక్కన్ రాజకీయాల భాగంగా నిలబెడుతుంది. ఏడవ అధ్యాయం - పాపన్న మరణం-చారిత్రక జానపద కథనాలు: పాపన్న మరణానికి సంబంధించిన చారిత్రక మరియు జానపద కథనాలను తులనాత్మకంగా పరిశీలిస్తుంది. ఆర్కైవ్ కథనాలు మరియు జానపద కథల మధ్య ఉన్న విరుద్ధతలు, వాటి వెనుక ఉన్న రాజకీయాలు, మరియు ప్రజా స్మృతిలో పాపన్న మరణం ఎలా ప్రతీకాత్మకంగా మారిందో ఈ అధ్యాయం చర్చిస్తుంది. ఎనిమిదవ అధ్యాయం - జానపద సంప్రదాయాలు-బుర్ర కథలు, ఒగ్గు కథలు: ముఖ్యంగా బుర్ర కథలు, ఒగ్గుకథలు మరియు పాటలు - పాపన్న చరిత్రలో పోషించిన పాత్రను విశ్లేషిస్తుంది. ఈ అధ్యాయం జానపదాన్ని ఒక సాహిత్య రూపంగా మాత్రమే కాకుండా, ఒక చారిత్రక మూలంగా ఎలా చదవాలో చూపిస్తుంది. తొమ్మిదవ అధ్యాయం - పాపన్న ఉద్యమం-బందిపోటు: పాపన్న ఉద్యమాన్ని పునర్మూల్యాంకనం చేస్తుంది. ఈ భాగంలో పాపన్నను ఒక “సోషల్ బందిపోటు”గా మాత్రమే కాకుండా, ఒక స్వతంత్ర రాజకీయ ఊహను ప్రతిపాదించిన ప్రజా నాయకుడిగా ఎలా అర్థం చేసుకోవచ్చో విశ్లేషించబడుతుంది. పదవ అధ్యాయం - పాపన్న వారసత్వం: ఈ అధ్యయనంలోని ప్రధాన వాదనలను సమీక్షించి, పాపన్న వారసత్వాన్ని నేటి తెలంగాణ సమాజం మరియు చరిత్ర రచనలో ఎక్కడ నిలబెట్టాలో చర్చిస్తుంది. ఈ అధ్యాయం గ్రంథానికి ఒక ముగింపుగా మాత్రమే కాకుండా, భవిష్యత్ పరిశోధనలకు దారులు చూపించే భాగంగా నిలుస్తుంది. ఈ విధంగా, ఈ గ్రంథ నిర్మాణం వ్యక్తి నుంచి సమాజానికి, సంఘటన నుంచి సిద్ధాంతానికి, చరిత్ర నుంచి చరిత్ర రచనపై విమర్శకు పాఠకుడిని క్రమబద్ధంగా తీసుకువెళ్తుంది. ==== 1.9. ఈ అధ్యయన ప్రాధాన్యత : ==== ఈ అధ్యయనం యొక్క ప్రాధాన్యతను కేవలం ఒక చారిత్రక వ్యక్తి జీవితాన్ని వెలుగులోకి తేవడంగా మాత్రమే అర్థం చేసుకోవడం సరిపోదు. సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్‌పై ఈ పరిశోధన, భారత చరిత్ర రచనలోని పద్ధతులు, దృష్టికోణాలు, మరియు అధికార రాజకీయాలను ప్రశ్నించే ఒక విమర్శాత్మక ప్రయత్నంగా నిలుస్తుంది. అందువల్ల, ఈ అధ్యయన ప్రాధాన్యత అనేక స్థాయిలలో వ్యక్తమవుతుంది - విద్యా విషయక స్థాయి నుంచి ప్రాంతీయ చరిత్ర, సామాజిక స్మృతి, మరియు నేటి సమకాలీన చర్చల వరకు. మొదటగా, ఈ అధ్యయనం భారత చరిత్ర రచనలోని Mughal-centric మరియు elite-centric దృష్టికోణాలకు ప్రత్యామ్నాయాన్ని ప్రతిపాదిస్తుంది. సంప్రదాయ చరిత్ర రచనలో దెక్కన్ ప్రాంతం తరచూ కేంద్ర అధికారాల అంచున మాత్రమే కనిపించింది. ఈ పరిశోధన తెలంగాణను ఒక చురుకైన చారిత్రక భూభాగంగా, ప్రజా ప్రతిఘటనలకు వేదికగా చూపించడం ద్వారా, ప్రాంతీయ చరిత్రలకు సముచిత స్థానం కల్పిస్తుంది. ఈ దృష్టిలో, పాపన్న ఉద్యమం ఒక స్థానిక సంఘటన మాత్రమే కాదు; అది దెక్కన్ రాజకీయ చరిత్రలో ఒక కీలక ఘట్టంగా ఈ అధ్యయనం నిలబెడుతుంది. రెండవది, ఈ పరిశోధన Subaltern Studiesకు ప్రాంతీయ లోతు (regional depth) ఇస్తుంది. భారత ఉపాaltern్స్ చరిత్రలో అనేక తిరుగుబాట్లు సిద్ధాంతపరంగా చర్చించబడ్డప్పటికీ, తెలంగాణ వంటి ప్రాంతాలపై సమగ్ర, మూలాధారిత అధ్యయనాలు చాలా తక్కువ. ఈ గ్రంథం పాపన్న ఉద్యమాన్ని ఒక కేస్ స్టడీగా ఉపయోగించి, ప్రజా రాజకీయ చైతన్యం ఎలా రూపుదిద్దుకుంటుందో, అది అధికారానికి ఎలా సవాల్ విసురుతుందో విశ్లేషిస్తుంది. ఈ విధంగా, ఈ అధ్యయనం సిద్ధాంతాన్ని కేవలం వర్తింపజేయడమే కాకుండా, దానిని ప్రశ్నించి విస్తరించే ప్రయత్నం చేస్తుంది. మూడవది, ఈ అధ్యయనం జానపదాన్ని చరిత్ర రచనలోకి తీసుకువచ్చే మేధో కృషిగా నిలుస్తుంది. బుర్ర కథలు, ఒగ్గుకథలు, దప్పు పాటలు, మౌఖిక సంప్రదాయాలు - ఇవి చాలా కాలం పాటు చరిత్రలో ద్వితీయ స్థానంలోనే ఉన్నాయి. ఈ పరిశోధన, జానపదాన్ని ఖచ్చిత కాలక్రమానికి కాకుండా, సామాజిక స్మృతికి ప్రతినిధిగా పరిగణించి, చరిత్ర రచనలో ఒక చెల్లుబాటు అయ్యే మూలంగా స్థాపించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. ఇది భారత చరిత్ర రచనలో మూలాల పట్ల ఉన్న సంప్రదాయ భావనలను విస్తరించే దిశగా ఒక ముఖ్యమైన దోహదం. నాలుగవది, ఈ అధ్యయనం రాష్ట్రాధికారాలు మరియు నేరీకరణ (criminalization) ప్రక్రియలపై లోతైన అవగాహనను అందిస్తుంది. పాపన్నపై “బందిపోటు” అనే ముద్ర ఎలా పడిందో విశ్లేషించడం ద్వారా, రాష్ట్రాలు తమకు సవాల్ విసిరిన ఉద్యమాలను ఎలా వర్గీకరిస్తాయో, ఆ వర్గీకరణ చరిత్రగా ఎలా స్థిరపడుతుందో ఈ అధ్యయనం చూపిస్తుంది. ఈ విశ్లేషణ చరిత్రకే పరిమితం కాకుండా, నేటి సమాజాల్లో కూడా ప్రతిఘటనలు ఎలా నేరీకరించబడుతున్నాయో అర్థం చేసుకోవడానికి దోహదపడుతుంది. ఐదవది, ఈ పరిశోధన తెలంగాణ సమాజానికి సంబంధించిన సాంస్కృతిక మరియు రాజకీయ ప్రాధాన్యతను కలిగి ఉంది. పాపన్న తెలంగాణ ప్రజా స్మృతిలో ఒక కీలక ప్రతీక. అయితే అతని కథనం తరచూ భావోద్వేగ స్థాయిలోనే నిలిచిపోయింది. ఈ అధ్యయనం, ఆ భావోద్వేగాన్ని తృణీకరించకుండా, దానిని విశ్లేషణకు లోబరచడం ద్వారా, ప్రజా చరిత్ర మరియు చరిత్ర మధ్య ఉన్న దూరాన్ని తగ్గిస్తుంది. ఇది ప్రాంతీయ గుర్తింపులపై జరిగే చర్చలకు ఒక శాస్త్రీయ ఆధారాన్ని అందిస్తుంది. ఆరవది, ఈ గ్రంథం భవిష్యత్ పరిశోధనలకు ఒక పునాదిగా పనిచేస్తుంది. పాపన్న ఉద్యమంపై ఈ సమగ్ర అధ్యయనం, దెక్కన్ ప్రాంతంలోని ఇతర సమకాలీన తిరుగుబాట్లపై తులనాత్మక పరిశోధనలకు దారితీస్తుంది. అలాగే, జానపదం--చరిత్ర సంబంధంపై మరింత లోతైన పరిశోధనలకు ఇది ఒక సూచికగా నిలుస్తుంది. మొత్తంగా చూస్తే, ఈ అధ్యయనం సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్‌ను ఒక వ్యక్తిగత వీరుడిగా మాత్రమే కాకుండా, చరిత్ర రచనలోని అధికార, ప్రతిఘటన, మరియు స్మృతి రాజకీయాలను అర్థం చేసుకునే ఒక కీలక కేంద్రబిందువుగా నిలబెడుతుంది. ఈ గ్రంథం ద్వారా ప్రతిపాదించిన దృష్టికోణాలు - చరిత్రను రాస్తున్నారు, అనుభవాలు చరిత్రగా మారుతున్నాయి, స్వరాలు మౌనంగా మిగులుతున్నాయి - అనే విషయాలను పాఠకుడి ముందుంచుతాయి. ఈ విషయాలే ఈ పరిశోధన యొక్క నిజమైన ప్రాధాన్యత. ఈ గ్రంథం పాపన్నను అధ్యయనం చేయడానికి కొత్త ప్రశ్నలతో పాటు, ఆ ప్రశ్నలకు సరిపడే కొత్త పద్ధతులను కూడా అభివృద్ధి చేస్తుంది. ఈ ద్వంద్వ ప్రయత్నమే ఈ పరిశోధనను ఒక సాధారణ చరిత్రకథనం నుంచి ఒక పరిశోధన గ్రంథంగా నిలబెడుతుంది. ప్రజలలో తిరుగుబాటు చైతన్యం – పాపన్న ఆవిర్భావానికి చారిత్రక నేపథ్యం 17వ శతాబ్దం చివరి నాటికి దక్కన్ ప్రాంతంలోని రాజకీయ అస్థిరత, అధిక పన్నుల భారం, జాగీర్దారీ వ్యవస్థలోని దోపిడీ, స్థానిక అధికారుల అక్రమాలు ప్రజల జీవితాలను తీవ్రంగా ప్రభావితం చేశాయి. గ్రామీణ సమాజం ఆర్థికంగా బలహీనపడగా, రైతులు, చేతివృత్తుల వారు, పశుపోషకులు మరియు ఇతర శ్రమజీవి వర్గాలు అనేక ఇబ్బందులను ఎదుర్కొన్నాయి. పాలనా వ్యవస్థ ప్రజల సంక్షేమం కంటే ఆదాయ సేకరణకే ఎక్కువ ప్రాధాన్యం ఇవ్వడంతో అసంతృప్తి క్రమంగా విస్తరించింది. ఈ పరిస్థితులలో ప్రజలకు భద్రతను కల్పించి, వారి ఆత్మగౌరవాన్ని కాపాడగల నాయకత్వం అవసరమైంది. అటువంటి సామాజిక, రాజకీయ పరిస్థితుల నేపథ్యంలోనే సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ నాయకుడిగా ఎదిగారని వివిధ చారిత్రక ఆధారాలు, జానపద సంప్రదాయాలు మరియు పరిశోధనాత్మక రచనలు సూచిస్తున్నాయి. ఆయన నాయకత్వంలో వివిధ వృత్తులు, సామాజిక వర్గాలకు చెందిన ప్రజలు ఒక వేదికపైకి వచ్చి స్థానిక స్థాయిలో సంఘటిత శక్తిగా మారినట్లు అనేక వర్ణనలు తెలియజేస్తాయి. పాపన్న పోరాటం కేవలం అధికారాన్ని సాధించడానికే పరిమితం కాలేదు; ప్రజల గౌరవం, భద్రత, సమాన అవకాశాలు మరియు స్థానిక స్వపరిపాలనకు ప్రాధాన్యం ఇచ్చిన ఉద్యమంగా కూడా పరిశీలించబడుతోంది. అందువల్ల ఆయన చరిత్రను కేవలం ఒక వీరగాథగా కాకుండా, దక్కన్ ప్రాంత సామాజిక పరిణామాలను అర్థం చేసుకోవడానికి ఉపయోగపడే ఒక ముఖ్యమైన చారిత్రక అధ్యాయంగా అధ్యయనం చేయడం అవసరం. ఈ పరిణామాలు ప్రజలలో స్వేచ్ఛ, న్యాయం, ఆత్మగౌరవం పట్ల బలమైన చైతన్యాన్ని పెంపొందించాయి. సామాజిక అసమానతలకు వ్యతిరేకంగా ఏర్పడిన ఈ సంఘటిత శక్తికి పాపన్న నాయకత్వం దృఢమైన దిశను చూపింది. ఆయన పోరాటం ప్రజల ఐక్యత, ధైర్యం, స్వాభిమానానికి ప్రతీకగా నిలిచింది. అందువల్ల సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ ఆవిర్భావం ఒక వ్యక్తి ఎదుగుదల మాత్రమే కాకుండా, ప్రజల్లో పెరిగిన తిరుగుబాటు చైతన్యానికి చారిత్రక రూపంగా భావించవచ్చు. ఈ నేపథ్యంలో ఆయన చరిత్రను అధ్యయనం చేయడం ద్వారా దక్కన్ ప్రాంత సామాజిక, రాజకీయ పరిణామాలతో పాటు ప్రజా చైతన్య వికాసాన్ని కూడా సమగ్రంగా అర్థం చేసుకోవచ్చు. qfuhdm8c6hi91cm9r29ak2q1wa5pyxg 4908308 4908305 2026-07-19T10:35:06Z లింగంపల్లి వెంకటేశ్ గౌడ్ 151895 4908308 wikitext text/x-wiki భారతదేశ చరిత్ర రచన ప్రధానంగా సామ్రాజ్యాలు, రాజులు, అధికార కేంద్రాల చుట్టూ తిరుగుతూ వచ్చింది. ఈ ప్రక్రియలో గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో పుట్టి, ప్రజల పక్షాన నిలబడి, అణచివేతకు ఎదురు నిలిచిన అనేక ప్రాంతీయ వీరులు చరిత్రలో తగిన స్థానం పొందలేదు. అటువంటి విస్మరించబడిన ప్రజావీరుల్లో సర్దార్ పాపన్న (పాపన్న గౌడ్) ఒకరు. 17వ శతాబ్దపు తెలంగాణ ప్రాంతంలో మొఘల్ సామ్రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా సాగించిన ఆయన పోరాటాలు, ప్రజా తిరుగుబాట్లు చరిత్రలో అత్యంత ప్రాముఖ్యత కలిగినవి.<ref>{{Cite book|title=సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ చారిత్రక నేపథ్యం - పరిశోధనా గ్రంథం|last=లింగంపల్లి|first=వెంకటేష్ గౌడ్|publisher=VG Movie Makers|year=2026|location=Hyderabad|pages=1-26}}</ref> సర్దార్ పాపన్న జీవించిన కాలం రాజకీయ అస్థిరత, ఆర్థిక దోపిడీ, సామాజిక అణచివేతలతో నిండిన కాలం. దక్షిణ భారతదేశంలో మొఘల్ సామ్రాజ్యం తన అధికారాన్ని విస్తరించుకునే క్రమంలో అధిక పన్నులు, సైనిక బలవంతాలు, గ్రామీణ వ్యవస్థల విధ్వంసం వంటి చర్యలు చేపట్టింది. ముఖ్యంగా రైతులు, శ్రమజీవులు, చేతివృత్తులవారు తీవ్రమైన బాధలను ఎదుర్కొన్నారు. ఈ పరిస్థితులు ప్రజల్లో అసంతృప్తిని పెంచి, స్థానిక తిరుగుబాట్లకు దారితీశాయి. ఈ సామాజిక-ఆర్థిక నేపథ్యంతోనే గౌడ్ సమాజానికి చెందిన సర్దార్ పాపన్న ఒక ప్రజానాయకుడిగా ఎదిగారు. ఆయన తిరుగుబాట్లు కేవలం రాజకీయ అధికారాన్ని సాధించడానికి కాకుండా, ప్రజలపై జరుగుతున్న అన్యాయానికి వ్యతిరేకంగా సాగిన ప్రతిఘటనగా చూడవచ్చు. కోటల ఆధారిత పోరాటాలు, అడవులు-కొండలను ఆశ్రయంగా చేసుకున్న గెరిల్లా యుద్ధాలు, ప్రజల మద్దతుతో నడిచిన సైనిక వ్యూహాలు పాపన్నను మొఘల్ పాలకులకు తీవ్రమైన సవాలుగా మార్చాయి. సర్దార్ పాపన్న చరిత్రను అధ్యయనం చేయడం అంటే ఒక వ్యక్తి జీవితాన్ని మాత్రమే పరిశీలించడం కాదు; అది తెలంగాణ గ్రామీణ సమాజంలోని తిరుగుబాటు చైతన్యం, అణచివేతకు ఎదురు నిలిచిన ప్రజల ధైర్యం, స్థానిక నాయకత్వం రూపుదిద్దుకోవటంగా అర్థం చేసుకోవడం. ఈ పరిశోధనా గ్రంథం సర్దార్ పాపన్న జీవితం, వంశావళి, జననం, బాల్యం, తిరుగుబాట్లు, కోటలు, గెరిల్లా యుద్ధాలు మరియు ఆయన చారిత్రక ప్రాధాన్యతను విశ్లేషిస్తూ, తెలంగాణ ప్రజావీరుడిగా ఆయన స్థానం స్పష్టంగా చూపించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. ==== 1.1. అధ్యయన నేపథ్యం (Background of the Study) ==== భారతదేశ చరిత్ర రచన అనేది కేవలం గతాన్ని నమోదు చేసే ప్రక్రియ మాత్రమే కాదు; అది ఒక నిర్దిష్ట అధికార దృష్టికోణం నుండి గతాన్ని చూపించే రాజకీయ చర్య కూడా. ఏ సంఘటన చరిత్రగా గుర్తింపు పొందాలి, ఎవరు “వీరులు”గా నిలవాలి, ఎవరి పోరాటాలు “తిరుగుబాట్లు”గా ముద్ర పడాలి - ఇవన్నీ చరిత్ర రచనలోని శక్తి సంబంధాలను ప్రతిబింబిస్తాయి. ఈ నేపథ్యంలో డెక్కన్ ప్రాంతం, ముఖ్యంగా నేటి తెలంగాణ, భారత చరిత్ర రచనలో ఒక ప్రాముఖ్యత సంతరించుకున్న ప్రాంతంగా కొనసాగుతూ వచ్చింది. డెక్కన్ చరిత్రపై జరిగిన పరిశోధనలు ఎక్కువగా రాజకీయ కేంద్రాల చుట్టూ తిరుగుతాయి. బీజాపూర్, అహ్మద్‌నగర్, గోల్కొండ వంటి రాజ్యాలు - ముఖ్యంగా వాటి రాజవంశాలు, సైనిక విజయాలు, పరిపాలనా నైపుణ్యాలు - చరిత్ర గ్రంథాల ప్రధాన ఇతివృత్తాలయ్యాయి. ఈ చరిత్ర రచనలో గ్రామీణ సమాజాలు, వృత్తిదారులు, కులాధారిత సమూహాలు కేవలం “పాలనకు లోబడిన ప్రజలు”గా మాత్రమే కనిపిస్తాయి; వారు చరిత్రను క్రియాశీలక పాత్రధారులుగా అరుదుగా గుర్తించబడతారు. డెక్కన్ చరిత్రపై పర్షియన్ వృత్తాంతాలు ప్రధాన ఆధారాలుగా ఉపయోగించబడ్డాయి. ఇవి రాజ్యాధికారాన్ని బలపరిచే భాషలో, తిరుగుబాట్లను “అశాంతి”, “అపరాధం”, “అనైతికత”గా చిత్రీకరిస్తాయి. ఈ మూలాల పరిమితి ఏమిటంటే - ఇవి అధికారాన్ని సవాలు చేసిన సమూహాల అంతర్గత దృష్టిని పూర్తిగా విస్మరిస్తాయి. భారత చరిత్ర రచనలో ఒక కీలక సమస్య Mughal-centric Historiography. ఢిల్లీ, ఆగ్రా వంటి కేంద్రాల నుండి భారతదేశాన్ని చూసే ఈ దృష్టికోణం, ప్రాంతీయ రాజకీయాలను కేవలం “మొఘుల్ విస్తరణకు అడ్డంకులు”గా మాత్రమే అర్థం చేసుకుంది. ఔరంగజేబు దెక్కన్ విధానం చరిత్ర రచనలో ఒక “రాజకీయ వ్యూహం”గా మాత్రమే కనిపిస్తుంది; కానీ దాని ప్రభావం గ్రామీణ సమాజాలపై ఎలా పడిందో వివరించబడదు. ప్రాంతీయ చరిత్ర రచనలు మొఘులుల సామ్రాజ్య పరిపాలన దృష్టికి ప్రత్యామ్నాయంగా ఎదిగినా, అవి కూడా చాలావరకు స్థానిక రాజవంశాలకే పరిమితమయ్యాయి. తెలంగాణ విషయంలో, కుతుబ్‌షాహీ లేదా ఆ తరువాతి పాలనల అధ్యయనాలు ఉన్నప్పటికీ, గ్రామస్థాయి ప్రతిఘటనలపై వ్యవస్థాబద్ధమైన పరిశోధన చాలా అరుదుగా కనిపిస్తుంది. ఇక్కడే సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ వంటి వ్యక్తుల చరిత్ర వెలుగులోకి వస్తుంది. అధికారిక చరిత్రలో అతను “బందిపోటు” లేదా “తిరుగుబాటు దారుడు”గా మాత్రమే నమోదు అవుతాడు; కానీ ప్రాంతీయ ప్రజాస్మృతిలో అతను ఒక న్యాయ రక్షకుడు, ప్రజా నాయకుడిగా నిలిచాడు. ఈ విరుద్ధతను చరిత్ర రచనలు విమర్శనాత్మకంగా విశ్లేషించాలి. తెలంగాణ ప్రాంతం చరిత్రలో కేవలం భౌగోళికంగానే కాదు; అది సామాజిక, రాజకీయ, విద్యావిషయకంగా కూడా ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పాటుకు ముందు, తరువాత కూడా, చరిత్ర రచనలో తెలంగాణను తరచూ ఒక “సంస్కృతి లేని గ్రామీణ ప్రాంతం”గా చూడడం జరిగింది. ఈ దృష్టికోణం వల్ల తెలంగాణలో జరిగిన ప్రజా తిరుగుబాట్లు, స్థానిక ప్రతిఘటనలు, జానపద చైతన్యం సరైన ప్రాధాన్యత పొందలేదు. 17వ శతాబ్దపు తెలంగాణలో భూస్వామ్య పన్ను వ్యవస్థ, జాగీర్దారీ ఒత్తిడి, వృత్తిదారులపై పన్నుల భారము తీవ్రమయ్యాయి. ఈ పరిస్థితుల్లో ఉద్భవించిన తిరుగుబాట్లు కేవలం చట్ట వ్యతిరేక చర్యలు కాదు; అవి సామాజిక న్యాయం కోసం చేసిన పోరాటాలు అయినప్పటికీ, ఈ ఉద్యమాలు చరిత్రలో “అశాంతి”గా మాత్రమే ముద్రపడ్డాయి. అధికార పీఠాల ఆక్రమణ కోసం కాకుండా, పాలకుల అణచివేతతో నలిగిపోతున్న సామాన్య బతుకులకు రక్షణ కల్పించడమే పరమార్థంగా భావించి, ఆ ప్రజా చైతన్యంతో న్యాయమే తన రాజ్యానికి పునాది చేశాడు. ఈ సిద్ధాంత ధోరణి, చరిత్రను “క్రింద నుండి” (history from below) చూడాలని ప్రతిపాదించింది. రణాజిత్ గుహ, షాహిద్ అమిన్, పార్థ ఛటర్జీ వంటి చరిత్రకారులు - అధికారిక చరిత్ర ప్రజా చైతన్యాన్ని ఎలా అణిచివేసిందో విశ్లేషించారు. ప్రజలు తమ స్వంత రాజకీయ చైతన్యంతో చరిత్రను ఏ విధంగా నిర్మించగలరనే దృష్టితో చూస్తే, పాపన్న తిరుగుబాటు ఒక “అవ్యవస్థ” కాదు; అది ఒక ప్రత్యామ్నాయ రాజకీయ ఊహ. అతని కోటలు, ప్రజా న్యాయం, పన్నుల రద్దు వంటి చర్యలు - ఒక అధునాతన రాష్ట్రీయ నిర్మాణ ప్రయత్నాలుగా కూడా చూడవచ్చు. జానపదం VS విద్యాపరమైన చరిత్ర భారతదేశ చరిత్ర రచనలో జానపద కథనాలకు చాలా కాలం పాటు ద్వితీయ స్థానం మాత్రమే లభించింది. బుర్ర కథలు, ఒగ్గుకథలు, డప్పు పాటలు, మౌఖిక సంప్రదాయాలు - ఇవన్నీ “కథలు”గా కొట్టివేయబడ్డాయి. అయితే ఆధునిక చరిత్ర సిద్ధాంతాలు జానపదాన్ని సామాజిక స్మృతిగా గుర్తించాయి. తెలంగాణ జానపద సంప్రదాయాలలో పాపన్న కథనం ఒక నిరంతర ప్రవాహంలా కొనసాగుతుంది. ఇది కేవలం గతాన్ని గుర్తు చేసే కథ కాదు; అది ప్రతి తరం అనుభవించిన అణచివేతకు ఒక వ్యాఖ్యానం. ఈ మౌఖిక సంప్రదాయాలను విస్మరించడం అంటే - ప్రజల చరిత్రను విస్మరించడమే. ఈ అధ్యయనం ఉద్భవించిన అవసరం ఈ అన్ని అంశాల కలయికలోనే ఈ పరిశోధన అవసరం ఉద్భవించింది. డెక్కన్ చరిత్రను మొఘల్ పరిపాలన దృష్టికోణం నుండి విముక్తం చేయడం, తెలంగాణను ఒక చురుకైన చారిత్రక భూభాగంగా గుర్తించడం, మరియు సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న వంటి ప్రజా నాయకుడిని చరిత్రలో స్థిరపరచడం - ఇవే ఈ అధ్యయనానికి ప్రాతిపదిక. అందువల్ల, ఈ అధ్యయనం ఒక వ్యక్తి జీవిత చరిత్ర మాత్రమే కాదు; అది చరిత్ర రచన విధానాలపై ఒక విమర్శనాత్మక పునఃపరిశీలనగా చెప్పవచ్చు. చరిత్ర రచనలో తెలంగాణను తరచూ ఒక సంస్కృతి లేని గ్రామీణ ప్రాంతంగా చూడడం జరిగింది; దీనివల్ల ఇక్కడి ప్రజా తిరుగుబాట్లు, స్థానిక ప్రతిఘటనలు, జానపద చైతన్యం సరైన ప్రాధాన్యత పొందలేదు. కానీ, 17వ శతాబ్దపు తెలంగాణలో భూస్వామ్య పన్ను వ్యవస్థ, జాగీర్దారీ ఒత్తిడి మితిమీరిన వేళ, అణచివేతకు వ్యతిరేకంగా ప్రజల హృదయాల్లో రగిలిన అసంతృప్తికి రూపమే పాపన్న పోరాటం. ఇది ఒక వ్యక్తి తిరుగుబాటు మాత్రమే కాదు, ప్రజల ఆత్మగౌరవాన్ని కాపాడేందుకు జరిగిన సమిష్టి ప్రతిఘటన. అన్యాయం జరిగినప్పుడు మౌనంగా లొంగిపోకుండా, తన మట్టి కోసం, హక్కుల కోసం తిరగబడటమే ఈ నేల నైజం — ఇదే తెలంగాణ ఆత్మ. ==== 1.2. పరిశోధన ఆవశ్యకత ==== చరిత్ర రచనలో “ఆవశ్యకత” అనేది కేవలం సమాచారసేకరణ వలన ఉద్భవించదు; అది తరచుగా వివిధ దృష్టికోణాల మధ్య అంతరం వల్ల పుడుతుంది. సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ విషయంలో ఈ అంతరం అత్యంత స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. ప్రభుత్వ ఆధారాలలో అతను ఒక బందిపోటు, తిరుగుబాటుదారుడుగా నమోదు కాగా, తెలంగాణ జానపద స్మృతిలో మాత్రం ఒక జానపద నాయకుడుగా, ప్రజా రక్షకుడిగా నిలిచాడు. ఈ మూడు గుర్తింపుల మధ్య ఉన్న అంతరమే ఈ పరిశోధన యొక్క ఆవశ్యకత. ఈ పరిశోధన ఆవశ్యకతను అర్థం చేసుకోవాలంటే, ముందుగా చరిత్ర రచనలో ఉపయోగించే వర్గీకరణలు ఎలా ఉత్పన్నమవుతాయో పరిశీలించాలి. “బందిపోటు”, “తిరుగుబాటు దారుడు”, “వీరుడు” వంటి పదాలు తటస్థమైనవి కావు; అవి అధికార సంబంధాల ఫలితాలు. ఈ పదజాలం వెనుక ఉన్న రాజ్యాధికార రాజకీయాలు ఈ అధ్యయనానికి కీలక అంశం. “బందిపోటు”, “తిరుగుబాటు దారుడు”, “జానపద వీరుడు”: ఒక భావనాత్మక తారతమ్యం: చరిత్ర రచనలో “బందిపోటు” అనే పదం సాధారణంగా చట్టాన్ని ఉల్లంఘించే, వ్యక్తిగత లాభం కోసం హింసను ఆశ్రయించే వ్యక్తిని సూచిస్తుంది. “తిరుగుబాటుదారుడు” అనే పదం కొంతవరకు రాజకీయ అర్థాన్ని కలిగి ఉన్నప్పటికీ, అది కూడా సాధారణంగా “రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా నిలిచిన ప్రమాదకర శక్తి” అనే భావనతోనే వాడబడుతుంది. అయితే “జానపద వీరుడు” అనే భావన పూర్తిగా భిన్నమైన సామాజిక మార్పు నేపథ్యంలో ఉద్భవిస్తుంది.- ప్రజల అనుభవాలు, మౌఖిక సంప్రదాయాలు, సామాజిక స్మృతిలో సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న విషయంలో, ఈ మూడు భావనలు ఒకే వ్యక్తిపై వర్తింపబడ్డాయి. ఈ భావనాత్మక తారతమ్యం యాదృచ్ఛికం కాదు. ఇవి ఆనాటి సామాజిక పరిస్థితులు, ఆర్థిక పరిస్థితులు, వాటి అనుభవాలను బట్టి అవి చరిత్రగా మారతాయి. ఈ అంతరాన్ని విశ్లేషించడానికి కీలకమైన సిద్ధాంతాన్ని ప్రతిపాదించినవాడు Eric Hobsbawm. అతని Social Banditry భావన ప్రకారం, కొన్ని సమాజాలలో “బందిపోటు”గా ముద్ర వేసిన వ్యక్తులు నిజానికి సామాజిక న్యాయం కోసం పోరాడిన ప్రజా నాయకులుగా గుర్తించబడతారు. వీరు చట్టానికి వెలుపల నిలిచినప్పటికీ, ప్రజా నైతికతతో గౌరవాన్ని పొందుతారు. Hobsbawm సూచించిన ముఖ్యమైన అంశం ఏమిటంటే - Social bandits are criminals in the eyes of the state, but heroes in the eyes of the people. ఈ సిద్ధాంతం సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న విషయంలో వర్తిస్తుంది. పాపన్న నిజంగా ఒక “సోషల్ బందిపోటు”గా, అతని ఉద్యమం కొనసాగినట్లు చరిత్ర ధృవీకరిస్తుంది. ఎందుకంటే పాపన్న కార్యకలాపాలు కేవలం దోపిడీ లేదా ప్రతీకార చర్యలుగా పరిమితం కాలేదు. అతని కోటల నిర్మాణం, పన్నుల రద్దు, ప్రజా న్యాయం వంటి చర్యలు - ఒక సంఘటిత రాజకీయ దృష్టిని సూచిస్తాయి. ఈ స్థాయిలో అతన్ని కేవలం “బందిపోటు”గా పరిగణించడం, అతని ఉద్యమ స్వరూపాన్ని సంకుచితం చేయడమే అవుతుంది. ఈ విధంగా ముద్ర వేయడం ఆనాటి ఒక రాజకీయ కుట్ర లేదా చర్యగా భావించవచ్చు. ఈ అధ్యయనంలో మరో కీలక సమస్య రాష్ట్రం లేదా అధికార వ్యవస్థ ఒక వ్యక్తిని “నేరస్థుడు”గా ప్రకటించడం కేవలం చట్టపరమైన ప్రక్రియ కాదు; అది ఒక రాజకీయ చర్య. అధికారానికి సవాల్ విసిరే ప్రతి ఉద్యమాన్ని “అశాంతి”, “అపరాధం”, “అవిధేయత”గా ముద్ర వేయడం - ఇది రాష్ట్రాల చరిత్రలో సాధారణ ప్రక్రియ. పర్షియన్ కోర్టు వృత్తాంతాలు, తరువాతి వలసకాల గెజెటీర్లు - పాపన్నను ఒక “చట్టవిరుద్ధ బందిపోటు”గా చిత్రీకరించడం ద్వారా అతని ఉద్యమానికి ఉన్న సామాజిక మద్దతుకు న్యాయం చేకూరలేదు. ఈ ముద్ర వేయడం ద్వారా ఉద్యమాన్ని నైతికంగా అవమానించడం, ప్రజల మద్దతును చట్టవిరుద్ధంగా చూపించడం జరిగింది. ఈ ప్రక్రియలో “బందిపోటు” అనే పదం ఒక వ్యక్తిని మాత్రమే కాదు, అతని వెనుక ఉన్న సమాజాన్ని కూడా నేరస్థులుగా మారుస్తుంది. వీటిని నేరపూరిత రాజకీయాలుగా చెప్పవచ్చు. అధికారానికి వ్యతిరేకంగా నిలిచిన ప్రతి సామాజిక ప్రతిఘటన ఒక దశలో నేరంగా పరిగణించడం జరుగుతుంది. ఇది కేవలం పోలీస్ చర్య కాదు; ఇది చరిత్ర రచనలోనూ కొనసాగుతుంది. పాపన్న ఉద్యమం కూడా ఇదే విధంగా నేరపూరిత చర్యగా చిత్రీకరించబడింది. ఈ నేరీకరణ మూడు స్థాయిలు కనిపిస్తాయి: చట్టపరమైన నేరీకరణ - తిరుగుబాటుదారుడిగా ప్రకటించడం చరిత్రాత్మక నేరీకరణ - గ్రంథాలలో “బందిపోటు”గా నమోదు చేయడం సాంస్కృతిక నేరీకరణ - ప్రజా ప్రతిఘటనను “అవ్యవస్థ”గా చూపించడం ఈ మూడు స్థాయిలను విశ్లేషించడమే ఈ పరిశోధన లక్ష్యం. పరిశోధన యొక్క సారాంశం : సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్‌ను చరిత్రలో “బందిపోటు”గా ముద్ర వేయడం వెనుక ఉన్న అధికార రాజకీయాలను విశ్లేషించడం, మరియు అతని ఉద్యమాన్ని ప్రజా దృష్టిలో ఒక రాజకీయ - సామాజిక ప్రతిఘటనగా పునర్మూల్యాంకనం చేయడం. ఈ విధంగా విశ్లేషించడం ద్వారా మాత్రమే పాపన్నను సరైన చారిత్రక వీరుడుగా, నాయకుడుగా నిలపడం సాధ్యమవుతుంది. ==== 1.3. పరిశోధన లక్ష్యాలు ==== ఏ పరిశోధనైనా దాని లక్ష్యాల ద్వారానే తన దిశను, పరిమితులను, మరియు విలువను స్పష్టంగా ప్రకటిస్తుంది. ఈ అధ్యయనం లక్ష్యాలు కేవలం సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ జీవిత చరిత్రను పునర్నిర్మించడం మాత్రమే కావు; అవి భారతదేశ చరిత్ర రచనలోని కొన్ని మూలకమైన లోపాలను ప్రశ్నించడానికీ, కొత్త విశ్లేషణాదారులను ప్రతిపాదించడానికీ ఉద్దేశించబడ్డాయి. ఈ లక్ష్యాలు పరస్పరం అనుసంధానమై, ఈ గ్రంథం నిర్మాణానికి మేధోపునాదిగా పనిచేస్తాయి. ఈ పరిశోధన యొక్క ప్రధాన లక్ష్యం : సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ ఉద్యమాన్ని 17వ శతాబ్దపు తెలంగాణ సామాజిక-రాజకీయ నేపథ్యాలలో విశ్లేషించి, అతని పాత్రను ఒక ప్రజా ఆధారిత రాజకీయ ప్రతిఘటనగా పునర్మూల్యాంకనం చేయడం. పాపన్నను కేవలం “బందిపోటు”గా లేదా “తిరుగుబాటుదారుడిగా” చూడడాన్ని తిరస్కరిస్తుంది. అతని ఉద్యమాన్ని ఒక చారిత్రాత్మక విప్లవంగా నిలబెట్టి, ప్రజలతో అతనికి ఉన్న సంబంధాన్ని విశ్లేషించడమే దీని ఉద్దేశ్యం. అధికారిక పత్రాలు ఏ ముద్రలు వేసినా, కేవలం స్వార్థ ప్రయోజనాల కోసం కాకుండా అణగారిన సమాజాల విముక్తి కోసం ఆయుధమెత్తిన వాడే ప్రజల గుండెల్లో శాశ్వతంగా నిలిచిపోతాడు. ఎందుకంటే, న్యాయం కోసం పోరాడినవాడే మహానాయకుడు. ఉపలక్ష్యాలు మరియు వాటి కారణాలు లక్ష్యం-1: పాపన్న జీవితం మరియు ఉద్యమాన్ని చారిత్రక ఆధారాలతో పునర్నిర్మించడం. కారణం: పాపన్న గురించి ఉన్న సమాచారం చాలా సందర్భాల్లో పాక్షికంగా లేదా ద్వితీయ స్థాయిలో మాత్రమే ఉంది. పర్షియన్ వృత్తాంతాలు, వలస కాల గెజెటీర్లు వంటి మూలాలు అతన్ని అధికారిక దృష్టిలో మాత్రమే చూపిస్తాయి. ఈ అధ్యయనం, ఈ మూలాలను విమర్శనాత్మకంగా పునఃపరిశీలించి, పాపన్న జీవితం యొక్క కాలక్రమాన్ని సాధ్యమైనంతవరకు పునర్నిర్మించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. ఇది చరిత్ర రచనలో ఖాళీలను పూరించడంలో కీలకంగా నిలుస్తుంది. లక్ష్యం-2: జానపద ఆధారాలను చారిత్రక మూలాలుగా పునర్మూల్యాంకనం చేయడం కారణం: భారతదేశ చరిత్ర రచనలో జానపద సంప్రదాయాలు తరచుగా “కథలు”గా కొట్టివేయబడ్డాయి. అయితే పాపన్న విషయంలో బుర్ర కథలు, ఒగ్గుకథలు, దప్పు పాటలు, గ్రామీణ వృత్తాంతాలు - అతని ఉద్యమానికి ఉన్న ప్రజా మద్దతును అర్థం చేసుకోవడానికి కీలకమైన మూలాలు. ఈ లక్ష్యం ద్వారా, జానపదాన్ని ఒక సామాజిక స్మృతిగా గుర్తించి, చరిత్ర పుటలలోకి తీసుకురావడమే ఉద్దేశ్యం. లక్ష్యం-3: పాపన్న తిరుగుబాటును చరిత్రకారుల దృష్టితో విశ్లేషించడం కారణం: చరిత్రకారులు భారతదేశ చరిత్ర రచనలో ఒక మలుపును తీసుకువచ్చింది. అయితే ఈ సిద్ధాంతాన్ని ప్రాంతీయ స్థాయిలో, ముఖ్యంగా తెలంగాణ విషయంలో, వ్యవస్థబద్ధంగా ఉపయోగించిన పరిశోధనలు చాలా తక్కువ. ఈ అధ్యయనం పాపన్న ఉద్యమాన్ని చారిత్రక రాజకీయ చైతన్యానికి ఉదాహరణగా విశ్లేషించి, ఈ సిద్ధాంతానికి ప్రాంతీయ స్థాయిలో ఇవ్వాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. లక్ష్యం-4: కోటలు ఒక రాజకీయ-భౌగోళిక నిర్మాణంగా అధ్యయనం చేయడం కారణం: పాపన్న నిర్మించిన కోటలు కేవలం రక్షణ కోసం నిర్మించబడిన కట్టడాలు కావు. అవి ఒక ప్రత్యామ్నాయ అధికార నిర్మాణానికి సంకేతాలు. ఈ లక్ష్యం ద్వారా, కోటల స్థానం, భూభాగ నియంత్రణ, మరియు వాటి సామాజిక-రాజకీయ ప్రాధాన్యతను ప్రాదేశిక చరిత్ర పద్ధతిలో విశ్లేషించడం జరుగుతుంది. ఇది పాపన్న ఉద్యమాన్ని ఒక సంఘటిత రాజకీయ ప్రయత్నంగా అర్థం చేసుకోవడానికి సహాయపడుతుంది. లక్ష్యం-5: “బందిపోటు” అనే ముద్ర వెనుక ఉన్న అధికార రాజకీయాలను విశ్లేషించడం కారణం: రాష్ట్రాలు తమ అధికారాన్ని సవాలు చేసే వ్యక్తులను లేదా ఉద్యమాలను తరచుగా నేరపూరితమైనవిగా చిత్రీకరించడం. పాపన్నను “బందిపోటు”గా ముద్ర వేయడం కూడా ఇదే ప్రక్రియలో భాగం. ఈ లక్ష్యం ద్వారా, నేరపూరితమైన రాజకీయ ప్రక్రియలను విశ్లేషించి, చరిత్ర రచనలో అధికారవర్గం ఎలా పనిచేస్తుందో చూపించడమే ఉద్దేశ్యం. ఈ పరిశోధన ఇప్పుడెందుకు అవసరం? ఈ అధ్యయనం అవసరం కేవలం సాధారణమైన ఆసక్తి వల్ల మాత్రమే కాదు. నేటి తెలంగాణ సమాజంలో చరిత్ర, గుర్తింపు, మరియు ప్రజాస్మృతి రాజకీయాలుగా మారుతున్నాయి. ప్రజా వీరులపై కొత్తగా చర్చ జరుగుతున్న ఈ సమయంలో, పాపన్న వంటి వ్యక్తులను విమర్శనాత్మకంగా అధ్యయనం చేయడం అత్యవసరం. అదే సమయంలో, భారతదేశ చరిత్ర రచనలో ప్రాంతీయ ప్రతిఘటనలను కేంద్రంగా పెట్టే ప్రయత్నాలు పెరుగుతున్నాయి. ఈ సందర్భంలో, పాపన్న ఉద్యమంపై సమగ్ర పరిశోధన - తెలంగాణ చరిత్రకే కాకుండా, భారతదేశ చరిత్రకు కూడా కీలకమైన దోహదం చేస్తుంది. ఈ పరిశోధన లక్ష్యాలు, పాపన్నను ఒక చారిత్రక వ్యక్తిగా మాత్రమే కాకుండా, చరిత్ర రచన విధానాలను ప్రశ్నించే కేంద్రబిందువుగా నిలబెడతాయి. తదుపరి విభాగంలో ఈ లక్ష్యాలను ఎలా అమలు చేస్తామో - పరిశోధన ప్రశ్నల రూపంలో స్పష్టత ఇవ్వబడుతుంది. ==== 1.4. పరిశోధన ప్రశ్నలు ==== ఈ అధ్యయనం సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్‌పై ఉన్న చారిత్రక వర్ణనల మధ్య కనిపించే అంతరాలను విశ్లేషించడానికి రూపుదిద్దుకుంది. చారిత్రక ఆధారాలలో అతను “బందిపోటు”గా లేదా “తిరుగుబాటుదారుడు”గా నమోదు కాగా, తెలంగాణ జానపద సంప్రదాయాలలో మాత్రం ఒక ప్రజా నాయకుడిగా, న్యాయపోరాటానికి తెరతీసినవాడుగా, అణచివేతను, నిరంకుశత్వాన్ని ఎదిరించిన సర్దార్‌గా నిలిచాడు. ఈ రెండు విభిన్న ప్రతినిధ్యాల మధ్య ఉన్న అంతరాన్ని అర్థం చేసుకోవడమే ఈ పరిశోధన యొక్క ప్రధాన లక్ష్యం. అందువల్ల, ఈ అధ్యయనం పరిశోధన ప్రశ్నలను ప్రాథమిక మరియు ద్వితీయ స్థాయిలుగా విభజించి, ప్రతి ప్రశ్నకు తగిన పరిశోధన పద్ధతిని స్పష్టంగా అనుసంధానిస్తుంది. ఈ అధ్యయనానికి సంబంధించిన ప్రాథమిక పరిశోధన ప్రశ్నలలో మొదటిది - సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ ఉద్యమాన్ని ఏ విధంగా నిర్వచించాలి అన్నది. అతని చర్యలను కేవలం చట్టవిరుద్ధమైన బందిపోటు చర్యలుగా చూడాలా, లేక రాష్ట్రాధికారానికి వ్యతిరేకంగా నిలిచిన రాజకీయ తిరుగుబాటుగా భావించాలా, లేదా ప్రజల మద్దతుతో సాగిన ఒక ప్రజా ఆధారిత రాజకీయ ప్రతిఘటనగా అర్థం చేసుకోవాలా అనే ప్రశ్న ఈ పరిశోధన యొక్క కేంద్రబిందువుగా నిలుస్తుంది. ఈ ప్రశ్నకు సమాధానం కనుగొనడానికి పర్షియన్ కోర్టు వృత్తాంతాలు, అధికారిక లేఖలు వంటి చారిత్రక మూలాలను విమర్శాత్మకంగా విశ్లేషించడం జరుగుతుంది. అదే సమయంలో, జానపద కథనాలను ఈ అధికారిక వర్ణనలతో పోల్చి చదవడం ద్వారా, ప్రజా దృష్టిలో పాపన్నకు ఉన్న స్థానం ఏమిటో స్పష్టతకు వస్తుంది. ఈ విశ్లేషణలో Eric Hobsbawm సిద్ధాంతం ఒక ముఖ్యమైన సిద్ధాంతాతృక ఆధారంగా ఉపయోగించబడుతుంది. రెండవ ప్రాథమిక ప్రశ్న - పాపన్న ఉద్యమం 17వ శతాబ్దపు తెలంగాణ సామాజిక--ఆర్థిక పరిస్థితులలో ఎలా ఉద్భవించింది అన్నదే. ఏ ఉద్యమమైనా ఆయా కాలపు నిర్మాణాత్మక ఒత్తిళ్ల ఫలితమే అన్న భావన ఆధారంగా, జాగీర్దారీ వ్యవస్థ, పన్నుల భారము, కుల-వృత్తి ఆధారిత అణచివేత వంటి అంశాలు పాపన్న ఉద్యమాన్ని ఎలా ప్రభావితం చేశాయో ఈ ప్రశ్న పరిశీలిస్తుంది. ఈ ప్రశ్నకు సమాధానం ఇవ్వడానికి చారిత్రక మానవశాస్త్ర పద్ధతులు, ఆదాయ రికార్డులు, వలస కాల మాన్యువల్స్ మరియు సామాజిక-ఆర్థిక డేటాను ఉపయోగించడం జరుగుతుంది. మూడవ ప్రాథమిక ప్రశ్న - పాపన్నతో అనుబంధం కలిగిన కోటలు - 1709 ప్రాంతంలో గోల్కొండ (మాజీ కుతుబ్ షాహీ రాజ్యం, అప్పటికి మొఘల్ సుబా) భౌగోళిక విస్తరణ ముఖ్య గమనిక: క్రింది వివరాలు అందుబాటులో ఉన్న ప్రాంతీయ చరిత్ర రచనలు, జానపద వాచిక సంప్రదాయాలు, మరియు మొఘల్ పరిపాలనా నిర్మాణంపై తెలిసిన చారిత్రక సమాచారం ఆధారంగా సమగ్రంగా సమన్వయించబడ్డాయి. అన్ని కోటలకు సంబంధించి ప్రత్యక్ష మొఘల్ ఆర్కైవ్ ఆధారాలు లభ్యం కావు. పాపన్నతో అనుబంధం కలిగిన కోటలు - విశ్లేషణ : ప్రాంతీయ వృత్తాంతాలు, జానపద స్మృతి, మరియు తెలంగాణ ప్రాంత చరిత్ర పరిశోధనల్లో పాపన్నతో అనుబంధంగా ప్రస్తావించబడే కోటలు ఇవి: కిలా షాపూర్, తాటికొండ, సర్వాయిపేట, హుస్నాబాద్, హుజురాబాద్, చేర్యాల్ జాఫర్‌గఢ్, వేములగట్, కొలనుపాక, భోనగిరి, గోల్కొండ (తాత్కాలిక ప్రభావం/దాడుల సందర్భంలో ప్రస్తావన) ఇవి అన్ని ఒకే సమయంలో పాపన్న పూర్తి స్థాయిలో పాలించిన కోటలు అని చెప్పడానికి ప్రత్యక్ష సమగ్ర లిఖిత ఆధారాలు లేవు. అయితే, వీటిలో కొన్ని ఆయన నిర్మాణం, మరికొన్ని ఆక్రమణ, ఇంకొన్ని తాత్కాలిక నియంత్రణ లేదా దాడుల పరిధిలో ఉండవచ్చని ప్రాంతీయ మూలాలు సూచిస్తున్నాయి. కిలా షాపూర్ ఇది పాపన్నకు ప్రధాన కేంద్రంగా పేర్కొనబడే కోటలలో ఒకటి. భౌగోళికంగా వ్యూహాత్మక స్థానం. వ్యవసాయ ఆదాయ ప్రాంతాలపై నియంత్రణ సాధించడానికి అనుకూలం. తాటికొండ పాపన్న కార్యకలాపాలకు కీలక కేంద్రంగా చెప్పబడుతుంది. ఎత్తైన ప్రదేశం కావడం వల్ల రక్షణాత్మక ప్రయోజనం ఉంది. సర్వాయిపేట పాపన్న పేరుతో నేరుగా అనుబంధం ఉన్న కోటగా ప్రాంతీయంగా గుర్తింపు. స్వీయ శక్తి నిర్మాణానికి కేంద్రంగా చెప్పబడుతుంది. హుస్నాబాద్ - హుజురాబాద్ - చేర్యాల్ - జాఫర్‌గఢ్ - వేములగట్ ఈ ప్రాంతాలు వ్యూహాత్మకంగా వరంగల్, భువనగిరి, గోల్కొండ మధ్య సంబంధ మార్గాల్లో ఉన్నాయి. ఈ ప్రాంతాలపై ప్రభావం చూపడం అనేది వ్యాపార మార్గాల నియంత్రణకు సంకేతం. బోనగిరి భువనగిరి కోట చారిత్రకంగా అత్యంత కీలకమైన సైనిక కేంద్రం. పాపన్న తాత్కాలికంగా ప్రభావం చూపినట్లు కొన్ని ప్రాంతీయ వృత్తాంతాలు సూచిస్తాయి. ఇది గోల్కొండ-వరంగల్ మార్గాన్ని పర్యవేక్షించగల స్థానం. గోల్కొండ పాపన్న గోల్కొండ కోటను స్థిరంగా రాజధానిగా పాలించాడు అనే దానికి స్పష్టమైన మొఘల్ ఆర్కైవ్ ఆధారం లేదు. అయితే 1708-1709 ప్రాంతంలో మొఘల్ పరిపాలన బలహీనమైన సమయంలో గోల్కొండ ప్రాంతంపై ఆయన ప్రభావం పెరిగినట్లు ప్రాంతీయ వాచిక సంప్రదాయాలు చెబుతాయి. సామాన్యీకరణగా ఇలా చెప్పడం సమంజసం: పాపన్న అనుబంధం కలిగిన కోటల జాబితా ప్రాంతీయ మూలాలలో విస్తృతంగా కనిపించినప్పటికీ, వాటిలో కొన్నింటి విషయంలో నిర్మాణం, మరికొన్నింటిలో ఆక్రమణ, ఇంకొన్నింటిలో తాత్కాలిక సైనిక నియంత్రణ మాత్రమే ఉండవచ్చని సూచనలు ఉన్నాయి. 1709 ప్రాంతంలో గోల్కొండ భౌగోళిక విస్తరణ: 1687లో ఔరంగజేబు గోల్కొండను ఆక్రమించిన తరువాత, కుతుబ్ షాహీ రాజ్యం ముగిసింది. ఆ ప్రాంతం మొఘల్ పరిపాలనలో దక్కన్ సుబాగా మారింది. 1709 ప్రాంతంలో, గోల్కొండ అనే పదం అధికారికంగా మొఘల్ సుబా వ్యవస్థలో భాగమైన మాజీ కుతుబ్ షాహీ ప్రాంతాన్ని సూచిస్తుంది. ఆనాటి విస్తరణ సుమారుగా ఉత్తర సరిహద్దు-గోదావరి నది పరిధి వరకు ప్రభావం; తూర్పు-మచిలీపట్నం తీర ప్రాంతం వరకు (కుతుబ్ షాహీ కాలం నుంచే సముద్రతీర ప్రభావం ఉంది); పడమర-ప్రస్తుత మహారాష్ట్ర దక్షిణ ప్రాంతాల వరకు దక్కన్ ఉపరాష్ట్ర పరిపాలన ప్రభావం; దక్షిణ కర్ణాటక ఉత్తర ప్రాంతాలు. అయితే మైసూరు పూర్తి స్థాయి గోల్కొండ సరిహద్దు భాగమని చెప్పడం కచ్చితమైన ఆధారాలతో నిరూపించాలి. కుతుబ్ షాహీ ప్రభావం దక్షిణ దిశగా విస్తరించినా, మైసూరు రాజ్యం స్వతంత్ర శక్తిగా కూడా కొనసాగింది. అందువల్ల ఇలా చెప్పడం సరైనది: 1709 ప్రాంతంలో గోల్కొండ అనే పదం, మొఘల్ పరిపాలనలోకి వచ్చిన మాజీ కుతుబ్ షాహీ ప్రాంతాన్ని సూచిస్తుంది. ఈ ప్రాంతం ప్రస్తుత తెలంగాణ ప్రధాన భాగం, ఆంధ్ర తీర ప్రాంతం (మచిలీపట్నం వరకు), కర్ణాటక ఉత్తర భాగాలు, మరియు మహారాష్ట్ర దక్షిణ భాగాలపై పరిపాలనా ప్రభావాన్ని కలిగి ఉంది. సంక్షిప్త తుది వ్యాఖ్య : పాపన్న కోటల విస్తరణను పరిశీలించినప్పుడు, అవి కేవలం రక్షణాత్మక కట్టడాల సమాహారం కాకుండా, వ్యూహాత్మక భౌగోళిక కేంద్రాలుగా కనిపిస్తాయి. అయితే 22 కోటలు అనే నిర్దిష్ట సంఖ్యను దృఢ ఆధారాలతో నిర్ధారించడం అవసరం. అలాగే 1709లో గోల్కొండ పూర్తిస్థాయి సరిహద్దులతో ఏకీకృత కేంద్రీకృత రాజ్యంగా ఉందని చెప్పడం కంటే, మొఘల్ సుబా పరిపాలన కింద విస్తృత ప్రాంతీయ ప్రభావాన్ని కలిగి ఉన్నదని చెప్పడం చారిత్రకంగా సమంజసం. పాపన్న నిర్మించిన కోటలు కేవలం రక్షణాత్మక కట్టడాలా, లేక ఒక ప్రత్యామ్నాయ అధికార నిర్మాణానికి కేంద్రాలా అనే విషయం. సర్వాయిపేట, కొలనుపాక, బోనగిరి వంటి కోటల స్థానాలు, వాటి భౌగోళిక ప్రాధాన్యత, మరియు వాటి చుట్టూ ఏర్పడిన సామాజిక వ్యవస్థలను విశ్లేషించడం ద్వారా, పాపన్న ఉద్యమాన్ని ఒక సంఘటిత రాజకీయ ప్రయత్నంగా అర్థం చేసుకోవచ్చా అనే అంశం ఈ ప్రశ్నలో పరిశీలించబడుతుంది. ఈ ప్రశ్నకు సమాధానంగా Spatial History, Political Geography మరియు కోటల ఆధారిత మ్యాపింగ్ పద్ధతులు ఉపయోగించబడతాయి. ఈ ప్రాథమిక ప్రశ్నలకు అనుబంధంగా, కొన్ని ద్వితీయ పరిశోధన ప్రశ్నలు ఈ అధ్యయనాన్ని లోతుగా తీసుకువెళ్తాయి. వాటిలో ముఖ్యమైనది - చారిత్రక మూలాలు మరియు జానపద మూలాల మధ్య ఉన్న అంతరాలు ఎలా, ఎందుకు ఏర్పడ్డాయి అన్న ప్రశ్న. అధికారిక మూలాలు మరియు మౌఖిక సంప్రదాయాలు వేర్వేరు సామాజిక దృష్టికోణాలను ఎలా ప్రతిబింబిస్తాయో తెలుసుకోవడానికి, మూలాల విమర్శ, తులనాత్మక చరిత్ర రచన పద్ధతులు ఉపయోగించబడతాయి. ఇంకొక కీలక ద్వితీయ ప్రశ్న - పాపన్నపై “బందిపోటు” అనే ముద్ర ఎలా ఏర్పడింది, దాని వెనుక ఉన్న అధికార రాజకీయాలు ఏమిటి అన్నది. ఈ ప్రశ్న ద్వారా రాష్ట్రాధికారాలు తమకు సవాల్ విసిరిన వ్యక్తులను ఎలా నేరపూరితంగా సృష్టిస్తారో, ఆ నేరపూరిత చరిత్ర రచనలో ఎలా స్థిరపడుతుందో విశ్లేషించబడుతుంది. దీనికి Power Theory, Discourse Analysis మరియు State-Society Relations వంటి సిద్ధాంతాతృక పద్ధతులు ఉపయోగించబడతాయి. అదే విధంగా, జానపద సంప్రదాయాలు - ముఖ్యంగా బుర్ర కథలు, ఒగ్గుకథలు, పాటలు - చారిత్రక మూలాలుగా ఎంతవరకు నమ్మదగినవో అన్న ప్రశ్న కూడా ఈ అధ్యయనంలో కీలకంగా నిలుస్తుంది. మౌఖిక సంప్రదాయాలలో కాలక్రమ మార్పులు ఉన్నప్పటికీ, అవి సామాజిక సత్యాన్ని ఎలా ప్రతిబింబిస్తాయో అర్థం చేసుకోవడానికి Social Memory Studies మరియు Narrative Analysis పద్ధతులు ఉపయోగించబడతాయి. చివరిగా, పాపన్న ఒక చారిత్రక వ్యక్తి నుంచి ఒక ప్రజా ప్రతీకగా ప్రజా స్మృతిలో ఎలా రూపాంతరం చెందాడన్న ప్రశ్న ఈ పరిశోధనలో పరిశీలించబడుతుంది. ఈ ప్రశ్న ద్వారా, పాపన్న కథనం కాలక్రమంలో ఎలా మారుతూ, తెలంగాణ ప్రజా చైతన్యంలో ఒక జీవంత స్మృతిగా నిలిచిందో అర్థం చేసుకోవడం జరుగుతుంది. దీనికి Cultural Anthropology మరియు Folk Performance Analysis వంటి పద్ధతులు ఉపయోగించబడతాయి. ఈ విధంగా, ఈ అధ్యయనంలోని ప్రతి పరిశోధన ప్రశ్న ఒక నిర్దిష్ట లక్ష్యంతో అనుసంధానమై, తగిన పరిశోధన పద్ధతుల ద్వారా సమాధానాన్ని వెతుకుతుంది. ఈ ప్రశ్నల సమిష్టి ద్వారా సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్‌ను కేవలం ఒక చారిత్రక వ్యక్తిగా కాకుండా, చరిత్ర రచనలోని అధికార-ప్రజల సంబంధాలను అర్థం చేసుకునే ఒక కీలక అధ్యయనంగా ఈ గ్రంథం ప్రతిష్ఠిస్తుంది. ==== 1.5. మూలాల వర్గీకరణ ==== ఈ అధ్యయనం ఉపయోగించే మూలాలు కేవలం సమాచారం అందించే సాధనాలు మాత్రమే కావు. అవి ఆనాటి నిర్దిష్ట అధికార సంబంధాలు, దృష్టికోణాలు, కలిగి ఉంటాయి. అందువల్ల, సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్‌పై ఈ పరిశోధనలో మూలాల వర్గీకరణ ఒక సాంకేతిక ప్రక్రియ మాత్రమే కాకుండా, ఒక విమర్శాత్మక చర్యగా రూపొందించబడింది. ఈ అధ్యయనం ప్రధానంగా మూడు రకాల మూలాలపై ఆధారపడుతుంది: ఆర్కైవల్ మూలాలు, వలసకాల మూలాలు, మరియు జానపద మూలాలు. ప్రతి వర్గం మూలాలు పాపన్నను వేర్వేరు కోణాలలో ప్రతిబింబిస్తాయి; వాటి మధ్య ఉన్న అంతరాలే ఈ పరిశోధనకు పునాదిగా నిలుస్తాయి. చారిత్రక మూలాలు ఈ అధ్యయనంలో ప్రాథమిక ఆధారాలుగా ఉపయోగించబడ్డాయి. ఇవి ప్రధానంగా పర్షియన్ భాషలో రాయబడిన గోల్కొండ కోర్టు వృత్తాంతాలు, మొఘల్ పాలనా లేఖలు, ఫర్మాన్లు, మరియు అధికారిక నివేదికలను కలిగి ఉంటాయి. ఈ మూలాలలో పాపన్నను సాధారణంగా “తిరుగుబాటుదారుడు”, “అశాంతి కారకుడు”, లేదా “చట్టవిరుద్ధుడు”గా చిత్రీకరించడం కనిపిస్తుంది. ఈ వర్ణనలు అధికారాన్ని న్యాయపరిచే భాషగా పనిచేస్తుంది. అందువల్ల, ఈ అధ్యయనం చారిత్రక మూలాలను యథాతథంగా స్వీకరించకుండా, వాటిలోని పదజాలం మరియు ఉద్దేశ్యాలను విమర్శాత్మకంగా విశ్లేషిస్తుంది. ముఖ్యంగా, సంఘటనల విస్తృతంగా నమోదు అయ్యాయి, పూర్తిగా విస్మరించబడ్డాయి అన్న అంశాలు ఈ మూలాల పఠనంలో కీలకంగా పరిగణించబడతాయి. చారిత్రక మూలాల పరిమితి ఏమిటంటే, అవి అధికార దృష్టిని మాత్రమే ప్రతిబింబిస్తాయి. గ్రామీణ సమాజాల అనుభవాలు, ప్రజల మద్దతు, స్థానిక న్యాయ భావనలు - ఇవన్నీ ఈ మూలాలలో అరుదుగా మాత్రమే కనిపిస్తాయి. ఈ లోటును గుర్తించడమే ఈ అధ్యయనంలోని తదుపరి మూలాల వర్గీకరణకు దారితీస్తుంది. రెండవ వర్గం మూలాలు వలసకాలంలో రూపొందిన బ్రిటిష్ గెజెటీర్లు, జిల్లా మాన్యువల్స్, మరియు పరిపాలనా నివేదికలు. ఈ మూలాలు పాపన్న కాలానికి నేరుగా సంబంధించినవిగా కాకపోయినా, స్థానిక తిరుగుబాటులను బ్రిటిష్ అధికారులు ఎలా అర్థం చేసుకున్నారో తెలియజేస్తాయి. ఈ రచనలలో “బందిపోటు, తిరుగుబాటుదారుడు” వంటి పదాలు తరచుగా ఉపయోగించబడతాయి. ఈ పదజాలం ఒక నిర్దిష్ట వలసకాల దృష్టికోణాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది, ఇది స్థానిక ప్రతిఘటనలను సహజంగా నేరంగా చిత్రీకరించే విధానాన్ని బలపరుస్తుంది. డెక్కన్ ప్రాంతానికి సంబంధించిన 17వ శతాబ్దపు ఆర్కైవ్ మూలాలు ప్రధానంగా పరిపాలనా ఉత్తర్వులు, సైనిక నివేదికలు, ఆదాయ లెక్కలు, మరియు శాంతిభద్రతలపై నివేదికల రూపంలో లభిస్తాయి. ఈ పత్రాలు పాపన్న వంటి వ్యక్తులను సాధారణంగా “అశాంతి కారకులు”, “దొంగల గుంపుల నాయకులు”, లేదా “పన్ను వసూలుకు అడ్డంకి”గా వర్ణిస్తాయి. ఈ భాషా వినియోగం పాపన్న ఉద్యమం యొక్క స్వరూపాన్ని కాకుండా, రాష్ట్రానికి అది కలిగించిన సమస్యను ప్రతిబింబిస్తుంది. ఈ అధ్యయనంలో వలసకాల మూలాలను ద్వితీయ ఆధారాలుగా ఉపయోగిస్తూ, వాటి అంతర్గత పాక్షికతను విశ్లేషించడం జరుగుతుంది. ఈ మూలాలు పాపన్న ఉద్యమాన్ని నేరుగా వివరిస్తున్నప్పటికీ, అధికార వ్యవస్థలు ప్రతిఘటనలను ఎలా వర్గీకరించాయో అర్థం చేసుకోవడానికి ఇవి కీలకంగా నిలుస్తాయి. ముఖ్యంగా, “బందిపోటు” అనే భావన చరిత్రలో ఎలా స్థిరపడిందో అర్థం చేసుకోవడానికి ఈ వలసకాల మూలాలు ఒక మధ్యవర్తిగా పనిచేస్తాయి. మూడవ మరియు ఈ అధ్యయనానికి అత్యంత కీలకమైన వర్గం - జానపద మూలాలు. వీటిలో బుర్ర కథలు, ఒగ్గుకథలు, దప్పు పాటలు, గ్రామీణ మౌఖిక సంప్రదాయాలు, మరియు స్థానిక దేవతా ఆరాధనలతో ముడిపడ్డ కథనాలు ఉన్నాయి. ఈ మూలాలు పాపన్నను అధికారానికి వ్యతిరేకంగా నిలిచిన ఒక న్యాయపోరాటకారుడుగా, ప్రజల రక్షకుడిగా ప్రతిష్ఠిస్తాయి. ఈ మౌఖిక సంప్రదాయాలు కేవలం గత సంఘటనలను గుర్తు చేసే కథలు కావు; అవి తరతరాలుగా సంక్రమించిన సామాజిక అనుభవాల ప్రతిబింబాలు. జానపద మూలాల ప్రధాన సవాలు వాటి కాలక్రమ స్పష్టత లోపించడం. తేదీలు, ఖచ్చిత సంఘటనల వరుసలు ఇందులో మారుతూ ఉంటాయి. అయితే ఈ అధ్యయనం జానపదాన్ని ఖచ్చిత చారిత్రాత్మక కాలక్రమం కోసం కాకుండా, సామాజిక సత్యమును అర్థం చేసుకోవడానికి ఉపయోగిస్తుంది. మౌఖిక సంప్రదాయాలు ప్రజల భావోద్వేగాలు, న్యాయ భావనలు, మరియు అధికారంపై ఉన్న అభిప్రాయాలను స్పష్టంగా ప్రతిబింబిస్తాయి. అందువల్ల, ఈ మూలాలను విస్మరించడం అంటే ప్రజల చరిత్రను విస్మరించడమే అవుతుంది. ఈ మూడు వర్గాల మూలాలను కలిపి చర్చించడమే ఈ పరిశోధన యొక్క ప్రత్యేకత. చారిత్రక మూలాలు “రాష్ట్రం ఏమన్నది” చూపిస్తే, జానపద మూలాలు “ప్రజలు ఏమనుభవించారు” అనే విషయాన్ని తెలియజేస్తాయి. వలస కాల మూలాలు ఈ రెండింటి మధ్య ఒక చారిత్రక దృక్కోణాన్ని అందిస్తాయి. ఈ మూడింటి మధ్య ఉన్న అంతరాలు, మరియు కలయికలే సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ చరిత్రను సమగ్రంగా అర్థం చేసుకునే మార్గాన్ని తెరుస్తాయి. ఈ విధంగా, మూలాల వర్గీకరణ ఈ అధ్యయనంలో ఒక సాంకేతిక అధ్యాయం మాత్రమే కాదు; అది మొత్తం గ్రంథానికి పునాదిగా పనిచేస్తుంది. తదుపరి విభాగంలో, ఈ మూలాలను ఎలా ఉపయోగించబోతున్నామో - అంటే పరిశోధన పద్ధతులను - విపులంగా చర్చించబడుతుంది. చరిత్ర గమనంలో పాలకులు మారవచ్చు, వారి అధికారిక రికార్డులు తాత్కాలిక సత్యాలను సృష్టించవచ్చు. కానీ, కాలపరీక్షను తట్టుకుని నిలిచేది ప్రజల పక్షాన నిలిచిన నిజాయితీ మాత్రమే. కష్టాలు ఎదురైనా, ప్రలోభాలు చుట్టుముట్టినా సరే, వక్రీకరణలను తోసిరాజని నిఖార్సైన నిజాల వైపు అడుగులు వేయడమే ఒక చరిత్రకారుడికి, సమాజానికి అసలైన నైతిక బలాన్ని ఇస్తుంది. చరిత్ర పుటలు నిరూపించే సనాతన సూత్రం ఒక్కటే — సత్యం కోసం నడవడం ధర్మం. రాజభవనాల గోడల మధ్య రాసుకున్న గాథలు తాత్కాలికంగా వైభవాన్ని చాటవచ్చు, కానీ కాలగమనంలో అవి కేవలం ప్రచారాలుగానే మిగిలిపోతాయి. శతాబ్దాలు దాటినా నేటికీ సజీవంగా నిలిచేది కేవలం సామాన్య ప్రజల అనుభవాల నుండి పుట్టిన నిఖార్సైన వాస్తవాలు మాత్రమే. వక్రీకరణల ముసుగులను తొలగించి, నిర్భయంగా వాస్తవాలను వెలికితీసినప్పుడే ఏ సమాజానికైనా తన నిజమైన అస్తిత్వం లభిస్తుంది. కాలపరీక్షను తట్టుకుని నిలిచే ఏకైక సాక్ష్యం ఒక్కటే — చరిత్రకు ధర నిజం. ==== 1.6. పరిశోధన పద్ధతి ==== ఈ అధ్యయనం ఒకే ఒక పరిశోధనా పద్ధతిపై ఆధారపడిన సంప్రదాయ చరిత్ర రచన కాదు. సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ వంటి వ్యక్తి జీవితాన్ని, ఉద్యమాన్ని, మరియు ప్రజా స్మృతిలోని అతని స్థితిని అర్థం చేసుకోవాలంటే, అంతరశాస్త్రీయ పద్ధతి తప్పనిసరి. ఎందుకంటే పాపన్న చరిత్ర ఒకేసారి రాజకీయ చరిత్ర, సామాజిక చరిత్ర, జానపద చరిత్ర, మరియు సాంస్కృతిక స్మృతి చరిత్రగా పనిచేస్తుంది. అందువల్ల, ఈ పరిశోధన బహుళ పరిశోధనా పద్ధతులను సమన్వయపరిచి ఉపయోగిస్తుంది. ఈ అధ్యయనానికి ప్రాథమిక పునాది సంప్రదాయ చరిత్ర రచన రాజ్యాధికారాన్ని, రాజకీయాలను కేంద్రంగా పెట్టిన విధానాన్ని ప్రశ్నిస్తూ, చరిత్రను “క్రింద నుండి” చదవాలని ఈ దృష్టికోణం ప్రతిపాదిస్తుంది. ఈ అధ్యయనం, ప్రతిపాదించిన భావనలను ఆధారంగా తీసుకొని, అధికారానికి వెలుపల నిలిచిన సమూహాల రాజకీయ చైతన్యాన్ని విశ్లేషిస్తుంది. పాపన్న ఉద్యమాన్ని ఒక అవ్యవస్థాత్మక తిరుగుబాటుగా కాకుండా, స్వతంత్ర రాజకీయ తర్కం కలిగిన ప్రజా ప్రతిఘటనగా అర్థం చేసుకోవడం ఈ దృష్టికోణం ద్వారా సాధ్యమవుతుంది. పాపన్న ఉద్యమంపై అందుబాటులో ఉన్న చారిత్రక మూలాలు పరిమితమైనవి, పాక్షికమైనవి కావడంతో, వాచిక సంప్రదాయాలు ఈ అధ్యయనంలో కీలక స్థానాన్ని పొందాయి. మౌఖిక సమాచార పద్ధతి ద్వారా బుర్ర కథలు, ఒగ్గుకథలు, దప్పు పాటలు, గ్రామీణ కథనాలను చరిత్ర మూలాలుగా పరిగణించడం జరుగుతుంది. అయితే, ఈ పద్ధతి మౌఖిక మూలాలను యథాతథంగా స్వీకరించదు; వాటిలోని రూపాంతరాలు, పునరావృత్తాలు, మరియు కాలక్రమ మార్పులను సామాజిక స్మృతిగా విశ్లేషిస్తుంది. ఈ సందర్భంలో జ్ఞాపకం అనేది ఖచ్చిత సంఘటనల ప్రతిరూపం కాకుండా, సమాజం అనుభవించిన అణచివేతకు ఇచ్చిన అర్థంగా చూడబడుతుంది. ఈ అధ్యయనం పాపన్న ఉద్యమాన్ని కేవలం రాజకీయ సంఘటనగా కాకుండా, ఒక సామాజిక ప్రక్రియగా కూడా పరిశీలిస్తుంది. Historical Anthropology పద్ధతి ద్వారా కుల నిర్మాణాలు, వృత్తి వ్యవస్థలు, మతాచారాలు, మరియు గ్రామీణ సమాజాల అంతర్గత సంబంధాలు విశ్లేషించబడతాయి. పాపన్న గౌడ్ సమాజపు నేపథ్యం, అతని ఉద్యమానికి వచ్చిన ప్రజా మద్దతు, మరియు గ్రామీణ న్యాయ భావనలు - ఇవన్నీ ఈ పద్ధతి ద్వారా స్పష్టత పొందుతాయి. ఇది ఉద్యమాన్ని వ్యక్తిగత ధైర్యం లేదా హింసాత్మక ప్రతీకారం అనే సరళమైన వివరణ నుంచి బయటకు తీసుకువస్తుంది. పాపన్న ఉద్యమంలో కోటలు కీలక పాత్ర పోషించాయి. అందువల్ల, ఈ అధ్యయనం Spatial History పద్ధతిని ఉపయోగించి, కోటల స్థానాలు, వాటి భౌగోళిక ప్రాధాన్యత, మరియు వాటి మధ్య ఉన్న అనుసంధానాలను విశ్లేషిస్తుంది. సర్వాయిపేట, కొలనుపాక, బోనగిరి వంటి కోటలను కేవలం సైనిక కట్టడాలుగా కాకుండా, ఒక ప్రత్యామ్నాయ అధికార నిర్మాణానికి కేంద్రాలుగా ఈ పద్ధతి చూస్తుంది. భూభాగ నియంత్రణ, రవాణా మార్గాలు, మరియు ప్రజల చలనం - ఇవన్నీ రాజకీయ శక్తితో ఎలా అనుసంధానమయ్యాయో ఈ విశ్లేషణ ద్వారా అర్థమవుతుంది. చారిత్రక మరియు వలసకాల మూలాలలో ఉపయోగించిన భాషను ఈ అధ్యయనం Discourse Analysis ద్వారా పరిశీలిస్తుంది. “బందిపోటు”, “తిరుగుబాటు”, “అశాంతి” వంటి పదాలు తటస్థమైనవి కావు; అవి అధికార భాషలో భాగం. ఈ పద్ధతి ద్వారా, రాష్ట్రాధికారాలు తమకు సవాల్ విసిరిన ఉద్యమాలను ఎలా నేరీకరించాయో విశ్లేషించబడుతుంది. ఈ విశ్లేషణలో Eric Hobsbawm, Social Banditry సిద్ధాంతం కూడా ఒక విశ్లేషణాత్మక సాధనంగా ఉపయోగించబడుతుంది. ఈ అధ్యయనంలో ముఖ్యమైన పద్ధతుల్లో ఒకటి తులనాత్మక పఠనం. చారిత్రక మూలాలు, వలసకాల మూలాలు, మరియు జానపద మూలాలను వేరువేరుగా కాకుండా, పరస్పరం పోల్చి చదవడం జరుగుతుంది. ఒక మూలంలో కనిపించని విషయం మరో మూలంలో ఎలా వ్యక్తమవుతుందో విశ్లేషించడం ద్వారా, చరిత్రలోని మౌనాలను గుర్తించడం ఈ పద్ధతి ఉద్దేశ్యం. ఈ విధానం పాపన్న చరిత్రను ఏకపక్షంగా కాకుండా, బహుళ స్వరాలతో అర్థం చేసుకునే అవకాశం ఇస్తుంది. పరిమితులు మరియు ఆత్మపరిశీలన ఈ పరిశోధన తన పద్ధతుల పరిమితులను కూడా గుర్తిస్తుంది. జానపద మూలాలలో కాలక్రమ స్పష్టత లోపించడం, ఆర్కైవ్ మూలాలలో అధికార పాక్షికత ఉండడం – ఇవన్నీ విశ్లేషణలో జాగ్రత్తగా పరిగణించబడతాయి. అయితే, ఈ పరిమితులే పరిశోధన విలువను తగ్గించవు; అవే చరిత్ర రచనలోని సంక్లిష్టతను వెలుగులోకి తీసుకువస్తాయి. విధానాత్మక సమగ్రత ఈ అన్ని పద్ధతులను కలిపి ఉపయోగించడం ద్వారా, ఈ అధ్యయనం ఒకే ఒక సిద్ధాంతానికి పరిమితం కాకుండా, పాపన్న ఉద్యమాన్ని సమగ్రంగా అర్థం చేసుకోవాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. ఈ విధానాత్మక సమగ్రత ఈ గ్రంథాన్ని కేవలం జీవచరిత్ర కాకుండా, ఒక విమర్శాత్మక చరిత్రగా నిలబెడుతుంది. ==== 1.7. అధ్యయన పరిమితులు ==== ఏ చారిత్రక పరిశోధన అయినా తన పరిమితులను గుర్తించి ప్రకటించినప్పుడే నిబద్ధతను నిలబెట్టుకుంటుంది. సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్‌పై ఈ అధ్యయనం కూడా మినహాయింపు కాదు. ఈ గ్రంథం ఒక సమగ్ర, అంతరశాస్త్రీయ విశ్లేషణను లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నప్పటికీ, అందుబాటులో ఉన్న మూలాలు, కాలక్రమ దూరం, మరియు చరిత్ర రచనలో సహజంగా ఉన్న మౌనాలు కొన్ని పరిమితులను విధిస్తాయి. అయితే ఈ పరిమితులు పరిశోధన విలువను తగ్గించేవిగా కాకుండా, విశ్లేషణను మరింత జాగ్రత్తగా, విమర్శాత్మకంగా చేయాల్సిన అవసరాన్ని సూచిస్తాయి. మొదటి మరియు ముఖ్యమైన పరిమితి ఆర్కైవల్ మూలాల స్వభావంకు సంబంధించినది. పాపన్న కాలానికి చెందిన పర్షియన్ కోర్టు వృత్తాంతాలు మరియు అధికారిక లేఖలు ప్రధానంగా రాష్ట్రాధికార దృష్టికోణాన్ని మాత్రమే ప్రతిబింబిస్తాయి. ఇవి తిరుగుబాటులను సాధారణంగా “అశాంతి” లేదా “నేరం”గా చిత్రీకరిస్తాయి. ఈ మూలాలలో గ్రామీణ సమాజాల అనుభవాలు, ప్రజల మద్దతు, మరియు స్థానిక న్యాయ భావనలు దాదాపు కనిపించవు. ఈ అధ్యయనం ఈ మూలాలను విమర్శాత్మకంగా చదవడం ద్వారా ఈ లోటును పూరించడానికి ప్రయత్నించినప్పటికీ, ఆర్కైవ్ మౌనాలను పూర్తిగా తొలగించడం సాధ్యం కాదు. రెండవ పరిమితి కాలక్రమ స్పష్టత లోపించడం. పాపన్న జీవితానికి సంబంధించిన ఖచ్చిత తేదీలు, సంఘటనల వరుసలు అన్ని మూలాలలో సమానంగా లభించవు. జానపద కథనాలలో సంఘటనలు తరచూ కాలాతీతంగా లేదా రూపాంతరాలతో ప్రస్తావించబడతాయి. ఈ అధ్యయనం ఖచ్చిత కాలక్రమాన్ని పునర్నిర్మించడాన్ని ఒక పరిమిత లక్ష్యంగా కాకుండా, సామాజిక-రాజకీయ ప్రక్రియలను అర్థం చేసుకునే సాధనంగా మాత్రమే తీసుకుంటుంది. అయినప్పటికీ, ఇది సంప్రదాయ చరిత్రకారులకు ఒక పరిమితిగా కనిపించవచ్చు. మూడవ పరిమితి జానపద మూలాల విశ్వసనీయతకు సంబంధించినది. బుర్ర కథలు, ఒగ్గుకథలు, పాటలు, మౌఖిక సంప్రదాయాలు కాలక్రమంలో మార్పులకు లోనవుతాయి. మౌఖిక సాహిత్యంలో కల్పిత అంశాలు, అతిశయాలు, మరియు స్థానిక భావోద్వేగాలు కలిసివుండటం సహజం. ఈ అధ్యయనం జానపద మూలాలను ఖచ్చిత సంఘటనల నిర్ధారణకు కాకుండా, సామాజిక స్మృతిని అర్థం చేసుకోవడానికి ఉపయోగిస్తుంది. అయినప్పటికీ, ఈ విధానం చరిత్రను “అతి భావోద్వేగాత్మకంగా” చూస్తోందన్న విమర్శకు లోనయ్యే అవకాశం ఉంది. నాలుగవ పరిమితి ప్రాంతీయ పరిమితి. ఈ అధ్యయనం ప్రధానంగా తెలంగాణ ప్రాంతంపై దృష్టి సారిస్తుంది. పాపన్న ఉద్యమానికి సమీప ప్రాంతాలలో ఉన్న ఇతర సమకాలీన తిరుగుబాటులతో తులనాత్మకంగా విస్తృత అధ్యయనం చేయడం ఈ గ్రంథ పరిధిలో పూర్తిగా సాధ్యం కాలేదు. అయితే, ఈ పరిమితి ఉద్దేశ్యపూర్వకమైనదే; ఎందుకంటే ఈ పరిశోధన విస్తృతికి మించిన ప్రాధాన్యతగా తీసుకుంది. ఐదవ పరిమితి సిద్ధాంతాతృక ఎంపికకు సంబంధించినది. ఈ అధ్యయనం Subaltern Studies, Oral History, మరియు Social Memory వంటి సిద్ధాంతాలపై బలంగా ఆధారపడుతుంది. ఈ సిద్ధాంతాలు ప్రజా ప్రతిఘటనలను అర్థం చేసుకోవడానికి అనుకూలమైనవైనా, అవి కొన్ని సందర్భాల్లో రాష్ట్ర నిర్మాణాల సంక్లిష్టతను లేదా రాజకీయాల ప్రభావాన్ని తక్కువగా చూపవచ్చు. ఈ పరిమితిని గుర్తించి, ఈ అధ్యయనం సిద్ధాంతాలను యాంత్రికంగా వర్తింపజేయకుండా, సందర్భానుసారంగా ఉపయోగించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. చివరిగా, ఈ పరిశోధనలో పరిశోధకుడి స్థానము కూడా ఒక పరిమితిగా పరిగణించబడుతుంది. పాపన్న తెలంగాణ ప్రజాస్మృతిలో గాఢంగా నిక్షిప్తమైన వ్యక్తి కావడం వల్ల, అతని పట్ల సానుభూతి లేదా సాంస్కృతిక సమీపత పరిశోధనపై ప్రభావం చూపే అవకాశం ఉంటుంది. ఈ అధ్యయనం ఈ ప్రమాదాన్ని గుర్తించి, స్వీయ-విమర్శ ద్వారా విశ్లేషణను సమతుల్యంగా ఉంచేందుకు ప్రయత్నిస్తుంది. ఈ అన్ని పరిమితుల మధ్య కూడా, ఈ పరిశోధన ఒక స్పష్టమైన స్థానం తీసుకుంటుంది: చరిత్రను సంపూర్ణంగా, నిర్దోషంగా పునర్నిర్మించడం కన్నా, అందుబాటులో ఉన్న మూలాలు ఏమి చెబుతున్నాయో, ఏమి మౌనంగా వదిలేశాయో అర్థం చేసుకోవడమే ఈ గ్రంథం లక్ష్యం. ఈ దృష్టిలో, పరిమితులే ఈ అధ్యయనానికి బలంగా మారతాయి - అవే చరిత్ర రచనలోని సంక్లిష్టతను పాఠకుడికి తెలియజేస్తాయి. ==== 1.8. అధ్యాయ నిర్మాణం ==== ఈ గ్రంథం యొక్క నిర్మాణం యాదృచ్ఛికంగా ఏర్పడినది కాదు. ఇది సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ జీవితాన్ని మరియు ఉద్యమాన్ని ఒక సారాంశాత్మక కథనంగా కాకుండా, క్రమబద్ధమైన విశ్లేషణాత్మక ప్రయాణంగా పాఠకుడి ముందుంచేలా రూపొందించబడింది. ప్రతి అధ్యాయం ముందరి అధ్యాయంలో ప్రతిపాదించిన వాదనలను లోతుగా తీసుకువెళ్తూ, తదుపరి అధ్యాయానికి పునాదిని సిద్ధం చేస్తుంది. ఈ విధంగా, ఈ గ్రంథం ఒక వ్యక్తి చరిత్ర నుంచి ప్రారంభమై, చివరికి చరిత్ర రచన విధానాలపై విమర్శాత్మక చర్చకు చేరుతుంది. మొదటి అధ్యాయం - పరిచయం & మూలాలు : ఈ అధ్యయనానికి పునాదిని ఏర్పాటు చేస్తుంది. ఇందులో పరిశోధన నేపథ్యం, సమస్య, లక్ష్యాలు, ప్రశ్నలు, మూలాల స్వభావం, పరిశోధన పద్ధతులు, మరియు పరిమితులు చర్చించబడ్డాయి. ఈ అధ్యాయం పాఠకుడిని అధ్యయనపు భావనాత్మక ప్రపంచంలోకి ప్రవేశపెట్టే ద్వారంలా పనిచేస్తుంది. రెండవ అధ్యాయం - 17వ శతాబ్దపు తెలంగాణ యొక్క సామాజిక, ఆర్థిక, రాజకీయ నేపథ్యం: 17వ శతాబ్దపు తెలంగాణ యొక్క సామాజిక, ఆర్థిక, రాజకీయ నేపథ్యం, పన్ను వ్యవస్థ, జాగీర్దారీ నిర్మాణం, కుల-వృత్తి సంబంధాలు, మరియు గ్రామీణ సమాజాలపై పెరిగిన ఒత్తిళ్లు - ఇవన్నీ పాపన్న ఉద్యమం ఉద్భవానికి ఎలా దోహదపడ్డాయో ఈ అధ్యాయం చూపిస్తుంది. ఈ నేపథ్య విశ్లేషణ లేకుండా పాపన్న ఉద్యమాన్ని అర్థం చేసుకోవడం సాధ్యం కాదన్న వాదనను ఇది ప్రతిపాదిస్తుంది. మూడవ అధ్యాయం - సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ జీవితానికి అంకితం: అతని కుటుంబ నేపథ్యం, సామాజిక స్థానం, ప్రారంభ అనుభవాలు, మరియు అతని రాజకీయ చైతన్యం ఎలా రూపుదిద్దుకుందో ఈ అధ్యాయం పరిశీలిస్తుంది. ఈ అధ్యాయం ఒక సంప్రదాయ జీవచరిత్రగా కాకుండా, వ్యక్తి--సమాజం మధ్య ఉన్న పరస్పర సంబంధాన్ని విశ్లేషించే ప్రయత్నంగా నిలుస్తుంది. నాలుగవ అధ్యాయం - పాపన్న ఉద్యమం యొక్క ఆరంభం మరియు దాని సైనిక-సంఘటనా నిర్మాణం : మొదటి దాడులు, ప్రజల మద్దతు, గురిల్లా పద్ధతులు, మరియు ఉద్యమం ఎలా విస్తరించిందో ఈ అధ్యాయం చర్చిస్తుంది. ఈ భాగంలో పాపన్న ఉద్యమం ఒక అవ్యవస్థాత్మక హింసాత్మక చర్యల సమాహారం కాదని, ఒక సంఘటిత ప్రతిఘటనగా ఎలా ఎదిగిందో చూపించబడుతుంది. ఐదవ అధ్యాయం - పాపన్న నిర్మించిన కోటలు మరియు భూభాగ నియంత్రణ: కోటలను కేవలం సైనిక కట్టడాలుగా కాకుండా, ఒక ప్రత్యామ్నాయ అధికార వ్యవస్థకు కేంద్రాలుగా ఈ అధ్యాయం విశ్లేషిస్తుంది. Spatial History దృష్టితో, భౌగోళిక నియంత్రణ మరియ రాజకీయ శక్తి మధ్య ఉన్న సంబంధాన్ని ఇది స్పష్టతకు తెస్తుంది ఆరవ అధ్యాయం - గోల్కొండ రాజ్యం, మొఘల్ సామ్రాజ్యం, మరియు ఔరంగజేబు దెక్కన్ విధానాలు గోల్కొండ రాజ్యం, మొఘల్ సామ్రాజ్యం, మరియు ఔరంగజేబు దెక్కన్ విధానాల నేపథ్యంలో పాపన్న ఉద్యమాన్ని ఉంచుతుంది. రాష్ట్రాధికారాల ప్రతిస్పందన, అణచివేత వ్యూహాలు, మరియు పాపన్నను “రాష్ట్రానికి ముప్పు”గా ఎలా గుర్తించారో ఈ అధ్యాయం విశ్లేషిస్తుంది. ఈ భాగం పాపన్న ఉద్యమాన్ని ఒక ప్రాంతీయ సంఘటనగా కాకుండా, విస్తృత దెక్కన్ రాజకీయాల భాగంగా నిలబెడుతుంది. ఏడవ అధ్యాయం - పాపన్న మరణం-చారిత్రక జానపద కథనాలు: పాపన్న మరణానికి సంబంధించిన చారిత్రక మరియు జానపద కథనాలను తులనాత్మకంగా పరిశీలిస్తుంది. ఆర్కైవ్ కథనాలు మరియు జానపద కథల మధ్య ఉన్న విరుద్ధతలు, వాటి వెనుక ఉన్న రాజకీయాలు, మరియు ప్రజా స్మృతిలో పాపన్న మరణం ఎలా ప్రతీకాత్మకంగా మారిందో ఈ అధ్యాయం చర్చిస్తుంది. ఎనిమిదవ అధ్యాయం - జానపద సంప్రదాయాలు-బుర్ర కథలు, ఒగ్గు కథలు: ముఖ్యంగా బుర్ర కథలు, ఒగ్గుకథలు మరియు పాటలు - పాపన్న చరిత్రలో పోషించిన పాత్రను విశ్లేషిస్తుంది. ఈ అధ్యాయం జానపదాన్ని ఒక సాహిత్య రూపంగా మాత్రమే కాకుండా, ఒక చారిత్రక మూలంగా ఎలా చదవాలో చూపిస్తుంది. తొమ్మిదవ అధ్యాయం - పాపన్న ఉద్యమం-బందిపోటు: పాపన్న ఉద్యమాన్ని పునర్మూల్యాంకనం చేస్తుంది. ఈ భాగంలో పాపన్నను ఒక “సోషల్ బందిపోటు”గా మాత్రమే కాకుండా, ఒక స్వతంత్ర రాజకీయ ఊహను ప్రతిపాదించిన ప్రజా నాయకుడిగా ఎలా అర్థం చేసుకోవచ్చో విశ్లేషించబడుతుంది. పదవ అధ్యాయం - పాపన్న వారసత్వం: ఈ అధ్యయనంలోని ప్రధాన వాదనలను సమీక్షించి, పాపన్న వారసత్వాన్ని నేటి తెలంగాణ సమాజం మరియు చరిత్ర రచనలో ఎక్కడ నిలబెట్టాలో చర్చిస్తుంది. ఈ అధ్యాయం గ్రంథానికి ఒక ముగింపుగా మాత్రమే కాకుండా, భవిష్యత్ పరిశోధనలకు దారులు చూపించే భాగంగా నిలుస్తుంది. ఈ విధంగా, ఈ గ్రంథ నిర్మాణం వ్యక్తి నుంచి సమాజానికి, సంఘటన నుంచి సిద్ధాంతానికి, చరిత్ర నుంచి చరిత్ర రచనపై విమర్శకు పాఠకుడిని క్రమబద్ధంగా తీసుకువెళ్తుంది. ==== 1.9. ఈ అధ్యయన ప్రాధాన్యత ==== ఈ అధ్యయనం యొక్క ప్రాధాన్యతను కేవలం ఒక చారిత్రక వ్యక్తి జీవితాన్ని వెలుగులోకి తేవడంగా మాత్రమే అర్థం చేసుకోవడం సరిపోదు. సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్‌పై ఈ పరిశోధన, భారత చరిత్ర రచనలోని పద్ధతులు, దృష్టికోణాలు, మరియు అధికార రాజకీయాలను ప్రశ్నించే ఒక విమర్శాత్మక ప్రయత్నంగా నిలుస్తుంది. అందువల్ల, ఈ అధ్యయన ప్రాధాన్యత అనేక స్థాయిలలో వ్యక్తమవుతుంది - విద్యా విషయక స్థాయి నుంచి ప్రాంతీయ చరిత్ర, సామాజిక స్మృతి, మరియు నేటి సమకాలీన చర్చల వరకు. మొదటగా, ఈ అధ్యయనం భారత చరిత్ర రచనలోని Mughal-centric మరియు elite-centric దృష్టికోణాలకు ప్రత్యామ్నాయాన్ని ప్రతిపాదిస్తుంది. సంప్రదాయ చరిత్ర రచనలో దెక్కన్ ప్రాంతం తరచూ కేంద్ర అధికారాల అంచున మాత్రమే కనిపించింది. ఈ పరిశోధన తెలంగాణను ఒక చురుకైన చారిత్రక భూభాగంగా, ప్రజా ప్రతిఘటనలకు వేదికగా చూపించడం ద్వారా, ప్రాంతీయ చరిత్రలకు సముచిత స్థానం కల్పిస్తుంది. ఈ దృష్టిలో, పాపన్న ఉద్యమం ఒక స్థానిక సంఘటన మాత్రమే కాదు; అది దెక్కన్ రాజకీయ చరిత్రలో ఒక కీలక ఘట్టంగా ఈ అధ్యయనం నిలబెడుతుంది. రెండవది, ఈ పరిశోధన Subaltern Studiesకు ప్రాంతీయ లోతు (regional depth) ఇస్తుంది. భారత ఉపాaltern్స్ చరిత్రలో అనేక తిరుగుబాట్లు సిద్ధాంతపరంగా చర్చించబడ్డప్పటికీ, తెలంగాణ వంటి ప్రాంతాలపై సమగ్ర, మూలాధారిత అధ్యయనాలు చాలా తక్కువ. ఈ గ్రంథం పాపన్న ఉద్యమాన్ని ఒక కేస్ స్టడీగా ఉపయోగించి, ప్రజా రాజకీయ చైతన్యం ఎలా రూపుదిద్దుకుంటుందో, అది అధికారానికి ఎలా సవాల్ విసురుతుందో విశ్లేషిస్తుంది. ఈ విధంగా, ఈ అధ్యయనం సిద్ధాంతాన్ని కేవలం వర్తింపజేయడమే కాకుండా, దానిని ప్రశ్నించి విస్తరించే ప్రయత్నం చేస్తుంది. మూడవది, ఈ అధ్యయనం జానపదాన్ని చరిత్ర రచనలోకి తీసుకువచ్చే మేధో కృషిగా నిలుస్తుంది. బుర్ర కథలు, ఒగ్గుకథలు, దప్పు పాటలు, మౌఖిక సంప్రదాయాలు - ఇవి చాలా కాలం పాటు చరిత్రలో ద్వితీయ స్థానంలోనే ఉన్నాయి. ఈ పరిశోధన, జానపదాన్ని ఖచ్చిత కాలక్రమానికి కాకుండా, సామాజిక స్మృతికి ప్రతినిధిగా పరిగణించి, చరిత్ర రచనలో ఒక చెల్లుబాటు అయ్యే మూలంగా స్థాపించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. ఇది భారత చరిత్ర రచనలో మూలాల పట్ల ఉన్న సంప్రదాయ భావనలను విస్తరించే దిశగా ఒక ముఖ్యమైన దోహదం. నాలుగవది, ఈ అధ్యయనం రాష్ట్రాధికారాలు మరియు నేరీకరణ (criminalization) ప్రక్రియలపై లోతైన అవగాహనను అందిస్తుంది. పాపన్నపై “బందిపోటు” అనే ముద్ర ఎలా పడిందో విశ్లేషించడం ద్వారా, రాష్ట్రాలు తమకు సవాల్ విసిరిన ఉద్యమాలను ఎలా వర్గీకరిస్తాయో, ఆ వర్గీకరణ చరిత్రగా ఎలా స్థిరపడుతుందో ఈ అధ్యయనం చూపిస్తుంది. ఈ విశ్లేషణ చరిత్రకే పరిమితం కాకుండా, నేటి సమాజాల్లో కూడా ప్రతిఘటనలు ఎలా నేరీకరించబడుతున్నాయో అర్థం చేసుకోవడానికి దోహదపడుతుంది. ఐదవది, ఈ పరిశోధన తెలంగాణ సమాజానికి సంబంధించిన సాంస్కృతిక మరియు రాజకీయ ప్రాధాన్యతను కలిగి ఉంది. పాపన్న తెలంగాణ ప్రజా స్మృతిలో ఒక కీలక ప్రతీక. అయితే అతని కథనం తరచూ భావోద్వేగ స్థాయిలోనే నిలిచిపోయింది. ఈ అధ్యయనం, ఆ భావోద్వేగాన్ని తృణీకరించకుండా, దానిని విశ్లేషణకు లోబరచడం ద్వారా, ప్రజా చరిత్ర మరియు చరిత్ర మధ్య ఉన్న దూరాన్ని తగ్గిస్తుంది. ఇది ప్రాంతీయ గుర్తింపులపై జరిగే చర్చలకు ఒక శాస్త్రీయ ఆధారాన్ని అందిస్తుంది. ఆరవది, ఈ గ్రంథం భవిష్యత్ పరిశోధనలకు ఒక పునాదిగా పనిచేస్తుంది. పాపన్న ఉద్యమంపై ఈ సమగ్ర అధ్యయనం, దెక్కన్ ప్రాంతంలోని ఇతర సమకాలీన తిరుగుబాట్లపై తులనాత్మక పరిశోధనలకు దారితీస్తుంది. అలాగే, జానపదం--చరిత్ర సంబంధంపై మరింత లోతైన పరిశోధనలకు ఇది ఒక సూచికగా నిలుస్తుంది. మొత్తంగా చూస్తే, ఈ అధ్యయనం సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్‌ను ఒక వ్యక్తిగత వీరుడిగా మాత్రమే కాకుండా, చరిత్ర రచనలోని అధికార, ప్రతిఘటన, మరియు స్మృతి రాజకీయాలను అర్థం చేసుకునే ఒక కీలక కేంద్రబిందువుగా నిలబెడుతుంది. ఈ గ్రంథం ద్వారా ప్రతిపాదించిన దృష్టికోణాలు - చరిత్రను రాస్తున్నారు, అనుభవాలు చరిత్రగా మారుతున్నాయి, స్వరాలు మౌనంగా మిగులుతున్నాయి - అనే విషయాలను పాఠకుడి ముందుంచుతాయి. ఈ విషయాలే ఈ పరిశోధన యొక్క నిజమైన ప్రాధాన్యత. ఈ గ్రంథం పాపన్నను అధ్యయనం చేయడానికి కొత్త ప్రశ్నలతో పాటు, ఆ ప్రశ్నలకు సరిపడే కొత్త పద్ధతులను కూడా అభివృద్ధి చేస్తుంది. ఈ ద్వంద్వ ప్రయత్నమే ఈ పరిశోధనను ఒక సాధారణ చరిత్రకథనం నుంచి ఒక పరిశోధన గ్రంథంగా నిలబెడుతుంది. ప్రజలలో తిరుగుబాటు చైతన్యం – పాపన్న ఆవిర్భావానికి చారిత్రక నేపథ్యం 17వ శతాబ్దం చివరి నాటికి దక్కన్ ప్రాంతంలోని రాజకీయ అస్థిరత, అధిక పన్నుల భారం, జాగీర్దారీ వ్యవస్థలోని దోపిడీ, స్థానిక అధికారుల అక్రమాలు ప్రజల జీవితాలను తీవ్రంగా ప్రభావితం చేశాయి. గ్రామీణ సమాజం ఆర్థికంగా బలహీనపడగా, రైతులు, చేతివృత్తుల వారు, పశుపోషకులు మరియు ఇతర శ్రమజీవి వర్గాలు అనేక ఇబ్బందులను ఎదుర్కొన్నాయి. పాలనా వ్యవస్థ ప్రజల సంక్షేమం కంటే ఆదాయ సేకరణకే ఎక్కువ ప్రాధాన్యం ఇవ్వడంతో అసంతృప్తి క్రమంగా విస్తరించింది. ఈ పరిస్థితులలో ప్రజలకు భద్రతను కల్పించి, వారి ఆత్మగౌరవాన్ని కాపాడగల నాయకత్వం అవసరమైంది. అటువంటి సామాజిక, రాజకీయ పరిస్థితుల నేపథ్యంలోనే సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ నాయకుడిగా ఎదిగారని వివిధ చారిత్రక ఆధారాలు, జానపద సంప్రదాయాలు మరియు పరిశోధనాత్మక రచనలు సూచిస్తున్నాయి. ఆయన నాయకత్వంలో వివిధ వృత్తులు, సామాజిక వర్గాలకు చెందిన ప్రజలు ఒక వేదికపైకి వచ్చి స్థానిక స్థాయిలో సంఘటిత శక్తిగా మారినట్లు అనేక వర్ణనలు తెలియజేస్తాయి. పాపన్న పోరాటం కేవలం అధికారాన్ని సాధించడానికే పరిమితం కాలేదు; ప్రజల గౌరవం, భద్రత, సమాన అవకాశాలు మరియు స్థానిక స్వపరిపాలనకు ప్రాధాన్యం ఇచ్చిన ఉద్యమంగా కూడా పరిశీలించబడుతోంది. అందువల్ల ఆయన చరిత్రను కేవలం ఒక వీరగాథగా కాకుండా, దక్కన్ ప్రాంత సామాజిక పరిణామాలను అర్థం చేసుకోవడానికి ఉపయోగపడే ఒక ముఖ్యమైన చారిత్రక అధ్యాయంగా అధ్యయనం చేయడం అవసరం. ఈ పరిణామాలు ప్రజలలో స్వేచ్ఛ, న్యాయం, ఆత్మగౌరవం పట్ల బలమైన చైతన్యాన్ని పెంపొందించాయి. సామాజిక అసమానతలకు వ్యతిరేకంగా ఏర్పడిన ఈ సంఘటిత శక్తికి పాపన్న నాయకత్వం దృఢమైన దిశను చూపింది. ఆయన పోరాటం ప్రజల ఐక్యత, ధైర్యం, స్వాభిమానానికి ప్రతీకగా నిలిచింది. అందువల్ల సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ ఆవిర్భావం ఒక వ్యక్తి ఎదుగుదల మాత్రమే కాకుండా, ప్రజల్లో పెరిగిన తిరుగుబాటు చైతన్యానికి చారిత్రక రూపంగా భావించవచ్చు. ఈ నేపథ్యంలో ఆయన చరిత్రను అధ్యయనం చేయడం ద్వారా దక్కన్ ప్రాంత సామాజిక, రాజకీయ పరిణామాలతో పాటు ప్రజా చైతన్య వికాసాన్ని కూడా సమగ్రంగా అర్థం చేసుకోవచ్చు. ooc69qsx4vnb5e1tmz2lijiisdub9rz 4908309 4908308 2026-07-19T10:42:38Z లింగంపల్లి వెంకటేశ్ గౌడ్ 151895 ప్రదాన పేజీ లింకు అప్ డేట్ చేశాను. 4908309 wikitext text/x-wiki భారతదేశ చరిత్ర రచన ప్రధానంగా సామ్రాజ్యాలు, రాజులు, అధికార కేంద్రాల చుట్టూ తిరుగుతూ వచ్చింది. ఈ ప్రక్రియలో గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో పుట్టి, ప్రజల పక్షాన నిలబడి, అణచివేతకు ఎదురు నిలిచిన అనేక ప్రాంతీయ వీరులు చరిత్రలో తగిన స్థానం పొందలేదు. అటువంటి విస్మరించబడిన ప్రజావీరుల్లో సర్దార్ పాపన్న (పాపన్న గౌడ్) ఒకరు. 17వ శతాబ్దపు తెలంగాణ ప్రాంతంలో మొఘల్ సామ్రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా సాగించిన ఆయన పోరాటాలు, ప్రజా తిరుగుబాట్లు చరిత్రలో అత్యంత ప్రాముఖ్యత కలిగినవి.<ref>{{Cite book|title=సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ చారిత్రక నేపథ్యం - పరిశోధనా గ్రంథం|last=లింగంపల్లి|first=వెంకటేష్ గౌడ్|publisher=VG Movie Makers|year=2026|location=Hyderabad|pages=1-26}}</ref> సర్దార్ పాపన్న జీవించిన కాలం రాజకీయ అస్థిరత, ఆర్థిక దోపిడీ, సామాజిక అణచివేతలతో నిండిన కాలం. దక్షిణ భారతదేశంలో మొఘల్ సామ్రాజ్యం తన అధికారాన్ని విస్తరించుకునే క్రమంలో అధిక పన్నులు, సైనిక బలవంతాలు, గ్రామీణ వ్యవస్థల విధ్వంసం వంటి చర్యలు చేపట్టింది. ముఖ్యంగా రైతులు, శ్రమజీవులు, చేతివృత్తులవారు తీవ్రమైన బాధలను ఎదుర్కొన్నారు. ఈ పరిస్థితులు ప్రజల్లో అసంతృప్తిని పెంచి, స్థానిక తిరుగుబాట్లకు దారితీశాయి. ఈ సామాజిక-ఆర్థిక నేపథ్యంతోనే గౌడ్ సమాజానికి చెందిన సర్దార్ పాపన్న ఒక ప్రజానాయకుడిగా ఎదిగారు. ఆయన తిరుగుబాట్లు కేవలం రాజకీయ అధికారాన్ని సాధించడానికి కాకుండా, ప్రజలపై జరుగుతున్న అన్యాయానికి వ్యతిరేకంగా సాగిన ప్రతిఘటనగా చూడవచ్చు. కోటల ఆధారిత పోరాటాలు, అడవులు-కొండలను ఆశ్రయంగా చేసుకున్న గెరిల్లా యుద్ధాలు, ప్రజల మద్దతుతో నడిచిన సైనిక వ్యూహాలు పాపన్నను మొఘల్ పాలకులకు తీవ్రమైన సవాలుగా మార్చాయి. సర్దార్ పాపన్న చరిత్రను అధ్యయనం చేయడం అంటే ఒక వ్యక్తి జీవితాన్ని మాత్రమే పరిశీలించడం కాదు; అది తెలంగాణ గ్రామీణ సమాజంలోని తిరుగుబాటు చైతన్యం, అణచివేతకు ఎదురు నిలిచిన ప్రజల ధైర్యం, స్థానిక నాయకత్వం రూపుదిద్దుకోవటంగా అర్థం చేసుకోవడం. ఈ పరిశోధనా గ్రంథం సర్దార్ పాపన్న జీవితం, వంశావళి, జననం, బాల్యం, తిరుగుబాట్లు, కోటలు, గెరిల్లా యుద్ధాలు మరియు ఆయన చారిత్రక ప్రాధాన్యతను విశ్లేషిస్తూ, తెలంగాణ ప్రజావీరుడిగా ఆయన స్థానం స్పష్టంగా చూపించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. ==== 1.1. అధ్యయన నేపథ్యం (Background of the Study) ==== భారతదేశ చరిత్ర రచన అనేది కేవలం గతాన్ని నమోదు చేసే ప్రక్రియ మాత్రమే కాదు; అది ఒక నిర్దిష్ట అధికార దృష్టికోణం నుండి గతాన్ని చూపించే రాజకీయ చర్య కూడా. ఏ సంఘటన చరిత్రగా గుర్తింపు పొందాలి, ఎవరు “వీరులు”గా నిలవాలి, ఎవరి పోరాటాలు “తిరుగుబాట్లు”గా ముద్ర పడాలి - ఇవన్నీ చరిత్ర రచనలోని శక్తి సంబంధాలను ప్రతిబింబిస్తాయి. ఈ నేపథ్యంలో డెక్కన్ ప్రాంతం, ముఖ్యంగా నేటి తెలంగాణ, భారత చరిత్ర రచనలో ఒక ప్రాముఖ్యత సంతరించుకున్న ప్రాంతంగా కొనసాగుతూ వచ్చింది. డెక్కన్ చరిత్రపై జరిగిన పరిశోధనలు ఎక్కువగా రాజకీయ కేంద్రాల చుట్టూ తిరుగుతాయి. బీజాపూర్, అహ్మద్‌నగర్, గోల్కొండ వంటి రాజ్యాలు - ముఖ్యంగా వాటి రాజవంశాలు, సైనిక విజయాలు, పరిపాలనా నైపుణ్యాలు - చరిత్ర గ్రంథాల ప్రధాన ఇతివృత్తాలయ్యాయి. ఈ చరిత్ర రచనలో గ్రామీణ సమాజాలు, వృత్తిదారులు, కులాధారిత సమూహాలు కేవలం “పాలనకు లోబడిన ప్రజలు”గా మాత్రమే కనిపిస్తాయి; వారు చరిత్రను క్రియాశీలక పాత్రధారులుగా అరుదుగా గుర్తించబడతారు. డెక్కన్ చరిత్రపై పర్షియన్ వృత్తాంతాలు ప్రధాన ఆధారాలుగా ఉపయోగించబడ్డాయి. ఇవి రాజ్యాధికారాన్ని బలపరిచే భాషలో, తిరుగుబాట్లను “అశాంతి”, “అపరాధం”, “అనైతికత”గా చిత్రీకరిస్తాయి. ఈ మూలాల పరిమితి ఏమిటంటే - ఇవి అధికారాన్ని సవాలు చేసిన సమూహాల అంతర్గత దృష్టిని పూర్తిగా విస్మరిస్తాయి. భారత చరిత్ర రచనలో ఒక కీలక సమస్య Mughal-centric Historiography. ఢిల్లీ, ఆగ్రా వంటి కేంద్రాల నుండి భారతదేశాన్ని చూసే ఈ దృష్టికోణం, ప్రాంతీయ రాజకీయాలను కేవలం “మొఘుల్ విస్తరణకు అడ్డంకులు”గా మాత్రమే అర్థం చేసుకుంది. ఔరంగజేబు దెక్కన్ విధానం చరిత్ర రచనలో ఒక “రాజకీయ వ్యూహం”గా మాత్రమే కనిపిస్తుంది; కానీ దాని ప్రభావం గ్రామీణ సమాజాలపై ఎలా పడిందో వివరించబడదు. ప్రాంతీయ చరిత్ర రచనలు మొఘులుల సామ్రాజ్య పరిపాలన దృష్టికి ప్రత్యామ్నాయంగా ఎదిగినా, అవి కూడా చాలావరకు స్థానిక రాజవంశాలకే పరిమితమయ్యాయి. తెలంగాణ విషయంలో, కుతుబ్‌షాహీ లేదా ఆ తరువాతి పాలనల అధ్యయనాలు ఉన్నప్పటికీ, గ్రామస్థాయి ప్రతిఘటనలపై వ్యవస్థాబద్ధమైన పరిశోధన చాలా అరుదుగా కనిపిస్తుంది. ఇక్కడే సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ వంటి వ్యక్తుల చరిత్ర వెలుగులోకి వస్తుంది. అధికారిక చరిత్రలో అతను “బందిపోటు” లేదా “తిరుగుబాటు దారుడు”గా మాత్రమే నమోదు అవుతాడు; కానీ ప్రాంతీయ ప్రజాస్మృతిలో అతను ఒక న్యాయ రక్షకుడు, ప్రజా నాయకుడిగా నిలిచాడు. ఈ విరుద్ధతను చరిత్ర రచనలు విమర్శనాత్మకంగా విశ్లేషించాలి. తెలంగాణ ప్రాంతం చరిత్రలో కేవలం భౌగోళికంగానే కాదు; అది సామాజిక, రాజకీయ, విద్యావిషయకంగా కూడా ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పాటుకు ముందు, తరువాత కూడా, చరిత్ర రచనలో తెలంగాణను తరచూ ఒక “సంస్కృతి లేని గ్రామీణ ప్రాంతం”గా చూడడం జరిగింది. ఈ దృష్టికోణం వల్ల తెలంగాణలో జరిగిన ప్రజా తిరుగుబాట్లు, స్థానిక ప్రతిఘటనలు, జానపద చైతన్యం సరైన ప్రాధాన్యత పొందలేదు. 17వ శతాబ్దపు తెలంగాణలో భూస్వామ్య పన్ను వ్యవస్థ, జాగీర్దారీ ఒత్తిడి, వృత్తిదారులపై పన్నుల భారము తీవ్రమయ్యాయి. ఈ పరిస్థితుల్లో ఉద్భవించిన తిరుగుబాట్లు కేవలం చట్ట వ్యతిరేక చర్యలు కాదు; అవి సామాజిక న్యాయం కోసం చేసిన పోరాటాలు అయినప్పటికీ, ఈ ఉద్యమాలు చరిత్రలో “అశాంతి”గా మాత్రమే ముద్రపడ్డాయి. అధికార పీఠాల ఆక్రమణ కోసం కాకుండా, పాలకుల అణచివేతతో నలిగిపోతున్న సామాన్య బతుకులకు రక్షణ కల్పించడమే పరమార్థంగా భావించి, ఆ ప్రజా చైతన్యంతో న్యాయమే తన రాజ్యానికి పునాది చేశాడు. ఈ సిద్ధాంత ధోరణి, చరిత్రను “క్రింద నుండి” (history from below) చూడాలని ప్రతిపాదించింది. రణాజిత్ గుహ, షాహిద్ అమిన్, పార్థ ఛటర్జీ వంటి చరిత్రకారులు - అధికారిక చరిత్ర ప్రజా చైతన్యాన్ని ఎలా అణిచివేసిందో విశ్లేషించారు. ప్రజలు తమ స్వంత రాజకీయ చైతన్యంతో చరిత్రను ఏ విధంగా నిర్మించగలరనే దృష్టితో చూస్తే, పాపన్న తిరుగుబాటు ఒక “అవ్యవస్థ” కాదు; అది ఒక ప్రత్యామ్నాయ రాజకీయ ఊహ. అతని కోటలు, ప్రజా న్యాయం, పన్నుల రద్దు వంటి చర్యలు - ఒక అధునాతన రాష్ట్రీయ నిర్మాణ ప్రయత్నాలుగా కూడా చూడవచ్చు. జానపదం VS విద్యాపరమైన చరిత్ర భారతదేశ చరిత్ర రచనలో జానపద కథనాలకు చాలా కాలం పాటు ద్వితీయ స్థానం మాత్రమే లభించింది. బుర్ర కథలు, ఒగ్గుకథలు, డప్పు పాటలు, మౌఖిక సంప్రదాయాలు - ఇవన్నీ “కథలు”గా కొట్టివేయబడ్డాయి. అయితే ఆధునిక చరిత్ర సిద్ధాంతాలు జానపదాన్ని సామాజిక స్మృతిగా గుర్తించాయి. తెలంగాణ జానపద సంప్రదాయాలలో పాపన్న కథనం ఒక నిరంతర ప్రవాహంలా కొనసాగుతుంది. ఇది కేవలం గతాన్ని గుర్తు చేసే కథ కాదు; అది ప్రతి తరం అనుభవించిన అణచివేతకు ఒక వ్యాఖ్యానం. ఈ మౌఖిక సంప్రదాయాలను విస్మరించడం అంటే - ప్రజల చరిత్రను విస్మరించడమే. ఈ అధ్యయనం ఉద్భవించిన అవసరం ఈ అన్ని అంశాల కలయికలోనే ఈ పరిశోధన అవసరం ఉద్భవించింది. డెక్కన్ చరిత్రను మొఘల్ పరిపాలన దృష్టికోణం నుండి విముక్తం చేయడం, తెలంగాణను ఒక చురుకైన చారిత్రక భూభాగంగా గుర్తించడం, మరియు సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న వంటి ప్రజా నాయకుడిని చరిత్రలో స్థిరపరచడం - ఇవే ఈ అధ్యయనానికి ప్రాతిపదిక. అందువల్ల, ఈ అధ్యయనం ఒక వ్యక్తి జీవిత చరిత్ర మాత్రమే కాదు; అది చరిత్ర రచన విధానాలపై ఒక విమర్శనాత్మక పునఃపరిశీలనగా చెప్పవచ్చు. చరిత్ర రచనలో తెలంగాణను తరచూ ఒక సంస్కృతి లేని గ్రామీణ ప్రాంతంగా చూడడం జరిగింది; దీనివల్ల ఇక్కడి ప్రజా తిరుగుబాట్లు, స్థానిక ప్రతిఘటనలు, జానపద చైతన్యం సరైన ప్రాధాన్యత పొందలేదు. కానీ, 17వ శతాబ్దపు తెలంగాణలో భూస్వామ్య పన్ను వ్యవస్థ, జాగీర్దారీ ఒత్తిడి మితిమీరిన వేళ, అణచివేతకు వ్యతిరేకంగా ప్రజల హృదయాల్లో రగిలిన అసంతృప్తికి రూపమే పాపన్న పోరాటం. ఇది ఒక వ్యక్తి తిరుగుబాటు మాత్రమే కాదు, ప్రజల ఆత్మగౌరవాన్ని కాపాడేందుకు జరిగిన సమిష్టి ప్రతిఘటన. అన్యాయం జరిగినప్పుడు మౌనంగా లొంగిపోకుండా, తన మట్టి కోసం, హక్కుల కోసం తిరగబడటమే ఈ నేల నైజం — ఇదే తెలంగాణ ఆత్మ. ==== 1.2. పరిశోధన ఆవశ్యకత ==== చరిత్ర రచనలో “ఆవశ్యకత” అనేది కేవలం సమాచారసేకరణ వలన ఉద్భవించదు; అది తరచుగా వివిధ దృష్టికోణాల మధ్య అంతరం వల్ల పుడుతుంది. సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ విషయంలో ఈ అంతరం అత్యంత స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. ప్రభుత్వ ఆధారాలలో అతను ఒక బందిపోటు, తిరుగుబాటుదారుడుగా నమోదు కాగా, తెలంగాణ జానపద స్మృతిలో మాత్రం ఒక జానపద నాయకుడుగా, ప్రజా రక్షకుడిగా నిలిచాడు. ఈ మూడు గుర్తింపుల మధ్య ఉన్న అంతరమే ఈ పరిశోధన యొక్క ఆవశ్యకత. ఈ పరిశోధన ఆవశ్యకతను అర్థం చేసుకోవాలంటే, ముందుగా చరిత్ర రచనలో ఉపయోగించే వర్గీకరణలు ఎలా ఉత్పన్నమవుతాయో పరిశీలించాలి. “బందిపోటు”, “తిరుగుబాటు దారుడు”, “వీరుడు” వంటి పదాలు తటస్థమైనవి కావు; అవి అధికార సంబంధాల ఫలితాలు. ఈ పదజాలం వెనుక ఉన్న రాజ్యాధికార రాజకీయాలు ఈ అధ్యయనానికి కీలక అంశం. “బందిపోటు”, “తిరుగుబాటు దారుడు”, “జానపద వీరుడు”: ఒక భావనాత్మక తారతమ్యం: చరిత్ర రచనలో “బందిపోటు” అనే పదం సాధారణంగా చట్టాన్ని ఉల్లంఘించే, వ్యక్తిగత లాభం కోసం హింసను ఆశ్రయించే వ్యక్తిని సూచిస్తుంది. “తిరుగుబాటుదారుడు” అనే పదం కొంతవరకు రాజకీయ అర్థాన్ని కలిగి ఉన్నప్పటికీ, అది కూడా సాధారణంగా “రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా నిలిచిన ప్రమాదకర శక్తి” అనే భావనతోనే వాడబడుతుంది. అయితే “జానపద వీరుడు” అనే భావన పూర్తిగా భిన్నమైన సామాజిక మార్పు నేపథ్యంలో ఉద్భవిస్తుంది.- ప్రజల అనుభవాలు, మౌఖిక సంప్రదాయాలు, సామాజిక స్మృతిలో సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న విషయంలో, ఈ మూడు భావనలు ఒకే వ్యక్తిపై వర్తింపబడ్డాయి. ఈ భావనాత్మక తారతమ్యం యాదృచ్ఛికం కాదు. ఇవి ఆనాటి సామాజిక పరిస్థితులు, ఆర్థిక పరిస్థితులు, వాటి అనుభవాలను బట్టి అవి చరిత్రగా మారతాయి. ఈ అంతరాన్ని విశ్లేషించడానికి కీలకమైన సిద్ధాంతాన్ని ప్రతిపాదించినవాడు Eric Hobsbawm. అతని Social Banditry భావన ప్రకారం, కొన్ని సమాజాలలో “బందిపోటు”గా ముద్ర వేసిన వ్యక్తులు నిజానికి సామాజిక న్యాయం కోసం పోరాడిన ప్రజా నాయకులుగా గుర్తించబడతారు. వీరు చట్టానికి వెలుపల నిలిచినప్పటికీ, ప్రజా నైతికతతో గౌరవాన్ని పొందుతారు. Hobsbawm సూచించిన ముఖ్యమైన అంశం ఏమిటంటే - Social bandits are criminals in the eyes of the state, but heroes in the eyes of the people. ఈ సిద్ధాంతం సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న విషయంలో వర్తిస్తుంది. పాపన్న నిజంగా ఒక “సోషల్ బందిపోటు”గా, అతని ఉద్యమం కొనసాగినట్లు చరిత్ర ధృవీకరిస్తుంది. ఎందుకంటే పాపన్న కార్యకలాపాలు కేవలం దోపిడీ లేదా ప్రతీకార చర్యలుగా పరిమితం కాలేదు. అతని కోటల నిర్మాణం, పన్నుల రద్దు, ప్రజా న్యాయం వంటి చర్యలు - ఒక సంఘటిత రాజకీయ దృష్టిని సూచిస్తాయి. ఈ స్థాయిలో అతన్ని కేవలం “బందిపోటు”గా పరిగణించడం, అతని ఉద్యమ స్వరూపాన్ని సంకుచితం చేయడమే అవుతుంది. ఈ విధంగా ముద్ర వేయడం ఆనాటి ఒక రాజకీయ కుట్ర లేదా చర్యగా భావించవచ్చు. ఈ అధ్యయనంలో మరో కీలక సమస్య రాష్ట్రం లేదా అధికార వ్యవస్థ ఒక వ్యక్తిని “నేరస్థుడు”గా ప్రకటించడం కేవలం చట్టపరమైన ప్రక్రియ కాదు; అది ఒక రాజకీయ చర్య. అధికారానికి సవాల్ విసిరే ప్రతి ఉద్యమాన్ని “అశాంతి”, “అపరాధం”, “అవిధేయత”గా ముద్ర వేయడం - ఇది రాష్ట్రాల చరిత్రలో సాధారణ ప్రక్రియ. పర్షియన్ కోర్టు వృత్తాంతాలు, తరువాతి వలసకాల గెజెటీర్లు - పాపన్నను ఒక “చట్టవిరుద్ధ బందిపోటు”గా చిత్రీకరించడం ద్వారా అతని ఉద్యమానికి ఉన్న సామాజిక మద్దతుకు న్యాయం చేకూరలేదు. ఈ ముద్ర వేయడం ద్వారా ఉద్యమాన్ని నైతికంగా అవమానించడం, ప్రజల మద్దతును చట్టవిరుద్ధంగా చూపించడం జరిగింది. ఈ ప్రక్రియలో “బందిపోటు” అనే పదం ఒక వ్యక్తిని మాత్రమే కాదు, అతని వెనుక ఉన్న సమాజాన్ని కూడా నేరస్థులుగా మారుస్తుంది. వీటిని నేరపూరిత రాజకీయాలుగా చెప్పవచ్చు. అధికారానికి వ్యతిరేకంగా నిలిచిన ప్రతి సామాజిక ప్రతిఘటన ఒక దశలో నేరంగా పరిగణించడం జరుగుతుంది. ఇది కేవలం పోలీస్ చర్య కాదు; ఇది చరిత్ర రచనలోనూ కొనసాగుతుంది. పాపన్న ఉద్యమం కూడా ఇదే విధంగా నేరపూరిత చర్యగా చిత్రీకరించబడింది. ఈ నేరీకరణ మూడు స్థాయిలు కనిపిస్తాయి: చట్టపరమైన నేరీకరణ - తిరుగుబాటుదారుడిగా ప్రకటించడం చరిత్రాత్మక నేరీకరణ - గ్రంథాలలో “బందిపోటు”గా నమోదు చేయడం సాంస్కృతిక నేరీకరణ - ప్రజా ప్రతిఘటనను “అవ్యవస్థ”గా చూపించడం ఈ మూడు స్థాయిలను విశ్లేషించడమే ఈ పరిశోధన లక్ష్యం. పరిశోధన యొక్క సారాంశం : సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్‌ను చరిత్రలో “బందిపోటు”గా ముద్ర వేయడం వెనుక ఉన్న అధికార రాజకీయాలను విశ్లేషించడం, మరియు అతని ఉద్యమాన్ని ప్రజా దృష్టిలో ఒక రాజకీయ - సామాజిక ప్రతిఘటనగా పునర్మూల్యాంకనం చేయడం. ఈ విధంగా విశ్లేషించడం ద్వారా మాత్రమే పాపన్నను సరైన చారిత్రక వీరుడుగా, నాయకుడుగా నిలపడం సాధ్యమవుతుంది. ==== 1.3. పరిశోధన లక్ష్యాలు ==== ఏ పరిశోధనైనా దాని లక్ష్యాల ద్వారానే తన దిశను, పరిమితులను, మరియు విలువను స్పష్టంగా ప్రకటిస్తుంది. ఈ అధ్యయనం లక్ష్యాలు కేవలం సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ జీవిత చరిత్రను పునర్నిర్మించడం మాత్రమే కావు; అవి భారతదేశ చరిత్ర రచనలోని కొన్ని మూలకమైన లోపాలను ప్రశ్నించడానికీ, కొత్త విశ్లేషణాదారులను ప్రతిపాదించడానికీ ఉద్దేశించబడ్డాయి. ఈ లక్ష్యాలు పరస్పరం అనుసంధానమై, ఈ గ్రంథం నిర్మాణానికి మేధోపునాదిగా పనిచేస్తాయి. ఈ పరిశోధన యొక్క ప్రధాన లక్ష్యం : సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ ఉద్యమాన్ని 17వ శతాబ్దపు తెలంగాణ సామాజిక-రాజకీయ నేపథ్యాలలో విశ్లేషించి, అతని పాత్రను ఒక ప్రజా ఆధారిత రాజకీయ ప్రతిఘటనగా పునర్మూల్యాంకనం చేయడం. పాపన్నను కేవలం “బందిపోటు”గా లేదా “తిరుగుబాటుదారుడిగా” చూడడాన్ని తిరస్కరిస్తుంది. అతని ఉద్యమాన్ని ఒక చారిత్రాత్మక విప్లవంగా నిలబెట్టి, ప్రజలతో అతనికి ఉన్న సంబంధాన్ని విశ్లేషించడమే దీని ఉద్దేశ్యం. అధికారిక పత్రాలు ఏ ముద్రలు వేసినా, కేవలం స్వార్థ ప్రయోజనాల కోసం కాకుండా అణగారిన సమాజాల విముక్తి కోసం ఆయుధమెత్తిన వాడే ప్రజల గుండెల్లో శాశ్వతంగా నిలిచిపోతాడు. ఎందుకంటే, న్యాయం కోసం పోరాడినవాడే మహానాయకుడు. ఉపలక్ష్యాలు మరియు వాటి కారణాలు లక్ష్యం-1: పాపన్న జీవితం మరియు ఉద్యమాన్ని చారిత్రక ఆధారాలతో పునర్నిర్మించడం. కారణం: పాపన్న గురించి ఉన్న సమాచారం చాలా సందర్భాల్లో పాక్షికంగా లేదా ద్వితీయ స్థాయిలో మాత్రమే ఉంది. పర్షియన్ వృత్తాంతాలు, వలస కాల గెజెటీర్లు వంటి మూలాలు అతన్ని అధికారిక దృష్టిలో మాత్రమే చూపిస్తాయి. ఈ అధ్యయనం, ఈ మూలాలను విమర్శనాత్మకంగా పునఃపరిశీలించి, పాపన్న జీవితం యొక్క కాలక్రమాన్ని సాధ్యమైనంతవరకు పునర్నిర్మించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. ఇది చరిత్ర రచనలో ఖాళీలను పూరించడంలో కీలకంగా నిలుస్తుంది. లక్ష్యం-2: జానపద ఆధారాలను చారిత్రక మూలాలుగా పునర్మూల్యాంకనం చేయడం కారణం: భారతదేశ చరిత్ర రచనలో జానపద సంప్రదాయాలు తరచుగా “కథలు”గా కొట్టివేయబడ్డాయి. అయితే పాపన్న విషయంలో బుర్ర కథలు, ఒగ్గుకథలు, దప్పు పాటలు, గ్రామీణ వృత్తాంతాలు - అతని ఉద్యమానికి ఉన్న ప్రజా మద్దతును అర్థం చేసుకోవడానికి కీలకమైన మూలాలు. ఈ లక్ష్యం ద్వారా, జానపదాన్ని ఒక సామాజిక స్మృతిగా గుర్తించి, చరిత్ర పుటలలోకి తీసుకురావడమే ఉద్దేశ్యం. లక్ష్యం-3: పాపన్న తిరుగుబాటును చరిత్రకారుల దృష్టితో విశ్లేషించడం కారణం: చరిత్రకారులు భారతదేశ చరిత్ర రచనలో ఒక మలుపును తీసుకువచ్చింది. అయితే ఈ సిద్ధాంతాన్ని ప్రాంతీయ స్థాయిలో, ముఖ్యంగా తెలంగాణ విషయంలో, వ్యవస్థబద్ధంగా ఉపయోగించిన పరిశోధనలు చాలా తక్కువ. ఈ అధ్యయనం పాపన్న ఉద్యమాన్ని చారిత్రక రాజకీయ చైతన్యానికి ఉదాహరణగా విశ్లేషించి, ఈ సిద్ధాంతానికి ప్రాంతీయ స్థాయిలో ఇవ్వాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. లక్ష్యం-4: కోటలు ఒక రాజకీయ-భౌగోళిక నిర్మాణంగా అధ్యయనం చేయడం కారణం: పాపన్న నిర్మించిన కోటలు కేవలం రక్షణ కోసం నిర్మించబడిన కట్టడాలు కావు. అవి ఒక ప్రత్యామ్నాయ అధికార నిర్మాణానికి సంకేతాలు. ఈ లక్ష్యం ద్వారా, కోటల స్థానం, భూభాగ నియంత్రణ, మరియు వాటి సామాజిక-రాజకీయ ప్రాధాన్యతను ప్రాదేశిక చరిత్ర పద్ధతిలో విశ్లేషించడం జరుగుతుంది. ఇది పాపన్న ఉద్యమాన్ని ఒక సంఘటిత రాజకీయ ప్రయత్నంగా అర్థం చేసుకోవడానికి సహాయపడుతుంది. లక్ష్యం-5: “బందిపోటు” అనే ముద్ర వెనుక ఉన్న అధికార రాజకీయాలను విశ్లేషించడం కారణం: రాష్ట్రాలు తమ అధికారాన్ని సవాలు చేసే వ్యక్తులను లేదా ఉద్యమాలను తరచుగా నేరపూరితమైనవిగా చిత్రీకరించడం. పాపన్నను “బందిపోటు”గా ముద్ర వేయడం కూడా ఇదే ప్రక్రియలో భాగం. ఈ లక్ష్యం ద్వారా, నేరపూరితమైన రాజకీయ ప్రక్రియలను విశ్లేషించి, చరిత్ర రచనలో అధికారవర్గం ఎలా పనిచేస్తుందో చూపించడమే ఉద్దేశ్యం. ఈ పరిశోధన ఇప్పుడెందుకు అవసరం? ఈ అధ్యయనం అవసరం కేవలం సాధారణమైన ఆసక్తి వల్ల మాత్రమే కాదు. నేటి తెలంగాణ సమాజంలో చరిత్ర, గుర్తింపు, మరియు ప్రజాస్మృతి రాజకీయాలుగా మారుతున్నాయి. ప్రజా వీరులపై కొత్తగా చర్చ జరుగుతున్న ఈ సమయంలో, పాపన్న వంటి వ్యక్తులను విమర్శనాత్మకంగా అధ్యయనం చేయడం అత్యవసరం. అదే సమయంలో, భారతదేశ చరిత్ర రచనలో ప్రాంతీయ ప్రతిఘటనలను కేంద్రంగా పెట్టే ప్రయత్నాలు పెరుగుతున్నాయి. ఈ సందర్భంలో, పాపన్న ఉద్యమంపై సమగ్ర పరిశోధన - తెలంగాణ చరిత్రకే కాకుండా, భారతదేశ చరిత్రకు కూడా కీలకమైన దోహదం చేస్తుంది. ఈ పరిశోధన లక్ష్యాలు, పాపన్నను ఒక చారిత్రక వ్యక్తిగా మాత్రమే కాకుండా, చరిత్ర రచన విధానాలను ప్రశ్నించే కేంద్రబిందువుగా నిలబెడతాయి. తదుపరి విభాగంలో ఈ లక్ష్యాలను ఎలా అమలు చేస్తామో - పరిశోధన ప్రశ్నల రూపంలో స్పష్టత ఇవ్వబడుతుంది. ==== 1.4. పరిశోధన ప్రశ్నలు ==== ఈ అధ్యయనం సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్‌పై ఉన్న చారిత్రక వర్ణనల మధ్య కనిపించే అంతరాలను విశ్లేషించడానికి రూపుదిద్దుకుంది. చారిత్రక ఆధారాలలో అతను “బందిపోటు”గా లేదా “తిరుగుబాటుదారుడు”గా నమోదు కాగా, తెలంగాణ జానపద సంప్రదాయాలలో మాత్రం ఒక ప్రజా నాయకుడిగా, న్యాయపోరాటానికి తెరతీసినవాడుగా, అణచివేతను, నిరంకుశత్వాన్ని ఎదిరించిన సర్దార్‌గా నిలిచాడు. ఈ రెండు విభిన్న ప్రతినిధ్యాల మధ్య ఉన్న అంతరాన్ని అర్థం చేసుకోవడమే ఈ పరిశోధన యొక్క ప్రధాన లక్ష్యం. అందువల్ల, ఈ అధ్యయనం పరిశోధన ప్రశ్నలను ప్రాథమిక మరియు ద్వితీయ స్థాయిలుగా విభజించి, ప్రతి ప్రశ్నకు తగిన పరిశోధన పద్ధతిని స్పష్టంగా అనుసంధానిస్తుంది. ఈ అధ్యయనానికి సంబంధించిన ప్రాథమిక పరిశోధన ప్రశ్నలలో మొదటిది - సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ ఉద్యమాన్ని ఏ విధంగా నిర్వచించాలి అన్నది. అతని చర్యలను కేవలం చట్టవిరుద్ధమైన బందిపోటు చర్యలుగా చూడాలా, లేక రాష్ట్రాధికారానికి వ్యతిరేకంగా నిలిచిన రాజకీయ తిరుగుబాటుగా భావించాలా, లేదా ప్రజల మద్దతుతో సాగిన ఒక ప్రజా ఆధారిత రాజకీయ ప్రతిఘటనగా అర్థం చేసుకోవాలా అనే ప్రశ్న ఈ పరిశోధన యొక్క కేంద్రబిందువుగా నిలుస్తుంది. ఈ ప్రశ్నకు సమాధానం కనుగొనడానికి పర్షియన్ కోర్టు వృత్తాంతాలు, అధికారిక లేఖలు వంటి చారిత్రక మూలాలను విమర్శాత్మకంగా విశ్లేషించడం జరుగుతుంది. అదే సమయంలో, జానపద కథనాలను ఈ అధికారిక వర్ణనలతో పోల్చి చదవడం ద్వారా, ప్రజా దృష్టిలో పాపన్నకు ఉన్న స్థానం ఏమిటో స్పష్టతకు వస్తుంది. ఈ విశ్లేషణలో Eric Hobsbawm సిద్ధాంతం ఒక ముఖ్యమైన సిద్ధాంతాతృక ఆధారంగా ఉపయోగించబడుతుంది. రెండవ ప్రాథమిక ప్రశ్న - పాపన్న ఉద్యమం 17వ శతాబ్దపు తెలంగాణ సామాజిక--ఆర్థిక పరిస్థితులలో ఎలా ఉద్భవించింది అన్నదే. ఏ ఉద్యమమైనా ఆయా కాలపు నిర్మాణాత్మక ఒత్తిళ్ల ఫలితమే అన్న భావన ఆధారంగా, జాగీర్దారీ వ్యవస్థ, పన్నుల భారము, కుల-వృత్తి ఆధారిత అణచివేత వంటి అంశాలు పాపన్న ఉద్యమాన్ని ఎలా ప్రభావితం చేశాయో ఈ ప్రశ్న పరిశీలిస్తుంది. ఈ ప్రశ్నకు సమాధానం ఇవ్వడానికి చారిత్రక మానవశాస్త్ర పద్ధతులు, ఆదాయ రికార్డులు, వలస కాల మాన్యువల్స్ మరియు సామాజిక-ఆర్థిక డేటాను ఉపయోగించడం జరుగుతుంది. మూడవ ప్రాథమిక ప్రశ్న - పాపన్నతో అనుబంధం కలిగిన కోటలు - 1709 ప్రాంతంలో గోల్కొండ (మాజీ కుతుబ్ షాహీ రాజ్యం, అప్పటికి మొఘల్ సుబా) భౌగోళిక విస్తరణ ముఖ్య గమనిక: క్రింది వివరాలు అందుబాటులో ఉన్న ప్రాంతీయ చరిత్ర రచనలు, జానపద వాచిక సంప్రదాయాలు, మరియు మొఘల్ పరిపాలనా నిర్మాణంపై తెలిసిన చారిత్రక సమాచారం ఆధారంగా సమగ్రంగా సమన్వయించబడ్డాయి. అన్ని కోటలకు సంబంధించి ప్రత్యక్ష మొఘల్ ఆర్కైవ్ ఆధారాలు లభ్యం కావు. పాపన్నతో అనుబంధం కలిగిన కోటలు - విశ్లేషణ : ప్రాంతీయ వృత్తాంతాలు, జానపద స్మృతి, మరియు తెలంగాణ ప్రాంత చరిత్ర పరిశోధనల్లో పాపన్నతో అనుబంధంగా ప్రస్తావించబడే కోటలు ఇవి: కిలా షాపూర్, తాటికొండ, సర్వాయిపేట, హుస్నాబాద్, హుజురాబాద్, చేర్యాల్ జాఫర్‌గఢ్, వేములగట్, కొలనుపాక, భోనగిరి, గోల్కొండ (తాత్కాలిక ప్రభావం/దాడుల సందర్భంలో ప్రస్తావన) ఇవి అన్ని ఒకే సమయంలో పాపన్న పూర్తి స్థాయిలో పాలించిన కోటలు అని చెప్పడానికి ప్రత్యక్ష సమగ్ర లిఖిత ఆధారాలు లేవు. అయితే, వీటిలో కొన్ని ఆయన నిర్మాణం, మరికొన్ని ఆక్రమణ, ఇంకొన్ని తాత్కాలిక నియంత్రణ లేదా దాడుల పరిధిలో ఉండవచ్చని ప్రాంతీయ మూలాలు సూచిస్తున్నాయి. కిలా షాపూర్ ఇది పాపన్నకు ప్రధాన కేంద్రంగా పేర్కొనబడే కోటలలో ఒకటి. భౌగోళికంగా వ్యూహాత్మక స్థానం. వ్యవసాయ ఆదాయ ప్రాంతాలపై నియంత్రణ సాధించడానికి అనుకూలం. తాటికొండ పాపన్న కార్యకలాపాలకు కీలక కేంద్రంగా చెప్పబడుతుంది. ఎత్తైన ప్రదేశం కావడం వల్ల రక్షణాత్మక ప్రయోజనం ఉంది. సర్వాయిపేట పాపన్న పేరుతో నేరుగా అనుబంధం ఉన్న కోటగా ప్రాంతీయంగా గుర్తింపు. స్వీయ శక్తి నిర్మాణానికి కేంద్రంగా చెప్పబడుతుంది. హుస్నాబాద్ - హుజురాబాద్ - చేర్యాల్ - జాఫర్‌గఢ్ - వేములగట్ ఈ ప్రాంతాలు వ్యూహాత్మకంగా వరంగల్, భువనగిరి, గోల్కొండ మధ్య సంబంధ మార్గాల్లో ఉన్నాయి. ఈ ప్రాంతాలపై ప్రభావం చూపడం అనేది వ్యాపార మార్గాల నియంత్రణకు సంకేతం. బోనగిరి భువనగిరి కోట చారిత్రకంగా అత్యంత కీలకమైన సైనిక కేంద్రం. పాపన్న తాత్కాలికంగా ప్రభావం చూపినట్లు కొన్ని ప్రాంతీయ వృత్తాంతాలు సూచిస్తాయి. ఇది గోల్కొండ-వరంగల్ మార్గాన్ని పర్యవేక్షించగల స్థానం. గోల్కొండ పాపన్న గోల్కొండ కోటను స్థిరంగా రాజధానిగా పాలించాడు అనే దానికి స్పష్టమైన మొఘల్ ఆర్కైవ్ ఆధారం లేదు. అయితే 1708-1709 ప్రాంతంలో మొఘల్ పరిపాలన బలహీనమైన సమయంలో గోల్కొండ ప్రాంతంపై ఆయన ప్రభావం పెరిగినట్లు ప్రాంతీయ వాచిక సంప్రదాయాలు చెబుతాయి. సామాన్యీకరణగా ఇలా చెప్పడం సమంజసం: పాపన్న అనుబంధం కలిగిన కోటల జాబితా ప్రాంతీయ మూలాలలో విస్తృతంగా కనిపించినప్పటికీ, వాటిలో కొన్నింటి విషయంలో నిర్మాణం, మరికొన్నింటిలో ఆక్రమణ, ఇంకొన్నింటిలో తాత్కాలిక సైనిక నియంత్రణ మాత్రమే ఉండవచ్చని సూచనలు ఉన్నాయి. 1709 ప్రాంతంలో గోల్కొండ భౌగోళిక విస్తరణ: 1687లో ఔరంగజేబు గోల్కొండను ఆక్రమించిన తరువాత, కుతుబ్ షాహీ రాజ్యం ముగిసింది. ఆ ప్రాంతం మొఘల్ పరిపాలనలో దక్కన్ సుబాగా మారింది. 1709 ప్రాంతంలో, గోల్కొండ అనే పదం అధికారికంగా మొఘల్ సుబా వ్యవస్థలో భాగమైన మాజీ కుతుబ్ షాహీ ప్రాంతాన్ని సూచిస్తుంది. ఆనాటి విస్తరణ సుమారుగా ఉత్తర సరిహద్దు-గోదావరి నది పరిధి వరకు ప్రభావం; తూర్పు-మచిలీపట్నం తీర ప్రాంతం వరకు (కుతుబ్ షాహీ కాలం నుంచే సముద్రతీర ప్రభావం ఉంది); పడమర-ప్రస్తుత మహారాష్ట్ర దక్షిణ ప్రాంతాల వరకు దక్కన్ ఉపరాష్ట్ర పరిపాలన ప్రభావం; దక్షిణ కర్ణాటక ఉత్తర ప్రాంతాలు. అయితే మైసూరు పూర్తి స్థాయి గోల్కొండ సరిహద్దు భాగమని చెప్పడం కచ్చితమైన ఆధారాలతో నిరూపించాలి. కుతుబ్ షాహీ ప్రభావం దక్షిణ దిశగా విస్తరించినా, మైసూరు రాజ్యం స్వతంత్ర శక్తిగా కూడా కొనసాగింది. అందువల్ల ఇలా చెప్పడం సరైనది: 1709 ప్రాంతంలో గోల్కొండ అనే పదం, మొఘల్ పరిపాలనలోకి వచ్చిన మాజీ కుతుబ్ షాహీ ప్రాంతాన్ని సూచిస్తుంది. ఈ ప్రాంతం ప్రస్తుత తెలంగాణ ప్రధాన భాగం, ఆంధ్ర తీర ప్రాంతం (మచిలీపట్నం వరకు), కర్ణాటక ఉత్తర భాగాలు, మరియు మహారాష్ట్ర దక్షిణ భాగాలపై పరిపాలనా ప్రభావాన్ని కలిగి ఉంది. సంక్షిప్త తుది వ్యాఖ్య : పాపన్న కోటల విస్తరణను పరిశీలించినప్పుడు, అవి కేవలం రక్షణాత్మక కట్టడాల సమాహారం కాకుండా, వ్యూహాత్మక భౌగోళిక కేంద్రాలుగా కనిపిస్తాయి. అయితే 22 కోటలు అనే నిర్దిష్ట సంఖ్యను దృఢ ఆధారాలతో నిర్ధారించడం అవసరం. అలాగే 1709లో గోల్కొండ పూర్తిస్థాయి సరిహద్దులతో ఏకీకృత కేంద్రీకృత రాజ్యంగా ఉందని చెప్పడం కంటే, మొఘల్ సుబా పరిపాలన కింద విస్తృత ప్రాంతీయ ప్రభావాన్ని కలిగి ఉన్నదని చెప్పడం చారిత్రకంగా సమంజసం. పాపన్న నిర్మించిన కోటలు కేవలం రక్షణాత్మక కట్టడాలా, లేక ఒక ప్రత్యామ్నాయ అధికార నిర్మాణానికి కేంద్రాలా అనే విషయం. సర్వాయిపేట, కొలనుపాక, బోనగిరి వంటి కోటల స్థానాలు, వాటి భౌగోళిక ప్రాధాన్యత, మరియు వాటి చుట్టూ ఏర్పడిన సామాజిక వ్యవస్థలను విశ్లేషించడం ద్వారా, పాపన్న ఉద్యమాన్ని ఒక సంఘటిత రాజకీయ ప్రయత్నంగా అర్థం చేసుకోవచ్చా అనే అంశం ఈ ప్రశ్నలో పరిశీలించబడుతుంది. ఈ ప్రశ్నకు సమాధానంగా Spatial History, Political Geography మరియు కోటల ఆధారిత మ్యాపింగ్ పద్ధతులు ఉపయోగించబడతాయి. ఈ ప్రాథమిక ప్రశ్నలకు అనుబంధంగా, కొన్ని ద్వితీయ పరిశోధన ప్రశ్నలు ఈ అధ్యయనాన్ని లోతుగా తీసుకువెళ్తాయి. వాటిలో ముఖ్యమైనది - చారిత్రక మూలాలు మరియు జానపద మూలాల మధ్య ఉన్న అంతరాలు ఎలా, ఎందుకు ఏర్పడ్డాయి అన్న ప్రశ్న. అధికారిక మూలాలు మరియు మౌఖిక సంప్రదాయాలు వేర్వేరు సామాజిక దృష్టికోణాలను ఎలా ప్రతిబింబిస్తాయో తెలుసుకోవడానికి, మూలాల విమర్శ, తులనాత్మక చరిత్ర రచన పద్ధతులు ఉపయోగించబడతాయి. ఇంకొక కీలక ద్వితీయ ప్రశ్న - పాపన్నపై “బందిపోటు” అనే ముద్ర ఎలా ఏర్పడింది, దాని వెనుక ఉన్న అధికార రాజకీయాలు ఏమిటి అన్నది. ఈ ప్రశ్న ద్వారా రాష్ట్రాధికారాలు తమకు సవాల్ విసిరిన వ్యక్తులను ఎలా నేరపూరితంగా సృష్టిస్తారో, ఆ నేరపూరిత చరిత్ర రచనలో ఎలా స్థిరపడుతుందో విశ్లేషించబడుతుంది. దీనికి Power Theory, Discourse Analysis మరియు State-Society Relations వంటి సిద్ధాంతాతృక పద్ధతులు ఉపయోగించబడతాయి. అదే విధంగా, జానపద సంప్రదాయాలు - ముఖ్యంగా బుర్ర కథలు, ఒగ్గుకథలు, పాటలు - చారిత్రక మూలాలుగా ఎంతవరకు నమ్మదగినవో అన్న ప్రశ్న కూడా ఈ అధ్యయనంలో కీలకంగా నిలుస్తుంది. మౌఖిక సంప్రదాయాలలో కాలక్రమ మార్పులు ఉన్నప్పటికీ, అవి సామాజిక సత్యాన్ని ఎలా ప్రతిబింబిస్తాయో అర్థం చేసుకోవడానికి Social Memory Studies మరియు Narrative Analysis పద్ధతులు ఉపయోగించబడతాయి. చివరిగా, పాపన్న ఒక చారిత్రక వ్యక్తి నుంచి ఒక ప్రజా ప్రతీకగా ప్రజా స్మృతిలో ఎలా రూపాంతరం చెందాడన్న ప్రశ్న ఈ పరిశోధనలో పరిశీలించబడుతుంది. ఈ ప్రశ్న ద్వారా, పాపన్న కథనం కాలక్రమంలో ఎలా మారుతూ, తెలంగాణ ప్రజా చైతన్యంలో ఒక జీవంత స్మృతిగా నిలిచిందో అర్థం చేసుకోవడం జరుగుతుంది. దీనికి Cultural Anthropology మరియు Folk Performance Analysis వంటి పద్ధతులు ఉపయోగించబడతాయి. ఈ విధంగా, ఈ అధ్యయనంలోని ప్రతి పరిశోధన ప్రశ్న ఒక నిర్దిష్ట లక్ష్యంతో అనుసంధానమై, తగిన పరిశోధన పద్ధతుల ద్వారా సమాధానాన్ని వెతుకుతుంది. ఈ ప్రశ్నల సమిష్టి ద్వారా సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్‌ను కేవలం ఒక చారిత్రక వ్యక్తిగా కాకుండా, చరిత్ర రచనలోని అధికార-ప్రజల సంబంధాలను అర్థం చేసుకునే ఒక కీలక అధ్యయనంగా ఈ గ్రంథం ప్రతిష్ఠిస్తుంది. ==== 1.5. మూలాల వర్గీకరణ ==== ఈ అధ్యయనం ఉపయోగించే మూలాలు కేవలం సమాచారం అందించే సాధనాలు మాత్రమే కావు. అవి ఆనాటి నిర్దిష్ట అధికార సంబంధాలు, దృష్టికోణాలు, కలిగి ఉంటాయి. అందువల్ల, సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్‌పై ఈ పరిశోధనలో మూలాల వర్గీకరణ ఒక సాంకేతిక ప్రక్రియ మాత్రమే కాకుండా, ఒక విమర్శాత్మక చర్యగా రూపొందించబడింది. ఈ అధ్యయనం ప్రధానంగా మూడు రకాల మూలాలపై ఆధారపడుతుంది: ఆర్కైవల్ మూలాలు, వలసకాల మూలాలు, మరియు జానపద మూలాలు. ప్రతి వర్గం మూలాలు పాపన్నను వేర్వేరు కోణాలలో ప్రతిబింబిస్తాయి; వాటి మధ్య ఉన్న అంతరాలే ఈ పరిశోధనకు పునాదిగా నిలుస్తాయి. చారిత్రక మూలాలు ఈ అధ్యయనంలో ప్రాథమిక ఆధారాలుగా ఉపయోగించబడ్డాయి. ఇవి ప్రధానంగా పర్షియన్ భాషలో రాయబడిన గోల్కొండ కోర్టు వృత్తాంతాలు, మొఘల్ పాలనా లేఖలు, ఫర్మాన్లు, మరియు అధికారిక నివేదికలను కలిగి ఉంటాయి. ఈ మూలాలలో పాపన్నను సాధారణంగా “తిరుగుబాటుదారుడు”, “అశాంతి కారకుడు”, లేదా “చట్టవిరుద్ధుడు”గా చిత్రీకరించడం కనిపిస్తుంది. ఈ వర్ణనలు అధికారాన్ని న్యాయపరిచే భాషగా పనిచేస్తుంది. అందువల్ల, ఈ అధ్యయనం చారిత్రక మూలాలను యథాతథంగా స్వీకరించకుండా, వాటిలోని పదజాలం మరియు ఉద్దేశ్యాలను విమర్శాత్మకంగా విశ్లేషిస్తుంది. ముఖ్యంగా, సంఘటనల విస్తృతంగా నమోదు అయ్యాయి, పూర్తిగా విస్మరించబడ్డాయి అన్న అంశాలు ఈ మూలాల పఠనంలో కీలకంగా పరిగణించబడతాయి. చారిత్రక మూలాల పరిమితి ఏమిటంటే, అవి అధికార దృష్టిని మాత్రమే ప్రతిబింబిస్తాయి. గ్రామీణ సమాజాల అనుభవాలు, ప్రజల మద్దతు, స్థానిక న్యాయ భావనలు - ఇవన్నీ ఈ మూలాలలో అరుదుగా మాత్రమే కనిపిస్తాయి. ఈ లోటును గుర్తించడమే ఈ అధ్యయనంలోని తదుపరి మూలాల వర్గీకరణకు దారితీస్తుంది. రెండవ వర్గం మూలాలు వలసకాలంలో రూపొందిన బ్రిటిష్ గెజెటీర్లు, జిల్లా మాన్యువల్స్, మరియు పరిపాలనా నివేదికలు. ఈ మూలాలు పాపన్న కాలానికి నేరుగా సంబంధించినవిగా కాకపోయినా, స్థానిక తిరుగుబాటులను బ్రిటిష్ అధికారులు ఎలా అర్థం చేసుకున్నారో తెలియజేస్తాయి. ఈ రచనలలో “బందిపోటు, తిరుగుబాటుదారుడు” వంటి పదాలు తరచుగా ఉపయోగించబడతాయి. ఈ పదజాలం ఒక నిర్దిష్ట వలసకాల దృష్టికోణాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది, ఇది స్థానిక ప్రతిఘటనలను సహజంగా నేరంగా చిత్రీకరించే విధానాన్ని బలపరుస్తుంది. డెక్కన్ ప్రాంతానికి సంబంధించిన 17వ శతాబ్దపు ఆర్కైవ్ మూలాలు ప్రధానంగా పరిపాలనా ఉత్తర్వులు, సైనిక నివేదికలు, ఆదాయ లెక్కలు, మరియు శాంతిభద్రతలపై నివేదికల రూపంలో లభిస్తాయి. ఈ పత్రాలు పాపన్న వంటి వ్యక్తులను సాధారణంగా “అశాంతి కారకులు”, “దొంగల గుంపుల నాయకులు”, లేదా “పన్ను వసూలుకు అడ్డంకి”గా వర్ణిస్తాయి. ఈ భాషా వినియోగం పాపన్న ఉద్యమం యొక్క స్వరూపాన్ని కాకుండా, రాష్ట్రానికి అది కలిగించిన సమస్యను ప్రతిబింబిస్తుంది. ఈ అధ్యయనంలో వలసకాల మూలాలను ద్వితీయ ఆధారాలుగా ఉపయోగిస్తూ, వాటి అంతర్గత పాక్షికతను విశ్లేషించడం జరుగుతుంది. ఈ మూలాలు పాపన్న ఉద్యమాన్ని నేరుగా వివరిస్తున్నప్పటికీ, అధికార వ్యవస్థలు ప్రతిఘటనలను ఎలా వర్గీకరించాయో అర్థం చేసుకోవడానికి ఇవి కీలకంగా నిలుస్తాయి. ముఖ్యంగా, “బందిపోటు” అనే భావన చరిత్రలో ఎలా స్థిరపడిందో అర్థం చేసుకోవడానికి ఈ వలసకాల మూలాలు ఒక మధ్యవర్తిగా పనిచేస్తాయి. మూడవ మరియు ఈ అధ్యయనానికి అత్యంత కీలకమైన వర్గం - జానపద మూలాలు. వీటిలో బుర్ర కథలు, ఒగ్గుకథలు, దప్పు పాటలు, గ్రామీణ మౌఖిక సంప్రదాయాలు, మరియు స్థానిక దేవతా ఆరాధనలతో ముడిపడ్డ కథనాలు ఉన్నాయి. ఈ మూలాలు పాపన్నను అధికారానికి వ్యతిరేకంగా నిలిచిన ఒక న్యాయపోరాటకారుడుగా, ప్రజల రక్షకుడిగా ప్రతిష్ఠిస్తాయి. ఈ మౌఖిక సంప్రదాయాలు కేవలం గత సంఘటనలను గుర్తు చేసే కథలు కావు; అవి తరతరాలుగా సంక్రమించిన సామాజిక అనుభవాల ప్రతిబింబాలు. జానపద మూలాల ప్రధాన సవాలు వాటి కాలక్రమ స్పష్టత లోపించడం. తేదీలు, ఖచ్చిత సంఘటనల వరుసలు ఇందులో మారుతూ ఉంటాయి. అయితే ఈ అధ్యయనం జానపదాన్ని ఖచ్చిత చారిత్రాత్మక కాలక్రమం కోసం కాకుండా, సామాజిక సత్యమును అర్థం చేసుకోవడానికి ఉపయోగిస్తుంది. మౌఖిక సంప్రదాయాలు ప్రజల భావోద్వేగాలు, న్యాయ భావనలు, మరియు అధికారంపై ఉన్న అభిప్రాయాలను స్పష్టంగా ప్రతిబింబిస్తాయి. అందువల్ల, ఈ మూలాలను విస్మరించడం అంటే ప్రజల చరిత్రను విస్మరించడమే అవుతుంది. ఈ మూడు వర్గాల మూలాలను కలిపి చర్చించడమే ఈ పరిశోధన యొక్క ప్రత్యేకత. చారిత్రక మూలాలు “రాష్ట్రం ఏమన్నది” చూపిస్తే, జానపద మూలాలు “ప్రజలు ఏమనుభవించారు” అనే విషయాన్ని తెలియజేస్తాయి. వలస కాల మూలాలు ఈ రెండింటి మధ్య ఒక చారిత్రక దృక్కోణాన్ని అందిస్తాయి. ఈ మూడింటి మధ్య ఉన్న అంతరాలు, మరియు కలయికలే సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ చరిత్రను సమగ్రంగా అర్థం చేసుకునే మార్గాన్ని తెరుస్తాయి. ఈ విధంగా, మూలాల వర్గీకరణ ఈ అధ్యయనంలో ఒక సాంకేతిక అధ్యాయం మాత్రమే కాదు; అది మొత్తం గ్రంథానికి పునాదిగా పనిచేస్తుంది. తదుపరి విభాగంలో, ఈ మూలాలను ఎలా ఉపయోగించబోతున్నామో - అంటే పరిశోధన పద్ధతులను - విపులంగా చర్చించబడుతుంది. చరిత్ర గమనంలో పాలకులు మారవచ్చు, వారి అధికారిక రికార్డులు తాత్కాలిక సత్యాలను సృష్టించవచ్చు. కానీ, కాలపరీక్షను తట్టుకుని నిలిచేది ప్రజల పక్షాన నిలిచిన నిజాయితీ మాత్రమే. కష్టాలు ఎదురైనా, ప్రలోభాలు చుట్టుముట్టినా సరే, వక్రీకరణలను తోసిరాజని నిఖార్సైన నిజాల వైపు అడుగులు వేయడమే ఒక చరిత్రకారుడికి, సమాజానికి అసలైన నైతిక బలాన్ని ఇస్తుంది. చరిత్ర పుటలు నిరూపించే సనాతన సూత్రం ఒక్కటే — సత్యం కోసం నడవడం ధర్మం. రాజభవనాల గోడల మధ్య రాసుకున్న గాథలు తాత్కాలికంగా వైభవాన్ని చాటవచ్చు, కానీ కాలగమనంలో అవి కేవలం ప్రచారాలుగానే మిగిలిపోతాయి. శతాబ్దాలు దాటినా నేటికీ సజీవంగా నిలిచేది కేవలం సామాన్య ప్రజల అనుభవాల నుండి పుట్టిన నిఖార్సైన వాస్తవాలు మాత్రమే. వక్రీకరణల ముసుగులను తొలగించి, నిర్భయంగా వాస్తవాలను వెలికితీసినప్పుడే ఏ సమాజానికైనా తన నిజమైన అస్తిత్వం లభిస్తుంది. కాలపరీక్షను తట్టుకుని నిలిచే ఏకైక సాక్ష్యం ఒక్కటే — చరిత్రకు ధర నిజం. ==== 1.6. పరిశోధన పద్ధతి ==== ఈ అధ్యయనం ఒకే ఒక పరిశోధనా పద్ధతిపై ఆధారపడిన సంప్రదాయ చరిత్ర రచన కాదు. సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ వంటి వ్యక్తి జీవితాన్ని, ఉద్యమాన్ని, మరియు ప్రజా స్మృతిలోని అతని స్థితిని అర్థం చేసుకోవాలంటే, అంతరశాస్త్రీయ పద్ధతి తప్పనిసరి. ఎందుకంటే పాపన్న చరిత్ర ఒకేసారి రాజకీయ చరిత్ర, సామాజిక చరిత్ర, జానపద చరిత్ర, మరియు సాంస్కృతిక స్మృతి చరిత్రగా పనిచేస్తుంది. అందువల్ల, ఈ పరిశోధన బహుళ పరిశోధనా పద్ధతులను సమన్వయపరిచి ఉపయోగిస్తుంది. ఈ అధ్యయనానికి ప్రాథమిక పునాది సంప్రదాయ చరిత్ర రచన రాజ్యాధికారాన్ని, రాజకీయాలను కేంద్రంగా పెట్టిన విధానాన్ని ప్రశ్నిస్తూ, చరిత్రను “క్రింద నుండి” చదవాలని ఈ దృష్టికోణం ప్రతిపాదిస్తుంది. ఈ అధ్యయనం, ప్రతిపాదించిన భావనలను ఆధారంగా తీసుకొని, అధికారానికి వెలుపల నిలిచిన సమూహాల రాజకీయ చైతన్యాన్ని విశ్లేషిస్తుంది. పాపన్న ఉద్యమాన్ని ఒక అవ్యవస్థాత్మక తిరుగుబాటుగా కాకుండా, స్వతంత్ర రాజకీయ తర్కం కలిగిన ప్రజా ప్రతిఘటనగా అర్థం చేసుకోవడం ఈ దృష్టికోణం ద్వారా సాధ్యమవుతుంది. పాపన్న ఉద్యమంపై అందుబాటులో ఉన్న చారిత్రక మూలాలు పరిమితమైనవి, పాక్షికమైనవి కావడంతో, వాచిక సంప్రదాయాలు ఈ అధ్యయనంలో కీలక స్థానాన్ని పొందాయి. మౌఖిక సమాచార పద్ధతి ద్వారా బుర్ర కథలు, ఒగ్గుకథలు, దప్పు పాటలు, గ్రామీణ కథనాలను చరిత్ర మూలాలుగా పరిగణించడం జరుగుతుంది. అయితే, ఈ పద్ధతి మౌఖిక మూలాలను యథాతథంగా స్వీకరించదు; వాటిలోని రూపాంతరాలు, పునరావృత్తాలు, మరియు కాలక్రమ మార్పులను సామాజిక స్మృతిగా విశ్లేషిస్తుంది. ఈ సందర్భంలో జ్ఞాపకం అనేది ఖచ్చిత సంఘటనల ప్రతిరూపం కాకుండా, సమాజం అనుభవించిన అణచివేతకు ఇచ్చిన అర్థంగా చూడబడుతుంది. ఈ అధ్యయనం పాపన్న ఉద్యమాన్ని కేవలం రాజకీయ సంఘటనగా కాకుండా, ఒక సామాజిక ప్రక్రియగా కూడా పరిశీలిస్తుంది. Historical Anthropology పద్ధతి ద్వారా కుల నిర్మాణాలు, వృత్తి వ్యవస్థలు, మతాచారాలు, మరియు గ్రామీణ సమాజాల అంతర్గత సంబంధాలు విశ్లేషించబడతాయి. పాపన్న గౌడ్ సమాజపు నేపథ్యం, అతని ఉద్యమానికి వచ్చిన ప్రజా మద్దతు, మరియు గ్రామీణ న్యాయ భావనలు - ఇవన్నీ ఈ పద్ధతి ద్వారా స్పష్టత పొందుతాయి. ఇది ఉద్యమాన్ని వ్యక్తిగత ధైర్యం లేదా హింసాత్మక ప్రతీకారం అనే సరళమైన వివరణ నుంచి బయటకు తీసుకువస్తుంది. పాపన్న ఉద్యమంలో కోటలు కీలక పాత్ర పోషించాయి. అందువల్ల, ఈ అధ్యయనం Spatial History పద్ధతిని ఉపయోగించి, కోటల స్థానాలు, వాటి భౌగోళిక ప్రాధాన్యత, మరియు వాటి మధ్య ఉన్న అనుసంధానాలను విశ్లేషిస్తుంది. సర్వాయిపేట, కొలనుపాక, బోనగిరి వంటి కోటలను కేవలం సైనిక కట్టడాలుగా కాకుండా, ఒక ప్రత్యామ్నాయ అధికార నిర్మాణానికి కేంద్రాలుగా ఈ పద్ధతి చూస్తుంది. భూభాగ నియంత్రణ, రవాణా మార్గాలు, మరియు ప్రజల చలనం - ఇవన్నీ రాజకీయ శక్తితో ఎలా అనుసంధానమయ్యాయో ఈ విశ్లేషణ ద్వారా అర్థమవుతుంది. చారిత్రక మరియు వలసకాల మూలాలలో ఉపయోగించిన భాషను ఈ అధ్యయనం Discourse Analysis ద్వారా పరిశీలిస్తుంది. “బందిపోటు”, “తిరుగుబాటు”, “అశాంతి” వంటి పదాలు తటస్థమైనవి కావు; అవి అధికార భాషలో భాగం. ఈ పద్ధతి ద్వారా, రాష్ట్రాధికారాలు తమకు సవాల్ విసిరిన ఉద్యమాలను ఎలా నేరీకరించాయో విశ్లేషించబడుతుంది. ఈ విశ్లేషణలో Eric Hobsbawm, Social Banditry సిద్ధాంతం కూడా ఒక విశ్లేషణాత్మక సాధనంగా ఉపయోగించబడుతుంది. ఈ అధ్యయనంలో ముఖ్యమైన పద్ధతుల్లో ఒకటి తులనాత్మక పఠనం. చారిత్రక మూలాలు, వలసకాల మూలాలు, మరియు జానపద మూలాలను వేరువేరుగా కాకుండా, పరస్పరం పోల్చి చదవడం జరుగుతుంది. ఒక మూలంలో కనిపించని విషయం మరో మూలంలో ఎలా వ్యక్తమవుతుందో విశ్లేషించడం ద్వారా, చరిత్రలోని మౌనాలను గుర్తించడం ఈ పద్ధతి ఉద్దేశ్యం. ఈ విధానం పాపన్న చరిత్రను ఏకపక్షంగా కాకుండా, బహుళ స్వరాలతో అర్థం చేసుకునే అవకాశం ఇస్తుంది. పరిమితులు మరియు ఆత్మపరిశీలన ఈ పరిశోధన తన పద్ధతుల పరిమితులను కూడా గుర్తిస్తుంది. జానపద మూలాలలో కాలక్రమ స్పష్టత లోపించడం, ఆర్కైవ్ మూలాలలో అధికార పాక్షికత ఉండడం – ఇవన్నీ విశ్లేషణలో జాగ్రత్తగా పరిగణించబడతాయి. అయితే, ఈ పరిమితులే పరిశోధన విలువను తగ్గించవు; అవే చరిత్ర రచనలోని సంక్లిష్టతను వెలుగులోకి తీసుకువస్తాయి. విధానాత్మక సమగ్రత ఈ అన్ని పద్ధతులను కలిపి ఉపయోగించడం ద్వారా, ఈ అధ్యయనం ఒకే ఒక సిద్ధాంతానికి పరిమితం కాకుండా, పాపన్న ఉద్యమాన్ని సమగ్రంగా అర్థం చేసుకోవాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. ఈ విధానాత్మక సమగ్రత ఈ గ్రంథాన్ని కేవలం జీవచరిత్ర కాకుండా, ఒక విమర్శాత్మక చరిత్రగా నిలబెడుతుంది. ==== 1.7. అధ్యయన పరిమితులు ==== ఏ చారిత్రక పరిశోధన అయినా తన పరిమితులను గుర్తించి ప్రకటించినప్పుడే నిబద్ధతను నిలబెట్టుకుంటుంది. సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్‌పై ఈ అధ్యయనం కూడా మినహాయింపు కాదు. ఈ గ్రంథం ఒక సమగ్ర, అంతరశాస్త్రీయ విశ్లేషణను లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నప్పటికీ, అందుబాటులో ఉన్న మూలాలు, కాలక్రమ దూరం, మరియు చరిత్ర రచనలో సహజంగా ఉన్న మౌనాలు కొన్ని పరిమితులను విధిస్తాయి. అయితే ఈ పరిమితులు పరిశోధన విలువను తగ్గించేవిగా కాకుండా, విశ్లేషణను మరింత జాగ్రత్తగా, విమర్శాత్మకంగా చేయాల్సిన అవసరాన్ని సూచిస్తాయి. మొదటి మరియు ముఖ్యమైన పరిమితి ఆర్కైవల్ మూలాల స్వభావంకు సంబంధించినది. పాపన్న కాలానికి చెందిన పర్షియన్ కోర్టు వృత్తాంతాలు మరియు అధికారిక లేఖలు ప్రధానంగా రాష్ట్రాధికార దృష్టికోణాన్ని మాత్రమే ప్రతిబింబిస్తాయి. ఇవి తిరుగుబాటులను సాధారణంగా “అశాంతి” లేదా “నేరం”గా చిత్రీకరిస్తాయి. ఈ మూలాలలో గ్రామీణ సమాజాల అనుభవాలు, ప్రజల మద్దతు, మరియు స్థానిక న్యాయ భావనలు దాదాపు కనిపించవు. ఈ అధ్యయనం ఈ మూలాలను విమర్శాత్మకంగా చదవడం ద్వారా ఈ లోటును పూరించడానికి ప్రయత్నించినప్పటికీ, ఆర్కైవ్ మౌనాలను పూర్తిగా తొలగించడం సాధ్యం కాదు. రెండవ పరిమితి కాలక్రమ స్పష్టత లోపించడం. పాపన్న జీవితానికి సంబంధించిన ఖచ్చిత తేదీలు, సంఘటనల వరుసలు అన్ని మూలాలలో సమానంగా లభించవు. జానపద కథనాలలో సంఘటనలు తరచూ కాలాతీతంగా లేదా రూపాంతరాలతో ప్రస్తావించబడతాయి. ఈ అధ్యయనం ఖచ్చిత కాలక్రమాన్ని పునర్నిర్మించడాన్ని ఒక పరిమిత లక్ష్యంగా కాకుండా, సామాజిక-రాజకీయ ప్రక్రియలను అర్థం చేసుకునే సాధనంగా మాత్రమే తీసుకుంటుంది. అయినప్పటికీ, ఇది సంప్రదాయ చరిత్రకారులకు ఒక పరిమితిగా కనిపించవచ్చు. మూడవ పరిమితి జానపద మూలాల విశ్వసనీయతకు సంబంధించినది. బుర్ర కథలు, ఒగ్గుకథలు, పాటలు, మౌఖిక సంప్రదాయాలు కాలక్రమంలో మార్పులకు లోనవుతాయి. మౌఖిక సాహిత్యంలో కల్పిత అంశాలు, అతిశయాలు, మరియు స్థానిక భావోద్వేగాలు కలిసివుండటం సహజం. ఈ అధ్యయనం జానపద మూలాలను ఖచ్చిత సంఘటనల నిర్ధారణకు కాకుండా, సామాజిక స్మృతిని అర్థం చేసుకోవడానికి ఉపయోగిస్తుంది. అయినప్పటికీ, ఈ విధానం చరిత్రను “అతి భావోద్వేగాత్మకంగా” చూస్తోందన్న విమర్శకు లోనయ్యే అవకాశం ఉంది. నాలుగవ పరిమితి ప్రాంతీయ పరిమితి. ఈ అధ్యయనం ప్రధానంగా తెలంగాణ ప్రాంతంపై దృష్టి సారిస్తుంది. పాపన్న ఉద్యమానికి సమీప ప్రాంతాలలో ఉన్న ఇతర సమకాలీన తిరుగుబాటులతో తులనాత్మకంగా విస్తృత అధ్యయనం చేయడం ఈ గ్రంథ పరిధిలో పూర్తిగా సాధ్యం కాలేదు. అయితే, ఈ పరిమితి ఉద్దేశ్యపూర్వకమైనదే; ఎందుకంటే ఈ పరిశోధన విస్తృతికి మించిన ప్రాధాన్యతగా తీసుకుంది. ఐదవ పరిమితి సిద్ధాంతాతృక ఎంపికకు సంబంధించినది. ఈ అధ్యయనం Subaltern Studies, Oral History, మరియు Social Memory వంటి సిద్ధాంతాలపై బలంగా ఆధారపడుతుంది. ఈ సిద్ధాంతాలు ప్రజా ప్రతిఘటనలను అర్థం చేసుకోవడానికి అనుకూలమైనవైనా, అవి కొన్ని సందర్భాల్లో రాష్ట్ర నిర్మాణాల సంక్లిష్టతను లేదా రాజకీయాల ప్రభావాన్ని తక్కువగా చూపవచ్చు. ఈ పరిమితిని గుర్తించి, ఈ అధ్యయనం సిద్ధాంతాలను యాంత్రికంగా వర్తింపజేయకుండా, సందర్భానుసారంగా ఉపయోగించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. చివరిగా, ఈ పరిశోధనలో పరిశోధకుడి స్థానము కూడా ఒక పరిమితిగా పరిగణించబడుతుంది. పాపన్న తెలంగాణ ప్రజాస్మృతిలో గాఢంగా నిక్షిప్తమైన వ్యక్తి కావడం వల్ల, అతని పట్ల సానుభూతి లేదా సాంస్కృతిక సమీపత పరిశోధనపై ప్రభావం చూపే అవకాశం ఉంటుంది. ఈ అధ్యయనం ఈ ప్రమాదాన్ని గుర్తించి, స్వీయ-విమర్శ ద్వారా విశ్లేషణను సమతుల్యంగా ఉంచేందుకు ప్రయత్నిస్తుంది. ఈ అన్ని పరిమితుల మధ్య కూడా, ఈ పరిశోధన ఒక స్పష్టమైన స్థానం తీసుకుంటుంది: చరిత్రను సంపూర్ణంగా, నిర్దోషంగా పునర్నిర్మించడం కన్నా, అందుబాటులో ఉన్న మూలాలు ఏమి చెబుతున్నాయో, ఏమి మౌనంగా వదిలేశాయో అర్థం చేసుకోవడమే ఈ గ్రంథం లక్ష్యం. ఈ దృష్టిలో, పరిమితులే ఈ అధ్యయనానికి బలంగా మారతాయి - అవే చరిత్ర రచనలోని సంక్లిష్టతను పాఠకుడికి తెలియజేస్తాయి. ==== 1.8. అధ్యాయ నిర్మాణం ==== ఈ గ్రంథం యొక్క నిర్మాణం యాదృచ్ఛికంగా ఏర్పడినది కాదు. ఇది సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ జీవితాన్ని మరియు ఉద్యమాన్ని ఒక సారాంశాత్మక కథనంగా కాకుండా, క్రమబద్ధమైన విశ్లేషణాత్మక ప్రయాణంగా పాఠకుడి ముందుంచేలా రూపొందించబడింది. ప్రతి అధ్యాయం ముందరి అధ్యాయంలో ప్రతిపాదించిన వాదనలను లోతుగా తీసుకువెళ్తూ, తదుపరి అధ్యాయానికి పునాదిని సిద్ధం చేస్తుంది. ఈ విధంగా, ఈ గ్రంథం ఒక వ్యక్తి చరిత్ర నుంచి ప్రారంభమై, చివరికి చరిత్ర రచన విధానాలపై విమర్శాత్మక చర్చకు చేరుతుంది. మొదటి అధ్యాయం - పరిచయం & మూలాలు : ఈ అధ్యయనానికి పునాదిని ఏర్పాటు చేస్తుంది. ఇందులో పరిశోధన నేపథ్యం, సమస్య, లక్ష్యాలు, ప్రశ్నలు, మూలాల స్వభావం, పరిశోధన పద్ధతులు, మరియు పరిమితులు చర్చించబడ్డాయి. ఈ అధ్యాయం పాఠకుడిని అధ్యయనపు భావనాత్మక ప్రపంచంలోకి ప్రవేశపెట్టే ద్వారంలా పనిచేస్తుంది. రెండవ అధ్యాయం - 17వ శతాబ్దపు తెలంగాణ యొక్క సామాజిక, ఆర్థిక, రాజకీయ నేపథ్యం: 17వ శతాబ్దపు తెలంగాణ యొక్క సామాజిక, ఆర్థిక, రాజకీయ నేపథ్యం, పన్ను వ్యవస్థ, జాగీర్దారీ నిర్మాణం, కుల-వృత్తి సంబంధాలు, మరియు గ్రామీణ సమాజాలపై పెరిగిన ఒత్తిళ్లు - ఇవన్నీ పాపన్న ఉద్యమం ఉద్భవానికి ఎలా దోహదపడ్డాయో ఈ అధ్యాయం చూపిస్తుంది. ఈ నేపథ్య విశ్లేషణ లేకుండా పాపన్న ఉద్యమాన్ని అర్థం చేసుకోవడం సాధ్యం కాదన్న వాదనను ఇది ప్రతిపాదిస్తుంది. మూడవ అధ్యాయం - సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ జీవితానికి అంకితం: అతని కుటుంబ నేపథ్యం, సామాజిక స్థానం, ప్రారంభ అనుభవాలు, మరియు అతని రాజకీయ చైతన్యం ఎలా రూపుదిద్దుకుందో ఈ అధ్యాయం పరిశీలిస్తుంది. ఈ అధ్యాయం ఒక సంప్రదాయ జీవచరిత్రగా కాకుండా, వ్యక్తి--సమాజం మధ్య ఉన్న పరస్పర సంబంధాన్ని విశ్లేషించే ప్రయత్నంగా నిలుస్తుంది. నాలుగవ అధ్యాయం - పాపన్న ఉద్యమం యొక్క ఆరంభం మరియు దాని సైనిక-సంఘటనా నిర్మాణం : మొదటి దాడులు, ప్రజల మద్దతు, గురిల్లా పద్ధతులు, మరియు ఉద్యమం ఎలా విస్తరించిందో ఈ అధ్యాయం చర్చిస్తుంది. ఈ భాగంలో పాపన్న ఉద్యమం ఒక అవ్యవస్థాత్మక హింసాత్మక చర్యల సమాహారం కాదని, ఒక సంఘటిత ప్రతిఘటనగా ఎలా ఎదిగిందో చూపించబడుతుంది. ఐదవ అధ్యాయం - పాపన్న నిర్మించిన కోటలు మరియు భూభాగ నియంత్రణ: కోటలను కేవలం సైనిక కట్టడాలుగా కాకుండా, ఒక ప్రత్యామ్నాయ అధికార వ్యవస్థకు కేంద్రాలుగా ఈ అధ్యాయం విశ్లేషిస్తుంది. Spatial History దృష్టితో, భౌగోళిక నియంత్రణ మరియ రాజకీయ శక్తి మధ్య ఉన్న సంబంధాన్ని ఇది స్పష్టతకు తెస్తుంది ఆరవ అధ్యాయం - గోల్కొండ రాజ్యం, మొఘల్ సామ్రాజ్యం, మరియు ఔరంగజేబు దెక్కన్ విధానాలు గోల్కొండ రాజ్యం, మొఘల్ సామ్రాజ్యం, మరియు ఔరంగజేబు దెక్కన్ విధానాల నేపథ్యంలో పాపన్న ఉద్యమాన్ని ఉంచుతుంది. రాష్ట్రాధికారాల ప్రతిస్పందన, అణచివేత వ్యూహాలు, మరియు పాపన్నను “రాష్ట్రానికి ముప్పు”గా ఎలా గుర్తించారో ఈ అధ్యాయం విశ్లేషిస్తుంది. ఈ భాగం పాపన్న ఉద్యమాన్ని ఒక ప్రాంతీయ సంఘటనగా కాకుండా, విస్తృత దెక్కన్ రాజకీయాల భాగంగా నిలబెడుతుంది. ఏడవ అధ్యాయం - పాపన్న మరణం-చారిత్రక జానపద కథనాలు: పాపన్న మరణానికి సంబంధించిన చారిత్రక మరియు జానపద కథనాలను తులనాత్మకంగా పరిశీలిస్తుంది. ఆర్కైవ్ కథనాలు మరియు జానపద కథల మధ్య ఉన్న విరుద్ధతలు, వాటి వెనుక ఉన్న రాజకీయాలు, మరియు ప్రజా స్మృతిలో పాపన్న మరణం ఎలా ప్రతీకాత్మకంగా మారిందో ఈ అధ్యాయం చర్చిస్తుంది. ఎనిమిదవ అధ్యాయం - జానపద సంప్రదాయాలు-బుర్ర కథలు, ఒగ్గు కథలు: ముఖ్యంగా బుర్ర కథలు, ఒగ్గుకథలు మరియు పాటలు - పాపన్న చరిత్రలో పోషించిన పాత్రను విశ్లేషిస్తుంది. ఈ అధ్యాయం జానపదాన్ని ఒక సాహిత్య రూపంగా మాత్రమే కాకుండా, ఒక చారిత్రక మూలంగా ఎలా చదవాలో చూపిస్తుంది. తొమ్మిదవ అధ్యాయం - పాపన్న ఉద్యమం-బందిపోటు: పాపన్న ఉద్యమాన్ని పునర్మూల్యాంకనం చేస్తుంది. ఈ భాగంలో పాపన్నను ఒక “సోషల్ బందిపోటు”గా మాత్రమే కాకుండా, ఒక స్వతంత్ర రాజకీయ ఊహను ప్రతిపాదించిన ప్రజా నాయకుడిగా ఎలా అర్థం చేసుకోవచ్చో విశ్లేషించబడుతుంది. పదవ అధ్యాయం - పాపన్న వారసత్వం: ఈ అధ్యయనంలోని ప్రధాన వాదనలను సమీక్షించి, పాపన్న వారసత్వాన్ని నేటి తెలంగాణ సమాజం మరియు చరిత్ర రచనలో ఎక్కడ నిలబెట్టాలో చర్చిస్తుంది. ఈ అధ్యాయం గ్రంథానికి ఒక ముగింపుగా మాత్రమే కాకుండా, భవిష్యత్ పరిశోధనలకు దారులు చూపించే భాగంగా నిలుస్తుంది. ఈ విధంగా, ఈ గ్రంథ నిర్మాణం వ్యక్తి నుంచి సమాజానికి, సంఘటన నుంచి సిద్ధాంతానికి, చరిత్ర నుంచి చరిత్ర రచనపై విమర్శకు పాఠకుడిని క్రమబద్ధంగా తీసుకువెళ్తుంది. ==== 1.9. ఈ అధ్యయన ప్రాధాన్యత ==== ఈ అధ్యయనం యొక్క ప్రాధాన్యతను కేవలం ఒక చారిత్రక వ్యక్తి జీవితాన్ని వెలుగులోకి తేవడంగా మాత్రమే అర్థం చేసుకోవడం సరిపోదు. సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్‌పై ఈ పరిశోధన, భారత చరిత్ర రచనలోని పద్ధతులు, దృష్టికోణాలు, మరియు అధికార రాజకీయాలను ప్రశ్నించే ఒక విమర్శాత్మక ప్రయత్నంగా నిలుస్తుంది. అందువల్ల, ఈ అధ్యయన ప్రాధాన్యత అనేక స్థాయిలలో వ్యక్తమవుతుంది - విద్యా విషయక స్థాయి నుంచి ప్రాంతీయ చరిత్ర, సామాజిక స్మృతి, మరియు నేటి సమకాలీన చర్చల వరకు. మొదటగా, ఈ అధ్యయనం భారత చరిత్ర రచనలోని Mughal-centric మరియు elite-centric దృష్టికోణాలకు ప్రత్యామ్నాయాన్ని ప్రతిపాదిస్తుంది. సంప్రదాయ చరిత్ర రచనలో దెక్కన్ ప్రాంతం తరచూ కేంద్ర అధికారాల అంచున మాత్రమే కనిపించింది. ఈ పరిశోధన తెలంగాణను ఒక చురుకైన చారిత్రక భూభాగంగా, ప్రజా ప్రతిఘటనలకు వేదికగా చూపించడం ద్వారా, ప్రాంతీయ చరిత్రలకు సముచిత స్థానం కల్పిస్తుంది. ఈ దృష్టిలో, పాపన్న ఉద్యమం ఒక స్థానిక సంఘటన మాత్రమే కాదు; అది దెక్కన్ రాజకీయ చరిత్రలో ఒక కీలక ఘట్టంగా ఈ అధ్యయనం నిలబెడుతుంది. రెండవది, ఈ పరిశోధన Subaltern Studiesకు ప్రాంతీయ లోతు (regional depth) ఇస్తుంది. భారత ఉపాaltern్స్ చరిత్రలో అనేక తిరుగుబాట్లు సిద్ధాంతపరంగా చర్చించబడ్డప్పటికీ, తెలంగాణ వంటి ప్రాంతాలపై సమగ్ర, మూలాధారిత అధ్యయనాలు చాలా తక్కువ. ఈ గ్రంథం పాపన్న ఉద్యమాన్ని ఒక కేస్ స్టడీగా ఉపయోగించి, ప్రజా రాజకీయ చైతన్యం ఎలా రూపుదిద్దుకుంటుందో, అది అధికారానికి ఎలా సవాల్ విసురుతుందో విశ్లేషిస్తుంది. ఈ విధంగా, ఈ అధ్యయనం సిద్ధాంతాన్ని కేవలం వర్తింపజేయడమే కాకుండా, దానిని ప్రశ్నించి విస్తరించే ప్రయత్నం చేస్తుంది. మూడవది, ఈ అధ్యయనం జానపదాన్ని చరిత్ర రచనలోకి తీసుకువచ్చే మేధో కృషిగా నిలుస్తుంది. బుర్ర కథలు, ఒగ్గుకథలు, దప్పు పాటలు, మౌఖిక సంప్రదాయాలు - ఇవి చాలా కాలం పాటు చరిత్రలో ద్వితీయ స్థానంలోనే ఉన్నాయి. ఈ పరిశోధన, జానపదాన్ని ఖచ్చిత కాలక్రమానికి కాకుండా, సామాజిక స్మృతికి ప్రతినిధిగా పరిగణించి, చరిత్ర రచనలో ఒక చెల్లుబాటు అయ్యే మూలంగా స్థాపించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. ఇది భారత చరిత్ర రచనలో మూలాల పట్ల ఉన్న సంప్రదాయ భావనలను విస్తరించే దిశగా ఒక ముఖ్యమైన దోహదం. నాలుగవది, ఈ అధ్యయనం రాష్ట్రాధికారాలు మరియు నేరీకరణ (criminalization) ప్రక్రియలపై లోతైన అవగాహనను అందిస్తుంది. పాపన్నపై “బందిపోటు” అనే ముద్ర ఎలా పడిందో విశ్లేషించడం ద్వారా, రాష్ట్రాలు తమకు సవాల్ విసిరిన ఉద్యమాలను ఎలా వర్గీకరిస్తాయో, ఆ వర్గీకరణ చరిత్రగా ఎలా స్థిరపడుతుందో ఈ అధ్యయనం చూపిస్తుంది. ఈ విశ్లేషణ చరిత్రకే పరిమితం కాకుండా, నేటి సమాజాల్లో కూడా ప్రతిఘటనలు ఎలా నేరీకరించబడుతున్నాయో అర్థం చేసుకోవడానికి దోహదపడుతుంది. ఐదవది, ఈ పరిశోధన తెలంగాణ సమాజానికి సంబంధించిన సాంస్కృతిక మరియు రాజకీయ ప్రాధాన్యతను కలిగి ఉంది. పాపన్న తెలంగాణ ప్రజా స్మృతిలో ఒక కీలక ప్రతీక. అయితే అతని కథనం తరచూ భావోద్వేగ స్థాయిలోనే నిలిచిపోయింది. ఈ అధ్యయనం, ఆ భావోద్వేగాన్ని తృణీకరించకుండా, దానిని విశ్లేషణకు లోబరచడం ద్వారా, ప్రజా చరిత్ర మరియు చరిత్ర మధ్య ఉన్న దూరాన్ని తగ్గిస్తుంది. ఇది ప్రాంతీయ గుర్తింపులపై జరిగే చర్చలకు ఒక శాస్త్రీయ ఆధారాన్ని అందిస్తుంది. ఆరవది, ఈ గ్రంథం భవిష్యత్ పరిశోధనలకు ఒక పునాదిగా పనిచేస్తుంది. పాపన్న ఉద్యమంపై ఈ సమగ్ర అధ్యయనం, దెక్కన్ ప్రాంతంలోని ఇతర సమకాలీన తిరుగుబాట్లపై తులనాత్మక పరిశోధనలకు దారితీస్తుంది. అలాగే, జానపదం--చరిత్ర సంబంధంపై మరింత లోతైన పరిశోధనలకు ఇది ఒక సూచికగా నిలుస్తుంది. మొత్తంగా చూస్తే, ఈ అధ్యయనం సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్‌ను ఒక వ్యక్తిగత వీరుడిగా మాత్రమే కాకుండా, చరిత్ర రచనలోని అధికార, ప్రతిఘటన, మరియు స్మృతి రాజకీయాలను అర్థం చేసుకునే ఒక కీలక కేంద్రబిందువుగా నిలబెడుతుంది. ఈ గ్రంథం ద్వారా ప్రతిపాదించిన దృష్టికోణాలు - చరిత్రను రాస్తున్నారు, అనుభవాలు చరిత్రగా మారుతున్నాయి, స్వరాలు మౌనంగా మిగులుతున్నాయి - అనే విషయాలను పాఠకుడి ముందుంచుతాయి. ఈ విషయాలే ఈ పరిశోధన యొక్క నిజమైన ప్రాధాన్యత. ఈ గ్రంథం పాపన్నను అధ్యయనం చేయడానికి కొత్త ప్రశ్నలతో పాటు, ఆ ప్రశ్నలకు సరిపడే కొత్త పద్ధతులను కూడా అభివృద్ధి చేస్తుంది. ఈ ద్వంద్వ ప్రయత్నమే ఈ పరిశోధనను ఒక సాధారణ చరిత్రకథనం నుంచి ఒక పరిశోధన గ్రంథంగా నిలబెడుతుంది. ప్రజలలో తిరుగుబాటు చైతన్యం – పాపన్న ఆవిర్భావానికి చారిత్రక నేపథ్యం 17వ శతాబ్దం చివరి నాటికి దక్కన్ ప్రాంతంలోని రాజకీయ అస్థిరత, అధిక పన్నుల భారం, జాగీర్దారీ వ్యవస్థలోని దోపిడీ, స్థానిక అధికారుల అక్రమాలు ప్రజల జీవితాలను తీవ్రంగా ప్రభావితం చేశాయి. గ్రామీణ సమాజం ఆర్థికంగా బలహీనపడగా, రైతులు, చేతివృత్తుల వారు, పశుపోషకులు మరియు ఇతర శ్రమజీవి వర్గాలు అనేక ఇబ్బందులను ఎదుర్కొన్నాయి. పాలనా వ్యవస్థ ప్రజల సంక్షేమం కంటే ఆదాయ సేకరణకే ఎక్కువ ప్రాధాన్యం ఇవ్వడంతో అసంతృప్తి క్రమంగా విస్తరించింది. ఈ పరిస్థితులలో ప్రజలకు భద్రతను కల్పించి, వారి ఆత్మగౌరవాన్ని కాపాడగల నాయకత్వం అవసరమైంది. అటువంటి సామాజిక, రాజకీయ పరిస్థితుల నేపథ్యంలోనే సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ నాయకుడిగా ఎదిగారని వివిధ చారిత్రక ఆధారాలు, జానపద సంప్రదాయాలు మరియు పరిశోధనాత్మక రచనలు సూచిస్తున్నాయి. ఆయన నాయకత్వంలో వివిధ వృత్తులు, సామాజిక వర్గాలకు చెందిన ప్రజలు ఒక వేదికపైకి వచ్చి స్థానిక స్థాయిలో సంఘటిత శక్తిగా మారినట్లు అనేక వర్ణనలు తెలియజేస్తాయి. పాపన్న పోరాటం కేవలం అధికారాన్ని సాధించడానికే పరిమితం కాలేదు; ప్రజల గౌరవం, భద్రత, సమాన అవకాశాలు మరియు స్థానిక స్వపరిపాలనకు ప్రాధాన్యం ఇచ్చిన ఉద్యమంగా కూడా పరిశీలించబడుతోంది. అందువల్ల ఆయన చరిత్రను కేవలం ఒక వీరగాథగా కాకుండా, దక్కన్ ప్రాంత సామాజిక పరిణామాలను అర్థం చేసుకోవడానికి ఉపయోగపడే ఒక ముఖ్యమైన చారిత్రక అధ్యాయంగా అధ్యయనం చేయడం అవసరం. ఈ పరిణామాలు ప్రజలలో స్వేచ్ఛ, న్యాయం, ఆత్మగౌరవం పట్ల బలమైన చైతన్యాన్ని పెంపొందించాయి. సామాజిక అసమానతలకు వ్యతిరేకంగా ఏర్పడిన ఈ సంఘటిత శక్తికి పాపన్న నాయకత్వం దృఢమైన దిశను చూపింది. ఆయన పోరాటం ప్రజల ఐక్యత, ధైర్యం, స్వాభిమానానికి ప్రతీకగా నిలిచింది. అందువల్ల సర్దార్ సర్వాయి పాపన్న గౌడ్ ఆవిర్భావం ఒక వ్యక్తి ఎదుగుదల మాత్రమే కాకుండా, ప్రజల్లో పెరిగిన తిరుగుబాటు చైతన్యానికి చారిత్రక రూపంగా భావించవచ్చు. ఈ నేపథ్యంలో ఆయన చరిత్రను అధ్యయనం చేయడం ద్వారా దక్కన్ ప్రాంత సామాజిక, రాజకీయ పరిణామాలతో పాటు ప్రజా చైతన్య వికాసాన్ని కూడా సమగ్రంగా అర్థం చేసుకోవచ్చు. [[సర్దార్ సర్వాయ్ పాపన్న|ప్రధాన పేజీకి తిరిగి వెళ్లు]] 3enth19trr24uukme4m37pedhcgv8wl 0 503502 4908304 2026-07-19T10:29:06Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '{{Infobox military conflict | conflict =బెంగాల్ సుల్తానేట్ ఒరిస్సాను జయించడం | place = ఒరిస్సా | date = 1568 | territory = ఒరిస్సా బెంగాల్ సుల్తానేట్‌లో విలీనం చేయబడింది | result = బెంగాల్ సుల్తానేట్ విజ...' 4908304 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict =బెంగాల్ సుల్తానేట్ ఒరిస్సాను జయించడం | place = ఒరిస్సా | date = 1568 | territory = ఒరిస్సా బెంగాల్ సుల్తానేట్‌లో విలీనం చేయబడింది | result = బెంగాల్ సుల్తానేట్ విజయం | coordinates = | map_type = Odisha#India | combatant1 = బెంగాల్ సుల్తానేట్ | combatant2 = చాళుక్య రాజవంశం | commander1 = సులైమాన్ ఖాన్ కర్రానీ<br> బయాజిద్ ఖాన్ కర్రానీ<br> కాలాపహర్<br> సికందర్ ఉజ్బాక్ | commander2 = ముకుంద దేవ{{KIA}}<br />కోని సమంత సింహరా {{KIA}}<br />ఛోటా రాయ్ {{KIA}} | map_caption = ముకుంద దేవ రాజధాని అయిన కటక్ పటం | commander3 = రామచంద్ర భంజా{{KIA}} | combatant3 = భోయ్ రాజవంశం }} 1568లో ఒరిస్సాపై బెంగాల్ సుల్తానేట్ విజయం సులేమాన్ ఖాన్ కర్రానీ ఆధ్వర్యంలో బెంగాల్ సుల్తానేట్‌కు చెందిన కర్రానీ రాజవంశం నేతృత్వంలోని సైనిక దాడి. ఒరిస్సా చాళుక్య పాలనను (ఇప్పుడు [[ఒడిశా]]) ముకుంద దేవ ఆధ్వర్యంలో, సారంగగఢ్ భూస్వామ్య రామచంద్ర భంజ నేతృత్వంలోని తిరుగుబాటును పడగొట్టడం దీని లక్ష్యం. బెంగాల్ దళాలు విజయం సాధించాయి, ఫలితంగా ఒడిశా సుల్తానేట్లో విలీనం చేయబడింది. 1592లో [[మొఘల్ సామ్రాజ్యం]] దీనిని పూర్తిగా విలీనం చేసుకునే వరకు ఒడిశా బెంగాల్ సుల్తానేట్‌లో భాగంగానే ఉంది.<ref name="gazetteer">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=pwD0-YV2LCYC&pg=PA30|title=Bengal District Gazetteer : Puri|last=L.S.S. O'malley|date=1 January 2007|publisher=Concept Publishing Company|isbn=978-81-7268-138-8|pages=30|access-date=2 February 2021}}</ref> == నేపథ్యం == === పీఠిక === సూర్ రాజవంశానికి వ్యతిరేకంగా జరిగిన తిరుగుబాటు కారణంగా ఆదిల్ షా సూరి చేతిలో ఓడిపోయిన ఇబ్రహీం షా సూరి [[బెంగాల్]] ఆశ్రయం పొందాడు. అయితే, బెంగాల్ కర్రానీ పాలకుడు సులేమాన్ కర్రానీ ఇబ్రహీం ఖాన్ సూరిని నిర్బంధించడానికి ప్రయత్నించాడు. ఈ ప్రమాదాన్ని గుర్తించిన ఇబ్రహీం ఖాన్ సూరి, క్రీ. శ. 1559లో [[ఒడిశా]] పాలకుడు ముకుందదేవకు ఆశ్రయం, సహాయం కోసం విజ్ఞప్తి చేశాడు.<ref name=":1">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=0ipuAAAAMAAJ|title=Medieval Orissa and Cult of Jagannatha|last=Mishra|first=Baba|date=1995|publisher=Navrang|isbn=978-81-7013-128-1|pages=30–50|language=en}}</ref><ref name=":4">{{Harvnb|Sarkar|1943|p=183}}</ref> [[చాళుక్యులు|చాళుక్య]] సంతతికి చెందిన ముకుంద దేవ ఒడిశా భోయ్ పాలకుడు రఘురామ్ రాయ చోటరాయను తొలగించడం ద్వారా సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=w80dAAAAMAAJ|title=Cultural Development in Orissa|last=Das|first=H. C.|date=1985|publisher=Punthi Pustak|pages=75|language=en}}</ref> ఇబ్రహీం అభ్యర్థనకు ప్రతిస్పందిస్తూ, ముకుంద దేవ ఆశ్రయం ఇవ్వడమే కాకుండా గౌరవ సూచకంగా అతనికి భూమిని కూడా మంజూరు చేశాడు. ముకుంద దేవా ఇబ్రహీంను కర్రానీలకు అప్పగించడాన్ని గట్టిగా తిరస్కరించాడు, ఇది బెంగాల్ పాలకుడు సులేమాన్ నుండి శత్రుత్వాన్ని రేకెత్తించింది.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=M9YBAAAAMAAJ|title=A Forgotten Chapter of Orissan History: With Special Reference to the Rajas of Khurda and Puri, 1568-1828|last=Paṭṭanāẏaka|first=Praphulla Kumāra|date=1979|publisher=Punthi Pustak|pages=7|language=en}}</ref> === మొఘలుల ప్రమేయం === ఈ సమయానికి, హుమాయూన్ నేతృత్వంలోని [[మొఘల్ సామ్రాజ్యం|మొఘల్]] సామ్రాజ్యం, సిర్హింద్ యుద్ధం సికందర్ షా సూరి విజయం సాధించి, భారతదేశంపై విజయవంతంగా మొఘల్ పాలనను పునరుద్ధరించింది. ఈ విజయం గతంలో [[షేర్ షా సూరి]] చేతిలో ఓడిపోయిన భూభాగాలను తిరిగి పొందడాన్ని సూచిస్తుంది. సిర్హింద్ యుద్ధం తరువాత ఒక సంవత్సరం తరువాత, హుమాయూన్ మరణించాడు, ఇది [[అక్బర్]] మొఘల్ సామ్రాజ్యం సింహాసనాన్ని అధిష్టించడానికి దారితీసింది.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-TsMl0vSc0gC|title=Advanced Study in the History of Medieval India|last=Mehta|first=Jl|publisher=Sterling Publishers Pvt. Ltd|isbn=978-81-207-1015-3|pages=189|language=en}}</ref> 1665లో ముకుంద దేవ్ అక్బర్ నుండి రాయబార కార్యాలయం పొందాడు.<ref name=":4" /> బెంగాలీలు, [[ఒడియా భాష|ఒడియా]] మధ్య ఉద్రిక్తతలను గుర్తించిన అక్బర్, బెంగాల్‌ను మొఘల్ సామ్రాజ్యంలో విలీనం చేయాలనే లక్ష్యంతో, ఒడియాలకు మద్దతు ఇవ్వడానికి ఎంచుకున్నాడు. ముకుందదేవతో దౌత్య సంబంధాలను ఏర్పరచుకొని, అతను పొత్తు కుదుర్చుకున్నాడు. అక్బర్ హసన్ ఖాన్ ఖజాంచీని, మొఘల్ ఆస్థానానికి చెందిన ఒడియా సంగీతకారుడు భట్ట మహాపత్రను ముకుంద దేవ ఆస్థానానికి రాయబారులుగా పంపాడు. బెంగాల్ సుల్తాన్‌తో సంఘర్షణ జరిగినప్పుడు మద్దతు పొందడం వారి లక్ష్యం.<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=mIzXAAAAMAAJ|title=Religious History of Orissa|last=Patnaik|first=Nihar Ranjan|date=2004|publisher=Indian Publishers' Distributors|isbn=978-81-7341-339-1|pages=271|language=en}}</ref> అతను అక్బర్‌కు విధేయత చూపిస్తానని ప్రమాణం చేసి, సులేమాన్ కర్రానీ మొఘలులకు వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేస్తే బెంగాల్‌పై దాడి చేయడానికి ఇబ్రహీంను పంపుతానని వాగ్దానం చేశాడు.<ref name=":4" /> రాయబారులు ముకుందదేవ ఆస్థానంలో నాలుగు నెలలు గడిపారు, విలువైన బహుమతులు, ఏనుగులతో తిరిగి వచ్చారు. అదే సమయంలో, ముకుంద దేవ రాయబారి పరమానంద్ వారితో పాటు ఇంపీరియల్ కోర్టుకు వెళ్లారు. ఈ దౌత్యపరమైన విన్యాసాలు అక్బర్, ముకుంద దేవ మధ్య కూటమికి నాంది పలికాయి.<ref name=":0" /> ముకుండదేవ మొఘలులతో పొత్తు పెట్టుకోవడం అతనికి, సులేమాన్‌కు మధ్య శత్రుత్వాన్ని పెంచింది, ఇది ఆయన చాళుక్యులపై దండయాత్రను ప్రారంభించడానికి ప్రేరేపించింది. అదే సమయంలో ముకుంద దేవ కర్రానీ భూభాగంలో కొంత భాగాన్ని స్వాధీనం చేసుకుని, వేగంగా ప్రతీకారం తీర్చుకున్నాడు.<ref name=":2">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Co8eAAAAMAAJ|title=Muslim Administration in Orissa, 1568-1751 A.D.|last=Haque|first=Mohammed Anwarul|date=1980|publisher=Punthi Pustak|pages=50–58|language=en}}</ref> == విజయం == 1567 జనవరిలో ముకుంద దేవ బెంగాల్ దళాలపై విజయం సాధించి, గణనీయమైన సంపదను కూడగట్టుకొని బెంగాల్ పై దండయాత్ర ప్రారంభించాడు. గంగా ఒడ్డున శిబిరాన్ని ఏర్పాటు చేసి, నదిపై పడవ విన్యాసాలతో సహా సైనిక విన్యాసాలలో నిమగ్నమయ్యాడు. ఒడిశా సైన్యం గంగా ఒడ్డుకు చేరుకున్న చివరి సందర్భం ఇది అని చెప్పవచ్చు.<ref name=":2" /> 1567 శీతాకాలంలో, అక్బర్ చిత్తోర్ కోటను ముట్టడిస్తుండగా, సులేమాన్ ఒడిశాపై దాడి చేసే అవకాశాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.<ref name=":1" /> కర్రానీ సైన్యం రెండు విభాగాలుగా పనిచేసింది: ఒకటి సులేమాన్ కర్రానీ నేతృత్వంలో, మరొకటి సులేమాన్ కుమారుడైన బయేజిద్ నాయకత్వంలో, అతనికి కలపహార్ సహాయం అందించారు.<ref name=":3">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=MI4eAAAAMAAJ|title=A Study of History of Orissa: From the Earliest Times to Mukundadeva|last=Pradhan|first=Atul Chandra|date=1984|publisher=Panchashila|pages=124|language=en}}</ref> బయేజిద్‌తో పాటు మాజీ మొఘల్ జనరల్ సికందర్ ఉజ్బక్ కూడా ఉన్నాడు.<ref name=":4" /> ఒడిశా వైపు ముందుకు సాగుతూ, బెంగాల్ దళాలు బాలాసోర్ సమీపంలోని తీర ప్రాంతానికి చేరుకున్నాయి. మొఘలుల నుండి మద్దతు లేకపోవడం గ్రహించిన ముకుంద తన విశ్వసనీయ అధికారులు ఛోటా రాయ్, రఘుభంజ నేతృత్వంలో సైన్యాన్ని పంపాడు. కానీ ఈ అధికారులు ముకుందకు ద్రోహం చేసి, తమ సొంత పాలకుడికి వ్యతిరేకంగా బెంగాల్ వైపుకు ఫిరాయించారు.<ref name=":2" /> == ఫలితం == ఈ ప్రచారం ఫలితం గురించి రికార్డులు రెండు విభిన్న కథనాలను అందిస్తున్నాయి. === మొదటి వెర్షన్ === మండల పాంజీ ప్రకారం , సులేమాన్ నాయకత్వంలోని బెంగాల్ సైన్యం ముకుంద చాళుక్య దళాలతో ఘర్షణ పడింది. ఈ పోరాటంలో ముకుంద దళాలు ఓడిపోయి [[పశ్చిమ బెంగాల్]] హూగ్లీ జిల్లాలోని కోట్సిముల్ కోటలో ఆశ్రయం పొందాయి. అదే సమయంలో బయేజిద్, కాలా పహార్ నేతృత్వంలోని బెంగాల్ సైన్యంలోని మరో విభాగం ఒడిశా రాజధాని కటక్‌ను కోని సామంత సింహరాకు వ్యతిరేకంగా ముట్టడించింది. ఈ ఘర్షణలో సింహారా ఓడిపోయి చంపబడ్డాడు.<ref name=":3" /> ఈ కాలంలో సారంగగఢ్ సైన్యాధిపతి రామచంద్ర భంజ తిరుగుబాటు చేసి తనను తాను పాలకుడిగా ప్రకటించుకున్నాడు. ముకుందదేవ హత్య చేసిన భోయ్ గజపతి సామంతులలో రామచంద్రుడు సామంతుడు. ఈ పరిణామాన్ని అంగీకరించి, ముకుంద దేవ కర్రానీలతో ఒప్పందం కుదుర్చుకుని, రామచంద్రను ఎదుర్కోవడానికి వెళ్ళాడు. అయితే, తరువాతి యుద్ధంలో ముకుందదేవ రామచంద్ర చేతిలో ఓడిపోయి చంపబడ్డాడు. తరువాత, మరుసటి రోజు సులేమాన్ రామచంద్రను చంపాడు. <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=0B5uAAAAMAAJ&q=ramachandra+mahapatra|title=The Orissa Historical Research Journal|date=1982|publisher=Superintendent, Research and Museum, Orissa|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=hMCbjkhA_ncC&pg=PA27|title=Orissa General Knowledge|publisher=Bright Publications|isbn=978-81-7199-574-5|pages=27–|access-date=2 December 2012}}</ref><ref name="gazetteer" /> అదే పద్ధతిలో, అతను ఇబ్రహీం సూర్‌ను లొంగిపోవాలని బలవంతం చేసి చంపాడు.<ref name=":4" /> === రెండవ వెర్షన్ === [[అక్బర్ నామా]] సమర్పించిన ఈ సంఘటన ప్రత్యామ్నాయ కథనం, ముకుంద దేవ [[జాజ్‌పూర్|జాజ్‌పూర్‌లో]] జరిగిన యుద్ధంలో మరణించాడని సూచిస్తుంది. ఈ కథనం ప్రకారం, కర్రానీలు చాళుక్యులను ఓడించి విజయం సాధించారు.<ref name=":2" /> మొదటి సంస్కరణ విస్తృతంగా అత్యంత ఖచ్చితమైన ఖాతాగా పరిగణించబడుతుంది.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ff8vAQAAIAAJ|title=Encyclopaedia Indica: Major Dynasties of Ancient Orissa & Ancient Bihar|date=2000|publisher=Anmol Publications|isbn=978-81-7041-859-7|pages=15–20|language=en}}</ref> కర్రానీ రాజవంశం కమాండర్ అయిన కాలాపహార్ దేవాలయాలు, చిత్రాలను నాశనం చేయడం ద్వారా ఒడిశా కళ, వాస్తుశిల్పానికి తీవ్ర దెబ్బ కొట్టాడు. ఈ విధ్వంసక సంఘటన ఈ ప్రాంతం సాంస్కృతిక వారసత్వంలో ఒక ముఖ్యమైన విషాదంగా పరిగణించబడుతుంది.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=90_qAeMT1bwC|title=Palm Leaf Etchings of Orissa|last=Patnaik|first=Durga Prasad|date=1989|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-248-2|pages=4|language=en}}</ref> == పరిణామాలు == ఆ విధంగా 1568లో ఒరిస్సా మధ్యయుగ స్వాతంత్ర్యం ముగిసింది. తదనంతరం, ఒరిస్సన్ ప్రతిష్ట దెబ్బతింది, స్థానిక రాజులు ముస్లిం గవర్నర్ల క్రింద కేవలం తోలుబొమ్మలుగా మారారు. ఒరిస్సా మొఘల్ సామ్రాజ్యం స్వాధీనం చేసుకునే వరకు బెంగాల్ సుల్తానేట్‌లో భాగంగా ఉండిపోయింది.<ref name=":2" /> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} taz1bcrb8owf4y15epnyjzztu7zo6jw 4908311 4908304 2026-07-19T10:43:52Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[వర్గం:ఒడిశా చరిత్ర]] ను చేర్చారు (హాట్‌కేట్ ఉపయోగించి) 4908311 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict =బెంగాల్ సుల్తానేట్ ఒరిస్సాను జయించడం | place = ఒరిస్సా | date = 1568 | territory = ఒరిస్సా బెంగాల్ సుల్తానేట్‌లో విలీనం చేయబడింది | result = బెంగాల్ సుల్తానేట్ విజయం | coordinates = | map_type = Odisha#India | combatant1 = బెంగాల్ సుల్తానేట్ | combatant2 = చాళుక్య రాజవంశం | commander1 = సులైమాన్ ఖాన్ కర్రానీ<br> బయాజిద్ ఖాన్ కర్రానీ<br> కాలాపహర్<br> సికందర్ ఉజ్బాక్ | commander2 = ముకుంద దేవ{{KIA}}<br />కోని సమంత సింహరా {{KIA}}<br />ఛోటా రాయ్ {{KIA}} | map_caption = ముకుంద దేవ రాజధాని అయిన కటక్ పటం | commander3 = రామచంద్ర భంజా{{KIA}} | combatant3 = భోయ్ రాజవంశం }} 1568లో ఒరిస్సాపై బెంగాల్ సుల్తానేట్ విజయం సులేమాన్ ఖాన్ కర్రానీ ఆధ్వర్యంలో బెంగాల్ సుల్తానేట్‌కు చెందిన కర్రానీ రాజవంశం నేతృత్వంలోని సైనిక దాడి. ఒరిస్సా చాళుక్య పాలనను (ఇప్పుడు [[ఒడిశా]]) ముకుంద దేవ ఆధ్వర్యంలో, సారంగగఢ్ భూస్వామ్య రామచంద్ర భంజ నేతృత్వంలోని తిరుగుబాటును పడగొట్టడం దీని లక్ష్యం. బెంగాల్ దళాలు విజయం సాధించాయి, ఫలితంగా ఒడిశా సుల్తానేట్లో విలీనం చేయబడింది. 1592లో [[మొఘల్ సామ్రాజ్యం]] దీనిని పూర్తిగా విలీనం చేసుకునే వరకు ఒడిశా బెంగాల్ సుల్తానేట్‌లో భాగంగానే ఉంది.<ref name="gazetteer">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=pwD0-YV2LCYC&pg=PA30|title=Bengal District Gazetteer : Puri|last=L.S.S. O'malley|date=1 January 2007|publisher=Concept Publishing Company|isbn=978-81-7268-138-8|pages=30|access-date=2 February 2021}}</ref> == నేపథ్యం == === పీఠిక === సూర్ రాజవంశానికి వ్యతిరేకంగా జరిగిన తిరుగుబాటు కారణంగా ఆదిల్ షా సూరి చేతిలో ఓడిపోయిన ఇబ్రహీం షా సూరి [[బెంగాల్]] ఆశ్రయం పొందాడు. అయితే, బెంగాల్ కర్రానీ పాలకుడు సులేమాన్ కర్రానీ ఇబ్రహీం ఖాన్ సూరిని నిర్బంధించడానికి ప్రయత్నించాడు. ఈ ప్రమాదాన్ని గుర్తించిన ఇబ్రహీం ఖాన్ సూరి, క్రీ. శ. 1559లో [[ఒడిశా]] పాలకుడు ముకుందదేవకు ఆశ్రయం, సహాయం కోసం విజ్ఞప్తి చేశాడు.<ref name=":1">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=0ipuAAAAMAAJ|title=Medieval Orissa and Cult of Jagannatha|last=Mishra|first=Baba|date=1995|publisher=Navrang|isbn=978-81-7013-128-1|pages=30–50|language=en}}</ref><ref name=":4">{{Harvnb|Sarkar|1943|p=183}}</ref> [[చాళుక్యులు|చాళుక్య]] సంతతికి చెందిన ముకుంద దేవ ఒడిశా భోయ్ పాలకుడు రఘురామ్ రాయ చోటరాయను తొలగించడం ద్వారా సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=w80dAAAAMAAJ|title=Cultural Development in Orissa|last=Das|first=H. C.|date=1985|publisher=Punthi Pustak|pages=75|language=en}}</ref> ఇబ్రహీం అభ్యర్థనకు ప్రతిస్పందిస్తూ, ముకుంద దేవ ఆశ్రయం ఇవ్వడమే కాకుండా గౌరవ సూచకంగా అతనికి భూమిని కూడా మంజూరు చేశాడు. ముకుంద దేవా ఇబ్రహీంను కర్రానీలకు అప్పగించడాన్ని గట్టిగా తిరస్కరించాడు, ఇది బెంగాల్ పాలకుడు సులేమాన్ నుండి శత్రుత్వాన్ని రేకెత్తించింది.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=M9YBAAAAMAAJ|title=A Forgotten Chapter of Orissan History: With Special Reference to the Rajas of Khurda and Puri, 1568-1828|last=Paṭṭanāẏaka|first=Praphulla Kumāra|date=1979|publisher=Punthi Pustak|pages=7|language=en}}</ref> === మొఘలుల ప్రమేయం === ఈ సమయానికి, హుమాయూన్ నేతృత్వంలోని [[మొఘల్ సామ్రాజ్యం|మొఘల్]] సామ్రాజ్యం, సిర్హింద్ యుద్ధం సికందర్ షా సూరి విజయం సాధించి, భారతదేశంపై విజయవంతంగా మొఘల్ పాలనను పునరుద్ధరించింది. ఈ విజయం గతంలో [[షేర్ షా సూరి]] చేతిలో ఓడిపోయిన భూభాగాలను తిరిగి పొందడాన్ని సూచిస్తుంది. సిర్హింద్ యుద్ధం తరువాత ఒక సంవత్సరం తరువాత, హుమాయూన్ మరణించాడు, ఇది [[అక్బర్]] మొఘల్ సామ్రాజ్యం సింహాసనాన్ని అధిష్టించడానికి దారితీసింది.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-TsMl0vSc0gC|title=Advanced Study in the History of Medieval India|last=Mehta|first=Jl|publisher=Sterling Publishers Pvt. Ltd|isbn=978-81-207-1015-3|pages=189|language=en}}</ref> 1665లో ముకుంద దేవ్ అక్బర్ నుండి రాయబార కార్యాలయం పొందాడు.<ref name=":4" /> బెంగాలీలు, [[ఒడియా భాష|ఒడియా]] మధ్య ఉద్రిక్తతలను గుర్తించిన అక్బర్, బెంగాల్‌ను మొఘల్ సామ్రాజ్యంలో విలీనం చేయాలనే లక్ష్యంతో, ఒడియాలకు మద్దతు ఇవ్వడానికి ఎంచుకున్నాడు. ముకుందదేవతో దౌత్య సంబంధాలను ఏర్పరచుకొని, అతను పొత్తు కుదుర్చుకున్నాడు. అక్బర్ హసన్ ఖాన్ ఖజాంచీని, మొఘల్ ఆస్థానానికి చెందిన ఒడియా సంగీతకారుడు భట్ట మహాపత్రను ముకుంద దేవ ఆస్థానానికి రాయబారులుగా పంపాడు. బెంగాల్ సుల్తాన్‌తో సంఘర్షణ జరిగినప్పుడు మద్దతు పొందడం వారి లక్ష్యం.<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=mIzXAAAAMAAJ|title=Religious History of Orissa|last=Patnaik|first=Nihar Ranjan|date=2004|publisher=Indian Publishers' Distributors|isbn=978-81-7341-339-1|pages=271|language=en}}</ref> అతను అక్బర్‌కు విధేయత చూపిస్తానని ప్రమాణం చేసి, సులేమాన్ కర్రానీ మొఘలులకు వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేస్తే బెంగాల్‌పై దాడి చేయడానికి ఇబ్రహీంను పంపుతానని వాగ్దానం చేశాడు.<ref name=":4" /> రాయబారులు ముకుందదేవ ఆస్థానంలో నాలుగు నెలలు గడిపారు, విలువైన బహుమతులు, ఏనుగులతో తిరిగి వచ్చారు. అదే సమయంలో, ముకుంద దేవ రాయబారి పరమానంద్ వారితో పాటు ఇంపీరియల్ కోర్టుకు వెళ్లారు. ఈ దౌత్యపరమైన విన్యాసాలు అక్బర్, ముకుంద దేవ మధ్య కూటమికి నాంది పలికాయి.<ref name=":0" /> ముకుండదేవ మొఘలులతో పొత్తు పెట్టుకోవడం అతనికి, సులేమాన్‌కు మధ్య శత్రుత్వాన్ని పెంచింది, ఇది ఆయన చాళుక్యులపై దండయాత్రను ప్రారంభించడానికి ప్రేరేపించింది. అదే సమయంలో ముకుంద దేవ కర్రానీ భూభాగంలో కొంత భాగాన్ని స్వాధీనం చేసుకుని, వేగంగా ప్రతీకారం తీర్చుకున్నాడు.<ref name=":2">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Co8eAAAAMAAJ|title=Muslim Administration in Orissa, 1568-1751 A.D.|last=Haque|first=Mohammed Anwarul|date=1980|publisher=Punthi Pustak|pages=50–58|language=en}}</ref> == విజయం == 1567 జనవరిలో ముకుంద దేవ బెంగాల్ దళాలపై విజయం సాధించి, గణనీయమైన సంపదను కూడగట్టుకొని బెంగాల్ పై దండయాత్ర ప్రారంభించాడు. గంగా ఒడ్డున శిబిరాన్ని ఏర్పాటు చేసి, నదిపై పడవ విన్యాసాలతో సహా సైనిక విన్యాసాలలో నిమగ్నమయ్యాడు. ఒడిశా సైన్యం గంగా ఒడ్డుకు చేరుకున్న చివరి సందర్భం ఇది అని చెప్పవచ్చు.<ref name=":2" /> 1567 శీతాకాలంలో, అక్బర్ చిత్తోర్ కోటను ముట్టడిస్తుండగా, సులేమాన్ ఒడిశాపై దాడి చేసే అవకాశాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.<ref name=":1" /> కర్రానీ సైన్యం రెండు విభాగాలుగా పనిచేసింది: ఒకటి సులేమాన్ కర్రానీ నేతృత్వంలో, మరొకటి సులేమాన్ కుమారుడైన బయేజిద్ నాయకత్వంలో, అతనికి కలపహార్ సహాయం అందించారు.<ref name=":3">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=MI4eAAAAMAAJ|title=A Study of History of Orissa: From the Earliest Times to Mukundadeva|last=Pradhan|first=Atul Chandra|date=1984|publisher=Panchashila|pages=124|language=en}}</ref> బయేజిద్‌తో పాటు మాజీ మొఘల్ జనరల్ సికందర్ ఉజ్బక్ కూడా ఉన్నాడు.<ref name=":4" /> ఒడిశా వైపు ముందుకు సాగుతూ, బెంగాల్ దళాలు బాలాసోర్ సమీపంలోని తీర ప్రాంతానికి చేరుకున్నాయి. మొఘలుల నుండి మద్దతు లేకపోవడం గ్రహించిన ముకుంద తన విశ్వసనీయ అధికారులు ఛోటా రాయ్, రఘుభంజ నేతృత్వంలో సైన్యాన్ని పంపాడు. కానీ ఈ అధికారులు ముకుందకు ద్రోహం చేసి, తమ సొంత పాలకుడికి వ్యతిరేకంగా బెంగాల్ వైపుకు ఫిరాయించారు.<ref name=":2" /> == ఫలితం == ఈ ప్రచారం ఫలితం గురించి రికార్డులు రెండు విభిన్న కథనాలను అందిస్తున్నాయి. === మొదటి వెర్షన్ === మండల పాంజీ ప్రకారం , సులేమాన్ నాయకత్వంలోని బెంగాల్ సైన్యం ముకుంద చాళుక్య దళాలతో ఘర్షణ పడింది. ఈ పోరాటంలో ముకుంద దళాలు ఓడిపోయి [[పశ్చిమ బెంగాల్]] హూగ్లీ జిల్లాలోని కోట్సిముల్ కోటలో ఆశ్రయం పొందాయి. అదే సమయంలో బయేజిద్, కాలా పహార్ నేతృత్వంలోని బెంగాల్ సైన్యంలోని మరో విభాగం ఒడిశా రాజధాని కటక్‌ను కోని సామంత సింహరాకు వ్యతిరేకంగా ముట్టడించింది. ఈ ఘర్షణలో సింహారా ఓడిపోయి చంపబడ్డాడు.<ref name=":3" /> ఈ కాలంలో సారంగగఢ్ సైన్యాధిపతి రామచంద్ర భంజ తిరుగుబాటు చేసి తనను తాను పాలకుడిగా ప్రకటించుకున్నాడు. ముకుందదేవ హత్య చేసిన భోయ్ గజపతి సామంతులలో రామచంద్రుడు సామంతుడు. ఈ పరిణామాన్ని అంగీకరించి, ముకుంద దేవ కర్రానీలతో ఒప్పందం కుదుర్చుకుని, రామచంద్రను ఎదుర్కోవడానికి వెళ్ళాడు. అయితే, తరువాతి యుద్ధంలో ముకుందదేవ రామచంద్ర చేతిలో ఓడిపోయి చంపబడ్డాడు. తరువాత, మరుసటి రోజు సులేమాన్ రామచంద్రను చంపాడు. <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=0B5uAAAAMAAJ&q=ramachandra+mahapatra|title=The Orissa Historical Research Journal|date=1982|publisher=Superintendent, Research and Museum, Orissa|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=hMCbjkhA_ncC&pg=PA27|title=Orissa General Knowledge|publisher=Bright Publications|isbn=978-81-7199-574-5|pages=27–|access-date=2 December 2012}}</ref><ref name="gazetteer" /> అదే పద్ధతిలో, అతను ఇబ్రహీం సూర్‌ను లొంగిపోవాలని బలవంతం చేసి చంపాడు.<ref name=":4" /> === రెండవ వెర్షన్ === [[అక్బర్ నామా]] సమర్పించిన ఈ సంఘటన ప్రత్యామ్నాయ కథనం, ముకుంద దేవ [[జాజ్‌పూర్|జాజ్‌పూర్‌లో]] జరిగిన యుద్ధంలో మరణించాడని సూచిస్తుంది. ఈ కథనం ప్రకారం, కర్రానీలు చాళుక్యులను ఓడించి విజయం సాధించారు.<ref name=":2" /> మొదటి సంస్కరణ విస్తృతంగా అత్యంత ఖచ్చితమైన ఖాతాగా పరిగణించబడుతుంది.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ff8vAQAAIAAJ|title=Encyclopaedia Indica: Major Dynasties of Ancient Orissa & Ancient Bihar|date=2000|publisher=Anmol Publications|isbn=978-81-7041-859-7|pages=15–20|language=en}}</ref> కర్రానీ రాజవంశం కమాండర్ అయిన కాలాపహార్ దేవాలయాలు, చిత్రాలను నాశనం చేయడం ద్వారా ఒడిశా కళ, వాస్తుశిల్పానికి తీవ్ర దెబ్బ కొట్టాడు. ఈ విధ్వంసక సంఘటన ఈ ప్రాంతం సాంస్కృతిక వారసత్వంలో ఒక ముఖ్యమైన విషాదంగా పరిగణించబడుతుంది.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=90_qAeMT1bwC|title=Palm Leaf Etchings of Orissa|last=Patnaik|first=Durga Prasad|date=1989|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-81-7017-248-2|pages=4|language=en}}</ref> == పరిణామాలు == ఆ విధంగా 1568లో ఒరిస్సా మధ్యయుగ స్వాతంత్ర్యం ముగిసింది. తదనంతరం, ఒరిస్సన్ ప్రతిష్ట దెబ్బతింది, స్థానిక రాజులు ముస్లిం గవర్నర్ల క్రింద కేవలం తోలుబొమ్మలుగా మారారు. ఒరిస్సా మొఘల్ సామ్రాజ్యం స్వాధీనం చేసుకునే వరకు బెంగాల్ సుల్తానేట్‌లో భాగంగా ఉండిపోయింది.<ref name=":2" /> == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:ఒడిశా చరిత్ర]] s4i1lyhwhhz6gz6a9y6rztapo0lmi0q 1 503503 4908306 2026-07-19T10:33:31Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908306 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503504 4908310 2026-07-19T10:42:51Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908310 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 0 503505 4908315 2026-07-19T10:47:45Z Pranayraj1985 29393 "[[:en:Special:Redirect/revision/1302708640|List of tehsils of Rajasthan]]" పేజీని అనువదించి సృష్టించారు 4908315 wikitext text/x-wiki పరిపాలనా ప్రయోజనాల కోసం [[భారతదేశం|రాజస్థాన్]] [[రాజస్థాన్|రాష్ట్రాన్ని]] [[రాజస్థాన్ జిల్లాల జాబితా|41 జిల్లాలుగా]] (జిలా) విభజించారు, వాటిని '''426''' [[మండలం|తహసీళ్లు]] (ఉప జిల్లాలు), '''232''' ఉప-తహసీళ్లుగా విభజించారు (1 జనవరి 2025 నాటికి).<ref>{{Cite web|title=Tehsils of Rajasthan|url=https://landrevenue.rajasthan.gov.in/content/landrevenuenew/en/board-of-revenue-for-raj-dep/documents/informations-related-to-district-SDM-tehsil-sub-tehsil.html/}}</ref> [[దస్త్రం:2025_Rajasthan_State_New_41_District_Map.jpg|thumb|జిల్లాలు & తహసీళ్లతో కూడిన 2025 రాజస్థాన్ రాజకీయ పటం (గమనిక: ఇది పరిపాలనా విభాగాల పాత పటం)]] == రాష్ట్రంలో తహసీల్ పరిపాలన == స్థానిక ప్రభుత్వ సంస్థగా, తహసీల్ కార్యాలయం ( [[మండల ప్రజాపరిషత్|పంచాయతీ సమితి]] ) తన అధికార పరిధిలోని [[గ్రామం|గ్రామాలు]], పురపాలక సంఘాలపై కొన్ని ఆర్థిక, పరిపాలనా అధికారాలను కలిగి ఉంటుంది. భూ రికార్డులు, సంబంధిత పరిపాలనా విషయాలకు ఇది అంతిమ కార్యనిర్వాహక సంస్థ. దీని ముఖ్య అధికారిని ''[[తహశీల్దార్|తహసీల్దార్]]'' అని పిలుస్తారు. భారతీయ సందర్భంలో తహసీళ్లను ఉప-జిల్లాలుగా పరిగణించవచ్చు. కొన్ని సందర్భాల్లో, తహసీళ్లు "బ్లాక్‌ల" (పంచాయతీ యూనియన్ బ్లాక్‌లు లేదా పంచాయతీ అభివృద్ధి బ్లాక్‌లు)తో అతివ్యాప్తి చెందుతాయి, తహసీల్దార్ నేతృత్వంలోని భూమి, రెవెన్యూ శాఖ పరిధిలోకి వస్తాయి;, బ్లాక్‌లు బ్లాక్ డెవలప్‌మెంట్ ఆఫీసర్ నేతృత్వంలోని గ్రామీణాభివృద్ధి శాఖ పరిధిలోకి వస్తాయి, అదే లేదా సారూప్య భౌగోళిక ప్రాంతంలో విభిన్న ప్రభుత్వ పరిపాలనా విధులను నిర్వర్తిస్తాయి.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=sE-VDhEuxmsC&pg=PA53|title=Population and Society|last=Sharma, A. K.|publisher=Concept Publishing Company|year=2012|isbn=978-81-8069-818-7|location=New Delhi|page=53|quote=The main purpose of the census is to provide data on size and composition of population of India and its geographic divisions, i.e., population of different states and union territories, districts, blocks and villages.}}</ref> == తహసీళ్ల జాబితా == 1 జనవరి 2025 నాటికి రాజస్థాన్ రాష్ట్రంలో మొత్తం ఉప జిల్లాల (తహసీళ్లు) సంఖ్య '''426''', ఉప-తహసీళ్ల సంఖ్య '''232.'''<ref>{{Cite web|title=Tehsils of Rajasthan|url=https://landrevenue.rajasthan.gov.in/content/landrevenuenew/en/board-of-revenue-for-raj-dep/documents/informations-related-to-district-SDM-tehsil-sub-tehsil.html/}}</ref> రాజస్థాన్ రాష్ట్రంలోని తహసీళ్ల జాబితా ఈ క్రింది విధంగా ఉంది: {| class="wikitable sortable" !జిల్లా !ఎస్. నం. !తహసీల్ !సబ్-తెహ్సిల్స్ |- | rowspan="12" |[[అజ్మీర్ జిల్లా|అజ్మీర్]] |1 |అజ్మీర్ |అర్కడ, సనధరా |- |2 |అరాన్ | |- |3 |కిషన్గఢ్ | |- |4 |నసీరాబాద్ |శ్రీనగర్ |- |5 |పీసంగన్ | |- |6 |[[పుష్కర్]] | |- |7 |రూపన్గఢ్ | |- |8 |భీనే |దేవ్లియా కల్లన్, నాగోలా, బదన్వాడ |- |9 |కెకరి |కదేరా, బఘేరా |- |10 |సర్వర్ |బోరడా |- |11 |సావర్ | |- |12 |తాంతోటి | |- |- | rowspan="12" |[[ఆల్వార్ జిల్లా|అల్వర్]] |1 |అల్వర్ |బహదూర్పూర్, కస్బా డెహ్రాకస్బా దెహ్రా |- |2 |గోవింద్గఢ్ | |- |3 |కె. కుమార్ |భనోఖర్, ఖేర్లీ మండి |- |4 |లక్ష్మణగఢ్ |బడోదా మేవ్ |- |5 |మలఖేరా | |- |6 |నౌగావన్ | |- |7 |ప్రతాప్గఢ్ | |- |8 |రాజ్గఢ్ | |- |9 |రామ్గఢ్ |షాదోలి, బాంబోలి |- |10 |రేనీ | |- |11 |తెహ్లా | |- |12 |తానాగాజీ | |- |- | rowspan="8" |[[బలోత్రా జిల్లా|బాలోత్రా]] |1 |బైటు | |- |2 |గిడా |సావూ పద్మసింగ్, హీరా కి ధాని |- |3 |కల్యాణ్పూర్ | |- |4 |పచ్ పడ్రా |జసోల్, దుద్వ |- |5 |పాటోడి | |- |6 |సమదారి | |- |7 |సింధారీ | |- |8 |సివానా |పాదరు |- |- | rowspan="12" |[[బన్స్వారా జిల్లా|బన్శ్వారా]] |1 |అబాపురా | |- |2 |ఆనంద్పురి | |- |3 |ఆర్థునా | |- |4 |బాగిడోరా | |- |5 |బన్శ్వారా | |- |6 |చోటి సర్వాన్ | |- |7 |గంగద్దలై | |- |8 |గనోరా | |- |9 |గర్హి | |- |10 |ఘటోల్ | |- |11 |కుశాల్గఢ్ | |- |12 |సజ్జన్గఢ్ | |- |- | rowspan="8" |[[బరన్ జిల్లా|బారన్]] |1 |అటా | |- |2 |అత్రు | |- |3 |బారన్ | |- |4 |ఛాబ్రా | |- |5 |చిపబరోడ్ | |- |6 |కిషన్గంజ్ | |- |7 |మంగ్రోల్ | |- |8 |షాబాద్ | |- |- | rowspan="12" |[[బార్మర్ జిల్లా|బార్మర్]] |1 |బార్మర్ |విశాలా |- |2 |బార్మర్ గ్రామీణ్ |చావా |- |3 |బటడూ | |- |4 |చోహ్తాన్ |లిల్సార్ |- |5 |ధనోవా | |- |6 |ధోరిమానా | |- |7 |గద్రారోడ్ |హర్షనీ |- |8 |గుడమలాని | |- |9 |నోఖ్రా | |- |10 |రామ్సర్ | |- |11 |సెడ్వా |ఫాగ్లియన్ |- |12 |షియో |భీయాడ్ |- |- | rowspan="7" |బీవర్ |1 |బాడ్నోర్ | |- |2 |బీవర్ | |- |3 |జైత్రన్ |ఆనంద్పూర్ కలు |- |4 |మసుదా | |- |5 |రాయ్పూర్ |సెందరా |- |6 |తోడ్గఢ్ | |- |7 |బిజైనగర్ | |- |- | rowspan="8" |[[భరత్‌పూర్ జిల్లా|భరత్పూర్]] |1 |బయానా | |- |2 |భరత్పూర్ | |- |3 |భుస్వార్ | |- |4 |నద్బాయి | |- |5 |రుదావల్ | |- |6 |రూపాస్ | |- |7 |యుచ్ చైన్ | |- |8 |వీర్ | |- |- | rowspan="18" |[[భిల్వార జిల్లా|భిల్వారా]] |1 |అంటాలి | |- |2 |అసింద్ | |- |3 |భిల్వారా | |- |4 |బిజోలియా | |- |5 |హమీర్గఢ్ | |- |6 |హుర్డా | |- |7 |కరేడా | |- |8 |మండల్ | |- |9 |మండల్గఢ్ | |- |10 |రాయ్పూర్ | |- |11 |సహారా | |- |12 |సవాఈపూర్ | |- |13 |బెనరా | |- |14 |జహజ్పూర్ | |- |15 |కచోల | |- |16 |కోట్రీ | |- |17 |ఫూలియా కలాన్ | |- |18 |షాహ్పురా | |- |- | rowspan="11" |[[బికనీర్ జిల్లా|బికనీర్]] |1 |బజ్జు | |- |2 |బికనీర్ | |- |3 |ఛత్తర్గఢ్ | |- |4 |హదన్ | |- |5 |జస్రసర్ | |- |6 |ఖజువాలా | |- |7 |కోలాయత్ | |- |8 |లూనకరన్సర్ | |- |9 |నోఖా | |- |10 |పూగల్ | |- |11 |శ్రీడుంగర్గఢ్ | |- |- | rowspan="7" |[[బుంది జిల్లా|బుంది]] |1 |బుంది | |- |2 |హిందోలి | |- |3 |ఇంద్రగఢ్ | |- |4 |కేశోరైపటాన్ | |- |5 |నైన్వా | |- |6 |రైతాల్ | |- |7 |తలేరా | |- |- | rowspan="12" |[[చిత్తౌర్‌గఢ్ జిల్లా|చిత్తోర్గఢ్]] |1 |బారి సాద్రి | |- |2 |బస్సీ | |- |3 |మొదలుపెట్టు. | |- |4 |భదేసర్ | |- |5 |భూపల్సాగర్ | |- |6 |చిత్తోర్గఢ్ | |- |7 |దుంగలా | |- |8 |గంగ్రార్ | |- |9 |కపసన్ | |- |10 |నింబహేరా | |- |11 |రష్మీ | |- |12 |రావత్భట | |- |- | rowspan="10" |[[చురు జిల్లా|చురు]] |1 |భానీపురా | |- |2 |బిదసర్ | |- |3 |చురు | |- |4 |రాజాల్దేసర్ | |- |5 |రాజ్గఢ్ | |- |6 |రతన్గఢ్ | |- |7 |సర్దార్షహర్ | |- |8 |సిద్ముఖ్ | |- |9 |సుజన్గఢ్ | |- |10 |తారానగర్ | |- |- | rowspan="18" |[[దౌస జిల్లా|దౌసా]] |1 |బహ్రావండా | |- |2 |బైజుపారా | |- |3 |బండికుయి | |- |4 |బస్వా | |- |5 |భండారేజ్ | |- |6 |దౌసా | |- |7 |కుండల్ | |- |8 |లాల్సోట్ | |- |9 |లావన్ | |- |10 |మహ్వా | |- |11 |మాండవర్ | |- |12 |నంగల్ రాజావతన్ | |- |13 |నిర్జర్నా | |- |14 |పాపర్డా | |- |15 |[[Rahuwas|రాహువాస్]] | |- |16 |రామ్గఢ్ పచ్వారా | |- |17 |సైంథల్ | |- |18 |సిక్రీ | |- |- | rowspan="9" |డీగ్ |1 |డీగ్ | |- |2 |జనూతర్ | |- |3 |జుర్హారా | |- |4 |కమన్ | |- |5 |కుమెర్ | |- |6 |నగర్ | |- |7 |పహారీ | |- |8 |రారా | |- |9 |సిక్రీ | |- |- | rowspan="8" |[[ధౌల్‌పూర్ జిల్లా|ధోల్పూర్]] |1 |బారి | |- |2 |బసాయి నవాబ్ | |- |3 |బసేరి | |- |4 |ధోల్పూర్ | |- |5 |మానియా | |- |6 |రాజఖేడ | |- |7 |సర్మథురా | |- |8 |సెపావ్ | |- |- | rowspan="8" |[[దివానా కుచమన్ జిల్లా|డిడ్వానా-కుచమాన్]] |1 |చోటి ఖాతూ | |- |2 |దిద్వానా | |- |3 |కుచమాన్ నగరం |చిటావా |- |4 |లాడ్ను |నింబి జోధా, మిత్రి |- |5 |మక్రానా |గచ్చిపురా, బుద్సూ |- |6 |మౌలాసర్ |దిండర్పురా |- |7 |నవ |మారోత్, లున్వా |- |8 |పర్బత్సర్ |పిల్వా, భాకరి, బడూ |- |- | rowspan="13" |[[దుంగర్‌పూర్ జిల్లా|దుంగార్పూర్]] |1 |అస్పుర్ | |- |2 |బిచ్చివారా | |- |3 |చిఖలీ | |- |4 |దోవ్డా | |- |5 |దుంగార్పూర్ | |- |6 |గలియాకట్ | |- |7 |గమ్రి అహరా | |- |8 |జోంత్రిపాల్ | |- |9 |ఒబ్రి | |- |10 |పాల్డేవాల్ | |- |11 |సబ్లా | |- |12 |సగ్వారా | |- |13 |సిమల్వారా | |- |- | rowspan="11" |[[శ్రీ గంగానగర్ జిల్లా|గంగానగర్]] |1 |అనుప్గఢ్ | |- |2 |గజసింగ్పూర్ | |- |3 |[[శ్రీ గంగానగర్|గంగానగర్]] |హిందుమల్కోట్, మీర్జావాలా, చునవాధ్ |- |4 |ఘర్సానా | |- |5 |కరణ్ పూర్ |కేస్రీంగ్పూర్ |- |6 |పదంపూర్ |బింజ్బాయ్లా, రిడ్మల్సర్ |- |7 |రైసింగ్ నగర్ |ముక్లావా (17TK) సమీజా (15 PTD) |- |8 |రావ్లా |365హెడ్ (2KLD) |- |9 |సదుల్షహర్ |లాల్గఢ్ జట్టన్ |- |10 |సూరత్గఢ్ |రాజియాసర్ స్టేషన్ |- |11 |విజయనగరం |జెట్సర్ |- |- | rowspan="8" |[[హనుమాన్‌గఢ్ జిల్లా|హనుమాన్గఢ్]] |1 |భద్రా |చానిబాడి, దుంగ్రానా |- |2 |హనుమాన్గఢ్ |డబ్లిరథన్, నోరాంగ్డర్సర్ |- |3 |నోహర్ |రామ్గఢ్, ఖుయా, ఫెఫానా |- |4 |పల్లు | |- |5 |పిలిబంగా |గోలువాలా |- |6 |రావత్సర్ | |- |7 |సంగారియా |ధబన్ |- |8 |టిబ్బి |తల్వారా జీల్ |- |- | rowspan="21" |[[జైపూర్ జిల్లా|జైపూర్]] |1 |డుడు |సఖూన్ |- |2 |మౌజమాబాద్ |బిచూన్ |- |3 |ఫాగి |నిమేరా |- |4 |[[అంబర్, భారతదేశం|అంబర్]] |చందవాజీ |- |5 |జైపూర్ | |- |6 |కల్వర్ | |- |7 |సంగనేర్ |బాగ్రూ |- |8 |అంధీ. | |- |9 |బస్సీ | |- |10 |చాక్సు | |- |11 |చోము |గోవింద్గఢ్, ఖేజ్రోళి |- |12 |జల్సు |ముండోట |- |13 |జమ్వరంగఢ్ |తాళం. |- |14 |జాబ్ | |- |15 |కిషన్గఢ్ రెన్వాల్ | |- |16 |కోట్ఖావ్డా |దెహ్లాలా |- |17 |మధురాజ్పురా |రెన్వాల్ మాంఝీ |- |18 |ఫులేరా (Hq. సంభార్) | |- |19 |రాంపురా దాబ్రి | |- |20 |షాహ్పురా |అమర్సర్, మనోహర్పూర్ |- |21 |టూన్గా | |- |- | rowspan="7" |[[జైసల్మేర్ జిల్లా|జైసల్మేర్]] |1 |భాన్యన | |- |2 |ఫతేఘర్ |ఝింజిన్యాలి |- |3 |జైసల్మేర్ |మోమోహన్గఢ్, చందన్ |- |4 |ఫల్సూన్డ్ | |- |5 |[[పోఖ్రాన్|పోకర్న్]] |శంకడ, నాచ్నానచ్నా |- |6 |రామ్గఢ్ | |- |7 |సామ్ | |- |- | rowspan="10" |[[జలోర్ జిల్లా|జలోర్]] |1 |అహోరె | |- |2 |భద్రాజు | |- |3 |భీన్మాల్ | |- |4 |జలోర్ | |- |5 |జస్వంత్ పుర |రామ్సీన్ |- |6 |సాయలా |జీవానా |- |7 |బాగోరా | |- |8 |చితాల్వానా |ఖస్ర్వీ |- |9 |రాణివారా | |- |10 |సంచోర్ | |- |- | rowspan="12" |[[ఝలావర్ జిల్లా|ఝాలావర్]] |1 |అక్లెరా | |- |2 |అస్నవర్ | |- |3 |బకానీ | |- |4 |డాగ్ | |- |5 |గంగధర్ | |- |6 |ఝల్రపటాన్ | |- |7 |ఖాన్పూర్ |సరోలా కలాన్ |- |8 |మనోహర్ థానా | |- |9 |పచ్ఫహార్ | |- |10 |పిరావా | |- |11 |రాయ్పూర్ | |- |12 |సునిల్ | |- |- | rowspan="12" |[[ఝున్‌ఝును జిల్లా|ఝుంఝును]] |1 |బిస్సావ్ | |- |2 |బున్నా |సింగనా |- |3 |చిరావా |మాండ్రెలా |- |4 |గుద్దగోర్జీ | |- |5 |ఝుంఝును | |- |6 |మాల్సిసర్ | |- |7 |మాండవా | |- |8 |నవల్గఢ్ |ముకుంద్గఢ్ |- |9 |[[పిలాని]] |బాబాయి |- |10 |సూరజ్గఢ్ | |- |11 |ఖెత్రి | |- |12 |ఉదయపూర్వాటి |గుడా |- |- | rowspan="14" |[[జోధ్‌పూర్ జిల్లా|జోధ్పూర్]] |1 |జోధ్పూర్ |దంగియావాస్ |- |2 |బాలేసర్ |అగోలై |- |3 |బావోరి | |- |4 |భోపాల్గఢ్ |అసోప్ |- |5 |బిలారా | |- |6 |చాము | |- |7 |ఝాన్వార్ | |- |8 |గుడి భగ్తాస్ని | |- |9 |లూని |గుధా విష్నొయాన్ |- |10 |ఒసియన్ | |- |11 |పిపర్ సిటీ |బోరుండా |- |12 |సెఖ్లా | |- |13 |షెర్గఢ్ | |- |14 |తినవారి | |- |- | rowspan="10" |[[కరౌలి జిల్లా|కరౌలీ]] |1 |నడోటి |గుధా చందార్జీ |- |2 |బాల్ఘాట్ | |- |3 |తోడాభిమ్ | |- |4 |[[హిందౌన్ నగరం|హిందువు]] |కట్కర్ |- |5 |కరౌలీ |కైలాదేవి |- |6 |మాండ్రియల్ | |- |7 |మసల్పూర్ | |- |8 |సపోత్రా |కరణ్ పూర్, కుడ్గావ్ |- |9 |శ్రీమహవీర్ జీ | |- |10 |సురోత్ |షేర్పూర్ |- |- | rowspan="7" |ఖైర్తల్-తిజారా |1 |హర్షోలి | |- |2 |ఖైర్తల్ | |- |3 |కిషన్ఘర్బాస్ | |- |4 |కొత్కాసిమ్ | |- |5 |ముండవర్ | |- |6 |తపుకరా | |- |7 |తిజారా | |- |- | rowspan="7" |[[కోట జిల్లా|కోటా]] |1 |చెచాట్ | |- |2 |డిగోడ్ |సుల్తాన్పూర్ |- |3 |కన్వాస్ | |- |4 |లాడ్పురా |మందనా |- |5 |పిపాల్డా |ఖంతోలి |- |6 |రామ్గంజ్ మండి | |- |7 |సంగోద |బాపవార్ |- |- | rowspan="8" |[[కోట్‌పుట్లీ బెహ్రోర్ జిల్లా|కోట్పుట్లి-బెహ్రోర్]] |1 |బన్సూర్ | |- |2 |ప్రవర్తన | |- |3 |కోట్పుట్లి | |- |4 |మందన్ | |- |5 |నారాయణపూర్ | |- |6 |నీమ్రానా | |- |7 |పోటా | |- |8 |[[విరాట్‌నగర్|విరాట్ నగర్]] | |- |- | rowspan="9" |[[నాగౌర్ జిల్లా|నాగౌర్]] |1 |దేగనా | |- |2 |దెహ్ | |- |3 |జయాల్ | |- |4 |ఖిన్వ్సర్ |పంచోడి |- |5 |మెర్టా |గోటాన్ |- |6 |ముండ్వా | |- |7 |నాగౌర్ |జోదియాసి, శ్రీబాలాజీ |- |8 |రియాన్ బారి |భేరుండా |- |9 |సంజు | |- |- | rowspan="8" |[[పాలీ జిల్లా|పాలి]] |1 |బాలి |నానా, బేడా |- |2 |నిరాశ | |- |3 |మార్వార్ జంక్షన్ | |- |4 |పాలి | |- |5 |రాణి |ఖివాడా |- |6 |రోహత్ |జైత్పూర్ |- |7 |సోజత్ |[[భిల్లు ప్రజలు|బాగ్డి]] |- |8 |సుమేర్పూర్ |తఖత్గఢ్ |- |- | rowspan="8" |ఫలోడి |1 |ఔ. | |- |2 |బాప్. |శేఖసర్, నోఖ్ |- |3 |బాపినీ |మటోడా |- |4 |డెచూ |పీల్వ. |- |5 |ఘంటియాలి | |- |6 |లోహవత్ | |- |7 |ఫలోడి | |- |8 |సెట్రావా | |- |- | rowspan="7" |[[ప్రతాప్‌గఢ్ జిల్లా (రాజస్థాన్)|ప్రతాప్గఢ్]] |1 |అర్నోడ్ | |- |2 |ఛోటీ సాద్రీ | |- |3 |దలోత్ | |- |4 |ధరియావాడ్ |ముంగన |- |5 |పీపల్ఖూంట్ | |- |6 |ప్రతాప్గఢ్ |దేవగఢ్, ధమోతర్ |- |7 |సుహాగ్పురా | |- |- | rowspan="12" |[[రాజ్‌సమంద్ జిల్లా|రాజ్సమంద్]] |1 |అమెట్ | |- |2 |భీమ్ |దివార్ |- |3 |దెల్వారా | |- |4 |దేవగఢ్ | |- |5 |గర్బోర్ | |- |6 |ఖమ్నోర్ | |- |7 |కుంభల్గఢ్ | |- |8 |కువార్య | |- |9 |[[నాథద్వారా|నాథద్వార]] | |- |10 |రైల్మాగ్రా |గిలండ్ |- |11 |రాజ్సమంద్ | |- |12 |సర్దార్గఢ్ | |- |- | rowspan="5" |సాలుంబర్ |1 |ఝల్లారా | |- |2 |లాసడియా | |- |3 |సాలుంబర్ |గింగ్లా |- |4 |సారదా |జైసమంద్ |- |5 |సెమరీ | |- |- | rowspan="11" |[[సవై మధోపూర్ జిల్లా|సవాయ్ మాధోపూర్]] |1 |బామనవాస్ |భన్వారా |- |2 |బర్నాలా | |- |3 |గంగాపూర్ | |- |4 |తలవారా | |- |5 |వజీర్పూర్ | |- |6 |బోనిలీ | |- |7 |చౌత్ కా బర్వారా | |- |8 |ఖండర్ |బహ్రావంద కల్లన్ |- |9 |మలర్నా డూంగార్ |మలర్నా చౌర్ |- |10 |మిత్రపురా | |- |11 |సవాయ్ మాధోపూర్ |టోడ్రా |- |- | rowspan="13" |[[సికార్ జిల్లా|సికార్]] |1 |నీమ్ కా థానా | |- |2 |పటాన్ | |- |3 |శ్రీమధోపూర్ |అజిత్గఢ్ |- |4 |దంతా రామ్గఢ్ |పల్సానా, లోసల్ |- |5 |ధోడ్ | |- |6 |ఫతేపూర్ | |- |7 |ఖండేలా | |- |8 |లక్ష్మణగఢ్ | |- |9 |నెచ్వా | |- |10 |రామ్గఢ్ షెఖావతి | |- |11 |రీంగస్ | |- |12 |సికార్ | |- |13 |సికార్ గ్రామీణ్ | |- |- | rowspan="6" |[[సిరోహి జిల్లా|సిరోహి]] |1 |అబూ రోడ్ | |- |2 |దెల్దార్ | |- |3 |[[పిండ్వారా]] |భన్వారీ |- |4 |రీడర్ |మందర్ |- |5 |షియోగంజ్ |కైలాష్ నగర్ |- |6 |సిరోహి |కళింద్రి |- |- | rowspan="10" |[[టోంక్ జిల్లా|టోంక్]] |1 |తోడరాయింగ్ | |- |2 |అలీఘర్ | |- |3 |డియోలీ |నసీర్దా |- |4 |డూని | |- |5 |మల్పురా |డిగ్గి |- |6 |నాగర్ఫోర్ట్ |ధున్వా కల్లన్ |- |7 |న్యూఇ |దత్వాస్, సిరాస్ |- |8 |పీప్లు |రణోలి |- |9 |టోంక్ |బార్వా |- |10 |యునియారా |బనెతా, సోప్ |- |- | rowspan="17" |[[ఉదయ్‌పూర్ జిల్లా|ఉదయపూర్]] |1 |బద్గావ్ | |- |2 |బారపాల్ | |- |3 |భిందర్ |ఖెరొడా |- |4 |ఘాసా | |- |5 |గిర్వా | |- |6 |గోగుండ | |- |7 |జాడోల్ |ఓగానా |- |8 |కనోడ్ | |- |9 |ఖేర్వారా |బావల్వారా |- |10 |కోట్రా |మెర్పూర్ హెచ్క్యూ దేవ్లా |- |11 |కురాబర్ | |- |12 |మావ్లీ |సన్వర్ |- |13 |నయాగాన్ |కాన్బాయి |- |14 |ఫలాసియాన్ | |- |15 |రిషబ్దేవ్ |కల్యాణ్పూర్ |- |16 |సాయిరా | |- |17 |వల్లభ్నగర్ | |- |'''గ్రాండ్ మొత్తం''' |'''426''' |} == ఇవికూడా చూడండి == * [[రాజస్థాన్ ప్రభుత్వం]] * [[రాజస్థాన్ జిల్లాల జాబితా]] * [[రాజస్థాన్‌లోని పట్టణ స్థానిక సంస్థల జాబితా]] * [[రాజస్థాన్ అడ్మినిస్ట్రేటివ్ సర్వీస్|రాజస్థాన్ పరిపాలనా సేవ]] == మూలాలు == <references /> [[వర్గం:రాజస్థాన్]] 3n9elrdtyc52wbks98e8cq9v5j5gew3 1 503506 4908326 2026-07-19T10:51:03Z Pranayraj1985 29393 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908326 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 14 503507 4908331 2026-07-19T10:54:17Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 ఖాళీ పేజీని సృష్టించారు 4908331 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 503508 4908339 2026-07-19T10:57:17Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '<mapframe text="రాజవంశం రాజధానులతో కూడిన మాండ్వయపుర ప్రతిహార శాసనాల ప్రదేశాలను కనుగొనండి" width="290" height="400" zoom="5" longitude="73" latitude="26"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": { "marker-symbol": "monument", "title": "Ghantiyala" }, "geometry": { "type": "Point...' 4908339 wikitext text/x-wiki <mapframe text="రాజవంశం రాజధానులతో కూడిన మాండ్వయపుర ప్రతిహార శాసనాల ప్రదేశాలను కనుగొనండి" width="290" height="400" zoom="5" longitude="73" latitude="26"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": { "marker-symbol": "monument", "title": "Ghantiyala" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [72.7759, 26.3754] } }, { "type": "Feature", "properties": { "marker-symbol": "monument", "title": "[[Jodhpur]]" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [73.0245, 26.2785] } }, { "type": "Feature", "properties": { "marker-symbol": "star", "marker-color": "000080", "title": "[[Merta City]]" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [74.0314, 26.6509] } }, { "type": "Feature", "properties": { "marker-symbol": "star", "marker-color": "000080", "title": "[[Mandore]]" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [73.0410, 26.3404] } } ] } </mapframe> '''మాండవ్యపుర ప్రతిహారాలు''', '''[[మండోర్|మాండోర్]] ప్రతిహారాలు''' అని కూడా పిలుస్తారు, 6వ & 9 వ శతాబ్దాల మధ్య ప్రస్తుత [[రాజస్థాన్]] కొన్ని ప్రాంతాలను పాలించిన రాజవంశం. వారు మొదట మాండవ్యపుర (ఆధునిక మాండోరే) లో తమ రాజధానిని స్థాపించారు, తరువాత మేదాంతక (ఆధునిక మెర్ట) నుండి పాలించారు. == మూలాలు == ఈ రాజవంశం మూలం రెండు శాసనాలలో వివరించబడిందిః క్రీ.శ. 837 [[జోధ్‌పూర్|జోధ్పూర్]] శాసనం, క్రీ.శ. 861 ఘంటియాల (లేదా ఘట్టియాల) శాసనం. ఈ రెండు శాసనాల ప్రకారం, ఈ కుటుంబం రామభద్ర సోదరుడి నుండి వచ్చింది. ఈ సోదరుడు పురాణ [[క్షత్రియులు|క్షత్రియ]] వీరుడు, రాముడి సోదరుడు అయిన [[లక్ష్మణుడు|లక్ష్మణ]] గుర్తించబడ్డాడు. అతను రాముడి కోసం తలుపు-కాపరిగా (ప్రతిహారం) ఉండేవాడని చెబుతారు, దీని కారణంగా ఆ కుటుంబం ప్రతిహార అని పిలువబడింది. సామ్రాజ్య ప్రతిహారులు కూడా పురాణ వీరుడు [[లక్ష్మణుడు|లక్ష్మణ]] సంతతికి చెందినవారని పేర్కొన్నారు. రెండు కుటుంబాల సభ్యులు కూడా భోజ, కక్కుకా, [[మొదటి నాగభట|నాగభట]] వంటి ఒకే విధమైన పేర్లను పంచుకుంటారు. ఈ ఆధారాల ఆధారంగా, రెండు కుటుంబాలకు సంబంధం ఉన్నట్లు తెలుస్తోంది, అయితే వారి మధ్య ఖచ్చితమైన సంబంధం తెలియదు. మాండవ్యపుర ప్రతిహారాలు చివరికి సామ్రాజ్య ప్రతిహారుల సామంతులుగా మారారని తెలుస్తోంది.{{Sfn|Baij Nath Puri|1957|p=19}} == చరిత్ర == ఈ కుటుంబంలో మొట్టమొదటి చారిత్రక సభ్యులు హరిచంద్ర, అతని రెండవ భార్య భద్ర. ప్రతిహార శాసనాలలో, హరిచంద్రను ''విప్ర'' ([[బ్రాహ్మణులు|బ్రాహ్మణ]] హోదాను సూచిస్తూ) గా ప్రస్తావించగా, భద్ర [[క్షత్రియులు|క్షత్రియ]] కులీన కుటుంబం నుండి వచ్చాడు. వారికి నలుగురు కుమారులు ఉన్నారు: భోగభట్ట, కక్కా, రాజ్జిలా, దడ్డా. ఈ నలుగురు వ్యక్తులు మాండవ్యపురాన్ని స్వాధీనం చేసుకుని అక్కడ ఒక ప్రాకారాన్ని నిర్మించారు.{{Sfn|Vibhuti Bhushan Mishra|1966|p=3}}<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.56668/page/n135/mode/1up|title=Epigraphia Indica Vol. 18|publisher=[Archaeological Survey of India]|year=1983|pages=95}}</ref> మాండవ్యపురాన్ని జయించడానికి ముందు ఆ కుటుంబం ఎక్కడ నివసించిందో తెలియదు.{{Sfn|Baij Nath Puri|1957|p=20}} రాజిల్లా అనే భూస్వామ్య పాలకుడి క్రీ. శ. 625 శాసనం వసంతగఢ్ వద్ద కనుగొనబడింది. ఈ రాజిల్లా, అతని తండ్రి వజ్రభట సత్యశ్రయులు చపోత్కట పాలకుడు వర్మలతకు సామంతులు. వారి తండ్రుల పేర్లు శిలాశాసనాల ప్రకారం భిన్నంగా ఉన్నప్పటికీ, బి. ఎన్. పూరి ఈ రాజిల్లాను హరిచంద్ర కుమారుడు రాజిల్లాగా గుర్తించారు. రెండు కుటుంబాల సభ్యులు టాటా, బాపాకా, బౌకా వంటి సారూప్య పేర్లను పంచుకున్నారని, పేర్లు-భాత (వజ్రభట, నాగభట) లో ముగుస్తాయని పూరి వాదించారు.{{Sfn|Baij Nath Puri|1957|p=20}} === నాగభట === హరిచంద్ర నుండి నాలుగో వరుసలో ఉన్న నాగభట తన రాజధానిని మాండవ్యపుర నుండి మేదాంతకకు (ఆధునిక మెర్త్) మార్చాడు.{{Sfn|Baij Nath Puri|1957|p=20}} నాగభట వారసుడు టాటా అక్కడ పదవీ విరమణ చేసినందున అసలు రాజధాని ఇప్పటికీ దాని ప్రాముఖ్యతను కొనసాగించింది.{{Sfn|Baij Nath Puri|1957|p=20}} === టాటా === నాగభట, అతని రాణి జజికా-దేవికి టాటా, భోజ అనే ఇద్దరు కుమారులు ఉన్నారు. చైనా బౌద్ధ యాత్రికుడు [[హ్యూయెన్ త్సాంగ్|జువాన్జాంగ్]] కియు-చే-లో అనే రాజ్యాన్ని, దాని రాజధాని పి-లో-మి-లో గురించి వివరించాడు. ఈ రెండు పదాలను "గుర్జారా" & "భిల్లామల" (భిన్మల్) చైనీస్ లిప్యంతరీ''కీ-చే-లో'' గుర్తించారు. చరిత్రకారుడు [[రమేష్ చంద్ర మజుందార్|ఆర్. సి. మజుందార్]], కియు-చె-లో రాజు మాండవ్యపుర ప్రతిహార రాజు టాటా అని సిద్ధాంతీకరించారు. కానీ బైజ్ నాథ్ పూరి ఈ సిద్ధాంతాన్ని విమర్శించాడు, ఎందుకంటే జువాన్జాంగ్ రాజును బౌద్ధుడిగా, అతని రాజ్యాన్ని పశ్చిమ భారతదేశంలో రెండవ అతిపెద్ద రాజ్యంగా వర్ణించాడు. మాండవ్యపుర [[గుర్జర ప్రతీహార రాజవంశం|ప్రతిహార రాజ్యం]] చిన్నది. అంతేకాకుండా, జువాన్జాంగ్ మాండవ్యపుర లేదా మేదాంతక గురించి ప్రస్తావించలేదు. పూరి ప్రకారం, జువాన్‌జాంగ్ పేర్కొన్న పాలకుడు వర్మలత అనే మరో రాజు.{{Sfn|Baij Nath Puri|1957|p=24}} టాటా తన తమ్ముడు భోజా రాజ్యాన్ని అప్పగించిన తరువాత మాండవ్యపురలోని ఒక ఆశ్రమంలో పదవీ విరమణ చేశారు. తరువాత, టాటా కుమారుడు యశోవర్ధన బహుశా వివాదాస్పద వారసత్వం తరువాత సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు.{{Sfn|Baij Nath Puri|1957|p=25}} === శిలుకా === ఆయన వారసుడు శిలుక, స్త్రవాణి, వల్లా దేశాల మధ్య "శాశ్వత సరిహద్దును నిర్ణయించాడని" చెబుతారు. అతను వల్లాకు చెందిన భట్టిక దేవరాజ "పడగొట్టాడని" కూడా చెబుతారు. ఇది పొరుగు పాలకులపై ఆయన సాధించిన విజయాన్ని సూచిస్తున్నట్లు తెలుస్తోంది. ఆధునిక [[జైసల్మేర్ జిల్లా]] ఒక ప్రదేశంగా స్త్రావనిని గుర్తించవచ్చు, అరబ్ రచయితలు దీనిని "తబాన్" గా పేర్కొన్నారు. ఆర్. సి. మజుందార్ భట్టిక దేవరాజను ప్రతిహార రాజు దేవరాజగా గుర్తించారు, అయితే బి. ఎన్. పూరి ఈ సిద్ధాంతాన్ని అంగీకరించరు.{{Sfn|Baij Nath Puri|1957|p=21}} శిలుక ఒక తొట్టెను తవ్వించి, కొత్త నగరాన్ని స్థాపించి, త్రేతా అనే ప్రదేశంలో సిద్ధేశ్వర మహాదేవ ఆలయాన్ని ప్రారంభించాడు.{{Sfn|Baij Nath Puri|1957|p=25}} ఆయన కుమారుడు జోటా తన కుమారుడు భిలాదిత్యను రాజుగా నియమించిన తరువాత పదవీ విరమణ చేసి [[భాగీరథి నది|భాగీరథి]] నదికి వెళ్ళాడు. === కక్కా === భిలాదిత్య తన కుమారుడు కక్కా కు రాజ్యాన్ని అప్పగించిన తరువాత పదవీ విరమణ చేశాడు.{{Sfn|Baij Nath Puri|1957|p=23}} కక్కా గౌడ పాలకుడికి వ్యతిరేకంగా జరిగిన ముద్గగిరి (ఆధునిక ముంగెర్) యుద్ధంలో కీర్తిని పొందాడని చెబుతారు.{{Sfn|Baij Nath Puri|1957|p=22}} ఇది బహుశా తన అధిపతి రెండవ నాగభట పోరాటంలో ఆయన పాల్గొనడాన్ని సూచిస్తుంది.{{Sfn|Baij Nath Puri|1957|p=26}} జైసల్మేర్ భటిలతో సమానంగా పరిగణించబడే భాటి వంశానికి చెందిన రాణి పద్మినిని వివాహం చేసుకున్నాడు.<ref name="Brajadulal">{{Cite book|title=The Making of Early Medieval India, Second Edition|last=Chattopadhyaya|first=Brajadulal|date=2012-10-11|publisher=OUP India|isbn=978-0-19-807725-1|publication-place=New Delhi|page=81}}</ref> జోధ్పూర్ శాసనం ప్రకారం, కక్కా కుమారుడు బౌకా మయురా రాజవంశానికి చెందిన ఒక రాజును ఓడించి చంపాడు.{{Sfn|Baij Nath Puri|1957|p=25}} === కక్కుకా === కక్కా, కక్కా, దుర్లభాదేవి కుమారుడు, బౌకా సవతి సోదరుడు. ఘంటియాల శాసనం ప్రకారం, అతను ట్రావణి (స్త్రావని వల్ల, మాద, ఆర్య, [[గుర్జరదేశ|గుర్జరాత్ర]], లతా & పర్వత) దేశాలలో కీర్తిని పొందాడు. అభిరాల భయంతో విడిచిపెట్టిన రోహిమ్సాకుపా అనే ప్రదేశంలో అతను ఒక మార్కెట్‌ను స్థాపించాడని ఈ మరో ఘంటియాల శాసనం పేర్కొంది.{{Sfn|Baij Nath Puri|1957|p=21}} ఈ రాజవంశానికి చివరి పాలకుడు కక్కుకా. బహుశా అతనితోనే రాజవంశం ముగిసి, కన్నౌజ్ సామ్రాజ్య ప్రతిహారాల భూభాగాలలో రాజ్యంగా మారింది.{{Sfn|Baij Nath Puri|1957|p=26}} ఘజ్నావిడ్ దండయాత్రల తరువాత ప్రతిహార సామ్రాజ్య రాజవంశం అనేక చిన్న రాష్ట్రాలుగా విడిపోయింది. ఈ శాఖలు భూభాగం కోసం ఒకదానితో ఒకటి పోరాడాయి, 14వ శతాబ్దం వరకు ఒక శాఖ [[మండోర్|మాండోర్]] పరిపాలించింది. ఈ ప్రతిహార శాఖ [[రాథోడ్ (రాజపుత్ర వంశం)|రాథోడ్]] వంశానికి చెందిన రావు చుండా వైవాహిక సంబంధాలు కలిగి ఉండి, చుండాకు టర్కిష్ మాండోర్ను ఇచ్చింది, ఫలితంగా ప్రతిహారాలు తరువాత జోధ్పూర్ రాజ్యంగా మారాయి. తుగ్లక్ రాజవంశానికి చెందిన టర్క్‌లకు వ్యతిరేకంగా కూటమిని ఏర్పాటు చేయడానికి ఇది ప్రత్యేకంగా చేయబడింది.<ref name="DQ">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=6dR0CgAAQBAJ&dq=rao+chunda+of+mandore&pg=PA142|title=Royal Umbrellas of Stone: Memory, Politics, and Public Identity in Rajput funerary arts|last=Belli|first=Melia|publisher=Brill|year=2005|isbn=9789004300569|pages=139}}</ref> == పాలకులు == రుడాల్ఫ్ హోర్న్లే ప్రతి తరానికి 20 సంవత్సరాల కాలాన్ని తీసుకున్నాడు, రాజవంశం స్థాపకుడు హరిచంద్రను క్రీ. శ. 640 లో ఉంచాడు. బైజ్ నాథ్ పూరి హరిచంద్రను క్రీ. శ. 600 లో స్థాపించారు. మరోవైపు, [[రమేష్ చంద్ర మజుందార్|ఆర్. సి. మజుందార్]] ప్రతి తరానికి 25 సంవత్సరాల కాలాన్ని ఊహించి, క్రీ. శ. 550 లో ఉంచారు.{{Sfn|Baij Nath Puri|1957|p=23}} ఈ రాజవంశం పాలకుల జాబితా క్రింద ఇవ్వబడింది (బ్రాకెట్లలో ఈస్ట్ పేర్లు వారి పాలనల అంచనాలు, 25 సంవత్సరాల కాలాన్ని ఊహించి:{{Sfn|Vibhuti Bhushan Mishra|1966|p=3}} * హరిచంద్ర (హరికంద్ర అలియాస్ రోహిల్లాధి, క్రీ. శ. 550) * రాజిల్లా, ఆర్. సి. క్రీ. శ. 550 * నరభట (నరభట అలియాస్ పెల్లపెల్లి, ఆర్. సి. క్రీ. శ. 600) * నాగభట్ట (నాగభట్ట అలియాస్ నహదా, క్రీ. శ. 625 * టాటా (టాటా & భోజా, r. c. క్రీ. శ. 650) * యశోవర్ధనుడు (యశోవర్ధనుడి. క్రీ. శ. 675) * చందుకా (కందుకా) r. c. క్రీ. శ. 700 * శిలుకా (శీలుకా అలియాస్ సిల్లుకా, ఆర్. సి. క్రీ. శ. 725) * ఝోటా, ఆర్. సి. క్రీ. శ. 750 * భిల్లాదిత్య అలియాస్ భిల్లుకా, రాజప్రతినిధి క్రీ. శ. 775 * కక్కా, ఆర్. సి. క్రీ. శ. 800 * బౌకా (బౌకా) r. c. క్రీ. శ. 825 * కక్కుకా, ఆర్. సి. క్రీ.శ. 861   బౌకా, కక్కుకా వేర్వేరు తల్లుల నుండి కక్కా కుమారులు. ఇద్దరు సవతి సోదరుల [[జోధ్‌పూర్|జోధ్పూర్]], ఘంటియాల శాసనాలు చివరి రెండు పేర్లు మినహా కుటుంబం ఒకే వంశపారంపర్యాన్ని ఇస్తాయి. ఈ రెండు శాసనాలు ఒకదానికొకటి చాలా దూరంలో లేనందున, కక్కా తరువాత బౌకా విజయం సాధించినట్లు తెలుస్తోంది (కక్కా రాజ్యాన్ని విభజించే రెండింటి కంటే).{{Sfn|Baij Nath Puri|1957|p=19}} == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} ewxlq0ymm1aoyw491kn7ngn9k4euzfn 4908342 4908339 2026-07-19T10:58:32Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[వర్గం:భారతదేశ రాజవంశాలు]] ను చేర్చారు (హాట్‌కేట్ ఉపయోగించి) 4908342 wikitext text/x-wiki <mapframe text="రాజవంశం రాజధానులతో కూడిన మాండ్వయపుర ప్రతిహార శాసనాల ప్రదేశాలను కనుగొనండి" width="290" height="400" zoom="5" longitude="73" latitude="26"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": { "marker-symbol": "monument", "title": "Ghantiyala" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [72.7759, 26.3754] } }, { "type": "Feature", "properties": { "marker-symbol": "monument", "title": "[[Jodhpur]]" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [73.0245, 26.2785] } }, { "type": "Feature", "properties": { "marker-symbol": "star", "marker-color": "000080", "title": "[[Merta City]]" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [74.0314, 26.6509] } }, { "type": "Feature", "properties": { "marker-symbol": "star", "marker-color": "000080", "title": "[[Mandore]]" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [73.0410, 26.3404] } } ] } </mapframe> '''మాండవ్యపుర ప్రతిహారాలు''', '''[[మండోర్|మాండోర్]] ప్రతిహారాలు''' అని కూడా పిలుస్తారు, 6వ & 9 వ శతాబ్దాల మధ్య ప్రస్తుత [[రాజస్థాన్]] కొన్ని ప్రాంతాలను పాలించిన రాజవంశం. వారు మొదట మాండవ్యపుర (ఆధునిక మాండోరే) లో తమ రాజధానిని స్థాపించారు, తరువాత మేదాంతక (ఆధునిక మెర్ట) నుండి పాలించారు. == మూలాలు == ఈ రాజవంశం మూలం రెండు శాసనాలలో వివరించబడిందిః క్రీ.శ. 837 [[జోధ్‌పూర్|జోధ్పూర్]] శాసనం, క్రీ.శ. 861 ఘంటియాల (లేదా ఘట్టియాల) శాసనం. ఈ రెండు శాసనాల ప్రకారం, ఈ కుటుంబం రామభద్ర సోదరుడి నుండి వచ్చింది. ఈ సోదరుడు పురాణ [[క్షత్రియులు|క్షత్రియ]] వీరుడు, రాముడి సోదరుడు అయిన [[లక్ష్మణుడు|లక్ష్మణ]] గుర్తించబడ్డాడు. అతను రాముడి కోసం తలుపు-కాపరిగా (ప్రతిహారం) ఉండేవాడని చెబుతారు, దీని కారణంగా ఆ కుటుంబం ప్రతిహార అని పిలువబడింది. సామ్రాజ్య ప్రతిహారులు కూడా పురాణ వీరుడు [[లక్ష్మణుడు|లక్ష్మణ]] సంతతికి చెందినవారని పేర్కొన్నారు. రెండు కుటుంబాల సభ్యులు కూడా భోజ, కక్కుకా, [[మొదటి నాగభట|నాగభట]] వంటి ఒకే విధమైన పేర్లను పంచుకుంటారు. ఈ ఆధారాల ఆధారంగా, రెండు కుటుంబాలకు సంబంధం ఉన్నట్లు తెలుస్తోంది, అయితే వారి మధ్య ఖచ్చితమైన సంబంధం తెలియదు. మాండవ్యపుర ప్రతిహారాలు చివరికి సామ్రాజ్య ప్రతిహారుల సామంతులుగా మారారని తెలుస్తోంది.{{Sfn|Baij Nath Puri|1957|p=19}} == చరిత్ర == ఈ కుటుంబంలో మొట్టమొదటి చారిత్రక సభ్యులు హరిచంద్ర, అతని రెండవ భార్య భద్ర. ప్రతిహార శాసనాలలో, హరిచంద్రను ''విప్ర'' ([[బ్రాహ్మణులు|బ్రాహ్మణ]] హోదాను సూచిస్తూ) గా ప్రస్తావించగా, భద్ర [[క్షత్రియులు|క్షత్రియ]] కులీన కుటుంబం నుండి వచ్చాడు. వారికి నలుగురు కుమారులు ఉన్నారు: భోగభట్ట, కక్కా, రాజ్జిలా, దడ్డా. ఈ నలుగురు వ్యక్తులు మాండవ్యపురాన్ని స్వాధీనం చేసుకుని అక్కడ ఒక ప్రాకారాన్ని నిర్మించారు.{{Sfn|Vibhuti Bhushan Mishra|1966|p=3}}<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.56668/page/n135/mode/1up|title=Epigraphia Indica Vol. 18|publisher=[Archaeological Survey of India]|year=1983|pages=95}}</ref> మాండవ్యపురాన్ని జయించడానికి ముందు ఆ కుటుంబం ఎక్కడ నివసించిందో తెలియదు.{{Sfn|Baij Nath Puri|1957|p=20}} రాజిల్లా అనే భూస్వామ్య పాలకుడి క్రీ. శ. 625 శాసనం వసంతగఢ్ వద్ద కనుగొనబడింది. ఈ రాజిల్లా, అతని తండ్రి వజ్రభట సత్యశ్రయులు చపోత్కట పాలకుడు వర్మలతకు సామంతులు. వారి తండ్రుల పేర్లు శిలాశాసనాల ప్రకారం భిన్నంగా ఉన్నప్పటికీ, బి. ఎన్. పూరి ఈ రాజిల్లాను హరిచంద్ర కుమారుడు రాజిల్లాగా గుర్తించారు. రెండు కుటుంబాల సభ్యులు టాటా, బాపాకా, బౌకా వంటి సారూప్య పేర్లను పంచుకున్నారని, పేర్లు-భాత (వజ్రభట, నాగభట) లో ముగుస్తాయని పూరి వాదించారు.{{Sfn|Baij Nath Puri|1957|p=20}} === నాగభట === హరిచంద్ర నుండి నాలుగో వరుసలో ఉన్న నాగభట తన రాజధానిని మాండవ్యపుర నుండి మేదాంతకకు (ఆధునిక మెర్త్) మార్చాడు.{{Sfn|Baij Nath Puri|1957|p=20}} నాగభట వారసుడు టాటా అక్కడ పదవీ విరమణ చేసినందున అసలు రాజధాని ఇప్పటికీ దాని ప్రాముఖ్యతను కొనసాగించింది.{{Sfn|Baij Nath Puri|1957|p=20}} === టాటా === నాగభట, అతని రాణి జజికా-దేవికి టాటా, భోజ అనే ఇద్దరు కుమారులు ఉన్నారు. చైనా బౌద్ధ యాత్రికుడు [[హ్యూయెన్ త్సాంగ్|జువాన్జాంగ్]] కియు-చే-లో అనే రాజ్యాన్ని, దాని రాజధాని పి-లో-మి-లో గురించి వివరించాడు. ఈ రెండు పదాలను "గుర్జారా" & "భిల్లామల" (భిన్మల్) చైనీస్ లిప్యంతరీ''కీ-చే-లో'' గుర్తించారు. చరిత్రకారుడు [[రమేష్ చంద్ర మజుందార్|ఆర్. సి. మజుందార్]], కియు-చె-లో రాజు మాండవ్యపుర ప్రతిహార రాజు టాటా అని సిద్ధాంతీకరించారు. కానీ బైజ్ నాథ్ పూరి ఈ సిద్ధాంతాన్ని విమర్శించాడు, ఎందుకంటే జువాన్జాంగ్ రాజును బౌద్ధుడిగా, అతని రాజ్యాన్ని పశ్చిమ భారతదేశంలో రెండవ అతిపెద్ద రాజ్యంగా వర్ణించాడు. మాండవ్యపుర [[గుర్జర ప్రతీహార రాజవంశం|ప్రతిహార రాజ్యం]] చిన్నది. అంతేకాకుండా, జువాన్జాంగ్ మాండవ్యపుర లేదా మేదాంతక గురించి ప్రస్తావించలేదు. పూరి ప్రకారం, జువాన్‌జాంగ్ పేర్కొన్న పాలకుడు వర్మలత అనే మరో రాజు.{{Sfn|Baij Nath Puri|1957|p=24}} టాటా తన తమ్ముడు భోజా రాజ్యాన్ని అప్పగించిన తరువాత మాండవ్యపురలోని ఒక ఆశ్రమంలో పదవీ విరమణ చేశారు. తరువాత, టాటా కుమారుడు యశోవర్ధన బహుశా వివాదాస్పద వారసత్వం తరువాత సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు.{{Sfn|Baij Nath Puri|1957|p=25}} === శిలుకా === ఆయన వారసుడు శిలుక, స్త్రవాణి, వల్లా దేశాల మధ్య "శాశ్వత సరిహద్దును నిర్ణయించాడని" చెబుతారు. అతను వల్లాకు చెందిన భట్టిక దేవరాజ "పడగొట్టాడని" కూడా చెబుతారు. ఇది పొరుగు పాలకులపై ఆయన సాధించిన విజయాన్ని సూచిస్తున్నట్లు తెలుస్తోంది. ఆధునిక [[జైసల్మేర్ జిల్లా]] ఒక ప్రదేశంగా స్త్రావనిని గుర్తించవచ్చు, అరబ్ రచయితలు దీనిని "తబాన్" గా పేర్కొన్నారు. ఆర్. సి. మజుందార్ భట్టిక దేవరాజను ప్రతిహార రాజు దేవరాజగా గుర్తించారు, అయితే బి. ఎన్. పూరి ఈ సిద్ధాంతాన్ని అంగీకరించరు.{{Sfn|Baij Nath Puri|1957|p=21}} శిలుక ఒక తొట్టెను తవ్వించి, కొత్త నగరాన్ని స్థాపించి, త్రేతా అనే ప్రదేశంలో సిద్ధేశ్వర మహాదేవ ఆలయాన్ని ప్రారంభించాడు.{{Sfn|Baij Nath Puri|1957|p=25}} ఆయన కుమారుడు జోటా తన కుమారుడు భిలాదిత్యను రాజుగా నియమించిన తరువాత పదవీ విరమణ చేసి [[భాగీరథి నది|భాగీరథి]] నదికి వెళ్ళాడు. === కక్కా === భిలాదిత్య తన కుమారుడు కక్కా కు రాజ్యాన్ని అప్పగించిన తరువాత పదవీ విరమణ చేశాడు.{{Sfn|Baij Nath Puri|1957|p=23}} కక్కా గౌడ పాలకుడికి వ్యతిరేకంగా జరిగిన ముద్గగిరి (ఆధునిక ముంగెర్) యుద్ధంలో కీర్తిని పొందాడని చెబుతారు.{{Sfn|Baij Nath Puri|1957|p=22}} ఇది బహుశా తన అధిపతి రెండవ నాగభట పోరాటంలో ఆయన పాల్గొనడాన్ని సూచిస్తుంది.{{Sfn|Baij Nath Puri|1957|p=26}} జైసల్మేర్ భటిలతో సమానంగా పరిగణించబడే భాటి వంశానికి చెందిన రాణి పద్మినిని వివాహం చేసుకున్నాడు.<ref name="Brajadulal">{{Cite book|title=The Making of Early Medieval India, Second Edition|last=Chattopadhyaya|first=Brajadulal|date=2012-10-11|publisher=OUP India|isbn=978-0-19-807725-1|publication-place=New Delhi|page=81}}</ref> జోధ్పూర్ శాసనం ప్రకారం, కక్కా కుమారుడు బౌకా మయురా రాజవంశానికి చెందిన ఒక రాజును ఓడించి చంపాడు.{{Sfn|Baij Nath Puri|1957|p=25}} === కక్కుకా === కక్కా, కక్కా, దుర్లభాదేవి కుమారుడు, బౌకా సవతి సోదరుడు. ఘంటియాల శాసనం ప్రకారం, అతను ట్రావణి (స్త్రావని వల్ల, మాద, ఆర్య, [[గుర్జరదేశ|గుర్జరాత్ర]], లతా & పర్వత) దేశాలలో కీర్తిని పొందాడు. అభిరాల భయంతో విడిచిపెట్టిన రోహిమ్సాకుపా అనే ప్రదేశంలో అతను ఒక మార్కెట్‌ను స్థాపించాడని ఈ మరో ఘంటియాల శాసనం పేర్కొంది.{{Sfn|Baij Nath Puri|1957|p=21}} ఈ రాజవంశానికి చివరి పాలకుడు కక్కుకా. బహుశా అతనితోనే రాజవంశం ముగిసి, కన్నౌజ్ సామ్రాజ్య ప్రతిహారాల భూభాగాలలో రాజ్యంగా మారింది.{{Sfn|Baij Nath Puri|1957|p=26}} ఘజ్నావిడ్ దండయాత్రల తరువాత ప్రతిహార సామ్రాజ్య రాజవంశం అనేక చిన్న రాష్ట్రాలుగా విడిపోయింది. ఈ శాఖలు భూభాగం కోసం ఒకదానితో ఒకటి పోరాడాయి, 14వ శతాబ్దం వరకు ఒక శాఖ [[మండోర్|మాండోర్]] పరిపాలించింది. ఈ ప్రతిహార శాఖ [[రాథోడ్ (రాజపుత్ర వంశం)|రాథోడ్]] వంశానికి చెందిన రావు చుండా వైవాహిక సంబంధాలు కలిగి ఉండి, చుండాకు టర్కిష్ మాండోర్ను ఇచ్చింది, ఫలితంగా ప్రతిహారాలు తరువాత జోధ్పూర్ రాజ్యంగా మారాయి. తుగ్లక్ రాజవంశానికి చెందిన టర్క్‌లకు వ్యతిరేకంగా కూటమిని ఏర్పాటు చేయడానికి ఇది ప్రత్యేకంగా చేయబడింది.<ref name="DQ">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=6dR0CgAAQBAJ&dq=rao+chunda+of+mandore&pg=PA142|title=Royal Umbrellas of Stone: Memory, Politics, and Public Identity in Rajput funerary arts|last=Belli|first=Melia|publisher=Brill|year=2005|isbn=9789004300569|pages=139}}</ref> == పాలకులు == రుడాల్ఫ్ హోర్న్లే ప్రతి తరానికి 20 సంవత్సరాల కాలాన్ని తీసుకున్నాడు, రాజవంశం స్థాపకుడు హరిచంద్రను క్రీ. శ. 640 లో ఉంచాడు. బైజ్ నాథ్ పూరి హరిచంద్రను క్రీ. శ. 600 లో స్థాపించారు. మరోవైపు, [[రమేష్ చంద్ర మజుందార్|ఆర్. సి. మజుందార్]] ప్రతి తరానికి 25 సంవత్సరాల కాలాన్ని ఊహించి, క్రీ. శ. 550 లో ఉంచారు.{{Sfn|Baij Nath Puri|1957|p=23}} ఈ రాజవంశం పాలకుల జాబితా క్రింద ఇవ్వబడింది (బ్రాకెట్లలో ఈస్ట్ పేర్లు వారి పాలనల అంచనాలు, 25 సంవత్సరాల కాలాన్ని ఊహించి:{{Sfn|Vibhuti Bhushan Mishra|1966|p=3}} * హరిచంద్ర (హరికంద్ర అలియాస్ రోహిల్లాధి, క్రీ. శ. 550) * రాజిల్లా, ఆర్. సి. క్రీ. శ. 550 * నరభట (నరభట అలియాస్ పెల్లపెల్లి, ఆర్. సి. క్రీ. శ. 600) * నాగభట్ట (నాగభట్ట అలియాస్ నహదా, క్రీ. శ. 625 * టాటా (టాటా & భోజా, r. c. క్రీ. శ. 650) * యశోవర్ధనుడు (యశోవర్ధనుడి. క్రీ. శ. 675) * చందుకా (కందుకా) r. c. క్రీ. శ. 700 * శిలుకా (శీలుకా అలియాస్ సిల్లుకా, ఆర్. సి. క్రీ. శ. 725) * ఝోటా, ఆర్. సి. క్రీ. శ. 750 * భిల్లాదిత్య అలియాస్ భిల్లుకా, రాజప్రతినిధి క్రీ. శ. 775 * కక్కా, ఆర్. సి. క్రీ. శ. 800 * బౌకా (బౌకా) r. c. క్రీ. శ. 825 * కక్కుకా, ఆర్. సి. క్రీ.శ. 861   బౌకా, కక్కుకా వేర్వేరు తల్లుల నుండి కక్కా కుమారులు. ఇద్దరు సవతి సోదరుల [[జోధ్‌పూర్|జోధ్పూర్]], ఘంటియాల శాసనాలు చివరి రెండు పేర్లు మినహా కుటుంబం ఒకే వంశపారంపర్యాన్ని ఇస్తాయి. ఈ రెండు శాసనాలు ఒకదానికొకటి చాలా దూరంలో లేనందున, కక్కా తరువాత బౌకా విజయం సాధించినట్లు తెలుస్తోంది (కక్కా రాజ్యాన్ని విభజించే రెండింటి కంటే).{{Sfn|Baij Nath Puri|1957|p=19}} == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:భారతదేశ రాజవంశాలు]] bfupijddqpxyctpto0fcair3qx0de8b 1 503509 4908341 2026-07-19T10:57:47Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908341 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503510 4908344 2026-07-19T10:59:42Z స్వరలాసిక 13980 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}~~~~' 4908344 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}[[వాడుకరి:స్వరలాసిక|స్వరలాసిక]] ([[వాడుకరి చర్చ:స్వరలాసిక|చర్చ]]) 10:59, 19 జూలై 2026 (UTC) gmr0kmxgn2ozpx1hf3e6r72huem6jzo 14 503511 4908352 2026-07-19T11:28:42Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 ఖాళీ పేజీని సృష్టించారు 4908352 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 503512 4908353 2026-07-19T11:29:06Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 ఖాళీ పేజీని సృష్టించారు 4908353 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 1 503513 4908354 2026-07-19T11:30:44Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908354 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503514 4908355 2026-07-19T11:31:07Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908355 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503515 4908356 2026-07-19T11:31:28Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908356 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503516 4908357 2026-07-19T11:31:50Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908357 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503517 4908358 2026-07-19T11:32:16Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908358 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503518 4908359 2026-07-19T11:32:40Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908359 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503519 4908360 2026-07-19T11:33:08Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908360 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503520 4908361 2026-07-19T11:33:35Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908361 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 1 503521 4908362 2026-07-19T11:34:00Z ఉదయ్ కిరణ్ 124579 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908362 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 0 503522 4908365 2026-07-19T11:37:22Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '{{Infobox religious biography | name = షా మఖ్దుమ్ రూపోష్ | image = Shah Makhdum Ruposh.jpg | caption = షా మఖ్దుమ్ దర్గా | religion = [[ఇస్లాం]] | denomination = [[సున్నీ ఇస్లాం|సున్నీ]] | tariqa = ఖాదిరి | other_names = రూపోష్ | location = ​ రాజ్‌షాహి | post...' 4908365 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | name = షా మఖ్దుమ్ రూపోష్ | image = Shah Makhdum Ruposh.jpg | caption = షా మఖ్దుమ్ దర్గా | religion = [[ఇస్లాం]] | denomination = [[సున్నీ ఇస్లాం|సున్నీ]] | tariqa = ఖాదిరి | other_names = రూపోష్ | location = ​ రాజ్‌షాహి | post = సూఫీ పండితుడు, ఆధ్యాత్మికవేత్త | parents = సయ్యద్ అజిల్లా షా | birth_date = 1216 | birth_name = అబ్దుల్ ఖుద్దూస్ జలలుద్దీన్ | birth_place = [[బాగ్దాద్]] | death_date = 1313 | death_place = రాంపూర్ బోలియా | resting_place = దర్గా పారా, రాజ్‌షాహి, [[బంగ్లాదేశ్]] | influenced = మోహియుద్దీన్ మహది | disciples =సయ్యద్ కరం అలీ షా }} సయ్యద్ 'అబ్ద్ అల్-కుద్దుస్ జలాల్ అద్-దీన్ (అరబిక్ః عبد القدوس جلال الدین) షాహ్ మఖ్దూమ్ రూపష్ (బెంగాలీ: شاہ المختم روپ్) గా ప్రసిద్ధి చెందిన [[బంగ్లాదేశ్]] లో ఒక [[సూఫీ తత్వము|సూఫీ ముస్లిం]] వ్యక్తి. [[బెంగాల్]] వరేంద్ర ప్రాంతంలో ఇస్లాం వ్యాప్తి చెందడంలో ఆయన ప్రమేయం ఉంది. అతను [[బాగ్దాద్]] నుండి తన అన్నయ్య సయ్యద్ అహ్మద్ (మీరాన్ షా)తో కలిసి బెంగాల్ చేరుకున్నాడు. రాజ్‌షాహిలోని షా మఖ్దుమ్ విమానాశ్రయానికి అతని పేరు పెట్టారు.<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/news-detail-126503|title=ZIA made Shahjalal International Airport|date=16 Feb 2010|work=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> == జీవితం == [[దస్త్రం:Diara_Sharif_of_Shyampur.jpg|ఎడమ|thumb|వరేంద్రలో తుర్కాన్ షా బలిదానం కావడానికి ముందు ప్రస్తుత లక్ష్మీపూర్ జిల్లా రామ్‌గంజ్ ఉపజిల్లాలో ఉన్న శ్యాంపూర్ దైరా షరీఫ్ ఖాదిరియాకు ప్రారంభ కేంద్రంగా ఉండేది.]] అబ్దుల్-కుద్దుస్ 1216లో [[బాగ్దాద్]] [[సున్నీ ఇస్లాం|సున్నీ ముస్లిం]] సయ్యద్ కుటుంబంలో [[సూఫీ తత్వము|సూఫీ]] సాధువు [[అబ్దుల్ ఖాదిర్ జీలాని|అబ్దుల్ ఖాదిర్ గిలానీ]] నుండి జన్మించాడు. చిష్తి క్రమం సాధువులలో ఒక విభాగం పద్ధతిలో తన ముఖాన్ని ఒక వస్త్రంతో కప్పుకున్నందుకు అతను రూపోష్ అనే మారుపేరును సంపాదించాడు. 1258లో [[మంగోల్ సామ్రాజ్యం|మంగోల్]] యువరాజు హులేగు ఖాన్ బాగ్దాద్ ముట్టడి ముందు ఒక సమయంలో ఒక సూఫీ మిషనరీ బృందాన్ని [[ఢిల్లీ సుల్తానేట్]] పంపించాడు. ఈ బృందంలో సయ్యద్ అజిల్లా షా ఉన్నారు, ఆయన తన ముగ్గురు కుమారులు సయ్యద్ అహ్మద్ అలీ తనూరి (మిరాన్ షాహ్) సయ్యద్ అబ్దుల్ కుద్దుస్ జలాలుద్దీన్ (షాహ్ మఖ్దుమ్ రూపోషా), సయ్యద్ మునీర్ అహ్మద్ లను ముఖ్యంగా [[బెంగాల్]] [[ఇస్లాం మతం|ఇస్లాం]] ప్రచారం చేయడానికి అప్పగించారు. వారు సుమారు 1289 లో బెంగాల్‌కు వచ్చారు.<ref>{{Cite book|title=Sufi Saints of the Barind Region|last=Zohurul Islam|first=Muhammad|publisher=Islamic Foundation|year=2016|location=Dhaka, Bangladesh|pages=101}}</ref> రూపోష్ అన్నయ్య సయ్యద్ అహ్మద్ తన్నూరి (మిరాన్ షా) భులువా రాజ్యం కంచన్‌పూర్ గ్రామంలో ఒక ఖాన్ఖాను స్థాపించాడు. రూపోష్ నాయకత్వంలో సూఫీలు, వారు ఇస్లాం బోధించడం ప్రారంభించిన, భులువాలో మరొక సూఫీ ఖాన్ఖాను అయిన శ్యాంపూర్ దైరా షరీఫ్ ను స్థాపించారు.<ref name="Banglapedia">{{Cite Banglapedia|last=Abdul Karim (historian)|article=Shah Makhdum Ruposh (R)}}</ref> రెండు సంవత్సరాల తరువాత, రూపోష్ తన సహచరులను [[ఉత్తర బెంగాల్]] వరేంద్ర బాఘా గ్రామానికి తీసుకువెళ్ళాడు. ఈ ప్రయాణాన్ని క్రీ. శ. 1582 (990 AH) నాటి రాగి ఫలకం శాసనంలో జ్ఞాపకం చేసుకున్నారు, ఇది రూపోష్ నలుగురు దర్విషీలతో ప్రయాణించినట్లు వివరిస్తుందిః సయ్యద్ దిలాల్ బుఖారీ, సయ్యద్ అబ్బాస్, సయ్యద్ సుల్తాన్, షా కరమ్ అలీ షా.<ref name=":sib379">{{Cite book|title=Concise Islamic Encyclopedia (Volume 2)|publisher=Islamic Foundation|year=1995|location=Dhaka, Bangladesh|pages=379}}</ref> శాసనంలోని ఒక భాగం ఇలా ఉంది:, {{Pull quote|...నలుగురు నిష్ణాతులైన దర్వీషులతో కలిసి, హజ్రత్ అబ్దుల్ ఖుద్దూస్ షా (ర.) ఒక మొసలి వీపుపై నదిని దాటి గౌర్ రాజ్యం వైపు ప్రయాణించారు. ఆ దర్వీషులలో హజ్రత్ దిలాల్ బుఖారీ (ర.), హజ్రత్ షా అబ్బాస్ (ర.), హజ్రత్ షా సుల్తాన్ (ర.), హజ్రత్ కరమ్ అలీ షా (ర.) ఉన్నారు...<ref>{{cite book|title=Hazrat Shah Makhdum (R.) and the History of Mahakalgarh|last=Akhtar Ali|first=Khandakar|year=1968|publisher=M. A. Sattar|location=Kazirganj, Rajshahi, Bangladesh|pages=12}}</ref>}}వారు ఒక నదిని అద్భుతంగా దాటినట్లు శాసనం పేర్కొంది (మొసలి వెనుక [[పద్మ నది|పద్మ]] అని గుర్తించబడింది, ఇది దైవిక సహాయాన్ని సూచిస్తుంది. వరేంద్రకు వలసలు స్థానిక [[తంత్ర దర్శనం|తాంత్రిక]] పాలకుడు రాజా అంగ్సూ డియో చందవండి వర్మభోజ్ చేత చంపబడిన పూర్వపు బోధకుడు తుర్కాన్ షా (షా తుర్కాన్ షాహిద్) బలిదానం ద్వారా ప్రేరేపించబడ్డాయి, తరువాత మహాకాలా బలి ఇవ్వబడింది. దర్విషులు ఈ మిషన్ను కొనసాగించడానికి, ప్రతీకారం తీర్చుకోవడానికి, బోధించడం ద్వారా, అవసరమైనప్పుడు సాయుధ ప్రతిఘటన ద్వారా ప్రయత్నించారు.<ref>{{Cite Banglapedia|article=Shah Turkan Shahid (R)|last=Bhuiyan, Mosharraf Hussain}}</ref> తుర్కాన్‌కు ప్రతీకారం తీర్చుకోవడానికి, మఖ్దుమ్, అతని సహచరులు రాజాను ఓడించి, తరువాత రాంపూర్ బోలియా (ఆధునిక రాజ్షాహి నగరం) లో ఒక ఖాన్కాను స్థాపించారు. మఖ్దుమ్ తన సహచరులను పక్కనే ఉన్న ప్రాంతాలకు ఖాన్ఖాలను ఏర్పాటు చేయడానికి, [[ఇస్లాం మతం|ఇస్లాం]] బోధించడానికి పంపాడు. తరువాత అతని గౌరవార్థం బాఘాకు మఖ్దుమ్‌నగర్ అని పేరు మార్చారు. ఇక్కడ అతని సహచరులలో సయ్యద్ షా అబ్బాస్, సయ్యద్ దిలాల్ బుఖారీ, షా సుల్తాన్, సయ్యద్ కరమ్ అలీ షా, నుస్రత్ షా ఉన్నారు.<ref>{{Cite book|title=Teaching and Research in Philosophy: Asia and the Pacific|publisher=[[UNESCO]]|year=1986|page=55}}</ref> షా మఖ్దుమ్ తన జీవితాంతం [[రాజ్‌షాహీ విభాగం|రాజ్షాహి ప్రాంతం]] [[ఇస్లాం మతం|ఇస్లాం]] ప్రచారం చేస్తూ గడిపాడు. === యుద్ధం === బాఘాలో స్థిరపడిన తరువాత, షా మఖ్దుమ్ రూపోష్, అతని అనుచరులు యుద్ధానికి సిద్ధమవుతున్నారు.<ref name=":sib3792">{{Cite book|title=Concise Islamic Encyclopedia (Volume 2)|publisher=Islamic Foundation|year=1995|location=Dhaka, Bangladesh|pages=379}}</ref> రెండు వైపులా చాలా మంది సైనికులు, గుర్రాలు చనిపోయారు. ఈ యుద్ధభూమి తరువాత "ఘోరమర" (గుర్రం కిల్లర్) గా పిలువబడింది.<ref name="auto">{{Cite book|title=Hazrat Shah Makhdum (R.) and the History of Mahakalgarh|last=Akhtar Ali|first=Khandakar|publisher=M. A. Sattar|year=1968|location=Kazirganj, Rajshahi, Bangladesh|pages=22}}</ref><ref name=":at56">{{Cite book|title=The Life History of Hazrat Shah Makhdum Ruposh (R.)|last=Abu Taleb|first=Muhammad|publisher=Pakistan Book Corporation|year=1969|location=Dhaka|pages=56}}</ref> నేడు, మధ్య రాజ్షాహి బోయాలియా సమీపంలో ఘోరమారాలో ఒక తపాలా కార్యాలయం ఉంది.<ref>{{Cite book|title=Tazkiratul Awliya (Volumes 1 and 2 Combined)|last=Ahmad|first=Rashid|publisher=Shirin Publications|year=1989|location=Dhaka, Bangladesh|pages=156}}</ref> ఈ యుద్ధం ఫలితం చరిత్రలో నమోదు కాలేదు. అయితే, ఏ పక్షమూ నిర్ణయాత్మక విజయాన్ని సాధించలేదని చరిత్రకారులు భావిస్తున్నారు.<ref>{{Cite book|title=Sufi Saints of the Barind Region|last=Zohurul Islam|first=Muhammad|publisher=Islamic Foundation|year=2016|location=Dhaka, Bangladesh|pages=110}}</ref> ఘోరమర యుద్ధం (1326) పరిష్కారం లేకుండా ముగిసినందున, రెండవ యుద్ధం జరిగింది. రాజ్‌షాహిలోని స్థానిక భూస్వామ్య ప్రభువులు మరింత శక్తితో తిరిగి సమూహం అయ్యారు.<ref name=":at56" /> ఇంతలో, వారి బోధన కొనసాగడంతో [[ముస్లిం]] దర్విష్ అనుచరుల సంఖ్య పెరిగింది. ఈ యుద్ధంలో, దర్విషులు గెలిచారు, భూస్వామ్య ప్రభువులు పారిపోయారు. ఈ విజయానికి గుర్తుగా బాఘాలో విజయ వంపు నిర్మించబడింది, ఈ ప్రాంతానికి మఖ్దుమ్నగర్ అని పేరు మార్చారు. ఈ వంపు శిధిలాలు ఇప్పటికీ ఉన్నాయి, యుద్ధం ఒక రాతి ఫలకం మీద నమోదు చేయబడింది.<ref>{{Cite book|title=Sufi Saints of the Barind Region|last=Zohurul Islam|first=Muhammad|publisher=Islamic Foundation|year=2016|location=Dhaka, Bangladesh|pages=112}}</ref> భూస్వామ్య ప్రభువులు దర్విష్లపై చివరి దాడిని ప్రారంభించారు. ఈ యుద్ధం తీవ్రంగా జరిగింది, రెండు వైపులా భారీ ప్రాణనష్టం జరిగింది. ఒకానొక సమయంలో, షా మఖ్దుమ్ రూపోష్ తన చెక్క చెప్పులను యుద్ధంలో విసిరాడు, ఈ సమ్మె కారణంగా ఇద్దరు రాజ కుమారులు మరణించారని పురాణం చెబుతోంది. ఈ అద్భుతంతో షా మఖ్దుమ్ ఆశ్చర్యపోయి యువరాజులను తిరిగి బ్రతికించాడు. ఆశ్చర్యపోయి రాజు, అతని ప్రజలు [[ఇస్లాం మతం|ఇస్లాం]] స్వీకరించారు.<ref name="auto" /> వారి సమాధులు ఒకప్పుడు షా మఖ్దుమ్ మందిర ప్రాంగణంలో భద్రపరచబడ్డాయి, కానీ తరువాత వాటి స్థానంలో ప్రక్షాళన ప్రాంతం ఏర్పాటు చేయబడింది. అది కూడా చివరికి కూల్చివేసి, దాని స్థానంలో కొత్త మసీదును నిర్మించారు. == మరణం == [[దస్త్రం:Shah_Makhdum_Dargah_Majar.jpg|ఎడమ|thumb|షా మఖ్దుమ్ సమాధి సముదాయం]] ఖచ్చితమైన పరిస్థితులు తెలియకపోయినప్పటికీ, మఖ్దుమ్ 27 రజబ్ నాడు మరణించాడు, రాంపూర్ బోయాలియాలోని [[దర్గాహ్|దర్గా]] పారా వద్ద ఖననం చేయబడ్డాడు.<ref>{{cite thesis|title=The Contributions of Sufism in Promoting Religious Harmony in Bangladesh|author1=Abdullah Al Masud|author2=Md Faruk Abdullah|author3=Md Ruhul Amin|chapter=History of Sufism in Bangladesh|url=https://www.researchgate.net/publication/322251583|date=Dec 2017}}</ref> కొన్ని ఆధారాలు క్రీ. శ. 1313 కు సంబంధించిన సంవత్సరాన్ని ప్రస్తావించినప్పటికీ, ఇతరులు ఆయన క్రీ. శ 1592 లో 117 సంవత్సరాల వయసులో మరణించినట్లు సూచిస్తున్నారు. [[మొఘల్ సామ్రాజ్యం|మొఘల్ కాలం]], అబ్బాస్ ది గ్రేట్ సేవకుడు, పన్నెండవ షియా అయిన అలీ కులీ బేగ్, సమాధి పైన ఒక చదరపు ఆకారంలో ఒక గోపురం గల మజార్ (సమాధి) ను నిర్మించాడు.<ref name="is">{{Cite book|title=Hagiology of Sufi saints and the spread of Islam in South Asia|last=Ismail, Muhammad|date=Jan 2010|publisher=Jnanada Prakashan|page=26|chapter=Makhdum Shah}}</ref> దర్గా ప్రాంగణంలో ప్రతి సంవత్సరం 27 రజబ్ రోజున భక్తులు మఖ్దుమ్ మరణాన్ని ఉర్స్ తో స్మరించుకుంటారు. 1877లో ఈ పుణ్యక్షేత్రానికి సంరక్షకులుగా ఉన్న ముతవల్లి మొఘల్ చక్రవర్తి హుమాయూన్ బహుమతిగా ఆలయ ఎస్టేట్ను అద్దె రహితంగా చేసినట్లు పేర్కొన్నాడు.<ref name=hanif>{{cite book|page=200|chapter=Makhdum Shah Rajshahi (d.1592A.D.)|title=Biographical Encyclopaedia of Sufis: South Asia|author=Hanif, N|year=2000|publisher=Sarup & Sons}}</ref> ఈ ఎస్టేట్ 1904లో తొమ్మిదవ ముతవల్లి గులాం అక్బర్ [[రాజ్‌షాహీ జిల్లా|రాజ్‌షాహి జిల్లా]] కోర్టులో ఒక ప్రకటన చేశారు, ఈ ఎస్టేట్ 1634లో స్థాపించబడినప్పటికీ, షా మఖ్దుమ్ రూపోష్ 450 సంవత్సరాల ముందు సజీవంగా ఉన్నాడని (అతన్ని క్రీ. శ. 1184లో 12వ శతాబ్దంలో ఉంచాడు). షా నూర్ ఈ మందిరం మొదటి ముతవల్లి.<ref name=is>{{cite book|author=Ismail, Muhammad|title=Hagiology of Sufi saints and the spread of Islam in South Asia|page=26|date=Jan 2010|publisher=Jnanada Prakashan|chapter=Makhdum Shah}}</ref> == ఉపమానాలు == * షా మఖ్దుమ్ విమానాశ్రయం * షా మఖ్దుమ్ థానా * షా మొఖ్డుమ్ వైద్య కళాశాల * షా మక్దుమ్ హాల్, రాజ్‌షాహి విశ్వవిద్యాలయం * షా మొఖ్దుమ్ కళాశాల, రాజ్‌షాహి == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} fnxt1yz1eluhi5d7c4tci9okc9gy2gv 4908370 4908365 2026-07-19T11:39:48Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[వర్గం:సూఫీలు]] ను చేర్చారు (హాట్‌కేట్ ఉపయోగించి) 4908370 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | name = షా మఖ్దుమ్ రూపోష్ | image = Shah Makhdum Ruposh.jpg | caption = షా మఖ్దుమ్ దర్గా | religion = [[ఇస్లాం]] | denomination = [[సున్నీ ఇస్లాం|సున్నీ]] | tariqa = ఖాదిరి | other_names = రూపోష్ | location = ​ రాజ్‌షాహి | post = సూఫీ పండితుడు, ఆధ్యాత్మికవేత్త | parents = సయ్యద్ అజిల్లా షా | birth_date = 1216 | birth_name = అబ్దుల్ ఖుద్దూస్ జలలుద్దీన్ | birth_place = [[బాగ్దాద్]] | death_date = 1313 | death_place = రాంపూర్ బోలియా | resting_place = దర్గా పారా, రాజ్‌షాహి, [[బంగ్లాదేశ్]] | influenced = మోహియుద్దీన్ మహది | disciples =సయ్యద్ కరం అలీ షా }} సయ్యద్ 'అబ్ద్ అల్-కుద్దుస్ జలాల్ అద్-దీన్ (అరబిక్ః عبد القدوس جلال الدین) షాహ్ మఖ్దూమ్ రూపష్ (బెంగాలీ: شاہ المختم روپ్) గా ప్రసిద్ధి చెందిన [[బంగ్లాదేశ్]] లో ఒక [[సూఫీ తత్వము|సూఫీ ముస్లిం]] వ్యక్తి. [[బెంగాల్]] వరేంద్ర ప్రాంతంలో ఇస్లాం వ్యాప్తి చెందడంలో ఆయన ప్రమేయం ఉంది. అతను [[బాగ్దాద్]] నుండి తన అన్నయ్య సయ్యద్ అహ్మద్ (మీరాన్ షా)తో కలిసి బెంగాల్ చేరుకున్నాడు. రాజ్‌షాహిలోని షా మఖ్దుమ్ విమానాశ్రయానికి అతని పేరు పెట్టారు.<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/news-detail-126503|title=ZIA made Shahjalal International Airport|date=16 Feb 2010|work=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> == జీవితం == [[దస్త్రం:Diara_Sharif_of_Shyampur.jpg|ఎడమ|thumb|వరేంద్రలో తుర్కాన్ షా బలిదానం కావడానికి ముందు ప్రస్తుత లక్ష్మీపూర్ జిల్లా రామ్‌గంజ్ ఉపజిల్లాలో ఉన్న శ్యాంపూర్ దైరా షరీఫ్ ఖాదిరియాకు ప్రారంభ కేంద్రంగా ఉండేది.]] అబ్దుల్-కుద్దుస్ 1216లో [[బాగ్దాద్]] [[సున్నీ ఇస్లాం|సున్నీ ముస్లిం]] సయ్యద్ కుటుంబంలో [[సూఫీ తత్వము|సూఫీ]] సాధువు [[అబ్దుల్ ఖాదిర్ జీలాని|అబ్దుల్ ఖాదిర్ గిలానీ]] నుండి జన్మించాడు. చిష్తి క్రమం సాధువులలో ఒక విభాగం పద్ధతిలో తన ముఖాన్ని ఒక వస్త్రంతో కప్పుకున్నందుకు అతను రూపోష్ అనే మారుపేరును సంపాదించాడు. 1258లో [[మంగోల్ సామ్రాజ్యం|మంగోల్]] యువరాజు హులేగు ఖాన్ బాగ్దాద్ ముట్టడి ముందు ఒక సమయంలో ఒక సూఫీ మిషనరీ బృందాన్ని [[ఢిల్లీ సుల్తానేట్]] పంపించాడు. ఈ బృందంలో సయ్యద్ అజిల్లా షా ఉన్నారు, ఆయన తన ముగ్గురు కుమారులు సయ్యద్ అహ్మద్ అలీ తనూరి (మిరాన్ షాహ్) సయ్యద్ అబ్దుల్ కుద్దుస్ జలాలుద్దీన్ (షాహ్ మఖ్దుమ్ రూపోషా), సయ్యద్ మునీర్ అహ్మద్ లను ముఖ్యంగా [[బెంగాల్]] [[ఇస్లాం మతం|ఇస్లాం]] ప్రచారం చేయడానికి అప్పగించారు. వారు సుమారు 1289 లో బెంగాల్‌కు వచ్చారు.<ref>{{Cite book|title=Sufi Saints of the Barind Region|last=Zohurul Islam|first=Muhammad|publisher=Islamic Foundation|year=2016|location=Dhaka, Bangladesh|pages=101}}</ref> రూపోష్ అన్నయ్య సయ్యద్ అహ్మద్ తన్నూరి (మిరాన్ షా) భులువా రాజ్యం కంచన్‌పూర్ గ్రామంలో ఒక ఖాన్ఖాను స్థాపించాడు. రూపోష్ నాయకత్వంలో సూఫీలు, వారు ఇస్లాం బోధించడం ప్రారంభించిన, భులువాలో మరొక సూఫీ ఖాన్ఖాను అయిన శ్యాంపూర్ దైరా షరీఫ్ ను స్థాపించారు.<ref name="Banglapedia">{{Cite Banglapedia|last=Abdul Karim (historian)|article=Shah Makhdum Ruposh (R)}}</ref> రెండు సంవత్సరాల తరువాత, రూపోష్ తన సహచరులను [[ఉత్తర బెంగాల్]] వరేంద్ర బాఘా గ్రామానికి తీసుకువెళ్ళాడు. ఈ ప్రయాణాన్ని క్రీ. శ. 1582 (990 AH) నాటి రాగి ఫలకం శాసనంలో జ్ఞాపకం చేసుకున్నారు, ఇది రూపోష్ నలుగురు దర్విషీలతో ప్రయాణించినట్లు వివరిస్తుందిః సయ్యద్ దిలాల్ బుఖారీ, సయ్యద్ అబ్బాస్, సయ్యద్ సుల్తాన్, షా కరమ్ అలీ షా.<ref name=":sib379">{{Cite book|title=Concise Islamic Encyclopedia (Volume 2)|publisher=Islamic Foundation|year=1995|location=Dhaka, Bangladesh|pages=379}}</ref> శాసనంలోని ఒక భాగం ఇలా ఉంది:, {{Pull quote|...నలుగురు నిష్ణాతులైన దర్వీషులతో కలిసి, హజ్రత్ అబ్దుల్ ఖుద్దూస్ షా (ర.) ఒక మొసలి వీపుపై నదిని దాటి గౌర్ రాజ్యం వైపు ప్రయాణించారు. ఆ దర్వీషులలో హజ్రత్ దిలాల్ బుఖారీ (ర.), హజ్రత్ షా అబ్బాస్ (ర.), హజ్రత్ షా సుల్తాన్ (ర.), హజ్రత్ కరమ్ అలీ షా (ర.) ఉన్నారు...<ref>{{cite book|title=Hazrat Shah Makhdum (R.) and the History of Mahakalgarh|last=Akhtar Ali|first=Khandakar|year=1968|publisher=M. A. Sattar|location=Kazirganj, Rajshahi, Bangladesh|pages=12}}</ref>}}వారు ఒక నదిని అద్భుతంగా దాటినట్లు శాసనం పేర్కొంది (మొసలి వెనుక [[పద్మ నది|పద్మ]] అని గుర్తించబడింది, ఇది దైవిక సహాయాన్ని సూచిస్తుంది. వరేంద్రకు వలసలు స్థానిక [[తంత్ర దర్శనం|తాంత్రిక]] పాలకుడు రాజా అంగ్సూ డియో చందవండి వర్మభోజ్ చేత చంపబడిన పూర్వపు బోధకుడు తుర్కాన్ షా (షా తుర్కాన్ షాహిద్) బలిదానం ద్వారా ప్రేరేపించబడ్డాయి, తరువాత మహాకాలా బలి ఇవ్వబడింది. దర్విషులు ఈ మిషన్ను కొనసాగించడానికి, ప్రతీకారం తీర్చుకోవడానికి, బోధించడం ద్వారా, అవసరమైనప్పుడు సాయుధ ప్రతిఘటన ద్వారా ప్రయత్నించారు.<ref>{{Cite Banglapedia|article=Shah Turkan Shahid (R)|last=Bhuiyan, Mosharraf Hussain}}</ref> తుర్కాన్‌కు ప్రతీకారం తీర్చుకోవడానికి, మఖ్దుమ్, అతని సహచరులు రాజాను ఓడించి, తరువాత రాంపూర్ బోలియా (ఆధునిక రాజ్షాహి నగరం) లో ఒక ఖాన్కాను స్థాపించారు. మఖ్దుమ్ తన సహచరులను పక్కనే ఉన్న ప్రాంతాలకు ఖాన్ఖాలను ఏర్పాటు చేయడానికి, [[ఇస్లాం మతం|ఇస్లాం]] బోధించడానికి పంపాడు. తరువాత అతని గౌరవార్థం బాఘాకు మఖ్దుమ్‌నగర్ అని పేరు మార్చారు. ఇక్కడ అతని సహచరులలో సయ్యద్ షా అబ్బాస్, సయ్యద్ దిలాల్ బుఖారీ, షా సుల్తాన్, సయ్యద్ కరమ్ అలీ షా, నుస్రత్ షా ఉన్నారు.<ref>{{Cite book|title=Teaching and Research in Philosophy: Asia and the Pacific|publisher=[[UNESCO]]|year=1986|page=55}}</ref> షా మఖ్దుమ్ తన జీవితాంతం [[రాజ్‌షాహీ విభాగం|రాజ్షాహి ప్రాంతం]] [[ఇస్లాం మతం|ఇస్లాం]] ప్రచారం చేస్తూ గడిపాడు. === యుద్ధం === బాఘాలో స్థిరపడిన తరువాత, షా మఖ్దుమ్ రూపోష్, అతని అనుచరులు యుద్ధానికి సిద్ధమవుతున్నారు.<ref name=":sib3792">{{Cite book|title=Concise Islamic Encyclopedia (Volume 2)|publisher=Islamic Foundation|year=1995|location=Dhaka, Bangladesh|pages=379}}</ref> రెండు వైపులా చాలా మంది సైనికులు, గుర్రాలు చనిపోయారు. ఈ యుద్ధభూమి తరువాత "ఘోరమర" (గుర్రం కిల్లర్) గా పిలువబడింది.<ref name="auto">{{Cite book|title=Hazrat Shah Makhdum (R.) and the History of Mahakalgarh|last=Akhtar Ali|first=Khandakar|publisher=M. A. Sattar|year=1968|location=Kazirganj, Rajshahi, Bangladesh|pages=22}}</ref><ref name=":at56">{{Cite book|title=The Life History of Hazrat Shah Makhdum Ruposh (R.)|last=Abu Taleb|first=Muhammad|publisher=Pakistan Book Corporation|year=1969|location=Dhaka|pages=56}}</ref> నేడు, మధ్య రాజ్షాహి బోయాలియా సమీపంలో ఘోరమారాలో ఒక తపాలా కార్యాలయం ఉంది.<ref>{{Cite book|title=Tazkiratul Awliya (Volumes 1 and 2 Combined)|last=Ahmad|first=Rashid|publisher=Shirin Publications|year=1989|location=Dhaka, Bangladesh|pages=156}}</ref> ఈ యుద్ధం ఫలితం చరిత్రలో నమోదు కాలేదు. అయితే, ఏ పక్షమూ నిర్ణయాత్మక విజయాన్ని సాధించలేదని చరిత్రకారులు భావిస్తున్నారు.<ref>{{Cite book|title=Sufi Saints of the Barind Region|last=Zohurul Islam|first=Muhammad|publisher=Islamic Foundation|year=2016|location=Dhaka, Bangladesh|pages=110}}</ref> ఘోరమర యుద్ధం (1326) పరిష్కారం లేకుండా ముగిసినందున, రెండవ యుద్ధం జరిగింది. రాజ్‌షాహిలోని స్థానిక భూస్వామ్య ప్రభువులు మరింత శక్తితో తిరిగి సమూహం అయ్యారు.<ref name=":at56" /> ఇంతలో, వారి బోధన కొనసాగడంతో [[ముస్లిం]] దర్విష్ అనుచరుల సంఖ్య పెరిగింది. ఈ యుద్ధంలో, దర్విషులు గెలిచారు, భూస్వామ్య ప్రభువులు పారిపోయారు. ఈ విజయానికి గుర్తుగా బాఘాలో విజయ వంపు నిర్మించబడింది, ఈ ప్రాంతానికి మఖ్దుమ్నగర్ అని పేరు మార్చారు. ఈ వంపు శిధిలాలు ఇప్పటికీ ఉన్నాయి, యుద్ధం ఒక రాతి ఫలకం మీద నమోదు చేయబడింది.<ref>{{Cite book|title=Sufi Saints of the Barind Region|last=Zohurul Islam|first=Muhammad|publisher=Islamic Foundation|year=2016|location=Dhaka, Bangladesh|pages=112}}</ref> భూస్వామ్య ప్రభువులు దర్విష్లపై చివరి దాడిని ప్రారంభించారు. ఈ యుద్ధం తీవ్రంగా జరిగింది, రెండు వైపులా భారీ ప్రాణనష్టం జరిగింది. ఒకానొక సమయంలో, షా మఖ్దుమ్ రూపోష్ తన చెక్క చెప్పులను యుద్ధంలో విసిరాడు, ఈ సమ్మె కారణంగా ఇద్దరు రాజ కుమారులు మరణించారని పురాణం చెబుతోంది. ఈ అద్భుతంతో షా మఖ్దుమ్ ఆశ్చర్యపోయి యువరాజులను తిరిగి బ్రతికించాడు. ఆశ్చర్యపోయి రాజు, అతని ప్రజలు [[ఇస్లాం మతం|ఇస్లాం]] స్వీకరించారు.<ref name="auto" /> వారి సమాధులు ఒకప్పుడు షా మఖ్దుమ్ మందిర ప్రాంగణంలో భద్రపరచబడ్డాయి, కానీ తరువాత వాటి స్థానంలో ప్రక్షాళన ప్రాంతం ఏర్పాటు చేయబడింది. అది కూడా చివరికి కూల్చివేసి, దాని స్థానంలో కొత్త మసీదును నిర్మించారు. == మరణం == [[దస్త్రం:Shah_Makhdum_Dargah_Majar.jpg|ఎడమ|thumb|షా మఖ్దుమ్ సమాధి సముదాయం]] ఖచ్చితమైన పరిస్థితులు తెలియకపోయినప్పటికీ, మఖ్దుమ్ 27 రజబ్ నాడు మరణించాడు, రాంపూర్ బోయాలియాలోని [[దర్గాహ్|దర్గా]] పారా వద్ద ఖననం చేయబడ్డాడు.<ref>{{cite thesis|title=The Contributions of Sufism in Promoting Religious Harmony in Bangladesh|author1=Abdullah Al Masud|author2=Md Faruk Abdullah|author3=Md Ruhul Amin|chapter=History of Sufism in Bangladesh|url=https://www.researchgate.net/publication/322251583|date=Dec 2017}}</ref> కొన్ని ఆధారాలు క్రీ. శ. 1313 కు సంబంధించిన సంవత్సరాన్ని ప్రస్తావించినప్పటికీ, ఇతరులు ఆయన క్రీ. శ 1592 లో 117 సంవత్సరాల వయసులో మరణించినట్లు సూచిస్తున్నారు. [[మొఘల్ సామ్రాజ్యం|మొఘల్ కాలం]], అబ్బాస్ ది గ్రేట్ సేవకుడు, పన్నెండవ షియా అయిన అలీ కులీ బేగ్, సమాధి పైన ఒక చదరపు ఆకారంలో ఒక గోపురం గల మజార్ (సమాధి) ను నిర్మించాడు.<ref name="is">{{Cite book|title=Hagiology of Sufi saints and the spread of Islam in South Asia|last=Ismail, Muhammad|date=Jan 2010|publisher=Jnanada Prakashan|page=26|chapter=Makhdum Shah}}</ref> దర్గా ప్రాంగణంలో ప్రతి సంవత్సరం 27 రజబ్ రోజున భక్తులు మఖ్దుమ్ మరణాన్ని ఉర్స్ తో స్మరించుకుంటారు. 1877లో ఈ పుణ్యక్షేత్రానికి సంరక్షకులుగా ఉన్న ముతవల్లి మొఘల్ చక్రవర్తి హుమాయూన్ బహుమతిగా ఆలయ ఎస్టేట్ను అద్దె రహితంగా చేసినట్లు పేర్కొన్నాడు.<ref name=hanif>{{cite book|page=200|chapter=Makhdum Shah Rajshahi (d.1592A.D.)|title=Biographical Encyclopaedia of Sufis: South Asia|author=Hanif, N|year=2000|publisher=Sarup & Sons}}</ref> ఈ ఎస్టేట్ 1904లో తొమ్మిదవ ముతవల్లి గులాం అక్బర్ [[రాజ్‌షాహీ జిల్లా|రాజ్‌షాహి జిల్లా]] కోర్టులో ఒక ప్రకటన చేశారు, ఈ ఎస్టేట్ 1634లో స్థాపించబడినప్పటికీ, షా మఖ్దుమ్ రూపోష్ 450 సంవత్సరాల ముందు సజీవంగా ఉన్నాడని (అతన్ని క్రీ. శ. 1184లో 12వ శతాబ్దంలో ఉంచాడు). షా నూర్ ఈ మందిరం మొదటి ముతవల్లి.<ref name=is>{{cite book|author=Ismail, Muhammad|title=Hagiology of Sufi saints and the spread of Islam in South Asia|page=26|date=Jan 2010|publisher=Jnanada Prakashan|chapter=Makhdum Shah}}</ref> == ఉపమానాలు == * షా మఖ్దుమ్ విమానాశ్రయం * షా మఖ్దుమ్ థానా * షా మొఖ్డుమ్ వైద్య కళాశాల * షా మక్దుమ్ హాల్, రాజ్‌షాహి విశ్వవిద్యాలయం * షా మొఖ్దుమ్ కళాశాల, రాజ్‌షాహి == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:సూఫీలు]] 3ve3pamqk1a08rouwy54qtgfsj0o627 4908371 4908370 2026-07-19T11:40:25Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[వర్గం:అరబ్ సంతతికి చెందిన భారతీయ ప్రజలు]] ను చేర్చారు (హాట్‌కేట్ ఉపయోగించి) 4908371 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | name = షా మఖ్దుమ్ రూపోష్ | image = Shah Makhdum Ruposh.jpg | caption = షా మఖ్దుమ్ దర్గా | religion = [[ఇస్లాం]] | denomination = [[సున్నీ ఇస్లాం|సున్నీ]] | tariqa = ఖాదిరి | other_names = రూపోష్ | location = ​ రాజ్‌షాహి | post = సూఫీ పండితుడు, ఆధ్యాత్మికవేత్త | parents = సయ్యద్ అజిల్లా షా | birth_date = 1216 | birth_name = అబ్దుల్ ఖుద్దూస్ జలలుద్దీన్ | birth_place = [[బాగ్దాద్]] | death_date = 1313 | death_place = రాంపూర్ బోలియా | resting_place = దర్గా పారా, రాజ్‌షాహి, [[బంగ్లాదేశ్]] | influenced = మోహియుద్దీన్ మహది | disciples =సయ్యద్ కరం అలీ షా }} సయ్యద్ 'అబ్ద్ అల్-కుద్దుస్ జలాల్ అద్-దీన్ (అరబిక్ః عبد القدوس جلال الدین) షాహ్ మఖ్దూమ్ రూపష్ (బెంగాలీ: شاہ المختم روپ్) గా ప్రసిద్ధి చెందిన [[బంగ్లాదేశ్]] లో ఒక [[సూఫీ తత్వము|సూఫీ ముస్లిం]] వ్యక్తి. [[బెంగాల్]] వరేంద్ర ప్రాంతంలో ఇస్లాం వ్యాప్తి చెందడంలో ఆయన ప్రమేయం ఉంది. అతను [[బాగ్దాద్]] నుండి తన అన్నయ్య సయ్యద్ అహ్మద్ (మీరాన్ షా)తో కలిసి బెంగాల్ చేరుకున్నాడు. రాజ్‌షాహిలోని షా మఖ్దుమ్ విమానాశ్రయానికి అతని పేరు పెట్టారు.<ref>{{Cite news|url=https://www.thedailystar.net/news-detail-126503|title=ZIA made Shahjalal International Airport|date=16 Feb 2010|work=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> == జీవితం == [[దస్త్రం:Diara_Sharif_of_Shyampur.jpg|ఎడమ|thumb|వరేంద్రలో తుర్కాన్ షా బలిదానం కావడానికి ముందు ప్రస్తుత లక్ష్మీపూర్ జిల్లా రామ్‌గంజ్ ఉపజిల్లాలో ఉన్న శ్యాంపూర్ దైరా షరీఫ్ ఖాదిరియాకు ప్రారంభ కేంద్రంగా ఉండేది.]] అబ్దుల్-కుద్దుస్ 1216లో [[బాగ్దాద్]] [[సున్నీ ఇస్లాం|సున్నీ ముస్లిం]] సయ్యద్ కుటుంబంలో [[సూఫీ తత్వము|సూఫీ]] సాధువు [[అబ్దుల్ ఖాదిర్ జీలాని|అబ్దుల్ ఖాదిర్ గిలానీ]] నుండి జన్మించాడు. చిష్తి క్రమం సాధువులలో ఒక విభాగం పద్ధతిలో తన ముఖాన్ని ఒక వస్త్రంతో కప్పుకున్నందుకు అతను రూపోష్ అనే మారుపేరును సంపాదించాడు. 1258లో [[మంగోల్ సామ్రాజ్యం|మంగోల్]] యువరాజు హులేగు ఖాన్ బాగ్దాద్ ముట్టడి ముందు ఒక సమయంలో ఒక సూఫీ మిషనరీ బృందాన్ని [[ఢిల్లీ సుల్తానేట్]] పంపించాడు. ఈ బృందంలో సయ్యద్ అజిల్లా షా ఉన్నారు, ఆయన తన ముగ్గురు కుమారులు సయ్యద్ అహ్మద్ అలీ తనూరి (మిరాన్ షాహ్) సయ్యద్ అబ్దుల్ కుద్దుస్ జలాలుద్దీన్ (షాహ్ మఖ్దుమ్ రూపోషా), సయ్యద్ మునీర్ అహ్మద్ లను ముఖ్యంగా [[బెంగాల్]] [[ఇస్లాం మతం|ఇస్లాం]] ప్రచారం చేయడానికి అప్పగించారు. వారు సుమారు 1289 లో బెంగాల్‌కు వచ్చారు.<ref>{{Cite book|title=Sufi Saints of the Barind Region|last=Zohurul Islam|first=Muhammad|publisher=Islamic Foundation|year=2016|location=Dhaka, Bangladesh|pages=101}}</ref> రూపోష్ అన్నయ్య సయ్యద్ అహ్మద్ తన్నూరి (మిరాన్ షా) భులువా రాజ్యం కంచన్‌పూర్ గ్రామంలో ఒక ఖాన్ఖాను స్థాపించాడు. రూపోష్ నాయకత్వంలో సూఫీలు, వారు ఇస్లాం బోధించడం ప్రారంభించిన, భులువాలో మరొక సూఫీ ఖాన్ఖాను అయిన శ్యాంపూర్ దైరా షరీఫ్ ను స్థాపించారు.<ref name="Banglapedia">{{Cite Banglapedia|last=Abdul Karim (historian)|article=Shah Makhdum Ruposh (R)}}</ref> రెండు సంవత్సరాల తరువాత, రూపోష్ తన సహచరులను [[ఉత్తర బెంగాల్]] వరేంద్ర బాఘా గ్రామానికి తీసుకువెళ్ళాడు. ఈ ప్రయాణాన్ని క్రీ. శ. 1582 (990 AH) నాటి రాగి ఫలకం శాసనంలో జ్ఞాపకం చేసుకున్నారు, ఇది రూపోష్ నలుగురు దర్విషీలతో ప్రయాణించినట్లు వివరిస్తుందిః సయ్యద్ దిలాల్ బుఖారీ, సయ్యద్ అబ్బాస్, సయ్యద్ సుల్తాన్, షా కరమ్ అలీ షా.<ref name=":sib379">{{Cite book|title=Concise Islamic Encyclopedia (Volume 2)|publisher=Islamic Foundation|year=1995|location=Dhaka, Bangladesh|pages=379}}</ref> శాసనంలోని ఒక భాగం ఇలా ఉంది:, {{Pull quote|...నలుగురు నిష్ణాతులైన దర్వీషులతో కలిసి, హజ్రత్ అబ్దుల్ ఖుద్దూస్ షా (ర.) ఒక మొసలి వీపుపై నదిని దాటి గౌర్ రాజ్యం వైపు ప్రయాణించారు. ఆ దర్వీషులలో హజ్రత్ దిలాల్ బుఖారీ (ర.), హజ్రత్ షా అబ్బాస్ (ర.), హజ్రత్ షా సుల్తాన్ (ర.), హజ్రత్ కరమ్ అలీ షా (ర.) ఉన్నారు...<ref>{{cite book|title=Hazrat Shah Makhdum (R.) and the History of Mahakalgarh|last=Akhtar Ali|first=Khandakar|year=1968|publisher=M. A. Sattar|location=Kazirganj, Rajshahi, Bangladesh|pages=12}}</ref>}}వారు ఒక నదిని అద్భుతంగా దాటినట్లు శాసనం పేర్కొంది (మొసలి వెనుక [[పద్మ నది|పద్మ]] అని గుర్తించబడింది, ఇది దైవిక సహాయాన్ని సూచిస్తుంది. వరేంద్రకు వలసలు స్థానిక [[తంత్ర దర్శనం|తాంత్రిక]] పాలకుడు రాజా అంగ్సూ డియో చందవండి వర్మభోజ్ చేత చంపబడిన పూర్వపు బోధకుడు తుర్కాన్ షా (షా తుర్కాన్ షాహిద్) బలిదానం ద్వారా ప్రేరేపించబడ్డాయి, తరువాత మహాకాలా బలి ఇవ్వబడింది. దర్విషులు ఈ మిషన్ను కొనసాగించడానికి, ప్రతీకారం తీర్చుకోవడానికి, బోధించడం ద్వారా, అవసరమైనప్పుడు సాయుధ ప్రతిఘటన ద్వారా ప్రయత్నించారు.<ref>{{Cite Banglapedia|article=Shah Turkan Shahid (R)|last=Bhuiyan, Mosharraf Hussain}}</ref> తుర్కాన్‌కు ప్రతీకారం తీర్చుకోవడానికి, మఖ్దుమ్, అతని సహచరులు రాజాను ఓడించి, తరువాత రాంపూర్ బోలియా (ఆధునిక రాజ్షాహి నగరం) లో ఒక ఖాన్కాను స్థాపించారు. మఖ్దుమ్ తన సహచరులను పక్కనే ఉన్న ప్రాంతాలకు ఖాన్ఖాలను ఏర్పాటు చేయడానికి, [[ఇస్లాం మతం|ఇస్లాం]] బోధించడానికి పంపాడు. తరువాత అతని గౌరవార్థం బాఘాకు మఖ్దుమ్‌నగర్ అని పేరు మార్చారు. ఇక్కడ అతని సహచరులలో సయ్యద్ షా అబ్బాస్, సయ్యద్ దిలాల్ బుఖారీ, షా సుల్తాన్, సయ్యద్ కరమ్ అలీ షా, నుస్రత్ షా ఉన్నారు.<ref>{{Cite book|title=Teaching and Research in Philosophy: Asia and the Pacific|publisher=[[UNESCO]]|year=1986|page=55}}</ref> షా మఖ్దుమ్ తన జీవితాంతం [[రాజ్‌షాహీ విభాగం|రాజ్షాహి ప్రాంతం]] [[ఇస్లాం మతం|ఇస్లాం]] ప్రచారం చేస్తూ గడిపాడు. === యుద్ధం === బాఘాలో స్థిరపడిన తరువాత, షా మఖ్దుమ్ రూపోష్, అతని అనుచరులు యుద్ధానికి సిద్ధమవుతున్నారు.<ref name=":sib3792">{{Cite book|title=Concise Islamic Encyclopedia (Volume 2)|publisher=Islamic Foundation|year=1995|location=Dhaka, Bangladesh|pages=379}}</ref> రెండు వైపులా చాలా మంది సైనికులు, గుర్రాలు చనిపోయారు. ఈ యుద్ధభూమి తరువాత "ఘోరమర" (గుర్రం కిల్లర్) గా పిలువబడింది.<ref name="auto">{{Cite book|title=Hazrat Shah Makhdum (R.) and the History of Mahakalgarh|last=Akhtar Ali|first=Khandakar|publisher=M. A. Sattar|year=1968|location=Kazirganj, Rajshahi, Bangladesh|pages=22}}</ref><ref name=":at56">{{Cite book|title=The Life History of Hazrat Shah Makhdum Ruposh (R.)|last=Abu Taleb|first=Muhammad|publisher=Pakistan Book Corporation|year=1969|location=Dhaka|pages=56}}</ref> నేడు, మధ్య రాజ్షాహి బోయాలియా సమీపంలో ఘోరమారాలో ఒక తపాలా కార్యాలయం ఉంది.<ref>{{Cite book|title=Tazkiratul Awliya (Volumes 1 and 2 Combined)|last=Ahmad|first=Rashid|publisher=Shirin Publications|year=1989|location=Dhaka, Bangladesh|pages=156}}</ref> ఈ యుద్ధం ఫలితం చరిత్రలో నమోదు కాలేదు. అయితే, ఏ పక్షమూ నిర్ణయాత్మక విజయాన్ని సాధించలేదని చరిత్రకారులు భావిస్తున్నారు.<ref>{{Cite book|title=Sufi Saints of the Barind Region|last=Zohurul Islam|first=Muhammad|publisher=Islamic Foundation|year=2016|location=Dhaka, Bangladesh|pages=110}}</ref> ఘోరమర యుద్ధం (1326) పరిష్కారం లేకుండా ముగిసినందున, రెండవ యుద్ధం జరిగింది. రాజ్‌షాహిలోని స్థానిక భూస్వామ్య ప్రభువులు మరింత శక్తితో తిరిగి సమూహం అయ్యారు.<ref name=":at56" /> ఇంతలో, వారి బోధన కొనసాగడంతో [[ముస్లిం]] దర్విష్ అనుచరుల సంఖ్య పెరిగింది. ఈ యుద్ధంలో, దర్విషులు గెలిచారు, భూస్వామ్య ప్రభువులు పారిపోయారు. ఈ విజయానికి గుర్తుగా బాఘాలో విజయ వంపు నిర్మించబడింది, ఈ ప్రాంతానికి మఖ్దుమ్నగర్ అని పేరు మార్చారు. ఈ వంపు శిధిలాలు ఇప్పటికీ ఉన్నాయి, యుద్ధం ఒక రాతి ఫలకం మీద నమోదు చేయబడింది.<ref>{{Cite book|title=Sufi Saints of the Barind Region|last=Zohurul Islam|first=Muhammad|publisher=Islamic Foundation|year=2016|location=Dhaka, Bangladesh|pages=112}}</ref> భూస్వామ్య ప్రభువులు దర్విష్లపై చివరి దాడిని ప్రారంభించారు. ఈ యుద్ధం తీవ్రంగా జరిగింది, రెండు వైపులా భారీ ప్రాణనష్టం జరిగింది. ఒకానొక సమయంలో, షా మఖ్దుమ్ రూపోష్ తన చెక్క చెప్పులను యుద్ధంలో విసిరాడు, ఈ సమ్మె కారణంగా ఇద్దరు రాజ కుమారులు మరణించారని పురాణం చెబుతోంది. ఈ అద్భుతంతో షా మఖ్దుమ్ ఆశ్చర్యపోయి యువరాజులను తిరిగి బ్రతికించాడు. ఆశ్చర్యపోయి రాజు, అతని ప్రజలు [[ఇస్లాం మతం|ఇస్లాం]] స్వీకరించారు.<ref name="auto" /> వారి సమాధులు ఒకప్పుడు షా మఖ్దుమ్ మందిర ప్రాంగణంలో భద్రపరచబడ్డాయి, కానీ తరువాత వాటి స్థానంలో ప్రక్షాళన ప్రాంతం ఏర్పాటు చేయబడింది. అది కూడా చివరికి కూల్చివేసి, దాని స్థానంలో కొత్త మసీదును నిర్మించారు. == మరణం == [[దస్త్రం:Shah_Makhdum_Dargah_Majar.jpg|ఎడమ|thumb|షా మఖ్దుమ్ సమాధి సముదాయం]] ఖచ్చితమైన పరిస్థితులు తెలియకపోయినప్పటికీ, మఖ్దుమ్ 27 రజబ్ నాడు మరణించాడు, రాంపూర్ బోయాలియాలోని [[దర్గాహ్|దర్గా]] పారా వద్ద ఖననం చేయబడ్డాడు.<ref>{{cite thesis|title=The Contributions of Sufism in Promoting Religious Harmony in Bangladesh|author1=Abdullah Al Masud|author2=Md Faruk Abdullah|author3=Md Ruhul Amin|chapter=History of Sufism in Bangladesh|url=https://www.researchgate.net/publication/322251583|date=Dec 2017}}</ref> కొన్ని ఆధారాలు క్రీ. శ. 1313 కు సంబంధించిన సంవత్సరాన్ని ప్రస్తావించినప్పటికీ, ఇతరులు ఆయన క్రీ. శ 1592 లో 117 సంవత్సరాల వయసులో మరణించినట్లు సూచిస్తున్నారు. [[మొఘల్ సామ్రాజ్యం|మొఘల్ కాలం]], అబ్బాస్ ది గ్రేట్ సేవకుడు, పన్నెండవ షియా అయిన అలీ కులీ బేగ్, సమాధి పైన ఒక చదరపు ఆకారంలో ఒక గోపురం గల మజార్ (సమాధి) ను నిర్మించాడు.<ref name="is">{{Cite book|title=Hagiology of Sufi saints and the spread of Islam in South Asia|last=Ismail, Muhammad|date=Jan 2010|publisher=Jnanada Prakashan|page=26|chapter=Makhdum Shah}}</ref> దర్గా ప్రాంగణంలో ప్రతి సంవత్సరం 27 రజబ్ రోజున భక్తులు మఖ్దుమ్ మరణాన్ని ఉర్స్ తో స్మరించుకుంటారు. 1877లో ఈ పుణ్యక్షేత్రానికి సంరక్షకులుగా ఉన్న ముతవల్లి మొఘల్ చక్రవర్తి హుమాయూన్ బహుమతిగా ఆలయ ఎస్టేట్ను అద్దె రహితంగా చేసినట్లు పేర్కొన్నాడు.<ref name=hanif>{{cite book|page=200|chapter=Makhdum Shah Rajshahi (d.1592A.D.)|title=Biographical Encyclopaedia of Sufis: South Asia|author=Hanif, N|year=2000|publisher=Sarup & Sons}}</ref> ఈ ఎస్టేట్ 1904లో తొమ్మిదవ ముతవల్లి గులాం అక్బర్ [[రాజ్‌షాహీ జిల్లా|రాజ్‌షాహి జిల్లా]] కోర్టులో ఒక ప్రకటన చేశారు, ఈ ఎస్టేట్ 1634లో స్థాపించబడినప్పటికీ, షా మఖ్దుమ్ రూపోష్ 450 సంవత్సరాల ముందు సజీవంగా ఉన్నాడని (అతన్ని క్రీ. శ. 1184లో 12వ శతాబ్దంలో ఉంచాడు). షా నూర్ ఈ మందిరం మొదటి ముతవల్లి.<ref name=is>{{cite book|author=Ismail, Muhammad|title=Hagiology of Sufi saints and the spread of Islam in South Asia|page=26|date=Jan 2010|publisher=Jnanada Prakashan|chapter=Makhdum Shah}}</ref> == ఉపమానాలు == * షా మఖ్దుమ్ విమానాశ్రయం * షా మఖ్దుమ్ థానా * షా మొఖ్డుమ్ వైద్య కళాశాల * షా మక్దుమ్ హాల్, రాజ్‌షాహి విశ్వవిద్యాలయం * షా మొఖ్దుమ్ కళాశాల, రాజ్‌షాహి == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} [[వర్గం:సూఫీలు]] [[వర్గం:అరబ్ సంతతికి చెందిన భారతీయ ప్రజలు]] bdff2s71a7mop67zqf23i7nnom7ivsi 1 503523 4908366 2026-07-19T11:38:21Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908366 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9 14 503524 4908372 2026-07-19T11:40:38Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with 'అరబ్ సంతతికి చెందిన భారతీయ ప్రజలు' 4908372 wikitext text/x-wiki అరబ్ సంతతికి చెందిన భారతీయ ప్రజలు slmn4wqgie6etsur7md7teosuv51s4m 0 503525 4908375 2026-07-19T11:50:04Z Purushotham9966 105954 [[WP:AES|←]]Created page with 'రసికరంజని గానసభ నెల్లూరులో కర్ణాటక సంగీతాభిమానులు 1978 ఆక్టోబరు 30 వ తారీకునాడు రసికరంజని పేరుతో గానసభను నెలకొల్పారు. దీనికి స్ఫూర్తీ, ప్రేరణ ఆ నాడు నెల్లూరులో ఇన్కమ్ టాక్స...' 4908375 wikitext text/x-wiki రసికరంజని గానసభ నెల్లూరులో కర్ణాటక సంగీతాభిమానులు 1978 ఆక్టోబరు 30 వ తారీకునాడు రసికరంజని పేరుతో గానసభను నెలకొల్పారు. దీనికి స్ఫూర్తీ, ప్రేరణ ఆ నాడు నెల్లూరులో ఇన్కమ్ టాక్స్ డిపార్టుమెంటులో అసిస్టెంట్ కమీషనరుగా చేస్తున్న సంగీత అభిమాని శ్రీ ఆర్. గణేశన్. అప్పుడు నెల్లూరు టౌన్.లో ప్రముఖ వైద్యులు డాక్టర్ పి.మధుసూదనశాస్త్రి, వి. ఆర్ కాలేజీ ఇంగ్షీషు అధ్యాపకులు వెన్నెలగంటి రామచద్రరావు, న్యాయవాది, స్వయంగా కర్ణాటక విద్వాంసులు ఎస్. బి.విఠలరావు, డాక్టర్ సర్వాభట్ల సాయినాథ్, న్యాయవాది వి. అనంతరామయ్య, ఇతర స్థానిక కర్ణాటక సంగీత అభిమానులు సభ్యలుగా చేరారు. జీవిత సభ్యులకు వేయి రూపాయలు, ఇతరులకు ఏడాదికి 500రూపాయలు, స్థానిక సంగీత విద్వాంసులు, విద్యార్థులవద్ద నామమాత్రపు ప్రవేశ రుసుం వసూలు చేసేవారు. స్థానిక సంగీత కళాకారులకు ప్రోత్సాహం ఇవ్వడం, అప్పుడప్పుడూ కచేరీలు నిర్వహించడం సభ ప్రధాన లక్ష్యాలు. రసికరంజని తొలిసమావేశం నెల్లూరు ఫండ్ ఆఫీసు హాల్లో దీపావళి నాడు సాయంత్రం6 గంటలకు రిగింది. సభ్యలు కానివారి వద్ద చిన్న మొత్తం ప్రవేశ రుసుం వసూలు చేసారు. వయొలిన్ విద్వాంసులు టి. ఎన్. కృష్ణన్ వయోలిన్, వేలూరి రామచంద్రన్ మృదంగకచ్చేరీతో సభ ఆరంభమయింది. 1990 ప్రాంతంలో సభ ఆగిపోయేవరకు అనేక సంగీత కార్యక్రమాలు నిర్వహించారు. రసికరంజని స్థాపక సభ్యులలో ఎస్. బి,విఠలరావు, ఎస్.బి. సాయినాథ్, మధ్వపతి స్వర్ణలత మొదలయిన స్థానిక సంగీత విద్వాంసులు కూడా ఉన్నారు. అఖిల భారత ఖ్యాతి పొందిన మంగళంపల్లి బాలమురళి, ఈమని శంకరశాస్త్రి, నేదునూరి కృష్ణమూర్తి, ఓలేటి వెంకటేశ్వరులు వంటి విఖ్యాతులు కూడా ఈ వేదిక మీద పాడిన వారిలో ఉన్నారు. తమిళనాడు నుంచి మధుర సోము అయ్యర్, శఠగోపన్, టి. ఎన్. కృష్ణన్, కేరళ నుంచి కె. వి. నారాయణస్వామి, వంటి విద్వాంసుల పేర్లు ఈ సభ ఆధ్వర్యంలో కచేరీలు చేసిన వారి జాబితాలో ఉన్నాయి. కమిటీ సభ్యలు సాయినాథ్, ఆయన బాబాయి విఠలరావు, విద్యుల్లత కూడా రసికరంజని సభలలో కచేరీలు చేశారు. 1990 ప్రాంతంలో రసికరంజని కార్యక్రమాలు ఆగిపోయినపుడు, ఆ సంస్థ వద్ద మిగిలిన లక్షా ఇరవై వేల రూపాయల నిధిని కొత్తగా నెల్లూరులొ ఏర్పడిన త్యాగరాజ గానసభ సంస్థకు అప్పగించి రసికరంజని సంస్థ ను నిలిపివేశారు. పుష్కర కాలం నెల్లూరు సంగీతప్రేమికులకు ఈ సభ గొప్ప సేవ చేసింది. ఆధారాలు: నెల్లూరు వారపత్రిక జమీన్ రైతు సంచికలు, స్థాపక సభ్యులు డాక్టర్ ఎస్. బి.సాయినాథ్ కథనం. రసిక రంజని జమీన్ రైతులో ప్రకటన 27-10-1978 సంచిక jfocp08hf4x3zsumrcp6vizgra02x00 0 503526 4908376 2026-07-19T11:53:49Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '{{Infobox UNESCO World Heritage Site | WHS = హొయసల పవిత్ర సముదాయాలు | image = Somanathapura Keshava temple.jpg | Location = [[కర్ణాటక]], [[భారతదేశం]] | Criteria = సాంస్కృతిక: i, ii, iv | ID = 1670 | Year = 2023 | locmapin = India#Karnataka | map_caption = | relief = , | coordinates = | includes = {{plainlist|*చె...' 4908376 wikitext text/x-wiki {{Infobox UNESCO World Heritage Site | WHS = హొయసల పవిత్ర సముదాయాలు | image = Somanathapura Keshava temple.jpg | Location = [[కర్ణాటక]], [[భారతదేశం]] | Criteria = సాంస్కృతిక: i, ii, iv | ID = 1670 | Year = 2023 | locmapin = India#Karnataka | map_caption = | relief = , | coordinates = | includes = {{plainlist|*చెన్నకేశవ ఆలయం, బేలూరు *హోయసలేశ్వర దేవాలయం, హళేబీడు *కేశవ్ ఆలయం , సోమనాథపుర}} }} హొయసల పవిత్ర సముదాయాలు [[దక్షిణ భారతదేశం]] మూడు హొయసల-శైలి దేవాలయాల సమూహం, ఇది [[ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం]] గుర్తించబడింది. సోమనాథపుర, [[బేలూరు]], [[హళేబీడు|హలేబిడు]] ఈ దేవాలయాలు [[హొయసల సామ్రాజ్యం]] ఆధ్వర్యంలో 12వ, 13వ శతాబ్దాల మధ్య నిర్మించబడ్డాయి.<ref name="The-Hindu1">{{Cite web|date=18 September 2023|title=Three Hoysala temples of Karnataka inscribed as UNESCO World Heritage sites|url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/three-hoysala-temples-of-karnataka-inscribed-as-unesco-world-heritage-sites/article67321126.ece|access-date=19 September 2023|website=www.thehindu.com|publisher=The Hindu|location=Mysuru|language=en-IN}}</ref> హొయసల పవిత్ర సమూహాల పేరుతో ఉన్న మూడు దేవాలయాలు వాటి అత్యుత్తమ వాస్తుశిల్పం, హైపర్-రియలిస్టిక్ [[శిల్పం|శిల్పాలు,]] రాతి చెక్కడాలకు గాను 2023లో [[యునెస్కో]] [[ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం|ప్రపంచ వారసత్వ జాబితా]] చేర్చబడ్డాయి.<ref name="indianexpress1">{{Cite web|last=A|first=Divya|date=18 September 2023|title=Karnataka's sacred ensembles of Hoysalas inscribed on UNESCO world heritage list|url=https://indianexpress.com/article/india/karnatakas-sacred-ensembles-of-hoysalas-inscribed-on-unesco-world-heritage-list-8945731/|access-date=19 September 2023|website=www.indianexpress.com|publisher=The Indian Express|location=New Delhi|language=en}}</ref> మూడు దేవాలయాల నిర్మాణ శైలిని ప్రారంభ హొయసల పాలకులు అభివృద్ధి చేశారు-వారు [[దక్షిణ భారతదేశం]] తమ కొత్త రాజ్యాలు, ప్రభుత్వాలను స్థాపించారు-విలక్షణమైన, వినూత్నమైన పవిత్ర నిర్మాణంగా, ఇది సమకాలీన రాజ్యాలు, రాజవంశాల నుండి దేవాలయాలను వేరు చేస్తుంది.<ref name="hindustantimes1">{{Cite web|last=Singh|first=Rahul Sunilkumar|date=18 September 2023|title=Hoysala Temples in Karnataka now India's 42nd UNESCO's World Heritage site; PM Modi says 'more pride'|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/hoysala-temples-in-karnataka-now-unesco-world-heritage-sites-101695047144534.html|access-date=19 September 2023|website=www.hindustantimes.com|publisher=Hindustan Times|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|date=21 September 2023|title=Karnataka's Hoysala temples get World Heritage tag|url=https://www.telegraphindia.com/my-kolkata/try-this/learn/sacred-ensembles-of-the-hoysalas-becomes-indias-42nd-world-heritage-site/cid/1967693|access-date=21 September 2023|website=www.telegraphindia.com}}</ref> ఈ దేవాలయాలు ఈ క్రింది విధంగా ఉన్నాయి: * [[బేలూరు]] [[చెన్నకేశవ దేవాలయం (బేలూరు)|చెన్నకేశవ ఆలయం]] (విష్ణువర్ధనుడు నిర్మించారు) * [[హళేబీడు|హలేబిడు]] [[హొయసలేశ్వర ఆలయం|హొయ్సళేశ్వర ఆలయం]] (విష్ణువర్ధనుడు నిర్మించారు) * సోమనాథపుర [[చెన్నకేశవ ఆలయం (సోమనాథపుర)|కేశవ్ ఆలయం]] (మూడవ నరసింహ రాజు ఆధ్వర్యంలో సోమనాథ నిర్మించారు) == స్థానం == హొయసల పవిత్ర సమూహాలు [[కర్ణాటక]] రెండు జిల్లాల్లో మూడు ప్రదేశాలలో ఉన్నాయి, [[హసన్ జిల్లా|హసన్ జిల్లాలో]] రెండు దేవాలయాలు, [[మైసూరు జిల్లా|మైసూర్ జిల్లాలో]] ఒక ఆలయం ఉన్నాయి.<ref name="Nomination-Dossier2">{{Cite book|title=Nomination Dossier – Sacred Ensembles of the Hoysalas|publisher=Department of Archaeology, Museums and Heritage|pages=41–136}}</ref> [[చెన్నకేశవ దేవాలయం (బేలూరు)|చెన్నకేశవ ఆలయం]] [[హసన్ (కర్ణాటక)|హసన్]] జిల్లా ప్రధాన కార్యాలయమైన [[హసన్ జిల్లా|హసన్]] పట్టణానికి వాయువ్య దిశలో 35 కిలోమీటర్ల (22 మైళ్ళు) దూరంలో [[బేలూరు]] ఉంది. ఈ ఆలయం [[హళేబీడు|హలేబిడు]] ఆలయానికి సుమారు 16 కిలోమీటర్ల (9.9 మైళ్ళు) దూరంలో ఉంది. ఆలయానికి సమీప విమానాశ్రయం [[కెంపేగౌడ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం|బెంగళూరు విమానాశ్రయం]], ఇక్కడ నుండి 220 కిమీ (137 మైళ్ళు) పొడవు [[జాతీయ రహదారి 75]] పశ్చిమ దిశగా సుమారు 3 గంటల ప్రయాణం ఉంటుంది.<ref name="Subramanian">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=LcMhnC9sYS8C|title=Art Shrines of Ancient India|last=V. K. Subramanian|publisher=Abhinav Publications|year=2003|isbn=978-81-7017-431-8|pages=75–77}}</ref> [[హొయసలేశ్వర ఆలయం|హొయ్సళేశ్వర ఆలయం]] [[కర్ణాటక]] రాష్ట్రంలోని [[హసన్ (కర్ణాటక)|హసన్]] జిల్లాలోని [[హళేబీడు|హలేబిడు]] పట్టణంలో ఉంది. ఇది హసన్ కు వాయువ్యంగా 30 కి. మీ. ల దూరంలో, బేలూర్ ఆలయం నుండి 16 కి. మీ (9.9 కి. మీ) ల దూరంలో ఉంది. బెంగళూరు విమానాశ్రయం నుండి పశ్చిమాన జాతీయ రహదారి 75 పై సుమారు 4 గంటల 210 కిమీ (130 మైళ్ళు) పొడవైన డ్రైవ్ ద్వారా ఈ ఆలయానికి చేరుకోవచ్చు.<ref name="Subramanian" /> హసన్ జిల్లాలోని రెండు దేవాలయాలకు సమీప నగరం హసన్, ఇది రైల్వే నెట్వర్క్ ద్వారా కర్ణాటకలోని ప్రధాన నగరాలకు అనుసంధానించబడి ఉంది. [[చెన్నకేశవ ఆలయం (సోమనాథపుర)|కేశవ్ ఆలయం]] మైసూర్ జిల్లా ప్రధాన కార్యాలయమైన మైసూర్ నగరానికి తూర్పున 38 కిలోమీటర్ల (24 మైళ్ళు) దూరంలో ఉన్న సోమనాథపురంలో ఉంది.<ref>[http://ignca.nic.in/kts_about.htm Keshava Temple, Somnathpura, Karnataka] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171023021528/http://ignca.nic.in/kts_about.htm|date=23 October 2017}}, Government of Karnataka, India</ref> == చరిత్ర == హొయసల రాజవంశం 11వ, 14వ శతాబ్దాల మధ్య ప్రస్తుత [[కర్ణాటక]] పెద్ద ప్రాంతాలను పరిపాలించింది. 12వ శతాబ్దం చివరి నాటికి, వారు తమ రాజ్యం వ్యవసాయ [[హొయసల రాజ్య ఆర్థిక వ్యవస్థ|ఆర్థిక వ్యవస్థ]] విస్తరించారు, పన్నులు, ఆదాయాలు, పరిపాలనా వ్యవస్థలను కూడా స్థాపించడం ప్రారంభించారు, తద్వారా రాష్ట్ర ఏర్పాటు ప్రక్రియ ప్రారంభమైంది. అదే సమయంలో, హొయసల రాజులు కళ, వాస్తుశిల్పం, [[హొయసల సాహిత్యం|సాహిత్యం]] ప్రోత్సాహంతో తమ రాజ్యానికి కొత్త, ప్రత్యేకమైన గుర్తింపును స్థాపించడానికి సమిష్టి ప్రయత్నం చేశారు. ఫలితంగా, వినూత్న ఆలయ ప్రణాళికతో ఉన్నతమైన చెక్కడాలు ఉన్నతమైన అలంకరణలను మిళితం చేస్తూ ఆలయ వాస్తుశిల్పం కొత్త రూపం అభివృద్ధి చెందింది. ఈ నిర్మాణ శైలి దేశంలోని వివిధ ప్రాంతాలలో ప్రబలంగా ఉన్న నిర్మాణ లక్షణాలను వినూత్న మార్గాల్లో అసలు అంశాలతో సంశ్లేషణ చేసి, మిళితం చేసింది.<ref name="Nomination-Dossier2" /> హొయసల రాజులలో ఒకరైన [[విష్ణువు|విష్ణు]] క్రీ. శ. 1110 లో అధికారంలోకి వచ్చాడు. ఆయన విష్ణువుకు అంకితం చేసిన చెన్న[[చెన్నకేశవ ఆలయం (సోమనాథపుర)|కేశవ్ ఆలయం]] క్రీ. శ. 1117లో ప్రారంభించాడు, ఇది ఆయన వారసత్వానికి "ఐదు పునాదులు" గా పరిగణించబడింది.<ref name="reason1">Foekema (1996), p. 47</ref><ref name="reason3">Kamath (2001), p. 124</ref> [[బేలూరు]] ప్రధాన [[చెన్నకేశవ దేవాలయం (బేలూరు)|చెన్నకేశవ ఆలయం]] క్రీ. శ. 1117లో పూర్తయింది, అయితే ఈ సముదాయం 100 సంవత్సరాలకు పైగా విస్తరించడం కొనసాగింది. విష్ణువర్ధనుడి ఉద్యోగి అయిన కేతమల్ల 1150 లో హొయసలేశ్వర ఆలయాన్ని నిర్మించాడు. క్రీ. శ. 1121 లో శివాలయం నిర్మాణం, నిర్వహణ కోసం రాజు భూమిని మంజూరు చేసినట్లు కూడా ఇది పేర్కొంది. ఇది హిందూ దేవుడు శివుడికి అంకితం చేసిన హొయసల రాజులు నిర్మించిన అతిపెద్ద ఆలయం. [[చెన్నకేశవ ఆలయం (సోమనాథపుర)|కేశవ ఆలయాన్ని]] క్రీ. శ. 1258 లో సోమనాథ్ రాజు పూర్తి చేశారు. అతను భూమి చుట్టూ ఒక కోట గోడను కూడా నిర్మించాడు, కానీ ఇవి ఇప్పుడు శిథిలావస్థలో ఉన్నాయి. హొయసల రాజులు అనేక మంది ప్రసిద్ధ [[ఆర్కిటెక్టు|వాస్తుశిల్పులు]], హస్తకళాకారులను నియమించారు, వారు ఒక కొత్త నిర్మాణ సంప్రదాయాన్ని అభివృద్ధి చేశారు, దీనిని కళా చరిత్రకారుడు ఆడమ్ హార్డీ ''కర్ణాటక ద్రావిడ'' సంప్రదాయం అని పిలుస్తారు. 14వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో [[అల్లావుద్దీన్ ఖిల్జీ]] యొక్క [[ఢిల్లీ సుల్తానేట్]] సైన్యం, క్రీ.శ. 1326లో సుల్తాన్ ముహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్ మరొక ఢిల్లీ సుల్తానేట్ సైన్యం చేత ఈ దేవాలయాలు దోపిడీకి, విధ్వంసానికి గురయ్యాయి.<ref name="Dalal2002p195">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=U2gRUVIF2joC|title=The Puffin History of India for Children, 3000 BC - AD 1947|last=Roshen Dalal|publisher=Penguin Books|year=2002|isbn=978-0-14-333544-3|page=195}}</ref><ref name="Rice2001p353">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=p0wSoEIub1YC&pg=PA353|title=Gazetteer of Mysore|last=B. L. Rice|publisher=Asian Educational Services|year=2001|isbn=978-81-206-0977-8|pages=353–354}}</ref> 15వ శతాబ్దపు శాసనం ప్రకారం, [[చెన్నకేశవ ఆలయం (సోమనాథపుర)|కేశవ్ ఆలయం]] కూడా తీవ్రంగా దెబ్బతింది. విజయనగర సామ్రాజ్య చక్రవర్తుల ఆర్థిక సహాయం, నిధులతో 16వ శతాబ్దంలో దీనిని మరమ్మతు చేశారు. ''రండా'' , ఉత్తర గోపురం ప్రధాన ఆలయ వేదికలోని కొన్ని భాగాలలో రాతిపని రం, నాణ్యతలో తేడాలు ఈ మరమ్మత్తులకు సాక్ష్యంగా ఉన్నాయి. మరమ్మత్తు చేయబడిన ఈ ఆలయం 19వ శతాబ్దంలో దెబ్బతింది, ఆ తర్వాత 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో వలసవాద కాలం నాటి మైసూరు ప్రభుత్వం దీనిని పునర్నిర్మించింది.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/stream/MysoreArchaeologicalDepartment1932/Mysore%20Archaeological%20Department%201932|title=Annual report of the Mysore Archeological Department|last=M.H. Krishna|publisher=University of Mysore|year=1965|pages=18–19}}</ref> == దేవాలయాలు == {| class="wikitable sortable" !క్రమం !ఆధునిక ఆలయ పేరు !మతం !దేవత. !పూర్తి చేసింది (సి. ఇ. ఎ.) ! class="unsortable" |చిత్రం |- |1 |[[చెన్నకేశవ దేవాలయం (బేలూరు)|చెన్నకేశవ ఆలయం]] |హిందూమతం |విష్ణు |1117 |[[దస్త్రం:Chennakeshava_Temple_at_Belur.jpg|100x100px]] |- |2 |[[హొయసలేశ్వర ఆలయం|హొయ్సళేశ్వర ఆలయం]] |హిందూమతం |[[శివుడు|శివ.]] |1160 |[[దస్త్రం:Halebeedu-main.jpg|100x100px]] |- |3 |[[చెన్నకేశవ ఆలయం (సోమనాథపుర)|కేశవ ఆలయం]] |హిందూమతం |[[విష్ణువు|విష్ణు]] |1258 |[[దస్త్రం:Chennakesava_Temple-Somanathapura.jpg|100x100px]] |} == మూలాలు == {{మూలాలజాబితా}} m62ur6hjhay7z4hbycoy0sxqrnuci48 1 503527 4908377 2026-07-19T11:57:58Z Batthini Vinay Kumar Goud 78298 [[WP:AES|←]]Created page with '{{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}}' 4908377 wikitext text/x-wiki {{వికీప్రాజెక్టు యూజర్‌గ్రూపు-గూగుల్ ఎడిటథాన్-5 లో భాగం}} jq2sjkfnlrpi13z2ml6v8z42brzl7f9