వికీసోర్స్ tewikisource https://te.wikisource.org/wiki/%E0%B0%AE%E0%B1%8A%E0%B0%A6%E0%B0%9F%E0%B0%BF_%E0%B0%AA%E0%B1%87%E0%B0%9C%E0%B1%80 MediaWiki 1.47.0-wmf.17 first-letter మీడియా ప్రత్యేక చర్చ వాడుకరి వాడుకరి చర్చ వికీసోర్స్ వికీసోర్స్ చర్చ దస్త్రం దస్త్రంపై చర్చ మీడియావికీ మీడియావికీ చర్చ మూస మూస చర్చ సహాయం సహాయం చర్చ వర్గం వర్గం చర్చ ద్వారము ద్వారము చర్చ రచయిత రచయిత చర్చ పుట పుట చర్చ సూచిక సూచిక చర్చ TimedText TimedText talk మాడ్యూల్ మాడ్యూల్ చర్చ Event Event talk 0 1763 572309 23045 2026-08-26T01:11:49Z Dglasri 7328 /* బయటి లింకులు */ 572309 wikitext text/x-wiki {{Annamayya-box1-top|చక్కని తల్లికి (రాగం:పాడి ) (తాళం : )}} <poem> చక్కని తల్లికి చాంగుభళా తన చక్కెర మోవికి చాంగుభళా కులికెడి మురిపెపు కుమ్మరింపు తన సళుపు జూపులకు చాంగుభళా పలుకుల సొంపుల బతితో గసరెడి చలముల యలుకకు చాంగుభళా కిన్నెరతో పతి కెలన నిలుచు తన చన్ను మెఱుగులకు చాంగుభళా ఉన్నతి బతిపై నొరగి నిలుచు తన సన్నపు నడిమికి చాంగుభళా జందెపు ముత్యపు సరులహారముల చందన గంధికి చాంగుభళా విందయి వెంకట విభుబెన చినతన సంది దండలకు చాంగుభళా </poem> {{Annamayya-box-bottom}} {{Annamayya-box2-top|Chakkani talliki (Raagam:paadi ) (Taalam: )}} <poem> Chakkani talliki chaamgubhalaa tana Chakkera moviki chaamgubhalaa Kulikedi muripepu kummarimpu tana Salupu joopulaku chaamgubhalaa Palukula sompula batito gasaredi Chalamula yalukaku chaamgubhalaa Kinnerato pati kelana niluchu tana Channu me~rugulaku chaamgubhalaa Unnati batipai noragi niluchu tana Sannapu nadimiki chaamgubhalaa Jamdepu mutyapu sarulahaaramula Chamdana gamdhiki chaamgubhalaa Vimdayi vemkata vibhubena chinatana Samdi damdalaku chaamgubhalaa </poem> {{Annamayya-box-bottom}} ===బయటి లింకులు=== <h1>Listen Audio</h1> [https://annamayya-u.blogspot.com/2010/09/chakkani-talliki.html Chakkani talliki - చక్కని తల్లికి ] <!-- esnips లింక్ పనిచేయడం లేదు — పని చేసే లింక్‌తో భర్తీ చేయబడింది. ~By Dglasri --> ---- {{అన్నమయ్య పాటలు}} [[Category:అన్నమయ్య పాటలు ]] 9ajnkl7l0kk303cr9rgjj0p8yfrmq7j 0 2890 572306 429414 2026-08-26T01:06:47Z Dglasri 7328 /* బయటి లింకులు */ 572306 wikitext text/x-wiki {{Annamayya-box1-top|చూడరమ్మ సతులాల (రాగం: ) (తాళం : )}} <poem> ప|| చూడరమ్మ సతులాల సోబాన పాడరమ్మ | కూడున్నది పతి చూడికుడుత నాంచారి || సోబానే సోబానే సోబానే సోబానే చ|| శ్రీమహాలక్ష్మియట సింగారాలకేమరుదు | కాముని తల్లియట చక్కదనాలకేమరుదు | సోముని తోబుట్టువట సొంపుకళలకేమరుదు | కోమలాంగి ఈ చూడికుడుత నాంచారి || "చూడరమ్మ" చ|| కలశాబ్ధి కూతురట గంభీరాలకేమరుదు | తలపలోక మాతయట దయ మరియేమరుదు | జలజనివాసినియట చల్లదనమేమరుదు | కొలదిమీర ఈ చూడికుడుత నాంచారి || "చూడరమ్మ" చ|| అమరవందితయట అట్టే మహిమయేమరుదు | అమృతము చుట్టమట ఆనందాలకేమరుదు | తమితో శ్రీవేంకటేశు తానె వచ్చి పెండ్లాడె | కొమెర వయస్సు ఈ చూడికుడుత నాంచారి || "చూడరమ్మ" </poem> {{Annamayya-box-bottom}} {{Annamayya-box2-top|cUDaramma satulArA (Raagam: ) (Taalam: )}} <poem> pa|| cUDaramma satulAla sObAna pADaramma | kUDunnadi pati cUDikuDuta nAMcAri || Sobane sobane sobane sobane ca|| SrImahAlakShmiyaTa siMgArAlakEmarudu | kAmuni talliyaTa cakkadanAlakEmarudu | sOmuni tObuTTuvaTa soMpukaLalakEmarudu | kOmalAMgi I cUDikuDuta nAMcAri || ca|| kalaSAbdhi kUturaTa gaMBIrAlakEmarudu | talapalOka mAtayaTa daya mariyEmarudu | jalajanivAsiniyaTa calladanamEmarudu | koladimIra I cUDikuDuta nAMcAri || ca|| amaravaMditayaTa aTTI mahimayEmarudu | amRutamu cuTTamaTa AnaMdAlakEmarudu | tamitO SrIvEMkaTESu dAne vacci peMDlADe | kaumera vayassu I cUDikuDuta nAMcAri || </poem> {{Annamayya-box-bottom}} ===బయటి లింకులు=== <h1>Listen Audio</h1> [https://annamayya-u.blogspot.com/2010/09/cudaramma-satulara.html Chudaramma satulara - చూడరమ్మ సతులారా] <!-- esnips లింక్ పనిచేయడం లేదు — పని చేసే లింక్‌తో భర్తీ చేయబడింది. ~By Dglasri --> ---- {{అన్నమయ్య పాటలు}} [[Category:అన్నమయ్య పాటలు ]] nidrdb7gqkvwhr8p0bli64boeshalk2 0 3254 572301 447869 2026-08-26T00:58:22Z Dglasri 7328 /* బయటి లింకులు */ 572301 wikitext text/x-wiki {{Annamayya-box1-top|ఏమని పొగడుదుమే (రాగం:ఆభేరి ) (తాళం :ఆదితాళం )}} <poem> ఏమని పొగదుడుమే యికనిను ఆమని సొబగుల అలమేల్మంగ || తెలికన్నుల నీ తేటలే కదవే వెలయగ విభునికి వెన్నెలలు పులకల మొలకల పొదులివి గదవే పలుమరు పువ్వుల పానుపులు || తియ్యని నీమోవి తేనెలే కదవే వియ్యపు రమణుని విందులివి ముయ్యక మూసిన మొలక నవ్వు గదె నెయ్యపు గప్పురపు నెరి బాగాలు || కైవసమగు నీ కౌగిలే కదవే శ్రీ వేంకటేశ్వరు సిరి నగరు తావు కొన్న మీ తమకములే కదే కావించిన మీ కల్యాణములు || </poem> {{Annamayya-box-bottom}} {{Annamayya-box2-top|Emani pogaDudumE (Raagam: ) (Taalam: )}} <poem> Emani pogaDudumE yikaninu Amani sobagula alamelmaMga telikannula nI tETalE kadavE velayaga viBuniki vennelalu pulakala molakala pAdulivi gadavE palumaru buvvula pAnupulu tiyyani nImOvi tEnelE kadavE viyyapu ramaNuni viMdulivi muyyaka mUsina molaka navvu gade neyyapu gappurapu neri bAgAlu kaivasamagu nI kaugilE kadavE SrI vEMkaTESvaruni siri nagaru tAvu konna mI tamakamulE kadE kAviMcina kalyANamulu </poem> {{Annamayya-box-bottom}} ===బయటి లింకులు=== <h1>Listen Audio</h1> [https://annamayya-u.blogspot.com/2010/08/emani-pogadudume.html Emani pogadudume - ఏమని పొగడుదుమే] <!-- esnips లింక్ పనిచేయడం లేదు — పని చేసే లింక్‌తో భర్తీ చేయబడింది. ~By Dglasri --> ---- {{అన్నమయ్య పాటలు}} [[Category:అన్నమయ్య పాటలు ]] h8nn03k10iewlx0ao0l1xaf83dbc656 2 17220 571853 307613 2026-08-25T12:55:04Z రవిచంద్ర 146 /* పని చేసిన పుస్తకాలు */ 571853 wikitext text/x-wiki నా పేరు ఇనగంటి రవిచంద్ర. తెలుగు వికీపీడియాలో ఎక్కువగా రాస్తుంటాను. ఇక్కడ పుస్తకాలు అచ్చు దిద్దడం (ఫ్రూఫ్ రీడ్) అంటే ఇష్టం. == పని చేసిన పుస్తకాలు == * [[గణపతి]] - చిలకమర్తి లక్ష్మీనరసింహం సుప్రసిద్ధ హాస్య నవల. * [[గోన గన్నారెడ్డి]] - అడివి బాపిరాజు కాకతీయ చారిత్రాత్మక నవల. * [[నారాయణరావు (నవల)|నారాయణరావు]] - అడివి బాపిరాజు సాంఘిక నవల * [[సత్యశోధన]] - మహాత్మా గాంధీ ఆత్మకథ * [[హిమబిందు]] - అడివి బాపిరాజు శాతవాహన చారిత్రాత్మక నవల. * [[హేమలత]] - చిలకమర్తి లక్ష్మీనరసింహం రాజస్థాన్ రాజపుత్రుల చారిత్రక నవల. * [[అక్కన్న మాదన్నల చరిత్ర]] - వేదము వెంకటరాయశాస్త్రి రచన, గోల్కొండ సంస్థానాధిపతి తానీషా కొలువులోని మంత్రుల కథ ఇది. * [[ఆనందమఠము]] - బంకించంద్ర ఛటర్జీ చారిత్రాత్మక నవల, తెలుగు అనువాదం 6x64bfx410zd73u6hohp0g55c7veim8 102 20122 571851 437910 2026-08-25T12:39:24Z Rajasekhar1961 50 /* రచనలు */ 571851 wikitext text/x-wiki {{రచయిత |ఇంటిపేరు = కొండా |అసలుపేరు = వెంకటప్పయ్య |పేరు_మొదటి_అక్షరం = క |పుట్టిన_యేడు = 1866 |గిట్టిన_యేడు = 1949 |వివరణ = ప్రత్యేక ఆంధ్ర రాష్ట్రోద్యమానికి ఆద్యుడు, ప్రముఖ స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు, దేశభక్త బిరుదాంకితుడు. |బొమ్మ= Konda Venkatappayya.jpg |వికీపీడియా_లంకె = కొండా వెంకటప్పయ్య |వికీవ్యాఖ్య_లంకె = |కామన్సు లంకె= }} ==రచనలు== * [[సతీదేవి]] (1915) {{small scan link|Satee-Devi.pdf}} * [[ఆధునిక రాజ్యాంగ సంస్థలు]] (1932) {{small scan link|Adhunikarajyanga025633mbp.pdf}} * [[దేశభక్త కొండ వేంకటప్పయ్య పంతులు స్వీయచరిత్ర]] (1952) : ప్రథమభాగము {{small scan link|Konda venkatappayya pantulu prathama bhaagamu.pdf}} ==రచయిత గురించిన రచనలు== * [[సంగ్రహ ఆంధ్ర విజ్ఞాన కోశము/మూడవ సంపుటము/కొండ వేంకటప్పయ్య]] [[వర్గం:భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమం]] ctau9zovbczd8hkzls54dn5xup8wqt2 104 35434 571762 278961 2026-08-25T11:59:19Z Rajasekhar1961 50 571762 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="శ్రీరామమూర్తి" /></noinclude><section begin="A26" />నాకు అయిదవఏడు రాకముందు ఎదో కాయలా ఏర్పడెను. మా నాయనమ్మగారును ఏదో జబ్బువలన చనిపోయెను. ఆమె అస్తులను వైకుంఠపురమునకు గొనిపోయి కృష్ణలో గలిపి తిరిగివచ్చునపుడు నాకు కాయలా నయమైన యెడల నా పుట్టు వెంట్రుకలు తీయించి ఉపనయనము అచ్చటి స్వామి దేవాలయములో చేయుదునని మా తండ్రిగారు మ్రొక్కుకొని వచ్చెనట. <section end="A26" /> <section begin="B26" />{{Center| {{p|fs200}}విద్యాభ్యాసము</p> }} అయిదవఏట నన్ను బడిలో చదువవేసిరి. ఆరోజున నాకాళ్ళకు ముచ్చలజో డొకటి తొడిగి క్రొత్తరుమాల నాపైన గప్పిరి. బడిపంతులు పిల్లలతోగూడ మాయింటికి వచ్చిరి. ఓం నమశ్శివాయ సిద్ధం నమ: అనువాక్యములు వ్రాయించిరి. పిమ్మట పంతులుగారు నన్ను తనచంకను బెట్టుకొని బడికి తీసికొనిపోయిరి. చదువులబడి పాతగుంటూరులో మరియొకబజారులో నొక పెద్దఅగ్రహారీకులైన మర్ధ్వులయింట నుండెను. ఆయింటివారి పిల్లవాడను చదువుకొనుచుండెను. పంతులుగారు ఆయింటిలోనే ఒక వైపున కాపురముండిరి. ఆయింటి యజమానురాలు నన్ను దయతో చూచుచుండెను. తన కుమారునితోపాటుగ నా తలయును దువ్వుచు ప్రేమతో మాట్లాడుచుండెను. అందరికంటె ముందు బడికి పోవుచుండినందున శ్రీయో చుక్కయో నాకే లభించుచుండెను. బాలు రందరిలో నొకకొంత చురుకైనవాడని నన్ను భావించుచుండిరి. <section end="B26" /><noinclude><references/></noinclude> 9hx3kbxfdmual5zjo5ynh17wqqsyoiy 104 35436 571764 231919 2026-08-25T12:02:12Z Rajasekhar1961 50 571764 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="శ్రీరామమూర్తి" /></noinclude> [[File:Konda Venkatappayya with friends (page 29 crop).jpg|c|300px|స్నేహితులతో వెంకటప్పయ్య.]]<noinclude><references/></noinclude> 91eynmdyymkidvisofvsmmucvk688pd 571765 571764 2026-08-25T12:03:19Z Rajasekhar1961 50 571765 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="శ్రీరామమూర్తి" /></noinclude> [[File:Konda Venkatappayya with friends (page 29 crop).jpg|c|500px|స్నేహితులతో వెంకటప్పయ్య.]]<noinclude><references/></noinclude> cuwj82wtsbajqb7j5p1iyvrqs201n1u 571766 571765 2026-08-25T12:03:46Z Rajasekhar1961 50 571766 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="శ్రీరామమూర్తి" /></noinclude> [[File:Konda Venkatappayya with friends (page 29 crop).jpg|center|500px|స్నేహితులతో వెంకటప్పయ్య.]]<noinclude><references/></noinclude> 22o0imhqhop5nk6vfbj4k9szfrx0ezt 571767 571766 2026-08-25T12:04:01Z Rajasekhar1961 50 571767 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="శ్రీరామమూర్తి" /></noinclude> [[File:Konda Venkatappayya with friends (page 29 crop).jpg|center|600px|స్నేహితులతో వెంకటప్పయ్య.]]<noinclude><references/></noinclude> sr04wdxntjudcx7p5jgs9lt46iyl7g1 104 35441 571780 231941 2026-08-25T12:06:51Z Rajasekhar1961 50 571780 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="శ్రీరామమూర్తి" /></noinclude><section begin="A52" />దిగిపిమ్మట పడవమీద బెజవాడచేరితిమి. బెజవాడనుండిగుంటూరు వచ్చునపుడు మధ్య ఒకరాత్రి మంగళగిరిలో బసచేసి తెల్లవారుఝామున బయలుదేరి గుంటూరు చేరితిమి. నేను మిషన్ పాఠశాలలో చదువుచున్నకాలములోనే నా పెదతమ్ముడును తెలుగుచదువు ముగించి ఇంగ్లీషుచదువు ప్రారంభించెను. నా చిన్నతమ్ము డింకను తెలుగుబడిలోనే చదువుచుండెను. <section end="A52" /> <section begin="B52" />{{Center| {{p|fs150}}కుగ్లరు దొరసాని - క్రైస్తవమతాభిమానము</p> }} మెట్రిక్యులేషన్‌పరీక్షనిమిత్తము రాజమహేంద్రవరము వెళ్ళినవారము గుంటూరుచేరినపిదప పరీక్షాఫలితములు తెలియవచ్చులోపల నాజీతమం దొక చిన్న చిత్రకథ నడచినది. నా చెలికాడగు కోడూరుచంద్రశేఖరము జ్వరపడి యేదియో యొక వాతప్రకోపమున నొకరాత్రివేళ మాటపడిపోవుటచేత వారి బందుగులు మిక్కిలి భయముచెంది మాయింటికి వచ్చి నన్ను నిద్రలేపి డాక్టరు కుగ్లరుదొరసాని నెట్లయిన తీసికొనిరావలసినదని మిక్కిలి ఆతురతతో చెప్పసాగిరి. డాక్టరు కుగ్లరుదొరసాని కొలది మాసములక్రిందట అమెరికానుంచి మిషనరీగా వచ్చి ఈ యూరిలో ఇండ్లకుబోయి ఉచితముగ రోగులకు చికిత్సచేయుచుండెను. సమర్ధురాలని అప్పటికే పేరుపొందెను. కాబట్టి ఎట్లయిన ఆమెను తీసికొనివచ్చి ఆమెచేత చికిత్సచేయించిన యెడల చిన్నవాడు దక్కునను ఆశతో నన్ను కోరిరి. నాకు ఆమెతో నెంతమాత్రమును పరిచయములేదు. {{nop}}<section end="B52" /><noinclude><references/></noinclude> p1qr712csvh0spc6lk91s9uh4r6429v 104 35442 571799 231949 2026-08-25T12:09:42Z Rajasekhar1961 50 571799 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="శ్రీరామమూర్తి" /></noinclude><section begin="A60" />మూడవనాడు వారియొద్దకు బోయి, నామనస్సున కలిగినమార్పు స్పష్టముగ చెప్పివేయుటయే యుక్తమని వారియింటికి వెళ్లితిని. నిన్న నేల రాలేదని వారు నన్నుప్రశ్నించిరి. జరిగినవిషయములను మనవిచేసితిని. అదంతయు శాంతముగా విని "మంచిది నీవు క్రైస్తవుడవు గాకపోయినను మంచిహిందువుగా నుండు" "Be a good Hindu" మని నాకు ప్రేమతో హితోపదేశము గావించిరి. అప్పుడు నిజమైన ఆయనగొప్పతనము నాకు మరింత విస్పష్టమయ్యెను. ఆ శాంతమును, ఆఉదారభావమును ఆయనపై నాప్రేమగౌరవముల వేయిరెట్లు హెచ్చుగావించెను. మానవులలో నిట్టిమహాపురుషులు అరుదనియు ఆదర్శప్రాయులనియు యెప్పుడును తలంచుచుంటిని. <section end="A60" /> <section begin="B60" />{{Center| {{p|fs150}}ఎఫ్. ఏ. చదువు</p> }} అంతట కొలది దినములకే పరీక్షాఫలితములు తెలియవచ్చెను. నేనును నామిత్రులు పలువురును కృతార్థులమైతిమని ఊరంతట చెప్పుకొనుచుండిరి. ఆనాడు మెట్రిక్యులేషనుపరీక్షలో ఉత్తీర్ణులగుట మిక్కిలి అపరూపముగ తలంచుచుండిరి. సుమారు ఇరువదివేలజనులతోగూడిన గుంటూరుప్రజలలో మాయశస్సుప్రాకిపోయెను. హనుమంతురావు ఒక్కడుమాత్రము ఫస్టుక్లాసులో ఉత్తీర్ణుడయ్యెను. పరీక్షాఫలితములు తెలిసినపిమ్మట యఫ్. ఏ., పరీక్షకుగూడ చదువవలెననియే నాకు ఉత్సాహముండెను. మా తండ్రిగారు భారమువహించుట కష్టమని కొంత సంశయించెను. కాని తుదకు సమ్మతించెను. గుంటూరులో కాలేజి లేదుకాబట్టి <section end="B60" /><noinclude><references/></noinclude> t69xo0tsvj3rtq8lb0klsmx6q7wi2cs 104 35444 571815 231953 2026-08-25T12:12:35Z Rajasekhar1961 50 571815 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Nrgullapalli" /></noinclude><section begin="A64" />పరిచయము లేకపోయెను. ఇళ్లువదలి ఇతరగ్రామములో నివసించుట మాకు క్రొత్తయగుటచేతను చదువునందు శ్రద్ధ తక్కువగుటచేతను ముచ్చటగ తిరుగుచు కాలము గడపుటకు అభ్యాసపడితిమి. ముఖ్యముగా చెన్నపట్టణములో చదువవలెనను అభిలాష మొదటినుండి హెచ్చుగానుండుటచేత రాజమహేంద్రవరములో చదువుపై లక్ష్యములేకపోవుటవలన పాఠములు పట్టుపడలేదు. కాని ఏమో పెద్దక్లాసులో చదువుచున్నామని గర్వము మమ్ముల ఆవహించెనని చెప్పవచ్చును. <section end="A64" /> <section begin="B64" />{{Center| {{p|fs150}}చెన్నపట్టణము - సంగీతసాహితులు</p> }} సంవత్సరాంతమున గుంటూరు నాటకసమాజమువారు రాజమహేంద్రవరములో నాటకప్రదర్శనము చేయుటకు వచ్చిరి గాన అందులో నాటకపాత్ర నేను వహింపవలసివచ్చెను. హరిశ్చంద్రనాటకమునకు పౌరులు మమ్ము హెచ్చుగా పొగడిరనితెలిపి యుంటిని. వారిలో అచ్చటి న్యాయవాదులలో ప్రముఖులుగా నుండిన మాకర్ల సుబ్బారావునాయుడుగారు నాయందెక్కువ అభిమానము వహించియుండిరి. ఈలోపల హనుమంతురావు, నేనును చెన్నపట్టణమున క్రైస్తవకళాశాలలో ప్రవేశించి చదువవలెనని నిశ్చయించుకొంటిమి. రాజమహేంద్రవరములో రెండవ సంవత్సరము చదువుటకై జీతముమొదలగువాని నిమిత్తము మా తండ్రుల నడిగి డబ్బు తెచ్చుకొని, శ్రీమాకర్ల సుబ్బారావు నాయుడుగారియొద్దకు బోయి, మేము చెన్నపట్టణ క్రైస్తవకళాశాలలో చదువనిశ్చయించుకొకొంటిమి గాన అచ్చట తగినవారికి <section end="B64" /><noinclude><references/></noinclude> m1rqxb7u1uj69k04j8a422hmayvmnqm 104 35446 571836 231969 2026-08-25T12:16:06Z Rajasekhar1961 50 571836 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Nrgullapalli" /></noinclude><section begin="A79" />ఆదినములలోనే న్యాపతి సుబ్బారావుపంతులుగారు జిల్లాకోర్టులో న్యాయవాదిగానుండి ఖ్యాతిగాంచి ప్రధానపురుషుడుగా పరిగణింపబడుచుండెను. వివేక వర్థని ప్రకటన మొదలగు కార్యములందును పునర్వివాహసందర్భములలోను వీరేశలింగముగారికి చేయూతనొసంగుచు వారితో మిక్కిలి మైత్రితో ప్రవర్తించుచుండిరి. వారితమ్మునికి వితంతువుతో వివాహము, తనకు తెలుపకుండ వీరేశలింగముగారు జరిపినందుకు వారిపై కోపించి అప్పటి నుండియు భేదభావముతో ప్రవర్తించుచుండిరని పలువురు చెప్పుకొనుచుండిరి. <section end="A79" /> <section begin="B79" />{{Center| {{p|fs150}}రంగయ్య సెట్టి - మిల్లరు దొర</p> }} మేము బి. ఏ., క్లాసులో జేరునప్పటికి మామిత్రులగు విండ్లచెరువు రామయ్య, పిడతల సీతాపతయ్య, నాగపూడి కుప్పుస్వామయ్యగార్లు బి. ఏ. పరీక్షలయందు కృతార్థులైరి. విండ్లచెరువు రామయ్యగారు గుంటూరులో హిందూఉన్నత పాఠశాలలో ఉపాధ్యాయులుగా జేరిరి. కుప్పుస్వామయ్యగారును, సీతాపతయ్యగారును సెకండుగ్రేడుప్లీడరీ నిమిత్తము చదువుచుండిరి. మరియు కుప్పుస్వామయ్యగారు కాళహస్తీలో జమీందారుగారి యింటిలో పిల్లలకు చదువుచెప్పు ఉద్యోగమును సంపాదించుకొనిరి. అదివరకు బి. ఏ., చదువుసమయముననే తండియారుపేటలో అబ్బయ్యనాయుడుగా రను నొక గొప్పవర్తకునియింటిలో ట్యూటరుగా నుండిరి. ఆయన అందువలన తండియారుపేటలో భార్యతో కాపురముచేయుచుండెను. ఒకప్పుడు ఏదో <section end="B79" /><noinclude><references/></noinclude> b3ptb82vg0br1oi5zt2wxhakxdwtpgk 0 35787 571763 278959 2026-08-25T11:59:59Z Rajasekhar1961 50 571763 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[../]] | రచయిత = కొండా వెంకటప్పయ్య | అనువాదం= | విభాగము =బాల్యము | ముందరి = [[దేశభక్త కొండ వేంకటప్పయ్య పంతులు స్వీయచరిత్ర/జననము - దేశస్థితి|జననము - దేశస్థితి]] | తదుపరి =[[దేశభక్త కొండ వేంకటప్పయ్య పంతులు స్వీయచరిత్ర/విద్యాభ్యాసము|విద్యాభ్యాసము]] | వివరములు = |సంవత్సరం=1952 }} <pages index="Konda venkatappayya pantulu prathama bhaagamu.pdf" from=21 fromsection="B21" to=26 tosection="A26" /> [[వర్గం:దేశభక్త కొండ వేంకటప్పయ్య పంతులు స్వీయచరిత్ర]] sahfbss0c03bkjyl0j5rpzh74onaxte 0 35792 571784 279005 2026-08-25T12:07:31Z Rajasekhar1961 50 571784 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[../]] | రచయిత = కొండా వెంకటప్పయ్య | అనువాదం= | విభాగము =మెట్రిక్యులేషను పరీక్ష | ముందరి = [[../మిషను పాఠశాల/]] | తదుపరి =[[../కుగ్లరు దొరసాని - క్రైస్తవ మతాభిమానము/]] | వివరములు = |సంవత్సరం=1952 }} <pages index="Konda venkatappayya pantulu prathama bhaagamu.pdf" from=46 fromsection="B46" to=52 tosection="A52" /> [[వర్గం:దేశభక్త కొండ వేంకటప్పయ్య పంతులు స్వీయచరిత్ర]] 8kynfwtql5ve2ad51siv3l2est79511 0 35793 571789 189856 2026-08-25T12:08:10Z Rajasekhar1961 50 571789 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[దేశభక్త కొండ వేంకటప్పయ్య పంతులు స్వీయచరిత్ర]] | రచయిత = కొండా వెంకటప్పయ్య | అనువాదం= | విభాగము =కుగ్లరు దొరసాని - క్రైస్తవ మతాభిమానము | ముందరి = [[దేశభక్త కొండ వేంకటప్పయ్య పంతులు స్వీయచరిత్ర/మెట్రిక్యులేషను పరీక్ష|మెట్రిక్యులేషను పరీక్ష]] | తదుపరి =[[దేశభక్త కొండ వేంకటప్పయ్య పంతులు స్వీయచరిత్ర/ఎఫ్. ఏ. చదువు|ఎఫ్. ఏ. చదువు]] | వివరములు = |సంవత్సరం=1952 }} <pages index="Konda venkatappayya pantulu prathama bhaagamu.pdf" from=52 fromsection="B52" to=60 /> [[వర్గం:దేశభక్త కొండ వేంకటప్పయ్య పంతులు స్వీయచరిత్ర]] m582fuj7khsnxuj198mj5mkxa63lw4h 571801 571789 2026-08-25T12:10:26Z Rajasekhar1961 50 571801 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[దేశభక్త కొండ వేంకటప్పయ్య పంతులు స్వీయచరిత్ర]] | రచయిత = కొండా వెంకటప్పయ్య | అనువాదం= | విభాగము =కుగ్లరు దొరసాని - క్రైస్తవ మతాభిమానము | ముందరి = [[దేశభక్త కొండ వేంకటప్పయ్య పంతులు స్వీయచరిత్ర/మెట్రిక్యులేషను పరీక్ష|మెట్రిక్యులేషను పరీక్ష]] | తదుపరి =[[దేశభక్త కొండ వేంకటప్పయ్య పంతులు స్వీయచరిత్ర/ఎఫ్. ఏ. చదువు|ఎఫ్. ఏ. చదువు]] | వివరములు = |సంవత్సరం=1952 }} <pages index="Konda venkatappayya pantulu prathama bhaagamu.pdf" from=52 fromsection="B52" to=60 tosection="A60" /> [[వర్గం:దేశభక్త కొండ వేంకటప్పయ్య పంతులు స్వీయచరిత్ర]] oehbnhbqh2o6ewxzmh3ilctxph1pncb 104 36012 571829 231968 2026-08-25T12:14:59Z Rajasekhar1961 50 571829 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Nrgullapalli" /></noinclude>అడుగుచెక్కను మరల మరమేకులతోనే బిగించి, జడ్జి వేసినసీళ్లు చెడకుండ భద్రముగ నుంచెను. మరునాడు జడ్జి ఆపెట్టెను తెప్పించి తాళముతెరిపించి చూడగా తీర్పు వీరేశలింగముగారు చెప్పినప్రకారముగా గాక ఎదిరిపక్షముగనే వ్రాయబడియుండెను. వీరేశలింగముగారు మునసబు లంచము పుచ్చుకొనెననిచెప్పుటయే అన్యాయమైనట్లు ఏర్పడినది. పెట్టె అడుగుచెక్కను విప్పి ప్రాతతీర్పు చించివేసి క్రొత్తతీర్పు వ్రాసిపెట్టె ననుమాట పంతులు గారికి తెలియవచ్చినది. కాని యిది రుజువుపఱచుట అసాధ్యముగనేయుండెను. వారు నెమ్మదిగ యోచనచేసి, మునసబుగారి యింటిలో పనిచేయు పనికత్తెను పిలిపించి మునసబుగారి ఆఫీసు గది ప్రక్కను పారవేసియున్న కాగితపుముక్కల నన్నిటిని ప్రోవుచేసి తెప్పించిరి. వాని నన్నిటిని జాగ్రత్తగ చదివి అందలిఅక్షరములను సందర్భోచితముగ పదములుగ కూర్చి పదములను వాక్యములుగ జేర్చి మొత్తమున మొదటవ్రాసిన తీర్పు మరల రూపమెత్తించెను. ఈ ముక్కల నొకదానితో నొకటి అంటించి దానిని జడ్జిగారియొద్దకు గొనిపోయి చూపించెను. అది అంతయు మునసబు స్వహస్తముతో వ్రాసినదగుటచే మునసబుచేసిన దురంతమంతయు స్పష్టమయ్యెను. ఈవిషయమును విని, మునసబు ఆత్మహత్యచేసుకొని రాజదండన తప్పించుకొనెను. వీరేశలింగముగారి వాక్యముల సత్యము నిర్ధారణయగుటయేగాక అక్షరముల గూర్చువిద్యయందు వారికిగల ప్రావీణ్యము తేటపడెను. మరియు వారు దుర్మార్గులగు ప్రభుత్వోద్యోగులకు సింహస్వప్నముగ నుండిరి. వారి ప్రభావము దేశమున ఎల్లెడల వ్యాపించెను. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> 4057uqxux8ez7ukzu9gavy6k1t0rdgn 0 36116 571806 189857 2026-08-25T12:11:08Z Rajasekhar1961 50 571806 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[దేశభక్త కొండ వేంకటప్పయ్య పంతులు స్వీయచరిత్ర]] | రచయిత = కొండా వెంకటప్పయ్య | అనువాదం= | విభాగము =ఎఫ్. ఏ. చదువు | ముందరి = [[దేశభక్త కొండ వేంకటప్పయ్య పంతులు స్వీయచరిత్ర/కుగ్లరు దొరసాని - క్రైస్తవ మతాభిమానము|కుగ్లరు దొరసాని - క్రైస్తవ మతాభిమానము]] | తదుపరి =[[దేశభక్త కొండ వేంకటప్పయ్య పంతులు స్వీయచరిత్ర/చెన్నపట్టణము - సంగీతసాహితులు|చెన్నపట్టణము - సంగీతసాహితులు]] | వివరములు = |సంవత్సరం=1952 }} <pages index="Konda venkatappayya pantulu prathama bhaagamu.pdf" from=60 fromsection="B60" to=64 /> [[వర్గం:దేశభక్త కొండ వేంకటప్పయ్య పంతులు స్వీయచరిత్ర]] oz4p3icl660y0n3157g7sq9k4oauh5d 571819 571806 2026-08-25T12:13:15Z Rajasekhar1961 50 571819 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[దేశభక్త కొండ వేంకటప్పయ్య పంతులు స్వీయచరిత్ర]] | రచయిత = కొండా వెంకటప్పయ్య | అనువాదం= | విభాగము =ఎఫ్. ఏ. చదువు | ముందరి = [[దేశభక్త కొండ వేంకటప్పయ్య పంతులు స్వీయచరిత్ర/కుగ్లరు దొరసాని - క్రైస్తవ మతాభిమానము|కుగ్లరు దొరసాని - క్రైస్తవ మతాభిమానము]] | తదుపరి =[[దేశభక్త కొండ వేంకటప్పయ్య పంతులు స్వీయచరిత్ర/చెన్నపట్టణము - సంగీతసాహితులు|చెన్నపట్టణము - సంగీతసాహితులు]] | వివరములు = |సంవత్సరం=1952 }} <pages index="Konda venkatappayya pantulu prathama bhaagamu.pdf" from=60 fromsection="B60" to=64 tosection="A64" /> [[వర్గం:దేశభక్త కొండ వేంకటప్పయ్య పంతులు స్వీయచరిత్ర]] fvfetd7h5jxzobu3ens6kgthnboogvf 0 36117 571822 189858 2026-08-25T12:13:50Z Rajasekhar1961 50 571822 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[దేశభక్త కొండ వేంకటప్పయ్య పంతులు స్వీయచరిత్ర]] | రచయిత = కొండా వెంకటప్పయ్య | అనువాదం= | విభాగము =చెన్నపట్టణము - సంగీతసాహితులు | ముందరి = [[దేశభక్త కొండ వేంకటప్పయ్య పంతులు స్వీయచరిత్ర/ఎఫ్. ఏ. చదువు|ఎఫ్. ఏ. చదువు]] | తదుపరి =[[దేశభక్త కొండ వేంకటప్పయ్య పంతులు స్వీయచరిత్ర/శ్రీ వీరేశలింగము పంతులు|శ్రీ వీరేశలింగము పంతులు]] | వివరములు = |సంవత్సరం=1952 }} <pages index="Konda venkatappayya pantulu prathama bhaagamu.pdf" from=64 fromsection="B64" to=74 /> [[వర్గం:దేశభక్త కొండ వేంకటప్పయ్య పంతులు స్వీయచరిత్ర]] 9s4bhmcwa75e0tu3sv9vr75klrvdf8o 0 36118 571840 189859 2026-08-25T12:16:40Z Rajasekhar1961 50 571840 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[దేశభక్త కొండ వేంకటప్పయ్య పంతులు స్వీయచరిత్ర]] | రచయిత = కొండా వెంకటప్పయ్య | అనువాదం= | విభాగము =శ్రీ వీరేశలింగము పంతులు | ముందరి = [[దేశభక్త కొండ వేంకటప్పయ్య పంతులు స్వీయచరిత్ర/చెన్నపట్టణము - సంగీతసాహితులు|చెన్నపట్టణము - సంగీతసాహితులు]] | తదుపరి =[[దేశభక్త కొండ వేంకటప్పయ్య పంతులు స్వీయచరిత్ర/రంగయ్య సెట్టి - మిల్లరు దొర|రంగయ్య సెట్టి - మిల్లరు దొర]] | వివరములు = |సంవత్సరం=1952 }} <pages index="Konda venkatappayya pantulu prathama bhaagamu.pdf" from=75 to=79 tosection="A79" /> [[వర్గం:దేశభక్త కొండ వేంకటప్పయ్య పంతులు స్వీయచరిత్ర]] hzem068lwamwz8a844kzfp6lbwpd7ma 0 36119 571844 189860 2026-08-25T12:17:08Z Rajasekhar1961 50 571844 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[దేశభక్త కొండ వేంకటప్పయ్య పంతులు స్వీయచరిత్ర]] | రచయిత = కొండా వెంకటప్పయ్య | అనువాదం= | విభాగము =రంగయ్య సెట్టి - మిల్లరు దొర | ముందరి = [[దేశభక్త కొండ వేంకటప్పయ్య పంతులు స్వీయచరిత్ర/శ్రీ వీరేశలింగము పంతులు|శ్రీ వీరేశలింగము పంతులు]] | తదుపరి =[[దేశభక్త కొండ వేంకటప్పయ్య పంతులు స్వీయచరిత్ర/పడవ ప్రయాణము|పడవ ప్రయాణము]] | వివరములు = |సంవత్సరం=1952 }} <pages index="Konda venkatappayya pantulu prathama bhaagamu.pdf" from=79 fromsection="B79" to=83 /> [[వర్గం:దేశభక్త కొండ వేంకటప్పయ్య పంతులు స్వీయచరిత్ర]] csv9b0l223ijz5hwbxjf9kbvq9uym73 102 70396 572307 560284 2026-08-26T01:09:18Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 572307 wikitext text/x-wiki {{రచయిత |ఇంటిపేరు = |అసలుపేరు = రామరాజభూషణుడు |పేరు_మొదటి_అక్షరం = ర |పుట్టిన_యేడు = 1510 |గిట్టిన_యేడు = 1580 తరువాత |వివరణ = రామరాజభూషణుడుగా పేరు గాంచిన భట్టుమూర్తి, శ్రీకృష్ణదేవరాయల ఆస్థానములోని అష్టదిగ్గజాలలో ఒకడు. ఈయన 16వ శతాబ్దముకు చెందిన తెలుగుకవి, సంగీతవిద్వాంసుడు. |బొమ్మ= |వికీపీడియా_లంకె = రామరాజభూషణుడు |వికీవ్యాఖ్య_లంకె = |కామన్సు లంకె= }} ==రచనలు== * కావ్యాలంకారసంగ్రహము అను [[నరసభూపాలీయము]] (వావిళ్లవారి ముద్రణ: 1920) {{small scan link|Narasabhupaleeyamu.pdf}} * [[కావ్యాలంకారసంగ్రహము]] (నరసభూపాలీయము) (1945 ముద్రణ) {{small scan link|1945 KavyaAlankaraSangrahamu Telugu PDF.pdf}} * [[వసుచరిత్రము]] {{small scan link|వసుచరిత్రము.pdf}} * [[హరిశ్చంద్రనలోపాఖ్యానము]] {{small scan link|హరిశ్చంద్రనలోపాఖ్యానము.djvu}} ==రచయిత గురించిన రచనలు== * [[కవి జీవితములు/రామరాజభూషణకవి]] * [[ఆంధ్ర కవుల చరిత్రము - రెండవ భాగము/రామరాజ భూషణుడు]] 2y8dds46j0aw68qiqli0z5mcs2m1lrl 0 151737 571938 462333 2026-08-25T14:19:10Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:గ్రంథాలయాలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 571938 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 1/సంచిక 1]] | రచయిత = | అనువాదం= | విభాగము =కేంద్రగ్రంథాలయము, బరోడా | ముందరి = [[../గ్రంథాలయములు చేయవలసినపని/]] | తదుపరి = [[../సర్వకళాశాల గ్రంథాలయము, బొంబాయి/]] | వివరములు = |సంవత్సరం=1916 }} <pages index="Grandaalaya Sarvasvamu V.1, No.1 (1916).pdf" from=34 to=35 fromsection="బరోడా" tosection="బరోడా"/> [[వర్గం:గ్రంథాలయ సర్వస్వము-రచనలు]] [[వర్గం:గుజరాత్]] [[వర్గం:గ్రంథాలయాలు]] c69eene25iz3rh86lgiymhcn5d2rr5a 0 151739 571940 462334 2026-08-25T14:20:26Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:గ్రంథాలయాలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 571940 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 1/సంచిక 1]] | రచయిత = | అనువాదం= | విభాగము =సర్వకళాశాల గ్రంథాలయము, బొంబాయి | ముందరి = [[../కేంద్రగ్రంథాలయము, బరోడా/]] | తదుపరి = [[../సంచారగ్రంథభాండాగారములు/]] | వివరములు = |సంవత్సరం=1916 }} <pages index="Grandaalaya Sarvasvamu V.1, No.1 (1916).pdf" from=35 to=35 fromsection="బొంబాయి" tosection="బొంబాయి"/> [[వర్గం:గ్రంథాలయ సర్వస్వము-రచనలు]] [[వర్గం:మహారాష్ట్ర]] [[వర్గం:గ్రంథాలయాలు]] 2xd48y3p6yj3uuc7nwsz0ryige7a4jd 104 154749 572329 448561 2026-08-26T05:08:37Z A.Murali 3019 /* అచ్చుదిద్దారు */ 572329 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="A.Murali" />{{rh|కామశాస్త్రము||సంగ్రహ ఆంధ్ర}}</noinclude><section begin="693A" />తమ కార్యములను వెనుకటికంటే ఎక్కువ రహస్యముగా కోనసాగించుకొనుచున్నారు. ఆదిలో కాపాలికము నకు మోక్షము ప్రాప్యముగా నుండెను. వీరు ద్వైతమును స్వీకరించిరి. కానీ రానురాను భీభత్సచర్యలే ముఖ్యాచారములగుట తటస్థించెను. వీరు జందెములను ధరించుట కూడ కలదని తెలియుచున్నది. ఇప్పుడీ మతము నామమాత్రముగానే యున్నట్లు తెలిసికొనవలెను. {{right|కు. సీ.}} <section end="693A" /> <section begin="693B" />'''కామశాస్త్రము :''' ధర్మార్థ కామములలో కామము సర్వవిధముల గ్రాహ్యము, సేవ్యము అని పూర్వాచార్యుల యభిమతము . ఆధునిక కాలమున కామము నింద్యమనియు, అనుపొదేయ మనియు, త్యాజ్యమనియు అనేకుల యభిప్రాయముగా గోచరించుచున్నది. కామమును నిర్వచించు వాత్స్యాయనుడిట్లు చెప్పెను : “శ్రోత్రత్వక్చక్షుతుర్జిహ్వా ఘ్రాణానా మాత్మ సంయు క్తేస మనసా అధిష్ఠితానాం స్వేషు స్వేషు విషయేషు ఆనుకూల్యతః ప్రవృత్తిః కామః స్పర్శ విశేష విషయే త్వన్యాభిమానిక సుఖానువిద్ధా ఫలవత్యర్థప్రతితిః, ప్రాధాన్యాత్కాను". అనగా, కామము సామాన్య కామ మనియు, విశేషకామమనియు రెండు విధములు. చెవులు, చర్మము, కన్నులు, నాలుక, ముక్కు అను నీ జ్ఞానేంద్రియములు ఆత్మసంయుక్తమగు మనస్సుచే అధిష్ఠితములై స్వస్వవిషయములందు సుఖస్వరూపనుగు ప్రవృత్తిని కలిగి యుండుట సామాన్య కామము, సుఖానువిద్ధము, స్పర్శ విశేషాత్మకమునగు స్త్రీ పురుషుల ఆనందానుభూతి విశేష కామము. కామము సేవ్యము, స్తుత్యము అనియే ప్రాచీనుల యభిప్రాయము. వారి మతమున కామము సాధారణ ముగా ఉపాదేయమే. నిషేధింపబడినది అందలి విశృంఖలత మాత్రమే. ఆర్యమత సారభూతమగు భగవద్గీతయందు "ప్రజనశ్చాస్మి కందర్ప" "ప్రజనన కారకుడగు మన్మథుడను గూడ నేనే" అని భగవానుడు కామము యొక్క ఔచిత్యమును వివరించెను. మరియు "ధర్మ్యా విరుద్ధో భూశేషు కామ్యోన్మీ భరతర్షథ" అనగా ధర్మమునకు విరుద్ధముకాని కామము నేవని భగవంతుడు వచించియున్నాడు. ఇందు త్రివర్గము అనగా ధర్మార్థకామములు, పరస్పరాశ్రయములుగా, సరస్పరానుపఘాతకములుగా ఉండవలె నని సిద్ధాంతము. ఈ సందర్భమున కామసూత్ర ప్రణీతయగు వాత్స్యాయన మల్లనాగుని మతము గమనింపదగినది. కామమును నిరసించునట్టి అనేక వాదములు వాత్స్యాయనుని కాలమున నుండెను. వాటిని వాత్స్యాయనుడు తన గ్రంథమున నీవిధముగా పేర్కొనెను. "కామము నాచరింపరాదు. కామము తదుత్పాదకములగు ధర్మార్థములకు విరుద్ధము. కామి ధర్మము నాచరింపలేడు. కామము అర్థార్జనము నకు విరుద్ధము. సత్పురుషులకు కామము విరుద్ధము. కామము అర్థనాశకము, అసజ్జన సంసర్గదాయకము. కామి అనేకములగు నకార్యములు నాచరించును. కామికి అంతరము, బాహ్యమునగు శౌచ ముండదు. కామి శక్తిహీనుడును, ప్రభావశూన్యుడును అగును. కామము వలన అనేక ప్రమాదములు సంభవించును. శరీరము రోగములకు ఆకరమగు నవకాశములు పెక్కులు గలవు. కామి సమాజములో లఘుత్వము నందును. లోకులు కామిని విశ్వసింపరు. కాన కామము త్యాజ్యము. అనేకులు కామవశులై సపరివారముగా నశించిరి. భోజవంశ్యుడగు దాండక్యుడను రాజు కామవశుడై బ్రాహ్మణకన్యను పొందగోరి సబంధురాష్ట్రముగా వినష్టుడాయెను. అహల్య కారణముగా దేవరాజగు నింద్రుడు, దౌపది కారణముగా కీచకుడు, సీత కారణముగా రావణుడు వినష్టులయిరి. ఇటులనే కామము అనర్థదాయకమని చూపుటకు అనేకములయిన ఉదాహరణము లున్నవి. కాన కామము 'హేయము.” ఈ విప్రతిపత్తులను వాత్స్యాయనుడు ఈ రీతిని ఖండించి కామము ఉపాధేయమనియు, సేవ్యమనియు నిరూపించెను. "కామము లోకస్థితి నిబంధనము. సృష్టికి మూల కారణము కామమే. కామమే లేనిచో సృష్టియే లేదు. కామము అనివార్యము. కామము ఆహారతుల్యము. శరీరస్థితికి ఆహార మెట్లు ఆవశ్యకమో అటులనే కామము కూడ శరీరస్థితికి హేతువు. ఆహారములేక జీవించుట ప్రాణి కెటుల అసాధ్యమో అట్లే కామ సేవకూడ ప్రాణికి ఆవశ్యకము. అనగా శరీరము, ఆహారము, కామము అను నీ మూడింటికిని అవినాభావ సంబంధము కలధని <section end="693B" /><noinclude><references/></noinclude> oop30z87cmk4kl0cdecepzzdorg4y5g 104 154750 572330 448562 2026-08-26T05:24:40Z A.Murali 3019 /* అచ్చుదిద్దారు */ 572330 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="A.Murali" />{{rh||విజ్ఞానకోశము - ౨||కామశాస్త్రము}}</noinclude> గోచరించుచున్నది. వివిధముగ ఆహారమును యుక్తముగా, నియమితముగా, పరిమితముగా సేవింప వలెనో, అదేరీతిగ కామమును కూడ ఉచితరీతిచే భోగించుట ఆవశ్యము. ఆహారగ్రహణమునందును, ఆహార పరిత్యాగమందును ఎక్కువతక్కువ లున్నచో శరీరము రోగ నిలయమగును. అట్లే కామోపభోగము నందును, కామ నివృత్తి యందును అనుచితమైన ప్రవర్తవ మున్నచో ప్రమాదము ఘటిల్లును. ఆపిపీలికమగు జీవజాతి చేష్టలు కామానువిద్ధములు. కామము దుర్నివారము. ఆదియునుగాక ధర్మార్థ ముల లక్ష్యము కామసిద్ధియే యనుట నిస్సంశయము. కామసిద్ధి లేని ధర్మార్థములు వ్యర్థములు. ధర్మము స్వర్గము నిచ్చును. అచ్చటకూడ అప్సరసల సంభోగమే (కామసిద్దియే) ధ్యేయమని చెప్పబడినది. ధర్మయుక్తము, ఆనందప్రదము అగు గృహస్థాశ్రమము నరులకు దుర్వారము. అపత్యము కొరకు ఐహికాముష్మికమగు నానందముకొరకు, భోగప్రకర్షముకొరకు, ఉద్దిష్టమగు కామము సర్వవిధముల గ్రాహ్యమే యగును.” "ధర్మార్థ కామములలో కామము గ్రాహ్యమని గుర్తింపబడుట కొన్ని రీతులు ఉచితముగా దోచుటలేదు. కామముయొక్క దుష్పరిణామ హేతుత్వము దుర్నివారము కదా ! కామము యొక్క దోషములు విరితములే కదా !" అని వాదించువారికి వాత్స్యాయనుడు ఈ రీతిని సమాధాన మిచ్చుచున్నాడు. "నిజము, కామము కేవల నిర్దుష్టము కాదు. సృష్టివిధానమే యది. కేవల నిర్దోషము, కేవల నిర్గుణము నగు వస్తువు లేనేలేదు. అంతనూత్రము చేత కామము త్యాజ్యమనుట అనుచితము. దోషములను యథాశక్తి పరిహరించి సుఖానుభూతి నందుటయే వివేకుల యభిమతము. దుఃఖమున్నంత మాత్రమున సుఖము త్యాజ్యము కాదు. కాన సర్వము దుఃఖ సంఛిన్నమను నీతిని పురస్కరించుకొని సుఖమును త్యజించుట అవివేకము. ధర్మార్థ కామములను ఉచితరీతిని ఉపచరించుచు నరుడు ఇహమునందును, పరము నందును అత్యంత సుఖము నొందును ఏ కార్యమయినను త్రివర్గ సాధనమయి యుండవలెను. అథవా త్రివర్గములో రెండు లేక నొకటియైనను సాధింపబడవలెను. ఈ రీతి సమన్వయదృష్టితో త్రివర్గ సామంజస్యము స్థాపింపబడినది. పురుషుడు శతాయుష్షుడు. అతడు కాలమును విభజించి విరస్పరానుపమాతముగ త్రివర్గమును సేవింపవలెను. "బాల్యమునందు విద్యా గ్రహణము చేయవలెను. యౌవనమందు కామమును భోగింపవలెను. ముసలితనమున మోక్షపరుడు కావలెను. ఆయువు అనిత్యముగాన, యథావకాశము, యధోచితము త్రివర్గమును సేవింపవలెను. విద్యాగ్రహణ కాలనుందు బ్రహ్మచర్యమే విహితము." అని వాత్స్యాయనుని మతము. ఈ విషయమే కవికులగురువు కాళిదాసు రఘు వంశములో నిట్లు విశదీకరించెను. "శైశవే ౽భ్యస్త విద్యానాం యౌవనే విషయైషిణామ్, వార్ధకే ముని వృత్తీనాం యోగేనాంతే తనుత్యజామ్". ఈవిధమున కామశాస్త్రమునకు శాస్త్రత్వమును నెలకొల్పిన వాడు మహాదార్శనికుడు, మహర్షి వాత్స్యాయనుడు. మరియొక ముఖ్య ఆక్షేపమిది : "కామము ఉపాదేయమగుగాక. అంతమాత్రమున కామశాస్త్రము ఉపాదేయ మెటులగును? కామశాస్త్ర రచనయే అనిష్టము. కామశాస్త్రము లోక కళ్యాణప్రదము కానేరదు. దానిమూల మున అశుభము, అనాచారము వ్యాపించును. కామశాస్త్రము అనావశ్యకము. ప్రాణులు స్వభావతః విషయ సుఖాభిలాషులు, ఆవులు, గుఱ్ఱములు, చిలుకలు మొదలగు తిర్యగ్యోనులకు కామశాస్త్రము నెవడుపదేశించెను? అవి నిసర్గముగనే కామమందు స్వయం ప్రవృత్తములు, కామము ఉపదేశము నపేక్షింపదు. శిక్షణము లేకుండగనే కామము సిద్ధము. మృగపక్షులకు స్వకాంతా రమణోపాయమును ఏ గురువు ఉపదేశించెను? అదియును గాక ఆత్మ నిత్యము. తద్గుణములు నిత్యములు. ఇచ్ఛాద్వేషాదు లాత్మగుణములు, ఆత్మగతమగు కామము కూడ నిత్యమే. అదియే ప్రాణుల యొక్క ప్రవర్తకము. కాన కామశాస్త్ర రచన అనావశ్యకము. అవాంఛనీయము" ఈ విప్రతిపత్తులను వాత్స్యాయను డిట్లు నిరస్తము చేసాను. "తిర్యగ్యోనులయందు ఇంద్రియములు కప్పబడియుండవు. కాన కామోద్బోధనము అక్లిష్టము. స్త్రీజాతి స్వతంత్రము. వివాహాది నియమములు లేవు. అవి ఋతువిశేషములందుననే అభిగమించును. వాటి ప్రవృత్తి యావదర్థమే. మరియు పశు పజ్యదుల ప్రవృత్తి బుద్ధిపూర్వకము గాదు. ఈ కారణములచేత తిర్య గ్యోనులకును<noinclude><references/></noinclude> 2hxqahibxka8ivjfn6y3ku6gde5prri 104 154751 572331 448563 2026-08-26T05:44:29Z A.Murali 3019 /* అచ్చుదిద్దారు */ 572331 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="A.Murali" />{{rh|కామశాస్త్రము||సంగ్రహ ఆంధ్ర }}</noinclude> మనుష్య జాతికిని భేదము గలdu. మానవజాతి ఇంద్రియములు గుప్తములుసు, అవృతములునై యున్నవి. స్త్రీ జాతి స్వతంత్రము గాదు. వివాహది నియమములచే బద్దము. స్త్రీ పురుషుల యభిగమనము ఋతువిశేషము లందు కాదు. ప్రవృత్తికూడ కేవలము యావదర్థము కాదు. స్త్రీ పురుషులు పరస్పరా పేక్షము. మాసవజాతి ప్రవృత్తులు బుద్ధిపూర్వకములు. స్త్రీ పురుషులు సంప్ర యోగపరాధీనులు. సంప్రయోగము ఉపాయా పేక్షితము. ఉపాయ ప్రతిపత్తి నేర్పుటకే కామశాస్త్ర రచన- కామశాస్త్రము సర్వవిధముల సుపాధేయమే యగును. శాస్త్రము సర్వాంగీకారముగ నుండవలెను. కావున కామశాస్త్రమునకు సంబంధించిన విషయము లన్నియు నిందు గలవు. అంత మాత్రమున అనగా- కేవలము శాస్త్రములో కలదుగదాయని సర్వము ప్రయోజ్యముగా నేరదు. శాస్త్రార్ధములు వ్యాపకములు, ప్రయోగములు ఐకదేశికములు,అను నీమూలసూత్రమును మరువరాదు. కామశాస్త్రమందు వివరింపబడిన పారదారికము, వశీకరణము మొదలగునవి ప్రయోజ్యములు కావు." అని వాత్యాయనుని యుపదేశము. ఈశాస్త్రము లోక యాత్రార్థమై యున్నది. రాగార్థముకాదు. కాన తత్త్వజ్ఞుడు ధర్మాతా పేక్షముగా రాగాత్మకుడు గాక కామమును సేవించుచు సిద్ధుడగును. 'అంగనాలింగనాజ్జన్యం సుఖమేవ పుమర్థతా' అనగా అంగనాలింగన జన్యమగు సుఖమే పురుషార్థము" అను లోకాయత మతము అనర్థదాయకము. కామశాస్త్రము భారతీయుల అతి ప్రాచీన శాస్త్రములలో నొకటి. ఔపనిషదికము కామశాస్త్రము యొక్క ఒక ప్రధానాంగము. ఇందు సుభగంకరణము, పశీకరణము, వృష్యయోగము మొదలగు విధులు చెప్పబడెను. అథర్వ వేదములో ఇవి పేర్కొనబడియే యున్నవి. పురుషుడు కామసిద్దికొరకు స్త్రీని, స్త్రీ తన కామసిద్ధి కొరకు పురుషుని వశపరచుకొనుటకు అనేక విధులు చెప్పబడినవి. ఒక వశీకరణమంత్రము ఉదాహరణార్థము ఉల్లేఖింప బడుచున్నది. తమ కామించిన పురుషుని యొక్క ప్రతిమను నిర్మించి ఆప్రతిమమీద ఈమంత్ర ప్రయోగము స్త్రీ చేయవలయును. "ఓ మారుత దేవుడా ! అతనిని ఉన్మత్తుని చేయుము. ఓ అంతరిక్షమా ! అతనిని ఉన్మత్తుని చేయుము. ఓ అగ్ని దేవుడా ! అతనిని ఉన్మత్తుని చేయుము. అతడు నన్ను గురించి శోభితుడు అగుగాక ! ఓప్రియుడా ! నీవు మూడు యోజనముల దూరము పోయిననుసరే, అయిదు యోజనముల దూరమున నున్ననుసరే, ఒక దినమున నౌకగుఱ్ఱము పరుగిడినంత దూరము నీవు పారిపోయిననుసరే ! అక్కడినుండి నీవు వెనుకకురమ్ము, నాపుత్రుల యొక్క తండ్రివికమ్ము." ఈవిధనుగు వశీకరణాది విధులు ఉత్తరకాలమున క్రమబద్ధమగు కామశాస్త్రము నకు అంగముగా పరిణమించెను. '''కామశాస్త్ర చరిత్ర:''' కామసూత్ర ప్రణేతయగు వాత్స్యాయనుడు కామశాస్త్ర చరిత్రమును ఈవిధముగా వివరించెను; "ప్రజాపతీ ప్రజలను సృష్టించి వారి స్థితి నిబంధనమును,ధర్మార్థ కామము లనెడు త్రివర్గమునకు సాధనమును, శతసహస్రాధ్యాయ పరిమితము నగు గ్రంథమును ప్రపచించెను. అందేక దేశమగు ధర్మాధికారికమును అనగా ధర్మశాస్త్రమును స్వాయంభువ మనువు వేరుపరచెను. బృహస్పతి అర్థశాస్త్రమును వేరుపరచెను. మహాదేవానుచరుడగు నంది అధ్యాయ సహస్ర పరిమితమగు సూత్ర మును వేరుగా నిర్మించెను. ఆ కామసూత్రమునే ఉద్దాలకమహర్షి పుత్రుడగు శ్వేతకేతువు పంచ శతాధ్యాయ పరిమితముగా సంక్షేపించెను. ఆ శాస్త్రమునే నూట యేబది అధ్యాయములలో పాంచాలుడగు బాభ్రవ్యుడు సంక్షేపించెను. ఈ శాస్త్రము ఏడు అధికరణములు కలదిగా నుండెను. అవి సాధారణము, సాంప్రయోజికము, కన్యా సంప్రయుక్తకము, భార్యాధికారికము, పారదారికము, వైశికము, ఔపనిషదికము అనునవి. ఇందలి ఆరవ అధికరణమగు వైశికమును, పాటలీపుత్ర వాసినులగు వేశ్యల యొక్క ప్రార్థనను అనుసరించి దత్తకుడు వేరుగా నిర్మించేను. అదియే క్రమము ననుసరించి చారాయణుడు సాధారణము ను, సువర్ణనాభుడు సాంప్రయోగికమును ఘోటకముఖుడు కవ్యాసంప్రయుక్తకమును, గోనర్దీయుడు భార్యాధికారికమును, గోణికా పుత్రుడు పొర చారికమును, కుచుమారుడు ఔపనిషధికమును వేరువేరుగా విరచించిరి. ఇట్లు దత్తకాద్యాచార్యులచే ఈ కామశాస్త్రము ఖండములుగా రచింపబడినది. ఇది రాను<noinclude><references/></noinclude> p02yrzvcthrzo8utwn17y8wwgne72v9 104 154752 572333 448564 2026-08-26T06:04:26Z A.Murali 3019 /* అచ్చుదిద్దారు */ 572333 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="A.Murali" />{{rh|విజ్ఞానకోశము -౨||కామశాస్త్రము}}</noinclude> రాను నష్టప్రాయమయ్యెను. దత్తకాదులు కామశాస్త్రమును పరిపూర్ణముగా, సకలాంగముగా రచింపక చదవ యవములనే రచించిరి. పాంచాల బాభ్రవ్యుని గ్రంథము బృహత్కాయ మగుటచే జిజ్ఞాసువులకు దురధ్యేయము. కనుక సర్వశాస్త్రమును సమగ్రముగా సంక్షేపించి, లఘు పరిమాణములో, అల్పగ్రంథము లో ఈకామసూత్రములను వాత్స్యాయనుడు రచించెను.” ఇందు మనకు ప్రజాపతి మొదలుకొని వాత్స్యాయనుని వరకు కామశాస్త్రేతిహాస మీయబడినది. కామ శాస్త్రము ప్రజాపతి మూలమనుటవలన ఈ శాస్త్రము అత్యంత ప్రాచీనమనియు, పవిత్రమనియు, ఆదరణీయమనియు స్పష్టమగుచున్నది. ప్రాచీన భారత దేశ సంఘసంస్కర్తలలో శ్వేత కేతువు ప్రముఖుడుగా గానవచ్చుచున్నాడు. ఇతడు ఉద్దాలకుని పుత్రుడు. ఛాందోగ్యోపనిషత్తునందు బ్రహ్మ విద్యను సొంతము అధ్యయనము చేసినవాడు. కామసూత్ర వృత్తికారుడగు భాస్కర నృసింహుడు శ్వేత కేతువు బ్రహ్మవిద్యతో తనివి చెందక కామశాస్త్రమును రచించెననీ చెప్పుచున్నాడు. ఈ విషయమున భేదాభిప్రాయముండుట ఉచితమే.ఏది ఎట్లున్నను శ్వేత కేతువు మహాభారతములో నొక సంఘసంస్కర్తగా వర్ణింపబడెను. శ్వేతకేతువునకు పూర్వము స్త్రీలలో బహువివాహ సంప్రదాయము కలdaట. వరదా రాఖీ గమనముకూడ ప్రాక్కాలమున సున్నదట. "పక్వాన్నమిన రాజేంద్ర! సర్వసాధారణాః 'స్త్రీయః॥ తస్మాత్తాసు నకు ప్యేతనర జ్యేత, రమేశచః" అనగా "ఓ రాజేంద్రా ! పక్వాన్నము పరీతిగ వీరిది వారిది అను భేదములేక సర్వ సాధారణమో అనగా సర్వులకు అనుభవార్హమో అట్లే స్త్రీలును సర్వసాధా రణలు. కనుక పురుషులు వారిమీద కుపితులు కారాదు. విరక్తులు కారాదు. కేవలము రమింపవలెను." అనునది ఇటప్రమాణము. సమాజమిట్లు అవ్యవస్థితముగా నుండగా మర్యాదా నిబంధనము చేసినది శ్వేత కేతువు. ఈ మహా మహుడు లోకులకు మధ్యపాన నివృత్తిని, అధమవర్ణము వారు బ్రాహ్మణులు, గురువులు, మున్నగువారి కన్నియలను వివాహమాడునట్టి అనుచితాచారము నుండి నివృత్తిని. పరస్త్రీ గమన నిషేధమును ఉపదేశించి, సమాజవ్యవస్థను నిర్మించెను. దత్తకుడు మధురానివాసియగు ఒక బ్రాహ్మణుని కుమారుడు. అతనితల్లి శ్రమాతి సమయమునందే మరణించెను. ఆతనితండ్రి అతనితో పాటలీపుత్రమున నివాస మేర్పరచుకొనెను. కొలది కాలమునకు తండ్రి కూడ మరణించెను. ఒక వృద్ధ బ్రాహ్మణి ఆబాలకుని పెంచెను. అందుచేతనే అతనికి దత్తకుడు అని పేరు. ఆధత్తకుడు అనతి కాలమున సర్వవిద్యలు, సర్వకళలు నేర్చి దత్తకాచార్యుడని పేరుగాంచెను. ధనార్జనమునకు సులభోపాయము నన్వేషించుచు దత్తకుడు పాటలీపుత్ర నగరమునందలి వేశ్యవాటికయందు ప్రవేశించెను. వేశ్యల ధనార్జనోపాయములను, వారి చతురబుద్ధిని, కౌటిల్యమును, కూలంకషముగ నధ్యయనముచేసి అతడు వేశ్యలకే ధనార్జనోపాయములను నేర్పుటలో గురువాయెను. ఆవేశ్యలందరు ప్రార్థింపగా అతడు "వైశికమును" రచించెను. చారాయణుడు, ఘోటకముఖుడు అర్థ శాస్త్రము నందును, గోనర్దేయుడు, గోణకాపుత్రుడు, పతంజలి వ్రాసిన మహాభాష్యమందును పేర్కొనబడినారు. వాత్స్యాయనుడు, తన కామసూత్ర గ్రంథమును గూర్చి యిట్లు చెప్పెను, "పూర్వశాస్త్రములను, ప్రయోగ ములను పరీక్షించియు, అనుసరించియు ఈ కామసూత్రము సంక్షేపముగా నిబద్ధమైనది. భాభ్రవీయమగు సూత్రమును గ్రహించి, విమర్శించి, వాత్స్యాయనుడు గ్రంథమును నిర్మించెను. ఈ వాత్స్యాయన కామసూత్రముల నిర్మితికి అనంతరము, తత్పూర్వ కామశాస్త్రములు ఉపేక్షితములై నష్టప్రాయము లాయెను. మహర్షి యగు పాణిని యొక్క అష్టాధ్యాయి, వ్యాకరణ శాస్త్రములో ఎట్లు అగ్రస్థానమును అధిష్ఠించునో అట్టి అగ్రస్థానమునే కామశాస్త్రములో, వాత్స్యాయనుని గ్రంథము ఆక్రమించును. ఇది సమగ్రమై లోక సాహిత్యములో ఉన్నతస్థానము నలంకరించు గ్రంథ రాజములలో నొకటి. ప్రాచీనభారతము యొక్క సంస్కృతి జీవన విశేషములకు ఈ గ్రంథము ఆకరము. ఇందు ఏడు అధికరణములు, 36 అధ్యాయములు, 64 ప్రకరణములు కలవు. మొదటిది సాధారణాధికరణము. ఇందు శాస్త్రసంగ్రహము, ధర్మార్థకామములలో కామమునకు గల స్థానము, విద్యలు, కళలు, నాగరకుని జీవితము, అతని దూతలు మొదలగునవి కలవు.<noinclude><references/></noinclude> krq8zq8m5h00fcmxa237pmpptu7v55x 104 154753 572336 448565 2026-08-26T06:25:31Z A.Murali 3019 /* అచ్చుదిద్దారు */ 572336 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="A.Murali" />{{rh|కామశాస్త్రము||సంగ్రహ ఆంధ్ర}}</noinclude> '''రెండవది''' సాంప్రయోగికాధికరణము. ఇందు నాయికా కాయకుల పర్గీకరణము శాస్త్రదృష్టి ననుసరించి చేయబడినది. కామమునకు దశాంగములగు ఆలింగన, చుంబన నఖచ్ఛేద్య, దశనచ్ఛేద్య, సంవేశన, సీత్కృతాదులు విశదముగా వర్ణింపబడినవి. '''మూడవదీ'' కన్యా సంప్రయుక్తకము. ఇందు వివాహము, కన్యను అధిగమించుట మొదలగు నంశములు కలవు, '''నాలుగవదీ'' భార్యాధిక గణము. ఇందుగృహిణీ కర్తవ్యములు, దినచర్య, ఆయ వ్యయముల నియమములు, మొదలగునవి పేర్కొనబడినవి. '''అయిదవదీ'' పారదారికము. ఇందు పరస్త్రీ సంపర్కము చెప్పబడినది. వాత్స్యాయనుడు పరదారగమనమును పూర్తిగా నిషేధించెను. ఈ శాస్త్రము కేవలము స్వపత్నీ రక్షణమ కొరకే గాని ప్రజాదూషణము కొరకు గారు. శాస్త్రము సమగ్రమై యుండవలెను. కేవలము శాస్త్రములో చెప్ప బడినంత మాత్రమున లేక వర్ణింపబడినంత మాత్రమున సర్వము గ్రాహ్యము, ప్రయోజ్యముకాదు. శాస్త్రార్థములు వ్యాపకములు. తత్ప్రయోగములు ఐక దేశికములు.'''ఆరవదీ'' వైశికము. ఇందు వేశ్యల ధనార్జనోపాయములు, వేశ్యల కామము మొదలగునవి చర్చింపబడెను. '''ఏడవదీ'' ఔపనిషదికము. ఇందు తంత్రము, ఆయుర్వేదము వర్ణింపబడినవి. ఈ శాస్త్రము కౌచుమారము అను పేర ప్రసిద్ధి కెక్కి నది. ఇందు చెప్పబడిన ప్రకరణములు: (1) సుధగంకరణము; ఇందు పురుషుడు తన సౌందర్యమును, యౌవనమును, ఆరోగ్యమును స్త్రీలకు ఆకర్షణీయములుగా నుంచుకొను విధానము, తత్సాధనములగు నౌషధ ప్రక్రియల నెరుగురీతి తెలుపబడెను. (2) వశీకరణము. ఇందు స్త్రీ వశీకరణ మంత్ర తంత్రే షధములు వివరింపబడినవి. (3) వృష్య యోగము. ఇందు కామావాప్తి సంతృప్తికరముగనుండుట కుపయోగించు ఔషధములు చెప్పబడినవి. ఆయుర్వేదము, వేదములు, తంత్రములు, మున్నగువాటిని చదివియు ఆప్తులు,వైద్యులు మొదలగువారి సలహాలను పొందియు ఈ యోగములను ప్రయోగింపవలెను. ఈ కామసూత్రము సర్వాంగ పరిపూర్ణమును, లోక హితకరమునై యున్నది. వాత్స్యాయమని కాలము నిశ్చితముగా నిర్ణయింప శక్యముకాదు. వాత్స్యాయన మల్ల నాగుని కాలము క్రీ. పూ. రెండవశతాబ్ది అని చెప్పవచ్చును. '''కామసూత్ర వ్యాఖ్యలు:''' కామసూత్రములపై రచింపబడిన వ్యాఖ్యలలో ముఖ్యమైనది యశోధరుని జయ మంగళా వ్యాఖ్య, ఈయది విపులార్థమై మహత్త్వపూర్ణమై మూలసూత్రములకు అత్యంతముగా శోభ నిచ్చుచున్నది. యశోధరుడు పదమూడవ శతాబ్దమునకు చెందినవాడు. కామసూత్ర వ్యాఖ్యాతలలో పదునైదవ శతాబ్దికి చెందిన వీరభద్రుడును, పదునేడవ శతాబ్దికి చెందిన భాస్కర సృసింహుడును ముఖ్యులు. వాత్స్యాయనుని యనంతరము కామశాస్త్రముపై అనేకులు వివిధ శాస్త్రగ్రంథములను రచించిరి. వాత్స్యా యనునకును, తదినంత రియులయిన కామశాస్త్రకారుల కును ఒక విశిష్ట భేదము కలదు.వాత్స్యాయనుని దృష్టి సమగ్రము, సర్వాంగీణమునై యొప్పుచున్నది. తరువాతి వారి దృష్టికోణము ఐక దేశికము, కేవలము విషయ వాంఛా హేతుకము. వాత్స్యాయనుడు ధర్మార్థ కామములను అనుషఘాతుకముగా సేవింపవలెననేను. అందుచేతనే “ధర్మార్థ కామేభ్యోనమః" అని అతడు ఆదిని పఠించెను. తరువాతి వారు కామమునే ప్రధానముగ పరిగణించిరి. '''కొక్కోకకవి :''' కొక్కోకుని రతిరహస్యము మన దేశములో వాత్స్యాయనుని గ్రంథము తరువాత విశేష ప్రచారములో నున్నది. ఇతడు సింహళ దేశీయుడు, తేజోకుని మనుమడు. వైద్య విద్యాధరుని పుత్రుడు. “కామశాస్త్రమునకు నూతనఫక్కి కలను సృజించి, తీర్పులను దిద్దినవాడు. ప్రాచీనులతో తన యభిప్రాయ భేదమును ధైర్యముగా చాటి గ్రంథరచనకు ఉపక్రమించి క్రొత్త శాస్త్రమునకు పితామహు డాయెను. కామశాస్త్ర ప్రయోజనము నితడిట్లు చెప్పెను. "అసాధ్యాయా స్సుఖం సిద్ధిః సాధ్యాయాశ్చాను రంజనమ్ | రక్తాయాశ్చరతి స్సమ్య కామశాస్త్ర ప్రయోజనమ్." అలభ్య: స్త్రీ యొక్క లాభోపాయ అన్వేషణము, లజ్ఞ స్త్రీ యొక్క అనురంజనము, అను రక్తస్త్రీ యొక్క సుఖానుభవము- ఇవి కామశాస్త్ర ప్రయోజనములు. ప్రాచీనుల యొక్కయు, ఆర్వాచీనుల యొక్కయు దృష్టి భేదములను ఈ విషయమే తేటతెల్లము చేయుచున్నది. కొక్కోకుని రతిరహస్యము లోక ప్రియమగు గ్రంథము.<noinclude><references/></noinclude> s12af7t92p8k9lgyyh15jzb1bcwyqlg 104 154754 572340 448566 2026-08-26T06:45:25Z A.Murali 3019 /* అచ్చుదిద్దారు */ 572340 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="A.Murali" />{{rh|విజ్ఞానకోశము - ౨||కామశాస్త్రము}}</noinclude> '''కళ్యాణమల్లుడు :''' కళ్యాణ ముల్లుని అనంగ రంగము శ్లోకాత్మకము, పదునారవ శతాబ్దమునకు చెందిన అహమ్మద్ ఖానుని పుత్రుడును, అయోధ్య నవాబునగు లాడక ఖానుని కౌతుకనిమిత్తము ఈతడి గ్రంథమును రచించెను. కళ్యాణ మల్లుడు అశేష కళావిదగ్ధుడు. ఆచార్య దత్తకుని దత్తక సూత్రములు, కుచుమార తంత్రము ప్రాచీన రచనలుగా తోచుటలేదు. జ్యోతిరీశ్వరాచార్యుడు వాత్స్యాయనుని మతము ననుసరించి పంచసాయకమము గ్రంథమును రచించెను. ఇదిగాక హరిహర భట్టు యొక్క రతిరహస్యము; రుద్రకవి కృతమయిన స్మరదీపిక ; క్షేమేంద్రుని కామసూత్రసారము, కుట్టినీ మతము ; రేవణుని స్మరతత్త్వప్రకాశిక మొదలగునవి పేర్కొనదగిన గ్రంథములు. ఈ గ్రంథము లన్నియు సంస్కృతముననే నిర్మింపబడినవి. భారతీయ దేశ భాషలలో కూడ బహు సంఖ్యాకములుగ కామశాస్త్రములు గలవు. ఆంధ్రభాషలో పేర్కొనతగినవి (1) ఎఱ్ఱయకవి కోక్కొకము (2) శివరాముని కామకళానిధి, (3) వేంకటకవి బ్రహ్మానంద శతకము (4) సోమభూపాలుని ఆంధ్ర రతిరహస్యము. అంతిమ గ్రంథము హరిహరభట్టు వ్రాసిన రతిరహస్యమునకు సుందరమగు అనువాదము. '''కామశాస్త్రము - విషయవిభాగము:''' కామశాస్త్రము లన్నిటిలోను ప్రాయికముగా నాయికానాయక విభాగము ఒక ముఖ్య విషయముగా పరిగణింపబడుచున్నది. ఈ విభాగము విభిన్న దృష్టికోణములపై నాధారపడి యున్నది. నాయక విభాగము: 1. ప్రమాణ కాల భావములను బట్టి ఉత్తమ, మధ్య మాధములుగా నాయకులు విభాగింపబడిరి. వారు క్రమముగా అశ్వ, వృష, శళ అనబడుదురు. 2. ఆకారగుణాదులమీద నాధారపడి మరియొక విభాగమున్నది. అవి భద్ర, దత్తక, కుచుమార, పాంచాలజాతులు. 3. కేవల ప్రణయ వ్యవహారముమీద ఆధారపడిన విభాగమును అనుసరించి దక్షిణుడు, ధృష్టుడు, అనుకూలుడు, శరుడు అను నాలుగు తెరగుల నున్నారు. ఇక నాయికా విభాగము : (1) ప్రమాణకాల భావములనుబట్టి నాయికలు హస్తిని, బడబ, మృగియని వ్యవహరింపబడుదురు. వీరు క్రమముగా ఉత్తమ, మధ్యమ, అధమ కక్ష్యలకు చెందియున్నారు. (2) సౌందర్య గుణాదులనుబట్టి పద్మిని, చిత్రిణి, శంఖిని, హస్తిని యను విభాగ మొకటి కలదు. (3) ముగ్ధ, మధ్య, ప్రౌఢ అను మరియొక విభాగమున్నది. (4) స్వాతంత్య్రము నాధారముగా గైకొని స్వీయ, అన్య, సామాన్య(వేశ్య) యను మరియొక విభాగము కలదు. నాయికా నాయకులకు తోడ్పడువారు అనేకులు కలరు. వారిలో విట, నట, గాయక, పితమర్దాదులు నాయకానుచరులు, కామము యొక్క దశలు పది. ఈ పది దశలయందును కామము వృద్ధిచెందును. 1. శ్రవణము, 2. చక్షుఃప్రీతి, 3. మనస్సంగము, 4. సంకల్పము, 5. జాగరము, 6. కృశత్వము, 7. అరతి, 8. లజ్జాత్యాగము. 9. మూర్ఛ, 10. మరణము. కామశాస్త్రములందు ప్రియుడు, ప్రియురాలు వివిధ కళలయందు సుశిక్షితులై యుండవలెనని ఉపదేశ మీయబడినది. కళాభినివేశము అనురాగమును, లోకప్రియత్వమును వృద్ధిచేయును. ఈ కళలు 64 అని పేర్కొనబడెను. అవి ప్రాచీన భారత జీవనమునకు పరిచాయకములు గాన గమనార్హములు. అవి ఇవి : 1. గీతము, 2. వాద్యము. 3. నృత్యము, 4. ఆలేఖ్యము అనగా చిత్రకర్మ, 5. విశేష కచ్ఛేద్యము (స్త్రీ ముఖమున వివిధరీతుల విచిత్రమగు తిలకము నుంచుట), 6. తండులకుసుమ బలివికారము (ముగ్గులు మొదలగునవి బియ్యము మొదలగువానిచే నిర్మించుట), 7. పుష్పాస్తరణము (పువ్వులతో ఆసనములు, అలంకరణ ములు మొదలగునవి చేయుట), 8. దశనవసనాంగరాగము (దంతములకు, బట్టలకు, శరీరాంగములకు రంగులు వేయుట), 9. మణిభూమికాకర్మ (మణులతో భూమిని, గృహమును తాపించుట), 10. శయన రచనము.11. ఉదకావాద్యము, 12. ఉదకాఘాతము (పిచికారీతో నీళ్ళు మొదలగునవి కొట్టుట), 13. చిత్ర యోగములు, 14. మాల్యనిర్మాణము, 15. శేఖరకాపీడయోజనము. మాలావిశేషములు (శిరస్సుమీద ధరించునవి. వాటిని నిర్మించుట), 16. నేపథ్యము (శరీరాలం కరణము), 17. కర్ణపత్ర భంగములు, 18. గంథయుక్తి, 19. భూషణ యోజనము, 20. ఇంద్రజాలము,<noinclude><references/></noinclude> bp3oec9lq1royxe0icetr2xtu73snst 104 154755 572341 448567 2026-08-26T07:06:56Z A.Murali 3019 /* అచ్చుదిద్దారు */ 572341 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="A.Murali" />{{rh|కామశాస్త్రము||సంగ్రహ ఆంధ్ర}}</noinclude> 21. కౌచుమారము (సుభగంవరణము; కామసాధనమునకు వలసిన మంత్రైషధములు) 22. హస్తలాఘవము, 23. విశేషభక్ష్యపాన యోజనము, 24. సూచీవానము,(బట్టలు కుట్టుట), 25. సూత్రక్రీడ, 26. వీణా డమరుక వాద్యము, 27. ప్రహేళికలు ప్రొడుపుకథలు మొదలగునవి) 28. అంత్యాక్షరి, 29. దుర్వాచకము క్లిష్ట రచన. 30. పుస్తక వాచనము, 31. నాటకాఖ్యాయికా దర్శనము 32. సమస్యాపూర్తి, 33. పట్టికా వేత్రవానము (పేము వెదురు మొదలగు వానియల్లిక,) 34, తర్కకర్మ, (కృత్రిమ సాధనలు), వీటిని కామతృప్తికొరకు ఉపయోగించుట, వాటిజ్ఞానము, 35. తక్షణము (చెక్కుట), 36. వాస్తు విద్య, 37. రూప్యరత్నపరీక్ష, 38. ధాతువాదము, 39. మణిరాగాకరము, 40. వృక్షాయుర్వేదము, 41. మేష కుక్కుట లావకయుద్ధము, (గొట్టె, పొట్టేళ్ళు, కోళ్ళు, లావుక పిట్టలు - వీటి పందెములు 42. శుకశారికా ప్రలాపనము, 43. ఉత్పాదనము - సంవాహనము - శరీర మర్దనము, 44. అక్షర ముష్టికా కథనము, 45. మ్లేచ్ఛిత వికల్పము (ఇతరు లెరుగకుండ మర్మభాషలో మాట లాడుట) 44. దేశభాషా విజ్ఞానము, 47. పుష్పశకటిక, 48. నిమిత్తజ్ఞానము, 49. యంత్రమాతృక, 50. ధారణ, 51. సంపాద్యము, 52. మానసీక్రియ, 58, కావ్యక్రియ, 54. కోశము, 55. ఛందోజ్ఞానము, 56. క్రియాకల్పము, 57. ఛలితకము, 58. వస్త్రగోపనము, 59. ద్యూతము, 60. పాశకక్రీడ, 61. వైనాయికీజ్ఞానము, (గుఱ్ఱములను, ఏనుగులను అదుపులోనికి తెచ్చుట) 62. వై జయికిజ్ఞానము (విజయవిద్యలు) 63. బాలక క్రీడనకము, 64. వ్యాయామము. ఈసూచిక ప్రాచీన భారతీయుల జీవనమందలి వివిధాభిరుచులను చాటుచున్నది. సంప్రయోగము దళాంగమని కామశాస్త్రకారుల మతము, దశాంగములు 1. ఆలింగనము, 2. చుంబనము,3. నఖక్షతము, 4. సీత్కృతము, 5. ఘాతము, 6. సంవేశనము, 7. ఉపనృప్తకము, 8. దంతక్షతము, 9. ఔపరిష్టకము, 10. పురుషాయితము. కామశాస్త్రములలో నొక్కొక్క అంగము శాఖోపశాఖలుగా వివరింపబడెను. ఉదా : నఖక్షతము. ఇందు నఖములు ఎట్లుండవలెనొ, క్షతము రెట్లుండవలెనో, వివిధ ప్రాంతములలోని భిన్నభిన్న వ్యవహారము లెట్లుండవలెనో వివరింపబడినది. వాత్స్యాయన శాస్త్రమునందు కూడ బంధములు వర్ణింపబడినవి. ఉత్తర కాలికుల గ్రంథములలో బంధములకు అనుచిత ప్రాముఖ్యము ఒసగబడినది. నాగరక వృత్తమనునది మనకు ప్రాచీన కాలపు విలాస పురుషుల జీవితమును తేటతెల్లము చేయును. నాగరకుడు ఆదర్శపురుషుడు. అతడు గ్రామస్థులకుకూడ అనుకరణీయుడు. అతడు గృహీతవిద్యుడై స్వవృత్తి నవలంబించి గృహస్థుడగును. అతని నివాసము పట్టణమందుగాని నగర మందుగాని సజ్జనాశ్రయ ప్రదేశమందుగాని ఉండును, అతని భవనము ఆసన్నోదకమై వృక్షవాటికతో ఒప్పుచుండును. గృహమునం దనేక గదులు వేరువేరు పనులకు నియతమైయుండు భవనమందు రెండు భాగము లుండును. బాహ్యగృహమందు మంచము, దానిమీద తెల్లని కోమల మగు దుప్పట్లు, దిండ్లు ఉండును. రెండవ ప్రతిశయ్యకూడ నుండును. అచ్చటనే పీఠము, వేదికయు నుండును. రాత్రి ఉపయోగింపగా మిగిలిన అనులేపనములు, దండలు, సుగంధపు పెట్టె, లవంగములు, తమలపాకులు కూడ అచటనే యుండును. చిలుకకొయ్యకు తగిలింపబడిన వీణ, ఆ లేఖ్యమునకై చిత్రఫలకము, కుంచెలు గల పెట్టె, ఏదియో యొకపుస్తకము, గోరింట పూలమాలలు ఉండును. అచ్చటనే ద్యూతఫలకము, ఆకర్షకఫలకము కనిపించును. నివాసగృహమునకు సమీకమున శకుని పంజరములు వ్రేలాడుచుండును. వృక్షవాటిక యందు ఉయ్యెలయు ఛాయయు, పువ్వులు నుగల శిలాపట్టము నుండుము. నాగరకుడు ప్రొద్దున లేచి కాలకృత్యములు నిర్వహించి, దంతధావనముచేసి, అనులేపనము, ధూపము, మాలికలు గ్రహించి, పెదవులకు లత్తుకపూసుకొని అద్దములో తన ఆకృతిని చూచుకొని, శరీరమునకు అత్తరు రాచుకొని, సుగంధ పూర్ణమగు తాంబూలమును చర్వించవలెను. భోజనానంతరము శుకశారికా ప్రలాపములతో, గొట్టె పొట్టేళ్ళు, కోళ్ళు మొదలగు వాని పందెపు యుద్ధములతో, ఆయాకళలతో, క్రీడలతో, నాగరకుడు కాలము గడుపును. విటాది సహచరులతో మాటలాడును. తరువాత నిదురించును. అఫరాహ్లమందు గోష్ఠి విచారము చేయును. సాయంకాలము సంగీతమును వినును. అనం<noinclude><references/></noinclude> a9zkukwynvu33gxs32q1w2um2a9d8b4 104 154756 572342 448568 2026-08-26T07:34:26Z A.Murali 3019 /* అచ్చుదిద్దారు */ 572342 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="A.Murali" />{{rh|విజ్ఞానకోశము - ౨||కామశాస్త్రము}}</noinclude> తరము సురభిధూపితమును, అలంకృతమును అగు వాస గృహమున అభిసారికలకై ప్రతిష్ఠించును. అవసరమగుచో దూతికలను పంపవలెను. యథావసరముగ స్వయముగా కూడ నాయికకడకు పోవలెను. అప్పుడప్పుడు ఉత్సవములు, గోష్ఠీ సమాజములు, పానము, ఉద్యానగమనము, సమస్యాపూరణము, క్రీడలు ఏర్పాటు చేయించవలెను. అట్లు ఆహూతులయినవారిని సమ్మానింపవలెను. వేశ్యా భవనము నందుగానీ, తదితర గృహమందుగాని, సమాన విద్యా బుద్ధి, శీల, విత్తవయస్కులగు మిత్రులతోగూడి వేశ్యలతో అనురూపాలాపములు జరుపదగును. అచ్చట కావ్య సమస్యలు, కళలు చర్చింపబడదగును. మధుమై రేయాసవముల నక్కడ సేవింపవలెను. వేశ్యలను త్రాగింపవలెను. వేశ్యలు వీరిని త్రాగింతురు. ఉద్యానమున విహరింపవలెను. గ్రీష్మకాలమున జలక్రీడ లాచరింపవలెను. వివిధ మిత్రులతో సమస్తోత్సవములను నెరపవలెను. గోష్ఠియందు సభ్యులు కేవల సంస్కృతమును గాని, కేవల దేశ భాషను గాని వాడరాదు. యథోచితమగు భాషను వాడవలెను. ఈ నాగరకవృత్తము ప్రాచీనకాలపు భారతీయ విలాస పురుషుని జీవనమునకు దర్పణము. శాస్త్రములు కేవలము దిగ్దర్శకమాత్రము లనియు, వాటి సహాయము పరిమిత మనియు వాత్స్యాయనుడు వచించెను. “సురత వ్యవహారములందు తత్ క్షణ కల్పితములగు భావములు, విభ్రమములు స్వప్నమునందు కూడ గోచరింపవు. మహావేగముతో బరుగిడుచున్న మహాశ్వము మార్గమందలి మ్రాకులను, కొయ్యలను, గుంటలను, గోతులను వేగాంధతచే గమనింపనట్లు రాగాంధులగు కామినీ కాముకులు సురత సమ్మర్దమందు చండవేగులై ప్రవర్తింతురు. ఆ సమయమున వారు సుఖదుఃఖములను, లాభనష్టములను, మంచి చెడుగులను గమనింపరు. నరులు మందరసులుగా నున్నంత వరకే శాస్త్రప్రయోజనము. రతిచక్రము సాగ మొదలిడినచో శాస్త్రము, క్రమము అనుపయుక్తములే." '''కామదేవుడు :''' భారతీయుల కామాధిపతి యగు మన్మథ దేవుని చరిత్ర అద్వితీయ సుందరముగా నుండి వారి కల్పనాచాతుర్యమునకు ఉజ్జ్వల ప్రమాణముగా నున్నది. అమూర్తరములగు భావనలు అనేకములు వైదికయుగము నందు దేవీదేవతలుగా ఆరాధింపబడుచుండెడివి. ఈ భావనలకు దేవతాత్వము ప్రసాదింపబడుచుండెను. ఉదా : లక్ష్మి, క్రోధము మొదలగునవి. కామదేవుని ఆవిర్భావము కూడ ఇట్లే ఏర్పడియున్నది. సర్వప్రాణి స్థితమగు కామము మూర్తీభవించి దేవుడాయెను. అథర్వవేదము లో పెక్కు మంత్రములు కామదేవునికి సంబంధించినవి కలవు. అవి కామదేవుని ఆరాధన ప్రచారమునకు ఉపకరించెను. కందర్ప పూజ నొనర్చుటకు కామదేవాయతన నిర్మాణము. ఒక విశేష మయ్యెను. ఇచ్చట కన్యలు కామదేవుని పూజించుచుండిరి. సంస్కృతమునందును, తదితర దేశ భాషా సాహిత్యములందును కామదేవునికి మహత్త్వ పూర్ణమగు స్థానము గలదు. కామదేవుని ఉపాలంభించుట, స్తుతించుట, ప్రబంధ కవులకు అనతిక్రమణీయమైన ఆచారమయ్యెను. కామదేవుని నామధేయములను పరీక్షించినచో ఈ దేవుడు మొదట ఆకారరహితుడుగను, అమూర్త భావనారూపుడుగాను ఉండెనని గోచరింపక మానదు. ఉదా : మదనః మదయతి ప్రజలను మత్తులను చేయువాడు. కామావస్థలో మత్తత యుండునుకదా ! ; మన్మథః = మన్యతే అనయా ఇతిమత్, చేతనా - తాంమథ్నాతీతి = మన్మథః ; మత్ అనగా ప్రాణిలోని చైతన్యము బుద్ధి, దానిని మథించువాడు. కలియబెట్టువాడు; మారః మారయతి జనాన్ = లోకులను సంహరించువాడు. ప్రద్యుమ్నః ప్రకృష్టం ద్యుమ్నం యస్య సః= అప్రతిమము, ప్రకృష్టమునగు బలము గలవాడు. సర్వజగత్తు కామ వశవర్తి అని అర్థము. కందర్పః - కమిత్యానందే, దర్పేచ. ఆనందమును, దర్పమును కలిగించువాడు; దర్పకః= గర్వమును కలిగించువాడు. కామి దర్పి యగుట కూడ సంభవమే ; అనంగః - కామునకు శరీరము లేదు. అమూర్త భావనయన్నమాట; కామః =కామింపబడువాడు; స్మరః= = స్మృతిపథమున నుండువాడు: స్మరయతి, ఉత్కంఠయతి= కామిని కాముకులను అన్యోన్యము స్మరించునట్లు చేయువాడు ; మనసిజః=మనస్సున నుద్భవించువాడు, మనస్సును అధిష్ఠించువాడు. ఇట్లే వివిధములగు అన్వర్థ నామములు గలవు. మన్మథుని పత్ని రతియైయున్నది. కానుదేవుని కామదేవత్వము రతి సిద్ధి. ఈ కల్పనాపటుత్వము, కోమలత్వము సహృదయ హృదయైక వేద్యము. కామదేవుని సహచరులు కూడ<noinclude><references/></noinclude> 25pruceypmg97crvvkr6onzw2lvpr3l 104 154757 572376 448569 2026-08-26T11:29:46Z A.Murali 3019 /* అచ్చుదిద్దారు */ 572376 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="A.Murali" />{{rh|కామశాస్త్రము||సంగ్రహ ఆంధ్ర}}</noinclude> ప్రకృతినుండి గ్రహింపబడిన వారే. వారందరును కామోద్దీపకమగు ప్రకృతిదేవి యొక్క సుందర సంతతిలోనివారే. వసంతుడు కామదేవుని పరమమిత్రుడు. మన్మథుడు కుసుమశరుడు. అతడు పంచబాణుడు. అతని ఈ ఐదు బాణములును కుసుమములే, కుసుమములు కామోద్దీపకములు. పంచబాణుని బాణములచే సిద్ధులుగాని నాయికానాయకులు లేరు. ఆ బాణములు - కమలము, అశోకపుష్పము, ఆమ్రమంజరి, నవమల్లిక, కలువపువ్వు. మరికొందరు పంచబాణముల నిట్లు వివరింతురు- ఉన్మాదనము, తాసనము, సమ్మోహనము, స్తంభనము, మారణము. ఇవి ఐదును కామదశలనుట స్పష్టము, ధనుర్థ్యా నిమిత్తమితడు భ్రమరములను ఉపయోగించును. ఈతని ధ్వజముమీరి మీనము, మకరము చిహ్నములుగా నుండును. ఇవి సౌందర్యము యొక్కయు, కామశాసనము యొక్కయు అనుల్లంఘనీయత్వమును సూచించును. కామదేవుడు బ్రహ్మ దేవుని హృదయమునుండి సంభవించెనని భాగవతము చెప్పుచున్నది. ఈయన లక్ష్మీపుత్రుడని ప్రచారములో నున్నది. ప్రాచీన భారత సమాజము ఉత్సవప్రియముగా నుండెను. అందు సామాజిక జీవనము చక్కగ శోభిల్లుచుండెను. అట్టి యుత్సవములలో మదనోత్సవ మొకటి. ఇందు కన్యలు మన్మథుని ప్రతికృతిని పూజించు నాచారము కలదు. ఈ మదనోత్సవము చైత్రశుక్ల చతుర్దశియందు వచ్చునట్టి పండుగ, అట్టి సదవకాశముననే రాజవాహనుడు అవంతి సుందరిని కాంచెనని దండి తన దశకుమార చరితమున వచించెను. అలంకార సంస్కృత సాహిత్యము మీదను, భారతదేశము నందలి ఇతర దేశభాషా సాహిత్యముల మీదను, అలంకార శాస్త్రము మీదను, కామశాస్త్రము యొక్క అక్షుణ్ణము, అగాధము నగు ప్రభావము గోచరించు చున్నది. నాయికా నాయకుల విభాగము, వేశ్యావృత్తులు, వేశ్యల ధనార్జనోపాయములు, లోకవంచన, కళలు, మదనరేఖ, దూతి దూతలు, అభిసారికలు, విట విదూషక పీఠమర్ద కాది నాయకానుచరులు, సంకేతస్థానము, భిక్షుకి, పరివ్రాజిక మొదలగువారి సహాయము, దాక్షిణ్యము, నాయకుడు అనేక స్త్రీలయెడ పక్షహితము లేకుండ, చతురతతో ఆకర్షణీయముగా ప్రవర్తించుట, గోష్ఠీసమాజములు, పాసము, ఉద్యానవిహారము, జలక్రీడా వినోదములు, ఉత్సవములు, కామదశలు, అనురాగకారణములు, విరాగ హేతువులు, మానినులను అనునయించుట, గోత్ర స్ఖలనము, పాడతాడనము, బాహ్యరతి, ఆలింగన, నఖక్ష తాది తదంగములు, సంప్రయోగము, అలంకరణము, ప్రసాధతము, భార్యావృత్తము, విప్రబంధ శృంగారము, ప్రోపిత భర్తృకచర్య, పుష్పలావికలు, నర్మోక్తులు--ఇవి కామశాస్త్రమునుండి సాహిత్యమున గైకొనబడినవి. సంస్కృతకవులు. దేశ భాషా కవులును కామ సూత్రములను అధ్యయనము చేయుచుండిరి. విశేషముగా వాత్స్యాయనుని కామసూత్రములను ముందడికొని కవు లనేకులు కవితా రచనమునకు ప్రవృత్తులైరి. కాళిదాస మహాకవి కామశాస్త్ర నిష్ణాతుడు. ఈతని కావ్యము లన్నిటియందును ఈ విషయము గోచరించు చున్నది. అభిజ్ఞాన శాకుంతలములోని చతుర్థాంక మందలి "శుశ్రూషన్య గురూన్".... భూయిష్ఠంభవ దక్షిణా పరిజనే భాగ్యేష్వను త్సేకినీ..." ఇచ్చట కాళిదాసు వాత్స్యాయన కృతమైన కామసూత్రములలో భార్యాధికరణమునగల సూత్రముల సనువదించెను. "భోగేవ్వను త్యేకః, పరిజనే చాక్షిణ్యమ్ 4-1-89; 40” కుమార సంభవమునగూడ నీ విషయము గోచరించును. కామబాణ ప్రభావమున హరుడు కించిత్పరిలుప్త ధైర్యుడయి మరల సమాహితుడయ్యెను. అపరవాల్మీకియు, వేదమూర్తియు నగు భవభూతి మాలతీమాధవమున కామశాస్త్రమును పేర్చొని అందుండి సూత్రములను ఉటంకించెను. దండి మహాకవి చాణక్యుని అర్థశాస్త్రము యొక్కయు వాత్స్యాయనుని కామసూత్రముల యొక్కయు ఒక అపూర్వ సమ్మేళనమని చెప్పుట సర్వధా ఉచితము. ప్రతి కథయందును అర్థశాస్త్రము, కామశాస్త్రము ఇమిడి యున్నవి. కామశాస్త్రము దశకుమార చరితమునందు ప్రతిబింబించినట్లు మరి యేకావ్యాంతర మందును ప్రతిబింబించి యుండ లేదని చెప్పినచో సాహసము గాజాలదు. ఇందు అపహారవర్మ చరితము పరికింపదగినది. ఉపహార వర్మ చరితము, దూతీసం ప్రేషణము, అనురాగవ్యావర్తనము, కల్పసుందరీ ప్రాప్తి, ఉపహారవర్మ విజయము మున్నగునవి కామశాస్త్ర ప్రభావము సూచించును.<noinclude><references/></noinclude> r0ekicpw5ozf0qu0leprcdw4muijqo3 104 154758 572382 448570 2026-08-26T11:49:12Z A.Murali 3019 572382 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="A.Murali" />{{rh|విజ్ఞానకోశము - ౨||కారర్, పాల్ }}</noinclude><section begin="702" />జయదేవుని గీత గోవిందము లోక ప్రియమైనది. ఇందు జయదేవుడు కామశాస్త్రమును, భక్తిని సమన్వయపరచి యలౌకికమగు దివ్య వేసును సృష్టించినాడు. అలంకారశాస్త్రములందును, తదనుసారి లక్ష్య, గ్రంథము లందును గూడ కామశాస్త్ర ప్రభావము సుస్పష్టము. {{right| }} <section end="702" /> <section begin="702B" />'''కారర్, పాల్ :''' కారర్ (పాల్) అనునతడు 1889 వ సంవత్సరము ఏప్రిల్ 21 వ తేదీయందు మాస్కొనగరమున స్విస్ దంపతులకు జన్మించెను. 1892 లో ఈ స్విస్ కుటుంబము స్వదేశమునకు మరలివచ్చెను. కారర్ 'ఆరౌ' నందు 1908 లో తన ఉన్నత పాఠశాలా విద్యాభ్యాసమును ముగించి ముఖ్యముగా రసాయన శాస్త్రమును పఠించు ఉద్దేశముతో, జ్యూరిక్ విశ్వవిద్యాలయములో ప్రవేశించెను. అచట ఆతనికి ఆల్ఫ్రెడ్ వెర్నర్అను పండితునివద్ద శిక్షణమును పొందు అదృష్టము లభించినది. 1911లో కారర్ రసాయన శాస్త్రము నందు డాక్టరుడిగ్రీని పొందెను. 1912-13 లలో వెర్నర్కు సహాయాధ్యాపకుడుగా పనిచేయుచు, కారర్ స్వతంత్ర పరిశోధనములను సాగించెను. అతడు మొదట ఆర్సినిక్ కలిగియున్న జీవరసాయన పదార్థములను గూర్చి పరిశోధనములను ప్రారంభించెను. ఆ కాలములో వైద్యశాస్త్రములో పేరెన్నికగన్న పాల్' ఏర్లిఖ్' అను మహాశయుడు జర్మనీ యందలి ప్రాంక్ ఫర్ట్ పట్టణములో పని చేయుచుండెను. ఏర్లిఖ్ కారర్ చేయుచున్న పరిశోధనమునందు అభిమానము జనించి, 1913 లో అతనిని తన వద్దకు ఆహ్వానించెను. అంతట కారర్ వెర్నరు, ఏర్లిఖ్ ల వంటి మహనీయులతో కలిసి పనిచేసి గొప్ప అనుభవమును పొందెను. క్రమముగ పరిశోధనా రంగములో ప్రావీణ్యమును సంపాదించెను. రజతముతో కూడిన శాల్వర్ సాన్'ను ఔషధముగా ఉపయోగించుటకై, అతడు తొలిసారిగా తయారుచేసెను. అతడు మొదట ఏర్ణిఖ్ కు సహాయకుడుగా పనిచేసెను. పిదప అతనికి అధ్యాపక పదవి లభించెను. అతడు తన పరిశోధన ఫలితములను విజ్ఞానశాస్త్ర పత్రికలలో తరచుగా ప్రచురించుటకు మొదలుపెట్టెను. {{Css image crop |Image = Sangraha Andhra Vijnana Kosham Volume Two.pdf |Page = 702 |bSize = 600 |cWidth = 153 |cHeight = 209 |oTop = 318 |oLeft = 222 |Location = center |Description = }} కారర్ 1918 లో జ్యూరిక్ విశ్వవిద్యాలయమునకు తిరిగివచ్చెను. మరుసటి సంవత్సరమునందే వెర్నర్ స్థానమున రసాయన శాస్త్రములో ఆచార్యుడుగను, రసాయన శాఖకు డైరెక్టరుగను, జ్యూరిక్ విశ్వవిద్యాలయములో అతడు నియమింపబడెను. ఇప్పటికిని ఆ పదవినే అతడు నిర్వహించుచున్నాడు. పిండిపదార్థములు, మాంసకృత్తులు మొదలగు శరీర పోషక పదార్థములకు సంబంధించిన పరిశోధనములతో అతని సుదీర్ఘమగు రసాయన శాస్త్ర పరిశోధనము మొదలైనది. 1926 నుండి కారర్ వృక్ష సంబంధమగు రంగు పదార్థములను గురించియు, ముఖ్యముగా పసుపురంగు కలిగియున్న పదార్థములను గురించియు కృషిచేయ నారంభించెను. ఈ రంగు పదార్థములును, కారట్ దుంపలలోని రంగు పదార్థములును ఒకే తరగతికి చెందినవి అగుటచే, కారర్, వీటికి 'కారొటీనులు' అని నామకరణమొన ర్చెను. ఈ కారొటీనులు ఏమూల ద్రవ్య ములతో ఏర్పడియున్నవో, వీటి నిర్మా ణాకృతి ఎట్టిదో, అతడు తన అవిరళ పరిశోధన సాహాయ్యమున తెలిసికొన గలిగెను. మరియు కారొటీనులకును, విటమిను "A" కును గల సంబంధ మును, శరీరములో కారొటీనులనుండి విటమిను "A" తయారగు చున్న విధమును, కారర్ లోకమునకు తెలియ జేసెను. ఇట్టేపాలలోనున్న పసుపుపచ్చని లాక్టో ఫ్లావిన్ " అను పదార్థమునుగురించియు, దానికిని విటమిన్ "B" కును గల సంబంధమును గురించియు అతడు విశదీకరించెను. మరియు ‘A', 'B', 'C', 'E', 'K' అనువిటమినుల యొక్క రాసాయనిక నిర్మాణమును, గుణవిశేషములను గురించిన మిక్కిలి ఉపయోగకరములగు సమాచారములను కారర్ మహాశయుడు తన పరిశోధనల మూలమున వెల్ల డిచేసేను. 1927 వ సంవత్సరములో జీవ రసాయనశాస్త్రముపై కారర్' ఒక ఉద్గ్రంథమును రచించెను. ఈ గ్రంథము, <section end="702B" /><noinclude><references/></noinclude> 42tve3msmzujod00rdwel7lre1bp70t 0 155432 571939 472439 2026-08-25T14:19:48Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:గ్రంథాలయాలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 571939 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 1/సంచిక 1]] | రచయిత = | అనువాదం= | విభాగము = బెంగళూరు గ్రంధాలయము | ముందరి = [[../గ్రంథాలయములు/]] | తదుపరి = [[../గ్రంథభాండాగారము/]] | వివరములు = |సంవత్సరం=1916 }} <pages index="Grandaalaya Sarvasvamu V.1, No.1 (1916).pdf" from=48 fromsection="48A" to=48 tosection="48A" /> [[వర్గం:గ్రంథాలయ సర్వస్వము-రచనలు]] [[వర్గం:గ్రంథాలయాలు]] phl68buik6ffvpvkou4eyfw1oltdi14 0 158212 571947 455960 2026-08-25T14:48:52Z Vjsuseela 1850 571947 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7|సంపుటము 7]] | రచయిత = అయ్యంకి వెంకటరమణయ్య | అనువాదం= | విభాగము = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 6#విషయసూచిక|విషయసూచిక]] | ముందరి = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 5|సంచిక 5]] | తదుపరి = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 7|సంచిక 7]] | వివరములు = |సంవత్సరం=1928 }} <pages index="Grandhalaya Sarvasvamu - Vol.7, No.6 (1928).pdf " from=1 to=1 /> ==<center>[[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 6#విషయసూచిక|విషయసూచిక]]</center>== {{Dotted TOC page listing|2={{sc|[[గ్రంథాలయ_సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 6/'హుగ్లీ జిల్లా గ్రంథాలయసభ |1. హుగ్లీ జిల్లా గ్రంథాలయసభ ]]}}|3={{DJVU page link|81}}}}{{Dotted TOC page listing|2={{sc|[[గ్రంథాలయ_సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 6/గ్రంథాలయాలు నాడు నేడు| 2. గ్రంథాలయాలు నాడు నేడు]]}}|3={{DJVU page link|83}}}}{{Dotted TOC page listing|2={{sc|[[గ్రంథాలయ_సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 6/ఆంధ్ర గ్రంథాలయము, కల్యాణి| 3. ఆంధ్ర గ్రంథాలయము, కల్యాణి]]}}|3={{DJVU page link|95}}}}{{Dotted TOC page listing|2={{sc|[[గ్రంథాలయ_సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 6/శ్రీ సహకార శారదా విద్యానిలయ పుస్తక భాండాగారము |7. శ్రీ సహకార శారదా విద్యానిలయ పుస్తక భాండాగారము]]}}|3={{DJVU page link|96}}}} {{PD-India}} [[వర్గం:గ్రంథాలయ సర్వస్వము]] 9sa6nd4gtyguaupthxfhcbtw6fn4bto 0 158213 572008 455961 2026-08-25T17:57:34Z Vjsuseela 1850 572008 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7|సంపుటము 7]] | రచయిత = అయ్యంకి వెంకటరమణయ్య | అనువాదం= | విభాగము = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 7#విషయసూచిక|విషయసూచిక]] | ముందరి = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 6|సంచిక 6]] | తదుపరి = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 8|సంచిక 8]] | వివరములు = |సంవత్సరం=1928 }} <pages index="Grandhalaya Sarvasvamu - Vol.7, No.7 (1929).pdf" from=1 to=1 /> ==<center>[[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 7#విషయసూచిక|విషయసూచిక]]</center>== {{Dotted TOC page listing|2={{sc|[[గ్రంథాలయ_సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 7/ ఆరవ అఖిలభారత గ్రంథాలయ మహాసభ|1. ఆరవ అఖిలభారత గ్రంథాలయ మహాసభ]]}}|3={{DJVU page link|97}}}}{{Dotted TOC page listing|2={{sc|[[గ్రంథాలయ_సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 7/శ్రీరామదాసాశ్రమము|2. శ్రీరామదాసాశ్రమము]]}}|3={{DJVU page link|103}}}}{{Dotted TOC page listing|2={{sc|[[గ్రంథాలయ_సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 7/ఈశ్వరపుస్తక భాండాగారము, కాకినాడ.|3. ఈశ్వరపుస్తక భాండాగారము, కాకినాడ]]}}|3={{DJVU page link|103}}}}{{Dotted TOC page listing|2={{sc|[[గ్రంథాలయ_సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 7/శ్రీరామ గ్రంథాలయము|4. శ్రీరామ గ్రంథాలయము]]}}|3={{DJVU page link|104}}}}{{Dotted TOC page listing|2={{sc|[[గ్రంథాలయ_సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 7/నాల్గవ అఖిలభారత గ్రంథాలయ ప్రదర్శనము|5. నాల్గవ అఖిలభారత గ్రంథాలయ ప్రదర్శనము]]}}|3={{DJVU page link|105}}}}{{Dotted TOC page listing|2={{sc|[[గ్రంథాలయ_సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 7/అఖిలభారత గ్రంథాలయ సంఘము|6.అఖిలభారత గ్రంథాలయ సంఘము]]}}|3={{DJVU page link|106}}}}{{Dotted TOC page listing|2={{sc|[[గ్రంథాలయ_సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 7/గోపాలకృష్ణ గ్రంథాలయము, పొందూరు|7. గోపాలకృష్ణ గ్రంథాలయము, పొందూరు]]}}|3={{DJVU page link|107}}}}{{Dotted TOC page listing|2={{sc|[[గ్రంథాలయ_సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 7/8. ఆంధ్రప్రబోధినీ గ్రంథాలయము, రాశీపురము|8. ఆంధ్రప్రబోధినీ గ్రంథాలయము, రాశీపురము]]}}|3={{DJVU page link|108}}}}{{Dotted TOC page listing|2={{sc|[[గ్రంథాలయ_సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 7/సారస్వత నికేతనము, వేటపాలెము|9. సారస్వత నికేతనము, వేటపాలెము]]}}|3={{DJVU page link|109}}}} {{PD-India}} [[వర్గం:గ్రంథాలయ సర్వస్వము]] hw94f78zdq2mwsjityf5qk32ad8r9uj 0 158214 572015 455962 2026-08-25T18:29:49Z Vjsuseela 1850 572015 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7|సంపుటము 7]] | రచయిత = అయ్యంకి వెంకటరమణయ్య | అనువాదం= | విభాగము = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 8#విషయసూచిక|విషయసూచిక]] | ముందరి = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 7|సంచిక 7]] | తదుపరి = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 9|సంచిక 9]] | వివరములు = |సంవత్సరం=1928 }} <pages index="Grandhalaya Sarvasvamu - Vol.7, No.8 (1929).pdf" from=1 to=1 /> ==<center>[[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 8#విషయసూచిక|విషయసూచిక]]</center>== {{Dotted TOC page listing|2={{sc|[[గ్రంథాలయ_సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 8/ఆంధ్ర గ్రంథాలయములకు పభ్రుత్వమువారు చేయవలసిన సహాయము|1. ఆంధ్ర గ్రంథాలయములకు పభ్రుత్వమువారు చేయవలసిన సహాయము]]}}|3={{DJVU page link|113}}}}{{Dotted TOC page listing|2={{sc|[[గ్రంథాలయ_సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 8/ అఖిలభారత గ్రంథాలయ మహాసభ| 2. అఖిలభారత గ్రంథాలయ మహాసభ]]}}|3={{DJVU page link|114}}}}{{Dotted TOC page listing|2={{sc|[[గ్రంథాలయ_సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 8/ ఇంగ్లాండు దేశము, కేంద్ర గ్రంథాలయములు | 3. ఇంగ్లాండు దేశము, కేంద్ర గ్రంథాలయములు]]}}|3={{DJVU page link|119}}}}{{Dotted TOC page listing|2={{sc|[[గ్రంథాలయ_సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 8/ శ్రీ దేశోద్ధారక ఆంధ్ర భాషానిలయము, కుక్కునూరు |4. శ్రీ దేశోద్ధారక ఆంధ్ర భాషానిలయము, కుక్కునూరు]]}}|3={{DJVU page link|120}}}}{{Dotted TOC page listing|2={{sc|[[గ్రంథాలయ_సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 8/ గోపాలకృష్ణగ్రంథాలయము, పొందూరు|5. గోపాలకృష్ణగ్రంథాలయము, పొందూరు]]}}|3={{DJVU page link|121}}}}{{Dotted TOC page listing|2={{sc|[[గ్రంథాలయ_సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 8/ హిందూయువ సంఘము, ఏలూరు|6. హిందూయువ సంఘము, ఏలూరు]]}}|3={{DJVU page link|123}}}}{{Dotted TOC page listing|2={{sc|[[గ్రంథాలయ_సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 8/ పరబ్రహ్మాంధ్ర భాషానిలయము, భువనగిరి|7. పరబ్రహ్మాంధ్ర భాషానిలయము, భువనగిరి]]}}|3={{DJVU page link|125}}}}{{Dotted TOC page listing|2={{sc|[[గ్రంథాలయ_సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 8/ శ్రీ స్వరాజ్య లక్ష్మీ పుస్తక భాండాగారము, బెజవాడ|8. శ్రీ స్వరాజ్య లక్ష్మీ పుస్తక భాండాగారము, బెజవాడ]]}}|3={{DJVU page link|126}}}}{{Dotted TOC page listing|2={{sc|[[గ్రంథాలయ_సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 8/శ్రీ లజపతి రాయి విద్యానిలయము, తుమ్మపూడి|9. శ్రీ లజపతి రాయి విద్యానిలయము, తుమ్మపూడి]]}}|3={{DJVU page link|126}}}}{{Dotted TOC page listing|2={{sc|[[గ్రంథాలయ_సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 8/శ్రీ శారదా పుస్తక భాండాగారము, నాగిరెడ్డిపల్లె|10. శ్రీ శారదా పుస్తక భాండాగారము, నాగిరెడ్డిపల్లె]]}}|3={{DJVU page link|127}}}}{{Dotted TOC page listing|2={{sc|[[గ్రంథాలయ_సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 8/గ్రంథస్వీకారము|11. గ్రంథస్వీకారము]]}}|3={{DJVU page link|128}}}} {{PD-India}} [[వర్గం:గ్రంథాలయ సర్వస్వము]] az1flyo9akfjnlijuz2ihndalcysb0y 0 169669 571937 478825 2026-08-25T14:18:03Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:గ్రంథాలయాలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 571937 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 1/సంచిక 4/శ్రీ సత్యనారాయణ వరప్రసాద గ్రంథాలయము]] | రచయిత = బొడ్డపాటి హనుమంత రావు | అనువాదం= | విభాగము = శ్రీ సత్యనారాయణ వరప్రసాద గ్రంథాలయము | ముందరి = | తదుపరి = | వివరములు = |సంవత్సరం=1916 }} <pages index="Grandhalaya Sarvasvamu - Vol.1, No.4 (1916).pdf" from=103 to=103/> [[వర్గం:గ్రంథాలయ సర్వస్వము-రచనలు]] [[వర్గం:గ్రంథాలయాలు]] 45hjdkija0x9bift1xan1fncgt551fl 104 187893 572310 506236 2026-08-26T01:28:44Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 572310 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{left margin|5em}}<poem>జనకుండు కౌశికసంయమీశ్వరుండుఁ జనుదెంచిరంత నాసౌమిత్రి <ref>క. గొలిచి</ref>కొలువ <ref>క. హితబుద్ధి యెఱిఁగింప నిది వేళ యనుచు</ref>హితబుద్ధిఁ <ref>ఖ. బలికించి</ref>బరికించి యిది వేళ యనుచు శ్రుతిపారగులు బహుశ్రుతిపరాయణులు <ref>క. పావనాచార్యులు బహుకర్మవేదు</ref>పావనాచారులు బహుకర్మవిదులు నావామదేవాదులగువారు బలయ <ref>క. వచ్చి వసిష్ఠుండు వైదేహినధిపు</ref>వచ్చి వసిష్ఠుఁడు వైదేహి నపుడు యచ్చటి మణిపీఠమం దొప్ప నునిచి చరుహోమ మొనరించి శాస్త్రమార్గమున <ref>నిరువుర నభిమత మెలమితోఁ జేయ క. నిరువుర నభిషేక మెలిమితోఁ జేసి</ref>నిరువుర నభిషేక మెలమితోఁ జేయ గొనకొన్న <ref>క. లేఁదేఁటిగుంపులో యనఁగ</ref>లేఁదేఁటిగుంపులుఁ దాల్చి తనరారు నవ్య<ref>ఖ. కేతకము</ref>కేతనముచందమున ధాత్రిజ నీల<ref>క. కుంతలములతోడ</ref>కుంతలములలోన <ref>ఖ. సూత్ర మేపున నొప్పె</ref>సూత్రవేష్టన మొప్పెఁ జూడంగ నపుడు, లీల బ్రహ్మాండమాలికఁ దాల్చి మెఱయు</poem> </div><noinclude><references/></noinclude> lqfg7g8ekzvrnez8iod0m49aqq556ei 104 203546 572338 570310 2026-08-26T06:29:24Z Rajasekhar1961 50 572338 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Brjswiki" /></noinclude><section begin="33A" />{{Css image crop |Image = Grandhalaya_Sarvasvamu_-_Vol.5,_No.2_(1921).pdf |Page = 33 |bSize = 449 |cWidth = 395 |cHeight = 243 |oTop = 26 |oLeft = 8 |Location = center |Description = }} {{left margin|5em}}దఁటు లక్ష్మీనరసింహం </div> {{left margin|5em}}కార్యదర్శి </div> {{left margin|5em}}సిద్దపల్లి, ౭-౧౦-౨౧ </div> {{rule |6em }} <section end="33A" /> <section begin="33B" />{{Center|{{p|fs150}}నండూరి బాపయమంత్రి</p>}} ఈకవి, సకలజనమనోరంజకఁబగు విఘ్నేశ్వర చరిత్రమను రెండాశ్వాసముల గ్రంధము రచియించి వెంటనే సోమేశ్వరస్వామికి అఁకితము చేసెను. {{Center|{{p|fs125}}గద్య</p>}} ఇది శ్రీదక్షిణామూర్తి వరప్రసాదలబ్ధకవితా మాధురీ ధురీణ నండూరి బాపయమంత్రి ప్రణితంబయిన సకలజనమనౌరంజనంబగు విఘ్నేశ్వర చరిత్రయను ప్రబంధంబునందు ప్రధమాశ్వాసము — ఇతఁ డార్వేల నియోగి, శ్రీవత్స గోత్రుఁడు. వెంకమంత్రికి బుచ్చమాంబకు తనయుఁడు. వెంటురి గ్రామ నివాసి, పురాణములందు విఘ్నేశ్వర చరిత్రను, ప్రభంధముగా రచియించెను. కవి శాలివాహన శికము, ౧౭౩౧౦ ఈశ్వరనామ సంవత్సరమున తన గ్రంధము రచియించి నట్లే విధముగ తన గ్రంధమున జెప్పినాడు. {{Telugu poem|type=సీ.|lines=<poem>ఒప్పుమారగభవి ♦ ష్యత్తరస్కందభా ::గపతిపురాణస్థ ♦ గాధలరసి సకలజనానురం ♦ జనముగా విఘ్నేశ్వ ::రచరిత్రయనియెడి ♦ గ్రంధమొకటి నా నేర్చినట్టులొ ♦ నర్చితి శాలివా ::హనశకాబ్దములునం ♦ దాగ్ని శైల హిమకరి సౌజ్జల ♦ నెసగునీశ్వరవత్స ::రంబున, నిందుదో ♦ షంబులున్న గణనసేయకగుణములే ♦ గైకొనుండు సాధుఫలముల తృగ్విజనమితివిడిచి (యతిలేదు) సారముగ్రహించువైఖరి ♦ సంతసమున రసికులైనట్టికవిబుధ ♦ ప్రవరులార.</poem>|ref=}} కవి తన స్వప్నమందు శ్రీసోమేశ్వర స్వామివారు సాక్షాత్కరించి తనకీ గ్రంధమంకింతము చేయుమనిజెప్పుచు యీతనివశీఁకులగూర్చి నీ విధముగా బలికినట్లు జెప్పినాడు. {{Telugu poem|type=సీ.|lines=<poem> నీతాతతండ్రిలో ♦ కాతీత విశదవి ఖ్యాతయశస్కుండు ♦ కామరాజు నీతాతభూసుర ♦ నివహబంధువ్రాత ::పరిపోషణుండు ♦ బాపప్రధాని నీతండ్రి శేతుకా ♦ శీతలమధ్యభూ ::విభుసభాపూజ్యుండు ♦ వెంకమంత్రి నీతల్లి భువనవ ♦ ర్హితదానధర్మప్ర ::పూతగుణాలంబ ♦ బుచ్చమాంబ</poem>|ref=}} <section end="33B" /><noinclude><references/></noinclude> powuzpherz6ihoogcnbz91siac6r9gn 104 203548 572337 533432 2026-08-26T06:27:34Z Rajasekhar1961 50 572337 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Brjswiki" /></noinclude><section begin="31A" />{{p|fs125|ac}}పితృపూజ.</p> {{c|(ఎల్లమరాజు వేంకటనారాయణ భట్టుగారు)}} అమూలాగ్రముగా మనవ్యుత్పత్యవస్థా క్రమమును గూర్చి యించుక విమర్శంచుకొందము. సకలావయవ పరిపూర్ణత జే జీవయాత్ర కనుకూలమగు భౌతిక దేహమును దదాశ్రయములగు మనోబుద్ధ్యాదులను బొంది తన్మూల మున భగవత్సాన్నిధ్యమును జెఁదఁ గలుగుటకుఁ గారకు లెవ్వరో యోచింతము. లోకాభ్యుదయమున కాదర్శ ప్రాయములగు నుద్గ్రంధము లీక్రింది మహాశయములఁ బ్రతి పాదించుచున్నవి. దేహీ ! నీవఖండ సచ్చిదానంద స్వరూపముతో నైక్య మందఁ జూచుచుంటివా ముక్త కల్మషుఁడ నగుటకుఁ బ్రయత్నించుచుఁటివారి పరిపూర్ణ శుద్ధ చైతన్య స్వరూపుఁ డవై వెలయచుఁటివా? ఉండుము. 'నీయీ సంపత్సాధ మోద్దేశము నున్నతిఫల శిఖరము నధిష్టింపఁజేయగల యొక పరమపూజ్య వస్తువున్నది. దీపమువలన వేరొక దీపము వెలిగింపబడు చందముని నియీకళ కాదికారణ మయిన కళ యొకటికలదు, అదే ? ' పితృ' వనెడు మహత్కళ, దె నినాశ్రయిఁపుము. పరిపూర్ణ లక్ష్యముంచి యం ను నిమగ్నమానసుఁడవుకమ్ము. సేవింపుము ఆర్చిం పుము--దాస్యముసల్పుము నరూపభక్తిని నెఱుపుము. సర్వాంతి ర్యామియగు భగవంతుడు సృష్టికర్తలలో బధముడు. ఆమహానీయుఁడే బ్రహ్మనాబఱఁగు, పితృఁడు ద్వితీయ కారణభూతుఁడగుచున్నాడు. నీశైశవ మున నీకయి కనబఱచిన యపారము — నీకొరకుఁ బడిన పొట్లు—నిన్ను హృదయ సర్వస్వ మట్టెడ బాయని విశ్వాసము — నీవీశ్వర సాన్నిధ్యము జెందుటకయి సల్పిన నిరంతర పరిశ్రమ నొక్కమాఱు స్మరించుకొనుము. పితృవనెడు నాదీపము నీనీమిత్తము వెలిగెను, మహత్తేజో విరాజితమయిన తనపు, తదీపమును గాంచి యంతర్ధాన ము నందెను. నీవిపుడా తేజమును సంస్మరింపకున్నఁ కివికావాణి భగవదుదేశానుసారముగఁ బ్రత్యక్షరూపము ననున్న దైవములలోఁ బితృఁడు ప్రముఖుఁడగుఁ గదా? 'పితృదేవోభవ' యనెడు నామ్నాయ ప్రవచన మి ని నే బలపఱచుచున్నది; కావునఁ బితృపూజ యవశ్యా చరణీయము. 'పూజ' యన నేమి? సర్వాంతఃకరణములను మిం చుట: సపర్యాదులవలన దృప్తి నొందించుట; వినయాది సద్గణసంపద చే సంతసింపచేయుట. పితృవునుబోలు మాన్యవస్తువు నీకిహమున లేండు లేదు: కావున బితౄణ విమోచిన విషయమున నీ వెంతవఱకు బద్ధుడవయి యుంటివో యూహించు కొనుము. పితృవురు బ్రసాదించుటలో జగత్కర్త ముఖ్యాభి మతముకు నీవెప్పుడు గ్రహింప నేరువో ముక్తి కవాట మప్పుడే తెఱుపబడును. కాన తదభీ మతమును సదా ధ్యానింపుము. పితృనిదేహ వియోగానంతరమునఁ గూడ నామహ లక్ష్యముకు నీహృదయవీరికయం దధిష్ఠించుకొనుము. భవతిమో హరణమున కది కారాణము కాగలదు. పితృ పూజపూజ పిపృపూజ యత్కృష్టతమ మహోద్య మము, భగవత్కైంకర్యమునకుఁ బితృపూజ ప్రధమ సాధనము. దానినభ్యసించిన భగవద్భక్తయు మన ఫలక మున బలీయముగ జాత్రతమగును. <section end="31A" /> <section begin="31B" />{{Center|{{p|fs125}}సీతారామ గ్రంథాగారము, సిద్ధపల్లి</p>}} గుంటూరు జిల్లా సిద్దపల్లియను మాగ్రామమున యీ గ్రంధాగారమను నవీనశక్తి నెలకొల్పబడి యిప్పటికి రెండువత్సరములు గడచినది. {{Center|{{p|fs150}}పూర్వచరిత్రము</p>}} చుట్టుప్రక్కల ప్రతిగ్రామములసు గ్రంథాలయము లుండుట చూచుచుండియు మన గ్రామమున లేకుండుట కడు విచారముగ నుండి ఒకటి రెండు తడవలు విఫల మనోరధులైనను, మూడవతూరి సిద్ధార్థి సంవత్సర ఆశ్వయుజ శు ౭ బుధవారము (౧-౧౦-౧౯౧౯) న యీ గ్రామకాపురస్తులును, యీ గ్రంథాలయముంచిన గృహనిర్మాణకర్తయు కీ॥ శే॥ లను దంటు సీతారామయ్య గారి కంకితమగునట్లుగ యీ గ్రంథాగారము నెలకొల్పబడినది. <section end="31B" /><noinclude><references/></noinclude> 6mk75pi3wxkftfgucjfyv8j2mo1sdgp 104 206708 571988 539523 2026-08-25T16:28:39Z Vjsuseela 1850 /* మూల్యాంకన చేసారు */ 571988 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Vjsuseela" /></noinclude><section begin="5A" />గ్రామమందున్న గ్రంథాలయము యొక్క యుపయోగము అగ్రంథాలయము యొక్క భవనమును బట్టిగాని, దానియందున్న గ్రంథముల సంఖ్యను బట్టి గాని, నిర్ణయించుటకు వీలులేదు. గ్రంథాలయము గ్రామ జీవనమునకు కేంద్ర స్థానము గ్రామమందలి జనులందరును కూడి మంచి చెడ్డలను గూర్చి చర్చించుకొనుట కది కూడలిస్థలము. గ్రామమంతకును, అది ఏర్పాటులను జేయు స్థలము. స్వదేశ సంస్థానములందు గ్రంథాలయోద్యమము ఎక్కువగా వ్యాపించుచున్నది. బెల్గాంనగరమున జరిగిన అఖిలభారత గ్రంథాలయ సభయందు జేరి ఆసభను చాలవరకు నడపితిని. ఆంధ్రదేశము నుండి వచ్చినవారే ఆసభకు జీవనమై నడపువారని నేను కనుగొంటిని. మైసూరు, బరోడా రాష్ట్రములందు ఈయుద్యమము మిక్కిలి ఉచ్చదశయందున్నది. పా ప్రతి గ్రామమందున్న గ్రంథాలయమును ఆగ్రామముయొక్క ఆర్థిక చరిత్రను తయారు జేయ వలయుననునది మీ తీర్మానములలో నొకటి. అది చాలమంచిపని. భారతవర్ష మంతకును ఆర్థిక విచారణను చేయవలసినదని “అసెంబ్లీ” యందు తీర్మానమును ఉపపాదించి నప్పుడు దానిని తోసివేయవలెనని ప్రభుత్వము వారు యోచించిరి. తుదకు.ఆపనికై ఒక కమిటిని వేసిరి. ఈకమిటీకి అధ్యక్షులగు విశ్వేశ్వ రయ్యగారితో నేను మాట్లాడియుంటిని. అధికారేతర సంఘముల యొక్క సహాయము యీ విషయమున అవసరమనియు, కుటుంబ ఆదాయ వ్యయములను గూర్చిన సంగతులు తెలిసికొనుట ఆవశ్యకమనియు మేము యోజించితిమి. ఈవిషయమున గ్రంథాలయములు తోడ్పడ గలవు. {{rule |6em }} <section end="5A" /> <section begin="5B" />{{Center|{{p|fs150}}గ్రంథాలయములు - నాడు - నేడు</p>}} ఈ దేశము యొక్క విద్యావ్యాసంగ చరిత్ర ఉన్న తాదర్శముల తోను ప్రావీణ్యముతోడను నిండియున్నది; కొన్ని శతాబ్దములకు పూర్వదేశము స్వాతంత్య్రము గోల్పోయినప్పుడు దానియొక్క క్రమ వికాసమునకుగూడ భంగము వాటిల్లెను. భారతవర్షమున నాగరికతా <section end="5B" /><noinclude><references/></noinclude> 9fo2bytb6ncjqog2i0ifdwn04k6b4er 104 206752 571998 539569 2026-08-25T17:25:53Z Vjsuseela 1850 /* మూల్యాంకన చేసారు */ 571998 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Vjsuseela" /></noinclude><section begin="17A" />మనమందరమును సహకారోద్దేశముతో సదభిప్రాయముతో కలసి, ఈ గ్రంథాలయముల స్థితిని అభివృద్ధి పరచుటకును ఇవి ఇంకను ఎక్కువగా జనుల కుపయోగపడు మార్గములను గూర్చియు స్థిరస్థాయిగా నుండు మార్గములను గూర్చియు యోజించుటకును పూనుకొందుమేని, ఈ యుద్యమము జయప్రదమగుట కేమయు సందియములేదు. ముఖ్యమగు గ్రంథాలయము లన్నియు స్త్రీలకు, పిల్లలకు, చదువురాని వారికి ప్రత్యేక శాఖలను గలిగి యుండవలెను. సంఘసేవయు, గ్రామపునర్నిర్మాణమును వానియొక్క పనుల యందు చేర్చుకొనవలెను. గ్రంథాలయములు జ్ఞాన ధనముయొక్క పేటికలు. అందు చేత ప్రతివారును ఈ గ్రంథాలయ ఉపయోగమును పొందునటుల జూడవలయును. పౌరుని కుండవలసిన యోగ్యతలను పొందుటకును, ప్రజాపాపాలన పద్ధతి నలవరచు కొనుటకును గ్రంథాలయము తరిబీతుస్థానముగా నుండ వలయును. దానియందు పోట్లాటలు చేరగూడదు. జాతి, కులము, రంగు మున్నగు విభేదములు లేక, పరస్పర సహనమును, ఓర్పును అలవరచుకొనుటకు అందరికి ఇది రంగస్థలము. అది సరస్వతీ దేవియొక్క పవిత్రవంతమగు ఆలయము. అక్కడనుండి యోగ్యతయు పవిత్రతయు ప్రసరించుచుండును. {{rule |6em }} <section end="17A" /> <section begin="17B" />{{Center|{{p|fs150}}ఆంధ్ర గ్రంథాలయము, కల్యాణి</p>}} బొంబాయి నగరమునందొక భాగమగు ఈపురమునపై గ్రంథాలయమును శ్రీయుతులు మండ రామమూర్తిగారిచే తెఱవబడినది. పలువురు గ్రంథముల నొసంగి తోడ్పడిరి. ఇందు పురాణములు, పద్యకావ్యములు, గద్యకావ్యములు, చరిత్రలు, ఇతిహాసములు, కథలు, నవలలు, నాటకములు, వ్యాకరణములు, ఛందశ్శాస్త్రములు, శబ్దశాస్త్రములు, అర్థశాస్త్రములు,<section end="17B" /><noinclude><references/></noinclude> 8x80jik93tp4m51vbudzrth2xglf0vr 104 206753 572000 539570 2026-08-25T17:34:19Z Vjsuseela 1850 /* మూల్యాంకన చేసారు */ 572000 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Vjsuseela" /></noinclude><section begin="18A" />నిఘంటువులు, రాజకీయములు, ప్రహసనములు మున్నగు గ్రంథరాజములు గలవు. ఈ గ్రంథాలయమునకు ప్రకృతము ఆంధ్ర దినపత్రిక సమదర్శిని వ్వైవారపత్రిక, భారతి, వాసవి, రెడ్డిరాణి, రాష్ట్ర తర ఆంధ్రులు, బొంబాయి తెలుగుసమాచార్, గ్రంథాలయ సర్వస్వము మున్నగు మాసపత్రికలు చేరుచున్నవి. ఈ పురమునందలి ఆంధ్రులు పెక్కండు ఈ గ్రంథాలయమునకు చందాదారులుగా చేరి పొత్తములగైకొని చదివి సంతసింపు చున్నారు. గ్రంధాలయము నిరంతరాయముగ దిన దినాభివృద్ధి నొందుచున్నది. వాఙ్మయాభివృద్ధికి మొదటి మెట్టనదగు గ్రంథ పఠనార్థమై ఈ గ్రంథాలయము రాష్ట్ర తరములయందు స్థాపింపబడి ఆంధ్రము చదువ నిచ్ఛగలిగియు శక్తి విహీనులగు వారి కెందరికో తత్సాకర్యలను ప్రసాదించు చున్నది. {{right|౼ వీణా సుబ్బణాచారి</br>గౌరవ కార్యదర్శి}} {{rule |6em }} <section end="18A" /> <section begin="18B" />{{Center|{{p|fs150}}శ్రీ సహకార శారదా విద్యానిలయ పుస్తక భాండాగారము</p>}} {{Center|'''కురుగొండ, నెల్లూరు జిల్లా'''}} ఈ గ్రంథాలయము 27-4-28 తేదీన స్థాపింపబడినది. 30 మంది సభ్యులు, 200 గ్రంధములు గలవు. 5 పత్రికలు తెప్పింపబడు చున్నవి. రు 100 లు మూల ధనము గలదు. రిజిష్టరు చేయుటకు ప్రయత్నించుచున్నాము. {{rule |6em }}<section end="18B" /><noinclude><references/></noinclude> tqf3rvhaib4l22o50n3k326iur3zo33 572004 572000 2026-08-25T17:39:28Z Vjsuseela 1850 572004 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Vjsuseela" /></noinclude><section begin="18A" />నిఘంటువులు, రాజకీయములు, ప్రహసనములు మున్నగు గ్రంథరాజములు గలవు. ఈ గ్రంథాలయమునకు ప్రకృతము ఆంధ్ర దినపత్రిక సమదర్శిని వ్వైవారపత్రిక, భారతి, వాసవి, రెడ్డిరాణి, రాష్ట్రేతర ఆంధ్రులు, బొంబాయి తెలుగుసమాచార్, గ్రంథాలయ సర్వస్వము మున్నగు మాసపత్రికలు చేరుచున్నవి. ఈ పురమునందలి ఆంధ్రులు పెక్కండు ఈ గ్రంథాలయమునకు చందాదారులుగా చేరి పొత్తములగైకొని చదివి సంతసింపు చున్నారు. గ్రంధాలయము నిరంతరాయముగ దిన దినాభివృద్ధి నొందుచున్నది. వాఙ్మయాభివృద్ధికి మొదటి మెట్టనదగు గ్రంథ పఠనార్థమై ఈ గ్రంథాలయము రాష్ట్ర తరములయందు స్థాపింపబడి ఆంధ్రము చదువ నిచ్ఛగలిగియు శక్తి విహీనులగు వారి కెందరికో తత్సాకర్యలను ప్రసాదించు చున్నది. {{right|౼ వీణా సుబ్బణాచారి</br>గౌరవ కార్యదర్శి}} {{rule |6em }} <section end="18A" /> <section begin="18B" />{{Center|{{p|fs150}}శ్రీ సహకార శారదా విద్యానిలయ పుస్తక భాండాగారము</p>}} {{Center|'''కురుగొండ, నెల్లూరు జిల్లా'''}} ఈ గ్రంథాలయము 27-4-28 తేదీన స్థాపింపబడినది. 30 మంది సభ్యులు, 200 గ్రంధములు గలవు. 5 పత్రికలు తెప్పింపబడు చున్నవి. రు 100 లు మూల ధనము గలదు. రిజిష్టరు చేయుటకు ప్రయత్నించుచున్నాము. {{rule |6em }}<section end="18B" /><noinclude><references/></noinclude> 558xvpvwd64mvg6eu22isbi5a0e6eii 104 206776 571850 539602 2026-08-25T12:32:43Z Vjsuseela 1850 /* మూల్యాంకన చేసారు */ 571850 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Vjsuseela" /></noinclude>గారపక్షమున బెజవాడలో ఇట్టి విధానము ననుసరించి తాత్కాలిక పాఠశాల మూలమున దాదాపు ఇరువదిమంది యువకులకు విద్యా దానము జరిగినది. మన దేశమందు స్థాపించవలసిన తాత్కాలిక పాఠశాలల విధానమును వెంటనే యెట్లు జరుగగలదో వివరించుటకుగాను కృష్ణాజిల్లాయందున్న పరిస్థితులనుబట్టి మనము చేయవలసిన దేదో తప్సీలుగా రాబోవు సంచిక యందు తెల్పెదను. {{right|-సూరి వేంకటనరసింహశాస్త్రి}} {{rule |6em }} {{Center|{{p|fs150}}“స్వీడను” దేళమందు గ్రంథాలయోద్యమము</p>}} ఒకశతాబ్దమునకు పూర్వమే “స్వీడను” దేశమందు గ్రంథాలయోద్యమము ప్రారంభ మాయెను. ధర్మగ్రంథాలయములకు సంబంధించిన చట్టమొకటి ౧౮ 30 వ సంవత్సర ప్రాంతమందే, ఆ దేశము యొక్క “నేషనల్ పార్లమెంటు నందు ఉపపాదింపబడెను; పాఠ శాలల యొక్క పనికి సహకారిగా నుండుటకు గాను పొదిరీలకు సంబంధించిన గ్రంథాలయములను స్థాపించుటకై ఆచట్టము అనువదింపబడెను; కాని కాలము పక్వముగాక పోవుటచే ఆ చట్టమును అంగీకరింపలేదు. ౧౮౩౫ "వ సంవత్సరమునందు ఈ అభిప్రాయముతోనే "కారల్ స్టాండు” పట్టణమునం దొక సంఘము స్థాపింపబడెను. పిమ్మట ౧౮౬౦ రాజం వ సంవత్సర ప్రాంతమందు “సిల్ జస్ట్రాం" అనునాయన అమెరికా దేశయాత్రకు వెళ్ళివచ్చిన నాటనుండియు, ధర్మగ్రంథాలయాభివృద్ధి పొడసూపసాగెను. పారిశ్రామిక సంఘములు, మితపాన సంఘములు మున్నగు ప్రజాసంస్థలు తమ స్వంత గ్రంథాలయములను స్థాపించుకొనుటకై ప్రారంభించెను. అనేక ప్రయత్నములు జరిగినపిమ్మట, ప్రభుత్వము వారివల్ల గ్రంథాలయములకై ప్రథమ విరాళము ౧౯౦౫వ సంవత్సరమున<noinclude><references/></noinclude> o94rchqeqzl4o8o4lhj2pzd6jqbhbf7 571854 571850 2026-08-25T13:14:48Z Vjsuseela 1850 571854 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Vjsuseela" /></noinclude><section begin="8A" />గారపక్షమున బెజవాడలో ఇట్టి విధానము ననుసరించి తాత్కాలిక పాఠశాల మూలమున దాదాపు ఇరువదిమంది యువకులకు విద్యా దానము జరిగినది. మన దేశమందు స్థాపించవలసిన తాత్కాలిక పాఠశాలల విధానమును వెంటనే యెట్లు జరుగగలదో వివరించుటకుగాను కృష్ణాజిల్లాయందున్న పరిస్థితులనుబట్టి మనము చేయవలసిన దేదో తప్సీలుగా రాబోవు సంచిక యందు తెల్పెదను. {{right|-సూరి వేంకటనరసింహశాస్త్రి}} {{rule |6em }} <section end="8A" /> <section begin="8B" />{{Center|{{p|fs150}}“స్వీడను” దేళమందు గ్రంథాలయోద్యమము</p>}} ఒకశతాబ్దమునకు పూర్వమే “స్వీడను” దేశమందు గ్రంథాలయోద్యమము ప్రారంభ మాయెను. ధర్మగ్రంథాలయములకు సంబంధించిన చట్టమొకటి ౧౮ 30 వ సంవత్సర ప్రాంతమందే, ఆ దేశము యొక్క “నేషనల్ పార్లమెంటు నందు ఉపపాదింపబడెను; పాఠ శాలల యొక్క పనికి సహకారిగా నుండుటకు గాను పొదిరీలకు సంబంధించిన గ్రంథాలయములను స్థాపించుటకై ఆచట్టము అనువదింపబడెను; కాని కాలము పక్వముగాక పోవుటచే ఆ చట్టమును అంగీకరింపలేదు. ౧౮౩౫ "వ సంవత్సరమునందు ఈ అభిప్రాయముతోనే "కారల్ స్టాండు” పట్టణమునం దొక సంఘము స్థాపింపబడెను. పిమ్మట ౧౮౬౦ రాజం వ సంవత్సర ప్రాంతమందు “సిల్ జస్ట్రాం" అనునాయన అమెరికా దేశయాత్రకు వెళ్ళివచ్చిన నాటనుండియు, ధర్మగ్రంథాలయాభివృద్ధి పొడసూపసాగెను. పారిశ్రామిక సంఘములు, మితపాన సంఘములు మున్నగు ప్రజాసంస్థలు తమ స్వంత గ్రంథాలయములను స్థాపించుకొనుటకై ప్రారంభించెను. అనేక ప్రయత్నములు జరిగినపిమ్మట, ప్రభుత్వము వారివల్ల గ్రంథాలయములకై ప్రథమ విరాళము ౧౯౦౫వ సంవత్సరమున<section end="8B" /><noinclude><references/></noinclude> mzfsni8n1h4c8u2x34v9qu7138sa1lh 104 206781 571920 539610 2026-08-25T14:02:55Z Vjsuseela 1850 /* మూల్యాంకన చేసారు */ 571920 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Vjsuseela" /></noinclude><section begin="13A" />చున్నారు. గంజాం మండల గ్రంథాలయాధ్యక్షులు, కార్యదర్శిగారు, మ॥ ఉన్నవ రామలింగం పంతులు గారు, బ్రా॥ వాసా సూర్యనారాయణ శాస్త్రులుగారు మొదలగు మహనీయు లనేకులు మందలించినను దమ పట్టు వీడని వీరిచర్య మంచిదో చెడ్డదో పాఠకులే యూహింతురుగాక! గ్రంథాలయ సంఘమువారు నెల నెలకు కొత్తపుస్తకముల సంపాదించుచున్నారు. చందాలు బాగుగ వసూ లగుచున్నవి. అచిరకాలముననే సంఘము రిజిష్టరు చేయించు ప్రయత్నము జరుగు చున్నది. ఇట్టిసమయమున రాష్ట్రగ్రంథాలయ సంఘము వారు తగిన రీతిని చర్యజరిపి గ్రంథాలయమును గ్రామస్థులకు వచ్చునట్లు చేసినచో వారొనర్పవలసిన యుత్కృష్టధర్మము నెఱవేర్చినవారగుదురు. ఇంచుమించుగ క్లబ్బు మెంబరు లందఱు బదిలీ యగుదు రని వదంతి. బదిలీయగు లోపల గ్రామస్థుల మంచి సంపాదించుకొనునట్లు మా సోదరులకు పరమ్వేరుడు సాయపడుగాత. {{Center|'''శాంతిః'''}} {{right|బో॥అ॥ సూర్యనారాయణ, బి.యె.,}} {{right|కార్యదర్శి,}} {{right|శ్రీ నాగేశ్వరరాయ గ్రంథాలయ సంఘము}} {{rule |6em }} <section end="13A" /> <section begin="13B" />{{Center|{{p|fs150}}“విటికాన్” గ్రంథాలయము</p>}} క్రైస్తవమతమునందు “రోమనుచర్చి” అనునది ప్రాచీన సాంప్రదాయము. దీనికి "పోపు” అను మతగురువు రాజు. ప్రాచీన కాలము నుండియు “రోమనుచర్చి” వారందరును గ్రంథ సమీకరణము నందు అమితముగ శ్రద్ధాళువులై యుండిరి. వారు అచ్చుగ్రంథము లనేగాక వ్రాతగ్రంథములను గూడ మిక్కిలి శ్రద్ధాభక్తులతో సేకరించుచుండిరి. దుృరదష్టవశము చేత వీరిపుస్తక సముదాయములు అనేకసారులు<section end="13B" /><noinclude><references/></noinclude> n4v3pouesx92q0g9umpg7bj8t8fsmxd 571924 571920 2026-08-25T14:04:45Z Vjsuseela 1850 571924 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Vjsuseela" /></noinclude><section begin="13A" />చున్నారు. గంజాం మండల గ్రంథాలయాధ్యక్షులు, కార్యదర్శిగారు, మ॥ ఉన్నవ రామలింగం పంతులు గారు, బ్రా॥ వాసా సూర్యనారాయణ శాస్త్రులుగారు మొదలగు మహనీయు లనేకులు మందలించినను దమ పట్టు వీడని వీరిచర్య మంచిదో చెడ్డదో పాఠకులే యూహింతురుగాక! గ్రంథాలయ సంఘమువారు నెల నెలకు కొత్తపుస్తకముల సంపాదించుచున్నారు. చందాలు బాగుగ వసూ లగుచున్నవి. అచిరకాలముననే సంఘము రిజిష్టరు చేయించు ప్రయత్నము జరుగు చున్నది. ఇట్టిసమయమున రాష్ట్రగ్రంథాలయ సంఘము వారు తగిన రీతిని చర్యజరిపి గ్రంథాలయమును గ్రామస్థులకు వచ్చునట్లు చేసినచో వారొనర్పవలసిన యుత్కృష్టధర్మము నెఱవేర్చినవారగుదురు. ఇంచుమించుగ క్లబ్బు మెంబరు లందఱు బదిలీ యగుదు రని వదంతి. బదిలీయగు లోపల గ్రామస్థుల మంచి సంపాదించుకొనునట్లు మా సోదరులకు పరమ్వేరుడు సాయపడుగాత. {{Center|'''శాంతిః'''}} {{right|బో॥అ॥ సూర్యనారాయణ, బి.యె.,</br> కార్యదర్శి,</br>శ్రీ నాగేశ్వరరాయ గ్రంథాలయ సంఘము}} {{rule |6em }} <section end="13A" /> <section begin="13B" />{{Center|{{p|fs150}}“విటికాన్” గ్రంథాలయము</p>}} క్రైస్తవమతమునందు “రోమనుచర్చి” అనునది ప్రాచీన సాంప్రదాయము. దీనికి "పోపు” అను మతగురువు రాజు. ప్రాచీన కాలము నుండియు “రోమనుచర్చి” వారందరును గ్రంథ సమీకరణము నందు అమితముగ శ్రద్ధాళువులై యుండిరి. వారు అచ్చుగ్రంథము లనేగాక వ్రాతగ్రంథములను గూడ మిక్కిలి శ్రద్ధాభక్తులతో సేకరించుచుండిరి. దుృరదష్టవశము చేత వీరిపుస్తక సముదాయములు అనేకసారులు<section end="13B" /><noinclude><references/></noinclude> dcdnszjcmnsyuo8lngirmy3pce2dcbq 104 206786 571941 539616 2026-08-25T14:23:28Z Vjsuseela 1850 /* మూల్యాంకన చేసారు */ 571941 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Vjsuseela" /></noinclude><section begin="18A" />యములు పదునాలుగింటికిని వేరువేరు గ్రంథ వివరణ పట్టికలు గలవని చెప్పియుంటినిగదా! పట్టికలన్నియు ఒక విధానము ననుసరించి తయారైనవిగూడ గాదు. అందుచేత ఒకరు ఒక గ్రంథమునకై వెనుకవలె నన్నచో తనకు కావలసిన గ్రంథము దొరకు వరకును గ్రంథవివరణ పట్టికల నన్నిటిని వెదుక వలసియుండును. అందువలన అనవసర కాలహరణము గలుగుచుండును. చదువు కొన్న పండితుడు అనవసరకాలహరణము నెంతమాత్రమును సహింపజాలడు. అందుచేత యీ పట్టికలన్నింటి నుండియు సమగ్రమగు పట్టిక నొకదానిని తయారు జేయుటకు ఏర్పాటులు జరుగుచున్నవి. ఈ గ్రంథాలయము యొక్క గ్రంథ వివరణ పట్టికను తయారు జేయుటకై అమెరికా దేశమదంలి “కార్నీ జీ ఎండోమెంటు” వారు సహాయము జేసినారు. “రోము” నుండి నలుగురు మహాను భావులు గ్రంథవర్గీకరణపద్ధతిని చదువుకొనుటకై అమెరికా దేశమున కేగినారు. వారి చదువు పూర్తియైన పిమ్మట తమ దేశమునకు బోయి ఈగ్రంథాలయమునందు చేయవలసిన పనిని అందుకోనెదరు. {{rule |6em }} <section end="18A" /> <section begin="18B" />{{Center|{{p|fs150}}సహకార గ్రంథాలయము, కావలి</p>}} నెల్లూరుజిల్లా కావలి పట్టణములో “సహకార గ్రంథాలయ” మను పేర ఉచిత గ్రంధాలయము, పఠనమందిరము 8-11-28 న స్థాపింపబడినది. ప్రస్తుతము 150 గ్రంథములు గలవు. కావలి గ్రామములో పనిచేయు సహకార సంఘములు సముదాయపు నిధితోను ఉదార హృదయుల సహాయముతోను ఈ సంస్థ పోషింప బడవలసియున్నది. కావున అందరు సహాయము చేయ బ్రార్థితులు. {{right|౼సిద్దాంతి వెంకట పిచ్చయ్య, బి. ఏ.,}} {{right|వ్యవస్టానాపకుడు}} {{rule |6em }}<section end="18B" /><noinclude><references/></noinclude> ezlpluijwhsuk4bwhp48fozaw2lesbb 571942 571941 2026-08-25T14:24:28Z Vjsuseela 1850 571942 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Vjsuseela" /></noinclude><section begin="18A" />యములు పదునాలుగింటికిని వేరువేరు గ్రంథ వివరణ పట్టికలు గలవని చెప్పియుంటినిగదా! పట్టికలన్నియు ఒక విధానము ననుసరించి తయారైనవిగూడ గాదు. అందుచేత ఒకరు ఒక గ్రంథమునకై వెనుకవలె నన్నచో తనకు కావలసిన గ్రంథము దొరకు వరకును గ్రంథవివరణ పట్టికల నన్నిటిని వెదుక వలసియుండును. అందువలన అనవసర కాలహరణము గలుగుచుండును. చదువు కొన్న పండితుడు అనవసరకాలహరణము నెంతమాత్రమును సహింపజాలడు. అందుచేత యీ పట్టికలన్నింటి నుండియు సమగ్రమగు పట్టిక నొకదానిని తయారు జేయుటకు ఏర్పాటులు జరుగుచున్నవి. ఈ గ్రంథాలయము యొక్క గ్రంథ వివరణ పట్టికను తయారు జేయుటకై అమెరికా దేశమదంలి “కార్నీ జీ ఎండోమెంటు” వారు సహాయము జేసినారు. “రోము” నుండి నలుగురు మహాను భావులు గ్రంథవర్గీకరణపద్ధతిని చదువుకొనుటకై అమెరికా దేశమున కేగినారు. వారి చదువు పూర్తియైన పిమ్మట తమ దేశమునకు బోయి ఈగ్రంథాలయమునందు చేయవలసిన పనిని అందుకోనెదరు. {{rule |6em }} <section end="18A" /> <section begin="18B" />{{Center|{{p|fs150}}సహకార గ్రంథాలయము, కావలి</p>}} నెల్లూరుజిల్లా కావలి పట్టణములో “సహకార గ్రంథాలయ” మను పేర ఉచిత గ్రంధాలయము, పఠనమందిరము 8-11-28 న స్థాపింపబడినది. ప్రస్తుతము 150 గ్రంథములు గలవు. కావలి గ్రామములో పనిచేయు సహకార సంఘములు సముదాయపు నిధితోను ఉదార హృదయుల సహాయముతోను ఈ సంస్థ పోషింప బడవలసియున్నది. కావున అందరు సహాయము చేయ బ్రార్థితులు. {{right|౼సిద్దాంతి వెంకట పిచ్చయ్య, బి. ఏ.,</br> వ్యవస్టానాపకుడు}} {{rule |6em }}<section end="18B" /><noinclude><references/></noinclude> gbkcevb7yl2m5iiu03poesn7obi505l 0 206793 572010 539650 2026-08-25T18:09:05Z Vjsuseela 1850 572010 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7|సంచిక 7]] | రచయిత = | అనువాదం= | విభాగము = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 7/ ఆరవ అఖిలభారత గ్రంథాలయ మహాసభ|ఆరవ అఖిలభారత గ్రంథాలయ మహాసభ ]] | ముందరి = | తదుపరి = | వివరములు = |సంవత్సరం=1928 }} <pages index="Grandhalaya Sarvasvamu - Vol.7, No.7 (1929).pdf" from=3 to=8 /> {{PD-India}} [[వర్గం:గ్రంథాలయ సర్వస్వము-రచనలు]] 69nc22pmvsdljp9qzz1dvoecx9v3462 0 206796 572011 539769 2026-08-25T18:13:46Z Vjsuseela 1850 572011 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7|సంపుటము 7]] | రచయిత = | అనువాదం= | విభాగము = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 7/శ్రీరామదాసాశ్రమము|శ్రీరామదాసాశ్రమము ]] | ముందరి = | తదుపరి = | వివరములు = |సంవత్సరం=1928 }} <pages index="Grandhalaya Sarvasvamu - Vol.7, No.7 (1929).pdf" from=9 to=9 onlysection="9A"/> {{PD-India}} [[వర్గం:గ్రంథాలయ సర్వస్వము-రచనలు]] [[వర్గం:గ్రంథాలయాలు]] r6l8ge6w3o1rk9n2q3wi5h4i330jmr3 0 206801 572013 539660 2026-08-25T18:17:23Z Vjsuseela 1850 572013 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7|సంపుటము 7]] | రచయిత = | అనువాదం= | విభాగము = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 7/నాల్గవ అఖిలభారత గ్రంథాలయ ప్రదర్శనము|నాల్గవ అఖిలభారత గ్రంథాలయ ప్రదర్శనము]] | ముందరి = | తదుపరి = | వివరములు = |సంవత్సరం=1928 }} <pages index="Grandhalaya Sarvasvamu - Vol.7, No.7 (1929).pdf" from=11 to=12 fromsection="11B" tosection="12A"/> {{PD-India}} [[వర్గం:గ్రంథాలయ సర్వస్వము-రచనలు]] dh6lsbckizcdrd1lyaoo7o3egsd56ye 104 206827 572320 539804 2026-08-26T04:15:19Z Vjsuseela 1850 /* మూల్యాంకన చేసారు */ 572320 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Vjsuseela" /></noinclude>{{Center|{{p|fs150}}అఖిలభారత గ్రంథాలయ మహాసభ</p>}} {{Center|'''ఆహ్వాన సంఘాధ్యక్షులగు రవీంద్రనాథ ఠాకూరు గారి యుపన్యాసము :'''}} {{Center|'''సేకరించుటయందుపేరాస:'''}} అత్యాశ మానవుని ముఖ్యమగు అంతశ్శత్రువులలో నొకటి. అతడు ఒకసారి, సేకరించి నిలువజేయుటకు ప్రారంభించుచో- సంఖ్యను హెచ్చించు తలంపున కూడబెట్టుట యందుగల పరమార్గమును మరచి పోవును. అతడు తనధనాగారమునకు ధనము పోవు జేయుచున్నను, తన తెగను విస్తరింప జేయుటకుగాను మనుష్యులను కూడదీయుచున్నను - ప్రోగుజేయవలయుననెడి యుత్సాహ ప్రవాహమునబడి కొట్టుకొని ప్రోగుజేయవలయుననెడి పోవును. అప్పటి గ్రుడ్డితొందరలో అతని ఆశయమగు నవధి కళంకిత మగును. ఏ సత్యముయొక్క విలువను గాని అందున్న వస్తువుల సంఖ్యా బాహుళ్యము చేత నిర్ణయింప రాదని ఆతనిమనస్సు మరచిపోవును. '''సంఖ్యా బాహుళ్యము''': విశేషగ్రంథాలయములను పోగు చేయుతృష్ణ పీడించుచున్నది. ఆ గ్రంథాలయములలో ముప్పాతిక వంతు పుస్తకములను ఎవ్వరును ఉపయోగింపరు. అనుపయోగ గ్రంథములు అమితముగా పెరిగిపోవుట వలన, ఉపయోగార్థము ఉద్దేశింపబడిన కొద్ది మంచిగ్రంథములు గూడ మూలబడిపోవుచున్నవి. జనసామాన్యముయొక్క వాడుకలో ధనవంతుని గొప్పవాడందురు. ఒక కోటీశ్వరుడు ఏదేని సమావేశము నకు వచ్చెనని ఒకరినించి మరియొక రాతనిని గౌరవించుటకై పోటీపడుదురు. ఆగౌరవము, అతడు ఒసంగవలసిన దానిపైనగాక కేవల మతని కున్న దాని పైన నిలుచును. ఈవిధమున చాలావరకు గ్రంథాలయముల గొప్పదనము గ్రంథముల సంఖ్యవలననే నిర్ణయింప బడుచున్నది. ఒగ గ్రంథాలయమందలి పుస్తకములు ఉపయోగించుటకు గల సౌలభ్యములే అగ్రంథాలయమునకు వశిష్ఠను గూర్పవలసియుండ, అట్టి సౌలభ్యములు అవసరములని గ్రంథాలయములచే పరి గణింపబడకున్నవి.<noinclude><references/></noinclude> obruln44w2yqyrxk6fnmyg3lhwb7crc 104 206835 572323 539830 2026-08-26T04:34:49Z Vjsuseela 1850 /* మూల్యాంకన చేసారు */ 572323 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Vjsuseela" /></noinclude><section begin="10A" />(1) ఒక తాలూకాలోగల గ్రంథాలయములన్నియు పరస్పర సహాయము జేసికొనుట. (2) పెద్ద గ్రంథాలయము ఒక తాలూకాకుగాని, రెండు తాలూకాలకు గాని కేంద్ర గ్రంథాలయముగ ఏర్పడుట. (3) పెద్ద పట్టణములందలి గ్రంథాలయములు మండల గ్రంథాలయము లగుట. (4) వీటిఅన్నింటికి పైన కేంద్ర గ్రంథాలయముండుట. (5) ప్రత్యేక విషయిక గ్రంథాలయములు - ఈప్రకారము ఇంగ్లాండులో గ్రంథాలయములు ఏర్పడిన బాగుండునని నిర్ణయించిరి. ఈప్రకారము ఏర్పడుటవలన కేంద్ర గ్రంథాలయమును ప్రత్యేక విషయిక గ్రంధాలయములును మండల గ్రంథాలయములకు తోడ్పడగలవు. మండల గ్రంథాలయములు తాలూకా గ్రంథాలయములకు తోడ్పడగలవు, తాలూకా గ్రంథాలయములు గ్రామ గ్రంథాలయములకు తోడ్పడగలవు. ఇది బాగుగ వ్యాప్తమగుటకుగాను అన్ని గ్రంథాలయములకును గలిపి గ్రంథముల సమష్టి జాబితా నొకదానిని తయారు జేయుటయు, గ్రంథాలయముల పుస్తకములను పంపుటకుగాను, పోస్టలు రేట్లను తగ్గించుటయు అత్యంతా వశ్యకములు. ప్రభుత్వము వారి నిరంకుశపద్ధతికి లోనుగాకుండ స్వతంత్య్రపద్ధతిమీదనే ఇట్టిపద్ధతి నడుపుట శ్రేయస్కరము. వందలకొలది గ్రంథాలయములుగల ఆంధ్రదేశమందీ పద్ధతిని నడపిన జయప్రదము కావచ్చును. {{right|— దాసు త్రివిక్రమరావు}} {{rule |6em }} <section end="10A" /> <section begin="10B" />{{Center|{{p|fs150}}శీ దేశోద్ధారక ఆంధ్ర భాషా నిలయము, కుక్కునూరు.</p>}} ఈ మార్గశిర బ ౨ ౩ లందు ఈనిలయ తృతీయ వార్షికోత్సవము బెజవాడ పురప్రముఖులును, అనేక శాస్త్రవిషయిక విమర్శక దక్షులు, పండితులునగు శ్రీ చెరుకుపల్లి బుచ్చిరామశాస్త్రిగారి అధ్యక్షతక్రింద జయప్రదముగా జరిగెను. ప్రథమదినమున ప్రార్ధనానంత<section end="10B" /><noinclude><references/></noinclude> 8v7j98e4b8iqcetil9hxxmn0dgjmgwu 104 206836 572327 539834 2026-08-26T04:43:49Z Vjsuseela 1850 /* మూల్యాంకన చేసారు */ 572327 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Vjsuseela" /></noinclude><section begin="11A" />రము నిలయాధ్యక్షులు సభాసదులకు స్వాగత మొసఁగిరి. సభాధ్యక్షులు పుష్పమాలాలంకృతులు గావింపబడిన పిమ్మట స్వాగత పద్యములు చదువబడెను, సభాధ్యక్షులు ప్రారంభోపన్యాస మొనరించిరి, ప్రముఖులు పంపిన సందేశములు, ఆశీర్వాద పద్యములు చదువబడెను. పిమ్మట కార్యదర్శి ప్రధవ సం॥ర నివేదికను చదివెను. శ్రీవరహగిరి వెంకటభగీరథిగారంపిన భావకుసుమావళి యను వ్యాసము చదువబడెను. ఆంధ్రజన సంఘ కార్యదర్శి కొ.వెం.రా.ల.నా. శర్మగారు, “పాల్వంచ సంస్థాన పూర్వప్రశస్తి - టిస్థితిగతులు - సంఘసంచలనము”ను గురించి తమ యుపన్యాసము నుడివిరి. రెండవదినమున సభాప్రారంభమున నిలయోపాధ్యక్షులు శ్రీ సుబ్బారావుగారు తాము రచించిన యాశీర్వాద పద్యములు చదివిరి. సభాధ్యక్షులు తమ అధ్యక్షాన్యాసము నొసంగిరి. పిమ్మట బ్రహ్మశ్రీ పండిత పట్టాభిరామశాస్త్రి గారు 'ఆంధ్ర భాషాస్థితి గతులు' అను విషయమునుగురించి యుపన్యసించిరి. పిమ్మట శతావధాని దోమా వేంకటస్వామిగుప్త గారంపిన 'తెనుగుంగూర్చి విన్నపము' అను పద్యవ్యాసము చదువబడెను. సభాధ్యక్షులు కొంత విమర్శనలతో భవన నిర్మాణమును, గ్రంథోపయోగమును గూర్చి హెచ్చరించుచు అంత్యోపన్యాస మొసంగిరి. సభాంతమున రాజమండ్రి వాస్తవ్యులు శ్రీ మామిడి బుచ్చయ్యగారు రు. 116 లు, నిలయ ప్రధాన పోషకులు శ్రీ పలివెల సింగయ్యగారు రు. 116 లు భవననిర్మాణమునకు విరాళము లొసంగి ప్రోత్సహించిరి. స్థానిక ప్రముఖులు రు. 200 ల వరకు వాగ్దానము లొనరించిరి. {{rule |6em }} <section end="11A" /> <section begin="11B" />{{Center|{{p|fs150}}గోపాలకృష్ణ గ్రంథాలయము - పొందూరు</p>}} <poem>తే. ప్రఢత శ్రీ దుగ్గిరాలాన్వ ♦ వాయభవుఁడు "ఆంధ్ర రత్నము” నా బిరు ♦ దాంకితుండు కీర్తి శేషుఁడు, గోపాల ♦ కృష్ణయాఖ్యుఁ డనఘుఁ డాతని స్మరియింతు ♦ నాత్మలోన</poem><section end="11B" /><noinclude><references/></noinclude> nd1l8vkamglmdrnkm8bp1aytefimgb5 104 206840 572358 539846 2026-08-26T11:04:57Z Vjsuseela 1850 /* మూల్యాంకన చేసారు */ 572358 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Vjsuseela" /></noinclude><section begin="15A" />వత్సరము క్రిందట అప్పటి కసంపూర్తిగా నున్న యీ భవనమును పూర్తి చేయించుటకు మొదలు పెట్టి షుమారు రు 50,000 ల వరకు వెచ్చించి యీ దివ్యమైన గ్రంథాలయమును కట్టించి యిచ్చిరి. ఈ భవనము 750 చతురపు గజముల వైశాల్యము కలిగి అంతయు రాతిచే కట్టబడి బరోడా రాజ్యమందలి గ్రంథాలయముల నమోనాననుసరించి యున్నది. ఇందు 90 చతురపు గజముల వైశాల్యము గల పఠనమందిరము గలదు. దీని ననుసరించియే దీని పై భాగమున పుస్తక భాండాగారమున్నూ కలదు. వీటికి వెనుకనున్న 590 చతురవు గజముల వైశాల్యముగల ఉపన్యాసమందిరము 800 మంది సభ్యులు కూర్చొనుటకు తగినట్టుగను, సినీమా, నాటక ప్రదర్శనములు కుపయుక్తమైనదిగను నున్నది. ఈ మందిరమున కిరుపక్కలను స్త్రీలకు కూర్చొనుటకు ప్రత్యేకముగ గ్యాలరీ లమర్చబడినవి. {{rule |6em }} <section end="15A" /> <section begin="15B" />{{Center|{{p|fs150}}పరబ్రహాంధ్ర భాషా నిలయము, భువనగిరి</p>}} నిజాంరాష్ట్రం నల్లగొండజిల్లాలో చేరిన భువనగిరియందు 1924 సంవత్సరమున యీరాజ్య ఆంధ్ర గ్రంథాల యోధ్యమ స్థాపకులనబడు శ్రీ మాడపాటి హనుమంతరావుగారి ప్రోత్సాహమున ఈ గ్రంథాలయము స్థాపింపబడి సుమారు మూడు సం లు నడుపబడి కొన్ని కారణములవల్ల శ్రద్ధతగ్గి ౨౬౦ పుస్తకములు, రు ౨౭ లు నిలువ, మరియు కుర్చి మేజు బెంచీలతో నిలచియుండి - అభిమానధనులగు శ్రీ తాడేపల్లి మృత్యుంజయరావు పంతులుగారి యాదరణలో పునరుద్ధరింపబడి వీరి యాధిపత్యముననే 5 ఫిబ్రవరి 1929 తేదిన సభ గావింపబడి నూతన కార్యనిర్వాహక వర్గముయొక్క ఎన్నికలు జరిగినవి. కార్యక్రమ నిబంధనలు జరిగిన తర్వాత యీ గ్రామ పటేలుగారగు యెడ్ల వెంకటాద్రిగారు తమ యింటిని గ్రంథాలయము నిమిత్తము దానపూర్వకముగా నిచ్చి తమ ఆంధ్రభాషా పోషణత్వమును వెల్లడించి శాశ్వతకీర్తిని జూర గొనిరి. {{right|— టి. ధర్మయ్యాచార్యులు}} {{rule |6em }}<section end="15B" /><noinclude><references/></noinclude> jhi49zbchwknwrqua6btgp5yrrubbz8 104 206841 572368 539848 2026-08-26T11:18:54Z Vjsuseela 1850 /* మూల్యాంకన చేసారు */ 572368 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Vjsuseela" /></noinclude><section begin="16A" />{{Center|{{p|fs150}}శ్రీ స్వరాజ్య లక్ష్మీ పుస్తక భాండాగారము</p>}} {{Center|{{p|fs150}}బెజవాడ</p>}} ఈ గ్రంథాలయము ప్రప్రథమమున అయ్యంకి వేంకటరమణయ్యపంతులవారి గృహమున కొందరు బాలురచే 1924 సంవత్సరమున స్థాపింపబడినది. మొదట షుమారు నూరు చిన్ని పొత్తములతో స్ధాపింపబడి క్రమముగా పలువురి ప్రోత్సాహముచేత ఒక సంవత్సరమునకు షుమా రైదువందల గ్రంధ రాజములతో విరాజిల్లి రక్తాక్షి నామసంవత్సరమున వార్షికోత్సవము గావింపబడి ప్రఖ్యాతిగాంచినది. నేటికి షుమారు వేయిపొత్తములతోను ఆంధ్ర కృష్ణా ఆరోగ్యప్రకాశీ కాది పత్రికా రాజములతోను నిండియున్నది. ఇటీవల భాండాగారాభివృద్ధి నిమిత్తము శ్రీయుత పువ్వాడ శేషగిరి రావుగారి యాధిపత్యమున నొక సభగావింపబడి, పఠనాది సౌకర్యార్ధము బెజవాడ హిందూ హైస్కూలునకు సమీపమున నొకగృహమందు ప్రవేశ పెట్టబడి యున్నది. ప్రస్తుతము కొలదిమంది చందాదారులుమాత్రమే గలరు. కాన మహనీయులందరును భాండాగారము నభివృద్ధిపరుప బ్రార్ధన. {{right|——గుండేపూడి రామకృష్ణశర్మ}} {{right|సహాయ కార్యదర్శి}} {{rule |6em }} #16B## {{Center|{{p|fs150}}శ్రీలజపతిరాయి విద్యానిలయము</p>}} {{Center|{{p|fs150}}తుమ్మపూడి</p>}} ఈ విద్యానిలయమునకు డాక్టరు సూర్యదేవర సంజీవరాయణం యం.డి.అండ్ హెచ్.యస్ గారు అధ్యక్షులు. వీరిచే స్థాపింపబడిన శ్రీ సీతారామ భక్త సంఘమునకు ఒక శాఖగా ఏర్పరచబడినది. ఇందు షుమారు 400 గ్రంథములు గలవు. 30 పత్రికలు వచ్చుచున్నవి. యువకులు ప్రతినిత్యము పగలును రాత్రియందును గూడ వచ్చి పత్రికలు, పుస్తకములు చదువుచుందురు. ఆంధ్రపత్రిక గాక మిగతా పొత్త<section end="16A" /><noinclude><references/></noinclude> ezwrkgxx2hjg6a67e1xd0v6v0f2ndzl 572372 572368 2026-08-26T11:20:54Z Vjsuseela 1850 572372 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Vjsuseela" /></noinclude><section begin="16A" />{{Center|{{p|fs150}}శ్రీ స్వరాజ్య లక్ష్మీ పుస్తక భాండాగారము</p>}} {{Center|{{p|fs150}}బెజవాడ</p>}} ఈ గ్రంథాలయము ప్రప్రథమమున అయ్యంకి వేంకటరమణయ్యపంతులవారి గృహమున కొందరు బాలురచే 1924 సంవత్సరమున స్థాపింపబడినది. మొదట షుమారు నూరు చిన్ని పొత్తములతో స్ధాపింపబడి క్రమముగా పలువురి ప్రోత్సాహముచేత ఒక సంవత్సరమునకు షుమా రైదువందల గ్రంధ రాజములతో విరాజిల్లి రక్తాక్షి నామసంవత్సరమున వార్షికోత్సవము గావింపబడి ప్రఖ్యాతిగాంచినది. నేటికి షుమారు వేయిపొత్తములతోను ఆంధ్ర కృష్ణా ఆరోగ్యప్రకాశీ కాది పత్రికా రాజములతోను నిండియున్నది. ఇటీవల భాండాగారాభివృద్ధి నిమిత్తము శ్రీయుత పువ్వాడ శేషగిరి రావుగారి యాధిపత్యమున నొక సభగావింపబడి, పఠనాది సౌకర్యార్ధము బెజవాడ హిందూ హైస్కూలునకు సమీపమున నొకగృహమందు ప్రవేశ పెట్టబడి యున్నది. ప్రస్తుతము కొలదిమంది చందాదారులుమాత్రమే గలరు. కాన మహనీయులందరును భాండాగారము నభివృద్ధిపరుప బ్రార్ధన. {{right|——గుండేపూడి రామకృష్ణశర్మ}} {{right|సహాయ కార్యదర్శి}} {{rule |6em }} <section end="16A" /> <section begin="16B" />{{Center|{{p|fs150}}శ్రీలజపతిరాయి విద్యానిలయము</p>}} {{Center|{{p|fs150}}తుమ్మపూడి</p>}} ఈ విద్యానిలయమునకు డాక్టరు సూర్యదేవర సంజీవరాయణం యం.డి.అండ్ హెచ్.యస్ గారు అధ్యక్షులు. వీరిచే స్థాపింపబడిన శ్రీ సీతారామ భక్త సంఘమునకు ఒక శాఖగా ఏర్పరచబడినది. ఇందు షుమారు 400 గ్రంథములు గలవు. 30 పత్రికలు వచ్చుచున్నవి. యువకులు ప్రతినిత్యము పగలును రాత్రియందును గూడ వచ్చి పత్రికలు, పుస్తకములు చదువుచుందురు. ఆంధ్రపత్రిక గాక మిగతా పొత్త<section end="16B" /><noinclude><references/></noinclude> 95uv03m0sumednqp3a9hezrs7dwz155 104 206842 572375 539850 2026-08-26T11:29:03Z Vjsuseela 1850 /* మూల్యాంకన చేసారు */ 572375 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="Vjsuseela" /></noinclude><section begin="17A" />ములు పత్రికలన్నియు శ్రీ సంజీవ రాయణంగా రే తెప్పించి ఇచ్చుచున్నారు. {{right|౼ సూ.నరసింహనాయుడు, కార్యదర్శి.}} {{rule |6em }} <section end="17A" /> <section begin="17B" />{{Center|{{p|fs150}}శ్రీ శారదా పుస్తక భాండాగారము - నాగిరెడ్డిపల్లె</p>}} కదిరి తాలూకా నాగి రెడ్డిపల్లె శ్రీ శారదా పుస్తకభాండాగారపు అధ్యక్షులు మాచిరెడ్డి వెంకటస్వామి రెడ్డిగారిచే ఆంజనేయ భజనసంఘ మొకటి స్థాపింపబడినది. ఈ భజనసంఘములో సుమారు 80 మందివరకు సభ్యులు చేరినారు. ఈ భజనసంఘమువారు ప్రతి దినము భజన చేయుచున్నారు. డిశంబరు నెల 23, 24 తేదుల యందు ఆంజ నేయజయంత్యుత్సవము జరుపబడినది. గ్రామ శాంతి నిమిత్తము గడిచిన నెల 23 న తేది రాత్రి శ్రీయుత పి. కృష్ణా రెడ్డిగారి వలన సీతాకళ్యాణము, రుక్మాంగద చరిత్రములు, తెల్లవారి 6 గంటల వరకు ఆంజనేయాలయమువద్ద హరికథా కాలక్షేపము జరుపబడినది. గ్రామశాంతి నిమిత్తము సుమారు 4000 మందికి అన్న దానము గావింపబడెను. అనేకమంది చుట్టుపట్ల గ్రామవాసులు వచ్చి చూచి ఆనందించిరి. 19-1-29 తేదిన శ్రీ వేమనజయంత్యుత్సవము మిక్కిలి జయప్రదముగ జరుపబడినది. సాయింత్రం 3 గంటలకు వేమనపటమును భజనతో ఊరేగింపు జరుపబడినది. 5 గంటలకు గ్రంథాలయమువద్ద మాచిరెడ్డి వెంకటస్వామి రెడ్డిగారి అధ్యక్ష శక్రింద గొప్ప సభ జరిగినది. దై వప్రార్థన జరిగినతరువాత అధ్యక్షులు వేమన జీవితము, కవిత్వము, వేదాంతము - వారిపద్యములు విమర్శగాను వినువారికి ఉత్సాహకరముగాను వుండునట్లు ఉపన్యసించినారు. ఆరాత్రి 8 గంటలకు శ్రీపించ సార్ద నాగప్పగారి వలన ప్రహ్లాద చరిత్ర హరికథా కాలక్షేపము జరిపించినారు. సభ్యులకు గంధపుష్వ తాంబూలములతో సత్కరింపబడినది. జయంతి చాలా జయప్రదముగా జరుపబడినది. {{right|— సాదు గెంగిన్న, భజనసంఘ కార్యదర్శి}} {{rule |6em }}<section end="17B" /><noinclude><references/></noinclude> 1p2ztnhkfapkhxolcg3dxeedhad623z 106 214353 572286 571446 2026-08-25T22:24:17Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 572286 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |రకం=పుస్తకం |శీర్షిక=[[కావ్యాలంకార సంగ్రహము]] |భాష=te |సంపుటి= |రచయిత=[[రచయిత:రామరాజభూషణుడు|రామరాజభూషణుఁడు]] |అనువాదకులు=[[రచయిత:సన్నిధానం సూర్యనారాయణశాస్త్రి|సన్నిధానం సూర్యనారాయణశాస్త్రి]] |ఎడిటర్= |చిత్రకర్త= |పాఠశాల= |ప్రచురణకర్త=నిజాంరాష్ట్ర ఆంధ్రసారస్వతపరిషత్తు |చిరునామా=సికందరాబాదు |సంవత్సరం=1945 |ఆధారం= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |మూలం=pdf |బొమ్మ=5 |పురోగతి=X |పుటలు=<pagelist 1=పై అట్ట 2to4=- 5=శీర్షిక 6=copyright 7to10=తొలిపలుకు 11to28=మలిపలుకు 29to32=మేలిపలుకు 33to34=వి.సూ. 36=- 37=1 749=1 757to760=-/> |సంపుటాలు= |వ్యాఖ్యలు= |వెడల్పు= |సిఎస్ఎస్= |పేజీ మొదటి వరుస= |పేజీ చివరివరుస= }} jyhghx96ltj9zgy8nv8pv1irdcwr35k 572288 572286 2026-08-25T22:25:29Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 572288 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |రకం=పుస్తకం |శీర్షిక=[[కావ్యాలంకార సంగ్రహము]] |భాష=te |సంపుటి= |రచయిత=[[రచయిత:రామరాజభూషణుడు|రామరాజభూషణుఁడు]] |అనువాదకులు=[[రచయిత:సన్నిధానం సూర్యనారాయణశాస్త్రి|సన్నిధానం సూర్యనారాయణశాస్త్రి]] |ఎడిటర్= |చిత్రకర్త= |పాఠశాల= |ప్రచురణకర్త=నిజాంరాష్ట్ర ఆంధ్రసారస్వతపరిషత్తు |చిరునామా=సికందరాబాదు |సంవత్సరం=1945 |ఆధారం= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |మూలం=pdf |బొమ్మ=5 |పురోగతి=X |పుటలు=<pagelist 1=పై అట్ట 2to4=- 5=శీర్షిక 6=copyright 7to10=తొలిపలుకు 11to28=మలిపలుకు 29to32=మేలిపలుకు 33to34=వి.సూ. 36=- 37=1 749=1 752=1 757to760=-/> |సంపుటాలు= |వ్యాఖ్యలు= |వెడల్పు= |సిఎస్ఎస్= |పేజీ మొదటి వరుస= |పేజీ చివరివరుస= }} 5b4e0ce1d2xwocofzdz0gi5nqvlfbne 572292 572288 2026-08-26T00:01:55Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 572292 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |రకం=పుస్తకం |శీర్షిక=[[కావ్యాలంకారసంగ్రహము]] |భాష=te |సంపుటి= |రచయిత=[[రచయిత:రామరాజభూషణుడు|రామరాజభూషణుఁడు]] |అనువాదకులు=[[రచయిత:సన్నిధానం సూర్యనారాయణశాస్త్రి|సన్నిధానం సూర్యనారాయణశాస్త్రి]] |ఎడిటర్= |చిత్రకర్త= |పాఠశాల= |ప్రచురణకర్త=నిజాంరాష్ట్ర ఆంధ్రసారస్వతపరిషత్తు |చిరునామా=సికందరాబాదు |సంవత్సరం=1945 |ఆధారం= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |మూలం=pdf |బొమ్మ=5 |పురోగతి=X |పుటలు=<pagelist 1=పై అట్ట 2to4=- 5=శీర్షిక 6=copyright 7to10=తొలిపలుకు 11to28=మలిపలుకు 29to32=మేలిపలుకు 33to34=వి.సూ. 36=- 37=1 749=1 752=1 757to760=-/> |సంపుటాలు= |వ్యాఖ్యలు= |వెడల్పు= |సిఎస్ఎస్= |పేజీ మొదటి వరుస= |పేజీ చివరివరుస= }} rgid0uipounjgbfxz40k7w0pxb4ombw 104 218624 572316 571444 2026-08-26T03:45:09Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 572316 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Telugu poem|type=|lines=<poem>గ్రతుపురనారాయణగృహ వితతప్రాకారఘటనవిఖ్యాతునకున్.</poem>|ref=108}} {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>అరుణారుణకరుణారస పరిణామసమగ్రనయనపద్మాభునకున్ శరణాగతభరణాపర నరసింహున కోబశౌరినరసింహునకున్.</poem>|ref=109}} {{Telugu poem|type=వ.|lines=<poem>అభ్యుదయపరంపరాభివృద్ధిగా నాయొనర్పం బూనిన యిమ్మహా లంకారప్రబంధంబునకు నాదికారణం బగునాయకగుణవ్రాతం బభివర్ణించెద.</poem>|ref=110}} {{p|fs125|ac|fwb}}ప్రథమాశ్వాసము</p> {{p|ac|fwb}}నాయకగుణములు</p> {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>కులము మహాభాగ్యము ను జ్జ్వలత యుదారత మహోవిశాలత ధర్మా కలనయు వైదగ్ధియు నన నిల నాయకగుణము లమరు నివి యేర్పఱుతున్.</poem>|ref=111}} ప్రతాపరుద్రీయకర్త యగు విద్యానాథునివలెనే రామరాజభూషణుఁడును మొట్టమొదట నాయకగుణములను గూర్చి వచించెను. విద్యానాథుఁడు “పూర్వులయలంకారగ్రంథములు పెక్కున్నను దా నాగ్రంథమును వ్రాయుటకుఁ గారణ మిట్లు తెలిపెను. “పూర్వాలంకారగ్రంథములందు దేనియందును నామూలాగ్రముగా నొకేనాయకుఁడు వర్ణింపఁబడలేదు. కావ్యమహత్త్వము నాయకునిఁబట్టి యుండును. కావున లోకోత్తరనాయకుఁ డగు ప్రతాపరుద్రుని నాయకునిగా వరియించి యీగ్రంథమును వ్రాయుచున్నాను." రామరాజభూషణుఁడును నిందలి 13, 14 పద్యములచే నీ యాశయమునే తెలిపెను. వానిని మరల నిట నుదాహరింతును. <poem>“క. బంధురతరప్రబంధుల । బంధముల కనంతకీర్తిభాగ్యప్రదధౌ రంధర్యగ్రంథిలము వసుంధర । ననవద్యరమణ సుగుణస్తవముల్.</poem> అనవద్యుఁడుగు రమణుని (నాయకుని) సద్గుణస్తవము (వర్ణనము) బంధురతర మైన ప్రబంధుల మైన (మిక్కిలి సుందరములైన) బంధములకుఁ (కావ్యబంధములకు) గీర్తిభాగ్యము నిచ్చుటయందు సమర్థము. అనఁగా నాయకునిఁబట్టి కావ్యబంధములకుఁ గీర్తి వచ్చును.<noinclude><references/></noinclude> 3f9pa9kw713jot0qfmg9cbr99n4l28h 104 218625 572315 571353 2026-08-26T03:43:04Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 572315 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude><poem>సీ. రామాయణాదికగ్రంథంబు లనవద్య, సత్యవర్ణనల వన్నియకు నెక్కె; వైశేషికాదినానాశాస్త్రములు శివ, ప్రతిపాదనమున సన్నుతి వహించె; సంధ్యాదిమంత్రముల్ శశ్వదీశ్వరనామ, జపసాధనతన నశ్వరము లయ్యెఁ; బలుకు లొండొంటికిఁ బ్రామిస్కులును బర, బ్రహ్మగోచరములై ప్రణుఁతిఁ గాంచె; గీ. ననినఁ గావ్యం బమేయనాయకవికస్వ, రస్వరూపనిరూపణభ్రాజి యగుట వేఱ వివరింప నేల? బంగారమునకుఁ, జటులసౌరభ్యలహరి యబ్బుటయ కాదె?”</poem> రామాయణాదిగ్రంథములు నాయకునిఁబట్టియే ప్రసిద్ధి వహించినవి. వైశేషికాదిశాస్త్రములు శివప్రతిపాదనమూలముననే వన్నె వహించెను. సంధ్యాదిమంత్రములు గూడ నీశ్వరనామజపమునకు సాధనము లగుటచేతనే సువిఖ్యాతము లయ్యెను. వేదములు గూడఁ బరబ్రహ్మవర్ణనాత్మకము లగుటచేతనే నిత్యములైనవి. ఈ విధమున వేదశాస్త్రాదులకును మహాపురుషవర్ణనముననే గణ్యత సంభవించుచున్నది.ఇఁకఁ గావ్యమును గూర్చి చెప్పనేల? కావ్యమున కుత్తమనాయకుఁడు దొరకుట బంగారమునకుఁ బరిమళ మబ్బుటకదా! మరియుఁ గావ్యమహిమ నీక్రిందివిధమునఁ దెలిపి యున్నాఁడు. <poem>"శా. వేదంబుల్ నృపశాసనంబులు; సుహృద్విజ్ఞాపనంబుల్ పురా ణాదిగ్రంథము; లంగనాజనవిలాసాలాపలీలాసమ ప్రాదుర్భావము లౌర! కావ్యములు; కర్తవ్యోపదేశక్రియా నాదప్రక్రియ నెన్నఁ; గావ్యమహిమల్ వర్ణింపఁగా శక్యమే?</poem> లోకమునకుఁ గర్తవ్యోపదేశమున వేదములు ప్రభుసమ్మితములు; పురాణములు సుహృత్సమ్మితములు; కావ్యములు కాంతాసమ్మితములు; కావునఁ గావ్యమహిమ వర్ణింప సాధ్యము గాదు. మరియు, <poem>మ. పరమజ్ఞానలతాలవాలము; జగత్ప్రఖ్యాతి విఖ్యాతసౌ గరచంద్రోదయ; మిష్టసంఘటనరేఖాదివ్యధేనూత్తమం; బురుకార్పణ్యదశాదిశాదినముఖం; బుద్వేలనిర్వాణభా వ్యరసాస్వాదరసాయనం; బనినఁ గావ్యం బెన్న సామాన్యమే?</poem> <poem>శ్లో. కావ్యం యశసే౽ర్థకృతే । వ్యవహారవిదే శివేతరక్షతయే సద్యఃపరనిర్వృతియే । కాంతాసమ్మితతయోపదేశయుజే.”</poem> అను శ్లోకమున కిది యనువాదరూపము. కావ్యము జ్ఞానలతల కాలవాలము. (వ్యవహారవిదే) ప్రఖ్యాతి యను సాగరమునఁ జంద్రోదయము. (యశసే) ఇష్ట<noinclude><references/></noinclude> 8okn7qvv72uzr1oq4rki4lk5khvbw2v 104 218626 572321 571354 2026-08-26T04:22:28Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 572321 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సంఘటనమునఁ గామధేనువు. (అర్ధకృతే) కార్పణ్య దశాదిశాదినముఖము (శివేతరక్షతయే) ఉద్వేలనిర్వాణభవ్యరసాస్వాదరసాయనము. (సద్యఃపరనిర్వృతయే) కానఁ గావ్యమహిమ యసామాన్యము. <poem>క. కావున నేవంవిధసుగు, ణావాసం బైన కావ్య మలరును నవర త్నావేలహారవల్లిక, కైవడి ననపద్యనాయకభ్రాజిత మై.</poem> ఇట్టి సుగుణముల కావాసమైన కావ్యము మహనీయుఁడగు నాయకునిఁబట్టి నాయకమణిచే విరాజిల్లు నవరత్నహారమువలె జగజ్జేగీయ్యమానమై వెలయును. మ. అని యూహించి మదీయసంఘటితకావ్యాలంక్రియాసంగ్రహం బనఘంబై వెలుగొందకున్నె రఘువంశాధీశ్వరుం డానృసిం హనృపాలాగ్రణికీర్తివర్ణనముచే నాశాంతవిశ్రాంతపా వనమౌఁ గావున నందు నాయకమహావంశంబు వర్ణించెదౝ. కావున నాకావ్యాలంకారసంగ్రహము సూర్యవంశ్యుఁడగు నరసభూపాలుని కీర్తివర్ణనముచే వెలుగొందకుండునే? కానఁ బవిత్రమగు నాతనివంశమును వర్ణించెద.” ఈ గ్రంథమునకుఁ గావ్యాలంకారసంగ్రహమని పేరు. ఇది ప్రతాపరుద్రీయమున కనువాదము గాదు కాని ప్రతిబింబరూపము. అందుఁ బ్రతాపరుద్రుఁడు నాయకుఁడు. ఇందు నరసభూపాలుఁడు నాయకుఁడు, రామరాజభూషణుఁడు ప్రతాపరుద్రీయమునే యొజ్జబంతిగా నిడుకొని కావ్యాలంకారసంగ్రహమును విరచించెను. ఇందలి లక్షణములు ప్రతాపరుద్రీయమునుండియే గ్రహింపఁబడినవి. లక్ష్యములు మాత్రము స్వతంత్రములు. కొన్ని యనువాదరూపములే కలవు. కావ్యలక్షణములను గూర్చి తెలుపు శాస్త్రమున కలంకారశాస్త్ర మనియు, సాహిత్యశాస్త్ర మనియు సంస్కృతమున నామములు గలవు. ప్రాచీనులగు భామహాదిపండితులు కావ్యమున కలంకారములే ప్రధానమని తలఁచి తమగ్రంథములలో నధికభాగ మలంకారములను గూర్చియే చర్చించుటం బట్టియు భామహాలంకారము, రుద్రటాలంకారము, కావ్యాలంకారసంగ్రహము (వామనకర్తృకము) అని పేళ్లు పెట్టుకొనియుండుటంబట్టియు నీశాస్త్రమున కలంకారశాస్త్ర మని పేరు వచ్చినది. లెస్సగా విచారింప సాహిత్యశాస్త్ర మనుపేరే తగినది. ఏలన సాహిత్యమన "శబ్దార్ధయోర్యథావత్సాహ భావేనవిద్యాసాహిత్యవిద్యా″ (శబ్దార్థములను అన్యూన్యాతిరిక్తముగా సహభావముతో బ్రవరిల్లఁజేయు విద్య యని రాజశేఖరుఁడు.<noinclude><references/></noinclude> rnbntoicdf4u5d87tj1d2kv4k7cmztu 572322 572321 2026-08-26T04:26:33Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 572322 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సంఘటనమునఁ గామధేనువు. (అర్ధకృతే) కార్పణ్య దశాదిశాదినముఖము (శివేతరక్షతయే) ఉద్వేలనిర్వాణభవ్యరసాస్వాదరసాయనము. (సద్యఃపరనిర్వృతయే) కానఁ గావ్యమహిమ యసామాన్యము. <poem>క. కావున నేవంవిధసుగు, ణావాసం బైన కావ్య మలరును నవర త్నావేలహారవల్లిక, కైవడి ననపద్యనాయకభ్రాజిత మై.</poem> ఇట్టి సుగుణముల కావాసమైన కావ్యము మహనీయుఁడగు నాయకునిఁబట్టి నాయకమణిచే విరాజిల్లు నవరత్నహారమువలె జగజ్జేగీయ్యమానమై వెలయును. <poem>మ. అని యూహించి మదీయసంఘటితకావ్యాలంక్రియాసంగ్రహం బనఘంబై వెలుగొందకున్నె రఘువంశాధీశ్వరుం డానృసిం హనృపాలాగ్రణికీర్తివర్ణనముచే నాశాంతవిశ్రాంతపా వనమౌఁ గావున నందు నాయకమహావంశంబు వర్ణించెదౝ.</poem> కావున నాకావ్యాలంకారసంగ్రహము సూర్యవంశ్యుఁడగు నరసభూపాలుని కీర్తివర్ణనముచే వెలుగొందకుండునే? కానఁ బవిత్రమగు నాతనివంశమును వర్ణించెద.” ఈ గ్రంథమునకుఁ గావ్యాలంకారసంగ్రహమని పేరు. ఇది ప్రతాపరుద్రీయమున కనువాదము గాదు కాని ప్రతిబింబరూపము. అందుఁ బ్రతాపరుద్రుఁడు నాయకుఁడు. ఇందు నరసభూపాలుఁడు నాయకుఁడు, రామరాజభూషణుఁడు ప్రతాపరుద్రీయమునే యొజ్జబంతిగా నిడుకొని కావ్యాలంకారసంగ్రహమును విరచించెను. ఇందలి లక్షణములు ప్రతాపరుద్రీయమునుండియే గ్రహింపఁబడినవి. లక్ష్యములు మాత్రము స్వతంత్రములు. కొన్ని యనువాదరూపములే కలవు. కావ్యలక్షణములను గూర్చి తెలుపు శాస్త్రమున కలంకారశాస్త్ర మనియు, సాహిత్యశాస్త్ర మనియు సంస్కృతమున నామములు గలవు. ప్రాచీనులగు భామహాదిపండితులు కావ్యమున కలంకారములే ప్రధానమని తలఁచి తమగ్రంథములలో నధికభాగ మలంకారములను గూర్చియే చర్చించుటం బట్టియు భామహాలంకారము, రుద్రటాలంకారము, కావ్యాలంకారసంగ్రహము (వామనకర్తృకము) అని పేళ్లు పెట్టుకొనియుండుటంబట్టియు నీశాస్త్రమున కలంకారశాస్త్ర మని పేరు వచ్చినది. లెస్సగా విచారింప సాహిత్యశాస్త్ర మనుపేరే తగినది. ఏలన సాహిత్యమన "శబ్దార్ధయోర్యథావత్సాహ భావేనవిద్యాసాహిత్యవిద్యా″ (శబ్దార్థములను అన్యూన్యాతిరిక్తముగా సహభావముతో బ్రవరిల్లఁజేయు విద్య యని రాజశేఖరుఁడు.<noinclude><references/></noinclude> fs8smzo265159n826u3p9ncphna36n6 106 218641 571989 571472 2026-08-25T16:55:31Z Rajasekhar1961 50 571989 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |రకం=పుస్తకం |శీర్షిక=జన్మశాసనము (సంతాన నిరోధము) |భాష=te |సంపుటి= |రచయిత= |అనువాదకులు=[[రచయిత:యలమంచి శ్రీరాములు]] |ఎడిటర్=[[రచయిత:వేపా రామేశం]] |చిత్రకర్త= |పాఠశాల= |ప్రచురణకర్త= |చిరునామా= |సంవత్సరం= |ఆధారం= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |మూలం=djvu |బొమ్మ=1 |పురోగతి=X |పుటలు=<pagelist /> |సంపుటాలు= |వ్యాఖ్యలు= |వెడల్పు= |సిఎస్ఎస్= |పేజీ మొదటి వరుస= |పేజీ చివరివరుస= }} i9acjuwjzz6a5cg5e5canlqvb53u1kv 104 218666 572326 571476 2026-08-26T04:43:24Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 572326 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>భామహాదులు “శబ్దార్థౌసహితౌ కావ్యం” (సహితములగు శబ్దార్థములు కావ్యము) అని చెప్పిరి. వ్యక్తివివేకటీకాకారుఁడు “సాహిత్యం తుల్యకక్షత్వేన అన్యూనా నతిరిక్తత్వం” (సాహిత్యమన శబ్దార్థములకు సమానమగు హక్కు గలిగి యొకటి హెచ్చుగాఁ గాని యొకటి తచ్చుగాఁ గాని లేకుండుట) అని <ref>సహితం రససంయుక్తం తదేవ సాహిత్యం” (రసయుక్తమైనదే సాహిత్యము) "హితేన నిరతిశయపేమాస్పదేన రసేన సహితం తదేవ సాహిత్యం” (నిరతిశయప్రేమాస్పదమైన రసముతో గూడినదే సాహిత్యము) అనియును నాధునికులు వ్యుత్పత్తినిఁ జెప్పుదురు.</ref>వ్యాఖ్యానించెను. కాన సాహిత్యవిద్య యన శబ్దార్థరూపమగు కావ్యవిద్య యని తేలినది. ప్రాచీనగ్రంథములలో సాహిత్యవిద్య యనియే పెక్కండ్రు వ్యవహరించిరి. ఈసాహిత్యవిమర్శకులకు నాలంకారికులనియే వ్యవహారము. ఈ సాహిత్యశాస్త్ర మనుపద మలంకారశాస్త్రపర్యాయముగా క్రీ. శ. 900 సంవత్సరములకుఁ బూర్వమే స్థిరపడియున్నట్లు కనఁబడుచున్నది. మిగిలినశాస్త్రముల కన్న సాహిత్యశాస్త్ర మవశ్యపఠనీయమనియు దానినిఁ జదువనివాఁ డెట్టి దిగ్దంతి వంటి పండితుఁడైనను వానినిఁ దాను గౌరవింపననియుఁ బండితరాయల వారీ క్రింది శ్లోకమును రచించిరి. <poem> వ్యాసతు సతు గౌతమతు వ్యాళేంద్రతు యస్య నాస్తి సాహిత్యం తంప్రతి సంప్రతి కంప్రతి శిరోమమ తిరశ్చన పురశ్చన.</poem> '''తా'''. వ్యాసుఁడు గానిమ్ము; గౌతముఁడు గానిమ్ము; పతంజతలి గానిమ్ము; సాహిత్యశాస్త్రము రానివాఁ డెవ్వఁడయినను సరియే, వానికి నాశిరస్సు తిరస్కరింపదు. పురస్కరింపదు. అనఁగా వానికిఁ దగిన గౌరవ మీయదు. మరియు నీ సాహిత్యశాస్త్రము వ్యాకరణశాస్త్రమునకుఁ బరిశిష్టమనియుఁ బుచ్చభూతమనియుఁ గొందఱనిరి. ఏలన వైయాకరణులయొక్కయు నాలంకారికులయొక్కయు సిద్ధాంతము లొక్కటే. ఈ విషయము విపులముగా వామనాచార్య ఝుల్{{ZWNJ}}కర్ పండితుఁడు కావ్యప్రకాశప్రస్తావనలో వ్రాసెను. అట్టి సాహిత్యశాస్త్రము నాంధ్రభాషలో రచించిన రామరాజభూషణుఁ డభినందనీయుఁడు గదా! మొదటి 'కులము, మహాభాగ్యము' అను పద్యమున నాయకగుణము లేఁడు నిరూపింపఁబడినవి. నాయకుఁ డన 'నయతివృత్తం ఫలం ప్రాప్నోతిచ' (ఇతివృత్తము నాశ్రయించుచు లేక నడిపించుచు ఫలమును బొందువాఁడు) అను వ్యుత్పత్త్యర్ధముచేఁ బ్రబంధవ్యాపి యగు ఫలమును బొందువాఁడు. ప్రతాపరుద్రీయమునఁ గూడ నీయేఁడుగుణములే చెప్పఁబడినవి. కానీ తుదిని “ధార్మికత్వాదయోగుణాః" అని చెప్పఁబడు<noinclude><references/></noinclude> d9sbh729jgbwd3dl7poacs1gk1wvax9 104 218667 572332 571477 2026-08-26T05:58:04Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 572332 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>టచే నాదిపదముచే మహామహిమత్వము, పాండిత్యము, మొదలగు గుణములు గూడ నీ జాబితాలోఁ జేర్పఁబడుచున్నవి. భట్టుమూర్తి 'ఆది' పదమును బ్రయోగింపమి నీ యేఁడే గుణములు చెప్పినట్లయినది. సాహిత్యదర్పణమున <poem> త్యాగీ, కృతీః కులీనః సుశ్రీకో రూపయౌవనోత్సాహీ దక్షో౽పురక్తలోకస్తే జో వైదగ్య శీలవాౝ నేతా.</poem> '''తా'''. "త్యాగము, కృతజ్ఞత, కులీనత్వము, సుశ్రీకత్వము (మహాభాగ్యము), రూపసత్త్వము, యౌవనము, ఉత్సాహము, (కార్యనిర్వహణసామర్థ్యము) సర్వజనానురాగము, తేజము, వైదగ్ధ్యము, శీలము, అను గుణములు గలవాఁడు నాయకుఁడు” అని చెప్పఁబడి యున్నది. ఇందుఁ బండ్రెండుగుణము లున్నవి. దశరూపకమున నాయకలక్షణ మిట్లు చెప్పఁబడియున్నది. <poem> నేతా వినీతో మధురస్త్యాగీదక్షః ప్రియంవదః రక్తలోకశ్శుచిర్వాగ్మీ రూఢవంశః స్థిరోయువా బుద్ధ్యుత్సాహస్మృతిప్రజ్ఞా కళామానసమన్వితః శూరోదృఢర్చతేజస్వీ శాస్త్రచక్షుశ్చధార్మికః.</poem> వినీతత్వము, మధురత్వము, (ప్రియదర్శనాత్వము) త్యాగము, దక్షత, ప్రియంవదత్వము, జనానురాగము, శుచిత్వము, వాక్కౌశలము, ప్రసిద్ధవంశ్యత్వము, (కులీనత్వము) స్థిరత్వము, (ధీరత్వము) యౌవనము, బుద్ధిమత్త్వము, ఉత్సాహము, స్మృతిమత్త్వము, ప్రజ్ఞావత్త్వము, కలావత్త్వము, మానము, శౌర్యము, దృఢత్వము, (పట్టుదల) తేజము, శాస్త్రచక్షుష్ట్వము, ధార్మికత్వము అను గుణములు గలవాఁడు నాయకుఁడు. కావ్య ముపదేశాత్మకముగా నుండవలయును. కానఁ గావ్యనాయకుఁ డుత్తమప్రకృతికుఁడై యుండవలయును. కాన నుపరినిరూపితగుణములు నాయకుని కుండవలయునని పెద్దలు నుడివిరి. ఇన్నిగుణములు సరిగా నొక్కచో సంఘటిల్లవు. కొన్ని తక్కువగానున్నను నాయకునియందు దోషారోపణము సేయరాదు. {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>వీనికి లక్ష్యము లెల్లను శ్రీనరసింహేంద్రుపేరఁ జెప్పెద నెలమిన్ నానావిభక్తిసూచిత నానావిధపద్యగుంభన సమగ్రముగాన్.</poem>|ref=112}} ఈగ్రంథకర్త నరసభూపాలునిఁ గృతినాయకునిగా వరించి యాతని నామాంకితముగా లక్ష్యములను రచించెను.<noinclude><references/></noinclude> exp6djyqk7ra6h4ee258xw7sbrfggku 104 218668 572334 571478 2026-08-26T06:14:18Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 572334 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{p|ac|fwb}}1. కులీనత</p> లక్షణపద్యమున (111) 'కులము' అని కలదు. కులీనత యనఁగా సత్కులమునఁ బుట్టుట యని యర్థము. “మహాకులీనతా నామ కులే మహతి సంభవః” (గొప్పకులమున జన్మించుట మహాకులీనత) అని ప్రతాపరుద్రీయలక్షణము. అనఁగాఁ బ్రబంధనాయకుఁ డుత్తమకులజాతుఁడై యుండవలెను. కావ్య ముపదేశాత్మకముగా నుండవలెనని యాలంకారికుల యభిప్రాయ మగుటచే నుత్తమనాయకచరిత్రమే యుపదేశార్హము. కావున నిటఁ గులీనత నాయకుని ప్రథమగుణముగాఁ బేర్కొనఁబడినది. {{Telugu poem|type=సీ.|lines=<poem>ఏవంశమునఁ బుట్టెఁ బావనశ్రుతిధర్మ మర్మకర్మఠుఁడైన మనునృపాలుఁ డేవంశమునఁ బుట్టె నింద్రాదులరుదంద సత్యమాడిన హరిశ్చంద్రనృపతి ఏవంశమునఁ బుట్టె నిలఁ జతుర్దశలోక రక్షణక్షముఁడైన రావణారి ఏవంశమునఁ బుట్టె నిహపరాద్భుతపుణ్య చరితధుర్యుఁడు చోళచక్రవర్తి</poem>|ref=}} {{Telugu poem|type=గీ.|lines=<poem>అట్టి యిందుగ్రహాదిసేనాధిపత్య సత్యయశుఁడైన భానువంశమునఁ బుట్టి పరగు భూపాలసింహు నోబయనృసింహుఁ దలఁపఁ గలికాలకలుషంబు దొలఁగుటరుదె?</poem>|ref=103}} {{Center|శ్రుతిధర్మ (పాఠాంతరము) స్మృతిధర్మ}} '''తా'''. మనువు, హరిశ్చంద్రుఁడు, శ్రీరాముడు, చోళుఁడు మొదలగు మహారాజులు జన్మించిన సూర్యవంశమున నరసభూపాలుఁడును జన్మించెను. ఈ పద్యమున నాయకుని 'కులీనత' పేర్కొనఁబడినది. {{p|ac|fwb}}2. మహాభాగ్యము</p> “విశ్వంభరాధిపత్యం యత్తన్మహాభాగ్యముచ్యతే" (భూమండలాధిపత్యమే మహాభాగ్యము) అని ప్రతాపరుద్రీయము. {{Telugu poem|type=మ.|lines=<poem>ప్రకటాభీలవిరోధిసైన్యములఁ ద్రుంపంజాలు నొక్కొక్కసే వకుఁడే; వారణవాజిశాలలు నమద్వైరిక్షితీంద్రార్పితా</poem>|ref=}}<noinclude><references/></noinclude> h9iqet9a9t3ohi8feo3n4esb6jypdrx 572335 572334 2026-08-26T06:19:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 572335 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{p|ac|fwb}}1. కులీనత</p> లక్షణపద్యమున (111) 'కులము' అని కలదు. కులీనత యనఁగా సత్కులమునఁ బుట్టుట యని యర్థము. “మహాకులీనతా నామ కులే మహతి సంభవః” (గొప్పకులమున జన్మించుట మహాకులీనత) అని ప్రతాపరుద్రీయలక్షణము. అనఁగాఁ బ్రబంధనాయకుఁ డుత్తమకులజాతుఁడై యుండవలెను. కావ్య ముపదేశాత్మకముగా నుండవలెనని యాలంకారికుల యభిప్రాయ మగుటచే నుత్తమనాయకచరిత్రమే యుపదేశార్హము. కావున నిటఁ గులీనత నాయకుని ప్రథమగుణముగాఁ బేర్కొనఁబడినది. {{Telugu poem|type=సీ.|lines=<poem>ఏవంశమునఁ బుట్టెఁ బావనశ్రుతిధర్మ మర్మకర్మఠుఁడైన మనునృపాలుఁ డేవంశమునఁ బుట్టె నింద్రాదులరుదంద సత్యమాడిన హరిశ్చంద్రనృపతి ఏవంశమునఁ బుట్టె నిలఁ జతుర్దశలోక రక్షణక్షముఁడైన రావణారి ఏవంశమునఁ బుట్టె నిహపరాద్భుతపుణ్య చరితధుర్యుఁడు చోళచక్రవర్తి</poem>|ref=}} {{Telugu poem|type=గీ.|lines=<poem>అట్టి యిందుగ్రహాదిసేనాధిపత్య సత్యయశుఁడైన భానువంశమునఁ బుట్టి పరగు భూపాలసింహు నోబయనృసింహుఁ దలఁపఁ గలికాలకలుషంబు దొలఁగుటరుదె?</poem>|ref=113}} {{Center|శ్రుతిధర్మ (పాఠాంతరము) స్మృతిధర్మ}} '''తా'''. మనువు, హరిశ్చంద్రుఁడు, శ్రీరాముడు, చోళుఁడు మొదలగు మహారాజులు జన్మించిన సూర్యవంశమున నరసభూపాలుఁడును జన్మించెను. ఈ పద్యమున నాయకుని 'కులీనత' పేర్కొనఁబడినది. {{p|ac|fwb}}2. మహాభాగ్యము</p> “విశ్వంభరాధిపత్యం యత్తన్మహాభాగ్యముచ్యతే" (భూమండలాధిపత్యమే మహాభాగ్యము) అని ప్రతాపరుద్రీయము. {{Telugu poem|type=మ.|lines=<poem>ప్రకటాభీలవిరోధిసైన్యములఁ ద్రుంపంజాలు నొక్కొక్కసే వకుఁడే; వారణవాజిశాలలు నమద్వైరిక్షితీంద్రార్పితా</poem>|ref=}}<noinclude><references/></noinclude> p9fwzplysevfliaofufb0nov5uhqcbb 104 218669 572339 571479 2026-08-26T06:31:43Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 572339 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Telugu poem|type=|lines=<poem>ధికవేదండహయాన్వితంబులు; భుజాదీప్తాంగదంబుర్వి; భా గ్యకళావైభవ మెన్న శక్యమె నృసింహక్ష్మాతలస్వామికిన్?</poem>|ref=114}} {{Center|సమద్వైరి (పా) మహావైరి}} '''తా'''. ఒక్కొక్కసేవకుఁడే భయంకర శత్రుసైన్యములఁ ద్రుంచును. గజాశ్వశాలలు లొంగిపోయిన శత్రురాజు లిచ్చిన గజాశ్వములతో నిండియున్నవి. భూమి భుజమున నంగదప్రాయముగా నుండెను. నరసభూపాలుని భాగ్యమే భాగ్యము. {{p|ac|fwb}}3. ఉజ్జ్వలత (ఔజ్జ్వల్యము)</p> "రూపసంపన్నదేహత్వమౌజ్జ్వల్యం పరికీర్త్యతే” (స్ఫురద్రూపము గలిగియుండుట యౌజ్జ్వల్యము) ప్ర॥రు॥ లక్షణము. {{Telugu poem|type=మ.|lines=<poem>స్థిరసోమాన్వయదుగ్ధవార్ధి జనియించెన్ వేంకటాద్రీంద్రభూ వరచంద్రుండు; తదీయసోదరి రమావామాక్షి లక్కాంబయై పరగెం; దద్వనితాశిరోమణికి నోబక్షోణిపాలేంద్రు శ్రీ నరసింహాధిపుఁడై జనించె మరుఁ డౌన్నత్యంబు దీపింపఁగన్.</poem>|ref=115}} {{Center|ఓబక్షోణిపాలేంద్రు శ్రీ (పా) ఓబక్షోణిపోపేంద్రుకుౝ.}} '''తా'''. చంద్రవంశమను పాలసంద్రమున వేంకటాద్రిరాజను చంద్రుఁడును, లక్కాంబయను లక్ష్మియు నన్నయుఁ జెల్లెలు నై జన్మించిరి. ఆ లక్కాంబకును నోబక్షోణిపాలునకును నరసభూపాలుఁ డను మన్మథు డుదయించెను. ఈ పద్యమున లక్కాంబ యను లక్ష్మియందు నోబక్ష్మాపాలుఁ డను విష్ణుమూర్తివలన నరసభూపాలుఁ డను మరుఁ డుదయించెనని చెప్పుటవలన నరసభూపాలుఁడు మదనమోహనమూర్తి యని సారాంశము. ఇదియే యౌజ్జ్వల్యము. {{p|ac|fwb}}4. ఔదార్యము (ఉదారత)</p> "యద్విశ్రాణనతాచ్ఛీల్య మాచార్యం తన్నిగద్యతే” (దానశీలము గలిగియుండుటయే యౌదార్యము) అని ప్ర॥ రు॥ లక్షణము. {{Telugu poem|type=సీ.|lines=<poem>అల బలీంద్రునిచేత నడుగుపెట్టఁగ నేర్చి ధారాధరముచేత నీరు వోసి కానీనుచేఁ గంచుకముఁ బూనగా నేర్చి యెలమి దధీచిచే నెముక బలిసి</poem>|ref=}}<noinclude><references/></noinclude> j62gc2kagtyj0f8muz2gc6allabj21w 104 218670 572343 571480 2026-08-26T07:38:36Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 572343 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Telugu poem|type=|lines=<poem>క్షీరాంబురాశి త్రచ్చినవెన్న నీడేరి నైలింపగవి చన్నుపాలఁ బెరిగి కల్పపాదపఫలోత్కరముల చవి గాంచి వనజారి నెమ్మేన ననఁగి పెనఁగి</poem>|ref=}} {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>ధరణిఁ బ్రోది వహించినదానకన్య, సకలయాచకబాంధవు ల్సన్నుతింప నీకరగ్రహణావాప్తి నెఱసె నౌర! సరసగుణహార! ఓబయనరసధీర!</poem>|ref=116}} {{Center|త్రచ్చిన (పా) ద్రచ్చిన}} '''తా'''. బలిచక్రవర్తివలన జనించి, మేఘుఁడు స్నాన మాడింపఁగాఁ గర్ణుఁడు కంచుకముఁ (చొక్కా) దొడుగఁగా, దధీచివలన నెముక బలియఁగా, క్షీరసముద్రుఁ డొసఁగిన యమృతముచే వర్ధిల్లి, కామధేనువు చనుబాలఁ బెరిగి, కల్పవృక్షము పండ్లరసమును గ్రోలి, చంద్రుని శరీరమున ననఁగి పెనఁగి (చంద్రునిచే నెత్తుకొనఁబడి) లోకమున వర్ధిల్లిన దానకన్య నీపాణిగ్రహణము సేసెను. ఇందుఁ బెద్దదాతలగు బలి (వామనునికి మూడడుగులు దాన మొనర్చి సర్వస్వమును గోలుపోయినవాఁడు), మేఘుఁడు (అయాచితముగా వర్షోదకము లిచ్చువాఁడు), కర్ణుఁడు (సహజకవచకుండలములను దాన మొనర్చినవాఁడు), దధీచి (ప్రాణత్యాగము సేసి వెన్నెముకను నింద్రునికి దానము సేసినవాఁడు), సముద్రుఁడు (తన యమృతమును దేవతల కొసఁగినవాఁడు), కామధేనువు, కల్పవృక్షము, చంద్రుఁడు (తన కళలను దేవతల కాహారముగా నిచ్చినవాఁడు), అనువారలచే దానకన్య క్రమక్రమాభివృద్ధినిఁ బొంది తుదికి నీకేలు పట్టినది. అని చెప్పుటచే నీవు మహోదారుఁడవని స్ఫుటమగుచున్నది. కాని దానకన్య నీపాణిగ్రహణము సేసిన దనుటకన్న నరసభూపాలుఁడు సేసిన దానములను గవి వర్ణించినచో లెస్సగా నుండెడిది. ప్రతాపరుద్రీయమున. <poem> "సమంతాదుద్భూ తైర్దిద్విరదమదగం ధైస్సు భయః క్రియంతే యద్విద్వజ్ఞన మణిగృహ ప్రాంగణ భువః</poem> '''తా'''. "ప్రతాపరుద్రమహారాజుచే మొదట విద్వాంసులగృహములు మణిగృహములుగాఁ జేయఁబడినవి. పిమ్మట వారిముంగిళ్లు కరిమదముచేఁ బరిమళవంతములుగా నొనర్పఁబడినవి.” అని చెప్పఁబడినది. ఇచటఁ బ్రతాపరుద్రుని దాతృత్వము వ్యంగ్యముగా గోచరించునట్లు నరసభూపాలీయపద్యమున గోచరించుట లేదు.<noinclude><references/></noinclude> h5xqub87omked1vgt9woin29v8vt86j 572344 572343 2026-08-26T07:40:05Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 572344 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Telugu poem|type=|lines=<poem>క్షీరాంబురాశి త్రచ్చినవెన్న నీడేరి నైలింపగవి చన్నుపాలఁ బెరిగి కల్పపాదపఫలోత్కరముల చవి గాంచి వనజారి నెమ్మేన ననఁగి పెనఁగి</poem>|ref=}} {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>ధరణిఁ బ్రోది వహించినదానకన్య సకలయాచకబాంధవు ల్సన్నుతింప నీకరగ్రహణావాప్తి నెఱసె నౌర! సరసగుణహార! ఓబయనరసధీర!</poem>|ref=116}} {{Center|త్రచ్చిన (పా) ద్రచ్చిన}} '''తా'''. బలిచక్రవర్తివలన జనించి, మేఘుఁడు స్నాన మాడింపఁగాఁ గర్ణుఁడు కంచుకముఁ (చొక్కా) దొడుగఁగా, దధీచివలన నెముక బలియఁగా, క్షీరసముద్రుఁ డొసఁగిన యమృతముచే వర్ధిల్లి, కామధేనువు చనుబాలఁ బెరిగి, కల్పవృక్షము పండ్లరసమును గ్రోలి, చంద్రుని శరీరమున ననఁగి పెనఁగి (చంద్రునిచే నెత్తుకొనఁబడి) లోకమున వర్ధిల్లిన దానకన్య నీపాణిగ్రహణము సేసెను. ఇందుఁ బెద్దదాతలగు బలి (వామనునికి మూడడుగులు దాన మొనర్చి సర్వస్వమును గోలుపోయినవాఁడు), మేఘుఁడు (అయాచితముగా వర్షోదకము లిచ్చువాఁడు), కర్ణుఁడు (సహజకవచకుండలములను దాన మొనర్చినవాఁడు), దధీచి (ప్రాణత్యాగము సేసి వెన్నెముకను నింద్రునికి దానము సేసినవాఁడు), సముద్రుఁడు (తన యమృతమును దేవతల కొసఁగినవాఁడు), కామధేనువు, కల్పవృక్షము, చంద్రుఁడు (తన కళలను దేవతల కాహారముగా నిచ్చినవాఁడు), అనువారలచే దానకన్య క్రమక్రమాభివృద్ధినిఁ బొంది తుదికి నీకేలు పట్టినది. అని చెప్పుటచే నీవు మహోదారుఁడవని స్ఫుటమగుచున్నది. కాని దానకన్య నీపాణిగ్రహణము సేసిన దనుటకన్న నరసభూపాలుఁడు సేసిన దానములను గవి వర్ణించినచో లెస్సగా నుండెడిది. ప్రతాపరుద్రీయమున. <poem> "సమంతాదుద్భూ తైర్దిద్విరదమదగం ధైస్సు భయః క్రియంతే యద్విద్వజ్ఞన మణిగృహ ప్రాంగణ భువః</poem> '''తా'''. "ప్రతాపరుద్రమహారాజుచే మొదట విద్వాంసులగృహములు మణిగృహములుగాఁ జేయఁబడినవి. పిమ్మట వారిముంగిళ్లు కరిమదముచేఁ బరిమళవంతములుగా నొనర్పఁబడినవి.” అని చెప్పఁబడినది. ఇచటఁ బ్రతాపరుద్రుని దాతృత్వము వ్యంగ్యముగా గోచరించునట్లు నరసభూపాలీయపద్యమున గోచరించుట లేదు.<noinclude><references/></noinclude> 1nlf9rx6sjmc51su4firmucvfnom27w 104 218671 572345 571481 2026-08-26T07:54:47Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 572345 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{p|ac|fwb}}5. మహోవిశాలత (తేజస్విత)</p> "జగత్ప్రకాశకత్వం యత్తేజస్విత్వం తదుచ్యతే” (జగత్తును బ్రకాశింపఁజేయుట తేజస్విత్వము) అని ప్ర॥ రు॥ లక్షణము. {{Telugu poem|type=సీ.|lines=<poem>బహుతరాశాభ్రాంతి బయలువ్రాఁకక యున్నఁ గువలయద్వేషంబు గోరకున్న మీటితమ్ములవిరిపోటు సేయక యున్న వారుణీసక్తికిఁ బాఱకున్న జగతి నందఱికిని బగ లొనర్పకయున్న దోషాభిభూతుఁడై తొలఁగకున్న ద్విజరాజపరిభవోద్వృత్తి సేకొనకున్న సరసుల నింకింపఁజాలకున్న</poem>|ref=}} {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>సాటి యగువిశ్వవినుతశశ్వత్ప్రతాప వైభవధ్వస్తదుర్వారవైరివీరుఁ డైన యోబయనరసింహు నమితభువన భవనభృతతేజమున కబ్జబాంధవుండు.</poem>|ref=117}} {{Center|విరిపోటు (రూ) విరిబాటు; వారుణీసక్తికి (పా) వారుణాసక్తికి.}} '''తా'''. సూర్యుఁడు ఆశాభ్రాంతిచే (దిక్సంచారము అను దురాశచే) బయలు ప్రాఁకకున్నచోఁ, గువలయద్వేషము (కలువలతో పగ యను భూమండలద్వేషము) వహింపకున్నచో, విజృంభించి తమ్ములను (పదములను సోదరులను) భేదింపకున్నచో, వారుణీ(పడమటి దిక్కనుకల్లు)సక్తుఁడై పరుగిడకున్నచో, జగతిలోని యెల్లరికినిఁ దాను బగ లొనర్చకున్నచో (పగలు చేయుట యను పగ (వైరము) సేయకున్నచో ననఁగా నెల్లరితో వైరము వహింపనిచో) దోషాభిభూతుఁడై (రాత్రి గోచరింపనివాఁడను దోషయుక్తుఁడై) తొలఁగనిచో, ద్విజరాజునకు (చంద్రునకను బ్రాహ్మణునకు) నధికపరాభవముఁ గూర్పనిచో, సరసులను (చెఱువులను రసికులను) నింకింపఁజాలనిచో, జతత్ప్రసిద్ధముగు స్థిరమైన ప్రతాపవైభవముచే శత్రువీరులధ్వంసముఁ గావించిన నరసభూపాలుని యమితమైన భువనభవనమున నిండిన తేజమునకు సాటి వచ్చును: అనఁగా సూర్యుఁడును నరసభూపాలుని తేజమునకు సాటిరాఁడని సారాంశము. ఏలన సూర్యుఁడు ఆశాభ్రాంతిచే బయలుప్రాఁకును. నరసభూపాలుని<noinclude><references/></noinclude> 6y52av953dion4890ggcqrwrk9f9yd4 104 218672 572346 571482 2026-08-26T08:05:27Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 572346 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>తేజము దిక్కులకుఁ బ్రాఁకును. అతనికిఁ గువలయద్వేషము గలదు. దీనికిఁ గువలయానురాగము గలదు. అతఁడు తమ్ముల భేదించును. ఇది భేదింపదు. అతఁడు వారుణీసక్తుఁడు. ఇది యట్లుగాదు. అతఁ డెల్లరికినిఁ బగలు సేయును. ఇది హితము సేయును. అతఁడు దోషాభిభూతుఁడు. ఇది గుణభూయిష్టము. అతఁడు ద్విజరాజపరాభవము సేయును. ఇది ద్విజరాజహితము సేయును. అతఁడు సరసుల నింకించును. ఇది రంజించును. ఈవిధముగా సూర్యునియందున్న యవగుణములు లేనిదై తేజము వెలుఁగుచున్నది. (ఈ పద్యము వ్యతిరేకాలంకారదృష్టాంతముగాఁ గూడ నీయఁబడినది.) {{p|ac|fwb}}6. ధర్మాకలనము (ధార్మికత్వము)</p> “ధర్మైకాయత్తచిత్తత్వం ధార్మికత్వముదీర్యతే” (ధర్మాభినివేశము, గల మనస్సు గలిగియుండుట ధార్మికత్వము) అని ప్ర॥ రు॥ లక్షణము. {{Telugu poem|type=చ.|lines=<poem>పలుకుట సత్యవాసన కపారవిరోధిజయోత్సవంబు, తా నలఘుయశోధనంబుకొఱ, కంబుధివేష్టితభూపరిగ్రహం, బలరు నగణ్యపుణ్యచరితాచరణంబున; కాత్మజీవనం బల సుజనావనంబు కొఱ; కౌర! నృసింహనృపాలమౌళికిన్.</poem>|ref=118}} '''తా'''. సరసభూపాలుఁడు సత్యమునకై భాషించును. యశోధనమునకై శత్రుజయము సేయును. బ్రాహ్మణుల కగ్రహారాదు లిచ్చి పుణ్యమార్జించుటకై యాసముద్రపరివేష్టితమగు భూమినిఁ బరిగ్రహించును. సుజనవరక్షణార్థమై యాత్మజీవనముల నుపయోగించును. మనోవాక్కాయకర్మల నరసభూపాలుఁడు ధార్మికుఁడని సారాంశము. ఇట్లెల్లపుడు ధర్మము నాచరించువాఁడే ధార్మికుఁ డనఁబడును. కానీ 'సకృత్కృతధర్మో నధార్మికః' (ఎప్పుడో యొకప్పుడు ధర్మ మాచరించినవాఁడు ధార్మికుఁడు గాఁడు) అను నిర్వచనానుసార మితరులు ధార్మికులు గారు. ఈపద్యము కాళిదాసమహాకవియొక్క "త్యాగాయ సంభృతార్థానాం సత్యాయ మితభాషిణాం । యశసే విజిగీషూణాం ప్రజాయై గృహమేధినాం" అనుదానికి ఛాయారూపము. {{p|ac|fwb}}7. వైదగ్ధ్యము</p> "కృత్యవస్తువు చాతుర్యం వైదగ్ధ్యం తన్నిగద్యతే (చేయవలసిన కార్యములందు నేర్పుఁజూపుట వైదగ్ధ్యము.)<noinclude><references/></noinclude> 5bk6sair775crl4lhsbz01ubgk18c95 104 218673 572348 571483 2026-08-26T08:20:19Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 572348 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Telugu poem|type=సీ.|lines=<poem>వనజారి కళలచేఁ దనివి నొందించిన నిలఖేచరుఁడు ప్రాణ మిత్తు ననిన ననదంబు తనదుజీవన మెల్ల నొసఁగిన నెమ్మేను శిబి కోసికొమ్మటన్న నీఁగిమ్రానేసొమ్ము లిచ్చినసురమణి మి న్నంది తలఁపులో మెలఁగుచున్నఁ జేరి పాదము బలి శిరసావహించినఁ బాధోధి దా నెంత భంగపడిన</poem>|ref=}} {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>వారి నెవ్వారిఁ గా దని వసుధ నౌర! నిక్కముగఁ గీర్తకామిని నీకుఁ దక్కె నీదువైదగ్ధ్యగుణము వర్ణింపఁదరమె? నరనుతాటోప! ఓబయనరసభూప!</poem>|ref=119}} '''తా'''. కీర్తికన్య చందుఁడు తన్నుఁ దనకళలచేఁ దృప్తినొందించెద నన్నను, వాయుదేవుఁడు తనప్రాణము లిచ్చెద నన్నను (వాయువు జగత్ప్రాణుఁడు), మేఘుఁడు తన జీవనము (జలము) ధారవోయుదు నన్నను, శిబి తనమేను గోసియిచ్చెద నన్నను, గల్పవృక్షము వలసినసొమ్ము లిచ్చెద నన్నను, జింతామణి తనచింత కనుకూలముగా మెలిఁగెద నన్నను, బలి తనపాదమును శిరసావహించెద నన్నను, సముద్రుఁడు దా నెంత భంగపడినను (అలలు గలది) వారి నొల్లక నిన్ను వరించెను. నీ వైదగ్ధ్యము వర్ణింప నెవ్వరి తరము? ఇట నింతమైంది యిన్నివిధములఁ బ్రాధేయపడి ప్రార్థించినను వారి నొల్లక కీర్తికన్య నిన్నే వరించినదని చెప్పఁబడుటవలన నామె నిన్ను వరించునట్లు సేసికొన్న నీనేర్పు వర్ణనీయ మని భావము. కానీ వెనుకటిపద్యమున నౌదార్యమువలెనే యిచ్చటను వైదగ్ధ్యము లెస్సగా గోచరింపకున్నది. ప్రతాపరుద్రీయమున నున్న యుదాహరణమును గనుఁడు. <poem>శ్లో॥ చాతుర్యంకిమువర్ణ్యతే గుణనిధేః శ్రీవీరరుద్రపభో ర్యత్రాన్యోన్యవిరుద్ధయోరపి మహద్వాణ్ శ్రియోరార్జవం కించాభ్యాం సదృశోపచారలలితాం తత్తాదృశైరుత్సవైః నిస్సాపత్న్యమిమాంభువం స నృపతిర్ధత్తేదిశాంజిత్వరః</poem><noinclude><references/></noinclude> jxldtrb07wmuq9ozes30m21gl66ly86 104 218674 572349 571484 2026-08-26T09:17:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 572349 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>'''తా'''. ప్రతాపరుద్రునిచాతుర్య మేమని వర్ణింతును? ఏమనఁ బరస్పరవిరుద్ధస్వభావముగల లక్ష్మీసరస్వతు లాతనియొద్ద సౌహార్ధముతో నున్నవి. మరియు వారితోపాటు భూదేవినిఁగూడ సదృశోపచారములచే సుముఖురాలినిఁగా జేసికొని సవతిపోరులు లేకుండ సంసారమును జక్కపెట్టుకొనుచున్నాఁడు. ఇట నన్యోన్యవిరుద్ధయోః, సదృశోపచారలలితాం, నిస్సాపత్న్యం, మొదలగుపదములు చాతుర్యమును వ్యక్తము సేయుచున్నవి. పైపద్యమున నిట్లు వ్యక్తము సేయు పదములు లేవు. కావున నీ పద్యము లెస్స గాదు. ప్రతాపరుద్రీయమున మహామహిమత్వము, పాండిత్యము, అను మరిరెండుగుణములు వచింపఁబడినవి. వాని లక్షణలక్ష్యముల నిటఁ జూపుదును. “తన్మహామహిమత్వం స్యాద్యాపునర్దేవతాత్మతా” (దేవతాస్వరూపము గలిగియుండుటయే మహామహిమత్వము) అని లక్షణము. <poem> కౌసల్యాసీత్ప్రథమజననీ దేవకీచ ద్వితీయా విష్ణోర్మాతా తదనుమహితా ముమ్మడాంబా తృతీయా య స్త్రేతాయాం రఘుపతిరభూత్ ద్వాపరే శారి రాసీత్ త్రాతుంక్షోణీం సజయతికలౌ వీరరుద్రావతారః</poem> శ్రీమహావిష్ణువు త్రేతాయుగమునఁ గౌసల్యయందు శ్రీరాముఁడై పుట్టెను. ద్వాపరమున దేవకియందు శౌరియై పుట్టెను. కలియుగమున జగత్పాలనమునకై ముమ్మడాంబయందు వీరరుద్రుఁడై జనించెను. ఇటఁ బ్రతాపరుద్రునకు దేవతాత్మకత్వము చెప్పఁబడినది. “సర్వవిద్యాధికత్వం యత్పాండిత్యం తదుదాహృతం” (ఎల్ల విద్యలయందును నాధిక్యము వహించి యుండుట పాండిత్యము) అని లక్షణము. <poem> గోష్ఠీభిః పరితోషయౝ బుధగణాౝ షడ్దర్శనీసీమభిః సత్సారస్వతమార్గదర్శన చణైస్సూక్తైః కవీౝ ప్రీణయౝ సంగీతోపనిషద్రహస్యపిశునైరాతోద్యయోగ్యక్రమై ర్ధిన్వౝ సంసదివైణికాౝ విహరతే శ్రీకాకతీంద్రోన్పపః</poem> '''తా'''. షడ్దర్శనీవేత్తలగు పండితులను శాస్త్రప్రసంగములచే సంతోషపఱచుచు గవులను సత్కావ్యమార్గమును సూచించు సూక్తులచేఁ దనుపుచు ( అతని సూక్తులే కార్యమార్గము ననుసరించునని భావము) సంగీతోపనిషద్రహస్యమును సూచించు వివిధవాద్యపరిచయముచే వైణికులకుఁ బ్రీతి గొలుపుచుఁ బ్రతాపరుద్రుఁడు విహరించును.<noinclude><references/></noinclude> 550rvv8lwf2t2d324y3g24otgaqouix 104 218675 572357 571485 2026-08-26T11:03:23Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 572357 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{nop}} ఇచటఁ బ్రభువునకు సర్వవిద్యాప్రపూర్ణత్వము వ్యక్తమగుచున్నది. {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>అనయము నాయకసుగుణము లనేకములు గలవు వాని నతివిస్తరభీ తిని రూపింపఁగ లే; నిఁక ననుపమనేతృస్వరూప మభివర్ణింతున్.</poem>|ref=120}} నాయకగుణములు పెక్కులున్నవి. (వానిని దశరూపకసాహిత్యదర్పణకారులు నిరూపించిరి) అతి విస్తరభీతిచే వానిని నిరూపింపఁజాలను. ఇక నాయకస్వరూపము నభివర్ణింతును. {{p|ac|fwb}}నాయకస్వరూపము</p> {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>కీర్తిప్రతాపసుభగుం డార్తావనుఁ, డఖిలగుణగణాఢ్యుఁడు, బాహా వర్తితభూభరుఁ డై, పరి కీర్తితుఁ డగు భర్త కావ్యగీతప్రియుఁడై.</poem>|ref=121}} సుభగుఁడన <poem>శ్లో॥ సపత్నీనఖదంతాది చిహ్నం యస్య నదృశ్యతే విస్మార్యమాణమానేర్ష్య స్సుభగస్సో౽భిధీయతే॥</poem> “సవతాలి నఖక్షతదంతక్షతాదిచిహ్నములు లేనివాఁడును, ఈర్ష్యామానమును మరపింపఁజేయఁజాలినవాఁడును నగు నతఁడు సుభగుఁడు" అని భావప్రకాశమునఁ గలదు. ఇట నా యర్థము సరిపడదు. 'సుందరుఁడు' అను నౌపచారికార్థమును గ్రహింపవలెను. (కీర్తిపతాపములచే సుందరుఁడు) సుభగశబ్దభవమే సొబగుశబ్దము. లేక భాగమనసైశ్వర్యము (భగవంతుఁడు) గొప్ప యైశ్వర్యము గలవాఁడు 'సుభగుఁడు' అనియైనను జెప్పుకొనవచ్చును. '''తా'''॥ కీర్తిపతాపరూపమగు మహైశ్వర్యముగలవాఁడు, ఆర్తులను రక్షించువాఁడు, అఖిలగుణములుగలవాఁడు, బాహువులపై భూభారము వహించువాఁడు, కావ్యగీతప్రియుఁడు నగువాఁడు నాయకుఁడు. ఇందుఁ దెలుపఁబడిన పతాపము, భూభారవహనము, కావ్యగీతప్రియత్వము మొదలగునవి పూర్వోక్త తేజస్విత్వ, మహాభాగ్య, ధార్మికత్వ, పాండిత్యాది గుణములలోనే యంతర్భవించును. మరల నిచట నేల చెప్పెననఁ బ్రబంధనాయకుని కీ గుణము లత్యవశ్యములని తెలుపుటకే.<noinclude><references/></noinclude> 8s8h5na1lxgjekcn4kpxu0ow398mwa1 572359 572357 2026-08-26T11:05:49Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 572359 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{nop}} ఇచటఁ బ్రభువునకు సర్వవిద్యాప్రపూర్ణత్వము వ్యక్తమగుచున్నది. {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>అనయము నాయకసుగుణము లనేకములు గలవు వాని నతివిస్తరభీ తిని రూపింపఁగ లే; నిఁక ననుపమనేతృస్వరూప మభివర్ణింతున్.</poem>|ref=120}} నాయకగుణములు పెక్కులున్నవి. (వానిని దశరూపకసాహిత్యదర్పణకారులు నిరూపించిరి) అతి విస్తరభీతిచే వానిని నిరూపింపఁజాలను. ఇక నాయకస్వరూపము నభివర్ణింతును. {{p|ac|fwb}}నాయకస్వరూపము</p> {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>కీర్తిప్రతాపసుభగుం డార్తావనుఁ, డఖిలగుణగణాఢ్యుఁడు, బాహా వర్తితభూభరుఁ డై, పరి కీర్తితుఁ డగు భర్త కావ్యగీతప్రియుఁడై.</poem>|ref=121}} సుభగుఁడన <poem>శ్లో॥ సపత్నీనఖదంతాది చిహ్నం యస్య నదృశ్యతే విస్మార్యమాణమానేర్ష్య స్సుభగస్సో౽భిధీయతే॥</poem> “సవతాలి నఖక్షతదంతక్షతాదిచిహ్నములు లేనివాఁడును, ఈర్ష్యామానమును మరపింపఁజేయఁజాలినవాఁడును నగు నతఁడు సుభగుఁడు" అని భావప్రకాశమునఁ గలదు. ఇట నా యర్థము సరిపడదు. 'సుందరుఁడు' అను నౌపచారికార్థమును గ్రహింపవలెను. (కీర్తిప్రతాపములచే సుందరుఁడు) సుభగశబ్దభవమే సొబగుశబ్దము. లేక భాగమనసైశ్వర్యము (భగవంతుఁడు) గొప్ప యైశ్వర్యము గలవాఁడు 'సుభగుఁడు' అనియైనను జెప్పుకొనవచ్చును. '''తా'''॥ కీర్తిప్రతాపరూపమగు మహైశ్వర్యముగలవాఁడు, ఆర్తులను రక్షించువాఁడు, అఖిలగుణములుగలవాఁడు, బాహువులపై భూభారము వహించువాఁడు, కావ్యగీతప్రియుఁడు నగువాఁడు నాయకుఁడు. ఇందుఁ దెలుపఁబడిన ప్రతాపము, భూభారవహనము, కావ్యగీతప్రియత్వము మొదలగునవి పూర్వోక్త తేజస్విత్వ, మహాభాగ్య, ధార్మికత్వ, పాండిత్యాది గుణములలోనే యంతర్భవించును. మరల నిచట నేల చెప్పెననఁ బ్రబంధనాయకుని కీ గుణము లత్యవశ్యములని తెలుపుటకే.<noinclude><references/></noinclude> 5zwd6lp0dev8vnzgvj68ioz78wwp8h8 572361 572359 2026-08-26T11:07:49Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 572361 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{nop}} ఇచటఁ బ్రభువునకు సర్వవిద్యాప్రపూర్ణత్వము వ్యక్తమగుచున్నది. {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>అనయము నాయకసుగుణము లనేకములు గలవు వాని నతివిస్తరభీ తిని రూపింపఁగ లే; నిఁక ననుపమనేతృస్వరూప మభివర్ణింతున్.</poem>|ref=120}} నాయకగుణములు పెక్కులున్నవి. (వానిని దశరూపకసాహిత్యదర్పణకారులు నిరూపించిరి) అతి విస్తరభీతిచే వానిని నిరూపింపఁజాలను. ఇక నాయకస్వరూపము నభివర్ణింతును. {{p|ac|fwb}}నాయకస్వరూపము</p> {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>కీర్తిప్రతాపసుభగుం డార్తావనుఁ, డఖిలగుణగణాఢ్యుఁడు, బాహా వర్తితభూభరుఁ డై, పరి కీర్తితుఁ డగు భర్త కావ్యగీతప్రియుఁడై.</poem>|ref=121}} సుభగుఁడన <poem>శ్లో॥ సపత్నీనఖదంతాది చిహ్నం యస్య నదృశ్యతే విస్మార్యమాణమానేర్ష్య స్సుభగస్సో౽భిధీయతే॥</poem> “సవతాలి నఖక్షతదంతక్షతాదిచిహ్నములు లేనివాఁడును, ఈర్ష్యామానమును మరపింపఁజేయఁజాలినవాఁడును నగు నతఁడు సుభగుఁడు" అని భావప్రకాశమునఁ గలదు. ఇట నా యర్థము సరిపడదు. 'సుందరుఁడు' అను నౌపచారికార్థమును గ్రహింపవలెను. (కీర్తిప్రతాపములచే సుందరుఁడు) సుభగశబ్దభవమే సొబగుశబ్దము. లేక భాగమనసైశ్వర్యము (భగవంతుఁడు) గొప్ప యైశ్వర్యము గలవాఁడు 'సుభగుఁడు' అనియైనను జెప్పుకొనవచ్చును. '''తా'''. కీర్తిప్రతాపరూపమగు మహైశ్వర్యముగలవాఁడు, ఆర్తులను రక్షించువాఁడు, అఖిలగుణములుగలవాఁడు, బాహువులపై భూభారము వహించువాఁడు, కావ్యగీతప్రియుఁడు నగువాఁడు నాయకుఁడు. ఇందుఁ దెలుపఁబడిన ప్రతాపము, భూభారవహనము, కావ్యగీతప్రియత్వము మొదలగునవి పూర్వోక్త తేజస్విత్వ, మహాభాగ్య, ధార్మికత్వ, పాండిత్యాది గుణములలోనే యంతర్భవించును. మరల నిచట నేల చెప్పెననఁ బ్రబంధనాయకుని కీ గుణము లత్యవశ్యములని తెలుపుటకే.<noinclude><references/></noinclude> 4chc75bv3qjt2tb0ixnhot6rbt5a7t5 104 218676 572370 571486 2026-08-26T11:19:49Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 572370 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{p|ar|fwb}}కీర్తిప్రతాపసుభగత్వము</p> {{Telugu poem|type=మ.|lines=<poem>అరినిర్భేదనధుర్య! యోబయనృసింహా! సింహసత్వాఢ్య! నీ వరసత్కీర్తిమరాళబాలిక భవద్వర్థిష్ణుశౌర్యప్రభా భరితారుణ్యముఖాగ్రయై పరఁగుచుం బాల్నీరు నేకంబుగా ధరఁ గావించు సమస్తవిస్మయకళాదానప్రవీణోన్నతిన్.</poem>|ref=122}} '''తా'''. ఓ నరసభూపాలా! నీ కీర్తి యను రాజహంసి నీ ప్రతాపమను నెఱ్ఱనిముక్కు గలదై యాశ్చర్యకరముగా నీరక్షీరము లేకము సేయును. లోకములోని హంసలు నీరక్షీరములను వేఱుపఱచును. ఈ రాజహంసి నీరక్షీరము లేకము సేయుట చిత్రము. అనఁగా నీ కీర్తి నల్లనినీళ్ళనుగూడఁ దెల్లనిపాలుగా గోచరింపఁజేయుచున్నదని భావము. ఇందుఁ గీర్తిప్రతాపములు రెండును వర్ణితములు. యథార్థముగా నిందుఁ గీర్తియే వర్ణింపఁబడినది. కాని ప్రతాపవర్ణనము లేదు. ఏలనఁ బాల్నీరు నేకము సేయు కార్యము కీర్తిహంసిది కాని ప్రతాపకార్యము గాదుకదా! {{p|ar|fwb}}ఆర్తావనత్వము</p> {{Telugu poem|type=మ.|lines=<poem>ఒకప్రహ్లాదుని నార్తుఁ గాచితి; మదయోత్సేక మేకావన ప్రకటం బౌనె? యటంచుఁ దా బహుతరార్తత్రాణపారాయణో త్సుకతన్ శ్రీనరసింహుఁ డుర్వి నరసక్షోణీశుఁడై పుట్టెఁగా; కొకభూపాలున కిట్టియార్తభరణోద్యోగంబు వాటిల్లునే?</poem>|ref=123}} '''తా'''. ము న్నార్తుఁ డగు నొకప్రహ్లాదునిఁ గాచితిని. ఒకయార్తునిఁ గాచుటకేనా నాశక్తి? యని నృసింహమూర్తి పెక్కండ్రార్తులను గాపాడ నరసభూపాలుఁడై యవతరించెను. కాకున్న నొకసామాన్యప్రభువున కింతమందినిఁ గాపాడ నెట్లు శక్య మగును? ఇందార్తావనత్వము వ్యక్తము. కాని యిందును గార్యరూపమున నార్తావనము వర్ణింపఁబడినచో లెస్సగా నుండును. {{p|ac|fwb}}గుణాఢ్యత్వము</p> {{Telugu poem|type=చ.|lines=<poem>అరయఁ బయోధిఁబాత్రమును, నంజనశైలముఁ గజ్జలంబుఁ, ద త్సురతరుశాఖ లేఖిని, వసుంధరఁ బత్త్రముఁ జేసి వేడ్కతోఁ</poem>|ref=}}<noinclude><references/></noinclude> 4gy2jrvz1ryy3v27vtx0gw9g7yujuzt 572378 572370 2026-08-26T11:30:20Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 572378 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{p|ac|fwb}}కీర్తిప్రతాపసుభగత్వము</p> {{Telugu poem|type=మ.|lines=<poem>అరినిర్భేదనధుర్య! యోబయనృసింహా! సింహసత్వాఢ్య! నీ వరసత్కీర్తిమరాళబాలిక భవద్వర్థిష్ణుశౌర్యప్రభా భరితారుణ్యముఖాగ్రయై పరఁగుచుం బాల్నీరు నేకంబుగా ధరఁ గావించు సమస్తవిస్మయకళాదానప్రవీణోన్నతిన్.</poem>|ref=122}} '''తా'''. ఓ నరసభూపాలా! నీ కీర్తి యను రాజహంసి నీ ప్రతాపమను నెఱ్ఱనిముక్కు గలదై యాశ్చర్యకరముగా నీరక్షీరము లేకము సేయును. లోకములోని హంసలు నీరక్షీరములను వేఱుపఱచును. ఈ రాజహంసి నీరక్షీరము లేకము సేయుట చిత్రము. అనఁగా నీ కీర్తి నల్లనినీళ్ళనుగూడఁ దెల్లనిపాలుగా గోచరింపఁజేయుచున్నదని భావము. ఇందుఁ గీర్తిప్రతాపములు రెండును వర్ణితములు. యథార్థముగా నిందుఁ గీర్తియే వర్ణింపఁబడినది. కాని ప్రతాపవర్ణనము లేదు. ఏలనఁ బాల్నీరు నేకము సేయు కార్యము కీర్తిహంసిది కాని ప్రతాపకార్యము గాదుకదా! {{p|ac|fwb}}ఆర్తావనత్వము</p> {{Telugu poem|type=మ.|lines=<poem>ఒకప్రహ్లాదుని నార్తుఁ గాచితి; మదయోత్సేక మేకావన ప్రకటం బౌనె? యటంచుఁ దా బహుతరార్తత్రాణపారాయణో త్సుకతన్ శ్రీనరసింహుఁ డుర్వి నరసక్షోణీశుఁడై పుట్టెఁగా; కొకభూపాలున కిట్టియార్తభరణోద్యోగంబు వాటిల్లునే?</poem>|ref=123}} '''తా'''. ము న్నార్తుఁ డగు నొకప్రహ్లాదునిఁ గాచితిని. ఒకయార్తునిఁ గాచుటకేనా నాశక్తి? యని నృసింహమూర్తి పెక్కండ్రార్తులను గాపాడ నరసభూపాలుఁడై యవతరించెను. కాకున్న నొకసామాన్యప్రభువున కింతమందినిఁ గాపాడ నెట్లు శక్య మగును? ఇందార్తావనత్వము వ్యక్తము. కాని యిందును గార్యరూపమున నార్తావనము వర్ణింపఁబడినచో లెస్సగా నుండును. {{p|ac|fwb}}గుణాఢ్యత్వము</p> {{Telugu poem|type=చ.|lines=<poem>అరయఁ బయోధిఁబాత్రమును, నంజనశైలముఁ గజ్జలంబుఁ, ద త్సురతరుశాఖ లేఖిని, వసుంధరఁ బత్త్రముఁ జేసి వేడ్కతోఁ</poem>|ref=}}<noinclude><references/></noinclude> 3nd0q4fvfvz667llhzihhtqschbqxey 104 218677 572381 571487 2026-08-26T11:39:19Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 572381 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Telugu poem|type=|lines=<poem>గెరలి విరించి గేహిని లిఖించిన బారము వొంద దౌర! మా నరసనృపాలమౌళి సుజనస్తుతసద్గుణసంప్రదాయముల్.</poem>|ref=124}} '''తా'''. సముద్రము సిరాబుడ్డి గాను, గాటుకకొండ సిరా గాను, గల్పవృక్షశాఖ కలముగాను, భూమినిఁ గాగితముగాను జేసి సరస్వతీదేవియే వ్రాసినను మానరసభూపాలుని గుణములు ముగియవు. ఇందు గుణాఢ్యత్వము నిరూపింపఁబడినది. ఇందును కార్యరూపమున గుణ ములు వర్ణింపఁబడినచో లెస్సగా నుండును. {{p|ac|fwb}}భూభరణము</p> {{Telugu poem|type=చ.|lines=<poem>విపులఫణాసహస్రమున వీఁక భరింపఁగ లేని మేదినిన్ నిపుణత బాహుపీఠమున నిల్పె నృసింహుఁ డటంచుఁ బన్నగా ధిపతి నిరంతరాద్భుతమతిం దల లూఁచ జరావిపాండురుం డెపుడుఁ బురాణభోగి యని యెన్నుదు రాభుజగేంద్రు నందఱున్.</poem>|ref=125}} '''తా'''. తన వేయిపడగలతో భరింపలేని భూమిని నరసభూపాలుఁడు బాహుపీఠమున భరించెనని యాదిశేషుఁ డాశ్చర్యమునఁ దలలూఁచఁగా లోకు లాశ్చర్యమునఁ దలలూఁచినట్లు గ్రహింపఁజాలక యాతని మేని తెల్లఁదనమును గాంచి ముదుసలితనమునఁ బాలిపోయినట్లు గ్రహించి యాతఁడు పురాతనుఁడైన భోగి యగుటను ముసలితనమునఁ దలలూఁచినట్లు గ్రహింతురు. ఇం దాదిశేషుఁడు మోయలేని భూభారమును నరసభూపాలుఁడు వహించెనని చెప్పుటచే భూభరణము పేర్కొనఁబడినది. {{p|ac|fwb}}కావ్యగీతప్రియత్వము</p> {{Telugu poem|type=మ.|lines=<poem>నరసింహుం డతిధీరవీరరససన్నాహంబు వాటించియుం గరుణాకోమలుఁ డై రమావిమలశృంగారార్ద్రుఁ డై పొల్చుచా తురి సాహిత్యజమర్మకర్మకఠినోద్యోగాత్మకుం డయ్యు నీ నరసింహేంద్రుఁ డనూనగానరససంధానప్రియుం డెంతయున్.</poem>|ref=126}} '''తా'''. నరసింహమూర్తి మిక్కిలి వీరరసము గలవాఁడయ్యుఁ గృపాళువును, లక్ష్మీదేవితోడి శృంగారరసమున్న మునిగి తేలువాఁడును నయిన ట్లీ నరసభూపాలుఁడు<noinclude><references/></noinclude> e3kojjnzitvy9nfeughpwmm3ng3c0ry 104 218678 572383 571488 2026-08-26T11:50:01Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 572383 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యసాహిత్యరహస్యములను దెలిసికొను కఠినకార్యమున వ్యాపృతుఁ డయ్యును గీతరసకుతూహలుఁడై శోభిల్లును. ఇందుఁ గావ్యప్రియత్వమును గీతప్రియత్వమును బేర్కొనఁబడినది. ఇటఁగూడ నీగుణములు కార్యరూపమున వర్ణింపఁబడినచో లెస్సగా నుండెడిది. సరసభూపాలీయ, సాహిత్యదర్పణ, దశరూపకాది గ్రంథములందలి నాయకలక్షణములను బరిశీలింపఁగా మహారాజే నాయకుఁడుగా నుండవలెనన్న నియమము కానరాదు. సామాన్యుఁడైన మానవుఁడు గూడ నాయాగుణములు గలిగి ప్రబంధనాయకుఁడు గావచ్చును. మొత్తముమీఁద నాయకచరిత ముపదేశాత్మకముగా నుండవలెను. కానఁ దత్తద్గుణములు గలిగి యుండవలెను. {{p|ac|fwb}}ఆశ్వాసాంతము</p> {{Telugu poem|type=మ.|lines=<poem>అమరక్ష్మాధరధీర! ధీరచితకార్యారంభ! రంభాసమ ప్రమదాభవ్యమనోనురాగఘటనాపాంచాల! పాంచాలగౌ శముఖోర్వీనుతశౌర్య! శౌర్యననలీలాలోల! లోలాభవ ద్రమణీయాగమధర్మ! ధర్మతనయ ప్రఖ్యాతసత్యవ్రతా!</poem>|ref=127}} పాంచాలుఁడు = కామశాస్త్రమునందలి దత్త, భద్ర, కూచిమార, పాంచాలనాయకులలో నొకఁడు. లోల + అభవత్ = లోలము గాని యనఁగా చంచలము గాని లేక స్థిరమైన. లోలాభవత్ అనురూపము దుష్టము. 'లోల' శబ్దమునకు చ్విప్రత్యయమును జేర్పఁగా ‘లోలీభవత్' అగును. లోలము గాని యనునర్థమున ‘అలోలీభవత్' అని రూపముండును. ఇది ముక్తపదగ్రస్త మగుటచేఁ గవి "లోలాభవత్" అనియే ప్రయోగించెను. {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>కుటిలారిభయదధాటీ పటుపటహఢమన్నినాదపరిపాటితది క్తటపటల! చటులమేధా పటిమపరాభూతభూతపతిమణిహారా!</poem>|ref=128}} {{Telugu poem|type=మాలిని.|lines=<poem>అలఘునయవిహారా! హారనీహారతారా హలధరరుచిధారాహారకీర్తిప్రచారా!</poem>|ref=}}<noinclude><references/></noinclude> qs5wmahm3iklcewugq6ns4fhuuvd0b9 104 218941 571768 2026-08-25T12:04:17Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తృతీయాశ్వాసము كافية చూపెను. (ఎనిమిది స్థాయిభావములు; ఎనిమిది సాత్త్వికభావములు; ' ముప్పది మూఁడు వ్యభిచారి భావములు.) శమమునుఁ గూడ గలిపినచో నేఁబది భావము అగును. గదా! మరియు శమ, శాంత ప...' 571768 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>తృతీయాశ్వాసము كافية చూపెను. (ఎనిమిది స్థాయిభావములు; ఎనిమిది సాత్త్వికభావములు; ' ముప్పది మూఁడు వ్యభిచారి భావములు.) శమమునుఁ గూడ గలిపినచో నేఁబది భావము అగును. గదా! మరియు శమ, శాంత పదములు పర్యాయములు . కావున శమ స్థాయికము. శాంతమన్నచో శాంతిస్థాయికము శాంతరసమని యర్థమువచ్చును. ఇది దోషము.. కాన శమము: స్థాయిభాషము గాదని మణికొండఱందురు. శమ శాంతములు పర్యాయ ములుగావు. ఏలన, భయభయానకములు, విస్మయాద్భుతములు, హాసహాస్యములు, ను, నెట్లు భిన్నములో యివియును భిన్నములే. శమ, భయ, విస్మయ, హాసములు . లౌకికములు. శాంత, భయానిక, అద్భుతీ, హాస్యము అలౌకికములు. కాన నవి భిన్నములే కావున నిది పెద్ద శంక గాదు. కాని యేఁబడిభావము అగుననుట యొక యాపమే. రుద్రటుఁడు సమ్యజ్ఞానము స్థాయిభావను నేను. (సత్యజ్ఞానం స్థాయిభావః) ఇతని యుద్దేశమున సమ్యస్థానమన్నను శ్రమమన్న నొక్కటియే. ఆనందవర్ధనుఁడు తృష్ణాతీయ సుఖమే స్థాయి భావమనెను. (శాంతశ్చ తృష్ణా -- క్షయ సుఖస్య యః పరిపోష సల్లక్షణో రసః ప్రతీయతే ఏవ) ఈ తృష్ణాక్ష య సుఖ మనఁగా శమమనియే యీతని యభిప్రాయము. ఏలన, నితఁడు దయా వీరమునుండి.. శాంతమును వేఱుపఱచుచు "అస్య చ శాంతస్య అహంకార ప్రశమైకరూపతీయా) స్థితే” (ఈ శాంత ముహం కారశమైకరూపము) అని నుడి వెను. ఇట నభినవగుప్తుఁడు గూడ వహంకారప్రశమ మనఁగా 'నిరీహత్వము' అని వ్యాఖ్యానించెను. హేమచంద్రుఁడుగూడఁ దృష్ణాక్షయమన ‘శమ’మనియే తెలిపెను. (తృష్ణాక్షయరూపళ్ళనుః స్థాయి భావశ్చర్వణాం ప్రాప్తళ్ళాంతో రసః) (మణికొందఱు “ సర్వచిత్తవృత్తి ప్రశమము” స్థాయి 'యని చెప్పుదురు. సర్వచిత్తవృత్తి ప్రశమ మనఁగా " సర్వథా చిత్తవృత్తుల యొక్క నాళము లేక యభావము” అని యర్థము. అట్లగుచో నభావము భావమెట్లగును ? భావము చిత్తవృత్తి రూపము. కావున - నభావము స్థాయిభావము గానేరదు. " అని యభినవగుప్తుఁ డాక్షేపించెను. ఇకఁ గొందఱు 'నిర్విశేష చిత్తవృత్తి' స్థాయి భావముగాఁ బేర్కొనిరి. " (అనుపజాత విశేషాంతరం చిత్తవృత్తిరూపం శాంతస్యస్థాయి భావం మన్యంతే) వీరు శాంతము ప్రకృతిర సమనియు మిగిలిన రసములు వికృతిరసములనియు వికృతిరూప విశేషములు లేని చిత్తవృత్తియే శాంతమునకు స్థాయిభావమనియుఁ దెలుపుదురు. కృష్ణాక్షయ సుఖము, నిర్విశేష చిత్తవృత్తి యను రెండును దాదాపుగా ఁ బర్యా... యములే. CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> d0qjk8rdmgz4x3uegjbwod5rlimxcxl 104 218942 571769 2026-08-25T12:04:36Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '300 గ్రహము భోజుఁడు,‘ధృతిని” శాంతమునకు ' స్థాయిభావము గాఁ బేర్కొనెను. ధృతిః స్థాయిన వస్తుతత్త్వాలోచ నాదిభిర్వ్యభిచారి భావై: వాగారంభాదిభిరనుషజ్య మాసః నిష్పన్నః శాంతఇక్యభిధీ...' 571769 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>300 గ్రహము భోజుఁడు,‘ధృతిని” శాంతమునకు ' స్థాయిభావము గాఁ బేర్కొనెను. ధృతిః స్థాయిన వస్తుతత్త్వాలోచ నాదిభిర్వ్యభిచారి భావై: వాగారంభాదిభిరనుషజ్య మాసః నిష్పన్నః శాంతఇక్యభిధీయతే" అన్యే పునరస్య శమం ప్రకృతి మామనంతి. సతుధృతేరేవ విశేషాభవతి” ధృతియనఁగా నిత్యసంతుష్టి. ఇది శమరూపమగు, తృష్ణాక్షయమే. 'అన్యేపునః' అనుపైమాటలచే శమము ధృతియొక్క విశేషమని తెలియుచున్నది. భోజుఁడు శృంగారప్రకాశమున " ఆతశమప్రకృతిశాృంతః అని శమమునే స్థాయిభావ ముగాఁ దెలిపెను. కావున ధృతియన్నను శమమన్న నొక్కటియే. కొందఱు నిర్వేదము స్థాయి భావమందురు. (తత్వజ్ఞానజో నిర్వేదో స్య స్థాయీ) వీరు భారతుఁడు నిర్వేదమును స్థాయిభావముగా సూచించెనందురు. ఎట్లన స్థాయిభావముల నెనిమిదింటినిఁ దెలిపి వ్యభిచారి భావముల గణించుచుఁ బ్రప్రధ మమున నే 'నిర్వేదమాను? బేర్కొనెను. నిర్వేదమ మంగళ ప్రాయము. వ్యభిచారు లను చేర్కొనుచు “మంగళాదీని మంగళమధ్యాని మంగళాంతాని శాస్త్రాణి ప్రధం తే అను న్యాయానుసారముగా మంగళప్రాయమో గాఁ దెలుప వలసినభరత ముని యమంగళ ప్రాయమగు నిర్వేదమును బ్రధమమున నేల పేర్కొనెను? ఇది యమంగళ ప్రాయ మైనను స్థాయిభావములవెంటనే దీనినిఁ జఠించుటఁబట్టి స్థాయి భావముగను వ్యభిచారి భావముగను గూడ దీని నుద్దేశించెను. ఆతనికీ యుద్దేశ మే లేనిచో ధరకుఁడు దీనిని స్థాయిభావములవెంట నే వ్యభిచారి భావములక గ్రమునఁ బఠింపఁడు. ఈ నిర్వేదము దారిద్య్ర, వ్యాధి, అవమాన, అధిక్షేప, క్రోధ, ఇష్టజన వియోగ, తత్వజ్ఞానాది విభావములవలనఁ గలుగును. కానిత త్వజ్ఞానమువలనఁ గలిగిన నిర్వేదమే శాంతమునకు స్థాయి భావము . త కొందఱుత్సాహము స్థాయి భావమని తెలుపుదురు. ( ఉత్సాహపీ వఅస్య స్థాయీ త్యన్యే “ఉత్సాహము వీర మునకు స్థాయిభావము " వీరము, దాన, దయా, యుద్ధ, ధర్మ భేదముల చే నలందెఱఁగులు. ఇందు దయా వీరమే శాంతము. కానశాంత మునకుత్సాహమే స్థాయిభావము. అంతేకాక మోక్ష పదవినిఁ బొందుటకుఁ దీవ్ర యత్నముగావలెను. ఆతీవ్రయత్నమే యుత్సాహము . ” వీరు శాంతము ప్రత్యేకముగా లేదని దయావీరములో నే యంతర్భవింపఁజేసిరి. దీనినానంద వర్థనుఁడిట్లు ఖండించెను. "నతస్య వీరే౭ంతర్భావః కర్తుం యుక్తః; తస్య అభిమానమయ త్వేన వ్యవ స్థాపనాత్ | ఆస్యచ ఆహంకార ప్రశ మైకరూపతీయా స్థితేః | తయోళ ఏవంవిధ విశేషసద్భావేఒలి య్యద్యైక్యం సరిక అంతే... సర్వీతి రాదయోరణం తథా ప్రసంగ ”<noinclude><references/></noinclude> 0u5lddghprhdtfweyzinip3pl58inm1 104 218943 571770 2026-08-25T12:04:57Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తృతీయాశ్వాసము 300 (శాంతమును వీరమున సంతర్భవింపఁజేయరాదు. వీర మభిమానమయము. శాంత మహంకారప్రశ మైకరూపము. ఇట్టి భేదమున్నను వీని రెంటికిని సైక్యమగల్పించినచో వీరరౌద్రములకుఁ గూడ నైక...' 571770 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>తృతీయాశ్వాసము 300 (శాంతమును వీరమున సంతర్భవింపఁజేయరాదు. వీర మభిమానమయము. శాంత మహంకారప్రశ మైకరూపము. ఇట్టి భేదమున్నను వీని రెంటికిని సైక్యమగల్పించినచో వీరరౌద్రములకుఁ గూడ నైక్యమును గల్పింపవచ్చును. కొందఱు శాంతమునకు జుగుప్సను స్థాయి భావముగాఁ దెలిపిరి. (జుగు పేతి కేచిత్) బీభత్సరసము, క్షోభణమా, శుద్ధము, ఉద్వేగి, అని మువ్విధములనియు నందు శుద్ధబీభత్సము మోక్ష సాధనమనియుఁ దెలిపిరి. బీభత్సస్తావత్ విభావ విశేషాత్ యత్రకు సంసార నాట్య నాయక రాగప్రతిపక్షతయా మోక్ష సాధనత్వాత్ శుద్ధ్య” దశరూప కావలోకమందుఁ గూడ అన్యేతు వీరబీభత్సాద్ అంతర్భావం వర్ణయంతి (ఇతరు లీ శాంతమును వీర బీభత్సాములలో సంతర్భవింపఁజేయుదురు) అని చెప్పఁబడియున్నది. దీని కభినవగుప్తుఁడు ''జుగుప్స శాంతమునకు వ్యభిచారి యగును; కాని స్థాయిభావము గానేరదని యిట్లు నుడివెను. కేవలం యథా విప్రలంభే ఔత్సుక్యం సంభోగే ఒపి వా ప్రేమ అసమాప్తోత్సవం ఇతి, యథా చ రౌద్రే ఔగ్ర్యం, యథా చ కరుణ, వీర, భయానకాద్భులేషు నిర్వేద, ధృతి, త్రాసహర్షాః వ్యభిచారిణో ఒసిప్రాధాన్యేవ అవభాసంతే తథాశాంతే జుగుప్సాద్యాః సర్వధైన రాగప్రతిపక్ష త్వాత్ కొందఱు (అత్మరతి కాంతస్థాయి భావముగాఁ బలికిరి. (తత ఆనాహ తానందమయస్త్వాత్మ విషయారతీరేవ మోక్ష సాధన మితి సైవశాంతే స్థాయినీతి). తదనుకూలముగా భగవద్గీతలోని 'యస్త్వాత్మ రతి రేవ స్యాదాత్మతృప్తళ్చ మానవః ఆత్మ స్యేవ చ సంతుష్టస్తస్య కార్యం న విద్యతే' (ఎవఁ డాత్మరకుఁడును, ఆత్మతృప్తుఁడును, ఆత్మసంతుష్టుఁడుమో వానికిఁకఁ గర్తవ్యము లేదు) అను శ్లోకము నుదాహరింతురు. అభినవగుప్తుఁడు దీనిని జగుప్స వలెనే శాంతమునకు వ్యభిచారిగానే పరిగణించెను. కొందఱు రత్యాదులకు నెనిమిది స్థాయి భావములలో నేదే నొకటి శాంత మునకు స్థాయిగా నుండవచ్చుననిరి. (ఆస్యమన్యంతే రాత్యాదయ ఏవ అష్టా చిత్త వృత్తి విశేషా ఉక్తాః | త ఏవ కథితవిభావ వివిక్తతయాశ్రుత్యా లౌకిక విభావ విశేష సంశ్రయాః విచిత్రా ఏపతావత్ | తతశ్చకన్మథ్యాదేవ అన్యత మో త్రస్థాయీ) అభినవగుప్తుఁడీ వాదమునిట్లు విస్పష్టపఱ చెరు . "సమస్తవిషయజాతము వికృతరూపముగాఁ దలఁచి హసించుచు, విశ్వమంతయును శోచ్యముగాఁ దలఁచి దుఃఖించుచు, సాంసారిక మైన వృత్తమంత్రయుక, దనకపకారిగా లేక శత్రువు గా నెంచి Jan Digized by eCan<noinclude><references/></noinclude> no1c4k3mhul1el54tnxjea63nhsct5o 104 218944 571771 2026-08-25T12:05:09Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కి కావ్యాలంకార సంగ్రహము క్రోధముఁ గన్పఱచుచు, విషయ వ్యామోహ దూరీకరణ రూపమగు వీర్యము నవ లంబించుచు, సర్వవిషయ సమూహమునుండి భయపడుచు, సర్వలోక రమణీయా కారములంగల ప్రమదాదులఁ గాంచి యసహ...' 571771 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కి కావ్యాలంకార సంగ్రహము క్రోధముఁ గన్పఱచుచు, విషయ వ్యామోహ దూరీకరణ రూపమగు వీర్యము నవ లంబించుచు, సర్వవిషయ సమూహమునుండి భయపడుచు, సర్వలోక రమణీయా కారములంగల ప్రమదాదులఁ గాంచి యసహ్యించుకొనుచు, అపూర్వమైన జ్ఞానలాభా మునఁ దన్నుఁ గూర్చి తాను విస్మయపడుచు నుండెడివానికి మోక్షసిద్ధి యగును. కానఁ గ్రమముగా హాస, శోక, క్రోధ, ఉత్సాహ, భయ, జుగుప్సా విస్మయములు • శాంతముకు స్థాయిభావములుగా నుండవచ్చును” అతఁడే యావాదము నిట్లు- ఖండించెను. "స్థాయిభేదమును బట్టి రసభేదమేర్పడును. ఒకేరసమునకుఁ చెక్కు స్థాయి భావములుంట రససిద్ధాంతమునకు విరుద్ధము. ఇవన్నియుఁ గలిసియే స్థాయి భావముఁ కాఁగూడదా! అన్నచో నదియు వసంభవమే. ఇవన్నియుఁ జిత్తవృత్తి. విశేషములు గదా ! ఇన్ని చిత్తవృత్తులేక కాలమున చెట్లుత్పన్నము లగును P.. మరియు నివి పరస్పర విరుద్ధములం 7 గాఁ గూడ నున్న విక దా! కాన నివ్వన్నియుఁగలిని కాని ప్రత్యేకముగాఁ గాని శాంతమునకు స్థాయిఛావములు గాఁజాలవు. ఇవన్నియు శాంతరసమునకు వ్యభిచారి భావములే యగును. (తశజ్ఞాన లక్షణస్యవ స్థాయిన స్సమస్తో ౬ యింతాకి కాలౌకిక చిత్తవృత్తి కలాపో వ్యభిచారితామభ్యేతి) రస వెంక్క స్థాయి భావము వలననే యేర్పడును. పెక్కు భావములుగనబడిననవివ్యభి చారి భావములే యగును. అయితే యిట స్థాయియేమి? అను ప్రశ్నకు నభినవగుప్తుఁడు 'తత్వజ్ఞానమే ' యయిభావమని చెప్పుచున్నాఁడు. (“ఇహతత్వజ్ఞాని మేవతావమ్మో ఈ సాధనమితి తస్యైవ మోక్షేస్థాయితా యుక్తా తత్వజ్ఞానంచనామ ఆత్మజ్ఞానమేవ; తేన ఆత్మైవ జ్ఞానానందాది విశుద్ధధర్మయోగీ పరికల్పిత విషయోపభోగరహితోఒకస్థాయీ") (జ్ఞానానందాది విశుద్ధధర్మములు గలిగి విషయోపభోగ శూన్యమైన యాత్మయే స్థాయియని సారాంశము.) ఈస్థాయి భావ మితర స్థాయి భావముల వంటిదిగాదు. - ఇది స్థాయి తమము. మిగిలిన స్థాయిభావము అన్నింటికిని నిది మూలభూతము ఏలన తరసము ప్రకృతిరసము • మిగిలినవి వికృతిరసములు. "భావా వికారా రత్యాద్యా శాృంతస్తు ప్రకృతిర్మతిః వికారః ప్రకృతేర్జారః పునస్త డ్రైవ లీయతే స్వంస్వం నిమిత్తమాస్వాద్య శాంతాద్భావః ప్రవర్తతే పునర్నిమిత్తాపాయేకు శాంత ఏవ ప్రలీయతే. ” శాంతము ప్రకృతిరసము. రత్యాది భావములు వికృతులు. ప్రకృతివలనఁ బుట్టిన వికృతి ప్రకృతియందే | aadapadanantm లీనమగును. ఆయా నిమిత్తమును బట్టి శాంతమునుండి<noinclude><references/></noinclude> tr2egumxw9xo3m0d0sxbylaarjrzt04 104 218945 571772 2026-08-25T12:05:20Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తృతీయాశ్వాసము 303 రత్యాదులు ప్రవర్తిల్లును. ఆ నిమిత్త మడఁగఁగానే శాంతమే నిలుచును. కావున శాంతము భిత్తినంటిది. రత్యాదులు వానిపై వ్రాయఁబడిన చిత్తరువుల వంటిది . భిత్తి స్థిర మై...' 571772 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>తృతీయాశ్వాసము 303 రత్యాదులు ప్రవర్తిల్లును. ఆ నిమిత్త మడఁగఁగానే శాంతమే నిలుచును. కావున శాంతము భిత్తినంటిది. రత్యాదులు వానిపై వ్రాయఁబడిన చిత్తరువుల వంటిది . భిత్తి స్థిర మైనది. చిత్తరువు అస్థిరములు. ఒక చిత్తరువును జెఱిపి మరొక చిత్తరువును వ్రాయుచున్నారు భిత్తి యేకరూపముగా నిలంచును. కావున శాంతరసమునుండియే నిమిత్తమును బట్టి యితర రసములు వెడలును. నిమిత్తమడఁగఁగానే మరల శాంతమే నిలుచును. మరియు శమార్థం సర్వశాస్త్రాణి నిర్మితాని మనీషిభిః తస్మాత్స సర్వశాస్త్రజ్ఞః యస్య శాంతం మనస్సదా” P (ఎల్లశాస్త్రములను శమము కొఱకే పండితులు నిర్మించిరి. కావున నెవని మనస్సు శాతము గానుఁడుమో వాడు సర్వశాస్త్రజ్ఞుడు) అని చెప్పఁబడుటచే శాంతి రసము ప్రధానమని తేటపడుచున్నది. దీనికి రత్యాదులన్నియును వ్యభిచారులగును. ఈశాంతమునకు సాయి భావము తత్త్వజ్ఞానము యాత్మజ్ఞానము లేక జ్ఞానానం దాని ధర్మోపేతమై విషయోపభోగరహితమైన యాత్మయే. రత్యాములన్నియు శాంతము నకు వ్యభిచారులగునట్ల శాంతరసము యొక్క యాత్మరూప స్థాయి భావ మేయితరరసమునకును వ్యభిచారికాఁజాలదు. భరతుఁడు వికృతిరసములనే పేర్కొన దలచెను. ఇది యన్నింటికన్న నుత్కృష్టమగుట చేతను, మూల భూత ముగుట చేతను, బ్రకృతియగుట చేతను నుక్తపాయముగాఁ దలఁచి ఋజుమార్గమున రససంఖ్యాపరి గణనమునఁ బేర్కొనఁడయ్యె. కాని యభినవగుప్తునికన్న ఁ గూడఁ బ్రాక్తనములగు నాట్యశాస్త్ర గ్రంథములందుఁ బ్ర ప్రథమమున శాంతరస ప్రస్తావమే కలదనియుఁ బిమ్మటనే మిగిలిన శృంగారాది రసప్రసంగము గలదనియు నేలొకో యప్పటి గ్రంథములలో నీ ప్రశంస గానవచ్చుటలేదనియు నభినవగుప్తుని యీ క్రింది వ్రాఁత వలన నవగతమగుచున్నది. (ప్రథాన చిరంతని పుసశిషు స్థాయిభావాతా రసత్వ ముప నేష్యాను ః ఇత్యనంతరంళాలతో నామ శమ స్థాయి భావాత్మకః ఇత్యాది లక్షణం పఠ్యతే ఇప్పటి నాట్యశాస్త్ర గ్రంథములందే కాక యభినవగుప్తుని కాలమందున్న నాట్యశాస్త్ర గ్రంథములలోఁ గూడ శాంతరసప్రసంగము లేదు. కాని కాలమునకుఁ బూర్వమందున్న యతి ప్రాచీనగ్రంథములలో మొట్టమొదటనే శాంత రస. ప్రస్తావమున్నట్లు విశదమగుచున్నది. ఈ శాంతరస స్థాయియగు శమము స్థాయి తమనుగుటచేతను, శాంతరసము ప్రకృతికసమగుట చేతను రత్యాదులన్నింటికి నిదియే మూలభూతమగుట చేతను అ ప్రథమమున విడియే చర్చింపబడిన cangotri యాతని<noinclude><references/></noinclude> 8vzuo69jonqpi0zb8h4595s2za5gau2 104 218946 571773 2026-08-25T12:05:40Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '308 కావ్యాలంకార సంగ్రహము చాట్యశాస్త్రములో శాంతరస ప్రస్తావము లేదనువారు భారతుఁడు ప్రకృతిరస ములనే పేర్కొనదలఁచెనని సమాధానింతురు. ఆ ప్రశంస గలదను మతమున విప్రతి పత్తియే లేదు. ఆ...' 571773 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>308 కావ్యాలంకార సంగ్రహము చాట్యశాస్త్రములో శాంతరస ప్రస్తావము లేదనువారు భారతుఁడు ప్రకృతిరస ములనే పేర్కొనదలఁచెనని సమాధానింతురు. ఆ ప్రశంస గలదను మతమున విప్రతి పత్తియే లేదు. ఆత్మయే స్థాయిభావముగా నభినవగుప్తుఁడు పేర్కొన్నను "శాంతో నామ శమస్థాయిభావాత్మక అనిశమమే స్థాయి భావమను పాఠము చిరంతన నాట్య శాస్త్ర గ్రంధములలో నున్నట్లకని చేతనే యుదాహరింపఁబడుటచే స్థాయిభావ భేదము గన్పట్టుచున్నదని సంశయింపవచ్చును. మరియు మొదటదెలిపిన విధమున శమమే స్థాయిభావమగుచో 10 భావములగునను నా క్షేపము మరల వచ్చుచున్నది గదా! అన్నచో నట్లు గాదు. శమము, నిర్వేదము, అనునదియాత్మ స్వభావము. ఇది వికృతిగాదు. ఆత్మయొక్క ప్రకృతిన్మమే. కాన నాత్మయే స్థాయియన్నచో శమమంతర్గతమే యగుచున్నదిగదా! కాన శమస్థాయిక మన్నను దోషములేదు. శాంతరస ప్రధానములగు దృశ్యశ్రవ్య కావ్యములున్న వా? యనుసందేహ మక్కఱలేదు. మహాభారతము, సౌందర నందకావ్యము, బుద్ధ చరిత్రము మొదలయిన శ్రవ్యకావ్యములును, భర్తృహరి నిర్వేదము, ప్రబోధ చంద్రోదయము మొదలయిన దృశ్యకావ్యములును రమారమీ యేఁబది శాంతరస ప్రధానములు గలవు. అసలు శాంతరసమే ప్రధానరసమని యానందవర్థ నాభినవగుప్తుల సిద్ధాంత మయినట్లు కొందఱి వ్రాఁతలవలన స్ఫుటమగుచున్నది. మరియు నభినవగుప్తుని గురు వేగు భట్టతౌతుఁడుగూడ నిదే యభిప్రాయమును దెలిపినట్లు కాణేపండితుఁడు తన Introduction to Sahityadarpana లో వ్రాసెను. We know that Bhattatouta was the Guru of Abhinavagupta and that he wrote a work called Sar on which powrote a Vivarana. One of his doctrine was that Santa was at the head of all Rasas as it led on to Moksha. ప్రేయోరసము రుద్రటుఁడు ‘దశమోరసః ప్రేయా' (పేయోరసము పదవది) అనిచెప్పి " స్నేహ ప్రకృతిః పేయారా" అనిదానికి స్నేహము స్థాయిభావముగాఁ బేర్కొ నెను మరియు “అన్యో మన్యం ప్రతిసుహృదోర్వ్యవహారో యంమతస్తత్ర” (స్నేహి తుల పరస్పర వ్యవహారమే పేయోరసము) అని నుడివెను. ఇంతేకాక రసములు పదియే కాదు; నిర్వేదాదులుగూడ శృంగారాదుల వలెఁ బరిపుష్టములయిన యెడల రసత్వమును బొందునుangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> r4975s4i52pk1j5eckisfyi9k0mnpt2 104 218947 571774 2026-08-25T12:05:52Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '::39 తృతీయాశ్వాసము రసనాద్రపత్వ మేలేషాం మధురాదీనామివోక్త మాచార్యైః నిర్వేదాదివ్వసి తన్ని కామమ స్తీతి లేపి రసాః| “రస్యమానత్వరూపధర్మమును బురస్కరించుకొని శృంగారాదులకు రసత్...' 571774 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>::39 తృతీయాశ్వాసము రసనాద్రపత్వ మేలేషాం మధురాదీనామివోక్త మాచార్యైః నిర్వేదాదివ్వసి తన్ని కామమ స్తీతి లేపి రసాః| “రస్యమానత్వరూపధర్మమును బురస్కరించుకొని శృంగారాదులకు రసత్వ -మును నాచార్యులు తెలిపిరి. ఆ రస్యమావత్వము నిర్వేదాదులందును గలదు. కావున నవియు రసములే” అని యాతని వాదము. ఈ వాదమును బ్రప్రధమమున భట్టలోల్ల టుఁడే లేవఁదీసెను. ఆతఁడు రసము అనంతము అనియు, లోకప్రసిద్ధి ననుసరించి భరతుఁడు గొన్నింటినే రసములని యుదాహరించెననియు నుడివెను. రుద్ర టుఁ సిద్ధాంతమునే బలపఱచెను. వ్యభిచారి భావములు గూడ విభావాది సంయోగ . మువ రసములగునని నిష్కృష్టార్థము. అభినవగుప్తుఁ డీ సిద్ధాంతము నంగీకరింపలేదు . వత్సల రసము భరతుఁడు "హాస్య శృంగారయో సస్వరితో దాత్తైః, వీర రౌద్రాద్భు తేషు ఉదాత్త కంపి తైః, కరుణ వాల్సిల్య భయానకేషు అనుదా త్తేస్వరిత కంపి తైః వప్లై; పాఠ్య ముపపాదయతి” అని యా యా రసములందు వర్ణములు నెట్లుచ్చరింపవల -యునూ చెప్పుచు వాత్సల్యమును బేర్కొనెను. దీని నెనిమిది రసములలోఁ జెప్ప లేదు. ఇటనే యీ పదమును వాడెను. దీనినిఁ జూచియే సాహిత్యదర్పణ కారుఁడు అథ మునీంద్ర సమ్మతో వత్సలో రసః” అని యారంభించి, స్ఫుటం చమత్కారితీయావత్సలంచ రసం విదుః స్థాయీ వత్సలతో స్నేహః పుత్రాద్యాలంబనం మతం ఉద్దీపనాని తచ్చేసా విద్యా శౌర్యోదయాదయః ఆలింగనాంగ సంస్పర్శ శిరశ్చుంబన మీ క్షణం పులకానంద బాష్పాద్యా అనుభావాః ప్రకీర్తితాః సంచారిణో నిష్టశంకా హర్ష గర్వాదయో మతాః. మిక్కిలి చమత్కారిగా నుంటఁబట్టి వత్సలమును గూడ రసముగాఁ దలంతుము • దీని స్థాయి ప్రేమయు క్తమగు రతి. దీనికిఁ బుత్త్రిధాకాదు లాలంబనము. వారి చెష్టులును, విద్యా, శార్యోదయాదులును నుద్దీపనములు. ఆలింగనము, గాత్ర • సంస్పర్శము, శిర్చుంబనము, ఈక్షణము, పులకలు, ఆనందబాష్పములు మొదలగు `నవి యనుభావములు. అనిష్టశంక, హర్షము, గర్వము మొదలగునవి వ్యభిచారి - భావములు. CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by Gangotri<noinclude><references/></noinclude> ntm4z99bb3gw2ig004gcyzqyiqfid0c 104 218948 571775 2026-08-25T12:06:10Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '30s కావ్యాలంకార సంగ్రహము భ్రాత్రాలంబనమున గల వత్సలమున కుదాహరణము దేశదేశే కళత్రాణి దేశేదేశే చ బాంధవాః తంతు దేశం న పశ్యామి యత్రభ్రాతా సహోదరః “ దేశదేశమునందును గళత్రములు సంభవి...' 571775 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>30s కావ్యాలంకార సంగ్రహము భ్రాత్రాలంబనమున గల వత్సలమున కుదాహరణము దేశదేశే కళత్రాణి దేశేదేశే చ బాంధవాః తంతు దేశం న పశ్యామి యత్రభ్రాతా సహోదరః “ దేశదేశమునందును గళత్రములు సంభవింతురు. దేశదేశమునను బంధువులం కానవత్తురు. కాని తోఁబుట్టువు గల దేశము గానరాదు.” ఇది శ్రీరాముని వచనము. పుత్రాలంబనము గల వత్సలర సము నూహించుకొనవలెను. జగన్నాథుఁ డీ వత్సలర్ లరి సమును, ముందు చెప్పఁబోవు భక్తిరసమును రసములు గాపనియు భావములే యనియు నుడివెను. (ఏలేవ వాత్సల్యాఖ్యం పుత్రాద్యాలంబనం రసాంతర మితి పఠాస్త్రం). మరియుఁ గొందఱు మృగయా, ఆక్షక్రీడా, ప్రీతి, శ్రద్ధలును, ఆర్ద్రతా స్థాయికమగు స్నేహమును, గరస్థాయికమగు లౌల్యమును, ఆస క్తిస్థాయికమగు వ్యసన మాును, ఆరతిస్థాయికనుగు దుఃఖమును, సంతోవ స్థాయికమగు సుఖమును, మతి స్థాయికమగు నుదాత్తమును, గర్వస్థాయికమగు ముద్ధతనూను, స్పృహాస్థాయికనుగు కార్పణ్యమును, రసములుగా గణించిరి. మొదటి నాల్గింటికి స్థాయి భావము. లెవ్వియో వారు తెలుపరైరి. అభినవగుప్తుఁ డివి యన్నియును రసములు గాపనియు భావములే యనియుఁ దెలిపెను. అతఁడు రసభావముల కిట్లు భేదము నిరూపించెను.. “రసములు సహృదయ హృదయావర్ణకములు - పురుషార్ధోపయోగులు. రంజ నాధిక్యము గలవి. భావము లట్లుగాదు. మరియు రసమనఁగా నేమి ? యని భార తుఁడు శంకించి “యేది యాస్వాద్యమో యది రసము” అని నిర్వచించెను. రుద్రటుఁడు నిర్వేదాదులందును వాస్వాద్యత్యమున్నాది. కాన నవియు రసములే ” యనెను. భారతుఁడు సహృదయ హృదయావర్ణకములగుటచే నెనిమిదో తొమ్మిదో మాత్రమే రసములని తెలిపెను. అంతేకాని భరతుఁడు నిర్వేదాదు లన్నియును రసములని సిద్ధాంత మొనర్పలేదు. అభినవగుప్తుఁడు అంత్యాదులగు స్థాయిభావములు నవిభావాను భావసంచారిభావముల చేఁ బంపుష్టములై శృంగారాది రసస్వరూపమును - బొందునట్లు నిర్వేదాది వ్యభిచారిభావములు పొందఁజాలవనియుఁ గావున రస లక్షణమగు నాస్వాద్యత్వము శృంగారాదులందువలె నిర్వేదాదులందు లేదనియు దానినిఁ బట్టి నిర్వేదాదులందుఁ బురుషార్థోపయోగియగు రంజనాధిక్యము లేమిని నవ రసములు గాననియు భావములే యనియును సిద్ధాంత మొనర్చెను. CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> 2ie63lthnf9fod8kefysu9so4tx5b3z 104 218949 571776 2026-08-25T12:06:21Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తృతీయాశ్వాసము భ క్తిరసము 308 పూర్వాచార్యులు భక్తి రసము గాదనియు “రతిర్దేవాదివిషయా వ్యభిచారీ -తథాంజితః భావః ప్రోక్తః” అని యుంటచే దేవతావిషయక మగు రతి భావము గాన భక్తి భావమే యని...' 571776 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>తృతీయాశ్వాసము భ క్తిరసము 308 పూర్వాచార్యులు భక్తి రసము గాదనియు “రతిర్దేవాదివిషయా వ్యభిచారీ -తథాంజితః భావః ప్రోక్తః” అని యుంటచే దేవతావిషయక మగు రతి భావము గాన భక్తి భావమే యని వ్యవహరించిరి. భక్తి రసము గాదను సిద్ధాంతమును బ్రతిపాదించిన ప్రథముఁడు దశమశతాబ్ది . వాఁడగు ధనంజయుడు. ఆతని యాశయమిది : ప్రీతిఛ క్త్యాదయో భావామృగయాక్షాదయో రసాః హర్జోత్సాహాడిషు స్పష్ట మంతర్భావాన్న కీర్తితాః ప్రీతిభక్త్యాదులగు భావములును, మృగయ, అక్షక్రీడ మొదలగునవియు -హరోత్సాహాదులలోనే అంతర్భవించును. కానీ వానినిఁ బ్రత్యేకించి తెలూప మైతిమి. దీని యభిప్రాయ మిది:--విభావానుభావ వ్యభిచారి భావములచే వ్యక్తము చేయఁబడిన స్ధాయిభావమే రసమగును; కాని యన్యముగాదు ! అను ముని వచనము ననుసరించి స్థాయిభాసమనకే రసత్వము. కాంతావిషయకమగు రీతి స్థాయిభావము లలోఁ బరిగణింపఁబడినది. కాని పరమేశ్వర విషయక మగు రతి పరిగణింపఁబడ లేదు. కావున నీ పర మేశ్వర విషయిక రతి హరోత్సాహాది వ్యభిచారి భావములలోఁ ఐరిగణింపఁబడుటవలన నిది రసత్వమును బొందదు. ఇట్లే హేమచంద్రుఁడును నిరాశ రించెను. మమ్మటుఁడు రసము గాదనియు భావమే యనియును దెలిపెను. జగన్నా ధుఁడు మొట్టమొదట భక్తికి విభావానుభావ వ్యభిచారి సామగ్రిని నిర్దేశించి రస -ర్వేమును బ్రతిపాదింప ననుకూలనుగు వాదమును లేవనెత్తి తుట్టతుదికిఁ గ్రిందికి -ద్రొబ్బెను. ఎట్లన అధ కథ మేత ఏవర సాః ? భగవదాలంబనస్య రోమాంచాశ్రుపాతాదిభి రను భావితస్య హర్షాదిభిః పరిపోషితస్య భాగవతాది పురాణ శ్రవణ సమయే భగవ దృస్తే రనుభూయమానస్య దురపహ్నవత్వాత్ | భగవదనురాగరూపా భక్తిశ్చాత్ర -స్థాయిభావః | చాసా శాంతం సేఒంతర్భావ మర్హతి అనురాగస్య వైరాగ్య విరుద్ధత్వాత్ | ఉచ్యతే | భక్తేర్దేవాది విషయరతిక్వేన భావాంతర్గతశయా రసత్వా - నుపపత్తేః | రతిర్దేవాదివిషయా వ్యభిచారీ తథాంజితః భావః ప్రోక్త స్తదాభాసా హ్యనౌచిత్య ప్రవర్తితాః | ఇతిహి ప్రాచాం సిద్ధాంతాత్ | సత కామినీ విషయాయా ఆపి రతే ర్భావత్వమస్తు రతిత్వాఒవి శేషార్ అస్తువా భగవద్భక్తే రేవ స్థాయిత్వం ! C-0. Janganwadi Math Collection Digitized by Gangotri<noinclude><references/></noinclude> 1tviq71v3zd5eebt9nglmh5cppo7ufs 104 218950 571777 2026-08-25T12:06:31Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '300 కావ్యాలంకార సంగ్రహము 1 కామిన్యాది రతీ భావత్వం | విరిగమకాభావార్ | ఇతి వాచ్యం | ధరక ముని వచనానా మేప ఆత్ర రసభావాది వ్యవస్ధాపక శ్వేత స్వాతం త్యయోగాత్ (ఇవియే రపములని యేల యనవలెను?...' 571777 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>300 కావ్యాలంకార సంగ్రహము 1 కామిన్యాది రతీ భావత్వం | విరిగమకాభావార్ | ఇతి వాచ్యం | ధరక ముని వచనానా మేప ఆత్ర రసభావాది వ్యవస్ధాపక శ్వేత స్వాతం త్యయోగాత్ (ఇవియే రపములని యేల యనవలెను? భగవంతుఁ డాలంబనవిభావముగా, రోమాం చాశ్రుపాతాదులను భాసములుగా, హర్షకులు వ్యభిచారులు గాఁ గలిగి భాగవతాది పురాణ శ్రవణ సమయమున ననుభవింపఁబడు భక్తిరస మేల కాదు? ఇట భాగవ దనురాగరూపమగు రతియే స్థాయిభావము. దీనిని శాంతరసమున వంత్భువింపఁజేయ రాదు. ఏలన, భక్తిరసమునకు స్థాయిభావ మనురాగరూపమగు రతి. శాంతరమునకు స్థాయిభావము వైరాగ్యము. ఇవి పుస్పర విరుద్ధములు. భక్తి దేవతావిషయకమగు రతి యగుట రసము గాదనియు భావమనియుఁ జెప్పఁబడుచున్నది. దేవతా విష... యకమగు రతియు, వ్యభిచారులును భానమని చెప్పఁబడును" అని ప్రాచీన సిద్ధాంతము. అట్లగుచోఁ గామినీవిషయకమగు రతియు, భగవద్విషయకముగు - రతియు రతియే కావున భగవద్విషయకమగు రీతి భానుగుచోఁ గామినీవిషయళ మగు రతియు భావమే యగుఁ గాక | ఇది మాత్ర మేల రసముని వ్యవహరింపఁబడ వలెను? స్ధాయి భావములలో నున్న రతి దేవతావిషయకరీతియే యని యే జయం రాదు? కామినీవిషయకమగు రతియే యని యేల యనవలెను ? అని యవరాదు! ఏ3 రసమో? ఏది భావమో? అను వ్యవస్థా విషయమున భరతముని వచనమే ప్రమాణము) కాని రమారమీ యెల్ల సాహిత్య శాస్త్రకారులకును భక్తి రసము గాదనియు భావమే యను సిద్ధాంతమున నైకమత్యమే కలదు. కాని సాహిత్యశాస్త్రకారులలో నిరువురు మాత్రమే భక్తికి రసత్వము సంగీకరించి సవిస్తరముగాఁ బ్రతిపాదించిరి. వారిలోఁ బ్రథముఁడు " ఉజ్జ్వల నీలమణి' కర్త యగు వంగదేశీయుఁడు రూప గోస్వామి. ద్వితీయుఁడు పరివ్రాజకాచార్యుఁడైన మధుసూదన సరస్వతి. రూప గోస్వామి "పృథ గేవ భక్తిరసరాట్ పవిస్తరణోచ్యతే మథురః” అని ప్రతిజ్ఞ సేని మధురము, ఉజ్జ్వలము, నను పేరితో భక్తిరసమును విస్తరించి తెలిపెను యీ భక్తి శ్రీకృష్ణగోపీ విషయకము; శృంగార రూపము. దీనికిఁ జిత్తశ్రవము స్థాయి. భావము. ఇతర శృంగార ముపాదేయముగాదు! కాని శ్రీకృష్ణగోపీ విషయకముగు . రతి యుపాదేయమనియు వది భక్తిరసమనియు నాతని మతము. ఇది నిజముగా భక్తి గాదు. భక్తిలో సేకదేశము. కాని “మధుసూదన సరస్వతి" తన భగవద్భక్తి రసాయన మను గ్రంథమునఁ బ్రతిసారించిన భక్తి సంపూర్ణమైనది. ఉదాత్తము -- అకఁడు ప్రమాణ, ప్రమేయో పన్యాసపూర్వకముగా భక్తికి రసత్వమును స్థాపించెను.. CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> 188vc74rlhprloip13uqf6swjggeu4c 104 218951 571778 2026-08-25T12:06:40Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తృతీయాశ్వాసము "శోక క్రోధ భయాదీనాం సాక్షాత్సుఖనిరోధిగాం రసక్వ మభ్యుపగకు తథా నుభవ మాతతః ఇహ్వనుభవ సిద్ధే౬రి సహస్రగుణితో రసః - జడే నైవ త్వయాకస్మాదకస్మాదపలప్యతే ? రతిర్దేవార...' 571778 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>తృతీయాశ్వాసము "శోక క్రోధ భయాదీనాం సాక్షాత్సుఖనిరోధిగాం రసక్వ మభ్యుపగకు తథా నుభవ మాతతః ఇహ్వనుభవ సిద్ధే౬రి సహస్రగుణితో రసః - జడే నైవ త్వయాకస్మాదకస్మాదపలప్యతే ? రతిర్దేవారి విషయా వ్యభిచారీ తథాంజితః భావః ప్రోక్తో రసాణేతి యదుక్తం రసకోనిదైః దేవాంత రేషు జీవత్వా త్పరానందా – ప్రకాశనాత్ తద్యోజ్యం; పరమానందరూపేన పరమాత్మని.” 300 అనుభవమాత్రమువలననే సాక్షాత్సుఖవిశుద్ధములయిన శోక క్రోధ భయాదు లకు రసత్వ సంగీకృతమై యున్నది. అనుభవసిద్ధమై మిగిలిన రసములకన్న వేయిరె ట్లధికముగా రస్యమానమగుచున్న భక్తిరసము గాదనుట యెట్లు? రసకోవిదులు దేవాది విషయక రతి రసము గాదనియు, భావమనియును జెప్పిరి. ఇతర దేవతావిష యకమగు రతి భావమే! ఏలన, వారు జీవులే యగుట చేఁ బరమానందము గలుగదు. పరమాత్మస్వరూప శ్రీకృష్ణగతి పరమానందమునకు గొంపోవును. మరియు కాంతాదివిషయావా యే రసాద్యా స్తత్ర సదృశం' రసత్వం పుష్యతే పూర్ణసుఖాస్పర్శిత్వ కారణాత్ పరిపూర్ణరసా ముద్రర సేభ్యో భాగపద్రతిః ఖద్యోతేభ్య ఇవాదిత్యప్రభేప బలవత్తరా. కాంతాది విషయకములగు నేరసములందును భగవద్రతి యందువలెఁ బూర్ణ సుఖము లేక యానందము గలుగదు. కాని వానియందుఁ దగిన రసపుష్టి లేదు. అవి. ముద్రం సములు. భాగపద్దతి పూర్ణరసము. అది మీడుఁగురుపుర్వులకన్న సూర్యకాంతి యెట్లు బలవత్తరమో యట్లే మిగిలిన రసములకన్న శ్రేష్ఠతరము; బలవత్తరము ” అనియును వచించెను. ఈ భక్తిరసమునకు నాలంబన విభావము భగవంతుఁడు ; తచ్చరిత్రలు విభావములు; భగవదాకార చిత్తవృత్తియే స్థాయి భావము. అదియే భగవద్రతి, ఆమభావములు తత్కాలమునఁ బుట్టిన నేత్రాది వికారములు. వ్యభిచా రులు నిర్వేదశంకాహరాదులు. ఇవి పరమానంద స్వరూపమగు భక్తి రి సము గాఁ ఖరిణమించును. మాయారసము దీనిని రసతరంగిణీ గ్రంథకర్త యగు భానుదత్తుఁడు లేవఁదీసెను. ఎట్లనేది, "జీతవృత్తి dangamwadi Math Coffeetion. బయ ద్విదినము. నివృత్తియందు<noinclude><references/></noinclude> bajew86jn7k7qkdtnjblk4j97pd65i8 104 218952 571779 2026-08-25T12:06:51Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '300 కావ్యాలంకార సంగ్రహము శాంతరసము గ్రహింపఁబడిన విధమునఁ బ్రవృత్తియందు మాయారస మంగీకరింప వలెను. "తి, హాస, శోక, క్రోథ, ఉత్సాహ, భయ జుగుప్సా, నిస్మయములీ ప్రవృత్తి యందే మెఱపులవలెఁ బు...' 571779 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>300 కావ్యాలంకార సంగ్రహము శాంతరసము గ్రహింపఁబడిన విధమునఁ బ్రవృత్తియందు మాయారస మంగీకరింప వలెను. "తి, హాస, శోక, క్రోథ, ఉత్సాహ, భయ జుగుప్సా, నిస్మయములీ ప్రవృత్తి యందే మెఱపులవలెఁ బుట్టును; అడఁగును. కాన నివ్వన్నియు మాయారసమునకు వ్యభిచారిభావములు. ఈ మాయారసమునకు స్థాయిభావము మిథ్యా జ్ఞానము . సాంసారికభోగము నార్జించు ధర్మాధర్మములు విభావములు . పుర్తి, కళత్ర, విజయ, సామ్రాజ్యాదు లనుభావములం.” ఈ మతమును మందార మరంద చంపువు గూడ బలపఱచెను. ఈ మతమును గావ్యవిలాస కర్త యగు చిరంజీవి భట్టాచార్యుఁ డిట్లు ఖండించెను :--- “మాయ యనాది యగుటవలన నది యొకదానివలనఁ బుట్టదు. కాన రసము గాదు. రసములు జన్యములు. మాయయే మిథ్యాజ్ఞానమునకుఁ గారణనుగును. కాని మిథ్యాజ్ఞానము మాకుఁ గారణ మెట్లును ? శాస్త్ర విరుద్ధము గదా! మరియు నాలంకారిక మతమున రసము నిత్యము. ఆనందరూపము. కావున బ్రహ్మస్వరూపము. అట్లగుచో మాయకు రిసత్వ మెట్లు లంగ మాయ తుచ్ఛ, వినాశశాలిని. బ్రహ్మకన్న భిన్నము. కావుననే ప్రాచీనులు తొమ్మిదేరసములని సిద్ధాంతీకరించిరి. ” శృంగార రసము భోజుఁడు శృంగార వీప ఏకో రసః (శృంగార, మొక్కటే రసము) అని సిద్ధాంతించెను. మరియు నీ శృంగారమునకు 'అభిమానరసము, అహంకారరసము అనియు నాతని మతమున నామాంతరములు శాంత వెక్కటియే యహంకార ప్రళమరూపము. మిగిలిన రసములన్నియు వహంకార రూపములే. ఒక్క శృంగార ముసే యాతఁ డంగీకరించుటచే నది యహంకారరపమని చెప్పెను. శృంగార వీర కరుణాద్భుత రౌద్ర హాస్య బీభత్స వత్సల భయానక శాంత వాన్నుః ఆమ్నాసిషుర్దశ రసాక్షా సుధియో; వయంతు శృంగారమేప రసనాద్రసమామనామః పండితులు శృంగారాది శాంతాంతములగు పది రసములను చేర్కొనిరి. మే వెంక్క శృంగారమే రసమని సిద్ధాంత మొనర్తుము. వీరాద్భుతాదిషు చ యేహః స పసిద్ధిః సిదా కుతో ఒపి పటయ క్ష పదావి భౌతి CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> jfeifbm3cg1eqy2vkqolb0rvo5oze5z 104 218953 571781 2026-08-25T12:07:02Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తృతీయాశ్వాసము లోకి గతానుగతిఃత్వ వళాదు పేతా మేతాం నివర్తయితు మేష పరిశ్రమో నః ჭიი పటయక్ష న్యాయానుసారముగా వీరాద్భుతాదులందు రసప్రసిద్ధి గలదు. దానిని నివారించుటకే మాయత్నము...' 571781 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>తృతీయాశ్వాసము లోకి గతానుగతిఃత్వ వళాదు పేతా మేతాం నివర్తయితు మేష పరిశ్రమో నః ჭიი పటయక్ష న్యాయానుసారముగా వీరాద్భుతాదులందు రసప్రసిద్ధి గలదు. దానిని నివారించుటకే మాయత్నము అనియును ఇతఁడు దెలిపెను. ఈయన సిద్ధాంత మది:— పండితు లెనిమిది స్ధాయిభావములను, ఎనిమిది సాత్త్విక భావము లను, ముప్పదిమూఁడు వ్యభిచారి భావములను బేర్కొనిరి. ఈ నామకరణ మయా క్తము . ఇవన్నియును భావములే. అవస్థావశమున నొక్కొక్కటి యొకానొకప్పుడు స్థాయియు, మరొకపుడు వ్యభిచారియు, నింకొకపుడు సాత్త్వికమును నగును. ఇవ న్నియు మనస్సునఁ బుట్టినవే కావున భావములే. “భవంతి మనసతిభావా!” అని వ్యుత్పత్తి, స్ధాయ్యాది భేద మనుచితము. విభావానుభావ వ్యభిచారి సంయోగము వలన స్ధాయిభావము (రత్యాదులు) రసత్వమును బొందుననుటయుఁ జింత్యము. హర్షాది వ్యభిచారులును విభావాది పంయోగమువలన రసత్వమును బొందును. కావున నెల్లభావములకును రసత్వము గలుగుచుండఁగాఁ బరప్రకర్షను బొందు రత్యా దులకు శృంగారాదివ్యపదేశ మనుపపన్నము. ఆ హర్షాది వ్యభిచారులే కాదు. ఆనందము, స్వాతంత్ర్యము, ప్రశమము, పారవశ్యము, సాధ్వసము, అనురాగము, సంగమము మొదలగున వన్నియును రసములు గావచ్చును. కావున కరత్యానులే రసము లగును. మిగిలినవి కావు' అని చెప్పఁదగదు. రత్యాదులన్నియును భావములే. శృంగారమే రసము. అది రిత్యాదులచేఁ బ్రకాశించుచు విశేషముగా నాస్వా దింపఁబడును. కొందఱు “రతి ప్రభవః' శృంగార” ( రతివలన శృంగారము పుట్టును ) అని చెప్పుదురు. కానీ యీ శృంగారమే రత్యాదులకు జన్మకారణమని చెప్పు.. దుము. శృంగారికే రత్యాదులు గలుగును. కాని యశృంగారికి గాదు. శృంగారి యగునతఁడు రమించును; విస్మయపడును; ఉత్సహించును. ఇవి ( రతి, విస్మయ, ఉత్సాహములు) భావ్యమానములు గాన భావము లవఁబడును. అంతేకాని యివి రసములుగావు. రసభావములకు భేద మిదిః — సాధ్యమైనంతపఱకు భావనచే (పునఃపున రసుసంధానము) భావ్యమాన ము నది భావము. భావనాపథము సతిక్రమించునది రసము. అట్లగుట మనోనుకూలము అయిన దఃఖాదులందుఁ దనకుఁగల సుఖానుభవాభిమానమే రసము. ఆది పరంపరా సుఖ హేతువగుటవలన రత్యాదులందును రసపద మాపచారికము. కాస రత్యాదు స్వములేదు. భావనావిషయములగుట వలన భావత్వమే. "Co-a. Jangamwadi nath Collection and ం గావు క శృంగారమే<noinclude><references/></noinclude> s5qvvo9w5ekjmc4pc1pa332f0wd7fwy 104 218954 571782 2026-08-25T12:07:15Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '' 300 కావ్యాలంకార సంగ్రహము రసము. శృంగార మనఁగా "శృంగారోహినామ విశిష్ట, ఇష్ట, దృష్ట, చేష్టాలి వ్యంజకానాం ఆత్మగుణసంపదాం ఉత్కర్షబీజం బుద్ధినఖనుః ఖేచ్ఛాద్వేష ప్రయత్న సంస్కారా దృత...' 571782 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>' 300 కావ్యాలంకార సంగ్రహము రసము. శృంగార మనఁగా "శృంగారోహినామ విశిష్ట, ఇష్ట, దృష్ట, చేష్టాలి వ్యంజకానాం ఆత్మగుణసంపదాం ఉత్కర్షబీజం బుద్ధినఖనుః ఖేచ్ఛాద్వేష ప్రయత్న సంస్కారా దృతిశయ హేతురాత్మనోజ హంకార విశేష” (తన యిచ్ఛావిషయ మగు విశేషముతోఁగూడిన చేష్టలచే నభివ్యక్తములును, చేష్టలను వ్యక్తీకరించునవియు నగు నాత్మగుణసంపదలను (రత్యాదులను) ఇతర వ్యక్తియందు గ్రహించి స్వవిషయ ములుగా భావించుట వలనఁ దన రత్యాదులకు పరిశయము గలుగును. మరియు బుద్ధి సుఖదుఃఖాదులకును సతీళయము గలుగును. ఈ యతిశయమునకు హేతుభూత మహంకార విశేషము. ఆ యహంకారమే శృంగారము. దీనిని మరికొంత వివరిం తును. లోకమున నొకానొక నాయికను గాంచినపుడే యొక నాయకునకు రతి గలు గును. అట్లే యొకానొక నాయకునిఁ గాంచినపుడే యొకానొక నాయికకును రతి గలం గును. అట్లు గలుగుటకుఁ గారణమేమనఁ దమతమ రతి కుద్బోధకములు చేష్టలు వారి యందుఁ గనఁబడుటయే. అనఁగా నొకానొక విశేషముతోఁ గూడిన చేష్ట లోక నాయకుని రితి కుద్బోధకములగును. అపుడు నాయికా నాయకు లొండొరుల చేష్ట లను స్వస్వవిషయములుగా భావించుకోనుట వలనఁ దమతము ంత్యాదుల కతిశ యము గలుగును. మరియును బుద్ధి, సుఖ, దుఃఖ, ఇచ్ఛా, ద్వేష, ప్రయత్న, సంస్కారాదులకును సతీశయము గలుగును. ఈ యతిశయమునకు హేతుభూత మహంకారవిశేషము. ఈ యహంకారమే శృంగారము. ఆది యనఁగా నా యహంకారవిశేషము మనస్సుచే రస్యమానమై రస మగును. అహంకారమనఁగా లోకములో ననుకొన్నట్లు 'గర్వము' అని యర్ధము గాదు. 'నేను' ఆను నొక యభిమానవిశేషము; అది గలవాఁడేరసికుఁడు. లేనివాఁడు నీరసుఁడు; ఆ రసావిర్భావమునకు హేతువులు దానినుండి పుట్టిన భావములే. అవి రోమాంచాడులు. రతి హర్ష ఈశృంగారము ధర్మార్థ కామమోక్ష భేదములచేఁ జతుర్విధము. ఇది దృశ్య శ్రవ్యములయందు సామాజికులచే నాస్వాదింపఁబడును. కాని శ్రవ్యమునందు దృశ్యమునందువలెఁ బదార్ధములు బ్రత్యక్షములు గామినంతగా నాస్వాద్యమానము గాదు. కావున దృశ్యకర్తలగు కవులనే బహుమానింతుము . అద్భుతరసము ఈర సమును స్థాపించినవాడు నారాయణుడు, ఇకఁడు సాహిత్యదర్పణ శర్తయగు విశ్వశ్రాధునికి బూర్వుడు అతనిని ద్ధాంతమిది C-0. Jangamwadi Sain Collection Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> bdxt0m83osbdr66dbepk94ljkdtgbfd 104 218955 571783 2026-08-25T12:07:25Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '40 తృతీయాశ్వాసము 303 సత్త్వగుణాధిక్యమువలన మనకు బాహ్యప్రపంచమును మఱపించు నొకయానం దము గలుగురు. అది బ్రహ్మానంద సదృశము. దీనికి లోకోత్తర చదుత్కారమే · ప్రాణము. చమత్కార మనఁగా మనస్స...' 571783 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>40 తృతీయాశ్వాసము 303 సత్త్వగుణాధిక్యమువలన మనకు బాహ్యప్రపంచమును మఱపించు నొకయానం దము గలుగురు. అది బ్రహ్మానంద సదృశము. దీనికి లోకోత్తర చదుత్కారమే · ప్రాణము. చమత్కార మనఁగా మనస్సు విస్తరించుటయే. మమోవిస్తార మనఁగా - నిస్మయమే! కావున విస్మయ మెల్లరసములకును మూలకారణము. కాఁబట్టి యద్భుతరసముననే మిగిలిన రసము అన్నియును నిమిడియున్నవి. కరుణ రసము *భవభూతి " ఏకోరసః కరుణ ఏవ నిమిత్తభేదాద్భిన్నః పృథక్ప్పథగివార వికారాజ్ | అంభో యథా సలిల -యతే వివర్తాకా| ఆవర్త బుద్బుదతరంగమయా మేప హి తర్పరు(కరుణరిసే మొక్కటియే రసము, జలమావర్త, బుద్బుద తరంగ రూపములతోఁ గానఁబడునట్లు నిమిత్తభేదమువలన నాకరుణమే భిన్నభిన్న -ముగాఁ గావఁబడును) అని చెప్పినాఁడు. అనఁగా లోకమంతయు శోకమయమే. కాని యిదియే నిమిత్తభేదముచే శృంగారాద్యవ్యతమముగా గోచరించును. శృంగా రాదులు తాత్కాలికములు. అవి తుడికి శోకముగానే పరిణమించును. ఆవర్తాదు -అన్నియును జలరూపములే యయినట్లు శృంగారాదు అన్నియుఁ గరుణరూపము లే “యని యాతని వాదము. మరియు రస మనుభవింపఁబడునపుడు చిత్త విదురా (మనస్సు కరుగుట) కలుగును. అది ప్రధానముగా విశేషించి కరుణరసమునఁ గలం --గును. కావునఁ గరుణ వెక్కటియే రసము' అని సారాంశము. విశ్వనాధునికిఁ బూర్వుఁడగు నారాయణుఁడు రసానుభవ కాలమునఁ జిత్త -విస్తారముగలుగు ననెను. భావభూతి చిత్తద్రుతిగలుగు నేసెను. భోజుఁడు చిత్తవికా -సము గలుగు ననెను. ఈ భేదముచే వారు క్రమముగా నద్భుతమును, గరుణమును, శృంగారమును ప్రధానముగాఁ బేర్కొనిరి. ఒకటే రసము కవికర్ణపూరగోస్వామి యలంకార శాస్తుభమున నిట్లు నుడివెను. ఆస్వాదాంకుర కందోఒస్తే ధర్మః కశ్చన చేతసః రజస్తమోభ్యాం హీనస్య శుద్ధసత్త్వ తయా సతః *ఉత్తరరామచరిత్ర వ్యాఖ్యాతయగు వీరరాఘవపండితు డిట్లు వారి పెను, ఇద మత్ర కరేర్మతం: యద్యని శృంగార ఏక ఏవ రస ఇతి శృంగార ప్రకాశ కారాదిమఠం | తథాపి ప్రాచుర్యాత్ రాగి విరాగి సాధారణ్యాత్ కరుణ ఏక ఏప Signwad Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> 7x2w40bhilmswta8igw8acq68aqa230 104 218956 571785 2026-08-25T12:07:36Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము సస్థాయీ కథ్యతే విప్లై ర్విభావస్య పృథక్తయా పృథగ్విధత్వం యాత్యేష సామాజికతయా సతాం నొకకూరి రజస్తమోగుణముల స్పర్శయులేని శుద్ధసత్వ స్వరూపము గల మనస్సునక...' 571785 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము సస్థాయీ కథ్యతే విప్లై ర్విభావస్య పృథక్తయా పృథగ్విధత్వం యాత్యేష సామాజికతయా సతాం నొకకూరి రజస్తమోగుణముల స్పర్శయులేని శుద్ధసత్వ స్వరూపము గల మనస్సునకు ఆస్వాదాంకుంకందము “లేక యానందము' అను ధర్మము గలదు. ఆదియే స్థాయి.. ఒక్కపే రస మనియు దాని కానందమే స్థాయిభావమనియును నతని సిద్ధాంతము. అట్లగు భిన్నభిన్న రసములు లేవా? ఉన్నచో వాని కన్నింటికిని నొక్క యానం డమే స్థాయి యెట్లగును? అను ప్రశ్న కథని సమాధాన మిది: స్ఫటికము జపా కుసుమాది నానా పదార్థముల సంయోగమువలన నొకతఱి నెట్టిగా, పచ్చగా, నొకపరి నల్లఁగాఁ గనఁబడునట్టు లొకటియే యగు స్థాయి, యుత్సాహాది పోషకములగు నానావిధ విభావాదుల సంయోగమువలన వీరమనియు, అద్భుత మనియుఁ, గరుణమనియు, నీవిధముగా వివిధాకారమును దాల్చుచున్నది. మరియు,. రస స్యానంద ధర్మత్వా కథ్యం, భావ ఏవ హి ఉపాధి భేదాన్నా నాల్వేం సత్యాదయ ఉపాధయః ఘట శరావాది నానా విధ పాత్రములందుఁ చెక్కు ప్రతిబింబములు ప్రతి ఫలించినను సూర్యుని బింబ మొక్కటియే యైన విధముని నుపాధిరూపములగు రత్యాదు. లందు భేదమేకాని యానందమున భేదము లేదు. ఈసిద్ధాంతము దుష్టముగాదు. వీలవ నాన్ని రసములవలనఁ గూఁడఁ గలుగు నానంద 'మొక్కటియే. ఆనందములో భేదము లుండవు. కావ్యమున శృంగారము వలసఁ గలుగు నానందమును, గరుణమువలనఁ గలుగు నానందమును సేకమే. విభా- వాదుల భేదమును బట్టియే రస భేదము లేర్పడినవి. భోజుని సరస్వతీ కంఠాభరణమునకు నొక వ్యాఖ్యాతయగు భట్ట నర సిం హుఁడు గూడ రసాస్వాద మొక్కటే యని చెప్పెను. ఎట్లన "ఆష్టా వేవస్థాయినః ఇతి కుతు ? తావతా మేవ స్వాదాత్మకత్వాత్ ఇతిచేత్ కిమేతేష్వనుస్యూత ఏక ఏవస్వాదాత్మా తర్ష్యపర మిదముక్తం “ఏలే షాంకూటస్థ ఏక ఏవస్వాదాత్మా; ఏతే చ తద్వి శేషా ” ఇతి అత్రసర్వేషాం కూటస్థ ఏక ఏవ స్వాదాత్మా ఎనిమిదే స్థాయిభావములని యేల చెప్పవలెను? ఆవియే స్వాద్యమానములగు వంటి మేని వీనియందొక్క స్వాథ మే యః శునశ్యతి ము శార ని తాగింది ప్లేనిఁ జెప్పఁ<noinclude><references/></noinclude> ee5pko7hrzmo7azt99dtphti6fytdq9 104 218957 571786 2026-08-25T12:07:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తృతీయాశ్వాసము 30x బడకయే వీనికిఁ గూటస్థనుగు నొకటే స్వాదాత్మ గఅడని చెప్పఁబడినట్లయినది. ఈ రసము అన్నియుము దర్విశేషములే. కాపుర నెల్ల రసములకును స్వాదాత్మ యొక్కటే ఈమతము నభినవగు...' 571786 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>తృతీయాశ్వాసము 30x బడకయే వీనికిఁ గూటస్థనుగు నొకటే స్వాదాత్మ గఅడని చెప్పఁబడినట్లయినది. ఈ రసము అన్నియుము దర్విశేషములే. కాపుర నెల్ల రసములకును స్వాదాత్మ యొక్కటే ఈమతము నభినవగుప్తుఁడు దెలుపలేదు. కాని యిది యితని సిద్ధాంతమునకు బిరుద్ధము గాదు. రస సమీకరణ వాదము మహామహోపాధ్యాయ 3. Kuppuswami Sastry M.A., L.E.S. గారు “ఆశ్చర్యచూడామణి నాటకోపోద్ఘాతములో నీ రప సమీకరణ వాదముల నిట్లు తెలిపిరి. స సమీకరణ వాదమవ నేదో యొక రసము ప్రకృతికస మనియు మిగిలిన · వన్నియు నికృతి రసము అవియుఁ దెలుపు సిద్ధాంతము • "In the course of the development of the philosophy of Rasa, several attempts were made in the direction of Syinthesising the various Rasas, The more important results of such attempts were summed up in four kinds of syinthesis. Firstly, there is the Karuna syinthesis which originated from Valmiki and found its culmination in .Bhavabhuti's ఏకో రసః కరుణ ఏవ on the practical side and in Ananda Vardhana's శోకః శ్లోకత్వ మాతః on the theoritical side. Secondly there is the Santha-syinthesis, which started perhaps from the Maha- bharata, found its practical fulfilment in work like Aswaghosha's శారీపుత్ర ప్రకరణ, Sriharsha's Nagananda and Krishna Misra's Prabodha "Chandrodaya and received able advocacy on the theoretical side at the hands of the two great Alankarikas-Ananda Vardhana and Abhinava gupta. Thirdly there is the Sringara-syinthesis, which firmly rooted in human nature itself since the beginning of creation reached its acme of spiritual refinement, on the practical side, in the self effacing ideal of love delineated in an inimitable manner by the creative agenious of great poets like Kalidasa and Bana and on the theoretical -side, in the welknown dictum of the royal polymath, Bhoja రిసో 24 మానో ఒహంకార శ్శృంగార ఇతి గీయతే. And fourthly there is Adbhuta syinthesis which on the theoretical side became crystallized in the views of Narayana and Dharma Datta, reffered to by Viswanadha in his Sahitya Darpana and in the views of Bhanudatta as expressed in his Rasatarangini, and which, on the practical side led to the produc- tion of the wonder-dominated dramatic type represented by the older Ascbaryachudamani and the later Adbhuta Darpana of Mahadeva at the end of the 17th century". CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> hidi1fwg5ng1srkkytp02916mqu5xjm 104 218958 571787 2026-08-25T12:07:56Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '30 కావ్యాలంకార సంగ్రహము రసతత్త్వ చర్చావసరమునఁ బెక్కండ్రు పండితులొక్కొక్కరసము నభిమా- నించి యిది యొక్క టే రసమనివాదములు చేసిరి. ఆ చర్చలనుండి నాలుగు సిద్ధాంత ములు వెలువడినవి...' 571787 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>30 కావ్యాలంకార సంగ్రహము రసతత్త్వ చర్చావసరమునఁ బెక్కండ్రు పండితులొక్కొక్కరసము నభిమా- నించి యిది యొక్క టే రసమనివాదములు చేసిరి. ఆ చర్చలనుండి నాలుగు సిద్ధాంత ములు వెలువడినవి. మొదటిది కరుణరస సమీకరణము - సమీకరణమనమిగిలినవానినిఁ దగ్గించివేయుట. ప్రపధమమువ నీ కరుణము వాల్మీకినుండి యుత్పన్నమైనది. తదుపరి భవభూతిచే 'ఏకోర సతికరుణఏవ' అనువిధమున రూపమునుబొందెను. పిమ్మటో ఆనంద వర్ధనునిచే “శోకఃశ్లోకత్వమాగతః” అని సిద్ధాంతము చేయఁబడెను. రెండవది శాంత రససమీకరణము. ఇది మహాభాంతమునుండి యవతరించి యశ్వఘోషుని శారీపుత్త్రి ప్రకరణము, శ్రీహర్షుని నాగానందము, కృష్ణమిత్రుని ప్రబోధచంద్రోదయము, అను వానియందుకూపొంది యానందవర్ధన, అభినవగుప్తుల ప్రతిభావంతములగు వాదములచే సిద్ధాంతితమైనది. మూఁడవది శృంగారసమీకరణము. ఇది సృష్ట్యాదినుండియు మానవ ప్రకృతియందు బద్ధమూలమై మహాకవీశ్వరులగు కాళిదాస, బాణుల యమోఘ నిర్మాణశక్తిచే ననుకరింపరాని విధమున వ్యక్తీకృతమై యాధ్యాత్మికోన్నతినిఁ బొందినస్వార్ధరహిత పేముయే ల క్ష్యము గాఁగలది. భోజుఁ డిద్దానిని రసో భీమాన్కో హుకారళ్ళ్ళ,గార ఇతిగీయతే” ఆనికీర్తించెను. నాల్గవది యద్భుతరససమీకరణము.. సాహిత్యదర్పణమున నుదాహరింపఁబడినట్లు నారాయణ ధర్మదత్తులచే మొదట సిద్ధాంతము చేయఁబడినది. పిమ్మట ఆశ్చర్యచూడామణి యందును, అద్భుతదర్ప ణమునందును రూపొందిన.. కరుణ మొక్కటియే ప్రకృతిరసము; మిగిలినవి వికృతిరసములని కరుణసమీ కరణవాదులవాదము. శాంతమొక్కటియే ప్రకృతిరసము; మిగిలినవి వికృతిరసములని శాంతరస సమీకరణవాదుల మతము. శృంగార మొక్కటియే రసము; మిగిలినవన్ని యును భావములేయని శృంగారరసమీకరణవాదుల మతము. అద్భుతమొక్కటియే ప్రకృతిరసము; మిగిలినవి వికృతిరసములని యద్భుత సమీకరణవాదులమతము. ” - భారతమతానుసారముగా నెనిమిదిరిసములున్నము నందుఁ బ్రధానరసములం నాలుగుమాత్రమే. అవిశృంగారము, రౌద్రము, వీరము, బీభత్సము, మిగిలిన నాలుగు రసములను వీనినుండి పుట్టినవే. ఎట్లం శృంగారమునుండి హాస్యమును, రౌద్రము నుండికరుణమును, వీరమునుండి యద్భుతమును, బీభత్సమునుండి భయానకమును గలి గేను. శృంగారతిలకమున నిట్లు చెప్పఁబడినదని విద్యానాధుఁడీ క్రింది శ్లోకమును దాహ రించెను. హాస్యోభవతి శృంగారాత్ కరుణో రాద్రకర్మణః అద్భుతశ్చ తధా వీరాఠీభత్సాచ్ఛ భయానకం.. 1 CC-b. Jangamminadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> nztm3fy969di29igitaicqfkxabsfqt 104 218959 571788 2026-08-25T12:08:06Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తృతీయా శ్వాస ము ఇదిప్రాయోవాదము. శృంగారమునుండి జన్మించిన హాస్యమే కాక కేవల హాస్యరసము గూడఁగలదు. చూడుఁడు. గురోర్గిరః పంచది నాన్యధీత్య వేదాంతశాస్త్రాణి దినత్రయంచ అమీ సమాఘ్ర...' 571788 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>తృతీయా శ్వాస ము ఇదిప్రాయోవాదము. శృంగారమునుండి జన్మించిన హాస్యమే కాక కేవల హాస్యరసము గూడఁగలదు. చూడుఁడు. గురోర్గిరః పంచది నాన్యధీత్య వేదాంతశాస్త్రాణి దినత్రయంచ అమీ సమాఘ్రాయచ తర్కవాదాకా సమాగతాః కుక్కుటమిశ్రపాదా అయిదుది నాలలోఁ బూర్వమీమాంసా శాస్త్రమునుజదివి, మూఁడుదినా లలో వేదాంతము వెలిగించి తర్కశాస్త్రమును మూచూచి కుక్కుట మిశ్రపాదుల వారు వచ్చిరి. ఇట శృంగార సంబంధము లేదు . ఇష్టజనస్య వినాశౌచ్ఛాపాల్లే శాచ్చ బంధ నాద్వ్యసనాల్ ఏ తైరర్థవిశేషై, కరుణాఖ్యర సస్సముద్భవతి (నాట్యశాస్త్రము). ఇష్టజననాళమువలనను, శాపమువలనను, గ్లేశమువలనను బంధనమువలనను వ్యసనమువలనను గరుణరసముత్పన్ననుగును. పైశ్లోకమునఁ గరుణము రౌద్రకర్మము వలనఁ బుట్టునని చెప్పబడియున్నది. ఈ యిష్టజన నాశాదులకు రౌద్రము కారణము గావచ్చును. ఇట్లేమిగిలినవానినిఁ గూడఁ జూచుకొనవలెను. భారతమతానుసారముగాఁ గొందఱమతమున నెనిమిది రసములున్నను, గొందఱ మఠమునఁ దొమ్మి దిరసములున్నను మహాకావ్యమున "శృంగార వీరయోరవ్యతరస్య ప్రాధాన్యం” అని ప్రతాపరుద్రీయకర్తయు, "శృంగార వీర శాంతానా మేకో ఒంగీ రసఇష్యతే” అని సాహిత్య దర్పణకర్తయు వచించిరి. సాహిత్యదర్పణ కర్తయే శాంతమును బేర్కొ నేను. కాని యితర లాక్షణికు లెల్లరును శృంగార వీరములలో నొక్కటియే యంగిరసమనియు మిగిలిన రసముఁ లంగరసములనియు వచించిరి. లిన రసములకన్న వీనికే ప్రాధాన్యమిచ్చుటకుఁ గారణమేమి? మిగి "శృంగార వీప మధురః పరప్రహ్లాదమో రసః” అని ధ్వన్యాలోకము. (శృంగారమే మిక్కిలి మధురమును, ఆనంద జనకమును నగు రసము). ఈ రసమా మాధుర్యమును బట్టియేనా యానందజనకముని కాదు. జగత్తుయొక్క యవిచ్ఛిన్న తకు భోగేచ్ఛప్రధాన మైనది. "ప్రజాతంతుం మావ్యవచ్చేత్సీ” (సంతానరూప మగు సూత్రమును దెంపవలదు) అని వేదము నుడువుచున్నది. ' సంతతిశుద్ధ వంశ్యా హి పరత్రేహచ శర్మ" (పరిశుద్ధ వంశమునఁ బుట్టిన సంతానమిహపర లోకములఁ గల్యా ణముఁ గూర్చును.) కాన సంసారసాధనమైన సంభోగ ముపాదేయము . మరియు "శ్రియాణాం ఖలుధ ర్మ్యాణాం సత్సత్న్యో మూలకారణం” (ధర్మబద్ధములైన కర్మల కుత్తమురాండ్రుగు నిల్లాండ్రు మూల కారణము) అని ఈ శృంగార రసమునకు శ్రీమహావిష్ణునే యధిదేవతగాఁ బేర్కొనఁబడియున్నాఁడు', 28 కాళిదాసకవి పచించెను. CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> g8w4n8f51q7mftfghtg3bw5rmpkwv3w 104 218960 571790 2026-08-25T12:08:15Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము దీనినిఁబట్టి దీని ప్రాముఖ్యము దెలియఁగలదు. ఈ శృంగారము ధర్మతత్పదలచే నవలంబింపఁబడి లోకకల్యాణ హేతు వగును. ధర్మానికుద్ధమగు కామము లేక శృంగార ముపాదేయమే యగ...' 571790 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము దీనినిఁబట్టి దీని ప్రాముఖ్యము దెలియఁగలదు. ఈ శృంగారము ధర్మతత్పదలచే నవలంబింపఁబడి లోకకల్యాణ హేతు వగును. ధర్మానికుద్ధమగు కామము లేక శృంగార ముపాదేయమే యగును. "ధర్మా విరుద్ధో భూతానాం కామోస్మి భార తర్షభ ! " నేను ( శ్రీ ృష్ణుఁడు) మనుష్యులయొక్క ధర్మావిరుద్ధమగు కామమను. అనఁగాఁ " గామ స్వరూపుఁడను" అని భగవద్గీతలోఁ జెప్పఁబడి యున్నది. పురుషార్థ ములగు ధర్మార్థకామమోక్షములలో సైహిక లక్ష్యములగు ధర్మార్థ కామములలో ధర్మము ప్రధాన మైనది. ధర్మము, ధర్మబద్ధమగు వర్ణమును, ధర్మార్థ బద్ద నుగు కామ మును అక్ష్యునులు. అర్థకామముల నణఁచిన ధర్మమే లోకకల్యాణ హేతు వగును. కావున ధర్మానుబంధియగు శృంగారమే యత్యుత్తమము. అప్లియే యానందజనకము. అట్టి శృంగారమే కావ్య నాటకములో గ్రాహ్యమని దానికిఁ బ్రాధాన్య మొసఁగిరి. ఇట్టి శృంగారము ముద్రులచేఁబడినచో నది ధర్మహీనమగును. ఉత్తమ ప్రకృతిపాయః రసళ్ళృంగార ఇవ్యతే” (శృంగారరస ముత్తమనాయ కాశ్రితము) అని సాహిత్యదర్పణ కారుఁడు. 'లోకోత్తరనాయకాశయేణ శృంగారస్య పరి పోషాతిశయ (లోకోత్తర నాయ కావలంబము చే శృంగారరసము పురమగురు) అని ప్రతాపరుద్రీయము. దీనిచే ధీరోదాత్తుఁడైన నాయకుఁడే యీ శృంగారరసమున కాలంబన మైయుండి యుత్తమమయిన గార్హస్యమును ప్రదర్శించిననే 'యథారాజా తధాస్త్రజ' అన్నట్లు లోక మాతని ననుసరించుచుండును. ప్రజలు ధర్మ పరుఁడగు ప్రభువును సేవించిన ట్లధర్మ పరుని సేవింపరు. చేనునివలె పట్టివానినిఁ బదభొష్టునిఁ చేయుదురు. ప్రాచీనకాలములో మన దేశమున రాజు ధర్మపరుడుగా నుండెడి వాఁడు. ధర్మ మభివృద్ధినొందిన ట్లఫర్మము వర్ధిల్లదు. ధర్మము నణచిన కామమున మానిఁగి యగ్నివర్ణుఁడు తుదికి క్షయరోగముచే మృతినొందెను. ధర్మమువణఁ చిన యర్థ పిపాసతో దుర్యోధనుఁడు సకుటుంబము గా నశించెను. ధర్మపరుఁడగు ధర్మ రాజునకు లోఁగియుండి యర్థపరుఁడయిన భీముఁ డీప్సితమును బొందేరు. కాఁబట్టి యర్థ కామ ముల నణఁచిన ధర్మము ప్రధానము. ఉత్తమ సంస్కారము గలవారే యిట్టి ధర్మబద్ధ మగు శృంగారమున కాలంబనము కాఁదగినవారు. అట్టుగాని నాఁడది క్ష దశ్యం గార మగును. సాధారణుల శృంగారమన సనుభావాది సామగ్రి తగినంత లేకపోవుటవలన వచ్చట రసము పుష్టముగాదు. కాన నది రసముగాక రసాభాసమే యగును. రసా భాసమైనను బరళీయారతిని విడిచి తిర్యజ్ఞ్మేచ్ఛగతముగుంచో నది యుపాధేయమే యగును. అందాస్వాద్యత గలదు. కాని జగ జీవిచ్ఛిన్నతకుఁ దన్మూలమున లోక కల్యాణమునకు శృంగార ముత్తమమయినదే! ఆది పరమపవిత్రముగా నుండవలెను. తుద్రముగా నుండరాదు. CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> q14wtwkl19wi8y5gqvcs7z6mgtd9wnm 104 218961 571791 2026-08-25T12:08:25Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తృతీయాశ్వాసము శాకుంతలమున దుష్యంతుఁడు శకుంతలను దిరస్కరించిన ఘట్టమును జూడులను. మహర్షి యగు కణ్వుని చేఁ బంపఁబడి పూజ్యురాలగు గౌరమిచేతను, శిష్యులచేతను, గొనిరాఁబడి స్వయముగా స...' 571791 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>తృతీయాశ్వాసము శాకుంతలమున దుష్యంతుఁడు శకుంతలను దిరస్కరించిన ఘట్టమును జూడులను. మహర్షి యగు కణ్వుని చేఁ బంపఁబడి పూజ్యురాలగు గౌరమిచేతను, శిష్యులచేతను, గొనిరాఁబడి స్వయముగా సౌందర్యాధిదేవతవలె నున్న శకుంతలను, బైఁగా నేను నీ భార్యనని చెప్పుచున్నను దుష్యంతుఁడు దిరస్కరించెను. ఏలన, వివాహము సేసి కొన్నట్లాతనికి స్మృతిలేదు. పర స్త్రీ స్పర్శపాంసులుఁడ నగుదునేమో యని యాతనికి భయము. ఇట నాతని ధర్మబుద్ధి మెచ్చుకొనఁదగినది గదా! కొరకుటయే తడవుగా దానినిఁ దన యంతఃపురములోనికిఁ గొనిపోలేదు. మరొకటి జడుఁడు. శ్రీరాముని కుమారుఁడగు కురుఁ డొక గదిలో నిద్రించుచుండఁగా నాతనియొద్ద కొక స్త్రీ (ఆయోధ్యాపుర లక్ష్మి) వచ్చినది. ఆమె యయోధ్యాపుర లక్ష్మి యని యాతనికిఁ దెలియదు. అప్పు డామెను జూచి యాత్ఁ డనుచున్నాఁడు: కా త్వం తుభే! కస్యపరిగ్రహోవా | కింవా మదభ్యాగమకారణం లే ఆచక్ష్వముక్త్వా వళినాం రమూణాం | మనః పర స్త్రీ విముఖ ప్రవృత్తి. ఓ కల్యాణీ! నీ వెవరవు? ఎవని భార్యవు? ఎందులకు వచ్చితివి? రఘువంశస్థులు పర స్త్రీ విముఖులని గ్రహించి యెందులకు వచ్చితివో చెప్పుము. ధర్మప్రవృత్తి యనఁగా నిట్టిదికదా ! ఇట్లే వీరరసము గూడ ధర్మరక్షకత్వమూలమున లోకకల్యాణ హేతు వగును. వీరులలో స్వార్థత్యాగము, ధర్మపరతంత్రతయు ముఖ్యములు వీరులగు శ్రీరామ, యుధిష్ఠిరాదుల స్వార్థత్యాగ ధర్మనిష్ఠతలు వివరింపఁ బనిలేదుగదా! కావున వీర రసమునకును నాలంబనము ధీరోదాత్తులే కావలయును . ఏ రి సమువలన లోకకల్యాణము గలుగునో వానికిఁ గావ్యమునఁ బ్రాధాన్య మిచ్చిరి. భరతుఁడు శృంగార వీరముల కే ప్రాధాన్య మిచ్చినను దరువాతి విశ్వనాధాదులు శాంతరసమునకుఁ గూడ సమాన - స్థాన మిచ్చిరి. ఈ మూఁడే ధర్మానుబంధముగలిగి లోకకల్యాణ హేతువు అగును . అద్భుతము శృంగార వీరములతో సంకరముగానే యుండును. శృంగార వీర శాంత కొందఱు కావ్యమున వీరశృంగారములే యుండవలెనన్న నియమము భర తుఁడు సేయలేదనియు, భరతుని 'శృంగారో వీర ఏవవా' అను వాక్యములకు బై యర్ధము గాదనియు లోక ప్రసిద్ధినిఁబట్టి మాత్రమే శృంగార వీరములను గ్రహించే వనియుఁ జెప్పుకుఁ గరుణ రొదాని రసములను గూడఁ బ్రధానముగా గ్రహించి కావ్యములను రచింపవచ్చుననియు నుత్తరరామాయణమున భవభూతి కరుణరును, వేణీ సంహారమున భట్టనారాయణుఁడు కాదమును బ్రధానము గాఁ జేసిరనియు, నిదే. విధి న నితర రసములను గూడఁ ప్రధానము గాఁ జేసి కావ్యములు చింవచ్చు నియుఁ దెలుపుడుకు jangamwadi Math Collection. Digitized by Gangotri T<noinclude><references/></noinclude> oj9pw675k9th6eyxpsejn511zovbovo 104 218962 571792 2026-08-25T12:08:35Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '3.0 కావ్యాలంకార సంగ్రహము నాయకులు స్వార్థమును ద్యజించి ధర్మతత్పరత్వమున వర్తించుచోట్ల సద్భుతర సము కనఁబడుచు నే యుండురు, 'వీర స్యేవత యక్కర్మ సోఒద్భుతః పరికీర్తి కీర్తితః' (వీర...' 571792 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>3.0 కావ్యాలంకార సంగ్రహము నాయకులు స్వార్థమును ద్యజించి ధర్మతత్పరత్వమున వర్తించుచోట్ల సద్భుతర సము కనఁబడుచు నే యుండురు, 'వీర స్యేవత యక్కర్మ సోఒద్భుతః పరికీర్తి కీర్తితః' (వీరుని కర్మ యద్భుతమనబడును. అవఁగా నద్భుతరసముగాఁ బరిణమించును) అనిభర తుఁడు, ఇట్టి లోకోత్తర కావ్యమును గుణించియే 'విశ్వశ్రేయః కావ్యం' అని వన్నయభట్టు నాకొనినాఁడు. కరుణ, బీభత్స, భయానక, హాస్యరసముల కట్టి లోకోత్తర నాయ కాళోయత్వ మక్కఅలేదు. వీనికున్నంత ధర్మసంబంధము వానికి లేదు. ఈ కారణములను బట్టి శృంగార వీర శాంతములకే కావ్యమునఁ బ్రాధా ”వ్యము స్వీకరింపఁబడినది. స్థాయిభావములు క. రతి, హాస, శోక, యత్నము, లతిభీతి, జుగుప్స, రోష, మచ్చెరువు, శము బతులక్రమమున నవి సాం ప్రతము రసస్థాయి భావ భావనఁ జెందుకో. శృంగార, హాస్య, కరుణ, వీర, భయానక, బీభత్స, రాజ, ఆద్భుత శాంతము లను తొమ్మిది రసములకును గ్రమముగా రతి, హాస, శోక, ఉక్న :(ఉత్సాహము) భయ, జుగుప్సా, క్రోధ, విస్మయ, శమములు స్థాయిభావములం. స్థాయిభావము లనఁగా వాసనారూపమున సామాజిక హృదయమున నున్న క్యాదులు. “చిరంచితే పతిష్ఠంతే సంబధ్యంతే సుబంధిభిః రసత్వం యే ప్రపద్యంతే ప్రసిద్ధాః స్థాయి మోడెత్ర రే సజాతీయైర్విజాతీయై రతిరస్కృతమూర్తిమాన్ యావద్రసం వర్తమానః స్థాయీభావ ఉదాహృతః” వెనుక నివరింపఁబడినది. శ. రసములకుఁ దొమ్మిదింటికిఁ బొసఁగిన యీ స్థాయి భావములకు నొనర్తు రసికత లక్షణ లక్ష్యము లసదృశ రసశాస్త్రవేత్త లౌ నా నవఁగళా. 0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> j5n6r4eas92h8pxcnenfpfhbkemro3o 104 218963 571793 2026-08-25T12:08:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '--41 తృతీయాశ్వాసము రతి లక్షణము, క తరుణీమణులకుఁ బురుషుల కరయఁగ సంభోగవిషయమగు సభిలాష స్ఫురణము మనములఁ బొడమిన ధరలో నది రతియంగఁ దగు నెట్లన్నర్. ज्ञानमंदिरम् 3.00 f పురుషులక నుటకున్నఁ...' 571793 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>--41 తృతీయాశ్వాసము రతి లక్షణము, క తరుణీమణులకుఁ బురుషుల కరయఁగ సంభోగవిషయమగు సభిలాష స్ఫురణము మనములఁ బొడమిన ధరలో నది రతియంగఁ దగు నెట్లన్నర్. ज्ञानमंदिरम् 3.00 f పురుషులక నుటకున్నఁ దరుణుల కనుట యుక్తము. తరుణీతరుణులకు మనస్సునఁ బొడమిన సంభోగ విషయకమగు నభిలాష లేక కామము రతి. “తత్ర సంభోగ విషయక ఇచ్ఛావిశేషో గతిః” (సంభోగ విషయకమగు నిచ్ఛావిశేష మే రతి) అనియు, “యూ సూర న్యూన్య విషయా స్థాయినీచ్ఛా భవేద్రతిః” (యువతీయువకుల యన్యోన్య విషయకమగు నిచ్ఛయే రతి) అనియును రతిలక్షణము కానఁబడుచున్నది. కాని రసగంగాధర కారుఁడు "తత్ర స్త్రీపుంసయో రవ్యోవ్యాలంబనః ప్రేమాఖ్య శ్చిత్తవృత్తిని శేషో స్థితిః స్థాయిభావః” ( స్త్రీ పురుషులయొక్క యన్యోన్యాలంబనము ఇట ప్రేమనును చిత్తవృత్తి విశేషమును రతి స్థాయి భావము) అని వచించెను. " సంభోగేచ్ఛ”యపక ప్రేమరూపనుగు చిత్తవృత్తివిశేషమే రతి యని నిర్వచింపఁ బడినది. రసములును, భావములును నివ్వన్నియుఁ జిత్తవృత్తివిశేషములే యని గుర్తుంచుకొన వలెను. విభావాదులచే లెస్సగాఁ బరిపుష్టములయిన యా చిత్తవృత్తి విశేషములు రసములనియు, అపరిపుష్టములయినచో భావములనియు వ్యవసారింపఁ బడును. ఈ రతియొక్క యవస్థ లీ. క్రింది విధ మునఁ బెద్దలు తెలిపిరి. పల్లవ, కలికా, ప్రమాన, ఫల, భోగభా, గియంక్రమశః ప్రేమా, మాసః ప్రణయః స్నేహోరాగోనురాగళ్ళ. ఈరితి యంకరా వస్థయందుఁ చేమమనియుఁ బల్లవావస్థయందు మానమనియుఁ -గలికా (మొగ్గ) వస్థయందుఁ బ్రణయమనియుఁ, బుష్పావస్థయందు స్నేహమనియు, ఫలావస్థయందు రాగమనియు, భోగావస్థయం దనురాగమనియు చెప్పఁబడును. ఇందు “అంకుర... ఫంతమగు పంచావస్థలు గల రతి పూర్వరాగమున ననఁగా సంభోగావస్థకుఁ బూర్వమునను, భోగా వస్థగలరతి సంభోగమందును నుండును. - పూర్వ రాగమున నీ పంచావస్థలు గల రతివలన నాయికకుఁ గొందఱ మతమున దళా వస్థలును, మఱి కొండఱ మతమున ద్వాదశా వస్థలును గలుగును. ఆ యవస్థలు ముందు "తెలియును. “ఆదౌ వాచ్యః స్త్రీయా రాగః వుంసః పశ్చాత్తదింగి తైల CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> l1gbkuh2j4n0oe2u6kjbhh5gih0hwfe 104 218964 571794 2026-08-25T12:08:55Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము ఈ రతి ప్రథమమున నాయికకే కలిగినట్లును, నా యా యింగితముల చేఁ.. బిమ్మట నాయకునికిఁ గలిగినట్లును గావ్యమునఁ వర్ణింపఁబడవలెను. ఒకానొక చోఁ బ్రధమమున నాయకుని కలి...' 571794 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము ఈ రతి ప్రథమమున నాయికకే కలిగినట్లును, నా యా యింగితముల చేఁ.. బిమ్మట నాయకునికిఁ గలిగినట్లును గావ్యమునఁ వర్ణింపఁబడవలెను. ఒకానొక చోఁ బ్రధమమున నాయకుని కలిగినను నాయిక కలిగినట్లు వర్ణించుట హృద్యమార్గము ఏలన, నాయకుఁడు పౌరుషో హేశుఁడై యుండవలెను. అనఁగా ధైర్య స్థైర్యాదులం గలిగి యుండవలెను. అట్లయిననే యాతఁడు శోభిల్లును. కాన నాతని మనస్సునఁ బ్రధమమున రతి గలిగినను గావ్యమున సహృదయులు దానిని పట్లు నిబంధింపరు. ఈ విషయమును రుద్రటుఁడు గూడ నిట్లు దెలిపెను. పూర్వం నారీ భవేదత్తా పుమా ఫశ్చాత్తదింగి తైః తత సంభోగ లీలేతి స్వభావ సుభగా స్థితిః- నాయిక నాయకునిఁ జూచి యనురక్తురాలు గావలెను; దాని యింగితములచేఁ బిమ్మట నాయకుఁ దనురక్తుఁడు కావలెను; పిమ్మట వారి సంభోగ లీల; ఇది స్వభావసుందరమగు విధము . ఉ, చల్లఁదనంబె చంద్రునకుఁ; జక్కఁదనంబె ప్రసూన ధన్వికి; సల్లలితోరుసౌరభమె చైత్రున; కొక్క నికొక్క మేలిమే తెల్లముగాక; నాపతి యుదీర్ణ గుణాఢ్యుఁడు నారసింహభూ వల్లభుఁ; డట్లు సర్వగుణ వైభవ మెవ్వరికైనఁ గల్గునే? 00 ఒక నాయిక నరసభూపాలుని గుణమల నిట్లు నుతించుచున్నది; చంద్రున కొక్క చల్లఁదనమే కలకు; నున్మధున కొక్క చక్కఁదన మేకలదు; చైత్రుప కొక్క సౌరభమే కలదు; ఇందొక్కొక్కరి కొక్కొక్క గుణముమాత్రమే కలదు; నాప్రియుఁ డగు నరసభూపాలుఁడు సర్వగుణాఢ్యుఁడు. ఇట నాయిక చేసిన తివలన వరసభూపాలునియం దామెకుఁ గల రతి వ్యక్త మగుచున్నది. ఇటఁ దనకు రతి యుదయించినట్లు నాయిక మోటిమాటలతో.. దెలుపలేదు. ఆ వర్ణవముచే వ్యక్తమగుచున్నది. హాస లక్షణము క. చేకొని యక్రూరముల గు నాకార వికార చేష్ట లాలో కిం పర్ గైకొను మనోవికాస స్వీకారము హాసమయ్యె విను మెట్లన్న CC-0. Jangamwadi Math Collection? Ditized by eGangotri 00<noinclude><references/></noinclude> kh4ml0kf1msan0ctpoybzhzaeoqvepk 104 218965 571795 2026-08-25T12:09:05Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తృతీయాశ్వాసము 3.03 “ఆక్రూరములగు నకు 'అతి వికృతములగు' అని పాఠాంతరము. ఇడియే లెస్స. మశీయు నికృతసంభాషణచేఁ గూడ హాసము గలుగును. కావున "కం. చేకొని యతి వికృతములగు ! నాకారాలా పచేష్టితాదు...' 571795 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>తృతీయాశ్వాసము 3.03 “ఆక్రూరములగు నకు 'అతి వికృతములగు' అని పాఠాంతరము. ఇడియే లెస్స. మశీయు నికృతసంభాషణచేఁ గూడ హాసము గలుగును. కావున "కం. చేకొని యతి వికృతములగు ! నాకారాలా పచేష్టితాదులు చూడకా" అను పాఠము యుక్తము. -“ఆశీ వికృతములయిన యాకారము, అలా పములు, చేపితములు మొదలయినవానినిఁ జూచుట చేఁ గలుగు మనోవికాసమే హాసము' అనియర్థము. ఈ యర్థమే యీంది సాహిత్యదర్పణ, రసగంగాధరముల లక్షణములను గానఁబడుచున్నది. వికృతాకార వాగ్వేషచేష్టాదే ర్నర్తకాద్భవేత్. హాస్యోహాసః స్థాయిభావః అని సాహిత్యదర్పణము. వాగంగాది ని రదర్శనజన్మా వికాసాఖ్యో హాసు (వార్వికారములను, అంగ వికారములను జూచుట వలనఁ బుట్టిన చిత్తవికాస రూపముగు వృత్తివిశేష మే హాసము) అని రసగంగాధర లక్షణము. చ. అదె! యిదె వచ్చెవచ్చె నరసాధిపు దాడియటంచుఁ బాళెముల్ బెదరి బరీదుఁ డేగు నెడఁ బెంపఱి ఖానులు వెన్క ముందుగాఁ గదిసి హళి నెక్కి హయశంధరముల్ పొడగాన కప్పుడే చదిపిరి వాజిన స్తముల శత్రులఁటంచు భ్రమింతురెంతయుఁ ౧౨ తా. బరీదుఁ డను నొక ముసల్తాను ప్రభువు నరసాధిపునిదాడి “వచ్చె వచ్చె” "నని సేనలు బెదరఁగాఁ దాను బరుగిడెను. ఆతని సేనానాయకులు నిభాంతులై గుఱ్ఱములపై వెనుక ముందుగాఁ గూర్చుండి గుఱ్ఱపుఁ దలలను గానక యప్పుడే నిరస -భూపాలు సైన్యములు వచ్చి తమ గుఱ్ఱపుఁ దలలను ద్రుంచినపని భ్రమపడిరి. ఇట ఖానులు వెన్కముందుగాఁ గూర్చుండుట యను వికృతచేష్ట హాసమును వ్యక్తము సేయుచున్నది. ఈ హాసోదాహరణ పద్యమును" అనఘనృసింహ! నీయ రి” ఇత్యాద్యేతద్గ్రంధ భయోదాహరణ పద్యమును సమానముగానే యున్నవి. కావునఁ బ్రతాపరుద్రీయము- -నందలి యీ క్రింది శ్లోకమును గ్రహింతము, 3 బిభ్రాణాణ కబరీర్ఘృతాంజన దృశః కృత్వా కుచే కృత్రిమా స్త్రీ వేషాన్నిః కాకతీంద్ర నగరే ప్రచ్ఛన్న రూపాజ్' సృపాక్ దృష్ట్వా మమపాస్య వక్షసి కుచావా కృవ్య నీవీప్పృతో<noinclude><references/></noinclude> 5gqxcdfjf7fn0ntxk4ier4yhxafuozz 104 218966 571796 2026-08-25T12:09:17Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము తా. కొప్పులు పెట్టుకొని, కన్నులకుఁ గాటుక పెట్టుకొని, కృత్రిమ స్తనము లఁ1 ధరించి స్త్రీ వేషములతోఁ బ్రచ్ఛన్నరూపులై కాకతీంద్రనగర వీధులలోఁ జనుచున్న శత్ర...' 571796 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము తా. కొప్పులు పెట్టుకొని, కన్నులకుఁ గాటుక పెట్టుకొని, కృత్రిమ స్తనము లఁ1 ధరించి స్త్రీ వేషములతోఁ బ్రచ్ఛన్నరూపులై కాకతీంద్రనగర వీధులలోఁ జనుచున్న శత్రురాజులను జూచి దుండగీం డగు విటులు దువ్వలువలూడ్చి కుచములులా ఁగి నీ యని నవ్వుచున్నారు. క, హితజన విరహ వ్యధ చే శోక లక్షణము సతిశయమై జనుల మాససాంభోజమునక్ ప్రతిదినము పొడము దుఃఖం బభూవహింప కమగు నెట్లన్నర్. 'హితజన వివహదుఃఖమునఁ గలుగుదుఃఖ మతిశయించినచో శోకమగును అని యర్థము. ఇట 'వ్యథ చేఁ బొడము దుఃఖము' అనుట పొరపాటు. మరియు నొకహిత జన విరహము చేతనే శోకము గలంగదు. ఇష్టజనస్య వినాశాత్ శాపాల్లే కాచ్చ బంధనాద్వ్యసనాత్ ఏ తైరర్థవిశేషై॥ కరుణాఖ్యర సస్సముద్భవతి. ( నాట్యశాస్త్రము). ఇష్టజన వినాశము, శాపము, క్లేశము, బంధనము, వ్యసనము మొదలయిన గరుణరసము గలుగును. మరియును రసగంగాధరమున "పుత్రాదినియోగ మరణాది జన్మా వైళ్లబ్యాఖ్య శ్చిత్తవృత్తివి శేషళ్ళోకు (పుత్రుఁడు మొదలగువారి వియోగములవలనఁ గాని మరణాదులవలనఁ గానీ కలిగిన వైక్లబ్యమనుచిత్తవృత్తివి శేషమే శోకము) అని లక్షణము చెప్పఁబడినది. ఈ రెండు లక్షణములును సమగ్రములు . కాన గ్రాహ్యములు • మరియు లక్షణ పద్యముని “దుఃఖం బతిభూమి పహింప శోకమగు” నని యున్నది. 66శోకస్య పరిపోషః కరుణః” (శోకము యొక్క పరిపుష్టావస్థయే కరుణము).. అని కలదు. అతిభూమిని వహించిన శోకమ కరుణమే యగునుగదా! కాన నది శోక స్థాయిభావ లక్షణము. గాక కరుణరసలక్షణ మగుచున్నది. ఇష్టజన విరహాది నా ఆత్మని దుఃఖాశీభూమి ళ్ళోకః ఆను ప్రతాపరుద్రీయ శోక స్థాయిభావలక్షణము గూడ నీ దోషగ్రస్తమే యగుచున్నది. చ, పతులనృసింహ శౌర్యశిఖిపాలుగఁ జేసిన యట్టి పాపపు శతధృతి కింతటం జలముజాఱడు; మమ్మును దావపావక CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> l8tfbu9wy2hplgyxqffpxr9a1cokd45 104 218967 571797 2026-08-25T12:09:27Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తృతీయాశ్వాసము 3.x వ్రతతుల పాలు చేసె; నని పల్మఱు రోదనమందు విద్విష తృతులకు బాష్పపూరములె చాలు వనానలు హరింపఁగr. శత్రుకాంతలకు భర్తృవిరహ కారణమున బొమ్పము లందయించి.వి. ఇట వారి పలుకు...' 571797 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>తృతీయాశ్వాసము 3.x వ్రతతుల పాలు చేసె; నని పల్మఱు రోదనమందు విద్విష తృతులకు బాష్పపూరములె చాలు వనానలు హరింపఁగr. శత్రుకాంతలకు భర్తృవిరహ కారణమున బొమ్పము లందయించి.వి. ఇట వారి పలుకులును, వారి రోదనములును శోకమును వ్యక్తపఱచును. ఉత్సాహ లక్షణము క, ఆత్యున్నత లోకో త్తర కృత్యంబులు సేయవేఁడి కృతకృత్యుల నిత్యముఁ దలఁచు ప్రయత్నం బత్యంతో త్సాహమయ్యె నది యెట్లన్న. తా. లోకోత్తర కార్యముల సాధింపఁజేయు గట్టి యత్న ముత్సాహము. లోకోత్తర కార్యములన నిట దాన, ధర్మ, దయా, యుద్ధాదులు. రసగంగాధరమున దీని లక్షణ మిట్లున్నది. పరపరాక్రమహానాది స్మృతిజన్మా ఔన్నత్యాఖ్య శ్చిత్తవృత్తి విశేష ఉత్సాహః'' (శత్రువులయొక్క పరాక్రమముయొక్క క్షీణతాదులను స్మరించుట వలనఁ బుట్టిన యౌన్నత్య ముత్సాహము. మ. అసిఁ జెండాడి విపక్ష వృక్షముల శౌర్యాగ్నిచ్చటం బేల్చి శ ప్రసరత్సీరముల౯ రణోర్వితలము సంక్షుణ్ణముఁజేసి వై ర్యసృగార్ద్రంబొనరించి ప్రోది గొన కుద్యత్కీర్తి సస్యౌమముల్ వెససిద్ధించునె? యంచుఁబల్కు నరసోర్వీనాధు యోధావళుల్ AL తా. నరసభూపాలుని యోధులు “శాత్రవులను వృక్షములను గొట్టివేసి శౌర్యాగ్నితోఁ గాల్చి, శస్త్రములను నాఁగళ్ళతో రణభూమినీ క్షుణ్ణముగాఁజేసి శత్రు వుల రక్తము చేఁ దడపినఁ గాని కీర్తి సస్యములు పండు నేని" యని పలుకుదురు. ఇటయోధావళియొక్క పలుకులు రణోత్సాహమును వ్యక్తము సేయుచున్నవి. శ, క్రూరాకారముఁ జూచిన భయలక్షణము నారజను నిహృదయమందు ననురాtled by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> dc3jimukoa7ya2j0g4wm9qmlsitfsx4 104 218968 571798 2026-08-25T12:09:38Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '3.DE కావ్యాలంకార సంగ్రహము కూరాశంక సమగునది ధారుణిలో భయమనంగఁ దగునెట్లన్నన్ . 500 ' కరా కారాదికమున' అనిపాఠాంతరము. ూరాకారాదులను జూచుట వలన జననిహృదయమందు మరణాదిరూపమలో సర్ధశంకకలుగున...' 571798 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>3.DE కావ్యాలంకార సంగ్రహము కూరాశంక సమగునది ధారుణిలో భయమనంగఁ దగునెట్లన్నన్ . 500 ' కరా కారాదికమున' అనిపాఠాంతరము. ూరాకారాదులను జూచుట వలన జననిహృదయమందు మరణాదిరూపమలో సర్ధశంకకలుగునో యదిభయము . “వ్యామదర్శనాదిజన్మా పరమావర్ధి విషయరోవైక్లబ్యాఖ్య శ్చిత్తవృత్తి విశేషః భయం" (వ్యాఘ్ర దర్శనము మొదలగు వానివలనఁ బుట్టినట్టి పరమాన విషయకమగు వైక్లణ్యరూపమగు చిత్తవృత్తివిశేషము భయము) అని రసరంగాధర అక్షణము. ఇటభయము సర్వప్రాణి సాధారణమైనను "ఏ జనుని హృదయమందు ” అని చెప్పఁబడుట చేఁ బశుపక్ష్యాదులకుఁ గలుగు ననర్థకంక భయము గాదని యర్థమగును. కాసనిది ప్రమాదము. జనశబ్దమునకు జంతువని యర్థము చెప్పుకొన్నచో సరిపోవును. స్థాయిభావమగు భయమునకును సంచారిభావమగు వ్రాసమునకును భేదమేమి ? అన శార్దూలాది దర్శనమువలనఁ గలుగు మరణాదిరూపమహానర్థళంక భయము. ఇతర భయ హేతువులవలనఁ గలుగు మరణాది భిన్ననుగు నవర్థశంక త్రాసము. ఈ వ్రాసము వ్యభిచారి భావము - చ. అనఘ! నృసింహ! నీయరి వనావళికేగి గుహాగ్రసుప్తుఁడై యనిమరలంగలంగని భయంపడి పాఱుచు “నాజిగాదు కా” దని సతి తెల్పినందెలియఁడౌర! నిషాదులఁ జాపహస్తులం గని విపినేభపంక్తి ఁగని క్రమ్మఱనాజియఁ దలంచుచు, తా. నిద్రనుండి తటాలున లేచి పరుగెత్తుట, భార్యదెలిపినను నమ్మకుండుట, మొదలగునవి శత్రువుయొక్క భయమును వ్యక్తము సేయుచున్నవి. అది సామాన్య భయముగాక మరణరూపావర్థ శంకగానే గ్రహీంపపలెను. జుగుప్సా లక్షణము పలాస్థి శోణితాదులఁ బలుమాఱును జూడ నరుచిభావము లోనం దళుకొత్త నిగర్షణ మది తలపోయ జుగుప్సయనఁగఁడగు నెట్లన్న CC-0. Janganwadi Math Collection Digitized by Gangotri<noinclude><references/></noinclude> mu3eyqxzl4rm76luoxwx2wug3bu4sh6 104 218969 571800 2026-08-25T12:09:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తృతీయాశ్వాసము 3.18 రక్తమాంసాదులను గాంచుటవలనఁ గలుగు సేవగింపు జరప్ప. అయితే కొందఱకు మాంసాదులను జూచుటవలన సేవగింపు గలుగదుగదా! కానీ నీ లక్షణ 6 మసంపూర్ణము. ప్రతాపరుద్రీయమున . అర్థా...' 571800 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>తృతీయాశ్వాసము 3.18 రక్తమాంసాదులను గాంచుటవలనఁ గలుగు సేవగింపు జరప్ప. అయితే కొందఱకు మాంసాదులను జూచుటవలన సేవగింపు గలుగదుగదా! కానీ నీ లక్షణ 6 మసంపూర్ణము. ప్రతాపరుద్రీయమున . అర్థానాం దోషవర్శనా ది భిన్గర్హణా జుగుప్సా” (ఆ యా పదార్థము అందలి దోషదర్శనాదులచేఁ గలుగు రోత జుగుప్స) అని చెప్పఁబడినది. ఎవనికి దోషము గనఁబడిన వానికే రోత లేనిణానికి లేదు అని యర్థము వచ్చుచున్నది. రసగంగాధరమున **కదర్య వస్తునిలోకన జన్మా విచికిత్సాఖ్య శ్చిత్తవృత్తి విశేషో జుగుప్సా” (ఏవగింపుగొలుపు పురీషాది వస్తువులను జూచుటవలనఁ బుట్టినట్టి విచికిత్స యను చిత్తవృత్తివిశేషము జుగుప్స యనఁబడును) అని చెప్పఁబడియున్నది. ఈ లక్షణమే సుందరమైనది. ఏలసఁ, బురీషాది దర్శనమున నెల్లరకును రోఁత గలుగును. రక్త మాంసాదుల దర్శనమువలనఁ గానీ, పదార్థములందలి దోష దర్శనమువలనఁ గానీ యెల్లరకును రోఁత గలుగదు. కొందఱకు మాత్రమే కలుగును. కావునఁ గదర్య వస్తు విలోకనమన నెల్లూరును సర్వసాధారణముగా సేవగింపుగొలుపు వస్తువులను జూచుట. దీనివలనఁ గలుగు రోఁత జుగుప్స, చ, తలలు సరోజముల్, మెదడు తండమున్నురు, మంత్రజాలముల్ జలఫణు, లస్థిఖండములు, శంఖములై తగు నెత్రు పేర్లలోని గలధకపాలనౌచయముఁ గ్రక్కున నెక్కి చరించు సంగర స్థలుల నృసింహనిర్దళిత శత్రువసారస మత్తభూతముల్ , _90 ఇట భూతములు నెత్రు పేర్లలోఁ జరించుకున్నట్లు చెప్పఁబడినది. ఆ నెత్తు పేర్ల వర్ణవము జుగుప్సను వ్యక్తము సేయుచున్నది. శం. అపకారకారులకు నరు క్రోథ 'లక్షణము లపరాధమొనర్చ నే మహామహుని మనం బు పరిజ్వలితంబగు నది య పరిమితక్రోధమయ్యె నది యెట్లన్న 990 ఒశత్రుకృతోపచా రేణ మనః ప్రజ్వలనం క్రోధ” (శాత్రవులు వేసిన యప చారముచే మనస్సు ప్రజ్వలించుటయే క్రోధము) అని ప్రతాపరుద్రీయము. గురు బంధుప్రధారి పరమారాధ్మth (మంగా కొtiz శ్చిత్తవృత్తివివః క్రోధః :<noinclude><references/></noinclude> awzgd6x6lwzs3xn3tmqii9six6m046g 104 218970 571802 2026-08-25T12:10:29Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము ఆయంచ పరవినాశాది హేతుః । మదాపరాధ జన్మా కు పరుష వచన, ఆసంభాషణాది 'హేతుః । ఆయ మేవ అమర్షాభ్యో వ్యభిచారీతి వివేక (గురుబంధు వధాదులగు పరమాపరాధముల వలనఁ బుట్టిన...' 571802 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము ఆయంచ పరవినాశాది హేతుః । మదాపరాధ జన్మా కు పరుష వచన, ఆసంభాషణాది 'హేతుః । ఆయ మేవ అమర్షాభ్యో వ్యభిచారీతి వివేక (గురుబంధు వధాదులగు పరమాపరాధముల వలనఁ బుట్టిన ప్రజ్వలన నామకమగు చిత్తవృత్తి విశేషము క్రోధము. ఇది పరవినాశము సేయును. ఈ క్రోధము మహాపరా ధమువలనఁ గానీ మద్రాపరాధమువలనఁ బుట్టినచోఁ బరువ వచనములు, ఆసంభావ ణము మొదలగువానిని మాత్రమే కలిగించును. ఇదియే యమ ర్షఖ్యమగు వ్యభిచారి భావము.) చ, స్థిరభుజ విక్రమశ్రమనృసింహ! నృసింహ! భవత్కరాగ్రభీ కంకర వాలసిద్ధుఁడతి గాఢ యశోరససిద్ధిఁగోరి బం 65 ధుర హయసింధు రావళులతో రణదుర్గ గవర్ల లోన్నతిన్ నరబలి పెట్టు దుర్మదసనాధరిపుశ్రీ తినాధయూధమున్ , ఓనరసభూపాలా ! నీ చేతికత్తియను సిద్ధుఁడు కీర్తియనురససిద్ధినిఁ గోరి యుద్ధ భూమియను కాళికి మదించిన శత్రురాజులను నరబలి పెట్టును. ఇటఁ గరవాలమున నర బలి పెట్టును' అనియుంట చేఁ గ్రోధము వ్యక్తమగు చున్నదని యభిప్రాయము., కాని “కరవాలసిద్ధుఁడు యశోరససిద్ధినిఁ గోరియని చెప్పుటచే సిద్ధుఁడు రస సిద్ధినిఁగోరి పెట్టు నరబలి యుత్సాహయుక్తము. కాని క్రోధయు క్తము గాదు. ఇంద్యు గ్రోధ మేమియుఁ గానరాదు. రూపక బలమునఁ గ్రోధమునకు బదులుగా నుత్సాహమే వ్యజ్యమానమగుచున్నది. మరియు నీ పద్యమున శత్రుకృతాపచారమేమియును జూపఁ బడలేదు. కాని యది యాక్షేపించుకొనవచ్చును. ఇందుఁ గరకాలముక ర్తయగుటచే నదియచేతనమగుటచే దానికి మనః ప్రజ్వలన రూపమగు చిత్తవృత్తియుండదు. కాన నీయదాహరణము చింత్యము- ఈ క్రింది కావ్యప్రకాశోదాహరణము గ్రాహ్యము. కృతమనుకృతం దృష్టం వా యై రిదం గురుపాతకం మనుజపశుభిర్నిర్మర్యా దైర్భవద్భి రదాయుధై: సరకరిపుణా పార్ధం తేషాం సభీరుకె౦టినా మయమహమసృల్మేదోమాంసై। కరోమి దిశాంబలిం• గీ. వీతముర్యాదులై గురుపాతకంబు కలిపి సపాయించి చూచిన సళరమనుజ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> oyptjz7ob3txvsif61tf372p385a75c 104 218971 571803 2026-08-25T12:10:40Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '-62 తృతీయాశ్వాసము పశుల మిమ్మెల్ల నేఁ గృష్ణ పార్ధభీమ యుక్తముగ భూతబలియిత్తు రక్తమునను . 3.38 ఇది ద్రోణవధానంతర మర్జునాథులను గూర్చి క్రుద్ధుఁడైన యశ్వత్థామ యన్న పలుకులు. ఇట శత్రు...' 571803 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>-62 తృతీయాశ్వాసము పశుల మిమ్మెల్ల నేఁ గృష్ణ పార్ధభీమ యుక్తముగ భూతబలియిత్తు రక్తమునను . 3.38 ఇది ద్రోణవధానంతర మర్జునాథులను గూర్చి క్రుద్ధుఁడైన యశ్వత్థామ యన్న పలుకులు. ఇట శత్రుకృత మహాపరాధముచేఁ గలిగిన ప్రజ్వలన రూపముగుక్రోధము శాస్సగా వ్యక్తమగుచున్నది. విస్మయ లక్షణము కం. వివిధాపూర్వములగు వ స్తువులు గనుంగొనిన యెడల సుజనుని మదిలోఁ దవిలిన ప్రమోద విస్తర మవిరిళ విస్మయమనంగ నగు నెట్లన్నర్.. .93 ..ఆపూర్వవస్తుదర్శనా చ్చిత్తవిస్తారో విస్మయో మతః” (అపూర్వములగు వస్తు వుల దర్శనమువలనఁ గలుగు చిత్తవిస్తారము విస్మయము) అని ప్రతాపరుద్రీయము . పద్యములోని సుజనుని ” పదము వ్యర్థము సుజనునికి మాత్రమే చిత్తవిస్తారము గలుగును. ఇతరునికిఁ గలుగదను నిర్థమువచ్చును. మరియు ప్రమోద విస్తరము' అన రాదు. 'చిత్తవిస్తారము? అవవలెను. ఇంతేకాక ‘ప్రధ నేనా వశబ్దే ఆను పాణినీయ సూత్రము ననుసరించి శబ్ద ప్రపంచమునందు 'విస్తరము' అనియుఁ దదిలేరి విషయమున ‘విస్తారము' అనియు నుండవలెను: శబ్దవి స్తరము, చిత్తవిస్తారము మొదలగునవి; కానఁ బ్రమోదవిస్తార మనవలెను. రసగంగాధరమున అలౌకికవస్తు దర్శనాది జన్మా. ఆశ్చర్యాఖ్యో విస్మయః (ఆలౌకికమగు వస్తువులను జూచుట వలనఁబుట్టిన యాశ్చర్య మను చిత్తవృత్తివిశేషము విస్మయము) అని లక్షణము సేయఁబడినది. చ. ధరణి నృసింహభూవరు ప్రతాపమహాతప మబ్జజాండ క ర్పరములునిండి తీవ్రగతిఁ బర్వ సఖర్వసగర్వమై భూ వరులు వడంక సాఁగుదు రవార్య నవవ్యజనాతపత్ర వై ఖరులు దొలంగఁజేయుదురు కన్నులఁ జీఁకటిగప్పుచుండఁగ. ఆర తా. నరసభూపాలుని ప్రతాపరూపమగు బిట్టెంద బ్రహ్మాండమునఁ దీర్ఘముగాఁ గాయుచుండఁగా శత్రురాజులు కన్నులు మిఱుమిట్లుగొని వడఁకుచుఁ దన ఛత్ర చామరాదులను దొలఁగించుకొందురు. CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> jjtfazt6domzedaozw8ivwz7qfzrurk 104 218972 571804 2026-08-25T12:10:50Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '330 కావ్యాలంకార సంగ్రహము సరసభూపాలుని ప్రతాపము బ్రహ్మాండమంతయుఁ గప్పి మిఱుమిట్లు చుండెను. ఈ యపూర్వవస్తు దర్శనమువలన శత్రు రాజులకు విస్మయము గలుగు చున్నది. వారి చేప్పు లా విస్...' 571804 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>330 కావ్యాలంకార సంగ్రహము సరసభూపాలుని ప్రతాపము బ్రహ్మాండమంతయుఁ గప్పి మిఱుమిట్లు చుండెను. ఈ యపూర్వవస్తు దర్శనమువలన శత్రు రాజులకు విస్మయము గలుగు చున్నది. వారి చేప్పు లా విస్మయమును వ్యక్తము సేయుచున్నవి. శ్రమ లక్షణము కం, నిరుపమ వై రాగ్యాదుల కిరవై నిశ్చలతఁబూని హృదయము తిరమై నఁ బరిణతిఁ జెందిన ధరలో నది శమమనంగఁదగు నెట్లన్న. او తా. వైరాగ్యాదులచే మనస్సు విషయములనుండి నివృత్తమగుట శమము. "వైరాగ్యాదినా నిర్వికార చిత్తత్వం శమః ” (వైరాగ్యాదులచే జిత్తము నిర్వికా రమైయుండుట శమము) అని ప్రతాపరుద్రీయము . “నిత్యానిత్య వస్తునిచార జన్మా విషయవిరాగాఖ్యో నిర్వేదశ్శరు" (ఇది నిత్యము, ఇది యనిత్యము అను విచారము వలనఁ బుట్టిన విషయవిరాగ మను పేరు గల చిత్తవృత్తివిశేషమగు నిర్వేదము - శభుము) అని రసగంగాధర లక్షణము · · ఉ, ఘోర భ వాదిదుఃఖములఁ గుందఁగనీక నృసింహుఁ డౌర! దు ర్వారఫలప్రదంబగు విరక్తి సుఖంబొనరించినంచు నీ వైరులు మానులై విపినవాటిని నీన గురుండవంచు నీ పేరి యక్షరంబు జపింతురు శ్రీ నరసింహభూవరా! తా. నరసభూపాలుని, శాత్రవులు సంసార పరిత్యాగముసేసి యడవుల నాశ్ర యించిరని చెప్పుటచే వారి వైరాగ్యము వ్యక్తమగుచున్నది. ఇట శత్రురాజులు సంసారపరిత్యాగము సేయుట వాస్తవికమగు వైరాగ్య మునఁగాదు. ప్రాణాపాయము దప్పించుకొనుటకై యరణ్యావాసము సేసిరి. ఆట్టిచో నిది యుక్తమైన యుదాహరణము గాదనవచ్చును. కాని మొదటఁ బ్రాణా పాయభయముచేతనే సంసార పరిత్యాగము సేసి యరణ్యములు నాశ్రయించిరి. క్రమ ముగా వారి కచ్చట యథార్థమైన వైరాగ్యము గలిగినది. కావుననే వారు నృసింహ నామాక్షరములు జపించుచుండిరి. మొదట వారి కా సంసార పరిత్యాగము కష్ట ముగానున్నను దుదికిఁ, గీళ్లును మేళ్లకే వచ్చు' నేను లోకో క్యనుసారముగా వారు CC-0. Janganwadi Math Collection. Digitized by angotri<noinclude><references/></noinclude> hfclf1hqbf4x9ajdrspgg1rk5ar78dh 104 218973 571805 2026-08-25T12:11:01Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తృతీయాశ్వాసము 330 దానిని మేలుగానే తలఁచిరి. కావున వారిది యథార్థమైన వైరాగ్యమే యని “గ్రహింపవలెను. కం, ఈరసముల కుత్పాదన కారణము విభావమనఁగఁగల; దది ద్వివిధం బై రంజిలు; నాలంబన మారయ న...' 571805 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>తృతీయాశ్వాసము 330 దానిని మేలుగానే తలఁచిరి. కావున వారిది యథార్థమైన వైరాగ్యమే యని “గ్రహింపవలెను. కం, ఈరసముల కుత్పాదన కారణము విభావమనఁగఁగల; దది ద్వివిధం బై రంజిలు; నాలంబన మారయ నుద్దీపనంబుననఁగ ధరిత్రి. 92 ఇంతనఱకును స్థాయిభావములే చెప్పఁబడియుండఁగా ఈ రసములకు” అని యిటఁ జెప్పుట యనుచితము. రసములనే నిట నుపచారముచే స్థాయి భావములనియే యర్థమును చెప్పుకొనవలెను. “రత్యాద్యుద్భోధకాలోకే విభావాః కావ్య నాట్యయో?” (లోకవ్యవహారమున రత్యాద్యుత్పత్తికిఁ గారణములయిన నాయకాదులు కావ్యము లలో విభావములని వ్యవహరింపఁబడుదురు) అని సాహిత్యదర్పణము. విభావ్యం లే -ఆస్వాదాంకుర ప్రాదుర్భావ యోగ్యాః క్రియంతే సామాజిక రత్యాది భావా (సామాజికుల హృదయమున వాసనారూపముగా బీజప్రాయముగా నున్న రత్యాది భావములు నేనిచే నంకురరూపమున నాస్వాద్యమానములగునో యవి విభావములు) అని వ్యుత్పత్యర్థము. ఆ విభావ మా లంబసవిభావమనియు, నుద్దీపనవిభావమనియు నిరుదెఱఁగులు. ఈ గ్రంధమున నొక్క శృంగారమునే కవి ప్రదర్శింపఁదలఁచుట చే శృంగార విభాసములను మాత్రమే పేర్కొనుచున్నాఁడు. విభావ స్వరూపము కం. వనియుఁ బతియును నాలం బనమగు; నుద్దీపనంబు ప్రాయంబును సొ మ్మును, జేష్టలు, మదనాదులు సనఁదగు; నేర్పఱతు వీనికగు లక్ష్యంబుల్ کو శృంగారరస స్థాయిభావమగు రతికి నాయికానాయకు లాలంబన విభా ఐదు. వారి ప్రాయము, భూషణములు, చేష్టలను నుద్దీపన విభావములు. ఆలంబన మని -వవలంబము. “ఆలంబనం నాయకాది స మా అంఖ్య రసోద్గమాత్ 33 (ఏ నాయికా నాయకులవలన రసావిర్భావము గలుగునో యా నాయికా నాయకు లాలంబనవిభా ములు ఆపఁగా రసమునకు సమచాయి కారణములు. సమకాయి కారణమన నేది లేక :పోవుటచే నిట రసోదయము యరి సమవాయి కారణమున్నాయి కానాయ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by ecangoth<noinclude><references/></noinclude> ejqfee8ivhkqi6mq9ujgpgnfb05fqeq 104 218974 571807 2026-08-25T12:11:10Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '33 కావ్యాలంకార సంగ్రహము కులు లేనిచో రసోదయము గాదుగదా!) అని సాహిత్యదర్పణము. ఉద్దీపన ని భావ మన నుద్దీపింపఁజేయు విభావము. “ఉద్దీపనవి కావాస్తే రసముద్దీ పయంతీయే” (రసము . నుద్దీపింప...' 571807 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>33 కావ్యాలంకార సంగ్రహము కులు లేనిచో రసోదయము గాదుగదా!) అని సాహిత్యదర్పణము. ఉద్దీపన ని భావ మన నుద్దీపింపఁజేయు విభావము. “ఉద్దీపనవి కావాస్తే రసముద్దీ పయంతీయే” (రసము . నుద్దీపింపఁజేయునవి యుద్దీ సనవిభావములు.) యాప నాదు లా రసము నుద్దీపింపఁ చేయునవికదా! ఈ యుద్దీపనవిభావము సహజమనియుఁ డటస్థమనియు ద్వివిధము. ఈ శృంగారమున నాయికా నాయకులు యావన, భూషణ, చేష్టలు మూఁడును సహ జములగు సనఁగా నాలంబనము యొక్క గుణములగు నుద్దీపన విభావములు • నాల్గవ విభావమగు మదనాదులు తటస్థరూపమగు నుద్దీపనవిభాపము. సహజముగానిది తటస్థము. “మలయానిల చందాద్యా స్తటస్థాః పరికీర్తితాః" అని ప్రతాపరుద్రీయ మున నుండఁగా నిటఁ బై పద్యమున 'మదశాదు' లుద్దీపనవిభావములని చెప్పఁబడి నది. ఉద్దీపన వస్తుకోటిలో మన్మథుని నాలంకారికు లెవ్వరును జేర్పలేదు. కాని శవులు తమ ప్రబంధములలో నాయికామిహ వర్ణన ప్రశరణమునఁ దదుద్దీపక వస్తువు లగు మలయానిల చంద్రాది చూషణములతోపాటు మన్మథదూషణమునుగూడఁజేసీరిం అందుచేఁ నీ గ్రంధకర్త మన్మధునిఁగూడ ముద్దీపనవిభావి మునుగాఁ బేర్కొ నేను. ఆలంబన విభావోదాహరణము అర రతీశు, దమయంతి నలున్ నలువొంద ముందుగా నలువ సృజించి యందుకు తనం దనచే యళ్ళు కెల్లఁదీఱి నే ర్పలవడ నో లతాంగి; సరసాధిపునిన్ నినుఁ గూర్చి ప్రేమసం కలితముగాఁగ దంపతులుగా నొనరింపఁగఁబోలు నెంతయున్. ఓ లతాంగీ! రతీమన్మధులను, వలదమయంతులను, బ్రహ్మదేవుఁడు ప్రప్రథ మమున సృజించి జంకుదీఱి పిమ్మట నిన్నును నిరసభూపాలుని సృజించి ప్రేమవూర్లు.. లగు నంపతులుగా నొనరించియుండును. ఇట నాయికానాయకు లాలంబన విభావములు. ఉద్దీపన విభావము - ప్రాయము మ, వరవ స్త్రేందు విలాసకృన్నవపయో వర్షావసానంబునం దరుణీ శైశవ సింధులింకు నెడఁ దత్తత్కాల లక్ష్యంబు తా స్వరసాంతఃస్థిత గండశైలములనం జందోయి యంతంతకుం బరగుం; దతమశోష్య రేఖలనఁ గన్పట్టున్ వళీ పుంజముల్, 30 CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> bo51a62sklhpmu4blovk40bv3d3x67y 104 218975 571808 2026-08-25T12:11:20Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'మున తృతీయాశ్వాసము 333 ముఖచంద్రునికిఁ జక్కని యందమును గూర్చు యౌవనరూపమగు శరత్కాల నా యువతియొక్క బాల్యమును నదు లెండిపోయెను. అప్పుడచ్చోఁదేలిన గండ శైలములో యనునట్లు చశుదోయి క్రమ...' 571808 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>మున తృతీయాశ్వాసము 333 ముఖచంద్రునికిఁ జక్కని యందమును గూర్చు యౌవనరూపమగు శరత్కాల నా యువతియొక్క బాల్యమును నదు లెండిపోయెను. అప్పుడచ్చోఁదేలిన గండ శైలములో యనునట్లు చశుదోయి క్రమక్రమముగాఁ గవఁబడెను. నీరు దీసినపుడు గనఁజుడు రేఖలో యనుపెట్లు వరులు గనఁబడెను. బడినది. ఇట నాయకుని రతి నుద్దీపింపఁ జేయు నాయిక యొక్క జన్వనము వర్ణింపఁ ఉద్దీపన విభావము - సొమ్ము కం. నెలఁదికి మణితాటంకము లలరున్ దిగ్విజయకాంక్ష నతనుఁడు చూపున్ ములుకులు నిశాతములుగా నలవడ వడిఁదీడు శాణయంత్రము లనఁగన్. 30 ఆ యువతి యొక్క రవలకమ్మలు మన్మథుఁడు దిగ్విజయార్థియై దాని చూపు లను బాణములను నూఱుటకై యుంచిన సానరాళ్ళను వెలుఁగును. ఇట నాయకరతి నుద్దీపింపఁజేయు నాయిక యొక్క సొమ్ము వర్ణింపఁబడినది. ఉద్దీపన విభావము - చేష్ట చ. సుదతి నృసింహునిన్ మరలిచూచె విలాస వివర్తి శాస్యయై వదిలిన ప్రేమ వెన విలివచ్చె ముఖేదుఁడఁటంచు భీతి చేయ జెదరి గిరీంద్రదుర్గములఁ జేరిన చీఁకటివోలె వాసనా స్పదమగు వాలుఁగొప్పు వలిచన్నులపై నసియాడుచుండఁగన్. వెన్తవిలి (పా) పెద్దగిలి. ఒక యువతి యెయ్యరముగా మొగమును ద్రిప్పి ప్రేమతో ముఖచంద్రుఁడు దన్ను వెంబడించి వచ్చెనన్న భయముతోఁ బర్వత దుర్గముల దాఁగుటకై చేరిన చీకటియో యన్నట్లున్న కేళభారము స్తవములమీఁదఁ జులిందుచుండఁగాఁ నరస భూపాలునిఁ జూచెను. ఇట నాయకరతి కుద్దీపకమయిన నాయికా చేను వర్ణింపఁబడినది. CC-0. Janganwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> a42i4d0uwp073l7tbcejsrd54l2z86e 104 218976 571809 2026-08-25T12:11:32Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '३३४ కావ్యాలంకార సంగ్రహము తటస్థ విభావము చ, చిగురుకటారితోఁ జెఱరుసింగిణితో నలరంప గుంపుతో నిగనిగమించు చెంగలువ నేజముతో వడిఁజిల్క తేజి పై మగఁటిమి నెక్కి శూరుఁడయి మారుఁడు కోక...' 571809 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>३३४ కావ్యాలంకార సంగ్రహము తటస్థ విభావము చ, చిగురుకటారితోఁ జెఱరుసింగిణితో నలరంప గుంపుతో నిగనిగమించు చెంగలువ నేజముతో వడిఁజిల్క తేజి పై మగఁటిమి నెక్కి శూరుఁడయి మారుఁడు కోకిలకంఠ కాహళుల్ నెగడ లతాంగిపై వెడలె నేఁడు నృసింహ! యెఱుంగఁ జెప్పితి. ఇట నాయి కారతి కుద్దీ పనవి భావములుగా మదనుఁడును గోకిలాలాపములును వర్ణితములు. గీ. ఇరులపయ్యంట జాఱంగ్, మరులు గొనుచు మదయ శైల స్తనాగ్రమందునిచి కరిము కలుపకన్నులు వికసింపఁ జలి వెలుఁగు ఆమర పతిదిఙ్మఖంబు ముద్దాడు చుండె. ఇట నాయికానాయకుల రతి కుద్దీపకుఁడగు చంద్రుఁడు వర్ణింపఁబడెను. నాయికానాయకాదుల నవలంబించి రత్యాదులా విర్భవించునుగాన నాలంబనవిభా పము జనక కారణమనియు, నానిక్భూతములయిన రిత్యాదులకుఁ బోషకములగుటచే యావ నాదులు పరిపోషక కారణమనియును గొందఱండ్రు. క. కారణమైన విభావము అనుభావము చే రసముత్పన్నమైనఁ జెలఁగెడిదానం బ్రారూఢ కటాతెదిక మారయ ననుభావమయ్యె పదియెట్లన్నన్ తాం విభావముచే రసముత్పన్న మయిపపిమ్మటఁ Xలిగెడు కటాక్షాదు లనుభావ ములం• ఈలక్షణముకున్న సాహిత్యదర్పణ లక్షణములెస్సగా నున్నది చూడుఁడు. ఉద్బుద్ధం కార ణైః స్వై స్వైర్బహిర్భావం ప్రకాశయ లోకే యఃకార్యరూపస్సోను భావః కావ్యనాట్యయోః. తరులేము కారణములచే ననఁగా వెనుకటి జనకపోషక రూపములగు నాలం బమోద్దీపన కారణములచే లోకమున సీతారామాదులం దుద్బుద్ధమైన రత్యాదిక మగు స్థాయిభాపమును వెలుపలికిఁ దెలుపుక్రియావిశేషము కావ్యనాట్యములలో నను భావమనఁబడును. CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> 84vcknmzbkeoszw877b02lcrm7z8nyt 104 218977 571810 2026-08-25T12:11:42Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తృతీయాశ్వాసము 33x " అను = పశ్చాత్ ; భాషః - ఉత్పత్తిః యేషాంతే ఆనుభావాలు (కారణమగు రతిక వ్యవహితముగాఁ దటస్థించు కార్యము) అనియు, ‘అనుభావయతి రత్యాదికం' (రత్యానికమగు స్థాయిభావమును సామ...' 571810 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>తృతీయాశ్వాసము 33x " అను = పశ్చాత్ ; భాషః - ఉత్పత్తిః యేషాంతే ఆనుభావాలు (కారణమగు రతిక వ్యవహితముగాఁ దటస్థించు కార్యము) అనియు, ‘అనుభావయతి రత్యాదికం' (రత్యానికమగు స్థాయిభావమును సామాజికునిచే ననుభవింపఁజేయునది యనుభా పము) ఆనియు వ్యుత్పత్తులు స్వీకరింపఁబడి యున్నవి. ఈ యనుభావము లెవ్వియో యిటఁ దెలుపఁబడలేదు. సాహిత్యదర్పణమున నిట్లుగలదు. ఉక్తాః స్త్రీణామలంకారా అంగజాశ్చ స్వభావజాః తద్రూపాసాత్త్వికా భావాస్తథాచేష్టాః పరాఆపి. అంగజములయిన (మభావములు) భావ, హాప, హేలలుమూఁడును, అయత్నజములయిన శోభ, కాంతి, దీప్తి, మాధుర్యము, ప్రగల్భత, ఔదార్యము, ధైర్యము, అనునేఁడును, స్వభావజములయిన లీలా, విలాస, విచ్ఛిత్తి, బిబ్బోక, శిలికించిత, మోట్టాయిత, కట్టమిత, విభ్రమ, లలిత, మద, విహృత, తపన, మాధ్య, విక్షేప, కుతూహల, హసిత, చకిత, కేకులు, అను పదునెనిమిడియుఁ, జెప్పఁ బోవు సాత్విక భావము లెనిమిదియు, నింకను సంభావ్యమానములయిన చేష్టలను, " శృంగారముని సమభావములు; మరొకచో “ అనుభావశ్చతుర్థా స్యాన్మ మోవా క్కాయబుద్ధి భిః” అను భావములు మనోభావములు, వాగ్భవములు, కాయజములు, బుద్ధిజములు, అని నాలుగు విధములు. అనియును జెప్పఁబడినది. ౯౭, ౯రా పద్యములలో లీలాదులు పదునైదుమాత్రమే చెప్పఁబడినవి. కాని సాహిత్యదర్పణమునఁ బదునెనిమిది యీయబడినవి. Q కుదాహరణములు ముందీయఁబడినవి. విభావములు కారణరూపములు. అనుభావములు కార్యరూపములు. వెరుకఁ జేష్ట యుద్దీపన విభావముగాఁ బేర్కొనఁబడినది. ఇటఁ "బ్రారూఢ కటాక్షాదిక మనుభావము” అని గ్రంథకర్త చెప్పినాఁడు. కటాక్షాదికము చేష్ట గాదా ? మరియు ముందు చెప్పఁబోవు వ్యభిచారులుగూడఁ గార్యరూపములగుట వలన వనుభావములం గావా? అట్లగుచో నీ వ్యవస్థ యెట్లు? అను నీ శఁకను బ్రతాపరుద్రీయ వ్యాఖ్యాత లేవఁదీని సమాధానమును జెప్పియున్నాఁడు. దాని నిట వివరింతుము. " నను చేష్టాలక్షణోద్దీపన విధానానాం భావహావాదీనాం శృంగార కార్య తయా అనుభావత్వం ప్రతీయతే | కటాక్ష భూనిక్షేపాదీనా మనుభావానా మను రాగ జనక త్వేన సంభవ త్యేన విభావత్వం | ఉక్తానాముభయేషాం కల్లోలాయమాన తయా రసపరిపోషణాంతం వారి జేపి | సమస్త సంచా2 కిగ్రా ను పించ్చింతా దీనా మనం<noinclude><references/></noinclude> 531chojrbwkdr6n9yni8ow48sx48sp0 104 218978 571811 2026-08-25T12:11:57Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '33 కావ్యాలంకార సంగ్రహమ. రాగి కార్యక్రయా అనుభావత్వం | తద్దర్శన శ్రవణాభ్యా మనురాగాతిశయ జననా ద్విభావత్వం చానుభూయతే | తదుర్తం భాషప్రకాశ్ "విభావో౭౬ ప్యను భావస్స్యా దనుభావో విభా...' 571811 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>33 కావ్యాలంకార సంగ్రహమ. రాగి కార్యక్రయా అనుభావత్వం | తద్దర్శన శ్రవణాభ్యా మనురాగాతిశయ జననా ద్విభావత్వం చానుభూయతే | తదుర్తం భాషప్రకాశ్ "విభావో౭౬ ప్యను భావస్స్యా దనుభావో విభావవత్ తౌ పుసశ్చారిణాస్యాతాంతే చ తౌస్యుః పరస్పరం I అత్ర పరస్పర శబ్దేన సంచారిణామేవ మిధ్కో ను భావత్వం చేత్యాది ద్రష్టవ్యం! అతః కథంపూర్వోక్తా విభావాదివ్యవస్థా ఇతి చేత్సర్యం | కప్యాశ్చి దనురాగ వ్యక్తే ర్యాని కార్యకారణ సహకా రీణితాని తాం ప్రతితథైవ | వహించిదపి సాంకర్యమస్తి| వ్యక్త్యంతరా పేక్షయా తస్యా ఏప ఆకారభేదాపేక్షయా వా అన్యధాభాజి లో విరోధిః ? | యఫైకస్య పుత్రాపేక్షయా పితృత్వం పిత్రి పేక్షయా పుత్రత్వం చ వ్యవతిష్ఠ తేలతో విభావాదీ నామపి ప్రతియోగిభేదాదిభిః కల్పితా కారాంతరాణాం పాంకర్యకం కానపకారా ద్విభావరూపతా నియతైనేతి సిద్ధం | తా. కృంగై సరసమానఁ' జేష్ట యుద్దీపనవిభావనుని వెనుకఁ జెప్పితిమి. భావహావా దులు చేష్టలు. అవి శృంగార కావ్యములగుటచే వనభావము అగుచున్నవి. కటాకు భూవిక్షేపాదు లనుభావములు దా! అని నాయకుని కనురాగ జశము అగుటచే విభావములును జగుచున్నవి. ఈ రెండును గల్లోలాత్మకములై రససరిపోషకములగు టచే సంచారులును సగుచున్నవి. సమస్త సంచారి భావములును ( చింకాదులు) అను రాగ కార్యములగుటచే నను భావములును నగును. వానిని దర్శించుట వలనను వినుట వలనను వెనురాగాతీశయము జనించుటచే విభావములును నగుచున్నవి. భావప్రకాశ ములో 4॥ విభావ మనుభావరుగును. అనుభావము విభావమగును. అవి రెండును సంచారులగును. ఆ సంచారి భావములు పరస్పర మనుభావములును నగును” అని చెప్పఁబడినది. ఇక విభావాది వ్యవస్థ యెట్లు ? అనఁగా నిది విభావము; ఇది యను భావము; ఇవి వ్యభిచారి భావ మను విభాగ మెట్లుని అన్నచో నిదంతయు సత్యమే! ఒకరి యనురాగవ్యక్తిలో నే విభావానుభావ సంచారిభావములు గలవో వానిలో సాంకర్యముండదు. అనఁగా నాయికా చెష్టు నాయకున కుద్దీపన విభావము, మరియు 1 . చేష్టయే నాయకున కనుభావముగా నుండదు. అది నాయికాశృంగార మన నను భావమై యుండవచ్చును. ఒకఁడే మనుష్యుఁడు తన పుత్రునికిఁ దండ్రియుఁ దన తండ్రికిఁ దాను బుష్త్రుడును గావచ్చునుగదా! కావున విభావాదులు వ్యక్తి భేదమును ఖబట్టి రూపాంతరమును బొందును. కౌస విభావాది వ్యవస్థ నియతమే! CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> qqzzll5vcrga6ff6lo0sqtm48bg3tls 104 218979 571812 2026-08-25T12:12:06Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '43 తృతీయాశ్వాసము మ. అల సాలోలములై యచంచలములై యా కేకరాగ్రంబులై యలఘు వీడములై యని దితములై యానందపూర్ణంబు లై సులభాసూయములై సుతీర్ణరుచులై సువ్యక్త రాగంబులై చెలువంబొందెడు చూపు లిం...' 571812 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>43 తృతీయాశ్వాసము మ. అల సాలోలములై యచంచలములై యా కేకరాగ్రంబులై యలఘు వీడములై యని దితములై యానందపూర్ణంబు లై సులభాసూయములై సుతీర్ణరుచులై సువ్యక్త రాగంబులై చెలువంబొందెడు చూపు లింతి నెఱ పెన్ శ్రీనారసిం హేంద్రు పై. 338 · ఇందు నాయికాను రాగముయొక్క కార్యములయిన చూపులు వర్ణింపఁబడెను. సాత్త్విక భావములు కం, పరగత సుఖదుఃఖాదులు. నరయఁగ భావించి యట్లయలరుట సత్వ స్ఫురణము ; తద్భవభావము లరయఁగ సాత్త్వికములయ్యె నవియెట్లన్న. పరగతములయిన సుఖదుఃఖాదులను భావించి తన్మయత్వమును బొందుట సత్త్వమనఁబడును. ఈ సత్త్వశబ్దమునకుఁ బెక్కర్థములు గలవు. “అభినయా ది ము ఖేన అవ్యగత సుఖదుఃఖాది భావనాయా మంతఃకరణస్య ఆ కూలత్వం సత్త్వం” (అభినయాదుల మూలమునఁ బరగత సుఖదుఃఖములయెడ సంతః కరణము సుముఖమగుట సత్త్వము) ఆవియు, “రజస్తమోధ్యాయ స్పృష్టం రజస్సత్త్వ మిహోచ్యతే” (రజిప్తమస్పర్శలేని మనస్సు సత్త్వము) అనియు, స్వాత్మవిశ్రామ ప్రకాశకారీ కశ్చ న అంతలో ధర్మస్పత్త్వం” (తన యాత్మయందు విశ్రమించిన రత్యాదులను బ్రకాశింపఁజేయు నాంతరధర్మము సత్త్వము) అనియు, భావాంతర నైర పేక్ష్యేణ రసాపరోక్షి కరణత్వలక్షణో బలవిశేషస్పత్వం ” (భావాంతరము తోఁ బనిలేక రసమును బ్రత్యక్ష మొనర్చు బలవిశేషము సత్వము) ఆనియును వివిధ లక్షణములు కనఁబడుచున్నవి. ఆ సత్వమునఁ బుట్టినవగుట సాత్వికభావములని వ్యవహారము. లేక యాసత్త్వదశయందుఁ గలిగిన కార్యములే సాత్త్వికభావములు. ఇవియుఁ కార్యరూపములగుటచే నను భావములే యగును. అయినను సర్వైక మూలత్వాత్ సాత్త్విక ప్రథా” కేవలము సత్త్వమునుండియే పుట్టినవి కావుర సాత్త్వికములు. మిగిలిన యనుభావములు శరీరజములం. ఉ. స్తంభ మచంచలత్వ; మవశత్వమగుం బ్రళయంబు; దృగ్దలో బృంభణమశ్రు వ్యా; జెమట స్వేదము; గద్గద వాక్య క్య ఖరీ CE-0. Jangamwadi Math Aollection. Di Rized by engotri<noinclude><references/></noinclude> hamq1myy5xx27xu03eghzclb3pez6m0 104 218980 571813 2026-08-25T12:12:16Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '330. : - కావ్యాలంకార సంగ్రహమా గుంభము నిస్స్వరత్వము; తగుంబులకంబన రోమహర్షణా రంభము; కంపమాపడఁకు; రామకుఁ బాందురుచుల్ వివర్ణతల్ ఇందెనిమిది సాత్త్వికభావములు వాని లక్షణములును జెప్...' 571813 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>330. : - కావ్యాలంకార సంగ్రహమా గుంభము నిస్స్వరత్వము; తగుంబులకంబన రోమహర్షణా రంభము; కంపమాపడఁకు; రామకుఁ బాందురుచుల్ వివర్ణతల్ ఇందెనిమిది సాత్త్వికభావములు వాని లక్షణములును జెప్పఁబడినవి. స్తంభ మంచు; ప్రళయమన 'ఆవశత్వము'; ఆశ్రువనఁ 'గన్నీరు'; స్వేద మనఁ జెమట”; వైస్వర్యమన 'గాద్గద్యము'; రోమాంచమున 'గగ్గుఱుపాటు'; కంప మన “వడఁకు'; వైవర్ణ్యమనఁ 'బాలిపోవుట” భరతాదులెల్లరును నెనిమిది సాత్త్వికభావములనే పేర్కొనికి. కాని భాను దత్తుఁడు రసకరంగిణిలో జృంభావ నవమః సాత్త్వికోభావ ఇతి ప్రతిభాతి” (జృంభ యనునది తొమ్మిదవ సాత్వికభావము) అని తొమ్మిది సాత్త్వికభావము లను బేర్కొ నేను. కారో మానసో భావః, నిర్వికారాత్మక చిత్తే భావః ప్రథమవిక్రియా, అన్ని యితరులు 'భావ' లక్షణమును దెలిపిరి. భానుదత్తుఁడు “రసానుకూలో వికారో భావః” (రసానుకూలమగు వికారము భావము) అని లక్షణము చెప్పెను. మరియు నా భావము లాభ్యంతరములు, బాహ్యములు అని ద్వివిధన, అభ్యంతర భావములు స్థాయి వ్యభిచారులు. బాహ్యములు సాత్వికభావములు. సాత్త్విక భావము లే రసానుకూలవి కారములు, కటాక్షాదులు మాత్రము రసానుకూల భావములు గావా? యని శంకించి కటాక్షాదులు వికారములు గావనియుఁ జేష్టలనియుఁ జలిపెను. శరీర చేష్టలు పురుషేచ్ఛాధీనములు. వానినిఁ జేయవచ్చును; మానవచ్చును. కాని వికారములు స్వతంత్రముగా నుదయించును. కాన రసానుకూల వికారరూపభావ ములు సాత్త్వికములే” యని చెప్పెను. . కం, తలఁపఁగ రసకార్యములై జలజాక్షులయందుఁ బొడము సాత్వికభావం బుల నెనిమిదింటి కేర్పడ నలరింత గడఁకతో నుదాహరణంబుల్, 30 కార్యరూపములగు సాత్త్వికభావముల నుదాహరింతును. ఈ సాత్త్వికభావ ములు శేపలము గాయిక వేకాక నాయకునకును నుదయించును. ఎట్లన, ఏతత్పరిస్ఫురతి పద్మదృశాం సహస్రం Annamalanganwa నివేశయామి ? Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> 08m09xqk7wchfjtohpoapet1brr2mu0 104 218981 571814 2026-08-25T12:12:26Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తృతీయాశ్వాసము ఇత్యాకలయ్య నయనాంబురుహే నిమీల్య రోమాంచితేన వపుషా స్థిత మచ్యుతేన. 330 ఇదిగో! యిట సుందరీసహసము వెలుఁగుచున్నది. నా కందోయి నెట సుఁతును? అని విచారించి కన్నులుమూసి క...' 571814 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>తృతీయాశ్వాసము ఇత్యాకలయ్య నయనాంబురుహే నిమీల్య రోమాంచితేన వపుషా స్థిత మచ్యుతేన. 330 ఇదిగో! యిట సుందరీసహసము వెలుఁగుచున్నది. నా కందోయి నెట సుఁతును? అని విచారించి కన్నులుమూసి కృష్ణుఁడు గగుర్పాటుగొన్న మేనితో విలిచెను. ఇట శ్రీకృష్ణునికి రోమాంచము వర్ణింపఁబడినది. ‘స్తంభ మచంచలత్వ' మను పద్యముచే స్తంభాది సాత్త్వికభావములకుఁ జెప్పఁబడిన లక్షణములు చక్కఁగా లేవు. కానీ సాహిత్యదర్పణమునందలి లక్షణ మాల నిటఁ జూపుదును. స్తంభము " స్తంభ శ్చేష్టే ప్రతీఘాతో భయహర్షామయాదిభిః ” భయమువలన, హర్షమువలన, ఆమయాదులవలనను శరీరమునకుఁ గలిగిన చేష్టా ప్రతీమాతము స్తంభము. 'ఆమయాదిభిః' అనునెడఁ గల 'ఆది' పదముచే ఘాత, పాఠాడులు గ్రాహ్యములం . చ. కలికి నృసింహభూవరునిఁ గగ్గొని నిశ్చలగా తవల్లియై ఆలరె విలా స చేష్ట లొలయంగలయంగ నటింపఁజేయు నా వలపుల సూత్రధారుఁడనవద్యవృపాకృతిఁజూచి తాను ని శ్చలత వహింపఁగాఁ గదలఁజాలని జంత్రపుబొమ్మయోయనక్, తా. నాయికి నరసభూపాలునిఁ జూచి నిశ్చల గాత్రవల్లియై పరుల శరీరము అపై విలాసచేష్టలను రచించు మన్మథుఁడే యా నరసభూపాలునిఁ జూచి నిశ్చలత్వ మును వహించుటచేఁ గదలజాలని జంత్రపుబొమ్మయో యన నలరెను. ఇందు నాయికకు హర్షమువలన స్తంభము గలిగినట్లు వర్ణింపఁబడినది. శాస నిది స్తంభమను సాత్వికభావము”, ప్రళయము "ప్రళయ స్సుఖదుఃఖా భ్యాం చేష్ట జ్ఞానని రాకృతిః" (అత్యధికమయిన సుఖ దుఃఖముల చేఁ గలుగు ని చేతనత్వము ప్రళయము.) ఉ. ఇత్తఱి నీతలోదరి వహించె నచేతనవృత్తి శారదా చిత్తముఁజురాలుగొన్న నరసింహుడు నేఁడు వియోగ పాండువౌ<noinclude><references/></noinclude> j22622q2de9tg4h9qipi0e4futsgw9x 104 218982 571816 2026-08-25T12:12:47Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '३४० కావ్యాలంకార సంగ్రహము గు తపుగుబ్బలాఁడి పలుకుంజవరాలివలెం జెలంగఁగా ని త్తరళాక్షి చిత్తము సహీసరసోన్నతిఁ జూఱవెస్టెనో? రం సరసభూపాలుఁడు సరస్వతీ హృదయమును హరించినవాఁడు. అత...' 571816 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>३४० కావ్యాలంకార సంగ్రహము గు తపుగుబ్బలాఁడి పలుకుంజవరాలివలెం జెలంగఁగా ని త్తరళాక్షి చిత్తము సహీసరసోన్నతిఁ జూఱవెస్టెనో? రం సరసభూపాలుఁడు సరస్వతీ హృదయమును హరించినవాఁడు. అతఁడు నియో గముచేఁ డెల్లఁ బాఱిన శరీరముగల యువతినిఁ గాంచి యక సరస్వతియే యని తలఁచి దాని చిత్తము హరించెసూయేమో? ఏలన, నా తరుణి యిప్పు డచేతని వృత్తిలో నున్నది. ఇట నా చేతనవృత్తిరూపముగు ప్రళయము వర్ణింపఁబడినది. నరసభూపాలుని భావించుటచేఁ గలిగిన సుఖముచే న చేతనత్వము Xలిగేవే .. అశ్రువు "అశ్రు నేత్రోద్భవంవారి బోధముఃఖ ప్రహర్ష జం" (క్రోధము, దుఃఖము, హర్షము, అనువానివలనఁ గన్నులఁబుట్టిన నీ రత్రువు). మగువకు గనల సమగ్రము లౌనులి వేఁడియూరువుం బొగ లెగయం జనించుగతి ముత్తెపుఁజిప్పలఁబోలు తెప్పల నెగడునుదశ్రుపూరములు నేత్ర సరోరుహనా ళచాతురిం డిగియె నృసింహ! యింకఁ దరుణీమణి గౌఁగిట నాదరింపుమా! రణ ఇట యువతి కద్రపూరములు గలిగినట్లు వర్ణింపఁబడినది. విరహమఃఖముచే పశ్రువులు జనించినవి. స్వేదము “పపుర్ణలోద్గమ స్వేదో రతిధర్మశ్రమాదిభిః” (రతివలన, వేఁడివలన, శ్రమ వలనను గలుగు శరీర జలము స్వేదము. ఆదిపదముచే భయంకరదర్శన, ఆకస్మిక దుర్ఘటనాదులు గ్రాహ్యములు. చ, సతికీఁ జెమర్చె మేను జలజాతదళ ' క్షి చతుసముద్ర ము వసుధాధురంధరుని శ్రీ నరసింహుని భావ వీధిలోఁ బ్రతిదినము వహించు సతిభారమువంకనో? కాక సంతతా పతదసమాస్త్రశస్త్ర భవపావకకీలలఁ వేఁడివంకనో ? ఇట య్నతికి శ్రమవలన స్వేదము గలిగినట్లు వర్ణింపఁబడినది. CC-0-Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri ర<noinclude><references/></noinclude> 3a4v0waipcaj2mri1hilwoob1eblb85 104 218983 571817 2026-08-25T12:12:56Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తృతీయాశ్వాసము స్వర్యము “మద సమ్మదపీడాద్యై ర్వైస్వర్యం గుద్దడం విదుః” (మదముచే, సంతోష ముచేఁ, లీడాదుల చేతను గలుగు గాద్గద్యము వైస్వద్యము. ఆదిపదముచే జాగరణము, (నిద్రలేమి) ఉచ్ఛార...' 571817 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>తృతీయాశ్వాసము స్వర్యము “మద సమ్మదపీడాద్యై ర్వైస్వర్యం గుద్దడం విదుః” (మదముచే, సంతోష ముచేఁ, లీడాదుల చేతను గలుగు గాద్గద్యము వైస్వద్యము. ఆదిపదముచే జాగరణము, (నిద్రలేమి) ఉచ్ఛారణాధిక్యము మొదలయినవి గ్రాహ్యములు. చ, అమరఁ బరాంగనానఖముఖాంకితుఁడైన నృసింహభూవరుం గమలదళాక్షి చూచి తమకమ్మున దూతెదనన్న గద్గద త్వమునఁ బొసంగవయ్యె సతి! వాక్యము; లాంతర మై చెలంగు య్యము హృదయేశు దూఱవలదంచు నిరోధ మొనర్చునో యనర్. ఇట సరసభూపాలుని దూఱ యత్నించినను మోట మాట రాదయ్యెను. ఇట నిరోధరూపమైన పీడ చేఁ గలిగిన వైస్వర్యము వర్ణితము. రోమాంచము “హర్షాద్భుత భయాదిభ్యో రోమాంచో రోమ విక్రియా ” హర్షము, అద్భు తము, భయము, మొదలగువానివలనఁ గలుగు రోమవికారము రోమాంచము. చ, కలికి నృసింహునిం దలఁపఁగా నెలమిం బులక ప్రకాండముల్ మొలిచె మనోజహాలికుఁడు మోదమెసంగఁ గురంగనాభి పం కిలమగు నింతిగాత్రమను క్షేత్రమున వెలయంగఁ జేయు న స్ఖలితమనోమనోరథ నికాయము లీరికలెత్తెనో యనళ్, మన్మథుఁడను సేద్యగాడు యువతి యొక్క కస్తూరివూఁతగల శరీరమను పొల మునఁ జల్లిన మయోరధములు మొలకలెత్తెమో యన్నట్లు పులకలు జనించెను. ఇట నాయిక నృసింహునిఁ దలఁపఁగాఁ గలిగిన హర్ష ము చేఁ బులకలు గలిగినవి. కంపము . “రాగ ద్వేష శ్రమాదిభ్యః కంపో గాత్రస్య వేసథు " రాగము, ద్వేషము, శ్రమము మొదలగువాని చేఁ గలిగిన గాత్ర వేపధువే కంపము. అది పద ము చే ఘోర దర్శనాదులు గ్రాహ్యములు . ఉ. చెన్నగు శ్రీనృసింహవిభుఁ జిత్రపటంబున వ్రాసి బింకవుం జన్నులమీఁదు చేర్చుకొని లవడంక కరాల దాఁ<noinclude><references/></noinclude> ke8rqau1miu5e24jnk74be9fjkxxg4x 104 218984 571818 2026-08-25T12:13:06Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ولا3 కావ్యాలంకార సంగ్రహము గన్నుల వింటివాఁడు త్రిజగంబుజయించెద నంచుఁ గోరి చే నున్న కృపాణవల్లిక మ హెూజ్జ్వలతన్ జళిపించెనో యసన్, ఇట నాయికకు రాగముచేఁ గంపము గలిగినట్లు వర్ణితమ...' 571818 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ولا3 కావ్యాలంకార సంగ్రహము గన్నుల వింటివాఁడు త్రిజగంబుజయించెద నంచుఁ గోరి చే నున్న కృపాణవల్లిక మ హెూజ్జ్వలతన్ జళిపించెనో యసన్, ఇట నాయికకు రాగముచేఁ గంపము గలిగినట్లు వర్ణితము . వివ “విషాద, మద, రోషాద్యైగ్వశాన్యత్వం వివర్ణతా విషాదము, మదము, రోషము, మొదలగువానిచేఁ గలుగు =న్యవర్ణక వివర్ణతే. వివర్ణత యనఁగాఁ బాండు రుచి (పాలిపోవుట) అని గ్రంథకర్త వ్రాయుట పొరపాటు. శృంగార రసమునఁ బాండురుచియే కావచ్చును. ఈ సాత్త్వికభావము లితరి రసములలోఁ గూడ రావచ్చును. అటుఁ బాండురుచియే కలుగునని చెప్పలేము. ఆది శబ్దముచే శోక మోహ ములు గూడ ^హింపఁబడును. ఉ. మానవతీలలామ యసమానసముజ్జ్యల గాత్రవల్లిపై గానఁగ నయ్యెఁ బాండుతరకాంతి; నిరంతరమై మనంబునన్ శ్రీ నరసింహభూపరు ధరింపఁగఁ దద్వద నేందుమండలీ మానిత చంద్రికార స సమాజము పైపయిఁ బర్వెనోయనక్. ర౬ నిరంతరమును మనస్సున నరసభూపాలుని ధరించుటచే నాతని వద్ద చంద్ర చంద్రికాపూరము పైకుబికె మోయన్న ట్లా యువతి మేము దెల్లవారి అను. ఇట మోహ ముచే వివర్ణత గలిగింది. సంచారి భావములు కం. అహరహము రసోత్పత్తికి సహాయ భావంబు లెలమి సంచారులగు మహి నివి ముప్పదిమూఁడై మహితములగు వీనికిం గ్రామం చేర్పఱతు, “వ్యభిచార్యంజితో భావ (అభివ్యక్తమైనభావము వ్యభిచారి యనఁaడును). రసవ్యక్తికి సహాయభూతములగు నీ భావములు సంచారులనఁబడును. సంచారిభావము అన్నను వ్యభిచారి భావములన్న నొక్కటే. ఈ లక్షణముకన్న సాహిత్యదర్పణల క్షణ ముచితముగా నున్నది. చూడుఁడు. విశేషాదాభిముఖ్యేన చరంతో వ్యభిచారిణః స్థాయిని స్ప్రింగత్ప్రకీర్తితాigotri<noinclude><references/></noinclude> hf4kk95e62hkoqqyjaij8lrsekjmu7v 104 218985 571820 2026-08-25T12:13:16Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కృతీ యా శ్వా 'సమః 383 విశేషించి యనఁగా విభావ, అనుభావ, సాత్త్వికభావములకన్న నతీయించి రసానుగుణముగాఁ జరించునవి వ్యభిచారులు. (వి-/- అభితః - చరంతి వ్యభిచారిణs) ఇవి స్థాయియగు రత్యాములంద...' 571820 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కృతీ యా శ్వా 'సమః 383 విశేషించి యనఁగా విభావ, అనుభావ, సాత్త్వికభావములకన్న నతీయించి రసానుగుణముగాఁ జరించునవి వ్యభిచారులు. (వి-/- అభితః - చరంతి వ్యభిచారిణs) ఇవి స్థాయియగు రత్యాములందుఁ బాదుర్భావ తిరోభావములు పొందుచుఁ జరించును. సంచారులన (సమ్యణ్ చారయంతి) లెస్సగా రసము నెల్లెడలను వెదజల్లునవి సంచారిభావములు. ఇవి ముప్పదిమూఁడు. స్థాయిభావము సముద్రమువంటిది. సము ద్రమునఁ దరంగము లావిర్భవించును. తిరోభావమును బొందును. మరల నావిర్భ వించును. మరలఁ దిరోభావమును బొందును. అట్లే వ్యభిచారి భావములు స్థాయి భావమునందు మజ్జమోస్మజ్జనములు సేయుచుండును. ఆవిర్భావ తిభావ సామ్య మునుబట్టియే వ్యభిచారులకుఁ దరంగములతో సామ్యము. ఈ వ్యభిచారి భావములు స్థాయిభావములను లెస్సగాఁ బోషించి వానిని రస్యమానములు గాఁ జేయును. సంచారి భావ నిరూపణము శా. నిర్వేదశ్రమ దై న్యజాడ్యములు, గ్లాని త్రాస శంకార్తి రు డ్గర్వావేగ ధృతిస్మృతుల్, చపలతో గ్రత్యావహిత్థత్ర పాం తర్వైక్లబ్యమదోత్సుకత్వ మతినిడా మోహ బోధాంత ము త్సర్వాలస్య వితర్కసు వ్యసహతాధ్యాన భ్రమాపస్మృతుల్. ౧. నిర్వేదము, ౫. శ్రమము, 3. దైవ్యము, 8. జాడ్యము (జడత) ౫. గ్లాని, జ. ద్రౌసము, 8. శంశ, ౮. ఆర్తి (వ్యాధి) F. రోషము (అమర్షము) ౧౦. గర్వము, ౧౧,ఆ వేగము, ౧౨.ధృతి, ౧3. స్మృతి, ౧ర. చపలత, ౧౫.ఉగ్రత్వము (ఔగ్యము) ౧౬. అవహిత్థ, ౧౭. త్రప (లజ్జ) ౧౮. అంతర్వైక్ల్యము (విషాదము) ౧౯. మదము, ౨౦. ఉత్సుకత్వము (ఔత్సుక్యము) ౨౧. మతి, నిద్ర, 23. మోహము, 18. బోధము, అ×. అంతము (మరణము) . ముదము (హర్షము) 12. ఆలస్యము, ౧౮. వితర్కము, వి. సుప్తి (స్వప్నము) 30. ఆసహత (అసూయ) 3౧. ఆధ్యాసము (చింత) 3.వి. భ్రమము (ఉర్మాదము) 33. అపస్మా రము. ఇవి సంచారి భావములు . భరతుఁ డెనిమిది స్థాయి భావములనుగూడ నితర రసములందు వ్యభిచారు లగునని చెప్పెను. ఆపక్షమున వ్యభిచారి భావములు నలు పదొక టగును. శోక స్థాయి భావము వ్యభిచారియైనపు డీ ముప్పదిమూఁటిలోని 'విషాదము' వ్యర్థమగుచున్నది. భయ స్థాయిభావము వ్యభిచారియైనపుడు 'త్రాసము వ్యర్థమగుచున్నది. క్రోధ స్థాయి భావము వ్యభిచారియైనపుడు, (అనుక్షము), వ్యర్థమగు మన్నులు) ఆంధ్రకవి వారి భావ<noinclude><references/></noinclude> jp88inqqzlbgrib0m1bhlmovs3rakac 104 218986 571821 2026-08-25T12:13:25Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము ములలోని గ్లాని, శ్రమలలో నొక్కటే చాలును. అని యీ విధముగా "ఈవ ద్వైషమ్యమవిషక్షితం" అను లోకో క్తినిఁబట్టి వానికిఁ గల యలఁతిభేదమును గణింపక వ్యభిచారి భావముల...' 571821 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము ములలోని గ్లాని, శ్రమలలో నొక్కటే చాలును. అని యీ విధముగా "ఈవ ద్వైషమ్యమవిషక్షితం" అను లోకో క్తినిఁబట్టి వానికిఁ గల యలఁతిభేదమును గణింపక వ్యభిచారి భావములను గొండఱు దగ్గించిరి. భోజుఁడు దన శృంగారప్రకాశి కలో అపస్మార, మరణములను దీసి వేసి 'ఈర్ష్యా శమములు ' గ్రహించెను. భాను దత్తుఁడు రసతరంగిణిలో 'ఛలము' అను మరొక్క వ్యభిచారిభావమును గలిపెను. (అగ్ర ప్రతిభాతి ఛల మధికో వ్యభిచారి భావ ఇతి) “గురుదేవ "నృపపుత్రాది విషయా రతిశ్చేతి చతుస్త్రింశత్" (గురు నృప పుత్రాది విషయకమగు రతిగూడ భావమే; కాస భాపములు ముప్పది నాలుఁగు) అని రసగంగాధర కారుఁడు. భామ హుఁడు గురుదేవ నృపపుత్రవిషయ ప్రీతి వర్ణనమును బేయా 2. లంకారమని నుడివెను. ఉద్భటుఁడు దానిని భావాలం కారమ నెను. కం. ఈ వరుసఁ ద్రయ స్త్రింశ. ద్భావములకు లక్షణము లుదాహరణంబుల్ గేవల శృంగారసూత్ర కీలితభంగి. స్పష్టము. ౧. నిర్వేద లక్షణము కం. నిరుపమ దుఃఖేర్ష్యాదుల నిరతము జనియించు నరతిని ని ర్వేదమగు. ४ దుఃఖము, ఈర్ష్య మొదలగువానివలనఁ గలుగు నరతియే నిర్వేదము.' ఇందు నిర్వేదాదుల కీయఁబడిన లక్షణము అసమగ్రములుగా దోషగ్రస్తములుగా నుంటచే రసగంగాధర లక్షణములఁ గూడ నిత్తును. " నీచపురుషేషు ఆక్రోశన, అధిక్షేప, వ్యాధి, తాడన, దారిద్య్ర్య, ఇష్ట విరహ, పర సం పెద్దర్శనాదిభిః, ఉత్తమేషుకు అవజ్ఞాదిభిః జనితా విషయద్వేషాఖ్యా రోదన దీర్ఘ శ్వాస, దీని ముఖతాది కారిణి చిత్తవృత్తిన్నిర్వేదః” నిర్వేదమన నీచులకు, ఆక్రోశన, అధిక్షేప, వ్యాధి, తాడు, దారిద్య్ర్య, ఇష్టసింహ, పరసం పద్దర్శనాదుల చేతను, ఉత్తములకుఁ బడితిరస్కారాదుల వలనను బుట్టిన విషయద్వేష నామాంతి రముగల దిత్తవృత్తి. అది కలిగినపుడు రోదనము, దీర్ఘనిశ్వాసము,(నిట్టూర్పు) దీన ముఖత్వము మొదలయినవి కలుగును. CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> 4uzo1md61k82bxe3kbr54duybk4bb6b 104 218987 571823 2026-08-25T12:13:57Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తృతీయాశ్వాసము రసము విభావానుభావతులచే వ్యజ్యమానమయిన చందమున భావముగూడ విభావాను భావముల చేతనే వ్యక్యమానము గావలయును. నిర్వేదమునకు ఆరోక వాదులు విభావములు; రోదనాదు అనుభావములు ....' 571823 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>తృతీయాశ్వాసము రసము విభావానుభావతులచే వ్యజ్యమానమయిన చందమున భావముగూడ విభావాను భావముల చేతనే వ్యక్యమానము గావలయును. నిర్వేదమునకు ఆరోక వాదులు విభావములు; రోదనాదు అనుభావములు . విభావాను భావములచే నిట్లు వ్యజ్యమానమైన వ్యభిచారిభావమును భావధ్వని యందురు. అయితే రసములకును భావములకును గల భేదమేమి? అన్న చోఁ దెలుపుదుము. "రత్యాదయః స్థాయిభావాన్స్యుర్భూయిష్ట విభావజా! స్తోకైర్విభావైరుల్పిన్నా ఏవ వ్యభిచారిణ అధిక విభావములవలన వ్యక్తములయిన రత్యాది స్థాయిభావములు రసములు. --ఆల్పవిభావములవలన వ్యక్తములయిన వ్యభిచారి భావములు భావములు, సఁ బరిపుష్టమైనది రసము. అపరిపుష్టమైనది భావము అని సిద్ధాంతము. ఒక్కొక్కచో నొక వ్యభిచారి భావము వ్యంగ్యమయినపుడు తత్సామగ్రిచే నవిధానముచే సంతకన్న నల్సముగా మరొక భావముగూడ ధ్వనింపవచ్చును. ఎట్లన, గర్వము ప్రధానముగా వ్యంగ్యమయినపు డమర్ష మల్పముగా ధ్వనించు చుందును. అమర్ష ము ప్రధానముగా వ్యంగ్యమైనపుడు గర్వ మల్పముగా ధ్వనించును. ఇట్టిచో నొకటి ప్రధానమును, వేరొకటి గుణీభూతమును గాదా యని భౌమింప రాదు. ఏలన, నిని (గుణీభూత వ్యంగ్యములు) ప్రత్యేక విభావాను భావములచే వ్యంగ్యములు కాపుగదా! ప్రకరణాది పశమున నొక వ్యభిచారిభావము ప్రధానముగా వ్యజ్యమానమయినపుడు దాని సామగ్రిచేతనే మరొక భాద మల్పముగా వ్యజ్యమాన మయినను దోసములేదు. ఏ విభావాదులచేఁ బ్రధాన వ్యభిచారి భావము వ్యక్తమగు చున్నదో యా విభావములచేఁ గాక నేఱు విభావాదులచే నపరిపుష్టముగా వ్యజ్య మానమయిన వ్యభిచారిభావము గుణీభూతమగును. కాన నిట్టిచో గుణీభూతశంక లేదు. ని ర్వేదోదాహరణము శం. శిలలు మణిభూషణంబులు చెలువ గుహరములు జలధిఁజిందిన చినుకుల్ తలిరాకుఁబోఁడి ! నాకగు సులభదయానిధి నృసింహుఁ జూడకయున్న. తాం నరసభూపాలునిఁ జూడకున్నచో నాకు మణిభూషణములు రాళ్లనుమీ ! ముత్యాల హారములు నీటి చినుకులు సున్ని Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> p85tytpab94a19o9eexkda8r2nnvtcn 104 218988 571824 2026-08-25T12:14:06Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '38 కావ్యాలంకార సంగ్రహము ఈ యువతి మణీ ధూషణములను రాళ్లుగా' హారములు నీటి చినుకులుగాఁ దలఁచుటచే నిది నిర్వేదము. ఇట 'ఇష్టవిగ్రహము' (నృసింహుని యదర్శనము). విభావము. దైన్యాదులను భావము ల...' 571824 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>38 కావ్యాలంకార సంగ్రహము ఈ యువతి మణీ ధూషణములను రాళ్లుగా' హారములు నీటి చినుకులుగాఁ దలఁచుటచే నిది నిర్వేదము. ఇట 'ఇష్టవిగ్రహము' (నృసింహుని యదర్శనము). విభావము. దైన్యాదులను భావము లాశేప్యములు (ఊహ్యములు). వీనిచే నిర్వే దము వ్యక్తమగుచున్నది. ౨. శ్రమ లక్షణము కం, సురతగమనాదిసంభవ -సరసస్వేదాంబులహరి శ్రమ; మెట్లన్న. తా. సురత క్రీడా వ్యాపారమువలనను, గమవాది వ్యాపారమువలనను బుట్టిన స్వేదము శ్రమము. * బహుతర శారీర వ్యాసార జన్మా నిశ్శ్వాసాంగ సమ్మర్ధ నిద్రాదికారణీ భూతః భేదవిశేషః శ్రమః బహుతరమైన శరీర వ్యాపారముచేతఁ బుట్టినదియు, నిట్టూర్పు, ఒడలినలుగుడు, నిద్ర, మొదలగువానినిఁ గిలిగించు భేదని శేషము - శ్రమము. ఇట శరీర వ్యాపారము విభావము, నిశ్శ్వాస, అంగ సమ్మర్ద, నిద్రాదు లను భావములు. వీనిచే వ్యక్తమగు సంచారిభావము శ్రమము . నరసభూపాలీయ శ్రమ లక్షణ పద్యములోని 'సరిసస్వేదాంబులహరి శ్రమము' అనునది ప్రామాదికము .. మరియు, అధ్వవ్యాయామ సేవాడ్వైర్విభావై రనుభావకైః గాత్రసంవాహ నైరాస్య సంకోచై రంగమోట సైః నిశ్సా సెర్జ్బంభి తైర్మందైః పాదోతే పైశమో మతః. 46మార్గగమనము, వ్యాయామసేవ మొదలగు విభావములవలనను, గాత్రం.. సంవాహనము, ముఖసంకోచము, ఒళ్లువిఱుపు, నిట్టూర్పులు, ఆవలింతలు, ఎత్తలేక యెత్తలేక కాళ్లెత్తుచుండుట, అను సను భావములచేతను శ్రమ వ్యక్తమగును" అనియు వేరొకచోఁ గలదు.. శ్రమోదాహరణము కం. నరసే౦ద్రుఁజూడ రయమున నరుదెంచి లతాంగి శ్రమ జలాపూరితయై సరసేందుకిరణ పరిణతిఁ గరఁగిన నెలచట్టు బొమ్మకై వడి నమ CC-0. Jangalwadi Me Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> 1xcma3h7xokthpzriejpij62kux1u5z 104 218989 571825 2026-08-25T12:14:16Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తృతీయాశ్వాసము తాం నరసభూపాలునిఁ జూడవచ్చి యొక యువతి చెమ్మట చేఁ జెమ్మగిల్లి చంద్రకిరణ పాముఁ గరఁగిన చంద్రకాంతశిలాకృతమగు బొమ్మవలె నుండెను. అక్షణపద్యములోని 44 సరస స్వేదాంబుల...' 571825 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>తృతీయాశ్వాసము తాం నరసభూపాలునిఁ జూడవచ్చి యొక యువతి చెమ్మట చేఁ జెమ్మగిల్లి చంద్రకిరణ పాముఁ గరఁగిన చంద్రకాంతశిలాకృతమగు బొమ్మవలె నుండెను. అక్షణపద్యములోని 44 సరస స్వేదాంబుల హరి దుష్టమని తెలిపితిమి. ఏ లక్షణ గ్రంథమునందును శ్రమమన “స్వేదము' అని చెప్పఁబడలేదు. ప్రతాపరుద్రీయమునఁ జెప్పఁబడిన ఆశ్రమః భేదో ఒధ్వరత్యాదేరాతః స్వేదాతిభూమికృత్ (మార్గగము నము, సురతము మొదలగు వానివలనఁ గలిగిన భేదము (ఐదలిక)శమము. అది మిక్కిలి స్వేదమును గలిగించును) అనునది యుక్తమే. ఏలన, శ్రమ కధ్వరర్యాదులు విభావములు. స్వేద మనుభావమును నగును. ఈ రెంటిచే శ్రమ వ్యక్తమగును. -ఆయితే రసగంగాధర లక్షణమునఁ గాని మరొక లక్షణమునఁ గాని స్వేద మనుభావ -ముగాఁ జెప్పఁబడలేదు. 'సర సంద్రుఁజూడ రయమును అను పద్యమున ఆరుదెంచుట విభావము. స్వేద మనుభావము. ఈ రెంటిచే శ్రమ వ్యక్తమగును. హరతశ్రమ కీ క్రింది దుదా హరణ మగును. చం చెదరిన ముంగురుల్ సరిగఁ జేర్పుము చెల్వుఁడ! బొట్టు దిద్దుమీ! నుదుటవిలాసి! కూర్పుము చనుంగవఁ దెస్సిన ముత్తెపుగా నరుల్ హృదయ సఖుండ 192 యంచు వచియించి రతాంతమునందు వానిత్యా కుదలకొడల్' గగుర్పొడునఁ గోమలి క్రమ్మఱఁబొందె మోహము . ఇట సురత క్రీడ విభావము. ఆవలింతలు, నిట్టూర్పులు, అంగ సమ్మర్దము మొదలగు ననుభావము లాశేప్యములు - వీనిచే శ్రమ వ్యక్తమగును. (“చెదరిన... హృదయసఖుండ]) అన్నంతవఱకే శ్రమ.) 3. దైన్యలక్షణము, - కం. బలమఱి యరికి దయరాఁ బలుకుట 20X5... 3 తా. బలముడిగి శత్రునితోఁ గనికరంబు గలుగునట్లు పలుకుట దైన్యము . 46దుఃఖ దారిద్యాపరాధాది జనితః స్వాపకర్ష భాషణాది హేతు శ్చిత్తవృత్తివి శేషో __దైన్యం” దుఃఖము, దారిద్య్ర్యము, అపరాధము, మొదలగువానివలనఁ బుట్టినట్టియు, స్వాపకర్షము (తన తక్కువతనము) సూచించు సంభాషణమునకు హేతుభూతమగు చిత్తవృత్తి దైన్యము. దుఃఖాదులు విభావములు - స్వాపకర్ష భావణాదు లనుభావములు . వీనిచే ___దైన్యము వ్యజ్యమానమగును. wadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> dt5yq0w04kq3d23yk3ml0f4zslfzh6e 104 218990 571826 2026-08-25T12:14:33Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము దై న్యోదాహరణము కం, మదన! మదిరాక్షి లక్ష్యమె? మొదలఁ బురాంతకుని నీళ్ళు మోయించిన నీ 'కిది మొదలు కరుణఁజూడుము సుదతిః నరసింహుఁగూర్పు సుకృతము గలుగు. ఓ మన్మథుఁ...' 571826 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము దై న్యోదాహరణము కం, మదన! మదిరాక్షి లక్ష్యమె? మొదలఁ బురాంతకుని నీళ్ళు మోయించిన నీ 'కిది మొదలు కరుణఁజూడుము సుదతిః నరసింహుఁగూర్పు సుకృతము గలుగు. ఓ మన్మథుఁడా! త్రిపురాంతకు ంతవానిని నీళ్లుమోయించిన నీకు స్త్రీ యొక లెక్కయే కావున దీనినిఁ దయఁదలఁచి నరసభూపాలునితో గూర్పుము • ఇట నే నాయిక నరసభూపాలుని విగ్రహముఃఖ ననుభవించుచున్నదో. దాని దైవ్యోమును జూపవలెను. రసగంగాధర లక్షణమున స్వాపకర్ష " ఇత్యాది క ముచే 'స్వ' యని నాయికయే చెప్పఁబడుచున్నది. ఓమడు! మదిరాక్షి లక్ష్యమెలిసి అను పద్యమున విరహదుఃఖ మనుభవించునది యొక నాయిక. దూతి మదనునితో దీనాలాపము లాడుచున్నది. కాన నిది సరిగాదు. కానీ ప్రియురాలి విరహదుఃఖ మును గాంచి దుఃఖించుచున్న దూతి దైన్యము వ్యక్తమగుచున్నదన్నచో యుక్తమే యగును. అప్పుడు ప్రియురాలి వింహదుఃఖమే విభావము. స్వాపకర్ష భాషణము అనుభావములు. వీనిచే దూతీ దైన్యము వ్యక్తమగుచున్నది . ౫. జాడ్య (జడత) లక్షణము కం. మదిలోఁ గల కోరికి చేకూఱిన నల వెఱుఁగక యునికీ కి జాడ్యమగు నెట్లన్న. హృదయమనోరధము సిద్ధించినపుడు గలుగు మైనుఱపు జాడ్యము. 'జాడ్య మప్రతిపత్తిః స్యాష్టా నిష్టార్థ సంభవాత్” ఇష్టార్థ సిద్ధివలనను, " అనిష్టార్థ సిద్ధివలనను గలిగిన యప్రతిపత్తి బాడ్యము అని ప్రతాపరుద్రీయ లక్షణము. ఇట నిష్టార్థసిద్ధి మూలకముగానే జాద్యము గలుగునని చెప్పఁబడినది. పొరపాటు. ఇది 66 చింతోత్కంఠా భయ విరహేష్టానిష్ట దర్శన శ్రవణాదిజన్యా, ఆవశ్య "కర్తవ్యార్థ ప్రతిసంధానవికలా చిత్తవృత్తిర్ణడతా” చింతా, ఉక్కంకా, భయ, విరహం, ఇష్టాని దర్శన శ్రవణాదులవలనఁ బుట్టినట్టియు, నవశ్యకర్తవ్యములగు కార్యములందును నితి కర్తవ్యతా మూఢత్వమును గెలిగించునట్టిదియు నగు చిత్తవృత్తి విశేషము జంత్రం. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> 23swyagubaqtv561qugq0kkazi13yia 104 218991 571827 2026-08-25T12:14:43Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తృతీయాశ్వాసము చింతాదులగు విభావములచే నితికర్తవ్యతా మూఢత్వరూపమగు నను భావ ముచే జాడ్యము వ్యజ్యమానమగును. జాడ్యోదాహరణము కం. ఆదన నృసింహుఁడు వచ్చిన సుదతి కనుంగొనదు; చెలులఁ జూడ...' 571827 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>తృతీయాశ్వాసము చింతాదులగు విభావములచే నితికర్తవ్యతా మూఢత్వరూపమగు నను భావ ముచే జాడ్యము వ్యజ్యమానమగును. జాడ్యోదాహరణము కం. ఆదన నృసింహుఁడు వచ్చిన సుదతి కనుంగొనదు; చెలులఁ జూడదు; భాషిం ; మిగులఁ జలింపదు; త ద్వదనామృత పారణావధానయుఁ బోలె౯. నరసభూపాలుఁడు రాఁగా నాయిక హర్షాతిశయమునఁ బ్రక్కలకుఁ జూడదు; చెలులను జూడదు; మాటలాడదు; చలింపదు; ఆతని ముఖచంద్రామృతపానమున నేకాగ్రచితయై యున్నట్లు కనఁబడుచున్నది. ఇట నిష్టదర్శనము (ప్రియదర్శనము) విభావము. చెలులతో భాషింప కుండుట "మొదలగునవి యను భావములు. వీనిచే నాయిక యొక్క జడత వ్యక్తమగును. "తద్వదనామృత పారణావధానయుఁ బోలెన్ " అనుటచే నితికర్తవ్యతా రూపమగు మూఢత్వములేదు. కాన నిది లేకుంట లెస్స. >. లక్షణము కం, కదుశ క్తి యెడలి బడలిక నడలుట యది గ్లానియయ్యె; తా. బలముదగ్గి బడలిక పడుట గాని. M " ఆధివ్యాధిజన్య బలహాని ప్రభవో వైవర్ణ్య శిథిలాంగత్వ, దృగ్భమణాది హేతుః దుఃఖవి శేషో గ్లాని ఆధి (మసవ్యాధి) వ్యాసుల (శారీరిక రోగము) వలన బలము దగ్గుట చేఁ బుట్టి-ట్టియు, వైవర్యము, శిథిలాంగత్వము, దృగ్భమణము మొదలగువానినిఁ గలిగించు దుఃఖవిశేషరూపమగు చిత్తవృత్తి గ్లానిం .. కొందఱు "వ్యాధ్యాది ప్రభవ బలనాశః గ్లాని” “బలస్యాపచయో గ్లాని రాధివ్యాధి సముద్భవః” వ్యాధ్యాదులవలనఁ గలిగిన బలనాళమే గ్లాని యనిరి. పైని గ్లానిలక్షణ పద్యము యొక్క భావము గూడు విడియే. ఇది పొరపాటు. వీలన, భావమునఁగా చిత్తవృత్తివి శేషమని చెప్పితిమి. నాశము చి చిత్తవృత్తిని శేష మెట్లళను? కాస బల నాశ జస్యం దుఃఖ ని నేనన తన్న తియే గాని యని చెప్పుకొనవలెను.<noinclude><references/></noinclude> fc5yhcpkelkcjhubnn502rca7q4ibnm 104 218992 571828 2026-08-25T12:14:55Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '3хо కావ్యాలంకార సంగ్రహమ ఇట బలహాని విభావము; వైవర్ణ్యము, శిథిలాంగత్వము, దృగమణమూ మొదలగునవి యను భావములు. గ్లాన్యు దాహరణము కం. నిండ బడలిక?మును చను కుండలబరు వాఁగ లేని కోమలి మేనం గొ...' 571828 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>3хо కావ్యాలంకార సంగ్రహమ ఇట బలహాని విభావము; వైవర్ణ్యము, శిథిలాంగత్వము, దృగమణమూ మొదలగునవి యను భావములు. గ్లాన్యు దాహరణము కం. నిండ బడలిక?మును చను కుండలబరు వాఁగ లేని కోమలి మేనం గొండంత వలపు పుట్టిన ; గండరగండాంక! యోబంఘన నరసింహా! 'నిండదె బడలిక ?" అనుటవలన గ్లాని వర్ణింపఁబడినది. కాని యిది వ్యక్తము గాక వాచ్యమైనది. మరియు నీ బడలిక వలపువలనఁ బుట్టినట్లు చెప్పినాఁడు. ఇదియ నను చిత్ర మే. కాన నీ యుదాహరణము సరిగాలేదు. ఇట రసగంగాధర అక్ష్యము విత్తము. శయితా శైవల శయనే సుషమాశేషా నవేందు లేఖేన ప్రియమాగతమపి సవిధే సత్కురుతే మధుర వీక్ష ణై రేవ "శోభామాత్రము మిగిలిన చంద్రకళవలె శైవాలతల్పమునఁ బండుకొని చెంతకు వచ్చినను బ్రియుని మధుర వీక్షణముల చేతనే సత్కరించుచున్నది " ఇటఁ బియ విరహజనిత వ్యాధికృత బలహాని విభావము. ఎదుర్కొనకుండుట, చరణ పాలేము సేయకుండుట, కొఁగలింపకుండుట మొదలగునని యనుభావములు, వీనిచే గ్లాని వ్యక్తమగుచున్నది. కం. ...... ఆక స్మికమై K ౬. త్రాస లక్షణము పొడము భయంబునఁ జిత్తము తడఁబడు టది త్రాసమనఁగ దగు నెట్లన్నన్ తా ఆకస్మికముగాఁ గలిగిన భయముచేఁ జిత్తము దడఁబాటుఁ బొందుట త్రాసము. భీరోరోరి సర్వదర్శన స్ఫూర్జథు శ్రవణాదిజన్మా చిత్తవృత్తివిశేష స్త్రాసః * నీఱికివానికి వ్యాఘాది ఘోరజంతు దర్శనమువలనను, ఉఱములు మొదలగువానిని వినుటవలసను గలుగు చిత్తవృత్తివిశేషము త్రాసము. దీనివలన రోమాంచ, కంప, స్తంభ, భ్రామాదులు గలుగును. CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> misq6htpre0biwedcqad21zjq06r43o 104 218993 571830 2026-08-25T12:15:04Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తృతీయాశ్వాసము “ఆకస్మికభయా చ్చిత్తవి క్షోభిస్త్రాసః" అను ప్రతాపరుద్రీయ లక్షణము నుఁగూడ నింతియే యర్థము. భయస్థాయి భావోదాహరణమున భయతాసములకు భేదము తెలుపఁబడినది. (చూ. పుట 300) త్య...' 571830 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>తృతీయాశ్వాసము “ఆకస్మికభయా చ్చిత్తవి క్షోభిస్త్రాసః" అను ప్రతాపరుద్రీయ లక్షణము నుఁగూడ నింతియే యర్థము. భయస్థాయి భావోదాహరణమున భయతాసములకు భేదము తెలుపఁబడినది. (చూ. పుట 300) త్య్రాసోదాహరణము కం. మరుఁజిత్ప్రలిఖతుఁ గని బి త్తరి వెఱవఁ బరాగభూతిఁ దగనిడి చిగురా కరయఁగ దిగదుడిచి యలులకు విరిబోసమువోయఁ దొఱఁగె వెఱపు నృసింహా! ఇటఁ జిత్రొలిఖిత మరుఁడు విభావము. రోమాంచ, కొంప, స్తంభాదు లాక్షే వ్యములు. ఇట ననుభావము లాశేప్యము లగుటవలనఁ ద్రాసము లెస్సగా వ్యక్త మగుటలేదు. ఈక్రింది రసగంగాధర లక్ష్య ముచితముగా నున్నది. 46మాకురు కళాం కరాడ్జే కరుణావతి! కంపతే మమ స్వాంతం ఖేలన్నజాతు గోపై రంబం విలంబం కరిష్యామి” “అమ్మా! నాచేతిలోఁ గొరడా దెబ్బలు గొట్టకుము. నాహృదయము పడక చున్నది. గోపబాలురతో నాడుచు నిక్రముందాలస్యము చేయను” ఇది బాలకృష్ణుని పచనము. ఇట గొరడా విభావము. హృదయకంప మనుభావము. దీనిచే సమా వ్యక్తమగుచున్నది. ౭. శంకా లక్షణము కం. తనకు ననిష్టంబగునో యని కొదుకుట శంక, ×- 64కి మనిష్టం మమ భవిష్యతీత్యా కార శ్చిత్తవృత్తివిశేష కృంకా దీనికి ద బైయర్థమే. దీనివలన ముఖవివర్ణతా, కంపాదులు గలంగును. శంకోదాహరణము కం. చిలుకలపలుకో? యని విన నలుకుం జెలిపలుకుఁ; దలఁకు నద్దము సూడ గలువల చెలికాఁడో? యని చెలువ వియోగంబుకతన శ్రీ నరసింహా! CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri OL<noinclude><references/></noinclude> ai2moky0n9lmtcpje2q2q3na1xq6se5 104 218994 571831 2026-08-25T12:15:15Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము అర్థము స్పష్టము. ఇట ననిష్టము విభావము . ముఖవివర్ణతా కంపాద్యము భావము లాక్షీప్యములు . వీనిచే శంక వ్యక్తమగుచున్నది. ౮. ఆర్తి (వ్యాధి) లక్షణము కం..... హృదయమందల...' 571831 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము అర్థము స్పష్టము. ఇట ననిష్టము విభావము . ముఖవివర్ణతా కంపాద్యము భావము లాక్షీప్యములు . వీనిచే శంక వ్యక్తమగుచున్నది. ౮. ఆర్తి (వ్యాధి) లక్షణము కం..... హృదయమందలి తాపం బినుమడియై వెలిఁబర్విన ననయము తనుపీడ యార్తియగు నెట్లన్నర్. తా.. హృదయతాపము ద్విగుణమై వెలికిఁబర్వఁ గాఁ గలిగిన శరీరపీడ తాపము. చిత్తవృత్తివి శేషమే భావమయినపుడు శరీరపీడ చిత్తవృత్తివిశేషము గాదుగదా ! కానఁ బై లక్షణము దోషగ్ర స్తము. * రోగివిర హాది ప్రభతో మనస్తాపో వ్యాధి:" రోగము, విరహము, 'మొదలగు వానివలనఁ బుట్టిన మనస్తాపరూపమగు చిత్తవృత్తివిశేషము వ్యాధి రోగ విరహా దులు విభావములు - గాత్ర శైథిల్యము, శ్వాసము మొదలయిన పనుభావములు . (ఇట రోగము వ్యాధికాదనియు రోగమువలనఁ బుట్టిన హనస్తాపమే వ్యాధి యని యును గ్రహింపసలెను.) ఆర్త్యుదాహరణము కం, బెడిదపు మదసజ్వరమున మిడిసిపడు హారలతలు మృగలోచనకు వెడవిలుతు వింటికోలల వడువున; సతినింక నేఁచవలదు నృసింహా! 20 6. మదని తాపము చే హారలతలు మన్మథబాణములవలె నెగిరెగిరిపడుచున్నవి. ఇంక నీ యువతి నేఁచవలదు. ” ఇట శరీర తాపమే వ్యక్తమగుచున్నది; గాని మనస్తా పము వ్యక్తమగుటలేదు. రసగంగాధరల క్ష్యమును గనుఁడు. హృదయే కృత శైవలానుషంగా ముహురంగాని యతస్తతః క్షిపంతి తదుదంత పరే ముఖే సఖీనా మతిదీనామియమాదఛాతి దృష్టిం . వక్షస్థలమునఁ దామరతూండ్లు వహించి మరల మరల సంగములు నిట్టట్టులు విసురుకొనుచుఁ బ్రియోదంతమును తెలికత్తె చెప్పఁబోఁగా వాయవతి దీన దృష్టితో జూచుచున్నది. CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> hvy9scx10gn86fabkl46auz7gxs83zj 104 218995 571832 2026-08-25T12:15:28Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '45 తృతీయాశ్వాసము 3×13 ఇలా నిరహము విజ్ఞానము. అంగణేపాడు ఆనంధానములు. దీనిచే వ్యాధి వ్యక్తమగుచున్నది. F. రోషలక్షణము (అమర్షము) కం, ఎందును గృతాపరాధుల యందు మనం బెరియ రోషమగునది; 3 ఈ వ్యభి...' 571832 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>45 తృతీయాశ్వాసము 3×13 ఇలా నిరహము విజ్ఞానము. అంగణేపాడు ఆనంధానములు. దీనిచే వ్యాధి వ్యక్తమగుచున్నది. F. రోషలక్షణము (అమర్షము) కం, ఎందును గృతాపరాధుల యందు మనం బెరియ రోషమగునది; 3 ఈ వ్యభిచారిభావమగు నమర్ష మునకును నీతఁ డిచ్చిన, స్థాయిభావమగు క్రోధ మునకు లక్షణము కేవిధముగా నున్నది. క్రోధలక్షణమును జూడుఁడు. కం. ఆపకారకారులగు నరు అపరాధ మొనర్ప నే మహామహుని మనం లు పరిజ్వలితంబగు నది య పరిమిత క్రోధ మయ్యె నది యెట్లన్నన్ కాని రసగంగాధర లక్షణమును గ్రహింపవలెను. “పరకృతా వడ్డాది పరాధజన్యః మానవాక్యాది పారుష్యది కారణీభూత శ్చిత్తవృత్తిని శేషో ఒమర్ష (పరకృతమగు నవజ్ఞరూప నానాపరాధములవలనఁ బుట్టినదియు, మానవాక్యములు (మాటలాడకుండుట) నాక్పారువ్యము మొదలయినదానినిఁ గలిగించు చిత్తవృత్తి విశేషమే యమర్షము) స్థాయిభావమగు క్రోధమునకును వ్యభిచారియగు సమర్షము సకును భేదము వెనుకఁ దెలుపఁబడినది. (చూ. పుట 30) అవజ్ఞాదులు విభావములు మానవాక్య పారుప్యాడు అనుభావములు. దీనిచే రోషము వ్యక్తమగును. రోషోదాహరణము శం. నిలు నిలు మనంగ! యెచటికిఁ దొలఁగెదు? నరసింహుఁ డింతితోఁ గూడినఁ జ; లలరు భవదీయ చాపము కలు గానుగఁద్రిప్పి పిప్పిగాఁ గావింతు. 23 ఇందుఁ దనసఖి శపరాధ మొనర్చిన మన్మథునిపై మన ప్రజ్వలనము వ్యక్తమగు చున్నది. మన్మధాపరాధము విభావము. పరువవచన మనుభావము. వీనిచే రోషము (అమర్షము) వ్యక్తపరచును. Aadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> i5bzwh2w3jy2sf7ri8tidy154c10fg0 104 218996 571833 2026-08-25T12:15:38Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '૩૪ శం, కావ్యాలంకార సంగ్రహము ౧౦. గర్వ లక్షణము ...... ఒరుల నిందించి తన్నుఁ బొగడు న మందోన్నతి గర్వమయ్యె మహినెట్లన్న, పరులను నిందించి తన్నుఁ బొగడుకొనుట గర్వము. రూప ధన విద్యా ప్రయుక...' 571833 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>૩૪ శం, కావ్యాలంకార సంగ్రహము ౧౦. గర్వ లక్షణము ...... ఒరుల నిందించి తన్నుఁ బొగడు న మందోన్నతి గర్వమయ్యె మహినెట్లన్న, పరులను నిందించి తన్నుఁ బొగడుకొనుట గర్వము. రూప ధన విద్యా ప్రయుక్తాల్మోత్కర్షజ్ఞానాధీన పరావహేలనం గర్వః” (రూపము, ధనము, విద్య- మొదలగువానిచేఁ బుట్టిన యాత్మోత్కర్ష జ్ఞానమువలనఁ గలిగిన పరావహేలనము- గర్వము.) గర్వోదాహరణము కం. ప్రతియె? కళంకాంకితునకు సతియగు రోహిణియు వతను సతియగురతియుం జతురు నృసింహునిఁ జెందిన యతిధన్యకు నాకు? ననుచు సంగన నవ్వెన్, నరసభూపాలుని చెట్టపట్టిన నాకుఁ గళంకి భార్య యగు రోహిణియు, వనంగుని భార్య యగు రతియును సమానలా? అని నాయిక నవ్వెను. ఇట నరసభూపాల ప్రా ప్తిప్రయుక్తమగు 'అతిధన్యకు' అను నాలోత్కర్షము విభావము. అవహేలనము (నవ్వుట) అను భావము. వీనిచే గర్వము వ్యక్తమగు . చున్నది. ౧౧. ఆ వేగ లక్షణము కం, క్రమమున నిష్టానిష్టా గమజమనస్సంభ్రమంబు గన నా వేగంబు LX ఇష్టము, అనిష్టము, తటస్థించుట వలనఁ గలిగిన మనస్సు యొక్క తత్తఱ పాటు ఆ వేగము. రసగంగాధరమునఁ గేవల మనిష్టమువలనఁ గలిగిన తత్తెఱపాటే యా వేగ మని చెప్పఁబడినది. కానఁ బైలక్షణము పొరపాటు. 66అనర్థాతిశయ జనితా చిత్తస్య సంభ్రమాఖ్యా వృత్తిరావేగం" అవర్థాతి. శయమువలనఁ బుట్టిన మనస్సంభ్రమ మను పేరుగల వృత్తి యా వేగము, CC-0. Sengamwad Math Collection. Digitized By Gangotri<noinclude><references/></noinclude> mevzg30pxjbo8uig0whevjxt59zyad8 104 218997 571834 2026-08-25T12:15:49Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తృతీయాశ్వాసము ఆ వేగోదాహరణము -కం. సతిహారము నిడ నెడ లే కతనునిఁ దనుసిద్ధిఁగోరి యలరతి వ్రత సం గతి నక్షసరముఁ గైకొను గతిఁ గేలన తాల్చి నృపతిఁ గనుగొన వరిగెF. 3xx とと తా. నరసభూపాలుఁడు వీ...' 571834 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>తృతీయాశ్వాసము ఆ వేగోదాహరణము -కం. సతిహారము నిడ నెడ లే కతనునిఁ దనుసిద్ధిఁగోరి యలరతి వ్రత సం గతి నక్షసరముఁ గైకొను గతిఁ గేలన తాల్చి నృపతిఁ గనుగొన వరిగెF. 3xx とと తా. నరసభూపాలుఁడు వీధి నరుగుచుండఁగా నాయిక హారమును మెడలో వేసికొనుట కవకాశములేక చేతనే ధరించి యతనుఁడగు మన్మథునికి దను సిద్ధిఁగోరి వ్రతమునుబూని చేత నక్షసరమును దాల్చిన రతినిఁ దలఁపింఛను నలేనినిఁ జూడ ఇట నిష్టాగమజనిత మనస్సంభ్రమము చెప్పఁబడినది. కేవల మనిష్టాగమజనిత మనస్సంభ్రమమే యా వేగమని సిద్ధాంతము. కాన నీ యుదాహరణము చింత్యము, ఈ క్రింది పద్య మనర్థమువలనఁ గలిగిన చిత్తసంభ్రమమున కుదాహరణీయమా . ఆ. వె. ఇది నపుంసకంబు గద! యంచుఁ బ్రియురాలి ప్రాంతమునకు మననుఁ బంపియుంటి నది రమించుచుండె నటనె హా! పాణిని నమ్మి గోఁతబడితిఁ జెడితి. ఇట మనసు ప్రియురాలితో రమించుట యనర్థము. ఇది విభావము. ఆతిత్వ రాన్వితములగు వచనాడు అనుభావములు. వీనిచే నా వేగము వ్యక్తమగును. ౧౨. ధృతి లక్షణము కం. అమరఁగ మనము కృతార్థ త్వముఁ జెందిన ధృతియనంగఁ దగు నెట్లన్నర్. తా. మనస్సు కృతార్థమగుట ధృతి. " లోభ శోక భయాదిజనితో పప్లవ నివారణ కారణీభూత శ్చిత్తవృత్తివిశేషా ధృతి" లోభము, శోకము, భయము, మొదలగువానివలనఁ గలిగిన యుపప్లవమును నివారించు కారణమయిన చిత్తవృత్తివిశేషము ధృతి. ధృత్యుదాహరణము శం. నర సేంద్రుఁడు రాకుండినఁ బరువడి భావింపఁ గలుగుభాగ్యమె చాలుం CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> 0hlxalzkesde2tclxdbhgohmno7tqed 104 218998 571835 2026-08-25T12:16:00Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము జరితార్థ నైతి మరునకు కుఁ బ్రియ లల్కఁ గీడ్పడినారు? నరసభూపాలుఁడు నాచెంతకు రాకున్నను వానిని స్మరింపఁగలిగెడు భాగ్యము గలిగినది. ఆదియేచాలును. నేను గీద్ప...' 571835 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము జరితార్థ నైతి మరునకు కుఁ బ్రియ లల్కఁ గీడ్పడినారు? నరసభూపాలుఁడు నాచెంతకు రాకున్నను వానిని స్మరింపఁగలిగెడు భాగ్యము గలిగినది. ఆదియేచాలును. నేను గీద్పడి సున్మధునిదేబిరింపనేల? ఇట నరసభూపాలుని రామి చేఁగలిగెడు నుపద్రవము నామె ధైర్యముతో నివారించుకొన్నది. ఇట వివేకము విభావము . చాపల్యముచే మన్మథుని దేబిరింపనని. చెప్పుట కునుభావము. వీనిచే ధృతివ్యక్తమగుచున్నది. ౧3, స్మృతి లక్షణము కం, స్మృతియగు పూర్వానుభవ ....... రా పూర్వామభవమును దలఁచుట స్మృతి. ఈ లక్షణము సరియైనది కాదు. పూర్వానుభవము వలనఁగలిగిన సంస్కారమువలనఁ గలిగిన జ్ఞానము స్మృతీయని చెప్పవలెను. “సంస్కార జన్యం జ్ఞానంస్మృతిః" సంస్కారమువలనఁ గలిగినజ్ఞానము స్మృతి. లోకములో నొకప్పుడు మనము దేని నేనిఁ జూతుము లేక విందము ఆవిష యము ప్రత్యక్ష మునకుదూర మైనను మనహృదయమునకు హత్తుకొనియుండును. అదియే సంస్కారము. మరల నెన్నఁడేని వావిషయమునం జూచుటగాని వినుట గాని సంభవించినచో వెనుకటి సంగతి మనతలఁపునకు వచ్చును. ఆట్టికలఁపు స్మృతి. స్మృత్యుదాహరణము కం, నాఁటి పరిరంభ సౌఖ్యము నేఁటిబలెం బాయదాత్మనిండి తొలఁగుచుకో బోఁ ! నృసింహునిఁ బాయని పాటల సుమగంధు లెంత భాగ్యాధికలో ? LF ఇటఁ బరిరంభ సౌఖ్యము విభావము. ఆనందాశ్రువులు, క్షేత్రనిమాలనము^ ఆహాకారములు మొదలగునని యనుభావము లాశేప్యములు. వీని చేస్మృతి వ్యక్త మగుచున్నది. చాపల లక్షణము కం. ... రాగ ద్వేష జనిత చేష్టాద్యనవ స్థితి దాపలము CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> 9wh1cn98nkl5glc98y2si3cr75cvwgd 104 218999 571837 2026-08-25T12:16:10Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కృతీయాశ్వా స 3x8 తా. రాగ ద్వేషములవలనఁ బుట్టిన చెష్టాదుల యనవస్థ, అనఁగా నిలుకడలేని చేష్టలు నేయుట చాపలము . “ఆమర్షాదిజన్యా వాక్పారప్యాది కారణీభూతా చిత్తవృత్తిళ్చపలతా” అమర్షాద...' 571837 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కృతీయాశ్వా స 3x8 తా. రాగ ద్వేషములవలనఁ బుట్టిన చెష్టాదుల యనవస్థ, అనఁగా నిలుకడలేని చేష్టలు నేయుట చాపలము . “ఆమర్షాదిజన్యా వాక్పారప్యాది కారణీభూతా చిత్తవృత్తిళ్చపలతా” అమర్షాదులవలనఁ బుట్టినట్టియు వాక్పారుష్యహాలు లిగించునట్టియు చిత్తవృత్తి చపలత. మరియు జీరొకచో నిట్లుగలకు. "అమర్ష ప్రతి హల్య్యేరా ద్వేపాశ్చత్సరః ఇతియత్ర విభావాన్స్యుదను భావాస్తు భ ర్త్సవం వాక్పారుష్యం ప్రహారశ్చతాడనం పధ బంధ నే తచ్చాపలను నాలోచ్య కార్యకారిత్య మిష్యతే” అమర్షము, ప్రాతికూల్యము, ఈర్ష్య, రాగము, ద్వేషము, మాత్సర్యము అను సవి విభావములు . వాక్పారుష్యము, ప్రహారము, తాడనము, వధ, బంధవము, లెస్సగా నాలోచింపక పనులుచేయుట, అనుసవి యనుభావములు. వీనిచే చాపలమా వ్యజ్యమానమగును. చాపలోదాహరణము కం. వనిత నృంహునిఁ గనుఁగొని చనుగుబ్బలమీఁది వలువ చక్కఁగ దిద్దుకో? జనఁజూచు; మరలుఁ జెలితోఁ; బనిలేమియుఁ బలుకు; నురముపయి జెయిసేర్చు, 20 నరసభూపాలునిమీఁది రాగము విభావము. వలువ దిద్దుట, చనఁజూచుట, ఊరక పనిలేకయుఁ బలుకుట, ఉరమునఁ జెయిఁజేర్చుట యనునవి యాలోచింపక చేయు పను అనుభావములు. వీని చేఁ జాఫలము వ్యక్తమగుచున్నది. కం..........ఎగ్గొదవిన లక్షణము సతిచండత యుగ్రభావమగు నెట్లన్న.. ఇతరులవలనఁ దనకుఁ గీడు గలుగఁ గాఁ బుట్టిన చండత యాగ్యము. :అధి క్షే పాపమా నాదిప్రభవా కిమస్య కరోమిత్యాద్యాకారా చిత్తవృత్తి రుగ్రతా అధిక్షేపము, అవమానము మొదలగుగా కావలన్న బుట్టినట్టియు నేను దీనికి<noinclude><references/></noinclude> pllgyeazdmse78k7696pgq03gvrowzs 104 219000 571838 2026-08-25T12:16:21Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '3хо కావ్యాలంకార సంగ్రహము బ్రతీకార మేమి చేయుదును? అను ప్రచండమగు చిత్తవృత్తి యాగ్యము. మరియు నీ క్రింది లక్షణముగూడఁ గనవచ్చుచున్నది. “నృపాపరాధో౬ సద్దోవకీర్తనం చోరధారణం విభావ...' 571838 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>3хо కావ్యాలంకార సంగ్రహము బ్రతీకార మేమి చేయుదును? అను ప్రచండమగు చిత్తవృత్తి యాగ్యము. మరియు నీ క్రింది లక్షణముగూడఁ గనవచ్చుచున్నది. “నృపాపరాధో౬ సద్దోవకీర్తనం చోరధారణం విభావాః స్యురధో బంధోవధ స్తాదన భర్తనే ఏతే యత్రానుభావా స్తదౌగ్ర్యం నిర్దయతాత్మకం నృపాపరాధము, లేనిదోషమును దలరుద్దుట, చోరధారణము, ఇవి విభావ ములు. బంధనము, పధ, తాడనము, భర్తకము, ఇవి యనుభావములు, వీనిచే సుగ్రత వ్యక్తమగును. ఔగ్ర్యోదాహరణము కం. వలదువల దేఁచఁ గలువల చెలికాఁడ! నృసింహుఁ గూర్పు దెలిఁ; గాకున్న బొలఁతుక నిట్టూర్పు పొగల్ వెలువడి నీబింబమెల్ల వెసమాయించున్. 20 ఇటఁ జంద్రతాపము (చంద్రకృతాపరాధము) 'విభావము, 'నీబింబ మెల్ల వెన మాయించు' అనునది భర్త్సరమనుభావము వీనిచే శాగ్ర్యము వ్యక్తమగును. ౧౬. అవహిత్థా లక్షణము కం. భువిలో నాకృతిగోపన మవహిత్థ... CE ఆకారమును దాఁచుకొనుట యవహిత్థ యందురు. " వ్రీడాది భిర్నిమితైః హర్షాద్యనుభావానాం గోపనాయ జనితో భావవి శేష్కోవహిత్థం” సిగ్గు మొదలగు వానివలన హర్షాద్యనుభావములను దాఁచునట్టి, చిత్తవృత్తి యవహిత్థ. " ఆనుభావవిధానార్ధే౬వహిత్థంభావఉచ్యతే తద్విభావ్యం భయవీణా ఛార్ట్య కాటిల్య గౌరవై ః ” భయ, వ్రీడా, ఛార్ట్య, కౌటిల్య, గౌరవములవలనఁ బుట్టినట్టియు ననుభావ వీథానర్థమగు భావమదహిత్. అనియుమరొక లక్షణముగూడఁ గలదు. అవహిత్థదాహరణము కం, హారములు గరఁగ నరస తెష్మారమణునిఁ బాడియొక్క సరిపులకలుమై CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> opmc2umne2yg05qeegiqfi2uutyalhf 104 219001 571839 2026-08-25T12:16:32Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తృతీయాశ్వాసము సిరికలెత్తినఁ దాఁచును సారెకు హారాంబుజనిత శైత్యంబనుచున్ . 3XF 23 ఇట వ్రీడ విభావము. పులకలుదాఁచుట యనుభావము. వీనిచే నవహిత్థ వ్యక్త మగుచున్నది. ౧౭. త్రపా లక్షణము కం,...' 571839 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>తృతీయాశ్వాసము సిరికలెత్తినఁ దాఁచును సారెకు హారాంబుజనిత శైత్యంబనుచున్ . 3XF 23 ఇట వ్రీడ విభావము. పులకలుదాఁచుట యనుభావము. వీనిచే నవహిత్థ వ్యక్త మగుచున్నది. ౧౭. త్రపా లక్షణము కం, మనంబు ముడుఁగుట త్రప "స్త్రీణాం పురుషముఖావలోకనాదేః పుంపాంచ ప్రతిజ్ఞా భంగ, పరాభవాదేరుత్సన్నో పైవర్ణ్యాధోముఖత్వాది కారణీ భూతశ్చిత్తవృత్తివి శేషో వ్రీడా స్త్రీలకుఁ బురుషముఖావలోకనమువలనఁ గలుగునట్టిదియుఁ బురుషులకుఁ బ్రతిజ్ఞాభంగము, పరాభవము మొదలగువానివలనఁ గలుగునట్టిదియు, పైవర్ణ్యము, అధోముఖత్వము మొదలగువానినిఁ గలిగించునట్టిదియు, నగు చిత్తవృత్తి విశేషము డయే త్రపోదాహరణము కం. వనిత నృసిం హేంద్రుఁ బరా కునఁ బేర్కొని శిరమువంచుకొనుఁ; జెలి యెదుటన్ గనిపించే భావనని మో మనయముఁ గుచదుర్గవసతి నాఁగినభంగిన్. ఒకపనిత పొరపాటున నరసభూపాలుని పేరుచ్చరించి తన మొగము తనభావ మును దెలిపివేసెనేయని దానినిఁగుచ దుర్గములందు నిలిపెమో యన్నట్లు తలవంచు కొనెను. ఇట నరసభూపాల నామోచ్చారణము విభావము. తలవంచుకొనుట యను భావము. వీని చేఁ ద్రప లేక వ్రీడవ్యక్త మగుచున్నది. ౧౮. విషాద లక్షణము కం. వివిధోపాయాభావా ద్యవిరతభంగము విషాదమగు నెట్లన్నన్, తా. వివిధములయిన యుపాయములు లేమిని గలిగిన భంగపాటు, విషాదము.<noinclude><references/></noinclude> t98mewxfxg2rmjq64a3pcdalzwo9o9m 104 219002 571841 2026-08-25T12:16:45Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '5E.O కావ్యాలంకార సంగ్రహము "ఇష్టాసిద్ధి, రాజుర్వాద్యపరాధాదిజ స్యూ తాపో విషాదః “ఇష్టము సిద్ధింపకుంట వలనను, రాజ, గురు ప్రభృతుల యెదఁ జేసినయపరాధాదుల వలసను గలిగిన యనుతాకము విషాద...' 571841 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>5E.O కావ్యాలంకార సంగ్రహము "ఇష్టాసిద్ధి, రాజుర్వాద్యపరాధాదిజ స్యూ తాపో విషాదః “ఇష్టము సిద్ధింపకుంట వలనను, రాజ, గురు ప్రభృతుల యెదఁ జేసినయపరాధాదుల వలసను గలిగిన యనుతాకము విషాదము • విషాదో దాహరణము కం. అలరులు మరునమ్ములు; హిమ జలందుకు రోదితంబు; శత్రువు దలఁపం జలిగాడ్పు; శ్రీ నృసింహుం గాఁకల్ కలిగిననాఁ డెట్లుమాను నతివకుఁ గాఁకల్. ఇట నృసింహుని యలుక (ఇష్టాసిద్ధి) విభావము. "ఎట్లుమాను నతివకుఁ అనునప్పటి సుఖసంకో చాదులను భావము భాషే ప్యములు . దీనిచే విషా దము వ్యక్తమగును. ౧౯. మద లక్షణము కం. మదము మది రాదికృత న మ్మదమోహ వ్యతికరంబు. తా. మద్యపానము చేతిఁ ^లిగిన సంతోషమోహముల కలయిక మదము. “మద్యాద్యుపయోగజన్మా ఉల్లాసాఖ్యః శయనహసితాది హేతు శ్చిత్తవృత్తి విశేషో మద్యపానాదుల వలసఁ గలిగినట్టియు, శయన, హనీతాదులను గలి గించునట్టియు నుల్లా సరూపమగు చిత్తవృత్తి మదము దీనినే యిట్లుగూడఁ జెప్పుదురు. తనమ్మోహానంద సందోహో మదో మద్యోపయోగజ" మద్యోపయోగమువలనఁ బుట్టిన సమ్మోహానందముల కలయిక. ఉత్తమ పురుషాశ్రితమగు నీ మదమునకు నిద్ర యను భావము. అనఁగా నుత్త ముఁడు మదము గలిగినచో నిద్రించును. మధ్యముఁడు నవ్వును; పాడును. నీచుఁడు రోదనము, పరుషవచనములు మొదలగువాని నొనర్చును. మరియు నీ మదము మువ్విధములు. తీరుణము, మధ్యమము, అధమము అని. ఆవ్య క్తములును, అసంగతము లంను నగు వాక్యములచేతను, సుకుమారమైన తొట్రుపాటు చేతను నభినయింపఁబడు నది తరుణనుదము. భుజాక్షేపము, ( చేతు లెగురవేయుట) స్థలితము, తొట్రు పాటుతోఁగూడిన ఐడక) మూర్ణితము, (తిరుగుడు పాటు) మొదలగు దానిచే వభిన CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> jjhchzjryf1kg2qa5zuuzdqugekcwmy 104 219003 571842 2026-08-25T12:16:55Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '46 తృతీయాశ్వాసము 3 యింపఁదగినది మధ్యమమదము గతిభంగ, స్మృతినాక, హిక్కా (ఎక్కిళ్ళు) ఛర్దులు (వాంతి) మొదలగువానిచే నభినయింపఁదగినది యధమముదము. మదోదాహరణము కం, అమరు నృసింహుని వనమున నమి...' 571842 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>46 తృతీయాశ్వాసము 3 యింపఁదగినది మధ్యమమదము గతిభంగ, స్మృతినాక, హిక్కా (ఎక్కిళ్ళు) ఛర్దులు (వాంతి) మొదలగువానిచే నభినయింపఁదగినది యధమముదము. మదోదాహరణము కం, అమరు నృసింహుని వనమున నమితాసవరసములాని యలియావతముల్ భ్రమియించు; నాథుఁ; బాదును; రమణులతోఁ గూడి సాంద్రరాగ ప్రౌఢిక్. -ముండును. 8 పెంటితుమ్మెదలు పుష్పాసవమాని గండుతుమ్మెదలతో నాడుచుఁ బాడుచు ఇటఁ బుష్పాసవమానుట విభావము. ఆటపాట లను భావములు . వీనిచే సమ్మోహానందముల కలియిక యను మదము వ్యక్తమగుచున్నది. ౨ం. ఔత్సుక్య లక్షణము కం, ... మరి యాత్సుక్యం బదన సమయాక్షమత్వము కాలవిశంబమును సహింపలేకుండుట యార్సుక్యము. “ఆధు నైవాస్యలాభో మమా _స్వతీచ్ఛా ఔత్సుక్యం” (ఇప్పుడే నా కిది లభించుఁ గాక యను కోరికియే యాత్యుశ్యము) మరొకచో నీక్రింది లక్షణము గలదు. సంజాతమిష్టు నిరహా దుద్దీప్తం ప్రియసంస్మృతేః, గాత్ర గౌరవేణచ చింతయా అనుభావిత, మాఖ్యాత మాత్సుక్యం భావకోవిదైః ఇష్ట విరహాది రూపమగు నాలంబన విభావము చేతను, ప్రియసంస్మృతిరూప మగు నుద్దీపన విభావముచేతను, నిద్రా, తంద్రా, గాత్రగౌరవ (ఒడలు బరువుగాఁ -దోఁచుట) చింతలను ననుభావములచే వ్యజ్యమ్యామగునది యాత్సుశ్యము. ఔత్సుక్యోదాహరణము కం, వరుఁ బిలువఁబనిచి యెపుడెపు డరుదెంచునొ? యనుచుఁదలఁచి యభిముఖయగు బి త్త్రి; యింత పరాకై నను సరయఁ దదాలోక విఘ్నమగు ననుభీతిగా. CC-0. Jangamwad Math Collection. Digitized by eGangotri 22<noinclude><references/></noinclude> 8fiz3580qjzq83acjb1vi80qscaq2zi 104 219004 571843 2026-08-25T12:17:07Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము ప్రియవిరహ మాలంబన విభావము. ఆక్షేప్యడుగు ప్రియసంస్మృతి యుద్దీ ప విభావము . ' ఎపుడెపు దరు దెంచుకొని' అను చింతయును, అభిముఖీ భావమును, అను భావములు. వీనిచే నేర్...' 571843 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము ప్రియవిరహ మాలంబన విభావము. ఆక్షేప్యడుగు ప్రియసంస్మృతి యుద్దీ ప విభావము . ' ఎపుడెపు దరు దెంచుకొని' అను చింతయును, అభిముఖీ భావమును, అను భావములు. వీనిచే నేర్సుశ్యము వ్యక్తమగును. ౨౦. మతి లక్షణము కం, మది నర్థవినిర్ణయంబు మతి యెట్లన్నన్ . తా, అర్థనిశ్చయము మతి. "శాస్త్రాని విచారజన్య మర్ధనిర్ధారణంమతి శాస్త్రాదులను విచారించుట చేఁ గలిగిన కార్యనిశ్చయము మతి. ఇందు నిశంక తదర్ధానుష్ఠాన (నిస్సంశయముగా నా కార్యమశుష్ఠించుట) సంశయోచ్ఛేదములు, (సందే హము దీఱుట) మొదలగునవి యనుభావములు . మత్యుదాహరణము కం. చెలువరొ ! శ్రీ నరసింహుం డలనాఁటి నృసింహమూర్తి యగుఁ; గాకున్న దలఁచిన తావుల నెల్లను నెలకొని సాన్నిధ్య మొందు నిపుణత గలదే ? 22 సరసభూపాలుఁ డా నరసింహమూర్తియే | కాకున్నచోఁ దలఁచుకొన్న రౌవున నే ప్రత్యక్ష మగునా? ఇట “తలఁచిన తావుల నెల్లను... ఇత్యాదికము చేఁగ లిగిన సంశయ విచ్ఛేదముచే నృసింహుఁడే యని యర్థనిర్థాణము సేయఁబడినది. ఇట శాస్త్ర ప్రమాణము విభావము. సంశయవిచ్ఛేద మనుభావము. వీనిచే మతి వ్యక్తమగుచున్నది. ౨౨. నిద్రా లక్షణము కం. జగతిం జితనిమీలన మగు నిద్ర యనంగ... 25 మనస్సు మూసికొనిపోవుటయే నిద్ర. "శ్రమాది ప్రయోజ్యం చేతస్సమ్మి లనం నిదా” స్ట్రోమాదులవలనఁ గలిగిన మనస్సమ్మిలనము నిద్ర. శ్రమాదులు విభావములు నేత్రనిమాలనము, గాత్రనిష్క్రియత్వము (ఒడలు కదల్పకుండుట) మొదలగునవి యను భావములు - CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> ka3gmjpwjs860w92ge2shptnv2xdjs6 104 219005 571845 2026-08-25T12:17:17Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తృతీయాశ్వాసము కం. కలనైన శ్రీ నృసింహునిఁ గలయంగలనంచుఁ గలికి కన్నులు మొగిచెం జెలి బాహ్యేంద్రియపథమున c నలరు మనంబరుగకుండ నాఁగినభంగి. BE3 25 కలలో నైన నరసభూపాలునిఁ గలియుదు ననియెంచి...' 571845 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>తృతీయాశ్వాసము కం. కలనైన శ్రీ నృసింహునిఁ గలయంగలనంచుఁ గలికి కన్నులు మొగిచెం జెలి బాహ్యేంద్రియపథమున c నలరు మనంబరుగకుండ నాఁగినభంగి. BE3 25 కలలో నైన నరసభూపాలునిఁ గలియుదు ననియెంచి యొక యువతి తన బా హ్యేంద్రియ మార్గమున మనస్సు వోకుండ వ్యాపినట్లు కన్నులుమూసెను. ఈ యుదాహరణము నుప్తికిఁ (స్వప్నము) దగినది కాని నిద్రకుఁ దగినది కాదు. మనస్సమ్మా లనాత్మకముగు నిద్రలో స్వప్నమురాదు. ఈ క్రింది పద్యము దాహ రింపఁదగినది. కం. లలన నృసింహుని కొఁగిట నలసియొ పపలెల్ల నిజానందెడు నెలమిన్ నెలపొందున రే ముద్దులు గులికి పగల్ నిద్రవోవు కుముదినివోలెదా. సృసింహుని కౌఁగిట నలయుట విభావము. నేత్రనిమాలన, గాత్రనిష్క్రి యత్వాదులా శ్రేప్యములగు నను భావములు. వీని చేనిద్ర వ్యక్తమగును. 30, .... ౨౩. మోహ లక్షణము మూర్ఛనందుట మోహం బగు *** స్పష్టము. “భయనియోగాది ప్రయోజ్యా వస్తుతత్వానవధారిణీ చిత్తవృత్తి ర్మోహః” భయనియో గాదులవలనఁ గలిగినట్టియు, వస్తుతత్వమును నిశ్చయింపఁ జాలనట్టియు చిత్తవృత్తి మోహము. మో హెూదాహరణము కం. అతను హతుల సొరిగెను నతివిరహత పస్సమాధి జనిత వ్రతయై ధృతి శ్రీ నృసింహుఁ దలఁపఁగఁ మతి దన్మయమగుచు మేనుమఱచిన భంగి, సతీ విరహరూపతపోనియమము గలదై నరసభూపాలుఁడను సృసింహమూర్తినిఁ దలఁపఁగా దన్మయమైనర్ యన్నట్లు మన్మధ గారి పూతులనే ఆ మ్మూరి ఎల్లెను • ఇటఁ eG<noinclude><references/></noinclude> cjg80yvakzgvuee6bc58rde0u21pdt8 104 219006 571846 2026-08-25T12:17:28Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ర కావ్యాలంకార సంగ్రహము బ్రియవియోగము విభాషము. సొరుగుట (వస్తుతత్త్వానవధారణము) అనుభావము.. వీనిచే మోహము వ్యక్తమగుచున్నది. అర. బోధ లక్షణము కం, ...బోధ మెఱుకఁ జెందుట తెలివినిఁ బొంద...' 571846 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ర కావ్యాలంకార సంగ్రహము బ్రియవియోగము విభాషము. సొరుగుట (వస్తుతత్త్వానవధారణము) అనుభావము.. వీనిచే మోహము వ్యక్తమగుచున్నది. అర. బోధ లక్షణము కం, ...బోధ మెఱుకఁ జెందుట తెలివినిఁ బొందుటబోధము. “నిద్రానాతో త్తరం జాయమానబోధో విబోధః" నిద్రానాశానంతరమునఁ గలుగు మెలఁకువయే విబోధము. బోధవిబోధ శబ్దములు పర్యాయపదము లే. నిద్రపూర్తియైనపుడును, స్వప్నాంతమందును, బెద్దశబ్దము వినుటవలనను, ఒకరుతాఁకుట వలనను నిద్రానాశము గలుగును. కాన నిని విభావములు. అక్షి మర్దన, గాత్రమర్దనాదులను భావములు. కం. తరణికులాధీశయశ బోధోదాహరణము స్తరుణి జడత్వంబుమాని సంపుల్లసితాం యు, జృంభితయై చిరగతి మీల్కనియె శ్రీనృసింహుఁడు గలుగర్. σο సూర్యవంశ్యరాజుల కీ ర్తి యింతవఱకు నిద్రించి నరసభూపాలుఁడు జనించుట చేతఁ గనులు దరించి యావలించి మేలుకొని నేను. ఇట నరసభూపాలుని జన్మము విభావము. కనులు దెఱచుకొనుట, ఆవులించు టయు ననుభావములం. వీనిచే బోధము వ్యజ్యమానమగుచున్నది. అ అంత లక్షణము (మరణము) కం, అగణితమృతియత్న మంతమగు నెట్లన్న. మరణయత్న మంత్రము. “రోగాది జన్యా మూర్ఛారూపా మరణ ప్రాగవస్థా మరణం” రోగాదులవలనఁ బుట్టినట్టియు, మూర్ఛారూపమగునట్టిదియు నగు మరణ రావ లేక మరణయత్నము మరణము. ఇట మరణమనఁగాఁ బ్రాణ వియోగమని యర్థమును చెప్పరాదు. ఏలన, భావమనఁగాఁ జిత్తవృత్తివి శేషమని చెప్పితిమి. ప్రాణవియోగము చిత్తవృత్తిగాదుగదా! ఎల్ల చిత్తవృత్తులగు భావము లకును శరీరప్రాణసంయోగము వపరముగదా. . Digitized by éGangotr<noinclude><references/></noinclude> 1bhd7i4efjk1vukv0f09dskts9vzlha 0 219007 571847 2026-08-25T12:20:36Z Rajasekhar1961 50 [[WP:AES|←]]Created page with '{{portal header | title = సర్వోదయ గ్రంథమాల | class = | subclass1 = | reviewed = | shortcut = | notes = విజయవాడలో స్థాపించబడిన సాహిత్య సంస్థ }} ==ప్రచురణలు== * [[పంచమజార్జి చక్రవర్తి]] [[వర్గం:వేదికలు]]' 571847 wikitext text/x-wiki {{portal header | title = సర్వోదయ గ్రంథమాల | class = | subclass1 = | reviewed = | shortcut = | notes = విజయవాడలో స్థాపించబడిన సాహిత్య సంస్థ }} ==ప్రచురణలు== * [[పంచమజార్జి చక్రవర్తి]] [[వర్గం:వేదికలు]] fgslnxebrmqr3oi0ggruszyqhwdun8g 571848 571847 2026-08-25T12:22:00Z Rajasekhar1961 50 /* ప్రచురణలు */ 571848 wikitext text/x-wiki {{portal header | title = సర్వోదయ గ్రంథమాల | class = | subclass1 = | reviewed = | shortcut = | notes = విజయవాడలో స్థాపించబడిన సాహిత్య సంస్థ }} ==ప్రచురణలు== * [[దేశభక్త కొండ వేంకటప్పయ్య పంతులు స్వీయచరిత్ర]] [[వర్గం:వేదికలు]] nusnjzi40aym2iyiy58gxgilmyw2rey 104 219008 571849 2026-08-25T12:26:07Z Vjsuseela 1850 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '<section begin="4A" />అమెరికా దేశములో గ్రంథాలయములు నేత్రము లున్న వారికే గాక, నేత్రములు లేనివారికి గూడ ఉపకరించుచున్నవి. గుడ్డివారు నేత్రములతో చదువుకొన జాలరు గదా. అందుచేత వారు చదువు కొన...' 571849 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Vjsuseela" /></noinclude><section begin="4A" />అమెరికా దేశములో గ్రంథాలయములు నేత్రము లున్న వారికే గాక, నేత్రములు లేనివారికి గూడ ఉపకరించుచున్నవి. గుడ్డివారు నేత్రములతో చదువుకొన జాలరు గదా. అందుచేత వారు చదువు కొనుటకు గాను ఉబ్బెత్తు అక్షరములతో ముద్రింపబడిన ప్రత్యేక పుస్తకములు తయారు జేయబడినవి. వారు ఆపుస్తకములందలి యక్ష రములను చేతులతో తడవుకొని చదువుకొ నెదరు. ఆమెరికా దేశమందుగల ౨ర గ్రంథాలయములలో ౧౯౨౬ సంవత్సరమున గుడ్డివారికి చదువుకొనుటకుగాను ఇవ్వబడిన ఉబ్బెత్తు గ్రంథముల సంఖ్య 3,00,000 లు. అవేగ్రంథాలయములందు ౧౯౨౭ సంవత్సరమునం దియ్యబడినవి 3, 99, రర గ్రంథములు. ఒక 'గ్రంధాలయమందు లేని గ్రంథములను వేరొక గ్రంథా లయమునుండి తెప్పించి యిత్తురు. అమెరికా దేశమందు పుస్తకముల నమ్ము . రెండు గొప్పద్దుకాణదారులు గుడ్డివారల గ్రంథముల క్యాట లాగులనుకూడ; ఉబ్బెత్తు అక్షరములతో నే ముద్రించినారు. <section end="4A" /> <section begin="4B" />"తాతిక పాఠశాలలు మన మందరము యెరిగిన పాఠ శాలలలో విద్యాభ్యాసము చేయు వారు సామాన్యముగా కోమల వయుస్సునందున్నారు. ఇచ్చట చదువు వారికి యితర వ్యాపక ముండదు. ఈ పాఠశాలలయందు దినమునకు 5-6 గంటల వరకు విద్యాభ్యాసము జరుగుచుండును. ఇట్టి పాఠశాలల లో విద్యాభ్యాసము చేయువారు విద్యాభ్యాస కాలమందు తమపోషణ కొరకై యితరుల మీద ఆధారపడి యుండవలసినవారుగా నున్నారు. కాబట్టి ప్రస్తుత పరిస్థితులలో తమజీవనము కొరకు " స్వయం సహాయము మీదనే ఆధారపడి యుండవలసిన వారును, కోమల వయస్సును గడపిన వారును, ప్రతిదినము గంటలతరబడి విద్య నభ్య<section end="4B" /><noinclude><references/></noinclude> 3t28nn9oir3ktf6eqif1cu16glu2na9 571856 571849 2026-08-25T13:18:46Z Vjsuseela 1850 571856 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Vjsuseela" /></noinclude><section begin="4A" />అమెరికా దేశములో గ్రంథాలయములు నేత్రము లున్న వారికే గాక, నేత్రములు లేనివారికి గూడ ఉపకరించుచున్నవి. గుడ్డివారు నేత్రములతో చదువుకొన జాలరు గదా. అందుచేత వారు చదువు కొనుటకు గాను ఉబ్బెత్తు అక్షరములతో ముద్రింపబడిన ప్రత్యేక పుస్తకములు తయారు జేయబడినవి. వారు ఆపుస్తకములందలి యక్ష రములను చేతులతో తడవుకొని చదువుకొ నెదరు. ఆమెరికా దేశమందుగల ౨ర గ్రంథాలయములలో ౧౯౨౬ సంవత్సరమున గుడ్డివారికి చదువుకొనుటకుగాను ఇవ్వబడిన ఉబ్బెత్తు గ్రంథముల సంఖ్య 3,00,000 లు. అవేగ్రంథాలయములందు ౧౯౨౭ సంవత్సరమునం దియ్యబడినవి 3, 99, రర గ్రంథములు. ఒక 'గ్రంధాలయమందు లేని గ్రంథములను వేరొక గ్రంథా లయమునుండి తెప్పించి యిత్తురు. అమెరికా దేశమందు పుస్తకముల నమ్ము . రెండు గొప్పద్దుకాణదారులు గుడ్డివారల గ్రంథముల క్యాట లాగులనుకూడ; ఉబ్బెత్తు అక్షరములతో నే ముద్రించినారు. <section end="4A" /> <section begin="4B" />"తాత్కాలిక పాఠశాలలు మన మందరము యెరిగిన పాఠ శాలలలో విద్యాభ్యాసము చేయు వారు సామాన్యముగా కోమల వయుస్సునందున్నారు. ఇచ్చట చదువు వారికి యితర వ్యాపక ముండదు. ఈ పాఠశాలలయందు దినమునకు 5-6 గంటల వరకు విద్యాభ్యాసము జరుగుచుండును. ఇట్టి పాఠశాలల లో విద్యాభ్యాసము చేయువారు విద్యాభ్యాస కాలమందు తమపోషణ కొరకై యితరుల మీద ఆధారపడి యుండవలసినవారుగా నున్నారు. కాబట్టి ప్రస్తుత పరిస్థితులలో తమజీవనము కొరకు " స్వయం సహాయము మీదనే ఆధారపడి యుండవలసిన వారును, కోమల వయస్సును గడపిన వారును, ప్రతిదినము గంటలతరబడి విద్య నభ్య<section end="4B" /><noinclude><references/></noinclude> fy6lecemdniwtmu73gxt2eh15qd6a4u 104 219009 571852 2026-08-25T12:43:26Z Rajasekhar1961 50 /* అచ్చుదిద్దారు */ 571852 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Rajasekhar1961" />నాలుగవ ప్రకరణము</noinclude>నిమగ్నత జగత్కల్యాణముకొఱకుఁ స్వసుఖముకొఱకుఁ గాదు. ఆయన శ్మశానముల యందలి శవములను బరీక్షించుచు, అరణ్యములయందలి వృక్షముల గుణాగుణములను విచారించుచు, గిరిగహ్వరముల కేగి యోగతత్త్వమును నిరూపించుటతోడఁ గాలము గడపుచుండును. తత్త్వనిరూపణ కొఱ కాయన కాలకూటమును ద్రాగుటకుఁ గాని, ఘోరవిష సర్పములు ధరించుటకుఁ గాని వెనుదీయఁడు. ఇందువలన నీయన సంసారి యైనను సన్యాసి. మహారాజైనను భిక్షుకుఁడు. రాణీ! వరుని గుణాగుణములఁ గూర్చి యున్న దున్నట్లు సెప్పితిని. తర్వాత మీ యిష్టము.' నారదుని వాక్యములు విని ప్రసూతి మౌనమును ధరించియుండ నొక ప్రవీణురా లగు దాసి ప్రసూతిని జూచి యిట్లనియె. అమ్మా! మీ రేల యోచించెదరు? తలిదం,<noinclude><references/></noinclude> fdd314ljp9ts8h17jt42e0zk08n6olm 0 219010 571855 2026-08-25T13:15:26Z Vjsuseela 1850 [[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు |శీర్షిక=[[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 5|సంచిక 5]] |రచయిత= |విభాగము=[[../గ్రుడ్డి చదువరులు//]] |ముందరి= |తదుపరి= |వివరములు=<center>12 సంచికలు </center>|సంవత్సరం=1928}} <pages index="Grandhalaya Sarvasvamu - Vol.7, No.5 (1...' 571855 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు |శీర్షిక=[[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 5|సంచిక 5]] |రచయిత= |విభాగము=[[../గ్రుడ్డి చదువరులు//]] |ముందరి= |తదుపరి= |వివరములు=<center>12 సంచికలు </center>|సంవత్సరం=1928}} <pages index="Grandhalaya Sarvasvamu - Vol.7, No.5 (1928).pdf" from=3 to=8 fromsection="3B" tosection="8A" /> [[వర్గం:గ్రంథాలయ సర్వస్వము-రచనలు]] [[వర్గం:PD India]] 57uqxhr72pvzem91gqhowdacbro5s1a 571857 571855 2026-08-25T13:19:54Z Vjsuseela 1850 571857 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు |శీర్షిక=[[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 5|సంచిక 5]] |రచయిత= |విభాగము=[[../గ్రుడ్డి చదువరులు//]] |ముందరి= |తదుపరి= |వివరములు=<center>12 సంచికలు </center>|సంవత్సరం=1928}} <pages index="Grandhalaya Sarvasvamu - Vol.7, No.5 (1928).pdf" from=3 to=4 fromsection="3B" tosection="4A" /> [[వర్గం:గ్రంథాలయ సర్వస్వము-రచనలు]] [[వర్గం:PD India]] 2vii3ugab33lczc7d1n0pr6whrhm3lk 104 219011 571858 2026-08-25T13:20:30Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 571858 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|<big>ఆత్మకథ</big>||}}</noinclude>పదమును బనాయించి బహుమతి పాందెను. తరువాత ఈసదాగ్రహ శబ్దమును మిగుల స్పష్టము చేయనెంచి 'య' అను నక్షరమును జోడించి నేను దీనిని 'సత్యాగ్రహము' అని మార్చితిని. నాఁటినుండియు గుజరాతుభాషలో నీపదము నేఁటిపోరాట మందు రూథఢ మాయెను. ఈపోరాటముయొక్క ఇతిహాసమే దక్షిణ-ఆఫ్రికాలోని నా జీవితముయొక్కయు, విశేషించి సత్యశోధనము యొక్కయు ఇతిహాసము. ఈయితిహాసములో ఛాలభాగము యేరవడ చెఱయందు వ్రాసి తిని. మిగిలినది విముక్తుఁడ నయినపిదప వాసితిని. అదియంతయు నవజీవన పత్రికయందు క్రమక్రమముగా ప్రకటింపఁ బడి తుదకు దక్షిణ-ఆఫ్రికా సత్యాగ్రహేతిహాస మను పేరున పుస్తకముగా ప్రకటింపఁబడెను. దీనిని కరంట్‌ థాట్‌ పత్రికకు శ్రీ వాలజీ గోవిందజీ దేసాఈగారు ఇంగ్లీషులో తర్జిమా చేయుచున్నారు. ఇదిగూడఁ గొన్నాళ్ళలో పుస్తకముగా ప్రకటింప నేర్పాటు జరిగెడిని. <ref>దీని ఆంగ్లానువాదము యస్‌ గణేశన్ కంపెనీవారిచే (ట్రిప్లికేన్, మదరాసు) పుస్తకముగా ప్రకటింపఁబడెను.</ref> దానిఁ జదివినచో దక్షిణ - ఆఫ్రికాలోని నాసత్యశోధనలు తెలియును. అచటి నా సత్యాగ్రహ మెఱుఁగని ఘూర్జరు లాగ్రంథమును తిలకింతురుగాక! దాన వ్రాయఁబడిన యంశములను వదలి దానఁ జేరని కొన్ని కొత్త సంగతులను ముందరి ప్రకరణములలో పూర్తిచేసి పిదప భారతదేశము నందలి నాశోధనలను పాఠకులకు పరిచయము గావింప నిచ్చగించు చున్నాను, ఈపరిశోధనల వరుస తెగకుండఁ జదువఁ దలఁచుకొనువారు దక్షిణ-ఆఫ్రికా-ఇతిహాసమునుగూడ తమ ముందు ఉంచుకొందురుగాక!<noinclude><references/> {{c|108}}</noinclude> frl71f50sts3wsrkdeom55tagovagux 104 219012 571859 2026-08-25T13:30:20Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 571859 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" /></noinclude>{{p|fs150|ac}}27</p> {{p|fs125}}ఆహార పరిశోధనములు</p> {{Largeinitial|మ}}నో వాక్కాయముఁలచే బ్రహ్మచర్యపాలనమును గుఱించిన యాలోచనయు, ఆత్మశుద్ధిచే సత్యాగ్రహసమరమునకు ఎక్కువ కాలమును వినియోగించుటను గుఱించిన యాలోచనయు, ఈరెండే నా పనులు. ఈరెండాలోచనలును నాభోజనమున మిగుల సంయమమును, మిగుల మార్పును ప్రేరించెను. వెనుకటిమార్పు ఆరోగ్యమునకు, ఇప్పటి మార్పు ధర్మమునకు. ఇందు ఉపవాసమును, అల్పాహారమును ఎక్కువ తావు నాక్రమించెను. లోపల విషయవాసన లున్నవారికి జిహ్వాచాపల్య మెక్కుడు. నాకును జిహ్వాచాపల్యము కలదు. జననేంద్రియమును, స్వాదేంద్రియమును నిగ్రహించుటకుఁ జాలఁ బ్రయాసపడితిని గాని వానిని పరిపూర్ణముగా నిగ్రహింపఁగలిగితి నని నేఁటికిని చెప్పుకొనఁజాలను. నేను తిండిపోత ననియే తలఁతును. నామిత్రులు నాతిండిని జూచి సంయత మనుకొనెడివారు గాని అది యటులు కాదు. నేను చేయఁగలిగినంత నిగ్రహమును చేయకున్నచో నేను పశువుకన్న పాడై యీవఱకే నాశము నొందియుందును. నాలోపములు నాకుఁ జక్కగాఁ దెలియును. వానిని పోఁగొట్టుకొనుటకు మిగులఁ బ్రయత్నించితి ననియుఁ జెప్పఁగలను. ఈ కారణముననే నేను నేఁటిదాఁక ఈశరీరము నీడ్చుకొనివచ్చుచు నా చేతనయినపనిని చేయఁగలుగుచున్నాను. నాలోపములు నాకుఁ దెలియుటవలనను, అనాయాసముగా అనుకూలమగు సాంగత్యము దొరకుటవలనను ఏకాదశిని ఉపవాసము<noinclude><references/> {{c|109}}</noinclude> 689c1yau2xd3sglat4urh7vr0izoflw 106 219013 571860 2026-08-25T13:36:00Z Rajasekhar1961 50 [[WP:AES|←]]Created page with '' 571860 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |రకం=పుస్తకం |శీర్షిక=చ్యవనుడు |భాష=te |సంపుటి= |రచయిత= |అనువాదకులు= |ఎడిటర్= |చిత్రకర్త= |పాఠశాల= |ప్రచురణకర్త= |చిరునామా= |సంవత్సరం= |ఆధారం= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |మూలం=djvu |బొమ్మ=1 |పురోగతి=X |పుటలు=<pagelist /> |సంపుటాలు= |వ్యాఖ్యలు= |వెడల్పు= |సిఎస్ఎస్= |పేజీ మొదటి వరుస= |పేజీ చివరివరుస= }} 2woxuta8mk9nnfeu190obpnn8ng8g7t 571861 571860 2026-08-25T13:36:26Z Rajasekhar1961 50 571861 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |రకం=పుస్తకం |శీర్షిక=చ్యవనుడు |భాష=te |సంపుటి= |రచయిత= |అనువాదకులు= |ఎడిటర్= |చిత్రకర్త= |పాఠశాల= |ప్రచురణకర్త= |చిరునామా= |సంవత్సరం= |ఆధారం= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |మూలం=djvu |బొమ్మ=2 |పురోగతి=X |పుటలు=<pagelist /> |సంపుటాలు= |వ్యాఖ్యలు= |వెడల్పు= |సిఎస్ఎస్= |పేజీ మొదటి వరుస= |పేజీ చివరివరుస= }} aecgiysoqwyzjsahfdxbghattyeft8o 571867 571861 2026-08-25T13:41:39Z Rajasekhar1961 50 571867 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |రకం=పుస్తకం |శీర్షిక=చ్యవనుడు |భాష=te |సంపుటి= |రచయిత=[[రచయిత:కె. రామకృష్ణ శాస్త్రి]] |అనువాదకులు= |ఎడిటర్= |చిత్రకర్త= |పాఠశాల= |ప్రచురణకర్త= |చిరునామా= |సంవత్సరం= |ఆధారం= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |మూలం=djvu |బొమ్మ=2 |పురోగతి=X |పుటలు=<pagelist /> |సంపుటాలు= |వ్యాఖ్యలు= |వెడల్పు= |సిఎస్ఎస్= |పేజీ మొదటి వరుస= |పేజీ చివరివరుస= }} 53pczmenolqylaeozaqhps2o1dtgh2x 104 219014 571862 2026-08-25T13:37:38Z Rajasekhar1961 50 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఉపోద్ఘాతము ఈ చిన్నపుస్తకము, పెక్కు గ్రంథములఁ బర్యాలోకించి యచ్చ -టచ్చట చ్యవన మహర్షిని సంబంధించి కానవచ్చునట్టి యంశములను సంగ్ర హించి కథగా వ్రాయఁబడియున్నది. అనేక గ్రంథములన...' 571862 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Rajasekhar1961" /></noinclude>ఉపోద్ఘాతము ఈ చిన్నపుస్తకము, పెక్కు గ్రంథములఁ బర్యాలోకించి యచ్చ -టచ్చట చ్యవన మహర్షిని సంబంధించి కానవచ్చునట్టి యంశములను సంగ్ర హించి కథగా వ్రాయఁబడియున్నది. అనేక గ్రంథములనుండి యనేకాం శములను స్వీకరించి యొక పుస్తకము వ్రాయుట శ్రమ సాధ్యమగు పని కాదు; కాని, కొన్ని గ్రంథములందు గ్రథికములైన విషయములు గ్రంథాం తరములందు జెప్పఁబడు వానికి విరుద్ధములుగ నుండుట గొన్ని యెడల తట స్థించుచున్నది. అట్టి సందర్భములందు వాని నన్నిఁటిని సమన్వయపఱచి వ్రాయుచో గ్రంథక ర్తకుఁ బొడము పరిశ్రమ మింతంత కాదు. ఇందులకు నిదర్శనముగా స్థాలీపులాక న్యాయమునఁ జ్యవనునిఁ గూర్చి యెచ్చటెచ్చట నెట్లెట్లు తెలుపఁబడెనో సూచించెదను భాగవతమందు ——— చ్యవనమహర్షి యాశ్రమమున కాశ్వినేయులు వచ్చిరనియు, అతఁడు వారిని పూజించి, తనవార్ధకముఁ దొలగించి యువతీమణులు ప్రేమింపఁదగిన యౌవన సౌందర్యములఁ బ్రసాదించినచో యాగములందు హవిర్భాగము లిప్పించెదననియుఁ జెప్పెను. వారు, అందు లకు సమ్మతించి సిద్ధసరస్సులో మునిఁగి లెమ్మనిరి. చ్యవనుఁ డట్లు చేసి వెలుపలికివచ్చుచో నా యిరువు రతనితో నిలిచిరి. సౌందర్యాదులందు వారు మువ్వురు సమానులుగ నుండఁబట్టి వారిలోఁ దన భర్త యెవ్వఁడో తెలియక సుకన్య తొట్రిలి యశ్వి దేవతల శరణుఁజొచ్చెను. వారు దాని పాతివ్రత్యమునకు మెచ్చి చ్యవనునిఁ గాన్పించిరి” అని యున్నది. తలను కార బ్రాహ్మణమునందు వ్యవనుఁడు సరస్వతీనదిలో మునిఁగిలేచె ననియు నేదో యొక గుఱుతుచే సుకన్య యతనిని దెలిసికొనె ననియు<noinclude><references/></noinclude> 1gwvue0vabbvjiu1e9xpoqs3kxipw6w 104 219015 571863 2026-08-25T13:38:20Z Rajasekhar1961 50 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '{{Css image crop |Image = Chyavanudu In Telugu.djvu |Page = 2 |bSize = 600 |cWidth = 590 |cHeight = 908 |oTop = 3 |oLeft = 5 |Location = center |Description = }}' 571863 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Rajasekhar1961" /></noinclude>{{Css image crop |Image = Chyavanudu In Telugu.djvu |Page = 2 |bSize = 600 |cWidth = 590 |cHeight = 908 |oTop = 3 |oLeft = 5 |Location = center |Description = }}<noinclude><references/></noinclude> t3ddmqox0xus30uggvcgu7xheydoamr 104 219016 571864 2026-08-25T13:38:48Z Rajasekhar1961 50 /* పాఠ్యం లేనిది */ 571864 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="0" user="Rajasekhar1961" /></noinclude><noinclude><references/></noinclude> i1sx6d49oqeeqt1mtaminthjqpvy6i2 104 219017 571865 2026-08-25T13:39:48Z Rajasekhar1961 50 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '{{Css image crop |Image = Chyavanudu In Telugu.djvu |Page = 4 |bSize = 600 |cWidth = 586 |cHeight = 935 |oTop = 5 |oLeft = 8 |Location = center |Description = }}' 571865 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Rajasekhar1961" /></noinclude>{{Css image crop |Image = Chyavanudu In Telugu.djvu |Page = 4 |bSize = 600 |cWidth = 586 |cHeight = 935 |oTop = 5 |oLeft = 8 |Location = center |Description = }}<noinclude><references/></noinclude> ibyaq4z0ds0oe0h4eptqas0f9lcpsp2 104 219018 571866 2026-08-25T13:40:40Z Rajasekhar1961 50 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with ' PRINTED AT THE INDIA PRINTING WORKS MADRAS' 571866 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Rajasekhar1961" /></noinclude> PRINTED AT THE INDIA PRINTING WORKS MADRAS<noinclude><references/></noinclude> mpir6s5bpcgjrk4h5cdjo5eem52hv7a 104 219019 571868 2026-08-25T13:42:21Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 571868 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|<big>ఆత్మకథ</big>||}}</noinclude>గాని, ఫలాహారమును గాని చేయమొదలిడితిని. జన్మాష్టమిమొదలగు నితర తిథులందును వీనిని జేయఁబూనితిని. సంయమదృష్టిలో ఫలాహారమునకును, అన్నాహారమునకును ఆట్టే భేదము లేదు. ధాన్యము లనుపేరఁ బరఁగు ద్రవ్యము లన్నిటియం దేరుచి కలదో ఫలాహారమునందును ఆరుచి కలదు. అలవాటు పడినతరువాత ధాన్యములరుచికన్న పండ్లరుచియే యెక్కుఁడనిపించును. కావున పర్వములందు ఉపవాసము గాని, ఏకభోజనము గాని మంచి దనుకొంటిని. మరియు ప్రాయశ్చిత్తాదుల కేవేని నిమిత్తములు సంఘటించుచో ఆనాఁ డేకభోజనము పెట్టుకొంటిని. దీన శరీరము స్వచ్ఛ మగుటచే రసజ్ఞానమును అధికమాయెను. ఆఁకలియుఁ బెరిఁగెను. ఇది నా కనుభూత మాయెను. ఇటు లుపవాసాదు లొకవంక సంయమమునకును, ఇంకొకవంక భోగమునకును సాధనము లని కనుఁగొంటిని. ఇటీవలి నా యనుభవములు కొన్నియు, ఇతరుల యనుభవములు కొన్నియు పై విషయమును సమర్థించెను. నా శరీరము పెరిఁగి బలిష్ఠముగా నుండవలయు నని నాకు కోరిక గలదు కాని నా ముఖ్యోద్దేశము సంయమము - నాలుకను కట్టివేయుట. కావున భోజ్యవస్తువుల మార్పఁగడఁగితిని. ముద్ద తగ్గింపఁ దొడఁగితిని. కాని రుచి-చాపల్యము-నాతోఁక పట్టుకొనియే వచ్చుచుండెను. ఒకవస్తువును విడిచి మఱియొక వస్తువును తినుచుంటిని. అక్రొత్తవస్తువు గూడ ప్రాఁతవస్తువుకంటె రుచిగా నున్నట్లు కనఁబడఁ దొడఁగెను. ఈ పరిశోధనలలో నాకుఁ గొందఱు బాసట గలరు. వీరిలో హరమాన్ కేలన్ బేక్ గారు ముఖ్యులు. వీరినిగూర్చి చక్షిణ-ఆఫ్రికా-సత్యాగ్రహ చరిత్రమున సంపూర్ణముగా వ్రాసియుంటిని గాన మరల నిచట వ్రాయ దొరఁకొనను. ఉపవాసములందును, ఏకాహారము లందును, పెరమాఱుపులందును వీరు నాకు సబ్రహ్మచారులు. సత్యా<noinclude><references/> {{c|110}}</noinclude> n39h7hn2rke4ghtq0vvgoskqjhybj9k 0 219020 571869 2026-08-25T13:46:35Z Vjsuseela 1850 [[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు |శీర్షిక=[[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 5|సంచిక 5]] |రచయిత= |విభాగము=[[../తాత్కాలిక పాఠశాలలు//]] |ముందరి= |తదుపరి= |వివరములు=<center>12 సంచికలు </center>|సంవత్సరం=1928}} <pages index="Grandhalaya Sarvasvamu - Vol.7, No.5...' 571869 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు |శీర్షిక=[[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 5|సంచిక 5]] |రచయిత= |విభాగము=[[../తాత్కాలిక పాఠశాలలు//]] |ముందరి= |తదుపరి= |వివరములు=<center>12 సంచికలు </center>|సంవత్సరం=1928}} <pages index="Grandhalaya Sarvasvamu - Vol.7, No.5 (1928).pdf" from=4 to=8 fromsection="4B" tosection="8A" /> [[వర్గం:గ్రంథాలయ సర్వస్వము-రచనలు]] [[వర్గం:PD India]] omv3bbdmluou6qhyttj7o1cjd7g1tfq 104 219021 571870 2026-08-25T13:50:10Z Rajasekhar1961 50 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'యును. ఆది యనేక జన్మకృతనుకృతవిశేషఫలము గదా. అట్టి సమదృష్టి గల వారినే పెద్దలు సమదర్శను లని పిలుతురు. వారలే పండితులు. విద్యావినయసంపన్నే బ్రాహ్మణే గవిహ స్తిని | శుని చైన శ్వపాక...' 571870 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Rajasekhar1961" />vi శ్రీ బ్రహ్మేశ్వర పురాణము</noinclude>యును. ఆది యనేక జన్మకృతనుకృతవిశేషఫలము గదా. అట్టి సమదృష్టి గల వారినే పెద్దలు సమదర్శను లని పిలుతురు. వారలే పండితులు. విద్యావినయసంపన్నే బ్రాహ్మణే గవిహ స్తిని | శుని చైన శ్వపాకే చ పండితా స్సమదర్శినః || ౧౮ తద్బుద్ధయ సదాత్మాన స్తన్నిష్ఠా స్తత్పరాయణాః | గచ్ఛం త్యపునరావృత్తిం జ్ఞాననిర్ధూతకల్మ పా॥ ౧౯ గీ, ౫ అ. ఆను నీ గీతావాక్యములు పైని వ్రాసిన భావమును స్థిరీకరించుచున్నవి. సుకృతము భగవదనుగ్రహపాత్రుని గా మానవుని జేయఁ జాలు ననుట సర్వసమ్మత మగు విషయము. సుకృతము లభించుట కనేకమార్గములు కల్పింపఁ బడినవి, ఆందు సూనృతము లోనగునవి ప్రధానస్థానము నాక్రమించినవి. కావున దానిని సామాన్యులారాధింపఁ జాలరు. మానవుల కెల్లరకు సుకృతము లభించు టకై పూర్వు లగు నార్యులు తీర్థయాత్రల నిర్మించిరి. యాగములు వ్రతములు లోనగు వాని నిర్మించిరి. ప్రతివిషయమునందు భగవద్బుద్ధి కలిగియుండవలయు నన్న మూలసూత్రమును వదలక సులభోపాయములను దెల్పిరి. తీర్థయాత్రయు యజ్ఞము సమానములా యన్న నౌ ననవలయును. దీనికిఁ గొంద అంగీకరింపరు. కాని వివేకము గల వార లంగీకరింతురు. ఇం దొక్క రహస్యము కలదు. భక్తి శ్రద్ధలు గల్గిననే సమము లగును. అవివేకయజ్ఞము చేసినను దీర్థయాత్ర చేసినను ఫలము శ్రమరూపమున సమానమే యగును. తీర్థమును భగవద్రూపముగా భావిం చిన “భావనామాత్రసంతుష్టహృదయం పరమేశ్వరః” అన్న సూక్తి ప్రకారము తీర్థరూపుఁ డగు భగవంతుఁడు భక్తులను గాఁపాడకుండునా ? న హ్యమ్మయాని తీర్థాని నదే వా మృచ్ఛిలామయాః | తే పునం త్యురుకాలేన దర్శనా దేవ సాధవః. అను భాగవతో క్తి వ్యర్థము కాదు గదా. “సర్వం పునంతు మా మాపః” అన్న శ్రుతియుఁ బై యర్థమునే తెల్పును. కావున శ్రద్ధాభక్తులు గలిగి మానవుఁ<noinclude><references/></noinclude> qg1i38yluch7w1p9fd6tkennqk468je 104 219022 571871 2026-08-25T13:52:17Z Rajasekhar1961 50 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with ' బ్ర॥ శర్మగారి వీఠికలోని విషయములలో గొన్నింటి కీష ద్వివరణము. (1) శ్రీశైలమునకు నాలుగు ద్వారములు. పూర్వద్వారము—త్రిపురాంతక ము—కనూకాలు జిల్లా మార్కాపురము తాలూకాలో నున్నది. ద...' 571871 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Rajasekhar1961" />xvi శ్రీ బ్రహ్మేశ్వర పురాణము</noinclude> బ్ర॥ శర్మగారి వీఠికలోని విషయములలో గొన్నింటి కీష ద్వివరణము. (1) శ్రీశైలమునకు నాలుగు ద్వారములు. పూర్వద్వారము—త్రిపురాంతక ము—కనూకాలు జిల్లా మార్కాపురము తాలూకాలో నున్నది. దక్షిణద్వారము సిద్ధవటము కడపజి. పశ్చిమద్వారము ఆలంపురి, నైజాం ఇలాకా కనుకాలువకు దగ్గఱ. ఉత్తరద్వారము—ఉమా మ హేశ్వరము—నైజాంఇలాకా — అచ్చేమ్మ పేఁటకు సమీపము. (2) బ్ర॥ శర్మ గారికి మూలము సంప వీ నాకుఁ గొన్ని సం||లు ముందుగా నొసంగియుండిన మిత్రములు కోరినందున ఆపుస్తకము వారి కప్పటికే పంపఁబడియుండెను. నేను కోరినను అయ్యది మరల నెందుకో నాకడకు పంపఁబడ లేదు. ఈ కారణమున “పెంపులో కుంచింపులో యున్నను విషయములుమాత్రము మూలము ననుసరించియే వ్రాసితి”నని నే నీ మనవి చేసి కొనుచున్నాను. మ॥ ప్రతాపరెడ్డిగారి యభిప్రాయమును అదియే. (3) ఏతద్గ్రంధరచన కారణము కెట్టిదేనియు స్వప్నము గల్గంట గాదు. ఆ తీర్థరాజంబున నా కేర్పడిన మక్కు వంజేసియే యీ స్థలపురాణమును వ్రాసితిని. L3. దో. వేంగు గ్రంధకర్తకు మిత్రములును, ప్రకృతముదక్కక్ హయిదరాబాదులో న్యాయనాదులును, అభిజ్ఞులును, దేశభాషాభిమానులును, చరిత్రాంశ పరిశోధ కులును అయిన మ॥ సురవరము. ప్రతాపరెడ్డి. బి. యె.బి. యల్ గారు దయ చేసిన చరిత్రాంశయు క్తమయిన పీఠిక (2) శ్రీ బ్రహ్మేశ్వరపురాణమును సంస్కృతమునుండి యాంధ్రములోనికిఁ బరివర్తనము చేయు సదృష్టము శ్రీ దోమా. వేంకటస్వామిగుప్త గారి కబ్బినది.<noinclude><references/></noinclude> cjuob2k2efomwjnk6waq2wepqsntcte 104 219023 571872 2026-08-25T13:53:16Z Rajasekhar1961 50 /* అచ్చుదిద్దారు */ 571872 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Rajasekhar1961" /></noinclude>{{Css image crop |Image = Sri Brahmeshwara Puranamu ( Telugu) By Doma Venkata Swami Gupta, 1931.djvu |Page = 1 |bSize = 600 |cWidth = 595 |cHeight = 911 |oTop = 2 |oLeft = 4 |Location = center |Description = }} DOMA VENKATASWAMI GUPTA See ; ane fot one L | 5 a cc: న. Math రం. Dated by eGargat ప Sy sf<noinclude><references/></noinclude> g2ahc9d2gbpmu5621mmimt2hp8nosvq 104 219024 571873 2026-08-25T13:53:17Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తృతీయాశ్వాసమ అంతో దాహరణము కం. వల పెఱిఁగి రాఁడు; కౌగిట నలమఁడు నరసావనీంద్రుఁ డని వగవఁజుమీ ! చెలులును జిలుకయు నెవ్వతి వలనగునో యనుచుఁ గొంతవగ చెద నాత్మ. 3x.st وی ఇట నరసభూపాలునిపైఁ గల...' 571873 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>తృతీయాశ్వాసమ అంతో దాహరణము కం. వల పెఱిఁగి రాఁడు; కౌగిట నలమఁడు నరసావనీంద్రుఁ డని వగవఁజుమీ ! చెలులును జిలుకయు నెవ్వతి వలనగునో యనుచుఁ గొంతవగ చెద నాత్మ. 3x.st وی ఇట నరసభూపాలునిపైఁ గల విరహము విభావము. "చెలులును జిలంకయు నెవ్వతి వలన గునో ” అను చింత యనుభావము. వీనిచే మరణయత్నము వ్యక్తము చున్నది. _sh. ముదముయొక్క లక్షణము (ముదము-హర్షము) కం. ముద మిష్టలాభభవ స మగ ఇష్టము లభించుటవలనఁ గలిగిన సంతోష మను చిత్తవృత్తి ముదము . దేవ భర్తృ గురు స్వామి ప్రసాదః ప్రియసంగ మః మఘోరథా ప్తిరప్రాప్య మమోహర ధనాగమః తథోర్పత్తిశ్చ పుత్రాదేర్విభావో యత్ర జాయతే నేత్రపక్త్ర ప్రసాదళ ప్రియోః పులకోద్గమ || అశ్రుస్వేదాదయశ్చానుభావా హర్షం తమాది శేత్ . దేవ, భర్తృ, గురు, స్వామి, ప్రభృకుల యనుగ్రహము, ప్రియసంగమము, మనోరథలాభము, అప్రాప్యుఁడగు మనోహరుఁడు ధనము మొదలగువాని రాక, పుత్రాద్యుత్పత్తి మొదలగునవి విభావములు. నేత్రప్రసన్నత, ముఖప్రసన్నత, ప్రియ భాషణము, పుల కొద్దమము, అశ్రూదయము, స్వేదోదయము మొదలగున వనుభావ ములు. వీనిచే ముదము వ్యక్తనుగును. క. అలులై కింశుక శిఖలో ఁ ముదుదాహరణము జెలఁగుచుము న్నెంత తపముఁజేసెనో? చెలివే సలి; నరసింహుని యురమునఁ జెలువగు డెంగల్వదండ చేరువగలిగెన్ Digitized by eGangotri 85<noinclude><references/></noinclude> fcr815jeba0db1o6akaxzbfi8akvocw 104 219025 571874 2026-08-25T13:53:34Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '3 కావ్యాలంకార సంగ్రహమ చెలి యొక్క కొప్పు పూర్వజన్మమునఁ దుమ్మెదలై మోదుగపూపు టగ్గిలో ని దపము సేసినదానికి ఫలముగా నీజన్మమున నరసభూపాలుని వక్షః స్థలమాన నున్న చెంగల్వదండ సాన్న...' 571874 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>3 కావ్యాలంకార సంగ్రహమ చెలి యొక్క కొప్పు పూర్వజన్మమునఁ దుమ్మెదలై మోదుగపూపు టగ్గిలో ని దపము సేసినదానికి ఫలముగా నీజన్మమున నరసభూపాలుని వక్షః స్థలమాన నున్న చెంగల్వదండ సాన్నిధ్యమును బొందెను. ఇట దేవతానుగ్రహము విభావము. వెనలి యచేతనమగుట చేయ డానికిఁ జిత్త వృత్తి రూపమగు ముద మెట్లుండును. కావుననే నేకప్రసన్న తాడ్యను భావములును లేవు. కావునఁ జేతనకర్తృకమగు ముదాహరణము నీయవలెను. చూడుఁడు. క. నిలఁబడి నీముందెవ్వఁడు కలికీ కలిగించెఁ గనులఁగళుకుల్ బెళుకుల్ ? కులికించెను గనుబొమలను? బులకింపఁగఁ జేసె గాత్రము మమోజ్ఞముగదా. ఇటఁ బ్రియసన్నిధి విభావమా కనులయందుఁ గరుకులు, తళుకులు, కను బొమ్మల యందుఁ గులుకులు, గాత్రము పులకించుటయు నను భావములు • వీని చే హర్షము వ్యజ్యమానమగుచున్నది. ౨. ఆలస్య లక్షణము కం...కర్తవ్య కార్యమందోద్యోగం చేయవలసిన పనులయందుఁ జుఱుకువనములేమి యాలస్యము. "అతితృప్తి, గర్భ, వ్యాధి, శ్రమాదిజన్యా చేతసః క్రియానున్ముఖతా ఆలస్యం ” అతితృప్తి, గర్భ, వ్యాధి, శ్రమాదులవలనఁ బుట్టినట్టియు, మనస్సునకుఁ గార్యపై ముఖ్యమును గలిగించునట్టియుఁ జిత్తవృత్తి యాలస్యము • అసమర్థత యాలస్యమని యెంచరాదు. కార్యాకార్య వివేకశూన్యత్వమాల స్యముగాదు. గ్లానియందసామర్ధ్యము, జాడ్యమందుఁ కార్యాకార్య వివేకశూన్యత్వ మును గలవు. ఆలస్యమనఁ కార్యపై ముఖ్యము. కాన నీభేదమును గ్రహింపవలెను. ఆలస్యోదాహరణము కం. హారాదులకుం బిలిచిన నఱగంటఁ జూచుఁ బ్రియుఁడు నృసింహుం డలఘునృపకుంజరుండని యలికుంతల కుంభినీత్వమందెనో తానున్ ! CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri రా<noinclude><references/></noinclude> gpbnma652wld85ib6i6pw7b6m0qlzew 104 219026 571875 2026-08-25T13:53:43Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కృతీయాశ్వాసము 328 నరసభూపాలుఁడు నృపకుంజరుఁడుగాన నాయవతియుఁ గుంభిని (ఆడేశుఁగు) గానయ్యె మో యన్నట్లు చెలులా హారాదులకుం బిలిచిన నఱగంటఁ జూచును. (ఆడే మఁగు గూడ నఱగంటనే చూచును.) ఇట వి...' 571875 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కృతీయాశ్వాసము 328 నరసభూపాలుఁడు నృపకుంజరుఁడుగాన నాయవతియుఁ గుంభిని (ఆడేశుఁగు) గానయ్యె మో యన్నట్లు చెలులా హారాదులకుం బిలిచిన నఱగంటఁ జూచును. (ఆడే మఁగు గూడ నఱగంటనే చూచును.) ఇట విరహశ్రమ విభావము. అఱకంటఁజూచుట (కార్యపై ముఖ్యము) అను భావము. వీనిచే నాలస్యము వ్యజ్యమానమగును. ౨౮. వితర్క లక్షణము 30........NO భ్యుదయబహుత్వము వితర్క మొగి నెట్లన్నర్. అనేక సందేహములు గలుగుట వితర్కము. “సందేహాద్యనంతరం బాయమాన ఊహో వితర్కః" సందేహాదులు గలిగిన పిమ్మటఁ బుట్టిన యూహ వితర్కము. నర సభూపాలీయ అక్షణములో నీ యర్థము కానరాదు. కేవలము పెక్కు సందేహ ములు గలుగుట కాక సందేహానంతరమునఁ గలిగిన యూహయే వితర్కము. ఆదియు నిశ్చయానుకూలముగా నుండవలెను. అనఁగా దుది కా వితర్కము నిశ్చయమునకుఁ చోడ్పడపలయును. వితర్కోదాహరణము కం. చెలు లెఱుఁగరాదు భావము; చెలు లెఱుఁగకయున్న మరునిచే రాయిడియాఁ జెలులును మనసొక సైనను వల పెఱిఁగి నృసింహవిభుఁడు వచ్చునొ? రాఁడో? JL ఇట సందేహమే కాని నిశ్చయానుకూలమగు నూహ లేదు. కాన నిది దోష గ్రస్తము. రసగంగాధర లక్ష్య మిత్తును. యది సా మిథిలేంద్రనందినీ నితరామేప నవిద్యతే భువి అధ మే కథను జీవితం నవినాలంబన మా మా శ్రీతస్థితిః, ఆ సీత భూలోకమున నుండకయేపోయినచో జీవిత మెట్లు నిలిచియుండును? ఆమె లేకున్నచో నా జీవితము పోయియేయుండును. ఏలన, నాలంబనము లేకుండఁ దదాశ్రితవస్తువుండడు గదా! సీత ^లదా? లేదా? యను సందేహము విభావము కనుబొమ్మ లెగుర చేయుట, శిరస్సు వాడించుట, వేళ్ల నాడించుట, మొదలగు నను భావము లాశేప్య CC-0. Jangamwadt Math Collection. Digitized by eGangoth<noinclude><references/></noinclude> mzr52fskevse88iszvbf057ji9d7a5k 104 219027 571876 2026-08-25T13:53:55Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '3 కావ్యాలంకార సంగ్రహము ములు # ఇది చింత యని భ్రమింపరాదు. ఏలనఁ, జింత నిశ్చయాంతముగా నుండదు॰ ఏమగును? ఎట్లగును? అను చిత్తవృత్తి చింత. 'ఇది యిట్లగుమ' అను నిశ్చయగర్భ మనసు చిత్తవృత్తి...' 571876 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>3 కావ్యాలంకార సంగ్రహము ములు # ఇది చింత యని భ్రమింపరాదు. ఏలనఁ, జింత నిశ్చయాంతముగా నుండదు॰ ఏమగును? ఎట్లగును? అను చిత్తవృత్తి చింత. 'ఇది యిట్లగుమ' అను నిశ్చయగర్భ మనసు చిత్తవృత్తి వితర్కము. కం. అతినిద్ర సుప్తి. ౨౯. సుప్తి లక్షణము ఈ లక్షణము దుష్టము. ఏలన, ముస్తి యనఁగా స్వప్నము. గాఢనిద్రయు స్వప్నమును నొక్కటిగావు. “నిద్రావిభావోతజ్ఞానం నుప్తం” నిద్రవలనఁ గలిగిన జ్ఞానము స్వప్నము. దీని కనుభావములు ప్రలాపాదులు. నిద్రకు నేత్రనిమా లన, గాత్రనిష్క్రియత్వాదు అనుభావములని చెప్పితిమి. సు ఫ్ల్యుదాహరణము కం. లలన నృసింహుని కౌఁగిట నలసియొు పవలెల్ల నిద్రనండు నెల నెలపొందున రే ముద్దులు గులికి పగల్ నిద్రవోవు కుముదినివోలె . σσ ఇది స్వప్నమున కుదాహరణార్హముగాదు. నిద్రకు దీని నుదాహరించితిమి . ఈక్రింది పద్యముదాహరణీయము. గీ. నిన్న పగటిపూట నిద్రలో నినుఁగూర్చి పాపమా నెలంత పలవరింప సపతినవ్వె; నప్తే దివులొందెఁ; బరువెత్తి మూసరంత దాని మొగముల జైలం లం. ఇటనిద్ర విభావము. ప్రలాపమనుభావము. (పలవరించుట) వీని చేస్వప్నము వ్యక్తమగుచున్నది. " 30. అసూయా లక్షణము కం... ఇతరుల | యతిశయము సహింపకుండుటది యీర్ష్యయగున్ పరోత్కర్ష దర్శనాది జన్యః పరనిందాది కారణీభూతశ్చిత్తవృత్తి విశేషః ఆనూయార్” పరులయుత్కర్ష మును జూచుట మొదలగువాని వలనఁ బుట్టినట్టి చిత్త వృత్తివిశేషమునూయ. CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> 82ewyf4txeqb0dflclqnn5nt9x9vgn6 104 219028 571877 2026-08-25T13:53:55Z Rajasekhar1961 50 /* పాఠ్యం లేనిది */ 571877 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="0" user="Rajasekhar1961" /></noinclude><noinclude><references/></noinclude> i1sx6d49oqeeqt1mtaminthjqpvy6i2 104 219029 571878 2026-08-25T13:54:03Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తృతీయాశ్వాసము అసూయోదాహరణము కం. ఈవికొలఁ దం తె; తన మే లే వేళను బాండుశోభ; యెన యేనాకు వావిరికీ ర్త్యంగన? యని శ్రీ వెలయు నృసింహునొద్ద స్థిరతరలీల. 325 లక్ష్మీదేవి నరసభూపాలుని కీర్త...' 571878 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>తృతీయాశ్వాసము అసూయోదాహరణము కం. ఈవికొలఁ దం తె; తన మే లే వేళను బాండుశోభ; యెన యేనాకు వావిరికీ ర్త్యంగన? యని శ్రీ వెలయు నృసింహునొద్ద స్థిరతరలీల. 325 లక్ష్మీదేవి నరసభూపాలుని కీర్తివిభవమును జూచి సహింపక దానినినిందిం నుచు నాతనినిఁ దావాశ్రయించు కొనియున్నది. ఇటఁగీర్తి యొక్క యుత్కర్షము విభావము. ఈవికొలఁ దంతెతన మేలు; ఏవేరను బాండుశోభా; ఇట్టినిందా వచనము అను భావములు . దీనిచే నసూయ వ్యజ్యమానమగును. ౩౧. ఆధ్యాన (చింతా) లక్షణము కం, హితవస్తువు చేకూఱమి నతులాధానంబు చింత యగు నెట్లన్న. ఇష్టము సిద్ధింపకుంటవలనఁ గలుగు నాధ్యానము ( పునఃపునరాలోచన) చింత యఁబడును. " “ఇష్టాప్రాప్య నిష్టప్రాప్త్యాది జనితా ధ్యానా పర పర్యాయా పై వర్ణ్య, భూలేఖన, అధోముఖత్వాది హేతుశ్చిత్త వృత్తి ని శేషశ్చింతా ఇష్టము లభింప కడ అనిష్టము వచ్చిపడుట, మొదలగువాని వలనఁ బుట్టినట్టియు, ఆధ్యాన మను నామాంతరము గలిగినట్టియు, పైవర్ణ్యము, భూలేఖనము, అధోముఖత్వము మొద లగు వానినిఁ గలిగించునట్టియు చిత్తవృత్తి విశేషము చింత. మరియు నిట్లు గలదు. కవిభావాయత్ర దారిద్య్ర్యమైశ్వర్య భ్రంశనం తథా ఇష్టార్థాపహృతిః శశ్వచ్ఛ్వాసోచ్ఛ్వాసావథో ముఖం సంతాపః స్మరణంచైవ కార్య్యం దేహాను పస్కృతిః అధృతిర్చాను భావాన్స్యు స్నాచింతాపరికీర్తితాః వితర్కో౭౬స్యాఃక్షణే పూర్వేపాశ్చాల్యే వోపజాయ శ్రే” దారిద్ర్యము, ఐశ్వర్యభంళనము, ఇష్టార్థము సిద్ధింపకుండుట, మొదలగునవి విభావములు • నిట్టూర్పులు, తలవాల్చుట, సంతాపము, స్మరణము, కృశించుట, దేహసంస్కారము లేకుండుట, అధైర్యము, అనునవి యనుభావములు. ఈ చింతకు ముందు వెనుకలలో వితర్కము గూడఁ జనించును. CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> 4j5sknfhlt3pdhwoimllo6vbjy1fmvm 104 219030 571879 2026-08-25T13:54:15Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '380 కావ్యాలంకార సంగ్రహము ఆధ్యానోదాహరణము కం. సరిచెక్కిటఁ జెయి నేర్పఁగ నతులక రాంగుళులు సాంజనాశ్రయుతములై రతిపతి బాసట మించిన శిత పంచశరమ్ము లనఁగఁజెలఁగు నృసింహా ! వాయిక చెక్కిట...' 571879 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>380 కావ్యాలంకార సంగ్రహము ఆధ్యానోదాహరణము కం. సరిచెక్కిటఁ జెయి నేర్పఁగ నతులక రాంగుళులు సాంజనాశ్రయుతములై రతిపతి బాసట మించిన శిత పంచశరమ్ము లనఁగఁజెలఁగు నృసింహా ! వాయిక చెక్కిటిపైఁ జేయిసేర్పఁగా దాని కన్నీటితోఁదడిసిన దాని చేతి- వేళ్లు మన్మథునకు సాహాయ్యముసేయుటకు నతిశయించిన యైదు వాఁడిబాణము అన్నట్లుండెను. ప్రియాప్ర్రాప్తి విభావము చెక్కిటఁ జెయిసేర్చుట యనుభావము. వీని చేయ జింత వ్యక్తమగును. ౩౨. ఉన్మాద లక్షణము కం. అనయంబు చేతనాచే తనసదృశ మనోభ్రమంబు ధర నున్మాదం బనఁబొల్చు....... చేతనాచేతన వస్తువులయందు సమాననుగు చిత్తవి భ్రాంతి యున్మాదము. “విప్రలంభ, మహాపత్తి, పరమానందాది జన్మా ఆన్యస్మిన్న న్యావభాసః ఉన్మాద!” విప్రలంభము, మహాపద, పరమానందము, మొదలగువానివలనఁ బుట్టి నట్టియు, నొకదానిని మరొకదానినిఁగా భ్రమింపఁజేయునట్టియు చిత్తవృత్తివిశేష ముఖ్మాదము, ఉన్మాదోదాహరణము కం, నినుఁ బ్రార్థించెద భ్రమరమ ! చని సరసింహేంద్రుఁ దెమ్ము! చనవలదో హెూ! చనిన నృపాలు ముఖాంబుజ ఘనవాసనఁదగిలి నీవు క్రమ్మఱవుగదా ! 03 ఇట భ్రమరమునకు నరసభూపాలునిఁ గొనివచ్చు సామర్థ్యములేదని తెలియక యున్నట్లుగా భావించి నాయిక సంబోధించినది. పై యున్మాదలక్షణ మిటఁ ఈ క్రింది పద్యము తగినది. బట్టదు. CC-0. Janganwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> k5t9yoq21cq753cb1ctpqm0gt1o01pr 104 219031 571880 2026-08-25T13:54:25Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తృతీయాశ్వాసము గీ. అన్న భృంగంబ! భ్రమియింతు వఖిందిళల నాదు పరపులరాణి కన్పట్టెమోయి! "ఔ" పటందువు సఖ! తెల్పు మాలసింప కెచటఁగల దేమి గావించు? నెట్టిదామెకి 380 ఇట ప్రియా విప్రలంభము విధా...' 571880 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>తృతీయాశ్వాసము గీ. అన్న భృంగంబ! భ్రమియింతు వఖిందిళల నాదు పరపులరాణి కన్పట్టెమోయి! "ఔ" పటందువు సఖ! తెల్పు మాలసింప కెచటఁగల దేమి గావించు? నెట్టిదామెకి 380 ఇట ప్రియా విప్రలంభము విధానము. ఇట్టి యసంబద్ధ ప్రలాప మనుభావము. వీనిచే నున్మాదము వ్యక్తమగుచున్నది. "ఉ న్మాదస్తుల్యవర్తిత్వం చేతనాచేత నేవ్వపి ”” (చేత నా చేతనములందుఁ దుల్యముగా ప ర్తించుట యున్మాదము) అని ప్రతాపరుద్రీయ లక్షణము. అట్టిచో ఁ జేతసముఅంద చేతనన్య వహారము సేయుట, ఆచేతనములందుఁ జేతన వ్యవహారము సేయుటయే యున్మాదమని యర్థము వచ్చును. అట్టిచో "అన్న! భృంగంబ! ఇత్యాదు లున్మాదోదాహరణములుగాకపోవును. విక్రమోర్వశీయములో నాల్గవయంక 9 మందియున్మాదంతో హృద్యముగా వర్ణింపఁబడినది. ఆచ్చటఁ గూడఁ గేవలము చేతనములంద చేతనవ్యవహారము, ఆచేతనములందుఁ జేతఃవ్యవహారము మాత్రమే లేదు. కాన రసగంగాధరము నందలి ఆమ్యోన్యస్మిన్నన్యో వ్యావభాస అను లక్షణమే యుచితము . 66 ఉన్మాదముగూడ నొక వ్యాధియేకదా! దీనిని వ్యాధిలో నేలయంతర్భవింపఁ జేయరాదు? అన్నచో మిగిలిన వ్యాధులకన్న నిదివిచిత్ర మైన దగుటచేఁ బ్రత్యేక ముగా గ్రహింపఁబడినది . శం. . . ధాతుచలనము 33. అపస్మార లక్షణము దనరనపస్మారమనఁగఁదగు నెట్లన్నన్ . ధాతువులగు వాత, పిత్త, శ్లేష్మముల యొక్క కదలిక వలన నపస్మారము గలుగును. "వియోగ, శోక, భయ, జుగుప్సాదీ నామతిశయాత్ గ్రహావేశా దేళ్ళ, ఉత్పన్నూ వ్యాధి విశేషోఒపస్మారః” వియోగ, శోభ, భయ, జుగుప్సాకుల తిf యించుటవలనను బుట్టినవ్యాధి విశేషమపస్మారము. ఇదివ్యాధిలో సంకర్భవించును. కాని విశేషా కారముగాఁ జెప్పుటవలన బీభత్స, భయానక రసములలో నీయపస్మారమే వ్యభిచారియగును. కాని కేవల వ్యాధి వ్యభిచారి &లదు.. man coంపఁ జేయును. దీనికి నియోగ, శోకా కాజాలదు. అని తోపింపఁజేయును.<noinclude><references/></noinclude> m5b8loih2qazikiblgbh7o3x08pa64u 104 219032 571881 2026-08-25T13:54:37Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '38.0 కావ్యాలంకార సంగ్రహము దుల యతిశయము విభావము. కంప, ఫేన, నిశ్శ్వాస, భూపాత్, విపర్యాస జిహ్వా లోలవాదులనుభావములు. జూ చెడుఁ జెలుల క. మదనగ్రహంబు సోఁకెను సుదతీమణీ దీర్ఘ దృష్టి ఁ ముద మ...' 571881 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>38.0 కావ్యాలంకార సంగ్రహము దుల యతిశయము విభావము. కంప, ఫేన, నిశ్శ్వాస, భూపాత్, విపర్యాస జిహ్వా లోలవాదులనుభావములు. జూ చెడుఁ జెలుల క. మదనగ్రహంబు సోఁకెను సుదతీమణీ దీర్ఘ దృష్టి ఁ ముద మొదవరుఁ గట్టుఁడు; మదవతికి నృసింహనామ మంత్రము కతన మదనావేశము విభావము. దీర్ఘదృష్టి యనుభావము. వీనిచే నపస్మారము వ్యక్తమగును. (ఇందు నరసభూపాలీయల క్షణముపట్టదు. 'గ్రహావేశా దేశ్చ' యిత్యాది కమగు రసగంగాధర లక్షణము పట్టును) వ్యభిచారిభావములు ముప్పదిమూడు మాత్రమే యని సంఖ్యానియమ మేల చేయవలెను? మాత్సర్య, ఉద్వేగ, దంభ, ఈర్ష్యా, వివేక, నిర్ణయ, క్లైబ్య, క్షమా, కుతుక, ఉత్కంగా, వినయ, సంశయ, రాష్ట్యాదులగు భావములు అక్ష్యములం దటనటఁ గానవచ్చుచున్న వే! అన్నచో నట్టుగాదు. ఈ మాత్సర్యాదు లందాహృ తములయిన ముప్పదిమూఁడు భావములలోనే యంతర్భవించును. ఎట్లప, సమాూయలో మాత్సర్యము, త్రాసమున మద్వేగము, అవహిత్థమున దంభీము, ఆమర్షముని నిర్ష్య, మతియందు వివేక నిర్ణయములు, దైన్యమునందుఁ గైబ్యము, ధృతియందు క్షమ, ఔర్సుక్యమునందుఁ గుతుకోత్కంఠలు, లజ్జయందు వినయము. తర్కమునందు సంశ యము, చాపల్యమునందు ధార్యమును, సంతర్భవింపఁజేయుదుము. ఆలఁతిభేదము వీనికున్నను మొదటివగు ససూయాదులు లేకున్నచో మాత్సర్యాదులు గలంగవు. అనఁగా వానికిఁ బరస్పర మవినాభావ సంబంధము గలదు. కావున మాత్సర్యాదు లకుఁ బ్రత్యేకగణనము చేయఁబడదు. ఈ వ్యభిచారి భావములలోఁ గొన్ని వానికి విభావములగును. కొన్ని యనుభావము లగును. ఎట్లన, ఈర్ష్య నిర్వేదమునకు విభాపమును, అసూయ కనుభావమును నగును. చింత నిద్రకు విభావమును, ఔత్సుక్య మున కనుభావమును నగును. ఇట్టి వూహ్యములు “రత్యాదయో౬ స్యనియతే సే సుర్వ్యభిచారిణః" (రత్యాది స్థాయి భావ ములు గూడ నితర రసములందు వ్యభిచారులగును) అని భరతమతమని చెప్పితిమి.. ఈ రత్యాదు లే యే రసములలో వ్యభిచారులగునో తెలుపఁబడును. అసలు రిత్యాది భావము రారాదులలో నను చ్ఛిద్య మానము అం అంశంగా విచ్ఛిన్నముగా eC<noinclude><references/></noinclude> mn98sy6un6z4u4r7p0lpzvuzozvowh9 104 219033 571882 2026-08-25T13:54:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తృతీయాశ్వాసము 383 రసస్ఫూర్తివఱకు నుండును. కొన నవి యచ్చట స్థాయిభావములు. మరొక రసమం దేవి రసస్ఫూర్తివఱకును నుండవు. కాన వ్యభిచారులగును. శృంగార వీరయోర్దాసో వీరే క్రోథస్తధా మతః శ...' 571882 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>తృతీయాశ్వాసము 383 రసస్ఫూర్తివఱకు నుండును. కొన నవి యచ్చట స్థాయిభావములు. మరొక రసమం దేవి రసస్ఫూర్తివఱకును నుండవు. కాన వ్యభిచారులగును. శృంగార వీరయోర్దాసో వీరే క్రోథస్తధా మతః శాంతే జుగుప్సా కథితా వ్యభిచారితీయా పునః ఇత్యాద్యన్యాత్సము స్నేయం తథాభావిత బుద్ధిభిః (సాహిత్యదర్పణము ) శృంగార వీర రసములలో హాస స్థాయిభావమును, వీరమునఁ గ్రోధ స్థాయి భావమును, శాంతమున జుగుప్సా స్థాయి భావమును వ్యభిచారులగును. మిగిలినవాని సూహించుకొనవలెను. ఇంకను హాస మద్భుతమందును, గ్రోథము శృంగారమం దును, శోకము శాంతమునందును గూడ వ్యభిచారులుగా నుండవచ్చును. అని రుచిర వ్యాఖ్య. "రతిర్దేవాదివిషయా వ్యభిచారీ తధాంజితః భావః ప్రోక్తః” దేవాదినిష యక రతియు, వ్యంజితమైన భావమును వ్యభిచారి యని చెప్పఁబడును. సాహిత్య శాస్త్రకారులు నాయికా నాయకులృతి స్థాయిభావమనియు, దేవతావిషయకరతి వ్యభి చారిభావమనియును బేర్కొనిరి. "తత స్త్రీపుంసయో రమ్యోన్యాలంబనః ప్రేమాఖ్యశ్చిత్తవృత్తిని శేషో రతి స్థాయిభావః, గురుదేవతా పుత్రాద్యాలంబనస్తు వ్యభిచారీ" స్త్రీ పురుషు అన్యూన్యాలంబనముగాఁ గల ప్రేమమను పేరుగల చిత్త వృత్తివిశేషమగు రతి స్థాయిభావమనియు, గురు, నృప, ముని, దేవ, పుత్రాద్యా లంబనముగల "పేనుమను "పేరుగల చిత్తవృత్తివిశేషమును రతి భావమనియుఁ జెప్పఁ బడును. నాయికానాయకులయందును దేవాదులందును గలది ప్రేమరూప చిత్త వృత్తివిశేషముగు రతి యొక్కటియే. కాని మొదటిది స్థాయిభావమనియు, రెండ వది వ్యభిచారిభావమనియును బేర్కొనిరి. కావుననే జగన్నాథుఁడు దేవాదిరతినిఁ గూడఁ గలపి వ్యభిచారి భావములు ముప్పది నాలుగని చెప్పెను. (“గురుదేవ కృప పుత్రాది విషయారతీ శ్చేతీ చతు ప్రింశత్.”) కం. ఇరవుగ నీ భావంబులఁ బరగాడు ననుభావములు విభావములు న న్యర్ సంబులకుం గలవవి విరచింపఁగనొల్ల నిందు విస్తరభీతికా. F3 గ్రంథవిస్తర భీతిచే మిగిలిన రసములయొక్క విభావాను భావములను జెప్పుట మానివేసితినని గ్రంథకర్త తెలుపుట యనుచితము. ముఖ్యముగాఁ జెప్పవలసిన వానినిఁ జెప్పుట గ్రంథని సరము క్యాజాలదు. Sangemwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> 503z33daxumpt1rm3uqs5taimr9xa1w 104 219034 571883 2026-08-25T13:54:57Z Rajasekhar1961 50 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with ' PRINTED AT THE INDIA PRINTING WORKS, MADRAS,' 571883 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Rajasekhar1961" /></noinclude> PRINTED AT THE INDIA PRINTING WORKS, MADRAS,<noinclude><references/></noinclude> 13fjjf390ulxd5rhzgc1guwojmf75lx 104 219035 571884 2026-08-25T13:55:01Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '३४४ కావ్యాలంకార సంగ్రహము గీ, ఇంక శృంగార చేష్టల నేర్పఱింతు నవియు నష్టాదశాఖ్యలై యలరుచుండు లలితగతి వీని నామముల్ లక్షణములు క్రమముతోఁ దెల్పి వీని లక్ష్యములొనర్తు ర వెనుక శృం...' 571884 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>३४४ కావ్యాలంకార సంగ్రహము గీ, ఇంక శృంగార చేష్టల నేర్పఱింతు నవియు నష్టాదశాఖ్యలై యలరుచుండు లలితగతి వీని నామముల్ లక్షణములు క్రమముతోఁ దెల్పి వీని లక్ష్యములొనర్తు ర వెనుక శృంగారరసమున కుద్దీపన విభావములు గా ఁ జేర్కొనఁబడిన నాల్గింటిలోఁ జేష్ట యొకటి. ఇచ్చట నా చేష్టలను గ్రంథకర్త యుదాహరించుచున్నాఁడు. ఈ చేష్టులు నాయకుని కుద్దీపనవి భావములును, నాయికకు నను భావములునూ నగును. ఈ చేష్టలు శృంగారమునక్కాశ యితర రసములకుఁ గూడ భిన్న భిన్న ములుగాఁ గలవు. కాని యిట శృంగార చేష్టలుమాత్రమే చూపఁబడినవి. ఏలన, గ్రంథకర్త శృంగారరసము నొక్కదానినే నిరూపించెను. మిగిలిన రసములను దాని స్థాయి వ్యభిచార్యాం భావములను సాహిత్యదర్పణమునుండి ముందు మే ముదాహరించి చూపగలము. కం. ఇలా భావ, హాస, హేలా, విలాస, మాధుర్య, ధైర్య, విభ్రమ, లీలా, కిలికించి, మోట్రాయిత, లలితా,దులు చేష్టల గుఁ దలంపఁగ మరియు. గీ. వెలయు బిబ్బోక, విచ్ఛిత్తి, విహృత, చకిత, హసిత, కుట్టమిత, కుతూహ, లాదు లనఁగ గలవు..... Ft భావము, హాపము, హేల, విలాసము, మాధుర్యము, ధైర్యము, విభ్రమము, లీల, కిలికించితము మోట్టాయితము, లలితము, బిబ్బోకము, విచ్ఛిత్తి, విహృతము, చకితము, హసితము, కుట్టమితము, కుతూహలము, ఆనిశృంగార చేష్టలు పదునెని మిది. ప్రతాపరుద్రీయమునఁ గూడ నీవిధముగనే యున్నవి. కాని సాహిత్యదర్ప ణముననివి యిఱువది యెనిమిది గలవు. ఆవియివి: యావనే సత్వశాస్తాసా మష్టావింశతి సంఖ్యకాః ఆలంకారా స్తోత్ర భావహావ హేలాస్త్రయోఒంX జాః శోభాకాంతిశ్చదీ ప్తిశ్చ మాథుర్యం చ ప్రగల్భతా. ఔదార్యం nganwadi Math Collection. మ్యురయత్న, Selangotri<noinclude><references/></noinclude> py1fmhxu6227sp5vvyjcmzsmyvfzo7p 104 219036 571885 2026-08-25T13:55:22Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తృతీయాశ్వాసము లీలావిలాసో విచ్ఛిత్తిర్బిబ్బోక, కిలికించితం మోట్టాయితం కుట్టమితం విభ్రమో లలితం మదః విహృతం తపనం మాద్యం విక్షేపశ్చ కుతూహలం హసితం చకితం కేళి రిత్యాష్టాదశ స...' 571885 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>తృతీయాశ్వాసము లీలావిలాసో విచ్ఛిత్తిర్బిబ్బోక, కిలికించితం మోట్టాయితం కుట్టమితం విభ్రమో లలితం మదః విహృతం తపనం మాద్యం విక్షేపశ్చ కుతూహలం హసితం చకితం కేళి రిత్యాష్టాదశ సంఖ్య కాః స్వభానజాశ్చ; భావా ద్వాదశ పుంసాం భావంత్యపి యౌవనము వచ్చినపుడీ చెప్పఁబోవు నిరువదియెనిమిది యలంకారములును, సత్త్వమువలనఁబుట్టును. సత్త్వమునఁ బెక్కర్థములను వెనుకఁజూపియుంటిమి. అందలి "స్వాత్మవిశ్రామ ప్రకాశకారీకశ్చన అంతరోధర్మ స్పత్త్వం” (తనయాత్మయందు విశ్రమించిన రత్యాదులను బ్రకాశింపఁజేయు నొకయాంతర ధర్మము) అనువర్ధమీట గ్రాహ్యము, అవియేవన భావము, హావము, హేల, ఇవిమూఁడును మనస్సువలన బుట్టును. శోభ, కాంతి, దీప్తి, మాధుర్యము, ప్రగల్భత, ఔదార్యము, ధైర్యము, ఇవియేడును నయత్నముగాఁ బుట్టినవి. పై నుదాహృతములగు మూఁడును, నీయేఁ డును గలిసి పదియు స్త్రీపురుషుల కిరువురికినిఁ గలుగును లీల, విలాసము, విచ్ఛిత్తి, బిబ్బోకము, కిలికించితము, మోట్టాయిదము, కుట్టమితము, విభమము, లలితము, మదము, విహృతము, తపనము, మార్ధ్యము, విక్షేపము, కుతూహలము, హసితము, చకితము, 10, యనునవి పదునెనిమిదియు స్వభావజములు. స్వభావమనఁ దనమనో వికారవిశేషము. భావాది ధైర్యాంతమగు పదియఁ బురుషులకుఁ గూడగలుగునని చెప్పినను నివ్వన్నియు నాయికా శ్రితములయి యున్నపుడే రమణీయములుగా నుండును. ప్రతాపరుద్రీయ కర్తయు, వానిననుసరించిన నరసభూపాల కర్తయు దీని నన్నింటిని శృంగార చేష్టలనియే యనిరి. సాహిత్యదర్పణకర్త వీనివలం కారములని వ్యవహరించెను. ఇందుమూఁడు 'నమో భావములగు నలంకారములు; ఏఁడయత్న జములయిన యలంకారములు; పదునెనిమిది స్వభావజములయిన యలం కారములు * నరసభూపాలీయకర్త శోభ, కాంతి, దీప్తి, ప్రగల్భత, ఔదార్యము, మదము, తపము, మార్ధ్యము, విక్షేపము, కాళి, అనుపదింటిని వర్ణింపలేదు ప్రతాపరుద్రీయ కర్త అంగజ, ఆయత్నజ, స్వభావజ, భేదములను గూడఁ దెలుపలేదు, విద్యానాథుఁ డిరువదియెనిమిదింటిలో నీ పదునెనిమిదియే ముఖ్యమని కలఁచెనేమో ! ఇందలి భావాదుల లక్షణములును, లక్ష్యములును, దోపగ్రస్తము. లుగా నుంటచే సాహిత్యదర్పణ లక్షణములను గూడఁ జూపుడుము, CC-0. JargamWadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> 6ddv8veark7v9cvt4c8btd73xnlcaj1 104 219037 571886 2026-08-25T13:55:34Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము ౧. భావ లక్షణము గీ.... మరి యందు భావంబు వెలయుచుండు మహి రసజ్ఞానయోగ్యతామాత్రమగుచు భావమనఁగా రసజ్ఞానయోగ్యత యని లక్షణము. కాని రసజ్ఞానయోగ్యత కాదు, రసజ్ఞానయోగ్...' 571886 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము ౧. భావ లక్షణము గీ.... మరి యందు భావంబు వెలయుచుండు మహి రసజ్ఞానయోగ్యతామాత్రమగుచు భావమనఁగా రసజ్ఞానయోగ్యత యని లక్షణము. కాని రసజ్ఞానయోగ్యత కాదు, రసజ్ఞానయోగ్యమగు మనోనికారము అని చెప్పవలయును. బాల్య ' సంధియం దుత్పన్నమయిన శృంగారవిషయకమగు మొదటి యంతకరణ వికారము భావమనఁబడును. యౌవనము రాకముందు శృంగారరసమును దెలిసికొను యోగ్యత ముండదు. అది రాంగానే దాని నెఱుఁగఁజాలు నొక మనోవికారము గలుగును. భావయతి రిరంసామితి భావః (రమించు కోర్కినిఁ దెలుపునది మనోవికారము ) దీనినే సాహిత్యదర్పణ కర్త "నిర్వికారాత్మ చిత్తే భావః ప్రధమ విక్రియా” (నిర్వికారాత్మకమగు చిత్తమునఁ బ్రప్రథమమునఁ గలిగిన వికారము) అని నుడివెను భావోదాహరణము చ. వరుఁడని పేర్కొనగా శిరమువాంచుఁ దలోదరి సాలభంజికా పరిణయ వేళ; నెచ్చెలులఁ బాయక యెప్పటియట్ల కేళికాం తరమొనరింపఁబోదు; చనెనా యెదఁ బయ్యెదఁ జేర్చి సిగ్గునం బరగుఁ బ్రియాంగనానుకృతిభావన కేళికిఁగాఁగ నిచ్చలున్. F౭ బొమ్మల పెండ్లి జీళ నొక మగబొమ్మను నరసభూపాలంఁడనియు నొక యాడు బొమ్మను దన్నుగాఁ జెలికత్తెలు పేర్కొన నొక యువతి శిరము వాంచుకొనెను. పిమ్మట వారితోఁ గలిసి యా పె కళి కాంతరమునకు (ఆ బొమ్మల సంయోగ (సంభోగ) రూపక్రీడకు) పోదయ్యెను. ఒకవేళ వెళ్ళిన చోఁ దన్నతని ప్రియాంగనగా భావించుకొనుచు సిగ్గున నుండును. ఇట శిరము వాంచుట చేత మమోవికార మలఁతిగాఁ దెలియుచున్నది. ఈ లక్ష్యము సరిగాదు. ఏలన, నీ ని కారముయొక్క యనుభావము శరీరమునఁ గాఁబడఁగూడదు. ఇట శిరస్సువంచుట యను ననుభావము శరీరమునఁ గనఁబడు చున్నది. కావున నిది భావమున కుదాహరణార్హము గాదు. సాహిత్యదర్పణమున స ఏవ సురభిః కాలస్య ఏవ మలయానిలః నైవేయమబలా; కిం త మమోఒన్యది పదృశ్యతే. CCO Jangamwadi Math Collection. Digitized by ecangotn<noinclude><references/></noinclude> 7wzo94konkpc50aqmdfn2t9w4otyvru 104 219038 571887 2026-08-25T13:55:44Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '48 తృతీయాశ్వాసము Заг తా. ఆ వసంత కాలమే యిది; ఆ మలయానిలమే యిది; ఆ యబలయే యిది; కాని మనస్సుమాత్ర మది కానట్లున్నది. ఇట శరీరమున నెట్టి యనుభావములంను బడలేదు. ౨. హావ లక్షణము కం, అది యీసద్వ్...' 571887 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>48 తృతీయాశ్వాసము Заг తా. ఆ వసంత కాలమే యిది; ఆ మలయానిలమే యిది; ఆ యబలయే యిది; కాని మనస్సుమాత్ర మది కానట్లున్నది. ఇట శరీరమున నెట్టి యనుభావములంను బడలేదు. ౨. హావ లక్షణము కం, అది యీసద్వ్యక్త ముగా సుధతులయెడ హాసమయ్యె; ఆ భావమే కొలందిగా వ్యక్తమగుచో హాపనువఁబడును. "భూ నేత్రాది వికారైను సంభోగేచ్ఛా ప్రకాశకః | భావనీనాల్పసంలక్ష్య నికారో హాపఉచ్యతే” భూ నేత్రాది వికారములచే సంభోగేచ్ఛను దెలుపు నా యల్పముగాఁ బైకిఁ గఃఁబడు వికారమే హావము. హావోదాహరణము చ. పడఁతి నృసింహుగీతములు పాడెడివేళ నృసింహు నామము నుడువదు సిగ్గుతో; గురుజనుల్ నరనాధు గుణ ప్రశంస లే ర్పడ నొనరించుచో సుచిలి భ క్తి మెయిజ్ గురుసేవ సేయుకై వడి వడినాలకించుఁ; దలవాంచుఁ; బరకగుఁ గొంత వింతగుణా తా. ఇట నృసింహుని నామమును నుడువకుండుట, పెద్ద లాతని గుణ ప్రశంస సేయునపు డాలించుచుండుట, పరాకును వహించుట మొదలగు వానివలన నాయువతి భాష మిషద్య్వక్తమగుచున్నది. కావున నిది హాసము, 3. హేలా లక్షణము కం.......... సువ్య క్తం బై పొదలిన ననవరతంబును నది మిక్కిలి హేలయయ్యె నదియెట్లన్నన్ ఆ మనోవికారము సువ్యక్తమయినచో 'హేల' యనఁబడును. హేలో దాహరణము ఉ, మేలములాడుచుం గడు సమేళములై చెలు లెల్లఁగూడి యో "బాలిక! శ్రీ నృసింహనరసాలు వరించెద వే” యటన్న నీ CC-0. Sangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> coprti9mwmi9jvvnznnr9namw1y5c33 104 219039 571888 2026-08-25T13:55:54Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '380 కావ్యాలంకార సంగ్రహము FF లాలక యంగవల్లిఁ బులకాంకురముల్ వనలొత్త "నేమనం జాలక యూరకుండె ననిశంబు త్రపావృతయైన కై వడి. ఇటఁ గన్యకకు సర్వాంగీణమగు గగ్గుఱుపాటు గలిగినది. ఇట మమోవి కార...' 571888 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>380 కావ్యాలంకార సంగ్రహము FF లాలక యంగవల్లిఁ బులకాంకురముల్ వనలొత్త "నేమనం జాలక యూరకుండె ననిశంబు త్రపావృతయైన కై వడి. ఇటఁ గన్యకకు సర్వాంగీణమగు గగ్గుఱుపాటు గలిగినది. ఇట మమోవి కార మత్యంత వ్యక్తముగా నున్నది. కాప నిరి హేల. ఈ భాష, హాప, హేలల లక్షణములు జాగ్రత్తగా ఁ దెలిసికొనవలెను. భావ మలక్ష్యనికారము. (పైకెట్టి వికారమును గానరానిది.) హావ మల్పలక్ష్య వికార ము - (ఆల్పముగాఁ గనఁబడు వికారము గలది.) హేల యత్యంతలక్ష్య వికారము (మిక్కిలియును గనఁబడు వికారము గలది.) ర. విలాస లక్షణము కం. పతిఁగనఁ దాత్కాలికమగు/నతులవి కారము విలాసమగు... ౧౦౦ పతి కనఁబడఁగానే యా సమయమునఁ గలిగిన వికారము “యానస్థానాసనాదీనాం ముఖనేత్రాది కర్మణాం | విశేషస్తు విలాససాస్య దిష్ట సందర్శనాది నా విలాసము . ఇష్టునిఁ జూచుట మొదలగు వాని చేఁ నడకలో, ఉనికిలో, కూర్చుండు లో, మాటలాడుటలోఁ, జూచుట మొదలగు కార్యములలోఁ గనఁబడు విశే షము విలాస మనఁబడును. విలాసోదాహరణము కం. ఇరుగడల వెడలి సుడిగొని తరళములై వెలికి బెళితళతళము బరగు రు వారపు ఁజూపుల హరిణాక్షి నృసింహవిభుని కారతిసేసె. 200 • నుడిగొన్నట్టియు, తరాళములయినట్టియుఁ, దళకళలాఁడుచున్నట్టియు ఁ, జూపులచే నొక యువతి నరసభూపాలుని కారతిసేసెను. ఇట బెక్కువిధములగు. చూపులు వర్ణింపఁబడినవి. ఇది విలాసము. ౫. మాధుర్య లక్షణము కం, ......సొమ్ములు లే కతిరమ్యత్వము దలఁపఁగ CC-Uad Math Cation ongized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> 5sfsmp2ke0a85dr7opa06v4iioja0ac 0 219040 571889 2026-08-25T13:56:00Z Vjsuseela 1850 [[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు |శీర్షిక=[[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 5|సంచిక 5]] |రచయిత= |విభాగము=[[../' స్వీడను ' దేశమందు గ్రంథాలయోద్యమము.//]] |ముందరి= |తదుపరి= |వివరములు=<center>12 సంచికలు </center>|సంవత్సరం=1928}} <pages i...' 571889 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు |శీర్షిక=[[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 5|సంచిక 5]] |రచయిత= |విభాగము=[[../' స్వీడను ' దేశమందు గ్రంథాలయోద్యమము.//]] |ముందరి= |తదుపరి= |వివరములు=<center>12 సంచికలు </center>|సంవత్సరం=1928}} <pages index="Grandhalaya Sarvasvamu - Vol.7, No.5 (1928).pdf" from=8 to=11 fromsection="8B" /> [[వర్గం:గ్రంథాలయ సర్వస్వము-రచనలు]] [[వర్గం:PD India]] a6sjqclr6rbumyp3nys0tti7uv2535i 104 219041 571890 2026-08-25T13:56:11Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తృతీయాశ్వాసము నగలం లేకయు నతిరమణీయముగాఁ గనఁబడుట మాధుర్య మనఁబడును. -“ సర్వావస్థా విశేషము మాధుర్యం రమణీయతా ఎల్ల యవస్థలందును ననఁగా నెట్లున్నను రమణీయముగాఁ గానఁబడుట మాధుర్యమ...' 571890 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>తృతీయాశ్వాసము నగలం లేకయు నతిరమణీయముగాఁ గనఁబడుట మాధుర్య మనఁబడును. -“ సర్వావస్థా విశేషము మాధుర్యం రమణీయతా ఎల్ల యవస్థలందును ననఁగా నెట్లున్నను రమణీయముగాఁ గానఁబడుట మాధుర్యము. మాధుర్యోదాహరణము చ. గనుఁగవ సెంపు, నిర్ద్రనఖగౌరతయుం జెలువొంద నొక్కడం గన రతివేగశీర్ణ మణికంఠణ నూపుర హారవల్లియై మునుపటికన్నఁ బొల్పగు సముజ్జ్వలతంద గెఁ బాండుప త్రయై కొన్న యతి కోమలవల్లి ముతల్లి యో యనన్, 3009 రతికేళియందు మణికంకణాదులు జారిపోయినను గనుఁగవ కెంపుచేతను, ఆర్ద్ర వఖగౌరతచే (తెలుపు) తను మునుపటికన్న సముజ్జ్వలాకృతితోఁ గనఁబడినది. ఇట మణికంకణ నూపురములకు బదులుగాఁ గనుఁగవ కెంపును, హార పల్లికలకు బదులుగా నార్ద్రనఖముల తెల్ల కాంతులును సమరినవి. ఇట భూషణములు లేకున్నను సముజ్జ్వలక -యున్నది. కాన మాధుర్యము. ౬. ధైర్య లక్షణము కం. కులశీలాద్యవిలంఘన | మిల ధైర్యంబు... 003 కుల మర్యాదలను దాఁటకుండుట ధైర్యము. “ముక్తాత్మకామనా ధైర్యం మనోవృత్తి రచంచలా” ఆత్మగాన లేనట్టియు, నచంచలమైనట్టియు మయోవృత్తి ధైర్యోదాహరణము -మ, అతులైశ్వర్య సమగ్రుఁడైన నరసింహాధీశ్వరుండేడ ? నీ పితృవాచాపరతంత్రనై వ్రతతతిం బెంపొందు నేనేడ ? నా క్షితిపాలాగ్రణి పైఁ బ్రస క్తమగు నాచి త్తంబు సంధించినాఁ డతనుఁడక్కరొ! నేఁటినుండి విషమాస్త్రాభిఖ్యుఁడే నెంతయుక్. తా. నరసభూపాలఁ ఁడేద? తలిదండ్రుల చాటు దాననగు వేసేడ? మన్మథుఁడు నీ హృదయమును దగిలించివాఁడు. ఇటఁ దన సౌందర్యశీలా ద్యార్మ గ్లామనములేదు. మన్మథుఁడు దన హృదయ పైఁ దగిలినదలిదండ్రుల చాటున ముంబం సాహసించి యతని నాభిస C-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotn<noinclude><references/></noinclude> mctp079sdihg8s63wfx62gi45rbfvol 104 219042 571891 2026-08-25T13:56:23Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '350 కావ్యాలంకార సంగ్రహము రించుట కిష్టపదకున్నది. ఈ యువతి తాను 'బికృనాచాపరతంత్రురాల'నని చెప్పు టచే న చంచలమగు మనోవృత్తి వ్యక్త మగుచున్నది. 2. విభ్రమ లక్షణము కం... ఒడలఁదొడవులిడఁ ద...' 571891 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>350 కావ్యాలంకార సంగ్రహము రించుట కిష్టపదకున్నది. ఈ యువతి తాను 'బికృనాచాపరతంత్రురాల'నని చెప్పు టచే న చంచలమగు మనోవృత్తి వ్యక్త మగుచున్నది. 2. విభ్రమ లక్షణము కం... ఒడలఁదొడవులిడఁ దడఁబడినన్ వెలయఁగ విభ్రమము...... గాత్రమున భూషణములు దారుమాఱుగా ధరించుట వి భానుము. “త్వరయా హర్ష రాగా దేన్దయితాగమనాదిషు | ఆస్థానభూషణాదీనాం వివ్యాసోవిథ్రమోమతః” ప్రియునిరాకవలనఁ గలిగిన హర్ష రాగాదుల వలనఁద్వర చేత భూషణాదులను దాఱుమాఱుగా ధరించుట విభ్రమము . విభ్రమోదాహరణము చ, అదన నృసింహభూమిరమణాగ్రణి వచ్చిన సంభ్రమంబుతో సుదతినభోవలగ్నమునఁ జుక్కల పేరిటి కంఠనులయుం, బొదలుకుచాచలంబుల సముజ్జ్వల మేఖలయున్, ధరింపఁగా సదిక్రమమయ్యె ; దొయ్యలిక్సిక్రమమయ్యె విలాసవైఖరిన్ ౧౦? తా. నరసభూపాలుఁడు హఠాత్తు గా రాఁగాఁ ద్వర పాటున నొక సుదతినక్షత్ర మాల (౨౭ రత్నములు గలహారము) యను కంఠహారమును నాకాశమువంటి నడు మునఁ దాల్చెను. మేఖల (ఒడ్డాణము) పర్వతమువంటి కుచములపై ధరించెను. నక్షత్రమాల నాకాశమున్, మేఖలు (కొండపడిమి ప్రదేశము) పర్వతమునందునునుంట క్రమమే;యినఁగా నుచితమే. కాని యాయు వతి సౌందర్యమునకుమాత్రమా క్రమమొచి తము గాదు. ఇటయువతి ప్రియాగమనము వలనఁ గలిగిన హర్షముచే భూషణములను దబ్బి బ్బుగాఁ దాల్చింది. కాన విభ్రమము . ఇట్టిదే మరొక పద్యము. క. తనప్రియుఁడు వచ్చెవాఁకిటీ కనిసాగనుం జేసికొనుచు సంగన విని యం జనమును నొసటను, లత్తుకఁ గనులను, పిలకంబుఁ బె | తస్థలిపై. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> 8k4a3w3dgju2xmnqysdyb4ezmdqke7s 104 219043 571892 2026-08-25T13:56:33Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తృతీయాశ్వాసము ౮. లీలాలక్షణము 30 క ...అధిపుని। యలఘుగుణానుకృతిలీల యగు నెట్లన్నన్ ప్రియుని గుణానుకరణములీల, గుణానుకరణమే కాదు; చేష్ట, భూషణా ద్యనుకరణముగూడ వీలయే. " అంగై ర్వేషైరలంక...' 571892 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>తృతీయాశ్వాసము ౮. లీలాలక్షణము 30 క ...అధిపుని। యలఘుగుణానుకృతిలీల యగు నెట్లన్నన్ ప్రియుని గుణానుకరణములీల, గుణానుకరణమే కాదు; చేష్ట, భూషణా ద్యనుకరణముగూడ వీలయే. " అంగై ర్వేషైరలంకారైః ప్రేమిభిర్వచనైరపి | ప్రీతి ప్రయోజితై ర్ల్లాం ప్రియస్యానుకృతిం నిదుః” (చేష్టులచే, వేషములచే, భూషణములచే, (బ్రేమ వచనముల చేఁ బ్రియుని నను కరించుట లీల, యఁబడును. లీలోదాహరణము చ, ధరనకలంక భావమునఁ దామర సాహితునిం జయించు; నా హరిపదస క్తయైవెలుఁగు నారయఁ బ్రాజ్ఞులకున్ వసుంధరన్ సురతరు నూతనాభ్యుదయ శోభయొనర్చు యశఃపురంధ్రి, యా వరుఁడగు శ్రీనృసింహుగుణ వాసనఁ దానుజెలుగు కైవడి 004 a తా. నరసభూపాలుఁడు తనిష్కళంక ఖావమునఁ గళంకియగు చంద్రుని జయించెను. మరియు నతఁడు హరిపద (విష్ణుపద) సక్తుఁడు. ప్రాజ్ఞులకుఁ గల్ప వృక్షముపంటివాఁడు. అతని ప్రియురాలగు కీర్తికాంతయు నాతని గుణముల ననుక రింపఁదలఁచి యకళంక భావమునఁ జంద్రుని జయించెను. తానును హరిపద (ఆకాశ) సక్త యయ్యెను. కల్పప్పడ శోభవ (తెల్లఁదనమును) వహించెను. ఇటఁ బ్రియుని గుణానుకరణము గలదు. కాని నిది లీల. వేషానుకరణ మీ క్రింది పద్యమునఁ గలదు. ఆ. 3. పరఁగఁ దమ్మితూఁటి ప్యాపకడెంబులు పటల వేణి యనక పర్ధకంబు హరుని వెనుకరించు యా పార్వతీదేవి మేలుఁ గాక . కిలికించిన లక్షణము క, అళు, కలుక, ముదము, నశ్రువు గలిసినఁ గిలిగించితంబు...... “స్మిత, శుష్క, రుదిత, హసిక, త్రాస, క్రోధ, శ్రమాదీనాం సాంకర్యం కిలికించిక సధీనతను సంగ మానీ అర్థ రాత్-gotr<noinclude><references/></noinclude> j7xuoivxk6x1yilevjniu8ew8x80h3f 104 219044 571893 2026-08-25T13:56:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '5-06 కావ్యాలంకార సంగ్రహము ప్రియసంగమమువలనఁ Xలిగిన హర్ష ము చేఁగలిగిన స్మిత, కుష్కరుదిత, హసిత, త్రాస, క్రోధ, శ్రమాదుల సాంకర్యము కిలికించితము. పైలక్షణమునఁ బ్రియ సంగమము వలనఁ గలిగి...' 571893 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>5-06 కావ్యాలంకార సంగ్రహము ప్రియసంగమమువలనఁ Xలిగిన హర్ష ము చేఁగలిగిన స్మిత, కుష్కరుదిత, హసిత, త్రాస, క్రోధ, శ్రమాదుల సాంకర్యము కిలికించితము. పైలక్షణమునఁ బ్రియ సంగమము వలనఁ గలిగిన యనుమాట లేదు. కిలికించితోదాహరణము చ, పతి రచి తాగ సుండదరిపాటున వచ్చి దృడోపగూహన స్థితి నధర ప్రవాళము గ్రసింప ససంభ్రమలోలహ స్తయై "మతకరి! చాలుఁజాలు; నిఁశ్రమా దెసరాకు”మటంచు నల్కతో నతిన బొమల్ ముడిం చెనయనాంబువు జెప్పలనప్పళించుచున్ ౧౦ తా. అపరాధియగు ప్రియుఁడు హఠాత్తుగా వచ్చి కౌఁగిలించి మోనికొఱ కఁగా జేతులతో విదిలించుచుఁ బాలుఁజాలు! నాకడకు రాకుము! అని కోపముతో నశ్రువులనాఁపుకొనుచు బొమ్మలు ముడిఁచెను. ఇట 'మతకరి' ఇత్యాది వచనములును బొమల ముడుపును, అశ్రువులును, ప్రియ సంగమాది జహర్ష ము చేఁ గలిగినవికావు. ప్రియాపరాధము చేయ గలిగినవి. నిది యుదాహరణార్హమాగాదు. ఈ క్రింది దదాహరణార్హము క. స్వమనోరధంబులకు భం గమురానట్లడ్డగించుఁ; గలికి నవులయం దముతోఁ దర్జించును బ్రియు; సుమాంగికి ల్లేడ్పు లేడ్చు సుఖమగ్నయు నై. కాన ఇచ్చటి యడ్డగింపు, తర్జింపులు, కిల్లేడ్పులును, బ్రియ సంగహర్ష కృతములం • ఇది కిలికించితము. క...కదునిష్టకధా ౧౦. మోట్టాయిత లక్షణము దులనింగిత మెఱిఁ గించుట దలఁపఁగ మోట్టాయితంబు దగు నెట్లన్నన్ ప్రియునిఁ గుణించివచ్చు ప్రసంగములందుఁ ద్రవయింగితమును (మనోభావ మును) జేష్టలమూలమునఁ దెలుపుట మోట్టాయితము . “తద్భావభావితే చిత్తే వల్లభాస్య కథాదిషు -మోటాయితమితి ప్రాహుఃకర్ల కండూయ బాదికం CC-0. Jaamwadi Math Collection Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> bxedwijybp8xptstv44a6aq9h1dybgv 104 219045 571894 2026-08-25T13:56:56Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తృతీయాశ్వాసము 33-3 రతిక్రీడఁ దేలవలెనని మనస్సుకలుగఁగా నాలేనికధలు వినఁ గానే చేయుకర్ణకండూయ నాదికమగు చేష్ట మోట్టాయితీ ము. మోట్టాయితో దాహర ణము చ. చెలులు నృసింహుగీతమురు జేరికగా...' 571894 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>తృతీయాశ్వాసము 33-3 రతిక్రీడఁ దేలవలెనని మనస్సుకలుగఁగా నాలేనికధలు వినఁ గానే చేయుకర్ణకండూయ నాదికమగు చేష్ట మోట్టాయితీ ము. మోట్టాయితో దాహర ణము చ. చెలులు నృసింహుగీతమురు జేరికగా నపరంజివీణెలో పలఁ బలికింప నూర్చుచును బాలిక యూర్పుల చేత దీపికా కళిక చలింప “నెచ్చెలులు! కంటిరె! మీ మృదుగానలక్ష్మీకిం దెలియఁగ మెచ్చుచున్నయది దీవియ యంచు హసించు నెంతయు తా. చెలికత్తెలు నరసభూపాలునిపై వీణెమీఁద గీతములు పాడుచుండఁగా నొక క్య విని నిట్టూర్పుచు నా నిట్టూర్పులకు దీపము చలింపఁగాఁ దన యింగిత మును వారు దెలియకుండునట్లు “ చెలులారా! చూచితిరా! మీ గానమునకు మెచ్చు కొని దీపము దలయూఁచుచున్నది" అని నవ్వుచుఁ బలికెను. ఇటు లక్షణమున "ఇష్టక ఛాదులు నింగిత మెఱిఁగించుట" అని చెప్పియు గ్రంథకర్త తన యింగితమును దెలుపకుండ నేదో కల్లలాడుచున్నట్లు వర్ణించినాఁడు. కాన నిది యుచితో దాహరణముగాదు. ఈ క్రింది పద్యము చక్కని యుదాహరణము. ఆ.వె. మోహనాంగ! నీదు ముచ్చటలెత్తంగఁ గోమలాంగి చెవులం గోఁకికొనుచు నావులించుకొనుచు హర్షాశ్రువులు రాల నొడలు విఱుచుకొనుచు నుండు సుమ్ము! ఇటఁ జెవులు గోఁకుకొనుట, ఆవులించుట, హర్షాశ్రువులు విడుచుట, ఒడలు బిపు మొదలగు చేష్ట లింగితమును దెలుపుచున్నవి. CO. లలిత లక్షణము కం. భాసురతనువల్లీ విన్యాసము లలితమ్ము .. 000 ప్రకాశించుచున్న (చక్కని) శరీరముయొక్క విన్యాసము లలితము. దీని వలన నర్థము స్ఫుటముగా భాసించుటలేదు. “సుకుమారతీయంగానాం విన్యాసో లలితం భవేత్ ' (కరచరణాద్యవయవములను సుకుమారముగా ననఁగా నొయ్యార ముగా మంచుట లలితము . m CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> 7ykekfi0mfmq65p98qyh55lbs2lqfbj 104 219046 571895 2026-08-25T13:57:07Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ర కావ్యాలంకార సంగ్రహము లలితోదాహరణము చ, పడియు శ్రమాంబులోడుభుజవల్లి మృదంగముమీఁదఁ జేర్చి, కీ వెడలిన నూపురంబు ఘటియింపఁగ దూతిక రారవిందమం దడుగిడి, కంపిత స్తనరయంబున నూర్పులుద...' 571895 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ర కావ్యాలంకార సంగ్రహము లలితోదాహరణము చ, పడియు శ్రమాంబులోడుభుజవల్లి మృదంగముమీఁదఁ జేర్చి, కీ వెడలిన నూపురంబు ఘటియింపఁగ దూతిక రారవిందమం దడుగిడి, కంపిత స్తనరయంబున నూర్పులుదోఁప నింతి య య్యెడ నటియించి నిల్చె సభయెల్ల ననంగుని పాలు సేయుచు, T. చెమ్మగిల్లిన చేతిని మృదంగముమీఁదఁ జేర్చి, కీలూఁడిన నూపురము నదు టకై యొక పాదమును దూలిచేతినిడి స్తఃకంపముచేత సూచింపఁబడిన వేగము గల నిట్టూర్పులు విడుచుచు (సవకంసము నిట్టూర్పుల వేగమును సూచించుచున్నది.) నొక యింతి నటించి నిలిచెను. ఇది సింగభూపాలీయములోని యీ క్రింది శ్లోకమాన కనువాదము. శ్లో. స్వేద క్లేదితికంకణాం భుజలతాం కృత్వా మృదంగాశ్రయా0 చేటీహస్తసమర్పితైక చరణా మంజీర సంధిత్సయా సా భూయ సఃకంపసూచితరయం నిశ్వాస మాముంచతీ రంగ స్థానమనంగ సాత్కృతపతీ తాళావధా తస్థుషీ. ఇందలి స్థానికంప “సూచితేరయం" అనుదానికి “కంపిత సవరయం" అన్నది. సరియైన తర్జుమా కాదు. “తాళావధాతస్థుషీ ” అనుమాటకుఁ దర్జుమాలేదు. ఈ పద్యమున నింతి సుకుమారముగా నిలిచినది. కాన ఫలితము. ౧౨, విచ్ఛిత్తి లక్షణము క... సొమ్ములల్పము లయ్యున్ భాసిల్లెడుశృంగారవి గన నెట్లన్నన్ ' భూషణము లల్పముగానున్నను శృంగారముగాఁ గానవచ్చుట విచ్ఛిత్తి. “కాప్యాకల్పరచనా విచ్ఛిత్తిః కాంతిపోషకృత్ నున్నను గాంతినిఁబోషించినచో నది విచ్ఛిత్తి. భూషణరచన కొలఁదిగా చ. పరిమితభూషణంబులును ఫాలముపై నెలవంక నామముం బరగనొయారియై, నయన పర్వ మొనర్చె వధూలలామ తా విరళగ ణీయతారలు, నవీనత రెందుకళావిలాసముల్ వరుస వెలుంగఁగా విదియనాఁటి విభావరివొల్చు వడిన్. వినికి CC-0 Jangamwadi Math Collection. Digitized by evangotri<noinclude><references/></noinclude> qeauxjcq3jo2439lrwkz9m0patx6ore 104 219047 571896 2026-08-25T13:57:17Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '49 తృతీయాశ్వాసము 308 తా. కొలఁది నగలును, మమటఁ జంద్రవంక బొట్టును, ధరించియొక యువతి శొలఁది చుక్కలును, జంద్రలేఖను వహించిన విజయనాటి రాత్రివలె శోభిల్లెను. ఇటఁగొలఁది భూషణములతోఁ గూడ య...' 571896 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>49 తృతీయాశ్వాసము 308 తా. కొలఁది నగలును, మమటఁ జంద్రవంక బొట్టును, ధరించియొక యువతి శొలఁది చుక్కలును, జంద్రలేఖను వహించిన విజయనాటి రాత్రివలె శోభిల్లెను. ఇటఁగొలఁది భూషణములతోఁ గూడ యువతి శోభిల్లుటచే విచ్ఛిత్తి యనునలంకా రము ఈ క్రింది పద్యమింతకన్న మమోహర మైనది. ఆ.వె. తానమునఁ గడింది తళతళ మను మేను, దమ్మలమునఁ గెంపుఁదాల్చు మోవి, జిలుఁగువలువ, యినియెచాలును పగలాఁడి కలరువిల్తుఁడెడఁద మొలిచియుండ. 03. బిబ్బోక లక్షణము శ. పరునికధయం దనాదర మరియఁగ బిజ్బోకమయ్యె. “బిబ్బోక స్వతిX ర్వేణ వస్తునీ పే. 2 ప్యనాదర (అతిగర్వముచే నిష్టవస్తు వునందుఁ గూడ ననాదరము సూపుట బిబ్బోకము) పైలక్షణమున 'అతిగర్వముచే -అని లేదు. పరునికథ యన్నఁ జాలదు. బిబ్బోకోదాహరణము చ, అతఁడు గుణాభిరాముఁ; డతఁడం గజ సన్నిభుఁ;డంచు నెచ్చెలుల్ పతియగు శ్రీ నృసింహసరపాలు నుతింప లతాంగి నీటుతో శ్రుతులఁ గరాంగుళుల్ సొనిపె; శోభవ తచ్చరితాభిపూర్ణమై యతిశయమందు కర్ణయుగమం దవకాశ మొనర్చు కై వడిన్, తా. చెలికత్తెలు సర సభూపాలుని నుతింపఁగా లతాంగి యాతని చరిత్రలచే నిండిన తన చెవులలో సందుసేయుటలో యన్నట్లు చెవులలో వ్రేళ్లఁ జొనిపెను. ఈ యుదాహరణము బాగుగా లేదు. గర్వముచే నేర్పడిన య నాదర మేమియు లేదు. -ఈ క్రింది పద్య ముదాహరణీయము. చ• ప్రియుఁడు సతంబుఁ దమ్మను సరించినఁ దప్పులు పట్టుచుంద్రు ; నె మ్మెయినిడనెంత్రుగాని ప్రియమీఁద నిగుడ్పరు నిండుచూడ్కి నె మ్మెయినిఁ; బొనర్తుపో నిజ సమాహితమందు నిషేధ; మీజగ క్త్రయిని విలక్షణప్రకృతిఁ దాల్చిన వానులు నాకు గూర్చుతూ. ఇట గర్వముచేఁ బ్రియునియందనాదరముఁజూపుట గలదు. ec-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> 4fsymjysmwklwa38v21scrux6op66f4 104 219048 571897 2026-08-25T13:57:29Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము ౧ర, విహృత లక్షణము కం... అనుమతిఁ బలుకం దరమగు తగు వేళల ను త్త రమొసఁగమి విహృతమనఁగఁడగు నెట్లన్న. పలుకవలసిన సమయమునఁ బలుకకుండుట విహృతము. "వక్తవ్యకాలే ఒప్యవచో...' 571897 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము ౧ర, విహృత లక్షణము కం... అనుమతిఁ బలుకం దరమగు తగు వేళల ను త్త రమొసఁగమి విహృతమనఁగఁడగు నెట్లన్న. పలుకవలసిన సమయమునఁ బలుకకుండుట విహృతము. "వక్తవ్యకాలే ఒప్యవచోవీడయా విహృతం మతం” (సిగ్గుచేఁ బలుకవలసిన కాలమునఁ బలుకకుండుట విహృతము.) పై లక్షణమున 'సిగ్గుచే' అనునది లేకు. విహృతో దాహరణము ఉ, బాలిక యల్కతో మరలిపల్క కయుండియుఁ బ్రాణనాథుఁ డ వ్వేళ క్షుతంబొనర్పఁ గడు వేగఁ జిరాయువటంచుఁ బల్కఁగాఁ జాలక రోషము) బ్రణయ సంభ్రమమున్ మది దొమ్ములాడ నీ లాలక కుండలద్వయ ముదగ్రగతిన్ ఘటియించె వీనులన్. ౧౧౬. ఒక యువతి ప్రణయకోపముతో మాడాడకుండియుఁ దనప్రియుఁడు దుమ్ము తుమ్మఁగా మంగళశాంతికై తప్పక 'చిరంజీవ' యనవలసియున్నను ననక చెవులకుఁ గమ్మలు దొడుగుకొనెను. కమ్మలు దొడుగుకొనుట యమంగళపరిహారార్థము. అంతకు -- ముందు నిరాభరణురాలై యున్నది. నిరాభరణురాలై యుండుట స్త్రీ కయు క్తము. భర్తృశ్రేయముఁ గోరిన స్త్రీ సాభరణురాలై యుండవలెను. ఇట భార్యభర్త పైన గోపించియున్నను నతని చిరంజీవిత్వము అభిలషించియున్నది. కాన నిదివఱకుఁ గోపముచే ధరింపకున్న కమ్మలు వాని శ్రేయమున కై ధరించినది. తుమ్మినపుడు తప్పక 'చిరంజీవ' యని పలుకవలసియున్నను నలుక చేఁ బలుక లేదు. కాన విహృతము. అయితే యీ పలంకకుండుట అక్షణమునఁ దెలిపినవినమున దిగ్గుచేఁగాక ' యలంక చేనని చెప్పఁబడినది. అలుక చేఁ బలుకుకుండుటకున్న సిగ్గుచే బలకకుంటయే రసవత్తరము. ఈ క్రింది దుదాహరణీయ ము . ఆవ-ప్రవాసము నాఁటి నాయిక యొక్క చేష్టను నాయకుఁడు చెప్పుచున్నాఁడు. ఆ.వె. నెపముతోడఁ గాల నేలను రాయుచుఁ దరుణి నన్నుఁగనుచు మరల మరలఁ యెదియె వాతెఱంగదిపియుఁ బలఁకదయ్యె లజ్జ బలిసియుంట. CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> 6q8zxrrmmrh4e14nkb7qmf8jotq4cw4 104 219049 571898 2026-08-25T13:57:33Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 571898 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|||27 ఆహారపరిశోధనములు}}</noinclude>గ్రహసమరము ముక్కుపట్టులో నున్నపుడు నేను వీరియింట నుంటిని. మే మిరువురమును మార్పులను చర్చించుచు క్రొత్తమార్పులలో నెక్కువ చవి ననుభవించుచుంటిమి. నాఁడు వానిని గూర్చిన మా మాటలుగూడ చవిగా నుండెడివి. వానిలో ఏమాటయుఁ జేఁ దనిపించెడిది కాదు. కాని రుచులలోఁబడి యిటులు మునిఁగిపోవుట తగనిపని యని యిటీవల ననుభవమునకు వచ్చెను. ఏలన మనుజుఁడు తినుట రుచికొఱకుఁ గాదు, శరీరమును నిలుపుకొనుటకొఱకు. అన్ని యింద్రియములును శరీరమును, శరీరద్వారమున ఆత్మను సేవింపఁ దలఁచి పనిపాటలు చేయుచో అపుడు వానివానిపయి చవులు చప్పఁబడును. అప్పటినుండియు అవి తమ స్వాభావికమగు రూపమును బొంది తమ తమ పనులను నిర్వహించు నని వాక్రువ్వ నగును. ఇట్టి స్వాభావికతను మేళవించుట కొన్ని లక్షల పరిశోధనలను చేసినను ఎక్కువ అనిపించుకొనవు. మరియు నిందులకు పెక్కు శరీరము లాహుతి యొనర్పవలసియున్నను అందులకు లెక్కచేయరాదు. కాని దీనికి ప్రవాహ మెదురునడచుచున్నది. నశ్వరమగు నీ శరీరమును సుశోభిత మొనరింపను, ఆయువును వృద్ధిఁ బొందింపను మన మనేక ప్రాణులను బలిగోరుచున్నాము. కాని మన మిటు లొనరించి శరీరాత్మలను రెంటిని చంపుకొనుచున్నాము. మన మొక రోగము నిమ్మళింపఁజేసికొనఁబోవుదు క్రొత్తక్రొత్త రోగములఁ దెచ్చుకొనుచున్నాము. ఇంద్రియభోగముల భుజించుట కుద్యమించుచు భుజించు శక్తినే కోలుపోవుచున్నాము. ఇది యంతయు మన కనులయెదుటనే జరుగుచున్నను మనము దానిని చూచుట లేదు. దీనికన్న నాశ్చర్యమే మున్నది? ఈ భోజన పరిశోధనలను గుఱించి యింకను వ్రాయఁ దలఁతును. కావున వాని యుద్దేశమును, వాని గుఱించి నా విచారసరణిని పాఠకుల యెదుటికిఁ దెచ్చు టావశ్యక మాయెను.<noinclude><references/> {{c|111}}</noinclude> 1h12v37grusx3i2wbv4tn8etve15jzj 104 219050 571899 2026-08-25T13:57:39Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తృతీయా శ్వాస ము ఇట సిగ్గుచేఁ బలుకకుంటయే నిబంధింపఁబడినది. ఇది విహృతము. కం. అతుకుట చకితము లక్షణము 30-8 భయపడుట చకితము. "కుతో ఒపి దయితస్యా చకితం భయ విభ్రమః ప్రియునియెదుట నేదో హేతు...' 571899 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>తృతీయా శ్వాస ము ఇట సిగ్గుచేఁ బలుకకుంటయే నిబంధింపఁబడినది. ఇది విహృతము. కం. అతుకుట చకితము లక్షణము 30-8 భయపడుట చకితము. "కుతో ఒపి దయితస్యా చకితం భయ విభ్రమః ప్రియునియెదుట నేదో హేతువుచే భయపడి తొట్రుపాటునొందుట చకితము . అనఁగా భయపడఁదగినంత పెద్ద హేతువు లేకున్నను బ్రియునియెదుట భయపడుట ! చకితో దాహరణము చ. అడులు; నిల్చి చెలికానలు వెట్టు; నదల్చు; సిగ్గునం దడఁబడుఁ; గాంతుఁదున్న మణిధామ మొగిం జొరజాల కెంతయున్ వడఁకు;గృహంబుసొచ్చియుఁ గవాటము దాఁపుననిల్చు; నెచ్చెలుల్ వడిఁజనఁజూచినం బెనఁగు వారిజలోచన మార్థ్యసంపద. ౧౧౮ ఈ పద్యమున 'సిగ్గునం దడఁబడు' నన్న మాటచే భయవిభ్రమము గానరాదు. కాన నిది యుదాహరణార్హముగాదు. ఈ క్రింది పద్య ముదాహరణీయము. ఆ.వె. తొడలమీలుదాఁకఁ గడుఁ దత్తఱించుచు వింత హొయలునూ పె నింతియొక తె చెలుల హేతువు గాని చేయుచుంద్రు విలాస ములను హేతువున్నఁ దెలుపవలెనె ? జలక్రీడలాడునపు డొక యువతి చేపలం తన తొడలఁదాఁకఁగాఁ దొట్రు పడెను. దానిచే నొక క్రొత్త హొయలు గలిగెను. ఇట భయపడుటకుఁ దగినంత పెద్ద కారణము లేకున్నను భయపడి తొట్రుపడుట వర్ణింపఁబడినది. కానఁ జకితము. హసిత లక్షణము కం, ...నవ్వుచు | నలరుట హసితంబు... ఇంతమాత్రమే కాదు. “హసితం తు వృథాహాసో యాపమోద్భేదసంభ్రమః" యాపనోదయముచే నకారణముగానే నవ్వుట హసితము. స్థాయిభావమగు హాసము వేఱు, అది వికృతా కార చేష్టాదులవలన వ్యక్తమగును. ఇది యాపనోద్గమమున నకార ణముగానే కలుగును. Jangamwadi Math Collection. Digitized by Gangotri<noinclude><references/></noinclude> 6m07od6eni8ff4ud0rvdjgnnzam1eu5 104 219051 571900 2026-08-25T13:57:52Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '30-0 కావ్యాలంకార సంగ్రహము హసితో దాహరణము చ. వడస సరోజ వాసనకు వచ్చిన తేఁటి వదల్చి చూడఁగా, నది యసితోత్పల౦బులని యక్షుల వ్రాలఁగఁ, జేవిదుర్పఁగా నది మరలంబయోజమని హ స యుగంబున వ్రాల, నవ్...' 571900 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>30-0 కావ్యాలంకార సంగ్రహము హసితో దాహరణము చ. వడస సరోజ వాసనకు వచ్చిన తేఁటి వదల్చి చూడఁగా, నది యసితోత్పల౦బులని యక్షుల వ్రాలఁగఁ, జేవిదుర్పఁగా నది మరలంబయోజమని హ స యుగంబున వ్రాల, నవ్వె న మ్మదవతి 'యేమి సేసినను మానది దేమి' యటంచు నెంతయు, ఒక యువతి తవ ముఖపద్మగంధమునకై వచ్చిన తుమ్మెద నదలించి చూచు చుండఁగా నా తుమ్మెద దాని కన్నులు నల్లగలువలని వానిపై వ్రాలెను ఆపెయుఁ జేతులతో విదిలింపఁగా మరల నా తుమ్మెద యా హస్తములను బద్మములనుకొని వాని పైని వ్రాలెను. దీనినిఁజూచి యేమి చేసినను నిది మానదని నవ్వెను. ఇట యౌపనోద్భేదముచే వృధ గాఁ గలిగిన హసితము గాకు, తు మెదయొక్క భ్రాంతిచేఁ దాఁజేసిన చేప్టాపరంపర చేఁ గలిగిన హసితము. ఇది యుదాహరణీయము గాదు. కం. తలవనితలఁపుగ నవ్వెం దలిరుంబోఁడి యిదియేల? నిక్కముగా నలరుల విలుం డెక్కెను చెలిమేనను రాజ్యరుందు సింహాసనము • ఇట యౌవనోద్భేదజమగు హరితము వర్ణింపఁబడినది. కాన హసితము. ౧౭. కుట్టమిత ము కం.... రతుల సతిసమ్మర్దోజ్జ్వల సౌఖ్యము కుట్టమితము రతులలోఁ గలిగిన తద్దయు నలుగుడుల చే మిక్కిలి సౌఖ్యమునుగొనుట తము. ఇంతకన్న సాహిత్యదర్పణల క్షణము మేలైనది . . కుట్టమితము. "కేళ స్తనాధరాదీనాం గ్రహేహర్షిఒపి సంభ్రమాల్ ఆహుః కుట్టమితంనామ శిరః కర విధూవనం”. ప్రియుఁడు దన కేశసనాధరాదులను గ్రహింపఁగా లోలో హర్షించుచుఁ గూడఁ దత్తేఱపడుచు శిరస్సును గరములను గదల్చుట కుట్టమితము. కుట్టమితోదాహరణము చ, కెరలిప్రియుడు మోవిపయిఁ గెంపులు నింపుట బారవశ్యత త్పరత నెఱుంగ లేక పిదపన్ని లువద్దము చూచి సిగ్గునం CC-0. Jangamwadi Math Collection Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> g3iappzsq4dma2bl5hgh05b7mnk8ghq 104 219052 571901 2026-08-25T13:58:05Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తృతీయాశ్వాసము దరుణి చెలుల్ గనుంగొనినఁ దారిఁక నేముని యాడుకొందురో 3J-F వరుని? నటంచుఁ జిల్కకు నవారణముద్దులు పెట్టుసా రెకు. ౧౨౦ ఇట నాయిక ప్రియుఁడు రతులయందు మోనిపయిఁ గెంపులు ని...' 571901 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>తృతీయాశ్వాసము దరుణి చెలుల్ గనుంగొనినఁ దారిఁక నేముని యాడుకొందురో 3J-F వరుని? నటంచుఁ జిల్కకు నవారణముద్దులు పెట్టుసా రెకు. ౧౨౦ ఇట నాయిక ప్రియుఁడు రతులయందు మోనిపయిఁ గెంపులు నింపుటఁ బార వశ్యతత్పరత నెఱుంగ లేకపోయినది. ఇది రతిసమ్మర్ద సౌఖ్యము కానఁ గుట్టమితము. కాని యిది యంతే లెస్సగాలేదు. ఈ క్రింది పద్య ముదాహరణీయము. కం. తొలిరాకు చుట్టకుగునా చెలికెమ్మోనిని గ్రసింపఁ జెలావుండు, కరం బుల నున్న కంకణంబులు గలగలమనె నేకొ బెడఁదకలిగిన కరణిక్షా. ఇట నధర పానకృతి సౌఖ్యముచేఁ గరవిభవనము గలిగినట్లు వర్ణింపఁబడినది . కానఁ గుట్టమితము. ౧౮. కుతూహల లక్షణము కం. లలనకుఁ జపలత కుతూహలం బెట్లన్న చాపల్యము కుతూహలమని యర్థము. “రమ్యవస్తు సమాలోకే లోలతాస్యా క్కుతూహలం'' సుందర మైన వస్తువును సందర్శించుటయందుఁ జూపు చాపలము కురూహలమనఁబడును. కుతూహలో దాహరణము చ. కలికి నృసింహభూవిభునిఁ గాంచి నవప్రణయాభిరామయై లలితక రాబ్జ కేళీ కమలంబు భ్రమింపఁగఁ జేసె విభ్రమం బలవడఁ "బ్రాణనాథ! హృదయాబ్జము నిన్నెడఁ బాయలేక యి లమి భ్రమించుచున్న" దాని యేర్పడఁ జెప్పెడిచంద మందఁగ, 3 ఒక యువతి నరసభూపాలునిఁ జూచి నూతన ప్రణయము గలిగినదై తన చేత నున్న లీలాకమలమును "ఓ ప్రియుఁడా! నా హృదయకమలము నిన్నెడఁబాయ లేక యీ విధముగాఁ దిరుగుచున్నది" అని చెప్పుచున్న చందమునఁ ద్రిప్పఁదొడఁగెను. ఇటు రమ్యవస్తువగు నరసభూపాలుని సందర్శించుటవలనఁ గలిగిన చాపలము వర్ణింపఁబడినది. ఈ క్రింది మనుచరిత్ర పద్యము గూడ ముదాహరణీయము. చ. జిలుఁగులఁ బెట్టుచుం దొడలఁ జెంద్రికపాపడయంట మైతడిం Med<noinclude><references/></noinclude> a3w846j0t1xex4xy1l9utd2on7vngx5 104 219053 571902 2026-08-25T13:58:21Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము జలకములాడియాడి యొక చాన కరస్థితకేళయై నృపుజా వెలువడిచూచె లో పడితి నీకని బాసకునిల్చెమో యనకా.. ఇట నా రాజును వీధి వెంటఁ జనుచున్న వానిని దర్శింప నాయిక చాపల...' 571902 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము జలకములాడియాడి యొక చాన కరస్థితకేళయై నృపుజా వెలువడిచూచె లో పడితి నీకని బాసకునిల్చెమో యనకా.. ఇట నా రాజును వీధి వెంటఁ జనుచున్న వానిని దర్శింప నాయిక చాపలను గనఁబఱచుచున్న ది. నర సభూపాలీయక ర్త యిచ్చిన పద నెనిమిది శృంగార చేష్టల నిటఁ జూపితిమి. సాహిత్యదర్పణమున నిఱువదెనిమిదింటి నిచ్చెనని చెప్పితిమి. వానినిఁ గూడ నిటఁ జూపుచున్నాము. ౧౯. శోభా లక్షణము "రూప, యాపన, లాలిత్య, భోగాద్యైరంగభూషణం శోభా రూపము, యౌవనము, సుకుమారత్వము, భోగము (స్రక్చందన తాంబూలాది సేవనము) మొద లగువానివలన సంగములకుఁ గలిగిన యందము శోభ. మొత్తముమీఁద యత్న కృత మగు నందము శోభ. శోభోదాహరణము అసంభృతం మండనమంగయష్ట, రనాసవాఖ్యం కరణం మదస్య, కామస్య పుష్పవ్యతిరిక్తమస్త్రం, బాల్యాత్సరం సా౬ధ పయః ప్రపేదే. శరీరమున కయత్న సిద్ధమగు వలంకారమును, ఆసవరూపముగాని మదకారణ మగు నొక సాధనమును, మన్మధునికిఁ బుష్పముగాని యొక బాణమును నగు యావ నము నా పార్వతి పొందెను, ఇట యౌవన శోభ వర్ణింపఁబడినది. 'భోగకృతమగు శోభ కీ క్రింది పద్య ముదాహరణము. కం. కనుదోయి కజ్జలంబును, దనూలతకు దువ్వలం వయుఁ, దములపు పెఱ్ఱం దనమును మోవికి; నిదె భూ షణ మితరము దూషణంబు జవరాలికిలకా- భోగమన స్రక్చందన తాంబూలాది సేవనమని తెలిపితిమి. అయితే భోగ కృతమైన శోభ యయత్నఎకృత మెట్లగును? అని ప్రశ్న యుదయించును. స్వభావ సిద్ధమగు శోభ యున్ననే భూషణాదుల శోభయ మెరయును. స్వభావశోభ లేని భూషణశోభ మెరయదుగదా! ఇట భోగకృతశోభ యన స్వభావశోభలేని శివల భోగకృత శోభయ భ్రమింపరాదు. మిగిలిన రూపాదులందం యూహ్యము.<noinclude><references/></noinclude> mvnjo9ef1myygu5s8gp9e3h5uxyf19a 104 219054 571903 2026-08-25T13:58:34Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తృతీయాశ్వాసము ౨౦. కాంతి లక్షణము 350 "సైన కాంతిర్మన్మథా ప్యాయితద్యుతిః” మన్మధునిచే వర్ధిల్లఁ జేయఁబడిన యా శోభయే కాంతి యవఁబడును. మన్మథోన్మేషము గలుగకముందున్న యంద చందములు మన్మ...' 571903 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>తృతీయాశ్వాసము ౨౦. కాంతి లక్షణము 350 "సైన కాంతిర్మన్మథా ప్యాయితద్యుతిః” మన్మధునిచే వర్ధిల్లఁ జేయఁబడిన యా శోభయే కాంతి యవఁబడును. మన్మథోన్మేషము గలుగకముందున్న యంద చందములు మన్మథో స్మేషము గలిగిన పిమ్మట మరింత లెస్సగా శోభిల్లును. కాంత్యుదాహరణము కం. తొలు ప్రాయపు మగకొదమల తలఁపుల తమకములు మిగులఁ దను నెదురుకొనం జలజాక్షి జవ్వనము గడు వెలసెఁ బ్రతిక్షణము వింతవింత సంత ఇట యావనమన యాపన శోభ ప్రతిక్షణమును నింతవింతగాఁ గనఁబడుట మదనోన్మేషము చేత సేకదా! కాన నిది కాంతి. ౨౧. దీప్తి లక్షణము " కాంతి రేవాతివి స్తీర్ణా దీ ప్తిరిత్యభిధీయతే” అత్యంత మైన శాంతియే దీప్తి యనఁబడును. దీప్త్యుదాహరణము కం, ఎలజవ్వన మెలయింపఁగ విలాసముల నొడలిపైని, విరివిల్తుండున్ ఇలుద్రొక్కి యెసరు పెట్టఁగఁ గలఁపదె చెలి తపసి నేనిఁ గను చూపుల చేశా? ఇట నాకాంతి మదనుఁ డెసరు పెట్టుటచే మరింతి వర్ధిల్లినది. కావుననే కను చూపుల చేతనే తపసి నేనిఁ గలఁచును. కాన నిది దీప్తి, ౨౨. ప్రగల్భతా లక్షణము "నిస్సాధ్వసత్వం ప్రాగల్భ్యం” బ్రియుఁడు బ్రియురాలితోఁ గాని ప్రియు రాలు ప్రియునితోఁగాని రమించుపట్ల న ప్రతిబంధకముగా వర్తిల్లుట . ప్రగల్భతోదాహరణము ఆ.వె కౌఁగిలింపఁ దమ్ముఁ గౌఁగిలించుచు బిగ్గ ముద్దులాడఁ దమ్ము ముద్దుగొనుచు CC-0. Janganwadi Math Collection Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> 9i2bzqwwzgxkxxryhgxpciabk4914ju 104 219055 571904 2026-08-25T13:58:47Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము రేఁగి మోవినిం గఱచుచుఁ జెలులు ప్రియుని దాసుఁజేసికొండ్రు. ఇందు నాయిక యప్రతిబంధముగాఁ బ్రగల్భముగా నాయకునితోఁ గ్రీడించుచున్నది. 93, ఔదార్య లక్షణము ‘ఔదార...' 571904 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము రేఁగి మోవినిం గఱచుచుఁ జెలులు ప్రియుని దాసుఁజేసికొండ్రు. ఇందు నాయిక యప్రతిబంధముగాఁ బ్రగల్భముగా నాయకునితోఁ గ్రీడించుచున్నది. 93, ఔదార్య లక్షణము ‘ఔదార్యం విషయస్సదా' ఔదార్యమన వినయము. వినయమనఁ బ్రియుని యపరాధము దెలిసినను గోపమును వహింపకుండుట. ఔదార్యోదాహరణము గీ. చిఱుతయలుకను వహియించి చిగురుఁబోఁడి నవ్వులు, సిగ్గులుఁ, గొలఁది యూర్పు, లలరఁ దాఁకకు! తాఁక్రకు మనుచు జరిగి పోయి మెలమెల్లఁగ గవాక్షమును బిగించె. ఇట పాపరాధుఁడగు ప్రియునియం దలఁత్రికోపమును మాత్రము పూని యాతఁడు చరణ పాత మొనర్పరాఁగా నన్నుఁ దాఁక్రకుమని జరిగిపోయి కిటికీమూ సెను. (10). అతని నమస్కార మక్క అలేకయే నాయిక ప్రసన్నురా లైనందున సౌదార్యము చూపఁబడినది.' -ఆర. మద లక్షణము 64 మదోవికారస్సౌభాగ్య యౌవనాద్యవలేపజ" సౌభాగ్యము, యౌవనము మొదలగు వానియొక్క గర్వమువలనఁ గలిగిన వికారము మదము, మదో దాహరణము గీ. నాదు నునుబెక్కిళుల పైని నాయకుండు స్వయముగా వ్రాసెఁ బుష్పమంజరి నటంచు మురిసిపో;కిట్టి వన్యయుం బొందకున్నె ? పాడువణఁ కట్టిచో విఘ్న పఱపకున్న. ఇట సౌభాగ్యగర్వమువలనఁ గలిగిన మదము స్పష్టము. CC-0. Janganwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> il3qtxb9l6snxm68vc0a11jt7usne6c 104 219056 571905 2026-08-25T13:59:00Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '.50 తృతీయాశ్వాసము అ, తపన లక్షణము 363 “తపనం ప్రియవిచ్ఛేదే . స్మరావేగోత చేష్టితం" ప్రియవిగ్రహ సమయమున మోహాతి రేకము చేఁ గలుగు చేష్టు. తపనోదాహరణము మ, కడునిట్టూర్పులువుచ్చు; నేలఁ బొర...' 571905 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>.50 తృతీయాశ్వాసము అ, తపన లక్షణము 363 “తపనం ప్రియవిచ్ఛేదే . స్మరావేగోత చేష్టితం" ప్రియవిగ్రహ సమయమున మోహాతి రేకము చేఁ గలుగు చేష్టు. తపనోదాహరణము మ, కడునిట్టూర్పులువుచ్చు; నేలఁ బొరలు; గాంచుకో భవన్మార్గ మె ప్పుడు; బిబడ్చు; గృళీభవించిన కరంబుల్ వేయు నట్టిట్టులున్ బడయంగాఁ గలనైన నీకలయికన్ వాంఛించు నిద్రింపఁగా; నిడఁడద్ధానినిఁగూడఁ బాడువిధియోయీ! యెంత దౌర్భాగ్యయో? ౨౬, మౌద్ధ్య లక్షణము అజ్ఞానాదిన యా పృచ్ఛా ప్రతీతస్యా పివస్తునః వల్లభాస్య పురోఃప్రోక్తం మాద్యం తత్తత్త్వవేది భిః. తెలిసియున్న వస్తువును గుఱించియుఁ దెలియనివిధమునఁ బ్రియసన్నిధినిఁ బ్రశ్నించుట మాధ్యము. మౌద్ధ్యోదాహరణము కం. చెలికాఁడ నాదు కంకణ ముల ముద్దులు మూటగట్టు ముక్తాఫలముల్ గల వృక్షంబుల? నే స్థలంబునను? నాఁటిరెవరు? సరిగఁ దెలుపవే ! ౨౭. విక్షేప లక్షణము భూషాణా మర్ధరచనా | మిధ్యా వివ్వ గవేక్షణం రహస్యాఖ్యానమిషచ్చ / విక్షేపో దయితాంతి. ప్రియునియెదుట భూషణములు సగము దాల్చుట, యూఱకయే యటునిటు చూచుట, రహస్యముగా భాషించుట మొదలగు చేష్ట విశేషము. విశేపోదాహరణము కం. అఱవిరిసిన వేలితో నఱదీర్చిన బొట్టుతోడ సళుకునుగొన్న -0. Janganwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> re31c725171nfw7u2b62x1eq0dzy6gw 104 219057 571906 2026-08-25T13:59:13Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము రాయుడు సం బ్రియుతో జరువును గోమలి రహస్య సంభాషణముల్ . 95. లక్షణము "విహారీ సహశాంతేన క్రీడితం కేళి రుచ్యతే” కాంతునితో విహరించునపు డొనర్చు చుంబనాలింగనాది క...' 571906 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము రాయుడు సం బ్రియుతో జరువును గోమలి రహస్య సంభాషణముల్ . 95. లక్షణము "విహారీ సహశాంతేన క్రీడితం కేళి రుచ్యతే” కాంతునితో విహరించునపు డొనర్చు చుంబనాలింగనాది క్రీడ కేళి. కేళ్యుదాహరణము కం. కనుల రాలిన పుప్పొడిం దన పదనానిలము చేతఁ దలఁగింపఁగఁజూ అని ప్రియునిఁబొడిచెఁ బీన స్తని యొక తె పయోధరమునఁ దద్వక్షమును. తన ముఖవాయువుచేఁ బ్రియుడు ప్రియురాలి కను లూఁదుచుండఁగా నాప్రియు రాలు కనులలోని పుప్పొడి పోయినను బోలేదని మరల మరల నూఁదించుకొనుటకై మరింత దగ్గఱకువచ్చుచుఁ దన స్తనాగ్రమున నాతనిఁ బొడుచుచున్నది. గీ. మఱియు శృంగార మంగనామణులయందు సంకురిత, పల్లవిత, పుష్పితాది భేద వర్ణితాకృతియై దశావస్థలయ్యె వీని నామక్రమంబులు విస్తరింతు. ఠశాల స్త్రీలయందు శృంగార మంకుగావస్థ, పల్లవావస్థ, కోర కావస్థ, పుష్పావస్థ, ఫలావస్థ యను పంచావస్థలను గ్రమముగాఁ బొందును. ఈ పంచావస్థాత్మకమగు శృంగారము దశావస్థలను బొందును. వీనినిఁ గ్రమముగా నెఱిఁగింతును. ఇట శృంగారము విప్రలంభాశృంగారము. ఈ విప్రలంభము సంభోగావస్థకు ముందును బిమ్మటనుగూడ సంభవించును. సంభోగావస్థకు మందున్న వి ఫలంభము నాకుఁ బూర్వరాశమని పేరు. ఆ పూర్వ రాగ రూప విప్రలంభ శృంగార మేక దా యంకురాద్యవస్థలను బొందును. అనఁగాఁ శ్రమాభివృద్ధినిఁబడని సంభోగమునఁ ఐర్యవసించును. మరియు శృంగారమన శృంగారరసమని కాక దాని స్థాయిభావ మగు రతియే నుద్దిష్టము. ఆరతి దళావస్థలను బొందుననుటయు దోషమే. ఇఁకేమనిఁ బూర్వరాశరూపవి ప్రలంభళ్ళం గారము యొక్క స్థాయి భావమగు రతి వలన దళావస్థలం గలుగును. రతియే దశావస్థలనుబొందదు. అట్టి రతివలన దళావస్థలు C-0. Jangamwadi Math Collecon. Digitized by ecangotri<noinclude><references/></noinclude> 2st64jj9er2sskkew4qvs6won7ce0n7 104 219058 571907 2026-08-25T13:59:32Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తృతీయాశ్వాసము 3Ex గలుగును. పై పద్యమునఁ 'బల్లవికకుఁ బిమ్మట కోరకిక' అని యుండవలెను. దానినిఁ జేర్పక తదనంతరావస్థ యగు పుష్పితత్వమును దెలుపుట దోవ మగునుం మొత్తము మీఁదఁబూర్వరా-గ రూప...' 571907 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>తృతీయాశ్వాసము 3Ex గలుగును. పై పద్యమునఁ 'బల్లవికకుఁ బిమ్మట కోరకిక' అని యుండవలెను. దానినిఁ జేర్పక తదనంతరావస్థ యగు పుష్పితత్వమును దెలుపుట దోవ మగునుం మొత్తము మీఁదఁబూర్వరా-గ రూపవిప్రలంభమునందే ( అభిలాష రూప అంభమునందే దశావస్థలు గలుగును. సంభోగావస్థపిమ్మట సంభవించిన విప్ర లంభమునందుఁ గూడ నీవళావస్థలలోఁ గొన్నిసంభవించును. ఆటనేయవస్థలు గలు గునో ముందు చెప్పుదుము. క.. ఇలఁ జూచుట, చింతించుట దశావస్థలు తలఁచుట, గుణనిసుతి, యరతి, తాపము, స్ఖలనము, గమనము, మూర్ఛయు నల ధన్యత య నవస్థలగు నెట్లన్నర్. చూచుట, చింతించుట, తలఁచుట, గుణనిమతి, యవతి, తాపము, లజ్జా త్యాగము, గమనము, మూర్ఛ, ధన్యత, అనుపవి దశావస్థలని గ్రంధకర్తయుద్దేశము • దీని కాకరమిది: - దృఙ్మనస్సంగ సంకల్పా, జాగరః కృశతా రతిః ప్రీత్యాగోన్మాద మూర్ఛాంతా ఇత్యేనంగదశాదశ. దృక్కు (దర్శనము చక్షుష్పీతి) మనస్సంగము, సంకల్పము, జాగరము, కృశత, అరతి, ప్రీత్యాగము, ఉన్మాదము, మూర్ఛ, అంతము (మరణము) అనుభవి పదిమన్మథావస్థలు. నాయిక నాయకునిఁ జూడఁగానే 'చక్షుస్ర్పీతి' యను ప్రథమా పస్థ గలుగును. పిమ్మట మనస్సు వానిపైఁ బడును. ఇదియే మనస్సంగము. పిమ్మట నతని సంగను చింత. ఇది సంకల్పము. ఆ సంకల్పముచే నిదురలేకుంట తటస్థించును. ఇదేజాగరము. దానిచే శరీరముకృశించును. ఇదికృశత. దానివలన దేనియందును బ్రీతి లేకుండుట. ఇదియేయరతి, పిమ్మట లజ్జా త్యాగము సేసిమాటలాడుట . ఇదియే ప్రీత్యాగము. తదుపరి యున్మాదము. తుదికి మరణయత్నము (మరణముగాదు.) ప్రతాప రుద్రీయమున నీవశానస్థలకుఁ దోడుగా ప్రలాపము, సంజ్వరము, ఆను మరిరెండవస్థలు చెప్పఁబడినవి. భావప్రకాశమున నీయవస్థలం భిన్నములు గా దశధా మన్మథావస్థా భవేద్ద్వాదశ 2 ఇచ్చోక్కడ6కాభియి చరితాస్మృతి గురియd by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> swwgylzrq0up6rd7yd74rmip2a283ea 104 219059 571908 2026-08-25T13:59:42Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '3FE కావ్యాలంకార సంగ్రహము ఉద్వేగోఒధః ప్రలాపస్స్యాదున్మాదో వ్యాధి రేవచ జాడ్యం మరణ మిత్యాద్యేద్వేకై శ్చిద్వర్జ్యతే బుథై! ఇచ్ఛ, ఉత్కంఠ, అభిలాష, చింత, స్మృతి, గుణస్తుతి, ఉద్వేగమ...' 571908 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>3FE కావ్యాలంకార సంగ్రహము ఉద్వేగోఒధః ప్రలాపస్స్యాదున్మాదో వ్యాధి రేవచ జాడ్యం మరణ మిత్యాద్యేద్వేకై శ్చిద్వర్జ్యతే బుథై! ఇచ్ఛ, ఉత్కంఠ, అభిలాష, చింత, స్మృతి, గుణస్తుతి, ఉద్వేగము, ప్రతా పము, ఉన్మాదము, వ్యాధి, జాడ్యము, మరణము, అరకు పండెండింటిలో మొదటివి రెండును, (ఇచ్ఛ, ఉత్కంఠ) గొందఱు విడిచిరి. నరసభూపాలీయ పద్యము నందలి 'గమనము, ధన్యత' యనునవి పై నేని యందును గానరావు. 'గుణనినుతి' భావప్రకాశ లక్షణమునఁ గలదు. ‘తాపము” సంజ్వర నామముతోఁ బ్రతాపరుద్రీయమునఁ గలదు. ప్రలాప, సంజ్వరములు గలిపికొని దృఙ్మనస్సంగ సంకల్పాదులగు పదియును స్వీకరించి మొత్తము పండెండవస్థలు స్వీకరించుట యుచితమగుమ . ఆంధ్ర కావ్యములలో నాయిక చేయ చంద్రాది దూషణము లీ ప్రలాప రూపములే. ఈ ద్వాదశావస్థాత్మకమగు శృంగారమునకుఁ బూర్వరాగమని పేరు. ఆనఁగా సంభోగశ్భం గారమునకుఁ బూర్వావస్థ, క్రమముగా నరసభూపాలీయ దళావస్థలకు లక్షణలక్ష్యములను జూపుదుము. ౧, చూచుట (చక్షుషీతి). ఆదర్శా ఎతి రిత్యభిధీయతే" నాయిక నాయకుని నాదర ముతోఁ జూచుట చక్షుషీ ఎతి యనఁబడును . మ. అనురాగాంబుధి యుబ్బి వెల్వడినయ ట్లాపూర్ణ ఘర్మాంబువుల్ దనుపల్లిం దిగజాఱఁ గన్నుఁగవ లేఁదళ్కుల్ పిసాళించుచు ననవిల్కాని పురఃప్రవేశకలనా నాళీక దామంబు తనరం గోమలి నిన్ను ఁజూచె నరసేంద్రా! సాంద్రతేజోనిధీ! ౧ అనురాగ సముద్ర ముబ్బిన విధమునఁ జెమటజాలు శరీరమునుండి దిగజాఱఁగా మన్మధుని పురఃప్రవేశ సమయమునఁ గట్టిన తామరపువ్వులదండలైన చూపులతో నా యువతి సరసభూపాలా ! నిన్నుఁ జూచెను. ఇట నాయిక యాదరముతో నాయకునిఁ జూచినట్లు జెప్పఁబడినది. కావునఁ జతుషీ ఎలి. నాయిక నాయకునిఁ బ్రత్యక్షముగా దర్శించుట చేతనే కాక వినుటవలనను, జత్రమునఁ గాంచుటవలనను గూడఁ రతి గలుగునని మతము. "శ్రవణాద్దరం ద్వా Collection. Digitized by eGangotri వానినిఁ గూర్చి యాలం కారిక<noinclude><references/></noinclude> nl5k5gdxbwwdkjrv1urx569iy1b2cvu 104 219060 571909 2026-08-25T13:59:55Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తృతీయాశ్వాసము ఆ, చింతించుట (సంకల్పము.) మ. అరవిందంబు విలాసమందిరము; నీహారాంశుఁ డేగోదరు); డరయర్" గోత్రవిరోధమేటికి? ననర్హంబంచు నూహించి యి బొందించు పయోధికవ్యక్రియఁ జేర్చుంగేలు...' 571909 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>తృతీయాశ్వాసము ఆ, చింతించుట (సంకల్పము.) మ. అరవిందంబు విలాసమందిరము; నీహారాంశుఁ డేగోదరు); డరయర్" గోత్రవిరోధమేటికి? ననర్హంబంచు నూహించి యి బొందించు పయోధికవ్యక్రియఁ జేర్చుంగేలు గండస్థలిం దరుణీరత్నము చింత చేత; నరసేంద్రా! సాంద్రతేజోనిధీ! ౧ పద్మము నాగృహము. చంద్రుఁడేక సోదరుఁడు. నీరిరువురికిని విరోధయేల? వీరిరువురికినిఁబొత్తునుగూర్చెదనని లక్ష్మీ దేవి తవహస్తమునఁ జెక్కిలిపేర్చియున్న విధ మున విటఁ బ్రియునిఁ జింతించుచు నాయిక చెక్కిలిపైఁ జేయి చేర్చియున్నది. ఇట్లు గాక నాయికానాయకులు పరస్పర సంగమోపాయను జింతించుచున్నట్లు చూపవలయును. ఎట్లవ కధవి క్షేకురంగాక్షీంసాక్షాల్లక్ష్మీం మనోభువః? ఇతిచింతాకులః కాఁతో నిద్రాం నైతినిశీధినీం. మన్మధుని లక్ష్మీవలెనున్న యాకాంలేను నేనెట్లు చూడఁగలనని చింతాకులుఁ డైశాంతుఁడు రేలనిగింపఁడు— ఇట సంగమోపా కు చింతగలదు. పై పద్యమున నవ్విధము లేదుగదా! 3. తలఁచుట—స్మృతిఅనఁగా సంస్కారజన్యమగుజ్ఞానము మ. వరభూషాదులపై మనంబిడక దృశ్వ్యాపారమొ తేఁబర స్పర సందర్శన నాతిభిన్నమయి చూపట్టంగఁ, గార్యాంతర స్మరణం బేమియు లేక నిశ్చలత నీసాంగత్యముంగోరి మా హరిణీలోచన యాత్మయందు నర సేంద్రా! నిన్ను భావించారా! ఓ నరసభూవాలా! భూషణములమీఁద మనస్సుసోనీక దృశ్వ్యాపార మొకరి నొకరు చూచుకొనుటకన్న భిన్నముగానిది గాననఁగా నిన్నదియు నదినిన్నును జూచు చున్నట్లు గానే చూపట్టఁగా దేనినిఁగూడఁ దలంపక నీ సాంగత్యమనుకోరి యాత్మ యందాయువతి ని న్నే స్మరించినది . ఇచ్చటివ్యంగ్యము (ఒకానొక యోగిని భగవదైశ్యమునుగోరి ధ్యానించు చున్నది) నూహించుకొనునది. ఈస్మృతి పూర్వరాగమునందుకున్న నుత్తిన విప్రలంభము నందు రసవత్తరముగా నుండును ఎట్లను Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> gm1vhioh1mwf5ussfwlncgqsuvpc25e 104 219061 571910 2026-08-25T14:00:07Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '350 కావ్యాలంకార సంగ్రహము 1. అలకలు పెదరఁగఁ బెనువే సలి విరియఁగ, సూర్పులకు స్తనద్వయ మెగయ పలుపప్రేదుల, పెదఁ గేలిడి చెలి రతి కవివశతఁ బరున్న చెలువముఁ దలఁతుకా గుణతి ను, పలుకుందోడగు వ...' 571910 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>350 కావ్యాలంకార సంగ్రహము 1. అలకలు పెదరఁగఁ బెనువే సలి విరియఁగ, సూర్పులకు స్తనద్వయ మెగయ పలుపప్రేదుల, పెదఁ గేలిడి చెలి రతి కవివశతఁ బరున్న చెలువముఁ దలఁతుకా గుణతి ను, పలుకుందోడగు వీణెతోఁ జెలియ నీపై గీతముల్ నిూఁటఁదొ య్యలిమై నీడ మెఱుంగుఁ గాయనిర వై యవీణలో నాణి"యో లలితాంగీ! మనచిత్తముంబ్రియుఁడు గొల్ల ల్వెట్టెఁగా!”యంచువె ల్పలికిందాను బుసాడవచ్చెననఁ గన్పట్టున్ సృసింహాధిపా! ౧౨౭ నాయిక వీణెపై నరసభూపాలునిపై గీతములు మీటుచుండెను. అప్పుడు నాయికయొక్క బింబమా వీడె యొక్క కాయలోఁ బ్రతిఫలించెను. ఆ ప్రతిబింబమా వీణెలో నున్న సరస్వతీ దేవి నాయికతో “నరసభూపాలుఁడు మనచిత్తమును గొల్లఁ బెపెనుగదా !" యనియులు పాడుట రై వచ్చినట్లున్నది . ఇట గుణము లేమియు నుతింపఁబడలేదు. గుణకథనము చేసినఁ గాని గుణ వినతి కాదుగదా! ఈ కింది దుదాహరణీయ ము కం. ఆయందం బాచందం బాయా నెఱజాణ తనము, రామాటలేనం, చేయెడఁగన; మాసుందరి యాయజు సామాన్యసృష్టి యగునే తలఁపడా. జాగరము, కృశత, అను రెండవస్థలును వృఙ్మనస్సంగశ్లోకమునఁ గలవు. వాని కుదాహరణము లివి : నాయకుని జాగరావస్థ కిది యుదాహరణము : — కంఠే ఏ కొడయం దే చెట్టు కొమ్మను గూరునుండి యెత్తి మెడ శ్రీకరసుధాంకులేఖ వి లోకించెఁ జకోర మట్టులు నిశం గడపెడా · కృశత గీ. పలపుగొని వెల్లువలకాఁక నలుగుడువడి<noinclude><references/></noinclude> 4qgks1jegkq50evi6dznj2umiublvf2 104 219062 571911 2026-08-25T14:00:33Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తృతీయా శ్వా స ము మిగిలియున్నది నీక, మిత్తిగొంగ వేల్పుకయిగట్లరాయని బిడ్డవోలె. ౫. అరతి. (విషయ నివృత్తి), 2FF మ. నిరతం బాత్మక రాంఫ్రి బాహు నఖ కాంతిస్ఫూర్తి కిం దిగ్గుడె శరణంబొందు ప...' 571911 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>తృతీయా శ్వా స ము మిగిలియున్నది నీక, మిత్తిగొంగ వేల్పుకయిగట్లరాయని బిడ్డవోలె. ౫. అరతి. (విషయ నివృత్తి), 2FF మ. నిరతం బాత్మక రాంఫ్రి బాహు నఖ కాంతిస్ఫూర్తి కిం దిగ్గుడె శరణంబొందు ప్రవాళపద్మబిన పుష్పశ్రేణినిం గ్రమ్మఱ శరణంబందుట హీనమంచునో! మదికా శైత్యో గరిమంబొల్లదు మానినీమణి కడంఠ ్యపచారక్రియా సృసింహాధిపా! ౧ఆరా తన చేతులు, కాళులు, బుజములు, గోళ్లు, వీనియొక్క కాంతికోడి శరణుఁ బొందిన చిగురాకులను, దామరపూలను, దామరతూండ్ల, బూలను దాను శరణు గోరుట హీనకృత్యముని కాఁబోలు నాయిక శైత్యోపచార మొల్లకున్నది . ఇట జైత్యోపచారముం దరతి చూపఁబడినది. కాని యరతి యవ విషయ నివృత్తి యని చెప్పితిమి. ఆహారాదులందుఁ బ్రీతిలేకుంట యరతి యనఁబడును. కాన నిది యదాహరణార్హము గాదు. ఈ క్రింది పద్య ముదాహరణీయము. శా. ఆహారంబును మాని, పూని విషయవ్యావృత్తినిక్, జిత్తముకా 'సోహం' వృత్తికిఁద్రిప్పి, నిల్వఁబడ నాసాగ్రంబుసం జూపు, వా గ్రాహిత్యంబు వహించి కూన్యముగ లోకం బెల్ల భావింతు వో హోహో! యోగినిగోని వియోగినివొ? నా కోసీ! చెలీ! చెప్పవే! ఇందు విషయవ్యావృత్తిగలదు. కాన నరితి. ౬. తాపము మ. ధపళాక్షీ చుణి మేను హేమలలత యం త త్త్వంబు మున్నెల్లఁ ద త్కవిలోకోక్తి యటంచునుంటి నది తథ్యంబయ్యె; నెట్లన్న భ వ్యవియోగానలత ఏమై నిబిడ బాష్పాస క్తమై డస్సియున్ నవశో భాతిశయంబుఁ జెందె నరసేంద్రా! సాంద్ర తేజోనిధీ! ౧౩౯ ఓనరసభూపాలా ! ‘ఆయువతి మేను బంగారు తీఁగ యనుమాటను గవిప్రౌఢా క్తిగాఁ దలఁచితిని. కాని యది వియో గాగ్ని తప్తమై రాష్పానిక్తమై కృశించియు నూతన శోభను వహించినది. కాన నిజమని యిప్పుడు గ్రహించితిని. బంగారు తీవను గాచి నీళ్ళముంచి తీయుదురు. అప్పుడది శోభాయమానముగా నుండును. CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> sebwblcqqok1454v68tkb3r2qukg8qe 104 219063 571912 2026-08-25T14:00:44Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '४०० కావ్యాలంకార సంగ్రహము ఇందు నాయికయొక్క తాపము వర్ణింపఁబడినది. కాని తాపమువలన నామె దేహమునఁ ^ లిగిన కార్యములు వర్ణింపఁబడవలెను. అప్పుడది హృద్యము గానుండును. చ• ఆలచెలి మేని పై...' 571912 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>४०० కావ్యాలంకార సంగ్రహము ఇందు నాయికయొక్క తాపము వర్ణింపఁబడినది. కాని తాపమువలన నామె దేహమునఁ ^ లిగిన కార్యములు వర్ణింపఁబడవలెను. అప్పుడది హృద్యము గానుండును. చ• ఆలచెలి మేని పైనిఁగల యచ్చపుఁ దామరతూండ్లు కేంట్ల రులవలెనయ్యె; నింద్రమణిరూపు వహించెను నత్తుము త్తెమూ ర్పులకుఁ; దటావబుస్సుమని పొంగెఁ జనంగ పనిడ్డ ప్రమ క్కల! మెయిఁబడ్డ నీర్మఱఁ గాఁగిన యిన్ముపయిం జలంపటుల్. ఇటఁ దాపముయొక్క కార్యమాలు వర్ణింపఁబడినవి. 2. లజ్జాత్యాగము మ. చెలి నీమూర్తి లిఖించిచిత్రపలకం జెన్నొందు బాష్పాంబుపి చ్చిలనపయ్యెదమీఁదఁ జేర్చుకొనవాచిత్రం బలక్ష్యంబుగా బళి రే! కట్టిన చీరయుంబగయు పాటించె దైవంబటం చలిసీలాలక యార్తిఁజెందు నరసింహా! యింకఁ బాలింపుమా!౧౩౦ ఓవరసభూపాలా ! నాయిక చిత్తరువున నీ మూర్తిని వ్రాసి దానినిఁ గన్నీటఁ దడసిన పైఁటపైఁ బెట్టుకొన జాతడిచే నాచి త్తరువు కరిగి కనఁబడకపోయెను. అప్పుడది నా చీరయేనాకుఁ బగ గాదై వము సేసెనే, యని యార్తినిఁ జెండాను. చిత్తరువునఁ బ్రియుని వ్రాయుట, నా చీరయేనాకుఁ బగయయ్యెనని విలపిం చుటయు లజ్జాత్యాగ కార్యములని కవితలంచెను. చిత్తరువును వ్రాయుట చిత్తవినో దార్ధము. ఇది లజ్జా త్యాగోదాహరణము SC జాలదు. ఈక్రింది పద్యమునుగనుఁడు. మ. అనిచింతించుచు మీనకేతన ధనుర్జ్యముక్తనారాచ దు ద్దిన సమ్మూర్చిత మానసాంబురుహయై దీపించు పెండత్తరం బువఁ బేటెత్తినలజ్జ సంఘికటకంబుల్ మోయవడ్డంబు ని ల్చిన వయ్యచ్చరఁజూచి చేరఁజనిపల్కెన్ వాఁడు విభ్రాంతుఁడై. ఇటవరూధుని లజ్జాత్యాగము నేసి (పేటెత్తిన లబ్ది) ప్రవరుని మార్గమునకడ్డము నిల్చినది. మరియు నాయకుని గోరిస్ఖలనములు, మొదలయినవియు ఆజ్ఞాత్యాగ కార్యములే యగును. ౮. గమనము మ. చెలులన్ వంచన సేసి యొక్క తయుఁ దాఁ జెన్నొందనీయొద్దకున్ నలినాక్షీ మణి రాఁదలంచి నవరత్న ప్రోతసౌథాంగణ CC-0. Jangamwadi Math Collection Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> 5j6246ehw7siabid70k6i318y1841al 104 219064 571913 2026-08-25T14:00:57Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '-51 తృతీయాశ్వాసము స్థలులన్ వెన్చనివచ్చు నిర్మలతనుచ్చాయన్ నిరీక్షించి నె చ్చెలియే తెంచె నెఱుంగఁబోలునని నిల్చెన్ శ్రీ నృసింహాధిపా ! చెలికత్తెలను వంచించి తా నొక్కతయే నీవద్...' 571913 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>-51 తృతీయాశ్వాసము స్థలులన్ వెన్చనివచ్చు నిర్మలతనుచ్చాయన్ నిరీక్షించి నె చ్చెలియే తెంచె నెఱుంగఁబోలునని నిల్చెన్ శ్రీ నృసింహాధిపా ! చెలికత్తెలను వంచించి తా నొక్కతయే నీవద్దకు రాఁదలఁచి రత్నసౌధాం గణమునఁ దన్ను వెంబడించివచ్చు నీచను గని తన్నెఱుఁగుటకై చెలికత్తె వచ్చుచున్న దాని భ్రమపడి నిలిచెను. ఈ గమనము నే యాలంకారికులును దెలుపలేదు. దీని స్థానమున ఉన్మా దము గలదు. ఉన్మాదము గీ. అన్న భృంగంబ! భ్రమియింతు వఖిలదిశల నాదు పలపులరాణి గన్పట్టెనోయి ! “ఔటందువు సఖ! తెల్పు మాలసింప కెచటఁగల దేమి గావించు! పెట్టిదామెకి భృంగమును గుఱించి యిట్టి ప్రశ్న యున్మాదకృతముగాక కింకృతము. F. మూర్ఛ మ. లలితంబైన యనంగ వేదనలచేఁ బల్మాలు నిల్పోపలే కలినీలాలక ప్రాణముల్ వెడలి నేత్రాంభోజమార్గంబునం గలయంబ్రాఁకుచువచ్చి యన్నెలవునం గన్నీటి యే అడ్డమై నిలుపన్ని ల్చె నృసింహభూరమణ ! మన్నింపంగఁ బాఁడింతటr. మన్మధ వేదన సహింపలేని నాయిక ప్రాణములు కన్నులమార్గమున వెడలిపోం బూని యచటఁ గన్నీటిప్రవాహ మడ్డగింపఁగా నాఁగెను. ప్రాణములు కన్నులలోనికి వచ్చుట మూర్ఛా కార్యము గాఁ దెలుపఁబడినది. ఇదియు హృద్యముగా లేదు. ఈ క్రింది పద్యముఁ గనుఁడు. కం. పిలిచినను బలుకా; దంగం బుల నట్టిట్టులు కదల్పఁబోవదు; కనుద మ్ములఁ దెఱపదు; రోఁజురుఁ గడు వలవంతలఁజిక్కి బాల పాన్పున సోలెజ్. పిలిచినను బలుకుకుండుట, అట్టిట్టు కదలకుండుట, కనుదమ్ములు దెఱవే కుండుట, కోజుఁట, అను నివి మూర్ఛా? "ot-o. Jangamwad Man Collinion ogliel మూర్ల వ్యక్తమగును . కార్యములు. దీనిచ్చే, otr<noinclude><references/></noinclude> 3vz9zdmdvry8u98vujbo709ziv2ynf5 104 219065 571914 2026-08-25T14:01:44Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '४०. కావ్యాలం కాం= సంగ్రహము 200 ధన్య మ, శుక వర్గం బొక మాటలో మెలఁగె; నాసూనాయుధుం డాంతరం గీకుఁడై యుండె; మరాళ మొక్క నడకం గేళ్లుబ్బివర్తించెఁ; బా యక వేడ్కర్ సుముఖత్వమొందె శశి మాయబా స...' 571914 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>४०. కావ్యాలం కాం= సంగ్రహము 200 ధన్య మ, శుక వర్గం బొక మాటలో మెలఁగె; నాసూనాయుధుం డాంతరం గీకుఁడై యుండె; మరాళ మొక్క నడకం గేళ్లుబ్బివర్తించెఁ; బా యక వేడ్కర్ సుముఖత్వమొందె శశి మాయబా సేమంబుతో నకలంకస్థితి నీవు గూడ నరసింహా ! రాజకంఠీరవా ! 033 నీవు మా యుపతివిఁ గలియఁగాం జిలుకలు దాని మాటలో మెలఁగెను. (పూర్వవైరము న సెను.) మన్మథుఁ డాంతరంగికుఁడై వర్తిల్లెను. (ఏఁచుట మానెను.) హంసలనుకూలముగా వర్తిల్లెను. (విరోధము మానెను.) చంద్రుఁడు సుముఖత్వి మొందెను. (ఆతఁడు వెనుక బాధించెను. ఇప్పు డనుకూలంఁడయ్యెను.) ధన్యతను నేయాలంకారికులును దెలుపలేదు. ధన్యత సంభోగ శృంగార లక్షణము. దశావస్థలును విప్రలంభముననే కలుగునని చెప్పితిమి. దానిలో ధన్యత నిది దోషము. పదియవ యవస్థ మరణోద్యోగమునుగా లంకారికులు తెలిపిరి. గీ. ముసరఁగానిమ్ము! జుమ్మని దెసలఁదేంట్లు మలయఁగానిమ్ము! మెలమెల్ల మారుతంబు పాడఁగానిమ్ము | కోయిలల్ పంచమంబు నేరుగఁగానిమ్ము ! ఇది మరణోద్యోగము. నా యయఃప్రాణములును. “రసవిచ్ఛేద హేతుత్వా స్మరణం నైవవర్ణ్యతే జారిప్రాయం తు త్వ చేతిస్కా కాంక్షితం తథా వర్ణ్య లేజెపి యదిప్రత్యు జీవనం స్యాదదూరతః." కావ్యములందు రసనిచ్ఛేదము గలిగించును. కాన మరణమును వర్ణింపరాదు... ౧. మరిణము సంభవించుచున్నట్లు కానీ, " నాయికాదులు మరణమును గాంక్షించు చున్నట్లు గానీ వర్ణింపవలెను. 3. ఒకవేళ నియతముగా మరణము సంభవించినట్లు వర్ణించినను ద్విరలోనే మరిల జీవించినట్లు వర్ణింపవలెను. లేకున్న రసభంగమగును. మొదటిదాని కుదాహరణము • కం. విరియంబా జఁగ వావిలిఁ బరికిందియు నెట్టొపట్టి ప్రాణము నిలిపేం CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by Gangotri<noinclude><references/></noinclude> 9hqx7amrh5uev2s35qjqc63cedjdfy9 104 219066 571915 2026-08-25T14:01:58Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తృతీయాశ్వాసము దరుణీమణి; యా పిమ్మట సెఱుఁగము విని జోఁడికూఁత నేనుగునొ కటా! ఇటఁ గోఁడికూఁత నిన్నపిమ్మట మరణము సంభవించునట్లున్నట్లు వర్ణింపఁబడెను. రెండవదానికి “ముసరఁగానిమ్ము...' 571915 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>తృతీయాశ్వాసము దరుణీమణి; యా పిమ్మట సెఱుఁగము విని జోఁడికూఁత నేనుగునొ కటా! ఇటఁ గోఁడికూఁత నిన్నపిమ్మట మరణము సంభవించునట్లున్నట్లు వర్ణింపఁబడెను. రెండవదానికి “ముసరఁగానిమ్ము” అను పై పద్యము లక్ష్యము. అందు నాయిక మరణమును గాంక్షించుచున్నది. మూఁడవదాని కుదాహరణము కాదంబరిలో మహా శ్వేతా పుండరీక వృత్తాంతము. అందుఁ లుండరీకుఁడు విరహతాపముచే మరణించును. పిమ్మటఁ గొంతకాలమునకు జీవించును. ఈ దశావస్థలకును వెం త్తముమీఁద నీ గ్రంథకర్త యిచ్చిన లక్ష్యములన్నియు దోషగ్ర స్తములే. గీ. తెలియ శృంగార మిదియును ద్వివిధమగుచుఁ బరగు సంభోగ లంభంబులనఁగ నందు బహు భేదముల నగణ్యంబుగాక విధ్య సంభోగ మెట్లటన్న. శృంగారము సంభోగశృంగారమనియు, విప్రలంభశృంగారమనియు ద్వివిధము. అందు సంభోగ శృంగారము కేవలము సురతరూపమే కాక పరస్పరాలోకన, చుంబన, ఆలింగన, జలక్రీడా ద్యవంత ప్రకారముల నుండును. ఆ ప్రకారములు లెక్కింప సాధ్యము గామి నేకవిధమనియే యాలంకారికులు వాక్రుచ్చిరి. సంభోగ శృంగారము మ. మరుఁడాచార్యుఁడుగా, విశీర్ణ కబరీమాల్యాళి పుష్పాంజలి స్ఫురణల్ గాఁ, దదు పేతభృంగ నినదస్తోమంబు గానంబుగా మంజీరవంబు తాళగతిగా వర్తిలు శాతోదరీ సురత వ్యత్యయ వేగ తాండవ మొనర్చు జింతితాభీష్టముల్, ౧౩ విప్రలంభ శృంగారము కం. పురుషులకుఁ దలోదరులకు నరయంగా విప్రలంభ మభిలాపేక్ష్యా విరహ ప్రవాసకారణ పరిణతి నాలుగతులఁ బరగుచునుండు. CC-0 Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotr 03<noinclude><references/></noinclude> r5b4xm68nplan43czcm4zf6mc4mn7ub 104 219067 571916 2026-08-25T14:02:12Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము నాయికానాయకుల విప్రలంభ శృంగారము, అభిలాష, ఈర్ష్యా, విరహ, ప్రవాస, భేదములచే నాలుగువిధములు. (అభిలాషనిప్రలంభము; ఈర్ష్యావిప్రలంభము ;- విరహ విప్రలంభము; ప్రవాస...' 571916 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము నాయికానాయకుల విప్రలంభ శృంగారము, అభిలాష, ఈర్ష్యా, విరహ, ప్రవాస, భేదములచే నాలుగువిధములు. (అభిలాషనిప్రలంభము; ఈర్ష్యావిప్రలంభము ;- విరహ విప్రలంభము; ప్రవాస విప్రలంభము.) అభిలాష విప్రలంభమువళే పూర్వరాగమని పేరు. వెనుకటి మన్మధావస్థలం.. దీనియందుఁ గలుగును. ౧. అభిలాష విప్రలంభము. (పూర్వ రాగ విప్రలంభము.) కం, కలియుటకు మున్ను కోరిక | యిల నభిలాషంబు... 032 నాయిక నాయకునిఁ గలిసికొనుటకు ముందు గలిగిన కోరికయే యభిలాష మనఁబడును. చ. అనయము శ్రీనృసింహు లలితాంకతలంబున నుండవచ్చు; నా యనము నఖాంక సంగతులు నందఁగవచ్చు; నృపాలమౌళితోఁ జనవునఁ గుల్క_వచ్చు; గుణసంగతి మెచ్చులు చూపవచ్చు నో వనజదళాక్షి! యా కనకవల్లిక నైనను ధన్య నాదుగా. ఇట నాయిక నరసభూపాలుని కూటమి నభిలషించుచున్నది. కాన నభిలాష ఈ పూర్వ రాగము మువ్విధములని సాహిత్యదర్పణ కారుఁ డిట్లు తెలుపుచున్నాఁడు. “నీలీ కుసుంభం మాంజిష్ఠా పూర్వరాగో ఒపి ద త్రిథా న చాతి శోభతే యన్నా ప్రతి ప్రేమ మయోగతం తన్నీ లీరాగమా ఖ్యాంతి యథా శ్రీరామసీతయోః; కుసుంభరాగం తత్య్రాహుర్యద పైతి చ శోభతే దేవహూత్యా సమం యవ్వత్కర్ధమస్య తపస్వినః ; మంజిష్ఠారాగమాహు స్త ద్యన్నా పైత్యతిశోభతే ఇందుమత్యా యథాజస్య దమయంత్యా నలస్య చ.” నీలీరాXము, కుసుంభరాగమ, మాంజిష్ఠారాగము, అని పూర్వరాగము త్రివిధము. నీలిరాగమనఁ బైకి మిక్కిలిగాఁ గానరాక యెన్నిటికినిఁ దొలఁగక మనో- గతమైయుండు ప్రేమి. సీతారాముల రాగము నీలిరాగము. కుసుంభరాగోమనఁ బైకిఁ గనఁబడును. కాని కాలాంతరమునఁ దొలఁగిపోవును. దేవహూతికర్దముల రాగము కునుంభరాగము. మంజిష్ఠారాగమనఁ బైకధికముగాఁ గాన వచ్చును. ఎన్నటికినిఁ దొలఁగదు. ఇందుమధ్యగాలయు నలదమయంతులయు, రాగము మంజిష్ఠా రాగము . Camwadr Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> 9yotoa125aucke0d32ik63x4obna9ja 104 219068 571917 2026-08-25T14:02:24Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తృతీయాశ్వాసము ౨. ఈర్ష్యా విప్రలంభము కం. ...మాన సూర్య--- ఈర్ష్య యన 'నూనము” అని యర్థము. ఈ లక్షణము సరిగా లేదు. ఏలన, మానమును నిర్ఘ్యము నొకటి కావు. మానమనఁ గోపము. ఈ మానము ద్వివిధము . ప్రణ...' 571917 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>తృతీయాశ్వాసము ౨. ఈర్ష్యా విప్రలంభము కం. ...మాన సూర్య--- ఈర్ష్య యన 'నూనము” అని యర్థము. ఈ లక్షణము సరిగా లేదు. ఏలన, మానమును నిర్ఘ్యము నొకటి కావు. మానమనఁ గోపము. ఈ మానము ద్వివిధము . ప్రణయమానము, ఈర్ష్యామానము. ఈ ప్రణయమానము నాయికానాయకులిరువురికినిఁ గలుగ వచ్చును. కారణము లేకయే ప్రేమాతిశయమునఁ గలుగు కోపము ప్రణయమానము లేక ప్రణయకోపము • ప్రేమ్లఃకుటిల గామి త్వాత్కోపో యః కారణంవినా " నాయకుని ప్రణయమాన మునకిది యుదాహరణము. ఆ. వె కన్నుదోయిమూసి కపటనిద్రరుబోవు సొగసు కాఁడ! నాకుఁజోటిని మ్ము పులకరించెనాదు ముద్దులచే నీ దు చెక్కు; లింకనాలనింప లెమ్ము! ఇట నాయకుఁడ ప్రణయకోపమును వహింపఁగా నాయిక యనునయించు చున్నది. నాయికా ప్రణయకోపమునకుఁ బెక్కు లక్ష్యములుగలవు. క. ఒడయనిమ్రోల నిలఁబడి విడియంబండించుచుండె విరిబోఁడి యతం దొడికముగ దానిచంటిని ' దుడుకు మెయింగోట మీటఁ దొయ్యలియంతేజ్. గీ. పఱచిరుసరుసలాడు చాపలకుఁద్రిప్పి నెమ్ముగముదమ్మి'పై చియు బొమ్మముడిచి మూతి బిగియించి పొలయల్కఁ బూనియుండ నవ్విభుండివ్విధంబున ననునయించె. 3 మరియు నాయకునిచే ననువేయింపఁ బడకయే నాయిక ప్రసన్నురాలయిన యెదల నది విప్రలంభ భేదముగా సంభోగశృంగార ముయొక్క సంచారి భావమే యగును. ఎట్లన గీ. సెమ్మొగముదమ్మివాంచి నా నీడమాత్రఁ దగిలి కనుచుండియును ధైర్య మెగయుఁ జేసి CC-0. Jangamwadi Mati Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> 6sv5b1q5uf7qem3bx1dui2np795pjqk 104 219069 571918 2026-08-25T14:02:35Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము యుల్ల మునుజించి వేసెను యువకుఁ డొకఁడు అమ్మెగది క్రీడి మినయంత్రమ్ముఁబోలె నాయిక “నా నీడను మాత్రము దగిలికను మండియును ధైర్యమెగయుఁ జేసి యుల్లనును జించి...' 571918 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము యుల్ల మునుజించి వేసెను యువకుఁ డొకఁడు అమ్మెగది క్రీడి మినయంత్రమ్ముఁబోలె నాయిక “నా నీడను మాత్రము దగిలికను మండియును ధైర్యమెగయుఁ జేసి యుల్లనును జించివే సెను' అని చెప్పుటచే ననునయింపఁ బడశయే ప్రసన్నురాలయి నట్లు గోచరించుచున్నది. ఈర్ష్యా విప్రలంభోదాహరణము మ. వదనాగ్రంబున వాణియున్నది; మముక్ వాక్రువ్వనీ; దిందిరా మది రాక్షీ మణి యున్నదక్షుల; మము మన్నించి వీక్షింపనీ దదియుంగార నృసింహ! నీవిపుల బాహా శ్లేషమే నొందనో ర్వదు భూదేవి బహుప్రియావర! నినుం బ్రార్ధింప సం కేటికిr in3 ఇందు వాణీ, లక్ష్మీ, సరస్వతులు తమ ప్రియుఁడగు నరసమాపాలు నియొక్క పరకాంతలతోడి 'సంగమమును సహింపకున్నారు. ఈవాణ్యాదులు సాహచర్యమును లోని యొక నాయక సరసభూపాలునిపై నిర్ఘ్య వహించియున్నది. ఇట నాయిక యస్య కాంతాసక్తుఁడగు ప్రియుని పై నీర్ష్య వహించినది. పతి యన్యకాంతాసక్తుఁడై యుంటను జూచినను, విన్నను, అనుమానించినను, స్త్రీల కీర్ష్యా మానముగలుగును. తమ ప్రియునితోడి సౌఖ్యమును దానొక్క తెయే యనుభ నింపవలెను. కాని మరొకతె కావగింజంతేని నిచ్చుటకు తమ కాంత అంగీకరింపరు. వీనిలో మూఁడపదగు ననుమానము మూఁడు వినములు • ఉత్స్వప్నాయికము శ్రమవలనఁ గలిగిన గాఢనిద్ర) భోగాంకము (సంభోగ చిహ్నము) గోత్రస్ధల నము ప్రియురాలి నామోచ్చారణము.) వీనివలన భర్తయొక్క పరకాంతా సంగమ ములు స్త్రీ యనుమానించును. నాయిక ప్రత్యక్షముగాఁ దన ప్రియుఁడు పరకాంతాసక్తుఁడై యుంటకు జూచుట కుదాహరణము. ఆ.వె. నిజముఖానిలమున నెయ్యుఁ డూఁదుచునుండఁ బొలఁతి కమలఁబడిన పూరజంబు నచటఁ గాంచు యువతి యక్షియుగ్మ మునందుఁ గోపరజము నిండెఁ గొలఁదిమీఱి. నాయిక తన ప్రియుఁడు పరనాయిక కంటిలో నూఁదుచుంటను బ్రత్యక్ష ముగాఁ జూచినది. కాన దానికనులఁ గోపరజము నిండెను. ఈర్ష్యామానముగలిగెను. CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> 7cjpvtfum8ydgcg0fmdhrxo764rk4lx 104 219070 571919 2026-08-25T14:02:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తృతీయాశ్వాసము నాయిక ప్రియుని పరకాంతాసక్తిని విన్నందుల కుదాహరణ మిది. గీ. తన్ను వంచించి చని వేఱుకన్విఁ గూడి 1ళికాకుంజమందు నుయ్యాలలూ ఁ ఁ జనప్రియుండంచుఁ తెలి చెప్ప విని వెలం...' 571919 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>తృతీయాశ్వాసము నాయిక ప్రియుని పరకాంతాసక్తిని విన్నందుల కుదాహరణ మిది. గీ. తన్ను వంచించి చని వేఱుకన్విఁ గూడి 1ళికాకుంజమందు నుయ్యాలలూ ఁ ఁ జనప్రియుండంచుఁ తెలి చెప్ప విని వెలంది యాత్మ రుసరుసలాడు; నాస్యము ముడుంచు. సంభోగ చిహ్నములఁజూచి నాయిక నాయకునిఁ బరకాంతౌ ప్రణయము ననుమా నించినందుల కుదాహరణ మిది. గీ. ఉత్తరీయంబుఁగప్పి గో కొత్తుదాఁచి మోవి పల్లొత్తుదాఁతువు మూనీకేల కాని యన్యాంగ నా సంగ కథలఁజాటు కమ్మగా పన లెట్లింకఁ గమ్మఁగలవు? ఇట నఖక్షత దంతక్షతములవలనను, గమ్మవాసనలవలనను నాయకుని పర కాంతా సంభోగమును నాయిక యనుమానించినది. ఉత్స్వప్నాయితే గోత్రస్ఖలనముల కుదాహరణము లూహ్యములు. ఈ మానము నందలి భేదములు ద్వితీయాశ్వాసములోని "కం. ధీర యధీరయుధీరా ధీరయు ” అను పద్యమున వ్రాయఁబడెను. (చూ. పుట 8౧) సామ, దాన, భేదముల, చేతను, నమస్కార, ఉపేక్షా, రసాంతరముల చేతను నిర్ఘ్యామానము గల నాయికను నాయకుఁడు ప్రసన్నురాలినిఁ జేసికొనవలెను. సామ మనఁగాఁ బియవచనము; బుజ్జగింపు. దానమన వస్త్రభూషణాదులిచ్చుట. భేదమన నాయిక చెలికత్తెలను దానినుండి విడఁదీసి తన పక్షమునకుఁ దెచ్చుట. ననుస్కార మనఁ బ్రియురాలి పాదములపైఁబడుట. ఉపేక్షయని సామాదులన్నియును బ్రియు రాలియెడ ఫలింపనిచో నేమియుఁజేయక యూరక వెడలిపోవుట. రసాంతారమన హాస్యము చేఁ గాని భయానకాది రసములచేఁగాని దానినిఁ బ్రసన్నురాలిని జేసి కొనుట. దండమునుమాత్ర మెన్నడును బ్రయోగింపరాదు. నాయకుఁడు తా నెన్ని ప్రియురాలి చరణ ప్రహారములందిన్నను దానిమీఁదమాత్ర మట్టిని ప్రయోగింపరాదు. 3. విరహ విప్రలంభము ' కం... విరహమాఁ | గలిసి యెడఁబాయ హృదయోత్కలిక, నాయికానాయకులు సంభోగ సుఖమును బొందినపిమ్మట నే కారణమున వేనిఁ దటస్థించిన యెడఁ బాటు ద హ Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> hhgsmp7ao85bntbb541cofa62109352 104 219071 571921 2026-08-25T14:03:01Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '008 కావ్యాలంకార సంగ్రహము ఉ, నెచ్చెలులీనృసింహ ధరణీవరుఁ దెచ్చెదమంచుఁబోయిరా; రిచ్చట నీవునుం గరుణయించుక లేక లరంపు గుంపులం గ్రుచ్చెదవేల? మత్రియునిఁ గూర్పుము మన్మధ ! నీకుఁ దద్వి...' 571921 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>008 కావ్యాలంకార సంగ్రహము ఉ, నెచ్చెలులీనృసింహ ధరణీవరుఁ దెచ్చెదమంచుఁబోయిరా; రిచ్చట నీవునుం గరుణయించుక లేక లరంపు గుంపులం గ్రుచ్చెదవేల? మత్రియునిఁ గూర్పుము మన్మధ ! నీకుఁ దద్విభుం దెచ్చుటకై యొసంగెద మదీయక టాలీష్ ములస్ జయా జయాస్త్రముల్ , ఒకతూరి సరసభూపాలునితో సంభోగసుఖమునుబొంది కారణాంతర మున పెడబాటు వహించుచున్న యొక నాయిక యొక్క పచనమిది. ర, ప్రవాస విప్రలంభము కం... ప్రవాసము విదేశగతి యెట్లన్నన్ నాయికానాయకులేదేనిఁ కార్య విశేషము చేఁగానీ శాపము చేఁగానీ సంభ్ర మమువలనఁ గానీ భిన్న దేశములనుంటఁ దటస్థించినచో నాయవస్థా విశేషము ప్రవాసవిప్రలంభము . ప్రవాసమనఁ గొన్నియా నుడల దూరముగల దేశ మని భ్రమింపరాదు. స్వేచ్ఛగాఁ గలిసికొనుట కవకాశములేని ప్రతిబంధక భూయిష్ఠమగు దేశమని యర్ధము. కావుని నేసాహిత్యదర్పణ కారుఁడు విరహవిప్రలంభమును బ్రత్యే శముగాఁ జేర్కొనక ప్రవాసని ప్రలంభముననే చేర్చి చేసెను. చ. చిరయశ! యోబభూవర! నృసింహ! భవజ్రపుకొంత శాసనాం తరమున కేగి యందు నిజనాధునిఁగానక మన్మధారయై వరుని సరోజు పత్రమున వ్రాయు నెడంగరముల్ సెమర్పఁగా నరయనిజాుXకంబె పగయయ్యెనటంచుఁ దలంచు దై వము ఓ నరసభూపాలా ! నీశత్రుకాంత యడవికిఁబోయి తనభర్తనటఁ గానక మద నాగయై సరోజు పత్రమునఁ దని ప్రియుని వ్రాయుచుండఁగాఁ జేయి చెమ్మగిల్లి యావ్రాఁతకనబడకపోఁగాఁ దనహస్తమే తీసకు శత్రువయ్యెనని దైవమును దలంచెను. ఇందునాయి కానాయకులకు భిన్నా దేశస్థితి తటస్థించినది. కానఁబ్రవాస ప్రతాపరుద్రీయ కారుఁడుగూడ అభిలాష, ఈర్ష్యా, విరహ, ప్రవాసభేద ములచే విప్రలంభమును నాలుగు భేదములు గాఁ జెప్పెను. సాహిత్యదర్పణ కారుఁడు పూర్వరాగ (అభిలాష) విప్రలంభము, మాన(ప్రణయ, ఈర్ష్యా విప్రలంభము, ప్రవాసవిప్రలంభనము, కరుణవిప్రలంభము, అనుభేదములను దెలిపెను. ఇతఁడు విరహ విల బవా సవిప్రలంభములోనే చేర్చివేసెను. పార్టీ సాహిత్యదర్ప CC-0. Jangamadi Math Collection. Digitized by Gangotri<noinclude><references/></noinclude> a6duugg5rc6p5c01ugot0c15ntltras 104 219072 571922 2026-08-25T14:04:04Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '51 తృతీయాశ్వాసము ణానుసారముగా మానవిప్రలంభముయొక్క భేదద్వయమును జూపితిమి. కరుణవిప్ర్ర అంభమును బిమ్మట ను దాహరింతుము. ఈ ప్రవాస విప్రలంభము భావి విప్రలంభము, భావద్విపలంభము, భూత వ...' 571922 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>51 తృతీయాశ్వాసము ణానుసారముగా మానవిప్రలంభముయొక్క భేదద్వయమును జూపితిమి. కరుణవిప్ర్ర అంభమును బిమ్మట ను దాహరింతుము. ఈ ప్రవాస విప్రలంభము భావి విప్రలంభము, భావద్విపలంభము, భూత విప్రలంభము, అని మువ్విధములు కార్యము బుద్ధిపూర్వకము. అనఁగా జ్ఞానపూర్వ కము. కాఁబట్టి కార్యమునుబట్టి యీ మూఁడు భేదములు వచ్చినవి. భావి విప్రలంభము (భవిష్యద్వి ప్రలంభము) మ. చనుదుఱో సుందరి పాంథుఁడా! చనుము! నీ స్వాంతంబునకా శోకముం గనగాఁబోకుము! శోక మెందులకికిఁకం గిన్నీరురాలేల? వే చన వైతంచు నె; తొంద రేల ననుఁ బుచ్చడా నీకు? నీతోడఁబో పనె వాంఛించుచు నిట్లు వేగపడు నా ప్రాణంబు అత్యంతము. విప్రలంభము ముందు తటస్థించుచున్నదని యిప్పుడే నాయిక దుఃఖించుచున్నది. భవద్విప్రలంభము (వర్తమాన విప్రలంభము.) "ప్రస్థానం వలయైః కృతం” దీనియర్థము ద్వితీయాశ్వాసమునఁ బ్రవత్స్యత్పతిక యను శీర్షిక క్రింద వ్రాయఁబడినది. (చూ. పుట తార ) భూత విప్రలంభము చ. స్తిమితతనొందెఁ జింతలకుఁ జిత్తము; చెక్కిలికేలవ్రాలె; నా స్యముకళద ప్పె నౌషసమృగాంకునిరీతినిఁ; బుండువా టె శ్వా సములకు మోవి; చల్లఁబడఁజాలదు తాపము శీతలో పదా రముల; కెవండు దీని దశఁబ్రార్థిత దుర్లభుఁడై సహించునో? మరొక పద్యమునఁ గూడఁ జూపుదుము. గీ. సఖుఁడి! పరదేశమునకు నీ చన్ను మొదలు దిపపములు లెక్కబెట్టుచు దినదినంబు గీయు సున్నంపుగీఁతల గేహభిత్తి తెఱుప చెక్కలి పడువునఁ దెల్లఁడాలి. ఈ మూఁడు లక్ష్యములను గాట్యమువలనఁ గలిగిన ప్రవాస విప్రలంభమువ -కుదాహరణములం, శాసమువలనఁ గలిగిన ప్రవాస విప్రలంభమునకు మేఘదూతమునందలి కం. కూరిమి సహచరుఁ డెడగా Math కిం by Gangotri<noinclude><references/></noinclude> tbsnu2ihktaeqn9d1a6ach8vhb3lq2u 104 219073 571923 2026-08-25T14:04:14Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము దీ రెడలియుండు తత్పత్తి రెండవప్రాణమని మనమున నెఱుఁగుమీ! అనునది యుదాహరణమగును. ఇక సంభ్రమమువలనఁ గలిగిన ప్రవాస విప్రలంభము మువ్విధములం --- సంభ్రమమన నలజడి. ఇ...' 571923 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము దీ రెడలియుండు తత్పత్తి రెండవప్రాణమని మనమున నెఱుఁగుమీ! అనునది యుదాహరణమగును. ఇక సంభ్రమమువలనఁ గలిగిన ప్రవాస విప్రలంభము మువ్విధములం --- సంభ్రమమన నలజడి. ఇది యుత్పాతము వలనఁ గలుగును. ఈ యుత్సాతము దివ్య, నాభస (ఆకాశభవము) మానుష భేదముల చేఁ ద్రవిధ ము • దివ్య సంభ్రమమువలనఁ గలిగిన ప్రవాస విప్రజంభమున కుదాహరణము విక్రమోర్వశీయ నాటకములందలి యూర్వశీ పురూరవుల విప్రలంభము. అందుఁ బురూరవుఁ దూర్వశితో విహరించుచు నొక విద్యాధరకన్యను జూచెను దానిచే సూర్వశికిఁ గోపముగలిగి తొంటి శాపవశమున వివేకముఁ గోల్పోయి యొక వనమునఁ బ్రవేశించెను. ఆట లతగా మాఱిపోయెను. అప్పుడు పురూరవుఁడు ప్రలపించెను. ఇది దివ్యమనఁగా దైవికమగు సంభ్రమమువలనఁ గలిగిన, ప్రవాస విప్రలంభము. నాభస సంభ్రమకృతమగు ప్రవాస విప్రలంభమున కుదాహరణము :- ఆ.వె. దౌలనుండివచ్చు తరుణుఁ గందోయితో ( దనివిఁదీఱ బాల త్రావుచచట బెడిద మైన పెద్ద పిడుగుచప్పుడు విని మెఱుఁగుదీఁగ మించి పఱుగువా" పి. మానుష సంభ్రమకృత ప్రవాస విప్రలంభమున కుదాహరణము. కం. తడసి చనుదెంచు నన్నుం ఐడంతి వేగంటఁబొడిచి పాదానకు నక్షా గడుఁబ్రీతి లేపి యెవరో వడి నటకరుదెంచ లేడిపలె నెట్ ఫఱచెక్.. ఈ ప్రవాస విప్రలంభమున నాయికకు గాత్రమాలిన్య, వస్త్రమాలిన్యములు, ఏకవేణీధారణము, నిశ్శ్వాస, ఉచ్ఛ్వాస, రుదిత, భూమిపాతాదులును గలుగును . ఈ ప్రవాస విప్రలంభమున నీ క్రింది మన్మథావస్థలు గలుగును. అంగములం దసౌష్ఠవము (ఆంగమాలిన్యము) తాపము, పాండుత్వము (పాలి పోవుట) కృళత్వము, అరుచి, అధైర్యము, ఆనాలంబము (మతిమాలి యుండుట లేక శూన్యమనస్కత) తన్మయత్వము (బాహ్యాభ్యంతరములయందుఁ దన ప్రియుఁడే కానఁబడుట) ఉన్మాదము, మూర్ఛ, మృతి,- యను మన్మథావస్థలు గలుగును. CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by e Gangotri<noinclude><references/></noinclude> rznoqyq2zs5cr5qmrho1cw7m7xfewpx 104 219074 571925 2026-08-25T14:05:21Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తృతీయాశ్వాసము కరుణ విప్రలంభము యూనో రేకతరస్మిక్ గతవతి లోకాంతరం పునర్ల భ్యే నిమనాయతే యధైక సదా రసః కరుణని ప్రలం కాఖ్యః . ზიი నాయికా నాయకులలో నొకరు లోకాంతరమును బొందియఁ గాలాం...' 571925 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>తృతీయాశ్వాసము కరుణ విప్రలంభము యూనో రేకతరస్మిక్ గతవతి లోకాంతరం పునర్ల భ్యే నిమనాయతే యధైక సదా రసః కరుణని ప్రలం కాఖ్యః . ზიი నాయికా నాయకులలో నొకరు లోకాంతరమును బొందియఁ గాలాంతర మున నా శరీరముతోడనే సరల బ్రదికిరేని నా యవస్థ కరుణ విప్రలంభము. కాదంబరిలోని మహా శ్వేతా పుండరీకుల వృత్తాంత ముదాహరణము. అందుఁ లుండరీ కుఁడు విరహోద్రేక ముంచే మరణించును. కాలాంతరమున నా శరీరముతోడనే బ్రదికి వచ్చి మహా శ్వేతతో సుఖించును. ఆ యవస్థ కరుణ విప్రలంభము. తిరిగి జీవింపకపోయినను శరీరాంతరముతో వచ్చినను గరుణరసమే. పుండరీక మహా శ్వేతా వృత్తాంతముందుఁ గూడ నాకాశవాణి దుఃఖించుచున్న మహాశ్వేతతో నీ భర్త తిరిగి జీవించునని చెప్పెను. ఆవిధముగా నాకాశవాణి చెప్పిన పిమ్మటనే యామెకు మరలఁ బుండరీకునియందు సంగమ ప్రత్యాశచే 'రతి' యుద్భవించును. కాన నప్పుడే కరుణ విప్రలంభము. ఆకాశవాణి శ్రపణమునకు ముందు సంగమ ప్రత్యాశ లేమిఁ గరుణరసమే యని యభియుక్తు అందురు. ఈవిధముగా విప్రలంభము చతుర్విధమగుటచే సంభోగ శృంగారముగూడఁ జతుర్విధమని కొందఱ మతము. “న వివా విప్రలంభేశ సంభోగః పుష్టిమళ్ను లే (విప్రలంభము లేనిచో సంభోగమునకుఁ బుష్టి లేదు) అని యుంటచే నీ చతుర్విధ విప్రలంభములయు ననంతరమనఁ గలిగిన సంభోగము గూడ నాలుగు విధములు. ఎట్లనఁ బూర్వరా గానంతర సంభోగము, మా నానంతర సంభోగము, ప్రవాసానంతర సంభో -గము, కరుణ విప్రలంభానంతర సంభోగము. వెనుక మానవిప్రలంభము ప్రణయ, ఈర్ష్యాభేదములచే ద్వివిధమని చెప్పితిమి • మా నానంతర సంభోగమన మానము శాంతించిన పిమ్మట నగు సంభోగము . కొన్ని -యెడల మానము శాంతింపకున్నను సంభోగము గలుగుచున్నది. గీ. మరుని తూపుల పిండు దగ్గఱకుఁ దార్ప పదలకయు మాస దీక్షను మదనకేళిఁ దేలుచుండిరి దంపతుల్; తెస్సిపోక ప్రిదులకయు మానపుంగ్రంధి పొదలున. ఇట మానగ్రంథి యెప్పటివలెనే బిగువుగానే యున్నది. సంభోగము జరిగినది . ఇది యొక చిత్రమా. ఇట్టి వసంత భేదములు గలవు Jalgamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> jutgclzykb3vru5ecn4lczheedkqij3 104 219075 571926 2026-08-25T14:05:44Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము ఉత్తరరామచరిత్రలోఁ గరుణరసమా? కరుణ విప్రలంభమా? ఆను నొక చర్చ.. గలదు. భవభూతి "ఏకో రసః కరుణ ఏవ" అని చెప్పుట చేఁ గరుణమే కవి కభి ప్రేతమగు రపమని కొందఱు. ఉత్తరరామచ...' 571926 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము ఉత్తరరామచరిత్రలోఁ గరుణరసమా? కరుణ విప్రలంభమా? ఆను నొక చర్చ.. గలదు. భవభూతి "ఏకో రసః కరుణ ఏవ" అని చెప్పుట చేఁ గరుణమే కవి కభి ప్రేతమగు రపమని కొందఱు. ఉత్తరరామచరిత్ర వ్యాఖ్యాత యగు వీరరాఘవ పండితుఁడుగూడ నీ యభిప్రాయమునే తెలిపెను. ఉ. ఉత్తరరామచరిత్రలోఁ దూదిని నాయికా నాయకులను సీతారాములు రామాయణమునందువలెఁ గాక కలియుదురు. శ్రీరాముఁడు వాల్మీక్యాదుల యుపదేశానుసారముగా సీతను స్వీకరించును. కావున సీతారాములకుఁ గాలాంతరమునఁ బునస్సంగమము కలుగుటచే శృంగారి భేదముగు కరుణ విప్రలంభమే యని మరికొంద అందురు. మరియు నాటకమున శృంగార వీర ములే ప్రధానములుగా నుండవలెనను నాలంకారికుల ప్రమాణమునుబట్టి కరుణర సము వకు నాటకమునఁ బ్రాధాన్యము లేనేలేదు. కావున నిట శృంగార భేదమగు కరుణ విప్రలంభమే యనియును వారు గొడువుదురు. శ్రీనివాస వ్యాఖ్యలో "బీభత్స . భయానకయోః ప్రతినాయకాశ్రితల్వేన వర్ణనీయ త్వాత్ హాస్య శాస్త్రి కరుణాద్భు తానాం మహాప్రబంధ రసర్వే చమత్కారాభావాత్” (వీభత్స భయానికములు ప్రతినాయకాశ్రితములు వర్ణింపవలసియుంట చేతను, హాస్య, రౌద్ర, కరుణ, అద్భుతములు మహాస్త్ర బంధ రసములం గాఁ జమత్కారముఁ గలిగింపవు కావునను శృంగార వీరములే ప్రబంధ రసములుగా నిబంధింపవలయును) అనియుఁ గలదు. కావున శ్రీనివాస వ్యాఖ్య కరుణవిప్రలంభమునే సమర్ధించుచున్నది. ఈవిధముగా నాలంకారికులెల్లరును రుణ విప్రలంభమనియే సిద్ధాంతీక రించిరి. సీతావిషయక ప్రత్యాశ లేకపోవుటచే రితి పుట్టదు. పునస్సంగమము గలిగినంత మాత్ర మున శృం గా ర భేదమని నొడుపరాదు. సాపేక్ష భావము (ప్రత్యాశ న్నచో శృంగార భేదమగు కరుణ విప్రలంభమును, నిరపేక్ష భావమున్నచోఁ గరుణమనియు సిద్ధాం తము, సీతారాములు దాము పరస్పరమును దిరిగి కలియుదుమని యనుకొనలేదు. కాను నిరి పేక్ష భావముతో నే యుండిరి. ఆ నిరపేక్ష భావమును బురస్కరించుకొని ప్రవృత్తమైన శోకస్థాయికమగు కరుణము పరిపూర్ణతిను బొందినది. తుదికిఁ దలవని తలంపుగా సీతారాములు గలిసిరి. అంతమాత్రమున సంతకు మున్ను పరిపూర్ణ స్థితిని బొందిన కరుణము రతిస్థాయిక శృంగారభేదమగు కగుంవిప్రలంభ మెట్లగును? కాస శృంగార భేదమగు కరుణ విప్రలంభము గాదనియుఁ గరుణమే యనియును మహావిద్వాంసులు పచింతురు. సాహిత్యదర్పణవ్యాఖ్యయగు రుచిరలో నిట్లు గలదు. “ఇదమపధేయం | ఏక ఏవేత్యభిధానముత్కర్షాధానాయ | శృంగారో వీర ఏవేతి పునః హాస్యం విభాత భయా సh Collection gitize by Cangotri' భయానక రౌదమాత్మ వ్యవచ్చేదాయ । లేన ప్రబోధ కాని రామునికి<noinclude><references/></noinclude> ie6rr39po8yltanmx2bi527ciqh4zrx 104 219076 571927 2026-08-25T14:05:55Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తృతీయాశ్వాసము చంద్రోదయే శాంతస్య ఉత్తరచరితే కరుణస్య చ ప్రాధాన్యం సంగచ్ఛలే” (ఈవిష యముఁ దెలియవలెను . ఒక్కటే యని చెప్పుట యుత్కర్షముకొఱకే. శృంగార మే కానీ వీర మే కానీ యని చెప్పు...' 571927 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>తృతీయాశ్వాసము చంద్రోదయే శాంతస్య ఉత్తరచరితే కరుణస్య చ ప్రాధాన్యం సంగచ్ఛలే” (ఈవిష యముఁ దెలియవలెను . ఒక్కటే యని చెప్పుట యుత్కర్షముకొఱకే. శృంగార మే కానీ వీర మే కానీ యని చెప్పుట హాస్య, లీభత్స, భయానక, రౌద్రములను మాత్రమే వ్యవఛ్ఛేదించుటకు. . కావు; దీని చేఁ బ్రబోధ చంద్రోదయమున శాంతమును, ఉత్తర చరితమునఁ గరుణమును ప్రధానత్వము వహించుట పొపగును.) ఇట్లే దుర్గాష్త్రపాద పండితుఁడును "శృంగారో వీర ఏవేతి కథనం సముచిత రససూచకం తేన ఉ ఉత్తర రామచరితే కరుణస్య ప్రబోధ చంద్రోదయే శాంతస్యచ అంగిత్వ మవ్యాహతం” (శృంగారము గానీ వీరము గానీ యని నొడువుట సముచిత రససూచకము. . నుత్తర రామచరిత్ర మనఁ గరుణమును, ప్రబోధ చంద్రోదయమున శాంతమును, అంగి రసములనుటలో విపతిప త్తిలేకు) అని కరుణరసమునే స్వీకరించెను. మరియు కాన రామాయణము నాశ్రయించి యుత్తరరామచరిత్రము వ్రాయఁబడుటవలన రామాయణము నందలి కరుణరసమే యుత్తరరామచరిత్రమున నుండవలెను. ఏలనఁ గవి రసాననుకూలఘట్టములను రసానుకూలముగా మార్చుకొనవలెను. కాని రసము నే మార్చుకొనరాదు. ధ్వన్యాలోక మున “ సంతి సిద్ధర స ప్రఖ్యాయే చ రామాయణాదయః | కథాశ్రయా న తైర్యోజ్యా స్వేచ్ఛారస విరోధి నీ ” (ప్రసిద్ధరస ప్రఖ్యాతములగు రామాయణాదులు గలవు. వానిలో సవిరోధి యు స్వేచ్ఛను జు పరాదు) అని కలదు. కాన రామాయణరసమే యుత్తరరామ చరిత్రమునను నుండవలెను. దీనినిఁబట్టి కరుణవి పలంభమనునది లేనేలేదనియుఁ గేవల కరుణమో కేవల విప్రలంభమో యుండును. కాని కరుణ విప్రలంభమనునదియే యుండదని సిద్ధాంతము. లోచనమునఁగల *కరుణ విప్రలంభాది' పదము నొక్కటిగా గ్రహించి పండితు లీ పొరపాటుపడిరి. ఆట కరుణ, విప్రలంభాది, అని పదవిభాగమును జేసికొన వలెను. ధ్వన్యాలోకమున శృంగార భేదములలోఁ గరుణవిప్రలంభమును జెప్పనే లేదు. సాహిత్యదర్పణ కారుఁడే దీనిని లేవఁదీసెను. *లోచనమునఁ దాపసవత్సరాజు మను నాటకమున రసవిచారణము చేయు ఘట్టమున "కరుణ విప్రలంభాది భూమికాం గృష్ణాకా” అని యున్నది. ఆ నాట కమున యాగంధరామాయణుఁడు వత్సరాజునకుఁ జక్రవర్తిత్వము నా కాంక్షించి వాసవదత్తతో నాలోచించియే యామెనుదాఁచి యగ్ని దగ్ధయైనదని వత్సరాజు కు నమ్మకమును బుట్టించి సన్మావత్తిని బెండ్లిచేయించుకున్న ఆట ప్రత్సే రాజునకు వాసవ<noinclude><references/></noinclude> ob6f36agm5g4z5nswmsi6r9vkp93jii 104 219077 571928 2026-08-25T14:06:05Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '४०४ కావ్యాలంకార సంగ్రహము రసాభాసము సాహిత్యదర్పణమున నీ లక్షణము గలదు. ఆనాచిత్య ప్రవృత్తల్వే త్వాభాసో రసభావయోః (రసభావము అనౌచిత్యమునఁ బ్రవర్తిల్లినచోఁ గ్రమముగా రసా భాసము, భ...' 571928 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>४०४ కావ్యాలంకార సంగ్రహము రసాభాసము సాహిత్యదర్పణమున నీ లక్షణము గలదు. ఆనాచిత్య ప్రవృత్తల్వే త్వాభాసో రసభావయోః (రసభావము అనౌచిత్యమునఁ బ్రవర్తిల్లినచోఁ గ్రమముగా రసా భాసము, భావాభాసము, అగును.) అనాదిత్యనువ లోక మర్యాదాతిక్రమణము. అసఁగా లోకమర్యాద నతిక్రమించి ప్రవర్తిల్లిన నాయికానాయకాదుల రసము. రసగంగాధరమున “ అనుచిత విభావాలంబనత్వం రసాభాసత్వం" (అనుచిత మైన విభావమా అంబన గాఁ గలిగియుంట రసాభాసము) అనిలక్షణము చేయఁబడి నది . మరియు దీనినిఁ బరిష్కరించి “ఏ విభావమున ననుచితరత్యాదులు గలుగుమో యది రసాభాస”మని సిద్ధాంతీకరించెను. ఇలఁగేవలము శృంగారరసాభాసమే యుదాహరింపఁబడును. ఆయా రసములక్రింద నా యా రసాభాసములు గూడ చూపఁ బడును. క. పలువురకొక భామినిపై ల దలఁపును, నొక వారసతికిఁ దగ బలువురిపై వలపును, మృగవిహగాదుల కెలపు రసాభాసమయ్యె క్షితి నెట్లన్నస్. తా. పెక్కుమంది పురుషులకొక యువతిపైఁ బ్రేమయుంటయు, నొకవారాం గనకుఁ బలువురిమీఁదఁ బ్రేమయుండుటయును, మృగవిహగాదులు ప్రేమయును రసా భాసమగును. ఈలక్షణమ సమగ్రము 'పలువురకొక భామినిపై దలఁపును అనుమాటదోష జుష్టమునుగా నున్నది. కావునఁ బ్రతాపరుద్రీయ లక్షణమును మరొక ప్రాచీన లక్ష ణమును జూపింతును. దాన నీల క్షణమునందలి దోషాదులు దెలియఁగలవు. దత్త మరణించినదనియే నమ్మకముంటచే నాతనికిఁ బ్రత్యాళలేదు. ఆమెకు వత్సరాజు పొత్తు మరలఁ దనకు లభించుననియే నమ్మకముంట చేఁ బ్రత్యాశ గలదు. కావున నాయకునియందుఁ గరుణమును, నాయికయందు విప్రలంభమును గలవు. ఆటఁ గరు ణమునకు విప్రలంభ మంగ మైనది. ఉత్తర రామచరిత్రమున నిరువురికిని సంగమ ప్రత్యాశ లేకుంటఁ గరుణమే కాని యట విప్రలంభమునకుఁ దావేలేదు. తాపన వత్సరా జమునఁగూడఁ గరుణమే. దానికి విప్రలంభ మంగము. ఉత్తరరామచరిత్రలోఁ సేవల కరుణమే, CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> dmxuw1tzdpr8vlt310az84yf0ftje1c 104 219078 571929 2026-08-25T14:06:15Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తృతీయాశ్వాసము ఏక త్రైవానురాగ ళ్ఛేత్తిర్యణ్మేచ్ఛగతో ఒపివా యోషితో బహుసక్తిళ్చే దసాభాస స్త్రీథామతః. నాయికా నాయకులలో నొక్కరికిమాత్రమే యనురాగమున్నను, పశు, పక్షి, మ్లేఛ్ఛ గత...' 571929 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>తృతీయాశ్వాసము ఏక త్రైవానురాగ ళ్ఛేత్తిర్యణ్మేచ్ఛగతో ఒపివా యోషితో బహుసక్తిళ్చే దసాభాస స్త్రీథామతః. నాయికా నాయకులలో నొక్కరికిమాత్రమే యనురాగమున్నను, పశు, పక్షి, మ్లేఛ్ఛ గతమై (అనురాగము) యున్నాను, బహునాయకానురాగమున్నను దానిని రసాభాస మందురు. ఇట్లిడి మువ్విధములం • మనుచరిత్రలో వరూధినీ ప్రవరులలో వరూధినికి మాత్రమే యనురాగ మున్నది. కాననాశృంగారము రసాభాసము. పశు, పక్షి, మ్లేచ్ఛాదుల శృంగారము రసాభాస మననేల" ఆదిరసమే యనఁగూడదా? ఆటనను రాగముభయ నిష్ఠమే. కదా! ఇచ్చట నౌచిత్య మేమిగలదు? అని ప్రశ్న వచ్చుచున్నది. విద్యావి వేకములు తుల్యానురాగమును గల నాయికా నాయకులందెట్లు శృంగారము రాణించుమో యుక్తాయుక్త విలేకము లేని పశుపక్షులు, అనాగరకులగు మ్లేచ్ఛులు మొదలగువారి శృంగారము రాణింపదు. శృంగారముత్తమ ప్రకృతిప్రాయమనియు, ధర్మామబద్ధమైన చోలోకాభ్యుదయ హేతువగుననియుఁ దెలిపితిమి. అట్టి శృంగార ముపదేశకము గా నుండఁగలదు. తిర్యగాదులందంతగా నుచితముగా నుండదు. అయినను దిర్యగాదుల ' శృంగారమను చితము గాదు గాన నుపాదేయ మేయగునని యాలంకారికులు కావ్యమున గొంత స్థానమునిచ్చిరి. స్త్రీ కొకరిమీఁదఁ బ్రేమయుంటయు చితము. అట్లుగాక పెక్కండ్ర పై నను రాగ ముంట రసాభాసమేయగును. సాహిత్య దర్పణలక్షణమును గనుఁడు. "ఉపనాయక సంస్థాయాం మునిగురుపత్నీగతాయాంచ బహునాయక విషయాయాం రతాతథా ముభయనిష్ణాయాం ” -ప్రతినాయక నిష్ఠాయాం తద్వదధమపాత్ర తిర్యగా తా శృంగా రేఒనౌచిత్యం... తా. ఉపపతివిషయకమగు రతియు, ముని, గురుపత్నీ గతమగు రతియు, బహు నాయక విషయకమగు రతియు, ననుభయ నిష్ఠ మగు రతియుఁ, బ్రతినాయక నిష్ఠమగు రతియు, నథమపాత్రగత రతియుఁ, బశుపక్ష్యాది రతియు ననుచితము. శృంగార రసాభాసము. కాన ప్రతాపరుద్రీయ లక్షణమున నుపపతివిషయక రతియు, ప్రతినాయక రతియు గ్రహింపఁబడలేదు. కాన నీ లక్షణమే సమగ్రమైనది . ఉపనాయక రతి మ• పనిమీఁదంజ నె నామగండు; సవతాల్ ప్రాంతానికే రాదు; బై ట ననుబ్ ముట్టుకయందు వీడి గురులింటందూణి; రాబాని సల్ CC-0. Jagamwadi Math Collection. Digitized by eGangotn<noinclude><references/></noinclude> 0fojeqrl0755422ifc6px2wkivclgf9 104 219079 571930 2026-08-25T14:06:26Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము నేను సేవింపక కూర్కుచుండిరి యలంతేజ్; రేయి; శయ్యాసహా యిని నన్నాగమలాలనీయ యిటరావే కావ లక్ష్మీ పతీ! (ఆగమలాలనీయ = రాక చే లాలింపఁదగినవాఁడా!) ఇట నాయిక లక్ష్మీప...' 571930 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము నేను సేవింపక కూర్కుచుండిరి యలంతేజ్; రేయి; శయ్యాసహా యిని నన్నాగమలాలనీయ యిటరావే కావ లక్ష్మీ పతీ! (ఆగమలాలనీయ = రాక చే లాలింపఁదగినవాఁడా!) ఇట నాయిక లక్ష్మీపతి యను నుపనాయకునియం దనురక్తయై యున్నది. ఇది రసాభాసము. ముని గురుపత్నీగత రతి:— ఉపలక్షణచే నగమ్యలగు నెల్లకాంకల రతీయు గ్రహింపపలెను. తారాశశాంకమునందుఁ జందునికి గురుపత్నియైన తారయందుఁ గలిగిన యనురాగము రసాభాసము. బహునాయక రతి కులకాంతకుఁ బెక్కండు నాయకులమీఁదఁ బ్రీతి యుండదు. అట్టి నాయిక కులట లేక వేశ్య. వేశ్యగూడ నొక్కచో ననురక్తగా మండును. ఎట్లన, వసంతసేన. కాన నననురక్తు రాలగు వేశ్యయుఁ గుంటయు బహునాయకులందు రిక్తిఁ గనఁబఱతురు. ఉ. ఒక్కని చెట్టపట్టి, మరియొక్క నికి విడెమిచ్చి ముద్దు వే తొక్కనికిచ్చి చల్లని మృదూక్తుల వేతోకనిజా వేగించి యిం కొక్కని చెక్కుగొట్టి పొలుపొందె నొకచ్చం లేదు; యొక్కనిం జిక్కుట సున్నగాదె నెలచేడెలు స్వర్గము పొంత పోయినర్. ఇట నొక యువతికిఁ బెక్కండ్ర మీఁద ననురాగము చూపఁబడినది. వ్యాసమ్రా శ్చలితాశ్చైన స్ఫారితాః పరమాకులాః పాండుపుత్తేషు పాంచాల్యాః పతంతి ప్రథమాదృశః తా. విశేషించి సమములును, జలించుచున్నవియు, విచ్చుకొన్ననియు, వ్యాళులములయినవియు నగు ద్రౌపది యొక్క తొలిచూపులు క్రమముగా ధర్మిజ, భీమ, అర్జున, నకుల, సహదేవుఅందుఁ బడుచున్నవి. యుధిష్ఠిరుఁడు ధర్మపరుఁడు గాన వానియందు సమమాలై పడుచున్నవి. ఈ నమతిచే భక్తి వ్యంగ్యమగుచున్నాడు. భీముని స్థూలాకారమును గాంచి వానియందుఁ జలించుచున్నవి. చలనము చేఁ ద్రాసమువ్యంగ్యము. అర్జునుని లోకోత్తర వీరత్వమును వినియుంటచే వానియందు విచ్చుకొనిపడుచున్నవి. విచ్చుకొనుటచే హర్షమా వ్యంగ్యము. నకులసహదేవుల సౌందర్యమును గాంచి వారియందు వ్యాకులమా లై పడు చున్నవి. వ్యాకులత్వ మార్సుక్యమును వ్యంగ్యమొనర్చుచున్నది. కానిఁ బాంచాలికీ యైదు గురియందును సనురాగము గలిగినది. ఇటఁ గూడ నొకతెకుఁ చెక్కు రు నాయ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> b77gxdbs1qan3fngthqf3rfkenlabt1 104 219080 571931 2026-08-25T14:06:37Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '.53 తృతీయాశ్వాసము కలిగినది. కాన రసాభాసమేయని నవ్యులు చెప్పుదురు. ప్రాచీనులు వివాహమాడని బహునాయకులందలి రతియే గసాభాసము • ఇది వివాహిక బర నాయక విషయకరతిగాన రసమేయని వచింతురు. ఈశ్ల...' 571931 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>.53 తృతీయాశ్వాసము కలిగినది. కాన రసాభాసమేయని నవ్యులు చెప్పుదురు. ప్రాచీనులు వివాహమాడని బహునాయకులందలి రతియే గసాభాసము • ఇది వివాహిక బర నాయక విషయకరతిగాన రసమేయని వచింతురు. ఈశ్లోకమువంటిదే వేరొకశోక మును రుచిరవ్యాఖ్యాత యుదాహరించెను. “యుధిష్ఠిరం మోదయతిస్మమున్మీ తైఃకలేనభీమం, పరిరంభలే ర్జునం భ్రువాప్రణీతైర్నకులంచ సాంత్వనైః | పదోశ్చతైస్సాసహదేవమంచి తైః ఇత్యత్ర ద్రౌపద్యా అనురాగః పతివిషయలో ఒపి సశృంగారవ్యపదేశార్హ” పతివిషయక మయినను నేకకాలమున నిండఱియందుఁ బ్రేమను జూపుట రసాభాసమే. ఇట్లేకకాలమునఁ గాక ద్రౌపది యొక్కొక్కరితో నొక్కొక్క యేడు కాపురము నేసెను గదా! అప్పుడికరభర్తలతో నా పెసంభోగమును బొందలేదు. అట్టిచో నొక్కరితోడనే యాపె పొందిన సంభోగము రసాభాసము గాక రసమే -- యగును. ఇట నొకశంక పొడముచున్నది. బహునాయక విషయకరతి రసాభాసమై --నట్లే బహునాయి కారతీయు రసాభాసమేలకాదు. ఈ విషయమునుబ్రతాపరుద్రీయ వ్యాఖ్యాత యీ విధముగాఁ దెలిపెను. " " పుంసో౨౬ప్యనేక నాయికాను రాగే రసాభాసత్వ మితికేచిత్ " త్పరి తన్మ తే దక్షిణనాయ కానురాగస్య సర్వసం ప్రతిపన్న రసభావస్య ఆభాసత్వ ప్రసంగ ఇతిచే న్మైనం | తస్యా ప్యేక స్యామేప గాఢాను రాగత్వాత్ | ఆన్యతతుశ్వ చిన్నధ్యత్వం క్వచిన్మందత్వమితి నిశ్చితంతులో నేత్రదక్షిణః ఇతి లక్షణం పునర నే కాను అనువృత్తి మాత్రపర్వన తుల్యత్వపరమితి ద్రవ్యం (కొందఱు పురుషుని యొక్కయు బహునాయికా విషయకరతిని రసాభాసమని చెప్పుదురు. అట్లే ని నెల్ల యాలంకారికులును రసమని సమ్మతించిన దక్షిణనాయకానురాగము రసాభాసమగు చున్నది. లోకపూజ్యుఁడగు శ్రీకృష్ణుఁడు దక్షిణ నాయకుఁడు గదా! అన్నచో దక్షిణనాయ కానురాగము రసాభాసముగాదు. ఏలన దక్షిణ నాయకునికిఁ గూడ నొకతెయందే గాఢానురాగమును, జీరొకతెపై మధ్యమానురాగమును, మరొ కతెపై మందానురాగమును నుండును. అట్లయినచో “ అనేక నాయికలందుఁ దుల్యుఁడు దక్షిణుఁడు" అను లక్షణ మసంగతముగా దాని అన్నచో ననేకనాయికల యందను వృత్తితుల్యత్వమే కాని యనురాగతుల్యత్వము గాదు " సారాంశ మేమనఁగా స్త్రీయొక్క బహునాయక విషయక రతి రసాభాసమగును; కాని పురు- CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> clfvfo5iohtg8c7g2o8q7mht971tmid 0 219081 571932 2026-08-25T14:06:57Z Vjsuseela 1850 [[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు |శీర్షిక=[[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 5|సంచిక 5]] |రచయిత= |విభాగము=[[../నాగేశ్వరరాయ గ్రంథాలయము, నరసన్నపేట//]] |ముందరి= |తదుపరి= |వివరములు=<center>12 సంచికలు </center>|సంవత్సరం=1928}} <pages in...' 571932 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు |శీర్షిక=[[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 5|సంచిక 5]] |రచయిత= |విభాగము=[[../నాగేశ్వరరాయ గ్రంథాలయము, నరసన్నపేట//]] |ముందరి= |తదుపరి= |వివరములు=<center>12 సంచికలు </center>|సంవత్సరం=1928}} <pages index="Grandhalaya Sarvasvamu - Vol.7, No.5 (1928).pdf" from=12 to=13 tosection="13B" /> [[వర్గం:గ్రంథాలయ సర్వస్వము-రచనలు]] [[వర్గం:PD India]] 7lmdytcma7jeb2ic45g8tet7t2hqa0b 571933 571932 2026-08-25T14:07:37Z Vjsuseela 1850 571933 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు |శీర్షిక=[[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 5|సంచిక 5]] |రచయిత= |విభాగము=[[../నాగేశ్వరరాయ గ్రంథాలయము, నరసన్నపేట//]] |ముందరి= |తదుపరి= |వివరములు=<center>12 సంచికలు </center>|సంవత్సరం=1928}} <pages index="Grandhalaya Sarvasvamu - Vol.7, No.5 (1928).pdf" from=12 to=13 tosection="13A" /> [[వర్గం:గ్రంథాలయ సర్వస్వము-రచనలు]] [[వర్గం:PD India]] i5jhdxcggjwlgdnxgiocn4cnoh3ygo7 571935 571933 2026-08-25T14:16:48Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:ఆంధ్రప్రదేశ్]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 571935 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు |శీర్షిక=[[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 5|సంచిక 5]] |రచయిత= |విభాగము=[[../నాగేశ్వరరాయ గ్రంథాలయము, నరసన్నపేట//]] |ముందరి= |తదుపరి= |వివరములు=<center>12 సంచికలు </center>|సంవత్సరం=1928}} <pages index="Grandhalaya Sarvasvamu - Vol.7, No.5 (1928).pdf" from=12 to=13 tosection="13A" /> [[వర్గం:గ్రంథాలయ సర్వస్వము-రచనలు]] [[వర్గం:PD India]] [[వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్]] 5wuan984l1r02oj0c9nfqmeyir2spfj 571936 571935 2026-08-25T14:17:04Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:గ్రంథాలయాలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 571936 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు |శీర్షిక=[[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 5|సంచిక 5]] |రచయిత= |విభాగము=[[../నాగేశ్వరరాయ గ్రంథాలయము, నరసన్నపేట//]] |ముందరి= |తదుపరి= |వివరములు=<center>12 సంచికలు </center>|సంవత్సరం=1928}} <pages index="Grandhalaya Sarvasvamu - Vol.7, No.5 (1928).pdf" from=12 to=13 tosection="13A" /> [[వర్గం:గ్రంథాలయ సర్వస్వము-రచనలు]] [[వర్గం:PD India]] [[వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్]] [[వర్గం:గ్రంథాలయాలు]] bewerptykubtobokgxofrc0oog56gct 104 219082 571934 2026-08-25T14:10:59Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 571934 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" /></noinclude>{{p|fs150|ac}}28</p> {{p|fs125}}కస్తురబాయి ధైర్యము</p> {{Largeinitial|క}}స్తురబాయికి ముమ్మాఱులు ప్రాణముమీఁదికి వచ్చెను. ముమ్మాఱులును గృహవైద్యముచేతనే బ్రతికి బయటఁబడెను. మొదటిమాఱు ప్రాణముమీఁదికి వచ్చినపుడు సత్యాగ్రహము జరుగుచుండెను. ఆమెకు మాటిమాటికి రక్తస్రావము కలుగుచుండెను. డాక్టరు మిత్రుఁ డొకఁ డాపరేషను చేయింపుమని సలహా యిచ్చెను. కొంత గ్రంథము జరిగిన పిదప ఆమె ఆపరేషనుకు సమ్మతించెను. ఆమె శరీరము మిగుల క్షీణించి యుండెను. కావున డాక్టరు మత్తుమం దీయక యాపరేషను గావించెను. దాన నామె కపుడు కడుబాధ కలిగెను గాని యామె పలుధైర్యముతో నోర్చుకొనెను. ఆయోరిమి చూడఁగా నాకాశ్చర్యము కలిగెను. ఆపరేషను నిర్విఘ్నముగా నెఱవేఱెను. డాక్టరును, వారి ధర్మపత్నియు కస్తురబాయికి మిగుల నుపచారము చేసిరి. ఇది డరబనులో, రెండు మూడు దినములు గడచిన పిదప డాక్టరు 'ఇఁక భయము లేదు మీరు జొహాన్సుబర్గు వెళ్లవచ్చును, అని మాకు సెల వొసఁగెను. మేము వెళ్లితిమి. కాని కొలఁదినాళ్ల కే 'కస్తురబాయి యారోగ్యము సరిగా లేదు, మంచముమీఁదనుండి లేవ లేదు, ఒకతూరి సోఁకుగూడ లేదు' అని వార్త వచ్చెను. నా యనుజ్ఞ లేక ఆమెకు సారా గాని, మాంసము గాని మందులోఁగాని, ఆహారములోఁ గాని కలిపి యీయఁగూడదని డాక్ట రెఱుఁగు. అతఁడు నా కిటులు టెలిఫో నిచ్చెను - 'తమభార్యకు మాంసరసము గాని,<noinclude><references/> {{c|112}}</noinclude> mpiu9mcah1lx3bgfdp1pvgfc3lkuo0d 0 219083 571943 2026-08-25T14:33:54Z Vjsuseela 1850 [[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు |శీర్షిక=[[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 5|సంచిక 5]] |రచయిత= |విభాగము=[[../'విటికాన్' గ్రంథాలయము//]] |ముందరి= |తదుపరి= |వివరములు=<center>12 సంచికలు </center> |సంవత్సరం=1928}} <pages index="Grandhalaya Sarvasvamu - Vol.7...' 571943 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు |శీర్షిక=[[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 5|సంచిక 5]] |రచయిత= |విభాగము=[[../'విటికాన్' గ్రంథాలయము//]] |ముందరి= |తదుపరి= |వివరములు=<center>12 సంచికలు </center> |సంవత్సరం=1928}} <pages index="Grandhalaya Sarvasvamu - Vol.7, No.5 (1928).pdf" from=13 to=18 fromsection="13B" tosection="18A"/> [[వర్గం:గ్రంథాలయ సర్వస్వము-రచనలు]] [[వర్గం:PD India]] aprpba6ane8u1bfzpiv80mq2pgqfvlx 571946 571943 2026-08-25T14:38:56Z Vjsuseela 1850 added [[Category:గ్రంథాలయాలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 571946 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు |శీర్షిక=[[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 5|సంచిక 5]] |రచయిత= |విభాగము=[[../'విటికాన్' గ్రంథాలయము//]] |ముందరి= |తదుపరి= |వివరములు=<center>12 సంచికలు </center> |సంవత్సరం=1928}} <pages index="Grandhalaya Sarvasvamu - Vol.7, No.5 (1928).pdf" from=13 to=18 fromsection="13B" tosection="18A"/> [[వర్గం:గ్రంథాలయ సర్వస్వము-రచనలు]] [[వర్గం:PD India]] [[వర్గం:గ్రంథాలయాలు]] 2cokeuqvasf1p9kpxwfehalgskkpmgu 571983 571946 2026-08-25T15:25:32Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:వాటికన్ నగరం]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 571983 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు |శీర్షిక=[[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 5|సంచిక 5]] |రచయిత= |విభాగము=[[../'విటికాన్' గ్రంథాలయము//]] |ముందరి= |తదుపరి= |వివరములు=<center>12 సంచికలు </center> |సంవత్సరం=1928}} <pages index="Grandhalaya Sarvasvamu - Vol.7, No.5 (1928).pdf" from=13 to=18 fromsection="13B" tosection="18A"/> [[వర్గం:గ్రంథాలయ సర్వస్వము-రచనలు]] [[వర్గం:PD India]] [[వర్గం:గ్రంథాలయాలు]] [[వర్గం:వాటికన్ నగరం]] 8pkte9j0knx7e16s55bcg6w6mi9c9yj 0 219084 571944 2026-08-25T14:36:57Z Vjsuseela 1850 [[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు |శీర్షిక=[[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 5|సంచిక 5]] |రచయిత= |విభాగము=[[../'సహకార గ్రంథాలయము, కావలి//]] |ముందరి= |తదుపరి= |వివరములు=<center>12 సంచికలు </center> |సంవత్సరం=1928}} <pages index="Grandhalaya Sarvasvamu...' 571944 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు |శీర్షిక=[[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 5|సంచిక 5]] |రచయిత= |విభాగము=[[../'సహకార గ్రంథాలయము, కావలి//]] |ముందరి= |తదుపరి= |వివరములు=<center>12 సంచికలు </center> |సంవత్సరం=1928}} <pages index="Grandhalaya Sarvasvamu - Vol.7, No.5 (1928).pdf" from=18 to=18 onlysection="18A"/> [[వర్గం:గ్రంథాలయ సర్వస్వము-రచనలు]] [[వర్గం:PD India]] iza70h6yr8vciyjudadpsmjhbr26g6a 571945 571944 2026-08-25T14:37:32Z Vjsuseela 1850 added [[Category:గ్రంథాలయాలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 571945 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు |శీర్షిక=[[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 5|సంచిక 5]] |రచయిత= |విభాగము=[[../'సహకార గ్రంథాలయము, కావలి//]] |ముందరి= |తదుపరి= |వివరములు=<center>12 సంచికలు </center> |సంవత్సరం=1928}} <pages index="Grandhalaya Sarvasvamu - Vol.7, No.5 (1928).pdf" from=18 to=18 onlysection="18A"/> [[వర్గం:గ్రంథాలయ సర్వస్వము-రచనలు]] [[వర్గం:PD India]] [[వర్గం:గ్రంథాలయాలు]] f3ysmudsbd7cgmxemvhshqlz7be2lfm 104 219085 571948 2026-08-25T15:00:55Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము షునియొక్క బహునాయి కావిషయక రతి రసాభాసము గాదనియు రసమేయ నియు నాలంకారిక మతము . అనుభయనిష్ఠ రతి కుదాహరణముగా వరూధినీ ప్రవరుల శృంగారమును దెలిపితిమి. పిమ్మట...' 571948 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము షునియొక్క బహునాయి కావిషయక రతి రసాభాసము గాదనియు రసమేయ నియు నాలంకారిక మతము . అనుభయనిష్ఠ రతి కుదాహరణముగా వరూధినీ ప్రవరుల శృంగారమును దెలిపితిమి. పిమ్మట నుభయనిష్ఠ మైనను మొదట సేకతర నిష్ఠ ము గా నే రతియున్నచో నదియు రసాభాసమనియే సిద్ధాంతము. ఎట్లవ, వివాహమునకు ముందు పరస్పర సందర్శవాదులకు ముందు వాయికానాయకులలో గేయొక్క రేనిఁ దద్గుణ శ్రవణ మాత్రమున మోహించియున్నచో నా శృంగార మేక తరనిష్ఠ మేకదా! పరస్పర సందర్శనానంతర ముభయులకును మోహము గలుగును. కాస నది రసమగును. పరస్పర సందర్శనమునకుఁ, బరస్పర గుణళవణములకును ముందేయొకరికని నేదో కారణమున రతి గలిగినచో నది యేకతర నిష్ఠరుగుటచేఁ బిమ్మట నుభయనిష్ఠ మైనను సంతవఱకు రసాభాసమే. ఎట్లవ, రత్నావళిలో సాగరికా వత్సరాజులకుఁ బరస్పర సందర్శనము గలుగళమున్నే సాగరికకు వత్సరాజుపైఁ చేమ గలిగినది. ఇట సాగరిక మాత్రమే వత్సరాజును జూచినది. కాని వత్సరాజు సాగరికను జూడలేదు. పిమ్మట వేరొక ప్రకరణమున వత్సరాజు సాగరికను జూచి ప్రేమించును. కావునఁ బిమ్మట సుభయ నిష్ఠ మయ్యును మొదట శేకతరనిష్ఠము. కాన నది రసాభాసము. “పశ్చా దుభయనిష్ఠ త్వే౬పి ప్రధమ మేక నిష్ఠ త్వేర తేరా భాసత్వ మితిలోచన కారా” అని , సాహిత్యదర్పణము - ప్రతినాయకనిష్ఠమగు రతి కుదాహరణము : హయగ్రీవ పధ మనుమహా కావ్యమున నాయక ప్రతినాయకుణ విష్ణు హయగ్రీవులు. అందుఁ బ్రతినాయకుఁ డగు హయగ్రీవుఁడు శ్రీ మహావిష్ణువు తన్నుఁ జంపఁగా రాష్త్రమును బ్రదర్శింప వలసిన సమయమున సుందరీబృందముతో జలకీడలాడుచున్నట్లు కని వర్ణించెను. ఇచ్చటి ప్రతినాయకనిష్ఠ రతి రసాభాసము. ఇట వర్ణింపఁబడినను అలనారతి శృంగారముకాదు. అధమపాతిగత రతిః — గీ. పిన్నలేఁగౌను నాళుఁదీవియ బిగించి కొండమల్లియ వ్విరుల్ కోసి తెచ్చి కోయజవరాలు కూర్చుండి కొండ సైనిఁ గురులు ముడిపించుకొనెఁ' దన తరుణుచేత.. Cc-o. Jangamwadi Matit Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> b3tw8add51kmk17fo9vvwtqvtjlymle 104 219086 571949 2026-08-25T15:01:07Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తృతీయాశ్వాసము చ. అలఘు విశీర్ణపక్షయుగమై యమితోన్న మితోర్ధ్వకాయమై గళరనముల్ దలిర్పఁ బ్రియకాంతకు ముద్దులు పెట్టి యుబ్బునం బలుమఱు మేడపై కెగసి పక్షముఁ ద్రిప్పుచుఁ గుంచితాస్...' 571949 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>తృతీయాశ్వాసము చ. అలఘు విశీర్ణపక్షయుగమై యమితోన్న మితోర్ధ్వకాయమై గళరనముల్ దలిర్పఁ బ్రియకాంతకు ముద్దులు పెట్టి యుబ్బునం బలుమఱు మేడపై కెగసి పక్షముఁ ద్రిప్పుచుఁ గుంచితాస్యమై పొలఁతుకఁబిల్చు విభ్రమ కపోతము హుంకృతనాద మాధురి, ఇటఁ గపోతదంపతుల శృంగారము వర్ణింపఁబడినది. కాన రసాభాసము. ఈ క్రింది మనుచరిత్ర పద్యమునందును గల రసాభాసమును గనుఁడు. చ మనుజిగురాకు మేయుతఱి నోరికెలంకులఁ దేఁటికుట్టిన ననతీరుకాఖలం గుపకు పధ్వనిఁ బాఱు పి కాంగనంబికం బనునయ మొప్ప మాన్పుగతి నాత్మముఖంబు ముఖంబుఁ జేర్చి ముం బన మొనరించె సందుసుడిమాయలుగా మగవారి కృత్యముల్. ఏకావళీ కారుఁడగు విద్యాధరుఁ A తిర్యగతిని రసమనియే వచించెను. “విభావాది సంభవోఒపి రసం ప్రతిప్రయోజకః |న విధానాది జ్ఞానం | తరళ్ళ తిరశ్చామ స్యేవ ర సః” (తిర్యగాదులకుఁ గలాకాశలము లేమిచేవా వాని శృంగారము విభావాది పరిపూర్ణముగాదు; కాన రసాభాసమని యనుట యుక్తముగాదు . విభా వాదులుంటయే రసమునకుఁ బ్రయోజకము. పాత్రలకు విభావాదిజ్ఞాన మక్కఱలేదు. కళాకౌశల మక్కఱలేదు. కావునఁ తిర్యగ్రతియు రసమే.) 'తిర్యగాది రతే' అనుచోట నున్న 'ఆది' పదము చేఁ దా పనులు మొదల యిన పూజ్యపాదులయొక్కయు రతి రసాభాసమే యగును. ఇదియే కావ్యప్రకా శములో "అత్యుత్తమ దేవతావిషయక త్వేన వర్ణ్యమానా రశిరనుచితా | తద్వర్ణ నం హి మాతాపిత్రోః రతి వర్ణనమీద అత్యంతమనుచితం" అని మమ్మటాచార్యుఁడు వచించెను. ప్రప్రధమమున రసాభాసము రసమగునా? కాదా? అను ప్రశ్న యొకటి వచ్చుచున్నది. ఏలన, నిట రసముయొక్క యాభాసమే కాని రసముండదుకదా! రసము, రసాభాసమును నొక్కచో నుండునా? ఆనౌచిత్యమున్న చోఁగదా రసా భాసమగును. “అనౌచిత్యాద్భతేనాన్య ద్రసభంగవ్యకారణం ” అనుటచే రసాభాస మన రసభంగ మేకదా! రసమును, రసభంగమును నొక్కచో నుండవు. అన్నచో నట్లుగాడు | దోషయు క్తమైనంతమాత్రమునఁ గావ్యత్వమునకు భంగము రా ని విధ మునఁ గీటాను విద్ధత్వమున్నంతి మా నాని మున రత్నత్వమునకు by eGangoin<noinclude><references/></noinclude> 1qfxne4f2ho4xwyyuhkzi5z4waot2k2 104 219087 571950 2026-08-25T15:01:18Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము మను దోషమున్నంతమాత్రమున రసముగాకపోదు. రసత్వమును, రసాభాసత్వము నుంటలో దొసఁగులేదు. మరియు రసాభాసము వర్ణింపరాదను దోషమును గానేరాదు.- ఈ శృంగారాభాసము(రసాభాస...' 571950 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము మను దోషమున్నంతమాత్రమున రసముగాకపోదు. రసత్వమును, రసాభాసత్వము నుంటలో దొసఁగులేదు. మరియు రసాభాసము వర్ణింపరాదను దోషమును గానేరాదు.- ఈ శృంగారాభాసము(రసాభాసము) సంభోగాభాసము, విప్రలం భాభాసము - శనిద్వివిధము. సంభోగాభాసము మ। మగఁడా మోటును నుష్యుల డీవనము నిర్మానుష్య; మేబాల; నొ టిగనుంటిక్; బహుళాంధ కారములు నిండెజ్ సర్దేసల్ మూసికొ న్నగతి, గావున దారివీడు వెసఁ గృష్ణా! మోహనాకార! యం చొగిఁబల్కాఁడు ప్రజాంగవం గలియు శ్రీయుక్తుండు మిమ్మోములేక్. ఇటనాయిక పరకీయ; శ్రీకృష్ణుఁడుపపతి కాన సంభోగాభాసము. ఆ.వె. తడిక సందునుండి తమినిచ్చుపూఁబోఁడి ధర బింబమానునట్టి నన్ను వేయికనులవేల్పు వేడుక పడి చూచు నమృతరసముఁ గ్రోలుచవలఁబెట్టి. ఇటనాయిక పరకీయ; 'నన్ను' పదముచే ముద్దిస్టుఁడు పపతి. ఇదియు సంభోగాభాసమే* విప్రలంభాభాసము సీ. ఘనసార పంక మొక్క లతాంగి దెచ్చిన ముట్టి వేలనె చుక్క బొట్టు పెట్టి ఇంతియొక్క తె పూవు టెత్తులెత్తినఁ జూచి వినువుతో నొకకొన్ని నిరులందుఱిమి పడతి యొక్క తె రత్న పాదుకలిడని ల్చితొడుగకవ్వలికిఁ బో నడుగుపెట్టి బాగాలు వెసనొక పద్మాక్షి యొసఁగిన వెగ్గలంబని కొన్ని వెడల నుమిని గీ. సగముగొరికిన యాకులు, సఖులు పిలువ సగ మొసఁగు నుత్తరముఁ; దెవ్విసగము, ముపు సగమునయి చింతచే సగమగుచు సరిగె నవ్వరూధిని యంతిరోద్యానమునకు . ఇటవరూధిని ప్రవరునిపై మరులు గొనియున్నది. ఇది విప్రలంభాభాసము. ఇంతవఱకు రసాభాసము తెలుపఁబడినది . ఇఁశవనాచిత్యమునఁ బ్రవర్తిల్లిన భావము.. భావాభాసమని చెప్పితిమి కాశి కురానారణము jitnzed by Gangotri<noinclude><references/></noinclude> p4erk65wsdubcek7r87z1nw7a9itgpn 104 219088 571951 2026-08-25T15:01:29Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తృతీయాశ్వాసము 8.00 ఆ.వె. కాఁగిలించినట్లు కాంచుచునున్నట్లు ముద్దులాడునట్లు ముట్టునట్లు సలుపుచున్నయట్లు చక్కిలిగింతలు కలికికటినిఁ గలల గాంతురేల. ఇటనాయిక పరకీయ నాయకుఁడు పపల...' 571951 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>తృతీయాశ్వాసము 8.00 ఆ.వె. కాఁగిలించినట్లు కాంచుచునున్నట్లు ముద్దులాడునట్లు ముట్టునట్లు సలుపుచున్నయట్లు చక్కిలిగింతలు కలికికటినిఁ గలల గాంతురేల. ఇటనాయిక పరకీయ నాయకుఁడు పపలి. ఇట స్వప్నమనునది వ్యభిచారి భావము. కావున భావాభాసము. ఇట్లల్ల సంచారిభావముల యొక్కయు నాభాస ములను గ్రహింపవలెను. క. భావింపభావశాంతియు భావోదయ భావసంధి భావశబలతల్ భావంబడఁగుట పుట్టుట, ద్వైవిధ్యము, బహుత, యనఁగఁ దగు నెట్లన్నన్, తా. భావమడఁగుట, భావశాంతి; భావముపుట్టుట భావోదయము; పర స్పరోపమర్దకముగా భావద్వయముండుట భావసంధి; పెక్కుభావము లొక్కచో సమకూర్చుట భావశబలత యనఁబడును. ఇటభావములను వ్యభిచారి భావము అనియే గ్రహింపవలెను. భావతి చ, తలఁపఁగ రాజ శేఖరుఁ డతండు; తలోదరి! సర్వమంగళా కలితవు నీవు; విూర లొకగాత్రముకై వడిఁ గూడి యాడుచుం జెలఁగుటయొప్పుఁగా కలుగఁజెల్లునె మీ ?కని బోటి మొక్కఁగా లలనకుఁదోఁదె బాష్ప సలిలంబు నివారితమానసంకమై. ఇట నాయికకు సభ ప్రార్థనముచే మనశాంతి గలిగినది. నాయక ప్రార్ధన ముచే మానశాంతి గలిగినట్లు వర్ణించినచో లెస్సగా నుండును. మానమన రోషము. అది నిర్వేదాదిభావములలో నొకటి. "బాష్పసలిలము' అను ననుభావమే మాన శాంతిని వ్యంగ్యమొనర్చుచుండ “నివారితే మానవకమై” అని చెప్పుటచే నది వాచ్యమగుచున్నది. ఇది దోషను.. అనుభావాదులచే రసభావాదులు వ్యజ్యమాన ములు గావలయును. కాని స్వశబ్దవాచ్యములు గాఁగూడదు. ఈ క్రింది పద్య ముదాహు డార్హము. గీ. సెమ్మొగముఁ దమ్మివాంచి నానీడమాత్రఁ దగిలి కనుచుండియును by e Gangotri Jangamwadi<noinclude><references/></noinclude> k68au978wrczt0v5fj8xc7cozoyvdxm 104 219089 571952 2026-08-25T15:01:39Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'وولا కావ్యాలంకార సంగ్రహము యుల్లమును జించి వేసెను యువకుఁడొకఁడు స్క్రీడి మినయంత్రమ్మువోలె. అమ్మె ఇట ధృతి యను వ్యభిచారిభావము శాంతిల్లినది. భావశాంతివలెనే రస శాంతియు నుండును....' 571952 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>وولا కావ్యాలంకార సంగ్రహము యుల్లమును జించి వేసెను యువకుఁడొకఁడు స్క్రీడి మినయంత్రమ్మువోలె. అమ్మె ఇట ధృతి యను వ్యభిచారిభావము శాంతిల్లినది. భావశాంతివలెనే రస శాంతియు నుండును. ఎట్లన " ఏకస్మిజా శయనే పరాఙ్ముఖలేయా నీతో తరంతామ్యతో రన్యోన్యస్య హృదిస్థితే ప్యనుయే సంరక్షతో గౌరవం దంపత్యోళ్ళన కైర పొంగ వల నాస్మి శ్రీ భ వచ్చవుషో ర్భగ్నో మానకలిస్సహా పరభాసవ్యాసక్త కంఠగ్రహః.” (ఏకశయ్యయందుఁ ఐణయకోపముతో దంపతులిరువురును బరాఙ్ముఖులయి పరుండిరి. ఒకరినొక రనునయింపవలెనను నిచ్చ హృదయమునందున్నను నా రాత్మ గౌరవమునకై పెనఁగులాడుచుండిరి. కొంతతడవునకు పరస్పర దృష్టులు గలియుట వలన వారి మానము భాగ్న మయ్యెను. సహాసముగా వా రొండొరులఁ గౌగిలించు కొనిరి.) ఇట వ్యభిచారి యగు మానమునకుఁ బశమావస్థ చెప్పఁబడినది. కాన భావశాంతి. కానీ యభినవగుప్తుఁ డిట దీర్ఘ్యావిప్రలంభారసమునకుఁ బ్రశమమనియుఁ జెప్పవచ్చునని చెప్పుచున్నాఁడు. (అత చ ఈర్ష్యా విప్రలంభస్య రసస్యాపి ప్రశమః ఇతి శంయోజయతుం—లోచనము.) భావోదయము ఉ. మేలములాడు వేళల సమేలములై చెలులెల్లఁ గూడి యో బాలిక! శ్రీ నృసింహనరపాలు వరించెదవే యటన్న నీ లాలకయంగవల్లిఁ బుల కాంకురముల్ ననలొత్త నేమనం జాలక యూరకుండె ననిశంబు త్రపావృతయైన కైవడి౯ ౧రణి ఇట నాయికకు యుదయించినది. ఇదియుఁ 'ద్రోపావృత' అనుటచే వాచ్యమైనది . ఈక్రింది పద్య ముదాహరణీయము, గీ. కుంచెఁగొని వ్రాయఁగాఁ బూని గోడలపయిఁ చెక్కుచిత్తర్వు బొమ్మలా పొలఁతిమిన్న も చిత్తమ క్కాలమునఁ బరాయ తరుగుడు వ్రాసియున్నది నీదు రూపము లెయెల్ల . చిన్న ది.<noinclude><references/></noinclude> gn55x8qoh7xgaqrsv2lt2jcoeyl0o9g 104 219090 571953 2026-08-25T15:02:02Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తృతీయాశ్వాసము భావసంధి ను, హరికానంగ శరాళియై, యరిక వేలాభీలదివ్యాశుగో త్కరమై, శౌరికిఁ బాటలాబ్జకళికాదామంబులై వైరికికా నిరతాగ్ని ప్రభలై వెలుంగు నరకానీ కాధికోల్లాస భా సుర సత...' 571953 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>తృతీయాశ్వాసము భావసంధి ను, హరికానంగ శరాళియై, యరిక వేలాభీలదివ్యాశుగో త్కరమై, శౌరికిఁ బాటలాబ్జకళికాదామంబులై వైరికికా నిరతాగ్ని ప్రభలై వెలుంగు నరకానీ కాధికోల్లాస భా సుర సత్యారమణీ కటాక్షములు ప్రోచు శ్రీనృసింహాథిపుక్", ర సత్యభామా కటాక్షములు హరికి శృంగారకృతమగు హర్షమును, నరకా సురునకు వీరరసకృతమగు హర్ష మును గలిగించుచున్నవి. కాన భావసంధి యని గ్రంధ కర్త యొక్క యాశయము. కానియిది గారు. భావద్వయమును బరస్పరో పమర్ద క ముగా నొక్కరికే కలుగవలయును. ఎట్లన క. 'చరుడు నాని 'చన' సనియుక్ మనఃప్రియుండాడ రెండు మాటలపుడు జా తెలిసుమును ముంగటి గాజులు; వెనుకటి వేటగు త్తమగుట వీలె వెలఁదికిడా ఇటఁ గార్శ్య హర్షములసంధి. ఈ రెండును నిచట నొక్క నాయిక కలిగి నవి. పై పద్యమున నట్లు గావరాదు. క. కనఁబడకుండిన నిన్నుం గనఁగానువ్విళ్ళు గొందుఁ; గనిపించిన చోఁ జనుదువని వెఱతు; నిన్నుం గనకున్నను గన్న నాకుఁ గలుగపు సుఖముల్ ఇట నౌత్సుక్య శంకలయొక్క సంధి. ఈ పై యుదాహరణములలో భావసంధియందు ముగా రెండవది యుపమర్దకముగా నున్నది. అట్లున్ననే లకు సమావేశమున్న నే సుందరముగా నుండును. ఈ క్రింది మును గనుఁడు. మొదటిభావ ముపమర్ద్య యనఁగా విరుద్ధ భావము ప్రతాపరుదీయ శ్లోక ప్రతాపరుద్రస్య దిగంత జైత్రయాత్రా ప్రభూతైః పటహప్రణాదైః ప్రియానులా పైశ్చ తథాభటానాం రోమాంచ పర్యావృత మంగమాసీత్ . ప్రతాపరుద్రుని జైత్రయాతా సమయ భేరీభాంకారములను వినియుఁ బ్రియు వినియు వీరభటుల మురోమాంచితమయ్యెను Jangamwadi Math Collection. Dig. ము :<noinclude><references/></noinclude> 305v7rkieqsbzjb07aefkjp6764fdwf 104 219091 571954 2026-08-25T15:03:35Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'T కావ్యాలంకార సంగ్రహము ఇట వ్యాఖ్యాత ఆత్ర పరస్పర విరుద్ధ వీర శృంగారాశ్రితయోః హర్షయోః స్పర్థయా సంబంధకథనాత్ భావసంధి: ఇటఁ బరస్పర విరుద్ధములగు వీర శృంగా రములయొక్క వ్యభిచారుల...' 571954 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>T కావ్యాలంకార సంగ్రహము ఇట వ్యాఖ్యాత ఆత్ర పరస్పర విరుద్ధ వీర శృంగారాశ్రితయోః హర్షయోః స్పర్థయా సంబంధకథనాత్ భావసంధి: ఇటఁ బరస్పర విరుద్ధములగు వీర శృంగా రములయొక్క వ్యభిచారులగు హర్షములకు స్పర్థచే సంబంధము చెప్పుటవలన భావ సంధి అనెను. అనఁగా వీరులను వీరాశ్రితమగు హర్షమును, శృంగారాశ్రితముగు హర్షమును మును బరస్పర స్పర్థతో పోటీతో) నాశ్రయించినవి. పరస్పర స్పర్థతో నాశ్రయించినను రెండవదానిచే మొదటిది యుపమర్ధ్యము గాలేదు. పరస్పర స్పర్ధతో నున్న రెంటికిని నను భావములు భిన్నముగా నుండవలెను. రెండిటికిని నొకటే యనుభావము (రోమాంచము) చెప్పఁబడినది. 'చనుదునని చన ననియుజ్, కనఁబడకుండిన నిన్ను అను పద్యములలో వ్యభిచారుల యనుభావ ములు భిన్నభిన్నములుగా నున్నవి. కావున భిన్న వ్యభిచారుల సంధియే యుపమర్ద్య, ఉపమర్దక భావము గలిగియున్నచో రమణీయముగా నుండును. భావశ బలత మ, చెలులేమందురొ? భావవీథిన కటా! శ్రీనారసిం హేంద్రుకౌ గిలినా కెన్నఁడు గల్గునో! నృపతితోఁ గ్రీడింపగాఁ బోవుచం చలపుంజిత్తము నేమి సేయుదు; గురున్ సద్భక్తిఁ బ్రార్ధింతునో యలప్రాణేశ్వరుఁజూడకున్నఁ బరితా ఫొటోపముల్ మాను నే? 'చెలు లేనందురొ భావవీధి' అన్నచో శంకయు, శ్రీనారసింహేంద్రు కౌఁగిలి నా కెన్నఁడు గల్గున' యనుచోట నాత్సుక్యమును, రనృపతితోఁ గ్రీడిం పఁగాఁ బోవు చంచల పుంజిత్తము నేమి సేయుడు” అనుచో విషాదమును, 'గురుణా సద్భక్తిఁ బ్రార్ధింతునో ఆనుచో దైన్యమును, “ఆలప్రాణేశ్వరు... మాను అనుచో నితర్కమును గలవు. ఇట్లు పెక్కు భావములా నాయికకుంటచే భావశబ అత యగును. భావశబలతలో సమర్ధ్యోపమర్దక భావము నియతము గాదు. కామచార ము • ఈ తెలుపఁబడిన రస, భావ, రసాభాస, భావాభాస, భావకాంతి, భావో దయ, భావసంధి, భావశబలతలు కావ్యమునఁ బ్రధానములుగాక యన్యాంగము లంగా నయ్యెనేని రసపద్యాలంకారములగును. ఎట్లన, నొక భావమునకుఁ గాని రసమునకుఁగాని మరొకరస మంగమయ్యెనేని రసవదలం కారము. మునిర్ణయతి యోగీంద్రో మహాత్మా కుంభసంభవః | యేకముకు దృష్టి దివ్యౌతా మత్స్యకచ్ఛపొ. CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> m94xwbzl1mbx6fqypldox4s0oqyl8tx 104 219092 571955 2026-08-25T15:03:45Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '54 ☎. తృతీయాశ్వాసము ఎవని పుడిసిటియం దాదివ్య మత్స్యకచ్ఛపములు గానఁబడెనో యాయోగీంద్రుఁడును, మహాత్ముఁడును నగు నగ_స్యముని సర్వోత్కర్షముగా వర్తిల్లును * ఇట మునివర్ణనము ప్రకృతము...' 571955 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>54 ☎. తృతీయాశ్వాసము ఎవని పుడిసిటియం దాదివ్య మత్స్యకచ్ఛపములు గానఁబడెనో యాయోగీంద్రుఁడును, మహాత్ముఁడును నగు నగ_స్యముని సర్వోత్కర్షముగా వర్తిల్లును * ఇట మునివర్ణనము ప్రకృతము. కాసఁ గవియొక్క మునివిషయకరతి రూప భావమునకు వచ్భుతరస మంగము. ఇట భావమునకు రస మంగము. ఈ క్రింది పద్యము గూడ ముదాహరణీయము. చ. జలనిధిరాజకన్య కనుసన్న మెలంగుచునుండు; వాణీయుడా సెలఁగును మాటలోన; నెలమిం జెయిసన్నఁ జరించుఁ గీర్తి; నీ లలితభుజోపగూహన విలాసముమానదు ధాత్రి; సద్గుణో నరసింహ! మంత్రబలవంతుల కింతులు చిక్కు టబ్రమే! నరసభూపాల విషయక కవి రతిరూపభావమునకు శృంగారరస మంగము. ఆయం స రశమోక్కర్షీ పీన స్తన విమర్దనః నాభ్యూరు జమనస్పర్శీ నీవీ విప్రంసనః కరః. యుద్ధభూమియందుఁ జచ్చిపడియున్న భూరిశ్రవనుని హస్తమును గాంచి యతని భార్య నిలపించుచున్నది. “ఈ హస్తము నా మొలనూలిని లాగి వేసెడిది. ఇది నా బలిసిన చన్నులు పినుకునది. ఇది నానాభినిఁ దొడలను, జఘనమును దడు ముచుండెడిది. ఇది నాపోక మడిని విప్పుచుండెడిది ” ఇటఁ గరుణమునకు శృంగారమంగము, (రసదోష ప్రకరణమున దీనినిఁ జూచు నది.) అనఁగా నొక రసమునకు వేళొరస మంగము. ఈ రెంటను రసవదలంకారము॰ దీని నే ధ్వని కారుఁడు ప్రధాఒన్యత్ర వాక్యార్థే యత్రాంగం తు రసాదయః కావ్య తస్మిన్నలంకారో రసాది రితి మే మతిః. "ఏ కావ్యమున రస, భావాదులు ప్రధానములో వనఁగా నంగిభూతములో నచ్చట రస, భావాదినామములచేతనే వ్యవహారమ; ఏ కావ్యమున రస భావాదు అప్రధానములో యనఁగా సంగభూతములో నవి రసపదాద్యలంకారములని నాయాళ యము” అని వచించెను. కాన రపాదులకును, రసవదాద్యలంకారములకును భేద మును లెస్సగాఁ దెలియవలెను. ఒక రసమునకు భావము గానీ యొక భావమునకు మరొక భావముగానీ యంగ -మయ్యెనేని ప్లేయో – లంకారము. దీనికి భావాలం కారమనియు నామాంతరము. CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotn<noinclude><references/></noinclude> 38x1s347b7e57fmir4slsudo35o8r11 104 219093 571956 2026-08-25T15:03:55Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము కదా వారాణస్యా మమరతటి సిరోధసి వసకా పపానః కౌపీనం శిరసి నిదధామోూడెంజలి పుటం అయే! గౌరీనాథ! త్రిపురహర! శంభో! త్రినయ మ! ప్రసీదేతిక్రోశతా నిమిషమిన నేష్యామి ద...' 571956 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము కదా వారాణస్యా మమరతటి సిరోధసి వసకా పపానః కౌపీనం శిరసి నిదధామోూడెంజలి పుటం అయే! గౌరీనాథ! త్రిపురహర! శంభో! త్రినయ మ! ప్రసీదేతిక్రోశతా నిమిషమిన నేష్యామి దివసాద్ . ఎప్పుడు నేను గంగాతీరమున వసించుచుఁ గౌపీనమును దాల్చి శిరస్సున నంజలిని-- వహించి "శ్రీ, గౌరీనాధ! ఓ శంభో! ఓ త్రినేత్ర అనుగ్రహింపుము" అని యఱచుచు దినములను నిమిషముగాఁ గడపఁగలను? ఇచ్చట శాంతరసమునకు కదా (ఎప్పుడు) అను పదముచే వ్యక్తమైన 'చింత యను వ్యభిచారిభాప మంగము. ఆనఁగా రసమునకు భావ మంగముం రసగంగాధర కారుఁ డిట భావమునకే రస మంగమని చెప్పెనుం ఆక్యుచ్చా: పరితః స్ఫురంతిగిరయః స్ఫారా స్తథాంభోధయః తానేతానపి బిభ్రతీ కిమపి నఃశ్రాంతాని తుభ్యం నమః ఆశ్చ ర్యేణ ముహుర్ముహుస్తుతిమితి ప్రస్తామి యావద్భువ సావద్బిభోది మాంస్మృత స్తవ భుజో వాచస్తతో ముద్రితాః. ఓ భూదేవీ! మిక్కిలి యెత్తైన పర్వతము అంతటను వ్యాపించియున్నవి. విశాల మైన సముద్రములు నిండియున్నవి. వీని నన్నింటిని వహించుచు సంతమా - మును నలసట వహింపకున్నావు. నీకు నమస్కారము” అని యాశ్చర్యముతో తిరిగితిరిగి భూమిని స్తోత్రము చేయుచుండఁగా సూరాజా! ఆభూమిని వహించు నీభుజము నాస్మృతికి వచ్చినది. అంతటిలో నామాటలు కట్టువడినవి. ఇటఁ గవి సేయు ప్రభువర్ణనము ప్రకృతిము కానఁ బ్రభువిషయక కవిరతిరూపభావమునకు - భూషక రతి రూపభావమంగము. అనఁగా నొక భావమునకు వేజోకభావ మంగమయ్యెను. భావమునకు రసాభాస భావాభాసము అంగమయ్యె నేని ఊర్జస్విదలం కారము త్వత్పత్యర్ధి వసుంధ రేళతరుణీ సంత్య్రా సత సృత్వరం యాంతీర్వీర | విలంఠితుంసరభాసం యా తాకిరాతావనే తిష్ఠంతి స్తిమి తాః ప్రరూఢవుల కాస్తే విస్మృతో పక్రమా స్తాసాము త్తర శైః స్థనైరతితరాం లో లైరపాంగైరపి. ఓ వీరుఁడా ! నీ భయముని వేవేగఁ బరుగిడుచున్న నీశత్రురాజకాంతలను వనమునందలి కిరాతులు దోఁచుకొనుటకై పోయినవారై యాకాంతల యులుకు CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> htn6ci183jdgvqktbm6zyqpd8nju3x0 104 219094 571957 2026-08-25T15:04:05Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తృతీయాశ్వాసము 8.3 చున్న చన్నులను గాంచియు వారి లోలాపాంగములనుజూచియు గగ్గుఱుపాటుకొని శమపూనికిని మఱచి స్తిమితులై నిలిచిరి. ఇటఁ వినేయు వర్ణనము ప్రకృతము. కావున రాజవిషయకరతిరూప...' 571957 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>తృతీయాశ్వాసము 8.3 చున్న చన్నులను గాంచియు వారి లోలాపాంగములనుజూచియు గగ్గుఱుపాటుకొని శమపూనికిని మఱచి స్తిమితులై నిలిచిరి. ఇటఁ వినేయు వర్ణనము ప్రకృతము. కావున రాజవిషయకరతిరూపభావము -నకు శృంగార రసాభాసము (కిరాతులు రాజకాంతలను మోహించుట యనుచితము గాన రసాభాసము) అంగము. ఈ క్రిందిదిగూడ ముదాహరణీయము. చం అలకలుముట్టిముట్టి జననాంబర పంక్తికిఁ గిట్టికెట్టి గు బ్బలుతిఁ బట్టిపట్టి కరపల్లవముల్ నులిపెట్టి పెట్టియుం జెలువగు తారహారముల చిక్కులు పెట్టు నృసింహ! నీద్విష, ల్లలన మనాళికేఁగ విటలక్షణలక్ష్యములై మహీజముల్ . నరసభూపాల విషయకం తిరూపభావమునకు శృంగాకర సాభాసమంగము. త్వయి yచన గోచరంగతే సఫలం జన్మ నృసింహభూపతే! అజనిష్టు మమేతిసాదరం యుధి విజ్ఞాపయితి ద్విపాంగణః* ఓ నృసింహభూపతీ! నీవుమా కన్నులఁ బడఁగానే మాజన్మ సఫలమయ్యెను. అనిశత్రుగణము సాదరముగా యుద్ధమున విజ్ఞాపనము చేయుచున్నది. ఇట శత్రువులు తమశత్రు రాజును గుణించి యీ విధముగా స్తోత్రము చేయుట యనుచితము. రాజవిషయక శత్రుస్తుతి కాన భావము. ఇది యనౌచిత్యదోషగ్ర సరుగుట చే భావాభాసము. ఇది కవి సేయు వర్ణన -మగుట రాజవిషయకరతి కంగమయ్యెను. రసమునకు భావశాంతి యంగమగునేని సమాహితాలంకారము. పర్యామః కిమియం ప్రపద్యత ఇతినేర్యం మయా లంబితం - కింమాంనాలపతీత్యయంఖలు శఠకోప స్తయాప్యాశ్రితః ఇత్యన్యోన్య విలక్ష్యదృష్టి చతురే తస్మిన్న వస్థాంతరే సవ్యాజం హసితం మయా ధృతిహముక్తస్తు బాష్పస్తయా. ఒక నాయకుఁడు తనమిత్రునితో ననుచున్నాఁడు. "ఈ మెయేమి చేయు నూ చూతము” అని నేనును ధైర్యమవలంబించితిని. ఈతఁడు తానైనాతో నేల మాట లాడఁడు? అన్నియా పెయు శతించియున్నది. ఇట్లుండుఁ బరధ్యానములో నెటు వైపో చూచుకొనుచున్న యా సమయమున నేను మిమ పెట్టినవ్వితిని. ఆపెయు ధైర్యమును హరించు మమ్ను విడిచిన Bollection. Digitized by eGangotri banga<noinclude><references/></noinclude> q0n1yrvm3dvclo8j5m8huhccg1092wx 104 219095 571958 2026-08-25T15:04:15Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము ఇట శృంగారరసమునకు నంగమగు కోపకూపరుగు భావమునకు శాంతి గలి లిట్లన్యాంగములయిన చో దీనికి నామాంతరములులేవు. భావోదయాలంకారము, భావసంధ్యలం కారము, భావశబల తాలంకా...' 571958 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము ఇట శృంగారరసమునకు నంగమగు కోపకూపరుగు భావమునకు శాంతి గలి లిట్లన్యాంగములయిన చో దీనికి నామాంతరములులేవు. భావోదయాలంకారము, భావసంధ్యలం కారము, భావశబల తాలంకారము, అనివయ్యేవహారము. ఈ రసవదాద్య లంకారరూపమగు కావ్యము... రాంగ్ రూపమగు గుణీభూతవ్యంగ్యములోఁ జేరును. ఆదియుఁ బండిత రాయమతాను సారముగా నుత్తమ కావ్యములోనే చేరును. గినది. భావోదయ, భావసంధి, భావశబలత నవరస సంకరము మ, జయలక్ష్మీ రతమై, ప్రతాపయుతమై, శత్రుశ్ఛిదాధుర్యమై, ప్రయతార్తావనమై, కవీంద్రగతియై, రక్తార్ధమై, నిర్ఘానో దయవిద్యున్ని భమై సకంపమయి వందారుస్పృహాశూన్యమై నయ మొప్ప న్నరసింహుఖడ్గమమరు- నానారసప్రక్రియన్ . నరసభూపాలుని ఖడ్గము జయలక్ష్మియందు రతిగలదై, శౌర్యముగలదై, శత్రువులను ఛేదించుటయందు సమర్ధమై, ఆర్డులను రక్షించునదై, చంచలమై, రక్త ముతోఁ దడిసినదై మేఘములేకయే వచ్చిన మెఱపువంటిదై, కంపముగలదై, ప్రణ కులను సంహరించుకోర్కి లేనిదై నానా రసప్రకారములలో విలసిల్లుచున్నది. ఇందుఁ గ్రమముగా సరసభూపాలుని ఖడ్గము శృంగార, వీర, రౌద్ర, కరుణ, హాస్య, బీభత్స, అద్భుత, భయానక, శాంతరసములకు నాశ్రయమయినది. కావున - నవరస సంకరమని భావము . ఇటనచేతనమును ఖడ్గము పాశ్రయ మెట్లగును? తిర్యగాదులకు విభావాది జ్ఞాపములేమి వానిశృంగారమే రసాభాసమగుచుండ నచేతనమగు ఖడ్గమునకు విభా వాది జ్ఞాన మెట్లుండును? రసాశ్రయమెట్లగును? "శృంగారీ గిరిజాననే అను చోట . తనుఁడగు హరుఁడు నవరసాశ్రయుఁడై నట్టిచ్చటఁ గాఁడు కాస నీపద్యమున నవ రస సంకరము పొసగదు. మరియు శోక స్థాయిభావకమగుర సముకరుణము. కరుణము (అకారాంత పుంలింగము) కరుణ (ఆకారాంత స్త్రీలింగము). రసపరమైన కరుణ శబ్దమునకును దయా పరమైన 'కరుణా' శబ్దమునకును భేదము దెలియక 'ప్రయ.. తార్తావన మై' అనిప్రయోగించుట దోషము. మరియుఁ జెప్పకయే నానారస సంకర మని తెలియుచుండగా “నానారస ప్రక్రియ” అని వాచ్యముగాఁ జెప్పుటయు. నేనుచితమే. ఇట్టి సంకరము చేయాలం coరికులును నుదాహరింపలేదు, Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> bbcpuwg16wstobzkp6l7twcjcqfs0dy 104 219096 571959 2026-08-25T15:04:24Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1 తృతీయాశ్వాసము రసాధి దేవతా నిరూపణము సీ, హరికి శృంగార లీలాధి పత్య మొనర్చు గణనాధు హాస్యసంగతునిఁ జేయు నలికలోచనునిపై నధిక రౌద్రమునిల్పు శక్రుపై వీరరసంబు నెఱవు యమునిపై ని దయ...' 571959 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>1 తృతీయాశ్వాసము రసాధి దేవతా నిరూపణము సీ, హరికి శృంగార లీలాధి పత్య మొనర్చు గణనాధు హాస్యసంగతునిఁ జేయు నలికలోచనునిపై నధిక రౌద్రమునిల్పు శక్రుపై వీరరసంబు నెఱవు యమునిపై ని దయామయత్వంబు ఘటియించు జగతి మహాకాలు సభయుఁ జేయు శర్వరీంద్రుని జుగుప్సారసాన్వితుఁ జేయు శతధృతి నద్భుతాన్వితు నొనర్చు గీ. శాంతి బ్రహ్మంబుఁ జేర్చు నిచ్చలు నృసింహు భవనభరణంబు, వరవిఘ్న నివహహరణ, విశతయు, భోగము, ననేక నృపతి హృతియు, ననియు, యశమును, మరియు, బోధాతిశయము, తా. నరసభూపాలుని భూభరణము హరిని శృంగారాస్పదునిఁ జేయును. అతని విఘ్నహరణశక్తి విఘ్నేశ్వరుని నవ్వులపాలు సేయును. అతని యీళత్వము. ఫాలాక్షుని రౌద్రయుక్తునిఁ జేయును. అతనిభోగ మింద్రునికి వీరత్వము Xలిగించును. ఆతని శత్రురాజ సంహారము యముని దయా వంతునిఁ జేయును. అతని యుద్ధము కాలరుద్రుని భయాస్పదునిఁ జేయును. అతనికీర్తి చంద్రుని జుగుప్సావంతునిఁ (రోఁత పుట్టించువానిని) గావించును. అతని బుద్ధి బ్రహ్మదేవుని సద్భుతవంతునిఁ జేయును. ఆతని జ్ఞానము బ్రహ్మమును శాంతినిఁ బొందించును. ఇందు శ్రీ మహావిష్ణువు శృంగార రసాధిదేవత; గణపతి హాస్యరసాధిదేవత; ఫాలాక్షుఁడు రౌద్రరసాధిదేవత; ఇంద్రుఁడు వీరరసాధిదేవత; యముఁడు కరుణ రసాధిదేవత; కాలరుద్రుఁడు భయానక రసాధిదేవత; చంద్రుఁడు బీభత్స రసాధి దేవత, బ్రహ్మ యద్భుతరసాధిదేవత; పరబ్రహ్మము శాంతరసాధిదేవత యని చెప్పఁ బడినది. సాహిత్యదర్పణమున నీ యధిదేవతలు భిన్నముగాఁ జెప్పఁబడియున్నారు, రసగంగాధరమున నీ విషయమే లేదు . ఇందు “యముని పై దయామయత్వంబు ఘటియించు” అనుచోటఁ గరుణ రసమునకు దయా పదమును వాడుట చింత్యము. CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> fcldbfmkrt9bajdm9b5uuggx81d206p 104 219097 571960 2026-08-25T15:04:35Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '8830 కావ్యాలంకార సంగ్రహము సీ, మరకతా నీకదంభమున శృంగారంబు, హాస్యంబు ముక్తాఫలౌఘరుచులఁ గరుణ విద్రుమవర్ణ గౌరవచ్ఛలమున రౌద్రంబు కురువింద రత్నకలన వీరంబు గోమేధికారోపిత స్ఫూర్తి భ...' 571960 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>8830 కావ్యాలంకార సంగ్రహము సీ, మరకతా నీకదంభమున శృంగారంబు, హాస్యంబు ముక్తాఫలౌఘరుచులఁ గరుణ విద్రుమవర్ణ గౌరవచ్ఛలమున రౌద్రంబు కురువింద రత్నకలన వీరంబు గోమేధికారోపిత స్ఫూర్తి భయము వైదూర్యశోభామిషమున బీభత్స మింద్రనీలాభాగుణ౦బున శాంతి నిర్మల హీరశాంతిగతుల గీ. వద్భుతము పుష్యరాగ రా విలసితంబున సాకారవృత్తిఁ గాంచి నవర సంబులువొల్చు నీ భవన వీధిఁ బ్రబల సుబల! నృసింహ! యోబయనృసింహ! కవిసమయములందుఁ గీర్తి తెల్లనిదని వర్ణించు విధమున నే నవరసములును గ సమయమున నీ క్రింది వర్ణములు గలిగియుండును. శృంగారమునకు మరకతవర్ణము. హాస్యమునకు ముక్తాఫల వర్ణము . కరుణమునకు విద్రుమ వర్ణము . రౌద్రమునకు గురువింద రత్నవర్ణము. వీరమునకు గోమేధికవర్ణము. భయానకమునకు వైడూర్య వర్ణన. బీభత్సమునకు నింద్రనీలవర్ణము. శాంతమునకు వజ్రవర్ణము. అద్భుతమునకుఁ బుష్య రాగ వర్ణము . కం, కరుణా భయ బీభత్స ము ఖరసంబులు శోక భీతి గాఢ జుగుప్సా కరములు గాన రసములై తిరుమగు నెట్లన్న దీనిఁ దెలిపెద వరుస. ఉ. భావమలంక్రియాగుణవిభాసితమై వికసదసోదయ శ్రీ వినివారి తేతరవి శేషని వేదనమై యెలర్ప నీ వావిరి దుఃఖమైన సుఖవైభవమైన విటీవిటాళియం 0x0 దావలఁ బూర్ణమై సహృదయాత్మలఁ గేవలహర్షమైతగున్. ౧౨ భావము (రత్యాది స్థాయిభావము) అలంకార గుణములచే (ఇది యుపలక్ష ణము కాన వృత్తి, రీతి, శయ్యా, పాకముల చేతను, ఆనియన్లు చెప్పుకొనవలెను.) Jangamwadi<noinclude><references/></noinclude> g13xoj05kc8sj9pngqfxq0f36jgjclw 104 219098 571961 2026-08-25T15:04:45Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తృతీయాశ్వాసము 83.). విభాసితమై యనఁగాఁ గాప్యమునందుఁ బ్రతిపాదింపఁబడిన విభావాదులచే వభి వ్యక్తమై (విభావాదులను గుణాలంకారాదులేకదా రమణీయముగా శోభింపఁ యు. రమణీయములయిన విభావములచే ర...' 571961 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>తృతీయాశ్వాసము 83.). విభాసితమై యనఁగాఁ గాప్యమునందుఁ బ్రతిపాదింపఁబడిన విభావాదులచే వభి వ్యక్తమై (విభావాదులను గుణాలంకారాదులేకదా రమణీయముగా శోభింపఁ యు. రమణీయములయిన విభావములచే రసము వ్యక్తమగును.) రసముగా నగుచున్నది. ఆ రసశ్రీ చేత సహృదయుల హృదయముననున్న జ్ఞానాంతరములం నివర్తిల్లు చున్నవి. ఈక్రమమునఁ బ్రప్రథమమున నను కార్యులగు విటీవిటుల యందు దుఃఖమైనను సుఖ మైనను సహృదయులకుఁ బూర్ణమగు నానందమే కలుగును. 'నిటీవిటు' అనరాదు. ఏలవ, నెల్లరసములందును విటీవిటు లుండరుగ దా. శృంగారమునందయినను దగుణీతరుణులు నాయికానాయకులుగా నుందురు. కాని విటీవిటులు గారుగ దా! కాన విటీవిటులనుట తప్పు. ఇట గ్రంథకర్తయుద్దేశ మేమనఁగా నను కార్యమునందు దుఃఖమున్నను సుఖ మునను దానిని దృశ్య శ్రవ్య కావ్యములలోఁ జూచుచున్నట్టియు వినుచున్నట్టియు సహృదయుల కానందమే కలుగుచున్నది. ఈరస చర్చ విపులముగాఁ జేసియుంటిమి. గీ. అల పదార్థంబులగు విభావానుభావ సాత్త్వికాదులఁ గూడి రసత్వ మొందు నపని భావంబు వాక్యార్థమనఁగ నెగడి తంతువులుగూడి పటమనఁ దనరుకరణి. రత్యాది స్థాయిభావము పదార్థభూతములగు విభావాదులఁ గూడి తంతువులు దమలోఁదాము గూడి పటమగువిధమున వాక్యార్ధరూపమగు రసముగాఁ ఐరిణ మించును. విభావాదులు పదార్థములనియు, రసము వాక్యార్థమనియు సిద్ధాంతము. పదార్థములకు వాక్యార్థమందేకదా విశ్రాంతి! విభావాదులకు రసమునందే విశ్రాంతి- స్థాయిభావము లా విభావాదులను గూడి వాని చేఁ బుష్టమై రసమగును. దీని కాకర మిది: యథా హి తంతవో వేమకుర్యాది క్రియయాన్వితాః పటాత్మతా పరిణతాః పటవాచ్యా భవంతితే తథైవ స్థాయిమోభావా విభావాదిభిరన్వితాః రసాత్మతా పరిణతా రసవాచ్యా భవంతితే, మ, రమణీయోల్బణతాసమేతమగు నీరత్యాది భావాబ్ధిలో సమరం బుట్టుచు మునుచుందగుఁ దరంగా రూఢి సంచారి సం CC-0. Bangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotn<noinclude><references/></noinclude> abeybc2xuesrtqvwrsrksulvogd0k34 104 219099 571962 2026-08-25T15:06:29Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము మము లేశత్ప్రతిసన్నమా రసము తత్కాలు బునందైన స త్యము రామాదులయందు; నాట్యమున సఖ్యావాసమైభాసిలు. నిర్వేదాది సంచారి భావబృందము లీరత్యాది స్థాయి భావములను సమ...' 571962 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము మము లేశత్ప్రతిసన్నమా రసము తత్కాలు బునందైన స త్యము రామాదులయందు; నాట్యమున సఖ్యావాసమైభాసిలు. నిర్వేదాది సంచారి భావబృందము లీరత్యాది స్థాయి భావములను సముద్ర రంగఁ బుట్టుచు నడఁగుచునుండును. వీనిచేఁ బరిపుష్టమైన రసము ప్రప్రధమమున రామాద్యను కార్యమునందే యున్నను గావ్యనాట్యము అందారసము సామాజికా శ్రయమైయుండును. ఇదియలౌకికరసము. దీని కాకరమిది. ఉన్మజ్జంతో నిమజ్జంతః కల్లోలాస్తే యథార్ణవే తస్యాత్కర్షం విశశ్వంతి యాంతి తద్రూపతామపి తధాస్థాయిని నిర్మగ్నా హ్యు న్మన్నా వ్యభిచారిణః పుష్ఠంతిస్థాయినంస్వాంశ్చతన్న యంతిరసాత్మతాం. శా. లేఖేశ ప్రతిమాన వైభవ! భవాశిష్ట స్రవంతిమరు చ్ఛాభిస్పర్ధి యశః పరంపర! పర్మపాలక ప్రాజ్య రా జ్యాఖర్వన్మయపుంజభంజనకృపాణాకల్ప! కల్పాంత వే" లాలత్ప్రబలార్క కర్కశము హెూలంఘిప్రతాపోదయా| కం. భోగాంబువాహవి భాగేహాభావు కాంగ భావభవమహా భాగమహీ భాగమహా భోగాపహబాహు భోగిపుంగవ భోగా! కవిరాజ విరాజితము నిరుపమ రూప దిలీప! మనూపమనీతికలాప కలాపధర స్మరణభ వానుభ వానిశమానిత మానస పద్మ పద్మరట త్కరివర ఘోటకకోటికరంభిత కాంతనిశాంత నిశాంతమహా హరిహయది_క్తరణి స్ఫురణైక విభాధికలాభ కలాభివనా! CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> j4f65nxakquu34tsv7l9awcepgm1x27 104 219100 571963 2026-08-25T15:06:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '55 59 అనుబంధము గద్యము. 833 ఇది శ్రీ హనుమత్ప్రృష్ణాదలబ్ధ కవితాసార సారస్వతాలంకార నిరంకుశ ప్రతిభా బంధురప్రబంధ పఠనరచనా ధురంను ప్రబంధాంక వేంకటరాయభూషణ సుపుత్త్రి తిమ్మరాజపౌత్ర స...' 571963 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>55 59 అనుబంధము గద్యము. 833 ఇది శ్రీ హనుమత్ప్రృష్ణాదలబ్ధ కవితాసార సారస్వతాలంకార నిరంకుశ ప్రతిభా బంధురప్రబంధ పఠనరచనా ధురంను ప్రబంధాంక వేంకటరాయభూషణ సుపుత్త్రి తిమ్మరాజపౌత్ర సకల భాషావిశేష నిరుపమావధాన కారదా మూర్తి మూర్తి ప్రణీతంబైన కావ్యాలంకార సంగ్రహంబను మహాప్రబంధంబునందు రస, స్థాయి సామాన్యలక్షణంబును దద్భహూకరణంబును, విభావానుభావ సంచారిభావ ప్రపంచంబును, శృంగార చేష్ట ప్రకరణంబును నవస్థా నిర్ణయంబును, సంభోగ విప్రలంభ భేదంబును, రసాభాస, భావశాంతి, భావో దయ, భావసంధి, భావ శబలతా సంకరతలును రసవర్ణాధిదేవతా విశేషంబును నన్నది. తృతీయాశ్వాసము . అనుబంధము ప్రప్రధమమునఁ దొమ్మిది రసములకును గ్రంథకర్త స్థాయిభావములను -మాత్రముఁ జూపి శృంగారరసమును మాత్రమే విభావాను భావసంచారి సామగ్రితో వివరించెను. గ్రంథవి స్తరభీతిచే మిగిలిన రసములను వదలితిననెను. మిగిలిన రసము - లను వాని విభావాది సామగ్రిని నిటఁ జూపుదుము. హాస్యరసము వికృతాకార, నా, గ్వేష, చేష్టాదేవ్, కుహకాద్భవేత్ హాస్యోహాస స్థాయిభావశ్శ్వేతః ప్రమథదైవతః వికృతాకార వాగ్వేషం యమాలోక్య హసేజ్జనం తదత్రాలంబనం ప్రోక్తం తచ్చేష్టోద్దీపనం మతం అనుభావో2 సంకోచ వదనస్మరతాదికః హర్షావహిత్థ చాపల్యావేగాళ్చ వ్యభిచారిణః- వికృతమైన యాకారము, వికృతమైన భాష, వికృతమైన వేషము, వికృత మైన చేష్టలు మొదలగునవిగలనరకుని (కుంకార్ ) వలన హాసము స్థాయి భావము గాఁగల Collection. D<noinclude><references/></noinclude> pmd8yhgjgsj281h0az9gwizlorxwjxo 104 219101 571964 2026-08-25T15:06:58Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '४३४ కావ్యాలంకార సంగ్రహము హాస్యరసము గలుగును. దీని వర్ణము శ్వేతము. దీని కధిదేవత ప్రమథుఁడు. (నరస భూపాలీయక ర్త గణనాధుఁడని చెప్పెను.) జనుఁడు (సామాజికుఁడు) వికృతా కార వాగ్వేష చేష్...' 571964 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>४३४ కావ్యాలంకార సంగ్రహము హాస్యరసము గలుగును. దీని వర్ణము శ్వేతము. దీని కధిదేవత ప్రమథుఁడు. (నరస భూపాలీయక ర్త గణనాధుఁడని చెప్పెను.) జనుఁడు (సామాజికుఁడు) వికృతా కార వాగ్వేష చేష్టాదులు గల యెవనినిఁజూచి నవ్వుమో యతఁ డాలంబనవిభావము. వాని చేష్ట యుద్దీపనవిభావమా. అక్షిసంకోచము, వదనస్మేరత మొదలగునవి యను భావములు, హర్షము, ఆవహిత్థ, చాపల్యము, ఆవేగము, వ్యభిచారి భావములు. ఈ హాస్యరస మనుభావ భేదమును బట్టి యా ఱు విధములు = ఎట్లన, జ్యేష్ఠానాం స్మితహసితే మధ్యాచాం విహసితావహనితేచ నీచానా మపహసితం | తథాతిహసితం తదేవ షడ్ఛేదః. ఉత్తములకు స్మితహసితములు, మధ్యములకు విహసిత, అవహసితములు, నీ చులకు అపహసిత, అతిహసితములు, అనుసవి గలుగును. “ఈషత్ఫుల్లకపోలా భ్యాం కటాపై రప్యనుల్బడై: అదృశ్యదశనూ హాసో మధుర స్మిత ముచ్యతే పక్త్ర నేత్ర కపోలై ్చ దుత్ఫుల్లెరుపలక్షితః కిం చిల్లక్షిత దంతళ్ళ తదా హసిత మిష్యతే సశబ్దం మధురం కంఠగతం వదనరాగవత్ ఆకంపితాక్షి మండ్రం చ విమర్విహసితం బుధాః వికుంచితాంసశీర్షశ్చ జిహ్మజృష్టి విలోకనః ఉత్ఫుల్ల నాసికోహాసో నామ్నావహసితం మతం ఆస్థానజిః సాశ్రుదృష్టి రాకంప స్కంధమూర్ఖజః శార్ద్ర దే నేన గదితోహాసోఒ పహసి తాహ్వయః స్థూలకర్ణకటుధ్వానో బాష్పపూరిఫ్లుతేక్షణః కరోపగూఢపార్శ్వళ హాస్కోతిహసితం మతం, ” కొలఁది గాఁ జెక్కిళ్లు వికసింపఁజేసి, మృదువుగా ఁ గటాక్షములను నిగుడ్చుచు, దంతములు వెలికిఁ గనరాని చందమున సవ్విన నది మధురమైన హాసము. దీనికి స్మిత మనిపేరు. లెస్సగా మొగము, కన్నులు, చెక్కిళ్లును, వికసింపఁజేసి కొలఁది గాఁ దంతములు గవవచ్చునట్లు ఇవ్విన సది హసిత మనఁబడును. కంఠగతముగానే (వెలు పలికి రానీయక) మధుర స్వరమును జేయుచు, ముఖరాగమును జూపుచు నోరగంటఁ జూచుచు మంద్రముగా నవ్విన నది విహసిత మనఁబడును. బుజములును, శిరస్సును గదలునట్లును, మోర చూపుఁజూచుచు, ముకుపుటమును లెస్సగా వికసింపఁజేయుచు . శవ్విన నది యవహసిత మనఁబడును తగినంత కారణము లేకయుఁ గలిగినదియు, Math Collection. Digitized by eGangotn<noinclude><references/></noinclude> 5mms2uaorf742f9t1ylj3yle0bhgnke 104 219102 571965 2026-08-25T15:07:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అనుబంధము గన్నీరు వెలువరించుచు, భుజములును, వెండ్రుకలును నదిరిపోవునట్లు చేయునదియు నగు నవ్వపహసిత మనఁబడును. స్థూలమైనదియుఁ, గన్నులనుండి బాష్పపూరమును బ్రవహింపఁజేయునదియు డొ...' 571965 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>అనుబంధము గన్నీరు వెలువరించుచు, భుజములును, వెండ్రుకలును నదిరిపోవునట్లు చేయునదియు నగు నవ్వపహసిత మనఁబడును. స్థూలమైనదియుఁ, గన్నులనుండి బాష్పపూరమును బ్రవహింపఁజేయునదియు డొక్క అదరునట్లు చేయునదియు నగు న వ్వతిహసిత మనఁబడును. ఉదాహరణము గురోర్డిగః పంచది నాన్యధీత్య వేదాంతశాస్త్రాణి దినత్రయం చ అమీ సమాఘ్రాయ చ తర్కవాదాకా సమాగతాః కుక్కుటమిశ్రపాదాఃః అయిదు దినాలలో మీమాంసా శాస్త్రమును మిడికి, మూఁడు దినాలలో వేదాంతశాస్త్రమును వెలిగించి తర్క వాదములను మూచూచి కుక్కుటమిశ్రపాదుల వారు దయచేసినారు. ఆ.వె. చాకివానితోడ జగడాలు పడలేక సిరిగలాఁడు పట్టుచీరగట్టే; శివుఁడు తోలుగప్పె; సీయని మదిరోసి భైరవుండు చీర పాఱవైచె ఈ హాస్యరసము ప్రహసనములలో నంగిగా నుండును. అందు మనమీ యాఱం భేదములను జూడఁగలము. సా ఇట నొక శంక గలుగుచున్నది. సామాజికుఁడు నాయకునితో నభేదమును బొందినపుడుగదా రసోదయమగుచున్నది. ఇందులకే సాధారణీకరణమను వ్యాపార ముండుననియు నది నాయక సామాజికులకు విభావాదులను సాధారణముగాఁ జేయు ననియును రసచర్భావసరమునఁ దెలిపితిమి. అట్టియెడఁ నాయకుఁడు గావ్యములందు సాక్షాత్తుగా నిబద్ధుఁడై యుండవలెను. కానిచో రసాస్వాదము గలుగదు. ఎట్లు సామాజికుఁడు శకుంతలా దుష్యంతాదుల శృంగారమును సాక్షాత్తు గాఁ జూచి -తదభేదముతో రసాస్వాదమును జేయుచున్నాఁడో హాస్యరసమునను నట్లే నవ్వు చున్న నాయకునిఁజూచి తదభేదముతో హాస్యరసాస్వాదమును జేయవలసియున్నది. కాని హాస్యాదులగు కొన్ని రసములలో నట్టి నాయకాదులు నిబంధింపఁబడుట లేదు. అట్టిచో రసోదయ మెట్లగును? యస్యహాసః సచేత్క్వాపి సాక్షాన్నైన నిబధ్య తథా స్యేష విభావాది సామర్థ్యా దుపలభ్యతే అభేదేన విభావాది సాధారణ్యాత్ప్రతీయ తే సామాజికై సతోహాస్య రస్కోయ మనుభూతే CC-0. Jandarmadi Mati Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> 38nfs4c8uk90h9nuf17phrfysj3z2lk 104 219103 571966 2026-08-25T15:07:56Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '83. కావ్యాలంకార సంగ్రహము నాట కాదులందు నవ్వుచున్న నాయకుఁడు సాక్షాత్తుగా నిబంధింపఁబడుట లేదు. అయినను నా నాయకుఁడు విభావాదుల సామర్థ్యముచేఁ దోఁచును అనఁ గాఁ బ్రత్యక్షముగాఁ గొపర...' 571966 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>83. కావ్యాలంకార సంగ్రహము నాట కాదులందు నవ్వుచున్న నాయకుఁడు సాక్షాత్తుగా నిబంధింపఁబడుట లేదు. అయినను నా నాయకుఁడు విభావాదుల సామర్థ్యముచేఁ దోఁచును అనఁ గాఁ బ్రత్యక్షముగాఁ గొపరాకున్నను సామాజికుల యాంతరదృష్టికి నవ్వుచున్న నాయ కుఁడు గానఁబడును. వానితో సామాజిన అభేదమును బొంది రసాస్వాదమును జేయు దురు. బీభత్సమునందుఁ గూడ నిదేవిధముగా సామాజికుణ రస మనుభవింతురు. హాస్యాభాసము ఆపహసింపఁదగని గురువులు మొదలగు పెద్దల, నాలంబనముగాఁ జేసికొని ప్రవృత్తమైన హాసము హాస్యాధాసము. ఉత్తరరామచరిత్రమున వాల్మీక్యాశ్రమము నాకు వసిష్ఠమహర్షి వచ్చినపుడు శిష్యుల సంభాషణమును గనుఁడు. సౌధాతకి: — ఏమి ? వసిష్ఠుఁడా! నే నేదో వ్యాఘ్రుమనుకొంటిని. ఏలన, నతఁడురాగాఁనే పాప మావు పెణ్యను సంత మొనర్చిరి. ఇటఁ బూజ్యపాదుఁదగు వసిష్ఠ మహర్షినిఁ బరిహసించుట హాస్యాభాసము. కరుణరసము ఇష్టనాశాదనిష్టా పే! కరుణాభ్యో రసోభవేత్ ధీ రైః కపోతవర్ణో–యం కథితో యమ దైవతేః శోకోఒత్ర స్థాయిభావఃస్యాచ్ఛోద్యమాలంబనం మతం తస్య దాహాది కావస్థా భవేదుద్దీపనం పునః అనుభావా దైవనిందా భూపాతక్రంది తాదయః వైవర్ణ్యోచ్ఛ్వాసనిశ్శ్వాస స్తంభప్రలపనాని చ నిర్వేద మోహాపస్మార వ్యాధి గ్లాని స్మృతికమాః విషాద జడతో నాగ చింతాద్యా వ్యభిచారిణః- ఇష్టబంధువులు మొదలగు వారి నాళమువలనను, అనిష్టము ప్రాప్తించుటవల నేను, గరుణరసము గలుగును. 'ఇవ్వ నాశము' ఆన ఇష్టులగువారి మరణమనియే యర్థము గాదు. మరణముగా వచ్చును. లేక వారి వార్త బొత్తు గాఁ దెలియకపోవుట చే మరణించిరనియు, వారి సంగమము దిరిగి తటస్థింపనే తటస్థింపదనియు నమ్మకము గలుగుటచే సంభవించిన నిరపేక్ష భావము . దీని వర్ణము కపోతవర్ణము (నరసభూపా లీయమున విద్రుమ వర్ణమని చెప్పఁబడియున్నది) దీని కధిదేవత యముఁడు. స్థాయి భావము శోకము . శోచ్యులగు బంధుమిత్రాదు లాలంబనము . ఆ శోచ్యులగువారి దాహావస్థయు ఆందతృంచింది గృహ యంణాభరణ దర్పనారును నుద్దీపనవిభావ<noinclude><references/></noinclude> llyom54dopef5sj2ecd9ig8x5talp44 104 219104 571967 2026-08-25T15:08:06Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అనుబంధ ము ములు దైసనింద, భూపాతము, ఆర్ద్రందనము, మొదలగునవి యనుభావములు॰ వైవర్ణ్యము, ఉచ్ఛ్వాస నిశ్వాసములు, స్తంభము, ప్రలాపము, నిర్వేదము, మోహము, అపస్మారము, వ్యాధి, గ్లాని, స్మృతి, శ...' 571967 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>అనుబంధ ము ములు దైసనింద, భూపాతము, ఆర్ద్రందనము, మొదలగునవి యనుభావములు॰ వైవర్ణ్యము, ఉచ్ఛ్వాస నిశ్వాసములు, స్తంభము, ప్రలాపము, నిర్వేదము, మోహము, అపస్మారము, వ్యాధి, గ్లాని, స్మృతి, శ్రమ, విషాదము, జడత, ఉన్మాదము, చింత మొదలగునవి వ్యభిచారి భావసులం • ఉదాహరణము ఆ.వె. లోకదీపమా అ; లోకేశ్వరుఁడడం గెఁ; గల్పవృక్షకంబు కాలిపోయేఁ; బాలకడలి యెండె; భాండారము హరించె; వ్యర్థమైన బదుకు బ్రదుక వల సె. ఈ పద్యము నా జాతి కథాగుచ్ఛములోనిది. ఇట వ్యాఘ్రముచేఁ భవితుఁ డైన బోధిసత్త్వునిఁగాంచి యతని శిష్యులురుదించుచున్నారు. బోధిసత్వుఁ డాలంబ సము. అతిని యెముకలప్రోవు ద్దీపనవిభావము, రోదనము అనుభావము నిర్వేద విషాదములు వ్యభిచారులు. వీనిచే స్థాయిభావమగు శోకము పువ్వమై కరుణరస మయ్యెను. ఈ కరుణరసము వా ద్వంద్వయుద్ధమును లెస్సగాఁ బుష్టమైయున్నది. భట్టలోటుఁడు కరుణరసమున ‘ధృతి 'గూడ వ్యభిచారిగా నుండునని చెప్పిన ప్లేదో సందర్భములో నొకానొక వ్యాఖ్యానమున నొకరు వ్రాసిరఁట. దానికిఁ దగి నట్లు పాండురంగ మాహాత్మ్యములోని నిగమశర్మోపాఖ్యానమున నీ ంది పద్యమున 'ధృతి' యను వ్యభిచారి భావము గన్పట్టుచున్నది. ఉ. ఎల్లరు నెల్లచో ధనములిచ్చి మృగాక్షలఁ గొండ్రు గాని యో పల్లవపాణి! యేఁ బరమపావవవంశమునిచ్చి కొంటి నీ నల్లనిరూపు నిక్కమని నమ్మి; ధ్రువంబది గాక నేఁడు వి . ద్యుల్లతికాధి కాభినయ ధూర్వహమాట యెఱుంగ నింతయు. 'నీ నల్లని రూపు నిక్కమని నమ్ముట ' ధృతిచేత సేకదా (ధైర్యము చేతనే) కరుణరసమునకును, గరుణవిప్రలంభమునకును గల భేదమేమి? "శోక స్థాయిలియా భిన్నో విప్రలంభోదయం రసః విప్రలంభే రతిః స్థాయీ పునస్సంభోగ హేతుకః.”» కరుణరసమునకు స్థాయిభావము శోకము. కరుణని ప్రలంభమునకుఁ బున స్సంభోగకారణనుగు రతి స్థాయిభావము. కరుణరసమునఁ బునస్సంభోగముండదు. CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotn<noinclude><references/></noinclude> 0mpzi6v26zma9egv1vzsvqoauy3fmuu 104 219105 571968 2026-08-25T15:08:16Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'శకారా కావ్యాలంకార సంగ్రహము ఆసలు శేవలకరుణమో కేవల విప్రలంభ యుండును; కాని కరుణవిప్రలంభ మనునది లేనేలేదని వెనుకఁ దెలిపితిమి . సాపేక్ష భావమున్నచో విప్రలంభమనియు, నిరపేక్ష భావమ...' 571968 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>శకారా కావ్యాలంకార సంగ్రహము ఆసలు శేవలకరుణమో కేవల విప్రలంభ యుండును; కాని కరుణవిప్రలంభ మనునది లేనేలేదని వెనుకఁ దెలిపితిమి . సాపేక్ష భావమున్నచో విప్రలంభమనియు, నిరపేక్ష భావమున్న చోఁ గరుణ మనియు సిద్ధాంతము. అంతేకాని నాయికా నాయకులలో నొకరు మరణించి తిరిగి జీవించినచోఁగాని, శరీరాంతరముతో వచ్చినఁగాని కరుణని ప్రలంభమనియు మర ణించినచోఁ గరుణమనియు సాహిత్యదర్పణ కారుఁడు దెలిపిన సిద్ధాంతము సరిగాదు. మరణించినను జీవించినను నిరపేక్ష భావమున్న చోఁ గరుణమనియు, సాపేక్ష భావ మున్నచో విప్రలంభమనియు సిద్ధాంతము. దీనినిఁబట్టి కరుణ విప్ర్రలంభీమనునది కరుణాభాసము లేనేలేదు. ధీరోద్ధతుఁడు తనచేఁ జంపఁబడిన శత్రువును గుఱించి చేయు రోదనము కరుణాధాసమగును. కం. గదచే దుర్యోధను తొడ . అదయ స్వాంతమున విఱిచి హతుఁడగు నతనిం బదపడి కని భీముండం గదగొని బిట్టేడ్చెనంచు Xధకుఁడు దెలిపెళా. రౌద్రరసము రౌన్ద్రః క్రోధ స్థాయిభావో రక్తో రక్తాధి దైవతః ఆలంబనమరి స్తత్ర తచ్చేష్టోద్దీపనం మతం ముష్టి ప్రహారపాతన వికృతచ్ఛేదావదార డైశ్చైవం సంగ్రామ సంభోమాద్యై రస్యోద్దీప్తి ర్భవేత్రాథా భూవిభంగా `నిర్దంశ బాహుస్ఫోటసతీర్జనాః ఆత్మాపదాన ఏ ధనమాయుధో లేపణాని చ ఉగ్రతా వేగరోమాంచ స్వేద వేపథవో మదః అనుభావా స్తథా క్షేప కూర సందర్శనాదయః మోహామష్షదయ స్తత్ర భావాః స్యుర్వ్యభిచారిణః, రౌద్రమునకు, గోథము స్థాయిభావము, రక్తవర్ణము. రక్తమధిదేవత. (నరస భూపాలీయమున ఫాలాక్షుఁడనెను.) ఆలంబన విభావము శత్రువు. వాని యపకా రాది చేష్ట లుద్దీపనవిభా వములు. పిడికిటఁ బొడుచుట, నేలమీఁదఁ బడవేయుట, co. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> 5hcffq6ihqzaasuju3nkk4i14z2rmb1 104 219106 571969 2026-08-25T15:08:25Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అనుబంధ వికృతముగాఁ జీల్చుట, సంగ్రామమున సంభ్రమించుట మొదలగువానిచే నీరౌద్రము లెస్స నుప్తమగును. భూభంగము, ఓష్ఠనిర్దంళము, బాహుస్ఫోటనము, తర్జనము ఆత్మాపదానికధనము, ఆయుధోక్షేపణము...' 571969 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>అనుబంధ వికృతముగాఁ జీల్చుట, సంగ్రామమున సంభ్రమించుట మొదలగువానిచే నీరౌద్రము లెస్స నుప్తమగును. భూభంగము, ఓష్ఠనిర్దంళము, బాహుస్ఫోటనము, తర్జనము ఆత్మాపదానికధనము, ఆయుధోక్షేపణము, ఉగ్రత్వము, ఆవేగము, రోమాంచము, స్వేదము, వేపధువు, మదము, ఆక్షేపము, కూర సందర్శనము, అనునవి యనుభావ ములు మోహము, అమర్షము, ఉష్ణోగ్రత, ఆవేగము, మొదలగునవి వ్యభిచారి భావములు. 7. చిందుల్ తొక్కుచు రక్తపు మడుఁగులం జెండాడుచు శత్రురా ట్సందోహంబును, సింహనాదములతోడ మాఱు మ్రోఁగం దెసల్, అందున్నిందును చెందుఁజూచినను నేనై, యుద్ధరంగంబు నె ల్లం దర్పంబున గుత్తకుంగొనిసలీలం బెద్ద క్రీడించితికా. ఇందు రుస్తుము నాయకుఁడు. సొహ్రాబు ప్రతినాయకుఁడు. సొహ్రాబుయొక్క ప్రతాపశ్రవణ ముద్దీపనవిభావము. భూభంగము, ఓష్ఠనిర్దంళనము, ఆత్మావదాన కథనము, అనునవి యనుభావములు. అమర్షము, ఉత్వము, అనునవి వ్యభిచారులు. రౌద్రరసమునకును, వీరరసభేదమగు యుద్ధ వీరమునకును భేదమేమి? “రక్తాస్య నేత్రతా చాత్ర భేదినీ యుద్ధ వీర తః. ” రౌద్రర సమున కను భావములు రక్తాస్యత్వము, రక్తనేత్రత్వమును. యుద్ధవీర మున కివి యనుభావములు గావు. ఈ రెంటికిని నా లంబ మోద్దీపనవిభావములు సాధా రణములే. మరియు ననుభావ వ్యభిచారులు గూడఁ బెక్కు సాధారణములే. అయినను రౌద్రమునకు స్థాయిభావము క్రోధము. రక్తాస్యత్వ రక్తనేత్రత్వము అనుభావములు. యుద్ధవీరమునకు స్థాయిభావ ముత్సాహము. మరియు రౌద్రరసనాయకుఁడు ధీరోద్ధ తుఁడు. వీరరసనాయకుఁడు ధీరోదాత్తుడు. 6 రౌద్రాభాసము ' రౌదే) గుర్వాదిగతకో పే' గురువులగు పితృ, భాతృ, ముని, సుర, ఆచార్యాదుల పైఁ గోపమును చూపించినచో రౌద్రాభాసమగును. మ. కనులూ నిప్పులురాల, గాత్రము పడంకం దద్దయుగా, వీడి క ర్ణుని, సంకోచముఁ బాసి, వింట ములికి మోపెట్టి, వీక్షించు కృ ష్ణుని లెక్కింపక, వాని ప్రల్లదములతో రోషించి పెద్దన్నఁ జం పనిగో! కవ్వడి కాలరుద్రునిగతం బైపైకి<noinclude><references/></noinclude> swojwz5037jc0d66gphpesa1nsv6vzb 104 219107 571970 2026-08-25T15:08:38Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '४४० కావ్యాలంకార సంగ్రహము. వీరరసము ఉత్తమప్రకృతిక్వీ, ఉత్సాహ స్థాయిభాపకః ను హేంద్ర దైవతో "హేము వర్ణో జయం సముదాహృతః ప్రతి నేతృ తదుత్కర్షాలంబనోద్దీపనాన్వితః చారు ర్యామంత్ర...' 571970 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>४४० కావ్యాలంకార సంగ్రహము. వీరరసము ఉత్తమప్రకృతిక్వీ, ఉత్సాహ స్థాయిభాపకః ను హేంద్ర దైవతో "హేము వర్ణో జయం సముదాహృతః ప్రతి నేతృ తదుత్కర్షాలంబనోద్దీపనాన్వితః చారు ర్యామంత్రణ స్థైర్య ప్రసాదాద్యను భావభూః క్రోధాభిమానహాస ప్రముఖవ్యభిచారిభిః పుష్ట : దానధర్మయు దెద్దయ - యయా చ సమన్వితశ్చతుర్థాస్యాత్ • వీరరస ముత్తమ వాయ¥ము. దీనికి స్థాయి భావ ముత్సాహము. దీని కధిదేవత యింద్రుఁడు. వర్ణము హేమవర్ణము. (గోమేధిక వర్ణమని నరసభూపాలీయము. ) ప్రతినాయకుఁ డాలంబనవిభావము. వాని యుత్కర్ష యుద్దీప: విభావము. చారు ర్యము, ఆమంత్య్రాణము (మిశ్రాకులతో నాలోచించుట) స్థైర్యము, ప్రసాదము (ప్రసన్నత యనఁగా నలజడినిఁ బొందకుండుట) మొదలగునవి యనుభావములం. క్రోధము, అభిమానము, హాస మొదలగునవి వ్యభిచారి భావములు. (ఈ వీర మున రౌద్రస్థాయి యగు క్రోధము, హాస్యస్థాయి యగు హాసమును వ్యభిచారులగును.) ఈ వీరము దానవీరము, ధర్మవీరము, యుద్ధవీరము, దయా వీరము, అని నాలుగు దానవీరము విధ ములు. కం. అనవుడు భూపరుఁ డిట్లనె; మునులారా! నా శరీర మునఁ గల్గునెడ జనములకు మేలు, గాపల నదున్న యింతకన్న శ్రేయముగలదే కం. మున్ను దధీచి యొసంగెను వెన్నెముక నటంచు నేను విన్నది మొదలా తెన్నునఁ బోమంటిని నా పున్నెము ఫలియించె మనసు మునిఁ గం బ్రీతికా. కం. అని యపుడు పిలిచి వైద్యులఁ దనయొడలినిఁ గోసి రక్తధారలు, మాంసం బును, వలసిసంత యిమ్మని CC-O<noinclude><references/></noinclude> 9krmo8rrecwxus5tpfzoqtla0lnxzfz 104 219108 571971 2026-08-25T15:08:49Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '56 అనుబంధము మైత్రీబలుఁడను రాజు దన యొకలినిఁ గోసి మాంసమును దానము చేసెను. ఇట స్థాయిభావము దానమున కుత్సాహము. దధీచ్యాదుల దానములుద్దీపనవి భావ ము50+ స్థైర్యము, ప్రసాదము మొదలగునవి యన...' 571971 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>56 అనుబంధము మైత్రీబలుఁడను రాజు దన యొకలినిఁ గోసి మాంసమును దానము చేసెను. ఇట స్థాయిభావము దానమున కుత్సాహము. దధీచ్యాదుల దానములుద్దీపనవి భావ ము50+ స్థైర్యము, ప్రసాదము మొదలగునవి యనుభావములు. వీనిచే నుత్సాహము పుష్టమై దాన వీరమయ్యెను. ధర్మవీరము స్నేహం దయాం చ కీర్తిం చ యదివా జానకీమపి చ ఆరాధనాయ లోకస్య ముంచతో వాప్తి మే వ్యధా. స్నేహము గానీ దయను గానీ కీర్తినిఁ గానీ యవసర పడినచో జానకినిఁ గాని లోకారాధనకై విడుచుటకు వెనుదీయను. ఇట శ్రీరాముఁడు ధర్మవీరుఁడు. యుద్ధ వీరము శా. మిరల్ ని పుల; రేము శూద్రులము స్వామి! మీ పనిత్రాంధ్రులణా నీరంధ్రమ్మగు భక్తిఁగొల్తు ముగదా నిత్యంబు; చాలింపుఁడీ పోరాటంబును మాకుఁ జుట్టుకొను నేమో? బ్రహ్మహత్యామ; మీ వీరుల్ కొండలఁబిండిఁగొట్టఁగను బృథ్విం జుట్టఁగా దిట్టరుణ్ . ఇది నా 'ఖడ్గతిక్కనలోని పద్యము. ఇందుఁ బిన్నమ నాయఁడు యుద్ధవీరుఁడు. డయా వీరము కం. లేనివొంది నా కృళాంగం బున నాగలిజేఱి శాఖములఁ బులి తినమా లేదో యని పొగులును ముని తన బాధకులవంబుఁ బొగులఁడెదంద. కం. తన యొక్కొక్కవయవమును దినఁ బులికందించుచుండెఁ దీని యదియును ద్రే దివిని యమి యును గన్నులుమూసెఁ బెద్దయూర్చుచు నెలమి- ఇందు బోధిసత్త్వుఁడు దయా వీరుఁడు. రసగంగాధర కారుఁడు శృంగారమునకువలెనే వీరరసమునకును చెక్కు భేద -ములు నిరూపింపవచ్చునని 'సత్యవీరము' (హరిశ్చంద్ర నాటకము) అను మరొక భేదమును జూపెను. సత్యము ధర్మభేదముగా దాని ధర్మవీరములోనే సత్య వీర చూ చేరదా అనిందించుకొని యని ధార డయగా వీరము అంగూర ధర్మవీరాంతర్గతములే<noinclude><references/></noinclude> jb77gx1eve72bhikx8p1hc2wjn39d1b 104 219109 571972 2026-08-25T15:09:00Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము యగును. వానికిఁ బృథగ్గణనమేల? అని సత్యవీరమును స్థాపించెను. ఇట్లే పొండి వీరుఁడు, క్షమా వీరుఁడు, బలవీరుఁడు మొదలగు వారును గలరు. అనియును దెలిపెను. వీరాభాసము...' 571972 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము యగును. వానికిఁ బృథగ్గణనమేల? అని సత్యవీరమును స్థాపించెను. ఇట్లే పొండి వీరుఁడు, క్షమా వీరుఁడు, బలవీరుఁడు మొదలగు వారును గలరు. అనియును దెలిపెను. వీరాభాసము "బ్రహ్మపధాద్యుత్సా హే ఒధను పాత్రగతే తథా వీరే బ్రహ్మహత్యాదులగు మహాపాతకములను జేయుటయం దుత్సాహమును జూపు టయు, నధమ పాత్రగతము గా వీరమును జూపించుటయు వీరాధాసమగును. గీ. దైవతారాధనంబుల ధ్వంసపఱచి సరవి విపుల దుంపనాశంబొనర్తు కాలు దండంబునకు రుద్రు శూలమునకు నింద్రు వజ్రాయుధమునకు నేను వెఱవ. ఇందు దేవబ్రాహ్మణ వధోత్సాహము గాన వీరాధా సము . భయానకర సము భయానశోభయ స్థాయిభావః కాలాధి దైవతః .స్త్రీ నీచప్రకృతిః కృష్ణా మతస్తత్త్వవిశారదైః యస్మా దుత్పద్యతే భీతి స్తదత్రాలంబనం మతం చేష్ట ఘోరతరా స్తస్య భావే దుద్దీపనం పునః అనుభావాస్తు వైపర్ణ్య గద్గదస్వర భాషణం ప్రళయ రోమాంచ కంపదిక్షణాదయః జుగుప్సావేగ సమ్మోహ సంత్రాస గ్లాని దీనతాః శంకాపస్మార సంభ్రాంతి మృత్య్వాద్యా వ్యభిచారిణః• భయానకముసకు భయము స్థాయిభావన. కాలుఁ డధిదేవత. స్త్రీలును, నీచపాత్రులును దీనికి నాయకులు. దీని వర్ణము కృష్ణము (వైదూర్య వర్ణమని నరస భూపాలీయము) దేనివలన భయ ముత్పన్నమగునూ యది యాలంబన విభావము. దానియొక్క ఘోరతరమగు చేష్ట లుద్దీపన విభావములు. వైవర్ణ్యము, స్వేదము, రోమాంచము, కంపము, దిక్కులు చూచుట, అనునవి యనుభావములు * జుగుప్స, అవేగము, సమ్మోహము, సంత్రాసము, గ్లాని, దీనత, శంక, అపస్మారము, భ్రాంతి, మృత్యువు, మొదలయినవి వ్యభిచారి భావములు. సీ|| వీడిన మొలనూలు పెను కాలి బందమై, పఱచుచుం బఱచుచుం బడెడివారు చంకలో విడుకొన్నం చంటి బిడ్డలతో charmంతి! నీట్టిట్టు తిరుగువారు<noinclude><references/></noinclude> r87ziwwr6j4csi9ugozpmhbbbgsaft3 104 219110 571973 2026-08-25T15:09:13Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అనుబంధము ఎదురైనతణి నెట్లో యెగిరి గోడలుదాఁటి, పరులయిండులఁ జొరంబడెడువారు దవ్వులఁ గాంచియుఁ గెవ్వున నఱచునుఁ, బడుచు జాఱుచుఁ కెట్లఁ బ్రాణీవారు గీ. సగము సడలిన చీరలు పరుచుకొనుచ...' 571973 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>అనుబంధము ఎదురైనతణి నెట్లో యెగిరి గోడలుదాఁటి, పరులయిండులఁ జొరంబడెడువారు దవ్వులఁ గాంచియుఁ గెవ్వున నఱచునుఁ, బడుచు జాఱుచుఁ కెట్లఁ బ్రాణీవారు గీ. సగము సడలిన చీరలు పరుచుకొనుచు నొకట నాగుకు నాలుచు నూర్చుకొనుచు.. బలమఱుట గాళ్ళ మెలమెల్లఁ బఱచువారు నయిరిపుర కాంతలత్తణి నాత్మఁగలఁగి ఇది నా వాసపడత్తులోని పద్యము. నడిగిరి యను నేనులు మదించి పట్ట ణము పైఁబడినది. అప్పటి ప్రజల యలజడి యిది. ఇట నడగిరి యాలంబనవిభావము. దానిచేష్ట లుద్దీపన విభావములు • వైవర్ణ్యము, స్వేదము, రోమాంచము, కంపము మొదలగు నను భావము లాక్షేప్యములు • సంత్రాసము, శంక, భ్రాంతి, ఆ వేగము మొందలగునవి వ్యభిచారులు. వీవిచే భయానకము పుష్టమై రస మయినది. భయానశాభాసము, 6 ఉత్తమపాత్ర గతర్వే భయానకే ” భయానకమునకు స్త్రీలును నీచ పాత్రలును నాయకులని తెలిపితిమి. అట్లుగాక యా భయానక ముత్తమపాత్రగతమగుచో భయానకాభాసము. గీ. క్షక్త్రవంశాటనిం గాలు కారుచిచ్చు దండిమడైన పరశురాములకు రాఁగ గుండెచెదరంగఁ దడఁబాటుగొనుచుఁ గాళ్ళ దశరధుఁడు చొచ్చె వెఱచి యంతః పురంబు ఇట నుత్తమ నాయకుఁడగు దశరథుఁ డంతఃపురమునఁ జొచ్చె ననుటచేఁ అన్నిమగు భయానకము భయానకాభాసమగును. బీభత్సరసము జుగుప్సా స్థాయిభావశ్చ బీభత్సః కధ్యతే రసః నీల వర్ణి మహాకాల దైవతో యముదాహృతః దుర్గంధ మాంస రుధిర మేదాంస్యాలంబనం మతం త త్రైవకృమి పాతాద్య ముద్దీపన ముదాహృతం నిష్ఠీవనాస్యవలన నేత్ర సంకోచనాదయః అనుభావాశ్చ మోహాద్యాస్తథా స్సర్వ్యభిచారిణః బీభత్సముసకు స్థాయిభావము జుగుప్స, నీలవర్ణము. (ఇంద్రనీలవర్ణమని నరస భూపాలీయము)-). ఆధిదేవత మహా కాలుదులు (చంద్రుఁడని నరసభూపాలీయము.)<noinclude><references/></noinclude> 7icxf2ze4cmzgsc7bwls7o6j8uh0njv 104 219111 571974 2026-08-25T15:09:26Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '४४४ కావ్యాలంకార సంగ్రహము దుర్గంధము, మాంసము, రక్తము, క్రొవ్వు మొదలగునవి యాలంబన విభావము. అచ్చటి కృము లుద్దీపనవిభావము. నిష్ఠీ వనము, ముఖసంకోచము, కనులు ముడుచు... కొనుట మొదలగునవి...' 571974 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>४४४ కావ్యాలంకార సంగ్రహము దుర్గంధము, మాంసము, రక్తము, క్రొవ్వు మొదలగునవి యాలంబన విభావము. అచ్చటి కృము లుద్దీపనవిభావము. నిష్ఠీ వనము, ముఖసంకోచము, కనులు ముడుచు... కొనుట మొదలగునవి యనుభావములు. మోహము, అపస్మారము, ఆవేగనూ,- వ్యాధి, మరణము, మొదలయినవి వ్యభిచారులు. కం. విఱిగినఁ కారులఁ, బగిలిన శిరములఁ, దెగిపడినయట్టి చేతుల, బహుధా తరిగిన యొదళ్ల నా సం గరభువి సూనాంగణంబు కరణిం బొలి చెక్ . దీని చే విఱిగిన కాళులు, పగిలిన శిరములు, దెగిన చేతులు, తరిగిన యొకళ్లు విభావము . ఉద్దీపన విభావములును, నిష్ఠీపనాద్యను భావములును నాక్షేప్యములు బీభత్సము పుష్టమై రసమయ్యెను . బీభత్సాభాసము సుందరవస్తువులను గుణించియు జుగుప్స వహించుట బీభత్సాభాసమగును. ఆ.వె. ఆవకాయయూట నాతండు నేత్రంచుఁ బాయసమును జీ ముగద యటంచుఁ బులుసు మూత్రమంచుఁ బొరిపప్పుఁ గొవ్వంచు మూతిముడిచి యతఁడు పోవుచుండు. అద్భుత రసము అద్భుతో విస్మయ స్థాయిభావో గంధర్వ దైవతః పీతవర్ణ వస్తులో కాతిగమాలంబనం మతం గుణానాం తస్య మహిమా భావేవుద్దీపనం పునః సంభః స్వేరోమాంచ గద్గదస్వర సంభ్రమాః తథా నేత్రవికాసాద్యా అనుభావాః ప్రకీర్తితాః వితర్కా వేగ సంభ్రాంతి హర్షాద్యా వ్యభిచారిణః. అద్భుతరసమునకు విస్మయము స్థాయిభావము = గంధర్వుఁ డధిదేవత. (బ్రహ్మ- యని సరసభూపాలీయము.) పీతవర్ణము (పుష్యరాగమని నరసభూపాలీయము.) లోకోత్తరమైన లేక లోక విలక్షణమైన వస్తు వాలంబన విభావముం దాని గుణము- లుద్దీపనవి భావము. స్తంభము, స్వేదము, రోమాంచము, గాద్గద్యము, త్వరపాటు, నేత్రవికాసము మొదలయిన పనుభావములు వితర్కము, ఆవేగము, ఉన్మాదము,. (సంభ్రాంతి) హర్షయుం తుక్యము రెండులయినవి వృత్తి వారి నములం<noinclude><references/></noinclude> rilqqsizzj3whd5l2peq7aym4n5bfyn 104 219112 571975 2026-08-25T15:09:57Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అను బంధ ము శా. ఇంతింతై వటుఁడింతయై మరియుఁ దానింతైనభోవీధిపై సం తై తోయదమండలాగ్రమున కల్లంతై ప్రభారాశిపై నంతై చంద్రునికంతయై ధ్రువుని పై సంతై మహర్వాటి పై నంతై సత్యేపదోన్నతుండ...' 571975 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>అను బంధ ము శా. ఇంతింతై వటుఁడింతయై మరియుఁ దానింతైనభోవీధిపై సం తై తోయదమండలాగ్రమున కల్లంతై ప్రభారాశిపై నంతై చంద్రునికంతయై ధ్రువుని పై సంతై మహర్వాటి పై నంతై సత్యేపదోన్నతుండగుడు బ్రహ్మాండాంత సంవర్ధియై. మ. రవిబింపం బుపమింపఁ బాత్రమగు, ఛత్రంబై, శిరోరత్న మై శ్రవణాలంకృతియై Xళాధారణమై, సౌవర్ణ కేయూరమై ఛవి ముత్కంకణమై కటిస్థలి ముదంచదంటయై నూపుర ప్రవరం బై పదవీఠమై పటుఁడు దా బ్రహ్మాండముఖ్ నిండుచోడా. లోక విలక్షణుఁడగు వటువు ఆలంబవవిభావము. దానిగుణము లుద్దీనములు. రోమాంచ గాద్గద్యాదు అనుభావము లా లా ప్యములు . మగుచున్నది. అద్భుతాభాసము అద్భుతరసము పుష్ట ఆలోకోత్తర వస్తువులను జూచియు విస్మయపడుట యద్భుతాభాసము. గీ. అతివ బిడ్డఁగనియెనన్న పెట్టులుంగ నెకి సంచుఁ బెట్టుపండె నన్న నెట్లు పండెనంచువాఁడు పరమాద్భుతము నొందుఁ గనులు పెద్దవిప్పు గగుఱుగొనును స్త్రీ శిశువును గనుటయుఁ, జెట్టు పండుటయు లోకో త్తరవిషయములు గావు వానినిఁ గాంచి పెద్ద గాఁగనులువిప్పి గగుఱుపాటుకు గొని యొక్కఁడక్కజపడినాఁడు.' శాంతరసము శాంతళ్ళమ స్థాయిభాద ఉత్తమ ప్రకృతిర్మతః కుందేందుసుందరచ్ఛాయియ, శ్రీనారాయణ దైవతః అనిత్యత్వాది నా శేష వస్తునిస్సారతా తుయా పరమాత్మస్వరూపం వా ఆప్యాలంబన మిష్యతే. పుణ్యాశ్రమ, హరిక్షేత్ర తీర్థరమ్య వనాదయః మహాపురుష సంగాద్యాసథోద్దీపన రూపిణః అనుభావాళ్ళ రోమాంచతో షభూత దయాదయః నిర్వేదహర్ష స్మృతీయ సధా న్యుర్వ్యభిచారిణః శాంతమునకు శమము స్థాయిభావము. అది యుత్తమ నాయకము. శ్వేతవర్ణము, అధి దేవత శ్రీ వున్నా రాయణ్యుడు (బ్రహ్మమని వం సభ పాలీయము) జగత్తెనిత్య<noinclude><references/></noinclude> efd1i86tkwpw0zgtbolfxdx2kaqnxnd 104 219113 571976 2026-08-25T15:10:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము మని తెలియుటచే సంభవించిన య శేషవస్తుని స్సారత కానీ “సర్వం ఖల్విదం బ్రహ్మ” * సత్యజ్ఞానమనంతం బ్రహ్మ" ఇత్యాదికము బ్రహ్మ స్వరూపముగానీ దీని కాలంబన విభావము....' 571976 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము మని తెలియుటచే సంభవించిన య శేషవస్తుని స్సారత కానీ “సర్వం ఖల్విదం బ్రహ్మ” * సత్యజ్ఞానమనంతం బ్రహ్మ" ఇత్యాదికము బ్రహ్మ స్వరూపముగానీ దీని కాలంబన విభావము. పుణ్యాశ్రమ, హరిక్షేత్ర, తీర్థ, రమ్యవనాదులును, మహాపురుష సాంగ త్యాదులును నుద్దీపనవిభావములు. రోమాంచ, సంతోష, భూతదయాదు అనుభావ ములు నిర్వేద, హర్ష, స్మృతి, మతి, మొదలయినవి వ్యభిచారి భావములు* కం॥ విడిది నికుంజాంతరములఁ బడకశిలా తల ములందుఁ, బ్రాశము బిసముల్ మడుఁగులు వారలు కాఁ గాఁ గడఁగిరి తపమునకు నియతగతి నాభ్రాతల్ ఆశేషవస్తు నిస్సాకత యాలంబనవిభావము. పుణ్యాశ్రమవన ముద్దీపనవిధా చము, రోమాంచాడు అను భావము లాక్షేప్యములు వీనిచే నిట స్థాయిభావమగు నిర్వేదము పుష్టమై శాంతరస మగుచున్నది. శాంతాభాసము శాంతే చ హీరని షే' హీనరిష్ఠము శాంతము శాంతాభాసము. శాంత ముత్తమనాయకమని చెప్పితిమి. అట్టిది కానిచో శాంతాభాసము. కం. అనుఁ డిచ్చవచ్చినట్టులు నమసంత్యజుఁడంచుఁ జూచి నా దేహంబు వినుఁ;డే వచింతు శుద్ధుఁడ ననుపముఁడను; నొకఁడ; సచ్చిదానందుండగా. ఇట శాంతము చండాల నిష్ఠమగుట శాంతాభాసము. కావ్యాలంకార సంగ్రహము చతుర్థాశ్వాసము కం. శ్రీకర ! గభీరగుణ ర త్నాకర ! కటకాధిరాజహయతతి సేనా భీకర ! భుజప్ర్రతాప స్వీకృతం జయందు నార సింహం, న రేఖ | Calgotn C<noinclude><references/></noinclude> qqf7z1ww5pklpfjkfgl8a5ra2vibt3o 104 219114 571977 2026-08-25T15:10:19Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్థాశ్వాసమ ము దోష ప్రకరణము గీ, అవధరింపుము దోషంబులను వచింతు నవియు శబ్దార్థగతములై ద్వివిధములగు నందుఁ బదవాక్యగతములౌ నరయ శబ్ద దోషములు; వీనిలోఁ బదదోషతతులు. దోషములు శబ్దదో...' 571977 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్థాశ్వాసమ ము దోష ప్రకరణము గీ, అవధరింపుము దోషంబులను వచింతు నవియు శబ్దార్థగతములై ద్వివిధములగు నందుఁ బదవాక్యగతములౌ నరయ శబ్ద దోషములు; వీనిలోఁ బదదోషతతులు. దోషములు శబ్దదోషములనియు, అర్థదోషములనియు రెండువిధములు. ఇందు శబ్దదోషములు పదగతములు, వాక్యగతములు అని ద్వివిధము. అందుఁ బదదోషము లెవ్వనిన, సీ. అస్త్రయుక్తం, బపుష్టార్థంబు, నేయార్థ మసమర్థకంబు, నిరర్థకంబు, గ్రామ్యంబు, విగతసంస్కారంబు, గూఢార్థ, మన్యార్థ, మళ్లీల, మపతీత, మప్రయోజకము, క్లిష్టార్థ బంధంబు, సం దిగ్దంబు, విపరీత యవిమృష్టతర విధేయాంశంబు, పరుషంబు, దాయి, ననఁగఁ గావ్యంబులం దరసిచూడఁ గీ. పదగతంబులు వెలయు సప్తదశసంఖ్య గడలుకొన వీని లక్ష్యలు ణము లెల్ల విస్తరించెదఁ గవితాస్త్రవీణ సుకవి నివహ నిరతోపకార నిర్నిద్రభణితి. 3 ౧. ఆప్రయుక్తము, ౨. అపుష్టము, 3. నేయార్థము, 8. అసమర్థము, ౫. నిరర్ధకము, ౬. గ్రామ్యము, 8. చ్యుత సంస్కారము, రా. గూఢార్థము, F. అన్యార్థము, ౧౦. ఆశ్లీలము, ౧౧. ఆప్రతీతికము, ౧.. ఆప్రయోజక మా, 03. క్లిష్టమా, 8. సందిగ్ధము, విరుద్ధమతికృత్తు, ౧. అవిమృష్ట విధే యాంశము, ౧౭. పరుషము (శ్రుతికటువు) అని పదు నేఁడు. ఈగ్రంధకర్త ప్రపథమమున దోషమన నేమో తెలుపలేదు. సాహిత్యదర్పణ మున ర సాపకర్షకా దోషాః' (రసమును దగ్గించునవి దోషములు) అని దోషలు ణము గలదు. గ్రుడ్డితనము, కుంటితనము మొదలగునవి శరీరమును వికృతముగాఁ ec Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> 11vruui26xrg1j31m9n094qyggg8gjo 104 219115 571978 2026-08-25T15:10:29Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము జేసి దానిమూలమున సౌందర్యమున కపకర్షము గలిగించువిధమున వెల్లవిధములగు దోషములు, గావ్యశరీరమును వికృతముగాఁజేసి దాని ద్వారమున నాత్మ భూతమగు రసును న్యూనపఱచ...' 571978 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము జేసి దానిమూలమున సౌందర్యమున కపకర్షము గలిగించువిధమున వెల్లవిధములగు దోషములు, గావ్యశరీరమును వికృతముగాఁజేసి దాని ద్వారమున నాత్మ భూతమగు రసును న్యూనపఱచును. దండి కావ్యాదర్శమున నీ దోషమును గూర్చి చాలఁఠోరముగా విమర్శించెను. “గ్రదల్పమపిమో పేక్ష్యం కావ్యేదుష్టం కధంచన | • స్యాద్యపుందరమపి శ్విత్ప్రణేకేనదుర్భగం” (కావ్యమున నల్పమగుదోషమును గూడ ను పేక్షింపరాదు. శరీర మెంత మంద రముగా నున్నను చిన్న బొల్లిమచ్చ ( శ్వేతకుష్ఠము ) యున్నచో నసహ్యముగా నుండును) ఇది చాలఁ గఠోరమగు విమర్శయే. ఏలన నేస్వల్పముగు దోషముగూడ లేని కావ్యము వాఙ్మయమున లేదు. మహాకనియగు కాళిదాస గ్రంధములందును దోషములు గలవు. ఈదోవప్రకరణమును ముందుంచుకొని గ్రంథములను విమర్శింపఁ బూనినచో లోకములో నిర్దుష్టమగు కావ్య ముండ నేయుండదు. కాళిదాసాది మహా కవుల కావ్యములందు దోషములున్నను దోషములను మించిన గుణములున్నవి. దోష ములను మఱపించు రససంపద గలదు. “ఏకోహిదోషో గుణసన్నిపాతే నిమజ్జ తీందోః కిరణేష్వివాంక చంద్రకిరణములలోఁ గళంకము నిమగ్నమైన విధమున నొక దోషము గుణబృందమున నిమగ్న మగును" అని కాళిదాసమహాకవియే చెప్పెను. ఆతఁ డొక వేళఁ దన కావ్యములలో సెవరేని దోషములు చూపింపఁగా నీనూక్తిని వ్యంగ్యముగాఁదెలిపెనేమో?యని నాకు శంక గలుగుచున్నది. కావున ముఖ్యముగా రసభంజకములయిన దోషములను విడనాడవలయును. ఆలఁతిదోషము లున్నను నా దోషములను పరకు సేయనీయని రసవత్త్వమున్న చోఁ గావ్యము రమణీయము గా నుపాదేయము గా నే యుండును. 'వ్యాక్కారో హ్యయమేవ' అను శ్లోకమున సవిమృష్ట విధేయాంశరూపమగు దోషమున్నను వందలి ధ్వనినిఁబట్టి యది యు త్తమ కావ్యమని వెనుకఁ దెలిపియుంటిమిగదా! వామనుఁడు “గుణవిపర్యయాత్మానో దోషాః" (గుణములు గానివి దోషములు) అని లక్షణమును జెప్పెను. మొదట నతఁడు గుణములను దెలిపి వానికన్న భిన్న ములు దోషములని తెలిపెను. కాని గుణవిరుద్ధములేకాక శివలదోషములును గలవు. ఆర్ద్రయు క్తాదులు గుణవిపర్యయ రూపములు గావుగదా! కాన సాహిత్యదర్పణ లక్ష ణమే యుక్తమైనది . పైపద్యమున దోషములు శబ్దదోషములనియు నర్థదోషములనియు ద్వివిధ ముగాఁ జెప్పఁబడినవి. శబ్దదోషమన శబ్దపరివృత్తిని సహింపని దోషము CC-0. Janganwadi Math Collection.gitized by eGangotri అనఁగా<noinclude><references/></noinclude> 0bxj54guax7v1d04vs38p6jc75b4uj6 104 219116 571979 2026-08-25T15:10:40Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '-557 చతురాశ్వాసము నిండు శబ్దమే దుష్టము. తడరబోధకముగు మరియొక శబ్దము నుంచినచో నాదోషము దొలఁగును. ఆర్థదోషమన శబ్దపరివృత్తిని సహించినదోషము. అనఁగా నాశబ్దమును దీని తదర్ధబోధక మగు శబ...' 571979 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>-557 చతురాశ్వాసము నిండు శబ్దమే దుష్టము. తడరబోధకముగు మరియొక శబ్దము నుంచినచో నాదోషము దొలఁగును. ఆర్థదోషమన శబ్దపరివృత్తిని సహించినదోషము. అనఁగా నాశబ్దమును దీని తదర్ధబోధక మగు శబ్దాంతర మునుంచివను నాదోషము దొలఁగదు. ఇట నర్థమేదుష్టము • పైపద్యమున శబ్దదోషములు పదగతములు, వాక్యగతములు, అని విభజిం ఈ విధముగా పద, వాక్య, అర్థగతములని దోషములు మూఁడువిధములుగా నీ - గ్రంథకర్త తెలిపేరు. సాహిత హత్య దర్పణమున " పదే, లేదంళే, వాళ్యే, 2 ర్థే, సంభా వంతి ర సేఒపియత్” (పదమునఁ, బదాంశమున, వాక్యముని, వర్ధమున, రసమునను నాదోషములు సంభవించును) అని విభజింపఁబడి యున్నవి. ప్రతాపరుద్ర్య కర్తయు పదాంశ, రస దోషములను తెలుపలేదు. వానినిఁబట్టి నరసభూపాలీయ కార్తియుఁ దెలుపలేదు. ఇవిగాక యెల్లదోషములును నిత్యదోషములనియు, సనిత్యదోషములనియును ద్వివిధము. నిత్యాదోషమాలన నెల్లపుడును దోషములుగానే యుండును. అనిత్య దోషములనఁ గొన్నియెడల నే దోషములు. కొన్నియెడల వాని గుణములే యగును. ఎట్లనఁ 'బరుషము' అను దోషము శృంగారాది రసములలోనే దోషము, రౌద్రాది రసములలో గుణమే యగును. ఈవిషయమునే కావ్యప్రకాశకారుఁ డిట్లు తెలిపెను. "వస్త్రాద్యౌచిత్యవశాద్దోషో ఒసి గుణక్వచిత్; క్వచిన్నాభౌ” (వక్త), వాచ్య, ప్రబంధముల యొక్క యాచిత్యము నిను సరించి యొకచో దోషము గుణమే యగును; ఒకచో దోషమును గాదు గుణమును గాదు.) దీనినిఁ బట్టియే నిత్యానిత్యవ్యవస్థ యేర్పడుచున్నది. ఈ గోషములలోఁ జాలదోషము అనిత్యదోషములే యగును. ముఖ్యములయిన యనిత్యదోషములు చూపఁబడును. కం. ఈ కవితా దోపోత్కర మేకడ నీవొసఁగుమాడ్కి నియ్యక ఖలులౌ నాకుఆకుజదాతలకును నాకుకవులొనర్చు కృతులయందు వసించు. స్పష్టము. ౧, అప్రయు క్తము కం. కవులు ప్రయోగింపని పద మవనిం దగ్య నపయుక్తమగు నెట్లన్నన్lized by eGangotri CC-0.<noinclude><references/></noinclude> 9kugigbf5pppc776p52habbzu75kmeu 104 219117 571980 2026-08-25T15:10:58Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము ద్రవిణేలబిలుం, డలదు శ్చ్యవనమహాభోగి, భేటసంస్తుతుఁ డనఁగన్. సుప్రసిద్ధములగు పదములనే వాడవలయును. ఎవ్వరును బ్రయోగింపనినియుఁ బ్రయోగించినను ఝటిత్యర్థ న్...' 571980 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము ద్రవిణేలబిలుం, డలదు శ్చ్యవనమహాభోగి, భేటసంస్తుతుఁ డనఁగన్. సుప్రసిద్ధములగు పదములనే వాడవలయును. ఎవ్వరును బ్రయోగింపనినియుఁ బ్రయోగించినను ఝటిత్యర్థ న్ఫూర్తినిఁ గలిగింపనివియు నగు పదములను గాప్యముల వాడరాదు. ఏలన నట్టి పదములు విలంబముగాఁ గాని యర్ధస్ఫూర్తినిఁ గలిగింపవు.- ఆ యాలస్యము రసప్రతిబంధక మగును. కావ్యమునకు రసము ప్రధానము గావున రసప్రతిబంధకములగు దోషములను బరిత్యజింపవలెను. ఈ యప్రయుక్తదోషములు-- 'ఆముక్తమాల్యద' యందుఁ చెక్కు గలవు. కావుననే యాగ్రంథ మితర గ్రంథముల- పలెఁ ద్వరగా బోధపడదు. ఈపద్యమున ఐలబిల, దుశ్చ్యవన, ఖేట, శబ్దము అప్రయుక్త దోషములుగాఁ జెప్పఁబడినవి. ఇట్లే 'లక్ష్యమను నర్థమున 'లక్ష' శబ్ద మప్రయుక్తమే. కానహా లక్షిds= భూక మనవలెఁగాని లక్షీభూత మనరాదు. ఇది యనిత్యదోషము. ఎట్లన శ్లేషాదులం దపయుక్తదోషము దోషముగాదు... ౨. అపుష్టార్థము కం, ఎనయఁ బ్రకృతోపయోగం బును జెందకయున్న పద మపుష్టార్థం జౌఁ; దునిమెను వింశత్యర్థా నను, వింశత్యర్థరధుని నందనుఁడనఁగన్. ప్రకృతమున కుపయోగింపని పద మపుష్టము. “దశావనుఁ" డనుటకు 'విలశ త్యర్థాననుఁడనియు, ‘దశరథుఁడ నుటకు 'వింశత్యర్థరధుఁడు ' అనుటయు నపుష్టదో వ ములు - అర్ధపుష్టి లేని పదము ల పుష్టార్థములు • దర్పణకార, ప్రకాశకారులు దీని సర్థదోషముగాఁ బరిగణించిరి. అదియే న్యాయ్యము, కం. ఇలఁ దన సంకేతంబున 3. నేయార్థము నిలిపినపద మెంచిచూడ నేయార్థం బౌఁ; బలు దేనెదిండిగమినగు నలసాగరకర్ణ యాన యలకల నంగన్ 1 & tized by eGangotri Jagamwadi Math Confection.<noinclude><references/></noinclude> 0jjf7avl22ddtzn1m8eub5k45flw10d 104 219118 571981 2026-08-25T15:11:10Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్థాశ్వాసము సుప్రసిద్ధమగు సంకేతార్థమునందుఁ గాక కవి కల్పించుకొన్న సంకేతమునందుఁ “బ్రయుక్తమైన శబ్దము నేయార్థకము. 'సాగర కర్ణయాను ఆనునెడ (పొగర= (ఏను లగు చెవియందలి) మదము; కర...' 571981 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్థాశ్వాసము సుప్రసిద్ధమగు సంకేతార్థమునందుఁ గాక కవి కల్పించుకొన్న సంకేతమునందుఁ “బ్రయుక్తమైన శబ్దము నేయార్థకము. 'సాగర కర్ణయాను ఆనునెడ (పొగర= (ఏను లగు చెవియందలి) మదము; కర్ణ= చెవులలోఁగల యనఁగా గజముయొక్క యానమువంటి -యానముగల స్త్రీ “సాగరకర్ణ శబ్దమునకుఁ గవి 'గజ' మని సంకేతము గల్పించు తో వెను. ఇది సుప్రసిద్ధముగాదు. కావున సయార్థకము అని గ్రంథక ర్తయు దేశ మా. ఇట లక్ష్య లక్షణములు రెండును పరిగావు. ఏలన నేయార్థమన “రూఢి ప్రయోజనములం లేకయుఁ గని స్వేచ్ఛగాఁ గల్పించుకొన్న అక్ష్యార్థము” రూఢియో ప్రయోజనమో యున్నఁ గాని అక్షణ వర్తిల్లదని మున్ను దెలిపితిమి. అట్టి రూఢి ప్రయోజనములను లెక్కింపక కవి స్వతంత్రముగాఁ గల్పించుకొన్న అక్ష్యార్థము ''నేయార్ధము. ఎట్లన "చందమామఁడన్ను సతి మొగంబు " ఆను పెడఁ దన్ను' నవ జయించునని లక్ష్యార్థము. మొగము ఎట్లు తన్నును ? కావున ముఖ్యార్థ బాధ గలిగినది . అప్పుడు లక్షణ చెప్పుకొనవలెను. లక్షణ చెప్పుకొనవలయునన్న రూఢి ప్రయోజ -నము లుండవలెను. 'తన్ను ధాతువు 'జయించు'నను నర్థమున రూఢముగాదు. ఇతఁ బ్రయోజనమును గానరాదు. ( లెస్సగా జయించునని ప్రయోజనము చెప్పుకొనఁ గూడదా? అందులేని నుపమాన మగుటవలన నుత్తమగుణములు గల చంద్రుని, నుప మేయ మగుటచే న్యూనగుణములుగల మొగము దన్ను వినుటచే మర్యాద యెఱఁ -గనిదని యర్థమువచ్చి పర్ణ్యమగు మొగమున కపకర్ష మే గలుగును.) శాన రూఢి · ప్రయోజనములు లేవు. కాన నిది నేయార్థకము. 'సాగరకర్ణయాన’అను చో 'సాగర కర్ణ' పదము నేయార్థము గా ము గాదు. 'సాగరము కర్ణమున గలది' అను వ్యుత్పత్త్యర్ధముచే గజమను నర్థమున నాపదము రూఢమే యగుచున్నదిగదా. అయితే యిది సుప్రయు క్తము గాదు. కావున సప్రయుక్తదోషమగును. కావున లక్ష్య లక్షణములు రెండును దుష్టములే. కం, ధర నప్రసిద్ధయోగం అసమర్థము బరసిపయోగించుపడమ యసమర్ధంబౌ; శరధర రాజని కేతను గురుపంకజచగ్రహస్తుఁ గొలుతునటన్నన్. యాగీ'కార్థమును ననఁగా వ్యుత్పత్త్యర్థమును బట్టి రెండర్థము లున్నను ఐదమును బ్రసిద్ధార్థమునందే యుపయోగింపవలెను. అట్లుగాక యప్రసిద్ధార్థమునఁ బ్రయోగిం -చుట యెసమర్థదోషము పంకజ శుదముజం యొకడు చెప్పితిమి యౌగి<noinclude><references/></noinclude> fn2yov12531q5bn3tggb7k1c5q3il1x 104 219119 571982 2026-08-25T15:11:43Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము కార్థమున్నను బద్మరూపార్థమునందే రూఢి, కావున నా యర్థమునఁ గాక యిత రార్థ మునఁ బయోగిం దినచో వసమర్థదోష మగును. ఈ పద్యమున “శరధర” పదము - సముద్రార్ధమునను, బంకజప...' 571982 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము కార్థమున్నను బద్మరూపార్థమునందే రూఢి, కావున నా యర్థమునఁ గాక యిత రార్థ మునఁ బయోగిం దినచో వసమర్థదోష మగును. ఈ పద్యమున “శరధర” పదము - సముద్రార్ధమునను, బంకజపదము శంఖరూపార్థమునను బ్రయోగింపఁబడినవి. ఇవి దోషములు. ఇది నిత్యదోషము. ౫. నిరర్ధకము లేక కం. ఇలఁబదపూరణమాత్రం అనర్థకము బలవడినపదంబు కృతి నిరర్థకమయ్యెన్. దలఁపఁగ, వెలయుచు, లలీ, ను జ్జ్వలమగు నీతని విలాస సౌవనమనఁగన్. పాదపూరణార్థము ప్రయోగింపఁబడు పదము నిరర్ధకము • వెలయుహ, అలి, ఉజ్జ్వలను మొదలగునవి నిరర్ధకములు. ఆంధ్ర ప్రబంధములలో యతి ప్రాసల స్థల మందుఁ బెద్ద పెద్ధకవులు గూడ నీ నిరర్థక పదదోషములను జేయుదురు. వామనుఁడు వా దోషము గాదనెను. ఎట్లవ క్యాలంకారార్థము ప్రయుక్తమైనచో నీ నిరర్థక పదము చ. తెలియనివన్ని తప్పులని దిట్టకవాన సభాస్థలంబులం బలంగక రాకురోరి! ప0మాఱు పిశాచ పుఁదాడకట్ట | నీ పలికినమోట దుమ్ము పదం భావ్యమెఱుంగక పెద్దలైనవా . రల నిరసింతురా ! ప్రగడరాణ్ణరసా! విరసా! తుసా ! బుసా ! ఇట తుసా, బుసా, శబ్దములు నిరర్థకములేయయినను వాక్యాలంకారమున కై ప్రయుక్తము అయినవి. కాన దోషము గాదు. గుణమే యగును. "భూకేంద్ర భార తేరాత్ర్పాఙ్మహచ్ఛలో నిరర్థకః దురద్ధో బ్రాహ్మణే వృష్టిభోజ్యౌషధ పథాదిషు ” మహాభూకము, మ హేంద్రుఁడు, మహాభారతము, మహేశుఁడు అను శబ్దము లలో నున్న 'మొదటి మహచ్ఛబ్పము నిరర్థకము. (గొప్పయను నర్థములేదు) మహా బ్రాహ్మణ, మహావృష్టి, మహాభోద్య, మహాపథ ప్రభృతులలోనున్న మహచ్ఛబ్దము దురర్థకము . ఆరఁగా నింద్యార్థకము. (మహా బ్రాహ్మణుఁడు= నింద్యుఁడగు బ్రాహ్మ ణుఁడు మొ) అని యేుంటవలన మహాభూతాదులలోని మహచ్ఛబు ు నిరర్ధకదోష దూషిర మగునా? కరిగిన కపూరణమాత్ర, ప్రయోజక న లైనినే నిరర్ధం .<noinclude><references/></noinclude> 6pttxnxptyj3d1k2qtmxdjcwbdwn7xk 14 219120 571984 2026-08-25T15:25:52Z Rajasekhar1961 50 ఖాళీ పేజీని సృష్టించారు 571984 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 104 219121 571985 2026-08-25T16:01:31Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 571985 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|||28 కస్తురబాయి ధైర్యము}}</noinclude>మద్యము గాని యిచ్చితీరవలయును. నా కనుజ్ఞ యీవలయును.' నే నిటులు సమాధాన మిచ్చితిని - 'నే ననుజ్ఞ యీఁజాలను. కస్తురబాయి స్వతంత్ర. ఆమె యిపు డడుగఁదగిన స్థితిలో నున్నచో నడిగి ఆమె తీసికొనఁగోరుచో ఇచ్చునది.' 'రోగుల నే నిట్టిమాట లడుగను. మీరు స్వయముగా రండు ! నా చెప్పిన వస్తువుల నామె కిచ్చుటకు మీ రంగీకరింపనియెడల మీభార్యప్రాణములకు నేను పూచీపడను' అని మరల డాక్టరు తెలిపెను. ఇది విని నేను వెంటనే డరబను చేరితిని. డాక్టరును కలిసికొనఁగా నతఁ డిటు లనెను - 'నేను మాంసరస మిచ్చియే మీకు టెలిఫోను చేసితిని.' 'అయ్యా! మీరు దగాకోరులు!' అని నే నంటిని. 'వైద్యమునందు దగాలు గిగాలు లేవు. ఇట్టి సమయములలో రోగులను, వారి బందుగులనుగూడ దగా చేయుట పుణ్యమని మేమనుకొందుము. ఎటులయినను రోగుల బ్రతికించుటయే మా ధర్మము.' అని డాక్టరు దిట్టముగా బదులాడెను. దీనఁ గడు వగచితిని. కాని శాంతుఁడ నయియే యుంటిని. డాక్టరు నాకు నెచ్చెలి, సజ్జనుఁడు. ఇతఁడును, ఇతని భార్యయు మాకుఁ గడు నుపకరించిరి. ఇతని వర్తన సైరింప నేంచనయితిని. 'అయ్యా! ఇఁక దాఁచవలదు. ఇపు డేమి చేయవలయును? ఆమె యిచ్ఛ లేక ఆమెకు మాంస మీయ నొల్లను. మాంసము గొనకున్నఁ జచ్చిపోయినను మా కిష్టమే.'<noinclude><references/> {{c|113}}</noinclude> q6x68g3hjj8v68xzxuphk9koqfrin5p 104 219122 571986 2026-08-25T16:10:42Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 571986 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|<big>ఆత్మకథ</big>||}}</noinclude>'మీ వేదాంతము మాయింట సాగదు. మీభార్య మాయింటనున్నంతవట్టు మాంసము గాని, మఱి యేది గాని యీయవలసియున్న యెడల తప్పక యిత్తును. ఇటులు మీ కిష్టము గానిచో మీ భార్యను మీరు తీసికొని పోవచ్చును. నాయింట నామె యీరీతిగా చచ్చుచుండఁగా నేఁ జూడఁజాలను.' 'నాభార్య నిపుడు తీసికొనిపోవలయునని మీ యాజ్ఞయా ?' ‘తీసికొని లేచిపొం డని నే నెన్నఁటికి ననఁజాలను. నాకు షరతొకటి అడ్డము పెట్టకుఁడు ! మా దంపతుల మిరువురము మా శక్తి కొలఁది పరిచర్య చేయుదుము. మీరు వెనుక చింత యేమియు లేక వెళ్లవచ్చును. ఈ చిన్న విషయమే మీ మతి కెక్కనిచో మీరు మీభార్యను మాయింటినుండి తీసికొని వెళ్లుఁడని చెప్పక తప్పనిసరి యగుచున్నది.' అపుడు నాకుమారుఁడుగూడ నున్నాఁ డనుకొందును. ఆతఁడును ఇందులకు సమ్మతింపలేదు. పిదప నేను కస్తురబాయికడ కరిగితిని. ఆమె కపు డించుకయు శక్తి లేదు. అపు డామె నేవిషయమునకుఁ గాని కదలించుటయు దుఃఖదాయకమే. అయినను ఆ విషయము చెప్పుట ధర్మమని తలఁచి చెప్పితిని. అమె దిట్టతనముతో నిటు లనెను - 'నేను మాంసరసము పుచ్చికొనను, మానవజన్మము దుర్లభము. మీ చేతులలో ప్రాణములు విడుతునేని పరవా లేదు; కాని ఈ శరీరమును అపవిత్రము చేసికొనను.' నేను బోధింపవలసిన దంతయు బోధించితిని. మరియు, 'నీవు నా మతము ననుసరించి యుండవలసిన అక్కఱ లేదు. మన మెఱిఁగి<noinclude><references/> {{c|114}}</noinclude> 15dm82lums8o7ioh5eq6zpphnp6ypip 104 219123 571987 2026-08-25T16:21:19Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 571987 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|||28 కస్తురబాయి ధైర్యము}}</noinclude>యున్న పలువురు హిందువులు మధ్య మాంసములు మందుగాఁ గైకొందురు.' అని చెప్పితిని కాని ఆమె నా మాటలకు లోఁగక, — 'న న్నచటికిఁ గొనిపొండు' అని పలికెను. నేను వల్లె యంటిని. తీసికొని వెళ్లుట యనఁగనే మనస్సు కలుక్కు మనెను. అయినను పోవుటకే నిశ్చయించుకొంటిని. డాక్టరు గారికిని, వారి భార్యకును తీసికొని వెళ్లుదు నని చెప్పివయిచితిని. డాక్టరు అగ్గిరాముఁడై ఇటు లనెను: 'ఎంత ఘాతకుఁడ వయ్యా ? ఇట్టి దుస్థితిలో ఏమియు నెఱుఁగని యామెతో ఇట్టిమాటలు చెప్పుటకు నీకు సిగ్గు వేయలేదటయ్యా ? నీ భార్య యిపుడు తీసికొనిపోవఁ దగిన స్థితిలో లేదు. ఆమె శరీర మేమాత్ర మొత్తిడిని సైరింపలేదు. రస్తాలో ఆమె ప్రాణములు పోయినను పోవచ్చును అదియు వింతకాదు మొండిపట్టువలన నామాట విననిచో మీకే తెలిసివచ్చును. మద్య మీయ నొల్లనిచో ఒక రాత్రి యేని మాయింట నుంచుటకు నాకు ధైర్యము చాలదు.' చిటపట చిటపట వాన పడుచుండెను. స్టేషను దవ్వు. డరబను నుండి ఫినిక్సువఱకు రైలురస్తా. పిమ్మట 24 మైళ్లు కాలి నడక. వెళ్లఁగల మని ధైర్యము కావలసినంత యుండెను. ఈశ్వరుఁడన్ని విధముల కాపాడునని నేను తలఁచితిని. ముం దొకనిని ఫినిక్సు పంపితిని. ఫినిక్సులో నా కొక హేమక్ కలదు. హేమక్ అనఁగా గట్టిదారములతోఁ జేసిన డోలీ. దీనిని వెదురువాసములకుఁ గట్టి రోగుల నందు కూరుచుండఁబెట్టి సుఖముగా మోసికొని పోవచ్చును. ఇట్టి హేమక్ ఒకటి వేఁడిపాలసీసా ఒకటి, వేఁడినీళ్ల సీసా యొకటి, మనుష్యు లాఱుగురు.— వీరిని దీసికొని ఫినిక్సుస్టేషనుకు రమ్మని వెస్టుగారికి కబు రంపితిని.<noinclude><references/> {{c|115}}</noinclude> 4dso3817f1w9szcr0wzfjztw7kj2d7b 104 219124 571990 2026-08-25T16:57:17Z Rajasekhar1961 50 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పీఠిక (గౌరవ్యులగు న్యాయమూర్తి రామేశంగారు) సంతాన నిరోధమునుగూర్చి డాక్టరు, యన్. కె. వసు వంగభాషలో రచించిన గ్రంథమున కిది ఆంధ్రా నువాదము. దీని పేరు 'జన్మశాసనము' 'జన్మ' అనఁగా జననమ...' 571990 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Rajasekhar1961" /></noinclude>పీఠిక (గౌరవ్యులగు న్యాయమూర్తి రామేశంగారు) సంతాన నిరోధమునుగూర్చి డాక్టరు, యన్. కె. వసు వంగభాషలో రచించిన గ్రంథమున కిది ఆంధ్రా నువాదము. దీని పేరు 'జన్మశాసనము' 'జన్మ' అనఁగా జననము. శాసనము అను పదము వివిధార్ధములుగల యొక సంస్కృతపదము. అది సందర్భమును బట్టి ‘ఆజ్ఞ' 'సంయమము' లోహశిలాదికముల పై చెక్క బడు శాస నములు అను అర్థముల నిచ్చును. ఇచ్చట ఈశబ్దము ‘జననసంయమము' అను అర్థమున వాడఁబడెను. మన యనువాదకర్త యీపదమునకు తుల్యమగు నర్థము నిచ్చు ‘సంతాన నిరోధము' అను శీర్షికగూడ వాడి యున్నారు. ఇది సంతాననిరోధమును గూర్చి వ్రాయఁ బడిన తొమ్మిది ప్ర్రాకరణములు గల సంపూర్ణ శాస్త్రీ యగ్రంథము. ప్రథమాధ్యాయము సంతాననిరోధావసర ములను దెలియఁ జేయును. ఇందు ఆదాయము ననుస రించి మధ్యతరగతికుటుంబములో నుండఁదగిన బిడ్డల సంఖ్యను దెల్సుపట్టీ చూపఁబడెను. సామాన్య జీవనా ధారములు గలిగిన మధ్యతరగతివారు ఋణగ్రస్తులై దాని బారినుండి యెన్నటికిని తప్పించుకొననేరక యెట్లు<noinclude><references/></noinclude> gr4e7a1aub2txelev7h38ervo1lajcg 104 219125 571991 2026-08-25T17:01:08Z Rajasekhar1961 50 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అగచాట్లు పడుచున్నదియుఁ జూపుటకు విపులముగ నుదా హరణము లీయఁబడినవి. హిందూకుటుంబమునకు వచ్చు ఆదాయము అవసరములు పఁబడి నవి. మఱియొక భాగము తల్లి యారోగ్యమును గూర్చి తెలుపుచున్నది. ద...' 571991 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Rajasekhar1961" /></noinclude>అగచాట్లు పడుచున్నదియుఁ జూపుటకు విపులముగ నుదా హరణము లీయఁబడినవి. హిందూకుటుంబమునకు వచ్చు ఆదాయము అవసరములు పఁబడి నవి. మఱియొక భాగము తల్లి యారోగ్యమును గూర్చి తెలుపుచున్నది. ద్వితీయాధ్యాయము సంతానోత్పత్తి ధర్మముల వివరించుచున్నది. మూఁడు మొనలు ఏడువఱ కుఁగల అధ్యాయములు సంతాననిరోధమునకు అనేక పద్ధతులను బోధించుచున్నవి. వీనిలో యంత్ర పద్ధతులు ఔషధపద్ధతులు అన్యపద్ధతులు గలవు. అష్టమాధ్యాయ ము సంతాన నిరోధమునకు ప్రతికూలుర చేఁ గల్పింపఁబ డిన అవరోధముల చర్చించుచున్నది. నవమాధ్యాయము సంతాన నిరోధోద్యమ చరిత్రమును దెలుపుచున్నది. పుస్తకములోని ప్ర్రాముఖ్య భాగము సంతాన నిరోధ పద్ధతులను దెలుపునదియే. శస్త్రవిధానమేగాక పూర్వపు హిందూ తాంత్రిక ఆయుర్వేద విధానములు కూడ వ్రాయఁబడియున్నవి. వానిని గురించి గ్రంథకర్త సందేహముతో తన యభిప్రాయమును వెల్లడించుచు నవీన శాస్త్రగ్రంథములలోని పద్ధతులు బాగుగా తక్కించి యున్నాడు. అవి సర్వజనులకు ఆచరణసాధ్యములై ప్రతి వారికి అత్యంతోపయోగముగ నెంచఁబడుచున్నవి. మన అనువాదక ర్త అతి జాగరూకతతో తనవిధిని నిర్వహించియున్నాడు. అనువాదకర భాషాంతరీకరిఁ పవలసిన<noinclude><references/></noinclude> 7zanpgdxdaz05b7mb8tbt04jry5rdqe 104 219126 571992 2026-08-25T17:03:12Z Rajasekhar1961 50 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'బాధ్యతను గలిగియుండుటలో సందియములేదు. ఈవు స్తకము చదువునపుడు కొన్ని విషయములు అనువాద కుఁడు స్వతంత్య్రముగ నొక గ్రంథమును రచించిన బా గుగానుండెడి దాని తోఁచినది. కాని అనువాదకర్...' 571992 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Rajasekhar1961" /></noinclude>బాధ్యతను గలిగియుండుటలో సందియములేదు. ఈవు స్తకము చదువునపుడు కొన్ని విషయములు అనువాద కుఁడు స్వతంత్య్రముగ నొక గ్రంథమును రచించిన బా గుగానుండెడి దాని తోఁచినది. కాని అనువాదకర్తకు ఈవిషయమున సనుగ్రమగు గ్రంథపరిశోధనలేదు. ఈ యనకు సమగ్రమగు ఆంగ్ల భాషాపరిచయము లేదు. వం గభాషా పరిచయము ఎక్కువగానుండుటచే ఈపుస్తకము వెలువడుటకుఁ గారణమైనది. నీ రత్యుత్సాహముతో -ఈభారమును వహించి యీ కార్యము నెఱవేర్చినందుల' కెంతయు నభినందన పాత్రులు. పుస్తకములోని విషయ ముల గూర్చి యెక్కువగా వ్రాయవలసిన యగత్యము లేదుగాని యిట్టిపుస్తకమునకు వీఠిక వ్రాయుటలో ఈ యుద్యమమునుగూర్చి కొన్ని యభిప్రాయముల నిచ్చుట నాక ర్తవ్యమని మీరు తలంపవచ్చును. ‘డాసస్ ప్రభువు' చెప్పినట్లుగ ఈయద్యమప్రతి కూలురు ఏమి చెప్పినను చేసినను ఈయుద్యమము నశిం చునదికాదు. 'బక్ర్ మాష్టరు ప్రభువు' 28-4–1926 వ తేదిని ప్రభువుల సభలో నిట్లుపన్యసించెను. “మానవుఁడు శాంతి కొఱ కెల్లెడల నన్వేషించుటయు నన్ని యెడల' నాశాభంగము నొందుటయు జీవితములోని బాధలలో నొక్కటై యున్నది, ఒక స్థానము నాక్రమించిన వెంటనే మఱియొక స్థానము న న్వేషింపవలసిన యవసరము కలుగు<noinclude><references/></noinclude> qebotdy5aliqox7vqlrp61enlqod4mo 102 219127 571993 2026-08-25T17:16:10Z Rajasekhar1961 50 [[WP:AES|←]]Created page with '{{రచయిత |ఇంటిపేరు = వేపా |అసలుపేరు = రామేశం |పేరు_మొదటి_అక్షరం = వ |పుట్టిన_యేడు = |గిట్టిన_యేడు = |వివరణ = |బొమ్మ= |వికీపీడియా_లంకె = వేపా రామేశం |వికీవ్యాఖ్య_లంకె = |కామన్సు లంకె= }}...' 571993 wikitext text/x-wiki {{రచయిత |ఇంటిపేరు = వేపా |అసలుపేరు = రామేశం |పేరు_మొదటి_అక్షరం = వ |పుట్టిన_యేడు = |గిట్టిన_యేడు = |వివరణ = |బొమ్మ= |వికీపీడియా_లంకె = వేపా రామేశం |వికీవ్యాఖ్య_లంకె = |కామన్సు లంకె= }} == రచనలు== # [[]] (2017) [[వర్గం:తెలుగు రచయితలు]] bvsqp6bclskze51i3so5ipyhp72zjlg 571996 571993 2026-08-25T17:18:00Z Rajasekhar1961 50 571996 wikitext text/x-wiki {{రచయిత |ఇంటిపేరు = వేపా |అసలుపేరు = రామేశం |పేరు_మొదటి_అక్షరం = వ |పుట్టిన_యేడు = 1875 |గిట్టిన_యేడు = 1958 |వివరణ = |బొమ్మ= |వికీపీడియా_లంకె = వేపా రామేశం |వికీవ్యాఖ్య_లంకె = |కామన్సు లంకె= }} == రచనలు== # [[]] (2017) [[వర్గం:తెలుగు రచయితలు]] 10hjlzdu01qw3a5pybaatb4am2vudbc 571997 571996 2026-08-25T17:19:56Z Rajasekhar1961 50 /* రచనలు */ 571997 wikitext text/x-wiki {{రచయిత |ఇంటిపేరు = వేపా |అసలుపేరు = రామేశం |పేరు_మొదటి_అక్షరం = వ |పుట్టిన_యేడు = 1875 |గిట్టిన_యేడు = 1958 |వివరణ = |బొమ్మ= |వికీపీడియా_లంకె = వేపా రామేశం |వికీవ్యాఖ్య_లంకె = |కామన్సు లంకె= }} == రచనలు== # [[జన్మశాసనము (సంతాన నిరోధము)]] (1952) [[వర్గం:తెలుగు రచయితలు]] th0su4ohzztk4s29ebe4mlbwaaqm3i3 0 219128 571994 2026-08-25T17:17:10Z Vjsuseela 1850 [[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు | శీర్షిక = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7|సంపుటము 7]] | రచయిత = అయ్యంకి వెంకటరమణయ్య | అనువాదం= | విభాగము = గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 6/'హుగ్లీ జిల్లా గ్రంథాలయసభ|'హ...' 571994 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7|సంపుటము 7]] | రచయిత = అయ్యంకి వెంకటరమణయ్య | అనువాదం= | విభాగము = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 6/'హుగ్లీ జిల్లా గ్రంథాలయసభ|'హుగ్లీ జిల్లా గ్రంథాలయసభ]] | ముందరి = | తదుపరి = | వివరములు = |సంవత్సరం=1928 }} <pages index="Grandhalaya Sarvasvamu - Vol.7, No.6 (1928).pdf " from=3 to=5 tosection="5A/> tjki87pjl4fl0qwqce7600863zdx49o 571995 571994 2026-08-25T17:17:51Z Vjsuseela 1850 added [[Category:గ్రంథాలయ సర్వస్వము-రచనలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 571995 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7|సంపుటము 7]] | రచయిత = అయ్యంకి వెంకటరమణయ్య | అనువాదం= | విభాగము = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 6/'హుగ్లీ జిల్లా గ్రంథాలయసభ|'హుగ్లీ జిల్లా గ్రంథాలయసభ]] | ముందరి = | తదుపరి = | వివరములు = |సంవత్సరం=1928 }} <pages index="Grandhalaya Sarvasvamu - Vol.7, No.6 (1928).pdf " from=3 to=5 tosection="5A/> [[వర్గం:గ్రంథాలయ సర్వస్వము-రచనలు]] g1msvhdnudshjwxzduehcsidxzbinhe 0 219129 571999 2026-08-25T17:26:21Z Vjsuseela 1850 [[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు | శీర్షిక = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7|సంపుటము 7]] | రచయిత = అయ్యంకి వెంకటరమణయ్య | అనువాదం= | విభాగము = గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 6/గ్రంథాలయాలు నాడు నేడు|గ్రంథ...' 571999 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7|సంపుటము 7]] | రచయిత = అయ్యంకి వెంకటరమణయ్య | అనువాదం= | విభాగము = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 6/గ్రంథాలయాలు నాడు నేడు|గ్రంథాలయాలు నాడు నేడు]] | ముందరి = | తదుపరి = | వివరములు = |సంవత్సరం=1928 }} <pages index="Grandhalaya Sarvasvamu - Vol.7, No.6 (1928).pdf " from=5 to=17 fromsection="5B" tosection="17A"/> [[వర్గం:గ్రంథాలయ సర్వస్వము-రచనలు]] 7qg0ar7qecc3vdgxz25nobb9kbgnmwk 572003 571999 2026-08-25T17:36:27Z Vjsuseela 1850 added [[Category:గ్రంథాలయాలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 572003 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7|సంపుటము 7]] | రచయిత = అయ్యంకి వెంకటరమణయ్య | అనువాదం= | విభాగము = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 6/గ్రంథాలయాలు నాడు నేడు|గ్రంథాలయాలు నాడు నేడు]] | ముందరి = | తదుపరి = | వివరములు = |సంవత్సరం=1928 }} <pages index="Grandhalaya Sarvasvamu - Vol.7, No.6 (1928).pdf " from=5 to=17 fromsection="5B" tosection="17A"/> [[వర్గం:గ్రంథాలయ సర్వస్వము-రచనలు]] [[వర్గం:గ్రంథాలయాలు]] rrpa1og1fo54lznvs28fbi2lf99p4o5 0 219130 572001 2026-08-25T17:35:01Z Vjsuseela 1850 [[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు | శీర్షిక = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7|సంపుటము 7]] | రచయిత = అయ్యంకి వెంకటరమణయ్య | అనువాదం= | విభాగము = గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 6/గ్రంథాలయాలు నాడు నేడు|గ్రంథ...' 572001 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7|సంపుటము 7]] | రచయిత = అయ్యంకి వెంకటరమణయ్య | అనువాదం= | విభాగము = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 6/గ్రంథాలయాలు నాడు నేడు|గ్రంథాలయాలు నాడు నేడు]] | ముందరి = | తదుపరి = | వివరములు = |సంవత్సరం=1928 }} <pages index="Grandhalaya Sarvasvamu - Vol.7, No.6 (1928).pdf " from=17 to=18 fromsection="17B" tosection="18A"/> [[వర్గం:గ్రంథాలయ సర్వస్వము-రచనలు]] f96fh18558b14idots5wpxe2nbxr58s 572002 572001 2026-08-25T17:35:55Z Vjsuseela 1850 added [[Category:గ్రంథాలయాలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 572002 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7|సంపుటము 7]] | రచయిత = అయ్యంకి వెంకటరమణయ్య | అనువాదం= | విభాగము = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 6/గ్రంథాలయాలు నాడు నేడు|గ్రంథాలయాలు నాడు నేడు]] | ముందరి = | తదుపరి = | వివరములు = |సంవత్సరం=1928 }} <pages index="Grandhalaya Sarvasvamu - Vol.7, No.6 (1928).pdf " from=17 to=18 fromsection="17B" tosection="18A"/> [[వర్గం:గ్రంథాలయ సర్వస్వము-రచనలు]] [[వర్గం:గ్రంథాలయాలు]] 71z3fxd34zwafrzolwmw69fbhe3djzr 104 219131 572005 2026-08-25T17:45:04Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 572005 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|<big>ఆత్మకథ</big>||}}</noinclude>రైలు వేళ యాయెను. రిక్షాను మాటాడితిని. అట్టి భయంకర స్థితిలో నం దామె నెక్కించి బయలుదేఱఁ దీసితిని. నా కామెకు ధైర్యము కలిగింపఁ బని లేకపోఁగా ఆమెయే నాకు ధైర్యము కలిగించి, 'నా కేమియు భయము లేదు. మీ రూరక తొందరపడకుఁ' డనెను. ఎముకలు, చర్మము తక్క మఱియేమియు లేదు. ఒక మెతుకేని లోపలికి పోదు. స్టేషను-ప్లాటుఫారము కడు పొడవు. బండి యెక్కుటకు కడు దవ్వరుగవలయు. రిక్షా అంతపట్టు పోవదు. నేను బండిదనుక చేతులపై మోసికొనిపోతిని. ఫినిక్సుస్టేషనుకు ఆడోలీ వచ్చెను. దానిలో ఆమెను సుఖముగా ఇంటివఱకు గొంపోయితిమి. అచట కేవలము జలచికిత్సచే నీమెకు మెల్లమెల్లగా జీవ కలుగ నారంభించెను. ఫినిక్సు వెళ్లిన రెండుమూఁడు దినముల తరువాత ఒక స్వాములవారు విజయంచేసిరి. నాబండపట్టు విని నాపయి దయ పుట్టి మాకుఁ గొంచెము బోధచేయవచ్చిరి అపుడు మణిలాలును, రామదాసును ఉన్న యటులు గుఱుతు. స్వాములవారు మాంసాహారము నిర్దోషమని బోధింపఁగడఁగిరి. మనుస్మృతిలోని శ్లోకములఁ జదివిరి. నాభార్య యెదుట ఈసంవాదము నడచుట నా కిష్టము లేదు. కాని వినయబలమునఁ జెప్పనిచ్చితిని. మాంసాహారము చేయవచ్చు నని చెప్పుటకు నాకు మనుస్మృతితో ఆవశ్యకత లేదు. నాకును ఆశ్లోకములు తెలియును. అవి ప్రక్షిప్తములనెడు పక్షముగూడకలదని నే నెఱుఁగుదును. అవి ప్రక్షిప్తములు కాకున్నను ఆహారమునకు సంబంధించిన నామతము స్వతంత్రము. కస్తురబాయి విశ్వాస మచలము. ఆయమాయికురా లీశాస్త్రప్రమాణము.<noinclude><references/> {{c|116}}</noinclude> farqkwkizl9iir4pbh46g7kmrm77bfa 0 219132 572006 2026-08-25T17:46:19Z Vjsuseela 1850 [[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు | శీర్షిక = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7|సంపుటము 7]] | రచయిత = అయ్యంకి వెంకటరమణయ్య | అనువాదం= | విభాగము = గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 6/శ్రీ సహకార శారదా విద్యానిలయ...' 572006 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7|సంపుటము 7]] | రచయిత = అయ్యంకి వెంకటరమణయ్య | అనువాదం= | విభాగము = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 6/శ్రీ సహకార శారదా విద్యానిలయ పుస్తక భాండాగారము|శ్రీ సహకార శారదా విద్యానిలయ పుస్తక భాండాగారము]] | ముందరి = | తదుపరి = | వివరములు = |సంవత్సరం=1928 }} <pages index="Grandhalaya Sarvasvamu - Vol.7, No.6 (1928).pdf " from=18 to=18 onlysection="18B"/> [[వర్గం:గ్రంథాలయ సర్వస్వము-రచనలు]] [[వర్గం:గ్రంథాలయాలు]] 631x0egvv2j64m0nwopzrzuim0rez9r 104 219133 572007 2026-08-25T17:50:29Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 572007 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|||28 కస్తురబాయి ధైర్యము}}</noinclude>లేమెఱుఁగును ? ఆమెకు తండ్రితాతలకడనుండి వచ్చు నాచారమే ధర్మము. ఇఁక కుర్రలకు తమతండ్రి విశ్వాసమే ధర్మము. కావున వా రాస్వాములవారితో వినోదించుచుఁ గూరుచుండిరి. తుదకు కస్తురబాయి యీమాటలు పలికి యీసంవాదమును ముగింపఁ జేసెను: 'స్వామీ! మీరు వేయి చెప్పుఁడు, నేను మద్యమాంసములతో ఆరోగ్యవతిని కా నొల్లను. ఇఁక నాకు తలనొప్పి వచ్చునటు లొనరింపకుఁడు. ఇం కేమేని కొఱఁత యున్నచో తమ రీ బిడ్డలను, తండ్రిని వెంట వేసికొని వెళ్లి వాదింపుఁడు! నేను నా నిశ్చయమును మీ కెఱిఁగించియే యుంటినిగదా!'<noinclude><references/> {{c|117}}</noinclude> r7aleaj6kyk2qihiyipd36cfkah6wo3 104 219134 572009 2026-08-25T18:02:03Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 572009 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" /></noinclude>{{p|fs150|ac}}29</p> {{p|fs125}}ఇంటిలో సత్యాగ్రహము</p> {{Largeinitial|మొ}}దటి జైలు - అనుభవము నాకు 1908 లో. అచట ఖైదీలు పాటింపవలసిన నియమములు చూచితిని. అవి సంయమము కలవాఁడు లేక బ్రహ్మచారి స్వేచ్ఛాపూర్వకముగా పాలింపవలసిన నియమముల వంటివని తెలిసికొంటిని. సూర్యుఁ డస్తమింపక ముందు అయిదుగంటలు కొట్టుసరికి ఖైదీలు భుజింపవలయును. ఖైదీలలో - భారతీయులకుఁ గాని నీగ్రోలకుఁ గాని - కాఫీ తేనీరు లొసఁగఁబడవు. కూరలు మొదలగువానిలో ఉప్పు కలిపి వండరు. వలయుచో విడిగా నిత్తురు. రుచి గల వస్తువు నీయరు. 'ఖైదీలకు కూరలలో వేసికొను సంబారు కార మిప్పింపుఁ డనియు 'వండుచుండఁగనే ఉప్పు వేయింపుఁడనియు నేను జైలు వైద్యుని వేఁడుకొనఁగా నతఁడు 'ఇష్టము వచ్చిన పదార్థముల నారగించుటకు మీ రిచటికి దయచేయలేదు. కూరలో సంబారు కారము లేనిచో ఆరోగ్యము చెడదు. మరియు ఉప్పు వంటక మగుచుండఁగా వేసినను, వంటక మయిన పిదప కలుపుకొనినను, ఆరోగ్యమున తేడా లేదు'అని సమాధానము చెప్పెను. తుద కెంతో కొట్టుకొనిన పిదప భోజనమున కొంత మార్పు చేయించుకొనఁ గలిగితిమి. కేవలము సంయమదృష్టితోఁ జూచునెడల నీ నిషేధములు రెండును మంచివి. ఒకరియాజ్ఞచే నియమమును పాలింపవలసి వచ్చు నేని దాన ఫలము కలుగదు. కాని స్వేచ్ఛచే నియ<noinclude><references/> {{c|118}}</noinclude> d7degas8fy89e56d5gwewgytn7bdxjk 104 219135 572012 2026-08-25T18:15:47Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 572012 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|||29 ఇంటిలో సత్యాగ్రహము}}</noinclude>మమును పాలించుచో దానఁ జాల మేలు కలుగును. కావుననే నేను జైలునుండి రాఁగానే ఈ రెండు నియమములను పెట్టుకొంటిని. చాలవట్టు తేనీరు ద్రావ మానితిని. ప్రొద్దు గ్రుంకకముందే భుజింప మొదలిడితిని. ఈరెండును నేఁడు స్వాభావికము లయిపోయెను. ఉప్పునుగూడ పరిత్యజింపవలసిన ప్రసక్తి యొకటి సంభవించెను. ఈనియమ మించుమించు పదియేండ్లపాటుండెను. 'మనుజునకు లవణ మావశ్యకము కాదు. మరియు ఆరోగ్యమును గుఱించియు ఉప్పు తినకుండుట మేలు'అని నేనుకొన్ని ఆహారగ్రంథములలోఁ జదివియుంటిని. దీనివలన బ్రహ్మచారికిఁ గూడ మేలు కలుగునని నా కల్పని పరుగులెత్తెను. బలము లేనివాఁడు పప్పు తినరా దని చదివితిని. అనుభవము వలనఁ దెలిసికొంటిని. కాని అపుడు ఈ రెంటిని విడువలేకపోయితిని. ఏల యందురా, ఆ రెండును నా కిష్టదేవతలు. ఆపరేషను జరిగిన పిదప కస్తురబాయికి రక్తస్రావము కొంచె మాఁగినను, కొన్నాళ్లకు మరల కాఁ దొడఁగెను. ఏమి చేసినను ఆఁగలేదు. జలచికిత్స వ్యర్థ మాయెను. నా యీవైద్యమునం దామెకు నమ్మిక లేదు గాని దానితోపాటు తిరస్కారము మాత్రము లేదు. పోనీ, ఇంకొక మందు పుచ్చుకొమ్మందునా, మందు పుచ్చుకొన వలయు నను పట్టుదల లేదు. నాచేయఁ గల వైద్యములవలన ప్రయోజనము కలుగని పిదప ఉప్పుఁబప్పుల మానివేయు మని చెప్పితిని. నే నెంత చెప్పినను, ఎన్ని ప్రమాణములు చూపినను ఆమె యియ్యకొనలేదు. తుద కొకనాఁడు 'ఉప్పుఁ బప్పుల మానుమని మీ కెవరేని చెప్పుచో మీరును మానలేరు' అని యామె నాతో పంతమాడెను. ఈపలుకువలన కష్టము కలిగెను గాని వెంటనే<noinclude><references/> {{c|119}}</noinclude> t6lg8dxt3hejif5edfnuogut4d61ptc 104 219136 572014 2026-08-25T18:29:39Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 572014 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|<big>ఆత్మకథ</big>||}}</noinclude>హర్షమును గలిగెను. హర్ష మేల యందురా? నాప్రేమ నామెకుఁ జూపించుట కది పట్టు. ఈహర్షముతో నే నామె కిటు లంటి - 'నీ వోడెదవు! నాకు జబ్బు వచ్చి, వైద్యుఁడు ఉప్పుఁబప్పుల మాను మని చెప్పునేని వెంటనే మానఁగలను. కాని వైద్యుఁడు చెప్పనేల? నీమాట చొప్పున ఉప్పుఁబప్పుల నేఁటినుండి ఒకయేఁడాది దనుక విడిచివయిచితిని. నీవు విడువుము ! లేక విడువకుము! నేనిదె విడిచి వయించితిని.' ఆమెకు పశ్చాత్తాపము కలిగెను. ఆమె యిటులు గోలపెట్టెను —'నన్ను క్షమింపుఁడు ! మీ స్వభావము నెఱిఁగియుండియు మాట జాఱితిని. నే నిఁక నుప్పుఁబప్పుల మానెదను. మీయొట్టు తీసివైచికొనుఁడు! నాపై నింత కచ్చె వలదు.' నే నిటు లాంటి - 'నీ వీ యుప్పుఁబప్పుల మానితివేని చాల మేలు కలుగుటకు సందియము లేదు. నేనొకతూరి ఒట్టుపెట్టుకొంటినా మఱి మానుట లేదుకదా ! నాకును దీన మే లొదవఁగలదు. మనుజుఁ డేకారణముననేని సంయమ మొనరించినచో దాన మేలే కలుగును. కావున నామాట కిఁక పట్టు పట్టకుము. ఏలన నా కిది పరీక్షగ నుండును. నీనిశ్చయమునకును తోడుగ నుండును.' నే నింత చెప్పినయంత నన్నిఁక మాటాడించు నంత పని లేకపోయెను. 'మీరు పెంకెలలో పెంకెలు. ఒకరి మాట వినుట మీచదువులో లేదు' అని అంగలార్చి యూరకుండెను. ఈవిషయమును నేను సత్యాగ్రహమున నొక యంశముగా పరిగణింతును. మరియు నాజీవితమున జరిగిన చక్కనిఘటనలలో నిదియు నొకటిగా దీనిని గుఱుతు దెచ్చికొందును. పిదప కస్తురబాయికి ఆరోగ్యము కలుగఁ దొడఁగెను. ఉప్పుఁబప్పుల మానుటవలననో, దీన భోజనములోఁ గలిగిన కొలఁది గొప్ప<noinclude><references/> {{c|120}}</noinclude> i8qhfxsnthi4sdhlrw728fxqvmij6id 104 219137 572016 2026-08-25T21:00:36Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 572016 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|||29 ఇంటిలో సత్యాగ్రహము}}</noinclude>మార్పులవలననో, ఇతర నియములఁ బరిపాలింపఁ జేయుటకు నా తీసికొనిన జాగ్రత్తవలననో, ఈశపథముచేఁ గలిగిన మానసోల్లాసము వలననో ఆరోగ్యము కలిగెను, - గాని వీనిలో నేది కారణమో, ఎంతవట్టు కారణమో నేఁ జెప్పఁజాలను. మెల్లమెల్లగా కస్తురబాయి ఒడలు చేయఁ దొడఁగెను. రక్త స్రావ మాఁగిపోయెను. నాకు 'వైద్యరాజు’ అను బిరుదు వచ్చెను. ఈరెంటిని నిగ్రహించుటవలన నాకుఁగూడ మేలు కలిగెను. విడిచినపిదప నుప్పుఁబప్పుల కోరికయు నాకడకు రాలేదు. ఒక సంవత్సరము పరుగెత్తుకొనిపోయెను. దీన నింద్రియముల కెక్కుడు శాంతి కలిగినటులు గోచరించెను. మరియు సంయమము దెస మనసు మరులు కొనెను. ఏఁడాది దాఁటు పిదప దేశమునకు తిరిగివచ్చిన చాలనాళ్లవఱకును ఈనియమ మాచందముననే యుండెను. 1914 సంవత్సరము నేను సీమలో నొకతూరియే ఉప్పుఁ బప్పులఁ దింటిని. దీనికిని, పిమ్మట దేశమునకు వచ్చినపిదప నీరెండు ద్రవ్యములను తినుట మొద లిడుటకును గల కారణములను ముందు తెలిపెదను. నేను దక్షిణ-ఆఫ్రికాలో నామిత్రులు కొందఱచే నీ యుప్పుఁబప్పులఁ దినుట మానిపించి చూచితిని. దానఁ జాలఁ మేలు చేకూరెను. ఈద్రవ్యములయెడ వైద్యమున రెండుమతములు కలవు. కాని సంయమమునకు ఈరెంటిని విడనాడినచో చాల మేలు కలుగునని చెప్పుటలో సందియ మేమియు లేదు. భోగికిని, సంయమికిని తినుబండము వేఱు, వారి త్రోవలు వేఱు. బ్రహ్మచర్యమును పరిపాలింపఁ దలఁచుకొనువారు భోగుల జీవనము నలవాటు చేసికొనినచో కడుఁజిక్కుల పాలగుదురు. ఇంతియ కాక బ్రహ్మచర్య మశక్యమనియు ననిపించును.<noinclude><references/> {{c|121}}</noinclude> cr825d3j9wbooc30g7d7hoes5xw7j5j 104 219138 572017 2026-08-25T21:10:02Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్థాశ్వాసము శ కమా లగును. ఇది యట్టిదిగాదు. ఇది వాక్యాలంకారమువలెఁ బదాలంకారము"గా గ్రహింపవచ్చును. ఇట్లే భీమనేన, బలదేవ శబ్దములలోని సేన, దేవ పదములు వ్యర్థములే. వేసుంధరా, ధరాధ...' 572017 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్థాశ్వాసము శ కమా లగును. ఇది యట్టిదిగాదు. ఇది వాక్యాలంకారమువలెఁ బదాలంకారము"గా గ్రహింపవచ్చును. ఇట్లే భీమనేన, బలదేవ శబ్దములలోని సేన, దేవ పదములు వ్యర్థములే. వేసుంధరా, ధరాధరాది పదములలోని మొదటి పదములును వ్యర్థములే. చూతవృ క్షాది శబ్దములలో ద్వితీయ పదములును వ్యర్థములే. ఇవన్నియు నిరర్థకదోషములుగా గణింపరాదు. ఇవియుఁ బదాలం కారములుగా గ్రహింపవచ్చును. కాన నిది యనిత్య దోషమే ౬. గ్రామ్యము కం. పామరులభాష గ్రామ్యము భామిని కటిగల్లములు విభాసిల్లుననన్ గోమలి చన్నులుఁ, గన్నులుఁ గామునిపండువు లొనర్చెఁ గడువడిననఁగన్. 00 నాగరకవ్యవహారము దెలియక వినువారికి వైరస్యము గలుగునట్లు మాటలాడు భాష గ్రామ్యము. అసభ్యభాషయని తాత్పర్యము. నాట కాదులందు విదూష కాదు లీ భాషను బ్రయోగించినను దగును. ఆట నది యౌచిత్యమునే కూర్చును. పాత్రా చిత్యమెఱుఁగక దీనినిఁ బ్రయోగించినచో దోషమే యగును. అధమప్రకృతులు నాయికానాయకు లగుచో నది గుణమే యగును. కాన ననిత్యదోషము. కటి, గల్ల, శబ్దములు ప్రాచీన కాలమున విద్వర్ణోములందు వ్యవహరింపఁబడెడివి కావు. వానిని పట్టి పామరులే వాడెడివారు. చన్నులు, కన్నులుగూడ నిట్టివేయని గ్రంధక్వర్త చెప్పెను. అప్పకవి కాళ్లు' పదను గ్రామ్యమనెను. కాని సామాన్యముగా నెల్ల కవులును గావ్యములందుఁ గటి, గల్లాది శబ్దములును, చన్నులు, కన్నులు, కాళ్ళు మొదలయిన శబ్దములను బ్రయోగించుచునేయు న్నారు. ౭. చ్యుతసంస్కారము కం. వ్యాకరణ దుష్టనుగుపద మేకడఁజ్యుత సంస్కృతాఖ్య; మిదియెట్లన్నన్ శ్రీకమల కాంతపది నే వాగర్మకుడనఁగఁ గరుణవారిధియనఁగన్. 00 వ్యాకరణ సంస్కార హీనమైనది చ్యుతసంస్కారము. కమలా శాంత గరుణావారిధి ఒనియు నవవలసియున్నడు? ఈమనుడు దీని ని సాధుదోషమ నెను.<noinclude><references/></noinclude> 77b178w8vicfway3eeb75q68wz1uja4 104 219139 572018 2026-08-25T21:10:32Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '*** కావ్యాలంకార సంగ్రహము "చిర సమేళన కాంక్షావిచిత్రరక్తి”సమ్మేళన మనవలయును, “ పావనదీవనా- చేయము” ఆచ్ఛిక మైన ‘దీవనా పదమును సిద్ధసమాసమధ్యమునందుంచుట దోషము. ఒక్క‘యావనుఁడు” యువక...' 572018 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>*** కావ్యాలంకార సంగ్రహము "చిర సమేళన కాంక్షావిచిత్రరక్తి”సమ్మేళన మనవలయును, “ పావనదీవనా- చేయము” ఆచ్ఛిక మైన ‘దీవనా పదమును సిద్ధసమాసమధ్యమునందుంచుట దోషము. ఒక్క‘యావనుఁడు” యువకుఁ డనవలెను. “సాంధ్యకాంతావియోగ బాష్పములం 'సంధ్యాకాంతి' అని యుండవలెను. ఇవన్నియు కవిభూషణ, సాహిత్యస్థాపక, ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయ, ప్రధానాంధ్రాచార్యులు రాయప్రోలు సుబ్బారావు గారివి. వ్యాకరణశిరోమణి చలమచర్ల రంగాచార్యులవారు అధ్వర్యము, నాయక్ అని ప్రయోగించిరి. ఆధ్వర్యపము, నాయికా అసవలయునుగదా! ౮. గూఢార్థము (నిహతార్థము - అని దర్పణకారాదులు) ౯, అన్యార్థము (అవాచకము) శం. కృతినఖ్యాతము గూఢం మన్యార్థం బై బతిశయరూఢివ్య పేత మన్యా క్షితిఁదగు; శోణితనయనుం డతఁడవఁగ సమానుఁడితఁడహిధ్వజుఁడనఁగన్, గూఢార్థమనఁ గావ్యములం దప్రసిద్ధమగు నర్థముగల పదమూ॰ రెండగములు గల పదమున శప్రసిద్ధమగు వర్థమునఁ ఐయోగం గూఢార్ధము నిహతార్ధము. అపమర్థమునకును దీనికిని భేదమేమన యోగరూఢ పదములలో యాగి కార్థమునుబట్టి పెక్కర్థములు వచ్చుచున్నను బొత్తుగా సప్రసిద్ధమైన యర్థమునఁ బ్రయోగించుట యసమర్థము. ఆటఁ ఐదమునకుఁ బ్రసిద్ధార్థమునుదప్ప నప్రసిద్ధార్థమును బోధింప సామర్థ్యమేలేదు. ఇట శోణితనయనుఁడు' అనుచో శోణితపదము పంకజూది పద ములపలె యోగరూఢపదము గాదు. ఇది వాచక పదమే. దీనికి నెత్తురు, ఎఱువు, అను రెండర్థములు బోధించుటకు సామర్ధ్య మున్నది. ఉన్నదిగదాయని 'ఎఱుపు' అమనర్ధమునఁ బ్రియోగించరాదు. ఏలవ నాయర్ధ మప్రసిద్ధము. ఇదియే గూఢార్ధము లేక విహశార్థము. ఇది యనిత్యదోషము. శ్లేషాదులం దిది దోషము గాదు. అసమర్థ దోషమా, విశ్యదోషము. అన్యార్థమన రూఢిచ్యుతము అనఁగా రూఢిలేనిది. ఇదియే ఆవారక దోష మనియుఁ జెప్పఁబడును. పైపద్యమున 'సమానుడు' ఆన మానసహికుఁడు అని - యర్థము, ఈ ణుర్థమున (సమాన పద మవాచకము. లేక రూఢిచ్యుతము . అసమర్థ మునకును దీనికిది భేదమేమవలంబం ది పదములు యోగ, రూఢములు- “ సమాన”<noinclude><references/></noinclude> 4x7k9ddopqjwe4pbw4seug958vxgq03 104 219140 572019 2026-08-25T21:10:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చకు తుర్థాశ్వాసము. పద మట్లు యోగరూఢముగాదు. ఆది తుల్యార్ధమునందే రూఢము. మానసహితుఁడు అనుసిర్ధమున రూఢము గాదు. కవిభూషణ రాయప్రోలు సుబ్బారావుగారు “తారాసహస్రమండిత। వారా చము పగిద...' 572019 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చకు తుర్థాశ్వాసము. పద మట్లు యోగరూఢముగాదు. ఆది తుల్యార్ధమునందే రూఢము. మానసహితుఁడు అనుసిర్ధమున రూఢము గాదు. కవిభూషణ రాయప్రోలు సుబ్బారావుగారు “తారాసహస్రమండిత। వారా చము పగిది” అని యాకాశార్థమున నారాచపదమును బ్రయోగించిరి. ఇది యవా చక దోషము. ౧౦, అశ్లీలము కం. వీడ, జుగుప్సా మంగళ శీలములగు పదము లొకటఁ జేర్చిన యనియ శీలములగుఁ గృతి నేత 3 న్మూలములగు త్రివిధ భేదముల నెఱిఁగింతున్. 3 వ్రీడాకరము, జుగుప్సాకరము, ఆమంగళశంకాకరము, అని యశ్లీలము త్రివి· ధము. అయితే యశ్లీలమనసేమో లక్షణము చెప్పఁబడలేదు. వామనుఁడు “ఆపథ్యా ర్థాంతర మసభ్యస్మృతి హేతుశ్చాన్లీలం" ఒక పదమున కనేకార్థములుండ క మసభ్యముగా నుండినను, సభ్యార్థవాచకమైనను నేక దేశ ద్వారమున వసభ్యార్థమును. స్మరింపఁజేయుచున్నను, అట్టిదోష మళ్లీలను నేను. “ఆశ్రిః ఆస్య ఆస్తి" (దీనికి నవఁగా దీనిని వినుటచే అశ్రీ లేక యశోభనము గలుగును) అను వ్యుత్పత్యర్థమున “కండూ రస్య అ స్తీతికండూలః” అన్న చోటనువలె మత్వదీయ "ల" ప్రత్యయమును బృషోద రాది పాఠమున శ్రీయొక్క రేఫమునకు 'ల' కారమును వచ్చి ఆశ్లీల పద యేర్పడినది. 6వర్చః, అనుపదమునకుఁ దేజమా, (విష్ణ, (మలము ) అనియు నర్థద్వయము గలడు. ఇందొక యర్థ మసభ్యము. ఇట్లే ఁబుల్లి, పదమున శాంధ్రభాషలో చిన్న ఆను నర్థమును, పురుష చిహ్నము అనునర్థమును గలవు. ఇందు రెండవ యర్థ మసభ్యము. శృకాటికా, ఇం దేశ దేశమగు కాటి, పదము శ్మశానార్థమును బోధించుచు నసభ్యస్మృతి హేతు నగుచున్నది. ఇట్లే గుద్దలి, పదమాలోని గుద్ద, పద మ సభ్య స్మృతి హేతువగుచున్నది. కం. వసుదేవ యోనిగోపీ విసరమహాపీనకుచనవీనా శ్లేషో ల్లసితుండనఁ గాలిందీ రసవిహరణ కరణనిత్యరసికుండనఁగన్. CC-0. Jangamwa Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> 7k9shbuqjof8yu54yoxf2y06qpjx1c9 104 219141 572020 2026-08-25T21:12:43Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 572020 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" /></noinclude>{{p|fs150|ac}}30</p> {{p|fs125}}సంయమము</p> {{Largeinitial|భో}}జనమునందలి కొన్ని మార్పులకు కస్తురబాయి జబ్బే కారణమని క్రిందటి ప్రకరణమునఁ జెప్పఁబడెను. కాని యిపుడు ప్రతిదినమును మార్పులకుఁ గారణము బ్రహ్మచర్యము. మొదటి మార్పు పాలను మానివైచుట. పాలు ఇంద్రియ వికారముల నెక్కువచేయునని తొలుదొలుత నేను రాయచందుభాయిగారి వలన వింటిని. ఆహారమునకు సంబంధించిన కొన్ని ఇంగ్లీషు గ్రంథములు చదువుటవలన నీయభిప్రాయము రూఢమాయెను. కాని బ్రహ్మచర్యవ్రత మవలంబింపనంతవఱకు పాలను పరిత్యజించు నిశ్చయమునకు రాఁజాల నయితిని. శరీరరక్షణకు పా లుండి తీర నక్కఱలేదని నేను లోఁగడనే యెఱిఁగికొనియుంటిని గాని పాలు వడిగా విడనాడవీలయిన వస్తువా ? ఇంద్రియదమనమునకు పాలు విడనాడుట మే లను సంగతి ఒకనాఁటికంటె మఱియొకనాఁడు నాకు తెలిసివచ్చు చుండఁగా, ఆవులు కలవారును, గేదెలు కలవారును అవులకును, గేదెలకును జేయు హింసను దెలుపు కొన్ని గ్రంథములు కలకత్తానుండి దిగెను. ఆగ్రంథములు చేసిన పని కడుఁ జమత్కారము. నే నా విషయమును కేలన్ బేక్ గారితోఁ జర్చించితిని. సత్యాగ్రహేతిహాసమున కేలన్ బేకుగారిని గూర్చి వ్రాసి యుంటిని. వెనుక నొకప్రకరణమున వీరిని దడవియు నుంటిని.<noinclude><references/> {{c|122}}</noinclude> n9maag3oaw6w73w3tjy5ji9ltthwbcq 104 219142 572021 2026-08-25T21:13:03Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము ఇట యోని, మహాపీన, కాలింది, ఆను పదములు క్రమముగా వ్రీడా, జగుప్సా, ఆమంగళశంకాకరములు. మరియు నిట పీవి, అను వర్ణద్వయము పీయి, అను జగుప్సార్థమును స్మరింపఁజేయుచున...' 572021 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము ఇట యోని, మహాపీన, కాలింది, ఆను పదములు క్రమముగా వ్రీడా, జగుప్సా, ఆమంగళశంకాకరములు. మరియు నిట పీవి, అను వర్ణద్వయము పీయి, అను జగుప్సార్థమును స్మరింపఁజేయుచున్నది. కాన విజయు ఇక్లీలదోషమే. ఇట్టిచో పీయి, అనుపదమే యుండనక్కఅలేదు, శబ్దములు తత్సజాతీయ వర్ణములు గల శబ్దాంతరమును స్మరింపఁజేయుచుఁ దన్మూలయిన నర్ధాంతరమును వ్యంగ్య మొనర్చునని చెప్పియుంటిమి గదా! ఇట్లే చకాసేపన సప్రాయైః, ఆనుచో “సేప, అగు సక్షర ద్వయము & శేష, అను పదమును స్మరింపఁజేసి వ్రీడాకర మగునున్నది గదా! మరియుఁ గొన్నియెడల సంధిపళమున నక్లీబార్థము దోఁచును. ఎట్లన నీచుల్లి పాయ (నీచు + ఉల్లిపాయ) మోమడ్డంబు గదల్చె (మోము + అడ్డము). ఇవియును వీడాక రము లే. కాన నివియును ద్యాజ్యములే. య వామనుడు అశ్లీల దోషమున కపవాదముగా “నగుప్తలక్షిత సంవృతాని (గుప్తము, లక్ష్మితము, సంవృతము నగునది యశ్లీలముయినను దోషము గాదు) అని చెప్పెను. గుప్తమనఁగా నసధ్యార్థము దోఁచుచున్నను నది యప్రసిద్ధముగా నున్నచో దోషముగా నేరదు. ఎట్లన "సంబాధ” పదమునకు సంకటము, స్త్రీ యోని ఆను వర్థ ద్వయ మున్నను నసభ్యార్థమునఁ బ్రసిద్ధిలేదు. ఇల్లే ఁబెల్లము, పదమునకుఁ బురుషు చిహ్నము, గుడము, అశు నర్థ ద్వయ మున్నను నసన్యార్థి మునఁ బ్రసిద్ధిలేదు. కాన నిది దోషజుష్టము గాదు. లక్షితమన నొక పదమునకు ముఖ్యార్థము చేఁ గాక అ అక్ష్యార్థము చే నశ్లీలత దోఁచినను నది దోషముగాదు. జన్మభూమి, పదము లక్షణచే గుహ్యార్థ మును బోధించునుగాని ముఖ్యార్థము చేఁ గాదు. అట్లే యజ్ఙయోని కమలయో న్యాది పదములును నశ్లీలములు గావు. (కేవల యోనిపద మళ్లీలమే) కాన నిదియు దోష జుష్టము గాదు. సంవృతమన లోకముచే నాదృశమైనది. అనఁగా స్వీకృత మైనది . సుభగా, భగినీ, భగవతీ, ఉపస్థానము, అభి పేతము, కుమారీ, దోహదమ, శివలిం గము, పుంలింగన, స్త్రీలింగము, త్రికోణము, ప్రజాపతి, చాముండ, కమలము, విమలను, అరులను, పూఁబోఁడి, (విరిబోఁడి మొ.) మొదలగు పదసులు దృతము అగుటచే నిందశ్లీల శంకాలేశమును గానరాదు. కావున లో కాదృత మైన శబ్ద మసభ్యము గాదు. సంవీతస్య హి లోకేనే నదోషాన్వేషణం క్షమం శివలింగస్య సంస్థానే కస్యా సభ్యత్వవాసనా ? gvege లోకసమ్మతమగు పదము దుష్టముగాదు. శివలింగము, అను పదమున నెవని శసభ్యత్వ భావన గులుగును. wadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> mxbp74xvsk7fdawz5t341qijqm8j6vw 104 219143 572022 2026-08-25T21:14:23Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '58 చతుర్థాశ్వాస కొన్ని పదము లొక కాలమున సక్లీ లార్థమును బోధించును. మరొక కాల మున బోధింపవు. పూర్వకాలమున కుడుచు, పద మళ్లీ లార్ధమున లేదు. ఇక్కాలమునఁ గలదు. కాన నిది పరిత్యాజ్యమే. కే...' 572022 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>58 చతుర్థాశ్వాస కొన్ని పదము లొక కాలమున సక్లీ లార్థమును బోధించును. మరొక కాల మున బోధింపవు. పూర్వకాలమున కుడుచు, పద మళ్లీ లార్ధమున లేదు. ఇక్కాలమునఁ గలదు. కాన నిది పరిత్యాజ్యమే. కేవలమగు గుడుచు, పద మళ్లీలము కాని (విందు గుడుచు మొదలు నెడఁ బదాంతో సంయోగమున సల్లీలార్ధము దోఁచదు. ఆష్లే బొక్క, తెడ్డు, నాకు, పీలకు, చీఁకు, పానము మొదలగునవియుఁ బదాంతర సంయో గమున సప్లై లార్థకములు గా లేవు. ఎట్లన, నక్కలు బొక్కలు వెదకును. కుండకుఁ దగిన తెడ్డు; మందు నాకెను; చెట్టు పీఁకెను; పిల్లవాఁడు తిత్తిఁ జీఁకుచున్నాఁడు ; వాఁడు సురాపానము చేసెను. ఇత్యాదులు లోకాదృతములై యున్నవి. కాన నీ యశ్లీల విష యమున ముఖ్యముగా లోకాదృకత్వమును గమనింపవలెను. అశ్లీల దోషము సురతారంభాదులందును, శాంతరస కథలయందును నది దోషముగాదు, గుణమే యగును. కం. భగము వికసింపఁజేయుచు బిగఁబట్టును లోనఁ జొరి నభేద్యంబుగఁ, ద ప్పగఁద్రోయుచు బెణికించుచు బిగి తోడలం జుట్టిపట్టి బిట్టలరిం చేజా. ఇది సురతగోష్ఠిలో గుణమే యగును. కం. బలిసిన, నడిమికిఁ జీలిన, వెలికిలఁబడు కప్పకడుపు వికమునఁ దడియై యలరెడు నుపస్థఁ గనుఁగొన నలరుసెకి కృమిదక్క నన్యమగు జంతువిలకా. కం. తగ మేహనంలుపై ప వ్యగుల్భమిడి దాని పైఁ దదన్యంబిడి గ ట్టిగఁ కూర్చుండుట యో భా వ్యగుణా! ముక్తాసనాఖ్యమై పెంపొందుణా. ఇది శాంతికధ కావున నిట్టియెడ గుణమే యగును. ౧౧. అప్రతీతికము కం, అల శాస్త్రపురాణముల నె కల శబ్దం బప్రతీతికంబగుఁ గృతులన్; C0. Jangamwadi Math Colleton. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> 0fnfdmbq038t2gosi7om90qhp0bjix8 104 219144 572023 2026-08-25T21:14:33Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము దలఁతు వృషాకపిఁ ద్రిజగము నెలమి నజావృతముఁ జేయు నీశ్వరుఁడనఁగr. KO శాస్త్రపురాణములలో మాత్రమే ప్రసిద్ధమై లోకవ్యవహారమునఁ గాన్పింపని శబ్ద మప్రతీతికము . వృష...' 572023 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము దలఁతు వృషాకపిఁ ద్రిజగము నెలమి నజావృతముఁ జేయు నీశ్వరుఁడనఁగr. KO శాస్త్రపురాణములలో మాత్రమే ప్రసిద్ధమై లోకవ్యవహారమునఁ గాన్పింపని శబ్ద మప్రతీతికము . వృషాకపి, (శివుడు-విష్ణువు) ఆజా (మాయ - అజామేకాం లోహిత కృష్ణశుక్లాం బహ్వీం ప్రజాం జనయంతి సరూపం) అను శబ్దములు వైదిక శబ్దములు * ఇవి లోక వ్యవహారమునఁ గానరావు. శాస్త్ర పురాణ ప్రసిద్ధములని చెప్పి వైదికపదమాల నేల యుదాహరించె ననవచ్చును. వేదము గూడ శా శాస్త్రమువంటిదే. రెండును బ్రభుసమ్మితములే. కాన రెండును దుల్యములే. ఇకఁ బురాణ ప్రసిద్ధము లనుగూడ సప్రతీతికములనుట యుక్తము గాదు. ఏలన, భాషలో గల శబ్దములలో ముక్కాలుమువ్వీసముముప్పరక యన్నియుఁ బురాణ ప్రసిద్ధము లేకదా ! అవి యప్ర తీతికములగుచో గత్యంతరమేమి? కావ్య ప్రకాశ, సాహిత్యదర్పణ, కావ్యాలంకార సూత్రాది గ్రంధములలో శాస్త్రమాత్ర ప్రసిద్ధమగు పదమాసే యప్రతీతికముగాఁ దద్గ్రంథకర్తలు పేర్కొనిరి. వారి యుద్దేశము శాస్త్ర పారిభాషిక పదమే యప్రతీతిక మని. "యత్కించిచ్ఛాస్త్ర పారిభాషిక మిత్యర్థః - ఇతి సారబోధిన్యాం స్పష్టం”- అని వామబాచార్యపండితుఁడు తెలిపెను. మరియు వారిచ్చిన యుదాహరణములలో రూపస్కంధ, నాంతరీయక, ప్రభృతి పారిభాషిక పదములేకలవు. కావున వృషాకపి, ఆజా శబ్దములు రెండుసఁగూడఁ బారిభాషిక పదములు గావు. కాన నవి యప్రతీతిక దోషములు గావు. వృషాకపి, అజా శబ్దముల ప్రయుక్తములనుట తీసను. ప్రతాప రుద్రీయ కర్త 'మను' శబ్దకును నప్రతీతిక దోషముగా సుదాహరించెను. అదియును బారిభాషికము గాదు. కావున దానినిఁగూడ సప్రయుక్తమునుటయే లెస్స. రూప స్కంధపదము బౌద్ధుల తత్వశాస్త్రమునందును, వాంతరీయక పదము తర్కశాస్త్రము నందును బ్రసిద్ధములు. ఇది యనిత్యదోషము, పక్తయు, బోద్ధయుఁ (నిరువురును దత్తచ్ఛాస్త్ర విషయజ్ఞాలీగుచో నప్రతీతికము దోషము గాదు. ఎట్లన, శా. ప్రాతఃకాలము వాయసంలు భణివాపత్యోక్త శాస్త్రంబులోఁ దారిజ్ స్థానులు చెప్పుఁ డెవ్వియను చందంబొప్పఁ గౌకాయనం జాత్యుంబలరార నుత్తరము విస్పష్టంబుగాఁ గోకిల వ్రాతంబిచ్చెఁ దుహీ తుహీ యని గృహారామ ప్రదేశంబునకొ. 'తుహ్యోస్తాత జ్జన్యతరస్యాం' అను సూత్రమును తెలిసినవారు వక్తయు - a లేదా ochi కేవల, వృక్షయే వైయాక్షరణుఁ డగుచో నిట<noinclude><references/></noinclude> o0yxdov3948i5yn35z7aop1967zxgsd 104 219145 572024 2026-08-25T21:14:41Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1.చ శుర్థాశ్వాసము - దోషమే. ఇట్లే యితర శాస్త్రములందలి యిట్టి విషయముల కుదాహరణములను దెలిసికొనవలెను. ౧౨, అప్రయోజకము కం. అవి శేషవిధాయకమై కలిసినపద మప్రయోజకము; భూతివిభా ధవళితహరసు...' 572024 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>1.చ శుర్థాశ్వాసము - దోషమే. ఇట్లే యితర శాస్త్రములందలి యిట్టి విషయముల కుదాహరణములను దెలిసికొనవలెను. ౧౨, అప్రయోజకము కం. అవి శేషవిధాయకమై కలిసినపద మప్రయోజకము; భూతివిభా ధవళితహరసుతుఁ గొలుతును నవనళినవార ద్విపాస్యు నయముగననఁగ. OE శబ్దమునకు ప్రయోజనములేని విశేషణ ప్రయోజకమగును. ఇట " హర -భూతివిభేధవళిత' అను విశేషణమును, 'ద్విప' శబ్దమునకు 'నవనళినహర అను విశేషణమును బ్రయోజన రహితములు. ఇవి యప్రయోజక దోషములు. దర్పణ కార, కావ్యప్రకాశకారులు దీనిని 'అపుష్టార్థము' అను నర్థదోషముగానే పరిగ ణించిరి. ఈ విశేషణములవలన నర్థ పుష్టి లేదు. కావ నపుష్టార్థమనుబయే లెస్స. వెను , 6 మిశత్యర్థాననుఁడు మొదలయిన విశేషణములు గూడ నపుష్టార్థములే 513 -యని తెలిపితిమి. 30. దూరార్థము 03. క్లిష్టము ధారుణిఁ బవనాశ నేంద్ర ధర మకుటాలు కారమణిజనక పరపు శ్రీరమణకుమార రూప దీపితుఁడనఁగ, క్లిష్టమనఁ గ్లేశయుక్తము, తాత్పర్యము నిర్ణయించు సామగ్రిలేమి విలంబముగా వర్ధము ప్రతీకమగుటచే గ్లేశయుక్తను. పవనాశనేంద్రధర = శివునియొక్క మకు -టాలంకారమణి = మకుట భూషణమగు చంద్రుని యొక్క, జనక = తండ్రి యగు సముద్రునియొక్క; వరపుత్తి = శ్రేష్ఠపుత్రిక యం లక్ష్మి యొక్క; రమణ = భర్త యగు విష్ణువుయొక్క; కుమార = పుత్త్రిుఁడగు హన్మధునియొక్క; రూప = రూపము వంటి రూపముతో; దీపితుఁడు = శోభిల్లువాఁడు, ఈ యర్థ మెంతయుఁ గ్లిష్టముగా నున్నది. ఈ దోపము సమాసగతమే యగు పదదోషము, CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> k0b3ixvzzxo10yrfy8jo625w5vhap71 104 219146 572025 2026-08-25T21:14:50Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము ౧. సందిగ్ధము కం. సందిగ్ధమనఁగఁ జెలఁగును సందేహాస్పదపదంబు సమరధరిత్రీ సందీపిత జయశాలిపు రందరనుత విక్రముండు రాముండనఁగ. SC అర్థ నిర్ణయమున సందేహమునకుఁ దావిచ...' 572025 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము ౧. సందిగ్ధము కం. సందిగ్ధమనఁగఁ జెలఁగును సందేహాస్పదపదంబు సమరధరిత్రీ సందీపిత జయశాలిపు రందరనుత విక్రముండు రాముండనఁగ. SC అర్థ నిర్ణయమున సందేహమునకుఁ దావిచ్చు పదము సందిగ్ధము. రాముఁ ఉనఁగా శ్రీరాముఁడా ? పరశురామఁడా ? యను సందేహము గలుగుచున్నది. శాన సంసిద్ధము. గా ఇది యొక ప్రకరణాంతర్గతమగుచో నా ప్రకరణమునుబట్టి నిస్సందిగ్ధము గా నారనిర్ణయమగును. కాన నిట్టిచో దోషము గానేరదు. ఇట్టిది గాక ప్రకరణ మధ్య మగననున్నను నర్థనిర్ణయమున సందేహమునకుఁ దానిచ్చినచో నది సందిగ్ధము. ఎట్లవ, నీక్రింది ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయ ప్రధానాంధ్రాచార్యుణ పద్యరత్నమును గనుఁడు.. గీ. నిమ్మ చెట్టులేఁగొమ్మ పందిళ్ళ క్రిందఁ బుస్తకపుఁ బేటికలను వాహస్తగదిత చిత్రసూత్రమునందు వసించియున్న దోయి యిందాక మనప్రేమయును సఖుండ! పుస్తకపుఁ బేటి యనఁగాఁ 'బుస్తకముల పెట్టె' యనియా? లేక పుస్తకమను పెట్టె యని రూపకమాకి హస్తగదితసూత్ర మనఁగా హస్తముచేత వ్రాసిన చిత్తరు పనిలేక చిత్రమైన శ్రాఁడని యా ? లేక చిత్రమగు మాత్రమని రూపకమా? అని సందేహము. ఇటఁ బ్రకరణముగూడ నీ సంధి సంది గార్థమును నిర్ణయింపఁజాలకు. ౧౫. విపరీత ధీప్రదము, ('విరుద్ధమతికృత్తు' అని దర్పణకార కావ్యప్రకాశకా రాదులు,) కం. జగతిగా విరుద్ధమతికర మగునది విపరీతధీప్రదాఖ్యంబనఁ గాఁ దగుఁగృతుల; నకులహీనుం దగు నితఁడన నంబికా విటాసక్తుఁడనన్. OF విరుద్ధాభిప్రాయమును అనఁగా పనుకొన్న యర్థమునకు విరుద్ధమైన యర్థమును గలిగించు పదము విప్పదీరధీ పదములం ఆకులహీన్పుడు కులహీనుఁడు గానివాడు)<noinclude><references/></noinclude> agfyjf3giwkenchmnc0i6m1bmkpg2la 104 219147 572026 2026-08-25T21:14:58Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్థాశ్వాసము ४० -అంబికా విటాసక్తుఁడు (అంబికకు విటుఁడగు (పతియగు ) శివునియందాసక్తుఁడు) అను పదములు గ్రమముగా కులము లేనివాఁడనియు (సవిద్యరే కులం శాస్యసః ఆకులః సదాసౌహీనః ఆను వి...' 572026 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్థాశ్వాసము ४० -అంబికా విటాసక్తుఁడు (అంబికకు విటుఁడగు (పతియగు ) శివునియందాసక్తుఁడు) అను పదములు గ్రమముగా కులము లేనివాఁడనియు (సవిద్యరే కులం శాస్యసః ఆకులః సదాసౌహీనః ఆను విగ్రహముచే నీ యర్థము వచ్చును.) తల్లికి మిండఁడగు వానియం దాసక్తుఁడనియు విరుద్ధార్థముల నిచ్చుచున్నవి. ఇది సమాసగతమే యగు ౧౬. అవిమృష్ట విధేయాంశము -కం, అనికృష్ట విధేయంబగుఁ జవిలిన వర్ణ్యాంశ మప్రధానంబై నన్ నవనవ సంఫుల్లలతాం తవసంతము వచ్చె నిపుడు ధరణికనంగన్. 90 “ఆకువాద్యమను _క్వైవ నవిధేయ ముదీరయేత్" (అనువాద్యాంశమును జెప్ప కయే విధేయాంశమును జెప్పరాదు.) అని న్యాయము. ప్రధానభూతమగు వర్ణ్యాంక మప్రధానముగా వర్ణింపఁబడినచో సవిమృష్ట విధేయము. (ఆవిమృష్టము = ప్రధాన ముగా నా పేక్షింపఁబడని లేక ప్రధానముగా విమర్శింపఁబడని విధేయము = విధే యాంశము గలది. అని వ్యుత్పత్యర్థము.) వాఁడు మూర్ఖుఁడు' అనుచో 'వాఁడు” అనువాద్యము లేక ఉద్దేశ్యము; 'మూర్ఖుఁడు' విధేయాంశము. ఇట మొదట ననువాద్య మును బిమ్మట విధేయమును గలదు. అట్లుగాక 'మూర్ఖుఁడువాఁడు' అన్నచో విధే యాంశము మొదటను, అనువాద్యాంశము తరువాతను వచ్చినవి. ఇది యవిమృష్టవిధే యాంశము అట్లే " వసంతము నవనవ సంఫుల్లలతాంతము” అన్న చో వసంత మను వాద్యమును నప ... లతాంతము విధేయము నగును. ఇట నట్లుగాక “నవసప ... - లతాంతము వసంతము” అవి యున్నది. విధేయము ముందును నేను వాద్యము తరువా - తను వచ్చి:వి. కాన వవిమృష్ట విధేయాంశము, " స్వర్గ గామటి కాలిబంఠన పృధోచ్ఛూ వైః కిమేభిర్భునై” (స్వర్ణనను నొక -చిన్న పల్లెను గొల్లఁగొట్టుటయందు వృధ గా బలిసిన యీ చేతుల చేనేమి ప్రయోజనము?) ఆనుచో ‘భుజముల బలుపు వ్యర్ధము.' అని తేలినది. ఇట పైయర్థము విధేయము. 'బలుపు, అనువాద్యము లేక ఉద్దేశ్యము. అనువాద్యము ముందును విధేయము పిమ్మ టను నుండవలసియుండఁగాఁ గవి తారుమారుగా బ్రయోగించెను. ఇది దోషము . ఇట్లే వాముపావులు, ఆనవలసియుండఁబావులంవారు, అన్నచో నీదోషమే. ఇది వాక్యగతము గాదనియుఁ ఐద్యలేమేకాని సమాసగతమనియుఁ గొందఱి యభి CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> 4bqcq81ouojla92hl5zqmfy3pj8haq6 104 219148 572027 2026-08-25T21:15:06Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము ప్ర్రాయము. సమాసగతయే యన్నచో పాపులువారు, మూర్ఖుఁడువాఁడు, 'చెంద లగు రావులతో సమాసము లేదు, కావువ సనూ సగతమేయని నియమింప వీలు లేదు. ౧౭. పరుషము (దుశవము లేక శుత్ర...' 572027 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము ప్ర్రాయము. సమాసగతయే యన్నచో పాపులువారు, మూర్ఖుఁడువాఁడు, 'చెంద లగు రావులతో సమాసము లేదు, కావువ సనూ సగతమేయని నియమింప వీలు లేదు. ౧౭. పరుషము (దుశవము లేక శుత్రికటువు) కం. శ్రుతికటువులైన పదములు కృతిఁబరుషములనఁగఁ జెలఁగు నిలఁగృ ధేర్జా పతిమూర్ధధృతార్ధోడ్వధి పతిఁగొల్తు నభీష్టసిద్ధి ఫలమునకనఁగన్, చెవులకుఁ గరిసము గాఁ దాఁకు పదము పరుషము. 'కుÌడా ” ఇత్యాది శము పరుషము, శ్రుతిదుష్టాదయోదోషా ఆనిత్యా యేచ దర్శితాః ధ్వన్యాత్మ స్యేప శృంగారే! తేహేయా ఇత్యుదాహృతాః 'అనిత్యములగు (తిదుష్టాదిదోషములు ధ్వన్యాత్మి భూతమకు శృంగారముననే హేయములు' అని ధ్వనికారుఁడు చెప్పుటచే నీ పరువరూపదోష మనిత్యము. కోమలపదరదన గల శృంగార, కరుణ, శాంతములలో నివి దోషమగును. కాని రాష్ట్ర, వీర, భయానక, అద్భుతరసములలో నికి దోషముగాదు. మరియు గుణమే యగును. ఈ గ్రంధకర్త దర్పణకార, ప్రకాశకారాదులు తెలిపిన అనుచితార్థ, దోషము దెలుపలేదు. దాని నిటఁ జూపుషము. "భూరా ఆమరతాంయాంతి పశుభూతా రణాధ్వరే” (రణయజ్ఞమునఁ బళు వులై కూరులు దేవత్వమును బొందుచున్నారు.) అనుచో “పశు” శబ్దము మును వ్యక్త పఱచుచున్నది. ఏలనఁ బశువు (మేఁక) యజ్ఞమున బలాత్కారముగా గట్టి వధింపఁబడుచున్నది. అవి కట్టఁబడునపుడు కాని వధింపఁబడునపుడు గాని తన విక్ర మాదులను బ్రదర్శించుటలేదు. పైఁగాఁ రాలిపోవ యత్నించును. కూరులు శత్రు వులు దమ్ముఁ బట్ట వచ్చినపుడు తుని వఱకును బోరాడి వీరమరణము నొండవలెను. అట్లుగాక పాఱిపోవుట వీరధర్మముగాదు. ఇటఁ బళుత్వారోపణము చే కూరులు పిడికిపందను నేనుచితమగు నర్థము వచ్చుచున్నది. కాన నీది యనుచితార్థ రూపదోషము, దర్పణకార, కావ్య ప్రకాశకారులు 'ఆపుష్పము'ను ఆర్థదోషముగాఁ బరిగ ణించిరి. ఇతఁడు పడదోషముగా గణించెను. వారప్రయోజక దోషమును దెలుప లేదు. అది అపుష్టార్థముగానే వారు గణించిరి igitized by e Gangotri<noinclude><references/></noinclude> cl3xodwz07gdwg8cwf01844ebxd6bqs 104 219149 572028 2026-08-25T21:15:13Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్థాశ్వాసము దర్పణకార ప్రకాశకారులు పదదోషములు పదునా తెలిపిరి. ప్రతాప రుద్రీయ కర్తయు భట్టుమూర్తియుఁ ఐదునేఁడు దెలిపిరి. ఈ పదునేఁడింటిలో వారిచ్చిన “అనుచితదోషము' లేదు. వా...' 572028 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్థాశ్వాసము దర్పణకార ప్రకాశకారులు పదదోషములు పదునా తెలిపిరి. ప్రతాప రుద్రీయ కర్తయు భట్టుమూర్తియుఁ ఐదునేఁడు దెలిపిరి. ఈ పదునేఁడింటిలో వారిచ్చిన “అనుచితదోషము' లేదు. వా రీయని 'ఆపురదోషమును' వీరిచ్చిరి. మరియు నధికముగా 'అప్రయోజకదోషము' నిచ్చిరి. దర్పణకారుఁడు నిరర్థకము, అసమర్థము, చ్యుత సంస్కారము, అను మూఁడును గేవల పదదోషములనియు, దుళ్ళవ, త్రివిధాశ్లీల, అనుచితార్థ, ఆప్రయుక్త, గ్రామ్య, ఆప్రతీతిః, సందిగ్ధ, సబూర్థ, నిహతార్థ, ఆవాచక, క్లిష్ట విరుద్ధమతి కృత్తు, అవిృష్ట విధేయాంశము, లను పదుమూఁడును బదవాక్యోభయదోషము అనియు, మరల వీనిలో దుశ్రవ, త్రివిధాశ్లీల, నేయార్థ, నిహతార్థ అవాచక దోష ములు పదాంశమునఁ గూడ సంభవించునని యును జెప్పెను. క్లిష్టు, అని మృష్ట విధే యాంశ, విరుద్ధమతి కృద్దోషములు సమాసమునందే సంభవించునని శావ్యప్రకాశ కా రాదులు తెలిసిం దర్పణ కారుఁడిచ్చిన పదాంశదోషముల కుదాహరణములను జూపుదు .. ౧, పదాంశ దుశవ దోషము కురు దేవకార్యం”ఇట ధ్యై వర్ణము ప్రతి కటువుగా నున్నది ఆ 'సిధ్యై' పదమాయొక్క యంళ మైన పద, పదాంశ రూప దుశవ దోషములకు భేదమేమి ? యన్నచో వర్ణ ద్వయము దుళవము గా నున్నచోఁ బదదోషమనియు సేక వర్ణము దుష్ప్రవము గా నున్న చోఁ బదాంశదోషమనియును బండికుల యభిప్రాయము. ౨. పదాంశాశీల దోషము "పాణిఃపల్లవ పేలవః” ఆనుచో పేలవ, పదాంశమగు 'పేల' అను వర్ణ ద్వయము లాట, భాషయందు వృషణార్థకమై యక్లీలరూపదోష మగుచున్నది . లాట, భాష తెలిసినవారికే యిందలి యశ్లీలత గోచరించును. ఇతరులకుఁ గాదు. ఒక భాషలోని యొక పదము మరొక భాషలో నశీలార్థక మయినంత మాత్రమున దానినిఁ బ్రయోగింపరాదనుట యెట్లు పొసఁగును. ఆరవభావలో ఆకు, అనగృహ మని యర్ధము. ఆంధ్రభాషలో నాపడ మళ్లీ లార్ధకము. కావున నరదభాషలో నీపద మును బ్రయోగింపరాదనుట యెట్లు? ఆరవవారి కందలి యశ్లీలత యెట్లు గోచరిం చును. కావున సంస్కృతభావలోనే యీ పదాంశము అశ్లీలార్థమును దెలుపుచు న్నచో నది దోషముస్తాల ను ని॥ పేలవ పదములో తిం ప్రదాంశమగు పేల an<noinclude><references/></noinclude> 894eek7nhe8xs54bf32hkz5xf8wr81t 104 219150 572029 2026-08-25T21:15:23Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము యనుసది యశ్లీలార్థకముగా మనము గ్రహింపనక్కఱలేదు. ఇంక దీని కుదాహరణము - గుద్దలి, అను పదములోని పదాంళమగు గుద్ద, అనునది. ఇది యాంధ్ర భాషలో నళ్లీ లార్థకమే. “గుద...' 572029 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము యనుసది యశ్లీలార్థకముగా మనము గ్రహింపనక్కఱలేదు. ఇంక దీని కుదాహరణము - గుద్దలి, అను పదములోని పదాంళమగు గుద్ద, అనునది. ఇది యాంధ్ర భాషలో నళ్లీ లార్థకమే. “గుద్దంటఁ ద్రవ్వి త్రవ్వి " ఇత్యాది ప్రయోగములును గలవు. బహుశః ఆకాలమున నది యశ్లీలార్థమున లోకవ్యవహారమునఁ గానరాక యుండవచ్చును.. ఈ కాలమున పది యశ్లీలమే. 3. పదాంశ నేయార్థక దోషము " సంగ్రామే నిహతాళ్ళూరా వచోవాణత్వమాగతాః” (సంగ్రామమున మర ణించిన కూరులు వచోవాణత్వమును (గీర్వాణత్వమును - దేవత్వమును) బొందిరి. ఇట 6వచోవాణ, శబ్దం గీర్వాణార్థకముగా గల్పింపఁబడినది. కాని యీ యర్థ మును బోధింప నాశబ్దమునకు సామర్థ్యము లేదు. ఏలన సమస్తమగు గీర్వాణ, శబ్ద ద్వయమే యాయర్థమునందు రూఢము. వవాచోణ శబ్దమునందలి యేకదేశనుగు వచ శృబ్దముచే గీ, శ్శబ్దమును లక్షింపఁజేయుట సేయర్ధము. రూఢి ప్రయోజనములలో నేదేని నొకదానినిఁబట్టి లక్ష్యార్థము వచ్చును. ఇట నచో నా డైక దేశనుగు వచళ్ళబ్దము గీ, శ్శబ్దమును బోధింప రూఢి ప్రయోజనములు రెండును లేవు. నేయార్థమనఁ గవికల్పి ర, పదాంశ నిహతార్థదోషము ' ధాతుమర్తాంగిరి ర్థత్తే ”; (ప్వతము రజతాది ధాతువులను గలిగియుంటను వహించుచున్నది. ' మత్తా ' శబ్దము ' మదిరాపానమత్తురాలు' అను వర్థమాననే బ్రసిద్ధము కాని 'ధాతువులను గలిగియుండుట' “ఛాతవః అస్మితా సంతీతి ధారు మాన్ తస్యభావః ధాతుమత్తా” అను నర్థమున వప్రసిద్ధము. ఇటఁ బదైక దేశమగు 'మత్తా' యను వర్ణద్వయమును అపసిద్ధమైన యర్థమునఁ బ్రయుక్తమైనది. 2. పదాంశా వాచక దోషము “వర్ణ్యతే కిం మః నేనో విజేయో యస్య తారకః” (ఎవని చేఁ దారకాసురుఁడు విజితుఁడయ్యెరో యా. మహాసేనుని వర్ణింపవలసిన పని యేమున్నది?) అనునెడ ‘విజిత' అనుభూతకాలిక 'శ' ప్రత్యయార్థమున నర్హశక్యాద్యర్థ బోధక మగు 'య' ప్రత్యయము (జే ను) పయోగింపఁబడినది. 'య” ప్రత్యయము 'క్త' ప్రత్య. యార్థ- చకము గాదు, " CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> ah8yurr3vcsu4yfz57yxlzmgj0d1vng 104 219151 572030 2026-08-25T21:15:33Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '-69 చతుర్థాశ్వాస ము వాక్యదోషములు సీ, అక్రమంబు, విసంధి, ప్రక్రమభంగంబు, పునరుక్తి యుత, మసంపూర్ణతరము; వాక్యసంకీర్ణంబు, వ్యాకీర్ణ, మధికప దంబు, వాచ్యవివర్జితం, బరీతి, న్యూనోపమం, బధ...' 572030 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>-69 చతుర్థాశ్వాస ము వాక్యదోషములు సీ, అక్రమంబు, విసంధి, ప్రక్రమభంగంబు, పునరుక్తి యుత, మసంపూర్ణతరము; వాక్యసంకీర్ణంబు, వ్యాకీర్ణ, మధికప దంబు, వాచ్యవివర్జితం, బరీతి, న్యూనోపమం, బధికోపమంబు, సమాప్త పునరాత్త, మస్థాన ఘనసమాస, మనియతచ్ఛందంబు, యతిభంగము, పతత్ప్ర కర్షంబు, భిన్నలింగంబు, భిన్న గీ. వచన, మక్రియ, సంబంధ వర్జితములు వాక్యగర్భితమును, నన వాక్యదోష వితతు లిరువది రెండయి వినుతిఁ గాంచు వీని లక్షణలక్ష్యముల్ విస్తరింతు. 2. 8EX وو ౧. అక్రమము, ౨. నిసంధి, 3. ప్రక్రమభంగము, శ. పునరుక్తి, ×. అనం వాక్య సంకీర్ణము, పూర్ణము, ౬.. వ్యాకీర్ణ ము, ౮. అధిక పదము, F* వాచ్య వివర్జితము, ౧౦. అరీతికము, ౧౧. న్యూమోపమము, ౧౨. అధికోపనము, ౧౩. సమాప్త పునరాష్త్రము, ౧౮. ఆస్థానసమాసము, ౧౫. అనియతచ్ఛందము, ౧౬.. యితిభంగము, ౧8. పఠేత్ప్రకర్షము, తా. భిన్న లింగము, ౧౯ • భిన్న వచనము, ౨౦. ఆక్రియము, ౨౧. సంబంధ వర్ణితము, అవి వాక్యగర్భితము అని వాశ్యదోషము లిఱువరి రెండు. ప్రతాపరుద్రీయకారుఁడు 'శబ్దహీనము, విసర్గలుప్తము' అను మరి రెండు దోషములను గలిపి యిఱువదినాల్గు గణించెను. దర్పణ కారుఁడు దుశ్ర్శవత్వారులగు పదుమూఁడు దోషములు పదవ్యాభయ సాధారణములని చెప్పినట్లు తెలిపియుంటిమి. ఈ దోషములు కేవల వాక్యమునందే సంభవించును. ౧, అక్రమము దీనిని విద్యానాథుఁడు శ్రమ భ్రష్టమనియు, వామనుఁ ఉపక్రమమనియ ను వ్యవహరించెను. కం, క్రమహీన మక్రమంబగు, సమధికమగు వితని కీర్తి శ్రీరచ్ఛాయాby Gangotn<noinclude><references/></noinclude> 9apflhenj5ckput4v8c2qhwjyvvzj9x 104 219152 572031 2026-08-25T21:15:43Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము సముదయమునకున్ దినకర హిమకర కిరణోత్కరంబు లెనయే? యనఁగన్. 93 క్రమమును విడుచుట యక్రమదోషము. "వీని కీర్తి కార్యకాంతులకు సూర్య చంద్ర కిరణములు పొటీయా ?” అనుచోఁ గ...' 572031 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము సముదయమునకున్ దినకర హిమకర కిరణోత్కరంబు లెనయే? యనఁగన్. 93 క్రమమును విడుచుట యక్రమదోషము. "వీని కీర్తి కార్యకాంతులకు సూర్య చంద్ర కిరణములు పొటీయా ?” అనుచోఁ గీర్తికాంతి చంద్రకాంతితో, కార్య కాంతి సూర్యకాంతితో సాటియా ? యని చెప్పవలసియున్నది. చంద్ర సూర్య. కిరణము అనవలసియుండ సూర్య చంద్ర కిరణము లనుట యః కమ దోషము, ఈ యశ్రమదోషము శబ్దార్థ భేదములచే ద్వివిధము . ఇది శబ్దాక్రమము. “కురంగ మథ మాతంగం ప్రయచ్ఛాస్మై మదాలసం” (మదోల్లసిత మగు తురంగమును గానీ పూలింగమును గానీ వీని కిమ్ము.) అను చోఁ బ్రథానార్థ మైన మాతంగమును బ్రథమమునను దురంగమును బిమ్మటను నిర్దేశింపవలసి యుండ నా క్రమము విడువఁబడినది. ఇది యర్థాక్రమము • దర్పణకార, ప్రకాశకారాదు లీ యశ్రమదోషము నీవిధముగా శబ్దాశ్రమ, అర్థాక్రమరూపమునఁ దెలుపక “శబ్దము సముచితస్థానమునఁ బ్రయోగింపఁబడక భిన్నస్థానమునఁ బ్రయోగింపఁబడుట” యక్రమదోషమని తెలిపిరి. ఎట్లన, ద్వయం గతం సంప్రతి శోచనీయతాం సమాగమ ప్రార్థనయా కపాలినః కలా చ సా కాంతిమతీ కలావతస్త్వ మస్య లోకస్య చ సేత్రజాముద్దీ, అవ:- ఇది కుమార సంభవములోనిది. వటువు పార్వతీదేవితో ననుచున్నాఁడు. “శివసమాగమమును బ్రార్థించుటవలన రెండు వస్తువులు శోచనీయ స్థితిని బొందుచున్నవి. కలా వంతుఁడగు చంద్రుని కాంతిమంతమగు కళయు, లోక నేత్రము- లకు జంద్రికపగు నీవును. (శోచనీయము లగుచున్నారు.) ఇట శ్లోకమున “కలా చత్వం చ” అని “త్వం' పిమ్మటనే యుంచవలసిన 'వ' కారము ‘లోకస్య' పిమ్మట సంచుట యక్రమదోషము • ౨. విసంధి కం. అపగత లక్షణమును, గ్రా మ్యపు సంధియుఁ దగ విసంధి యనఁదగు “నరిగె నంగా నృపులొప్పుడు రధిక గుణ నిద్ర నంగన్ eGangotri<noinclude><references/></noinclude> b0ufilft1cst9rgoibrrz1bztdkynek 104 219153 572032 2026-08-25T21:15:53Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్థాశ్వాసము ర లక్షణహీనమగు సంధియు ననఁగా విరుద్ధ సంధియు, అపండితులు ప్రయో గించిన సంధియు విసంధి. 'అరిగె + అపరిగిరి = ఆరిగెన్న పరగిరి' అని నకారము నకు ద్విత్త్వము వచ్చుటకు లక్ష...' 572032 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్థాశ్వాసము ర లక్షణహీనమగు సంధియు ననఁగా విరుద్ధ సంధియు, అపండితులు ప్రయో గించిన సంధియు విసంధి. 'అరిగె + అపరిగిరి = ఆరిగెన్న పరగిరి' అని నకారము నకు ద్విత్త్వము వచ్చుటకు లక్షణము గానరాదు. సంస్కృతమువ నిట్టి సంధి సన్నచ్యుతః' అనుచోట్ల సాధువే. కాని యాంధ్రమున ”లుక్సంశ్లేషా వాచి ద్రు తస్య” అని యాంధ్ర శబ్దచింతామణి సంశ్లేషమును నిషేధించెను. కాన నిది దోషము. కాని నన్నయభట్టారకుఁడే “అన్నిష్టసఖి” (అకా + ఇష్టసఖి) అనియు, సర్వమున్నత ని ని అని పోతన గారును, పింగళి సూరవాదులును నీ సంధినిఁ బ్రయోగించిరి. -66 వినిద్రకణా + అనంగణా వినితనంగ అని సంధిచేయుట దోషము, ఇఁకాదు అకుఁ దప్ప ద్రుతప్రకృతికములకు సంధిలేదని శాస్త్రము. దాన నిది గ్రామ్యపుసంధి. గ్రామ్యులనఁ బామరులు - పామరులు చేయు సంధి యని యర్థము. ఇట గ్రంథకర్త ఆ పగత లక్షణమును, గ్రామ్య పుసంధియు,, అని విసంధి దోషమును ద్వివిధముగాఁ జెప్పిన ట్లుదాహరణద్వయమువలనఁ గాననగును. కాని గ్రామ్యపుసంధియన్నను నపగతాలక్షణసంధియన్నను విరుద్ధ సంధియేగదా! "విసంధి -యన విరుద్ధ సంధి (వ్యాకరణ విరుద్ధ సంధి) యన్నఁ జాలు నుగదా ! పైఁజూపిన రెండు సంధులును విరుద్ధ సంధు లేక దా! కావున నీలక్షణము బాగుగా లేదు. ప్రతాపరుద్రీయమునందలి (విసంహితో విరూపోవా సంధిర్యస్య విసంధియత్ (సంధిచేయకుంటగాని విరుద్ధ్భ సంధి (కర్ణకఠోరమగు సంధి) చేయుటగాని విసంధి) అనులక్షణము దీనికన్న మేలైనది. ఏలన నిట నిరుద్ధ్భసంధియన్నఁ గర్ణకఠోరము జేయు సంధి అని యర్థము నాతఁ డిచ్చెను. ప్రతాపరుద్రీయల క్షణమున కుదాహర ణము లివి. (క్షార్యాణి ఈవృశాన్యాసన్' ఇట సంధిచేయఁబడలేదు. “పృక్త్వేశ్వర్యం క్వ వా గతః,, ఇట సృధ్వేశ్వర్యమనుచోటఁ గర్ణకఠోరమగు సంధి చేయఁబడినది. వామనుఁడు 66 పద పంధే శ్వరూప్యం, విశ్లేషా, ఆశ్లీలత్వం, కష్టత్వంచ,, (సంధి యొక్క వైరూప్యమనఁగా (విసంధియనఁగా) విశ్లేషము, అని లక్షణము నుడివెను. విశ్లేషమన సంధిచేయకుంటయే. దెంచె; అశ్లీల సంధియన నర్ల్లార్థమును సూచించు సంధి. పాయ= చుల్లి గాయ. రష్టత్వమన దుశ్రృవత్వము. ఆదియే అశ్లీలత్వము, కష్టత్వము) ఉదా: రాముఁడు ఏగు ఉదా : నీచు + ఉల్లి కర్ణకఠోరముగా నుండు -సంధి. ఉదాః పృధ్వీశ్వర్యము మొ॥ సాహిత్యదర్పణ, కావ్యప్రకాశకారాదు లీ వామనుని భేవల సేంrస్వీకరించి B. Math Collection. Digitized by Gangotri<noinclude><references/></noinclude> dnv0mms4q9aeevehgmmewmhjs4s9wnb 104 219154 572033 2026-08-25T21:16:05Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము 3. ప్ర్రకము భంగము ఆ. వె. ప్రక్రమంబు విడువఁ బక్రమభంగంబు శౌరి, దానవారిఁ, జశ్రధారి, నభవు, సమితవిభవు, నన పద్య చారిత్రు, విష్ణుఁగొల్తు జిష్ణుఁ, గృష్ణ, ననఁగ. ప్రా...' 572033 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము 3. ప్ర్రకము భంగము ఆ. వె. ప్రక్రమంబు విడువఁ బక్రమభంగంబు శౌరి, దానవారిఁ, జశ్రధారి, నభవు, సమితవిభవు, నన పద్య చారిత్రు, విష్ణుఁగొల్తు జిష్ణుఁ, గృష్ణ, ననఁగ. ప్రారంభించిన మార్గమును విడిచినచోఁ బ్రకోమభంగము. రెండవ పాదమున శశౌరి దానవారిఁ జక్త్రధారి' అని '8' వర్ణాంతముగా మూఁడు పదములను జెప్పి మూఁడవపాదమున అభవు, అమితవిభవు, అని 4వు, వర్ణాంతముతో నారంభింది రెండు పదములను మాత్రమే చెప్పి నాలవవాదమున విష్ణుఁగొల్తుఁ జిష్ణుఁ గృష్ణునవఁగో అని విశేషణములనుఁ గొల్తు, పదమానఁ జేర్చుటచే రెండవపాదమున నారంభిం చిన మార్గము విడువఁబడినది. ఇవ్విధము పక్రమభంగము. 'ఏవ ముక్తో మంత్రిముఖ్యై రావణః ప్రత్యభాషత' (మంత్రులచే ఏవిధముగాఁ చెప్పఁబడిన రావణుఁడు ప్రత్యుత్తరించెను. ) 'ఉక్తః' అని వచధాతువుతో వారం భింపఁబడినపుడు ప్రతివచనముగూడ నా ధాతువుతోడనే చెప్పవలెను. ఎట్లనో రావణః - ప్రత్యకోచం అని యుండవలెను, కాని యిట్టి ప్రక్రమభంగ దోషములు చేయని కవియే యుండుఁడు. కావునఁ. బై పద్యమునున్నట్టి దోషములవంటి దోషములు చేయరాదు. కం. ఎనయఁగ శబ్దార్థంబులు ర. పునరుక్తి పునరుక్తములైన నదియె పునరుక్తియుతం బసఁదగుఁ; జక్రాంచలమున దనుజావళిఁ ద్రుందుఁ జక్రధరుఁ డితఁడనఁగన్. శబ్దము, అర్ధమును మరల సదేవిధమునఁ బ్రయోగింపఁబడినచోఁ బునరు దోషము . దీనిని దర్పణకారాదులు 'కధిత పదము ' అనిరి. “చక్రాంచలమునఁ జక్ర ధరుఁడు దనుజావళినిఁ ద్రుంచును” అన్న చోట 'చక్ర' పద మదే యర్థమునఁ బుసరుకమైనది. ఒకానొకచో నీ పునరుక్తిదోషము గుణమే యగును. ఎట్లనో, ఉదేతి పనితా తామ స్తామ ఏవాస్తమేతి (తామరూపుఁడై సూర్యుఁ డుదయించుచున్నా దురుగా వుండు మే ఒప్తమించుచున్నాఁడు). ఇట నొకే<noinclude><references/></noinclude> 3l585epqa31wyeo4i4t83fszvd7qmy1 104 219155 572034 2026-08-25T21:16:16Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చ తుర్థాశ్వాస ము Jef యర్థముగల తామశబ్దము పునరుక్తమైనది. అయినను దోషము గాదు. ఏలన, నిట నుద్దేశ్య ప్రతిని ర్దేశ్యములు గావ దోషములేదు. ఇట్టిచో 'రక్త ఏవాస్తమేతి చ ఆని రెండవపాదమును మా...' 572034 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చ తుర్థాశ్వాస ము Jef యర్థముగల తామశబ్దము పునరుక్తమైనది. అయినను దోషము గాదు. ఏలన, నిట నుద్దేశ్య ప్రతిని ర్దేశ్యములు గావ దోషములేదు. ఇట్టిచో 'రక్త ఏవాస్తమేతి చ ఆని రెండవపాదమును మార్చితిమేని నర్థాంతరము గాకున్నను నర్థాంతరమువలె భాసిం చుచుఁ బ్రతిని ర్దేశ్య ప్రతీతినిఁ గప్పివేయును. కావున నుద్దేశ్య ప్రతినిర్దేశ్య విషయ మునఁ బునరుక్తి దోషము గాదు. గుణమే యగును. మరియు అర్థాంతర సంక్రమిత వాచ్యమునను (కమలాక్షు నర్చించు కరములు కరములు.) బునరుక్తిగోషము గాదు. మరియు, విషాదే, విస్మయే, హరే, దైన్యే, గోపే ఒవధార ణే ప్రపొద నే౭నుకఁపాయాం ద్విస్ట్రిరుక్తం స దుష్యతి. విషాద, విస్మయ్య, హర్ష, దైన్య, కోప, అవధారణ, ప్రపాదః, అనుకంపల యందుఁ బురుక్తి దోషము గాదు. గుణమే యగును. అయ్యో! అయ్యో! (విషాదము) ఔతార (విస్మయము) బళిబళీ (హర్షము) కటకటా (ద్యైము) పో పో (కోపూ) నాఁడే వాఁడే (అవధారణము) రమ్ము రమ్మా (ప్రసాదనము) పాపము పాపరు (అనుకంప). ఇట్టియెడఁ బునరుక్తి దోషము గాదు. ఏలన, నాపునరుక్తి విషాదాదివ్యంజక మగుచున్నది. కాన గుణమే యగును. ౫. అపూర్ణము కం. ధరలోఁ గ్రియాస్వయంబుల సరిపోని దపూర్ణమనఁగ సన్నుతి కెక్కు నరపతియొసంగ ద్రవ్యముఁ బరగఁగ సౌదార్యశాలి బహుళము ననఁగ౯, 92 సంపూర్ణమగు క్రియాస్వయమాలు లేనిది 'అపూర్ణము' “నరపతి ద్రవ్య మొసఁగఁగా బహుళముగా నాచార్యశాలి ” అన్న చోఁ గ్రియలేదు. 'అనఁబడును' అని క్రియాపద ముండవలయును. అది లేకున్నచో వాక్య మసంపూర్ణము. ప్రతాప రుద్రీయో దాహరణ మింగికన్న మేలుగానున్నది. దీనిని దర్పణకార ప్రకాశకారులు దెలుపలేదు. శైలేవ్వస్మాకమావాసో వన్యైస్స్వోచ్ఛ్వసితా వయం మృగైర్బంధు మతశ్చాస్మారా పశ్యదా ధాతా ప్రమోదతాం. “మా నివాసములు శైలయలు; వచ్యాహారముతో మే మూవీరిగొనియు న్నాము. 'మృగ బాంధవులమగు మమ్మ గాచులను విధ ప్రచండ పదమ్మా :- gotri<noinclude><references/></noinclude> swf1pz9aadyg2utjrai883cmu1wu6q9 104 219156 572035 2026-08-25T21:16:28Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము ఇట శైలవాసులమును, వన్యవృత్తులమును, మృగబాంధవులమును నగు మమ్ముఁ జూది విధి ప్రమోద మొందనిమ్ము. అని యుద్దెప్పార్థము. 'చూచుచు' అను శతంతమా పైశ్లోకవాక్యములో న...' 572035 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము ఇట శైలవాసులమును, వన్యవృత్తులమును, మృగబాంధవులమును నగు మమ్ముఁ జూది విధి ప్రమోద మొందనిమ్ము. అని యుద్దెప్పార్థము. 'చూచుచు' అను శతంతమా పైశ్లోకవాక్యములో నీ విధముగా వన్వయించుటలేదు. 'మృగైగ్బంధు మతశ్చాస్తావా? ఆనుదానితోనే దాన్వయించుచున్నది. మిగిలిన రెండు వాక్యములతో నన్వయింప కున్నది . కాన నసంపూర్ణ రూ. ఈ 35 సభూపాలీయోదాహరణమున నిట్టి య సంపూర్ణత కం. ఏకడ వాక్యాంతరిత ప వాక్యసుకీర్ణము చాకీర్ణము వాక్యశీర్ణమగుఁ "బొగడుదు రీ భూకాంతుఁడు జనులెల్ల న నేక గుణాన్వితుఁడటంచు నిలలో ననఁగ. 90 వాక్యాంతర పదములతో వాక్యాంతరపదములు సంకీర్ణములగుట వాక్య సంకీర్ణము. ఈభూకాంతుఁ డ నేశగుణాన్వికుఁడనుచు నిలలోఁ జనులెల్లఁ బొగడుకూరు. ఇట నీ రెండు వాక్యములలోని పదములును సంకీర్ణత నొందినవి. దీనిని దర్పణకారామ0 4 సంకీర్ణ, మనిరి. ౭. వ్యాకీర్ణము కం. భౌతికరంబగు నన్వయ మెంతయు వ్యాకీర్ణమయ్యె గుంతలములఁ గాంతకును ల "నిడుఁదు తిలకముం తాంతంబులు సెరువుఁడిప్పు డలరుననంగన్. “తిలకమును గుంతలముల నిడుఁడు. అను భాంతికరమగు నర్వయము గలుగు చున్నది. దర్పణకారాదులు దీనిని ఆస్థానపదదోషము, అ) పేర్కొనిరి. (స్థానము గాని స్థానమునఁ బడము మంచుట.) ౮. అధిక పదము కం. తలఁపఁగ మిక్కిలి పదములు గలిగిన యది యధిక పదము "కమలారి కళా కలితవిలాస సముల్లస దలముయ తోవిభవశాలియగు నిత కడవరన్ Gangotri 30<noinclude><references/></noinclude> slccdy9jkg7wtyg5ec0gf2iz503wqin 104 219157 572036 2026-08-25T21:16:37Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్థాశ్వాసము అర్థమును బోధింపవలసిన పదములకన్న పధిక పదము లుండుట యధిక పద దోపము. ఇందు ..కమలారి కలావిలా సయళళ్ళాలి,, అన్నఁ జాలును. బోధింపవల సిన యర్థము వచ్చును. కలితవిలాస, ఆలఘు, వి...' 572036 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్థాశ్వాసము అర్థమును బోధింపవలసిన పదములకన్న పధిక పదము లుండుట యధిక పద దోపము. ఇందు ..కమలారి కలావిలా సయళళ్ళాలి,, అన్నఁ జాలును. బోధింపవల సిన యర్థము వచ్చును. కలితవిలాస, ఆలఘు, విభవ పదము అధికములు. + అమృదుశీలపాణి, ఇట శీలపద మధికము, 'పల్లవాకృతి రక్తోష్ఠి' ఇట వాకృతిపద మధికము. 'పల్లవ రిక్తోష్ఠి' అన్నఁజాలును. (వాఁడొక పలుకుఁ బలికెను ' ఇటఁ బలికెను, అను క్రియా పదమా చేతినే గీతార్థమగుచుండి మరల పలుకు, అని వాడుట యధికము. ఒకానొకచో విశేషణము నుపయోగించుటకై యట్లు ప్రయో గింపవచ్చును. ఎట్లన “వాడొక మధురమగు పలుకును పలికెను” ఇట 'మధురము” అను విశేషణము పలుకుకు జేయఁబడినది. ఇది దోషముగాదు. విశేషణము లేక యిట్లు ప్రయోగించుట దోషమే. మరియుఁ బ్రబంధము అయందుఁ జెప్పఁదగిన విష యమును సంగ్రహముగాఁ జెప్పవలయును. దీని నాంగ్లమున bravity అందురు. కానీ యతివిస్తారముగాఁ జెప్పుటయు నీ యధికపదదోషమే యగును. కొలఁది పద ములతో ఇధికమగు నిర్ధమును దెలుపవలయును. అట్లు తెలుపుట యొక ప్రతిభాలక్ష ణము. దాననే రమణీయత్వము గలుగును. తిక్కన యందీ సంగ్రహరూప, పతిభా కాన నగును. "రమణీయార్థ ప్రతిపాదకశబ్దః కావ్యం” అను లక్షణమునందలి రమణీయ పదముచేతనే యీయర్థనా స్ఫురించును. కొలఁది పదములతో నధి కార్థమును జెప్పుట రమణీయముకాని యతివిస్తారముగాఁ జెప్పుట రమణీయముగాదు గదా! భోజుఁడిద్దా నాని 'సంక్షేపమ:” అను గుణమని చెప్పెను. బట్టుమూర్తి వీఠికా పద్యములలోని 20వ పద్యమ ఈ చోరుని యర్థసంగ్రహమ్మా ' ” అని యీగుణము చోరునియందు గల దని నుడివెను. విషాదే, విస్మయే, హర్షే, దైత్యే, కోపే పధారణే, ప్రసాద నే౭౬నుకంపాయాం ద్వి స్త్రీభుక్తం న దువ్యతి విషాదమైన, విస్మయమున, హర్షమున, దైన్యమునఁ, గోపమాన, అవధారణ మునఁ, బ్రసాదనముస, అనుకంపయందును, అధిక పదము దోషము గాదు. గుణమే యగును. ఆనఁగా వక్త విషాదాదులతో మాటలాడునపు డధిక పదము దోషము గాదు. విషాదమున (అయ్యో! అక్కటా! కటకటా!' అని ప్రయోగించును. ఇందు విషాదమును సూచింప నొక్కటే చాలును. మిగిలిన పధికపదము లే కాని బోషముగాడు. ఇట్లే మిగిలిన విస్మయాదులందును గ్రహింపవలెను. మరియు నీనిషా స క్తియు సం॥ కోపము by Gangotri<noinclude><references/></noinclude> jwy14l6kt6ucnium5cfrearlyoi6tr7 104 219158 572037 2026-08-25T21:16:47Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము F. వాచ్యవివర్జితము ఆ.వె. వాచ్యమాజ్జగింప వాచ్యవివర్జితం బనఁగ నెగడు " దెగడు నతని బాహుదీప్తాసి " యను నెడ నాజినభవుఁ దెగడు ననుచుఁబలుక. პი తప్పక చెప్పవలసినదా...' 572037 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము F. వాచ్యవివర్జితము ఆ.వె. వాచ్యమాజ్జగింప వాచ్యవివర్జితం బనఁగ నెగడు " దెగడు నతని బాహుదీప్తాసి " యను నెడ నాజినభవుఁ దెగడు ననుచుఁబలుక. პი తప్పక చెప్పవలసినదానిని విడిచి వేయుట వాచ్యవివర్జితదోషము. “ఇతని బాహుదీప్తాని యాజివభావునైనఁ దెగడు " అరవలసియుండు "ఐ" అనుదానిని విడిచి “ఆజీ నభవుఁ దెగడు” అని చెప్పినచో దోషము. తప్పక ఐవ' అనుదానివి జెప్పవలయును. ఈ దోషమును హెచ్యావభిధానమని దర్పణ కారుఁడుకు, అనాభిహిత వాచ్యర'ని ప్రకాశ 'కారుఁడును వాకొనిరి. ౧౦. అరీతి కం, రసమున కనుచితమగు పద విసర ‘మరీతి' యనఁబొల్చు; విటజనహృదయ గ్రసనాగ్రహగ్రహిళ దృ ష్టిసమగ్రోదగ్ర మతివ శృంగారమనన్, 39 రసమున కనుచితమగు రీతియున్నచో నరీతిదోవనుగురు, ఆయువతి యందము విటజన హృదణమాలను గ్రహించుటయందుఁ బట్టుదలగల చూపులతో సమగ్రమైనది. ఇట నీ రీతి శృంగార రసమున కనుకూలముగాదు, శృంగారమునకుఁ గోమల పదబంధమును, అసమాసగాని యల్పసమాసగాని యగు రచనయును ననుకూలములు. మ. తవకుడా నేర్పుచు వీణెపాఠమును జెంతన్నోజ్ఞఁ గూర్చుండి దీ నిని వాయింపుము! దీనిమిటుము] నను మెచ్చెంతు వేజా నీకు పా య నిమిత్తున్నని మీటుచున్న తను ముద్దాడంగ మేల్ మేల్; లభిం చెను మా దొడ్డ గురుండు నాకనుచు ముంచెజా శిష్య చిర్నవ్వులతో.. ఇట్టి య సమాసమును గోమల బంధమును నగు రచర శృంగారమున కనుకూ అమా. దీర్ఘ సమాసమువలన వర్ణము స్ఫుటముగా నవిలంబముగా గోచరింప రసాను ఛవమునకుఁ బ్రతిబంధకము గలుగును. శ్రీ విశ్వనాధ సత్యనారాయణ గారి శృంగార వీధిలో ముప్పాతిక మవ్వసమూ పద్యమంట అందలి పద్యము Janga<noinclude><references/></noinclude> mxsypytd8pxl36rrak7l7w6bvnor8xn 104 219159 572038 2026-08-25T21:16:56Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '-60 చకు కుర్థాశ్వాస : 883 - అన్నియు దీర్ఘ సమాసభూయిష్టములై శృంగారరసమునకుఁ బ్రతిబంధకములైయున్నవి. -ఇట్లే రౌద్రరసమునకు దీర్ఘ సమాసత్వమువా, వికట వర్ణత్వమును పము చితములు . ఎట్లన, శా. ద...' 572038 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>-60 చకు కుర్థాశ్వాస : 883 - అన్నియు దీర్ఘ సమాసభూయిష్టములై శృంగారరసమునకుఁ బ్రతిబంధకములైయున్నవి. -ఇట్లే రౌద్రరసమునకు దీర్ఘ సమాసత్వమువా, వికట వర్ణత్వమును పము చితములు . ఎట్లన, శా. దుర్వారోద్యమ బాహువిక్రమ రపాస్తోకప్రతాపన్ఫుర ద్గర్వాంధప్రతివీరి నిర్మధన విద్యాపారగుల్ మత్సకుల్ గీర్వాణాకృతు లేవురిఫ్లు నిను దోర్లీరావ్ వెసంగిట్టి గం ధర్వుల్ మానముఁ బ్రాణముంగొనుట తధ్యంబెమ్మెయిం గీచకా! ఈరీతి శాదర సానుకూలమా. అసమాసమగు రచన దీని కనుచితము. చ. ఖలాలయి నాఁడు అక్కయిణ గాల్చి, నిషాన్న మఁబెట్టి జూదపుం గొలువుఁ బ్రవేశ పెట్టి మముఁ గ్రూరిత జీవధనంబులందుఁ బే దల నొనరించి చాలకది ద్రౌపదిఁగొప్పును బట్టి యీడ్చి చీ గల సభనొల్చినట్టి ధృతరాష్ట్రజులేఁ గలుగంగ స్వస్థులే ? ఇట్టి శిధిలమగు రచన రౌద్రమునకుఁ దగదు. మిగిలిన రసములయందుఁగూడఁ - బ్రతికూల రచన నూహింపవలెను. ఈ దోషమును దర్పణ కారాదులు వర్ణ ప్రతి కూలతాదోష మనిరి ౧౧. న్యూనోపమము - ౧౨. అధికోపమము -ఆ.వె. ఉపమ చాలకున్న న్యూనోపమం; బధి కోపమాఖ్య మధిక ముపమ యైన; హైమవసనుఁడైన హరి మేఘనిభుఁడన నతివ పల్లవితలతాభయనఁగ, 33 ఉపమానకోటిలోఁ గొఱఁతయున్నచో న్యూనోపమము. అధికమన్నచో నధి దోపవాము అను దోషములు, బంగారు చేల గట్టిన కృష్ణుఁడు మెఱుఁగు దీఁxతోఁ గూడిన మేఘునితోఁ దుర్యాఁడు" అన్నచో నుపమానము పరిపడును. కేవలము మేమనిభుఁడన్నచో నూపమేయకోటిలోని 'బంగారు చేల కుఁ దగినట్లు సమానకోటిలోఁ బదములేమిఁ గొఱఁత యేర్పడును. కావున న్యూనోపమరుగును. “అతివ చిగిరించిన శ్రీఁగవలెనున్నది” అను చోట 'భూషణములు ధరించిన యతివ' అని యున్న చో నుపమానము సరిపడును. అదిలేమి నుపమానకోటిలోని 'పల్లవిత' పద మధికము. కాన నధికోపమము. దర్పణకారాదు లీ రెంటిని నధికపదత్వ, న్యూన పదత్వ దోషముల లోనే చేర్చిరి. CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> iaaqghjog6daa5vb3zvtnm4gqwh8582 104 219160 572039 2026-08-25T21:17:07Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము ౧౩. సమాప్త పునరా తము కం. క్రమముడిగి మగుడఁబూనిన సమాప్త వునరా త్తమయ్యె; శాశ్వతు నభవుం గమలాక్షుఁ, గమలనాభుం, గమలాపతిఁగొల్తు ముక్తికై విభుననఁగల్. 38 సమాప్తమ...' 572039 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము ౧౩. సమాప్త పునరా తము కం. క్రమముడిగి మగుడఁబూనిన సమాప్త వునరా త్తమయ్యె; శాశ్వతు నభవుం గమలాక్షుఁ, గమలనాభుం, గమలాపతిఁగొల్తు ముక్తికై విభుననఁగల్. 38 సమాప్తమయిన దానినిఁ దిరిగి పూనుట సమాప్త పునరాత్త దోషము • ‘కమలాక్షు...ము_కై' అను చోట వాక్యము సమాప్తమైనది. మరల 'విభుగా అని వేరొకటి దానికి విశేషణాంతరము వేయఁబడినది. ఇది దోషము, ఈ విధముగా వాక్యము సమాప్తమైన పిమ్మట విశేషణాంతరము ప్రయుక్తమైన చోటనే సమాప్త.. పునరాత్తదోషము. భిన్నమగు వాక్యాంతరమును బ్రయోగించినచో దోషములేదు.. దీని కుదాహరణమును బతత్ప్రకర్ష దోషమనఁ జూపుదుము. ౧౮. అస్థాన కం. అపద సమాసం బస్తా సమాసము నపటుసమాసంబు; “రిపుల ననిఁ దునిమెద నే నివు"డని వికటభ్రుకుటీ వీవుల క్రోధాంధుఁడయ్యె వీరుండనఁగన్, 3 'రిపులఁ దుని మెద 'నేను' అనునది వీరుని భాషణము. వాని మాటలయందుఁ గ్రోధము వ్యక్తము గావలయును. (శత్రులను గాలను నేలను రాచెదను. వారిని ఖండించి కాకులకును శ్రద్దలకును వేసెదను' అను సభిప్రాయమును దెలుపు సమాసము నుపయోగింపవలెను.) కాన సమాస మోచితము. ఆట సమాసమును వాడక కవి- యొక్క భాషణమున (విక బ భుకు టీవి పుల క్రోధాంధుఁడు) సమాసము ప్రయుక్త మైనది. ఇది యస్థానసమాసము • స్థానము గాని స్థానమున సమాపమును వేయుట. ఈ దోష మొకానొకచో గుణమే యగును. రక్తాశోక! కృశోదరీ శ్వముగ తాత్యక్త్వామురక్తం జనం? నోదృష్టేతి ముదైవ చాలయని కిం వాతావధూతం శిరః ఉత్కంఠా ఘటమానషట్పద ఘటాసంఘట్ట దష్టచ్చద సత్పాదాహతిమంత రేణ భవతః పుష్పోద్గమోడియం కులే. రక్తాశోకమా ? అనురక్తుఁడగు నన్ను విడిచి నా ప్రియురాలెటుపోయెను - నేను జూడ లేదని యేల"యూ (తెలిపియు తావధూతమగు శిరస్సు నాడిం<noinclude><references/></noinclude> dc4cgxslnkaj7leu8c7qwijear1b587 104 219161 572040 2026-08-25T21:17:18Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్థాశ్వాసము -తువు? కౌత్సుక్యముచే నీకడకు వచ్చిన తేంట్ల మొత్తమయొక్క నలుగుడు లచేఁ గొఱికిచేయఁబడిన చిగురాకులు గలదావపై దాని (నా ప్రియురాలి) పాదతాడనము లేక నీవెట్లు చిగురు పె...' 572040 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్థాశ్వాసము -తువు? కౌత్సుక్యముచే నీకడకు వచ్చిన తేంట్ల మొత్తమయొక్క నలుగుడు లచేఁ గొఱికిచేయఁబడిన చిగురాకులు గలదావపై దాని (నా ప్రియురాలి) పాదతాడనము లేక నీవెట్లు చిగురు పెట్టుదువు ? ఇట విప్రలంభమున విరహివాక్యమున దీర్ఘ సమాస మనుచితము. కాని తానడిగిన దానినిఁ దెలిసియుఁ జెప్పక యా రక్తాశోకము తల నాడించుచున్నదని విరహి కుపితుఁడైనాఁడు. కావున నా కోపమును వ్యక్తము నేయుటకు దీర్ఘ సమాసత్వమును గష్టత్వమును గుణములే యగును. ఈ దీర్ఘ సమాసముచే వ్యక్తమైన యంగభూతమగు -హోప ప్రకర్ష మ ముచే నంగి యగు విప్రలంభమున కుక్కర్ష మే కలుగును. ఎట్ల, మరియు నదీ పర్వతాది వర్ణనములందు సమాస ముచితముగానే యుండును॰ శాం ఆకాంచీనగరంబు వెల్వడి సముద్యత్పూగపున్నాగ రం భారం కేళి రసాలసాల సుమనః పాళీ జధూళీ మధూ లీకేళీ పరగంధవాహ పృథుకాళీ చంక్రమాలంకృత క్ష్మాక ప్రాంగణ చోళమండల మహా గ్రామంబు లీక్షించుచుగా. శా, ఆవీణాధరుఁడేఁగి కనియెఁ బుణ్యఖ్యాత దర్పోల్లస దైవ ద్వీపపతీ సమత్సర వివాదప్రౌఢిమానర్గళ వ్యావఙ్గక్కర భావభిృల్ల హరికా వర్గావృతవ్యోమముం గా చేరీతటినీలలామము నిఘాఘక్షాళనోద్దామముక్. మ. బహురత్నద్యుత్ మేదురోదరదరీ భాగంబులంబొల్చు ని మ్మిహికాహార్యమునం జరింతు మెపుడుం బ్రేమన్న భోవాహినీ లహరీ శీతలగంధవాహపరిభేలన్మంజరీ సౌరభ గ్రహణేందింది తుందిలంబు లివి మత్కాంతార సంతానముల్ . ఈ సమాప రచనను గూర్చి చతుర్థాశ్వాసములోని గుణ ప్రకరణముయొక్క శుదియందుఁ జూడవలెను. G. ఛందోభంగము - ౧౬: యతిభంగము కం. ఛందము యతియుం దప్పిన ఛందోయతి భంగములగు సంగతి నితఁడు కుందేందువిశద యశుఁడై ముందుగఁ బుగా జించినాడు (నరహరిని నలగ న్e Gangotri 34<noinclude><references/></noinclude> gqxntpbmyv69ddngeoox8c68df372q0 104 219162 572041 2026-08-25T21:17:27Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము ఇట రెండవపాదమున ఛందోభంగము. కందమున ద్వితీయ పాదాంత వర్ణము --- గురుపై యుండవలెను. ఇట లఘువుగానే యున్నది. నాల్గవ పాదమున యతిభంగము, దీనిని దర్పణకార ప్రకాశకారుల...' 572041 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము ఇట రెండవపాదమున ఛందోభంగము. కందమున ద్వితీయ పాదాంత వర్ణము --- గురుపై యుండవలెను. ఇట లఘువుగానే యున్నది. నాల్గవ పాదమున యతిభంగము, దీనిని దర్పణకార ప్రకాశకారులు దెలుపలేదు. వామనుఁడు దెలిపెను. సామాన్యముగాఁ గవులు ఛందోభంగదోషమును జేయరు. వ్యాకరణ శిరో మణి చలమచర్ల రంగాచార్యులవారు ఆంద్ర ప్రతాపరుద్ర యశోభూషణమున:- నీ క్రింది పద్యమున ఛంగోభంగమును జేసిరి. గీ. విశ్వవిఖ్యాత కాకతి వీర రుద్రు నిరతిశయ మైన భూమి పాణిగ్రహోత్స వంబు విని బొటనవేళ్ళఁ బాదపీఠి ధరణిపతులెల్ల గీఱిరి కలలు వాల్చి, ఇట మూఁడపపాదముప ఛందోభంగమయినది. సీ. వాల్మీకి వ్యాసుల వన్నెలు దఱుగవే రామభారతసధారామ సీము ? qట.. వాల్మీకి వ్యాసులన్నచో 'క్తి' గురువై ఛందోభంగమయినది. ఇట్టి దోషము అనఁ గాల దెలుఁగు పదములలో సంయుక్తాక్షరమునకుఁ బూర్వాక్షరమును గురువు సేయుటయు సంస్కృత పదములలో సంయుక్తాక్షరమునకుఁ బూర్వాక్షరమును లఘువు సేయు వీరి కవిత్వమున దండోపతండములుగాఁ గావవచ్చును. సంస్కృతభాషలో వ్యస్తపదములలో రేఫ సంయోగమునకుఁ బూర్వాక్ష.. రము క్వాచిత్కముగా లఘువుగా గనఁబడుచున్నది. ఏక పదమున మాత్రము గాడు. ఎట్లనే, 'అను ప్రజ్యం' చక్రము మొదలగుచోట్ల 'ను చ' వర్ణమాలు గురువులే. 'అల్ప.. వ్యయేన సుందరి | గ్రామ్యజమో మృష్టమన్నాతి' అనుచో 'గా'కుఁ బూర్వాక్షర మగు 68′ వర్ణము లఘువు. ఇట్టి లఘుక్వము క్వాచిత్కము. అంతేకాని యీ యాచా- ర్యులవారిపలె వాంధ్రపదములలో సంయుక్తాక్షరమునకుఁ బూర్వాక్షరమును గురు--- వును, సంస్కృతపదములలో లఘువును జేసినవారు గానరారు. ౧౬. పతత్ప్రకర్షము కం. క్షితి నుత్కర్షము తక్కిన బతత్ప్రకర్షంబు; గవయ భల్లూకమృగీ వితత విభేదన గర్వా యతిసింహాభీల మీ మహాటవియనఁగన్'. 33 ప్రారంభము నందలి యెత్తుగడ క్రమముగాఁ బడిపోవుట. ఈ పద్యమునం CCO Janganwadi Main Collection Digitized by eGangotri తత్ప్రకర్ష దోషములేదు. ఈ క్రింది పద్య ముదాహణీయము •<noinclude><references/></noinclude> 4itrq03eofw3rd6i05ds3wurs4t5j1d 104 219163 572042 2026-08-25T21:17:37Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్థాశ్వాసము సీ, హంగాల సింగారముంగాల మేలు బంగారు రంగారు లంగాధరించి దెబ్బకాయలఁజూచి యబ్బగారనిపించు గబ్బిగుబ్బలఁ గంచుకంబుఁ దొడిగి *** ... *** ... *** సీ. కమనీయ కింకిణీ ఘంటికా సాహస మణ...' 572042 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్థాశ్వాసము సీ, హంగాల సింగారముంగాల మేలు బంగారు రంగారు లంగాధరించి దెబ్బకాయలఁజూచి యబ్బగారనిపించు గబ్బిగుబ్బలఁ గంచుకంబుఁ దొడిగి *** ... *** ... *** సీ. కమనీయ కింకిణీ ఘంటికా సాహస మణఘణ ధ్వని చేతి గగనహగల వన్యజనాలోక నాభీల తరళోగ్ర కాంచన ధ్వజపతాశలు వెలుంXC బృధునేమి ఘట్టవఁ బృథివిఁ కంపింపంగ వలనొప్పఁ బటు జవాశ్వములఁ బూర్ఛి నట్టి యున్న తరథం ఐత్యుగ్రగతి నెక్కి కరసహస్రమున భీకరత రాసి ఈ పద్యములలోని మొదటి పద్యములోని మొదటి పాదమునందలి యెత్తుగడ రెండవపాదమన లేదు. రెండవపద్యమునఁ గ్రమక్రమముగా మూఁడు నాలుగు పాద ములలో మరియును బడిపోయినది. కొన్నియెడలఁ బతత్ప్రకర్షము గుణమే యగును. ప్రాగప్రాప్త నిశుంభశాంభవ ధనుర్వేధా విధావిర్భవ త్య్రోధ ప్రేరిత భీమ భార్గవ భుజస్తంభాపవిద్ధః క్షణాత్ ఉజ్జ్వాలః పరశుర్భవత్వశిధిల స్వత్కంఠ సీ రాతిథిః ఎట్ల యేనా నేన జగత్సు ఖండపరుర్దేవో హరఃఖ్యావ్యతే. (మహావీర చరిత్రము) శివధనుర్భంగముఁజేసిన శ్రీరామునితోఁ బరశురాముఁడు కుద్ధుఁడై యిట్లను చున్నాఁడు. పూర్వ మెప్పుడును భాంగమునొందని శివధనుస్సును (నీవు) రెండు తుని యలు గావించుటచేఁ బైకులికిన లోపముచేతఁ బ్రేరితమైన భయంకరుఁడగు భార్గవుని భుజాస్తంభమునుండి చలించిన యీ పరశువు మంటలం గ్రక్కుచు నీ కంఠపీఠ మున కలిథియగుఁ గాక. ఈ పరశువుచేత హరుఁడు లోకములలో 'ఖండ పరశుఁడు' అను పేరు వహించెను. (హరుఁడు తన పరశువు యొక్క ఖండమును (అవయవమును) దన శిష్యుఁడగు పరశురాముని కిచ్చెనని పురాణ ప్రసిద్ధి.) ఇటఁ గుపితుఁడగు పరిశురాముని వచనమున దీర్ఘ సమాసమును పరుష వగ్గాడంబర త్వమును దగియున్నవి. ఇందు మొదటి మూఁడుపాదములందును మొదటి యెత్తుగడకు భంగమురాలేదు. నాల న పాదమున నా దీర్ఘ సమాన పరుష వర్ణాడంబరత్వములు లేమినిఁ ఐతత్వకర్షము ము సంభవించినది. అయితే నాలవపావమునకు వచ్చునప్పటికిఁ బరకు రామునికిఁ దనగురువగు హరుని స్మృతి గలుగుటచేఁ గ్రోధము శాంతిల్లినది. కాన నట మసృణవర్ణబంధమే ప్రయుక్తమైనది. ఈ విధము దోషముగాక గుణమే యగును. ఇట నాల్గవపాదమున సమాప్తపునరాతరూపమగు దోషము లేదా ? యని శంకింపఁ బని లేదు. వాక్యము సమాప్తమైన పిమ్మట విశేషణాంతరము మాత్రము చేయఁబడినచో (నేమా పున రాత్తది ఈ మగును. అన్నమయ్య మే ప్రయుక్తమగు రో eGangotri<noinclude><references/></noinclude> cckmxk2a9fd5spszlibim7aqivbmx00 104 219164 572043 2026-08-25T21:17:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'శబా కావ్యాలంకార సంగ్రహము నీ దోషము లేదు. ఇట నాలపపాదమున భిన్న వాక్యమే ప్రయుక్తమైనది కదా! కాన దోషముగాదు, V. భిన్న లింగము. ౧౯. భిన్న వచనము ఆ. వె. ఉవిఠఁబురుషుఁణోల్ప, నొకనిఁ బల్వురఁబ...' 572043 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>శబా కావ్యాలంకార సంగ్రహము నీ దోషము లేదు. ఇట నాలపపాదమున భిన్న వాక్యమే ప్రయుక్తమైనది కదా! కాన దోషముగాదు, V. భిన్న లింగము. ౧౯. భిన్న వచనము ఆ. వె. ఉవిఠఁబురుషుఁణోల్ప, నొకనిఁ బల్వురఁబోల్ప భిన్న లింగమనఁగ భిన్న వచన మనఁగఁజెలఁగు; నింతి వనజారివలె నన ఖడ్గ మురగవరులకరణి ననఁగ. 35 స్త్రీనిఁ బురుషునితోఁ బోల్చినచో భిన్నలింగదోషము, ఒకరినిఁ బలుమందితో చోల్చివచో భిన్న వచన దోషము. ఇట్లు గాదు చెప్పవలసిన విధము ఉపమానోప మేయములు భిన్న లింగములలో మున్నా భిన్న లింగ దోషము. భిన్న వచనములలో నున్న భిన్న వచనదోషమును సంభవించునని చెప్పవలయును. ఎట్లన “తరుణి చంద్రునివలె నున్నది” ఇట నుపమేయమగు తరుణీ స్త్రీలింగము. ఉపమానమగు చంద్రుఁడు పుంలిం గము. ఇది దోషము. “తరుణి చంద్రకళవలె నున్నది' అన్నచో దోషము నివృత్త మగును, “ ఖడ్గము సర్పములవలె నున్నది ” ఉపమేయమగు ఖడ్గము, ఏకవచనమన నున్నది. ఉపమానమగు సర్పములు, అను పదము బహువచనమున నున్నది. (ఖడ్గము సర్పమువలె నున్నదన్న చో దోషము తొలఁగును) ఇది దోషము. కొన్నియెడల నీదోషములు దోషములం గావు. ఈ విషయమున దండి యిట్లు చెప్పుచున్నాఁడు. “న లింగవచ్చనే భిన్నే న హీనాధికతే అపి । ఉపమాదూషణాయాలం యత్రోద్వేగో న ధీరతాం స్త్రీవ గర్భతి షండోఒయం వక్త్యేవ స్త్రీ పుమానివ| ప్రాణా ఇవప్రియోడియంమే విద్యా ధన మినార్జితా. భవానిప మహీపాల! దేవరాజో విరాజఠే అలమంశుమతిః కక్షామారోడుం తేజసా నృపః ఇత్యేపమాది సౌభాగ్యం న జహాత్యేన జాతుచిత్ | ఆస్తి శశ్వందుద్వేగః ప్రయోగే వాగ్విద్యాయథా హంసీవ ధపళశ్చంద్రస్సరాంనీవామలం సభః | భర్తృభర్త భటర్న్వేవ ఖద్యోతో భాతి భానుపత్ CC-0ఈదృశం "వర్ణ్యతే పద్భః+8 CO<noinclude><references/></noinclude> nfafje6bs3tv1sdn3hs3l6vlb3px6lu 104 219165 572044 2026-08-25T21:17:59Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్థాశ్వాసము యుపమానము విన్న తోఁ బండితులకు వెగటు గలుగదో యట లింగ వచన భేదమున్నను న్యూసత్వాధిక్యాదు లున్నను దోషము గాదు. ఎట్లన “ఈ కొజ్జవాఁడు శ్రీవలె నడచును (లింగభేదము) ఈ స్త...' 572044 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్థాశ్వాసము యుపమానము విన్న తోఁ బండితులకు వెగటు గలుగదో యట లింగ వచన భేదమున్నను న్యూసత్వాధిక్యాదు లున్నను దోషము గాదు. ఎట్లన “ఈ కొజ్జవాఁడు శ్రీవలె నడచును (లింగభేదము) ఈ స్త్రీ పురుషునివలె మాటలాడును (లింగ భేవేసు) వాకితఁడు ప్రాణములవలెఁ బ్రియాఁడు (వచన భేదమా. సంస్కృతమునఁ బ్రాణశబ్దమంత నిత్యబహుపచనము) విద్య ధవముపలె శార్జింపఁబడినది. (లింగభేదము) ఓరాజా ! నీవలె నింద్రుఁడు వెలులగును. ఉపమానగతి న్యూపర్వము. అనఁగా న్యూనోపమానము) ఈరాజు తన తేజస్సుచే సూర్యుని చంకలోని కెక్కుట కర్హుఁడు అనఁగా నూర్యు నితోఁ దుల్యుఁడు (ఉపమానగ తాధిక్యము) ఇర్యాదులందు సౌభాగ్య మావంతయుఁ - దగ్గకున్నది. కొన్నయెడల నున్న యుసమానములు విన్నచోఁ బండితులకు వెగటు దోఁచుచున్నది. ఎట్లనఁ జంద్రుఁడు హంసిపలెఁ దెల్లనివాఁడు (లింగభేదము) ఆకా శము సరస్సులవలె నిర్మలము (వచన భేదము) భటుఁడు శ్వావసువలె భర్తృభక్తుఁడు (ఉపమానత న్యూనత్వము) మిడుఁ గురు పుర్వు సూర్యునివలె వెలుఁగును. (ఉపమాన శతాధిక్యము) ఇట్టితో సౌభాగ్య రూపంతయునులేదు. కానీ లోక లోకప్రసిద్ధియున్నచో లింగపచనాది భేద మున్నను దోషమాలేదు. కావుననే యశస్సుకు గాంతిగా నుపమిం చినను బండితుల కుద్వేగము గలుగుకున్నది. లోక ప్రసిద్ధిలేకున్నచో దోష మేయగును. ౩౦. అక్రియము లేక అశరీరము కం. తుదలఁ గ్రియాశూన్యములగు పదంబు లశరీరమనఁగ బరగుణ విభవా స్పదమగు మధుమాసంబున బొదలు తరూత్కఠము కుసుమపూర్ణమయి యనన్. 3F క్రియాపదములేని వాక్య మశరీరము. ' పొదలు ' అను పద మిటఁ గియ కాదు. తద్ధర్మార్థిక విశేషణము. పొదలుచున్న తరూత్కరము' అని యర్థము. ‘భాసిలును" అను 'సమాపక క్రియలు ఏమైనది. దీనిని దర్పణ కారాదులు "సాకాం క్షము” అనిరి. గ్రంథకర్త వెనుకటి 'అపూర్ణము' అను దోషమును, ఈ యశరీరదోషమును దుల్యముగానే యుదాహరించెను. అపూర్ణదోషమునకుఁ బ్రతాపరుదీయో దాహర ణమే సరియైనదని చూపితిమి. ౨౧, సంబంధ వర్ణితము కం. సంబంధ వర్జితంబగు సంబంధము విడువఁగరులు జైలములు. తురangotri<noinclude><references/></noinclude> iqy17441wo2mk9n0gvds43t4u6vvc2h 104 219166 572045 2026-08-25T21:18:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము గంబులు భంగంబులు, సమ రాంబుధివరతరణి యితని యసిలతీయనఁగ. ఇష్టమైన సంబంధము లేనిది సంబంధవర్జితము. 'సమరాంబుధివరఠరణి' అను సమాసమున గుణీభూతమైన 'సమరాంబుధి'తో కార...' 572045 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము గంబులు భంగంబులు, సమ రాంబుధివరతరణి యితని యసిలతీయనఁగ. ఇష్టమైన సంబంధము లేనిది సంబంధవర్జితము. 'సమరాంబుధివరఠరణి' అను సమాసమున గుణీభూతమైన 'సమరాంబుధి'తో కారులు శైలములు, తురంగములు అనువానికి సంబంధముండవలెను అనఁగా సమరమును వంబుధిలోఁ గరులు శైలములు, తురగములు తరంగములు ఆసిఅతతరణి, అను సన్వయ మిష్టము. ఇట సమరాంబుధి పరతరణి అను సమాసములో 'సమరాంబుధి' గుణీ భూతమగుట చే వానితో పంబం ధము సంభవింపకున్నది. దీనినే దర్పణ కారాదులు 'అభావవ్మతయోగము” అనిరి. 'ఇష్ట సంబంధము లేనిది” అని యీ పేకర్ధము. 'సమరాంబుధివరఠిరిణి' అని సమాసమునుజేయక 'సమరాంబుధిణా' అని సప్తమ్యంతమును జేసినచో నీ దోషము రాదు. 99, వాక్యగర్భితము కం, ఐడుమ నొక వాక్యపద్ధతి తొడరిన నది వాక్యగర్భదోషము “ఖలులౌ వెడమతులతోడి సంగతి “కదుహిత మిది నీ” కొనర్పఁగా వలదనఁగన్. ర ఒక వాక్యమున వేరొక వాక్యమును దూర్చి చెప్పుట వాక్యగర్భిత దోషము . ఇట “ఖలులగు వెడమతులతోడి సంగతి నొనర్పఁగా వలదు” అను వాక్యమధ్యమాన 'నీకిది కడు హితము' అను వాక్యాంతరము ప్రవేశించినది. ఇది దోషము॰ దీనినిఁ దర్పణకార ప్రకాశకారాదులు గర్భితమనిరి ఈ వాక్యగర్భితదోష మొకానొకచో గుణమే యగును. ఎట్లన, “భవామ్యముపహ స్తీగ రేఖో నిరంకుశో ఒధ వివేకరహితో ఒపి G స్వప్నేఒపి త్వయి పునః " ప్రతీహి భక్తిం నప్రస్మరామి ” ఇది యొక భక్తుని ప్రార్థనము. ఓ స్వామి! నేనపహ స్తిత రేఖుఁడను (మర్యా దను ద్యజించినవాఁడను) నిరంకుశుఁడను (ఉచ్ఛృంఖలంఁడను) వివేకరహితుఁడను (ధర్మాధర్మ శూన్యుఁడను) స్వప్నమునఁ గూడ నీయందు “సత్యముగా నమ్మము” భక్తిని మఱుపను. ఇటఁగూడ ‘ప్రతీహి (సత్యముగా నమ్ముము) అను వాక్యము “స్వప్నమునఁ .గూడ నీయందు భక్తిని మరవను " అను పాళ్యమున చ్చనిది అయినను నిట<noinclude><references/></noinclude> om7f2fiq8p1mojv7mlkwwa906xmnd9u 104 219167 572046 2026-08-25T21:18:17Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '61 " చతుర్థాశ్వాసము దోషముగాదు. ఏలన, శపథము చేసి చెప్పుచున్నట్లు దృఢమైన నమ్మకము గలుగు టకై యీ వాక్యాంతర ముద్దేశింపఁబడినది. అంతకుమున్ను మర్యాదలేక యుచ్ఛ్భం ఖలుఁడై వివేకరహితుఁడ...' 572046 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>61 " చతుర్థాశ్వాసము దోషముగాదు. ఏలన, శపథము చేసి చెప్పుచున్నట్లు దృఢమైన నమ్మకము గలుగు టకై యీ వాక్యాంతర ముద్దేశింపఁబడినది. అంతకుమున్ను మర్యాదలేక యుచ్ఛ్భం ఖలుఁడై వివేకరహితుఁడై ప్రవర్తించినవాఁడు భగవంతునికి దృఢపత్యయమా గలి గింపవలసి యున్నదికదా! కావున శపథము చేసి చెప్పుచున్నట్లు తనమాట ముమ్మాటి కిని సత్యమని నమ్మించుటకు 'ప్రతీహి' అను వాక్యాంతరమును పడుపుఁ బ్రయో గించెను. కావున నిదియిట గుణమే కాని దోషము గాదు. అయితే పై సర సభూపాలీ యోదాహరణ మగు ఖలులౌ | వెడమకుల తోడి సంగతి కడు హిరే మిది నీ కొనర్పఁగావలస సఁగక్షా” అనుచోట మాత్ర మి ప్లే సమాధాన మేల చెప్పుకొనరాదు? అని శంకించవచ్చును. ఇట నట్లు పొసగదు. ఏలవ, నిటఁ బ్రసిద్ధమగు నర్థమునే యుపదేశించుచున్నాడు. ప్రసిద్ధార్థము నుపదేశించునపుడు దాని కపపత్తులతోఁ భవామ్యసహ స్తిత ఆను శ్లోకమును నుచ్ఛృంఖలుఁడు గాఁ బ్రపర్తిల్లివాఁ " డిక ముందు నీ భక్తిని విస్మరింపను ” అని చెప్పునపుడు స్వామికి నమ్మకము పుట్టించుటకై చెప్పవలసిన విధమున నిటఁ జెప్పఁ జని లేదుగదా ! కాన -నరసభూపాలీయ పద్యమున దోషమే. ఇట్లే బని లేదు. 6 ఆతఁడు నెన నున్న తమదాంధక మా పురికేగుదెంచి యా పోతరమేమి చెప్ప ? ననుఁబూరికిఁ గైకొనక ప్సరో వధూ వ్రాత నిశాకపాణిరుహవారసలాలన నవ్య పల్లవం బై తనరారు నందనమహావనిలో విడియించె సేనలతో. - - ప్రభావతీ ప్రద్యుత్నుము• మాపురి కేగుదెంచి ననుఁ బూరికిఁ గైకొనక అను వాక్యమధ్యమున “ఆపోతర మేమి చెప్ప ?”” అను వాక్యము చొచ్చినది. ఇది గుణమే. ఏలనఁ దెలియని కృష్ణునికి వజ్రనాభుని దర్వాతిశయమును నింద్రుఁడు బోధించుచున్నాఁడు. వాక్యసంకీర్ణదోషమున వాక్యమున వాక్యాంతర పదములు ప్రవేశించినవి. ఇట వాక్యమున వాక్యాంతం మే ప్రవేశించును. ప్రతాపరుద్రీయమున శశబ్దహీనము, విసర్గలుప్తము' అని మరి రెండు దోష ములు గలవు. ఆంధ్రమున వాక్యమున విసర్గలు ప్త దోషము సంభావింపదు. కాన దానిని విడువవచ్చును. శబ్దహీనమన శబ్దశాస్త్ర విరుద్ధమైనది. చ్యుత సంస్కారము పదదోషము. శబ్దహీనదోషము వాక్యదోషము. “ఈ రాజసింహుఁడు శూరుఁడు” -ఉపమితసమాసమున సామాన్యధర్మ వాచక పదమును బ్రయోగింపరాదు. 'రాజా సింహ ఇవ (సూర) రాజసింహ Mata or cize ఇది యుఃప్రమిత సమాసము •<noinclude><references/></noinclude> thwkjdi51dp8n56bgr47attb54jp91o 104 219168 572047 2026-08-25T21:18:28Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము "ఈ రాజసింహుఁడు కూరుఁడు' అనుచో సాధారణధర్మవాచక మగు కూర పదము ప్రయోగింపఁబడినది. సాధారణ ధర్మవాచకమును బ్రయోగించినచో సమా పేరును జేయక వ్యస్తముగానే యుంచవలె...' 572047 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము "ఈ రాజసింహుఁడు కూరుఁడు' అనుచో సాధారణధర్మవాచక మగు కూర పదము ప్రయోగింపఁబడినది. సాధారణ ధర్మవాచకమును బ్రయోగించినచో సమా పేరును జేయక వ్యస్తముగానే యుంచవలెను. ఎట్లనే, “ఈ రాజు సింహహువలె రూరుఁడు” కానఁ బైనాళ్యము ( రాజసింహుఁడు కూరుఁడు) శబ్దహీనదోషగ్రస్తము • ఆంధ్ర ప్రతాపరుద్ర యశోభూషణమున వ్యాకరణ శిరోమణి చలమచర్ల రంగాచార్యులవా రీ శబ్దహీనదోషమునకు మేము అడవులపాలై చెడి6ఆను దాని సుదా- హరించిరి. 'మేము చెడిరి' అని చిన్న పిల్లలు గూడ మాటలాడరు. ఆచార్యుల వారి కీ దోషతత్త్వ మార్థము కాలేదు. సంస్కృత ప్రతాపరుద్రీయమున తన సంశృణు మ హే హంతి హీలేమా పైర్నిమంత్రికం' అని 'సం'పూర్వక శ్రు ధాతు వాత్మనే పద మునియు సత్ కర్మవాచకము నుపయోగింపరాదనియు దానినిఁ దెలియక 'హితం' అను కర్మవాచక ముపయోగింపఁబడుటచే దోషమనియు సుదాహరింపఁ బడినవి. దీనివలన నిది సామాన్య జ్ఞానమునకు గోచకించు దోషముగాడనియు విశేష.. జ్ఞానమునకు గోచరించు దోషమనియు గుర్తె ఱుంగవలెను. కాన 6న సంశృణును హేరి ఇత్యాదివంటిది గాదు 'మేము చెడిరి' అనునది. కావున వ్యాకరణ శిరోమణి గారి ప్రయోగము ప్రామాదికము. సాహిత్యదర్పణమున ౨3 దోషములును, గావ్య ప్రకాశమున అని దోషము లును నీయఁబడినవి. సాహిత్యదర్పణమున విసంధిదోష భేదములను మూఁటినిఁ.. బ్రత్యేకముగాఁ గణించెను. ప్రకాశకారుఁ డొక్కటిగా నే గణించెను. ఇందు లేనివియు దర్పణ, ప్రకాశములలో నున్నవియు నగు మరి మూఁడు వాక్యదోషములను గూడఁ జూపుదుము. ౧. హతవృత్తము రసానుకూలముగాని వృత్తమును స్వీకరించుట. ఎట్లన, హా నృప ! హా బుధ! హా కవిబంధో! విప్రసహస్ర సమాశ్రయ! దేవ ముద్ధవిదగ్ధ బాంధ వరత్న ! క్వాన్గతః క్వవయం చ తవైతే! - అయ్యో ! రాజా ! హా పండితా | హా కవిబాంధవ ! హా దేవ ! నీ వెట నున్నావు? నీ వారమగు మే మెటనున్నారము P ఒక రాజు మరణింపఁగా నాతని బంధుజాలము దుఃఖించుచున్న ఘట్టము. ఇటఁ గరుణరసము. ఈ దోధక వృత్తమ హాస్యరస వ్యంజకమో కరుణ నాకుఁ దగిన వృత్తములు వియోగినీ మందాక్రాంతా పుషి ఎతాగ్రాదులు. శృంగారమునకుఁ బృథ్వీ శిఖరిణ్యాదులు. రాష్ట్ర వీరముద్ద suble d by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> jrw7j1c0vzr77c6hgxgem7nqacg03b1 104 219169 572048 2026-08-25T21:18:38Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్థాశ్వాస ము ఆంధ్రమునఁ బూర్వకపు లెవ్వరును నీ వృత్తములకును రసములకు సంబంధ మును గుపలేదు. సామాన్యముగా వీర రౌద్రములకు మత్తేభ శార్దూలములు వాడిరి. కాని శృంగారాదులకుఁ గూడ నా...' 572048 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్థాశ్వాస ము ఆంధ్రమునఁ బూర్వకపు లెవ్వరును నీ వృత్తములకును రసములకు సంబంధ మును గుపలేదు. సామాన్యముగా వీర రౌద్రములకు మత్తేభ శార్దూలములు వాడిరి. కాని శృంగారాదులకుఁ గూడ నావృత్తములను వాడిరి. నెత్తముమీఁద నాంధ్ర మున రిసనియమము లేకుండనే వృత్తసులను వాడిరి. కాని పై యుదాహరణమున వలెఁ గరుణాదులలో హాస్యాది విరుద్ధ రసవ్యంజకములగు వృత్తములును వాడి రస దోషమును జేయు లేదు. ఏలనఁ గవులెల్లరును గ్వా చిక్కముగా భుజంగప్రయాతము, పృథ్వీవృత్తము మొదలగువానిని వాడినను నత్యధికముగా ఉత్పలమాల, చంపక మాల, నుత్తేభము, శార్దూలము, కందము, గీతము, ఆటవెలఁది, సీసము, అను నీ యెనిమిది వృత్తములనే వాడిరి. వీనిలో రసభంగ మొనర్చు వృత్తములు లేవు. _9. ప్రసిద్ధి త్యాగము (ప్రసిద్ధి హతము) "సుంజీరాదిషు రణితప్రాయం పక్షిషు చ కూజిత ప్రభృతి మణితాది స మేఘాదిషు చ గర్జిత ప్రముఖం” సుంణీం పలయాది భూషణ ధ్వనికి రణితమనియు, పక్షులధ్వనికిఁ గూజిత మనియు, సురతిధ్వనికి స్తనిక మణితులనియు, మేఘ సింహధ్వనికి గర్జితమని యును లోక ప్రసిద్ధి. ఇట్లే రశనా వీణాది ధ్వనికిఁ, గ్వణితము, ఘంటా నూపురాది ధ్వనికి శింజితము, భ్రామంధ్యనికి గుంజితము, మండూకధ్వనికి రవము, సముద్రధ్వనికి ఘోషము, మృదంగాదు అధ్వనికి ధ్వనితము, గజధ్వనికి ఘీంకారము, బృంహీలెము, తురగధ్వనికి హేషితము, పటహధ్వని కారవము, వృషభధ్వనికి జేత్కారము, పర్ప ధ్వనికి ఫూత్కారము, కపిధ్వనికి బూత్కారము, ఘూకధ్వనికి ఘూత్కారము, అగ్ని స్ఫులింగ చటత్కారము, భంగధ్వనికి (చెట్లు మొదలగువాని విఱుగు నప్పటి చప్పుడు) కటత్కారము, బాణధ్వనికి నూత్కారము, ముర్ఘరధ్వనికి మమ మమారవము, భేరీధ్వనికి భాంకారము, మయూరధ్వనికి గేకారవము, కేం కారము, కామినీధ్వనికి సీత్కారము, కింకిణీధ్వనికి ఝంకారము, మార్వీధ్వనికి టంకారము, నదీతరంగధ్వనికి ఘోషము అని ప్రసిద్ధి. ఈ ప్రసిద్ధినిఁ బరిత్యజించుట ప్రసిద్ధి త్యాగము. కాని లోకమునఁ గోకిలారవము, నూపురరవము మొదలగు చోట మండూక ధ్వనియందుఁ బ్రసిద్ధమగు రవ శబ్దము ప్రయుక్తమై యున్నది. సనిత శబ్దము “సైనితం గర్జితం మేఘనిర్ధోషో రసితాది చ” అనుచో మేనుధ్వనిగాఁ బ్రయుక్త మై యున్నది. ఆంధ్రోమర్శ్వనికియ్ను గౌరను నియం వ్యవహారము గలదు. ఈ ప్రసిద్ధి<noinclude><references/></noinclude> 8vjm8ha2gju4xnztjon9shxw2t9tvty 104 219170 572049 2026-08-25T21:18:50Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము త్యాగరూపమగు దోషము సార్వత్రికముగాఁ గవులు గణింపలేదు. మణిత, గర్జిక గుంజిలౌదులను మాత్రము ప్రసిద్ధమగు నర్థముననే వాడిరి. ఇట్లే యాంధ్ర భావలోఁగూడఁ బశుపక్ష...' 572049 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము త్యాగరూపమగు దోషము సార్వత్రికముగాఁ గవులు గణింపలేదు. మణిత, గర్జిక గుంజిలౌదులను మాత్రము ప్రసిద్ధమగు నర్థముననే వాడిరి. ఇట్లే యాంధ్ర భావలోఁగూడఁ బశుపక్ష్యాది ధ్వనులకుఁ బ్రసిద్ధమగు ననుకరణ.. శబ్దములు గలవు. వానినిఁగూడ నిటఁ జూపుదును. ౧. గొప్పలు బెకబెకలాడును; గరరపరట్, కురరపరరగట్ అనును. అ. పంది గుఱ్ఱుపెట్టును; ముగ్దురించును. 3. సింహము బొబ్బరించును; గర్జించును. ర. పులి గాండ్రించును. X. గుఱ్ఱము పశీలించును. 1. ఏనుగు ఘీంకరించును; గీపెట్టును. 8. ఎద్దు అంకెవేయును. ౮. గాడిద యోండ్ర పెట్టును. F. పిల్లి మ్యాపుతునును, 00. కుక్క వెఱుగును. ౧౧. జోళ్ళు కేరును; కొక్కొరొకో యనును. కొంగలు కొంగొంగురనును. 03. పాములు బుసకొట్టును. ౧రు. మేక ఆఱచును. ౧౫. ఎలుకలు కిచకిచలాడును; గురగురలాడును. ౧౬. తుమ్మెదలు జుమ్మనును. ౧౭. చీము చిటుక్కు మనును. ౧౮. కోయిల కో కో యనును. OF. చిలంకులు కూయును. ౨౦. గుడ్లగూబ కుహు కుహు మనుము. ఇంకను గొన్ని క్రియలకుఁ గూడ ననుకరణ శబ్దములు గలవు. చూడుఁడు. నవ్వుట - శికాశిక నవ్వుట, కఐకవ నవ్వుట, పకపక నవ్వుట, కిలకిల నవ్వుట, కలకల నవ్వుట, ముసిముసి నవ్వుట, కిచకిచ నవ్వుట, వికవిక, వికానిక నవ్వుట- (విరుద్ధముగా నవ్వుటకు) అల్లం అల్లిబిల్లిగ నల్లు కొనుట, చీకిలిమా కిలిగా నల్లుట. ఆడుట - అల్లడుట, అల్లలాడుట, జవజవలాడుట, చెండి చెకపికలాడుట. CCO Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> tf9gcghayzrdscl1f2fxh7mit64fbj1 104 219171 572050 2026-08-25T21:18:59Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్థాశ్వాస సము - కుక్కుట సుర సుర నుక్కుట. మాఁడఁట - మలమల మాడుట. వేఁగుట - మండుట - చిటపట వేఁగుట, పెటపెట వేఁగుట బగ్గున మండుట. మ్రోఁగుట - గల్లున మ్రోఁగుట, గలగల మ్రోఁగుట, గుభీగుభీ మ్ర...' 572050 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్థాశ్వాస సము - కుక్కుట సుర సుర నుక్కుట. మాఁడఁట - మలమల మాడుట. వేఁగుట - మండుట - చిటపట వేఁగుట, పెటపెట వేఁగుట బగ్గున మండుట. మ్రోఁగుట - గల్లున మ్రోఁగుట, గలగల మ్రోఁగుట, గుభీగుభీ మ్రోఁగుట, గణగణ మ్రోఁగుట, ఏడ్చుట - హోరున నేడ్చుట, రావురని యేడ్చుట, కావుకావురని యేడ్చుట, గొల్లున నేడ్చుట, పలవల యేడ్చుట. చొచ్చుట - డందురని చొచ్చుట, దడదడ చొచ్చుటం పొక్కుట - పుర పురి పొక్కుట. జంట - జొటజొట కాఱుట. చినుకు పడుట - చిటచిట చినుకులు పడుట. రాలుట - జలజల రాలఁట, గులగుల రాలంట. ఉడుకుట - తుకతుక, కుతకుత, తెక తెక యుడుకుట. కూయుట - కలకల, కొల కొల కూయుట, తెల్లవాఱుట - బల్లున తెల్లవాఱుట, బలబల మని తెల్లవాఱుట. కొఱంకుట - పటపట కొఱుకుట, పెటపెట కొఱుకుటం పడుట - గుభాలున పడుట. చూచుట - చురచుర చూచుట. చుట్టుకొనుట - ముసముస మని చుట్టుకొనఁట. కొట్టుకొనుట- కటకట కొట్టుకొనుట, పటపట కొట్టుకొనుట, పెటపెటకొట్టుకొనుటం వెఱయుట - ధగధగ మెఱయుట. జల్లుమనుట - గుండెలు జల్లుమనుట. - త్రిప్పుట గిరగిర త్రిప్పుట. మరుగుట నీరు కళపెళ మనగుట. - పొంగుట - బుసబుస పొంగుట. కాఁగుట - సలసల కాఁగుట. జాఱుట - జర్జర జఱుట నెయిం... మరికొన్ని శబ్దము అనుకరణములవలె నుండి యద్ధవిశేషమును బోధించును. ఎట్లవ, సాంపు పాట సోటలో వుగా ఆ అరోమ మంగction. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> le726s0ik6uene2yl6uxzwia7r3osqr 104 219172 572051 2026-08-25T21:19:12Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము చిత్తము పకాపకలగు = మనస్సు చెదరు. మేను నకనకలాడు = మేను కృశించు. మాటలు తోకతొకలై వెడలంట మాటలు ఆఁగిఅఁగి వచ్చుట. - కొన్నియెడల నా యా వస్తువ్యాపారము అనుకరణముచే...' 572051 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము చిత్తము పకాపకలగు = మనస్సు చెదరు. మేను నకనకలాడు = మేను కృశించు. మాటలు తోకతొకలై వెడలంట మాటలు ఆఁగిఅఁగి వచ్చుట. - కొన్నియెడల నా యా వస్తువ్యాపారము అనుకరణముచేఁ జెప్పఁబడును. బంగారు నిగనిగలు; మెఱుపుల తళతళలు ; కస్తూరి భుగభుగలు; గర్వపు మిటమిట; మేని చకచకల 3. అమత పరార్థము ప్రకృతి విరుద్ధమగు పరార్థము గల దోషము. 300. రామ మన్మథళ రేణ తాడితా | దుస్సహేన హృదయే నిశాచరీ గంధపద్రుధిర చందనోక్షితా | జీవితేశ వసతి, జగామ సా. ఆ నిశాచరి (తాటక) దుస్సహమైన శ్రీకాముఁడను మన్మథునియొక్క బాణ ముచే హృదయమునఁ గొట్టఁబడినదై వాసనగల చందనమువంటి రక్తముచేఁ దాడిని నదై జీవితేశ వసతికి (యమసదనమునకు - ప్రియుని గృహమునకు) వెళ్ళెను. 'తాటక రామబాణము చేఁ గొట్టఁబడినదై యమలోకమునకుఁ బోయెను' అనునది ప్రాకరణికార్ధము. అభిసారికా రూపార్ధ మప్రాకరణికము. ఇందుఁ బ్రకృతరసమగు బీభత్సమునకు విరుద్ధమగు శృంగారముతో సమావేశము చేయఁబడినది. ఇది దోషము. (విరుద్ధరస సమావేశఘట్టమున నున్న దీని వివరణమును జూడవలెను.) శృంగార బీభత్సములు, వీర భయానకముణ, రౌదాద్భుతములు, హాస్య కరుణమలును విరుద్ధరసములు. వీనికి సమావేశము గూడదు. కం. క్రమమున నిఁక అర్థ దోషములు, షములు నెఱింగింతు సుకవిజరులకు హీనో పము, మధికోపరు, మనమో పము, మఖ్యాలో పనుంబు, పరుషము, మరియుక్. గీ, వ్యర్థ, మేకార్థము, ససంశయం, బపక్ర మము, విరుద్ధంబు, విరసా, శ్రీమాత, హేతు రహిత, నిరలంకృ, తాశ్లీల, సహచరచ్యు తములు భిన్నంబు, నవమి, క్రమమునుangot b3<noinclude><references/></noinclude> 5shfqlrefv9m9riyd3fofye88d1g3kl 104 219173 572052 2026-08-25T21:19:23Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '' చతుర్థాశ్వాసమ ౧. హీనోపమము, ౨. అధికోపమము, 3. అపమోపమము, 8. ఆఖ్యా తోపమము, X. పరుషము, 2. వ్యర్థము, 2. ఏకార్థము, రా• ససంశయమా, F. అపక్రమము, ౧౦. విరుద్ధము, 00. విరసము, ౧౨. అతిమాత్రము, 03. హేరు రహితము, ౧8....' 572052 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>' చతుర్థాశ్వాసమ ౧. హీనోపమము, ౨. అధికోపమము, 3. అపమోపమము, 8. ఆఖ్యా తోపమము, X. పరుషము, 2. వ్యర్థము, 2. ఏకార్థము, రా• ససంశయమా, F. అపక్రమము, ౧౦. విరుద్ధము, 00. విరసము, ౧౨. అతిమాత్రము, 03. హేరు రహితము, ౧8. నిరాలంకృతము, 01. అశ్లీలమా, C౬. సహచరచ్యుతము, ౧౭౭ భిన్నము - అని అర్థదోషములు పదునేఁడు. ౧. హీనోపమము - ౨. అధికోపమము గీ, ఉర్వి ఘను నల్పుఁ బోల్ప హీనోపమంబు శ్వాసమునుబోలె నితఁడు విశ్వాసి యనఁగ ; సరయ నధికోపమంబల్సు సధికుఁబోల్పఁ బునుకపట్టిన పే నీశుఁబోలు ననఁగ, ४४ మనుని నల్పునితోఁ బోల్చిన హీనోపమము. అల్పుని సధికునితోఁ బోల్చిన నధికోపమము. అంతేకాదు. అనల్పవస్తువు నల్పవస్తువుతోఁ బోల్చిన హీనో పమము, ఆల్పవస్తువు నవల్పవస్తువుతోఁ బోల్చిన నధికోపమమ'. అని చెప్పుకొనవలెను. ఇతఁడు శ్వాసమువలె విశ్వాసిత ర్వాత మల్పవస్తువు 'ఇతఁడు ' అనల్పవస్తువు. ఇది హీనోపమము. "పునుక పట్టిన పేను ఈశ్వరునిఁ బోలును. ” అనుచో " పేను అల్పవస్తువు, ‘ఈశ్వరుఁడు' అనల్పవస్తువు. ఇది యధికోపమము॥ 3. అసమోపమము - ౪. అఖ్యాతో పమము, గీ. ఉపమ సరివోని దిల ససమోపమంబు హలధరుఁడు మేరుగిరివోలె వలరుననఁగ విను ప్రసిద్ధంబుగాని డవిశ్రుతో ప మంబు వదనంబు కుముదంబుమాడ్కి యనఁగ. బొత్తిగాఁ బోలిక కుదిరని దశమోపమము. హలధరునకు (బలరామునకు) సామ్యము బొత్తు లేదు. ఏలన, బలరాముఁడు దెల్లనివాఁడు. నల్లని పలువలు దాల్చువాఁడు. పేరు పర్వతము బంగారపుఁ గొండ. పచ్చని రంగు గలది. కావునఁ జోలికియే లేదు. నిది యసమోపమము. అప్రసిద్ధమైన యుపమ యఖ్యాతో పమము, ఈముడముపలె నున్నది. ముఖకమలములకు సామ్యము గెలదు. ఆది ప్రసిద్ధము. మ ఖకును దముల కప్రసిద్ధము. ఇది యఖ్యాతోప మము. ఇట్టిదే ఈ వెంంగము " (అర్థములను కిరణములు<noinclude><references/></noinclude> 8hmh8u5pipll89lyu9ku9axcy95qdwq 104 219174 572053 2026-08-25T21:19:33Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము మను చంద్రునిఁ గూర్తును ॥) అనుచోటఁ గావ్యచంద్రులకును, అర్థశిరణ కావ్య ములకును సాహ్య మప్రసిద్ధము, ౫. పరుషార్థము కం, పరుషార్థంబులు గల యది పరుషం బును దోషమయ్...' 572053 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము మను చంద్రునిఁ గూర్తును ॥) అనుచోటఁ గావ్యచంద్రులకును, అర్థశిరణ కావ్య ములకును సాహ్య మప్రసిద్ధము, ౫. పరుషార్థము కం, పరుషార్థంబులు గల యది పరుషం బును దోషమయ్యెఁ; బర గౌడు నీ భూ వరు సౌందర్యమునకుఁ వే మఱు సరియా మంటఁబడ్డ మదనుడనఁగక్. అతి పరమైన యనఁగా రూక్షమైన యర్థము గలది పరుషదోష మనఁ బడును. ఈ రాజుయొక్క సౌందర్యమునకు మదనుఁడు వేమాఱులం మంటఁబడినచో సరియగును. బంగారమును బుటము పెట్టిన కొలఁడియు దానికి వన్నె హెచ్చు విధ మున వేమాఱులు మంటఁబడినచో మన్మథుఁడు మిక్కిలి సౌందర్యమును వహించును. అప్పు డీ రాజును బోలును. అని భావము. ఇట భావము బాగుగా నున్నను 'మంటఁబడ్డ' అను పదము రూక్షముగా నవఁగా శ్రుతికటువుగా నున్నది. ఇట శబ్దమే శ్రుతికటువుగా నున్నది. ఇది శబ్దదోషమే యరుట లెస్స, ౬. వ్యర్థము. ౭. ఏకార్ణము ఆ. వె. అప్రయోజనంబు వ్యర్థమా; ఫేనిలం బైన జలధిదాఁ టె ననిలతనయుఁ డన; నభిన్న వాక్యమరయ నేకార్థమా సుగుణఖని చరిత్ర శోభియనఁగ. ዋ ప్రయోజనములేని యర్థము వ్యర్థము. “అనిలతనయుఁడు ఫేనిలమగు (నురుగు గల) జలధిని దాఁటెను” అనుచో 'ఫేనిలము' అను విశేషణము వ్యర్థము. ఇట్లే గీ, క్రిక్కిఱియుకొమ్మ లాశలకెక్కి చలువ | దట్టముగు నీడపందిళ్లు గట్టుచుండ, చణవ పందిళ్ళన్నఁ జాలును. మిగిలినది వ్యర్థమ. ఇది రాయప్రోలు సుబ్బా రావుగారి ప్రయోగరత్నము. యద్ధముగల వాక్యమును గానీ పదమును గానీ మరలఁ బ్రయోగించుట యేకార్థము, “సుగుణఖని” అన్నను 'చరిత్రశోభి' అన్నను నేకార్థకమే. గీ. పదియు చాల్గు వసంతమాల్ వదలనట్టి CC వదనంగా మైపయి, Gangotri M<noinclude><references/></noinclude> jxi2sa5v8cf0eh4blz5bh1r2gh94bvn 104 219175 572054 2026-08-25T21:19:44Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '62 చతుర్థాశ్వాసము బాల్య మెడలిన గదియు జవ్వనపుఁబవలు ఒడలియం దందముగ నుట్టిపడుచునుండె. ఇటఁ బూర్వోత్తరార్థము లేకార్థములే. ఇదియు ఆచార్య రాయప్రోలు సుబ్బారావుగారిదే. ఈ వ్యర్థదోష...' 572054 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>62 చతుర్థాశ్వాసము బాల్య మెడలిన గదియు జవ్వనపుఁబవలు ఒడలియం దందముగ నుట్టిపడుచునుండె. ఇటఁ బూర్వోత్తరార్థము లేకార్థములే. ఇదియు ఆచార్య రాయప్రోలు సుబ్బారావుగారిదే. ఈ వ్యర్థదోషమును దర్పణకార ప్రకాశకారాదు అపుర్బమని యును, ఏకార్థమును బునరుక్తమనియును వ్యవహరించి3. వామనుఁ క్రింది స్ధలములం దీ యేకార్థ వ్యర్థదోషములు దోషములు గావని తెలుపుచున్నాఁడు. దీని నెల్లరును స్వీకరించిరి. ఎట్లన, (ధనుర్జ్య్వాని' అనుచోట 'జ్యా' శబ్దము చేతనే 'ధనుశ్శబ్దార్థము Xతార్థ మగుచుండ మరల ధనుశ్శబ్దను ప్రయోగించుట వలన “ధనుస్సున నెక్కిడిన నల్లె 'తొడు” అని యర్థని శేషము దోఁచును. a కర్ణాపకంస, శ్రవణకుండల, శింశ్శేఖరాది పదములలో “ఆవతం” సాది పదముల చేతనే తి ఆదలంకారములని యర్థము దోఁచుచుండఁగాఁ గర్ణాది శబ్ద ప్రయో గము తత్సాన్నిధ్యరూపవిశేషార్థమును దెలుపును. ఆనఁగాఁ గర్ణాదులందు నిబద్ధ ములై యున్న యవతంసాదులని యర్థమగును. ‘ముక్తాహార” శబ్దమున హారశబ్దముచేతనే గతార్థ మగుచుండఁగా 'ముక్తా శబ్దము “శుద్ధము లైన ముత్యములు' అను వర్ణవిశేషమును దోఁపించును. 'పుష్పమాలా' పదమాన 'మాలా' పదముచేతనే గీతార్థమగుచుండఁ బుష్ప శబ్దము శ్రేష్టములైన పుష్పములు' అని యద్ధవిశేషమును దెలుపుచున్నది. = 39 'కరికలభ శబ్దమునఁ గలభ శబ్దముచేతనే శతార్థమగుచుండఁ గిరి శబ్దము - 'తన రూపమువంటి రూపము గల' అను విశేషార్థమును బోధించును. (కరి = ప్రౌఢ -కుంజరము; తద్రూపమగు కలభము కరిశలభము). అయితే యీవిధముగా నెల్లయెడ -అను యత్కించిద్వి శేషమును జెప్పుకొనవచ్చునుగదా! అప్పుడేదియు దోషమే కాదన వలసివచ్చుచున్నది. కానఁ గావ్యప్రకాశకారుఁడు " స్థితే తన -(పూర్వ ప్రయోగము లుండఁగా నిట్లు సమర్థింతుము. కాని యెల్లయెడల నిట్లు చెప్పు - కొనరాదు.) "" న ఖలు కర్ణావతంసాదిపత్ జఘన కాంచీ ఇత్యాది క్రియతే” (కర్ణావతంసమన్నట్లు జఘనకాంచీ ఇత్యాది ప్రయోగములు ప్రయోగింపరాదు.) -అని నూతన ప్రయోగములకు ననుజ్ఞ నీయక తిరస్కరించెను. ౮. స సంశయము, శం, క్రమమఱి పదములు సంది ధములైన సంశయంబు ధరణివర్లు 21ized by e Gangotri<noinclude><references/></noinclude> 22yo69lr5jhb6xl4tqbvj2pypnjoaq9 104 219176 572055 2026-08-25T21:19:53Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము ర్యము నగము గెల్చుననఁగా నమరెడు సతి మేను మించు హసియించునన. రూ వాక్యము నందలి కర్తృకర్మములయందు సంశయము గలిగి తన్మూలమున నర్థ ముప సంశయము గలుగుట దోషము. “ధరణ...' 572055 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము ర్యము నగము గెల్చుననఁగా నమరెడు సతి మేను మించు హసియించునన. రూ వాక్యము నందలి కర్తృకర్మములయందు సంశయము గలిగి తన్మూలమున నర్థ ముప సంశయము గలుగుట దోషము. “ధరణీవరు ధైర్యము నగము గెల్చు” “పతి మేను మించు హసియించు” అను వాక్యములలో 'ధైర్యంగములు' అనుచోటను, “మేను మించులు' అనుచోటను గర్తయేదో, కర్మయేదో నిర్ణయింపరాకున్నది. కాన సంళ యము. దీనిని దర్పణకార, ప్రకాశకారులు సందిగ్ధ మనిరి. కాని యిట్టియెడలఁ బ్రకరణమువలకు సంశయము దొలఁగును. రాజవర్ణన .. ప్రకరణమున " ధరణీవరు ధైర్యమూ నగము గెల్చు ” అని యున్నచో ధైర్యము కర్తయు 'నగము' కర్మ యని తేలును. స్త్రీ వర్ణన ప్రకరణమున 'ఫతిమేము' కర్త యనియు ' మించు ' కర్మ యనియును నిస్సంశయముగాఁ దేలును. ప్రకరణమా - లేనపుడే యిది దోషము. ప్రకరణమున్నచో దోషముగాదు. ౯. అపక్రమము. వాశ్యదోషములలో 'అక్రమ' దోషము శబ్దార్థ భేదముచే ద్వివినమని చెప్పి యద్ధాశ్రమమును సుదాహరించియుంటిమి. "తురంగ మధ మాలింగం ప్రయచ్ఛాస్మై మదాలసం" అను దానినిఁ జూచుకొనవలెను. ఈ యపశ్రమ దోషము శాస్త్ర విరుద్ధరూపముగాఁ గూడ నుండును. ఎట్లను, "కారయిత్వా క్షారం గ్రామవృద్ధి మంక్త్వా భుక్త్వా చ నక్షత్రం తిథివారౌ జ్యౌతిషేకం ప్రష్టుం చలికూ గ్రామవృద్ధుఁడు క్షారమును జేయించుకొని స్నానమాడి భుజించి తిథి వార నక్షత్రములు దెలిసికొనుటకై జ్యోతిషికునికడకు బయలు వెడలెను. ఇటఁ దిథివారాదులు దెలిసికొని క్షారమును వేయించుకొనుట శాస్త్ర.. సంప్రదాయము. విపరీతముగాఁ జేయుట యపక్రమము. కం, క్రమమెడలి దేశకాలా ౧౦. విరుద్ధము. సముచితము విరుధ్ధమయ్యె; “సమదవిలోల భ్రమరము చంపక వన” మన 'సముద్రం చిత్రంగా త కంబరం Gangotri ४<noinclude><references/></noinclude> pufrz8z5fsukgtmfzxlpeq8miu3p1i3 104 219177 572056 2026-08-25T21:20:03Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్థాశ్వాసము దేశ కాలాదుల కుచితముగా విది యనఁగా లోక విరుద్ధమైనది విరుద్ధదోషము. దర్పణకార ప్రకాశకారులు దీనినిఁ బ్రసిద్ధి విరుద్ధమనిరి. చంపకమునకును భ్రమరము -సకును విరోధము...' 572056 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్థాశ్వాసము దేశ కాలాదుల కుచితముగా విది యనఁగా లోక విరుద్ధమైనది విరుద్ధదోషము. దర్పణకార ప్రకాశకారులు దీనినిఁ బ్రసిద్ధి విరుద్ధమనిరి. చంపకమునకును భ్రమరము -సకును విరోధము ప్రసిద్ధము. కావఁ జంపకవనమున భ్రమరము చరించుచున్న దన్నచో దోషము. ఇది కవిసమయ విరుద్ధము. కైతకము (మొగిలి) చైత్రమాసమాన -నుండదు. ఇది కాలవిరుద్ధము. దేశవిరుద్ధమన “దక్షిణదేశమున హస్తినాపుర మను పట్టణము గలదు" అనునది. “వయసు వెంగ్గలం దొడిగిన వయసుటనఁటి " ఇది స్వభావవిరుద్ధము. (ఇది కవిభూషణ రాయప్రోలు సుబ్బారావు గారి ప్రయోగము.) ఆరఁటి మొగ్గలు కొడఁగదు. ' అరఁటి పువ్వుచ్పే ' సనవలెను. ఇట్లే ధర్మ, అర్థ, కామ, మోక్ష, శాస్త్రవిరుద్ధములగు నర్థములన దెలిసికొనవలెను, లోక విరుద్ధములయినను విసమయ ప్రసిద్ధములయినచో నుపాధేయములే యగును. ఎట్లనఁ గీర్తి తెల్లగా నుండుట లోకప్రసిద్ధము గాకున్నను గవిసమయ ప్రసిద్ధము. కాన నుపాదేయమే యగును. * కవి సమయముల నీ క్రింద సుదాహ - రెండుము. చూచుకొనుఁడు. * కవి సమయములు సమయ మనఁగా సంప్రదాయము. అనగా నాచారము లేక మర్యాద. ఈ సంప్రదాయములు దేశాచారములపలె నెప్పుడో యేర్పడినవి. సంఘముతో సంబంధమున్నంత వఱకు దేశాచారములను జనులు పాటింపవలసిన విధమునఁ గవులం ను నౌచిత్యముతో సంబంధము గలిగియుండవలసినపుడు వీనిని బాటింపవలసినదే. నేఁడు వీనిని మార్పవీలులేదు. మార్చినచో భాషయే తలక్రిందులగును. ఔచిత్య దృష్టితోఁ- క్రొత్తని సృష్టించుకొనవచ్చును. ఈ సమయములు మూఁడు విధమాలం. ౧. ఉన్న ధర్మమాను నిబంధింప కుండుట, ఆ. లేని ధర్మమును నిబంధించుట, 3. నియతముగాఁ గొన్నింటికిఁ గొన్ని యెడల యునికిని నిబంధించుట. ఈ క్రింది వస్తువులందున్నను నాయాధర్మములను నిబంధింపరాదు. ౧. మాలతీలత వసంతమున బుష్పించుచున్నట్లు వర్ణింపరాదు. ఆ. చందపద్రుమములకు ఫల పుష్పములున్నట్లు 3. ఆశోకమునకు ఫలములున్నట్లు "శ. కృష్ణ పక్షమున వెన్నెల యున్నట్లు " " " 1. శుక్లపక్షమున క్షమున సంధ కారమున్న . Collection. Digitize by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> s3gtk8ogfz537id7agx9mzfz78hh5sb 104 219178 572057 2026-08-25T21:20:16Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము ౬. మల్లె మొగ్గలకును గాముకులు దంతములకును (తాంబూల చర్వణముచే నెళ్లిగా” నున్నను) నెఱ్ఱఁదనమున్నిను వర్ణింపరాదు. ౭. కమల ముకుళములకుఁ బచ్చఁదవ మున్న కు తా. ప్ర...' 572057 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము ౬. మల్లె మొగ్గలకును గాముకులు దంతములకును (తాంబూల చర్వణముచే నెళ్లిగా” నున్నను) నెఱ్ఱఁదనమున్నిను వర్ణింపరాదు. ౭. కమల ముకుళములకుఁ బచ్చఁదవ మున్న కు తా. ప్రియంగు పుష్పములకుఁ 39 ౯. పగటిపూట నీలోత్పలని కాపును 53 " " ౧౦. పగటిపూట వానిలిచెట్టు పూలు రాలిపోయినట్లు 9 ౦౧. స్త్రీలకు నల్లఁదనమును, స్తవపాఠమును 99 ఈ క్రింది వస్తువులందు లేని ధర్మమును నిబంధింపవచ్చును. ౧. నదుల యందుఁ బంకజ నీలోత్పలాదులు లేకున్నను నర్ణింపవచ్చును. అ. ప్రతీ తటాక మునందును హంపలు లేకున్నను " 3. ప్రతి పర్వతమునందును బంగారము, రత్నములు, గజములు లేకున్నను వర్ణింపవచ్చును. ర. చీకటిని ముష్టి గ్రాహ్యమనియు, (పిడికిటితోఁ బట్టఁదగినది) సూచీభేద్య. మనియు (సూదులచేఁ భేదింపఁదగినది) వర్ణింపవచ్చును. ౫. ఆకాశగంగలో దిగ్గజములు స్నానమాడుచున్నట్లు ౬. ప్రతాపమున రస్తత్వము, ఉష్ణత్వమును 33 " ౭. వెన్నెలను సంజలిగ్రాహ్యముగాఁ (గోసిళ్ళతోఁదీసి యెత్త్వదగినది) గుంభోష- వాహ్యముగా (కడపలతోఁ ముంచికొని పోఁదగినది) వర్ణింపవచ్చును. తా• పురాతనుఁడైనను శివుని శిరశ్చంద్రుని బాలుని గా ౯. కీర్తిని, పుణ్యమును, హాసమును దెల్లఁగా ౧౦. అపకీర్తిని, పాపమును నల్లగా ౧౦౧. కోపమును, ఆశురాగమును నెట్టిఁగా ౧౨. స్త్రీకి రోమాపళి, త్రివళులు (లేకున్నను) 03. చక్రవాక దంపతులకు రాత్రి వియోగము గలుగునట్లు ౧౮. చంపక భ్రమరమాలకు విరోధమున్నట్లు " " " " " " " ఈ క్రిందియెడల నాయా ధర్మమాలు నియతములంగా నుండును. ౧. సముద్రమునందే వెపళ్ళను వర్ణింపవలెను. ౨. తామ్రపర్ణీ నదియందే ముత్యములు లభించునట్లు వర్ణింపవలెను. 3. హేనుంఠ శిశిరములను విడిచి సర్వదా కమలము లుండునట్లు వర్ణింపవలెను.. 8. ధ్వజ, దామధ మాంచM హారం అభన్మిములకుఁ దెల్లందన మే "<noinclude><references/></noinclude> 12oqucc6vz5mgvpsx7lqd0fnyd0c2ok 104 219179 572058 2026-08-25T21:20:28Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్థాశ్వాసము ౫. శైల, వృక్షాది, వేమ, సేవ, లతలకును, రాక్షస, ధూప, పంక, కేళము లకును నల్లఁదః మే వర్ణి - పవలెను. 1. మలయ పర్వతముందే చందనవృక్షముల యుత్పత్తిని వర్ణింపవలెను. ౭. హిమవత్పర్వ...' 572058 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్థాశ్వాసము ౫. శైల, వృక్షాది, వేమ, సేవ, లతలకును, రాక్షస, ధూప, పంక, కేళము లకును నల్లఁదః మే వర్ణి - పవలెను. 1. మలయ పర్వతముందే చందనవృక్షముల యుత్పత్తిని వర్ణింపవలెను. ౭. హిమవత్పర్వరిమునందే భూర్జప్పనముల యుత్పత్తిని వర్ణింపపలెను. తా. వసంతమునినే కోకిల ద్వివిని ౯. వర్షాకాలముందే మయూర నృత్యమును, వాని కెలను,, ౧౦. విశేషించి చెప్పకున్న చోఁ బున్నములకును, జలములకు, ఛత్రమునకు, వస్త్ర ములకును దెల్లఁదవమే వర్ణింపవలెను. ౧౧, శాలి, మండూక, పల)ల, పరాగములకుఁ వీరిత్వము నే వర్ణింపవలెను. O.So నిశేషించి చెప్పకున్నచో మాణిక్య, జపాపుష్ప, రత్న, సూర్య, పద్మ, పల్లవ, బంధూక (మంకెన) దాడిమి, విఖములకు శోణ వర్ణమే వర్ణింపవలెను. ఈక్రిందిజాని రైక్యమును వర్ణింప వచ్చును ( భేదమును బాటింప నక్కఱలేదు) ౧. కృష్ణ (నలుపు) నీల (ఆకాశవర్ణము) హరిత (ఆకుపచ్చ) శ్యామ (ముదురు పచ్చ) వర్ణముల కార్యము చెప్పవచ్చును. భేదమును బాటింప ఇక్కఱలేదు. అ. స్వర్ణ, పరాగ, అగ్ని శిఖాదులందున్న పీత (పసుపుపచ్చన) రక్త(ఎఱుపు) ములకు సైక్యము వర్ణింపవచ్చును. 3. శక్ల (అచ్చతెలుపు) గౌరములకు (బూడిదరంగు) సైక్యము వర్ణింపవచ్చును. ర. చంద్రునియందు శశ, మృగముల కైక్యమును ** మదః శీతనమున మకర మత్స్యముల కైక్యమును " " " ౬. సముద్రము నుండియు నత్రినేత్రమునుండియుఁ బుట్టిన చంద్రుల కైక్యము 13 ౭. ద్వాదిశాదిత్యులకు నైక్యమును తా. క్షీర లవణ సముద్రముల కైక్యమును F. నాగసర్పముల కైక్యమును ౧౦. దైత్య, దానవ, అసురులకు నైక్యమును " 19 " ౧౧. మన్మధుని మూ ర్తత్వ (శరీరముఁడుట) అమూరత్వములకు వైద్యము 19 ౧౨. నేత్రములకుఁ దెలుపు, నలుపు, ఎలుపులు ప్రత్యేకముగాను, గలిసియున్నట్లు వర్ణింపవచ్చును. ౧3. కమలా సంపదల కైక్యమూ వర్ణింపవచ్చును . ౧రు. శబ్దము చేఁ బర్వతములు బ్రద్దలగునట్లు వర్ణింపవచ్చును. ౧౫. వెన్నెలన జరు చేయుచున్నట్లd, bye Gangotri<noinclude><references/></noinclude> 4c3rur0yv3btsfo03xj3epgt6k9krc4 104 219180 572059 2026-08-25T21:20:38Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము ౧౬. వర్షాకాలమున హంసలు మానససరన్సునకుఁ బోవునట్లు వర్ణింపవచ్చును. ౧౭. మానవులను శిరస్సు మొదలుకొనియు, దేవతలను బాదములు మొదలుకొనియు వర్ణింపవచ్చును. (దేవతల...' 572059 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము ౧౬. వర్షాకాలమున హంసలు మానససరన్సునకుఁ బోవునట్లు వర్ణింపవచ్చును. ౧౭. మానవులను శిరస్సు మొదలుకొనియు, దేవతలను బాదములు మొదలుకొనియు వర్ణింపవచ్చును. (దేవతలు పూజ్యాలు గానఁ బాదములనుండి వర్ణింపవలెను) ౧౮. భువనములను 3, 8, ౧ర అనియును వర్ణింపవచ్చును. ౧౯. దిక్కులు, ౪, ౮ ౧౦, అనియును వర్ణింపవచ్చును. ౨౦. సముద్రములు 8, 8, అనియును వర్ణింపవచ్చును. ఆ విద్యలు 8, 8, ౧౮, అనియును " __ఆ స్థలమునందున్న జీవులు జలమునందును గలవని వర్ణింపవచ్చును. అ3, రణహతులు సూర్యమండలమును భేదించుకొని పోవుదురని వర్ణింపవచ్చును. ౨ర. శివుని శూలి యవవచ్చును. (కూలముగలవాఁడు) సర్పి (సర్వృతులు గలవాఁడు) అనరాదు. ౨౫. చంద్రుని ' శశి ” (శశము గలవాఁడు) ఆరవచ్చును. కాని మృగి, హరిణి, అనరాదు. _D. శంకరుని వృషభవాహనుఁడు, వృషాంకుఁడు, వృషధ్వజుఁడు, అవి యా యా యుపాధినిఁబట్టి చెప్పవచ్చును. _D8. శివుని 'ఇందుమాళి' యవవచ్చును. కాని 'గంగా మాళి' యనరాదు. పద్మినీజాతి స్త్రీల తాకులవలనఁ బియుగువృక్షము, వారి పుక్కిటి మద్య ముమియుట చేఁ బొగడచెట్టు, వారి కొఁగిలిచే గోరంట, వారి కాలితన్నులచే సశోకవృక్షనూ, వారి చూపులచే బొట్టుగు చెట్టు, వారి నర్మవాక్యములచే మందారము, వారి పోసముచే సంపెంగ, వారి ముఖానిలముచే మామిడిచెట్టు, వారి సంగీతముచే సురపొన్న, వారి నర్తనముచేఁ గొండగోఁగుచెట్టును, or పించును. (ఇది మల్లి నాధుని యుదాహరణముల ననుసరించి వ్రాయబడినది. పసుచరిత్ర వ్యాఖ్యాత యీషద్భేదముతో నుదాహరించెను. భేదించినవి హశ్రము చూపుదుము.) మాకందము కరస్పర్శచేతను, సంపెంగ ముఖరాగము చేతను, గొండగోఁగు సల్లాపముచేతను, వావిలి ముఖానిలముచేతను, ప్రియా తువు సంగీతముచేతను వికసించును. కావ్యమార్గమును నేయే వస్తువు లేయేవణ్ణములుగా వర్ణింపఁబడునూ తెలుపుదుము. చంద్ర, ఉచ్చైళ్ళవ, శంకర, నారద, భార్గవ, బలరామ, శేష సర్ప, ఐరా పఠే, సింహ, సౌధ, కౌరదమేఘ, ఇందుకాంత, నిర్మోక (కుబుసము) మందార, హిమాద్రి, హిమ, హాస, మృణాళ, స్వర్గంగా, గిజదంత, అభ్రక, సికతా (కల 8-0 Ron.<noinclude><references/></noinclude> 6x1gcmy3v1lr0rdeyz0g8ea4nyz4n39 104 219181 572060 2026-08-25T21:20:54Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్థాశ్వా కృష్ణ-చం కాంక-వ్యాప-రామ-ధనంజయ-శని-ద్రౌపదీ - కాళీ-విష-ఆ కాశ- అమావాస్యా - శస్త్ర-ఆగురు- పాప - అంధకార నిళలును, మద-తమాల, రాహువులు ను— అద్భుత శృంగారములును నీలములు, - - క్షాత్...' 572060 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్థాశ్వా కృష్ణ-చం కాంక-వ్యాప-రామ-ధనంజయ-శని-ద్రౌపదీ - కాళీ-విష-ఆ కాశ- అమావాస్యా - శస్త్ర-ఆగురు- పాప - అంధకార నిళలును, మద-తమాల, రాహువులు ను— అద్భుత శృంగారములును నీలములు, - - క్షాత్రధర్మము- త్రేతాయుగము-క్యాడర పము_చకోర-కోకిలా-పారావత నేత్ర ములును, వాపరిముఖము తేజస్సు అంగారకుఁడు - కుంకుమము - రక్షకుఁడును, జిహ్వా- ఇంద్రగోప- ఖద్యోత- విద్యుత్ - కుంజర బిందువులును (ఏనుఁగు గొడలి మీఁది బిందువులు) శోణములు. - దీప- జీవ- ఇంద్ర - గరుడ - హరిలోచనములును, హృ జటాజూటమును, బ్రహ్మయును. వీరరణమును - స్వర్ణముః కపి ద్వాపరయుగము - గోరోచనలును, కింజల్కము- చక్రవాళి- హరితాళము- మనశ్శిల యివి పీఠములు రజన్సు – పొలెపురుగు— ఒంటె. బల్లి- కపోతము - మూషశము- దుర్గ - కాక కంఠస్వరము 'ఐ. ధూసరములు. మార్య తురగములు హరితములు వర్ణనము కవులు కాలౌచిత్యమును బాటింపవలెను. వారు దమ కావ్యములయం దా యా ఋతువులను వర్ణింపవలయును. ఆ వర్ణనములందు వారు ప్రమాదపడ ఈ ఋతు వర్ణనమును జూపుదుము. జ్యోతిషికులు, సంవత్సరము చైత్రమాస ముతో నారంభించుననియు, లోకయాత్రావేత్తలు శ్రావణమాసముతో వారంభించు ననియును జెప్పుదురు. శ్రావణ భాద్రపద మాసములు వర్షర్తువు. ఈ ఋతువున, అందుగు, వరి, పుట్టగొడుగు, అడవి మొల్లలు, తఱిగొఱ్ఱ, గిరిమల్లిక, కడిమి, మద్ది, ఏఱుమద్ది, మొగలి మొదలగు చెట్లు పుష్పించాను. ఆర్ద్ర పురుగులు - వెన్నెలపులుగులు - చాతక రాజులు ఆ-లేళ్లు-గోదురుకప్పలు- నెమిళ్లు-నీరుకాకులు-గ్రద్దలు వీనికిఁ ద్రొవ్వు పట్టును. బలా కాపక్షులు (బెగ్గురుపిట్టలు) గర్భము ధరించును. (గర్భాధానక్షణ పరిచయాలే భావంతం బలాకాః అని మేఘసందేశము). రజస్సు (ధూళి) శమించును. యాత్రలనుండి నివర్తిల్లుదురు. వనభూములు శ్యామలములై యుండును. జలాసార ములసలనఁ బర్వతములు గడఁగఁబడినట్లు రమ్యముగా నుండును. నద్దు లొడ్డులొరసి C-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> jof9t2b891a48boekul6x1gmp1mdyqj 104 219182 572061 2026-08-25T21:21:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము ప్రదహించుచు నొక్కొక్కచో గట్లు దెగుట లోకోపద్రవము గలిగించును. యకు లును, చారులును దిరిగి వత్తురు. ప్రోషితభర్తృకలు భర్తలపై దారులు చూచు చుందురు. పాంధులు...' 572061 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము ప్రదహించుచు నొక్కొక్కచో గట్లు దెగుట లోకోపద్రవము గలిగించును. యకు లును, చారులును దిరిగి వత్తురు. ప్రోషితభర్తృకలు భర్తలపై దారులు చూచు చుందురు. పాంధులు గృహములకు మఱుదురు. మేఘ బృందముచే వాకాళము చీకట్లుగ్రమ్మును, దిఙ్మఖముల మెఱుఁగుఁదీఁగలు పరుగిడుచుండును. మేఘగర్జనము అచే వైదూర్యభూములందు రత్నాంకురములు పొటకరించును. కామినీ కాముకు లుద్యానయాత్రను జేయుదురు. సౌధోపరిభాగముల శయ్యలఁ గల్పింతురు. కస్తూరీ మిశ్రమగు చతుస్సమని లేపనమును (చందన, కుంకుమ, కర్పూర, అగురు మిశ్రితమగు 'మైపూఁత) బూసికొందురు. కృషీవల కుటుంబినీ బృందములు రాసక్రీడలాడుదురు. కడిమిపూల వాసనగల పడమటి గాలి గాని తూరుపు గాలి గాని నీచును. శరదృతువు - - - - - - - ఆశ్వయుజ కార్తిక మాసములు శరదృతువు. ఈ ఋతువున లకుముకి పిట్టలకు, దుమ్మెదలకు - కన్నె లేళ్ళకు - హంసలకు కాటుక పిట్టలకు చక్రవాక ములకు - బెగ్గురుపిట్టలకు - కొక్కెరలకు - వృషభములకు ఏనులకు తాఁబేళ్లకు - కొంగ లకు - బేడినచేఁపలకును క్రొవ్వుపట్టును తాము లు ' . తెల్లకలువలు - నల్లకలువలు - - కుంకుమ వృక్షములం ఎఱ్ఱ కలుపలు - మంకెనలు - ఏఁడాకు అరఁటి - రెల్లు - మాలతీ లతలును బుష్పించును. మయూరముల క్రొవ్వడఁగును. హంసలు మానససరస్సునుండి మరలివచ్చును. అగస్త్యోదయముచే జలములు కలఁశఁదేఱును. ముత్తెపుఁజిప్పలు గర్భముఁ దాల్చును. మింటఁ దెల్లని మబ్బులుండును. మహానవమి యిందు శస్త్రాస్త్రపూజలు జరుగును. గుఱ్ఱములకును, ఏనుఁగులకును నీరాజనములు సేయుదురు. రాజులు యుద్ధయాత్రికు వెడలుదురు బాటలయందు బురద యెండును . సూర్యకిరణములు దుస్సహములుగా నుండును. శ్రీ మహావిష్ణువు నిద్రనుండి మేలు కొనును. పొలములలో వరి పండును గోపికలు గీతములు పాడుదురు. ఈ ఋతువున నియతముగా వాయు వొకదిక్కునుండి వెదలక యన్ని దిక్కు అనుండియును వీచును. హేమంత ర్తువు మార్గశీర్ష మాసములు హేమంతరువు. ఈ ఋతువును మల్లె - మచు కుందము - లఐలి - ప్రేంకణము - లొద్దుగ - సురపొన్నలు పుష్పించును. ఈ మైద మయూరములకును గొవ్వడఁగును. కామినులు కుంకుమ లకుఁ - బాములకు - పువ్వును - గంధ తైలములను సేవింతురు. పెరుగు రుచ్యముగా నుండును. కామినీకుచ జనులకు రివెచ్చని, జిల్లాములు, స్నానమాడుదురు.<noinclude><references/></noinclude> njgzrjxqsjfoaizbtjxoyfyx3xz6gw2 104 219183 572062 2026-08-25T21:22:09Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '63 చతుర్థాశ్వాసము స్త్రీలకు గాఢాలింగన సౌఖ్యమబ్బును. ఆడుపులులు ప్రసవించును. కూపజలములు -గోరువెచ్చగా నుండుము. రేఁగులు, వారింజలు ను బాగుగా ఫలించును. చెఱుకున రసము చిప్పిలఁచుండ...' 572062 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>63 చతుర్థాశ్వాసము స్త్రీలకు గాఢాలింగన సౌఖ్యమబ్బును. ఆడుపులులు ప్రసవించును. కూపజలములు -గోరువెచ్చగా నుండుము. రేఁగులు, వారింజలు ను బాగుగా ఫలించును. చెఱుకున రసము చిప్పిలఁచుండును. మందిరగర్భములందు శయనము; సరసులు గబ్భిగుబ్బలు గల ప్రియురాండ్ర భుజపంజరముల శయనింతురు. పగటి ప్రమాణము తగ్గును. ఈ ఋకు పునఁ బడమటి గాలి గాని యుత్తరపుగాలి గాని విచుకు మాఘ ఫాల్గునములు శిశికర్తువు. ఈ ఋతువు హేమంతము వలెనే యుండును. విశేషించి యేనుఁగులకు, లేళ్ళకు, పందులకు, దున్నలకుఁ గొవ్వుపట్టును. కామినులం విచిత్ర సుతోపభోగ యోగ్యలుగా నుందురు. చందనమునం దరుచి గలుగును. జలములకు మిక్కిలి శైత్యము గలుగును. మరువకములును గుందములును బుష్పించును. కేశాకూశులయం దనాదర మేర్పడును. ఎల్లరును వెచ్చ వెచ్చ గా ఁ గుంపట్లవద్దఁ గూర్చుండనభిలషింతురు. ప్రచండ వాయువు వీచును. కుంకుమపూతను బూసికొని యా చలినిఁ గామినులు సహింతురు. వసంత రువు చైత్ర వైశాఖమాసములు వసంతస్తువు. ఈ ఋతువునఁ జిలుకలు, గోరువంక లం, తుమ్మెదలు, గండుగోయిలలును లెస్సగాఁ క్రొవ్వును. దాదాఁ పన్ని వృక్షములును, జిగిరించును. ఎల్ల యు ద్యానములందును, ముయ్యాలలూఁగుట పుష్పాపచయము, మధు పానము, మన్మథపూజ, గౌరీచరిత్ర గానము, చంపక పుష్పాభీరణము, కోకిలవాదము లును బిక్కటిల్లుచుండును . దక్షిణవాయువు వీచును. జ్యేష్ణాషాఢములు గ్రీష్మర్తువు. ఈ ఋతువున నవమాలికలు, శిరీషములు, చంపకమాలు, గోడంగులును బుష్పించును. ఖర్జూరములు, నేరేళ్ళు, పనసలు, మామిళ్లు, పోకలును బండును. ఒంటెలు, శరభమృగములు, కంచరగాడిదలును గొవ్వును. నదీ పర| కూపాదు లెండిపోవును. చలిపందిరులందు బాటసారులు మూఁగియుందురు. పందిళ్ళలో మధ్యాహ్ననిద్ర నేయుదురు. దివసావహనమున స్నానము సేయుదురు. వేకువజామున సురత క్రీడలు సేయుదురు. చందనాది శీతల ద్రవ్యములను సేవింతురు. రాత్రులందుఁ జంద్రికాసేవనము సేయుదురు. శరీరములకుఁ జందన మలఁదికొని -భోగింతురు, భూతము లందుకుచున్నట్లు, జలములు సెగలు లేచుచున్నట్లు, దుమ్ము కాలుచున్నట్లు, పర్వతములం మండుతున్నట్లును, మండు ను by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> mwd45awa2fthrwawy9ok2hod89yq5lf 104 219184 572063 2026-08-25T21:22:22Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము సంఖ్యానియమము ఏ యే వస్తువుల సంఖ్యనియతమో' యా సంఖ్యానియమమును దెలుపుదును. ఏక సంఖ్యాకములు:—ఇంద్రగజము, ఇంద్రాశ్వము, గజాననదంతము, ళుకా చార్యుని నేతము, ద్విస...' 572063 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము సంఖ్యానియమము ఏ యే వస్తువుల సంఖ్యనియతమో' యా సంఖ్యానియమమును దెలుపుదును. ఏక సంఖ్యాకములు:—ఇంద్రగజము, ఇంద్రాశ్వము, గజాననదంతము, ళుకా చార్యుని నేతము, ద్విసంఖ్యాకములు :— పక్షములు, నదీతీరములు, నరుని కర్ణములు, భుజు ములు, క్షేత్రములును. త్రిసంఖ్యాకములు:—కాలములు, అగ్నులు, భువనములు, గంగామార్గములు, హరుని నేత్రములు, గుణములు, కంఠ రేఖలు, మహీకోణములు, శూలము యొక్క శిఖలు, సంధ్యలు, పురములు, రాములు (బలరామ, పరశురామ, శ్రీరాములు). విష్ణుజ్వరముయొక్క పాదములు, చతుస్సంఖ్యాకములు :—వేదములు, బ్రహ్మమఖమాలు, వర్ణములు (జాతులు): సముద్రములు, విష్ణహస్తములు, ఐరావత దంతములు, సేనాంగములు, ఉపాయములు, జాములు, యుగములు, ఆశ్రమములు- పంచసంఖ్యాకములు:- పాండవులు, హరుని ముఖములు, ఇంద్రియములు,.. దేవతరువులు, పంచవ్రతములు, పంచాగ్నులు, పంచభూతములు, పంచమహాపాడ.. ములు, పంచకావ్యములు, పంచయజ్ఞమాలు, పంచప్రాణములు. షట్సంఖ్యాకములు :- వజ్రకోణమాలు, పటక్కములు, షడంగములు, షడ్దర్శనములం, అరిషడ్వర్గము, షట్చక్రవర్తులు, షడ్గుణములు, వస్త్రవములు, షట్కృత్తికలు. సప్తసంఖ్యాకములు :— సప్తపాతాళములు, సప్తభువనమాలు, సప్తమునులు,. సప్తద్వీపములు, సప్తాశ్వములు (సూర్యునివి) సప్తచారి ములు, సప్తస్వరములు, సప్త రాజ్యాంగములు, సప్తజిహ్వలు, (అగ్నివి) కులపర్వతములు . అష్ట సంఖ్యాకములు:— యోగాంగములు, వసువులు, అష్టమూర్తులు, దిక్కులు, సిద్ధులు, అష్టదిక్పాలురు. నవసంఖ్యాక ములం:— నవరంధ్రములు, నవఖండములు, వ్యాధీ స్తనములు,.. సుధాఖండములు, నవనిధులు, నవరసములు, ననాంకములు (పుట్టు మచ్చలు), నసగ్రహములు . దశ సంఖ్యాకములు :— హస్తాంగుళులు - శివహస్తములు - రావణశిరస్సులు -<noinclude><references/></noinclude> 6aogyku17g2xrcjcw7n1s1jssw9ojyd 104 219185 572064 2026-08-25T21:22:32Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చ ఈుర్థాశ్వాసమ ౧౧, విరసము శం. ధరననుచిత రసభావము విరసంబగు; నితని సమదవి ద్వేషి.తలో దరులు దరులందుఁ గుండఁగ సరసములాడుదురు ప్రేమ శబరులున్నన్. Хо ఆనుచితమగు రసభావము గల యర్థము విరసము....' 572064 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చ ఈుర్థాశ్వాసమ ౧౧, విరసము శం. ధరననుచిత రసభావము విరసంబగు; నితని సమదవి ద్వేషి.తలో దరులు దరులందుఁ గుండఁగ సరసములాడుదురు ప్రేమ శబరులున్నన్. Хо ఆనుచితమగు రసభావము గల యర్థము విరసము. ఇతని శత్రుకాంతలు గుహ -లలోఁ గుండుచుండఁగాఁ గిరాతులు వారితో సరిసము లాడుచున్నారు. 'మగఁడు -చచ్చి యేడ్చుచుండ రంకుమగఁడు చర్లుపిసికె నన్నట్లు కిరాతులు రాజకాంతలతో -వందును వారు దుఃఖించుచుండ సరసములాడుట యనౌచిత్యగ్రస్తము. ఔచిత్యము లేకుంటయే యిట దోషము, ధ్వని కారుఁడు ‘అనా చిత్యాదృతే నాన్య ద్రసభంగ స్య కారణం ప్రసిద్ధాచిక్యబంధస్తు రసస్యోపనిషత్పరా” ఏకాదశ సంఖ్యాకములు: ఏకాదశరుద్రులు - ఏకాదళాక్షాహిణులు, ద్వాదశ సంఖ్యాకములు :-- సూర్యులు రాసులు మాసములు కుమార స్వామి హస్తములు, నేత్రములును. - త్రయోదశ సంఖ్యాకములు: తాంబూల గుణములు. చతుర్దశ సంఖ్యాకములు:-- విద్యలు - అప్సరల వంశములు చతుర్దశ భువనములు - ధ్రువతారలు. - తిధులు. పంచదశ సంఖ్యాకములు: షోడశసంఖ్యాకములు —— ఇందుకళలు - అంబికలు. అష్టాదశ సంఖ్యాకము ధాన్యములు. ex:- - మనువులు - - :- ద్వీపములు విద్యలు - పురాణములు- స్మృతులు- వింశతి సంఖ్యాకములు: రావణ భుజములు - రావణ నేత్రములు. శత సంఖ్యాగములు :— ధార్తరాష్ట్రులు-శతభిషక్తారలు - పురుషాయువము- రావణాంగుళులు- శతపత్త్రిదళములు - శతయజ్ఞములు - సముద్రముయొక్క యోజన -ములు. (హనుమంతుఁడు నూరామడలుగల సముద్రమును దాఁటెను) సహస్ర సంఖ్యాకములు:- గంగా ముఖములు - శేషుని శీర్షములు- సహస్ర పత్రపత్రములు - సూర్య కిరణమాలు - బాణాసుర కార్తవీర్యార్జునుల హస్తములు - వేదశాఖలు - ఇంద్ర నేత్రములు adi Math Collection. Digitized by eGangotri -<noinclude><references/></noinclude> adce5muhlwg1yig3n6ns8zjpdwklbsc 104 219186 572065 2026-08-25T21:22:55Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము “ఆనౌచిత్యముకన్న రసభంగ కారణము మరొకటి లేదు. ఔచిత్యబంధముగల కావ్యము రసోపనిషత్తే' అని నుడివెను. ఈ విరపదోషము రసాభాసమననే చేరును. రాజకాంతలను నెల్లరకును . దల...' 572065 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము “ఆనౌచిత్యముకన్న రసభంగ కారణము మరొకటి లేదు. ఔచిత్యబంధముగల కావ్యము రసోపనిషత్తే' అని నుడివెను. ఈ విరపదోషము రసాభాసమననే చేరును. రాజకాంతలను నెల్లరకును . దల్లుల వంటివారు. అట్టి యగమ్యలగు కాంతిలతో సరసములాడుట యనుచితముగ దా | ౧౨. అతిమాత్రము - ౧౩. హేతురహితము కం. క్షితిలో లోకాతీతం బతిమాత్రము; నింగినిండె నజ్జాక్షి కుచ ద్వితీయమన; 'హేతుశూన్యము సతిఁ గనుఁగొని భృంగ పంక్తి చనుదెంచెననర్, లోకాతీకమగు నర్థము ‘ఆతిమాశ్రదోషము'. ఆ యువతి _స్తనద్వయము నింగి:- విండెను. ఇట్టిదే యీక్రింది శ్లోకము పాతాలమిన నాభిస్తే పర్వతా వివ వస్తనా వేణీదండః పునరయం కాళిందీ పాఠే సన్నిభవి నీనాభి పాతాళముపలె నున్నది నీ స్తనములు పర్వత మాలవలె నున్నవి. నీ జేడీ.. దండము కాళిందీ ప్రవాహమువలె నున్నది. (ఆంధ్రప్రబంధములలో 6చనుగొండలు - అని పెక్కండ్రు ప్రయోగించిరి) దీని నేను చితదోషముని దర్పణకార ప్రకాశకారులు తెలిపిరి. హేతువురు జెప్పకుండుట హేకు శూన్యము. దీనినే యితరులు నిర్హేకువనిరి.. భృంగపంక్తి వచ్చుటకు హేతువు “తదానన పరిమళాభిరామ" అని చెప్పఁబడలేదు. ప్రఖ్యాతార్థమున 'హేతురహితిదోషము లేదు. ఎట్లన శ్లో॥ చంద్రం గతా పద్మగుణాన్నభుం పద్మాశ్రితా చాంద్రమనీ మభిఖ్యాం ఉమాముఖంకు ప్రతిపద్య లోలా ద్విసంశ్రయాం ప్రీతి మవాప లక్ష్మీః చంచలురాలగు లక్ష్మి చంద్రుని నాశ్రయించి పద్మ గుణములను (సౌరభాదు లను) పనుభవింపదయ్యెను. పద్మము నాశ్రయించి చంద్రశోభను సనుభవింప దయ్యెను. కాని యుమా ముఖము నాశ్రయించి చంద్ర పద్మో భయగతమగు శోభ నేనుభవించి ప్రీతినిఁ బొందెను. ఇది లక్ష్మీ 'చంద్రుని నాశ్రయించి పద్మగుణముల ననుభవింపదయ్యెను? అన్నపు డేల యనుభవింపదయ్యెమో హేతువు చెప్పఁబడలేదు. కాన దోష మన వచ్చును. కాని 9ya తువు ప్రసిద్ధముగా రాత్రి శుధ్మ మరి ముకుళించును. కావునఁ,<noinclude><references/></noinclude> hswh3my2zmcavhpjz0f4fq9gnx54yvl 104 219187 572066 2026-08-25T21:23:28Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్థాశ్వాసము - బద్మగుణములగు సౌరభాదుల ననుభవింపదయ్యెను. రాత్రియందుఁ బద్మ ముకుళనము ప్రసిద్ధము కావున గవి యాహేతువును చేర్కొనలేదు. “పద్మము నాశ్రయించి పగటఁ జంద్రశోభ ననుభవిం...' 572066 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్థాశ్వాసము - బద్మగుణములగు సౌరభాదుల ననుభవింపదయ్యెను. రాత్రియందుఁ బద్మ ముకుళనము ప్రసిద్ధము కావున గవి యాహేతువును చేర్కొనలేదు. “పద్మము నాశ్రయించి పగటఁ జంద్రశోభ ననుభవింపడయ్యెను" అనిచో నేల చంద్రశోభ వనుభవింప దయ్యెమో హేతువు చెప్పఁబడలేదు. ఇట హేతువగు చంద్రుని నిష్ప్రభత్వము ప్రసిద్ధము. పగటఁ జంద్రుఁడు వెలవెలఁ బోవుచుండును గదా! ఇట్లే 'సతిఁగ నుగొని భృంగపంక్తి చనుదెంచె ననన్ అనుచోఁ గూడ సమాధా నమాను జెప్పుకొనివచ్చును. భృంగములు పరిమళార్థ మేగుదెంచుట ప్రసిద్ధముగదా! కాన నిట దోషము లేదు. ౧ర. నిరాలంకృతి కం, ధర జాతిమాత్ర శూన్యము - ౧. అశ్లీలము నిరలంకృతి; బాహుయుతుఁడు నృవుఁ డన; లజ్జా కరమళ్లీ లము ;పద్మిని సరసాంగజగృహము పద్మసౌరభమసఁగన్. ولا నిరలంకృతి యనఁగా నలంకార రహితము. రమణీయతాళూన్యమని భావము. జాతిమాత్రికూన్యమన స్వభావోక్త్యలంకారముగూడ లేనిది. ( స్వభావోక్తికి జాత్య లంకార మని పేరు) ఈ రాజు బాహుయుతుఁడు' ఇందేయలం కారమును లేదు. ఇది స్వభావోక్తిగాదా? అన్న చో గ్లామ్యమగు విశేషణము లున్ననే స్వభావోక్తి యగును. ఈక్రిందిది స్వభావోక్తి గాదు. దీర్ఘ పుచ్ఛశ్చతుష్పాదః కకుద్మాన్ లంబకంబలః గోరపత్యం బలీవర్ద సృణమత్తి ముఖేన సః - "పొరవైన తోకయు, నాలుగు కాళ్లును, మూఁపురమును గంగడోలును గల యావుబిడ్డగు నెద్దు మూఁతితో గడ్డి తినుచున్నది " ఇందు గ్లామ్యమగు విశేషణ ములుగాని, మ్యుమగు క్రియావిశేషణముగాని లేదు. గ్లామ్యమగు విశేషణమువ కీ క్రింది పద్యమును గనుఁడు. సీ. యమదండములఁబోని హస్తదండము ల భీతినిఁగొల్పు జగ శెట్టి " తిప్పరాజు” ప్రణకిణాంకం బైన పక్షశ్ళిలా వేడిఁ గత్తులనూఱు " శ్రీశంఠ రాజు” భుజవిక్రమముఁ పైకీఁ బొఁగిన చందావ నిక్కు మూఁపుల " పెద్ద చొక్క రాజు” బడుగుమేనికి కల్గువలు:యే కవచంబుగాఁ దాల్చు “గయి కొండ గంగరాజు” గీ. తనదు డా చేతినిం గేడెమునఁగఁజేసి యాలను లయందు మార్కొను “అచ్చిరాజు” వాఁడిగోరుఅఁనర సింహం పగిది క్యాం || B. ఇనవరాజులను మచ్చిడి బవరి మానెకు.<noinclude><references/></noinclude> 3seurb0c30nb1rnsd9h9w7nxbq9iaon 104 219188 572067 2026-08-25T21:24:34Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము 'హస్తదండములు గల తిప్పరాజు అన్నచో, స్వభావోక్తిగాదు. 'యమదండ మాలఁబోని' అను శ్లాఘ్యమగు విశేషణము వేయఁబడియున్నది. మిగిలిన యెడల నిప్ల యూహించుకొనవలెను. గ్లా...' 572067 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము 'హస్తదండములు గల తిప్పరాజు అన్నచో, స్వభావోక్తిగాదు. 'యమదండ మాలఁబోని' అను శ్లాఘ్యమగు విశేషణము వేయఁబడియున్నది. మిగిలిన యెడల నిప్ల యూహించుకొనవలెను. గ్లామ్యనుగు క్రియావిశేషణమైన కీ క్రింది పద్య ముదాహరణము. కం. కలియఁబడ రదన కాంతులు, మెలిపడఁ గోఁగనులు, పెనయ మెయిదోయియు, మో మాలు క్రిందుమీఁదులంబడ, విలాసిమిధునంబు వెలసె విరిపాన్పుపయి. - ఆ నర్థము. పద్మిని యొక్క (తామరతూఁటియొక్క) సరసాంగజగృహము (తవ పరపమైన యుగము పుట్టినచోటు అనఁగా సరస్సు) పద్మసౌరభము (పద్మములయొక్క పరిమళమా గలది). తామరతూఁటియొక్క జన్మ స్థానమగు సరస్సు పద్మపరిమళము గలది అని తాత్పర్యము. "పద్మినీజాతి స్త్రీ యొక్క సరసమైన మన్మథగృహము తామరపూవు పరిమళమువంటి పరిమళముగలది ” అనియు నల్లీలార్థము తోఁచుచున్నది. ఇది దోషము. ' ౧౬. సహచరచ్యుతము కం, సరిగా సరిగానిది యు ర్వర పైఁ బొందింప సహచర భ్రష్టంబౌఁ; బరగు నెల చేత గగనం, బరుదుగ ఫేనంబు చేత నంబుధియనఁగన్'. M ఆతుల్యములగువాని నిబంధించినచో సహచరచ్యుతము లేక సహచర భ్రష్టముం చంద్రునిచే నాకాశము, ఫేసముచే సముద్రుఁడును వెలుఁగును. ఆకాశము చంద్రునిచే శోభిల్లు విధమున ఘోరముచే సముద్రుఁడు శోభిల్లఁడు. ఇట నీ వాక్యద్వయమునకును సాహదర్యము బాగుగా లేదు. నీ కం. భిన్నంబగు సంబంధ వి భిన్న ము భిన్నం; బీతని విరోధి పృథివీశ్వరుఁ పన్నుండై తన నుదురున డా నన్నలిసజ న్య మని పల్కు ననస్angotri<noinclude><references/></noinclude> f7fkoi0lbsvmsm4lyl7yurm4pgut7na 104 219189 572068 2026-08-25T21:24:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్థాశ్వాసము ХОЗ సంబంధ వర్ణితమైన యర్థము భిన్నము. ఇతని శత్రురాజా పన్నుఁడై తన మదుట బ్రహ్మవ్రాఁత లేదని తలంచును. బ్రహ్మవ్రాత లేమికిని వాపన్నత్వము నకును సంబంధము లేదు. (బ్రహ్...' 572068 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్థాశ్వాసము ХОЗ సంబంధ వర్ణితమైన యర్థము భిన్నము. ఇతని శత్రురాజా పన్నుఁడై తన మదుట బ్రహ్మవ్రాఁత లేదని తలంచును. బ్రహ్మవ్రాత లేమికిని వాపన్నత్వము నకును సంబంధము లేదు. (బ్రహ్మ యొక్క చెడువాఁతకును నా పన్న శకును పంబంధ ముండును. ) ప్రతాపరుద్రీయమున ‘అపార్థము ' అను దోష వియఁబడినది. "సమాదా యార్థళూన్యం యదపార్థం తదుచ్యతే” సముదాయార్థము లేని దపార్ధము, కుతః శుష్యదపోపద్యః' కా వార్తా చోళమండలే ఫణాసహస్రం శేవస్య భార కృతి కులాచలా ఐదులలో నీరేల యెండెను ? చోళ మండల విశేషములేమి ? శేషునికి చేయి తలలు భారము. కులశైలము లెన్ని ఇట వాక్యార్థము స్ఫుంపడు. సరసభూపాలీయమునఁ జెప్పఁబడనియు, దర్పణకార, ప్రకాశకారులు పేర్కొన్న వియునగు పదుమూఁడు దోషములు గలవు. వానినిఁగూడ నుదాహరింతుము, ౧. వ్యాహతము ఉక్కర్లో వాపకర్షనా ప్రాగ్యన్యైవ నిగద్యతే తస్యైవాథ అద్యచ్చే ద్వాృహతో ఒర్థ స్తనాభవేత్ ఋ గాని యపకర్షము గాని చెప్పి మరల ప్రథమముప నొకదాని కుత్కర్షము 1 దానికి భిన్నముగాఁ జెప్పినచో వ్యాహతార్థమను దోషమగును. to.... కుందనపు టొడల్ కసుగందిన కందుకమన వినివాళ్వాడెన్ నిదాఘ పరపీడనలేజ్ అనిచెప్పి గీ. కన్నె గోవంగి చెండు నా ఁ గళుకు లొ లయు నా వెలందియొడల్ ... అని వర్ణించెను మొదటఁ గసిగం* కందుక మన పనివార్వాడిన శరీరము (ఆపకర్షము) కన్నె చెడువాఁగులొలయుచున్నదఁట. (ఉత్కర్షము) ఇట వ్యాహతార్ధము స్పష్టము. ఇది మహాకవి రాయప్రోలు సుబ్బారావు గారిది. ౨. గ్రామ్యము "స గ్రామ్యో ర్థోకరంసారిః పామ దైర్యత్ర కథ్యతే వైదగ్ధ్య పక్రిముబలం హిత్వైన పనితాదిషు పామరులాడు రిరంసాద్యర్థను గ్రామ్యము • వైదగ్ధ్యముగల వక్రోక్తులతో పని తలతో మాటలాడపలయును. కారలను "ప్లే ముచ్చటింపవలయును. అట్లుగాక గ్రామ్యోక్తులతోడనే కానీ తల భాగంకు తండ్రంగా మ్యముed by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> srdvyn9g2ktbzz2al558hxmssosbcu6 104 219190 572069 2026-08-25T21:24:59Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము కం. సుదతీ! నీ కుదగిరులిటు గదిసిపడిం గూలినట్టి కారణమేమే ! చెదరి గిరులైనఁ గూల వెళ్లి కదిసి వడిం గ్రిందఁద్రవ్వఁగాఁ జెలువుండా! నాయికా నాయకు లిరువురును పవ...' 572069 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము కం. సుదతీ! నీ కుదగిరులిటు గదిసిపడిం గూలినట్టి కారణమేమే ! చెదరి గిరులైనఁ గూల వెళ్లి కదిసి వడిం గ్రిందఁద్రవ్వఁగాఁ జెలువుండా! నాయికా నాయకు లిరువురును పవివర్ధులం. ఇది నురతగోష్ఠిలో గుణమే యగును. కం. కలకలంపుగ నలు పెఱుపులు వెలయఁగఁ గొమ్మావిచిగురు వెలువడి టెంకన్ గొలుపుందె కనులు పండువు వెలదీ! తామేటి చిప్ప వెడలు తలవలెదా. ఇట వాయుఁడు వ్యంగ్యము గా గుహ్యాంగ వర్ణనము సేయు కున్నాఁడు. వీఁడు విదగ్ధుఁడు, కాన నిది గ్రామ్యము గాదు. 3. అనవీకృతము ప్రకారాంతముచే నూతనత్వము సహింసని యద్ధము, ప్రాప్తాళ్ళి స్సకలకారదుఘాస్తతః కిం | దత్తం పదం శిరసి విద్విషతాం తతః కిమ్ ? సంతర్పితాః ప్రణయినో విధవైస్తతః కిం ! కల్పం స్థితం తనుభృతాం తనుభిస్తతః కిం P ఎల్లకామములను బిండు సిరులు లభించినవి. దాన నేనుగును? శత్రు శిరస్సు. లపైఁ గాలు మోపితిని. దాన నేనుగును? యాచకులు ధనకల చేఁ దృప్తులయి 1. దాన నేమగురు? ప్రాణులు కల్పాంత ముదాఁక జీవింతురు. దాన నేరుగును? ఇట ‘తతఃకిం' అనువానినిఁ బ్రకారాంతమునఁ జెప్పక దానినే పలుసారులు చెప్పినాఁడు. ఇది పునరుక్తి కాఁజాలదు. ఏలన నీట ‘తతఃకిం' అను శబ్ద మాను గూర్చి తదర్ధమును బోధించు నితర శబ్దములకు ననఁగా 'కిం తస్మాత్ (ఏరిస్మాత్ కిo’ 'ఇతం' అని చెప్పికను దోష దొలఁగదు. అనఁగా వర్థమునఁ క్రొత్తఁదనమా లేదు. ఇట్లే గీ. చక్కఁదనమున కొక వింతి చక్కఁదనము జవ్వనంబున కొక వింత జవ్వనంబు వి భమంబున కొక వింత విభ్రమంబు CCKET వృద్ధి వ్యతిః ను మంచు తన బెల్లిed by (పాదితా పహరణము) :<noinclude><references/></noinclude> 1k9q4sxseankd8sg4umhx1z952puahk 104 219191 572070 2026-08-25T21:26:56Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 572070 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|||30 సంయమము}}</noinclude>అయినను వీరినిగుఱించి మఱి రెండు మాటలు చెప్పవలయును. నాకు వీరిచెలిమి అనాయాసముగ లభించెను. వీరు ఖానుగారికి మిత్రులు. వీరి లోలోపల వైరాగ్యము కలదని ఖానుగారు పసిపట్టిరి. కావుననే వీరికిని, నాకును ఖానుగారు పరిచయము కలుగఁజేసియుందురు. నాకు వీరితో పరిచితి యొదవిన రోజులలో వీరిచేయు రాజ వ్యయమును జూచి నేను కను లెగురవేయుచుండు వాఁడను. అయినను మామొదటి సమావేశమున వీరు నన్ను ధర్మమును (తత్త్వమును) గుఱించి ప్రశ్నించిరి. ఆసంభాషణలో బుద్ధభగవానుని త్యాగమునుగూర్చి రాఁదగిన ప్రశ్న వచ్చెను. నాఁటినుండి మా చెలిమి చిలవలు పలవలు పెట్టెను. మదిలో నిక్కము చేసికొని నే నేపని చేయఁ దొడఁగుదునో ఆ పనిని తానుగూడ జేయునంతవఱకు అతఁడు నాలో నేకీభవించెను. అతఁ డపు డేకాకి, ఇంటియద్దె యటుండ నెలకు 1200 రూపాయలు అతనికి ఖర్చగుచుండెను. తుదకు తుదకు 120 రూకలతో సరిపెట్టుకొని పొదుపు నేర్చికొనెను. సంసారమును ఎత్తివైచి జైలులోఁ బడి నేను తిరిగి వచ్చిన తరువాత మే మిరువురమును కలిసి ఒకయింట నుంటిమి. మే మపుడు కావలసినదానికంటె కడు తక్కువ ఖర్చుతో జీవనము వెళ్లఁదీసితిమి. ఆరోజులలోనే పాలనుగూర్చి మాకు చర్చ జరిగెను. మి. కేలన్ బేక్: 'మనము పాలు ఇంత పాడైన ననుకొనుచు ఏల వదలివేయరాదు? పాలు లేకున్న ఏమి మునిఁగిపోవును ?' అని యనెను. వీరి యభిప్రాయమునకు నా కానందాశ్చర్యములు కలిగెను. నే నీమాటకు స్వాగత మొసఁగితిని. మే మిరువురమును టాల్ స్టాయ్-ఫారమునం దాక్షణముననే క్షీరత్యాగము కావించితిమి. ఇది 1912న సాలున.<noinclude><references/> {{c|123}}</noinclude> 5yo41bfnj1looif0zyb02fgmd7u8v30 104 219192 572071 2026-08-25T21:38:55Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 572071 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|<big>ఆత్మకథ</big>||}}</noinclude>కాని నే నీత్యాగముతో శాంతింప నయితిని. పాలు వదలిన కొన్నాళ్లకే కేవలము పండ్లు దిని యుండ నిశ్చయించుకొంటిని. అవియు చవుకపాఱువి. నిఱుపేదలలో నిఱుపేదలమై వారితోపాటు జీవనము చేయుట మాకోరిక. ఫలాహారము చాల సులువని తెలిసెను. పొయి వేయఁ బని లేదు. పచ్చి వేఱు సెనగలు, అరఁటులు, ఖర్జూరము, ఆలివునూనె - ఇవి మాకు మామూలు ఆహారద్రవ్యములు. బ్రహ్మచర్యమును పరిపాలింపఁ దలఁచుకొనువారి కొకటి చెప్పవలయును. ఆహారోపవాసములతో బ్రహ్మచర్యమునకు దగ్గఱ చుట్టఱిక మున్నదనిచెప్పుచు వచ్చుచున్నాను. అయినను దీనికి ముఖ్యాధారముమనస్సు అని యరయునది.మలినమగు మనస్సు ఉపవాసముచే శుద్ధినొందఁజాలదు. దీనిశుద్ధికి ఆహారమును ఉపకరింపదు. మనోమాలిన్యము విచారముచేత, ఈశ్వరధ్యానముచేత, తుద కీశ్వరానుగ్రహముచేతనే క్షాళిత మగును. మనస్సునకును, శరీరమునకును కడుఁ జుట్టఱికము కలదు. మకిల యగు మనస్సు మకిలతిండ్లకే మరులుకొనును. మకిలమనస్సు పలుతెగల చవులకును, భోగములకును మారాముచేయును. తిరిగి యీతినుబండములయు, భోగములయు గుణము మనసుపయిం బని చేయును. కావున ఆహార నియమమునకును, ఉపవాసమునకును ఆవశ్యకత కానిపించుచున్నది. వికారయుక్తమగు మనస్సు శరీరమును, ఇంద్రియములను తనవశమున నుంచుకొనుటకు బదులు శరీరేంద్రియములకు వశమై నడచుచుండును. ఈకారణముచేఁ గూడ శరీరమున కొక యాహారమర్యాద యుండవలయును. ఆయాహారము శుద్ధముగ నుండవలయును. ఇంచుకయు వికా<noinclude><references/> {{c|124}}</noinclude> sio3mc5yjllsiylbpwu79mmoudbduw0 104 219193 572072 2026-08-25T21:44:27Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఇట 'ఒక వింత' అను పదము నవీకృతముగా లేదు. కాన ననవీకృత దోష రాష్టము. పునరుక్తిదోషము వు నా శబ్దమును దొలఁగించినచో దోషమును దొలఁగును. కావున నీకింది శ్లోకమున నున్న విధమున సవీకృతత్వ ము...' 572072 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఇట 'ఒక వింత' అను పదము నవీకృతముగా లేదు. కాన ననవీకృత దోష రాష్టము. పునరుక్తిదోషము వు నా శబ్దమును దొలఁగించినచో దోషమును దొలఁగును. కావున నీకింది శ్లోకమున నున్న విధమున సవీకృతత్వ ముండవలెను. యది జహత్యలో ఒక కి మద్భుతం | యది గౌరవమద్రిషు కిం తతః లవణమంబు సదైన మహోంధేః | ప్రకృతిరేవ సతామవికారీతా ! P అగ్ని కాల్చునన్న అద్భుతమేమి ? పర్వతములు బరువుగా నుండునున్న విశేష మేమి? సమద్రోధక మెప్పుడును లవణమే. పజ్జనుల కెప్పుడును పదికారిత్వమే -- (పంకటములలో దఃఖింపకుంటయే) ప్రకృతి. (అగ్నియుఁ బవ్వితములును సముద్రము లును సెప్పుడును వికారమును బొందనివిధమున పజ్జనులును నికారమును బొందరు.) ఈ శ్లోకమున సద్భుతం, కిం తతః సదైవ, అనువానిచే నర్థము సవీకృత సపతినొందితిన్; జముని చొప్పడఁగించితి; శ్రీదు మాఁపితిన్; వరుణుని గెల్చితిగా; శశిదివాకరులం బనిగొంటి; నాకు నీ సరుఁడొక లెక్క యే? యొక యనంగుని క్యోపఁగఁజాల నింక నీ చరణములాన యింతదయ సల్పఁగరాదె? త్రిలోక సుందరీ | ఇట నొంచితిన్, చొప్పడఁగించితిని, మాఁపితిక్, గెల్చితిన్, పనిఁగొంటిక్ ---అనువానిచే వర్ణము సవీకృతమైనది. ౪. సనియమ పరివృత్తము సనియమముగాఁ జెప్పవలసినచోట ఇనియమముగాఁ జెప్పుట "ఆపాతసరసే భోగే నిమగ్నా: కిన్న కుర్వతే!" ఆపాతముగానే సరసమైన -భోగమున మగ్నులగువా రేమిచేయరు? ఇట ఆపాత సర సే” అనుచో ఆపాతమే వసననే ఆరు నియమమును జెప్ప చలెను. ఆపాతముగానే సరసముగాని పరిణామమున రవిరసము' అనువర్థము రావల” - యును. అప్పుడు నియమమాను చెప్పుకొనవలయును. 2. అనియమ పరివృత్తము ఆనియమమును చెప్పుకొనవలసియుండఁగా నియమముఁ జెప్పుట దోషము. ఆవర్త వీవనాభిస్తే | క్షేత్రే నీల సరోరుహే భంగాళ్ళపళయనేన | త్వం లావణ్యాంబువారికా నీనాభి యాపర్తమే, నీ క్షేత్రములు నల్లవలువలు, నీవరులు తరంగములు, నీవు -లావణ్యనదివి. CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> 9nt2bcscypqy7s35lo8lz41hd8em1y0 104 219194 572073 2026-08-25T21:44:36Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'XO కావ్యాలంకార సంగ్రహము ఇట నీ నాభి యావర్తమే! అను నియమము గూడదు. చ ...తన్మయయోగ్యమైన మా ! ముషదళయే కృతార్థమయినన్ . ఇట “కృతార్థమ” అను నవధారణ వాచక ప్రయుక్తమగు నియమము గూడదు... ఇది కవిభూష...' 572073 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>XO కావ్యాలంకార సంగ్రహము ఇట నీ నాభి యావర్తమే! అను నియమము గూడదు. చ ...తన్మయయోగ్యమైన మా ! ముషదళయే కృతార్థమయినన్ . ఇట “కృతార్థమ” అను నవధారణ వాచక ప్రయుక్తమగు నియమము గూడదు... ఇది కవిభూషణ రాయప్రోలు సుబ్బారావు గారి పద్యము. ఓ సువిశేష పరివృత్తము సవిశేషముగాఁ జెప్పవలసియుండఁగా నవిశేషము గాఁ జెప్పుట దోషము. “యాంతి నీలనిచోలిన్యూ రజనీవ్వభిసారికాః” రాత్రులయం దభిసారికలు- నల్లని తొడుగులు దాల్చి పోవుచున్నారు. ఇట 'రజనీషు” అని యవిశేషము గాక 'తమిస్రాను' (చీకటి రాత్రులందు). అని చెప్పవలెను. అప్పుడు నల్లదొడవులకుఁ బ్రయోజనము సంఘటిల్లును. ౭. అవి శేష పరివృత్తము ఆ విశేషముగా ఁ జెప్పవలసినయెడల సవిశేషముగాఁ జెప్పుట. "హీరకాణాం విధే రష్య సింధోః కిం వర్ణయామహే!” వజ్రములకు నిధి యగు నీ సముద్రమును నేమి వర్ణింపఁగలము? ఇట సముద్రము రత్నాకరము కాన 'రత్ననిధి' యని “రత్నా నాం నిధేః యని యవిశిష్టము గాఁ జెప్పవలెను. కాని రత్నవిశేషముగు " వజ్రముల నిధి ” అని చెప్పరాదు. ఆకాంక్షతోఁ గూడినది . ౮. సాంకాంక్షము చ. క్రమమని యక్రమంబని పరస్పరభిన్న మనోవికార సం భ్రమములఁ గొన్నినాళ్ళు వలవంకలఁ జిక్కితి; దేశ కాలపా క్రములని కొన్ని నాళ్లు నిశితవ్యసనొందియుఁ దారుకొఁటి నా కమలదళాక్షి పై మమత... (కవిభూషణ రాయప్రోలు సుబ్బారావుగారిది). “ దేశ కాల పాత్రములం” అనునది యా కాంక్షను గోరుచున్నది. దేశకాల ముల యానుకూల్యమునిప్లై యనునర్థము గావలయును. మరియు నిటఁ రాత్రిపద మనవ సరము :-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri C<noinclude><references/></noinclude> bzkdg4sphthtlbjqutaqker5f25lcf9 104 219195 572074 2026-08-25T21:44:45Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్థాశ్వాసము F. అపదయుక్తము అస్థానసంబద్ధమైన యర్థము. ప్రకృతార్థమునకు విరుద్ధమైన యర్థముగ లిగి -యుండుట యపదయు క్తము. -సీ. ఎవని యాజ్ఞాపనం బెల్ల వేల్పుల నేలు దేవేంద్రు తలమీఁది...' 572074 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్థాశ్వాసము F. అపదయుక్తము అస్థానసంబద్ధమైన యర్థము. ప్రకృతార్థమునకు విరుద్ధమైన యర్థముగ లిగి -యుండుట యపదయు క్తము. -సీ. ఎవని యాజ్ఞాపనం బెల్ల వేల్పుల నేలు దేవేంద్రు తలమీఁది పూవుదండం; ఎవ్వానికాపురం బివ్వసుంధర సాటి చూపఁగారాని అంకాపురంబు; ఎవనిభక్తిపరత్వ మిళ్వ రేశ్వరునందుఁ కార్వతీపతియందుఁ బాయకుండు ఎవనిక్రొంగన్నులు వివిధశాస్త్రంబు; అత్పత్తి వేనికి బ్రహ్మవంశమందు; గీ. వాఁడు వరుఁడౌట మెచ్చఁ గావలయు; పడియ కాని రావణుఁ డనుమాట కాని మాట; యుర్వి నెందునేఁగాని సర్వగుణము లొక్కచోఁ గూడియుండుట చిక్కదుగద. (బాల రామాయణ నాటకము) సీతాస్వయంవరమునకు రావణుఁడు గూడ వచ్చుచున్నాఁడని తెలిసి జనక -శతానందులు మాటలాడుకొనుచున్నారు. శతానందుఁడు:__" ఆహాహా ! ఆశ్చర్యము | ఒక్కటైనను గొప్పతప్పిదము గుణసముదాయమును రాదు చేయును. అంతేకదా!” అని నుడివి యీ పై సీసపద్య మును జదువుచున్నాఁడు. ఆతఁడు " కాని రావణుఁడనుమాట కానిమాట . (స్యాచ్చేదేవ న రావణః) అన్నంతవఱకే సమాప్తిచేసియుండవలసినది. 'ఉర్విలో నెందునేకాని' ఇత్యాది పచనము సమాధానముగాఁ బర్యవర్ణించుచు రావణో పేక్షా - ప్రతీతినిఁ గప్పివేయుచున్నది. 'ఇతఁడు రావణుఁడుమాత్రము గాకున్నచో బాగుగా నుండెడిది. మిగిలిన పరణీయ గుణము లన్నియును గలవు' అన్నఁ జాలును. 'ఎవనికి -లోకములో సర్వగుణములును నుండును? ఆనువచనము రావణున కీ కన్య నీయవచ్చు ననియే తోఁపింపఁజేయుచున్నది. అంతవఱకే సమాప్తిచేసినచో నీ గుణము లున్నను - వీఁడు రావణుఁడు గావఁ గన్యనీయఁగూడదు' అనువర్థము వచ్చును. ౧౦. ప్రకాశిత విరుద్ధము ఏవాక్యముచేఁ బ్రతిపాదింపఁబడినట్టియు వివక్షితమైనట్టియు నర్థమానకుఁ బ్రతి 'కూలముగు మ గోచరించునో యది ప్రకాశిక విరుద్ధము. "కుమారస్తే నరాధీశ ! క్రియం సమధిగచ్ఛకు ” ఓరాజా ! నీ పుర్తుఁడు ఏ -వెరినిఁ బొందుఁ'. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> 33gc6lxedgblnhjkwgsev4692ftglw9 104 219196 572075 2026-08-25T21:44:58Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము ఇట ' నీవు మరణింపుము ' అను విరుద్ధార్థము ప్రకాశించుటవలనఁ బకా శిక విరుద్ధము. ౧౧. విధ్యయుక్త ము విధింపవలసినదానిని విధింపకుండుట. ఆయుక్తమగు విధినిఁ జేయుట. "...' 572075 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము ఇట ' నీవు మరణింపుము ' అను విరుద్ధార్థము ప్రకాశించుటవలనఁ బకా శిక విరుద్ధము. ౧౧. విధ్యయుక్త ము విధింపవలసినదానిని విధింపకుండుట. ఆయుక్తమగు విధినిఁ జేయుట. " ఆనందితే స్వపక్షో సౌ పరపక్షాన్ హనిమృతి " ఆనందింపఁ జేయఁబడిన -- స్వపక్షముగల యితఁడు పరపక్షములను జంపును. ఇట 'పరపక్షములను జంపి స్వపక్షము నానంద పఱచును అని విధింపవలయును.--- ౧౨. అనువాదాయుక్తము విధి కననుగుణనుగు నేను వాద్యమును చెప్పుట. ఆయుక్తమగు ననువాదము చేయుట.--- అరే! రామాహస్తాభరణ భాసల శ్రేణి శరవా! స్మరక్రీడా వీడాశమన1 విరహిప్రాణదమన! సరోహంసోత్తంసః ప్రచలదల! నీలోత్పల! సఖే! సఖేనోఒహం మోహం శ్రధయ! కధయ శ్వేందువదనా ! ఓమిత్రమా ! నీలోత్పలమా ! పేరు ఖిన్నుఁడనైయున్నాను. నా మోహమును పదలింపుము. వాప్రియురాలెటనున్నది? విరహియగువాఁడు స్వమోహళ్లధనమునకై చేయు ప్రార్థనారూప విధిలో విర హిప్రాణదమనత్వరూపానువాదము యుక్తముగాదు. ఏలన మిహిప్రాణి దమన - మును జేయునది మిహిమోహళ్లధన మెట్లు చేయలగలదు? ౧౩. త్యక్తపునస్స్వీకృతము (నిర్ముక్తపునరుక్తము) లగ్నం రాగావృతాంగ్యా సుదృఢమిహ యయైవాసియష్ట్యా రికంటే మాతంగా నామసీహోపరి పరపురుపై ర్యాద దృష్టా పఠింతీ తత్సంక్తో౨యం నకించిద్దణయితి విదితం తేదిస్తు తేవాస్మి దత్తా భృత్యేభ్యస్క్రీనియో గాద్గదితుమితి X త్యంబుధిం యస్య కీర్తి ః. రాజలక్ష్మి తన తండ్రియగు సముద్రునితోఁ దన జామాతయొక్క కధను దెలుపుమని కీర్తి నిఁబంపుచున్నది. ఖడ్గలతో రాగావృతాఁగియై యరికంఠముల నాలిం గనము వేసికొనుచున్నది. పిమ్మట నది మాతంగతతిమీఁదఁ బడుచుండఁగా నెల్ల పరపురుషులును జూచుచునే యున్నారు. అట్టి (యసతియగు ) దానియందాసక్తుఁడై యుక్తాయుక్త విచార ములేక వర్తిల్లుచున్నాఁడు. నీకీ సంగతి తెలియనిమ్ము. మరియు... చారీఁడు నన్నుఁ డన భృత్యుల కిచ్చివేసెను” అని లక్ష్మి చెప్పిన సందేశమును గొని కథకు Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> 9qztcl7t3hciv6q8qf6n8vgtj3msdms 104 219197 572076 2026-08-25T21:45:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్థాశ్వాసము хог ఇట (విదితం లేన్లు” ఆనుచోటనే వాక్యము నిరాకాంక్షముగా సమాప్త మైనది, మరల ‘తేనాస్మిదత్తా' అని కారకాంతరముచేఁ జెప్పుట దోషము. రస దోషములు కం. రసములు వాచ్యములైనను...' 572076 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్థాశ్వాసము хог ఇట (విదితం లేన్లు” ఆనుచోటనే వాక్యము నిరాకాంక్షముగా సమాప్త మైనది, మరల ‘తేనాస్మిదత్తా' అని కారకాంతరముచేఁ జెప్పుట దోషము. రస దోషములు కం. రసములు వాచ్యములైనను వెన నదియును దోషమయ్యె; విపులో గ్రరణం బసదృశ బీభత్సరసో ల్లసితము; శృంగార సహిత లలన యనంగన్. ях రసములు విభావానుభావ వ్యభిచారి భావములచే వ్యంగ్యములు గావల యును. కేవలము శృంగారాది శబ్దములు వాడినమాత్రమున నాస్వాద్యత్వము గలు Xదు, రణరంగము బీభత్సరసోల్లసితమాః; తరుణి శృంగారసహితురాలు; అన్న చో బీభత్స, శృంగార పదములనుమాత్రము ప్రయోగించిన నారసములు స్ఫురించే కన్న విగదా ! కాన నీ విధము దోషము. దీనిని స్వశబ్ద కాచ్యదోష మందురు. ఇటఁ చెక్కు విధములైన రసదోషములను జూపుదుము. వ్యభిచారి, రస, స్థాయిభాకానాం, శబ్దవాచ్మతా; కష్ట కల్పనయా వ్యక్తి రనుభావ విభావయోః; ప్రతికూల విభావాదిగ్రహో; దీప్తిః పునః పురః; అకాండే ప్రథనచ్ఛేదా; వంగ ప్యాప్యతివిస్తృతిః అంగి మోడెనను సంధానం ప్రకృతీశాం విపర్యయః అనంగస్యాభిధానం వరసే దోపాస్స్యురీదృశాః వ్యభిచారి భావములను, రసములను, స్థాయిభావములను స్వశబ్దముతోఁ దెలుపుటయు, అనుభావ విభావములు గష్టముగా గుర్తింపఁబడుటయుఁ, ప్రకృత రసవిరుద్ధములయిన విభావాదులను గ్రహించుటయుఁ, దిరిగి తిరిగి రసమునకు దీప్తి గలిగించుటయు, ఆసమయమాన రసమును వర్ణించుటయు, నసమయమున రసవిచ్ఛే దము సేయుటయు, అంగిభూతముగానన్న రసమును మిక్కిలియు విస్తరించుటయు, అంగిరసమును బోషింపకుంటయు, స్వభావమును సముచితముగా వర్ణింపకుంటయు, రసానుపకారక మైనదానిని వర్ణించుటయు నీ మొదలయినవి రసదోషములు . వీనినిఁ శ్రమముగా నుదాహరింతును. ౧. వ్యభిచారి భావమును స్వశబ్దముతోఁ దెలుపుట. సకరుణా మాతంగచర్మాంబరే, 0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by Sangotri<noinclude><references/></noinclude> 2946u50xx7gsdr3ckb5hrrlat9po9i9 104 219198 572077 2026-08-25T21:45:20Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము పత్రాసా భుజగే, పదిస్మయరసా, చంద్రే మృతప్యందిని, సేర్ష్యా జహ్నునుతాపలో కనవిధా, దీనా కపాలోడ రే పార్వత్యా నవ సంగమప్రణయినీ దృష్టి శ్శివా యాన్లు వసి భర్తృ...' 572077 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము పత్రాసా భుజగే, పదిస్మయరసా, చంద్రే మృతప్యందిని, సేర్ష్యా జహ్నునుతాపలో కనవిధా, దీనా కపాలోడ రే పార్వత్యా నవ సంగమప్రణయినీ దృష్టి శ్శివా యాన్లు వసి భర్తృముఖమును గాంచి (తన్నతఁడు గాంచుటచే) సిగ్గుగొన్నట్టియు, గజ చర్మాంబరమును గాంచి (విభవము లేనివాఁడని) జాలినిఁ గొన్నట్టియు, సర్పమాను గాంచి భయపడినట్టియు, అమృతము జాలువాఱు చంద్రునిఁ గాంచి (ఆకాశ మున నుండువాఁ డిబ నెట్లున్నాఁడని) విస్మయ పడి-ట్టియు, శ్రీ సునందున్న గంగను గాంచి (అజ్యాంగ నా పక్తుఁడని) యీర్ష్యను వహించినట్టియు, (మణిహా" స్థానమాప) కపాల ములను గాంచి చిన్నఁబుచ్చుకొన్నట్టియు పార్వతీదేవి వపపంగమ కాలము నందలి ప్రణయదృష్టి మీకు మంగళములిడుఁ గాక. ఇట వ్రీడా, కరుణ, త్రాస, విస్మయ, ఈర్ష్యా, దైవ్యమాలు తమతమ యను భావములచే వ్యంగ్యములు గావలయును. ఎట్లన, నిట వీడ వీడా శబ్దము చేత నే వాచ్యమైనది. ఆవఁగా స్వశబ్దముచేత వాచ్యమైనది. అట్లుగాక వీడయొక్క యను భావము లైస (కార్యములయిన) 'తలను వంచుటను బ్రయోగించి దానిచే సిగ్గును వ్యక్తము సేయవలెను. అనఁగా 'నామె సిగ్గువడినది' అని చెప్పవలసివయెడ 'ఆమె తల పంచుకొన్నది' అని ప్రయోగింపవలెను. తల వంచుకొనుట సిగ్గుయొక్క కార్యము లేక యను భావము. 'తల వంచుకొన్నది' ఆను నను భావముచే సిగ్గు వ్యక్తమగు ఛున్నది. 'ఆమె సిగ్గుపడినది”, “ఆమె తల వంచుకొన్నది' అను వాక్యములలో నేది సుందరముగా నుండునో చూడుఁడు. మొదటి చోట 'సిగ్గు' స్వశబ్దముచే గ్రహింపఁ బడుటచే మందరముగా లేదు. ఎప్పుడును జెప్పవలసినదానిని విస్పష్టముగా విప్పి చెప్పక దానిని వ్యంగ్యముగా బోధించిన యెడలనే రమణీయముగా నుండును. కావున రెండవ చోట హృద్యముగానున్నది. ఇట్లే కరుణ, త్రాస, విస్మయ, ఈర్ష్యా, దైన్యములను, వానివాని యను భావములచేతినే వ్యక్తము చేయవలెను. ఎట్లన వ్యావహ్రూ దయితాననే, ముకుళితా మాతంగచర్మాంణ రే, సోత్కంపా భుజగే, నివేషరహితా, చందే ఒరుృతస్యందని మీ లద్భూస్సుర సింధుదర్శనవిధా మ్లానా కపాలోదరే పార్వత్యా సవసంగమప్రణయినీ దృష్టిశ్శివాయాస్తు వః ఇట వ్రీడా, కరుణ, త్రాస, విస్మయ, ఈర్ష్యా, దైన్య, రూప వ్యభిచారులు. స్వశబ్దముచే గ్రహింపఁబడక వానివాని యనుభావములగు వ్యాసమ్రత, ముకుళనిమా, ఉత్కంపము, మేదరహితత్వం భూనిమాల వధూ మానం, ఆనువానిచే వ్యక్తము bana<noinclude><references/></noinclude> lziwfjhcf8nuwc5bwimhoqbgiy1zog6 104 219199 572078 2026-08-25T21:45:30Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్థాశ్వాసము సేయఁబడుచున్నవి;జట్లను భావరులచే వ్యక్తపఱపక వ్రీడాది పదముల చేతనే యనఁగా స్వశబ్దము చేరినే వీడాదులను జెప్పుట స్వశబ్దవాచ్యత యను రసదోషము. కాని “న దోష సస్వపదేనో...' 572078 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్థాశ్వాసము సేయఁబడుచున్నవి;జట్లను భావరులచే వ్యక్తపఱపక వ్రీడాది పదముల చేతనే యనఁగా స్వశబ్దము చేరినే వీడాదులను జెప్పుట స్వశబ్దవాచ్యత యను రసదోషము. కాని “న దోష సస్వపదేనోళ్తా పపి పంచారిణః క్వచిత్ ” ఒకానొకచో సంచారిభావమును స్వశబ్దముతో గ్రహించినను దోషము గాడు. చూడుఁడు. ఔత్సువ్యేన కృతత్వరా, సహభువా వ్యావర్తమానా ప్రియా తైవై·్బంథువధూజఃస్య వచనై న్నీతాభిముఖ్యం పునః దృష్ట్వా పరిమా సాధ్వసరసా గౌరీనచే సంగ మే సంరోహత్పులకా హరేణ హసతా క్లిష్ట ష్టా శివాయాస్తు వశి ఔత్సుక్యము చేఁ ద్వర పడియు, సిగ్గుచే వెనుకకు వచ్చుచు, నాయా బంధు వధూజన వచనముల చే మరల నభిముఖియై యెదుటఁ దన ప్రియునిఁ గాంచి సాధ్య సమును బొందుచుఁ బార్వతీదేవి నవసంగమకాలమున గగ్గుఱుపాటును బొందఁగా హరుఁడు నవ్వుచు నాపై చాలింగనము జేసికొనెను. అట్టి పార్వతీ మీకు శుభ మిదుఁగాక, ఇట నౌత్సుక్యము, సిగ్గు అను వ్యభిచారి భావములు స్వశణోపాత్తము అయి నవి; అయిననూ దోషముగాదు. ఏలన వెచ్చట స్వశబ్దముచేత సయవంత ప్రతీతి తదను భావము చేతఁ గాదో యచ్చట వ్యభిచారి భావమును స్వశబ్దము చేఁ జెప్పుట దోషముగాదు. ఇట ఔత్సుక్యమను వ్యభిచారి భావమున కనుభావము సహసా ప్రస రణము. అవియే “కృతత్వరా' యని గ్రహింపఁబడినది. 'కృతత్వరా” అను సనుభావ ముచే నౌత్స్యుము స్పష్టముగా వ్యక్తము గావిందువో ఔత్సుక్య'మను వ్యభిచారిభావము స్వశబోపాత్తమై ప్రయోగింపఁబడింది. అట్లే సిగ్గువతను భావముగా 'వ్యావర్తమానా' ఆ: యున్నది. కాని యీవ్యావర్తమానత్వముచేత సిగ్గు విస్పష్టముగా వ్యక్తముగానం దుప 'ప్రియా' యని ప్రయోగింపఁబడింది. కావున నెర్చట ననుభావముచే వ్యభి చారిభావము లెస్సగా వ్యక్తమగునో యచ్చట స్వశబ్దమును గ్రహించుట దోషము. ఎచ్చట వోను భావముచే వ్యభిచారిభావము లెస్సగా వ్యక్తముగాదో యట స్వశబ్ద మును బ్రయోగించుట దోషము గాదు. ఒకప్పుడు వ్యభిచారికావము స్వశభోపాత్తమయినను విభావాది ప్రతిపాదనమా గూడ నున్నచో నసఁగా నా వ్యభిచారిభావము విభావాదులచే వ్యక్తము సేయఁబడు చున్నచో సది దోషముగాదు. ఆట వ్యభిచారి భావము విభావాదుల చితినే వ్యక్త మగును. ఆట్టిచో స్వళళోపాదానము సేవల మనువాదమాత్ర పరమని గ్రహింప వలెను CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> r7hot53e7xht3bpuzsdbirrk581bj5x 104 219200 572079 2026-08-25T21:45:42Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'యా కావ్యాలంకార సంగ్రహము ద్వారపతీం తదా దా మధురపొ అద్దత్తమ పానతాం కాళిందీకి బరూఢ పంజులలతా మాలింగ్్య సోత్కంఠయా తద్దీకం గురుభాష్పగద్గదల పత్తాగస్వరం రాధయా యే నాంతర్జాఅచారి...' 572079 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>యా కావ్యాలంకార సంగ్రహము ద్వారపతీం తదా దా మధురపొ అద్దత్తమ పానతాం కాళిందీకి బరూఢ పంజులలతా మాలింగ్్య సోత్కంఠయా తద్దీకం గురుభాష్పగద్గదల పత్తాగస్వరం రాధయా యే నాంతర్జాఅచారిభిప్లైలచ రైం ప్యుత్కి ముక్కూ జికం. తన్ను విడిచి శ్రీకృష్ణుఁడు ద్వారావతికి వెళ్ళఁగానే యాతనిచే సంపఁబడిన (కోతికొమ్మచ్చి మొదలగు బాటలయందు పంపఁబడిన) కాళిందీ తీరమునందలి పంబాలలతి నాలింగనము సేసికొని రాధ సోత్కంఠయై యా యమునా జలము నందలి జలచరములు గూడ జాలిపడి రుణించునట్లు బాష్పద్దదయై బిగ్గరగా ళేడ్చెరు. ఇట విభావాను లావ బలము చేతనే రాధ యొక్క యుత్కంఠ వ్యక్తమగు చున్నది. ఆట్ల య్య ‘పోత్కంఠ భ' యని యుక్కంఠ స్వళ్ళల్పో హత్త ఏ బంది. ఆయినను దోషముగాకు. ఉత్కంఠశబ్దము విభావాసులచే వ్యంగ్యమైన తన్నే యను పదించుకొనుచున్నది. ఆ. రవమును స్వశబ్దము చేతఁ గాని (రసశబ్ద ముచేఁ గావి) శృంగారాది శబ్ద ముచేఁ గాని (శృంగార, కరుణాది పదముల చేఁ గాని) తెలంపుట యవఁగా నా యా పదములను బ్రయోగించుట దోషము, రసము విభావానుభావ వ్యభిచారుల చే వ్యక్తము గావలెను. కాని రస, శృంగారాది పదములను వాడినమాత్రమున రవ స్ఫూర్తి గలుగదు. తామనంగ జయమంగళ శ్రియం కీంచిదుచ్చే భుజమూలలోకితాం క్షేత్రయోః కృతఙ్ఞతో ౬స్య గోచ రే గోప్యజాయతీ రిసో నిరంతర ః- "జనులచేఁ జూడఁబడుచున్న కృక్ష మూలములు గల యా మన్మథుని జయ లక్ష్మి నేత్రములకు గోచరింపఁగా నతని కొకానొక రసము పుట్టెను.” ఇటు రసము పురము' అని రసపదమే ప్రయోగింపఁబడినది. విభావాదులచే రసము వ్యక్తము గావలయును. వానిచే రసము వ్యక్తమై కట్లు రనపదమును ప్రయోగించిన మాత్రమున వ్యక్తము గాదు. ఆలోక్య కోమల కపోలతలాభిషిక్త వ్యక్తానురాగ సులభా మభిరామరూపొం ప్రత్యేక వివర్తమాన d by eGangotri త మారినోతి.<noinclude><references/></noinclude> oio8e8plp4am632gvsaii6sbcranbsd 104 219201 572080 2026-08-25T21:45:51Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '65 చతుర్థాశ్వాస ము ×03 కోమల కపోలతలము పులకించుటచేఁ దనయం దనురాగమున్నట్లు వ్యక్తము నేయుచున్న యా సుందరిఁ గాంచి యా యువకుడు శృంగారమున నోలలాడు చున్నాఁడు. ఇట శృంగారపదము సాక్షాత్తు...' 572080 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>65 చతుర్థాశ్వాస ము ×03 కోమల కపోలతలము పులకించుటచేఁ దనయం దనురాగమున్నట్లు వ్యక్తము నేయుచున్న యా సుందరిఁ గాంచి యా యువకుడు శృంగారమున నోలలాడు చున్నాఁడు. ఇట శృంగారపదము సాక్షాత్తుగాఁ బ్రయోగింపఁబడినది. పైశ్లోకమునందును దీనియందును రసము వ్యక్తము గాక వాచ్యమైనది. ఇట్లే శృంగారీ గిరిజాననే, సకరుణో రత్యాం, ప్రవీరః స్మరే బీభతోనే స్థిభిరత్ఫణీ చ భయకృ న్మూర్త్యా ఒద్భుతన్తుంగ యా రౌద్రో దక్షవిమర్దనే, చ హసకృన్నగ్నః ప్రశాంతశ్చిరా దిగ్ధం సర్వర సాత్మికః పశుపతి ర్భూయాత్సతాం భూతయే. శివుఁడు పార్వతీ రుఖమును గాంచి శృంగారి యయ్యెను. రతినిఁ గాంచి కరుణ రసము (జాలి) గలవాఁడయ్యెను. మన్మథుని యెడల వీరరసాస్పదుఁడయ్యెను. అష్టు లను దాల్చి బీభత్సరసాశ్రయుఁడయ్యెను పాములను సహించి భయానకరసమునకుఁ బట్టయ్యెను. పెద్దమూర్తినిఁ దాల్చి యద్భుతరసమును ధరించెను. దక్షాధ్వంసనావ సరమున రౌద్రరసమును వహించెను. దిగంబర వేషమును బూని హాస్యరసమునకు నెల పయ్యెను. బహుకాలానంతరమునఁ బ్రశాంత రసాశ్రయుఁడయ్యెను. ఇట్టి సర్వరసా శ్రయుఁదగు పరుపతి సత్పురుషులకు సంపదలను గూర్చుఁగాక. ఇచ్చటఁగూడ (శృంగారీ, సకరుణకు ఇత్యాది పదములచే రసము వాచ్యమే యైనది. ఇందలి “రసము వాచ్యములైనను' అను పద్యమున అరణలింగము బీభత్స రసోల్లసితము, గగుణి శృంగారసహితురాలు' అను దోషములు నిట్టివియే. కావున వి దోషములు. ఒకానొకచో రసపదము గాని, శృంగారాదిపదము గాని ప్రయోగింపఁబడి నేను విభావాదుల చేఁగూడ నది యభివ్యక్తమగుచున్నచో నట రసస్ఫూర్తి గలుగును. కాస నట్టిచో దోషము గాదు. ఎట్లన, "సయనవలినీలీలాకృష్టం పిబంతి రసం ప్రియాః ప్రియురాండ్రయొక్క చూపులను తామరతూండ్లనుండి విలాసము'గాఁ బీల్పఁబడిన రసమాను బియులు త్రాగుచున్నారు. శృంగార స్యోపనత మధు నా రాజ్య మేకాతపత్రం' ఇపుడు శృంగారరసమున ' శికచ్ఛత్రాధిపత్యము లభించినది. ఈ లక్ష్యములందుఁ గ్రమముగా రస, శృంగార శబ్దములు ప్రయోగింపఁబడి నేను విభావాదులచే లెస్సగా నభివ్యక్తములయి యున్నవానికి కేవల మనువాదము CC-0. Jangamwad Math Collection, Digitized by eGangotri సేయఁబడినది. కాన నియ్యెడలు స్వశబ్దవాచ్యత దోషము గాదు.<noinclude><references/></noinclude> shwi9a0ma2rclm4erfcfwd9eazoij4n 104 219202 572081 2026-08-25T21:46:02Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము 3. స్వశబ్దముచే స్థాయినిఁ దెలుఁ పుటయు స్వశబ్దవాచ్యదోషమే. సంప్రహారే ప్రహరణైః ప్రహారాణాం పరస్పరం రణత్కారై శ్రుతిగ తై రుత్సాహ సవ్య తో ఒప్యభూర్. యుద్ధమంద...' 572081 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము 3. స్వశబ్దముచే స్థాయినిఁ దెలుఁ పుటయు స్వశబ్దవాచ్యదోషమే. సంప్రహారే ప్రహరణైః ప్రహారాణాం పరస్పరం రణత్కారై శ్రుతిగ తై రుత్సాహ సవ్య తో ఒప్యభూర్. యుద్ధమందు భటుల పరస్పర్ ప్రహారముల రణఠణ ధ్వనులచే దాని కుత్సా హము పుట్టెను. ఇట వీరరస స్థాయిభావమగు నుత్సాహము స్వశణోపాత్తమైనది. ఇది దోషము. రూపనిర్జిత కందర్పే సయ నానందదాయిని అభూతస్యా రతిః శ్వాపి ప్రియే చాటువిధాయిని. రూపముచే మన్మధుని జయించినట్టియు నయనానందము గలిగించుచున్న యుఁ బ్రియుఁడు చాటూక్తులు పలుకుచుండగా నా పెకు రతి జనించెను. ఇట “రతి” యను స్థాయిభావము స్వళజోపాత్తమైనది. ఈ విధముగా వ్యభి చారి, రస, స్థాయిభావములను స్వశణోపాత్తములు సేయుట స్వశబ్దవాచ్య మను దోషము 8. అనుభావ విభావమలు కష్టముగా గుర్తింపఁబడుటయు దోషము కష్టముగా గుర్తింపఁబడుట యనఁగా నొకప్పుడు బొత్తుగా గుర్తింపఁబడకుండు టయు, నొకప్పుడు: గష్టముగా గుర్తింపఁబడుటయు నగును. కర్పూర ధూళి ధ దళద్యుతి పూరిధౌత దిఙ్మండలే శిశిరరోచిషి తస్య యూనః లీలా శిరో౭ంతుక నివేశ విశేషణ్ణప్తి వ్యక్తస్తమోన్నతి రభూన్నయనావనౌ పా. చంద్రుఁడు కర్పూరధూళివలెఁ దెల్లనైన కాంతిపూరమును దిఙ్మండలమున వ్యాపింపఁజేయఁగా నాయువకుని కాయువతి వేలిమునులగు సర్దుకొను నెపమునఁ దన సనోన్నతిని వ్యక్తము సేయుచుఁ గనఁబడెను. ఇట యువతీయువకు లాలంబన, విభావములు. శశికాంతి యుద్దీపన విభా వము. ఈశ్లోకమని యువకనిష్ఠమైన శృంగారమే కవి కుద్దిష్టమైనది. ఏలన “తస్య యూనః నయనాపనా సా అభూత్" ఆయువకుని నేత్రభూమియం దామె గోచరిం చెను అని యున్నది. ఆమె యతనికిఁ గనఁబడిన..న్నపు డాతనియం దనుభావమును Xవి చెప్పియుండవలయును. కాని యట్టి అనుభావము చెప్పఁబడలేదు. పోనిమ్ము • విభావముచే దాని నా క్షేపించుటకును వీలు లేదు. కావున నిట విభావనుఁ అనుభావ Math Digitized by మునఁ బర్యవసింపులు నీలి చిపోయినవి. కావున నీటి శృంగారము పరిపుష్టము గా లేదు .<noinclude><references/></noinclude> lnacp5bqqtycaa0k9tg224nyirtl0we 104 219203 572082 2026-08-25T21:46:12Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్థాశ్వాసము. хох స్త్రీనిష్టమగు శృంగారమన్ననో పరిపుష్టముగానే యున్నది. ఎట్లన వాయు పతి యువకునిఁ జూడఁగానే తన లీలాశిరోంకుకు మును సర్దుకొనుచుఁ దన సకోన్నతిఁ జూపుచున్నది. అన...' 572082 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్థాశ్వాసము. хох స్త్రీనిష్టమగు శృంగారమన్ననో పరిపుష్టముగానే యున్నది. ఎట్లన వాయు పతి యువకునిఁ జూడఁగానే తన లీలాశిరోంకుకు మును సర్దుకొనుచుఁ దన సకోన్నతిఁ జూపుచున్నది. అనునర్థ మువలన వానినిఁజూడఁగానే యాపెకు శిరోంశుకని వేళము, సమోన్నతి ప్రకటనము, ఆను నను భావములు గలిగినవి. వీరిచే నాపె రతి పరిపు ష్టమై రసము గాఁ బరిణమించుచున్నది. కాని యీశ్లోకమునఁ గవికిఁ బురుష నిష్ఠ శృంగారమే యుద్దిచ్చుకుని తెలుపఁబడెను. ఆది యపరిపుష్టముగానే యున్నది. పరిహృతిరతిం, మతిం లానీతే, | స్థఅతిభృశం, పరివర్తతే చ భూయః, ఇతి బత విషమా దశాస్య దేహం | పరిభవతి ప్రసభంమత్రకుర్మః రతినిఁ బరిహరించుచున్నాఁడు; మతినిఁ గోల్పోవుచున్నాఁడు; మిక్కిలి. తొట్రుపడుచున్నాఁడు; మిక్కిలియుఁ బొరలాడుచున్నాఁడు; అకటా ! వీని దేహ మును విషమదశ పరిభావించుచున్నది. ఇటనున్న రతిపరిహారాద్యను భావములు కరుణమునందును సంభవించును. ఇట విప్రలంభళ్ళంగారము కవి కుర్దిష్టము. ఈ యువకునికిఁ గలిగిన యీ యనుభావ ములు శృంగార కావ్యములో కరుణకార్యములో తెలిసికొనుట కష్టముగా నున్నది. ఇందరుభావములం మాత్రమే కలవు గాని విభావములు చెప్పఁబడలేదు, కామినీ రూపని భావమురు జెప్పదలె. అట్లు చెప్పఁబడకపోవుటచేఁ గష్టముమీఁద దాని నూహింపవలసి వచ్చుచున్నది. ఈ విళంబమువలన నాస్వాదమున కంఠరాయము గలుగుచున్నది. ౫. ప్రతికూలరసముయొక్క విభావ, అనుభావ, వ్యభిచారులను గ్రహిం చుట దోషము, ఏ యే రసమున కేయే విభావానుభావ వ్యభిచారు లుండవలెనో తెలిపితిమి. మరియు నేయే రసములు విరుద్ధములో యేవి యవిరుద్ధములో ముందు తెలియును. అట్టిచోఁ బ్రతిమాలర సముయొక్క విభావాదులను గ్రహించుట దోషమేకదా! దాని సలన రసభంగ మగును. (క) ప్రతికూలర సముయొక్క విభావగ్రహణము, ప్రసాదే వర్తస్య | ప్రకటయ ముదం; సంత్యజు రుషం; ప్రియే! శుష్యంత్యంగా; వ్యద్భుతమివ తే సించకు వచః; విధానం సౌఖ్యానాం క్షణ మభిముఖం స్థాపయ ముఖం; న ముగ్ధ! జాత్యితురి ప్రభవతి ఆhy. Gangotri<noinclude><references/></noinclude> d1cfdauzs30lls2xz32bzjwbu3sgzws 104 219204 572083 2026-08-25T21:46:21Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము . ఓ ప్రియురాలా ! ప్రసన్నురాలవు గమ్ము! సమ్మోదముఁ బ్రకటింపుము. పొలయలుకను పదలము, నా యవయవములు కుష్కించుచున్నవి. నీ యకృత వచనములచేఁ డుపుతూ. సుఖములకు నిధియైన...' 572083 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము . ఓ ప్రియురాలా ! ప్రసన్నురాలవు గమ్ము! సమ్మోదముఁ బ్రకటింపుము. పొలయలుకను పదలము, నా యవయవములు కుష్కించుచున్నవి. నీ యకృత వచనములచేఁ డుపుతూ. సుఖములకు నిధియైన నీముఖము నభిముఖముగా నుంచుము ॥ ఓ ముద్దలా | లేడిపిల్లవలెఁ గాలము పరువెత్తిపోవురు తిరిగి రాదుసుమా ! "మానం మాకురు తవ్వంగి! జ్ఞాత్వా యాచనముస్థిరం ” ఓ తన్వంగీ! యావన మస్థిరమని యెఱిఁగి ప్రణయకోపమును మానుము, ఇటఁ బ్రియుఁడు పొలయలుక వహించిన ప్రియు గాలి ననునయించుచున్నాఁడు, కావున శృంగారరసము. దీనికి సర్వధా శాంతరసము ప్రతికూలమైనది. కావున శృంగారమున శాంతమను గాని దాని విభావాదులను గాని ప్రవేశపెట్టరాదు. ఇటఁ బ్రధమశ్లోకమున నాల్గవపాదమునఁ బోయినకాలము తిరిగి రాదనియుఁ గ్రింది శ్లోకమున యౌవన మస్థిరమనియును వైరాగ్యకధ లు పరేశింపఁబడినవి. కాలము యొక్కయు, యౌవనము యొక్కయు ఇస్థిరత్వములు శాంతరస విభావములు. శృంగారమున వానికిఁ బ్రవేశ మనుచితము. కావున నిది దోషము, (ఖ) పతికూలరసముయొక్క యనుభావగ్రహణము. నిభృతరమణే లో చన పథే పతితే గురుజనమధ్యే సకల పరిహార హృదయా వనగమన మేవేచ్ఛతి వధూః. బెలో గూర్చుండియుండఁగాఁ దన మిందఁడు గంటఁబడఁగానే సకలమును బరిహరించి యా తరుణ్ పనగమనమును నిశ్చయించుచున్నది. సకల పరిహారము, పనగమనము, అనునని శాంతరసాను భావములు. ఇవి శృంగారరస ప్రతికూలములు . ఇంధవాదులను దెచ్చు నెపమున నాపె సకల పరిహార మాను, పనగమనమాను సేయఁగోరుచున్న దన్న చో దోషములేదు. ప్రతికూల రసముయొక్క యనుభావములను గ్రహించుట దోషమని చెప్పి తిమి. కాని పాండునం వందనం | హృదయం సరసం తేవాలనం చనవుడి ఆవేదయతి నితాంతం | క్షేత్రియరోగం సఖః హృదంతః ఓ సఖి! నీ మొగము పాలిపోయినది; కృశించినది; నీ హృదయము ద్రవించి నది; శ్రీశరీర పాలసమై యున్నది; నీకేదో కుదరిని రోగము వచ్చినట్లున్నది. ఇందలి పాండిమము, క్షామత్వము, పరసత్వము, అలసత్వము అను ననుభావ మలం కరుణను నీరు అంటే రధం జనవ. ఇట విప్రలం ధరి సమతి జారుడు, విప్రలంభశృంగా<noinclude><references/></noinclude> cd1ajvqg6cqux40eai186uaefisqmry 104 219205 572084 2026-08-25T21:46:32Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'రములు చతుర్థాశ్వాసము хов ములు • కరుణ సోచిత అగు పాండుత్వార్ వ్యాధ్యను భావములు వి లంభ శృంగారమన సమావేశపఱుపఁబడినవి. కావున దోషమన్నచోఁ గాడు. ఏలన నిటఁ గరుణం సానుభావములు విప్రలంభ...' 572084 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>రములు చతుర్థాశ్వాసము хов ములు • కరుణ సోచిత అగు పాండుత్వార్ వ్యాధ్యను భావములు వి లంభ శృంగారమన సమావేశపఱుపఁబడినవి. కావున దోషమన్నచోఁ గాడు. ఏలన నిటఁ గరుణం సానుభావములు విప్రలంభమున నారోపింపఁబడినవి. ఆనఁగా నిట విప్రలంభశృంగారమున కంగములుగానే తద్విరోధికరుణాంగములగు పాండు త్వాదులు నారోపింపఁబడినవి. కాన దోషము లేదు. కరుణమునవలెనే విప్రలంభము నేను వ్యాధ్యాదు అంచితములే కాస నిట దోషమేలేదని కొండలు. ఇట్లే కోపాత్కించికుపొగతో౬వ రభసాదాకృవ్య శిళేవ్వలం నీత్వా మోహనమందిరం దయితయా హారేణ బద్ధ్వా దృఢం భూయో యాస్యసితదృహని నితి ముహుః కం శార్ధ రుద్రాక్షరం జల్పంత్యప్రకణోల్లభేవ (P) సుకృతీ కశ్చిద్రహస్తాద్యతే ఒక యువతి కినుకతోఁ దనకడకు వచ్చిన ప్రియునిఁ గోళముఅఁబట్టి లాఁగి పడకగదిలోనికిఁ గొంపోయి హారముతో పెక్కలు గట్టి " దాని యింటికి మరలఁ • బోవుగదా!” యనుచు గొంతులో మాట అడ్డుపడుచుండఁగా ఎదరుచుఁ గన్నీళ్ళు గీఱుదు రహస్యముగాఁ గొట్టుచుండెను. వాఁడెంత ధన్యుఁడోకదా ! ఇటఁ గేకాకర్షణము, బంధనము, తాడనము, మొదలగునవి రౌద్రరసాను భావ ములు. అయినను శృంగారమున నారోపింపఁబడినవి. రౌద్ర శృంగారములు ప్రతి కూలరసము అయినను రౌద్రరసానుభావములు రూపకబలమువలన శృంగారాంగము లుగా నారోపింపఁబడినవి. కావున విరుద్ధం పాను భావము లెచ్చట నారోపింపఁ ఐడుమో యనఁగా దదంగములు గాఁ జేయఁబడునూ యచ్చట దోషముగాడు. ఇట్లే గీ. గోట అక్కుచుఁ గడుఁబంటికొనలనొక్కు చూఁపుచు బుజంబులంబట్టి, సైఁపరాని కాఁగిలింతల నలుపుచుఁ, గాండ్రు శాంతి రమణు నపరాధముం జూపి రాగవతులం రాదరసానుభావములం శృంగారమున నారోపింపఁబడినవి. కొన్నియెడలఁ ప్రతికూలర సమయొక్క వ్యభిచారిభావములను గ్రహించినను దోషములేదు. ఎట్లన, * సంచార్యాదే ర్వియుద్ధస్య బాధ్యస్యోక్తి ర్గుణావహా' ప్రతికూలర సముయొక్క సంచారి భావములను బాధ్య బాధన భావముతో నిరూపించినచో నది గుణమే యగును. కాని దోషముగాదు. ఎట్లన, శ్వాకార్యం శశలక్ష్మణః క్వచకులం? భూయో2పి ద్యశ్యేక సా; దోషాణాం ప్రమాణము కుశమనం ముఖం;<noinclude><references/></noinclude> nssjd9pxt5aed8agdvvtvr80qoxktsh 104 219206 572085 2026-08-25T21:46:42Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'BOX కావ్యాలంకార సంగ్రహము కిం పర్యంత్యపకల్మషాః కృతధియః స్వప్నేజెపి సా దుర్లభా; చేతః స్వాస్థ్యము పైహి! కః ఖలు యువా ధన్యోఒధరం పాస్యతి P అ కార్యమెక్కడ? చంద్రవంశ మెక్కడ? మరల నా ప్ర...' 572085 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>BOX కావ్యాలంకార సంగ్రహము కిం పర్యంత్యపకల్మషాః కృతధియః స్వప్నేజెపి సా దుర్లభా; చేతః స్వాస్థ్యము పైహి! కః ఖలు యువా ధన్యోఒధరం పాస్యతి P అ కార్యమెక్కడ? చంద్రవంశ మెక్కడ? మరల నా ప్రియురాలు (ఊర్వశి) కనఁబడునా ? నా చదువు దోష ప్రశమమునకుఁ గాని దోష కరణమనకుఁ గాదు, ఓహో! దాని మొగము కోపమునందును మనోహరమే. కలుషరూరులకు విజ్ఞులు పన్నుఁ జూడి యేమందురో ని స్వప్నమందును నాపై నాకిఁక దుర్లభము. ఓ మనసా ! స్వస్థతను బొందుము. ఏ ధన్యుఁడగు యువకుఁ డా యధరమును గ్రోలునో | ఇది విక్రమోర్వశీయము నందలి పురూరవుని వచనము. ఇందు ' ఆకార్య మెక్కడ? చంద్రవంశ మెక్కడ?'అనుచో వితర్క మను శాంతరస వ్యభిచారి భావము గలదు. 'మరల నా ప్రియురాలు కనఁబడునా ! అనుచోట శృంగారరస వ్యభిచారి యగు నౌత్సుక్యము; “నా చదువు దోషప్రశమమునకుఁ గాని దోషకర ణమునకుఁ గాదు”. అనుచో శాంతరస వ్యభిచారి యగు మతి; "దాని వెంగము కోపమునందును మనోహరమే" యనుచో శృంగారరస వ్యభిచారి యగు దైన్యము; "ఓ మనసా | స్వస్థతనుబొందుము ” అనుచో శాంతరస' వ్యభిచారి యగు ధృతి. "ఏ ధన్యుఁడగు యువకుఁ డా యధరమను గ్రోలుమో” అనుచో శృంగార వ్యభి చారి యగు చింతయుఁ గలవు. ఇందు వితర్కమును నాత్సుక్యము బాధించుచున్నది. కాన వితర్కము బాధ్యము, ఔత్సుక్యము బాధకము. మరల నాత్సుక్యము బాధ్యము. మతి బాధ కరు. తిరిగి మతి బాధ్యము. స్మరణము బాధకము. పిమ్మట స్మరణము బాధ్యము. శంక బాధకము. తరువాత శంక బాధ్యము. దైన్యము బాధకము, క్రమ్మఱ దైన్యము బాధ్యము. ధృతి బాధకము • అంతమున ధృతి బాధ్యము. చింత బాధకము - ఈవిధ ముగా ఐరస్పర విరుద్ధములగు శాంత శృంగార రసములయొక్క వ్యభిచారులు బాధ్య బాధక భావములతో నిరూపింపఁబడినవి. శాంత శృంగారమాలు పరస్పర విరుద్ధము లయినను వాని వ్యభిచారు లీ విధముగా బాధ్యబాధక భావములతో నుండి శృంగా రమాను బోషించుచునే యున్నవి. అనఁగాఁ దుడికి శృంగార వ్యభిచారియగు చింత యందే పర్యవసించును. ఇట్లే స్నిగ్ధళ్యానులకాంతిలి ప్రవియతో వేల్లద్బలాకా మనాః వాతాళ్ళీకరిణః పయోదసుహృదా మానంద శేకాః కలాః CC- Jangamwaul Math Collectised by eGangotr సర్వంసహే వైదేహీ ఈ కథం భవిష్యతి ? హహా హా దేవి | ధీరా భవ! కామం సంతు<noinclude><references/></noinclude> p6ebxfi0jipaldcbt5vgw4pqhhq76hi 104 219207 572086 2026-08-25T21:46:52Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్థాశ్వాసము మేఘములు దమ చక్కని నల్లని కాంతులచే నా కాళము నలికినవి. ఐలాకలు వానిని జుట్టుకొనియున్న వి. వి. వాయువులు చల్లఁగా వీఁచుచున్నవి. ఆ మబ్బులకు మిశ్రమాలయిన నెమిళ్ళు క...' 572086 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్థాశ్వాసము మేఘములు దమ చక్కని నల్లని కాంతులచే నా కాళము నలికినవి. ఐలాకలు వానిని జుట్టుకొనియున్న వి. వి. వాయువులు చల్లఁగా వీఁచుచున్నవి. ఆ మబ్బులకు మిశ్రమాలయిన నెమిళ్ళు కేఁకరించుచున్నవి. మంచిది. ఇవన్నియును ముండనిమ్ము ! నేను రాముఁడనుగదా ! సర్వమును సహించుకొందును. కాని నా నీక యెట్లు భరిం చును? అయ్యో! దేవీ! ధైర్యము వహింపుము. , ఇట 6 రామోజెన్మీ సర్వంసహే అనుచోట వీరరస వ్యభిచారి యగు ధైర్యము, 'దేవి' అనుచో విప్రలంభ వ్యభిచారి యగు నపస్మారమును బాధ్యబాధక భావముతో నిరూపింపఁబడింది. వీర శృంగారవిప్రలంభములు విరుద్ధములయినను వాని వ్యభిచారులు బాధ్యబాధకములంగా నిరూపింపఁబడి విప్ర అంభమును లెస్సగా బోషించుచున్నవి. ౬. రసముయొక్క 'పునఃపునర్దీ ప్తి. నిరూపింపఁదగినదానికన్న నధికముగా రసమునకు దీప్తినిఁ గలిగించి నిరూ పించుట, మితి దాఁటినచో వెక్క సమగును. కుమారసంభవమాన రతి విలాపమున తిరిగి తిరిగి కరుణమునకు దీప్తిఁ గలిగించెను. ఇది వెక్కసముగా నున్నది. ౭. ఆసమయమున రసమును బ్రకాశింపఁజేయుట. మహాభయంకరమాగా యుద్ధము జరుగుచుండఁగా నాయకుఁ డటకుఁ బోక యంతఃపురములో శృంగారమున నోలలాడుచున్నట్లు వర్ణించుట మొదలగునది దోషము, ఇట ననవసరమగు చోట శృంగారరసము వర్ణింపఁబడుట దోషము. ఇట్టి యెడల నాయకుఁడు దైవవ్యామోహితుఁడై యట్లు ప్రవర్తించెననుట యుచితము గాదు. ఏలన, నితివృత్తమున నిట్టి దోషములున్న చో గవి వానినిఁ దొలఁగించి యితి వృత్తమఃను రసవ్యంజకముగాఁ జేయవలెను. కావున వేణీసంహారమున ననేక వీర సంక్షయము గల మహాయుద్ధము జరుగుచుండఁగా భానుమతితో దుర్యోధనుఁడు శృంగారరసమున నోలలాడుచుంట దోషము. తా. అసమయమున రసమును విరమించుట, ఒక నాయిక పొత్తు సభిలషించి పరస్పరానురాగము పరాకాష్ఠను బొంది యుండఁగా నాయకుఁడు సమాగమోపాయమును జింతింపక వ్యాపారాంతర నిమ గ్నుఁడై యున్నట్లు వర్ణించుట మొదలగును. వ్యాపారాంతర నిమగ్నతచే రచము చిన్న మగును. CC-0 Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> ds36r52d747l87wyx71ossewprbwved 104 219208 572087 2026-08-25T21:47:01Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము F. అంగభూతమగు రసమును విస్తరించుట. హయగ్రీవపధమను నాటకమున నాయకుఁడు శ్రీమహావిష్ణువు. ప్రతినాయ కుఁడు హయగ్రీవుఁడు. ఇం దంగిభూతమగు రసము వీరము. అంగభూతమగు రసము...' 572087 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము F. అంగభూతమగు రసమును విస్తరించుట. హయగ్రీవపధమను నాటకమున నాయకుఁడు శ్రీమహావిష్ణువు. ప్రతినాయ కుఁడు హయగ్రీవుఁడు. ఇం దంగిభూతమగు రసము వీరము. అంగభూతమగు రసము రౌద్రమా. ఇం దంగికన్న సంగ మధికముగా వర్ణింపఁబడినది. కాన నిది దోషము కాని యొక విధము గా నిది దోషముగాదు. ఏలన అధవా ప్రతిపక్షస్య వర్ణయిత్వా బహూద్ గుణాణా రేజ్జయా న్నాయకోత్కర్ష వర్ణనం చ మతం క్వచిత్ ప్రతినాయకుని గుణముల నధికముగా వర్ణించి నాయకుఁడు వానిని జయించి నట్లు వర్ణించుటయు సమ్మతమే. కావునఁ బ్రతినాయకుఁడైన హయగ్రీవుని యందు రౌద్రరసమును విస్తరించి వర్ణించుట దోషముగాదు. ఇట్టిచో నీయు దాహరణము దగదు. శిశుపాలవధయందు నాయక ప్రతినాయకులు శ్రీకృష్ణ శిశుపాలురు. ఇందుఁ ప్రధానరసము వీరము. శృంగార రాద్రాదు లంగర సములు. అందు శృంగారాంగ భూతమగు ఋతు, వనవిహార, పుష్పాపచయ, జలకేళ్యాది వర్ణనము సేయఁబడినది . ప్రధానర సమకన్న సంగభూతమగు రసము విస్తరింపఁబడినది. కాన దోషము. ఇట్లే కిరాతార్జునీయమునను గలదు. ౧౦. అంగిరసము ననుసంధింపకుండుట. కావ్య నాటకాదులందు సంగభూతముగా నితరరసములు వర్ణింపఁబడుచు న్నను గని ప్రధానరసము ననుసంధింపవలసినచోట్ల ననుసంధింపవలయును. తాపస పత్సరాజమున నాఱంశములందును వాసవదత్తా విషయకమగు ప్రేమ సంబంధము కధావశమున విచ్ఛిన్నమగుచున్నట్లు శంకింపఁబడుచున్నను ననుసంధింపఁబడినది. ౧౧. ప్రకృతి విపర్యయము — స్వభావమును సముచితముగా వర్ణింపకుండుట. ఈ ప్రకృతి దివ్య ప్రకృతి, ఆదివ్యప్రకృతి, దివ్యాదివ్యప్రకృతి యని మువ్విధములు. ఈ ప్రకృతులను జిత్రించుటలోఁ గవి చాల జాగరూకుఁడై యుండవలెను. లేకున్న నానా చిత్య దోషముగలిగి రసభంగమగును. ఎట్లన క్రోధం ప్రభో! సంహర సంహరేతి యా వద్గిరః ఖే మరుతాం చరంతి శాచత్సవహ్నిర్భవ క్షేత్ర జన్మా భస్మావశేవం మదనం చకార ఓ ప్రభూ | కోప ముపసంహరింపుము.' అను దేవతల నోటిమాట నోటి<noinclude><references/></noinclude> s1rr9ezifadfic0vx0qiatvsuym9ahv 104 219209 572088 2026-08-25T21:47:12Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '66 చతుర్థాశ్వాస మా 813.00 ఇట్టి కోసము దివ్యుల యుచితము గాని యదివ్యులకుఁ గాదు. ఆష్లే స్వర్గ, పాతాళ, గొనున, 'సముద్రోల్లంఘనాదులు దివ్యులకే యుచితము గాని యదివ్యులకుఁ గాదు. అదివ్యుల కె...' 572088 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>66 చతుర్థాశ్వాస మా 813.00 ఇట్టి కోసము దివ్యుల యుచితము గాని యదివ్యులకుఁ గాదు. ఆష్లే స్వర్గ, పాతాళ, గొనున, 'సముద్రోల్లంఘనాదులు దివ్యులకే యుచితము గాని యదివ్యులకుఁ గాదు. అదివ్యుల కెంతను కుచితమో యంతవఱకు నిబంధింపవచ్చును. దివ్యాదివ్య ప్రకృతులయందు రెంటిని ను పనిబంధింపవచ్చును. వీర, రౌద్ర, శృంగార, శాంత రసప్రధానులగు ధీరోదాత్త, ధీరోద్ధత, ధీరలలిత, ధీరశాంతులను వర్ణించునపు దదివ్యులనువలెనే దివ్యులను వర్ణింపవచ్చును. అదివ్యులందలి ధీరోదాత్తాదులును దివ్యులందలి ధీరోదాత్తాదులును సమాలుగానే యుందురు. కాని యొక విశేషము గలదు. అదివ్యులకు నుత్తమనాయకుల రతి వర్ణనము సేయు విధమున దివ్యనాయకుల రతి వర్ణనముసేయ రాదు. ఆ వర్ణనము తలిదండ్రుల రతి వర్ణనమువలె మిక్కిలి యను చిరమై యుండును. కాళిదాస మహాకవి కుమార సంభావను నఁ బార్వతీ పర మేశ్వరుల రతి వర్ణించెనని విమర్శకులెల్లరును దూసిపోసిరి. మరియు నాటకాడు రెండవ రెవ రెవరి నెట్లు సంబోధింపవలయుమో యా మర్యాదను దప్పుటయు ననౌచిత్యమే. ఇట్లే దేశ, కాల, వయో, జాత్యాదులకు సముచిత వ్యవహారము నుపనిబంధింప వలయును. ౧౨. రసానుపకారక మైనదానిని వర్ణించుట. ప్రధానభూతమగు రసమునకు నుపకారికముగాని విషయమును వర్ణించుట. కర్పూరమంజరి యను నాటికయండు రాజనాయికలు మొదట వసంత వర్ణనము నేయుదురు. పిమ్మట వందిమాగధులు సేయుదురు. రాజు తన నాయికలు సేసిన వర్ణనము నానా దరించి సందిమాగధులు నేసినదానినిఁ బ్రశంసించును. ఇట వండి మాగధుల ప్రశంస రసాను పకారికము. ఇంకను నిట్టివి గలవు. అనఁగా నాయికా పాదప్రహరణముచే నాయకునికిఁ గోపమునచ్చినట్లు వర్ణించుట మొదలగునవి సదోషములే. సహృదయులగు కవులు వానిని స్వయముగా సూహించుకొనవలెను. ఇట్లే యితర రసములలోని దోషములను గూడ నూహించుకొనవలెను. ఈ రసదోషములలో నటనట విరుద్ధర సములను గూర్చి ముచ్చటించియుంటిమి. - విరుద్ధం సమా లేనియో వానికిఁ గావ్యవస్థలలో సమావేశము చేయవలెనో ప్రసక్తానుప్రసక్తిచే నిట చూపఁబడును. పరస్పర విరుద్ధర సములు, 3 శృంగారమునకుఁ గరుణ, వీర, రౌద్ర, బీభత్స, భయానకములు విరుద్ధములు; -హాస్యమునకుఁ గరుణ భయానకములు విరుద్ధములు; కరుణమునకు హాస్య శృంగారములం CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> 32yiw4jrfxtb5d9pt18acrhhoufc3y0 104 219210 572089 2026-08-25T21:47:21Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము విరుద్ధములు; రౌద్రమునకు హాస్య శృంగార భయానకమాలు విరుద్ధములు : వీరమునకు భయానక శాంతములు విరుద్ధములు; భయానకమునకు శృంగార, వీర, రౌద్ర, హాస్య, శాంతములు విరుద...' 572089 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము విరుద్ధములు; రౌద్రమునకు హాస్య శృంగార భయానకమాలు విరుద్ధములు : వీరమునకు భయానక శాంతములు విరుద్ధములు; భయానకమునకు శృంగార, వీర, రౌద్ర, హాస్య, శాంతములు విరుద్ధమాలు; శాంతమునకు వీర, శృంగార, రౌద్ర, హాస్య, భయానక ములు విరుద్ధములు; బీభత్సరు:నకు "శృంగారము విరుద్ధము. వీనికి సమావేశ విధము చెప్పఁబడుచున్నది. ఆశ్రయైక్య విరుద్ధో య స్స కార్యో భ్నినసంశ్రయః రసొంత రేణాంతడితో నైరంతర్యేణ యో రసః. ఈ పరస్పర విరుద్ధరసములను సేకనాయకాశ్రయములుగాఁ జేసినచో విరో ధము. కాని భిన్న నాయకాశ్రయములను జేసినచో దోషమురాదు. ఎట్లప, వీక భయానకముఁలును, బీభత్స, హాస్యాదులును సేక నాయకునియం దుండరాదు. అట్టిచో నా రెండురసములను నాయక ప్రతినాయకులయందు నివేశపఱ పవలెను. ఈ క్రింది శ్లోకమున బీభత్స హాస్యములు భిన్న నాయకాశ్రయములై యున్నవి. చూడుఁడు. స్నాయువ్యాసనిబద్ధకీక సతనం నృత్యంత మాలోక్య మాం చాముం డాకర తాలఘట్టితలయం వృత్తే వివాహోత్సవే హీముద్రామపనుద్య యద్విహసితం చిత్రం సమం శంభునా తేనాద్యాపి మయి ప్రభుస్సజగతా మాస్తే ప్రసాదోన్ముఖః "చిన్న నరములచే విరివిగాఁ జుట్టఁబడిన యెముకలమేను గలిగి చాముండ కర తాళములచే లయచేయ, నృత్యమాడుచున్న నన్నుఁ జూచి వివాహమహోత్సవమున లజ్జాముద్రను బోనాడి. శంభుఁడు చిత్రముగా నవ్వెను. దానిచే నా జగత్ప్రభువు నాయం దిప్పటికినిఁ బ్రసాదోన్మ ఖుఁడై యున్నాఁడు ” ఇట బీభత్సరసము నాట్యమాడుచున్న సేవకునియందును హాస్యరసము శంభుని యందును గలదు. మరియు నొకప్పుడు విరుద్ధర సములను సేకనాయకాశ్రయములుగానే నిబంధింప వచ్చును. ఎట్లన, నా విరుద్ధరసముల నడుమ వేరొకరసమును సమావేశపఱపదల యును. ఎట్లన, శాంత శృంగారములు పరస్పర విరుద్ధములు • ఏక నాయకాశ్రయము లంగాఁ జేయవలసి వచ్చినపుడు నడుమ నద్భుతరసమును బ్రవేశపెట్టవలయు ను+ నాగానందమునఁ బ్రధమమున జీమూతవాహనుఁడను నాయకుఁడు శాంతరసాశ్రయుఁ డా నిబంధింపఁబడెను. ఆతఁడే పిమ్మట మలయవతి యను నాయికను జూచి శయ్యుడయెంను, 1 అట్టియెడల, గవి జీమూతవాహనుఁడు మరియ<noinclude><references/></noinclude> rdwwz36zjbye58v3l6nw2m4x2nyfqye 104 219211 572090 2026-08-25T21:47:32Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్థాశ్వాసము ప్రతీ గానము నాలకించి " ఆహో గీతము; ఆహో వాదిత్రము" అని యద్భుత్ మొందినట్లు వర్ణించి నాయకుని సద్భుతరసాశ్రయునిఁ జేసెను. పిమ్మట మరియ పత్యనురాగాదులను వర్ణించి యా...' 572090 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్థాశ్వాసము ప్రతీ గానము నాలకించి " ఆహో గీతము; ఆహో వాదిత్రము" అని యద్భుత్ మొందినట్లు వర్ణించి నాయకుని సద్భుతరసాశ్రయునిఁ జేసెను. పిమ్మట మరియ పత్యనురాగాదులను వర్ణించి యాతనిని శృంగార నాయకునిగా వర్ణించెను. ఇట శాంత శృంగారరసముల నడుమ నద్భుతము ప్రవేశపెట్టఁబడినది. కావున సేక వాయ కాశ్రయములుగా విరుద్ధరసములను సమావేశపఱపవలసిన చోట్ల నడుము రసాంతర మునుబ్ర చేశ పెట్టవలెను. ఆట్లయినచో దోషము నివర్తిల్లును . ఇట్లు రసాంతర సమా వేశము ప్రబంధమునందే కాదు. ఏకవాక్యమునందును రసాంతర వ్యవధానముచే దోషము నివర్తిల్లును. ప్రబంధమన సంఘటిత నానావాక్య సముదాయము. అది గ్రంథరూపము తదవాంతర ప్రకరణరూపముగాఁగాని యుండవచ్చును. నుఁడు. భూరేణుదిగ్ధాన్నవపారిజాతమాలా జోవాసిత బాహుమధ్యాః గాఢం శివాభిః పరిరభ్యమాణా సురాంగనాశిష్ట భుజాంతరాళాః సశోణితైః క్రవ్యభుజాంస్ఫురద్భిః పతైః ఖగానాముప వీజ్యమా నాకా సువీజితాశ్చందనవారినే రై స్సుగంధిభిః పుష్పలతాదుకూలై: వినూనె పర్యంకం లేనివణ్ణ : సుతూహలానివతీయా తదానీం నిర్దిశ్యమా వాక్ లలనాంగుళీభిర్వీరాః స్వదేహాకా పతితా సపళ్యక్షా . యుద్ధమున వీరులు మరణించి వీరస్వర్గమునకుఁ బోవుచున్నారు. వారికి దివ్య దేహములు వచ్చినవి. ఆ దివ్యదేహములతో విమానములందుఁ గూర్చుండి యుద్ధ -భూమియందుఁ బడియున్న పూర్వదేహములను జూచుచున్నారని వర్ణింపఁబడినది. ఎట్లనఁ, దామిపుడు నవపారిజాతమాలల యొక్క పుప్పొడితోఁ బరిమళించు వక్షః ప్రదేశము గలవారై, యుద్ధభూమియందు దుమ్ములోఁ బొరలాడుచున్నట్టియు, వేలుపు పూబోండ్ల కౌఁగిలింతలఁ జొక్కుచున్నవారై యాఁడుపక్కల తాఁకులఁ బొందుచున్నట్టియుఁ, జందనోదకములచేఁ బరిమళించు నా వేల్పుఁబోండ్ల కల్పలతా దుకూలములచే విసరఁబడుచున్నవారై మాంసమును భక్షించుచున్న పక్షులయొక్క రక్తసిక్త పక్షములచే నదరుచున్నట్టియు నేఁబడిన స్వదేహములను వీరులు విమానము -అందుఁ గూర్చుండి సురాంగనలు వేలితో నిర్దేశించి చూపుచుండఁగాఁ గుతూ --హలావిస్టులై చూచిరి • ఇట బీభత్స శృంగారరసములు గలవు. ఇవి రెండును విరుద్ధరసములు. కాని - నడుము “వీరా స్వదేహాకా” అని వీరరసమును గవి ప్రవేశపెట్టినాడు. 'వీరాణి " అను పదము చేతనే యిట వీరరస మెట్లు సమావిష్ణమైనదని యడుగ వచ్చును. CC-0. Jangamwadi Math Coffection. Digized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> rp1ie24e4oetm84j02phwkwgqqu2nfh 104 219212 572091 2026-08-25T21:47:41Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము ఈ 'వీర” పదము చేత దాని స్థాయి యగు నుత్సాహ మభివ్యక్తమగురు పూర్ణరస ముండదు. దాని స్పర్శ యలఁతిగా నున్నను బాలును. "స్మర్యమాణో విరుద్ధఒపి సామ్యేనాథ వివక్షిత...' 572091 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము ఈ 'వీర” పదము చేత దాని స్థాయి యగు నుత్సాహ మభివ్యక్తమగురు పూర్ణరస ముండదు. దాని స్పర్శ యలఁతిగా నున్నను బాలును. "స్మర్యమాణో విరుద్ధఒపి సామ్యేనాథ వివక్షితః అంగిసంగత్వమాప్తా యా తాన దుష్టా పరస్పర మ్ ” ౧. విరుద్ధరసమైనను స్మర్యమాణముగా నిబద్ధమగుచో (జ్ఞ ప్తికిఁ దెచ్చుకొని విచార పడుతున్నపుడు) దోషముగాదు. వి. మరియు విరుద్ధర సముణ సామ్యము చే వివక్షింపఁబడినపుడును దోషములేదు. 3, మరియొక ప్రధానరసమునకు (అంగి) గాని భావమునకుఁ గాని యంగములుగా విరుద్ధరసణులు నిబంధించినను దోషములేడు. ౧. విరుద్ధరసమైనను స్పర్యమాణముగా నిబద్ధనుగుచో దోషములేదు. ఆయం స రశనోక్కర్షీ పీఠ స్తవ విమర్దనః నాభ్యూరుజఘనస్పర్శీ నీవీని సంసః కర ఈ హస్తము నా మొలనూలి నూడఁదీసి వేసెడిది. నా బలిసిన చన్ను అను బినుకుచుండెడిది. నా నాభిని, తొడలను, జననమును దడిమిడెం నా పోటీ ముడిని విప్పెడిది. ఇది యుద్ధభూమియందుఁ దెగిపడిన భూరిశ్రవసుని హస్తమును గాంచి యతని భార్య విలపించిన విధము. అతని భార్య యా సా స్తమును గాంచి పూర్వావస్థను స్మరించినది. ఇది కరుణరస ఘట్టము. దీనికి శృంగారము విరుద్ధము. అయినను శృంగారము స్మర్యమాణముగా నిబంధింపఁబడి కరుణమును బోషించుచున్నది. ప్రకృతి రమణీయములగు పదార్థములు శోచనీయములై తొల్లింటివాని యందచండ ములును విలాసములును దలఁపునకురాఁగా మిక్కిలి శోకా వేగమును గలిగించును. ఈ విధమగు శృంగారము కరుణమును బోషించును. కాన నిట దోషాళంక లేదు. ౨. విరుద్ధరసములు సామ్యముచే వినక్షింపఁబడిన పుడును దోషములేదు. దంతక్షతాని కంజైశ్చ విపాటితాని ప్రోద్భిన్న సాంద్రఫుల భవతశ్శరీరే దత్తాని రక్తమనసా మృగరాజపధ్యా జాతస్పృ హైర్మునిభి రప్యపలోకితాని, రక్తమనస్క యగు సింహిక నీ పులకిత గాత్రమున నొనర్చిన దంతక్షతములను, నఖక్షతములను గాంచి మురులును జాతస్పృహులయిరి. జన్మమున మునియై శిష్యులతోడ నరణ్యమునఁ దిరుగుతుండ<noinclude><references/></noinclude> rr0c21tqoopspc286h85dd6a4i58nkj 104 219213 572092 2026-08-25T21:47:55Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్థాశ్వాసము జాలక తన కన్నబిడ్డలనే తాను భక్షించుచుండెను. దానినిఁ గాంచి యా బుద్ధుఁడు కరుణాళువు గాన భక్షింపఁబడుచున్న యా శిశువును లాగి తన దేహము నా పులికి సమర్పించి మరణించ...' 572092 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్థాశ్వాసము జాలక తన కన్నబిడ్డలనే తాను భక్షించుచుండెను. దానినిఁ గాంచి యా బుద్ధుఁడు కరుణాళువు గాన భక్షింపఁబడుచున్న యా శిశువును లాగి తన దేహము నా పులికి సమర్పించి మరణించెను. ఈ కథను బోధించుచున్న దీ శ్లోకము. (ఈ కథను నేను వ్యాఘ్రజాతకును పేర్లతో బద్యరూపమున వ్రాసితిని. జాతక కథా గుచ్ఛములోఁ గలదు.) ఇందు శృంగార దయా వీరములకు సాధ్యమ విపక్షితమై యున్నది. ఇల రెండు విధములగు వ్యాఖ్యానములు గలవు. మొదటిది యిది :-- “తన ప్రియురాలొసఁగిన దంతక్షతములను, నఖక్షతములను బ్రియుఁడెట్లను రాగాతిశయంతో స్వీకరించునో యట్లే వ్యాఫ్రీదత్తములయిన దంతక్షత నఖ క్షతములకు జినుఁడును (బుద్ధుఁడు) స్వీకరించెను. ” అను నర్థము వచ్చుట వలన దంత క్షతాది ధారిణరూపనుగు నను భావములకు సామ్యమా వివక్షింపఁబడినది. అనుభావ ములు రసమున కంగములు గదా! కావున నిట సంగములకు సామ్యము విపక్షింపఁ బడినది. అంగసామ్యముచే సంగిభూతములకు జిననిష్ఠ తాము కనిష్ఠములగు దయా వీర శృంగారములకు సౌమ్యము విపక్షింపఁబడెను. ఇట వంగి దయా వీరము . ఆంగము శృంగారము, పైనిఁగల 'తన ప్రియురాలో సఁగిన' ఇత్యాదికమండు "ఎట్లు స్వీకరిం చుమో యట్లు" ఇత్యాదికము గలదు. అందు మొదటిదగు శృంగారముపమాన ముగా గ్రహింపఁబడినది. కాన నది దయా వీరమున కంగము. రెండవ వ్యాఖ్యానము: “ఒకానొక శృంగారి యొకానొక కాముకుని యొక్క ప్రియాద త్తదంతక్షతాదులను గాంచి నేను గూడ నీవిధముగాఁ బ్రియాదత్త దంతక్షతాది యుక్తుఁడ నగుమన్నా యని యభిలషించునట్లు జినుని శరీరమందలి వ్యాఘీద త్తదంతక్ష తొదులను నిలోకించి మునులు మేముగూడ నిట్లు దయాళువులు మగుదుమా! యని యభిలషించిరి అను వర్థము వచ్చును. ఇందు జనశరీరస్థము లగు దంతక్షతాదులు మునుల కుద్దీపనని భావములు గానయ్యెను. న్యా మీద దంతక్షతాదులు ప్రియాదత్తదంతక్షతములవలె నున్న పనుటచే సామ్యము వివక్షితమైనది. కావుననిట ముద్దీపన విభావములకు ననఁగా సంగములకు సామ్యము పేర్కొనఁబడినది. అంగముల యొక్క సౌమ్యముచే సంగిభూతములగు మునినిష్ఠ పరిశృంగారినిష్ఠ దయా వీరి శృంగా రసులకఁగూడ సౌమ్యము వివక్షింపఁబడింది. పూర్వవ్యాఖ్యానమున దంతక్షతాది రూపమగు నను భావములకు సామ్యవివక్ష. ఉ త్తర వ్యాఖ్యానమున దంతక్షతాది రూపమగు నద్దీపన విభావములకు సామ్యదివృక్ష • వెంత్తముమీఁద రెండును సంగములే. అంగసామ్యను నుబట్టి యంగి సామ్యము వివ క్షింపఁబడినది. CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> juzey4ompa9o668xnha2chspmkl2opb 104 219214 572093 2026-08-25T21:48:03Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'M కావ్యాలంకార సంగ్రహము బ విరుద్ధర సములకు సామ్యమున్నను వెచ్చట సంగరసముచే నంగి సమానకుఁ బుద్ధీ గలుగగో యట దోషమే; అనఁగా సామ్యము వివక్షింపఁబడినపు డంగర సమా చే నంగిరసమాసకుఁ బుష్ట...' 572093 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>M కావ్యాలంకార సంగ్రహము బ విరుద్ధర సములకు సామ్యమున్నను వెచ్చట సంగరసముచే నంగి సమానకుఁ బుద్ధీ గలుగగో యట దోషమే; అనఁగా సామ్యము వివక్షింపఁబడినపు డంగర సమా చే నంగిరసమాసకుఁ బుష్టి గలుగ వలయును. పైని శృంగారముచే దయా వీరమునకుఁ బుష్టి లిగిన అట్టి పుష్టి లేనిచో దోషమే. చూడుఁడు, రామమన్మధ శరేణ తాడితే దుస్సహేన హృదయే నిశాచరీ గంధపద్రుధిర చందనోక్షితా జీవితేశ వసతి, జ గామ ఆ రాక్షసి (తాటక) మన్మధునివంటి రామునియొక్క బాణముచే హృదయ మునఁ గొట్టఁబడినదై గంధముగల చందరమువంటి రక్తమునఁ దోఁగుడు యముని యింటికిఁ బోయెను. ఆ నిశాచరి (అభిసారిక) గాముఁడను మన్మథు యొక్క బాణము చేఁ గొట్టఁ బడినదై గంధముగల రక్త చందనమునఁ ( ఎఱ్ఱచందనమున) దోఁగుచుఁ బ్రియుని యింటి శ్వే' గను ఇట బీభత్స శృంగారములకు సామ్యము వివక్షితమైనవి. అభిసారిక జీవితే శుని గృహముసకుఁ బోయినట్లు తాటకయు జీవితేశుని గృహమునకుఁ బోయెనని సామ్యము వివక్షింపఁబడినది. కాని పైని శృంగారము దయా వీరమును బోషించు తున్న ట్లిచ్చట శృంగారము బీభత్సమును బోషించుటలేదు. కాప నిట సౌమ్య మున్నను రసపోషకత్వము లేమి నిది దోషమే. కావుకనే యిది యమత పరార్థమను దోషముగా నర్థదోషములలో గణింపఁబడినది. 3. విరుద్ధములయినను బ్రధానభూతమగు భావమునకుఁ గాని మరొకరసమానకుఁ గాని యంగములుగా వివక్షితములయినచో దోషములేదు. కామంత్యః క్షతకోమలాంగుళి గళద్రకై సందర్భా లీః పాడై, పాతీత యావ కైరివ పఠేద్బాప్పాంబు ధౌతాననాః భీతా భర్తృకరావలంబిత కరాస్త్వచ్ఛ నార్యో ఒధునా దావాగ్నిం పరిశో భ్రమంతి పునఃప్యుద్య ద్వివాహా ఇవ. లత్తుక జాఱిపోవుచున్నట్లు కంటక వతులచేఁ గోమలాంగుళులనుండి రక్తము స్రవించుచుండఁగా, దర్భాంకురములుగల ప్రదేశములందు సంచరించుచుఁ, గన్నుల నీరు గాఱుచుండఁగా భయ పడుచు భర్తల చేయి పట్టుకొని నీళతు స్త్రీలు మరల వివాహప్రవృత్తలయిరో యన్నట్లు దావాగ్ని చుట్టును దిరుగుచున్నారు. ఈచాటు శ్లోకమున రాజవిషయకమగు రతికిఁ బ్రాధాన్యము. అనఁగాఁ XD Math Cotection. ఆర్గాజు విషయక కవికతి mullangian<noinclude><references/></noinclude> 0k5y3i1ubvmu0qc2b935v73z7bku5r0 104 219215 572094 2026-08-25T21:48:12Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చకు ర్థాశ్వాస ము ప్రధానము. కాళ్లనుండి రక్తము స్రవించుచుండఁగాఁ గన్నీరు విడుచుచు భీతలై దావాగ్ని చుట్టును బరిభ్రమించుచున్నారని చెప్పుట చేఁ గరుణరసము వ్యక్తమగు చున్నది. ఆటన...' 572094 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చకు ర్థాశ్వాస ము ప్రధానము. కాళ్లనుండి రక్తము స్రవించుచుండఁగాఁ గన్నీరు విడుచుచు భీతలై దావాగ్ని చుట్టును బరిభ్రమించుచున్నారని చెప్పుట చేఁ గరుణరసము వ్యక్తమగు చున్నది. ఆటనే "ఉద్యద్వివాహా ఇచ” అనియు నుంటచే శృంగారమును వ్యక్త మగుచున్నది. మరియును గరుణర సవ్యంజక మాలగు విశేషణములే శృంగారరస వ్యంజ కములుగా నిలిచినవి. కావురఁ బ్రధానమగు రాజువిషయకక విరతికిఁ గరుణమును శృంగారమును సంగములై యున్నవి. శృంగార కరుణములు పరస్పర విరుద్ధరసము లే. అయినను నంగియగు రాజరతికి నివి రెండును సంగములై యున్నవి. పరస్పర విరోధు లగు నిరువురు సేనాధిపతు లొక రాజువద్ద నడఁగి తాము విరోధులయ్యును రాజున కిరువురు సనుకూల భావముతో వర్తిల్లున ట్లిచ్చటను రాజవతికి సాక్షాదంగములై తత్పోషణమున జాగరూకములై యున్నవి. ఇట్లే 3 క్షిప్తో హస్తావలగ్నః ప్రసభమభిహతో2ప్యాద దానో ఒంశుకాంతం గృష్ణాకా శేళేవ్వపా స్త శ్చరణని పతితో నేక్షితస్సంభ్రమేణ ఆలింగణాయోఒ వధూత స్త్రీపురయువతిథి స్సాత్రుక్షేత్రోత్పలా భిః కామినార్ద్రపరాధ స్వదహకు దారితం శాంభవో వ శ్ళరాగ్నిః ఆర్ద్రపరాధుఁడగు (నూతనముగా నపరాధమొనర్చిన) కాముకుఁడు తన ప్రియురాలి ననునయింపఁదలఁచి యామె హస్తమును బట్టుకొనెను. ఆమె పొల యలుకగలదగుటచే వానిని విదిలించెను. ఆతఁడును మరల నామె చీరచెఱఁగును బట్టెను. ఆమె ఐలిమితోఁ గొట్టెను. ఆతఁడును నామె కేశములను గ్రహించెను • ఆమె వానినిఁ దొలఁగఁద్రోసెను. వాఁడును జరణములమీఁద వ్రాలెను. ఆమె తొట్రుపాటున (నిర్లక్ష్యభావముతో) వానినిఁ జూడలేదు. ఆతఁడు తుదికి నామెను గౌఁగిలించెను. ఆ మెయు వానిని నెట్టివేసెను. శంభుశరాగ్నియు నిట్టి యార్ద్రపరాధుఁ డగు కాముకునివలె నా త్రిపుర యువతుల చేతి నంటెను. వారు విదిలించిరి. చీరకొంగులను దాఁకెను. వారు దానినిఁ గొట్టిరి (కొట్టి యార్చుకొనిరి.) శిరోజములను ముట్టెను. వారును దొలఁగించుకొనిరి. కాళ్ళపయిఁబడెను = తడఁబాటున వారు దానినిఁ జూడకపోయిరి. వారి శరీరముల నం ఔను. వారును పెట్టి వైచిరి. ఇటఁ ద్రిపురరిపు వైన శంభుని గుణించిన కవిరతి ప్రధానము. దీనికిఁ గరుణ మంగము. కరుణమునకు శృంగార మంగము, ఏలన, “ఆర్ద్రపరాధుఁడగు రాముకుని వలె” అని శృంగారము కరుణమున కంగముగానే గ్రహింపఁబడినది. కరుణ శృంగార ములు పరస్పర విరుద్ధము లేదు అయినను త్రిపుర రివునిషయకరణం శ్రీం గారెండును సంగ<noinclude><references/></noinclude> f915jditqn87hctxkmkmwb8vdoejm1v 104 219216 572095 2026-08-25T21:48:29Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము ములే. వెనుకటి శ్లోకమున రాజవిషయకంతికి రెండును సాక్షాదంగ గులు. ఇటఁ పురరిపు విష య కంతికిఁ గరుణమును, దానికి శృంగారమును సంగములు. ఇదియే భేదము. ఈ భేదప్రదర్శ...' 572095 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము ములే. వెనుకటి శ్లోకమున రాజవిషయకంతికి రెండును సాక్షాదంగ గులు. ఇటఁ పురరిపు విష య కంతికిఁ గరుణమును, దానికి శృంగారమును సంగములు. ఇదియే భేదము. ఈ భేదప్రదర్శ నార్థమే యీ యు వాహరణము స్వీకరింపఁబడినది. ఇందు శృంగారా పేక్ష చేఁ గరుణము ప్రధానమయినను ద్రిపురరిపువిషయకరతిలో సంగమే॥ లేక "తొల్లి కాముకుఁడగు తమ ప్రియుఁ డెట్లు వ్యవహరిం చెస్తూ నేఁడు శరాగ్నియు నావిధముగానే వ్యవహరించుచున్నది” అని తొల్లింటి శృంగారము స్మర్యమాణమై ప్రధానమగు కరుణరసమును బోషించుచున్నవి. అనియును జెప్ప వచ్చునని కొందఱ మతము, “వి నేయానుమ్ము భీకర్తుం కావ్యశోథార్థ సేన వా తద్విరుద్ధర సస్పర్శ స్తదం గా నాం న ముష్యతి. 1 వి నేయులనఁ బామరులు - వారిని సుముఖులను గాఁ జేసికొనుటకును, గాప్య శోభకును విరుద్ధరసస్పర్శ దోషముగాదు. ఎట్లన, "సత్యం మునోరమా రామా స్పత్యం రమ్యా॥ విభూతయః కిం తు మత్తాంగనాపాంగభంగలోలం హి జీవితం” నిజముగాఁ గాంతలు మనోహారిణుల సంపదలును రమ్యములే. కాని జీవితము మదించిన యువకులు కటాక్షన లెనే చంచలను. ఇట “జీవితము చంచలము ” అనుచో శాంతరసము గలడు. శాంతరసము పరిపక్వ బుద్ధులకే కాని పామరుల కాస్వాద్యముగాడు. కానఁ బాములను గూడ శాంతరసమునకు సుముఖులను గాఁ జేయుటకై శృంగారాంగమగు మత్తాంగ నాకటాక్ష ముపమానముగా గ్రహింపఁబడినది. శృంగార మెల్లరికిని సనుభూతమే కాన దాని యుపనూనమునఁ కామరులుగూడ శాంతరసమును సులభోముగా నా నాస్వాదింపఁగలుగు దురు. ఇట్టి యెడల నీ విరుద్ధరస సమావేశము దోషము గాదు. వెనుక 'ప్రసాదే వర్తస్వ' అనచోటఁ బ్రతికూల విభావాది గ్రహణము దోషమని చెప్పి. కాని యిట్టిచోట్ల దోషముగాదు. దోషప్రకరణము సమాప్తము • CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> 0issjaoom8k32arzuimourv8bj0tkgg 104 219217 572096 2026-08-25T21:48:38Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 572096 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|||30 సంయమము}}</noinclude>రము <ref>వికారము కలిగింపనిది = రజస్సును, తమస్సును ప్రకోపింపఁజేయనిది; Non-Stimulating. అను</ref> కలిగించునదిగా నుండరాదు. మరియు పైఁ జెప్బిన యుపవాసముగూడ నావశ్యకము. సంయమికి ఆహారనియమములతోఁగాని ఉపవాసములతోఁ గాని ఇసుమంతయు ప్రయోజనము లేదనువారు, ఆహారనియమములతోడనే, ఉపవాసములతోడనే ప్రయోజనము కల దని వాదించువారితోపాటు తప్పుత్రోవ నడచువారే యగుచున్నారు. సంయమికి ఈ రెండును చాల సాయము చేయఁగలవని నా కనుభవము. వీని సాయము లేక మనసులోని వికారము లడఁగుట అసంభవము.<noinclude><references/> {{c|125}}</noinclude> oyivh4w77wmyb5y6c4yhrhf8b1l0syj 104 219218 572097 2026-08-25T21:48:41Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '67 చతుర్థాశ్వాసము గుణ ప్రకరణము గీ ఇంక గుణములు వివరింతు నివియుఁ గృతుల దొరసి శ్లేష, ప్రసాద, మాధుర్య, సౌకు మార్య, సమతా,ర్థ దీప, నౌచార్య, కాంతు లనఁగనోజ, స్సమాధులు, ననఁ జెలంగు, XOF శ్లే...' 572097 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>67 చతుర్థాశ్వాసము గుణ ప్రకరణము గీ ఇంక గుణములు వివరింతు నివియుఁ గృతుల దొరసి శ్లేష, ప్రసాద, మాధుర్య, సౌకు మార్య, సమతా,ర్థ దీప, నౌచార్య, కాంతు లనఁగనోజ, స్సమాధులు, ననఁ జెలంగు, XOF శ్లేష, ప్రసాద, మాధుర్య, సౌకుమార్య, సమతౌ, అర్థ దీపన (అర్థవ్యక్తి) ఉదారతా, కాంతి, ఓజస్సమాధులనునవి పది గుణములు. మనుష్యునికి గుణము లెట్టివో కావ్యమునకు గుణములట్టివి. “నీతిలేనివాని నిందింతు లోకులు లేదు నేఁగి లాఁతిలేక యున్న ” అన్నట్లు మనుష్యుని నీతికి సంబంధించిన గుణములవంటి గుణములు కావ్యమున లేనిచోఁ గావ్యము నీరసమే యగును. అలంకారములు లేకున్నను లోపములేదు. కాని గుణములు సముచితముగా నిబంధింపఁబడకున్నచోఁ గావ్యము నకు లోపము గలుగును. కావుననే వామముఁడు కావ్యశోభాయాః కర్తారో గుణాఃః తదతిశయ హేతనస్వలంకారాః | పూర్వే నిత్యాః | (గుణములు కావ్యశోధను గూర్చునవి. అలంకారములు తదతిశయమును గలిగించాను. ఇందు మొదటివి (గుణ ములు) నిత్యములు.) అని చెప్పెను. గుణములు నిత్యమనుటచే నలంకారము అనిత్యము -అని సారాంశము, మరియు నాతఁడే యిట్లు తెలిపెను. “యువతే రివ రూపమంగ కావ్యం స్వదతే శుద్ధగుణం తదప్యతీవ ప్రణయం నిరంతరాభిస్సదలం కారి వికల్పకల్పనాభిః యది భవతి వచ్చ్యుతం గుణేభ్యో వపురివ యౌవనవంధ్య మంగవాయాః అపి జనదయితాని దుర్భగత్వం నియతమలంకరణాని సంశ్రయంతే. యువతియొక్క రూపమువలెనే శుద్ధ గుణములు గల (సముచిత గుణములు గల) కావ్య మలంకారములచే మిక్కిలియు నాస్వాద్యమాన మగును. గుణహీనమైన కావ్యము యాపసహీన మైన యువతియొక్క శరీరమువలెనే యలంకారము లున్నను దుర్భగముగానే యుఁడును. ౧. శ్లేషము. -కం, ఇల సంధిఁగూడి పదములు నెలకొన యొకపథమురీతి నిలిచిన శ్లేషం బలరు సంధినిఁ గూడి పదము లొక్క పదమువలె భాసిల్లినచో పది శ్లేషము. మరి యను గేదలమా ••సంధి నిగూడి పదము లేకష్టం కారము గా కౌక్షానిపించుటయే కాక Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> dlrol05x44qtnxzxvms2pyd1oelg5d3 104 219219 572098 2026-08-25T21:48:51Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '×30 కావ్యాలంకార సంగ్రహము యేక స్థానీయములగు వర్గములు బహుళముగా నుండుటవలనను నేకాకారము గా భాసిల్లినచో శ్లేషము. దీనినే మసృణత్వమని వామనుఁ డనెను. శా. ఆ లావణ్య మగణ్య; మా గుణగణు బవ్య...' 572098 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>×30 కావ్యాలంకార సంగ్రహము యేక స్థానీయములగు వర్గములు బహుళముగా నుండుటవలనను నేకాకారము గా భాసిల్లినచో శ్లేషము. దీనినే మసృణత్వమని వామనుఁ డనెను. శా. ఆ లావణ్య మగణ్య; మా గుణగణు బవ్యాజ; నూ తేజము ద్వేలం; బావినయం బమే యతర; మావీర్యం బనిర్వాచ్య; మా యాలాపం బతిసత్య; నూ వితరణం బాశాంతవిశ్రాంత; మా శీలం బార్జవమూల మెన్న ఁదరమే శ్రీనారసింహాధిపున్ . ఇట సంధి (ఉకారసంధి) పశమున శ్లోక పదాకారముగాఁ బదములు భాసిల్లి నవి. ఆ, ఇ, ఉ, కారాంత శబ్దములకు ఆచ్చుతోడి నిత్యసంధి వచ్చినపుడే యేకా కారత గోచరించును. ఈ క్రింది పద్యము లుదాహరణములు గావు. కం. భీకర దానవుఁడొక్కఁడు నా కొమరుం డాడుకొనుచు నాశ్రమముకడన్ భూకాంతా! యుండం గని కైకొనిపోయెన్ నచింపఁగలదే యింకన్ ? గీ. సత్పురాణాళి కావ్యము ల్పర సరీతి, ఇందలి మొదటి పద్యమున నేకాకారత గొంత గోచరించినను 'డొక్కఁడు', శరుండాడు”, “యుండం” ఇత్యాదులచే నా యందము తిరోహిత మగుచున్నది. ౨. ప్రసాదము. కం. ప్రసిద్ధ పదంబుల నలఘూక్తి ప్రసాదమయ్యె నది యెట్లన్నన్ ప్రసిద్ధపదములను వాడుట ప్రసాదము. ఉ, ముంగిటి పెన్న ధాన; మిలు ముందటి కల్పక; మర్థికోటిముం గొంగుఁబసిండి; చెంగటనకూడిన బంగరు కొండ; దొడ్డిలో నంగల కామధేను; వదనం బెరయీఁగలు లేని చొక్క పుం డంగెటి జున్ను నీ వితరణంబు నృసింహ నృపాల శేఖరా ! ఇందన్నియుఁ బ్రసిద్ధపద నూలే వామనుఁడు " శైధిల్యం ప్రసాదః” (బంధము యొక్క శిధిలత్వము ప్రసాదము) అని లక్షణము చెప్పి “ఇది యోజోగుణమునకు విపర్యయరూపమనియు, గుణ విపర్యయములు దోషములు శాన ప్రసాదము దోష మగునుగదా యని శంకించి, సేవల ంబంధ వైథిల్యము గోవు యేయనియు నోజోగుణ ted by<noinclude><references/></noinclude> fdc7wfgft8l8o36azn9xfi4t1iv8iyy 104 219220 572099 2026-08-25T21:49:00Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్థాశ్వాసము మిశ్రిత మగు ప్రసాదమే గుణమనియు సిద్ధాంతించెను. ఓజోగుణమన ముందుఁ పఁబడును. తేజ స్తిమిరములవలెఁ బరస్పర విరుద్ధములగు మోజ ప్రసాదములకుఁ గలయిక యెట్లు సిద్ధించునన...' 572099 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్థాశ్వాసము మిశ్రిత మగు ప్రసాదమే గుణమనియు సిద్ధాంతించెను. ఓజోగుణమన ముందుఁ పఁబడును. తేజ స్తిమిరములవలెఁ బరస్పర విరుద్ధములగు మోజ ప్రసాదములకుఁ గలయిక యెట్లు సిద్ధించునన్న నది యనుభవైకవేద్యము. ఎట్లు కరుణరస ప్రధానమాలగు నాట కములలోఁ బరస్పర విరుద్ధములగు సుఖదుఃఖములు గలుగుకున్నవో యట్లది యనుభ వైక వేద్యమో యోజఃప్రసాదముల కలయికయు ననుభావ సిద్ధమే. ఈ యోజఃప్రసాద ముల కలయిక త్రివిధముగా నుండును. ఒక్కచో నోజఃప్రసాదములు సమానముగా నుండును. ఒకచో నోజసృధికముగా నుండును. వేలోకచోఁ బ్రసాద మధికముగా -మండును. ఈ క్రింది లక్ష్యములయందీ మువ్విధములను గనుఁడు. ౧. ఓజఃప్రసాద సామ్యము రా. కామోత్కంఠత గోపికల్, భయముషన్ గంసుండు, వైరిక్రియా సామగ్రి౯ శిశుపాల ముఖ్యనృపకుల్, సంబంధులై వృష్ణులుస్. చేమస్ మీరలు,భక్తి నేను, నిదె చక్రింగంటి; మెట్లైన ను ద్దామధ్యానగరిష్ఠుఁడైన, హరిఁ జెందకావచ్చు ధాత్రిశ్వరా! ౨. ప్రసాదముకన్ననోజస్సుయొక్క యాధిక్యము ఉ. ధారుణి రాజ్యసంపద మదంబునఁ గోమలిఁ కృష్ణఁజూచి రం భోరు నిజోరుదేశమున నుండఁగ బంచిన యిద్దురాత్ము దు ర్వార మదీయ బాహుపరివర్తిత చండగదాభిఘాత భ గ్నోరుతరోరుఁజే పెద సుయోధను సుగ్రరణాంతరంబునన్ 15. 3. ఓజస్సు కన్నఁబ్రసాద్ మధికముగా నుండుట కురువృద్ధుల్ గురువృద్ధబాంధవు లనేకుల్ సూచుచుండ మదో ద్ధురుఁడై ద్రౌపది నిట్లు సేసిన ఖలున్ దుళ్ళా ససుక్ లోక భీ కరలీలన్ వధియించి తద్విపుల పక్షత్యైల రక్తామని ర్ఘర ముర్వీపతి సూచుచుండ నేని నాస్వాదింతు నుగ్రాకృతిన్ - 8. మాధుర్యము క. సరసములగు వాక్యంబులు వరుసను వేర్వేఱమించు వగ మాధుర్యంబు, విడివిడిగా ననఁగా దీర్ఘ సమాసములు లేక సరసములగు పదములు గూర్చుచో నేది మాధుర్యగుణమా. అను వామనుని<noinclude><references/></noinclude> 3v4e9nhhuke24x4aw7yxhh85qkss8vl 104 219221 572100 2026-08-25T21:49:10Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'x3 కావ్యాలంకార సంగ్రహము కిడియే యర్ధము. (సరసములగు వాక్యంబులు' అనుచో వాక్యమనఁుదమనియే అక్ష ణార్ధమును జెప్పుకొనవలెను. చ. అనయము మత్స్యయంత్రము నొకమ్మున శ్రీనరసింహుఁ జేయఁగా వెను...' 572100 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>x3 కావ్యాలంకార సంగ్రహము కిడియే యర్ధము. (సరసములగు వాక్యంబులు' అనుచో వాక్యమనఁుదమనియే అక్ష ణార్ధమును జెప్పుకొనవలెను. చ. అనయము మత్స్యయంత్రము నొకమ్మున శ్రీనరసింహుఁ జేయఁగా వెనుకకుఁబాటి, పుల్గఱచి, వేషము మార్చి, బిలంబుదూఱి, కా ననమున కేగి, సిగ్గున నణంగి భరగపడి, వీగి తా విషం బెవసి, సతికా భజించి, నదులీఁది భమించెను రాసులన్ని యున్, నరసభూపాలుఁడు మత్స్యయంత్రమును గొట్టఁగా మిగిలిన రాములలో నున్న మేషము వెనుకకుఁ బరుగిడెను; వృషభీము గడ్డి కఱచెను; మిధునము చేషము మార్చు కొనెను; కర్కాటకము బిలనూ దూలను సింహము కాననమున కేఁగెను; కన్య సిగ్గు పడెను. తులు బరువెక్కి వంగెను; వృశ్చికము విషము బొందెను; (తినెను) ధనుస్సు నతిని బొందెను; (వంగెను) మకరము నదులలోబడి యీఁ డెను; కుంభీమా భౌమిం ఇట్లు మిగిలిన రాములన్నియు నలజడి వహించెనని భావము, మనుచరిత్రము నందలి “తరుణీ! రేవునుమాపు" మొదలగు సమాసములు లేనివియు దీర్ఘ సమాసములు లేనివియు నగు పెక్కు పద్యము లీ మాధుర్యగణమున కుదాహరణము లగును. ఈ క్రింది పద్యము దీర్ఘ సమాసముగలదగుట మాధుర్యోదా హరణము కాఁజాలదు. చూ కలడుల్లోక మహోమహో గ్రహుతభున్జ్వలా వళి నిర్జల స్థలదంభోనిధిలక్ష్య హైసువత పక్షణోదదక్షోరు ది స్వలభీ దుర్భర భేరికా భయదభాంకారైక సంప్రాణితా చల వైరిస్తుత కీర్తి సాంద్రుడు వనుక్ష్మా పాలచంద్రుం డిలకా. వెనుకటి "అనయము మత్స్యయంత్రమును" "తగుణీ రేవును మా పు” మొ లగు పద్యములందలి మాధుర్యము శబ్దగతము, అర్థగతనూ ధుర్యమన నుక్తిపై చిత్ర్యము . * తెలిసిన మూర్ఖుఁడు” * లంజెలలోఁ బతివ్రత” మొదలగునవి యుదాహరణములు. దీని నాంగ్లమున Oxymoron అంటారు. ౪. సౌకుమార్యము. కం. అరయఁగ బొట్లు పిఅుందల సరుదగు నది సౌకుమార్యమగు నెట్లన్నన్ సున్నలు మందుగల యక్షరములు గలిగియున్న బంధము సౌకుమార్యము. Ce-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri to<noinclude><references/></noinclude> 3qxe32zjplenayw5cgisr5x1qhx42cd 104 219222 572101 2026-08-25T21:49:19Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్థాశ్వాసము ఉ. చెందొవిందు మందువలెఁ జిందు రుచిండగఁ; జందనంబు వె చందన మొందు; నిందుముఖ చందము డెందమునం దలంప నీ యందమునందె వందనమునందు మిళిందముపొందు పొందికం ×33 జెందె నృసింహ! కౌ...' 572101 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్థాశ్వాసము ఉ. చెందొవిందు మందువలెఁ జిందు రుచిండగఁ; జందనంబు వె చందన మొందు; నిందుముఖ చందము డెందమునం దలంప నీ యందమునందె వందనమునందు మిళిందముపొందు పొందికం ×33 జెందె నృసింహ! కౌఁగిటను జేర్పుము! ముందుగ మందగామినిన్, ఇందు బిందుపూర్వక 'ద'కార బంధము బహుళముగా నున్నది. కాని వామ నుఁడు "అపారుష్యం సౌకుమార్యం” అని లక్షణము చెప్పెను. కావున బిందు పూర్వాంధని నియమమాలేదు. పరుషత్వములేని బంధము సౌకుమార్యము. కావున ఎక్కడియూరు కాల్నిలు పకింటికిఁబోయెదనందుఁ బల్కెదీ వక్కట! మిూకుటీర నిలయంబులకున్ సరి రాకపోయెనే P ఇక్కడి రత్నకందరము; లిక్కడి వందన చందనోత్కరం బిక్కడి గాంగ్ పైకతము లిక్కడి యీ లవలీనికుంజముల్ అను బంధము సౌకుమార్యమే యగును. ఈ క్రిందిది విపరీతో దాహరణమగును. మ• కలఁ డత్యుత్కట ధాటి కాతుల గురింఖా జాతి భూషోద క జ్జల చిన్నో ప్త మహః పదీపహృత తీక్ష ధ్వాంత జీలాకుఛృ ప్రతిమాతా మితీసమిద్భేరీకుల ధ్వాన మం డల నిర్విణ్ణ రిఫుక్షి తీంద్రుఁడు సుచంద్ర క్ష్మాపచంద్రుండిలన్ అర్థమునఁ బారుష్యము లేకుంబయు సౌకుమార్యమే. మృతునిఁగూర్చి కీర్తిశేషుల డనుట మొదలగునవి. దీని కాంగ్లమున ' Euphemism' అందురు. దీనిని మన యాలం కారికులు గుణమనిరి. ఆంగ్లేయు అలంకారముగా గణించిరి. కం. లలితార్థ భంగిఁ బాదం 2. సమత బులు నాల్గిట నేకసరణిఁ బొదువ సమితయా, , లలితమగు అర్ధము నాలుగు పాదములలో నొకే విధముగా నిబంధించుట సమత. `ఇట 'అర్థభంగి' అని చెప్పఁబడినది. కేవల మర్థమేకాదు. శబ్దబంధము యొక్క సమతయు గ్రాహ్యమ, వామనుఁడు “మార్గాభేదస్పముతా” ఏమార్గమున నుప శ్రామింపఁబడుమో యామార్గమును విడువకుంట సమత అని లక్షణమును నుడి వెను. కాప్యముయొక్క ఆది, మధ్య, అపస్వాములం దొకేవిధమగు మార్గము సమత్ -యనఁబడును. CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> kb04y1u88kh2aic5pciu3n8ukfncsar 104 219223 572102 2026-08-25T21:49:30Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము నీ, శర వేగములు లేవె? చలయంత్ర పార్టీన పాటనక్రియకు నేర్పడవుగాక చాతుర్యములు లేవె? శారదాభాండార చోర కారశీకిఁ జొరవుగాక వితరణంబులులేవె? వివిధయాచకనృపా లక కం...' 572102 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము నీ, శర వేగములు లేవె? చలయంత్ర పార్టీన పాటనక్రియకు నేర్పడవుగాక చాతుర్యములు లేవె? శారదాభాండార చోర కారశీకిఁ జొరవుగాక వితరణంబులులేవె? వివిధయాచకనృపా లక కంఠదఘ్నముల్ కావుగాక సామర్థ్యములులేవె? సరిదన్యపథయాన శాసనప్రౌఢికిఁ జనవుగాక గీ, తొలుత గడిదుర్గములనున్న దొరలు లేరె? మహిమనీమాడ్కి_ఁ గదన దుర్మద సపాద సారసప్తాంగహరణులు లేరుగాక వరనుతాటోప | యోబయ నరసభూప ! 3 ఇట “శరమార్గములు లే వెనీ ' అని ప్రారంభింపఁబడివమార్గమే నాలుగు పాద ములందును గలదు. ఈ సమత యొక పద్యమునందును బ్రబంధమునందును గూడ నుండ వలయును. ఇది పలువిధములుగా నుండును. అంత్యానుప్రాసము మొదలిడినచో నామార్గము తుదిదాక నిర్వహింపవలెను. ఇట్టివే యూహించుకొనవలెను . దీనికి విపర్యయ మీ క్రింది విధమున నుండును. కం. శ్రీకంఠ చాపఖండన ! పాకారి ప్రముఖవినుత భండన విలస త్కారవంశభూషణ! రాకేందు యితోవిశాల రామమహీపా ! 'వంశమండన'కు 'వంశభూషణ' అనియు 'రామనృపాలా' అనుటకు 'రామ మహీపా!” అనియుఁ జెప్పినచో మొదలు సేసిన యంత్యప్రాస నియమ మంతర్థాన మైపోయినది. ౬. అర్థవ్యక్తి (అర్థదీపనము) కం. ఇల నర్థము వ్యక్తంబై నలువొందిన నరదీపనం బెట్లన్నన్ అర్థము సుటను గాం గోచరించినచో... రాం గోచరించిన చొంగ. వరS Gangotri,<noinclude><references/></noinclude> 4trjtnctndf334rvui03cthpe753dvm 104 219224 572103 2026-08-25T21:49:53Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్థాశ్వాస సీ. నలువొందు నమ రేంద్రు నాగంబుసాటిగా సామజంబుల నెల్ల సంతరించి విఖ్యాతి కెక్కిన వెలినవుసాటిగా, సైంధవముల నెల్ల సవరణించి మహిమనించిన మింటి మ్రాఁకులసాటిగా వన్నె...' 572103 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్థాశ్వాస సీ. నలువొందు నమ రేంద్రు నాగంబుసాటిగా సామజంబుల నెల్ల సంతరించి విఖ్యాతి కెక్కిన వెలినవుసాటిగా, సైంధవముల నెల్ల సవరణించి మహిమనించిన మింటి మ్రాఁకులసాటిగా వన్నెక్కి 3 బాంబుల నెల్ల బాదుకొలిపి వాహిని సాటిగా నిల నెల్ల యేఱుల నిరవుకొలిపి గీ. స్వర్గ సృష్టికిఁ బ్రతిసృష్టి సలుపుకీర్తి వసుధఁ గౌశిక గోత్ర పావనుఁడ వైన నీక తగుఁగాక మఱియస్య నృపులకగునె? సరసగుణహార! యోబయ నరసధీర. хан 28 ఈ పద్యమున అర్ధస్ఫురణము గలదు. అనఁగా నర్థము స్ఫుటముగా గోచరిం • దీనికి విపరీతోదాహరణము గనుఁడు. ..... మ. కలఁడుల్లోక పసు పాలచంద్రుం డిలన్ ౭. ఔదార్యము కం, కతిపయ సంయుక్తాక్షర వితతం బౌదార్యమయ్యె. .. కొన్ని సంయుక్తాక్షర మాలు గల బంధ మాదార్యము. చ. ఎదిరిన యోబశౌరి నరసేంద్రునికీర్తి నిజాంశుపంi fir మదనవిరోధి భీతుఁడయి మార్కొన కేఁగినఁ డద్రధంబుఁ, ద తత్సదనము నాక్రమించి రభనంబున నావృషబాధిపథ్వజున్ వెదక ఁజుమీ! యజాండముల వేవెడలెం గడిలేని యీనునన్. хх ఇందుఁ గొన్ని సంయుక్తాక్షరములు గలవు. వామనుఁడు 'వికటత్వ మువా రతా' కూర్పునందలి వికటర్వ ముదారత్ (ఔదార్యము) యని లక్షణము చెప్పెను. ఏకూర్పునందు వర్ణములం వర్తించునట్లు వినువారికి గోచరించునో యాకూర్పు ఔదా ర్యము. నరసభూపాలీయ లక్షణముకన్న నిది మేలైనది. ఎట్లన. CC-0. Jangamwadi Math Collection, Digitized By eGangotn<noinclude><references/></noinclude> 519y8yn3efq96vl2svj7hqo6shljxrh 104 219225 572104 2026-08-25T21:50:03Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము చ, ఆటఁజని కాంచె భూమినురుఁ డంబర చుంబి శిరస్సరజ్ఝరీ పటలముహుర్ము హుర్లుఠ దభంగ తరంగ మృదంగ నిస్వన స్ఫుటనటనానురూప పరిఫుల్ల కలాపి కలాపజాలముం గటక చరత్క రేణ...' 572104 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము చ, ఆటఁజని కాంచె భూమినురుఁ డంబర చుంబి శిరస్సరజ్ఝరీ పటలముహుర్ము హుర్లుఠ దభంగ తరంగ మృదంగ నిస్వన స్ఫుటనటనానురూప పరిఫుల్ల కలాపి కలాపజాలముం గటక చరత్క రేణు కరకంపిత సాలము శీతశైలము • ఇటఁ బాంబన వ్యాపారమున కనుకూలముగా బిందుపూర్వక బకార బంధము, మృదంగధ్వనికి స్ఫోరకముగా బిందుపూర్వ గకారబంధము, నటనానురూపముగా టకారబంధమును గలదు. ఇదియే వికటత్వము. ఇటఁ గేవలము వర్ణములు నర్తించు చున్న ప్లేకాక యా యా యర్థములను స్ఫురింపఁజేయుచున్నట్లును గూర్పఁబడినవి. ఇట్టి బంధమే వికటత్వము. ఈ వికటత్వము గల కూర్పు ఔదార్యము. ఈ పద్యముఁ గొలఁదిగా నీ క్రింది విధమున మార్చినచో వికటత్వము గూడ భ్రష్టమగును. ఎట్లన, ఆటఁజని కాంచె భూమి నురుఁ డాక సమంటు శిరస్పర జ్ఞరీ పటల ముహుర్ముహుర్ల ఠదవారిత వీచి మృదంగ నిస్వన స్ఫుట రమణానురూప పరి పరిమూర్ఛిరబర్హి, మయూర జాలమున్ క ... ... శీత శైలమున్. పై పద్యములోని యందమిందు లేదని సుగమముగాఁ దెలియును. దీని వాంగ్లమున Onomatopocia అందురు. must seem an echo to the sence. దీని నిట్లు వారు వివరించిరి. The sound (శబ్దము అర్థమునకుఁ బ్రతిధ్వనిగా నుండ వలెను.) దీనిని మన యాలంకారికులు కావ్యగుణముగా గణించిరి. ఆంగ్లేయు అలంకారముగా నుడివిరి. J. 188. so...... విమల విచిత్రా యతవర్ణావృత్తులు గల యతిమృదుబంధంబు కాంతి యగు నెట్లన్నన్ . విచిత్రముగా నక్షరావృత్తులు (అనఁగా వచ్చిన వర్ణమే మరల వచ్చుట) గల బంధము కాంతి. సీ. నెలవంక తోడి వెన్నెలవంక గల మేటి నెలవంక రహితాంశు నియతిఁ దెగడి CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotn<noinclude><references/></noinclude> a3bvz6q7b0yvxw0y0hw9jt04g5z42gt 104 219226 572105 2026-08-25T21:50:12Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '59 చరు ర్థాశ్వాస ము ననయమ్ము వానిఁగన్న నయమ్ముగల యింతి ననయమ్ముఁ దాల్చు వానన్నఁ జెనకి కడలేక తరిగొండ కడలేశడలఁద్రోయు కడలేక మైన బూఁగడల గెలిచి కవురాలవన్నె చొక్కపురాలనగు మేని కప...' 572105 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>59 చరు ర్థాశ్వాస ము ననయమ్ము వానిఁగన్న నయమ్ముగల యింతి ననయమ్ముఁ దాల్చు వానన్నఁ జెనకి కడలేక తరిగొండ కడలేశడలఁద్రోయు కడలేక మైన బూఁగడల గెలిచి కవురాలవన్నె చొక్కపురాలనగు మేని కపురాలపోతు బింకంబు నణఁచి గీ, తన రుచులు లోకములునిండఁ దనరుచుండు లాట కరహాట లలనా లలాటఫలక మలయజములైన నీదు నిర్మలయశంబు లమిత గుణసాంద్ర! నారసింహక్షి తీంద్ర! ૩. 22 ఇట నాలుగు పాదములందును వర్ణావృత్తులు స్పష్టము. ఈ పద్యమును జదువు నవుడు ముక్తాయింపు స్ఫురించును. అట్లు స్ఫురించిన కాంతియగును. ఇది యనుప్రాసముగాదు. రెండక్షరములు దగ్గఱగానుండి యావృత్తి యేర్ప డినచో ననుప్రాసము. సమానములగు నచ్చులు సమాచితస్థలమున వినఁబడినచో నేర్పడునది కాంతి. ఇది యమక భేదము గురు. కా ఈక్రింది పద్యము విపరీతో దాహరణ మగును. జ్యఘోషం బతిభీషణంబయి దిశాచక్రంబునిండన్ శర వ్యాఘాతంబున రాత్రవుండు వికల స్వాంతుండుగా నారద శ్లాఘ్రాపాత్రముగా నిరర్గళభుజాసంరంభతన్ రౌద్ర రే ఖాఘోరాకృతి యేన చూపెదఁ గడకంజూడుఁడీ యేర్పడన్. ఇండు, ఓజస్సు, ప్రసాదము, కొంత శ్లేషమును గలవు. కాని కాంతిలేదు. ౯. ఓజస్సు కం. విలసిత సమాసభరితో జ్జ్వలబంధంబోజనయ్యె సరి.... 55 సమాసమగు బంధ మోజము వామనుఁడు ' గాఢబంధత్వమోజః' (గాఢ బంధము గలిగియుంట యోజస్సు) అని లక్షణము చెప్పెను. ఈ గాఢత్వ మెట్లు గలు గును? సంయుక్తాక్షరములు గలిగియుండుట, రేఫయుక్తమయిన వర్గ ప్రధమ ద్వితీ యాక్షరములయొక్క సంయోగము an oblong 2018, Gangamm భ్రా) వర్గముల తృతీయ, CC- Jangamwadi Math Collection"<noinclude><references/></noinclude> b3iayfe4h3l48a746fit7xuhyqo3nvj 104 219227 572106 2026-08-25T21:50:22Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '-08k కావ్యాలంకార సంగ్రహము చతుర్థ వర్ణముల సంయోగము, (డు షి నెం||) వర్గ ప్రథమ వర్ణ సంయోగము (క్క చ్చ 'మొ.) వర్గతృతీయ వర్ణ సంయోగము (గ్గ వెంం.) విసర్జనీయ, జిహ్వామూలీయ:-- ఉపధ్మానీయముల ప్రయోగ...' 572106 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>-08k కావ్యాలంకార సంగ్రహము చతుర్థ వర్ణముల సంయోగము, (డు షి నెం||) వర్గ ప్రథమ వర్ణ సంయోగము (క్క చ్చ 'మొ.) వర్గతృతీయ వర్ణ సంయోగము (గ్గ వెంం.) విసర్జనీయ, జిహ్వామూలీయ:-- ఉపధ్మానీయముల ప్రయోగము, తుదియందు గురువుండుట, సమాసములు గలిగి యుండుట, వీనిచే గాఢత్వము గలుగురు. కానఁ గేవలసమాసకులు గలిగియుంటాయే యోజస్సు గాదు, సీ. మందారబిసకండ కుండాదినిధిబృంద బృందారకా పశోభితయశుండు హేలావిజిత హాలహాలాళనోత్తాల తాలాంశభుజదండతాండవుండు దీనావననిదాన దానాంబుజనదీన దీనాధ పరిణయ స్థితివిధాయి భీమాసురవిరామ రామాతిశయధామ ధామాంబకనిభాసిదారి తారి గీ. రాజమాత్రుండె వసుధాధి రాజమకుట నిక కహానీలనికరసుకర మధుకరకరంబితాంఘ్రపద్మద్వయుండు సరసగుణహారి యోబయనరసశౌరి. LF ఈ పద్యమువ సమాసభూయిష్ఠత్వము గలదు. కాని బంధమందలి గాఢ త్వము లేదు. ఈ క్రింది పద్యమున గాఢబంధత్వము గలదు. శా. దుర్వారోద్యమ బాహువిక్రమ రసాస్తోక ప్రతాపస్ఫుర ద్గర్వాంధప్రతివీర నిర్మధన విద్యాపారగుల్ మత్పతుల్ గీర్వాణాకృతు లేవురిఫ్టు నిను దోర్లీలన్్వసంగిట్టి గం ధర్వుల్ మానముఁ బ్రాణముంగొనుట తథ్యం బెమ్మెయిం గీచకా! ౧౦. సమాధి కం....... అన్యగుణం బులు మఱి వేరొక్కటి పై నలరింప సమాధియయ్యె నదియెట్లన్నన్ CC-0. Jangamwadi Math Collection. by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> qsre67b3iduf4gcd3y40oufsllojj4c 104 219228 572107 2026-08-25T21:50:32Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '-సమాధి. చతుర్థాశ్వాసము ఒకదాని ధర్మములు మరొక్క దాని కంటఁగట్టుట యనఁగా నారోపించుటి నీ, అల బలీంద్రునిచేత నడుగు పెట్టఁ గ నేర్చి ధారాధరము చేత నీరు మోసి కానీనుచేఁ గంచుకముఁ బూనఁగ...' 572107 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>-సమాధి. చతుర్థాశ్వాసము ఒకదాని ధర్మములు మరొక్క దాని కంటఁగట్టుట యనఁగా నారోపించుటి నీ, అల బలీంద్రునిచేత నడుగు పెట్టఁ గ నేర్చి ధారాధరము చేత నీరు మోసి కానీనుచేఁ గంచుకముఁ బూనఁగా నేర్చి యెలమి దధీచిచే నెమ్ముబలిసి శ్రీ రాంబురాశి త్రచ్చిన వెన్న నీడేఱి శైలింపగవి చన్నుఁ బాలఁ బెరిగి కల్ప పాదపఫలోత్కరములఁ జవిఁ గాంచి వనజారి నెమ్మేన ననఁగి పెనఁగి గీ. ధరణిఁ బ్రోదినహించిన దానకన్య సకలయాచక బాంధవుల్ సంతసిల్ల నీకరగ్రహణావా ప్తి నెరసెనౌరు ! వైరిగజసింహ! యోబయనారసింహ! 20 ఇందలి యడుగుపెట్టుట, నీరుమోయుట, కంచుకముఁ బూనుట, ఎమ్మ బతి యుట, అను ధర్మములు బలి, ధారాధర, కానీన దధీచిమునులకు సంబంధించినవి. దాసకన్యయం దారోపింపఁబడినవి. వామునుఁడు “ఆరోహానరోహక్రమస్సమాధిః" అని అక్షణమా నుడివెను. దీర్ఘాది గుర్వక్షరము అధికముగా నుండుట యారోహము, అధ్యుక్షరము అధిక ముగా నుండుట యవరోహము. క్రమముగా నారోహమును గ్రామముగా నవరో హమును గలబంధము సమాధి. కం. కరుణించియిండు నాకుం బురోహితునిఁ గాఁగ మీనుపుత్రుఁ బవిత్రుడా బరమతపోసైష్ఠికు భా సురయమనియమాభిరాము సోమశ్రవమున్ పూర్వార్థమునఁ గ్రమముగా నారోహమును ద్వితీయార్ధమునఁ గ్రమముగా - నవరోహమును గలవు. గుణ విమర్శము భరతుఁడు నాట్యశాస్త్రమున నీదశగుణములను చేర్కొని వాని లక్షణమాలను చెలి పెను, కాని యీ గుణములయొక్క యుపయోగమేమియో తెలుపఁడయ్యెను. CC-0 Jangamwadi Mati Collection. Digitized by eGangotn<noinclude><references/></noinclude> tl2wowaq117svg08itnbv6wxaff0nqp 104 219229 572108 2026-08-25T21:50:41Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము పిమ్మట భామహుఁడీ దశగుణములను జూపి వీనిలో మాధుర్య, ఓజః, ప్రసాదము లను మూఁడు గుణములే ముఖ్యములనియు వచించెను. దండి యీ దశగుణములను జూపి కొన్నింటితో వైదర్భీరీ...' 572108 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము పిమ్మట భామహుఁడీ దశగుణములను జూపి వీనిలో మాధుర్య, ఓజః, ప్రసాదము లను మూఁడు గుణములే ముఖ్యములనియు వచించెను. దండి యీ దశగుణములను జూపి కొన్నింటితో వైదర్భీరీతియుఁ గొన్నింటితో గౌడీరీతియా, నేర్పడునని చెప్పెను. వామనుఁడీ దశగుణములనే శబ్దగుణములు, అర్థగణములు. అని రెండు విధ ములుగా విభజించి వానికిఁ బ్రత్యేకముగా లక్షణ నిర్వచనము సేసెను. ఆతఁడును గుణములతో రీతి యేర్పడునని వచించెను. భరత, దండి, వామనులు గ్రహించిన గుణము లోకపేకాని ఆక్షణ నిర్వచనమున నెల్లరును భేదించిరి. ఒకరి మతమాన నొక గుణము మరొకరిమతమున వేరొక గుణముగా వయ్యెను. ఆనందవర్ధనుఁడు భానుహుని వలెనే మాధుర్య, ఓజః, ప్రసాదనులు అను మూడు గుణములే గ్రహించెను. అతఁడీ గుణములను రసధర్మములుగా నిర్ణయించెను. అతని పిమ్మటివారు నమ్మటాదు లందఱును నా మూఁడు గుణములనే గ్రహించిరి. ఈ విషయమాస నమ్ముటుని నిర్వ చన మిది. "మాధుర్యౌజః ప్రసాదాఖ్యా స్త్రయస్తేన పువర్ధశ కేషు దోషత్యాగా త్పరే శ్రితాః అన్యే భజంతి దోషత్వం కుత్రచి న్న తతో దశ మాధుర్యము, ఓజస్సు, ప్రసాదము, అనునవి మూఁడే గుణములు కాని పది కావుం ఇతర గుణములు కొన్ని వీనిలోనే యంతర్భవించును. కొన్ని త తద్దోషము లను బరిహరించుటవలననే సరిపడును. కొన్ని (గుణములు) దోషములే యగును. కానఁ బది గుణము లుండవు. మరియుఁ బైదశగుణములకు: వామనుఁ డిచ్చిన లక్షణములను ఖండించుచుఁ బదిగుణము లెట్లు లేవో చూపుచున్నాఁడు. c * పెక్కు పదము లేక పదా కారణముగా భాసిల్లుట' యను శ్లేషగుణమును, ఆరో పరోక్రమూ పరుగు సమాధియు, వికటర్వరూపమగు సుదారతయు, ఓజు స్సుతోఁ గూడిన శైధిల్యమును ధర్మముగల ప్రసాదమును, ఓజస్సులో సంతర్భవిం చును. పృథక్పదత్వమను పేరుగల మాధుర్యగుణకు వామనలక్షణసుకొన్న భిన్న లక్ష ణముతో నదే సాక్షాత్తుగా స్వీకృతమై యున్నది. అర్థదీపనము (అర్థవ్యక్తి) ప్రసాద గుణమున సంతర్భవించును. మార్గాభేదరూపమగు సమత యొకానొకచో దోషమే. ఎట్ల కా. సింగంబాకటితో గుహాంతరమునం జేడ్పాటుమైనుండి మా తంగ స్పూర్తిత యూనదర్చిన సముద్యతో విధమై రాచినమై వచ్చు మో CC-0. Jangzawadi Math Collection. Digazed Gangotn<noinclude><references/></noinclude> 6i4y3rhcb8zsntcbgdwndr2638vxszk 104 219230 572109 2026-08-25T21:50:50Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్థాశ్వాసము జంగాంతారని వాసభిన్న మతి వస్మ కేసనపై వీఁడె వ చ్చెం సంతీసుత మధ్యముఁడు సమరస్థేమాభిరామాకృతిన్, ఇట రెండవ పాదమున మసృణమార్గ త్యాగము గుణమే. చ. కనుఁగొని కోపవేగమానఁ...' 572109 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్థాశ్వాసము జంగాంతారని వాసభిన్న మతి వస్మ కేసనపై వీఁడె వ చ్చెం సంతీసుత మధ్యముఁడు సమరస్థేమాభిరామాకృతిన్, ఇట రెండవ పాదమున మసృణమార్గ త్యాగము గుణమే. చ. కనుఁగొని కోపవేగమానఁ గన్నుల నిప్పులరాల, నంగనుల్ దనరఁగ సాంద్రముర్మసలిలంబులు గ్రమ్మ, నితాంతదంతపీ దనరట దాస్యరంగ నికట భ్రుకుటీచటుల పవృత్త న ర్తన నుటనాప్రకార భయదస్ఫురణా పరిణద్ధమూర్తియై, ఇటను మూఁడు నాలుగు పాదములలో నుసృణమార్గర్యాగము సణమే. కష్టత్వ, గ్రామ్యత్వములు దోషము అగుటవలన వానిని నిరాకరించినచో అపారుప్యరూపనుగు సౌకుమార్యము, ఔజ్జ్యలరూపమగు కాంతియును గ్రహింపఁ బడవలసిన పనియుండడు. కావునఁ బది శబ్దగుణములు లేవు" ఇట మాధుర్యాజః ప్రసాదములలో నితరగుణముల సందర్భవింపఁ జేసి చూపెను॰ మరియును దత్తద్దోషపరిహారమును జూపి కొన్నిగుణము లక్కఱలేదని యును జూ పెను. నరసభూపాలీయ కర్త యర్ధ్భగుణ విభాగ నూను జూపలేదు. మమ్మటుఁ డర్థగుణ విభాగనునుగూడఁ బైవిధముగనే ఖండించెను. ఇందరగుణ ప్రసంగము లేదు. కావున నా ఖండనము చూపఁబడలేదు. జగన్నాధుఁడును వామనమతానుసారముగా శబ్దగుణ, అర్థగుణ విభాగములను జర్చించి చూపి కందికి మమ్మటునివలెనే మాధుర్యాజః ప్రసాదములను మూఁడు గుణ ములనే యంగీకరించెను. సామాజికుని చిత్తముందుఁ గలుగు ద్రుతి, దీప్తి, వికాస ములు, ఆను ధర్మనులను బట్టి క్రమముగా మాధుర్యాజఃప్రసాదములనే గుణముల నుగా స్వీకరించెను. ఆతని నిర్వచన మిది :— 61 "గుణానాం చైపాం ద్రుతిదీప్తి వికాసాభ్యా సశ్చిత్తవృత్తయః క్రమేణ ప్రయోజ్యాః | తత్తదుణ విశిష్టరస చర్వణాజన్యా ఇతియా వల్" ఈగుణములవలన ద్రుతి, దీప్తి, వికాసము అను మూఁడు చిత్తవృత్తులు గలుగును. అనఁగా నాయా గుణములతోఁగూడిన రసమాను జర్వణము చేయుటవలన నాచి త్తవృత్తులు గలుగును. మూఁడుగుణము లే స్థిరపడినను బ్రతాపరుద్రీయకర్త సామాన్యముగా నెల్లవిష యములలో మమ్మటుని ననుసరించినను గుణములలో భోజుని, అలంకారములలో Co. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotr<noinclude><references/></noinclude> iosa63k1i9bi0yzkpg0x9x6tc0pl4jt 104 219231 572110 2026-08-25T21:50:59Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము రుయ్యకుని ననుసరించి భోజన తాను పారముగా * అర గుణముల నిచ్చెను. బట్టు మూర్తి |సర్వధా ప్రతాపరుద్రీయము ననుసరించినను గుణములలో దాని ననుసరింపక వామను ననుసరించ...' 572110 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము రుయ్యకుని ననుసరించి భోజన తాను పారముగా * అర గుణముల నిచ్చెను. బట్టు మూర్తి |సర్వధా ప్రతాపరుద్రీయము ననుసరించినను గుణములలో దాని ననుసరింపక వామను ననుసరించెను. కాని లక్షణ నిర్వచనమానమాత్రము వామనుని ననుసరింప లేదు. ఏలక్షణము గూడ సమగ్రముగా నిర్దుష్టముగా లేదు. ప్రథమాశ్వాసములోని వీఠికా పద్యములలో పదునైదవదియగు 'సీ. బాణు వేగం బును భవభూతి సుకుమారతయు' అను పద్యమున వేగము, సుకుమారత, సువర్ణకలన, అర్థసంగ్రహము, శయ్య నేర్పు, ప్రసాదము, నియమము, సన్మార్గఘటన, ధాకాశుద్ధి సహస్రముఖసృష్టి, అను తత్తత్కవుల గుణములును నిచ్చటి గుణములును భిన్నములు సుకుమారత, ప్రసాదము అను రెండుమాత్రమే యీ దశగుణములలో నున్నువి. ఈగుణములు భోజరాజో దాహృతగుణములును గావు. ఇవి శాస్త్ర దృష్టితో, జెప్పఁబడి:వికాక గోకదృష్టితోఁ జెప్పఁబడినవి. కాల ఈ గుణములు రసధర్మములనియు ననఁగా “గ్రస మెచ్చటనుండునో గుణము లచ్చటనుండును. గుణము లెచ్చటనుండునో రస మచ్చట నుండును” అనియును స్పష్ట ముగా నింతకుముందే నిర్వచింపఁబడియున్నది. ఇదియే సిద్ధాంతము, ఈసిద్ధాంతము నే యానంద వర్ధన, అభినవగుస, మమ్మట, జగన్నాధాదులను నాలం కారిక సార్వభౌము అందఱును సమ్మతించిరి• ఈ మాధుర్య, ఓజః, ప్రసాదగుణములు లక్ష్యలక్షణములు నిట్లు మమ్మటుఁడు నిర్వదించెను. మూర్ధ్ని వర్గాంత్యగాః స్పర్శా ఆటవర్గా రణాలఘూ అవృత్తి ర్మధ్యవృత్తిర్వా మాధుర్యే రచనా తధాం ట, ఠ, డ, ఢ తక్క మిగిలిన కళాగాది మకారాంతవర్ణములును, దమతీమ యను దాని కాక్షరములతోఁ గూడిన వర్గాక్షరములును, హ్రస్వములగు ర, ణ, వర్ణమా లును, అసమాసమును, మధ్యరుసమాసమును (అల్పసమాసము) గలిగియున్న రచనయు . మాధుర్యగుణమురు దెలుపును. ఎట్లవ * భోజుని గుణము లివి:- శ్లేష, ప్రసాదము, సమత, మాధుర్యమా; సుకు మాత, అర్థవ్యక్తి, ఉదారత్వము, కాంతి, ఉదాత్తత, ఓజున్సు, సుశబ్దత, పేయమా ఔర్జిత్యము, విస్తరము, సమాధి, సౌత్యము, గాంభీర్యము, సంక్షేపము, భావికము, సమ్మతత్వము, ప్రౌఢి, రీతి, ఉక్తి, గతి, అనునవి. భోజుఁడీ యిరుపది వాల్గును శబ్ద గుణములం గా, అర్థగుణములంగా మొత్తము రం గుణములు గా విభాగించి యుదాహ రించెను. CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> bdxoadxlp9jj6qprw1ginx3xl8xpltv 104 219232 572111 2026-08-25T21:51:07Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్థాశ్వాసము అనంగరంగ పలిమం లేదంగం భీంగీభిరంగీకృతమాసతాం గ్యాః కుర్వంతి యూనాం సహసా యధైతా స్స్వాంతాని శాంతా పరచింతితాని. ఆ యువతియొక్క విలాసములు గలిగి మన్మధరంగమువలెనున...' 572111 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్థాశ్వాసము అనంగరంగ పలిమం లేదంగం భీంగీభిరంగీకృతమాసతాం గ్యాః కుర్వంతి యూనాం సహసా యధైతా స్స్వాంతాని శాంతా పరచింతితాని. ఆ యువతియొక్క విలాసములు గలిగి మన్మధరంగమువలెనున్న శరీరము యువకుల మానసములను సమస్తములగు నితరచింతలను మానివేసిన వానినిఁ గాఁ జేయు చున్నది. ఈ శ్లోకము ంగ, ంత, వర్ణములు గలిగియున్నది. ఈ గుణప్రకరణమున సౌకు మార్యమున కిచ్చిన వరసభూపాలీయోదాహరణమగు “ చెందొవవిందు” అను పద్యము గూడ మాధుర్యవ్యంజకమే. (మమ్మట మతానుసారముగా నందలి గుణము మాధు ర్యమే కాని సౌకుమార్యము గాదు) మరియు టవర్గహీనమగు కళారాది మకారాంత వర్ణములుగల రచన కుదా హరణము. పీ. బంగరుగొలుసులుఁ, బవడంపుఁ దరవణికోళ్ళును, వింత బాగులబొగడలు, రత్నంపుఁజిలుకలు, రాయంచ పతిమలాఁ, బసిడి పువ్వుల వ్రాఁతపనుల సొబగు, వివిధంబులగు చిత్రవిరచనలును, దసిలీనూలిపట్టయల్లిక బెడంగుఁ, బలు తెఱంగుల పట్టుతలగడబిల్లలు, మవ్వంపుఁ గుంకుమపువ్వు పఱపు గీ. గలిగి మెఱుఁగులు దిక్కులఁ గడలు కొనఁగ మిందు దంతపుటుయ్యెల మంచమునను బొలుపుమీఱుచుఁ దన యంతిపురమ సతుల యూడిగంబులు గైకొంచు నున్న శౌరి. ఈమాధుర్యను సంభోగశృంగారమునందును, గరుణమునందును, విప్రలంభమా నందును, శాంతమునందును దరతమాధిక్యముతోఁ బ్రయోగింపవలయును. ఈ రసము నందు సమాసరచనను దగదు. ఏలన సమాసము త్వరగా సర్ధము గామి నరబోధమున కాటంకము గలుగును. అర్థము లెస్సగా తెలిసినఁ గాని రసానుభావము గలుగదు. కావున నీర సములందు మాధుర్యగుణమునే కవి యుపయోగింపవలయును. ఏలనన మాధుర్యము చిత్తద్రుతికిఁ గారణమని చెప్పితిమి. యోగ ఆద్యతృతీయాధ్యా మంత్యయో రేణ తుల్యయోః టాది కృష్ణా వృత్తిదైర్ఘ్యం గుంభ మద్ధత ఓజని. వర్గములలోని ప్రథమ తృతీయ వర్ణములకుఁ గ్రమముగా ద్వితీయ చతుర్థము లతో యోగమున్నయెడలను (అనంగా మgo, a CC-0. Jangamwadi Math Collection, Digitized by: ఇత్యాదికము) రేఫ<noinclude><references/></noinclude> 8ns65f3tn3f3g35kdffi1p7hyf98cl6 104 219233 572112 2026-08-25T21:51:16Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము యోగమున్నను. (క్ర,ర్క, ఇత్యాది రూపసు) రుక్యాక్షర యోగమున్నను, (క్క, చ్చ, ట్ట, త్త, ప్ప ఇత్యాదిరూపము) టవర్గము, శ, ష, వర్ణములున్నను, దీర్ఘ సమాసములున్నను నా రచన యో...' 572112 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము యోగమున్నను. (క్ర,ర్క, ఇత్యాది రూపసు) రుక్యాక్షర యోగమున్నను, (క్క, చ్చ, ట్ట, త్త, ప్ప ఇత్యాదిరూపము) టవర్గము, శ, ష, వర్ణములున్నను, దీర్ఘ సమాసములున్నను నా రచన యోజోగుణమును దెలుపును. ఇదియే గాడబంధము. మూర్థ్నా మద్వృత్త కృత్తా విరళళ గళద్రక్త సంసక్తధారా ధాతేశాంఘి ప్రసాదోపనత జయ జగజ్జాత మిధ్యామహిమ్కామ్ కైలాసోల్లాస నేచ్ఛావ్యతికర పిశు సూత్సర్పిదర్పోదురాణాం దోష్ణంచైషాం కి మేతత్ఫలమిహనగరీరక్షణే యత్ప్ర సః. ఉద్ధతవృత్తిచే ఖండింపఁబడిన కంఠములనుండి యనిచ్ఛిన్నముగా జాణవాఱు రక్తధారలచే నీశ్వరుని పాదములు కడిగి యారని ప్రసాదమున లభించిన జయ పరంపరలచే జగజ్జాలమున మిధ్యామహిమముగొన్న నాశిరస్సులకును, గైలాసమును నెత్తుటచేక దర్పోద్ధురములయిన నా హస్తములకును, నీ నగధీర క్షణమునకుఁ బ్రయాస పడుటయా ఫమి ? (రావణుఁడు వానర సేన లంకా పట్టణమును ముట్టడించినదని తెలిసికొని యనుకొన్న వచనము ) ఇందు ర్ధ్నా, త్త, ద్ర, క్త, ఫ్రి, జ్ఞా, న్నూ, చ్ఛా, రి, రో, స్లాం, ఇత్యాద్యక్షరము లోజస్సురు వ్యక్తముఁ జేయుచున్నవి, వెనుక నిచ్చిన 'దుర్వారోద్యమ పద్యమునందు గూడ నిశ్లే సంయుక్తాక్షర ములు గలవు. దానిని నట నోజస్సువకే యుదాహరించితిమి. ఈ యోజన్సు వీర, బీభత్స, రౌద్రములందుఁ గ్రమక్రమముగా నధికముగా నుండవలయును. మాధుర్యము చిత్తదుతి కారణమైన బ్లోజస్సు చిత్తదీప్తి కార ణము, రౌద్రమునను బీభత్సములను దీర్ఘ సమాసరచన యుక్తమే యసను. కాని యొకానొకచో నసమాసయు, వల్పసమాసయు నగు రచనయు నుండవచ్చును. “రౌద్రాదౌ మధ్యమ సమాసా సంఘటనా, కదాచిద్ధీరోద్ధత నాయిక సంబంధ వ్యాపారాశ్రయేణ దీర్ఘ సమాసాపి వారి రౌద్రాదులం దొక్కొక్కపుడు మధ్యమ సమాసము గల యనఁగా నల్పసమాసము గల రచనయు, ధీరోద్ధత నాయక సంబంధ వ్యాపారమునుబట్టి దీర్ఘ సమాస గల రచనయు నుండును. అని ధ్వన్యాలోక క ర్త తెలుపుచున్నాఁడు. శ్రుతిమాత్రేణ శబ్దాత్తు యేనార్థప్రత్యయో భవేత్ సాధారణ స్పకుగాణాం సప్రసాదో సణో మతః. విన్నంతమాత్రముననే 'సామాజికునికే రచనవలన అర్థము తెలియునో యారచన ప్రసాదగుణమును దెలుపును. ఈ ప్రసాదము సర్వరససాధారణము. CC-0. Jarigamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> piyzau1ulmgqlc1a1jlux2rc34y45sb 104 219234 572113 2026-08-25T21:51:27Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్థాశ్వాసము పరిమానం పీన స్తవజఘనసం గాదు భయతః తనోర్మధ్యస్యాంతః పరిమిళన మప్రాప్య హరితం ఇదం వ్యస్తన్యాసం క్లధభుజలతా క్షే పవల పైన కృరాంగ్యాస్సంతాపం వదతి బిసినీపక్త్రశయ...' 572113 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్థాశ్వాసము పరిమానం పీన స్తవజఘనసం గాదు భయతః తనోర్మధ్యస్యాంతః పరిమిళన మప్రాప్య హరితం ఇదం వ్యస్తన్యాసం క్లధభుజలతా క్షే పవల పైన కృరాంగ్యాస్సంతాపం వదతి బిసినీపక్త్రశయనం. బలిసిన చనులయొక్కయు, జఘనము యొక్కయు నొత్తికులచే నిరువైపుల వాడినట్టియు, సన్నని నడుము యొక్క యొత్తిడిలేమి నడుమ పచ్చగానున్నట్టియు, (వాడకుంటచే) శిథిలములైన భుజలతే అటునిటు వేసికొనుటచే దార్మారు గాఁ ఔదరినట్టియు, నీ రొమరాకు సెజ్జ యాకృశాంగి యొక్క సంతాపమును దెలుపుచున్నది. ఇందలి పదములు మిక్కిలి మృదువుగా నుండి వినఁబడఁగానే యర్థప్రతీతినిఁ ని, కాన నిందలి వర్ణములు ప్రసాదవ్యంజకములు. ఇట్లే కా. ఆనాకంబున నప్పకళృతముతో నానంద మోద్యాన మం దానర్తించుచుఁ బుష్పకుంజ మృదు పర్యంకంబుల సీధుపా నానందంబున సంప్రవర్ధిత రతి వ్యామోహ ముద్ధాత్మత నానాక్రీడలఁ దేలుచుంట బుధగణ్యంబైన కార్యంబొకో అనుచోఁగూడఁ బ్రసాదము గలదు. శుష్కేంధ వాగ్ని వలెను, స్వచ్ఛజలమువలెను జిత్తమును వెంటనే వ్యాపించు నది ప్రసాదము. ఇది సర్వరసములందును నుండును. వెంత్తము:మీఁద వర్ణములు గుణవ్యంజకములు. గుణమాలవలన రీతులేర్పడును. గుణములు రసధర్మములు గాన గుణముల వలన నేర్పడిన రీతులును రసధర్మములే యగును. మాధుర్యగుణము వైదర్భీరీతియందును, ఓజస్సు గాడీకితియందును, ప్రసా దము పాంచాలీ రీతియందును నుండును. వెనుక నేరసమున కెట్టి రచన ముండవలయునూ తెలిపితిమి. కాని కొన్ని యెడల నీ నియమమునకు నవ్యధాత్వము గానిపించుచున్నది. ఎట్లప, వక్తృ, వాద్య, ప్రబంధానా మాచిత్యేన క్వచిత్క్వచిత్ రచనావృత్తి వర్ణానా మన్యధాత్వ మపీవ్యతే. వక్తృ, వాచ్య, (వర్ణనీయ విషయము) ప్రబంధమాలయొక్క యాచిత్యమును బట్టి రచనా, వృత్తి, వర్ణముల కవ్యధాత్వము గూడ నొక్కొక్కచో సమ్మతమే యగును. వక్తయనఁ గావ్యమందలి నాయకుఁడు. నాయకునిఁబట్టి రచన యుండ TC-0. Jangamadi Math Collection. Digitized by eGangot<noinclude><references/></noinclude> 5d36omghe8ygdt7t0qml0sr71iu37xm 104 219235 572114 2026-08-25T21:51:36Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము వలెను. * నాయకుఁడేర సాశ్రయుఁడైన రచన తదనుకూలముగా నుండవలెను. అతఁడు.. శృంగారరసాశ్రయుఁడగుచో వైదర్భిరీతియు, రౌద్రాశ్రయుఁడగుచో గౌడీరీతియు నుండవలెను. ఇట్లే...' 572114 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము వలెను. * నాయకుఁడేర సాశ్రయుఁడైన రచన తదనుకూలముగా నుండవలెను. అతఁడు.. శృంగారరసాశ్రయుఁడగుచో వైదర్భిరీతియు, రౌద్రాశ్రయుఁడగుచో గౌడీరీతియు నుండవలెను. ఇట్లే మిగిలిన రసములనుబట్టియు రచనను జేయవలెను. ఆష్లే 'వాక్యము' అనఁగా వర్ణనీయమగు విషయమునుబట్టియు రచన సాగ వలెను. వర్ణనీయవిషయ వెంక పుష్పోద్యానమగుచో మృదురచనయు యుద్ధాది భయంకర ఘట్టములగుచో దీర్ఘ సమాస రచనయు నండవలెను. అనఁగా రచనను బట్టియే యా యా విషయమాలు స్ఫురింపవలెను. మరియుఁ 'బ్రబంధము అనఁగా ఁ గావ్యభేదమును బట్టియు రచన యుండవలెను. కావ్యభేదములను వెనుకఁ బిలిపి యుంటిమిగదా! అయితే యొకచో వాచ్యమునుబట్టియుఁ బ్రబంధమును బట్టియుఁ గాక కేవలము - వక్తను (కావ్యనాయకుని) బట్టియే రచన సాఁగును. ఎట్లన, యమ్ మంథాయ స్తార్ణవాంభః ఫ్లుతి కుహరచలన్మందరధ్వానధీర శి కోణామాలేషు గర్జత్ప్రళయమనమటాన్యోన్య సంఘుట్ట చండః కృష్ణాక్రోధాగ్రదూతః కురుకులనిధనోత్పాత నిర్ఘాతవాతః కేనాస్మత్సింహబాదప్రతిరపితసలో దుందుభిస్తాడితో మ. తత భూర్ణర్ఘ టవా ర్థిమధ్యవిలుఠన్మంథాచలధ్వాన ధీ రతఁ గోణాహతమై జగత్ప్రళయ గర్జన్మేమసంఘట్ట చం డతఁ గృష్ణా గరుగ్రూత కురురాణ్నా శంకరోత్పాతమై సతి మత్సింహరవానుకారి రణనిస్సాణంబిదే! మ్రోఁగెడికా. - — (వేణీ సంహారము.) ఇట పక్త భీమసేనుఁడు. విషయము రాద్రవ్యంజకము గాకున్నారు ప్రబంధము. నాటకమైనను దీర్ఘ సమాసరచన చేయఁబడినది. వెనుక రసప్రకరణమున రసము సామాజికనిష్ఠమనికదా చెప్పితిమి. ఇట నాయకుఁడేరసాశ్రయుఁడైన... ఇత్యాదికమగు వ్రాత యెట్లు పొసఁగునుని అన్నచో 'కాకికరసము నాయకాశ్రయమే. సామాజికుఁ డాస్వాదకుఁడు. భట్టలోల్లటాదు అందరును లౌకికరసము నాయకాశ్రయమే యని నొడివి నాయకాశ్రయరసమును సామాజికుఁడె ట్లాస్వాదించునో యా విధానమును దెలిపిరి. కాన రసము సామాజిక నిష్ఠమన నలౌకికరసము సామాజికనిష్టమని భావము. లౌకికరసము నాయకాశ్రయము . అలౌకికరసము సామాజికాశ్రయము అని నిరా సిద్ధాంతము. CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> nsskj5w3dpf92jb2txo8aqcyhxc60h6 104 219236 572115 2026-08-25T21:51:47Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్థాశ్వాసము ఒక్కెడ నాయకునిఁబట్టియుఁ బ్రబంధమునుబట్టి యుఁ గాక శేవలము వాచ్య -మునుబట్టియే రచన యుండును. వాచ్యమన వర్ణనీయ విషయము. ప్రౌఢచ్ఛే దానురూపోచ్చ అనరయ భవతైంహికేయోపఘా...' 572115 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్థాశ్వాసము ఒక్కెడ నాయకునిఁబట్టియుఁ బ్రబంధమునుబట్టి యుఁ గాక శేవలము వాచ్య -మునుబట్టియే రచన యుండును. వాచ్యమన వర్ణనీయ విషయము. ప్రౌఢచ్ఛే దానురూపోచ్చ అనరయ భవతైంహికేయోపఘాత త్రాపాకృష్ణాశ్వతిర్యగ్వలితక విర ధేనారుణే నేవ్యమాణం కుర్వత్కా సత్థ్ళ వీర్యస్తుతిమిన మరుతాం కంధరారంధ్రభాజాం భాంకారై ర్భీమ మేకన్ని ప్రకతి వియతః కుంభకర్ణోత్తమాంగమ్ బలిష్ట మైన ఖడ్గాఘాతమునకుఁ దగినట్లు పై కెగుకుటచే రాహువు దమ్ముఁ బట్టవచ్చుచున్నాఁడని భయపడి యరుణుఁడు సూర్యాశ్వములఁ గురించి తేరు ప్రక్కకుఁ ద్రిప్పి చూచుచుండఁగా, వాయు పూర్ణములయిన కంధరా రంధ్రముల భాంకారములు శ్రీరాముని వీర్యమును స్తోత్రించుచున్నట్లుండఁగా నా కాశమునుండి కుంభకర్ణుని భయంకరమైన శిరస్సు నేలమీఁదఁ బడుచున్నది. ఇట విషయము భయంకరమగు దృశ్యము (సంభకర్ణ శిరము). కాన దీర్ఘ సమాసరచన సేయఁబడినది. ఒక్కెడ వకృవాచ్యమునుబట్టి గాక శేవల ప్రబంధ మును బట్టియే రచన పొగును. ఎట్లన, వాఖ్యాయికయందు శృంగారరసమునఁ గూడ నాయకుఁ డుద్ధతుఁడు గాకున్నను మృదురచన గూడదు. సమాసభూయిష్టముగు రచ సయే కాదంబరియందువలె నుండవలెను. నాటకాదులందు రౌద్రమునందును సతిగా దీర్ఘ సమాసముగూడదు. ఏలన సామాజికుల కర ప్రతీతిగామి రసానుభవముగలంగడు. కాన నల్పసమాసముగా నుండవలెను. ముక్తకాదులు రస ప్రధానములగుటఁ దత్త ద్రసానుకూలముగా రచన యుండవలెను. అనఁగా శృంగారరసమయినఁ గోమల వర్ణ బంధము, రౌద్రమయినచో సమాసజటిలరియు నుండవలెను: రసదృష్టియే లేనిచో నిచ్చవచ్చిన రచన సేయవచ్చును. సందానితకాదులందు సమీపసంబంధ మండదు గాన దీర్ఘ సమాసరచనయే యుండవలెను. పర్యాయబంధమున నసమాస, మధ్యమ -సమాసములు గల రచన యుండవలెను. పరికధలో నితివృత్తమాత్రోపన్యాసమే -యుండును. కానఁ గ్రామ చారము. సర్గ బంధమగు కావ్యమునఁ దాను నిబంధింపఁదలఁ చిన రసానుకూలముగానే రచన యుండును. ఆంధ్ర ప్రబంధములలో నదీ, పర్వతి, పత్తిన, రాజాది వర్ణనఘట్టములందుఁ జాలభాగము సమాసభూయిష్టమగు రచనయే యున్నది. ఇట వక్తృ, వాచ్య, ప్రణం కాచిత్యములం దేడియుఁ గానరాదు. ఆకాంచీనగరంబుఁ గాంచె... పత్తనవర్ణనము Pangotri ఆఫ్రిణాధరు డే ర। Math Collection. Digదేశ వర్ణన మ<noinclude><references/></noinclude> 5wkf13lq3dpngpzed247ifa919o59yp 104 219237 572116 2026-08-25T21:51:57Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము ఈ రెండు పద్యమాలను దోషప్రకరణమునందలి 'అస్థానసమాసము' అను దోషమా క్రింద నుదాహరించితిమి. ఉ. ఆపురిబాయకుండు... మ• కలఁడుల్లోక ... నాయక వర్ణనము (మనుచరిత్రమా) ఇల్లే...' 572116 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము ఈ రెండు పద్యమాలను దోషప్రకరణమునందలి 'అస్థానసమాసము' అను దోషమా క్రింద నుదాహరించితిమి. ఉ. ఆపురిబాయకుండు... మ• కలఁడుల్లోక ... నాయక వర్ణనము (మనుచరిత్రమా) ఇల్లే మిగిలినవాని సూహించునది. " (వసుచరిత్రము) కొన్నియెడల విషయము రౌద్రరసాశ్రయమైనను నసమాసరచనయే కలదు. టీ నేలయు నింగియఁ దాళముల్ గాఁజేసి యేపున రేఁగి వాయించియాడఁ గులపర్వతంబులు గూల్చి యొండొంటితోఁ దాఁకంగ వీఁక మైఁ దన్నియాడ సాగరములు నిక్కడక్కడఁబెట్టి పరించని రొంపిమై నలఁదికొనఁగ దిక్కులు నాలుగు నొక్కచోటికిఁదెచ్చి పిసికి పిండలివేసి పిడుచుకొనఁగ గీ. మిగిలి బ్రహ్మాండభాండంబు పగుల వేయ నప్పళించుచుఁ ఱ్రళయ కాలానలమున గండరించినరూపంబుకరణి భీముఁ దతిభయంకరాకారత నతిశయిల్లె ఇట ద్రౌపదీ పరాభావమును (కీచకకృతము) గాంచిన భీమసేనుని వర్ణనము॥ ఇటి సమాసభూయిష్ఠనుగు రచన ముండవలెను. కాని లేదు. ఇట్లు లేకుంట దోషమేః- ఈ క్రింది పద్యమున విషయాచిత్యము పాటింపఁబడినది. చూడుఁడు. శా. భీష్మద్రోణకృపాదిధన్విని కరాఖీలంబు దుర్యోధన గ్రీష్మాదిత్యపటు ప్రతాపనిస రాకీర్ణంబు శస్త్రాస్త్రజా లోమ్మ స్ఫారచతుర్విధోజ్జ్వలబలాత్యుగ్రంబు దగ్రధ్వజా ర్చిమ్మత్త్వాకలితంబు సైన్యమిదియేఁ జేరంగశక్తుండనే ఉత్తరుఁ డర్జునునితోఁ గౌరవసైన్యమును జూపి యన్న పలుకులు. ఇందలి విషయమును బట్టి దీర్ఘ సమాసము యుక్తమే. ఆంధ్ర ప్రబంధములందు వక్తృ వాచ్య ప్రబంధాచిత్యము అంత లెస్సగాలి.. చాటింపఁబడ లేదు. గుణ ప్రకరణము సమాప్తము. CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> 4kvc409ng659p26ptom69zs5z7lxt8v 104 219238 572117 2026-08-25T21:52:07Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్థాశ్వాస ము శబ్దాలంకార ప్రకరణము గీ. ఇఁక నలంకార నికరంబు లేర్పఱింతు నవియుఁ గవితాలతాంగికి హారకటక కంకణాదులక్రియ నలంకరణకరణ పరిణతుల చే నలం కార భావ మొందు. కావ్యకన్యకు హారకట...' 572117 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్థాశ్వాస ము శబ్దాలంకార ప్రకరణము గీ. ఇఁక నలంకార నికరంబు లేర్పఱింతు నవియుఁ గవితాలతాంగికి హారకటక కంకణాదులక్రియ నలంకరణకరణ పరిణతుల చే నలం కార భావ మొందు. కావ్యకన్యకు హారకటక కంకణాదుల వంటివగుటను వలంకార పదము సార్థకము. వాని నిటి వివరింతుము. కం. అనియును శబ్దార్థంబుల ద్వివిధములై క్రమముతోడ వెలయు ననుప్రా సవిశేషంబుల, నుపనూ దివి శేషమ్ములను గావ్యదీపిత సరణిన్. ఆ యలంకారములు శబ్దార్థ భేదములచే ద్వివిధము. అం దసుప్రాసాదులు శబ్దాలంకారములు; ఉపమాదు అర్థాలంకారములు * శబ్దార్ధాలంకార విభాగ మెట్లవ, నర్థము నపేక్షింపక శబ్దమాత్రము నాశ్ర యించిన శబ్దాలంకారమనియు, శబ్దము నపేక్షింపక యర్థమాత్రము నాశ్రయించిన నర్థాలంకారమనియు రుయ్యకుఁడు లక్షణము నుడివెను. మమ్మటుఁడు శబ్దపరివృత్తిని సహింపనిచో శబ్దాలంకారమనియు, సహించినచో అర్థాలంకారమనియును లక్ష ణము సేసెను. పరిణతిలో రెంటికిని నొకటే యర్థము. మరియుఁ గొందఱు శబ్ద, అర్థ, ఉభయాలంకారములని యలంకారములు మువ్విధములుగా విభజించిరి. పునరుక్తవ దాభాస, పరంపరితరూపక, లాటానుప్రాసము అంభయాలంకారములనియు, ఆను ప్రాసాదులు శబ్దాలంకారములనియు, నుపమాదు అర్థాలంకారములనియు వారు విభజించిరి. అనుప్రాసము - ఛేకానుప్రాసము గీ, అందనుప్రాస భేదంబులైన శబ్ద భవదలంకారములు మున్ను ప్రస్తుతింతు నడ నెడ లేక రెండు రెండక్షరంబు లెనయునియమంబు ఛేక మా నెట్లటన్న, CC-0. Jangamwadi Math Collection. Detized by eGangotri 23<noinclude><references/></noinclude> 2p987wwcocjc73ykduq7f6w3vxknn35 104 219239 572118 2026-08-25T21:52:18Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము అస లనుప్రాసమనఁ గా " ప్రకృష్టో వర్ణవిన్యాసో రసాద్యనుగతో హి యar సో నుప్రాస సృచ ఛ్ఛేక వృత్త్యుపాధిగతో ద్విధా(రసానుగతరుగు ప్రకృష్టమగు వర్ణ విద్యాసము 'అను...' 572118 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము అస లనుప్రాసమనఁ గా " ప్రకృష్టో వర్ణవిన్యాసో రసాద్యనుగతో హి యar సో నుప్రాస సృచ ఛ్ఛేక వృత్త్యుపాధిగతో ద్విధా(రసానుగతరుగు ప్రకృష్టమగు వర్ణ విద్యాసము 'అను ప్రాసము'. రసము విభావాదుల చేతనే వ్యజ్యమానమగుచున్నను కొన్ని వర్ణములు గొన్నిరసములను వ్యక్తము చేయుననియుఁ దెలిపితిమి. కాన నట్టి యా యా రసస్ఫోరకములయిన వర్ణముల విన్యాసము' అని యభిప్రాయము.) ఈ యనుప్రాసము ఛేకానుప్రాసమనియు వృత్త్యనుప్రాసమనియు ద్వివిధము. ఛేకుఁ డన విదగ్ధుఁడు. విదర్భులగువారు వ్యవహరించు ననుప్రాసము ఛేకాను ప్రాసము. ఛేకానుప్రాసమన సవ్యవధానముగా రెండు రెండక్షరములు గొడువుట. రెండ్యక్షరనూ లన రెండు హల్లులని యర్థము. అవ్యవధానముగా రెండేసి హల్లుల జంటలను, ఆ సేక పర్యాయములు (ఒకసారికన్న నధికముగా) పద్యమువ నొడువుట ఛేకానుప్రాసము. ఈ రెండేసి హల్లుల జంటలలో స్వరసాదృశ్యనియమము లేదు, అది యానుషంగికము • స్ఫురత్కృపా బలప్రతాప భూతి ధైర్యభూభారా ర్చిరంగ దానబుద్ధిపై ఖరిన్ హరిస్ హరన్, సుధా హరున్ హరున్, గిరిస్ గిరిస్, మహానలంస్ నలంస్, రమా గురున్ గురున్, జయింతువౌఁ దగున్ నృసింహభూవరా! २४ హన్ హరిన్, హరున్ హరున్, గిరిన్ గిరిస్, నలంన్ నలున్, గురు గురున్ ఆను పెక్కు రెండేసి హల్లుల జంటలు వచ్చినవి. ఇట స్వరసాదృశ్యనియమము లేకు న్నను స్వరసాదృశ్యముగూడఁ గని కనఁఐతి చెను. దీనికిఁ ఐదానుప్రాసమనియుఁ చేరు. వరసభూపాలీయ లక్షణము “ భజేదవ్యవధానేన ద్వయోర్వ్యంజన యుగ్న యోరావృత్తి” అను ప్రతాపరుద్రీయ లక్షణము ననుసరించి యున్నది. సాహిత్య దర్పణమున దీని లక్షణము భిన్నముగా హన్నది. ఎట్లన 39 " ఛేకో వ్యంజన సంఘస్య సకృత్సామ్యము నేకథా స్వరూపముతోడను, Xమముతోడను ద్యంజనసంఘము నొకతూరి మాత్రమే యావృత్తినేయుట ఛేకాను ప్రాసము. ప్రతాపరుద్రీయ లక్షణమున రెండేసి యక్షరములకుమాత్రమే యావృత్తి చెప్పఁబడినది. ఇట వ్యంజన సంఘముర కావృత్తి. ఆదియు స్వరూపమును గ్రమమును విడనాడకుండవలెను. అనఁగా 'సర' అనుదానిని శరస' అని యావృత్తి చేసినను స్వరూపము తొలఁగదు. కాని 'సర' అను నక్షరక్రమము తప్పును. కావున స్వరూప క్రమము అభయము నుండవలెను. ఆదాయ కమలగంధా సంధీకుర్వణ్ పదేపదే భ్రమరాస్<noinclude><references/></noinclude> pjrzoaneew7ggfikunfkh59dth68wmz 104 219240 572119 2026-08-25T21:52:27Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చకుర్థాశ్వాసము గంధా నంధీన్' ఆనుచో - అను సంయుక్తాక్షర ద్వయమునకును, 6 మంద మందం' అనుచో' (గూడ ంద, అను స-యుక్తాక్షర ద్వయమువకును వేరీ వారి, అనుచో నసంయుక్తాక్షరద్వయమునకును, పావనః పవన...' 572119 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చకుర్థాశ్వాసము గంధా నంధీన్' ఆనుచో - అను సంయుక్తాక్షర ద్వయమునకును, 6 మంద మందం' అనుచో' (గూడ ంద, అను స-యుక్తాక్షర ద్వయమువకును వేరీ వారి, అనుచో నసంయుక్తాక్షరద్వయమునకును, పావనః పవనః, అనుచో బహువ్యంజన ములకును నొక్కొక్క యావృత్తిమాత్రమే చేయఁబడినది. ధాన్ ధీన్; చేరీ వారి; పావనః పవనః, అను నెడల వ్యంజన సాదృశ్యమేకాని స్వరసాదృశ్యములేదు. స్వర సాదృశ్య నియమము లేదనియు నదియానుషంగికమనియును జెప్పితిమి. వృ గీ, ఒక్క వర్ణంబు కడదాఁక నుద్ధరింపఁ బరగుజృంభణ వృత్త్యనుప్రాసమయ్యెఁ 2x ఒక్క వర్ణమునే తుదిదాఁక సనఁగాఁ బెక్కు పర్యాయము లావృత్తిసేసినచో వృత్త్యనుప్రాసమగును. ప్రతాపరుద్రీయమున ఏక, ద్వి, ప్రభృతీనాం కు వ్యంజనానాం యదా భవేత్ పునరుక్తి రసౌ నామ వృత్త్యనుప్రాస ఇవ్యతే (ఒకటి, రెండు, మూఁడు, నాలుగు మొదలయిన వ్యంజనములను చెక్కు పర్యాయము లావృత్తినేయుట వృత్త్యనుప్రాసము) అని చెప్పెను. ఇందేశ వ్యంజనము నొకపౌరిమాత్ర మా వృత్తిచేసిన వైచిత్యములేమినిఁ చెక్కు పర్యాయము లావృత్తినిఁ జేయవలెను. వ్యంజనద్వయమున కొకతూరియే యావృత్తి వేయవలెను. దీనినిఁ గూడఁ చెక్కు పర్యాయము లా వృత్తినే నితిమేని ఛేకానుప్రాసమే యగును. వ్యంజన త్రయమును వ్యంజన చతుష్టయమును నొకకూరి గాని పెక్కు తూరులు గాని వ్యవధానముగాఁ గానీ యవ్యవధానముగాఁ గాని యావృత్తి నేయ వచ్చును. అని సోనుపీథి వ్యాఖ్యావమునఁ గలదు. వృత్త్యనుప్రాసోదాహరణము చ, సమదవిపక్ష శిక్షణ విచక్షణ దక్షిణ దోరనుక్షణ భ్రమదని దుర్నిరీక్ష సమురక్ష పితక్షితిపక్ష తక్షర త్సమధికశోణితక్షర కృతక్షణ రక్షిత పక్షిలోక! నిజా గమలదళాక్షుఁడేణ బల గౌరవసింహ! నృసింహభూవరా! 8 ఇందు 'క్ష'కారము పెక్కు పర్యాయము లావృత్తి చేయఁబడినది. కాన వృత్త్యనుప్రాసము. ఇట్లే ద్వి, త్రి, చతురాద్యక రావృత్తు లూహ్యములు. CC-0angamwadi Math Collection. Digitized by eGngoin<noinclude><references/></noinclude> 9f9qsi8b25hbsyzrpaxlqmdoei336u7 104 219241 572120 2026-08-25T21:52:37Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము లాటానుప్రాసము గీ, తలఁపఁ బునరుక్తి యయ్యుఁ దాత్పర్యభేద మనయు నియమంబు లాటమా నెట్లటన్న. "శబ్దార్థయోః పౌసరు క్త్యం యత్ర తాత్పర్యభేదవత్ స కావ్య తాత్పర్యవి...' 572120 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము లాటానుప్రాసము గీ, తలఁపఁ బునరుక్తి యయ్యుఁ దాత్పర్యభేద మనయు నియమంబు లాటమా నెట్లటన్న. "శబ్దార్థయోః పౌసరు క్త్యం యత్ర తాత్పర్యభేదవత్ స కావ్య తాత్పర్యవిదాం లాటానుప్రాస ఇవ్యలే.” శబ్దార్థముల యొక్క పౌనరుక్త్యమున్నను దాత్పర్యభేదమున్నచో నది లాటాను ప్ర్రాసము. చ. మసలే వృసింహుఁజూడఁగల కన్నులు కన్నులు; వాని కౌఁగిటం జనువువ సేపునూపఁగల చన్నులు చన్నులు; వాని మోవికిం జొనిపిన పాటలాధరము జున్నులం జున్నులు; వానిమేనఁ జే ర్చిన సరసాంగపల్లికల చెన్నులు చెన్ను లువో ! తలోదరీ! 22 కన్నులు కన్నులు, చన్నులు చన్నులో, బొన్నులు జున్నులు, చెన్నులు చెన్నులు అనుచో శబ్దమును, అర్థమును సమానమే. కానఁ బౌనరు క్త్యము సంభవించుచున్నది. కాని తాత్పర్యము మాత్రము భిన్నము. ఎట్లవ, నృసింహుఁ జూడఁగల కన్నులు శ్రేష్ఠములైన కన్నులు, చన్నులు శ్రేష్ఠములైన చన్నులు. ఇట్లే మిగిలినవియును. ఈ విధముగాఁ దాత్పర్యమునుబట్టి మొదటి పదమాలకన్న రెండవ పదములు భిన్న ములు • ఇట్టిది లాటానుప్రాసము. ఈ లాటానుప్రాసము సుభయాలంకారముగా మమ్మటాదులు తెలిపిరని వచించితిమి. సాహిత్యదర్పణ కారుని మతమున ననుప్రాసము ఛేక, వృత్తి, భ్రుతి, అంత్య, లాటానుప్రాస భేదములచే నైమువిధములు. సరస్వతీ కంఠాభరణకారుని మలేమున వతి, వృత్తి, వర్ణ, పద, నాను (పాతిపనిక) లాట భేదములచే నాఱువిధములం . ఈలాటానుప్రాసమును మమ్మటాదులు పదావృత్త్యనుప్రాసమనియుఁ, బ్రాది పదికా వృత్త్యనుప్రాసమనియుఁ, బ్రధమమున రెండు విధములుగా విభజించిరి. మరలఁ ఐదావృత్త్యనుప్రాసమును బహుపద్యాత్త్యనుప్రాసము, ఏక పదావృత్త్యనుప్రాసము, అని ద్వివిధముగా విభాగించిరి. ప్రాదిపది కావృత్త్యనుప్రాసమును ఏకసమాసవృ త్త్యనుప్రాసము (రెండుపదములును సేక సమాసమందుండుట) భిన్న సమాసవృత్త్యను ప్రాసము ( పదద్వయమును భిన్నభిన్న సమాసములందుండుట) సమాసాసమాస వృత్త్యనుప్రాసము ( ఒక పదము సమాసమునందును మరొక పద మసమాసమనను నుండును) అని సూరెలియులు గా విభజించిరిగి మొత్త మెదు విధములు • ganwadi 300, i Digitize<noinclude><references/></noinclude> cn6m8pedpusf2x65sk8pif6urzmhjfl 104 219242 572121 2026-08-25T21:52:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '70 కం. సమవర్ణ యుగాధికమై చతుర్థాశ్వాసమ యమకము యమరిన నియమంబు యమకమగుఁ గృతులందా యమకం బనేక విధనుగుఁ గ్రమమున నొక రెండు మూఁడు గతు లెఱిఁగింతున్. 25 సమానమైన వర్ణములయొక్క జంటనుగానీ సమూ...' 572121 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>70 కం. సమవర్ణ యుగాధికమై చతుర్థాశ్వాసమ యమకము యమరిన నియమంబు యమకమగుఁ గృతులందా యమకం బనేక విధనుగుఁ గ్రమమున నొక రెండు మూఁడు గతు లెఱిఁగింతున్. 25 సమానమైన వర్ణములయొక్క జంటనుగానీ సమూహమును ( అధికము ) గానీ యావృత్తి నేయుట యమకము. ఇది యనేక విధము. రెండు మూఁడు విధములు మాత్ర మెఱిఁగింతును, ఒకేవిధమైన క్రమమున నసమానమగు వర్ణముగల (సమానార్ధ కములుగాని ) సమానవర్ణముల యొక్క జంట యొక్క కానీ పక్కింటి యొక్క గాని యావృత్తి యమకము॥ (సమానార్థకత్వాభావ వత్సర నాను పూర్వీకా సేకవర్ణావృత్తి ర్యనకం) ఇట సమాన వర్ణమాలా స్వరవ్యంజనోధియ సాదృశ్యముగలవిగానే యుండ వలెను. “యమ ఏవ ప్రకృతి ర్యస్యతత్ యమకం” జంటయే యనఁగా స్వరవ్యం జనముల యొక్క జంటయే ప్రకృతిగాఁగలది యమకమని వ్యుత్పత్తి. అయితే ఛేకానుప్రాసమున వెనుకటి నరసభూపాలీయ పద్యమున హరిస్, హరిన్' ప్రభృతులంద యయకమని యేల చెప్పుకొనఁగూడదు? సమానార్థకత్వా భావ వత్సరూ నాను పూర్వీకానేకావృత్తి గలదు గదా ? అన్నచో నిజమే. 'హరిన్ హరిన్' అను సుదాహరణకు యమకోదాహరణమే యనఁజెల్లును. ఛేకానుప్రాస మున కది యుదాహరింపఁదగదు. 'గంధానంధీ కుర్వన్' అను సాహిత్యదర్పణోదా హరణమే యర్షము. 6 ' ఛేకానుప్రాసమున స్వరావృత్తి యా నుషంగికము ? ఆనుట దోషమే. ఏలన, స్వరావృత్తి యున్నచోట్ల నెల్ల నిదేవిధముగా యమకమా? ఛేకమా? అను శంక యుస్థితమగుచునే యుండును. కాన స్వరవ్యంజన పౌనరుక్త్యమున్న చోట యమ్మమనియుఁ గేవల వ్యంజనయుగ్మమున కావృత్తి యున్నచో ఛేకానుప్రాస మనియుఁ జెప్పుట లెస్స. కావున సాహిత్యదర్పణ ఛేకానుప్రాసమే యు దిత మైనది. ఈ యమకము పాదయమకమనియుఁ బాదభాగయమకమనియును ద్వివిధము పాదయమకము మరలఁ బదునొకండు విధములు. ౧. ప్రథమపాద ద్వితీయ పాదములం తుల్యములయిన ముఖయమకము. ౨. ప్రథమ తృతీయ పాదములు తుల్యములయిన సందంశయమకము. 3. ప్రథమ చతుర్ధ పాదములు తుల్యములయిన నా వృత్తియమకము • ర. ద్వితీయ కృతీయములు ఎరియములు కల యమకము, ద్వితీయ చతుర్థ ములు తుల్యములయిన సందష్టయమకము • తృతీయ చతుర్థములు తుల్యములయిన Math Collection by<noinclude><references/></noinclude> pb6g89tdtrluw6pm6fx5ixm4gk4qicf 104 219243 572122 2026-08-25T21:52:56Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము పుచ్ఛయమకమా. 8. నాలుగు పాదములు తుల్యముగానున్న చోఁ బం_క్తియమకము • రా. ప్రథమ చతుర్థములును, ద్వితీయ తృతీయనులును దుల్యములయిన చోఁ బరి వృత్తియమకమా. F. ప్రథమ ద్...' 572122 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము పుచ్ఛయమకమా. 8. నాలుగు పాదములు తుల్యముగానున్న చోఁ బం_క్తియమకము • రా. ప్రథమ చతుర్థములును, ద్వితీయ తృతీయనులును దుల్యములయిన చోఁ బరి వృత్తియమకమా. F. ప్రథమ ద్వితీయములును, దృతీయ చతుర్థములును దుల్యము అయినచో యుగ్మకయమకము. ౧౦. అర్ధావృత్తి యనఁగాఁ బూర్వార్ధమును నుత్త రార్ధమును దుల్యముగా నున్నచో సముద్ధకము లేక సంపుటము. 90. శ్లోకావృత్తి యనఁగా శ్లోకద్వయము తుల్యముగా నున్నచో మహాయమకము. ఇఁకఁ బాదభాగయమకము అసంఖ్యాకములు. ఎట్లనఁ, బాదమును రెండు భాగములుగా భాగింతము. పాదయమకమునఁ జూపఁబడిన విధమున నీ పాద ప్రథమ భాగములు దుల్యముగా నుండెనేని, ద్వితీయభాగములును దుల్యముగా నుండెనేని నిరువది భేదములు వచ్చును. (పాదభాగ యమకములలో శ్లోకావృత్తి యమక ముండదు. కానఁ బాదభాగయమక భేదములు పది మాత్రమే. ఈ పది భేదములును రెండు భాగములలో నుండును గాన నిరువది భేదములగును.) పాదమును మూఁడు భాగములుగా భాగించినచోఁ బై విధమున యమకములు గూర్చినచో ముప్పది భేదములగును. పాదమాను నాలుగు ఖండములుగాఁ జేసినచో నలువది భేదములు వచ్చును. మరియును బ్రధమపాదాదుల యొక్క యంతభాగమును ద్వితీయాది పాదా దులయొక్క యాదియందుఁ గూర్చినచో సంతాధికయమకము. ప్రథమపాదాదుల యాదిభాగమును ద్వితీయాది పాదాదుల యంతమందుఁ గూర్చినచో నాద్యంతిక యమకము, ఇట్లే మధ్యాదికయమకము, ఆదిమధ్య యమకమా, అంతమధ్యయముకము, మధ్యాఁతికయమకము, వీనికిఁ బరస్పర సముచ్చయము . మరియు నాయా భాగము లనియతస్థానమునఁ గూర్చుచున్నచో ననంతమగు భేదము లేర్పడును. ఈ విధమునఁ బాదభాగయమకము అనంతములు. మరియుఁ బ్రతిలోమయమక మను మరొక భేదము గూడఁ గలదు. వీని నన్నింటిని దండి కావ్యాదర్శమైన మూడవ పరిచ్ఛేదమున వివరించి చూపెను. అవ్వారి సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి గారి ఆంధ్ర కావ్యాదర్శమును జూపఁబడి యున్నవి. ఇవి కావ్యముని Aఉ భూతములగుటచే దనఁగా నీక సమాలగుటచేవి. విస్తరింపలేదు. ఇవిగాక యప్పకవీయమున (చతుర్థాశ్వాసమున) అనులోమ, విలోమాది శబ్దాలంకా రములును గలవు. వలసినవారు వానిని పట స్వీకరింపవలెను. కం, మేలిమి రెండవపాదము పాదయమకము CC0 Jangamwad Math Collection, Digitized by eGangotri నాలవపాదంబు నొక్క యనువునఁ దనరం<noinclude><references/></noinclude> nba1j5fyvlvsub976fqs2domi8r8yqx 104 219244 572123 2026-08-25T21:53:07Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్థాశ్వాసము జాలిన యమకము కృతులం చాలింపఁXఁ బాదయమకమగు నెట్లన్నన్ కం। ఔరా ! ఓబనృపాలకు మారా! మను ! మదన సమ | రమాధుర్యుఁడవై; ధీరా ! నృసింహ ! కూడితి మారామను మదనసమరమాధుర్యుఁడవై. ఇందు...' 572123 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్థాశ్వాసము జాలిన యమకము కృతులం చాలింపఁXఁ బాదయమకమగు నెట్లన్నన్ కం। ఔరా ! ఓబనృపాలకు మారా! మను ! మదన సమ | రమాధుర్యుఁడవై; ధీరా ! నృసింహ ! కూడితి మారామను మదనసమరమాధుర్యుఁడవై. ఇందు ద్వితీయ చతుర్ధ పాదములు తుల్యములు. దీనిని సందష్టయమళ మందురు. ముక్తపదగ్ర స్తము కం. ప్రస్తుతమగు ముక్తపద గ్రస్తంబన; నదియుఁ గృతులఁ బరగుఁ బదాంతో ద స్తము పాదాద్యంత ను విస్తృతము; పదాంత సింహవీక్షణమనఁగ౯. US ఇది పాద భాగ యమకభేదము . ఇది ద్వివిధము. దీనిని దండి సందష్టయమ న నెను, ప్రకాశకారాదులు 'అంతాదియమకము, ఆద్యంతయమకము' అనిరి. దీని నీ గ్రంథకర్త పాదాంతపాదాది ముక్తపదగ్రస్తమనియు, సింహావలోకన ముక్తపద గ్రస్తమనియును చేరి డెను. పాదాంత పాదాది ముక్తపదగ్రస్తము (అంతాదికము.) కం. సుదతీ నూతనమదనా ! మదనాగతురంగ పూర్ణమణిమయ సదనా ! సథనామయ గజరదనా ! రదనా గేంద్రనిభకీర్తి రసనరసింహా | ప్రధమపాదాంతస్థమగు 'మదనా' అను పదమే ద్వితీయ పాదాదియందును, ద్వితీయపాదాంతస్థమగు 'సదనా ' అను పదమే తృతీయ పాదాదియందును, దృతీయ పాదాంతస్థమగు ‘రదనా' అను పదము చతుర్థపాదాదియందును గూర్పఁబడియున్నవి. సింహావలోకన ముక్తపదగ్రస్తము కం. మన వేటికి నూతనమా ! తన మానిtch బేయఁ దనకుఁ దక్కి తిననున (angotri<noinclude><references/></noinclude> dl05gs1gxr2indh8yx3hd6jzsunkusq 104 219245 572124 2026-08-25T21:53:16Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'xx2 కావ్యాలం కార సంగ్రహము నను మానక యదవరం దనరంతులు మాని నరసధవు రమ్మనవే ! 53 ఇందు వెనకటి పద్యమునందువలెనే అందియమకముంటయే గాక ఆద్యంత యమకముగూడఁ గలదు. ఎట్లనఁ, బ్రథమ పాదాదిస్థమగు 'మనవ...' 572124 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>xx2 కావ్యాలం కార సంగ్రహము నను మానక యదవరం దనరంతులు మాని నరసధవు రమ్మనవే ! 53 ఇందు వెనకటి పద్యమునందువలెనే అందియమకముంటయే గాక ఆద్యంత యమకముగూడఁ గలదు. ఎట్లనఁ, బ్రథమ పాదాదిస్థమగు 'మనవే' అను పదమే 'రమ్మనవే” అని పద్యాంతమునను వచ్చినది. దీనిని సింహావలోకన ము_ ముక్తపదగ్ర స్త మనియు వందురు. యమకాదౌ భవే దైక్యం డలయో రలయోర్బవోః శవయోర్నణయోశ్చాంతే సవిసర్గావిసర్గయోః సబిందు కాబిందుకయో స్శ్యాదభేద ప్రకల్పనం. యమకాదులందు (యమకము, శ్లేషము) డకార ఆకారములకును, రేఫ ఆకారములకును, బకార పకారములకును, శకార షకారములకును, నకార ణకా రములకును, సవిసర్గ, అనిసర్గ పదములకును, సబిందుకాబిందుక పదములకును నైక్యము సేయవచ్చును. ఎట్లన “భుజలతాం జడతా మబలా జన్మ” ఇట డకార లకారములకు భేదమున్నను యమకమే. 6 యమకంకు విధాతవ్యం న కదాచిదపి త్రిపాత్' యమక వెంక పద్యమున నోకపాదమునఁ గానీ పాదద్వయమునఁ గానీ పాద చతుష్టయమనఁ గానీ కూర్ప వచ్చును. పాదత్రయమునఁ గూర్పరాదు. ఎట్లవ, భుజంగమన్యేవ మణిస్సదంభాగ్రాహావకీ లేవ నదీ పదంభాః దురంతతాం నిర్ణయితో ఒపి జంతోః | కర్షంతిచేతః ప్రసభం సదంభాః॥ ო ఈ శ్లోకమున 'సదంధాల అను పదము మూఁడు పాదములలో నావృత్త మయినది. ఇట్లుండుట దోషము కాన నిట్టి పాదత్రేయ యచుకమును రచింపరాదు. కాని కావ్యాలంకారచూడామణి కర్త త్రిపాద్యమకము సుదాహరించెను. శా. శస్త్రోదంచితుఁడైన యవ్విభు విపక్ష శ్రేణికి విభ్రమ ల్వే స్త్రీ తస్ఫుటకంకణధ్వని రణస్థానంబునక్, విభ్రమ త్వ స్త్రీ తన్ఫ్ల్ఫుటకంకణధ్వని మరుత్సానంబుల, విభ్రమ త్వ స్త్రీ తస్ఫుటకంకణధ్వని సరిత్సంగంబులు జేకుఱుండా. పునరుక్తవదాభాసము Wadi Math Gangotri పునరుక్తవదాభాస్కోలంకార స్స సతాం మతః,<noinclude><references/></noinclude> l52w3dd942npzc3oj4991jf09tnhtmj 104 219246 572125 2026-08-25T21:53:27Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చ కు ర్థాశ్వాసము хи ఆపాతముగా చెందరము పునరుక్తము వలె నాభావించునో (పరమార్థము విచారింపఁగాఁ లువరుక్తము గాదు) యది పునరుక్తపదాభాసము. ఇది యర్థాలం కార మైనను శబ్దపౌనరుక్తమును బట్...' 572125 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చ కు ర్థాశ్వాసము хи ఆపాతముగా చెందరము పునరుక్తము వలె నాభావించునో (పరమార్థము విచారింపఁగాఁ లువరుక్తము గాదు) యది పునరుక్తపదాభాసము. ఇది యర్థాలం కార మైనను శబ్దపౌనరుక్తమును బట్టి శబ్దాలంకారమే. జిష్ణురింద్రః క్షితిభుజాం | శ్రీపతిః పురుషోత్తమః భాస్వాక్ సూర్యఃస్ఫుర త్తేజాః | కాకతీంద్రో విరాజతే. ఈ కాకతీంద్రుఁడు జిష్ణువు; (జయశీలుఁడు) రాజులకింద్రుఁడు; శ్రీపతి; పురుషొత్తముఁడు (పురుష Vష్ఠుఁడు); ప్రకాశమానుఁడు; మార్యునివలె స్ఫుర త్తేజన్కుఁడం. ఇట జిష్ణు, ఇంద్రపదములు, శ్రీపతి, పురుషోత్తమపదములు, భాస్వాక్ సూర్యపదములును పునరుక్తములవలె నున్నవి. పరమార్థమున భిన్నార్థకములే. ఇందలి యనుప్రాస. యమకాదులను గావ్యమునఁ బ్రయోగించు విషయంబున ధ్వని కారుఁ డీ క్రింది నిగమనఁ దెలుపుచున్నాఁడు. డీ శృంగార స్యాంగి మోయత్నా ఒక రూపాను బంధ నాతొ సర్వేష్వప ప్రభేదేషు నానుప్రాసః ప్రకాశకః ధ్వన్యాత్మ భూతే శృంగారే యమకాది నిబంధనం శక్తాపపి ప్రమాదిత్వం విప్రలంభే విశేషతః. అంగిరసుగు శృంగారమున సేక ప్రకారానుబద్ధమగు ననుప్రాసము గూడదు. అంగిరి సమగు శృంగారమున యమకాది నిబంధనము గూడదు. (కోపాది మిశ్రితమగు శృంగారమున ననుప్రాస యమకములు వాడవచ్చును.) మరియు విద్యాధరుఁడు "ప్రాయశో యమ చిత్రే రసపుష్టిర్న దృశ్యతే” తఱచుగా యమకమున రసపుష్టి లేదని తెలిపెను. బంధకవిత్వము, (పద్మబంధము) ణ చ, కనుఁగొన రేకు లెన్మిదియుఁ గర్ణిక చుట్టిడి శ్రద్ధ రాంఘ్రుల మునుపటి యేడువర్ణ ములునుం గడ యేడుఁ బ్రవేశనిర్గతుల్ పనుపడ నాల్గుదిములన్ లిఖియించి వినిగ్దళంబులం దెనయఁగఁ బాదమధ్యగము లేదును వ్రాయఁగఁ బద్మబంధమా. ప్రథమమున్యం ఉఠికను కానీ గాలి కెనిమిది దిక్కు అండును వెనిమిది దళము అనువుపఱచి యందలి నాలుగు దిద్దళములందును స్రగ్ధరావృత్తము యొక్క పాదాదు<noinclude><references/></noinclude> 7ryd1sy5evnpethl0wbu89zeie5usgj 104 219247 572126 2026-08-25T21:53:37Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము అందున్న యేడు వర్ణములును బాదాంతములందున్న యేడు వర్ణములను బ్రవేశ నిర్గమ విధ మున వ్రాయవలెను. విదిద్దళములందుఁ బాదమధ్యమున నున్న యేడు వర్ణములను లిఖింపవల...' 572126 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము అందున్న యేడు వర్ణములును బాదాంతములందున్న యేడు వర్ణములను బ్రవేశ నిర్గమ విధ మున వ్రాయవలెను. విదిద్దళములందుఁ బాదమధ్యమున నున్న యేడు వర్ణములను లిఖింపవలెను. ప్రవేశమనఁ బాదాంతమందలి యేడు వర్ణములను దళా గ్రభాగమునుండి మొద లిడి కర్ణికలోని యక్షరముతో మగియునట్లును, నిర్గమ మనఁ దరువాతి పాదమునందలి 'మొదటి యేఁడు వర్ణములను గర్ణికలోని యక్షరముతో మొదలిడి దళాగ్రము నందలి యక్షరముతో ముగియునట్లును వ్రాయువిధము. ఇది దిద్దళములందుమాత్రమే యుం డును. ఉత్తర దిగ్దళమున మాత్రము బ్రథమపాదాది వర్ణస ప్తకమునే వ్రాయవలెను. మొత్తము మీఁద దిగ్దళములందలి వర్ణసప్తకమును సనులోమ విలోమములఁ జదువ వలయును. ఇట్లు లిఖించి పటములోని యుత్తర ఉద్దళమునందున్న పాదాది యందలి యేడు వర్ణములను గర్ణికనుఁడి చదివి (ఇదియే నిర్గమము) దాని వెంటనే విదిద్దళము నందలి (ఈశాన్యమా) ఐర్ణస ప్తకమును గ్రింది నుండియే చదివి మరలఁ ప్రార్దిద్దళము నందలి పాదాంత వర్ణిసప్తకమను దళాగ్రము మొదలిడి కర్ణికాక్షరముతో ముగియునట్లు జదువవలెను (ఇదియే ప్రవేశము ) ఇట్లే దక్షిణ, పశ్చిమ దిగ్విదిద్దళము అందలి వర్ణమా లను నిర్గమ ప్రవేశములతోఁ జదువవలెను. ఇది పద్మ బంధము. ప్రకాశకార దర్పణకారులు పద్మ బంధ లక్షణములు భిన్నములుగా నున్నవి. అప్పకవీయమును మరొకవిధముగా నున్నది. ప్రర్థరావృత్తమే పద్మబంధమున నుండవలెనన్న నియమము లేదు. వానిలో ననుష్టుబ్వృత్తమునే పద్మ బంధ మన నిబంధించి చూపిరి. వివరముల కా గ్రంధములను జూచుకొనవలెను. చక్రబంధము కం. పదిచుట్లు, నాఱు రేకులు ఁ, బలపఱచి సుకవి పేరుఁ బతి పేరును లోఁ బొదలఁగ నేవంవిధగుణ విదితంబగు చక్రబంధవిధమా నెటనన్. JE ఒక పెద్ద సున్నయు దానిలో మరొకటి యందులో నింకొకటి యిట్లు పది సున్నలు చుట్టి యన్నింటికన్న చిన్న దగు నున్ననుండి పెద్దనున్న రేఖవఱకు నాఱు రేకులు వ్రాసి నడుమ కవి పేరును రచించినఁ జక్రబంధము. ఇది విస్పష్టముగా లేదు. eC ఒకదానిలో గోంక స్వనం బడి నున్నని వ్రాన్స్, యాకు రేకులు రచించి యా రేకులలో స్రగ్ధరాది వృత్తములలో మూఁడు పాదములు వ్రాసి నాలవ పాద<noinclude><references/></noinclude> kcklpg58p2g1rfpin4ldevj35z20hrx 104 219248 572127 2026-08-25T21:53:54Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పశ్చిమదిద్దళము చతుర్థాశ్వాసము పద్మబంధము TE రామాశశ్రీ సమగ్రారణకృత భయముద్రాననకారనూరా రామాసక్తాస సద్రాష్ట్రభరణ పటిమాత్రాస కుంతీకుమారా ! రామాకుంతీకుసత్రా ప్రకటతరవిచిత్ర...' 572127 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పశ్చిమదిద్దళము చతుర్థాశ్వాసము పద్మబంధము TE రామాశశ్రీ సమగ్రారణకృత భయముద్రాననకారనూరా రామాసక్తాస సద్రాష్ట్రభరణ పటిమాత్రాస కుంతీకుమారా ! రామాకుంతీకుసత్రా ప్రకటతరవిచిత్రా పవిత్రాసమారా ! రామాసత్రావిపత్రాశ్రయ నరసురుచి గ్రామసశ్రీకమారా ! రాజా ఉత్తర దిగ్దళ ము - a)>2- ప్రవేశము -off ex (d, 2 c & ² (7) నిర్గమము - b) ౩ ఆ ఏ) 2శ్రీ ----- రా ---- grely ea (g ప్రవేశము. నిర్గమము బోర్గమము ప్రవేశము/ దక్షిణదిగ్ద మా CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri ప్రార్దిద్దళ ము<noinclude><references/></noinclude> 7gv6ayh2ox4mbh7fbl1280a0rwnhqha 104 219249 572128 2026-08-25T21:54:03Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'Хо కావ్యాలంకార సంగ్రహము మను బెద్ద సున్న (చక్రములో వ్రాసి రేకులలోని మూఁడవయక్షరములును నాటివ యక్షరమలును గలిపినచోఁ గవి కృతిపతుల నామములు వచ్చునట్లు రచించిన చో జక్రబంధ మగును. (...' 572128 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>Хо కావ్యాలంకార సంగ్రహము మను బెద్ద సున్న (చక్రములో వ్రాసి రేకులలోని మూఁడవయక్షరములును నాటివ యక్షరమలును గలిపినచోఁ గవి కృతిపతుల నామములు వచ్చునట్లు రచించిన చో జక్రబంధ మగును. (అప్పకవీయ లక్షణము.) ఈ యుదాహరణ పద్యము నందలి మొదటి మూఁడు పాదములలో మూఁడప యక్షరములును, నా పాదాంత మందలి యక్షగత్రయములో మొదటి యక్షరములును గలిపి చదివిన “నారసింహాంకితం' అని వచ్చును, మరల మొదటి మూఁడు పాదములలోని యాఱవ యక్షరములును నా పాదాంతమందలి యారక్షరములలో మొదటి యక్షరములును గలిపి చదివి నచో 6 మూర్తి (తి) కవి కృతి ' అనియును వచ్చును. చక్రబంధము శా. రవీనాకపమూర్తి భాసుర గభీరా విక్రమోహాస్పదా! దరమ్యమతిస్థి రాభరణ విద్యాకృత్యశంకిస్వనా ! వక్షస్సింధుపకన్యగా నరసభ న్యాతిగ్మధీతంత్రజా! దాక్షిణ్యారతనాద వై భవ వినోదా హేమనాగాశ్వదా ! a. -2 మ 33 ర CC-0. Janganwadi med Digitized by Gangotri -నా-<noinclude><references/></noinclude> r1sl129hh9qdtltw61zsgvpwv71ahsj 104 219250 572129 2026-08-25T21:54:12Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '71 చతుర్థాశ్వాస మా XED ఇవి గాక గోమూత్రికా, ఛత్ర, గుచ్ఛ, కండలి, నాగ, కంకణ, మురజి, ఖడ్గ, సర్వతోభద్ర, మాలికా, షరికా, శరయంత్ర, వ్యోమ, వివిడిత, ద్విక్యంగా టక, అర్ధభ్రమక, బాణ, ముసల, కూల, జింకుళ...' 572129 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>71 చతుర్థాశ్వాస మా XED ఇవి గాక గోమూత్రికా, ఛత్ర, గుచ్ఛ, కండలి, నాగ, కంకణ, మురజి, ఖడ్గ, సర్వతోభద్ర, మాలికా, షరికా, శరయంత్ర, వ్యోమ, వివిడిత, ద్విక్యంగా టక, అర్ధభ్రమక, బాణ, ముసల, కూల, జింకుళ, శక్తి, హల, ఉరశ్చక్ర, స్వస్తిక, నంది, ఆవర్త, భృంగార, చామక, ఘంటా, సప్తచక్రిక ప్రభాృతులగు బంధ ములు గలవు. పద్మ బంధములో అష్టదళ, ద్వాదశదళ, షోడశదళ, భేదములు గలవు. ఈ బంధములలోఁ గొన్ని గిడుగు వెంకటరామమూర్తి గారిచేఁ బ్రకటింపఁ బడిన యప్పక నీయ యులో అలాగ పుట మొదలుకొని యున్న పుటలలోఁ జిత్రింపఁ బడియున్నవి. వానినిఁ జూచుకోనవలెను. ఒకవృత్తమునఁ గొన్ని యక్షరములను విడిచి చదివినచో మరొళ్ళవృత్త నేర్ప డును. ఇట్లొక వృత్త హననే రెండు, మూఁ డితర వృత్తములు గర్భితమారై యుండును. ఎట్లన §. మహిత మండలీ హిత్యప్రియం భావు కా'త్యుదార ! వితత భీమాహన విక్రమక్రమ సము ద్యద్వేరి ని ర్భేదనా'భిరామ ! వినుత విశ్రాణన వి భసూపహసితా నూనామం త్మెరుహా' ! నృపేంద్ర ! నినత భూపాలక విస్ఫురన్మకుట ర ం ! మహాత్మ ! వాశ్చాత్య సాహిత్యమువఁ గూడ జొకానొక కాలమున బంధవిలో మాది కావ్యములున్నట్లు 'బెరిడెల్ కీత్' పండితుఁ డిట్లు వ్రాయుచున్నాఁడు. "Nodoubt, we hear in the Alexandrian age as in the latter Roman Poetry (Martial ii86) of such things as Sotadean Verses to be read back wards of simmias making poems, technopaignia, in the form of an axe, or a nightingale's egg of Dosiada's similar feet with an altar so on. It may be that these tricks arose from the practice of writing inscriptions on swords and leaves. History of Sanskrit literature page 127. CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> e4lc5w5w9oeise2u58prslfwx3fync3 104 219251 572130 2026-08-25T21:54:21Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'X కావ్యాలంకార సంగ్రహము -గీ. 'నిరుపమదయాపయోనిధి నిరతభరిత చారుచరిత ! నిర్మలతర | సత్యరుచిర ! తరణికులమణీ! నరసింహ! ధరణిరమణ ! ఘనతర గుణనిధీ!' మను జనులు వొగడ, σσ ఈ సీసపద్యమున నాల్గు పాదముల...' 572130 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>X కావ్యాలంకార సంగ్రహము -గీ. 'నిరుపమదయాపయోనిధి నిరతభరిత చారుచరిత ! నిర్మలతర | సత్యరుచిర ! తరణికులమణీ! నరసింహ! ధరణిరమణ ! ఘనతర గుణనిధీ!' మను జనులు వొగడ, σσ ఈ సీసపద్యమున నాల్గు పాదములందలి ప్రథము వర్ణములును బాదాంతము నందలి మూఁడు వర్ణములును దొలఁగించి చదివినచో మత్తేభవృత్తము వచ్చును. మరియు గీతపద్యమున నాలవపాదమునందలి గుణనిధీ అన్నంలేదనుకఁ గందము వచ్చును. ఇట్టిది గర్భక విత్వము. ఈ భేదములు 'అప్పకవీయము నందలి చతుర్థాశ్వా సమునఁ దుది భాగమునఁ గలవు. చూచుకొనునది. ఈశబ్దాలంకార, బంధ, గర్భకావ్యములు చిత్రకావ్యములనియుఁ జిత్రకవిత్వ మనియును వ్యవహరింపఁబడును. ఈ కావ్యములు రసహీనములగుట నధమ కావ్యము లుగాఁ బేర్కొనఁబడినవి. ఇంకను వినివిషయమును గూలంకషముగాఁ దెలిసికొనఁ దలఁచినవారు సాహిత్యదర్పణమునకు రుచిర' యను వ్యాఖ్యను వ్రాసిన శివదత్త పండితుని 'చిత్రరహస్యము' అను గ్రంధమును జూచునది. ప్రహేళికలు "ప్రహేళయతి సూచయతి భావం నతు స్వరూపార్థమితిప్రహేళికా” స్వరూపార్థము ననఁగా సర్ధస్వరూపమును దెలుపక భావమును సూత్రమును సూచించునది | ప్రహేళిక. ఇది పొడుపుకథ వంటిది. “రసస్య పరిపంధిత్వాన్నా లం కారః ప్రహేళికా” ఇది కావ్యజీవితభూతమగు రసమునకు శత్రువగుటవలన నలం కారము గాదు. క్రీడాగోష్ఠీ విసూదములందును రహస్యసంభాషణములంచును (పెక్కండ్రున్నచోట) ఐరవ్యామోహమునకై యివి యుపయోగపడును. ఇది పదు నాఱు భేదములని దండి చెప్పెను. వీని లక్షణలక్ష్య సంజ్ఞా భేదము లాంధ్రకావ్యా. దర్భమునఁ జూహునది. సాహిత్యదర్పణమున హ్యతాక్షరా, దత్తాక్షరా, చ్యుతదత్తా క్షరా, అక్షరముష్టి, బిందుమతి, అర్థమతి అని యాఱుభేదములు దెలిపెను. సాహిత్యదర్పణమున వ్యుతాక్షరా, దత్తాక్షరా, చ్యుతదత్తాక్షరా ఆమ ప్రహేళికల కుదాహరణ మిచ్చెను. వాని నిటఁ జూపుదుము. "కూజంతి కోకిలాస్సాలే” సాలమునఁ గోకిలలు కూయుచున్నవి, ఇట భర్త, ఆనునక్షరము హ్యతను చేయఁబడినది. రసాలమని యభిప్రాయము. (చ్యుతాక్షరా ప్రహేళికా) CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> aa35z6l4jrj742p7njf2myfm1030vdu 104 219252 572131 2026-08-25T21:54:32Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్థాశ్వాసము XE3 "యౌవనే పుల్లరుంబుజం,, యౌవనమునఁ దామరపువ్వు వికసించినది. ఇట --శయా, అనునక్షర మధికముగా నీయఁబడినది. (దత్తాక్షరా ప్రహేళికా) 6కిం కరోతు కురంగాక్షీ పద నేన నిపీడితా" ప...' 572131 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్థాశ్వాసము XE3 "యౌవనే పుల్లరుంబుజం,, యౌవనమునఁ దామరపువ్వు వికసించినది. ఇట --శయా, అనునక్షర మధికముగా నీయఁబడినది. (దత్తాక్షరా ప్రహేళికా) 6కిం కరోతు కురంగాక్షీ పద నేన నిపీడితా" పదనముచే మిక్కిలి పీడితురాల యిన యువతి యేమిచేయును? ఇట 'మ' వర్ణమును జ్యూతముసేసి 'వ' వర్ణము నొసం గెను. 'మద నేనే' అని భావము. (చ్యుతదత్తాక్షరా ప్రహేళికా) పొసగ ఇందొకచో నొక వర్ణమును దీని వేసియు నొకచో నధికముగా నిచ్చియు నొకచో నొక పర్ణమును దీసి వేసి మరొక వర్ణమును బెట్టియు నుంటచే కున్నది. ఆయావర్ణములు దెలిసికొని యర్థమును బొసగునట్లు చేయవలెను. 'బిందుమతి' యను ప్రహేళిక కాదంబరీ వ్యాఖ్యాక చూపినదాని నిట నుదాహరింతును. ఈక్రింది విధమున బిందువులు (నుషులు) ఇచ్చినచో నా పద్యముమ గనుఁగొనవలెను. అది బిందుమతి. •108°1 త్రిభువనచూడారత్నం మిత్రం సింధోః కుముద్వతీ బంధుః అయముదయతి ఘునృణారుణ రమణీ, వదనోపమశ్చంద్రః ఇతరముల లక్ష్యలక్షణములు ఆంధ్ర సాహిత్యదర్పణమునఁ గలవు. గ్రంథ విస్తరభీతిచే వానిని ఐదలితిని, బంధ, గర్భకావ్యములును బ్రహేళికలును గావ్యాంతర్గడుభూతము లే కాన విస్తరించి తెలుపఁ దలఁపలేదు. శా, భూనాధోత్తమ! జంభభంజన మహాభోగాభిరామక్రియా దానో జ్జృంభిత వారిపూద భరితో దృశ్వార్థినీ వ్రతం !<noinclude><references/></noinclude> 7ra1nuyw1fl6wsuwjweuypjxvpak03f 104 219253 572132 2026-08-25T21:54:53Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము మానామేయ! సుధాబ్ధి నిర్మలగుణా! మాద్యన్మహాయూధన శ్రీనూత్న ప్రథమాన భాగ్యవర! వైరివ్రాత భేది వ్రతా! కం. నీహారశిఖరిశిఖర వ్యూహామితతుహినకణ మహామహిమమహా మోహావ...' 572132 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము మానామేయ! సుధాబ్ధి నిర్మలగుణా! మాద్యన్మహాయూధన శ్రీనూత్న ప్రథమాన భాగ్యవర! వైరివ్రాత భేది వ్రతా! కం. నీహారశిఖరిశిఖర వ్యూహామితతుహినకణ మహామహిమమహా మోహావహవిమతవ రా రోహామణిహారనయ నిరూఢవిహారా ! మిత్రకులభూషణ! యమిత్రకుల భీషణ! విచిత్రమృదు భాషణ! 5 ん F0 చరిత్రమణిహారా ! జైత్రవిశిఖాసన! బలిత్రిపుర శాసన ! పవిత్రుణభావన ! సగోత్ర భృతిధీరా ! తశుభలక్షణ ! సుపాత్రజనరక్షణ ! కుశాత్రయవిచక్షణ ! యకృతిమవిహారా ! తనుతభుజసారా ! గోత్రసమసింధుర ! కళత్రితవసుంధర ! పతత్రిరధబంధుర ! గద్యము ఇది శ్రీ హనుమత్ప్రసాదలబ్ధ కవితాసార సారస్వతాలంకార, నిరంకుశ ప్రతిభా బంధుర, ప్రబంధ పఠన రచనా ధురంధర, ప్రబంధాంక వేంకట రాయభూషణ సుపుత్త, తిమ్మరాజు పాత్ర, సకల భాషావిశేష నిరుపమావధాన శారదామూర్తి మూర్తిప్రణీతంబైన కావ్యాలంకార సంగ్రహం బను మహాప్రబంధంబునందుఁ ద్రివిధదోషనిర్ణయంబును గుణప్రకరణంబును, శబ్దాలంకార సంగ్రహంబు నన్నది చతుర్థాశ్వాసము. CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> 6ig510r7cmdtfhswp0zkjdorbqntj7f 104 219254 572133 2026-08-25T21:55:04Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమాశ్వాసము కం. శ్రీనందన సౌందర్య ! బు ధానండన ! కీ ర్తి విజతహరిచందన ! మే ధానయనిధాన ! దానే దానీంతనకర్ణ ! నర సధరణీశమణీ ! గీ. అవధరింపుము లక్షమ్మలక్ష్యముల నెల్ల ననన ! భవదీయ నామధేయాంక...' 572133 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమాశ్వాసము కం. శ్రీనందన సౌందర్య ! బు ధానండన ! కీ ర్తి విజతహరిచందన ! మే ధానయనిధాన ! దానే దానీంతనకర్ణ ! నర సధరణీశమణీ ! గీ. అవధరింపుము లక్షమ్మలక్ష్యముల నెల్ల ననన ! భవదీయ నామధేయాంకితముగ బహువిభ క్తుల నొనరింతుఁ బడ్య వితతి నింక ఁ జతు రార్థభపదలంకృతులు వరుస. - C ఉపనూ-అసస్వయ - ఉపమేయోపనూ- స్మరణ-రూపక -వరి ణామ—సం దేహ—భ్రాంతిమత్ -అపహ్న వ - ఉల్లేఖ-ఉ త్ప్రేక్షా-అతిశ యో క్తి -స హెూక్తి - వినో క్తి -సమాసోక్తి - వక్రోక్తి - స్వభావో క్లీ- వ్యాజో క్తి -మీలన-సామాన్య - తద్గుణ అతద్గుణ - విరోధాభాన- విశేష-అధిక-విభావనా - విశేషోక్తి -అసంగత - విచిత్ర అన్యోన్య- విషమ - సమ-తుల్య యోగితా -దీపక - ప్రతివస్తూవమా - దృష్టాంత- నిదర్శనా-వ్యతి రేక- శ్లేష-పరికర - ఆక్షేప - వ్యాజస్తుతి - అప్రస్తుత ప్రశంసా-పర్యయో క్తి -ప్రతీప - అనునూన- కావ్యలింగ - అర్థాంతర న్యాస-యథాసంఖ్య-అర్థాపత్తి-పరిసంఖ్యా - ఉత్తర - వికల్ప-సము చ్చయ_సమాధి—భావిక— ప్రత్యనీక - వ్యాఘాత పర్యాయ-సూక్ష్మ- ఉదా త్త-పరివృత్తి-కారణమాలా - ఏకావళీ - మాలాదీపక- సార రసవత్ - పేయ-ఊర్జస్వి - సమాహితంబులన దెబ్బది యలం కారంబులు, అందు రూపక - పరిణామ - సందేహ భ్రాంతిమత్ ఉల్లేఖ- అపహ్నవ-ఉ త్ప్రేక్షా-స్మరణ-తుల్యయోగితా - దీవక - ప్రతివస్తూ సమా-దృష్టాంత - సహోక్తి - వ్యతిరేక - నిదర్శనా-శ్లేషంబులు పది యాఱును బ్రతీయమానా సమ్యంబులు ఉion. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> 1x3wm9dgrzhx4rgenooc4kgr0wojgx5 104 219255 572134 2026-08-25T21:55:19Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'XEL కావ్యాలంకార సంగ్రహము - అను క్త సమాసోక్తి -పర్యాయోక్తి - ఆషేప - వ్యాజస్తుతి-ఉపమేయో పమా-అనన్వయ-అతిశయోక్తి-పరికర-అప్రస్తువప్రశంసా నిమిత్త విశేషోక్తులు పదియును ప్రతీయమానవస్...' 572134 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>XEL కావ్యాలంకార సంగ్రహము - అను క్త సమాసోక్తి -పర్యాయోక్తి - ఆషేప - వ్యాజస్తుతి-ఉపమేయో పమా-అనన్వయ-అతిశయోక్తి-పరికర-అప్రస్తువప్రశంసా నిమిత్త విశేషోక్తులు పదియును ప్రతీయమానవస్తుకంబులు. రసవత్ - ప్రేయ-ఊర్జస్వి-సమాహితములు నాలుగును బ్రతీయ మాన రసభావంబులగు. - - కడమ యు శనిమి త్త విశేషా క్తి సహితంబులగు ను సమాద్యలం కారంబులు (అనఁగా ఉపమా-వినోక్తి - అర్థాంతరన్యాస- నిరోధ - విభావనా-ఉ క్త నిమి త్తవిశేషో కి - విషమ-సము చిత్ర - అధిక- అన్యోన్య - కారణమాలా - ఏశావళీ - వ్యాఘాత - మాలాదీపక కావ్యలింగ – అనుమాన- సార-యథాసంఖ్య - అర్థాపత్తి- పర్యాయ- పరివృత్తి-పరిసంఖ్యా-వికల్ప - సముచ్చయ - సమాధి - ప్రత్యనీక- ప్రతీప-వి శేష- మిూలన - సామాన్య-అసంగతి - తద్గుణ - అతద్గుణ- వ్యాజో క్తి-వక్రో క్తి - స్వభావోక్తి- భావిక - ఉదా త్త-సారములు,) నలువదియు నస్ఫుట ప్రతీయమానౌపమ్య రసభావంబులగు . (అనఁగా వీనియం దేదియుఁ బ్రతీయమానము గాదు.) 3 ప్రతీయమానౌపమ్యములు ౧౬; ప్రతీయమానవన్తుగములు ౧౦; కడమ యుప మాదులు రం; రసవత్, పేయస్, ఊర్జస్వి, సమాహితములు ; 300 త్తము BO అలం కారముఁ లు + రసవదాద్యలం కారములు వినాగా LL అలంకారములు - ప్రతాపరుద్రీయ పాఠానుసారము రసపదాదులు 8. (రసవల్, ప్రేయస్, ఊర్జస్వి, సమాహిత, భావోదయ, భావసంధి, భావశబలతలు.) మొత్తము 83 అలంకారములు. నరస భూపాలీయమున డెబ్బది. నీ, అవని సాధర్మ్యంబు త్రివిధమా భేదప్ర ధాన, భేదప్రధాన, మరియ సుభయప్రధానమై; యొగి దీపకము, తుల్య యోగితయుఁ, బ్రతివస్తూపమయును, దృష్టాంతమును, సహెూక్తియు, నిదర్శన, _CC-0. Jangam ప్రతీపము సతీసము, వ్యతి రేకంబుఁ, బ్రబలు భిన్న Digitized by angotri<noinclude><references/></noinclude> hw73sbjexf4w4xfkns8wcxhxkvwhvg8 104 219256 572135 2026-08-25T21:55:27Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమాశ్వాస రు సామ్యముల్; రూపక సందేహ పరిణామ ములు భ్రాఁతిమద పహ్నుతులు నభిన్న 8. సామ్యధర్మంబు లుల్లేఖసంగతముగ; నుపమ, యుపమేయకోపమయును, ననన్వ యంబు, స్మరణంబుఁ దలఁప భేదావిభేద సహిత స...' 572135 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమాశ్వాస రు సామ్యముల్; రూపక సందేహ పరిణామ ములు భ్రాఁతిమద పహ్నుతులు నభిన్న 8. సామ్యధర్మంబు లుల్లేఖసంగతముగ; నుపమ, యుపమేయకోపమయును, ననన్వ యంబు, స్మరణంబుఁ దలఁప భేదావిభేద సహిత సాధర్మ్యగుణ విశిష్టములు మరియు, భేదప్రధానము, ఆభేదప్రధానము, భేదాభేద ప్రధానము, అని పాధర్శ్యము (సాదృశ్యము) మూఁడువిధములు . దీపకము, తుల్యయోగిత, ప్రతివస్తూపము, దృష్టాం తము, సహోక్తి, నిదర్శన, ప్రతీపము, వ్యతిరేకము ఆను నెనిమిదియు భేదప్రధాన మగు సాదృశ్యముగల యలంకారములు. రూపక, సందేహ, పరిణాము, భ్రాంతి మత్, అపహ్నన, ఉల్లేఖాలంకారముల భేద ప్రధానమగు సాదృశ్యముగల యలం కారములు ఉపమ, ఉపమేయోపమ, అనన్వయము, స్మరణము, అనునవి భేదాభేద ప్రధానమగు సాదృశ్యరూగల యలంకారములు. నీ, అతిశయోక్త్యుత్ప్రేక్ష, లధ్యవసీత మూల; లొగి విభావన, విశేషోక్తి, విషమ ములు, నసంగతి చిత్రము, లతద్గుణాన్యోన్య ములు, భావిక విశేషములు విరోధ జన్యముల్ వ్యాఘాత సహితంబుగాఁగ; స ముచ్చయంబు, వికల్పముఁ, బరిసంఖ్య మల యధాసంఖ్య, మర్థాపత్తియును వాక్య భవములు; పరివృత్తి, ప్రత్యనీక గీ. తద్గుణసమాధులు, వినో క్యుదా తరమము లును, స్వభావోక్తి, లోకవర్తవభవములు; గరిమ ననుమాన కావ్యలింగములు తర్క జంబు లర్థాంతరన్యాస సంగతముగ . M ఆతిశయోక్తి, ఉత్ప్రేక్ష, ఈ రెండును నధ్యవసాయమూలకములు. విభావన, విశేషోక్తి, విషను, అసంగతి, చిత్ర, అతద్గుణ, అన్యోన్య, భావిక, విశేష, వ్యాన తములు విరోధమూలకములు, సముశ్చయ, వికల్ప, పరిసంఖ్య, యథాసంఖ్య, అర్థా CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by Gangotn<noinclude><references/></noinclude> ol1axb9md8al273gp6nevsxjog3my5h 104 219257 572136 2026-08-25T21:55:35Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '_07X కావ్యాలంకార సంగ్రహము సత్త్యలంకారములు వాక్యన్యాయమూలకములు. పరివృత్తి, ప్రత్యనీక, తద్గుణ, సమాధి, వినోక్తి, ఉదాత్త, సమ, స్వభావోక్తులు లోక వ్యవహారమూలకములు. అను మాప, కావ్యలింగ,...' 572136 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>_07X కావ్యాలంకార సంగ్రహము సత్త్యలంకారములు వాక్యన్యాయమూలకములు. పరివృత్తి, ప్రత్యనీక, తద్గుణ, సమాధి, వినోక్తి, ఉదాత్త, సమ, స్వభావోక్తులు లోక వ్యవహారమూలకములు. అను మాప, కావ్యలింగ, అర్థాంతర వ్యాసములు తక్క న్యాయమూలకములు. సీ. కారణమాలి కైకావళీసారమా లాదీపకంబు లుల్లసితశృంఖ లానిచిత్రత్వమూలములు; వ్యాజో క్తి స కోక్తి మీూలన మపహ్ను తిభవములు; పరుగు సమాసోక్తి పరికరంబులు విశే షణజాత చాతుర్యసంభవములు; కడను శ్లేషాద్యలంకారముల్ పూర్వోది తన్యాయనిర పేక్ష తాయుతంబు గీ, లీయలంకారముల కెల్ల ప్రధాన మైన యుపమయ ముందుగా ననుపుగొలిపి యొకటికొకటికి భేదనంల్ ప్రకటములుగ సరవి నెఱిఁగింతు లక్ష్యులక్ష్యమ్ము లెలమి. కారణమాలా, ఏకావళీ, సార, మాలా దీపకాలంకారములు శృంఖలా వైచిత్ర్యమూలములు. వ్యాజోక్తి, వక్రోక్తి, మీలనము అపహ్న పమూలకములం * సమాసోక్తి పరికరములు విశేషణ వైచిత్ర్యమూలకములు . మిగిలిన శ్లేషాద్యలంకార ములు 'కేవలములు. అనఁగా పెట్టిన్యాయమాను ప పేక్షింపనివి. ఈయలం కారములలోఁ బ్రధానమైనది యుపమాలంకారము. నానిని ముందుగాఁ దెలిపెదను మరియుఁ బర స్పర భేదము స్పష్టముగాఁ దెలియునట్లు మిగిలిన యలంకారములకు లక్ష్యలక్షణము అను దెలిపెదను. ౧. ఉపమాలంకారము ఉపమైకా శైలూషీ సంప్రాప్తా చిత్రభూమికా భేదా రంజయతి కావ్యరం గే నృత్యంతీ తద్విదాం చేతః” 'ఉపమ' (అలంకారము) ఒక ఇటి. అది చిత్రవిచిత్రములయిన వేష భేదము ' అను ధరించి కావ్యరంగమున లాస్యమాడంచు నా కావ్యవేత్తల మనస్సును రంజిల్లఁ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> a8wgrmi4hrbu797lf0tdekv6cgyyh45 104 219258 572137 2026-08-25T21:55:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '79 పంచమా శ్వా స మా జేయుచున్నది. ఆనఁగా నీ యుపమాలంకార మృతిగా మార్చినచో మరొక యలం కారమగును. ఎట్లన, 'ముఖము చంద్రునివలె నున్నది' అని సాదృశ్యము వర్ణించినచో మపమ• ఆదియు నుక్తిభేదముచే...' 572137 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>79 పంచమా శ్వా స మా జేయుచున్నది. ఆనఁగా నీ యుపమాలంకార మృతిగా మార్చినచో మరొక యలం కారమగును. ఎట్లన, 'ముఖము చంద్రునివలె నున్నది' అని సాదృశ్యము వర్ణించినచో మపమ• ఆదియు నుక్తిభేదముచే ననేకాలంకారము అగుచున్నది. “ముఖము చంద్రునివలె నున్నది; చంద్రుఁడు ముఖమువలె నున్నాఁడు” అన్నచో నుపమేయోపమ. “ముఖము ముఖముపలె నున్నది” అన్నచో ననన్వయము. “చంద్రుఁడు ముఖమువలె నున్నాఁడు” అన్న చోఁ బ్రతీపము “చంద్రునిఁ జూచి ప్రియా ముఖమును స్మరిం తుము” అన్నచో స్మరణాలంకారము. “ముఖమే చంద్రుఁడు" అన్నచో రూప రము. “ముఖచంద్రుని చేఁ దాపము శమించును” అన్న చోఁ బరిణామాలంకారము. “ఇది ముఖమా? చంద్రుఁడా " అన్నచో సందేహమా. “చంద్రుఁడని చకోరములు నీ ముఖముగూర్చి పరుగిడుచున్నవి” అన్న చో భ్రాంతిమంతము. “చంద్రుఁడని చకోరములును, కములమని కేంట్లును నీముఖమును జూచి మోదించుచున్నవి” అన్న చో - నుల్లేఖము. “ఇది ముఖముగాదు. చంద్రుఁడు” అన్నచో నపహ్ననము. “ఇది చంద్రుఁడు కాఁబోలు” అన్నచో నుత్ప్రేక్ష. “ఇది చంద్రుఁడే' అన్నచో నతిశ యోక్తి. “ముఖము చంద్రపద్మములను జయించినది” అన్న చోఁ దుల్యయోగిత. చంద్రుఁడును నీ ముఖమును రాత్రిపూట శోభిల్లును . " అన్నచో దీపకము. నీ ముఖమునందే నేను బ్రమోద మనుభవింతును. చంద్రునియందే చకోరములు .ప్రమోదపడుమ” అన్న చోఁ బ్రతివస్తూపను. “ఆకాశమానఁ జంద్రుఁడు; భూమి యందు నీముఖము” అన్నచో దృష్టాంతము. “మఖము చంద్రశ్రీని భరించుచున్నది” అన్న నిదర్శ ' నిష్కళంకమగు ముఖము చంద్రు నతిక్రమించుచున్నది . అన్నచో వ్యతి రేకము. “ నీముఖముతోఁ గూడఁ జంద్రుఁడు రాత్రి శోభిల్లుచున్నాఁడు” అన్న సహోక్తి. “ముఖము స్మితచంద్రికలతోఁ దిలక కళంకముతో శోభిల్లు చున్నది” అన్న చో సమాసోక్తి, “ఆజ్ఞేన సదృశం వక్త్రం హరిణాహితసక్తినా” అన్న శ్లేష “ముఖముముందు చంద్రుఁడు నిష్ప్రభుఁడు" అన్నచో నప్రస్తుత - ప్రశంస. ఇట్ల నేకాలంకార రూపములను గ్రహించును. బ్రహ్మజ్ఞానమువలన సమస్త విశ్వము దెలియఁబడిన విధమున నుపమాజ్ఞ్యానమువలన సమస్తాలంకార జ్ఞానమును లభించును. కావున దానినే మొదటఁ జెప్పుచున్నాఁడు. " " ఉపమ సర్వాలంకార బీజభూతముని నామనమతము. అతఁ డన్నియు నౌపమ్య గర్భముగల యలంకారములనే యుదాహరించెను. ఆతిశయోక్తి సర్వాలంకాం బీజ -భూతమని మమ్మట మలేము. -0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> ovt861dlfffvrp3dpd35uex5g49yo3p 104 219259 572138 2026-08-25T21:55:58Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కాము ఉపమాలంకార లక్షణము * సీ, ఉత్ప్రేక్షువ లె నసిద్ధిపముగా, కన స్వయము కై వడి నభిన్నంబు గాక, హీనోపమయుఁబో లె బల సహృద్యము గాక, యువమాన మనఘమై యుండెనేని, శ్లేషంబువలెఁ బదల్లిష్టమాత్...' 572138 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కాము ఉపమాలంకార లక్షణము * సీ, ఉత్ప్రేక్షువ లె నసిద్ధిపముగా, కన స్వయము కై వడి నభిన్నంబు గాక, హీనోపమయుఁబో లె బల సహృద్యము గాక, యువమాన మనఘమై యుండెనేని, శ్లేషంబువలెఁ బదల్లిష్టమాత్రము గాక, సార్థమై యల రూపకాదులక్రియ వ్యంగ్యంబుగాక సామ్యము వాచ్యమగునేని, నౌపమ్యము ప్రతీపమట్లు తలఁపఁ గీ. గ్రమవిపర్యాస సహితంబు గాక యున్న, నలరు నుపమేయకోపము యట్లు సామ్య ధర్మ మినుమాఱువరుసలఁ డడవకున్న, నుపమ యగు; దీని భేదంబు లుగ్గడింతు, * ఇది ప్రతాపరుద్రీయలక్షణమాన కనువాదము. ఆ లక్షణ మిది. అస్వతస్సిద్ధేవ, భిన్నేన, సమ్మ తేన చ ధర్మతః పామ్యమన్యేన వర్ణ్యస్య వాచ్యంచే దేకదో సమా” వర్ణ్యమునకు (ప్రకృతమగు నుపమేయమునకు) స్వతస్సిద్ధమైనట్టియు ననఁగాఁ బ్రసిద్ధమైనట్టియు, నుపమేయముకన్న భిన్న మైనట్టియు, సమ్మతమైనట్టియు ననఁగా హృద్యమైనట్టియు నప్రకృతముతో ధర్మమునుబట్టి సాదృశ్యము వాచ్యరగాఁ జెప్పి నచో నుపమాలంకారమగును. 'స్వతస్సిద్ధేన' అనుదానిచే హీనో సమావ్యావృత్తియు y తధర్మతః' అనుటచే శ్లేషవ్యావృత్తియు, 'వాచ్యం ' అనుటచే రూపకాదివ్యావృత్తియ 'ఏకదా? అనుటచే నుపమేయోపమా వ్యావృత్తియుఁ జేయఁబడినది. ఈ శ్లోకము సకుఁ బై పద్యము వివరణముగా నున్నది. ఈ విద్యానాధ లక్షణమును అప్పయ్యదీక్షితులవారు చిత్రమీమాంసలోఁ బ్రతి పదమును ఖండించి యవ్యాప్యతివ్యాప్తులు నూపి 6 వ్యాపార ఉపమా నాఖ్యో భవేద్యది వివక్షితః ఉపమానిష్పత్తి పర్యంత ముపమాలంకృతిః” ఉపమానవ్యాపార మనఁగా సాదృశ్యవర్ణిన ముపమితిక్రియా నిష్పత్తి పర్యంతము అనఁగా నుపమావన్సు సిద్ధించునని సబడినచో సుపుమూలం కారము' అని<noinclude><references/></noinclude> 6m7jltjvyduoizbayktub4ray8fb8k8 104 219260 572139 2026-08-25T21:56:06Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'లంకార మేయని Å పంచమాశ్వాసము ఉత్ప్రేక్షయం దుపమానము ప్రసిద్ధముగా నుండదు. ఉపమాలంకారమునఁ బ్రసిద్ధము. ఆవన్వయాలంకార హర నుపమానోపమేయము అభిన్నములు, ఇందు భిన్నముల. ఉపమేయముకన్న నుప...' 572139 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>లంకార మేయని Å పంచమాశ్వాసము ఉత్ప్రేక్షయం దుపమానము ప్రసిద్ధముగా నుండదు. ఉపమాలంకారమునఁ బ్రసిద్ధము. ఆవన్వయాలంకార హర నుపమానోపమేయము అభిన్నములు, ఇందు భిన్నముల. ఉపమేయముకన్న నుపమాన ముత్కృష్టముగా నుండవలయును. అప్పుడే యది హృద్యము. హీనోపమయం దది హృద్యముగా నుండదు. (హీమోూపమా పద ముచే నెల్ల దుష్టోపనులను గ్రహింపవలెను.) శ్లేషయందు శబ్దపొమ్యమే కాని యర్థ పామ్య ముండదు. ఉపమయం దగ్ధసామ్యముండును. (శబ్ద సామ్యమున్నను ఉపమా మతము. ఎట్లన, 44 సకలకలం పుర మేతజ్ఞాతం సంప్రతి సుధాంకు బింబమివ'' ( ఈ పురము చంద్రబింబమువలె సకలకలమయ్యెను) అనుచోఁ జంద్రమండలమునకును బురమునకును 'సకలకలత్వము' అను శబ్దముచేతనే సామ్యము. అలంకార సర్వస్వకారుఁ డీ శబ్దసామ్యము నంగీకరింపలేదు. శబ్దసామ్య మున్నచో శ్లేషయేయని యతనిమతము. విద్యాశాధుఁడును వాని ననుసరించెను) రూపక, సం దేహ, భ్రాంతిమత్, ఉల్లేఖ, ఆపహ్నవ, తుల్యయోగితా, దీపక, ప్రతివస్తూపమా, - దృష్టాంత, సహోక్తి, వ్యతిరేక, నిదర్శనలలో సామ్యము వ్యంగ్యముగా భాసిం ఉపమయందు వాచ్యముగా భాసిల్లును. ప్రతీపమునఁ గ్రమవిపర్యాసమగు -నౌపమ్యముండును. అవఁగా ముపమానము నుపమేయముతోఁ బోల్తరు. ఉపమాలంకా -రమున నుపమేయమును నుపమానముతోఁ బోల్తురు. ఉపమేయోపమయందు పామ్యము రెండుకరులు వచ్చును. (ధర్మమర్థమువలెను, నార్థమా ధర్మమువలెను నీయందుఁ - గలవు.) ఉపమాలంకారమున నొక్కతడవ మాత్రమే యుండును. కాఁబట్టి యుప -మాలంకార ముత్ప్రేక్షాదులకన్న విలక్షణమా. వర్ణ్యము, ప్రకృతము, విషయము, ఉపమేయము ఇవి పర్యాయపదములు. -ఆప్రకృతము, అవర్యమ, విషయి, ఉపమానము, ఇవి పర్యాయ పదములు . గీ, ఒనరునది పూర్ణయును లు ప్తయును సనంగ నందు నుపమాన, ముపమేయ మలరు సముత సామ్యవాచకమును గూర్పఁజాలుఁ బూర్ణ; కొన్ని కడమైనలు ప్తయై కొమరు మిగులు. ఈ యుపమాలంకారము పూర్ణోపమా, లుప్తోపమా భేదములచే ద్వివిధము. -పూర్ణోపమ యనఁగా, ఉపమానము, ఉపమేయము, సామాన్యధర్మము (సమలే} సిద్ధాంతించెను. ఆ ఖండనము నిచ్చట గ్రంథవిస్తరథీతిచే పదలితిని. అందుఁ గాపల 'సినవారు చూచుకొనవలెను. CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> 74i9ctmginp5s5px2fi6l459u7sqymi 104 219261 572140 2026-08-25T21:56:24Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము సామ్యవాచకము, ఆన నాలుగంశములం గలది. ఈ నాల్గింటిలో నేది లోపించినను... లుప్తోషము. గీ. అందు సుభయాఖ్య యగుఁ బూర్ణ యార్థి, శ్రాతి, యనఁగ; రఘురామసన్ని భుఁడ నెడి చోట...' 572140 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము సామ్యవాచకము, ఆన నాలుగంశములం గలది. ఈ నాల్గింటిలో నేది లోపించినను... లుప్తోషము. గీ. అందు సుభయాఖ్య యగుఁ బూర్ణ యార్థి, శ్రాతి, యనఁగ; రఘురామసన్ని భుఁడ నెడి చోట నార్థి; కందర్పుఁడునుబోలె నలరుచు౦డు నధివుఁడనుచోట శ్రోతియై యతిశయిల్లు. F పూర్ణోపము ఆర్థి, శ్రాతీ, భేదములచే ద్వివిధము. ఆంధ్రమున సాక్షాత్సాదృ.. శ్యమును దెలుపు (సంస్కృతమున యథా, ఇవాది శబ్దములవలె) వలె, పోలెడ్, ఓయనర్, ఓయన్నట్లు, అనఁగణ్, అనువాని ప్రయోగమున శ్రాతి యనియు, నీషద్వ్యవధానముచే సాదృశ్యమును దెలుపు * సదృళ, సంకాశ, నీకాశ, ప్రతీకాశ, * ఈసాదృశ్యమును దెలుపు పదముల నీక్రిందఁ దెలుపుచున్నాను. ఈ పద్యమ కీ.శే. ఆవ్వారి సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రిగారిది. వా రాంధ్ర కావ్యాదర్శమున నిచ్చిరి. పీ. మాదిరి—కైవడి-మాడ్కిఁ-ఐగిదిఁ-బోల్కిఁ-దెఱఁగున-విధ మునఁ దీరునఁ- క్రియ, గతి-ఛాతి- చందముగా-రీతి-రహి-దేవ - కరణి-జాడ - శ్రీ వి-డంబు, వలె.నట్టు-లటు-అట్లు-ఐలె-పోలె-వరుసను-బోటి వంటి-యొకయు-పోని యట్టి, పోలం మున్నగు శబ్దములు; సరి-ప్రతి-యుద్ది-యెన-జోడు-పోటీయు - నీడు-నూడు, - సవతు.తరము-దీటు-సాటువ- సాటియు-పురు-డచ్చును-సరిపోవును_ సరి తూఁగుచునుండు—వంతులకు వచ్చుచునుండుఁ - బ్రతి-మాఱు - తరబడి-బదులు-సాటి నిభ-సన్నిభ-సమాన-నీకాశ-సం కాశ - తుల్య- ప్రతీకాశ-తులిత-సదృశ, సంవాది-సమ్మితీ-సమ-సదృక్ష - ప్రతిపక్ష-సపక్ష సలక్షణోప, మోపమి-తాభ-సకూప-సజాతీయ- వైరి-సవ-ర్ణానువాది-ప్రఖ్య, ప్రతినిధి-ప్రతిబింబ– ప్రత్యనీక - ప్రతిద్వంది ప్రతిచ్ఛంద పదములు– ప్రతి రూపపద-ంబనురూపపదంబు-వన్యూ నార్థక పదసమూహ-దేశ్య కల్ప-దేశీయాదిక ప్రత్యయంబులు - నడ్డాననాది శబ్దాళియందు వెలయుచుండెడి బహువ్రీహి సమాసంబు- స్పర్ధఁలూ 'నె- జయించె - వైరమూ "నె, ద్రోహ మొన ర్చె-నాక్రోశించె- నెదిరించె గర్జించెఁ-బీడించె–గర్హ సలిపె పవ్వె-నసూయఁ గనంబు చెను సంధి నేసె నీను సహించెఁ జిన్నచూపు చూశె_విడంబించె—శోభగొల్లగొనియె - దాని సౌభాగ్యసంతతి హరించె గీ. దానితో నిరోధించెను, దానితోడఁదులను సరితూఁఁ; దత్పదవులఁ ఐదమిడెఁ; దదను బంధి, తలంబు దానినను గురించెను. నను నిట్టి ముద్దులు సదృశతఁ దెల్పు.<noinclude><references/></noinclude> 1j6gtkx6qdaainkm85l7zln042hzhnr 104 219262 572141 2026-08-25T21:56:33Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమాశ్వాసను ×23 సన్నిభా, ఉపమా పఖ్యాతి శబ్దముల ప్రయోగముచే నార్థి యనియుఁ జెప్పఁబడును. “అతఁడు రఘురామసన్నిభుఁడు అనుచో 'సన్నిభ పద ప్రయోగముచే నార్థియు, “అధిపుఁడు కందర్పుఁడుకుబ...' 572141 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమాశ్వాసను ×23 సన్నిభా, ఉపమా పఖ్యాతి శబ్దముల ప్రయోగముచే నార్థి యనియుఁ జెప్పఁబడును. “అతఁడు రఘురామసన్నిభుఁడు అనుచో 'సన్నిభ పద ప్రయోగముచే నార్థియు, “అధిపుఁడు కందర్పుఁడుకుబోలె వలరురుండు” అనుచోఁ 'బోలెకా' పదప్రయో గముచే శ్రోతియు నగును. కం. ధరయం దారియుఁ ద్రివిధాం తరమయ్యె సమాస, వాక్య, తద్ధితగతమై; తిరముగ వాచ్యసమాసా చరణంబుల ద్వివిధయగుచు శ్రోతియుఁ దనరున్. ఆర్థి సమాసగత, వాక్యగత, తద్ధితగత, యని మువ్విధములు. శ్రాతి వాక్య గత, సమాసగత, యని యాంధ్రమువ ద్వివినమే. (సంస్కృతమున వార్థివలెనే శ్రోతియు త్రివిధ మే.) తద్ధితగత శ్రాతి యేల యాంధ్రమునలేదో తెణపుచున్నాఁడు. కం. అల తద్ధితములయందుం దెలియ 'వతి' ప్రత్యయంబు తెలుఁగున లేమిం గలిగిన కల్పపత్యయ మలరుచు నయ్యార్థియంద యది గనుపట్టున్. తద్ధితములందున్న ‘వతి' ప్రత్యేయము (హరివత్) ఆంధ్రమునఁ బ్రియు క్తము గామిఁ దద్ధితగత శ్రాతి యాంధ్రమున లేదు. (సంస్కృతమున 'హరిరివహరివత్ అని ఇవార్ధమున "వల్ * వచ్చును. తత్ప్రయోగమున శ్రాతి గలదు. 'మృతకల్పుఁడు? ఇత్యాదులందున్న తధిత 'కల్ప స్ప్రత్యయ ప్రయోగమున నార్థియే యగును. కాని శ్రాతి గాదు. (కల్పబాది ప్రయోగేత్వార్ధ్యన) కల్పబాది ప్రత్యయములు ప్రయో గించినచో నార్థియే. కానఁ దద్దితఃతశ్రాతి యాంధ్రమున లేదు. ఉ. కావునఁ బూర్ణ పంచవిధ; కల్గిన లుప్తయు సామ్యధర్మ మి చ్ఛావిధిఁగూర్చకున్న యెడ శ్రోతియు నార్థియునై యథోక్త సం భావన వాక్యయుక్తయు, సమస్తయు, వాక్యసమాస తద్ధిత శ్రీవివశాత్మయై ధరణిఁ జెన్న గు సాయక సంఖ్య నెట్లనన్, 20 కావ్యాదర్శమున శ్రాతీ, ఆర్థి భేదములేమి 'బలె, పోలె' అను కవి గూడా నీ జాబితాలో గలవు. ఈ రెంటినిఁ దీసి వేసిన మిగిలినవి ప్రయోగించినచో చార్థి యని గ్రహింపపలెను. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> ds435v0j5n0mm5ilvvwvicnpkxy3m04 104 219263 572142 2026-08-25T21:56:47Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'મજ చే కావ్యాలంకార సంగ్రహము వెనుక నుడివిన విధ మునఁ బూర్ణోపము యైకువిధములు. లుస్తోపమయు సాధా రణ ధర్మమును బ్రయోగింపవపుడు (అనఁగా 'ధర్మలు స'లో) శ్రాతీ, ఆర్థీ భేదమా ద్వివిధ మై తగును...' 572142 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>મજ చే కావ్యాలంకార సంగ్రహము వెనుక నుడివిన విధ మునఁ బూర్ణోపము యైకువిధములు. లుస్తోపమయు సాధా రణ ధర్మమును బ్రయోగింపవపుడు (అనఁగా 'ధర్మలు స'లో) శ్రాతీ, ఆర్థీ భేదమా ద్వివిధ మై తగును. అందు శ్రాతి వాక్యగత, సమాసగత భేదములచే నిలు తెఱఁ గులు. ఆర్థి వాక్యగత, సమాసగత, తద్ధితగత భేదముల చేఁ ద్రివిధము. మొయి త్తము లుస్తోపమయు నైదు విధములు (పాయక సంఖ్య). సమాసగత - పూర్ణ - ఆర్థి కం. ఈవియుఁ జల్లదనంబును గేవల సౌందర్యగుణము గితికొసఁగఁ గళా భావుకుఁడైన నృసింహ టెక్మావల్లభుఁడమరుఁ బూర్ణ చంద్రోపముఁడై. 6 సృసింహభూపాలుఁ డుపమేయమో; పూర్ణచంద్రుఁ డుపరూనము; ఊపమ యనుపద మ: పమావాచకము ; 'కళాభావుకత్వము' సాధారణధర్మము; ఈ బాలంగంశ ములును బ్రయుక్తములైయుంటఁ బూర్ణోపేను. అందు నిది యార్థి. ఏలన, సాక్షా త్సాదృశ్య పతిపాదక ములగు వలెకా, పోలెక్, ప్రభృతి పదములు గాక 'ఉపమ' ఆను పదము ప్రయు క్తమై యున్నది. మరియు సమానమగు పూర్ణచంద్రపదము “పూర్ణ చంద్రోపముఁడై” అను సమాసమున నున్నది. కావ సమాసగత. వాక్యగత - పూర్ణ - ఆర్థి కం. వెలయుజవరాండ్ర తలఁపుల వలపును నిలుపంగఁజాలు వరరూపమునం జెలఁగుచు నృసింహుఁడలరుల విలుకానికి సాటియయ్యె విశ్రుతలీలన్, సృసింహుఁడు రూపమున “ఆలరుల విలుకానికి సాటియయ్యె,, అను వాక్య మన సుపమాన, ఉపమేయ, సాధారణధర్మ (జవరాండ్ర... రూపము) ఉపమావాడ క్రములు గలవు, కాసఁ బూర్ణోపము. ఇది వాక్యగతము. సాటి, పదముంట నార్థిం తద్ధితిగత - పూర్ణ - ఆర్థి కం, ఏయెడల నియ్యనియ్యం గాయలుగాచిన నృసింహు కరమర్దులకుం CC-0. Jangamwadi Math Collection. Ditized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> svsig71e4vd8jeh3s3oi7pw3d069364 104 219264 572143 2026-08-25T21:56:58Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమాశ్వాసము బాయని వేడ్క ఫలించుచు నాయతగతిఁ గల్పకల్పమై విలసిల్లున్. 022 నృసింహునికర ముపమేయు; కల్పము (కల్పవృక్షము) సమానము; కల్ప ప్రత్యయ ముపమావాచకము. 'ఏయెడల నియ్యనియ్యం గాయలుగ...' 572143 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమాశ్వాసము బాయని వేడ్క ఫలించుచు నాయతగతిఁ గల్పకల్పమై విలసిల్లున్. 022 నృసింహునికర ముపమేయు; కల్పము (కల్పవృక్షము) సమానము; కల్ప ప్రత్యయ ముపమావాచకము. 'ఏయెడల నియ్యనియ్యం గాయలుగాయుట' సాధా రణ ధర్మము, ఇటఁ గల్పకల్పము, అనుచో “కల్పేన ఈషదూనః కల్పకల్పః, అని యగును, ఇటఁ దద్ధితగతపూ గాడి అయితే యిట నొక దోషముగలదు. ఉపమాలంకారమున శబ్దసామ్యము గాక యర్థసామ్యమే యుండవలెనని మున్ను గ్రంథకర్తయే తెలిపెను. కాని "ఇయ్యనియ్యం గాయలు గాయుట,, అను సాధారణధర్మము హస్తమతో నన్వ యించినపుడు "నియ్యగా నియ్యం గాఁ గాయం (కిణములు) కాసె,,ఎనియుఁ, గల్ప వృక్షముతో సస్వయించినపుడు ఇచ్చుటకై యిచ్చుటకై యవఁగా మిక్కిలిగా నిచ్చుటకై కాయలు (పండ్లు) కానీ, పనియును భివ్యార్థములను వహించుచున్నది. కాన నిట శబ్దసామ్యమేకాని యద్ధసామ్యములేదు. మమ్మట మతానుసారముగా నిట్టి యెడలఁగూడ 'సకలకలం పుర మేతర్జాతం సుధాంశుబింబ మివ, అనుచోటియందు వలె సుపమాలంకారమే యగును. (శబ్దసామ్యమున్నను) ప్రతాపరుద్రీయ మతానుసార ముగా (శ్లేషంబువలెఁ ఐదక్లిష్టమాత్రము గాక) నరసభూపాలీయక ర్తయు శబ్దసామ్యము గూడదని తెలిపి తాను శబ్దసామ్యమునే యుదాహరిం చెను . వాక్యగత - పూర్ణ - శ్రాతి కం, దీవియును భువియు భుజంగమ భువనంబును నిండ విమలభూరిప్రభతో దివిజేంద్రతటిని యోయన సవిరళగతిఁబొల్చు నీదు యశము నృసింహా! OL కీర్తి యుపమేయము. దివిజేంద్రతటిని యుపమానము . దివియు ... నిండు టయు, భూరిప్రభగలిగియుంటయు సాధారణ ధర్మము. తటినియోయవ,, అనుచో 'ఓయం, ఉపమావాచకము. కానఁ బూర్ణోపము. ఇది వాక్యగతము. 'ఓయనన్, ఆను నుపమావాచకము సలెస్, పోలెస్, శబ్దములవలె సాక్షాత్సాదృశ్యమును బోధింపదు. కాని యీ గ్రంథకర్త ఓయన్-అనఁగన్ అనువాని ప్రయోగమునందును శ్రాతీ- ఉపమనే యంగీకరించెను. న్యాయముగా 'ఓయసన్' అనునది యుత్ప్రేక్షా వాచకము. తటిని వోలెన్ అని యున్నచో లెస్సగా నుండును vadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> ku242bvhwfgtf5nsu2nozdjmhucaxxm 104 219265 572144 2026-08-25T21:57:07Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'அடே కావ్యాలంకార సంగ్రహము సమాసగత పూర్ణశ్రాతి కం, కరముల శంఖము, చక్రము, నిరవుగ మురమందుఁ జెంది యిందిందనం హరివలె వెలయుడు వౌరా ! నరసాహస! యోబరాజ నరసింహనృపా! పరసింహుఁ డుపమేయము. హరి...' 572144 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>அடே కావ్యాలంకార సంగ్రహము సమాసగత పూర్ణశ్రాతి కం, కరముల శంఖము, చక్రము, నిరవుగ మురమందుఁ జెంది యిందిందనం హరివలె వెలయుడు వౌరా ! నరసాహస! యోబరాజ నరసింహనృపా! పరసింహుఁ డుపమేయము. హరి యుపమానము. పూర్వార్ధము సాధారణ ధర్మము. (ఇటఁగూడ శబ్దసామ్యమే॥ వీలను హరిదాల్చిన శంఖు, చక్ర, ఇందిరలు వేఱు. నిరసభూపాలుఁడు ధరించిన శంఖ, చక్ర (రేఖలు) ఇందిర (శోభ)లు వేలు.) ‘హరివలె అనుపది సమాసము. కావ సమాసగతపూర్ణ, పంచవిధానుపాత్తధర్మలుప్తలు ధర్మము లోపించిన యుపరులు శ్రాతియందు రెండును, నారియందు మూఁడును నుండును. శా. నీదోః ఖడ్గమహీంద్రుఁడోయనఁదగున్; నీ దివ్య తేజోభరం బాదిత్యుండునుబోలెఁ బొల్చు; భవదీయాలాపముల్ వల్ల కీ నాదబ్రహ్మముసాటి; నీకరము మందారోపమానంబు; నీ ప్రాదుర్భావము మాధవాభ్యుదయ కల్పంబౌ నృసింహాధిపా ! • సంస్కృతమన 'ఇవ' శబ్దముతో ఇనేని సమాసో విభగ్యలోపః పూర్వపద ప్రకృతిస్వరత్వం చ” అను సూత్రముచే సమాసము గాని వచ్చుచున్నది. అట నీసమా సమున విభక్తి లోపింపకపోవుట చే జీమూతస్యేవ భావతి ప్రతీకం " మొదలగు స్థలము లందు వ్యస్త సమస్త ప్రయోగములకు భేదమేమి? అని శంక గలుగుచున్నది. వేద మందయినిచో సమాసమగుచో నొక స్వరమును, సమాసము గాకున్నచో మరొక స్వరమును వచ్చును. ఇంకా లోకప్రయోగమున నేమి ప్రయోజనము? అన్న చి చో అగ్ని 8వ రాజః” (అగ్నివంటి రాజు) ఆముచోట అగ్నిరివ' అనునది సమస్త పదము అది ॥రాజన్ ' శబ్దముతో సమనించి “ రాజాహస్సఖిభ్యస్టేచ్" అను సూత్రముచే 'అగ్ని 8వ రాజః' అని 'ఆ'కారాంతమగును. 'అగ్నిరివ' అన్నది వ్యస్తమగుచో 'అగ్నిరిప రాజు అనియే యుండుము. లోక ప్రయోగమున స్వరములేదు. కాని నిట్టి ' ఇవ' శబ్ద ముతో నేర్పడిన సమాసంలో మరొక పదము సమసించి సమపాంత కార్యమును బొందును.” ఆంధ్రమున 'హరివలె ' ఇత్యాదులు వ్యస్తసమస్తము లొక విధముగానే యుండును, ఇట సమస్తమం పనను " Digitized by eGangotri Colec<noinclude><references/></noinclude> b7vpm5qa0uz4ae4adbwgvaj1544pmhz 104 219266 572145 2026-08-25T21:57:17Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '78 పంచమాశ్వాసము ౧. వాక్యగత - శ్రోతీ - అనుపాతధర్మ - లు ప్త нев దోఃఖడ్గ ముపమేయము; అహీంద్రుఁ డుపమానము; 'ఓయజన్ ' ఉపమావాచ కము. సాధారణధర్మము (భయంకరత్వాదులు) లుప్తము. ౨. సమాసగత - శ్రాతీ - అను...' 572145 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>78 పంచమాశ్వాసము ౧. వాక్యగత - శ్రోతీ - అనుపాతధర్మ - లు ప్త нев దోఃఖడ్గ ముపమేయము; అహీంద్రుఁ డుపమానము; 'ఓయజన్ ' ఉపమావాచ కము. సాధారణధర్మము (భయంకరత్వాదులు) లుప్తము. ౨. సమాసగత - శ్రాతీ - అనుపాత్తధర్మ - లుప్త తేజస్సు ఉపమేయు; ‘ఆదిత్యుండును బోలె, అనునెడ వెనుకటి హరివలె, అను నెడవలెనే సమాసము. అందలి ఆదిత్యుండును, అను పద ముపమానమగుట సమాసగతమగు నుపమానము . ఇందుఁగూడ ధర్మవాచకము లేదు. 3. వాక్యగత- ఆర్థీ- అనుపాత్తధర్మ - లు ప్త ఆలాప ముపమేయము; వల్లకీ నాదబ్రహ్మ ముపమానము, 'సాటి, యువమా వాచకము. ఇందును సాధారణధర్మము లేదు. ఇది వాక్యగత యని గ్రంథకర్త నుడివెను. కాని యది ప్రమాదము. ఏలన నాదబ్రహ్మము సాటి, అనునెడ నుప మానము వాక్యగతముగా లేదు. నాదబ్రహ్మము పాటి, అనునది సమాసమే. బ్రహ్మము:తోడ లేక యొక్కపాటి, యని తృతీయ, షష్ఠీ సమాసములలో నొకటి. కావున నాదబ్రహ్మముతోడ పాటి, అన్నతో వాక్యగత యగును. C ర. సమాసగత - ఆర్థీ - అనుపాత్తధర్మ - లు ప్త కరము ఉపమేయము; మందార ముపమానము; ఉపమానపద ముపమావాచ శము; సాధారణధర్మము లేదు. ముందారోపమానంబు, అనుచో 'మందార, పదము సమాసగతమై యున్నది. ౫. తద్ధితగత - - ఆర్థీ - అనుపాతధర్మ - లు ప్త 6ప్రాదుర్భావ, ముపమేయము; అభ్యుదయ, ముపమానము; కల్ప, స్ప్రత్యయ ముపమావాచకము. ఇటను ధర్మము గ్రహింపఁబడలేదు. జగతి నిచ్చి వెల వెలఁ బాఱక కలశాంబునిధిరీతిఁ గసరుకొనక ఈఁగిమ్రాన్వలె ఫలంబిడి జిగితప్పక సురభికై వడిఁ గొలు వరసి యీక కమలారినలె నిచ్చి క్రమ్మఱఁ గైక CC-0. Janganwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> gbse8wwylqwbqbes5xqywzvojbctmh2 104 219267 572146 2026-08-25T21:57:29Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము బలిమాడ్కి నర్థిచే భంగపడక చండాంశుసుతుపోల్కి గుండమార్పులు గాళ వాసవమణిభౌతిఁ ద్రాసమంద గీ. కొసఁగ నేర్తువు యాచక వ్యూహమునకు భూనుతానూస దానవిద్యా నిరూఢఁ బ...' 572146 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము బలిమాడ్కి నర్థిచే భంగపడక చండాంశుసుతుపోల్కి గుండమార్పులు గాళ వాసవమణిభౌతిఁ ద్రాసమంద గీ. కొసఁగ నేర్తువు యాచక వ్యూహమునకు భూనుతానూస దానవిద్యా నిరూఢఁ బొసఁగ నీతోడ నెవ్వా ఁబోల్పవచ్చు? సరనగుణహార! యోబయనరస ధీర! OF కుండమార్పులు = వినిమయము; నరసభూపాలుఁ డుపమేయము . ( ఒసఁగ నేర్చు, సాధారణధర్మము, పోల్పవచ్చు, ఉపమావాచకము. ఎవ్వానిఁ బోల్ప వచ్చును? అను ప్రశ్న చేఁ బోల్పఁదగినాఁడు లేఁడని తేలినది. కాన నుపమానము. లుప్తమైనది. వాచకలు ప్త నీ, దర్పితాహితి నృపోత్తములు నిన్నె దిరింపఁ గలరె ? ధీరోత్తమగండ బిరుద ! వినుతకీర్తి ప్రతాపములు నీచే సమ కట్టునే? యుభయరగండ బిరుద ! అరి వధూతాటంక గరిమంబు నీచేతఁ గలుగునే? గండరగండ బిరుద! పరిపంథి గంధసింధురపంక్తి నీమోల నుండు నే ? గండ భేరుండ బిరుద! గీ. అరుణపరిణతధామ ! రామాభిరామ! రామణీయక నిర్ణీత ప్రసవబాణ | బాణసాహిత్య పరిపాక ! పాక వైరి ! విభవ సౌభాగ్య! యోబభూవిభునృసింహ ! నరసభూపాలుఁ డుపమేయము. 'ఆరుణ పరిణతధామ, రామాభిరామ, అను చోట్ల నున్న ఆరుణుఁడు, రాముఁడు, ఉపమానములు. పరిణతధామత్వము, అభిరా మత్వము, ఆన్రునవి రెండు సమానము అకమ్ముల త్యేకములయిన సాధారణ, ధర్మములు ..<noinclude><references/></noinclude> an4d5x1yte3m66ron6slfx5p2zccizo 104 219268 572147 2026-08-25T21:57:38Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమాశ్వాసము -అరుణ ఇవ పరిణత, అనియు రామ ఇవ అభిరామ, అనియును విగ్రహవాక్యము లుండును. ఇందలి ఇవ, ఉపమావాచకము లుప్తమైనది కాన వాచకలుప్త. ఈ యభి 'ప్రాయమునే గ్రంథకర్త యీ క్రింది పద్యమున...' 572147 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమాశ్వాసము -అరుణ ఇవ పరిణత, అనియు రామ ఇవ అభిరామ, అనియును విగ్రహవాక్యము లుండును. ఇందలి ఇవ, ఉపమావాచకము లుప్తమైనది కాన వాచకలుప్త. ఈ యభి 'ప్రాయమునే గ్రంథకర్త యీ క్రింది పద్యమునఁ జెప్పుచున్నాడు. ఓ అరుణ పరిణతధామ! రామాభిరామ! అనెడుచో భాను కైవడి నలరు కాంతి పంక్తిగలవాఁడు, రామునిపగిదిఁబొల్చు వాఁడు ననువాచకంబు వివక్షి తంబు. ఈ సీసపద్యము పరికరాలంకారమునకుఁ గూడ నుదాహరింపఁబడినది. ఆపరి కరము పెద్దపాదములం దున్నది. ధర్మోపమానలు ప్త -సీ. ఇటు బేసి తేజీల నెనయ మిన్నుల తేరి జోదుపుట్టిన కొండఁ జూచినాఁడ ఇటు నేలజేజేల కెఱుకైన చెంగావి సుదసంబదగుకొండఁ జూచినాఁడ ఇటు తోడెశాతు మైనిడ్డ సొమ్ముల మేఁత సొంపులనెడు కొండఁ జూచినాఁడ ఇటు నల్ల దేవరయింటనంటిన తెల్ల జోటి వాయకొండఁ జూచినాఁడ గీ. నిందునందును నీతోడి యీడు వానిఁ గడఁకతోఁగాన; గానను; గాన; ననుచు నిక్క మేబాసకైనను నిలుచువాఁడ! సరనుతాటోప ! యోబయనరసభూప! وو వరుసగా ముదయాద్రినిఁ, బశ్చిమాద్రిని, మలయాద్రిని, హిమాద్రినిఁ జూచి -తిని నీతో సమానులు లేరు. సరసభూపాలుఁ డుపమేయము. ఉపమానము లుప్తము. ధర్మవాచకము లుప్తము. 'పమానులు, ఉపమావాచకము. ధర్మోపమానములులేమిని ధర్మోప - CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> 0ifu6q2c7oq2t6vqd799sgh76bx3pkj 104 219269 572148 2026-08-25T21:57:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము ధరోపమానవాచకలుప్త మ, మహితప్రాభవమానధుర్య! మితవాఙ్మర్యాద! మీనాంకవి గ్రహ! ముఖ్యాన్వయమూ ర్త శౌర్యరస! మేఘత్యాగ! మైత్రీరమూ- ద్వహ! మేధాన్విత! మాక్తి కాభరణ! మం...' 572148 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము ధరోపమానవాచకలుప్త మ, మహితప్రాభవమానధుర్య! మితవాఙ్మర్యాద! మీనాంకవి గ్రహ! ముఖ్యాన్వయమూ ర్త శౌర్యరస! మేఘత్యాగ! మైత్రీరమూ- ద్వహ! మేధాన్విత! మాక్తి కాభరణ! మంత్రపౌఢ మస్తాంగ స క్తహరిశ్రీచరణాబ్ద! వర్ణిలు గుణాధారా! నృసింహాధిపా! 3. మీనాంక విగ్రహుఁ డనుచో మీ నాంకునియొక్క విగ్రహమువంటి విగ్రహము గలవాఁడు. అని యర్థము, విగ్రహవాక్యమునందలి ఉపమానవాచకమగు మొదటి విగ్రహపదమును, వంటి అను నుపమావాచక పదమును, సాధారణ ధర్మమును లోపించి యున్నవి. వ్యధికరణ బహువ్రీహియందుఁ బూర్వపదమైన యుపమాన పదమునకు నుత్తర పదమైన యువ మేయపదము పరమైనపుడు ఉపమానపదమునకును లోపము. వచ్చును. గీ. అలర మీనాంశవిగ్రహుం డనెడి చోట నిందు మీనాంకు మైవలె నింపుమీఱు విగ్రహముగల్గువాఁడన వెలయుసామ్య వాచకోవమానంబుల సూచితములు. ఆర పై యర్థమే. ఈలుప్తా విభాగమును జిత్రమీమాంసాకర్తయుఁ కావ్యప్రకాశ కారుఁడును బెక్కువిధములఁజూపిరి. ఈ లుప్తా విభాగము వ్యాకరణపాండిత్యముపై నాధారపడియున్నది. ఇందుఁ జారుత్వమేమియుఁ గానరాదు. ఈవిషయమునుద్ద్యోత కారుఁ డిట్లు తెలిపెను. వస్తుతో 2యం పూర్ణాలుప్తా విభాగో వాక్య సమాసక్యాచ్ క్యణాది ప్రత్యయ విశేష గోచంతయా శబ్దశాస్త్ర వ్యుత్పత్తి కాశల పరత్వాత్ ఆగ్ర శాస్త్రే న వ్యుత్పాద్యతా మర్ష తీత్యాహుః, కం. ద్వివిధంబగు సాధర్మ్యము భువి నుపమానోపమేయముల కొక్కటియై తవుటయు, రెంటికి ద్వివిధం బవుటయన; ద్వితీయగతియు నలరు ద్వివిధమై لاو ఈ యుపమాలంకారమున సాధారణధర్మ ముపమానోపమేయముల కొక్కటే యుండుట, ఉపమామోపమేయములకు రెంటికిని రెండుండుట యని ద్వివిధము... రెండ వ విధ ముసుర అ థ . Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> n2qdyk404ltialeyx4h9zs5htsg2dtt 104 219270 572149 2026-08-25T21:57:58Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కం. క్షితి నేకార్థము శబ్ద పంచమాశ్వాసము ద్వితీయంబున సంఘటింప వెలయును వస్తు ప్రతివస్తుత; యగు బింబ ప్రతిబింబత యర్దశబ్దపార్థక్యమున. ఆ సాధారణధర్మము శబ్దద్వయముచే నేకార్థరూపము...' 572149 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కం. క్షితి నేకార్థము శబ్ద పంచమాశ్వాసము ద్వితీయంబున సంఘటింప వెలయును వస్తు ప్రతివస్తుత; యగు బింబ ప్రతిబింబత యర్దశబ్దపార్థక్యమున. ఆ సాధారణధర్మము శబ్దద్వయముచే నేకార్థరూపముగానే చెప్పఁబడినచో వస్తు ప్రతివస్తు భావమనియును, అర్థ, శబ్ద భేదనం చేఁ జెప్పఁబడినచో బింబ ప్రతిబింబ భావమనియును జెప్పఁబడును. “వస్తుతః భిన్న యోరపి ఉపమానోపమేయ ధర్మయోః పరస్పర సాదృశ్యా దభిన్నయోః సృధగుపొదాజం బింబప్రతిబింబభావ ఇశ్యాలంకారిక సమయః” వస్తు స్థితిచే భిన్నము అయ్యును ఉపమానోపమేయ ధర్మములు పరస్పర సాదృశ్యముచే సభిన్నముగా సధ్యవసింపఁబడి (అభేదముగా నిశ్చయింపఁబడి) భిన్నభిన్న శబ్దము లచేఁ జెప్పఁబడుట బింబప్రతిబింబభావనుని యాలంకారికుల సంప్రదాయము, వస్తు ప్రతివస్తూపము కం, అవఃఁ బరిష్కృతమయ్యెన్ రవివంశం బోబశౌరి నరసింహునిచే ; దివి సురతరు భూషితమై నవనవగతిఁ బొల్చు నందనవనంబనఁగ. ఆ రవిసంశ ముపమేయము. నందనవనముపమానము. పరిష్కృతము, భూషి తము అను నేకార్థకమగు శబ్దద్వయ ముచే సామాన్యధర్మము చెప్పఁబడినది. “ ముఖము చంద్రునివలె మనోహరముగా నున్నది" ఇత్యాదికమగు పూర్ణోపములలో 'మమో హరము' అను సాధారణధర్మవాచక మొకటియే గ్రహింపఁబడినది. ఇట రెండు గ్రహింపఁబడి యున్నవి. వస్తు ప్రతివస్తూపమాలంకారమాసకునుఁ బ్రతివస్తూపమాలంకారమునకును భేద మేమన, వస్తు పతివస్తూపమాలంకార మేకవాక్యగతమై యుండును. ప్రతివస్తూప మాలంకారము వాక్యద్వయగతమై యుండును. ఇదియే భేదము. బింబి కం. గురు శౌర్యయుతము; లాయత కరవాలము) సగపు నృసింహ మనభుజయ మరున్ Gangot<noinclude><references/></noinclude> 13jrbhh5cv76zrdyoq2yebcgq4gsju2 104 219271 572150 2026-08-25T21:58:11Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దరళఫణామణి కిరణ కావ్యాలంకార సంగ్రహము స్ఫురణము, జిహ్వాలమైన భోగియుఁ బోలెన్, అలా శౌర్యయుతము, ఆయతకరవాలమును నగు నృసింహుని హస్తము ఫణామణి కాంతియుతమును, దీర్ఘజిహ్వాయుతమును నగు స...' 572150 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దరళఫణామణి కిరణ కావ్యాలంకార సంగ్రహము స్ఫురణము, జిహ్వాలమైన భోగియుఁ బోలెన్, అలా శౌర్యయుతము, ఆయతకరవాలమును నగు నృసింహుని హస్తము ఫణామణి కాంతియుతమును, దీర్ఘజిహ్వాయుతమును నగు సర్పమువలె నున్నది. ఇట నుపమేయ మునకు గురుశౌర్యయుతత్వము, ఆయతకరవాలత్వము అను ధర్మములును, ఉపమాన మనకు ఫణామణికిరణ స్ఫురణము, జిహ్వాలత్వము, అను ధర్మములును భిన్న శబ్దము లచే భిన్నార్థకములుగా గ్రహింపఁబడినవి. కార్యమునకును ఫణామణి కిరణము లకును, గరవాలమునకు జిహ్వకును సాదృశ్యము గలదు. ఈ ధర్మములకుఁ బరస్పర సాదృశ్యముచే న భేదాధ్యవసాయము చేయవలెను. అభేదాధ్యవసాయమన విభేదమని నిశ్చయపఱచుకొనుట, ఇట్టిది బింబ ప్రతిబింబోపము. దృష్టాంతమునను బింబ ప్రతిభావ ముండును. కాని యట వాక్యద్వయముండును. ఇట నొకవాక్యమే. ఈ భేదములేకాక మరికొన్ని విధములగు నుపమా భేదములును గలవు. వానిలోఁ గొన్నింటి సుదాహరింతును. సమస్త వస్తువిష యోపమ ఆ. జె. తమ్మితీపభాతిఁ దనరు నాజవరాలి తమ్మిఁబోని నెమ్మొగమ్మం గ్రమ్మి గండు రేఁటికరణిఁ గమ్మని తేనియల్ నింటి లెస్స ఇట 'జవరాలు తొమ్మితీవవలె, దాని మొగము దమ్మి వలెను? దానిపియుఁడు గండు తేఁటివలెనుండె నని చెప్పుటచే నుపమాలంకారము సర్వావయవవ్యాప్తమై యున్నది. ఏక దేశవివర్తినీ-ఉపమ గీ. కాల్గనులఁబోని నల్లనికలుపపిండు, మోముగమిఁబోలు నెత్తమ్మి పూలచాలు, గబ్బిగుబ్బలకరణిఁ జక్కపలు గాల, నెలసరశ్రీలు పదపదంబందు నలరు మొదటి మూఁడుపాదములందలి యుపమలచే (సరస్సులు స్త్రీలవలెనున్నవి, యను నుపకు స్ఫురించును. సరస్సులను స్త్రీలుగా నుపమించి చెప్పకపోవుటచే నుపమాలంకారము సర్వావయ మర్యాస్తముల లేzed by Gangotri<noinclude><references/></noinclude> f5gvbvck344ec9h6f1mm8owgfz3bxrn 104 219272 572151 2026-08-25T21:58:20Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమా శ్వాస ము మాలో పచు కం. కలిగించుచుండు వెన్నెల పలెఁగన్నుల కెలమిఁ; గల్లువలె మత్త్యుడు; గెలనికి నాకర్షించును బలువుర బాపువ్వుఁబోఁడి ప్రభుతవడః పుషన్; 473 ఇటఁ ఁబువ్వుఁబోఁడి, అ...' 572151 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమా శ్వాస ము మాలో పచు కం. కలిగించుచుండు వెన్నెల పలెఁగన్నుల కెలమిఁ; గల్లువలె మత్త్యుడు; గెలనికి నాకర్షించును బలువుర బాపువ్వుఁబోఁడి ప్రభుతవడః పుషన్; 473 ఇటఁ ఁబువ్వుఁబోఁడి, అను నొక యుప మేయమునకు మూఁడుపమానములం గలవు. ఉపమానమాలగలదు. కాన మాలోపరు. రశనో పమ గీ సతత కాంచనవితరణ జలలవముల నర్థికరమాలఁ దడుపుచున్నట్టిపతికి భణితివలెమతి, యమ్మతిభాతిఁజేఁక, చేతవలెఁగీర్తి, స్వచ్ఛమై చెలఁగుచుండు రశనయన కొడ్డాణము. ఇంక నోడ్డాణమున గజ్జెలుపలెచే యొకదానితో నొకటి సంబంధించిన యుపమానములు గలవు. ఒక యుపములోని యుపమానము రెండవ యుపమలో నుపమేయ మగును. దానిలోని యుపమానము మరొకయుపమలో నుప మేయ మగును. ఇదేవిధముగా సాగిన యుపమ రళనోపమ ఉపమాలంకారమున నుపమానము సుప్రసిద్ధముగా నుండవలెనని సన్ను లక్షణమన నిర్వచింపఁబడినది. కాని 'అభూతో పమ'లోఁ గవి కల్పితమగు నుపమా నముగలదు. ఎట్లన, మరియు దండిశావ్యాదర్శహన ధర్మోపను, వస్తూపము, విపర్యాపోపము, ఆన్యోన్యోపను, నియమోపము, అనియమోపము, సమచ్చయోపము, అతిశయోపన, ఉత్ప్రేక్షితో పను, అద్భుతోపము, మోహోపము, సంశయోపము, నిర్ణయోపమ, శ్లేషోపమ, సమానోపమ, నిందోపము, ప్రశంపోపమ, ఆదిత్యాపాపము, విరోధో పము, ప్రతిషేధోపము, చేటూపను, తత్త్వాఖ్యానోపను, అసాధారణోపమ, అభూ తోపమ, ఆసంభావితో పమ, బహూపమ, విక్రియాపము, మాకోపమ, వాక్యార్థి. పము, ప్రతివస్తూపను, ఈల్యయోగితోపము, హేతూపమ, ఆను ముప్పది రెండు భేద మాలను జూ పెను దీని లక్షణలక్ష్యములను నాంధ్ర కావ్యాదర్శమునఁ గానీ ఆంధ్ర విజ్ఞానసర్వస్వములోని (అలంకారములు, ఆను శబ్దము క్రిందఁ గానీ చూడవలెను. ఈ భేద ములను దరువారివార్డు రులు TAath Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> m2xqyzuni8aa2aliknktm5v0tmcnhl4 104 219273 572152 2026-08-25T21:58:30Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము గీ, 'ఒక్కచోఁ బ్రోపుగాఁజేసి యుంచఁబడిన నిఖిల నీరజప్రభలోని నిగ్గువోలె నీదు నెమ్మొగ మెంతయు పెXడెడి వన నిది యభూతో పమగఁ దెలియఁగఁబడును. విఖిల నీరజ ప్రభలోని...' 572152 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము గీ, 'ఒక్కచోఁ బ్రోపుగాఁజేసి యుంచఁబడిన నిఖిల నీరజప్రభలోని నిగ్గువోలె నీదు నెమ్మొగ మెంతయు పెXడెడి వన నిది యభూతో పమగఁ దెలియఁగఁబడును. విఖిల నీరజ ప్రభలోని నిగ్గు ప్రోగు నేసియుంలు ప్రసిద్ధముగాదు. ఇది కవికల్పితము. ఉభౌ యది వ్యోమ్ని పృథత్ప్రవాహావాకాశగంగా పయసః పఠేతాం లేమోూపమాయేత తమాలనీల మాముక్త ముక్తాలతే మస్య పక్షః. ఆకాశమునందు రెండు వ్యోమగంగా ప్రవాహణులు విడివిడి గాఁ బడినయెడల దానితోఁ దమాలనీలమును ముత్యాలహారములచే నలంకృత మును నగు హరి వక్షమును బోల్పవచ్చును. రెండు వ్యోనుగంగా ప్రవాహములు ప్రవహించుట కవి కల్పితమే. ఆంగ్లమున నుపమాలంకారమును 'Simile ' అందురు. ఆ సాహిత్యమున మన యాలంకారికులు చేసినంత విమర్శను బాశ్చాత్యులు చేయలేదు. పైఁగా మన వారు చూపినన్ని యలంకారములను వారు చూపలేదు. ఉపమా దోషములు నూనత్వమా, అధికత్వము, లింగ భేదము, వచన భేదము, ఆసాదృశ్యము, ఆసంభ చము అని యుపమాదోషము లా ఱువిధములు. దోష ప్రకరణమున హీనోపమ, అధి కోపము, లింగభేదము, వచన భేదము, ఆను నాలుగు దోషములు చెప్పఁబడి యున్నవి. ఇట వానిలోని యవాంతర భేదములును, నితర భేదములును దెలుపుదుము. న్యూనత్వమన సుపమేయముకన్న నుపమానమున నపకృష్టత్వము ; అనిఁ గాఁ దక్కుపతనము; అధికత్వమన నుపమేయముకన్న నుపమానమున నుత్కృష్టత్వము ; అనఁగా నెక్కువతనము. ఈ సూపత్వాధిక్యములు జాతి, ప్రమాణ, ధర్మములంబట్టి ప్రత్యేకముగా మువ్విధములు 4 ౧. జతిగత న్యూనత్వము “చండాలై రిచ యుఙ్మభిస్సాహసం పరమంకృతం” మీరు చండాలురవలె బహు సాహస మొనర్చితిరి. ఇట 'మీరు' ఉపమేయము, 'చండాలురు' ఉపమానము, చండాలు రధమ జాతీయులం, శాన నుత్తమ జాతీయుల పధమజాతీయులతోఁ బోల్చుట య: చితము గాదు. 'చండాల' పదము జాతివాచకము. శాన నిట జాతిగత న్యూసత్వము గలదు. CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> 37ps4vo54xdamqc338y2fqb9xr7nme4 104 219274 572153 2026-08-25T21:58:39Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '74 పంచమాశ్వాసము ౨, జాతిXతాధిక్యము "ఆయం పద్మాసనాసీనశ్చక్రవాళో విరాజతే యుగాదౌ భగవాన్ వేథా వినిర్మిత్సు 8వ ప్రజాః” KOK యుగాడియందుఁ బ్రజలను సృజించు బ్రహ్మదేవునివలెఁ బద్మాసనమున...' 572153 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>74 పంచమాశ్వాసము ౨, జాతిXతాధిక్యము "ఆయం పద్మాసనాసీనశ్చక్రవాళో విరాజతే యుగాదౌ భగవాన్ వేథా వినిర్మిత్సు 8వ ప్రజాః” KOK యుగాడియందుఁ బ్రజలను సృజించు బ్రహ్మదేవునివలెఁ బద్మాసనమున నా సీనమైయున్న చక్రవాకము విరాజిల్లెను. ఇటఁ 'జక్రవాక” ముపమేయము; 'బ్రహ్మదేవుఁ డుపమానము; అల్పమగు నొక పక్షికి జగత్కర్త యగు బ్రహ్మ నుపమానముగాఁ జేయుట యను చితమగు నాధిక్యము. బ్రహ్మ జాతివాచకము. ఇది జాతి తాధిక్యము. 3. ప్రమాణగత న్యూనత్వము "వహ్నిన్ఫులింగ ఇవ భానురయం చ కాప్తి” ఈ సూర్యుఁడు నిప్పుకణమువలె వెలుఁగుచున్నాఁడు. ప్రమాణమనఁగాఁ బరి మాణము. పరిమాణమునుబట్టి సూర్యుఁడు పెద్దవాఁడు. నిప్పుకణము చిన్నది. ఇటి -సుపమేయమగు సూర్యునియండుకున్న నుపమానమగు వహ్నిన్ఫులింగమునఁ బ్రమాణ గత న్యూనత్వము గోచరించుచున్నది. ౪, ప్రమాణగ తాధిక్యము పాతాళ మిద నాభిస్తే పర్వతా వివ దస్తనా వేణీదండపురం కాళిందీ పాఠ సన్నిభః. నీ నాభి పాతాళముపలె నున్నది. నీ స్తనములం కొండలవలె నున్నవి. నీ వేజ్ - దండము కాళిందీప్రవాహమువలె నున్నది. ఇట నాభి, చన్నులు, జడ, అనునవి యుపమేయములం. వరుసగా దీనికిఁ బాతాళము, కొండలు, కాళిందీ ప్రవాహము, అనునవి యుపమానములు. ఉపమేయ పదార్థములకన్న నీ యుపమాన పదార్థములు పరిమాణమును బట్టి పెద్దవి. ఇట సాదృశ్య ముచితము గాలేదు. దోమ ప్రకరణములో ననుచితమను దోషము గలదు. ఈ న్యూపత్వాధిక్యదోషములంటే చేరును. స్పష్ట ప్రతీతికై యిటఁ జూపితిని కవిసమయప్రసిద్ధి యున్నచో జాతి, ప్రమాణగత న్యూ త్వాధిక్యములు దోష ములు గావు. ఎట్లన, “తవానన సమశ్చంద్ర శ్చంద్రతుల్యం త్వదాననం శం మధ్యం ద్వ్య ణుక సన్నిభంగ Digued by Gangotri<noinclude><references/></noinclude> 75n58lerrvmxdc400f8ksr85jhjtklz 104 219275 572154 2026-08-25T21:58:51Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'xox కావ్యాలంకార సంగ్రహము చంద్రుఁడు నీ ముఖసదృశుఁడు. నీ ముఖము చంద్రతుల్యము. ద్వణుకము - నీ నడిమితో సమానమః. నీ నడుము ద్వణు సమము. ఇటఁ "జంద్రుఁడు నీ ముఖసదృశుఁడు” అనుచోట వాస్తవముగా న...' 572154 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>xox కావ్యాలంకార సంగ్రహము చంద్రుఁడు నీ ముఖసదృశుఁడు. నీ ముఖము చంద్రతుల్యము. ద్వణుకము - నీ నడిమితో సమానమః. నీ నడుము ద్వణు సమము. ఇటఁ "జంద్రుఁడు నీ ముఖసదృశుఁడు” అనుచోట వాస్తవముగా నుప మానమున జాతిగతమ్యాసత్వము, “నీ మఖము చంద్రతుల్యము” అనుచో నుపమాన ముస జాతి, తాధిక్యములును గలవు. అట్లే 'ద్వ్యణుకము నీ నడిమితో సమానము అనుచో నుపమానమునఁ బ్రమాణగత న్యూనత్వమును, “నీ నడుము ద్వృణుక సమము ” ఆనుచో నుపమానమునఁ బ్రమాణ్నతాధిక్యమును గలవు. అయినను ముఖచంద్రుల కును, ద్వ్యణుక మధ్యములకును సామ్యము కవిసమయ ప్రసిద్ధము. కాన ములు గావు. ౫. ధర్మగత న్యూనత్వము స ముని గ్లాంఛితో మాంజ్యా కృష్ణాజినపటం వహణా వ్యరాజన్నీలజీమూత భాగాక్లిష్ట ఇవాంకుమాడా. ముంజెత్రాటిని ధరించి కృష్ణాజినమును వహించియున్న యాముని నల్లని. మబ్బును దాకుచున్న సూర్యునివలె భాసిల్లెను. ఇటి ముని యుపమేయము; సూర్యుఁ డుపమానము; “ ముంబై క్రాటిని ధరించి. కృష్ణాజినమును వహించియున్న” యనునది బింబ ప్రతిబింబభావరూప సాధారణ ధర్మమున బింబముగా గ్రహింపఁబడినది. 'నల్లని మబ్బును దాఁకుచున్న' అనునది ప్రతిబింబము గాఁ గ్రహింపఁబడిన సాధారణ ధర్మము. బింబమునఁ గల 'ముందె దానికి బ్రతిబింబమున నేదియును లేదు. ప్రతిబింబము కూడ బింఐ. మంత యుండునుగ దా ఇట బింబ మధికముగను ప్రతిబింబము న్యూనముగను నున్నది. కాన బింబ ప్రతిబింబ భావరూప సాధారణ ధర్మగత న్యూనత్వదోషము. ఇది 'న్యూమోపను' యని దోషప్రకరణమున సుదాహృతమై యున్నది. 'మెఱుపుతో నల్లని మబ్బును దాఁకుచున్న' అని ప్రతిబింబమున్నచో సరిపడును . L. ధర్మగ తాధిక్య దోషము స పీతవాసాః ప్రగృహీతళార్గో మనోజ్ఞ భీమం పపు రాప కృష్ణః శతహ్రడీంద్రాయుధ వాన్నిళాయాం సంసృజ్యమాన శృళినేష మేమః" మెఱుఁగుఁదీఁగయు, నింద్రచాపమును, జంద్రబింబమును గల మేమునివలెఁ బచ్చవలువయు, శార్ధధనుస్సును గల శ్రీకృష్ణుఁడు మనోజ్ఞమును, భయంకరము నగు. రూపమును బొందెను. CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> qykfxiylmfjgdyjhe671itg2360l8of 104 219276 572155 2026-08-25T21:59:02Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమాశ్వాసము 20 ఇటఁ గృష్ణుఁ డుపమేయము; మేముఁ డుపమానము. బింబ ప్రతిబింబ భావ -రూప సాధారణధర్మమున బింబరూపముగా స్వీకరింపఁబడిన 'పచ్చవలువయు కార్జ 告 ధనుస్సు' అనుదానికన్నఁ బ్రతిబింబమ...' 572155 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమాశ్వాసము 20 ఇటఁ గృష్ణుఁ డుపమేయము; మేముఁ డుపమానము. బింబ ప్రతిబింబ భావ -రూప సాధారణధర్మమున బింబరూపముగా స్వీకరింపఁబడిన 'పచ్చవలువయు కార్జ 告 ధనుస్సు' అనుదానికన్నఁ బ్రతిబింబముగా గ్రహింపఁబడిన "మెఱుఁగుఁదీఁగయు, నింద్రచాపమును, జంద్రబింబము”ను నేను దానిలోఁ 'జంద్రబింబము ' అధికము. కాన నిది ధర్మగతాధిక్యదోషము. దీనినే 'యధికోపమ' యను పేరితో దోష ప్రకరణమున గ్రంథకర్త యుదాహరించెను. ౭. లింగ భేదము "భాగ్యాభావాత్కరస్థోఒపి చింతారత్న మివచ్యుత దురదృష్టము వలన వాచేతఁజిక్కియుఁ (చిక్కినదయ్య) జింతారత్నమువలె జాతిపోయినది. ఇట నాంధ్రభాషలో పెట్టి దోషమును గానరాదు. కాని సంస్కృతమున చింతారత్నం' నపుంసకము. 'చ్యుత" అనునది పుంలింగము. విశేషణ వాచకమైన 'చ్యుతః పదము విశేవ్యమైన 'చింతారత్నం' పదముతో నెట్టన్వయించును ? కాన నిట లింగ భేద దోషము. ఇది చూపఁబడినది. ౮. వచన భేదము సక్తవో భక్షితాః దేవ! శుద్ధాకులవధూ 8వ. ఓ దేవ | సక్తువులు శుద్ధమగు కుల వధువు వలె భక్షింపఁబడినవి. (అనుభ -వింపఁబడినవి.). ఇట సక్తువు అంప మేయము. కులవధు వుపమానము • ఉపమేయము బహువచ సమానను ఉపమాన మేకవచనమువను గలవు. ఇది వచనభేద దోషము. అసాదృశ్య దోషము "గ్రధ్నామి కావ్యళశివం వితతార్థరశ్మిం” విపులమగు నర్థము అనుకిరణములం -గల కావ్యమను చంద్రునిఁ గూర్తును. లోకమున నర్థములకును గిరణములకును సాదృశ్య మప్రసిద్ధము. అట్లే కావ్య శశిబింబములకును సామ్య మప్రసిద్ధమే. దీనినిఁ గవికల్పితో పముగా నేల గణింప రా రామణీయక మున్నయెడలనే కవికల్పితో పము స్వీకరింపఁ -బడును. ఇట రామణీయకములేమిఁ గవికల్పితో పమ గాదు. కాని కవిసరుయ ప్రసిద్ధి యున్నచో వసాదృశ్యము గోషముగాదు. ఎట్ల<noinclude><references/></noinclude> j6dabjf7m5vm09v0r2dtql3yo3ojcp5 104 219277 572156 2026-08-25T21:59:12Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము ఇటఁ గీర్తికిఁ దెల్లఁదనము కవిసమయ ప్రసిద్ధము. దోవ ప్రకరణమునఁ గవి.. సమయములను జూపితిమి. చంద్రునికినిఁ గీర్తికిని సాదృశ్యము లేకున్నను గవిసమయ- ప్రసిద్ధను...' 572156 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము ఇటఁ గీర్తికిఁ దెల్లఁదనము కవిసమయ ప్రసిద్ధము. దోవ ప్రకరణమునఁ గవి.. సమయములను జూపితిమి. చంద్రునికినిఁ గీర్తికిని సాదృశ్యము లేకున్నను గవిసమయ- ప్రసిద్ధనుగుట దోషము గాదు. LO, అసంభఐదోషము ని పేరు రాస్యా శివ తస్య దీప్తాళ్ళరా ధనుర్మండల మధ్యభాజః జాన్జ్వల్యమానా ఇవ వారిధారా దినార్థభాజః పరివేషణో 2ర్కార్. మట్టమధ్యాహ్నమునఁ బరివేషము చుట్టుకొనియున్న సూర్యునినుండి వేఁడినీటి ధారలపలె ధనుర్మండలమధ్యగతుఁడగు నతనినుండి బాణములు వడెను. ఇట సూర్యమండలమునుండి వేఁడినీటిధారలు పడుట యసంభవము. ఉపమేయగతమగు 'నసంభావికత్వము'ను వివక్షించునపుడు అసంభవము దోషముగాదు. ఎట్లప, చంద్రభించాదివ విషం చందనాది వచానలః పరుషా వారితో వస్త్రాత్ . చంద్రబింబమునుండి విషమువలెఁ జందనమునుండి యగ్ని వలె నతని వెంగము నుండి పరుష వాక్కు (బొత్తిగా వెలువడదు.) ఇట నుపమేయముగు పరుష వాక్కునకు “చంద్రబింబమునుండి వివ మెట్లసంభవమో, చందనమునుండి యగ్ని యెట్లసంభ వమో” యని యసంభావితములగు నుపమానములు గ్రహింపఁబడినవి. వీనిచే నుప మేయగతమగు నసంభావితత్వము వ్యక్తమగును. కాన దోషము గాదు. కాలపురుష భేదమును గూర్త దోషముగాఁ గొందఱు గణించిరి. కాని భాషలోఁ బెక్కుదాహరణములు గలవు. దోమప్రకరణము నందలి భిన్న లింగ, భిన్న వచన దోషమునఁ గల “వలింగ వచనే భిన్నే” ఇత్యాదికమును జూచునది. ౨. అనన్వయము కం. సరసంబగు నొక్కటికే ధరనుపమానోపమేయ ధర్మము తిరమై పరగిన ననన్వయంబగు సరయంగా దీని లక్ష్య మాపాదింతున్ , SF ఒకేవస్తు వుపమానముగను, ఉపమేయముగను జెప్పినచో ననన్వయాలంకారము ... శం. నీదయకు నీడుజోడగు నీదయ; నీజయముసాటి నీజయమిలలో; CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> 9dn0z2z3cxo4dgk4i793fcppr87r3zh 104 219278 572157 2026-08-25T21:59:20Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమాశ్వాస మా M నీదానమునకు నెనయగు నీదానము; నీకు సాటి నీవె; నృసింహా! 3 నీ దయ నీ దయవంటిది; నీ జయము నీ జయ మువంటిది; నీ దావము నీ దాన ముపంటిది. నీకు సాటి నీవే. ఇట నొశివన్తు వుపమానముగను...' 572157 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమాశ్వాస మా M నీదానమునకు నెనయగు నీదానము; నీకు సాటి నీవె; నృసింహా! 3 నీ దయ నీ దయవంటిది; నీ జయము నీ జయ మువంటిది; నీ దావము నీ దాన ముపంటిది. నీకు సాటి నీవే. ఇట నొశివన్తు వుపమానముగను సుపమేయముగను నున్నది. ఇట్లే XXనం గగవాకారం సాగరస్సాగరోపనః రామరావణయోర్యుద్ధం రామరావణయోరిన XXనము XXనాకారము; సాగరము సాగరముపలె నున్నది. రామరావణ యుద్ధము రామరావణయుద్ధమువలె నున్నది. దీనివలన సదృశమైన ద్వితీయవస్తువు లేదని స్ఫురించును. ఈ యనన్వయాలంకారమున శబ్ద, అర్థ పౌనరుక్త్యము గలదు. కాన లాటాను ప్రాసము (కరములు కరములు) గాదా ? యని శంక పొడముచున్నది. అయితే యనన్వయాలంకారమున నర్ధపౌనరుక్త్యమే ప్రధానము గాని శబ్దపౌనరుక్త్యము ప్రధా నముగాదు. 6Xగనము గగనమువలె నున్నది? ఆవియే చెప్పనక్కఅలేదు. గగన మాకాశముపలె నన్నదన్నను సనన్వయాలంకార మే. కాని యుద్దేశ్య ప్రతిని ర్దేశ్యమలం దైకరూప్యము లేకున్న చోఁ బ్రక్రమదోషభంగము వచ్చును. కానీ శబ్దపౌనరుక్త్యా మానుషంగికమే. లాటానుప్రాసమాన శబ్దార్థోభయ పౌనరుక్త్య మవశ్యము. కం. 3. ఉపమేయోపము నుప మేయం బుపమానముఁబోల, మఱియు నుపమానంబా యుపమేయముఁ బోలఁగఁదగు నుపమేయోపమయనంగ; నొగి నెట్లన్నన్. 30 ఉపమేయ ముఫమానయును, ఉపమాన ముపమేయమును బోలినట్లు పర్యాయ మునఁ జెప్పినచో నుపమేయోపమ యగును. దీనిచే సదృశమైన తృతీయ వస్తువు లేదని సారాంశము తేలును . దీని కన్యోన్యోపమ యనియుఁ, బర్యాయోపమ యని యును నామాంతరములు, కం. శరణాగత భరణంబున నరసింహునిసాటివచ్చు నరసాహస్యు శ్రీ |zed by eGangotri-<noinclude><references/></noinclude> 2dwbqo8nzzoku7geyb8v5dg3t2nci65 104 219279 572158 2026-08-25T21:59:29Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'XFO కావ్యాలంకార సంగ్రహము నరసింహుఁ, డితనికెనయా నరసింహుఁడెకాక యితర నరులకు వశమే? 3.9 ఈ నరసింహుఁ డా నరసింహుని పాటి; ఈ నరసింహున కా నరసింహుఁడు పాటి. ఇటఁ దృతీయమగు సదృశ వస్తువు లేదని ని...' 572158 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>XFO కావ్యాలంకార సంగ్రహము నరసింహుఁ, డితనికెనయా నరసింహుఁడెకాక యితర నరులకు వశమే? 3.9 ఈ నరసింహుఁ డా నరసింహుని పాటి; ఈ నరసింహున కా నరసింహుఁడు పాటి. ఇటఁ దృతీయమగు సదృశ వస్తువు లేదని నిష్కర్షము. ౪. స్మరణము కం. ధర నౌకవస్తువుఁ గనుఁగొని వరుసం దత్సదృశమైన వస్తువుఁడలఁ స్మరణంబని పాటింపుడు రరయ సలంకార వేత్త లదియెట్లన్నన్ 33 ఒక వస్తువును గాంచి దానివంటి మరొక వస్తువును స్మరించినచో స్మరి ణాలంకారము. కం, ఇల నుత్స్యయంత్ర మేయను విలుపూనిన శ్రీనృసింహవిభుఁగాంచి జనుల్ దలఁపుదురు ద్రుపదక న్యా కలితశరగ్రహణ నమితకార్ముకుఁ బార్థున్, 38' మత్స్యయంత్రము నేయుటకై విల్లెత్తిన వారి సభూపాలునిఁ జూచి ద్రౌపదినిఁ బెండ్లాడుటకై మత్స్యయంత్రమేయఁబూనిన యర్జునుని దలంతురు. ఇట విషయము స్పష్టము, కేవల సదృళవస్తుస్మరణమే కాక వస్తుసంబంధిస్మరణము గూడ స్మరణాలం కారమే, ఎట్లన సౌమిత్రే! నను సేవ్యతాం కుతలం చండాంశు రుజ్జృంభతే; చండాంశోర్నిశి కా కథా? రఘుపతే! చంద్రో2య మున్మీలతి వత్సైతద్విదితం కథం ను భవతా! ధత్తే కురంగం యతః క్వానీ ప్రేయసి | పోకురంగనయనే! చంద్రాననే జానకి| 1 శ్రీరాముఁడు లక్ష్మణునితో ననుచున్నాఁడు. " లక్ష్మణా! ఎండ గాయు చున్నది. చెట్టునీడకుఁ బద 1 (లక్ష్మణుఁడు) శ్రీరామా ! రాత్రి సూర్యుఁ చంద్రుఁడు వెన్నెల గాయుచున్నాఁడు. (రాముఁడు) నీకు చంద్రుఁడని CC. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri డెక్కడ తెలిసి<noinclude><references/></noinclude> kdxeiw62j5y6ol7clfy2mbggzubp5nj 104 219280 572159 2026-08-25T21:59:38Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమాశ్వాసము XF5 వది? (లక్ష్మణుఁడు) అందుఁ గురంగమున్నది. (రాముఁడు) హా కురంగవయనా! సీతా! ఎటనుంటివి. ఇటఁ గురంగ పదశ్రవణము చేఁ దత్సంబంధి వయనస్మరణమును దానిచే సీతా స్మరణమును గలిగినది. 2...' 572159 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమాశ్వాసము XF5 వది? (లక్ష్మణుఁడు) అందుఁ గురంగమున్నది. (రాముఁడు) హా కురంగవయనా! సీతా! ఎటనుంటివి. ఇటఁ గురంగ పదశ్రవణము చేఁ దత్సంబంధి వయనస్మరణమును దానిచే సీతా స్మరణమును గలిగినది. 2. రూపకము మం, అలసం దేహముమాడ్కి ఁ గాక యుపమేయంబెన్న నచ్ఛన్నమై యలఫూత్ప్రేక్షయు నా నభిన్న మతిజంబై యుండ, కారోప మి పలరంగాఁ బ్రకృతోపయోగి పరిణామారోపతుల్యంబుగా, కలయారోపితమందు రంజనము సేయన్ రూపకం బైతగున్, 32 అన్యత్ర అన్యధర్మారో పమారోప మనఁబడును. ఎట్లనఁ జంద్రత్వము చంద్ర. ధర్మము. దానిని ముఖమునం దారోపించుట యారోపము. సందేహాలం కారమున నుప మేయము ఛన్నమై యనఁగాఁ ది రోహితమై యుండును. ఎట్లవ “ఇది ముఖమా?. చంద్రుఁడా?” అనుచో నుపమేయమగు ముఖము సందేహవిషయ మగుటవలన మప మానమగు చంద్రునిచేఁ దిరోహితమగును. రూపకమున నట్లుపమానముచేఁ దిరోహి తముగాదు. ఉత్ప్రేక్ష యధ్యవసాయగర్భము, అనఁగాఁ బైక భేదము దోఁపకున్నను లోపల సభేద మిమిడియేయున్నది. రూపకమున నభేదమేకాని యధ్యవసాయము లేదు. అధ్యవసాయమన సభేదప్రతిపత్తి, ప్రకృతాప్రకృతముల కభేవజ్ఞానము. పరిణా మమున నారోపము ప్రకృతోపయోగి యగును. అనఁగా నప్రకృతము ప్రకృతస్వరూప ముతో నుపయోగపడును. రూపకమున పట్లు ప్రకృతాత్మముగాఁ బరిణమింపదు. రూపకమున నారోపము రంజనమాత్రమే॥ రంజనమన రంగువేయుట యని వ్యుత్పత్త్య ర్థము. రంగు చేసినపుడు మొదటిదగు తెల్లరంగుమాత్రమే రెండవరంగుచేఁ గప్పిచేయఁ బడును. పస్తువే కప్పివేయఁబడకు. అట్లే రూపకమువఁ ఐకృతవస్తువునం దప్ర కృతవస్తువుయొక్క ధర్మారోపము చేయఁబడును. ఆ యా యలంకారములు వచ్చి నపుడు దృష్టాంతములమీఁదఁ జూపఁబడి విభేదము విస్పష్టముగాఁ దెలియును. రూప ఏవ రూపకం, రూపము యొక్క యారోపణమే రూపకము. దీని కాంగ్లమున Metapber అని వ్యవహారము, కం. అరయ రసజ్ఞులమతమున నరుదగు నీరూపకంబు సావయవంబున్ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> qk8w1yv5ittqfcjpjfawio6odsferj3 104 219281 572160 2026-08-25T21:59:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము నిరవయనవంబును వరుసం బద్రివిధభావమునొందున్, 3L ఈ రూపకము సావయపము (ఆవయవములు గలది) నిరవయవము (అప యవములు లేనిది) పరంపరితము, అని మువ్విధములం • చ. అరయ సమ స్తవస్తువ...' 572160 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము నిరవయనవంబును వరుసం బద్రివిధభావమునొందున్, 3L ఈ రూపకము సావయపము (ఆవయవములు గలది) నిరవయవము (అప యవములు లేనిది) పరంపరితము, అని మువ్విధములం • చ. అరయ సమ స్తవస్తువిషయంబును, నేకతల ప్రవర్తియై యరుదుగఁబొల్చు సావయవ; మవ్వలఁ గేవల, మూలికాఖ్యమా నిరవయవంబు; క్లిష్టమును, నేర్పున శ్లేష విహీనమౌఁ, బరం పరితము; తత్ప్రభేదములఁ బాయక కేవలమాలికాఖ్యయాన్, 32 సావయవరూపకము సమస్తవస్తువిషయరూపకము, ఏకదేశవివర్తిరూపకము అనియు, నిధిషయవము కేవలరూపకము, మాలారూపకమనియుఁ, బరం పరితము, శివల క్లిష్ట పరంపరితము కేవలా క్లిష్ట పరంపరితమా, క్లిష్టమాలా సరంపరితము, అక్లిష్ట మాలా పరంపరితము, అనియు నెంత్త మెనిమీది విధములు కం. కావున రూపక మ ధావహమగు; లక్షణంబు లలలక్ష్యంబుల్ వావిరి నొనర్తు వీనికి భావజధనుర సమరస విభాసిత భరణిన్. స్పష్టము. కం. అవయనియు నవయవంబులు వివరింప సమస్తవస్తు విషయం; బిలలో నవయవి యవయవ గమ్యం బవునది యేక తలపర్తి యగు నెట్లన్నర్. 35 3F అవయవియు దాని యవయవములును సమగ్రముగా నిరూపింపఁబడినచో సమస్తవస్తువిషయ సావయవరూపకము • అవయవ నిరూపణచే నవయవి గమ్యమాన మగుచో సేక దేశ వివర్తిరూపకము. ౧. సమస్త వస్తు విషయ సావయవరూపక ము హినుశైలద్వీపదీప్తం, బినమణిమహితం, బిందుశంఖాభిరామం, బమరాంభోమత్స్యయుక్తం, బహిపలహరికం, బభ్రశైవాలజాలం CC-0. Jaamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> a1h7ue6r45v5u4ukhv90le8pxk6rksg 104 219282 572161 2026-08-25T21:59:57Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '75 పంచమాశ్వాసమ XF3 బమితాశాకుుభి సక్రం, బజహదుడుకణం, బాత్తసంధ్యా ప్రవాళం బమరు శ్రీవార సిం హెూద్యతవిశద యశోహారి దుద్ధాబ్ధి వేడ్కన్, హిమపంలేనును ద్వీపముతో, సూర్యుఁడను మణితోఁ, జంద...' 572161 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>75 పంచమాశ్వాసమ XF3 బమితాశాకుుభి సక్రం, బజహదుడుకణం, బాత్తసంధ్యా ప్రవాళం బమరు శ్రీవార సిం హెూద్యతవిశద యశోహారి దుద్ధాబ్ధి వేడ్కన్, హిమపంలేనును ద్వీపముతో, సూర్యుఁడను మణితోఁ, జంద్రుఁడను శంఖ ముతో, గంగానది యను మత్స్యేముతో, నాది శేషుఁ దము తరంగముతో, మేఘ మను శైవాలముతో, దిగ్గజములను సక్రములతో, నక్షత్రము లను కణములతో, సంధ్యాకాలమును పగడముతో, నరసభూపాలుని కీర్తియను పాలసమాద్రమమరును. పాలసంద్ర సుపయవి. దాని సమస్తావయవములును నిరూపింపఁబడినవి. ఇట రూప కము సమస్తానయవ వ్యాప్తమైయున్నది. ౨. ఏక దేశనినర్తి సావయవరూపకము కం, ధర నొఱయను వల్మీకము సరభసగతి వెడలి నీదు చటులసి మదో ద్ధుర చరడరిధరణిధురం ధరజీవానిలముఁ గ్రోలు నరసింహనృపా ! ზი ఖడ్గ 'వెయిఱ' యను పుట్టనుండి వెడలి మదముత్తులను శత్రురాజుల ప్రాణా నిలములను గ్రోలును. అవయని యగు ఖడ్గము సర్పరూపమని యవయవములచేఁ గమ్యమగుచున్నది. ఎట్లన, నిట ఖడ్గము సర్పముగా వాగ్రూపమున రూపింపఁబడలేదు. ఒతి యను పుట్ట, జీవానిలములు, అను నవయప రూపకములచే నవయవి యగు ఖడ్గము సర్పరూప మని గమ్యమగుచున్నది. కం, అవయవి మాత్రంబున నే కవిమతివిశ్రాంతమైనఁ గన నిరవయనం; బవని సిది కేవలంబును ద్వివిధూలిక నయ్యె వినుమెట్లన్నన్, ర ఆవయన నిరూపణము చేయక యవయవిమాత్రమునే కవి నిరూపించినచో నిరవయవరూపకము. అది కేవలనిరవయవము, మాలానిరవయవము అనిద్వివిధము. 3. కేవల నిరవయవము కం. ఇలా నీదు కీర్తి చంద్రిక CCD. Janganwadi Math Collect Digitized by eGangotri యలఘుతర స్ఫూర్తి" నభన బండి రండి8tized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> tdib3zum178ip9n3w8pjbsqpuj0hlm3 104 219283 572162 2026-08-25T22:00:07Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'XFX కావ్యాలంకార సంగ్రహము బులు నిండి వెల్లివిరిసె న్న లనహుష సమానశీల ! నరసనృపాలా ! 3 కీర్తి యనునది యవయవి. ఆదిమాత్రమే చంద్రిక వారోపింపఁబడింది. కావఁ గేపల నిరవయవరూపకము. 8. మాలా నిరవయ...' 572162 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>XFX కావ్యాలంకార సంగ్రహము బులు నిండి వెల్లివిరిసె న్న లనహుష సమానశీల ! నరసనృపాలా ! 3 కీర్తి యనునది యవయవి. ఆదిమాత్రమే చంద్రిక వారోపింపఁబడింది. కావఁ గేపల నిరవయవరూపకము. 8. మాలా నిరవయవరూపకము, కం. హరశిఖరిదరులు, భాషా తరుణీ కుచగిరుల, సమరతరులం జెలఁగుని ఝరులై, సరులై విరు లై, సరనుతమగు నీదుకీర్తి నరసింహనృపా ! కైలాసగుహలందు, సరస్వతీదేవి స్తనములందుఁ, గల్పవృక్షములందుఁ నీ కీర్తి ప్రవాహములై, ముత్యాలసరులై, పువ్వులై చెలఁగును. ఇటఁ గీర్తి యను నవయవి ఝరులంగా, సరులుగా, విరులుగా నారోపింపఁ బడినది. వెనుకటి పద్యమున నొక్కటే నిరవయవరూపకము. ఇటఁ బెక్కు నిరప యవరూపకములు. ఇదే మాలా నిరవయపరూపకము లేక మాలారూపకము. ఇట 'యధా సంఖ్యము లేక శ్రమము' అను నలంకారము గూడఁ గలదు. "ప్రాధాన్యేన వ్యపదేశా భవంతి” అను న్యాయముచే నిట రూపకము చేత నే విచ్ఛిత్తివిశేషము. కాన రూపకమనియే వ్యవహారము. .. ౫. శిష్ట కేవల పరంపరితరూ పక ము కం, రూపక కారణమై తగు రూపకము పరంపెరితము; రూపింపఁగ నిం దేపను నాల్గువి భేదము లాసాది. చెద నుదంచితాయత భణితిన్, ఒక రూపక మనకుఁ గారణము గా మరొక రూపకము నిబద్ధమయ్యే లేని ఐది పరంపరిత రూపకను. (పరంపరా + ఇత = పంపరితము; పరంపర గలది - కలు గలని ‘తారకితము” అన విధమున సిద్ధరూ.) ఇది నాలుగు భేదములు గలది. కం. నిరతంబు రాజహంసలఁ బరువెంత్తఁ గల జేయు నౌగార పటం చటుల భూమ Gangotri<noinclude><references/></noinclude> hqovd8z4fd1wuf7g758u0o2y8g0ketu 104 219284 572163 2026-08-25T22:00:17Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'త్కరకరవాలక రాళ పంచమాశ్వాసము స్ఫురితాంభోదము నృసింహభూపాలనుణీ! xFx U నీ చేతి ఖడ్గమను మేఘము రాజశ్రేష్ఠులను రాజహంసలను బరుగెత్తించును. ఇట రాజహంసపదము శివరూపకము. 'రాజహంసలు' అను క్ల...' 572163 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>త్కరకరవాలక రాళ పంచమాశ్వాసము స్ఫురితాంభోదము నృసింహభూపాలనుణీ! xFx U నీ చేతి ఖడ్గమను మేఘము రాజశ్రేష్ఠులను రాజహంసలను బరుగెత్తించును. ఇట రాజహంసపదము శివరూపకము. 'రాజహంసలు' అను క్లిష్టరూపక మానకుఁ గారణముగాఁ “గరవాల కరాళస్ఫురితాంభోదము” అను రూపశము నిబద్ధమై యున్నది . ఇది నిరవయవము. 'రాజహంస' పదము క్లిష్టము కాన నిరవయవ క్లిను పరం పరితము. ౬. క్లిష్టమాలా పరం పరితము కం. కువలయ విలసన హిమకరుఁ; డవిరళ దానాంబు దిగ్గజాగ్రణి: పద్మో త్సవ సౌభాగ్య దివాక రుఁ; · డవనిని నరసింహుఁ డితని కన్యులు సరియే ? ఈ సరసభూపాలుఁడు కువలయ (భూవలయము) మను కువలయమును (కలువను) విశి పిల్లఁజేయు చంద్రుఁడు. దాన (ఈవి) జలమను దావ (మద) జలమునకు దిగ్గజము . పద్మోత్సవ ( పద్మా + ఉత్సవ) మను పద్మోత్సవమునకు (పద్మ + ఉత్సవ) సూర్యుఁడు. సరసభూపాలుఁడు ‘హిమకరుఁడు' అన్నచో 'హిమకరుఁడు' అను రూపక మునకుఁ గారణము 'కువలయమను కువలయము' అను క్లిష్టరూపకము. 'నరసభూపా లుఁడు దిగ్గజాగ్రణి' అన్న రూపకమునకుఁ గారణము “దానాంబువులు అను దానాం బువులు' ఆరు క్లిష్ట రూపకము. “నరసభూపాలుఁడు దివాకరుఁడు' అను రూపకము నకుఁ గారణనుః ‘పద్మోత్సవ మను పద్మోత్సవము' అను క్లిష్ట రూపకము. ఇవి పెక్కు రూపకములు. కాన క్లిష్టమాలా పరంపరితము.. mes 2. అశిష్ట కేవలపరంపరితరూపకము కం. కాతరతరవిమతధ్వజి నీతత కాంతారతతికి నీ చేతిమహా హేతి డవజ్వలనోజ్జ్వల హేతిసుమీ యోగా బధారుణీశ్వరున రసాked by eGangotr రూ<noinclude><references/></noinclude> ay7yhus61nw3tq5oy20nz8nykevy7pr 104 219285 572164 2026-08-25T22:00:26Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'YFL కావ్యాలంకార సంగ్రహము పిడికిపంద లైన నీశత్రు సేనయను కాంతారమునకు నీ చేతి ఖడ్గము దావాగ్ని శిఖ. 'ఖడ్గ మగ్ని శిఖ' అను రూపకమునకు సేనా కాంతారము, అను రూపకము హేతువు, వెనుకటివానియంద...' 572164 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>YFL కావ్యాలంకార సంగ్రహము పిడికిపంద లైన నీశత్రు సేనయను కాంతారమునకు నీ చేతి ఖడ్గము దావాగ్ని శిఖ. 'ఖడ్గ మగ్ని శిఖ' అను రూపకమునకు సేనా కాంతారము, అను రూపకము హేతువు, వెనుకటివానియందుపలె నిండు శ్లేషలేదు. కాన ౮. ఆళ్లిష్టమాలాపరంపరితరూ పఠము మ, పనితా నేత్రచకోర చంద్రిక; యశోవల్లీ వసంతో దయం; బనిదంపూర్వక దాసుధాబ్ధి; భుజగ ర్వాదిత్య పూర్వాచలం, బస ఘోద్యద్గుణరత్న రోహణము; నియోకారమెవ్వారికిన్ వినుతింపఁ విశ మే! నృసింహ! కరుణావిన్యాస! ధన్యాత్మకా! ర నీ 'యాకారము చంద్రిక, అను రూపకమునకు నేత్ర చకోరము, అను రూప కము హేతువు. ఇట్లే మిగిలిన గీటులుంచినయెడలను దెలిసికొనివలెను. ఇవియే కాక రశ నారూపకాది పెక్కు భేదములును గలవు. కిశలయకరై ర్లతా నాం కరకమలై ర్మృగదృశాం జగజ్జయతి ఇ ళినీనాం కమలను ఖైర్ము భేందుభిర్యోషితాం మదనః అతిలయొక్క చిగురాకులను హస్తములచేతను, యువతుల కరములను కమల ముల చేతను, తామరతీఁగలయొక్క కమలములను ముఖములచేతను, తరుణుల ముఖము లను చంద్రులచేతను మన్మధుఁడు జగమాను జయించుచున్నాఁడు. ఇటఁ గిసలయములు కరములుగాఁ గరములు కమలములుగా ఁ గమల మూలం ముఖములంగా ముఖములు చంకులుగా నారోపింపఁబడిరి. ఇది రశనారూపకము, రశనాకారము రూపకములు గూర్పఁబడినవగుట నామము పార్థకము. మరియు సమస్తరూపకము, వ్యక్తరూపకము, అని రూపక మెల్ల ద్వివిధమ' . ముఖచంద్రుఁడు, సమస్తరూపకము (సమాసమనున్న రూపకము ) మాఖము చంద్రుఁడు, వ్యరూపము. (విడిగానున్న రూపకము.) " సిద్ధాంతమువ వ్యస్తరూపక మీ కానీ సమస్త రూపకమనునది లేదు. సమస్త రూపక మనినపుడు చెప్పుకొను నలంకారము ఉపమాలంకారమే. " " ముఖరంద్రాదీ నాంతం ఉపమా సమా సాత్ న రూపకత్వం యుక్తం ” అని వామనుఁడు అనఁగా ముఖచంద్రాది పదములందు చంద్ర ఇవ మే ఖం, ఆని యుపమాసమాసము నే చేయ వలెను. రూపకము చేసినచో నుత్తం పదార్థ ప్రాధాన్యముచే వర్ణనీయమగు ముఖాదు లకు గౌణత్వము వచ్చును. కాన నుపమాసమాసము చేసి యుపమాలంకారము నేచెప్పు కొనవలెను. ఇది వాత చతుర్ధతల కవల్లికడు ? క్యాధి ముండరం సరిలేరూపక<noinclude><references/></noinclude> jp5xamncouivqiqg4a0lcw8smgnfob8 104 219286 572165 2026-08-25T22:00:36Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమాశ్వాసము XF3 మాను నపమారూపకమనియు వామనుఁ డుదాహరించెను. 'చతుర్దశలోక పల్లికంద వల్లుల వంటి పదునాలుగులోకములకును గందభూతుఁడు, అని యర్థము. అంతేకాని 4 చతుర్దళలోకములు ఆను వల్లులక...' 572165 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమాశ్వాసము XF3 మాను నపమారూపకమనియు వామనుఁ డుదాహరించెను. 'చతుర్దశలోక పల్లికంద వల్లుల వంటి పదునాలుగులోకములకును గందభూతుఁడు, అని యర్థము. అంతేకాని 4 చతుర్దళలోకములు ఆను వల్లులకుఁ గందము,, అనికాదు. క్లిష్ట పరం పరితమునఁ దక్క ఆక్లిష్ట పరంపరితమున వెల్లెడ నుపమాసమాసమునే చెప్పుకొనవలెను. మొదట నుపమయుఁ బిమ్మట రూపకమును నుంట నుపమారూపకము • ౬. పరిణామము కం, ధరలో నుపమేయమునను సరుకుగ నారోస్యమాణమగు నుపమానం బరయఁ బ్రకృతోపయోగా కరముగఁ బరిణామమయ్యెఁ గనుమెట్లన్నన్ ఉపమేయమం దారోపింపఁబడిన యుపమానము. ప్రకృతరూపమున ననఁగా నుపమేయరూపరు. గానే పరిణమించి యుపయోగించుచోఁ బరిణామాలం కారము. కం. నైలింవసతుల కౌఁగిట దేలుటకై దివికి నేగు దృస్తారులకున్ నీలాలని చ్చెనా యెను నీలాలిత హేతి యో బనృపనర సింహా! దేవతా స్త్రీల ననుభవించుటకై దివికేగు నీ శత్రురాజులకు నీ ఖడ్గమా నీలమణి మయమైన 'నిచ్చెన” యయ్యెను. ఇట నుపమేయమగు ఖడ్గము మొదట నిచ్చెనగా నారోపింపఁబడినది. , ఆ యారోష్యమాణమగు 'నిచ్చెన స్వతంత్రముగా స్వర్గారోహణ సాధనము కాఁజాలదు. ఏలవ, స్వర్గమునకు నిచ్చెనతో వెళ్ళుటెట్లు? కావఁ బ్రకృతస్వరూప ముద ననఁగా ఖడ్గాభిన్న స్వరూపమున నే సాధనమగును. ఖడ్గహతులయినవారు స్వర్ధ సనకుఁ బోవుదురుగదా! కాన నిచ్చెన ఖడ్గరూపమునఁ బరిణమించినచో నపుడు స్వర్గారోహణ సాధన మగుచున్నది. ఇట నారోప్యమాణము ప్రకృతాత్మకముగా C ఐరిణమించుటచేఁ బరిణామాలంకారము. ఈ యలంకారము సామానాధికరణ్య వైయధికరణ్య భేదములచే ద్వివిధము. సామానాధికరణ్యమన నుపమానోపమేయములు సమానవిభక్తియందుండుట, 'నీ హేతి నీలాల నిచ్చెన' అనుచో నుపమామోపమేయములు సమాన విభక్తికములు. కాన సామానాధికరణ్యము గలదు. వైయధికరణ్యోదా హరణమును గనుఁడు, CC-0. Jangamwadi Math Collection Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> i0jtrk9p2f0ff8sfluniw83jsg8qkhe 104 219287 572166 2026-08-25T22:00:47Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము పున్నాగజాలకై రారాణా కాంచీ: కేసరదామభిః కర్ణిక్యా కర్ణికా రైశ్చ విహర్తుం విదధుర్వనే ఆ యువతులు (వనదేవతలవలె) వనమున విహరించుటఁ బున్నా గజాలకము లచే (సురపొన...' 572166 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము పున్నాగజాలకై రారాణా కాంచీ: కేసరదామభిః కర్ణిక్యా కర్ణికా రైశ్చ విహర్తుం విదధుర్వనే ఆ యువతులు (వనదేవతలవలె) వనమున విహరించుటఁ బున్నా గజాలకము లచే (సురపొన్న మొగ్గలు) హారములను, కేసరదామకములచే (పొగడదండలు) వెల సూలులను, కర్ణికారములచే (కొండగోఁగుపూలు) కర్ణికలను (చెవికమ్మలు) జేసికొనిరి. ఇట హారాదులు స్వతంత్రముగా వజ్రవిహరణోపయోగులుగాక పున్నాగ జాల కాది రూపమువ నుపయోగ పడు మన్నవి. హారాదు లేల స్వతంత్రముగా విహరణోప యోగులుగావు ? అన్నచో నని రతికేళియం దుపయోగపడును . కాని యిట యువ తుల వినిదేవతాస్వరూపముతోడి వ్యవిహరణమున కవి యుపయోగపడవు. కాన నిట నారోప్యమాణములగు హారాదు జాతికాది రూపమునఁబరిణమించి యుపయో గించుచున్నవి. పున్నాగజాల కాద్యుపమేయములును హారాద్యుపమానములును భిన్నవి భౌక్తికములు. కాన వైయధికరణ్యపరిణామము • రూపకమునందును వైయధికరణ్యము గలదు. ' తారానాయక శేఖరాయ, జగదాధారాయ, ధారాధర ఛ్ఛాయా ధారికకంన రాయ, గిరిజాసంగైక శృంగారిణే సద్యాశేఖరిణే, దృశా తిలకిస్తే, నారాయణేనా స్త్రిణే, నా గైః కంకణి స్తే, సగేన గృహిణే, నాధాయ సేయం పతిః. చంద్రశేఖరుఁడును, జగదాధారుఁడును, నీలకఁకుఁడును, గిరిజా సంగతిచే శృంగారియు, సదిచే శేఖరియు (శేఖరము గలవాఁడు) కంటిచేఁ దిలకియు (తిలకము గలవాఁడు) నారాయణునిచే శాస్త్రీయు (ఆ స్త్రముగలవాఁడు) సర్పములచేఁ గంక ణీయు ( కంకణములుగల వాఁడు) సగముచే గృహియు (గృహముగలవాఁడు) నగు నాధునకు నమస్కారము • ఇట నుత్తరార్థమున 'సద్యాశేఖరిణి' ఇత్యాదులు నదీరూప శేఖరముగలవాఁడు; నేత్రరూపతిలక మాగలవాఁడు, నారాయణ రూపాస్త్రముగలవాఁడు, వాగరూపకంకణ ములుగలవాఁడు, నగరూపగృహముగలవాఁడు ” అని రూపకములం. నదీ, దృక్, నారాయణ, నాగ, సగశబ్దము లంపమేయములు, శేఖర, తిలక, ఆర్ద్ర, కంకణ, గృహశబ్దము లుపమానములు • ఇవి భిన్నవిభక్తికములు . కాన వైయధికరణ్యరూపకము, ఈ పరిణామాలంకారమును మమ్మటుఁ డుదాహరింపలేదు. దీనిని రూపకము సందే యంతర్భావమనేసినట్లేగ పడును llection, Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> p0l4cfimz46kvhn1v4o52lvxneees2d 104 219288 572167 2026-08-25T22:00:56Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమాశ్వాసము 2. సందేహము గీ. విషయి, విషయంబుఁ, గవినుతి విహిత సామ్య దీ ప్తసం దేహ మొంద సందేహ; మరియు గరిమ శుద్ధంబు, నిశ్చయ గర్భితంబు, నిశ్చయంతంబు నగు; దీని నిశ్చయింతు. ولا ఉపమానోపమేయ...' 572167 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమాశ్వాసము 2. సందేహము గీ. విషయి, విషయంబుఁ, గవినుతి విహిత సామ్య దీ ప్తసం దేహ మొంద సందేహ; మరియు గరిమ శుద్ధంబు, నిశ్చయ గర్భితంబు, నిశ్చయంతంబు నగు; దీని నిశ్చయింతు. ولا ఉపమానోపమేయంబులు రెండును గవి ప్రతిభోత్థాపితమగు సాదృశ్యముచే సందేహింపఁబడినచో సందేహాలంకారము. వర్ణ్యమానమగు నుపమేయము యొక్క -రాణమే యీ సందేహము పర్యవసనుమగును. ఈ కపఁబడునది స్థాణువా ! పురుషుఁడా ? అనుచోటనున్న పందేహము వర్ణ్యోత్కరార్థము పర్యవసింపలేదు. కాన నిది సందేహాలంకారము గాదు. ఈ సందేహాలంకారము శుద్ధము, నిశ్చయగర్భము, నిశ్చయాంతర, అని ముత్తెఱఁగులుగా నుండును. c. శుద్ధసం దేహము ఉ. ఇంద్రుఁడొ ? యా యుపేంద్రుఁడొ ? బలీంద్రుఁడొ ? b పార్వణచంద్రుఁడో ! హరి శ్చంద్రుఁడొ? రామచంద్రుఁడో? రసాభరణ ప్రవణాత్ముఁడైన నా గేంద్రుఁడొ ? యాన గేంద్రుఁడొ ? మృగేంద్రుఁడొ ? యంచు దంత ర్యు సాంద్రభుఙప్రతాప రణసాహసు నోబయనారసింహునిన్. 3 పై సందేహాలంకార లక్షణమునఁ గవి ప్రతిభోత్థాపితమగు సాదృశ్యముచే సపమానోపమేయములు సందేహింపఁబడప లెపిని చెప్పితిమి. వరసభూపాలునిఁ జాచి “ఇంద్రుఁడా? ఉపేంద్రుఁడా? మొదలగు విధమునఁ జేయఁబడిన సందేహమున సాదృశ్యము చెప్పఁబడలేదు. కొన్నియెడలఁ జెప్పఁబడినది. (నాగేంద్రుఁడో? ఇత్యాదులందు రసాభరణ ప్రవణత్వాములు సాదృశ్యము) కాన వేనికి సాదృశ్యము చెప్పబడలేదో వానికి సాదృశ్యమూహ్యము. ఎట్లన, భోగమన నింద్రుఁడో ? కరుణయం దు పేంద్రుఁడో ? ఇట్లు మిగిలిన వూహ్యములు. ఇది శుద్ధ సందేహము • ౨. నిశ్చయగర్భ సం దేహము మ. హరుఁడో యీఘనుఁ? డైనమాళి ధృతతో యంబెద్ది?దై తేయ సం హరుఁడో యాన్నెవు?జైన నవ్వి వాహాం చెద్ది? హ్ణీమనో Math<noinclude><references/></noinclude> a6o0dgsjqjeltxafat636ifju8m9iis 104 219289 572168 2026-08-25T22:01:05Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '8.00 కావ్యాలంకార సంగ్రహము హరఁడో? యివ్విభుఁ?డైన సారసనివాసాధ్యాసనం బెద్ది? యం చు రసజ్ఞుల్ వినుతింతు రాత్మ నరిసంక్షోణీశు వీక్షించుచున్. శర ఈ నం సభూపాలుడు హరుఁడా! అయినచో శిరస్సు...' 572168 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>8.00 కావ్యాలంకార సంగ్రహము హరఁడో? యివ్విభుఁ?డైన సారసనివాసాధ్యాసనం బెద్ది? యం చు రసజ్ఞుల్ వినుతింతు రాత్మ నరిసంక్షోణీశు వీక్షించుచున్. శర ఈ నం సభూపాలుడు హరుఁడా! అయినచో శిరస్సున గంగయేది? శ్రీమహా ఃష్ణువా? ఆగుచో గరుడఐ హుమేది? బ్రహ్మయా? పద్మాసన మేది? ఆనుచోట్ల పరసభూపాలుఁడు హరాది రూపమున మొదట సందేహింపఁబడి గంగాదులు లేమిఁ గాఁడని నిశ్చయింపఁబడినను నరసభూపాలుఁడే యనియును వాగ్రూపమున నిశ్చ యింపఁబడలేదు. కాన నిది నిశ్చయగర్భసందేహము . 3. నిశ్చయంత సం దేహము నీ, తలపోయ వల్లీమతల్లి కేగతిఁగల్లె నలసాలసానూన యానకలన ? భావింప మణి సాలభంజిక కెటులబ్బె లాలితాలాప లీలాకలాప ? మూహింప విమలవిద్యుల్లేఖ కేలీల నొదవె ధాత్రీభాగయోగగరిమ ! మరియంగ మదనమంత్రాధిదేవతకు నే గతిఁ గల్గె సంగసంగ ప్రసంగ ? గీ, మనుచు శబరులు సందియంబందియండి తెలియుదురు తోనె నీధాటి కలికితలఁకి య హితవనితలు వనథాటి నడలుచునికి సరసుతాటోప ! యోబయనరసభూప! శబరులు శత్రుకాఁతలను గాంచి “లత యెట్లు పడవనేర్చినది ? సాలభంజిక యెట్లు మాటలాడుచున్నది? మెఱపుఁ దీఁగా యెట్లు నేలపైకి వచ్చినది మదన మంత్రాధిదేవత శరీరము నెట్లు ధరించినది ? అని సంశయించి నీ ధాటికి భయపడి తిరుగుచున్న శత్రుకాంతలని నిశ్చయించిరి. మొదట సందేహింపఁబడిన విషయము కుడికి నిశ్చయింపఁబడినది. కాన నిశ్చయాంతసందేహము. CC-0 Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri ఈ సందేహాలంకారమునకు ససందేహమనియు నామాంతరము .<noinclude><references/></noinclude> 4byxcanuaqru690eyo9hariyuri0ltr 104 219290 572169 2026-08-25T22:01:14Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '76 పంచమాశ్వాసము ౮. భ్రాంతిమంతము కం. అల యుపమేయము ఛన్నత నలరఁగ, నారోప్యమాణమగు నుపమానం బిల నెఱుకపడఁగ భ్రాంతిమ దలంకరణముయ్యె; దీని నాపాదింతు.. కవిసమ్మతమగు సాదృశ్యముచే నుపమేయము ఛన...' 572169 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>76 పంచమాశ్వాసము ౮. భ్రాంతిమంతము కం. అల యుపమేయము ఛన్నత నలరఁగ, నారోప్యమాణమగు నుపమానం బిల నెఱుకపడఁగ భ్రాంతిమ దలంకరణముయ్యె; దీని నాపాదింతు.. కవిసమ్మతమగు సాదృశ్యముచే నుపమేయము ఛన్నమై యుపమానముయొక్క యమభవము గలిగినచో (ఉపమానంబిల వెఱుక పడఁగ) వడి భ్రాంతిమంతము. శా. చూడ౦జూడ నృసింహకీర్తి చయ క్షోణీనభోమధ్యమం దేడంజూచినఁ దానయై నెగడఁగా నీక్షించి మిన్నేట నీ రాడంబోయిన బేసితాపసులు మేలౌ; మ్రోల సిద్ధించెఁగా నాడంబోయిన తీర్థమంచు మదిలో హర్షింతురశ్రాంతమున్, 2 నర సభూపాలుని కీర్తినిఁ జూచి యాకాశగంగలో స్నానమాడఁబోవురున్న సప్తర్షులు అకాశగంగ గానే తలంచి హర్ష పడిరి. ఇటఁ గీర్తి యుపమేయము; ఆకాశ గంగ యుపమానము. దానిఁ గాంచి హర్ష పడుట యుపమానాను భావము . స్మరణాలంకారమన స్మరణమే కాని యనుభవములేదు. ఇందు భ్రాంతిచే గలుగు ననుభవముగూడ నిబద్ధమై యుండవలెను. "ఉ. అంకముఁజేరి శైలతనయా సనదుగ్ధము” అనుచోటఁగూడ భ్రాంతిమంతమే. -అమ్యోన్య విషయక భ్రాంతి మదలంకారము, ఉత్తరోత్తర భ్రాంతి మదలంకారము అని దీనిలో నవాంతర భేదములు గలవు. పలాశమకుళభ్రాంత్యా కుకతుండే పతత్యలిః స్కోపి జంబూఫలభ్రాంత్యా తమళిం ధర్తు మిచ్ఛతి. తేఁటి మోదుగుపువ్వని భ్రమించి చిలుక ముక్కు మీఁదఁ బడుచున్నది. ఆదియు నేరేడుపండని భ్రమించి యా తేఁటిని పట్ట నుంకించుచున్నది. ఇటఁ బరస్పర భ్రాంతి. చ. పదన సరోజవాసనకు వచ్చిన తేఁటి వదల్చి చూడఁగా నేది యనితోత్పలంబులని యక్షుల వాలఁగఁ, జేవిదుర్పఁగా నది మరలంబయోజమని హస్తయుగంబున వ్రాల నవ్వె న మ్మదవతి యేమినేసినను మాన దేమియటంచు నెంతయు. ఒక జవరాలు తన ముఖగంధమునకై వచ్చిన తేఁటి నదలించి చూచెను. -ఆ తేఁటి యా మావులు నల్లగలువలన్ని కమ్మని నాకెన్యుల హరి నామె చేయి .<noinclude><references/></noinclude> n090fnqk9gpv5ren7hv7f8v85om419e 104 219291 572170 2026-08-25T22:01:26Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1.O.S కావ్యాలంకార సంగ్రహము విదిలింపఁగా నది యా చేతినిఁ దామర పువ్వని బ్రమని దానిపై వ్రాలెను. అంతే- నామె యేమిచేసినను నిది మానదని నవ్వెను. ఇట నుత్తరోత్త" భ్రాంతి నిబద్ధము. ఈ రెంటన...' 572170 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>1.O.S కావ్యాలంకార సంగ్రహము విదిలింపఁగా నది యా చేతినిఁ దామర పువ్వని బ్రమని దానిపై వ్రాలెను. అంతే- నామె యేమిచేసినను నిది మానదని నవ్వెను. ఇట నుత్తరోత్త" భ్రాంతి నిబద్ధము. ఈ రెంటనుగూడ భ్రాంతిచేఁ గలిగిన యనుభవము నిబద్ధమైయున్నది. F. అపహ్నుతి కం. ఉపమేయము గాదని యిది యుపమాన మెయనఁగ నెంతయు నపహ్నవమా; నవుడది ప్రాగారో పము, నపహ్న వారోపమును, ఛలాదియు, నయ్యెన్, ఇది యుపమేయము (ముఖాదులు) గాదు. ఉపమానమే (చందాదులే) అని చెప్పినచో నది యహ్న వాలంకారము. అది ప్రాగారోపము - ఆవఁగా వారో పించి యపహ్నవించుట; ఆపహ్నవారోపము - అనఁగా నపహ్నవించి యారో- పించుట; ఆకృతి, ఛల, మిష, కైతవాది పదప్రయోగము సేయుట; అని యీ విధ ముగాఁ ద్రివిధము, మ, గురుచక్రప్రభగాని శౌర్యనుషమాం కూరఁబుగా; దిందుభా స్వరకీర్తి ద్యుతిపం క్తి గాదు నిబిడాంచత్పాంచజన్య ప్రభా భరమాఁగా; నటుగాన విశ్వభరణ ప్రారంభముంగోరి యీ నర సేంద్రాకృతినుద్భవించెఁ గమలానాధుండు విశ్వంభరన్. F శౌర్యముషమును గాంచి “యిది చక్రప్రభగాని శౌర్యనుషమాంకూ రంబుగాదు” అని శౌర్యనుషమాంకూరమునందు మొదటఁ జక్రప్రభ నారోపించి. పిమ్మట "శౌర్యనుషమాం కూరంబు గాదు” అని యపహ్నవింపఁబడినది. ఇది ప్రాగారోపము, ' ఇది కీర్తిద్యుతి గాదు. పొంచజన్యప్రభ, అనుచో ముందపహ్నపమును, పిమ్మట నారోపమును జెప్పఁబడినది. ఇది యపహ్నవారోపము, “సర సేంద్రాకృతి' ఆకృతి పదము ప్రయుక్తమై యున్నది. ఈ త్రివిధ ములందును నుపమేయ మహాహ్న వింపఁబడి యని యుపమానమే యని తెలుపఁబడినది. CO. ఉల్లేఖము కం, అలరఁగ గ్రహీతృభేదం బులనొకటియె పెక్కు రూపముల నెడ నెడలం CC-0, Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> 6lbqdaxqkju7qxjfr6h6n0r7adfmvvr 104 219292 572171 2026-08-25T22:01:35Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమాశ్వాసము FLO3 దలపోయఁX నుల్లేఖు బలంకరణ రాజమయ్యె నదియెట్లన్నన్ . గ్రహీతృభేదముచే నొకే వస్తువు పెక్కు రూపములతో గ్రహింపఁబడినచో నుల్లేఖరుు. కం. బాణుఁడని కవులు; మురజి ద్భాణుండ...' 572171 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమాశ్వాసము FLO3 దలపోయఁX నుల్లేఖు బలంకరణ రాజమయ్యె నదియెట్లన్నన్ . గ్రహీతృభేదముచే నొకే వస్తువు పెక్కు రూపములతో గ్రహింపఁబడినచో నుల్లేఖరుు. కం. బాణుఁడని కవులు; మురజి ద్భాణుండని విమతభూమిపాలురు, సుమనో బాణుఁడని సతులు, దలఁపుడు రేణాంకసమాను నోబళేంద్రునృసింహున్. LO ఒకే నర సభూపాలుఁ డిటఁ బెక్కండ్రచేఁ చెక్కు విధముల గ్రహింపఁబడెను. "గ్రహీతృభేదాభావేఒపి విషయాశ్రయ భేదతః ఏక స్యా వేకధో లేఖ మప్యుల్లేఖం ప్రచక్షతే” గ్రహీతృభేదము లేకున్నను విషయభేదమును బట్టి యొక వస్తు వ సేక విధములు గా వర్ణింపఁబడినను నుల్లేఖమే. మ. రవిబింబం బుపమింపఁ బాత్రమగు ఛత్రంబై, శిరోరత్నమై శ్రవణాలంకృతియై, Xళాభరణమై, సౌవర్ణకేయూరమై ఛవిమత్కంకణమై, కటిస్థలి ముదంచదంటయై, నూపుర ప్రవరంబై పదపీఠమై పటుఁడు దా బ్రహ్మాండముఠా నిండుచోడా. ఇట గ్రహీతృభేదము లేదు. ఒకే సూర్యుఁడు విషయము నాశ్రయించిన భేద ముచే నానావిధములుగ వర్ణింపఁబడెను. ౧౧. ఉత్ప్రేక్ష శం. ఉపమేయమునకుఁగలిగిన యుపమానగుణక్రియాదియోగము చే నా యుపమాన మెయని తలఁచిన నవుడది యు త్ప్రేక్షయయ్యె; నదియును ధరణిన్, "యత్రాఒన్యధర్మ సంబంధా దన్యత్వేనో పతర్కితం ప్రకృతం హి భవేత్ప్రజ్ఞాస్తాము లేదాం ప్రచక్షతే.”” అనుదానికిఁ బై పద్య మాంధ్రీకరణము, ఉపమానమాయొక్క (ఆప్రకృతము లేక అన్యము) తణము సక్రియం వెంబడ ఆరు వాని సంబనిన్ను చేరి తమ ప్రమేయము (ప్రకృ<noinclude><references/></noinclude> 3shlx3wf6x9101dylsws8we1m6pkacu 104 219293 572172 2026-08-25T22:01:44Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము తము) ఉపమానముగానే (అప్రకృతముగానే లేక యన్యముగానే) తర్కింపఁబడి నచో నది యుత్ప్రేక్ష యనఁబడును. ఉత్ప్రేక్ష యధ్యవసాయగర్భము. అన్యవ సాయమన న భేద ప్రతిపత్తి. అన...' 572172 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము తము) ఉపమానముగానే (అప్రకృతముగానే లేక యన్యముగానే) తర్కింపఁబడి నచో నది యుత్ప్రేక్ష యనఁబడును. ఉత్ప్రేక్ష యధ్యవసాయగర్భము. అన్యవ సాయమన న భేద ప్రతిపత్తి. అనఁగాఁ బ్రకృతాప్రకృతములకు నభేదజ్ఞానము. కాఁబట్టి యిటఁ బ్రకృతమున కప్రకృతదాత్మ్య సంభావన (ఊహ) సేయఁబడును. అనఁగాఁ బ్రకృత మప్రకృతము గానే తక్కంపఁబడును. ఉత్ప్రేక్ష యందుఁ బ్రకృతమున కప్రకృతాదాత్మ్య సంభావన యు మందునన్న మాట స్మృతియందుంచుకొనవలెను. తాదా త్మ్యమన్నను సధ్యవసాయమన్న నొకటియే. కం, క్రమమున వాచ్యయును బ్రతి యమానయునునగుచు ద్వివిధయగు; వాచక శ బ్దముగలుగ వాచ్యయనఁదగు; నమరఁగ లేనియెడ గమ్యయనఁదగువరుసన్. 43. ఆ యుత్ప్రేక్ష వాద్య, గమ్య, అని ద్వివిధము. సంభావనా ప్రతిపాదకము లైన (ఊహను లేక వితర్క మును దెలుపు పదములు) నూనము, ధ్రువము, ప్రాయము, అనేకా, శంకించు, కాఁబోలు, ఊహిందు, భావిందు, ఆనుమానించు, మొదలగు పదములను బ్రయోగించుటచే కార్య యనియు, వట్టి పదములు లేనిచో గమ్య యనియుఁ జెప్పఁబడును. నీ, అలరెడు నీరెంటియందు జాతిగుణక్రి అవినాల్గు యాద్రవ్యముల వాచ్య యబ్ధిసంఖ్య; వరుస భావాభావములఁ జెంద నిల వసుసంఖ్య; యాయెనిమిదియును నిఱువదినాలుగౌ హేతు, ఫల, స్వరూ పముల వేర్వేఱఁ ద్రిభంగిఁ జెండ; నందు నెన్మిదియెన్మిడగు హేతువు, ఫలంబు, నలరువాచ్య గుణక్రియానిమి త్త గీ, ములఁ బదాఱుపదాఱు నౌ; సలస్వరూప గతనిమి త్తంబులకు వాచ్య గమ్యగతులు గానఁ బదియాఱునగు వాచ్యగస్వరూప; మరయ గమ్యస్వరూప మష్టాఖ్యమయ్యె. CC-0. Sangamwadi Mati Collection. Ditized by eGangotri 8<noinclude><references/></noinclude> 0rzj2w5t4nft0cxl9oftc7tgdv0wizn 104 219294 572173 2026-08-25T22:01:53Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమాశ్వా సము LOX ఈ వాచ్యా, గమ్యా భేదములలో వార్య, ఉపమానపదము జాతివాచకమని గుణవాచకమని క్రియావాచకమని ద్రవ్య వాచకమనియు భేదములు సహించియుంబ నాలుగువిధములు. ( అవఁగా జాత్యుల్పేరిక్ష...' 572173 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమాశ్వా సము LOX ఈ వాచ్యా, గమ్యా భేదములలో వార్య, ఉపమానపదము జాతివాచకమని గుణవాచకమని క్రియావాచకమని ద్రవ్య వాచకమనియు భేదములు సహించియుంబ నాలుగువిధములు. ( అవఁగా జాత్యుల్పేరిక్ష, గుణోత్ప్రేక్ష, క్రియోత్ప్రేక్ష, ద్రవ్యోత్ప్రేక్ష), శబ్దము జాతి గణ క్రియా ద్రవ్య వాచక భేదముఁ జతుర్విధమని తెలిపితిమి. ఈ చతుర్విధోత్ప్రేక్షయు భావము, అభావము, అను భేదములనుబట్టి యెనిమిది భేదములు. (జాతి భావో త్ప్రేక్ష, జాత్యభావో త్ప్రేక్ష మొ.) ఈయెనిమిది భేదమాలలో నొక్కొక్కటియు హేరువుగా, ఫలముగా, స్వరూపముగా ను క్షింపఁబడినచో నిఱువదినాలుగు భేదములగును (జాతి హేతూత్ప్రేక్ష, జాత్య భాప హేతూత్ప్రేక్ష వెoo.) ఇందు హేతూత్ప్రేక్ష లెనిమిదియు, పలోరు, లెనిమిదియు గుణ, క్రియా, నిమిత్తభేదములను బట్టి యొక్కొక్కటియుఁ బదునాఱు భేదములు గాన మొత్తము ముప్పది రెండు భేదములగును. ఇక స్వరూపోత్ప్రేక్షలో నిమిత్తములు (గుణ, క్రియలు) వాచ్యమనియును, గమ్యమనియును ద్వివిధము. అనఁగా స్వరూపో లేక్ష యుపాత్తనిమి త్తెయనియు, నేనుపాతనిమిత్తయనియును ద్వివిధము . ఉపా తనిమి త్త యగు నష్ట నిధస్వరూపోతేక్ష గుణ, క్రియా విమి త్త ద్వయ భేదమును బట్టి పదునాఱు భేదములగును. అరుపా తనిమిత్త యెనిమిది భేద ములే యగును. ఏలప, వనపాత్రనిమి త్తలో గుణ క్రి.మా భేదము లుండవు. ఆవఁగా వనుపాత గుణనిమిత్త, అనుపొత్తక్రియానిమిత్త, అను భేదము అండవు. అట్లు భేదము సూపుట పుట్టనివానికిఁ చేరు పెట్టుట వంటిది. మొత్తము వాచ్యోత్ప్రేక్ష X౬ విధ ములం (హేతూత్ప్రేక్ష 11 విధమాలు; ఫలో లేక్ష ౧౬ విధములు; ఉపాత్త నిమిత్త స్వరూపో త్ప్రేక్ష ౧౬ విధములు; ఆకుపాత్త నిమిత్త స్వరూపోతే ఒక తా విధములు.) కం. అల హేతు, ఫల, నిమిత్తు బులకు గమ్యత్వమైన భువి హేతుఫల బులు లేకరుచిరమగునని యలవడ గమ్యత్వమిందు నగదితమయ్యె. (లేక + ఆరుచిరము). పై వివరణమున స్వరూపోత్ప్రేక్షకే యనుపాత్త నిమిత్త (గమ్యనిమిత్త), ఉపాత్తనిమిత్త (వాచ్యనిమిత్త)యను భేదములు తెలిపితిమి . కాని హేతుఫలో స్ప్రేక్షల కీ భేదములు దెలుపలేదు. ఏలయన, హేతూత్ప్రేక్షలో నిమిత్తమ ఫలము, ఛత్రాగే ప నిమిత్తము కోవూరువు; ఇవి: చెప్పఁబడకున్నచో<noinclude><references/></noinclude> 1eukkw2xhm8j2scbs2krd1k1im2ef9c 104 219295 572174 2026-08-25T22:02:07Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'OL కావ్యాలంకార సంగ్రహము సుత్ప్రేక్ష యసుందరము. కానీ హేరుఫలోత్ప్రేక్షలలో ననుపాతనిమిత్తభేదము లేదు. కాఁ జెప్పఁబడలేదు. కం. కావున నేఁబడియాఱగు నావాచ్యోశ్రేష్; గమ్యయటువలెనే భే ద...' 572174 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>OL కావ్యాలంకార సంగ్రహము సుత్ప్రేక్ష యసుందరము. కానీ హేరుఫలోత్ప్రేక్షలలో ననుపాతనిమిత్తభేదము లేదు. కాఁ జెప్పఁబడలేదు. కం. కావున నేఁబడియాఱగు నావాచ్యోశ్రేష్; గమ్యయటువలెనే భే దావహమగును; నిమి త్త ద్వైవిధ్యమునందు గమ్యతాస్థితిలేయిన్. కం, హేతుస్వరూపఫలములు నాతతగతి న్మెదెన్మిదయి యనియు నిమి త్తాతివ్యా ప్తిఁబదాఱుగ నేతఱిగమ్యమును నిల్వ దెనిమిదియయ్యెన్. £2 కావున వాచ్యోత్ప్రేక్ష యేఁబదియాఱు భేదములు గలది. Xమ్యోత్ప్రేక్ష నలుబదెనిమిది భేదముమాత్రమే గలది . ఎట్లన, వాచ్యోత్ప్రేక్ష వలెనే గమ్యోత్ప్రే క్షయు జాతి, గుణ, క్రియా, ద్రవ్య, భేదముల చేఁ దొలుత నాలుగు భేదములు. అని భావాభావములచే నెనిమిది భేదములు. వానిని హేతువు గా, ఫలముగా, స్వరూపము గా నః త్ప్రేక్షించినచో మూఁడెనిమిదు లిఱువదినాలుగు భేదములగును. అవియు గుణ క్రియా నిమిత్త ద్వైవిధ్యముచే నిలువదెనిమిది భేదములగును. న వాచ్యమగు స్వరూపో స్ప్రేక్షలోనే కాని గమ్యమగు స్వరూపో త్ప్రేక్షలో నేనుపాత్తనిమి త్త యుండదు. ఏలవ, గమ్యోత్ప్రేక్ష యందు సంభావనాస్త్రతిపాదక పదము ప్రయోగింపఁబడదని చెప్పియుంటిమి. సంభావనావాచకమును బ్రయోగింప కయు నిమిత్తమును బ్రయోగింపకయు సున్నచో నుత్ప్రేక్షయే యసంభావము. కాన గమ్యోత్ప్రేక్షలో ననుపాత్తనిమి త్త యుండదు. వాచ్యోత్ప్రేక్షా గమ్యోత్ప్రేక్షలు వెరసి తొంబదియాఱు- వ. ఇందు నేఁబదియాఱు భేదంబులం బొల్చు వాచ్యోత్ప్రేక్షకుం గొన్ని నామధేయంబు లెఱింగించెద. ఉపా త్తగుణనిమి త్తజాతిభావ స్వరూపోతే క్షయు ౨, ఉపాత్తక్రియానిమి త్తజాతిభావస్వరూశేషయు, 3 ఉపా త్తగుణ నిమి త్తజాత్యభావ స్వరూపోత్రేషయు, ర. తక్రియానిమి త్త బాత్యభావ స్వరూపో తేృక్షయు, 2. అనుపా తనిమి త్తజాతి భావస్వరూ CC Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> 8fprtfa04ghrmau8g6b7za633bq1qub 104 219296 572175 2026-08-25T22:02:17Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '2. పంచమాశ్వాసము O3 పోతేక్షయు, ౬. అనుపా తనిమి త్తజాత్యస్వభావస్వరూపో తేక్షయు ఉపా త్తగుణనిమి త్తజాతిభావ హేతూత్రేషము, రా. ఉపాత్త క్రియానిమి_త్తజాతిభావ హేతుత్రేషయు, F. ఉపాత్త గుణన...' 572175 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>2. పంచమాశ్వాసము O3 పోతేక్షయు, ౬. అనుపా తనిమి త్తజాత్యస్వభావస్వరూపో తేక్షయు ఉపా త్తగుణనిమి త్తజాతిభావ హేతూత్రేషము, రా. ఉపాత్త క్రియానిమి_త్తజాతిభావ హేతుత్రేషయు, F. ఉపాత్త గుణనిమిత్త జాత్యభావ హేతూత్ప్రేక్షయు, ౧౦. ఉపాత్తక్రియానిమిత్తజాత్యభావ హేతూత్ప్రేక్షయు, ౧౧. ఉపాత్త గుణనిమి త్తజాతి భావనలో స్ప్రే క్షయు, ౧౨, ఉపాత్తక్రియానిమిత్తజాతిభావఫలో త్ప్రేక్షయు, ౧3, ఉపా త్తగుణనిమి త్తజాత్యభావఫలోత్రేషయు, ౧ర, ఉపాత్తక్రియా నిమి త్తజాత్యభావఫలోత్ప్రేక్షయు, ననఁ జతుర్దశ భేదంబు PC బొల్చు జాత్యుత్ప్రేక్ష, ఇట్లు గుణోతేక్షయ.ఁ, గియో త్ప్రేక్షయు, ద్రవ్యో త్రేషయుఁ బరస్పర చతుర్దశ భేదంబులం బొంద వాచ్యోత్ప్రేక్ష యేఁబదియాఱు. జాతియనఁగ సముదాయంబును, గ్రియయనఁగఁ గృత్యంబును, గుణంబనఁగ రూపాదియు. ద్రవ్యంబ నఁగ నొక వస్తువు నగు, (జాతి,గుణ, క్రియా, ద్రవ్య, వాచకములను గూర్చి వెనుక వివరింపఁబడినది) ఏతదవధి కాధ్య వ సాయ మూలంబు లగు నేఁబదియాఱు భేదంబులకు నుదాహరణంబులొనరించినఁ జాలనగుననుభయంబున దిజ్మాత్రంబుగ లక్ష్యంబులు నిరూపించెడ. ఎట్లనిన ఉపా త్తగుణనిమి త్త జాతిభావస్వరూపోతేక్ష శం. భవదీయ బాహుపీఠిం దవిలినభూ దేవి యు చితధపలాభమ హెూ తృవకృతకుంకుమరుచివై భవమన నీశౌర్యశోభ పరుగు వృసింహా! EJ LF శౌర్యమనఁ బ్రతాపము. అది యెఱ్ఱగా పండునని కవి సంప్రదాయము. నీ కార్యశోభ నీ బాహుపీఠమునఁ దవిలిన భూదేవి తన కుచితుఁడగు సతి లభించుట యసు మహోత్సవముచే (సంతోషముచే) దాల్చిన కుంకుమ కాంత్యతిశయ మనఁ బరగును. శౌర్య శోభ యుపమేయము. కుంకుమ కాంత్యతిశయ మీ సమానము. రుచి పదము జాతివాచకము, అదియు భావరూపము. ఇట నుపమేయ ముపమానము గా దర్కింపఁబడినది. నిమి త్రము సంతోషము, (మహోత్సవము) ఇది గుణము . ‘ఆనన్ ఉత్ప్రేక్షా లేక సంధాం వాడుక సుth Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> i4ey34i5jm28ugo7sf10rh3vf3wxoss 104 219297 572176 2026-08-25T22:02:28Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '_007 కావ్యాలంకార సంగ్రహము శౌర్యము కుంకుమమనఁబరగును' అన్నఁ జాలును. ఉపమేయమున 'శోభా? పదము, ఉపమానమున ‘వైభవము' అనునవి వ్యర్థములే. ౨. ఉపాత్తక్రియానిమి త్తజాతిభావస్వరూపోతేశ కం. నిరుప...' 572176 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>_007 కావ్యాలంకార సంగ్రహము శౌర్యము కుంకుమమనఁబరగును' అన్నఁ జాలును. ఉపమేయమున 'శోభా? పదము, ఉపమానమున ‘వైభవము' అనునవి వ్యర్థములే. ౨. ఉపాత్తక్రియానిమి త్తజాతిభావస్వరూపోతేశ కం. నిరుపమరణదీ వ్రత విరచితమగు విజయలక్ష్మి వేణియుఁబో లెన్ బరి గుఁగ రాళభవత్కిర శరవాలమతల్లి యోబఘననరసింహా! 20 నరసభూపాలా ! నీ చేతి భయంకరఖడ్గము రణదీక్షా ప్రతాచరణమున నిప్పు కొనిన వేణీయనఁ బరగుచున్నది. ఉపమేయము ఖడ్గము; ఉపమానము వేణి; ఇది జాతిజాచకము మరియు భావరూపము; ఉపమేయ ముపమానముగాఁ దర్కింపఁబడుచున్నది. నిమిత్తము 'ప్రతాచరణము' అను క్రియారూపము. 3. అనుపాత్తనిమి త్తజాతి భావస్వరూపో తే కం. నీచరణకమలన ఖరుచి వీచికలు తారివీరవిభవము మగుడం బ్రోచు సమీచీనసుధా వీచికలనఁబొల్చు యోబవిభునరసింహా ! 20 నర సభూపాలా ! నీ కాలిగోళ్ళకాంతి తరంగములు ప్రణతులగు శత్రు వీరులను దిరిగి ప్రోచు నమృతతరంగములనఁ బొలుచును. సఖరుచి వీచి యుపమేయము; సుధా వీచి యుపమానము; ఇది జాతివాచకము. భావరూపము. ఇందు దిమి త్తము చెప్పఁబడలేదు. ర. అనుపాతనిమి త్తజాత్యభావ స్వరూపో త్ప్రేక్ష కం. ఇలా నసముద్రమువలె నీ బలధూళియొనర్చి సమద పరి సంధివధూ విలులిత బాష్పోదక ముల జలనిధిశతకము ఘటించు జగతి నృసింహా! • CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri 2.9<noinclude><references/></noinclude> bqwuvi9d9rste1oxn7pl37fqh7wfng0 104 219298 572177 2026-08-25T22:02:37Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ל పంచమాశ్వాసమ LOF వర సభూపాలా ! నీ సైన్యనూళి మొదట భూమిని వసముద్రముగాఁ (సము ద్రము లేనిదిగా కేసి పిమ్మట శత్రురాజుల భార్యల బాష్పోదకములచేఁ చెక్కు సముద్రములను దానియందు ఘటించుచున్...' 572177 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ל పంచమాశ్వాసమ LOF వర సభూపాలా ! నీ సైన్యనూళి మొదట భూమిని వసముద్రముగాఁ (సము ద్రము లేనిదిగా కేసి పిమ్మట శత్రురాజుల భార్యల బాష్పోదకములచేఁ చెక్కు సముద్రములను దానియందు ఘటించుచున్నది. ఇల యుపమేయము; 'అసముద్రము' ఉపమానము. సముద్రశబ్దము జాతివాచ కము. ‘ఆసముద్రము” ఆనుటచే నది యభావరూపమున నున్నది. ఇట గుణక్రియా రూపనిమి త్తము చెప్పఁబడ లేదు. ఇట 'అసముద్రమువలె' అనుచోటను, బూర్వపద్యమాన 'వేణియుఁబోలెజ్, అనుచోటను వలెన్, పోలెన్ పదములుంటవలన నుపమాలంకారము గాదా యని భ్రమింపరాదు. ఏలన, యదాఒయ ముపమానాంతో లోకత సిృద్ధి మృచ్ఛతి తదోపమైన యేనేవ శబ్దః సాధర్మ్య సూచకః యదా పునరయం లోకా దసిద్ధః కవికల్పితః తదోత్ప్రశైవ యేనేవ శబ్దస్సంభావవా పరః. ఎచ్చట ఉపమానము లోక సిద్ధమో యది యుపమాలంకారము. అచ్చటి 'ఇవ' (వలెన్, పోలెన్ ప్రభృతులు) శబ్దము సాదృశ్యవారకము, ఎచ్చటి యుపమానము లోక సిద్ధముగాక కవికల్పితమో యది యుత్ప్రేక్షయే. అచ్చటి శఇవ' శబ్దమా (వలెన్, పోలెస్ ప్రభృతులు) సంభావనాపరము” అని యున్నది. ఇట 'అసముద్రమువలె' అనునది (ఉపమానము) లోక సిద్ధముగాదు. ఇల సముద్రములు లేని చెట్లగును ? కానఁ గవికల్పితము. కాన నిచ్చటి 'వలె ' పదము వెనుకటి 'పోలెన్' పదమును సంభావనావాచకములే. ౫, జాతి హేతూ స్ప్రే కం, పొందిన నృసింహనృప సం క్రందను సత్కీర్తిచేతఁ గడఁగి త్రిలోకీ మందస్మితంబు చేఁబ లె జెందొవ చెలి యంకరుచి విశేషమడంగెన్, 23 నరసభూపాలుని కీర్తిచే ద్రిలోకీ మందస్మితంబుచేతవలెఁ జండ్రుని యొక్క కళంక మడఁగెనుల-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri'..<noinclude><references/></noinclude> frwwayoos8vzhh2xn6n3oqrglipgfeg 104 219299 572178 2026-08-25T22:02:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము హేతువు గాని దానిని హేతువుగా నుత్ప్రేక్షించుట హేతూత్ప్రేక్ష, నరస రాజు కీర్తిచేఁ గళంకమడఁగఁగా దానికి హేతువు గాని త్రిలోకీ మందస్మితమును హేతువుగా ఁ గవి...' 572178 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము హేతువు గాని దానిని హేతువుగా నుత్ప్రేక్షించుట హేతూత్ప్రేక్ష, నరస రాజు కీర్తిచేఁ గళంకమడఁగఁగా దానికి హేతువు గాని త్రిలోకీ మందస్మితమును హేతువుగా ఁ గవి యుత్ప్రేక్షించినాఁడు. స్మితము జాతివాచకము. ఆదియు భావ రూపము. ఇట నిమిత్తము కళంకమడఁగుట యను క్రియారూపము. ఇది ఫలమా.. హేతూత్ప్రేక్షలో నిమిత్తము ఫలము. ఫలో స్ప్రేక్షలో నిమిత్తము హేతువు. ౬. జాత్యభావ హేతూత్ప్రేక్ష కం, రేల రవిలేమి నిరుతాఁ త్రైలోక్య౦బనియుఁబోలె ధాత సృజించెన్ లాలితనిరుపమ తేజో నాళీకవనా ఫ్రుఁడైన నరసింహేంద్రున్. 28 "రాత్రులందు మార్యుఁడు లేమిచే ముల్లోకములును నంధకారమయమగును ” అని కాఁబోలును బ్రహ్మ తేజన్సూర్యుఁడగు నరసభూపాలుని సృజించెను. బ్రహ్మ తేజూర్యుఁడగు సరసభూపాలుని సృజించుటకు హేతువుగాని రవిలేమిని 'హేతు వుగాఁ జెప్పుటచే హేతూత్ప్రేక్ష, రవి జాతివాచకము. 'రవిలేమి 'జాత్యభావ రూపము. జాత్యభావమే యిట హేతువు గాఁ దర్కింపఁబడినది. నరసభూపాల సృష్టి ఫలము. ౭. జాతిభావఫలో త్ప్రేక్ష కం. ప్రమాదమునఁ జెలఁ గుజలమయ కమలకు రంగస్థలంబు గావలసిసునిూ! క్రమమున నరసింహేంద్రుని సమధిక భుజమధ్య మతివిశాలంబయ్యెన్ . 28 సంతోషమునఁజెలఁగు జయలక్ష్మికి రంగస్థలము కావలసి నరసభూపాలుని భుజమధ్యము విశాలమయ్యెను. ఇట భుజమధ్యము విశాలమగుటకు ఫలము జయలక్ష్మికి రంగస్థలముగావలసి సుమీ' అని ఫలముగాని రంగస్థలమును ఫలమునుగా నుత్ప్రేక్షించుటచే నిది ఫలో లేక్ష. రంగస్థలము జాతివాచకము. ఇది భావరూపము. ఈ జాతివాచకమే యిట ఫలము గ్రాంను ప్రolection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> 0he5y7qpcexb62gpxru17uwh6x69fjo 104 219300 572179 2026-08-25T22:02:54Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '5. పంచమాశ్వాసమ • జాత్యభావఫలో త్ప్రేక్ష కం. తగవరులు జగతి మగువలఁ దెగటార్పరు; కాన నీదు దృష్తిరాతుల్ మఁటిమిడిగవలసిసుమీ తగభీరువులగుట యోబధరణిపునరసా! 100 22 ఉత్తములగు వీరులు స్త్రీ...' 572179 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>5. పంచమాశ్వాసమ • జాత్యభావఫలో త్ప్రేక్ష కం. తగవరులు జగతి మగువలఁ దెగటార్పరు; కాన నీదు దృష్తిరాతుల్ మఁటిమిడిగవలసిసుమీ తగభీరువులగుట యోబధరణిపునరసా! 100 22 ఉత్తములగు వీరులు స్త్రీలను జంపరు, కాఁబట్టి నీ శాత్రవులు తమ మగతన మును దించుకొనుటకుసుమీ భీరువులగుచున్నారు. ఇట భీరువులగుటకు ఫలముగాని 'మగతనమును దించుకొనుట' ఫలము గా నుత్ప్రేక్షింపఁబడినది. 'మగఁటిమి డిగవలసినుమా' అన 'అపురుషత్వము సిద్ధించు టకై' అని యర్థము. 'అపురుష' అనునది జాత్యభావరూపము. ఇదియే యిట ఫలము. 'అపురుషత్వము' అని ప్రయోగించుటయే లెస్స. 'జాత్యభావము' స్పష్ట ముగా గోచరించును. F, క్రియాస్వరూపోతేష చ. అనఘ! నృసింహ! నీమనజయానక జాత భయానకాధిక ధ్వనులు గుహాగృహాగ్రములవాలఁ బ్రతిధ్వని మేదురంబులై తన రె దిగంత శైలములు తమ్మునెదుర్కొను వెరికోటికిన్ నిను శరణంబు వేఁడుమని నేర్పున బుద్ధులు నేర్పు కై వడిన్. 22 ఓ నరసభూపాలా ! నీ జయదుందుభులయొక్క భయంకర ధ్వనులు తమ గుహలయందుఁ బ్రతిధ్వనింపఁగా దిగంత పర్వతములు తమలో డాఁగవచ్చు శత్రం కోటినిఁగని మీరు నరసభూపాలు నే శరణు వేఁడుఁడని బుద్ధులు నేర్పువిధ మానఁదన రెను. దిగంత శైలము లుపమేయము; 'బుద్ధులు నేర్పుచున్నవోయన' అను క్రియా స్వరూప ముపమానముగా నుత్ప్రేక్షింపఁబడినది. ఇది భావరూపము నిమిత్తమ - ప్రతిధ్వని. ౧౦, క్రియా2 భావస్వరూపో తేడ చ, భవదరిభూమిపాలకుల పాలిక చెంచెత కాత్మ దుర్దశల్ వివరముగా వచింప వనవీధి దయామతిఁబల్క నీనియ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri.<noinclude><references/></noinclude> 8tli5gfc3v8bfm827fvwc16lsn11nt5 104 219301 572180 2026-08-25T22:03:06Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము విరళందూరు చలచలచారు పలాశ హస్తముల్ తవిలివిదుర్చు శౌర్యగుణధామ! నృసింహనృపాల శేఖరా. 25 నరసభూపాలా ! నీ శత్రుకాంత యడవిలోఁ చెంచెతకుఁ దన దుర్దళను దెలుపు. చండఁ...' 572180 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము విరళందూరు చలచలచారు పలాశ హస్తముల్ తవిలివిదుర్చు శౌర్యగుణధామ! నృసింహనృపాల శేఖరా. 25 నరసభూపాలా ! నీ శత్రుకాంత యడవిలోఁ చెంచెతకుఁ దన దుర్దళను దెలుపు. చండఁ తెలిపి పోవుచుండ) గా విని పనవీధి కనికరించి 'పలుకకుండఁ జేయుటకో యనఁ దన చిగురాకుచేతులను విదిలించుచున్నది. (పఱుక వలదని యోదార్చుచున్నది.) ఇట వనవీధి యుపమేయము; 'పలంకకుండఁ జేయుటకోయన' నను క్రియా2 భావరూపనుగు నుపమాన ముత్ప్రేక్షింపఁబడినది. పలాశచాలనము నిమిత్తము. ౧౧, క్రియా హేతూత్ప్రేక్ష చ. మొగముముడిం దెఁగచ్ఛపము; మోమఱవాం చెభుజంగవు ; గవు డగము చలింపఁగా వెఱ దె; నాదివరాహము మోరత్రోపునం దెగువఁబయోధిఁజొచ్చె; సుదతీమక రాంక! నృసింహభూస! నీ జగదభినంద్యభూభరణశక్తికృతాభిభవంబు చేబ లెన్, 2F నీ భూభారణశక్తిచేయ గలిగిన పరాభావముచేఁ గాఁబోలు నాది కూర్మము మొగము మడుఁచుకొనెను; ఆదిశేషుఁడు మోము నలఁతిగా పంచెను. కులపర్వతము కదలలేకపోయెను. ఆదివరాహము ముట్టెతోఁ ద్రోసికొనుచు సముద్రముఁదూ అను ఇట నాదికూర్మాదులు ముఖసంకోచాదులు పొందుటకు హేతువుగాని పరా భవక్రియ హేతువుగా నుత్ప్రేక్షింపఁబడినది . ౧౨, క్రియా౬భావ హేతూలేదు. చ. సరసనృసింహ! నీయశముఁ జంద్రునిఁద్రాసున ధాత దూఁచిన సరభసవృత్తి నెత్తుడిగి సామ్యనిరూఢి వహింపలేమినో యరయ గురుత్వ హేతుమలినాంక నిరంకుశ లోహటంక సం కరమును జెందెఁజంద్రుఁడు జగంబుమృగంబని చూచుచుండఁగన్. బ్రహ్మ నీ కీర్తినిఁ జంద్రునిఁ దాసునఁ బెట్టి కూఁచఁగాఁ జంద్రుఁడు పామ్యము హింపలేమిఁ గాఁబోలు వెత్తుడిగి యనఁగాఁ ద్రాసునుండి క్రిందికి దిగి (ఆకా మునుండి దిగి) బరువువహించి సరివచ్చుటకై, తన యంకరూపమగు నినుపగుండును దాల్చియుండెను. దీనిని లోకము మృగమని తలంచును. CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> 4i3ks33s3kttw3c2d0dfa8cqmi1o48r 104 219302 572181 2026-08-25T22:03:14Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమాశ్వాసము 203 చంద్రుఁ డంకమును ధరించుటకు హేతువు గాని 'సామ్యనిరూఢి వహింప లేమినో అను క్రియా౬ భావము హేతువుగా నుత్ప్రేక్షింపఁబడినది. ఇది 'అంక టంక” అను రూపకాను ప్రాణితమై యున్...' 572181 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమాశ్వాసము 203 చంద్రుఁ డంకమును ధరించుటకు హేతువు గాని 'సామ్యనిరూఢి వహింప లేమినో అను క్రియా౬ భావము హేతువుగా నుత్ప్రేక్షింపఁబడినది. ఇది 'అంక టంక” అను రూపకాను ప్రాణితమై యున్నది. ౧౩, క్రియాఫలో త్ప్రేక్షు చ, నరసుత శౌర్య వైభవసనాధ! నృసింహధరాధినాథ! నీ పరజయ భేరిభాంకృతిరవంబు దీవింబరిపూర్ణమయ్యె నా సురగణికాపరంపరకుఁ జోద్యముగా ననురూపనాయక స్థిర పరిరంభసంభ్రమవి శేషముఁ దెలఁగ నేగుకై వడి . ዋ LO నీ జయ భేరీధ్వని దేవతా స్త్రీల కనురూప నాయక పరిరంభ విశేషముఁ దెల్పుటకు పేగుచున్నదో యన్నట్లా కాశమున నిండెను. భేరీధ్వని యాకాశమున నిండుటకు ఫలము గాని యనురూప విశేషమును దెల్పుటకు పేగుట' ఫలముగా నుత్ప్రేక్షింపఁబడినది. అనఁగాఁ గ్రియయే ఫలము గా ను త్ప్రేక్షింపఁబడినది. ౧౮. క్రియాఒభావఫలోత్రేక్ష ఉ, గంధపుఁగొండ పై నివముఁగ్రమ్మెడి మాక్తికనిర్ఘరీతటీ చందనవాటిలోఁ గనక సైకతసాంద్రగుహాగృహావళిం జెంది ఫణీంద్రకన్యలు నృసింహునమందయశోమరంద ని వ్యందముఁగ్రోలుచుందురు విషాగ్ని వహింపఁగ లేమికింబలెన్, రా౨ నాగకన్యలు మలయపర్వతము నందలి తామ్రపర్ణి నదీతీర చందనవాటికలోఁ గనక సైకతసాంద్ర గుహలయందు విషాగ్ని వహింపకుంటకై కాఁబోలు నరసభూ పాలుని కీర్తిమరందమును గ్రోలుచుందురు. యశోమరందపానమునకు ఫలము గాని 'విషాగ్నిని దప్పించుకొనుట' ఫలముగా నుత్ప్రేక్షింపఁబడినది. 'విషాగ్ని వహింప లేమిఅనుక్రియా భావరూపము, ౧౫, గుణస్వరూపోతేక్ష కం. నరసింహుభాగ్యసూచక సురుచిరదృక్కోణళోణ శోభ చెలంగెన్ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> oxts9u2qfidkgn19hu6pzeznzughgv9 104 219303 572182 2026-08-25T22:03:15Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 572182 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" /></noinclude>{{p|fs150|ac}}31</p {{p|fs125}}ఉపవాసము</p> {{Largeinitial|పా}}లు, ధాన్యములు విడనాడి ఫలాహారము చేసి చూచు రోజులలో సంయమముకొఱకు ఉపాసమునుగూడ నారంభించితిని. దీన కేలన్ బేకుగారు నాకుఁ దోడు. తొలుత నాయుపాసము ఆరోగ్యముకొఱకు. దేహదమనమున కుపవాస మావశ్యక మనునది యొక మిత్రునివలనఁ దెలిసికొంటిని. వైష్ణవ కుటుంబమున జన్మమెత్తినందువలనను, మాయమ్మ కఠినవ్రతముల నొనరించున దగుటవలనను ఏకాదశీవ్రతము మొదలగువానిని నేను ఇండియాలో ననుష్ఠించియుంటిని గాని యవి మాయమ్మను జూచి నేర్చికొనినవో లేక మాతలిదండ్రుల సంతుష్టికొఱకు ఆనుష్ఠింపఁబడినవో. ఇట్టి వ్రతానుష్ఠానముల వలన లాభ ముండునని నే ననుకొనను లేదు, విశ్వసింపను లేదు. కాని నే నామిత్రుని జూచి బ్రహ్మచర్యవ్రతమున కుపయోగముగా నతని ననుకరింపఁ దొడఁగి ఏకాదసుల నుపవసింప నిశ్చయించుకొంటిని. ఏకాదశినాఁడు పాలు పండ్లు తిని వ్రతము పాలించితి మనుకొనుట సామాన్యరీతి. నే నిట్టివ్రతమును ప్రతిదినమును పరిపాలించుచునే యుంటిని. కావున నీరు త్రావు హక్కు మిగిల్చికొని పూర్ణోపవాస మొనరింప నారంభించితిని. ఆ యారంభమునందే శ్రావణమాస మారంభించెను. ఆసంవత్సరమున రంజానుపండువును, శ్రావణమాసమును కలిసెను. గాంధీకుటుంబ మిటు వైష్ణవవ్రతములను, అటు శైవవ్రతములను గూడఁ జేయుచుం<noinclude><references/> {{c|126}}</noinclude> q31zxvdcb0th3ptggseijtujtv60e7m 572184 572182 2026-08-25T22:03:29Z శ్రీరామమూర్తి 1517 572184 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" /></noinclude>{{p|fs150|ac}}31</p> {{p|fs125}}ఉపవాసము</p> {{Largeinitial|పా}}లు, ధాన్యములు విడనాడి ఫలాహారము చేసి చూచు రోజులలో సంయమముకొఱకు ఉపాసమునుగూడ నారంభించితిని. దీన కేలన్ బేకుగారు నాకుఁ దోడు. తొలుత నాయుపాసము ఆరోగ్యముకొఱకు. దేహదమనమున కుపవాస మావశ్యక మనునది యొక మిత్రునివలనఁ దెలిసికొంటిని. వైష్ణవ కుటుంబమున జన్మమెత్తినందువలనను, మాయమ్మ కఠినవ్రతముల నొనరించున దగుటవలనను ఏకాదశీవ్రతము మొదలగువానిని నేను ఇండియాలో ననుష్ఠించియుంటిని గాని యవి మాయమ్మను జూచి నేర్చికొనినవో లేక మాతలిదండ్రుల సంతుష్టికొఱకు ఆనుష్ఠింపఁబడినవో. ఇట్టి వ్రతానుష్ఠానముల వలన లాభ ముండునని నే ననుకొనను లేదు, విశ్వసింపను లేదు. కాని నే నామిత్రుని జూచి బ్రహ్మచర్యవ్రతమున కుపయోగముగా నతని ననుకరింపఁ దొడఁగి ఏకాదసుల నుపవసింప నిశ్చయించుకొంటిని. ఏకాదశినాఁడు పాలు పండ్లు తిని వ్రతము పాలించితి మనుకొనుట సామాన్యరీతి. నే నిట్టివ్రతమును ప్రతిదినమును పరిపాలించుచునే యుంటిని. కావున నీరు త్రావు హక్కు మిగిల్చికొని పూర్ణోపవాస మొనరింప నారంభించితిని. ఆ యారంభమునందే శ్రావణమాస మారంభించెను. ఆసంవత్సరమున రంజానుపండువును, శ్రావణమాసమును కలిసెను. గాంధీకుటుంబ మిటు వైష్ణవవ్రతములను, అటు శైవవ్రతములను గూడఁ జేయుచుం<noinclude><references/> {{c|126}}</noinclude> mxudvm2bzbyag70nqu8nkz0pw3wwk84 104 219304 572183 2026-08-25T22:03:23Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము శరణాగతభరణాయతి కరుదుగ సాకారమగుదయారస మనఁగన్. mb నరసభూపాలుని దృక్కోణళోణశోభ యుపమేయము, అది సాకారమగు దయారసము అను గుణస్వరూపమగు నుపమానముగా నుత్ప్రేక్షింపఁ...' 572183 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము శరణాగతభరణాయతి కరుదుగ సాకారమగుదయారస మనఁగన్. mb నరసభూపాలుని దృక్కోణళోణశోభ యుపమేయము, అది సాకారమగు దయారసము అను గుణస్వరూపమగు నుపమానముగా నుత్ప్రేక్షింపఁబడినది. శరణా గతధారణ మనం క్రియ నిమి త్తము. ౧౬. గుణాభావస్వరూపో తేక్ష శం. బలశశిహర భాషలకును బొలుపుగ మితిలేనిమాడ్కి మొలబంటె తొ మ్ములబంపై, మెడబంపై తలమునకలునయ్యె నరసధరణిపుకీర్తుల్. నరసభూపాలుని కీర్తులు బలరామునకు మొలబంటి గాఁ (వాని నల్లని వస్త్ర మును గప్పుచున్నది.) జంద్రునికి రొమ్ములబంటిగా (వాని కళంకమును మాపు చున్నది.) హరునకు మెడబంటి గాఁ (కంఠమునందలి నలుపును నడఁచుచున్నది.) సరస్వతికిఁ దలమునకలుగా సయ్యెను. కీర్తులు మితిలేనివి. ఇటఁ గీర్తు అంపమేయము • శమితిలేనిది' అని మితిరూప గుణాభావ ముపమానముగా నులేక్షింపఁబడినది. ఇట నిమిత్తమనుపాత్తము. ౧౭. గుణ హేతూత్ప్రేక్ష సృజించె మ. అరయన్ శ్రీనరసింహుకీర్తి చయ ముద్యన్ముఖ్య వర్ణోదయా కరసామ్యంబున ధాత పైఁగినిసియే కాఁబోలుఁ తత్త్సేంధవో త్కర సౌభాగ్యముఁ, దన్మహాసనరు చింగారించి భాషాపర స్థిరరూపంబయి తా నరులన్ శ్రీకంఠ సంకాశులన్, రాశీ నరసభూపాలుని కీర్తి ముఖ్యవర్ణోదయాకరసామ్యముచేఁ (ముఖమునఁ బుట్టిన వర్ణము బ్రాహ్మణవర్షము - బ్రాహ్మణవర్ణముయొక్క పుట్టుకకుఁ గారణమైనవాఁడు బ్రహ్మ, 'ముఖ్యవర్ణము' అనఁ దెలుపు. కీర్తి శ్వేతవర్ణోదయమునకుఁ గారణ మైనది. కానీ బ్రహ్మయ యుఁ గీర్తియు ముఖ్యవర్ణోదయాకరములు.) గాఁబోలు బ్రహ్మవైఁ గినిసి యాతని వాహనములగు హంసల సౌభాగ్యమును, అతని యాసనమగు శ్వేత పద్మముయొక్క కాంతిని బాధించి బ్రహ్మత్వమును వహించి శివసన్నిభులగు నరు లను సృజించెను. అనఁగా నెల్లరను చెల్లఁగాఁ జేసెను. CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> 5m6sruwi6t6luzxj6j7c0q9s4nolq7b 104 219305 572185 2026-08-25T22:03:34Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమాశ్వాసము LOX ఇటఁ గీర్తి హంసల సౌభాగ్యమును, శ్వేతపద్మద్యుతినిఁ గారించుటకు నరు లను శివసన్నిభులను జేయుటకును హేతువు గాని 'ముఖ్యవర్ణోదయము' అను గుణము హేతువుగా నుత్ప్రేక్షిం...' 572185 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమాశ్వాసము LOX ఇటఁ గీర్తి హంసల సౌభాగ్యమును, శ్వేతపద్మద్యుతినిఁ గారించుటకు నరు లను శివసన్నిభులను జేయుటకును హేతువు గాని 'ముఖ్యవర్ణోదయము' అను గుణము హేతువుగా నుత్ప్రేక్షింపఁబడినది. ౧౮, గుణాభావ హేతూత్ప్రేక్ష కం, హరిగరినుఁదెగడి సత్పథ పరిచయలంఘన మొనర్చి భ్రమియించుఁజుమీ! నరసింహభూమిపాలుని యరుదగు సత్కీర్తి యవినయంబునఁబోలెన్. JL నరసభూపాలుని కీర్తి యవినయము చేతఁ గాఁబోలు విష్ణుదేవుని గౌరవముమ దెగడి సత్సధము (ఆకాశము - సన్మార్గము) సరిక్రమించి తిరుగును. ఇటఁ గీర్తి హరిగరిమను దెగడుటకును, సత్పధ లంఘనమునకును హేతువు గాని “అవిసయము హేతువుగా నుత్ప్రేక్షింపఁబడినది.' అవినయము అన వినయా భావము, కాన గుణాభావ హేతూత్ప్రేక్ష. ౧౯. గుణఫలోత్రేక్ష శం, వడి నీకీర్తులఁబోలెడి కడిమిం దనకందు దెలుపుగావలసి చుమీ! కడకడలియెడలఁగ్రుంకును వెడవిల్తునిమామ యోబవిభునరసింహా! చంద్రుఁడు నీ కీర్తినిఁ బోరివలయునని తన మచ్చను దెలుపుఁజేసికొనుటకు నుమీ పడమటి సముద్రమున మునులగుచున్నాఁడు. చంద్రుఁడు పడమటి సముద్రమునఁ బడుటకు ఫలముగాని 'తన మచ్చను దెలుపుఁ జేసికొనుట' ఫలముగా నుత్ప్రేక్షింపఁబడినది. ఇట 'తెలుపు' గుణము. అది ఫలముగా నుత్ప్రేక్షింపఁబడినది. ౨౦. గుణాభాపఫలోత్ప్రేక్ష చ. తెగువరియైచెలంగు భవదీయకృపాణము వై రికోటియం దగణితదాన కేళిరతమయ్యును జీవనమీదటన్నలో భగుణము లేమికింబలె విపక్ష నృపాలుర కెల్ల జీవనం బొగిఁదృణవృత్తినిచ్చు విజయాన్నృత్య శ్రీనరసింహభూవరా! తాలా<noinclude><references/></noinclude> k1pbij8rnh5q75mie6f5zlp4d05nrjb 104 219306 572186 2026-08-25T22:03:43Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'FOL కావ్యాలంకార సంగ్రహము సాహసి యగు నీ ఖడ్గము వైరులయెడ దానకేళి (వితరణకేళి - ఖండనక్రియ) రతమయ్యును, జీవనమును (తప ప్రాణమును) నీయదన్న లోభగుణము లేకుంట కుఁ (ఈతని ఖడ్గము దాన ళిరతమే కాన...' 572186 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>FOL కావ్యాలంకార సంగ్రహము సాహసి యగు నీ ఖడ్గము వైరులయెడ దానకేళి (వితరణకేళి - ఖండనక్రియ) రతమయ్యును, జీవనమును (తప ప్రాణమును) నీయదన్న లోభగుణము లేకుంట కుఁ (ఈతని ఖడ్గము దాన ళిరతమే కాని జీవనమునుమాత్ర మీయదు. దీనికి లోభా గుణము కలదు. అని లోకులనుచున్నారు. ఆ యప్రతిష్ఠ లేకుంటకు) గాఁబోలు శత్రురాజులకుఁ దృణరూపమున జీవనము నిచ్చు చున్నది. ఇట శత్రురాజులకుఁ దృణవృత్తితో జీవనమిచ్చుటకు ఫలముగాని లోభ గుణాభావము ఫలముగా ను త్ప్రేక్షింపఁబడినది. ౨౧. ద్రవ్యస్వరూపో త్పేంద సీ. సటలెకానొక కొంత చాలదుపౌరుషం; బాయుధ ప్రౌఢి యింతైన లేదు; జననమెంచినఁ బ్రదోషంబుపాలౌట; మా టికిఁబుట్టినట్టి చోటికినిఁ జేటు నెఱిఁజిన్న వాని కెన్నికగానితన బల్మి; ద్వేషిగన్నను నోఱు దెఱచికొనుట; పాటింప నోరి బొబ్బాట మేనడిగాని ఘోరాజిలో బుసకొట్టుచుంట; గీ, కొదవ దనకంచుఁ గ్రమ్మఱ నుదితుఁడై న యల్ల నరసింహుఁడునుబోలె ససమసమర సృమరఘోరప్రతాపుఁడై చెలఁగు దౌర సరసగుణహార ! యోబయనరస ధీర! L "తొంటి నరసింహావతారమునఁ దనకుఁ గలిగిన పై కొదవలను దీర్చుకొనుట కుదయించిన యా నరసింహుఁడవో యన్నట్లున్నావు.” ఇట నరసభూపాలుఁడు నరసింహుఁడో యన్నట్లు" అనుచోట ద్రవ్య స్వరూపోలేడు. నరసింహపదము ద్రవ్యవాచకము. నిమిత్తము ప్రతాపగుణము. ౨౨, ద్రవ్యాభావస్వరూపో త్ప్రు సీ, పొగడొందు చదలేటి పొందామరలఁ గోసి CC-0. Jan ORO Main Colection. Digitize by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> q606rtlnzhvuuyjtlg6e9u05hbgu9l8 104 219307 572187 2026-08-25T22:03:52Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '78 పంచమా శ్వాస మా చవి దేఱు కల్పకాససర సంబులకుఁ ద త్కోరకంబులతావిఁ గూర్చు వారు వేల్పుఁ గన్నియల నేవేళ దేశీయం - బిట్టు చేతలు గాసి పెట్టువారు అమరు నే జాజల్లులగునని బేసితా పనుల కూర...' 572187 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>78 పంచమా శ్వాస మా చవి దేఱు కల్పకాససర సంబులకుఁ ద త్కోరకంబులతావిఁ గూర్చు వారు వేల్పుఁ గన్నియల నేవేళ దేశీయం - బిట్టు చేతలు గాసి పెట్టువారు అమరు నే జాజల్లులగునని బేసితా పనుల కూర్చము లూడ్వఁబఱచువారు గీ. నగుచు భవదసివిదళితయవననృపతు లహరహము రాయిడిని సర్ప సమరపురము వాసవుఁడు లేని కైవడి వరలుచుండు సరసుతాటోప! యోబయనరసభూప! LOS FO “స్వర్గము ఆవాసవముగా (వాసవుఁడు లేనిదిగా నున్నది' అనుచోట ద్రవ్యాభావస్వరూపో త్ప్రేక్ష. 'రాయిడి' అను క్రియ నిమిత్తము. ఆ౩, ద్రవ్య హేతూ త్ప్రేక కం. నరసింహ ! యోబభూవరు నరసింహ ! భవద్భుజాగ్రనటదసిచే భూ పరిచిత రాహువు చేఁబలె సరి తేజోభానుబింబ మపహృతమయ్యెన్. FO నరసభూపాలా ! నీ చేతికత్తిచే భూమికిదిగిన రాహువుచేతవలె శత్రులేజో రూపమగు సూర్యబింబ మపహృతమైనది. ఇట శత్రు లేజోరూపముగు సూర్యబింబాపహరణమునకు హేతువు గాని రాహువు హేతువుగా నుత్ప్రేక్షింపఁబడెను. తేజో 2 పహరణము నిమిత్తము. రాహువు ద్రవ్యవాచకము, ఆర. ద్రవ్యాభావ హేతూ త్ప్రద చ. స్థిరబల | యో బభూవరునృసింహ ! భవన్న వకీర్తి భూనభోం తరములనిండఁ డద్రుచివితానములోన విలీనమా సుధా శరనిధి లేమి చేబ లెఁ బ్రశాంతనిరంతరతావకాశయాం తరసుఖవాసమంద్ ముర దాన వభంజను న చెల్లు కాలముగా.<noinclude><references/></noinclude> d3cyzww81wlmifsb6tp0c6t3x15wwxa 104 219308 572188 2026-08-25T22:04:06Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము నరసభూపాలా ! నీ కీర్తి భూమ్యాకాశముల నిండఁగా నీ కాంతిసమూహ- ములో దాగినదగుటచే నమృతసముద్రము లేకుంట చేఁ గాఁబోలు శ్రీ మహావిష్ణువు నీ హృదయమున వసించెను. శ్రీ...' 572188 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము నరసభూపాలా ! నీ కీర్తి భూమ్యాకాశముల నిండఁగా నీ కాంతిసమూహ- ములో దాగినదగుటచే నమృతసముద్రము లేకుంట చేఁ గాఁబోలు శ్రీ మహావిష్ణువు నీ హృదయమున వసించెను. శ్రీ మహావిష్ణువు నరసభూపాలుని హృదయమున వనించుటకు హేతువు గాని. యమృతసముద్రాభావము హేరువుగా నుత్ప్రేక్షింపఁబడినది. అమృతసముద్రము ద్రవ్యము. · ౨౫, ద్రవ్యఫలో తేడ ఉ. రాజపురందరుండవయి రంజిలు నీ కుచితంబుగాఁగ నీ రాజితకీర్తి యభ్రగజరాజయి యున్కి కిఁ గాదె తారకా రాజ కరాంబుశీకర పరంపరలుం దెలిమబ్బు జల్లులుం జములో ధరించే సుదతీమకరాంక! నృసింహభూవరా! F3 నీవు రాజేంద్రుఁడవు, నీ కీర్తి నీ యింద్రత్వమున కుచితముగా నైరావతమగు టకుఁ గాఁబోలు సుక్షత్రరూపశీకర సమూహమును దెల్లమబ్బులరూ పనుగు చామరము. లను ధరించెను. కీర్తి తారకాశీకర సమూహమును, దెలిమబ్బుజల్లులను వహించుటకు ఫలము. గాని 'యైరావతమగుట' ఫలముగా నుత్ప్రేక్షింపఁబడినది. ఐరావతము ద్రవ్యము. ఆ౬. ద్రవ్యాభావ ఫలో క్షు చ, తనరు ససంఖ్యవాజి గజదారుణమై తగు నాదుమోల నే డెనిమిది సైంధ వేభముల నీడు గఁ దాల్చుట మెట్లటంచు నా కినుక నభంబు లేకునికికిన్బలె శ్రీ నరసింహు జైత్రవా హిని యనిలోన నింగికెగయించు నుదంచిత రేణువుంజమున్. ౯ర నరసభూపాలుని సైన్య మ సంఖ్య వాజిగ ణములు గలిగియుంటచే నాకాశము. నాముందేఁడు గుఱ్ఱములను, (సూర్యాశ్వములు) ఎనిమిది యేనుఁగులను ( దిగ్గజమాలు). యెట్లు? అని యా యాకాశమును లేకుండఁ జేయుటకుఁగాఁబోలు ధూళిని నింగికి విసరుచున్నది . ఇట సైన్యము ధూళిని నాకాశమున కెగియఁజేయుటకు ఫలము గాని నభో భావము ఫలము రాం ను రె మంపబడిన 18బడినది . gangotri<noinclude><references/></noinclude> k9n1qki473kvhwju1hl5824cqa7uvsr 104 219309 572189 2026-08-25T22:04:15Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమాశ్వాసము LOF ఇచ్చట నీ విమర్శమును దెలియవలెను : ఉత్ప్రేక్షయంముఁ బ్రకృతమ ప్రకృత - ధర్మసంబంధమును బట్టి యప్రకృతముగాఁ దాదాత్మ్య సంభావన చేయఁబడువని చెప్పితిమి. స్వరూపో లేక్షయ...' 572189 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమాశ్వాసము LOF ఇచ్చట నీ విమర్శమును దెలియవలెను : ఉత్ప్రేక్షయంముఁ బ్రకృతమ ప్రకృత - ధర్మసంబంధమును బట్టి యప్రకృతముగాఁ దాదాత్మ్య సంభావన చేయఁబడువని చెప్పితిమి. స్వరూపో లేక్షయందు మాత్రమే ప్రకృతాప్రకృతములు వివిక్తముగా -నగపడును. ఎట్లన, 'నీవానరసింహుఁడవో' అన్నట్లున్నావు. నీవు ప్రకృతము; నర సింహుఁడు అప్రకృతము, కాని హేతుఫలో త్ప్రేక్షలలో హేతువు గానిదానిని హేతువు"గా, ఫలముగాని దానిని ఫలసుగా, నుత్ప్రేక్షించుచున్నాము. ఆట ఇప్రకృత మనఁగా నుపమావముండ నేయుండదు. ఎట్లనఁ బై లక్ష్యములలోని జాతి హేతూలే జోదాహరణమున “కళంక కాంతి నరసభూపాలుని కీర్తిచే వడఁగఁగాఁ ద్రిలోకీ మందస్మితమును హేతువుగాఁ జెప్పినాఁడు.” ఇటఁ బ్రకృతము కళంకమడఁగుట; ఆ ప్రకృతములేదు. అనఁగా నుపమానము లేదు. జాతిఫలో స్ప్రేతో దాహరణమగు భుజమధ్యము విశాలమగుటకు ఫలము జయ లక్ష్మికి రంగస్థలము కానుండుటగా ననఁగా ఫలముగాని దాని ఫలమును గాఁ జెప్పెను. భుజమధ్యము విశాలమగుట ప్రకృతము. అపకృతము చెప్పఁబడలేదు. కాన “బ్రకృత మున కప్రకృతతాదాత్మ్య సంభావన ముత్ప్రేక్ష" అను లక్షణ మెట్లు సరిపోవును ? -అన్నచో నినుఁడు. హేతు ఫలధర్మో లేతో దాహరణములలోఁ గూడఁ దాదాత్మ్య సంభావనమే యుండవలెను. ఎట్లవ, “నరసభూపాలుని కీర్తిచే నడఁగిన కళంకమును ద్రిలోకీమందస్మితముచే నడఁగిన కళంకముగాఁ దాతాత్మ్యసంభావన చేయవలెను. ఇట్లే స్వభావసిద్ధముగా విశాలతను బొందిన భుజమధ్యమును జయలక్ష్మీ రంగస్థలార్థ ముగా విరా అతీనుబొంది న భుజ మధ్యముగాఁ దాదాత్మ్య సంభావన చేయవలెను. ఈ హేతు ఫలో స్ప్రేతోదాహరణములలోఁ గూడఁ బైనిసమున రెండువిధములగు కళంకము అకును, రెండు విధములగు విశాలతలకును దప్పక దాదాత్మ్యము చెప్పుకొనవలయును. 6 లింపతీప తమో౬ంగాని వర్షతీవాంజనం సభ: ' (తమస్సు శరీరములను బూయుచున్నట్లున్నది; ఆకాశము చీఁకటిని వర్షించుచున్నట్లున్నది.) ఇటఁ దమో వ్యాపనరూపమగు ధర్మము తమోలేపనముగా నుత్ప్రేక్షింపఁ బడుచున్నది. ఇట్లే వినష్టీప తరంగా స్వముద్రః సేనచందనం తదాదాయ క రైరిందు ర్లింపతీవ దిగంగ నాః. సముద్రుఁడు సేనచందనమును ధరంగాగ్రములచే నూఱుచున్నట్లున్నాఁదు. చంద్రుడు దానినిఁగొని దిగంగనలకుఁ బూయుచున్నట్లున్నాఁడు, ఇటఁ బేరణమే ("ఫేన ప్రేరణము) పేషణము గాఁ గరవ్యాపసమే దిగంగణా &ప్రేరణాది పదములు లేజీ లేపనముగా ను బడుచున్నది. అయితే వ్యాప<noinclude><references/></noinclude> 6am3bjctaddbuexxznhcathlfomjdcl 104 219310 572190 2026-08-25T22:04:25Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము యనవచ్చును. ఉత్ప్రేక్ష యధ్యవసాయగర్భము గాన సతిశయోక్తియందువలె నే విషయనిగరణము (ఉపమేయము గానరాకుంట) సంభవించునని గ్రహింపవలెను. మరియు ను త్ప్రేక్షాలక్షణప...' 572190 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము యనవచ్చును. ఉత్ప్రేక్ష యధ్యవసాయగర్భము గాన సతిశయోక్తియందువలె నే విషయనిగరణము (ఉపమేయము గానరాకుంట) సంభవించునని గ్రహింపవలెను. మరియు ను త్ప్రేక్షాలక్షణపద్యమున “గుణక్రియాది యోగముచే” అని ప్రకృ తమున శప్రకృత తాదాత్మ్యసంభావన సేయుటలో గుణక్రియాది నిమిత్తము లుండ వలెనని చెప్పితిమి. ఉదాహరణములందు గుణ క్రియా నిమిత్తములు మాత్రమే చూపి తిమి. ఆదిశబ్దముచే గ్రాహ్యరుగునదేమి ? అని శంక గలుగుచున్నదిగదా! గుణ క్రియానిమిత్తము మాత్రమేకాక గుణాభావనిమిత్తము, క్రియా 2భావనిమిత్తము గూడ జొక్కొక్కచో నుండును. ఎట్లన, మనసి సంకేమివ ప్రియమీక్షితుం నయనయోః స్పృహయాంతరు తయో ! గ్రహణశ క్తిరభూదిదమీయయోరపి న సమ్ముఖవాస్తుని వస్తుని (ఒక యువతికి) తన హృదయగతప్రియునిఁ జూచుటకోయన్నట్లు మనస్సునఁ బ్రవేశించిన కన్నులకు సమ్ముఖమునందలి వస్తువుయొక్క గ్రహణశక్తి నశిం చెను . ఇట హృదయగతప్రియునిఁ జూచుటకు నేత్రములు లోపలఁ బ్రవేశిం చిన ట్లుత్ప్రేక్షించుటకు దాహ్యవన్ను గ్రహణశక్యభావము నిమిత్తము (గుణాభావము ము.) వతంసనీలాంబురు హేణ కిం దృశా విలోకమానే విమనీ బభూపతు: అపి శ్రుతీ దర్శనస క్త చేతసాం న లేన తే శుశ్రువతు ర్మృగీదృశాం. కర్ణావతంసమగు నల్లకలువ యను కంటితోఁ జూచుచున్న వేమో! చెవులుగూడా విమనస్కములు (మనస్సు లేనివి) అయినవి. కావుననే దర్శనాసక్తలగు నా యువతు లకు కేమియు వినఁబడలేదు. ఇట శ్రోత్రేంద్రియగతమగు విలోక నైకాగ్రతను నుత్ప్రేక్షించుటయందు మొత్తము. శ్రవణక్రియా భావము నిమి ఇంకను నీ నిమిత్త వెంక్కొక్కటియే కాక సముచ్చయము గా ఁ గూడా ననఁగాఁ నిమిత్తము లొక్క యెదలనే కావఁబడును. ఎట్లన, ఆవైమి హంసావళయో వలక్షా స్వత్కర్తి మూర్తే శ్చపలాః పులా రాశి ఉడ్డీయ యుక్తం పతితాస్రవంతి వేశంతపూరం పరితః ఫ్లవం తే. తెల్లని హంసలను నీ కీర్తిపులా కలంగా (శకలములు) దలఁతును, ఏలన, జీవి గిరినదులందుఁబడి తేలియాడుచున్నవి. CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> tfke1pt4tuxazfkaib527jk1z469r1h 104 219311 572191 2026-08-25T22:04:34Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమాశ్వాసమ హంసలను గీర్తిపులాకలుగాఁ దలఁచుటలో ధావళ్య గుణమును, నీటిపైఁ దేలి యాడుట యను క్రియయును (గుణ క్రియలు రెండును) నిమిత్తములయ్యెను. ఇట్లే గుణాభావ, క్రియా భావములును నొక...' 572191 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమాశ్వాసమ హంసలను గీర్తిపులాకలుగాఁ దలఁచుటలో ధావళ్య గుణమును, నీటిపైఁ దేలి యాడుట యను క్రియయును (గుణ క్రియలు రెండును) నిమిత్తములయ్యెను. ఇట్లే గుణాభావ, క్రియా భావములును నొక్కొక్కచో నిమిత్తములు గావచ్చును. ఒక్కొక్కచో జాతి ద్రవ్యములును గూడ నిమి త్తములగును. ఎట్లన, ద్రోణ సృ తత్ర వికరిష్యతి భాగ్యలభ్య సౌభాగ్య కార్మణమయీ ముపదాం గిరిస్తే తద్ద్వీపదీప ఇవ దీప్తిభి రోషధీనాం చూడామిళజ్జఅదకజ్జలదర్శనీయః. ఇట ద్రోణాచలమును దీపముగా నుత్ప్రేక్షించుటలోఁ దత్ప్రరూఢములైన యోషధిదీప్తులును, దాని పైఁగల జలదకజ్జలమాను నిమిత్తము. దీప్తిక జ్ఙల పదములు జాతివాచకములు. కావున జాతివాచకముగూడ నిమిత్తము గావచ్చునుః . నిశాసు మూర్ధ్ని స్ఫురతా యత్సౌధో రాజతీందునా శ్రీకంతో భక్తరక్షార్థం సన్నిధానం భాజన్నివ. • ( బాణాసురుని ) రాత్రులందు శిరస్సున వెలుగుచున్న చంద్రునితో సౌధము భక్తరక్షణార్థము శ్రీకంఠుఁడు సన్నిధియం దున్నట్లున్నది. ఇట బాణాసుర సౌధమును శివుఁడుగా నుత్ప్రేక్షించుటకు శిరస్సున వెలుఁగు చున్న 'చంద్రుఁడు' నిమిత్తము. చంద్రుఁడు ద్రవ్యవాచకము. కావున గుణ క్రియలేకాక గుణాభావ, క్రియా భావములును, నిమిత్తములు గా నుండవచ్చును. అవి సముచ్చయరూపమునఁగూడ మండవచ్చును. మరియు నిమిత్తము గుణ క్రియా రూపముననేకాక జాతి ద్రవ్య రూపమునఁ గూడ నుండవచ్చును. ఇదంతయు 'ఆది' పదముచే గ్రాహ్యము. కం, ధర వాచ్యోత్ప్రేడ కుదా హరణము లివి గొన్ని కడమ దరయఁగఁదగు; గమ్యోత్ప్రే యయ్యైకృతులం ఎ రచింపఁగ లేదు నేర్పుచాలమి నిందున్, గమ్యోత్ప్రేక్ష కుదాహరణము నిత్తుము; కనుఁడు. కం. చెలికాఁడ ! నీదు డెందము నెలవగుటం బెక్కు మంది నెలఁతలకందా చెలి తన్ని ముడ్చుకొవ ని చ్చలుఁ దనలేమేని ఇతికృళంబొనరించుడా . FЯ 'తన్నిముడ్చుటకోయని' అని యున్నచో వాచ్యయగును. అదిలేమిని గమ్య. కావ్యప్రకాశ లేక గానే యుదాహరిం చెను CC-0. Jangamwadi Math<noinclude><references/></noinclude> nw9mcbj5dhg3l2j9eupwnjclol58qu4 104 219312 572192 2026-08-25T22:04:43Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము గమ్యోత్ప్రేక్షా, వ్యంగ్యోత్ప్రేక్షల భేదమును జిత్రమీమాంసా కారుఁడు దెలిపినదానిని ద్వితీయాశ్వాసమున ౧౨ర పద్యము క్రింద వ్రాయఁబడినది. చూచు కొనవలెను. ఆ...' 572192 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము గమ్యోత్ప్రేక్షా, వ్యంగ్యోత్ప్రేక్షల భేదమును జిత్రమీమాంసా కారుఁడు దెలిపినదానిని ద్వితీయాశ్వాసమున ౧౨ర పద్యము క్రింద వ్రాయఁబడినది. చూచు కొనవలెను. ఆ౭. ఆతిశయోక్తి శం. ఉపమేయ మింత తడవక యుపమానమె నుడువ సతిశయోక్తి మహా నిపుణోక్తి మూలమై తగు నపరిమిత ప్రౌఢి నదియు నైదువిధములై . FL ఉపమేయము సథవీకరించి యనఁగా విషయనిగరణమునేని యుపమానమును మాత్రమే చెప్పుట యతిశయోక్తి. అది కవి ప్రౌధోక్తి ప్రధానము (మహానిపుణోక్తి మూలము) ఆది పంచ విధ ము. విషయనిగరణమన విషయమును జెప్పకుండుట గాదు. విషయమును నథఃక రించుట మాత్రమే. “విషయస్యానుపాదానే ప్యుపాదా ఒపి సూరయః | అధః కరణమాత్రేణ నిగీర్ణత్వం ప్రచక్ష తే” (విషయమును జెప్పినను జెప్పుకున్నను ననఁగాఁ బ్రయోగించినను బ్రయోగింపకున్నను విధఃకరించుటవలననే నిగీర్ణత్వము (నిగరణము) సిద్ధించును. అనఁగా విషయనిగరణమన విషయమునకు (ఉపమేయమునకు) విషయి చే (ఉపమానముచే) అపకర్ష మును దోఁపఁజేయుట. ఇట్టి విషయనిగరణ ముత్ప్రే ద యందును, జతిశయోక్తియందునుగూడ నుండును. ఎట్లవ, “నీ ముఖమును జంద్రుఁడని శంకించుచున్నాను” ఆనుచో విషయమగు ముఖమునకు విషయియగు చంద్రుని చే న్యూనత్వము తోఁచుచున్నది. ఈ న్యూనత్వము 'శంకించుచున్నాను' అనుదాని చేఁ గలుగుచున్నది. 'చంద్రుఁడితఁడు' అన్నపు దళిశయోక్తిలోఁ గూడ విషయమగు ముఖమునకు విషయి యగు చంద్రునిచే న్యూసత్వము తోఁచుచున్నది. ఎట్లన, విష ని మాత్రమే గ్రహించి విషయమును గ్రహింపకధకరించెను. పైని విషయము గ్రహింపఁబడినను ' శంకించుచున్నాను' అను పదముచే న్యూసత్వము సంభ వించుచున్నది. కావున నుత్ప్రేక్ష యందును, సతీశయోక్తియందును విషయాధఃకరణము సమా నమే. రెండును సధ్యవసాయగర్భములే. ప్రకృతిమతో నప్రకృతమున కభేదపతిప త్తియే రెంటియందును గలుగును. ఆయినచో భేద మేనునవచ్చును ? వినుఁడు | ఉత్ప్రేక్షలో సధ్యవసాయము సాధ్యము. అతిశయోక్తిలో సధ్యవసాయము సిద్ధము. అనఁగా నుత్ప్రేక్షయందు మానంచంద్రః అనుచో విషయి (ఉపమానము) ఆనిశ్చిత CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> bb9yv0mccbsfwflhriwisx1v373kywb 104 219313 572193 2026-08-25T22:04:52Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with ''పంచమాశ్వాసము ముగా నిర్దేశింపఁబడుటచే నన్యవసాయము సాధ్యము. అనఁగా నిట విషయము విషయిగా నిశ్చయింపఁబడలేదు. ఆతిశయోక్తిలో (చంద్రోడియం) విషయ మూ విషయిగా నిశ్చయింపఁబడుటవలన నధ్యవసా...' 572193 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>'పంచమాశ్వాసము ముగా నిర్దేశింపఁబడుటచే నన్యవసాయము సాధ్యము. అనఁగా నిట విషయము విషయిగా నిశ్చయింపఁబడలేదు. ఆతిశయోక్తిలో (చంద్రోడియం) విషయ మూ విషయిగా నిశ్చయింపఁబడుటవలన నధ్యవసాయము సిద్ధము. గీ, పరగ సంబంధమం దసంబంధమనఁగ మఱి నసంబంధమందు సంబంధమనఁగ భేదమందు నభేద; మభేద భేద భావమును; గార్య హేతువిపర్యయమన. F2 సంబంధమున్నను లేకున్నట్లు చెప్పుట, సంబంధము లేకున్న నున్నట్లు చెప్పుట; భేదమున్నను లేనట్లు చెప్పుట; భేదము లేకున్నను నున్నట్లు చెప్పుట; కార్యకారణ భావము యొక్క విపర్యయము. (తలక్రిందులు) చెప్పుటయని యతిశయోక్తి పంచ విధము • ౧. సంబధాసంబంధాతిశయోక్తి మ. అలఘుప్రౌఢిరు నీదు దానవిభవం బాలించి యాలించి ని చ్చలు దానస్ఫురణంబడంగె సురభూజశ్రేణికిం; గల్గెనా బలభిద్వారణ గండశావకలన ప్రత్యగ్రలగ్నాధి జ్జ్వలదానంబొక వేళఁగల్లు; నరస్మపాల చూడామణీ! ん నీదాన వైభవమును విని కల్పవృక్షములకు దానవైభవ మడఁగెను. ఒకవేళఁ గలిగినను నైరావతము దన గండస్థలమును రాచుకొనుటచే నంటుకొన్న దానమే (మదము) కలుగును. కల్పవృక్షములకు దానసంబంధ మున్నను (దానములిగియున్నను) నసంబం ధము వర్ణింపఁబడినది. కం॥ సుదతీ! అనుక్షణంబును నెడుగుకొనుచువచ్చు నీడు నీచన్దవకె యదిచాలినంతదేశము త్వదీయకతల నడిమి భాగమునందున్ చనుఁగవకు వలసినంత ప్రదేశమున్నను లేనట్లు వర్ణింపఁబడినది. ఇదియు సంబం ధాసంబంధాతిశయోక్తియేemwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> 26dd8l41loo2sx858r4squukdhqb9b7 104 219314 572194 2026-08-25T22:05:16Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము ౨. అసంబంధసంబంధాతిశయోక్తి ఉ. చందన శైలసానువులఁ జాలఁజెలంగు భుజంగ బాలికా బృందము శ్రీనృసింహవిభుఁ బేర్కొ ని పాడఁ దదీయగానని వ్యందములాను వేడ్క బెరయంగఁ గుర...' 572194 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము ౨. అసంబంధసంబంధాతిశయోక్తి ఉ. చందన శైలసానువులఁ జాలఁజెలంగు భుజంగ బాలికా బృందము శ్రీనృసింహవిభుఁ బేర్కొ ని పాడఁ దదీయగానని వ్యందములాను వేడ్క బెరయంగఁ గురంగతురంగ మేగమిన్ మందగతి ప్రసంగములు మానవు దక్షిణగంధవాహముల్. FF మలయ పర్వత సానువులందు నాగకన్యలు నరసభూపాలునిఁ గూర్చి పాడు చుండఁగా నా గానరసమును డ్రాగు కోరికితోఁ దన వాహనమైన కురంగము నడవ కుంటవలన దక్షిణ మారుతము మెల్లఁగా నడచుచుండెను. కురంగములకు నాగకన్యల వరససంబంధము లేకున్నను నున్నట్లు చెప్పఁ బడినది. కాన వసంబంధ సంబంధాతిశయోక్తి. 3. భేదాభేదాతిశయోక్తి కం. అగునొకటి కర్ణభూషణ; మగునొక్కటి కర్ల వైరి; హరిచందన వుం జిగురును నీ చేఁజిగురును 89 బొగడొందుట కిదియెభేదము; నృసింహనృపా! 000 హరిచందనపల్లవము కర్ణభూషణము. నీ హస్తపల్లవము కర్ణ వైరి. ఇదియే భేదము, అని భావము. భేదమున్నను నభేదము చెప్పవలసియుండఁగా నిదియే భేదము' అని భేదమే యిటఁ జెప్పఁబడుచున్నది. ఇది యుదాహరణార్హము గాదు. పల్లవం కల్పతరో రేష విశేషః కరస్య తే వీర భూషయతి కర్ణ మేకం పరిస్తు కర్ణం తిలన్కురుతే. m అను శ్లోకమునకుఁ బైపద్య మనువాదము. ఈ శ్లోకమును వ్యతిరేకాలంకార మున కుదాహరణముగాఁ గువలయానందకర్త యిచ్చియున్నాఁడు. ఈ క్రింది పద్య ముదాహరణీయము . చ, విలసిలు బావియొండు వినువీధిని; నాపయిఁ బైఁడిమెట్లలో మలఁచిన యింద్రనీలమయ మార్గముగా లు ఁ; దదగ్రమందు ప _ర్తిలును గిరిద్వయం; బది సుకృజ్జనగమ్యము; చందనాంక; మా స్థల Lesto gamedi Mati Co సుధానిధియుంట, గంగ. eGangotn<noinclude><references/></noinclude> l8xx5fclwhb151ujez7ouk8gxzuccth 104 219315 572195 2026-08-25T22:05:26Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '179 పంచమాశ్వాస మా LUX మధ్యభాగమందలి నాభి, పశులలో నున్న నూఁగారు, స్తనములు, చందన లేపము, అధరామృతము, ముఖమూ, అను ప్రకృతములు చెప్పఁబడక దానితో సంబం ధించిన యప్రకృతములు మాత్రమే చెప్పఁబడి...' 572195 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>179 పంచమాశ్వాస మా LUX మధ్యభాగమందలి నాభి, పశులలో నున్న నూఁగారు, స్తనములు, చందన లేపము, అధరామృతము, ముఖమూ, అను ప్రకృతములు చెప్పఁబడక దానితో సంబం ధించిన యప్రకృతములు మాత్రమే చెప్పఁబడినవి. వాస్తవముగాఁ బ్రకృతాప్రకృత ములకు భేదమున్నను గవిప్రౌఢక్తి చేఁ బ్రకృతము చెప్పఁబడక లేద భేదము గా నప్రకృతమే చెప్పఁబడినది. దీనినిఁ గువలయానంద కారుఁడు రూప కాతిశయో ఈ భేదమున విషయ నిగరణము చేయఁబడును. దీని నాంగ్లమున 'Antonomasia ' అందురు. ర. అభేద భేదాతిశయోక్తి సీ, అమృతమూర్తికిఁ గళంకావా ప్తియెట్లని మిహికాంతునిఁ గళంకరహితుఁ జేయ లోకబాంధవున కుగ్రాకారమెట్లని భానుఁ బార్వణ శీత ఛానుఁ జేయ మృత్యుంజయునకేల మెడచుట్టు వినమని గరళకంఠుని సీతకంఠుఁ జేయఁ దలపోయ, నుఱవైన దాతకీ మాలిన్య మనుచితంబని ఘను నమలుఁ జేయ గీ. మహిత భవదీయసత్కీర్తి మధుర విధుర వక్త్రమగు బ్రహ్మసృష్టి నతిక్రమించి కమలజాండ కరండంబుఁ గడచి వెడలె వైరిగజసింహ! యోబయనారసింహ! 000 అభేదమున్నను భేదము చెప్పినచో నది అభేదభేదాతిశయోక్తి యనఁబడును. ఈ పద్య ముదాహరణార్హముగాదు. ఏలన, నీ లక్షణ మిటఁ బట్టదు. ఈక్రింది పద్య ముదాహరణీయము. కం. ఆయందం, బాచందం బా యా నెఱజాణతనము, లామాటలేనం బేయెడఁగన; మా సుందరి యాయజు సామాన్యసృష్టి యగునే తలఁపడా? లోకములోని యితర స్త్రీల సృష్టికిని నా యువతి సృష్టికిని భేదము లేకున్నను చెప్పు బడినది. mwadi Math Collection. Digitized by eGangotr<noinclude><references/></noinclude> hswemvi0bo9ebs2n71ztdopqayxeiml 104 219316 572196 2026-08-25T22:05:35Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము మనము లోకములోఁ గొంచెము నిలక్షణముగా నున్నవానినిఁ గూర్చి 'వాని తరహా చేఱు, వాని కథ వేఱు' అని యీ విధముగా వేఱు, వేఱు, అని చెప్పుడుము. ఈ భేదములో నానిధము గాఁ జెప...' 572196 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము మనము లోకములోఁ గొంచెము నిలక్షణముగా నున్నవానినిఁ గూర్చి 'వాని తరహా చేఱు, వాని కథ వేఱు' అని యీ విధముగా వేఱు, వేఱు, అని చెప్పుడుము. ఈ భేదములో నానిధము గాఁ జెప్పవలెను. ప్రకాశకారుఁడు 'ప్రకృతస్య యద న్యత్వం' అని యీ భేదమునకు లక్షణము చెప్పెను - 7. కార్యకారణవిపర్యయ రూపాతిశయోక్తి ౫. సీ, ఐన నీ ప్రతాపాగ్ని దెసలఁబర్వకమున్నె పొరయు శాత్రిన రాజపురవరంబు లలపురంబుల ధూమమగ్గలింపకమున్నె ప్రజలు వైరికళత్ర బాష్పవితతు లలఙలంబులు ధాత్రినవఘళింపకమున్నె క్రేళ్ళుబ్బు వారి యకీర్తివంక మాపంఠసంకరం బంకురింపక మున్నె పొడమునసత్కీర్తి పుండరీక గీ, మవుర! కవిబుధశుక పిక నివహనిరత ఫలితసురుచిర సురతరుపటి ఘటన కలితకరతలకుసుమిత కరజనికర గరిమ మనుపోచి రాజో బఘనున్న సింహ! C.09. నీ ప్రతాపాగ్ని సఁ బ్రాకకమున్నే శత్రురాజు పత్తనములు పొగలెత్తును. ఆ ధూమ మతిశయింపకమున్నే శతం రాజుల భార్యలకుఁ గన్నీళ్లూఱును ం ఆ నీరు- నేలపైఁ బడకముందే నేల (వారి) యపకీర్తి బురదతో నిండును. బురద యేర్పడక మందే నీ కీర్తి పుండరీకము మొలచును. అగ్న్యాదులు కారణములు; ధూమాదులు కార్యములు కారణము పూర్వ భావి. కార్య ముత్తరభావి. కాని యిటఁ గారణములకన్నఁ గార్యములు ముందు జరిగి నట్లు కవి ప్రౌఢాల్తి చే వర్ణింపఁబడినది. అతిశయోక్త్యలంకారమునకు 'వక్రోక్తి' యనియు వేరొక పేరు. ఇది లేని యలంకార మండదు. ఉపమాలంకారమునఁ గూడ సతిశయోక్తియే యుండును. “ముఖము చంద్రునివలె నున్నది” అన్నపుడు చంద్రునివలె నిజముగా నున్నదా ? Math. లేదు. అతిశయము జనించెప్పుచున్నాము. ఆ ఆతిశయోక్తి గర్భితమై యున్నది.<noinclude><references/></noinclude> 1lbs1py7gfesxiw32hqou33n3hch497 104 219317 572197 2026-08-25T22:05:44Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమాశ్వాసము ఎల్ల యలంకారములకును సతిశయోక్తి మూలమని మమ్మటాదులును, ఉపమాలంకా రము మూలమని వాహనాదులును చెప్పుదురు. ఇది సర్వాలంకార బీజభూతము . మరియును “శ్లేషః పుష్ణాతిసౌభాగ్యం...' 572197 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమాశ్వాసము ఎల్ల యలంకారములకును సతిశయోక్తి మూలమని మమ్మటాదులును, ఉపమాలంకా రము మూలమని వాహనాదులును చెప్పుదురు. ఇది సర్వాలంకార బీజభూతము . మరియును “శ్లేషః పుష్ణాతిసౌభాగ్యం ప్రాయో వక్రోక్తిషు స్థితం' 'తఱచుగా సర్వా లంకారములందును నున్న సౌభాగ్యమును శ్లేష పోషించును' అని యున్నది. కాన శ్లేష స్పర్శచే సర్వాలంకారములకును సౌందర్యము హెచ్చును. దీని కాంగ్లమున 'Hyperbole' అని పేరు. ౧౩. సహెూక్తి కం. నిపుణత ముఖ్యాన్విత మా నుపమేయంబును, సహార్థయోగాన్వితమా నుపనూనంబును బెరసినఁ బ్రవంచితంబగుస హెూక్తిరహినెట్లన్నర్. 003 ఉపమేయమునకు (క్రియతో) ముఖ్యావ్వయమును (శాబ్దాన్వయము) ఉప మానమునకు సహార్థ సంబంధముతో సముఖ్యావ్వయమును (ఆర్థాన్వయము ) గలిగిన యెడల సహోక్తి. మరియు నుపమాలంకారమున నుపమానోపమేయములు ప్రాకర ణికాప్రొకరణీకములు. మరియు నందలి యాపన్యుము ప్రసిద్ధము. సహోక్త్యలంకా రమున నుపమానోపమేయములు రెండును ద్రాకరణికములే. ఇందలి యౌపమ్యము కల్పితము. ఈ సహోక్తి కార్యకారణ విపర్యయరూపమగు నతిశయోక్తియే మూల ముగాఁ గలది. అప్పుడే అది చారుక్వ హేతువు. -సీ, నానారిభూనాధ సేవాతతులతో నె కటకముల్ దూఱు నీపటహరవము భీతారిజాతాసువాతావళులతో నె దివికేగు నీచమూ భవరజంబు ధీ రాతివీ రారి ఘోరాంగములతో నె వడఁకు నీకరతలో' జ్జ్వలకృపాణ మస్తారిమస్తాగ్ర విస్తారములతో నె నతిఁజెందుఁ దావకొన్న తశరాస గీ. మహితనృపరాజ్యలక్ష్మీమృగాక్షి తో నె నినుఁ జెందు సంగ్రానువిజయలక్ష్మి CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri B<noinclude><references/></noinclude> jyzbevoue1s27b0j6hebq2xbr2n7dg3 104 219318 572198 2026-08-25T22:05:53Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము అనమతర పోచిరాజవంశాబ్ధిచంద్ర! సరనుతాటోప! యోబయనరసభూప! పటహరవము కారణము. సేనాపతులు కటకముల దూఱుట కార్యము; చమూరజము కారణము; అనువాతము దివికేగుట కార్యము. కృపాణ...' 572198 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము అనమతర పోచిరాజవంశాబ్ధిచంద్ర! సరనుతాటోప! యోబయనరసభూప! పటహరవము కారణము. సేనాపతులు కటకముల దూఱుట కార్యము; చమూరజము కారణము; అనువాతము దివికేగుట కార్యము. కృపాణము కారణము; శాత్రవాంగములు కంపించుట కార్యము శరాసనము కారణము; అరిచ సకనతి - కార్యము. కారణకార్యములకుఁ బౌర్యాపర్యము లోకమానఁ బ్రసిద్ధము. అయినను నిట సతిశయోక్తిచే సమకాలికత్వము చెప్పఁబడినది. ఇటఁ బ్రథమాంతములగు పటహరవాదులం క్రియలతో మఖ్యాన్వయమును (సాక్షాచ్ఛాదౌన్వయము) సేనా ఫతులు మొదలగు పదములు (తృతీయాంతములు) సహార్థసంబంధముతో సార్థాన్వయ మును బొందుచున్నవి. శ్లేష భిత్తికాభేదాద్యవసాయమూలకమగు సహోక్తియుఁ గలదు. ఎట్లన, "కుముదదళై స్పహ విఘటంతే చక్రవాక మిధునాని.” చక్రవాక మిధున ములు కుముదదళములతో విభుటనమును (వియోగము-విచ్చుటను) బొందుచున్నవి. ఇట ‘విఘటనమ:” ఆను పదము క్లిష్టము. రెండర్థములకును సభేదాధ్యవసాయము . . శ్లేషభిత్తిక యన శ్లేష మూలముగా గలదిం ఈ సహోక్తి మాలారూపముగఁ గూడఁ గలదు. ఉత్తిపం సహకాళికస్య పుల; స్వార్థం ముథైర్నా మితం భూపానాం; జనకస్య సంశయధియా సార్థం సమాస్ఫాలితం వైదేహ్యా మనసా సమం లేదధునా కృష్టం తతో భార్గవ ప్రౌఢాహంకృతికంద రేన చ సమం భగ్నం తదైశం ధనుః, -విశ్వామిత్రుని పులకలతోఁగూడ నెత్తఁబడినట్టియు, రాజుల ముఖములతోఁ గూడ వంపఁబడినట్టియు, జనకుని సంశయబుద్ధితోఁగూడ నాస్ఫాలితమైనట్టియు,. సీతాదేవి మనస్సుతో గూడ లాఁ ఁబడినట్టియు, పరిశురాముని యహంకారాంకుర ముతోఁగూడ నా శివధనుస్సు భగ్న మయ్యెను. ౧ర వినోక్తి కం. సంబంధిఁ బాసి మరియొక సంబంధికిఁజారుతయు, నచారుతయుం, బ్రా __ప్తంబుగఁ బ్రజ్ఞాధికుల మ మ తంబున నదియు వినోకి CC-0. Jangamwad Math Collectioncbigzed by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> q6brfaqam93rldq0pnr29qbcsxnypa4 104 219319 572199 2026-08-25T22:06:03Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమాశ్వాసము LOF ఒక దానినిఁ ద్యజించుటవలన వేలోకటి సుందరముగాఁ గాని యసుందరముగాఁ గాని యుండునట్లు చెప్పినచో వినోక్తి. ఉ, కూరత లేని చూపు, నెలకొన్న వికారము లేనిరూ, వహం కారము లేని య...' 572199 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమాశ్వాసము LOF ఒక దానినిఁ ద్యజించుటవలన వేలోకటి సుందరముగాఁ గాని యసుందరముగాఁ గాని యుండునట్లు చెప్పినచో వినోక్తి. ఉ, కూరత లేని చూపు, నెలకొన్న వికారము లేనిరూ, వహం కారము లేని యేపు, కలకాలము వేసటలేని ప్రాపు, సం ప్రేరితవినయంత్ర తను భేదమునన్ సరిలేని తూపు, ని ద్ధారుణినీ కెపొల్చు గుణధామ! నృసింహనృపాల శేఖరా! క్రూరత్వాదులు లేని చూపు మొదలగునవి సుందరములుగా వర్ణింపఁబడినవి, కం. కవిలేని రాజుకీర్తియు, రవిలేనినభంబు, రూపరసభావములం జవిలేని భాగుపొందును, రవలేని విభూషణంబురహి నరసింహా! కవి మొదలగువారు లేని రాజు కీర్తి మొదలగునవి యసుందరములు. ఈ వినోక్తి సహోక్తికిఁ బ్రతిద్వంద్వి* ౧౫. సమాసోక్తి శం. ప్రకృతము విశేషణంబులు సకలంబును సామ్యధర్మ సహితములై య ప్రకృతముఁ దలఁపింపఁగనది యకృతిసమాసోక్తి యయ్యె నదియెట్లన్నన్, 600 ప్రకృతము యొక్క విశేషణముల సామ్యమునుబట్టి యప్రకృతార్థము ద్యోచు చేని నది సమాసోక్తి. కం. కలకంఠ రుతులఁబిలుచును, ఫలములఁ జవిఁజూడుఁడనుచుఁ బదములఁ బెనఁగున్ బలమఱిపఱ దుభవద్రిపు లలనాతతిఁగాంచి వింధ్యలతలు సృసింహా! 400 వింధ్యపర్వతమునందున్న అతలు పరుగిడుచున్న నీ శత్రుకాంతలను జూచి కలకంఠరుతులఁ బిలుచును. (తమపైఁ గూర్చున్న కలకంఠముల యొక్క రుతములతో) తమ ఫలములను జన్యి గాడు Math Collection. Legitized by ecangotn ”<noinclude><references/></noinclude> oxlyifavxomphb26lw7lra2kna78ogd 104 219320 572200 2026-08-25T22:06:13Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '30 కావ్యాలంకార సంగ్రహము "కలకంఠరుతులఁ బిలుచును ఫలములఁ జనిఁజూడుఁ డనుచుఁ బదములఁ బెవఁగుడా” అను నెడ వ చేతనములకు లతలయందుఁ జేతనధర్మ మారోపింపఁబడినది . దానిచే నపశృతమగు పుణ్యస్త్ర...' 572200 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>30 కావ్యాలంకార సంగ్రహము "కలకంఠరుతులఁ బిలుచును ఫలములఁ జనిఁజూడుఁ డనుచుఁ బదములఁ బెవఁగుడా” అను నెడ వ చేతనములకు లతలయందుఁ జేతనధర్మ మారోపింపఁబడినది . దానిచే నపశృతమగు పుణ్యస్త్రీజనము లాతిధ్యమిచ్చుటకై బ్రతిమాలుచున్న వృత్తాం తమ దోఁచుచున్నది. ఈ సమాసోక్తిలో నప్రస్తుత వృత్తాంత ( వ్యవహార) సమారోప ముండును . అదియే జీవితము. ఆనఁ గాఁ జారుతా హేతువు. ఆది లేకున్న సమాసోక్తియే లేకు. సమాసోక్తియం దప్రస్తుతవ్యవహార సమారోపనురు, రూపకమున నప్రస్తుత రూప సమారోపమును నుండును. ఎట్లన, 'కలకంఠరుతులు' అను పై పద్యమున ప్రస్తుత వ్యవహార సమారోపమును జూపితిమి. ఇది సమాసోక్తి. 'ముఖము చంద్ర బింబము' అను రూపకమున ముఖమునఁ జండ బింబత్వమే యారోపింపఁబడు చున్నది. పైదానియందువలె వ్యవహార సమారోపము లేదు. అప్రస్తుతరూపమే యారోపింపఁ బడినది. ఈ విశేషణము క్లిష్టముగా, సాధారణముగా (ప్రస్తుతా ప్రస్తుత సాధారణము) మండవచ్చును. 'కలకంఠరుతులు' ఇత్యాది స్థలమున క్లిష్టము. సాధారణమున నీ క్రింది దుదాహరణము. చ. చనుగవ తాండవింప, జడ సళ్లఁగ, నూఁగఁగ మత్తెపుకొనకుల్, కనకపుఁగమ్మలాడఁ జెవులతో మిఱుమిట్లుగఁ, జెమ్మగిల్ల నా సనముఁ, గరప్రహారము లొనర్చుచు మిక్కిలి యార్చుకొంచు ని వ్వని కరంగుఁగంధకమ! భాగ్యమనంగను నీదెపో! భునిజా. ఇట విశేషణములచే బురుషాయిత ప్రసక్తి యగు నాయికా వృత్తాంతము దోఁచుచున్నది. ఈ సమారోపము నాలుగు విధములు. ౧. లౌకిక వస్తువునందు లౌకిక వస్తు సమా రోకుము. బి. లౌకిక పస్తువునందు ళా స్త్రీయ వస్తు సమారోపము. 3. శాస్త్రీయ వస్తువు నందు శాస్త్రీయ వస్తు సమారోపము. ర.శాస్త్రీయ వస్తువునందు లౌకికవస్తు సమా రోపము, కాశ్యములందు లౌకిక వస్తువునందు లౌకిక వస్తు సమారోపమే హృద్యమగుట మిగిలినవికాని నవి యుదాహరింపఁబడవయ్యెను. వలసినచోఁ బ్రతాపరుద్రీయ మన జూచుకొనవలెను. సమాసోక్తి దోషము సమాసో కియందు క్లిష్ట, సాధారణ, విశేషణముల వలననే వాగ్రూపము గా జెప్పఁబడికున్నను నౌపమ్యము స్ఫురించను. అట్టిచో' వాగ్రూపముగా నౌపమ్యమును వచించుట యపుష్టి లేక పునరుక్తి యను దోషనుగును. ఎట్లన, CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> i1dmlsrmi0voosqlu1imwg0fkjewi5s 104 219321 572201 2026-08-25T22:06:30Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమాశ్వాసము 2130 స్పృశతి తిగ్మరుచౌ కకుభః కరై ర్దయితేయేవ విజృంభికతా షయా అతనుమానపరిగ్రహయా స్థితం రుచిరయా చిరయాయిదిన శ్రియా • సూర్యుఁడు దన కరములచే దిక్కులను స్పృశింపఁగా గ్...' 572201 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమాశ్వాసము 2130 స్పృశతి తిగ్మరుచౌ కకుభః కరై ర్దయితేయేవ విజృంభికతా షయా అతనుమానపరిగ్రహయా స్థితం రుచిరయా చిరయాయిదిన శ్రియా • సూర్యుఁడు దన కరములచే దిక్కులను స్పృశింపఁగా గ్రీమ్మనిపసశ్రీ తాపము విజృంభింప నధికమైన మాసమును గ్రహించిన దయితవలె నయ్యెను. ఇట తిగ్మరుచి' శబ్దముచే నాయకత్వమును 'దిక్కులు' అను శబ్దము చే నాయి కాల్వేమును గోచరించినట్లు 'గ్రీమ్మ దివస శ్రీ' శబ్దముచేఁ బ్రతినాయి కార్వము గోచరించుచునే యున్నది. అనఁగా గ్రీమ్మదివసశ్రీ ప్రతినాయికవలె నున్నదని వ్యక్త మగుచున్నది. ఆట్టిచో 'దయితయేవ' అని వాగ్రూపముగా నాపమ్యమును వచించుట యపుష్టి లేక పునరుక్తి. కం. వేళొక విక్షఁ బలికిన ౧౬. వక్రోక్తి చారూ క్తి కి శ్లేషకాకు సంబంధము చే వేటొక యోజన దెచ్చిన నారయ వక్రోక్తియయ్యె నదియెట్లన్నన్, GOO ఒక యభిప్రాయముతోఁ బలికిన వాక్యమునకు శ్లేష సంబంధము చేఁ గానీ కాకుస్వర సంబంధము చేఁ గానీ మరొక యభిప్రాయమును గలిగించుట వక్రోక్తి. పక్రోక్తియన సుత్తివక్రత, వక్రత యన వైచిత్ర్యము. ఉక్తిపై చిత్ర్యము వకోక్తి. ఎల్ల యలంకారములందును ను క్తి వైచిత్ర్యముండును గదా! దీనియందుఁ గల విశేష మేమి? అన్నచో మిగిలిన యలంకారములలో నిట్టి వైచిత్ర్యము లేదు. ఇది విలక్ష ణము. ఈ పక్రోక్తి శ్లేషవక్రోక్తి, కాకువక్రోక్తి యని యిఱు దెఱఁగులు. ఉ, ఇంతి! భవన్మనోజ్జగతుఁ డెవ్వఁ? డినుం; డినుఁడై నఁబద్మినీ కాంతుఁడొ? రాజ శేఖరుండు . నితఁడాతఁడు గాఁడు; రుద్రుఁడో? కాంతి! లలాటలో చనుఁడు గాఁడు నృసింహుఁడు; మాధవుండొ? ని న్నింతట మెచ్చి తింజెలి ! నిజేశుఁడు మాధవుఁడే శుభాకృతిన్, చెలికత్తె శాయికను " ఇంతి... ఎవ్వఁడు ? " అని ప్రశ్నించినది. వాయిక “ఇనుఁడు” అని ప్రత్యుత్తరించినవి. 'రాజు' అని నాయిక యభిప్రాయము. చెలి కత్తె ' ఇన' శబ్దనేకు సని అడిగింది. " ఇ రాజశేఖ Collectio<noinclude><references/></noinclude> olyi2rsmrq9b60afqosoxf35f2qrksw 104 219322 572202 2026-08-25T22:06:38Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము (రాజేంద్రుఁడు-శివుఁడు) నరసింహ (నరసభూపాలుఁడు - శ్రీవిష్ణువు) పదములకును భిన్నార్థయోజనము దెలియవలెను. ఈ శ్లేషవక్రోక్తి ప్రశ్నోత్తకరూపముగా నుంటయే సౌందర...' 572202 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము (రాజేంద్రుఁడు-శివుఁడు) నరసింహ (నరసభూపాలుఁడు - శ్రీవిష్ణువు) పదములకును భిన్నార్థయోజనము దెలియవలెను. ఈ శ్లేషవక్రోక్తి ప్రశ్నోత్తకరూపముగా నుంటయే సౌందర్యావహము. ఇట్లే చ. అపరిమితానురాగ మమమో ఒలసయై చిగురాకుచేతులం దపసినిఁ గౌగిలించె పనితా | యిదె రంభీ; దలంప రంభ తా నపరిమితానురాగ నునుమోడెల సయై చిగురాకు చేతులం దపసినిఁ గౌఁగిలించు టుచితం బెగడా యని నవ్వె రంభయుక్తా. ఇందును బ్రశ్నోత్తరరూపముననే శ్లేష వర్ణోక్తి నిజద్ధమయ్యెను. కాకుపర్రోక్తి కిం దుడాహరణము లేదు. చూపుదుము. గురుజన పుతం త్రతయా దూరతీరం దేశముద్యతో గంతుం అలికులకోకిలలలితే నైవ్యతి సఖిః సురభిసమయే సౌ. గురుజున పరతంత్రుఁడిగుటచే దూర దేశమునకుఁజవఁబూని యున్న యీ నా ప్రియుఁ డలికులకోకిలలలితమైన వసంతమున సఖీ! రాడు. నాయకుఁడు ప్రవాసమునకుఁ జనుచుండ నాయిక యొక్కయు దాని సఖి యొక్క వచన ప్రవచనములు. నాయిక యీ పద్యమున “ర్యాడు” (వైష్యతి) అను వర్ధమును దెలుపఁగా సఖి 'ర్యాడు?' అను కాకుస్వరముచే రాఁడా అనఁగా "వచ్చును” అను సర్థమాను యోజించుచున్నది. ఇట ‘నైవ్యతి” అను నొకి పదము నాయిక యొక యర్థమునఁ బ్రయోగింప సఖి యన్యార్థమున దానినే ప్రయోగించెను • ఈ శ్లోకమే నాయికావచనమును సఖి ప్రతివచనమును నగును. ప్రకాశకారుఁ డీ వక్రోక్తిని శబ్దాలంకారముగాఁ బరిగణించెను. 41౭. స్వభావోక్తి కం. సహృదయహృదయంగమమై మహినున్న దినున్న యట్లు మాటల తేటల్ బహుళంబులుగాఁ జెప్పిన మహితోక్తి యె జాతియయ్యె మహి నెట్లన్నన్, కేవల మున్నదున్నట్లుగా వర్ణించినచో స్వభావోక్తిగాదు. అది సహృదయ హృదయంగమముగా నుండవలెను. హృదయంగమత్వము ప్రతిభా లభ్యము. CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> k9s76bve0sbbezv8d2w4gwiqr0csi9l 104 219323 572203 2026-08-25T22:06:54Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '80 పంచమాశ్వాస మ దీర్ఘ పుచ్ఛ శ్చతుష్పాదః కకుద్మాణా అంబకంబలః గోరపత్యం బలీవర్ద సృణమత్తి ముఖేన సః, అనునది స్వభావోక్తి కాదని తెలిపితిమి. 133 బాలకాదు లయొక్క క్రియా, రూపముల నున్న వు...' 572203 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>80 పంచమాశ్వాస మ దీర్ఘ పుచ్ఛ శ్చతుష్పాదః కకుద్మాణా అంబకంబలః గోరపత్యం బలీవర్ద సృణమత్తి ముఖేన సః, అనునది స్వభావోక్తి కాదని తెలిపితిమి. 133 బాలకాదు లయొక్క క్రియా, రూపముల నున్న వున్నట్లుగా వర్ణించుట స్వభా -వోక్తి, క్రియ యనఁగాఁ జేరు, రూపమనఁగా నీలపీతాది వర్ణమును, ఆకారమును నగును. కావున బాల, యువతి, ముగ్ధ, కాతర, తిర్య, గ్భ్రాంత, హీనపాత్రాదుల యొక్క చేష్టలును. రూపమాను, ఆకారమును హృదయంగమముగా నున్న వున్నట్లుగా వర్ణించుట స్వభావోక్తి. వెంత్తము మీఁద దేనియొక్క కాని యసాధారణధర్మ వర్ణ నము స్వభావోక్తియని నిష్కృష్టార్థము. దీనిని జాత్యలంకారమని ప్రాచీనులు వ్యవహరించిరి. -సీ, తలచూపి మోసులై త్రాసులై తళుకెక్కి నిక్కి నక్కలవలె నెరసి బెరసి కెరలి పోఁకంతలై వింతలై చింతల విరివిఁ జెంది జిగి దొట్టి మిట్టలై బిగువులై బుగడలై మొగడలై నిన్ని గల నెగడి కొనలుబ్బి గబ్బులై గుబ్బలై యపరంజి కుండలై కొండలై దండనించి గీ, దొరసి యొండొంటినొరసి క్రిక్కిఱిసి మెఱసి అగణిత స్ఫూర్తి మొగమున కెగయు నీదు వలుఁదవలిగుబ్బచన్నులో వలపులాఁడి! నేఁడు నరసింహు కౌగిట నెఱపఁ గలిగె. ఇందుఁ గ్రమమైన స్తనముల యెదుగు వర్ణింపఁబడినది. ఇది క్రియ. 003 భామహుఁ డీ స్వభావోక్తి నలంకారముగా గణింపలేదు. ఆతఁడు వజ్రర్తి లేకున్న నలంకారత్వమే లేదనెను. స్వభావోక్తియందు వక్రోక్తిలేదు. కాన నలంకా రము కాదఁట. కాని దండి దీని సలంకార పరిచ్ఛేదమునఁ బ్రప్రథమమున వే -గణించెను. మరియు దీనిని జాతి, గుణ, క్రియా, ద్రవ్యభేదముల చేఁ జతుర్విధము గా వర్ణించెను. ఎట్లనో, C-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> 5zewxg50dc95splbp8pojwnz3o95evc 104 219324 572204 2026-08-25T22:07:03Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము జాతిస్వభావోక్తి గీ హరితకోమలపక్షంబులగుచుఁ దుండ పంక్తి యాత్రికుటిలమై భాసి లంగ మెడలు మువ్వన్నెచాటిల మెరయుచుండ శుకము లివి మంజులో కులై శోభిలెడిని. ఇట శ...' 572204 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము జాతిస్వభావోక్తి గీ హరితకోమలపక్షంబులగుచుఁ దుండ పంక్తి యాత్రికుటిలమై భాసి లంగ మెడలు మువ్వన్నెచాటిల మెరయుచుండ శుకము లివి మంజులో కులై శోభిలెడిని. ఇట శనక జాతి వర్ణితము . క్రియాస్వభావోక్తి గీ."కన్నులాఘూర్ణితంబులై కాలఁగాఁ, గ అశ్వణిత గర్భమైన గళంబుతోడఁ బ్రీతిఁ బారావతంలు పరిభ్రమించి ప్రణయినిన్ ముద్దిడుకొనే రిరంసతోడ. పారావతముయొక్క చుంబనక్రియ వర్ణితము. మరొక యుదాహరణము . కా. మోఁకాల్మోడ్చి, పిఱుందులన్ మడమలన్ మోపించి, ముందద్దమా లోకంబుంబొనరించుచుం, గుదగిరుల్ త్రుళ్ళాడఁ గేలెత్తుచుం బైకిస్, వ్రాల్ఛుచు, మోఁగగాజులు గురుల్ నా నాగతిం దువ్వుచున్ ఆశన్యామణి కట్టుచుండె ముడియో ? అస్మచ్చలచ్చిత్త మో ? గుణస్వభావోక్తి గీ. అంగములయందు బద్ధరోమాంచమగుచుఁ జిత్తమునయందు నిర్వృతిఁ జేయుచుండి నయవయుగమున కామీలనంబుఁ గూర్చి వర్తిలుచునుండెఁ బ్రేయసీస్పర్శ మహహ | ఇట స్పర్శరూప గుణస్వభావము పర్ణితము. ద్రవ్యస్వభావోక్తి కం. గరళము గళమునఁ దనరఁగఁ గరమందుఁ గపాల మొప్పఁగా శశధరశే ఖరుఁడగు వృషధ్వజం డిదె నా ‘అమృతకణములం యరు స్నిగ్ధజులు by Gangotri<noinclude><references/></noinclude> cptwq85hlyfr0u5o6y82aj55c9pkxve 104 219325 572205 2026-08-25T22:07:14Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమాశ్వాసము ఇట వృషభధ్వజ కూప ద్రవ్యస్వభావవర్ణనము చేయఁబడినది. 34 ఈ నాల్గింటిలోఁ గ్రియాస్వభావోక్తి వర్ణవమే హృదయంగమము. మిగిలినని తరుజాతిని, ఇతరాలంకారికులు క్రియా, రూప, వర్ణ...' 572205 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమాశ్వాసము ఇట వృషభధ్వజ కూప ద్రవ్యస్వభావవర్ణనము చేయఁబడినది. 34 ఈ నాల్గింటిలోఁ గ్రియాస్వభావోక్తి వర్ణవమే హృదయంగమము. మిగిలినని తరుజాతిని, ఇతరాలంకారికులు క్రియా, రూప, వర్ణనము స్వభావోక్తి యనిరని తెలిపితిమి. దండిభేదములును నీ భేదములును సమానమే. ఇరువురికినిఁ గ్రియావర్ణ నము గలదు. రూపమును, నీలపీతాది రూపము, ఆకారము, అని ప్రాచీనాలం కారి కులు విభజించిరికదా ! నీలపీతాదిరూప వర్ణనము గుణస్వభాయోక్తియే యగును. ఆకారవర్ణనము, జాతి, ద్రవ్యస్వభావోక్తులగును. ఈ స్వభావోక్తి కుదాహరించిన పద్యములు ‘అవ్వారి సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి' గారి కావ్యాదర్శములోనివి, కం. తేజరిలు వేడ్కతో న చెప్పిన 35 ౮. వ్యాజోక్తి వ్యాజ సముద్భూతమైన వస్తువు నెలమిన్ వ్యాజంబు సేసి దాఁచిన వ్యాజోక్తి యనంగఁబోల్చు నది యెట్లన్నర్. ఉద్భిన్న మైన (పైకుబికిన లేక ప్రకటితమైన వస్తువును వ్యాజముచే దాఁచి వ్యక్తి యగును. వ్యాజముచే నుక్తి యని పార్థక నామము, కం. బాలామణి నరసింహనృ పొలాగ్రణిఁ జూచి ప్రమాద బాష్పావృతయై లీలా సౌధ సమున్దిత కాలాగరుధూప మెంతఘన?మని పల్కున్, నాయిక నరసభూపాలునిఁ జూచులు వలనఁ దనకుఁగలిగిన యానంద బాష్పీడు లను గాలాగరుధూపముల వలనఁ గలిగిన బాష్పములుగా నిగూహనము వేసినది. సౌమ్యమున్న నే యీ నిగూహనము సేయ వీలగును. కావున సామ్యనిబంధన ముండఐలెను. కం॥ హారములు గరఁగ నరస క్షారమణునిఁబాడి యొక్క సతి పులకలుమై సీరికలెత్తినఁ దాఁరును సారెకు రాంబుజనిత త్యbized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> i6jb2voqpw4lf9aoy8nvcmwb22rbi0h 104 219326 572206 2026-08-25T22:07:26Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'உே కావ్యాలంకార సంగ్రహము నరసభూపాలునిఁగూర్చి గానము సేయఁగా నొక యువతికి గగ్గుఱుపాటు గలి గెను. అది హారజల ఛైత్యముచే గలిగినట్లు దాఁచెను. ఇదియు వ్యాజోక్తియే. కాని 'దాఁచును' అని వా...' 572206 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>உே కావ్యాలంకార సంగ్రహము నరసభూపాలునిఁగూర్చి గానము సేయఁగా నొక యువతికి గగ్గుఱుపాటు గలి గెను. అది హారజల ఛైత్యముచే గలిగినట్లు దాఁచెను. ఇదియు వ్యాజోక్తియే. కాని 'దాఁచును' అని వాగ్రూపముగాఁ జెప్పుట యసుందరమా. కం, అవనిం బ్రబలంబగు వ ౧౯. మీలసము స్తువుచే వస్త్వంతరఁబు సొరిది నడఁగినన్ గవులమతంబున మీలన మవునది యన్వర్థమగుచు నది యెట్లన్నన్ COL ప్రబలనుగు వస్తువుచే వస్త్వంతరము (అల్పవస్తువు) అదఁగినచో నది మిలనము, మీ లనమన వ్యుత్పత్త్యర్థమును బట్టి యుత్కృష్టవస్తువుచే నికృష్టవస్తుని గూహనము. శా. నీధాటీ విచలద్భణోద్బల భటానికోదయద్భీతి చే బాధా హేతు వనోగ్రజంతుభయముం బాటింపకాత్మన్ రిపు ధీశాంగనల ద్రికందరల వెల్గందుని భుజంగస్ఫటా సాధూద్యన్మణిపం క్తి ఁ గప్పుదురు దోశ్శక్తిన్ నృసింహాధిపా! నీ సైన్యమువలనఁ గలిగిన భయముచేఁ గ్రూరజంతుభయమును బా నీ శత్రుకాంతలు పర్వతగుహలలోఁ బ్రవేశించి యటనున్న సర్పముల పడగలమీఁది మణుల కాంతులచే వెలుఁగుగవఁబడఁగా వా రా మణులను గప్పుచున్నారు. పర సైన్య భయముచేఁ గ్రూరసర్పభయము కప్పఁబడినది. కాన మిలనమని గ్రంథకర్త యభిప్రాయము. ఇది సరిగాడు. 'భయముం బాటింపక అని యుంటచే వారు సర్వయమును లెక్కింపకున్నారనియు సైనికుల హస్తములలోఁ బడుటకన్న సర్పములవలన మరణించుటయే మేలనియుఁ దాత్పర్యము వచ్చును. ఈ పద్య ముదాహరణార్హము గాదు. అపాంతర దృశా మధుర పక్రవర్ణా గిరో విలాసభరమంధరా గతి రతీప కాంతం ముఖం ఇతి స్ఫురిత మంగళే మృగదృశస్స్వతో లీలయా తదత్ర స మదోదయః కృతపదో ఒపి సంలక్ష్యతే. ఆ యువతి దృక్కు అతిచంచలములు; వాక్కులు మధురములును ఒక్త్రము. లును; గమనము విలా ప్రధాన ముందరనడం ముఖము ॥ 2 తి మంకేముంది పన్నియు స్వభా<noinclude><references/></noinclude> ax655qponkxr2c480u0l32t0canrpzp 104 219327 572207 2026-08-25T22:07:36Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమాశ్వాసను. 38 వముచేతనే సిద్ధించియున్నవి. ఇపుడు మదిరామదము ప్రవేశించినను వివిక్తముగా గనరాకున్నది. స్వభావసిద్ధములయిన ప్రబలములయిన దృక్చాంచల్యాదులచే సల్పములయిన మది రాకృ...' 572207 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమాశ్వాసను. 38 వముచేతనే సిద్ధించియున్నవి. ఇపుడు మదిరామదము ప్రవేశించినను వివిక్తముగా గనరాకున్నది. స్వభావసిద్ధములయిన ప్రబలములయిన దృక్చాంచల్యాదులచే సల్పములయిన మది రాకృతదృశ్చాంచల్యాదులు కప్పఁబడినవి. ఈ మీలనమునకు మిలితమనియు నామాంతరము • ఇది ద్వివినము. సహజ తిరోధానము చేతను, నాగంతుక తిరోధానము చేతను, వన్తునిగూహనము. 'ఆపొంగ తర అనుచో సహజమగు తిరోధానము అనఁగా సహజమగు దృకాంచల్యాదులచేఁ దిరోధానము జరిగినది . యే కందరాసు నివసంతి సదా హిమాద్రే _స్వత్పాత శంకితధియో వివళా ద్విష స్తే అప్యంగ ముత్పులక ముద్వహతాం సకంపం తేషా మహో! బఠ ఖియాం న బుధో ఒప్యభిజ్ఞ. నీ భయమున హిమశైల గుహలయందు వసించువారి శరీరములందుఁ గంప మును బులకలను గాంచి విద్వాంసుఁడును నివి భయకార్యములుగాఁ గ్రహింపఁ జాలఁడు, అనఁగా వారి కంపమును బులకలును చైత్యకార్యములుగా గ్రహించును గాని భయకార్యములుగా గ్రహింపఁడు. నైత్యమాగంతుకము. దానివలనఁ గలిగిన కంపపులకలును నాగంతుకములే. వానిచే భయకార్యములగు కంపపులకలకుఁ దిరోధావము గలిగినది. కావున నిట నాగంతుకతిరోధానము. ఆగంతుకములచేఁ దిరోధానము జరిగినది. ౨౦. సామాన్యము కం. అవిరళ గుణసామ్యంబున నవనిన్ వస్వంతరంబునం దేశం బై ప్రవిమలవస్తువు మెఱసిన నవు నది సామాన్యమనఁగ నది యెట్లన్నన్ 5500 సమానగుణములు గల రెండు వస్తువులు గుణసాదృశ్యమునుబట్టి యేకా కార ముగా భాసించినచో నది సామాన్యాలంకారము, మీలనాలంకారముస నుత్కృష్టవస్తువుచే నికృష్టవస్తువునకుఁ దిరోధానము. సామాన్యాలంకారము:న సమాన వస్తువులు గుణసామ్యముచే నేకాకారముగా భాసించుట. CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> 1ukkhtht25bg2rejcxs3i4fy7yimboz 104 219328 572208 2026-08-25T22:07:45Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '30 కావ్యాలంకార సంగ్రహము కం. నీ కీర్తి కాంతిలో పల శ్రీకంఠుం డేక మైన శివుఁగానక యా నాక నది జలధి కేఁగుం బాకారిసమాన ! యోబ పార్థివునరసా ! కీర్తిశ్రీకంఠకులు శ్వేరేగుణ సామ్యముచే నేక...' 572208 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>30 కావ్యాలంకార సంగ్రహము కం. నీ కీర్తి కాంతిలో పల శ్రీకంఠుం డేక మైన శివుఁగానక యా నాక నది జలధి కేఁగుం బాకారిసమాన ! యోబ పార్థివునరసా ! కీర్తిశ్రీకంఠకులు శ్వేరేగుణ సామ్యముచే నేకాకారముగా భావించుచున్నారు. ఇబ నాకనది జలధి కేగుటకు హేతువు గాని శివునిఁ గానకుంటను హేతువుగా నుత్ప్రేక్షించుటచే గమ్య హేతూత్ప్రేక్షయుఁ గలదు, ఇట నీ యుత్ప్రేక్షను సామా వ్యాలంకార మనుగ్రహించుచున్నది. మరొక యుదాహరణము, గీ. మల్లెదండలు గైసేసి, మలయజంబుఁ బూనీ యొడలికిఁ, దొడి పట్టుపుట్టములను, బండు వెన్నెల పడి రేలఁ బరువులిడుచుఁ గౌనఁబడదయ్యె నభిసారికారణంబు. చంద్రికా, అభిసారికలు శ్వేతకాంతి సామ్యమున సేకమై ప్రత్యేకముగా భాసింపకున్నారు. ౨౧, తద్గుణము శం, తనగుణము విడిచి యవ్యము ననమగుణముఁగొనుట తద్గుణాఖ్యము. .. స్వగుణమును విడిచి యితర వస్తువుయొక్క యుత్కృష్టగుణమును స్వీకరించి వచోఁ దద్గుణాలంకారము. మీ లనమన నక్కృష్టవస్తువుచే నికృష్టవస్తువునకుఁ దిరోధానమే. కాని స్వగుణత్యాగము లేకు. సామాన్యమునను స్వగుణత్యాగమా లేదు. మేతద్భిన్నము. ఉ. కానల కేగి నీవిమత కాతరలోచన ప్రాణనాథుడుం కానఁ దద్గుణ దాను భుజింపఁగా ఫలవితానముఁ గోసెదనంచుఁబోయి నా నానిరవద్యకోకపడసర్శనఖాంగుళిపాటలాంశు రే ఖానిబిడంబులైన కసుగాయలె కోయు నృసింహభూవరా! ౧౨౧ నీ శత్రుకాంత పండ్లు గోయఁబోయి తన సఖకాంతులచే నెఱ్ఱఁ రాణిన కను గాయలు గోయుచున్నది. CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> aw2fndqe6cgmx0qta50drdjxv2mpy4i 104 219329 572209 2026-08-25T22:07:57Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమాశ్వాసమ JE ఉత్కృష్టమగు సఖకాంతిచే గసుగాయలు తమ గుణమగు పచ్చఁదవమను విడిచి యెఱ్ఱని పండ్లవలెఁ గనఁబడినవి. “తస్య అపకృతస్య గుణః ఆత్ర ఆ స్తితి తద్గుణః” ఆప్రకృత వస్తువుయొక్క గు...' 572209 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమాశ్వాసమ JE ఉత్కృష్టమగు సఖకాంతిచే గసుగాయలు తమ గుణమగు పచ్చఁదవమను విడిచి యెఱ్ఱని పండ్లవలెఁ గనఁబడినవి. “తస్య అపకృతస్య గుణః ఆత్ర ఆ స్తితి తద్గుణః” ఆప్రకృత వస్తువుయొక్క గుణములు (జఖకాంత్యాదులు) ఇందున్నవి కానఁ దద్దుణమా అని వ్యుత్పత్తి. కం. ౨౨. అతద్గుణము .....ఒరుగుణం బనయము హేతువు గలిగియు నెనయమియ యతద్గుణాఖ్య మివి యెట్లన్నన్, తగినంత కారణమున్నను నితర వస్తువుయొక్క గుణమును స్వీకరింపకున్నచో నతద్గుణము. 'తస్య గుణ! న అత ఆ స్త్రీతి అతద్గుణః' అని వ్యుత్పత్తి. (దాని గుణ మిందు లేదు. కాన నలేద్గుణము.) చ, బలరిపుభోగ! యోబనర పాలనృసింహ ! భవద్యశంబు చేఁ దెలుపగు నిందు లాంఛనము; తెల్పగుఁ బ్రాక్తనభోగిభోగముల్ తెలుపగు రుద్రుకంధరము; తెల్పగు భారతికొప్పు; కాని త్వ త్ఫలరిపు దుర్భరుచి వితానము తెల్పయియుండ దెన్నఁడున్, నీ కీర్తిచే నెల్ల వస్తువులును దెల్లఁబడుచున్నను నీ శత్రువుల యపకీర్తిమాత్రము దెల్లఁబడకున్నది. తగిన కారణమున్నను నపకీర్తి నీకీర్తి గుణమును స్వీకరింపకున్నది. కాన జతద్గుణము. ౨౩. విరోధాభాసము కం, అమర నిరోధం బాభా సముగాఁగ విరోధమయ్యె జగతి నదియునుం గ్రమమున జాత్యాదివిభే దముల బహుత్వంబుఁ జెంది తగు నెట్లన్నన్ . ౧ఆ3 పైకిమాత్రము విరోధము గనఁబడుచుఁ బరమార్థమున విరోధము లేకున్నచో విరోధాభాసాలంకారము. దీనికి విరోధాలంకారమనియు నామాంతరము, ఇతి జాతి, గుణ, క్రియా), ద్రవ్యభేదముందే బహువిధము igitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> j4emc6gipv3rk7oy84sfejyno0xng60 104 219330 572210 2026-08-25T22:08:07Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '४ కావ్యాలంకార సంగ్రహము విరోధమన ముద్ద్యోతకారుఁ డిట్లు తెలిపెను. “విరోధశ్చ ఏకాధికరణ సంబద్ధత్వేన ప్రసిద్ధ ఆర్థయోర్భాసమానైకాధికరణా సంబద్ధత్వం ఏకాధి కరణా సంబద్ధ ల్వేన' ప్ర...' 572210 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>४ కావ్యాలంకార సంగ్రహము విరోధమన ముద్ద్యోతకారుఁ డిట్లు తెలిపెను. “విరోధశ్చ ఏకాధికరణ సంబద్ధత్వేన ప్రసిద్ధ ఆర్థయోర్భాసమానైకాధికరణా సంబద్ధత్వం ఏకాధి కరణా సంబద్ధ ల్వేన' ప్రసిద్ధయో రేకాధికరణసంబద్ధత్వేవ ప్రతిపాదనం వా " విరోధమన నొక్క చోట సంబధములుగా స్థిరపడియున్న రెండు ధర్మములు పైకి సంబద్ధములు గానట్లు తెలుపుట కానీ యొక్క చోట సంబద్ధములుగాని రెండు ధర్మములు పైకి సంబద్ధములవలెఁ దెలుపుటకానీ యగును. ఈ విషయము లక్ష్యము మీఁదలెస్సగా నవగతమగును. గీ. జాతి జాత్యాదికముతోడ, జగతిఁ గ్రియ క్రి యాదికముతోడ, గుణము గుణాదితోడ, ద్రవ్యమును ద్రవ్యమును విరోధంబుఁ జెందఁ, బదివిరోధంబులగు; వీనిఁ బదిలపఱతు, జాతి జాతిగుణద్రవ్య క్రియలతోను, గుణము గుణక్రియా ద్రవ్యములతోను, క్రియ క్రియాద్రవ్యములతోడను, ద్రవ్యము ద్రవ్యముతోడను విరోధమును జెందును. ఈ విధముగా నీ యలంకారము పది భేదములగును. సీ, ధారాధరంబయ్యుఁ దనరు నీకాక్షేయ మనతవాహినిక జీవసదమయ్యెఁ గమలాకరంబయ్యు సమరు నీశౌర్యంబు ఘన రాజహంసభీకరతఁదాల్చె నీరంధ్రగతి మహావారణంబయ్యు సత్కీర్తి హరిఘటాసఖ్య మొందె నీ నవనిఁ బ్రభానిధియయ్యు నీ నెమ్మే ను జై వాతృకత్వంబు సంఘటిం దె గీ, ధర్మధరమయ్యుఁ బ్రతిపకు ధర్మ భేది, సరనుతవిహారమయ్యుఁ గర్ణప్రమోద శీల, మురుగోత్రిభృతియయ్యు జిష్ణుగుచుఁ జెలఁగు నీ బాహుయుగము నృసింహభూప ! ౧. లోకమున ధారాధరము (మేఘము) జీవనదము; (జలములనిచ్చునది) కాని యిట జీవనడము కాకున్న ఆ ఆరాధరిత్వజ అంటవన జావక్రియా 2. భావము<noinclude><references/></noinclude> f1gexwpvtcx37pyqttz1en4jf5uimkl 104 219331 572211 2026-08-25T22:08:17Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '81 పంచమాశ్వాసమ సకును విరోధము. కాన విరోధరను బరిహరింపవలెను. ఎట్లన, నీ కాజేయకము (కత్తి) ధారాధరమును, (వాదరను వహించునది) అనతులగు శత్రువుల వాహినికిఁ బ్రాణనియనిదియు, అనఁగా బ్రదుకున...' 572211 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>81 పంచమాశ్వాసమ సకును విరోధము. కాన విరోధరను బరిహరింపవలెను. ఎట్లన, నీ కాజేయకము (కత్తి) ధారాధరమును, (వాదరను వహించునది) అనతులగు శత్రువుల వాహినికిఁ బ్రాణనియనిదియు, అనఁగా బ్రదుకునీయనిది; వారిని వధించునది . అను నర్థము చే విరోధము పరిహరణీయము. ఇట జాతి క్రియా విరోధము. అ. కమలాకరము (సరస్సు) లోకమున రాజహంసలకు నాహ్లాదకరము. కాని యిట భీకరమగుచున్నది. కమలాకరత్వజాతికిని భయ రూపగుణమునకును విరోధము. విరోధమును బరిహరింపవలెను. కమలా + కరము = లక్ష్మీనిఁ జేయు నది; రాజహంసలు =రాజ శ్రేష్ఠులు; అను నర్థమును స్వీకరించి నీ కార్యము లక్ష్మీనిఁ జేయును. రాజశ్రేష్ఠు (శత్రురాజులు) లకు భయము గలిగించును. అన్నచో విరో ధము తొ లఁగును. ఇట జాతిగుణవిరోధము, 3. మహావారణమునకు (గజము) హరిఘటా (సింహబృంద) సఖ్య మెట్లు పొసఁగును? వారణత్వజాతికిని హరిత్వజాతికిని విరోధము. మహావారణము = పెద్ద పెద్దయావరణములు గలది. ఇట ఆవారణ శబ్ద మావరణవాచకము, (స్వార్థణిజంత మగు 'వృ' ధాతువుయొక్క రూపము). మహావారణమన నీరంధ్రమగువిధమునఁ బెద్ద మూఁత్రలు గలది. అనఁగా దట్టముగా నన్నింటిని లెస్సగాఁ గప్పివేయునది. అని యర్థము. నీ కీర్తి లెస్సగా దట్టముగా నన్నింటినిఁ గప్పునదియు, సింహబృంద ముసు (తెలుపు గలిగియుంట చే) బోలునదియునను పర్ణముచే విరోధము పరిహరణీయ ము, ఇట జాతిద్వయమునకు విరోధము . ౪. ప్రభానిధి యన సూర్యుఁడు. ప్రభానిధిత్వజాతికిని దైవాతృక (చంద్రుఁడు) రూపద్రవ్యమునకు విరోధము, ప్రభానిధి యనఁ గాంతినిధానము. జైవాతృకుఁడవ దీర్ఘాయువ్మంతుఁడు. నీ నెమ్మేను గాంతిమంతమును దీర్ఘకాలము జీవించునదియును సను నిర్దముచే విరోధము పరిహరణీయము, ఇట జాతి ద్రవ్యములకు విరోధము. ప్రభానిధియన సూర్యుఁడు. "ఈశబ్దము ద్రవ్యవాచకమగును. కాని జాతివాచకమె”ట్లని శంకింపవచ్చును. ద్వాదళార్కులు గలరు. కానఁ బ్రభానిధిశబ్దము జాతివాచకమగును. దీనికి మరొక యుదాహర ణ మో . సృజతి జగదమవతి చ సంహరతి చ హేలయైన యో నియతం అవసర మాత శృప కేంది.నార్దన సోనికె పి చిత్ర మి aangotri<noinclude><references/></noinclude> bv5zblc07hbymuv4jxpyd14tb6zwdxr 104 219332 572212 2026-08-25T22:08:26Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ولاع కావ్యాలంకార సంగ్రహము ఎవఁడు తన లీలచే జగములను సృజించుమో రక్షించుమో సంహరించునో యతఁ డవసరమునుబట్టి చేఁపగా నయ్యెను . ఇది చిత్రము. ఇట శఫరత్వజాతికిని జనార్ధనరూపద్రవ్యమునకున...' 572212 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ولاع కావ్యాలంకార సంగ్రహము ఎవఁడు తన లీలచే జగములను సృజించుమో రక్షించుమో సంహరించునో యతఁ డవసరమునుబట్టి చేఁపగా నయ్యెను . ఇది చిత్రము. ఇట శఫరత్వజాతికిని జనార్ధనరూపద్రవ్యమునకును విరోధము, అనఁగా జనార్ద ముఁడు శఫర మెట్లగురు ? అవి విరోధము. భగవంతుఁడు సర్వసమర్థుఁడగుటచే శఫ రూపధారణము పాధ్యమే యను అర్థముచే విరోధము పరిహరణీయము. ౫. ధర్మధరణ రూపక్రియును ధర్మభేదన రూపక్రియకును విరోధము. ధర్మ మన విల్లు. తాను ధర్మమును ధరించువాఁడును బరుల ధర్మమును (విల్లును) భేదించు వాఁడును' అను వర్ణము చే విరోధము పరిహరణీయము • ఇటఁ గ్రియాద్వయ విరోధము, 2. సరసులే విహారము (అర్జునుని యొక్క పొగడఁబడిన విహారము) కర్ణ. ప్రమోదశీలము (కర్ణునికిఁ బ్రమోదముగలిగించు స్వభావము గలది) ఎట్లగును ? కాన సరనుతే విహారము = నరులచేఁ బొగడఁబడిన విహరణక్రియ గలదియుఁ, గర్ణములకుఁ బ్రమోదముగలిగించు స్వభావముగలదియు (నీ బాహుయుగము) అను వర్థముచే నిరోధ పరిహారము. ఇది గుణక్రియా విరోధము. (ప్రమోదము గుణము; విహృణము క్రియ.) కాని యీ యుదాహరణ మంత బాగు గాలేదు. ఏలన, విహరణ, ప్రమోదముల విరోధము . ప్రసిద్ధముగాదు. కాన మరొకటిచ్చుచున్నాము. 6 పేళల మసి ఖలవచనం దహతితరాం మానసం సతత్త్వ విదాం ఖలవచనము పేశలమయ్యును మహాత్ముల మానసమును గాల్చును. ఇటఁ బేశ అత్వగుణమునకును దహనరూపక్రియకును విరోధము. 8. గోత్రభృతి యన గోత్రాభరణము గలది. అనఁగా గోత్రములను (పర్వత - మాలను) భరించునది. గోత్రములను భరించువాఁడు జిష్ణువు (ఇంద్రుఁడు) ఎట్లగును ఇంద్రుఁడు గోత్ర భేదిగదా! కాన నిట క్రియాద్రవ్య విరోధము. కాన గోత్రభార ణము = బ్రాహ్మణ క్షత్రియాది పంశములను భరించునది. అనఁగాఁ గాపాడునది. యనియు జిష్ణువు = జయశీలము (బాహుయుగము) అనియు నర్థమును గ్రహించినచో విరోధము పరిహృతమగును. మ, తలిరుంబోఁడి సరాగయయ్యు ధవళత్వంబొందు; నుచ్చై స్తనా · చలభారాసహయయ్యుఁ దా నచలయాఁ; జర్చింపఁగా నార్యయై చెలువంబందియు నన్య భాషయగు; నీచేతోజ శస్త్రాహతన్ నలినాక్షీ మణి) నేలు మింక నకవేంద్రా! సాంద్రతేజోనిధీ!<noinclude><references/></noinclude> gdzo7sex49ukyvxpzbq4wzpqyfww74l 104 219333 572213 2026-08-25T22:08:35Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమాశ్వాసము తా. 'సరాగయయ్య ధవళత్వమును బొందును' అన్నచో నిట రక్తత్వ, -ధవళత్వ రూపగుణములకు విరోధము, 'సరా = అమరావతి అను పదముచే నేనురక్తురాలును, (కనుకÉ) ధవళత్వమును (పాలిపోవుటను బొంద...' 572213 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమాశ్వాసము తా. 'సరాగయయ్య ధవళత్వమును బొందును' అన్నచో నిట రక్తత్వ, -ధవళత్వ రూపగుణములకు విరోధము, 'సరా = అమరావతి అను పదముచే నేనురక్తురాలును, (కనుకÉ) ధవళత్వమును (పాలిపోవుటను బొందినదియు నను సర ముచే విరోధ పరిహారము. F• ' స్తనాచల భారాసహయయ్య' అనుచో అచల (భూమి) ఆచలభారాసహ యెట్లగును? భూమి పర్వతములను మోయునుగదా! ఇట 'ఆచల= కదలనిది' అను సర్ధముచే నా యువతి స్తంభరూప సాత్వికభావమును బొందిన దనియు, స్తశభారమును సహింపలేకున్నదనియు నర్థముచే విరోధ పరిహారము. ఇట గుణ ద్రవ్య విరోధము ((అచల' ద్రవ్యవాచకము. భారము గుణము.) ౧౦. ఆర్య (పార్వతి) అవ్య భావ (ఆపర సరస్వతి) యెట్లగును? ఇట ద్రవ్యద్రవ్య విరోధము, ఆర్యురాలును, వన్యభాష = పరాయ త్తమైన లేక మతిమాలిన (ప్రలాప రూప మన్మ థావస్థచే) మాటలు గలదియు నను నర్థముచే విరోధము పరిహార్యము. మొత్తము మీఁద నీ విరోధాలంకారము శ్లేషమూలకము, ఉద్ద్యోతకారుఁడు తెలిపిన విరోధ లక్షణము నిట ననుసంధించుకొనవలెను. దీని నాంగ్లమున Paradox అందురు. -కం, ధారుణి నా ధేయమనా అర. విశేషము ధారముగా, నొకటి నేకతల కలితముగా సారెకు, నశక్యకరణం బారూఢముగా విశేషమగు నెట్లన్నన్. ఆధారరహితముగా నాధేయమును నిబంధించుట, ఒకేవస్తు ననేశస్థలముల సున్నట్లుగా నిబంధించుట (ఏకానేక గోచరము) ఆశక్యవస్తువును జేయుట, అని విశేషాలంకారము ము మువ్విధ ములు . ౧. ఆధారరహితా ధేయము చ, దురమున శ్రీనృసింహుఁ డతిదుర్మద వీర విరోధిపంక్తి పై సరభసవృత్తిఁ బత్తలముసాఁపఁ బ్రదీప్తములయ్యెఁ జన్మహా మరకత పుష్యరాగ నవమౌక్తిక విద్రుమ నీల కాంతి చే సుర పదవీధిపై జనుల చూడ్కి కభి త్రిక చిత్రకర్మముల్ . dengamwadh Math Collection Digitized by eCangotri<noinclude><references/></noinclude> 981rpsjcgk5tpypw30bcy5i3z1hs5ae 104 219334 572214 2026-08-25T22:08:45Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము పత్తలము = పాదతలము. నరసభూపాలుఁడు దన పాదతలమును శత్రురాజు.. లపైఁ జాఁపఁగా నందలి మరకత పుష్యరాగాదుల కాంతిచే నాకాశమున నభిత్తిక మైన చిత్రమాలు జనుల కగపడినవి. ఖ...' 572214 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము పత్తలము = పాదతలము. నరసభూపాలుఁడు దన పాదతలమును శత్రురాజు.. లపైఁ జాఁపఁగా నందలి మరకత పుష్యరాగాదుల కాంతిచే నాకాశమున నభిత్తిక మైన చిత్రమాలు జనుల కగపడినవి. ఖిత్తి యాధారము, చిత్రకర్మ యాధేయము. అభిత్తిక చిత్రకర్మ అనుచోట నాధారరహితాధేయము కనఁబడుచున్నది. కాని దీనియందు వైచిత్ర్యము దక్కు పగా నున్నది. ఈ క్రింది పద్యము సుందరమైనది . గీ. మొలిచెఁ గమలంబు నిగ నిలస్థలములందుఁ; గలంపలుదయించె దానిపైఁ; గానిపించెం గపకలత పైని వెల్ల; నా కణకలశయు ; యేమి యీ మహోత్పాత వితతి P ఇటఁ బ్రసిద్ధాధారము లేకున్నను గమలము లందయించెను. దానిపైఁ గలువే లుదయించెను. 9వెల్లయఁ గనకలతపై నిలిచెను . ౨, ఏకానేక గోచరము కం. కలఁదు కలఁడన్న చోటం గలుగు నృసింహుఁడవు కానఁ గానల, గిరులు, గలలోన, మ్రోలఁ, బిమ్మల సలఘుస్థితి నీవయగుదు వరికి నృసింహా! ఒక నరసభూపాలుఁడే శత్రువునకుఁ గానలలో, గిరులలో ఁ, గలలలో, ముందు,.. వెనుకలను గానఁబడుచున్నాఁడు. ఇట్టిదే సా వసతి తప హృదయే | సైనాక్షషు సా చ వచనేను ఆసాదృశీనాం ముందర అవకాశః కుత్ర పాపానాం ? ఆ యువతియే నీ హృదయమున, నీ నేత్రములముందు, నీ పచనములందును వసించుచున్నది. పాపాత్మలగు మావంటివారి కవకాశ మెక్కడ ? 3. అశక్యవన్తు కరణము సీ, దారుణాఖండ మార్తాండ మండలము ను పొంగుటుక్కున మ్రింగవచ్చు; గంభీర ఘునుఘుమారంభ సంరంభ దు గపయోధిఁ జంగున దాటవచ్చుఁ; CC-0. Ja amwadi Math Collection. Digitized by Gangotri<noinclude><references/></noinclude> k08c3vm05gnpgwhhuv2kht8uaf8t4hd 104 219335 572215 2026-08-25T22:08:55Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమాశ్వాసము జండికాజా నేయ గండ ప్రకాండముల్ వీఁకఁ జరాలున వేయవచ్చుఁ; గుటిలో శతకోటి కోటి సంఘాటముల్ కినిసి ఘణిల్లునఁ దునుమవచ్చుఁ; గీ. గాని పశ్యదళీక భీకర దృగ గ్ర జాగ్రదనలోజ్జ్...' 572215 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమాశ్వాసము జండికాజా నేయ గండ ప్రకాండముల్ వీఁకఁ జరాలున వేయవచ్చుఁ; గుటిలో శతకోటి కోటి సంఘాటముల్ కినిసి ఘణిల్లునఁ దునుమవచ్చుఁ; గీ. గాని పశ్యదళీక భీకర దృగ గ్ర జాగ్రదనలోజ్జ్వలజ్వాలజాలకుటిల గురుభుజశౌర్యుఁ నినుఁ జెన్క ఁదరమె యరులు ? కౌబళేంద్రుని నారసింహక్ష్మి తీంద్ర ! 28x సూర్యుని మ్రింగుట మొదలగు పశక్య కార్యములను జేయుట విశేషాలంకార ముగాఁ జెప్పఁబడినది. కాని ప్రకాశకారాదుల లక్షణము భిన్నముగా నున్నెది. "అస్యత్ప్ర్పకుర్వతః కార్యమశక్యస్యాన్య వస్తునః త ధైవకరణంచేతి విశేష స్త్రీ విధః స్మృతః” హడావడిగా నొక కార్యమును జేయఁబూని యదే యత్నముతో పశక్యమైన మరొక కార్యమును జేయుట విశేషము. "హడావడిగా ' అనుటచే 'నేకప్రయత్నము తోనే రెండు కార్యములను జేయఁగలను' అను పట్టుదల లేదని తెలియవలెను. ఎట్లన, స్ఫుర దద్భుతరూపముత్ప్రతాప | జ్వలనం త్వాం సృజతానపద్యవిద్యం విధినా ససృజే నవో మనోభూర్భువి సత్యం సవితా బృహస్పతిశ్చ. అద్భుతమగు రూపమును, మహాప్రతాపమును, అవపద్యమగు విద్యయును గల నిన్ను సృజింప నారంభించిన యత్నముతోడనే యశక్యవస్తువులగు మన్మథ, సూర్య, బృహస్పతులు సృజింపఁబడిరి. ఆవఁగా నీయొక్క సృష్టితోనే ముగ్గురు సృష్టింపఁ బడినట్లైనది అని భావము. ఇట 'ససృజే" అను క్రియలలోనికి మనోభూః, సవితా, బృహస్పతిః' అను శబ్దములు సాక్షాత్తుగా అన్వయించుటచే శాబ్దమగు కార్యాంతర కరణము. బ్రహ్మ మొదట నిన్నుఁ బైవిధముగాఁ సృష్టింపఁబూనెను. అనుకొవకయే మన్మథాదులు మువ్వురునుగూడ సృష్టింపఁబడినట్లయిరి. వ్యంగ్యమగు నీ తృతీయ భేదమునకుదాహరణము గృహిణీ, సచివస్సఖీ మిధః ప్రియశిష్యా లలితే కలా విధా కారుణ్యాని ము లేన మృత్యుగా Youth Collection. బరి, మే హృతం? eGangot<noinclude><references/></noinclude> 2hhsywd2e3g2x0rn4f83h5hjmhrya9a 104 219336 572216 2026-08-25T22:09:04Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కాలం సంగ్రహము నీవు నా గృహిణివి; సచివుఁడవు; సఖివి; అలితక రాభ్యాసమునఁ బ్రియశిష్యు రాలవు. అట్టి నిన్ను హరించిన కరుణావిముఖరుగు మృత్యువుచే నేమి హరింపఁ బడలేదు ? ఇట నిందుమతీ హరణర...' 572216 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కాలం సంగ్రహము నీవు నా గృహిణివి; సచివుఁడవు; సఖివి; అలితక రాభ్యాసమునఁ బ్రియశిష్యు రాలవు. అట్టి నిన్ను హరించిన కరుణావిముఖరుగు మృత్యువుచే నేమి హరింపఁ బడలేదు ? ఇట నిందుమతీ హరణరూపమగు నొక కార్యమును జేయఁబూనిన మృత్యు వుచే నా ప్రయత్నముచేతనే గృహిణ్యాని హుణరూప కార్యాంతరము గూడఁజేయఁ బడినది. ఇటఁ గార్యాంతరకరణము వెనుకటి యుదాహరణమునందువలె శాబ్దము గాక వ్యంగ్యము. ఏలన, వెశక 'మనోభూః' ఇత్యాదులు 'ససృజే' అను క్రియలలోనికి సాక్షాత్తు గా సస్వయించినవి. ఇట కిం న మే హృతం' అను హరణక్రియలోనికి గృహిణ్యాది శబ్దములు వ్యంగ్యము గా నవ్వయించుచున్నవి. కం. ఆధారం బల్పంబై అభి. అధికము యాధేయం బధికమైన, నది యల్పంబై యాధారంబును నధికం బై ధర రంజిల్ల, సధికమగు నెట్లన్నర్. ఆధారము చిన్నదియు, నా ధేయము పెద్దదియు నైనయెడలను, ఆధేయ మల్ప మును నాధార మధికమును సైనయెడలను వధికాలం కారము. ఇది యిట్లు ద్వివిధము. ౧. అధికాధేయము కం. ఘన రోమకూప వాతా యనములు కణుపం క్తులగు నజాండంబులచేఁ దనరు హరికుక్షి నడఁగక యనమాజ్ఙత వెడలె నీదు యశము నృసింహా! 3.9 తను రోమకూపములను వాతాయనములలో నణువులం గాఁ దేలియాడు బ్రహ్మాండములతోఁ గూడిన శ్రీ మహావిష్ణువుయొక్క యుదరమున నీ కీర్తి యిమూడక నాభీకమల రూపమున బయలికి వెడలెను. ఆధారమగు సుదరహకన్న నాధేయమగు కీర్తి యధికముగా వర్ణింపఁబడినది. ఠం, నీదు నిరవద్యకీర్తిమ . ౨. అధికాధారము హాదుగ్ధపయోధిలోన నాదిమ రాజు PC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> o8boyv3z3lkqxpin75vl84vrt9im14m 104 219337 572217 2026-08-25T22:09:21Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమాశ్వాస మా ప్రాదుర్భూతయశంబులు ప్రోది బుద్బుదములట్లు పొలుచు నృసింహా! 82 33 నీ కీ ర్తి యను పాలసంద్రమునఁ బూర్వరాజుల కీర్తి బుద్భుదములవలె సడఁ గెను. ఇట నాధేయమగు పూర్వరాజులు క...' 572217 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమాశ్వాస మా ప్రాదుర్భూతయశంబులు ప్రోది బుద్బుదములట్లు పొలుచు నృసింహా! 82 33 నీ కీ ర్తి యను పాలసంద్రమునఁ బూర్వరాజుల కీర్తి బుద్భుదములవలె సడఁ గెను. ఇట నాధేయమగు పూర్వరాజులు కీర్తికన్న నాధారమగు నరసభూపాల కీర్తి సముద్రము పెద్దదిగా వర్ణింపఁబడింది. "కీర్తి మహా దుగ్ధపయోధి' అనుచో రూప కముగూడఁ గలదు. కాని 'ప్రాధాన్యేవ వ్యపదేశా భవంతి' అను న్యాయానుసార ముగా దేనివలన విచ్ఛిత్తివిశేషము గలుగువో యా యలంకారము ప్రధానము. __ఆ౬, విభావన కం, కారణములేక కార్యము ప్రారూఢంబైన నది విభావన... లోకమునఁ గారణములేక కార్యము పుట్టడు. కవిప్రౌఢాక్తిచే నట్లు పుట్టినట్లు చెప్పినచో విభావనాలం కారము. సీ. నలినారిలేని వెన్నెలలు, రాత్రులు లేని తారలు, లతలేని కొరకములు, కొలనులేని సితాబ్దములు, స్వాతి చిన్కులు లేని ముత్తెము, లేఱు లేని నురువు, లలరు వెల్తురు లేని వెలిమబ్బులు, హిమాద్రి లేని మంచులు, వార్ధిలేని సుధలు, గనిలేని వజ్రముల్, గంధాద్రిలేని గం ధములు దారము లేని తారవితతు గీ. తార ! నీ కీ ర్తి రుచులు మహానుభావ | భావజాకార ! కారుణ్య భాసమాన ! రాజన్యమకుటనిహిత మానకురురాజ ! చరణరాజీవ ! యోబభూవరు నృసింహ ! 30 వెన్నెల వచ్చుట, తార లుదయించుట మొదలగు కార్యములకుఁ జంద్రుఁడు, రాత్రులు మొదలగునవి కారణములు. ఆ కారణములు లేకయే యా యా కార్య ములు గలిగినట్లు వర్ణింపఁబడుటచే విభావన. " విభావ్యతే విచార్యతే కారణ<noinclude><references/></noinclude> rtcko8axnwun8e28v906nl8619wr941 104 219338 572218 2026-08-25T22:09:30Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము వినోక్త్యలంకారమునే కుదాహరణకగా నీయఁబడిన 'దూరతలేని చూపు" అనుదానికిని దీనికిని భేదమేమనవచ్చును. "ూకతలేని చూపు” ఇత్యాదులందు “నలివారి లేని వెన్నెలలు" ఇత...' 572218 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము వినోక్త్యలంకారమునే కుదాహరణకగా నీయఁబడిన 'దూరతలేని చూపు" అనుదానికిని దీనికిని భేదమేమనవచ్చును. "ూకతలేని చూపు” ఇత్యాదులందు “నలివారి లేని వెన్నెలలు" ఇత్యాదులందువలెఁ గారణ కార్యభావము లేదుగదా! ౨కు విశేషోక్తి కం..... కారణములయ్యుఁ గార్యము రకయుండుట మహిన్ విశేషోక్తి యగు. పెక్కు కారణమాలున్నను గార్యము పుట్టకున్నట్లు వర్ణించుట విశేషోక్తి. కం. అని నీ చాపఘనాఘన మనము శరోత్కరముఁ గుడియఁగం ద్వదహిత రా డ్వనితలకు నెట్టి చోద్య మొ ? యనువొందవు కంకణంబు లౌబళసరసా ! 034 - బాణ నీ చాపరూపమగు వర్షాకాల మేఘము శరజాలమును (జలధారలు ధారలు) గురియఁగా నీ శత్రు కాంతలకుఁ గంకణంబులు (జలకణములు - గాజులు) అనువు పడుకున్నది. ఇటఁ గంకణమాలు (జలకణములు) అనువుపడుటకుఁ దగినంత కారణమైన వర్షాకాల మేఘములయొక్క జలధారలున్నను అనువుపడకున్నవి. అనుట చేఁ గారణ మున్నను గార్యము పుట్టలేదు. కాన విశేషోక్తి, ఇశ్లేష చేతనే కంక ణశబ్దము) విశేషోక్తి యుర్థితమగుచున్నది. శ్లేష లేకు న్నచో విశేషోక్తి లేదు, ఆతద్గుణాలం కారమునఁ దగినంత కారణమున్నును నితర వస్తువుయొక్క గుణము స్వీకరింపఁబడుటలేదు. ఆనఁగాఁ గావ్యము పుట్టలేదనియేకదా యర్థము. అట్టిచో దానికిని దీనికిని భేదమేమి ? అవవచ్చును. కారణ గుణములు కార్యమునఁ బ్రవేశింప కున్నచో నతద్గుణము; కారణమున్నను కార్యమే పుట్టకుండుట విశేషోక్తి. ఆతద్దుణ మనఁ గార్యము పుట్టును . కాని కారణ గుణములు కార్యమునఁ బ్రవేశింపవు. ఆ కం, నేరువుతోఁ గార్యంబును సంగతి గారణమును భిన్న దేశగతములుగాని CC-0. Janganwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> 8gxe89prvm2w5pnmjrjhdeg7lk63w7o 104 219339 572219 2026-08-25T22:09:39Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with ':82 పంచమాశ్వాసము ధారుణిలోన నసంగతి యై రాజిలుసంద్రు సుకవు లదియెట్లన్నన్ 032 కార్యకారణములు రెండును సేకదేశస్థములుగా నుండుట మర్యాద. అట్లు గాక భిన్న దేశస్థములు గాఁ గవిప్రతిభచే వ...' 572219 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>:82 పంచమాశ్వాసము ధారుణిలోన నసంగతి యై రాజిలుసంద్రు సుకవు లదియెట్లన్నన్ 032 కార్యకారణములు రెండును సేకదేశస్థములుగా నుండుట మర్యాద. అట్లు గాక భిన్న దేశస్థములు గాఁ గవిప్రతిభచే వర్ణింపఁబడినచో నసంగతి. -కం, అనిలోన నీభుజా గ్రం బనుపమతర వారిధార నందిన నేలా యనయ౦బుఁ దాముపడఁకుదు రన తారులు ? శ్రీనృసింహ! యతిబలసింహా| 530 నీ భుజము కత్తినిఁబట్టఁగానే నీ శత్రువులు పడఁకుదురు. కారణమగు ఖడ మొకచోటను గార్యమగు వడఁకుట మరొకచోటను వర్ణింపఁబడినది. -కం, స్వవిరుద్ధ ఫలంబున కై 95. యవిరళ యత్నము విచిత్రము...... 137 విరుద్ధఫలమును గాంక్షించి ప్రయత్న మొనర్చుట విచిత్రాలంకారము. ఇది - విరోధమూలక ము• శం, నతిఁజెందుదు రున్నతికై ప్రతీపభూపతులు నీదు భవనాగ్రబహిః స్థితిఁ జెందుదురు గృహాంతః ! స్థితికై నరసింహ ! శౌర్యజిత నరసింహా ! ዋ ర నీ శత్రురాజులు దమ యున్నతికై పతిఁ జెందుదురు. తమ గృహాంతఃస్థితి నీ సౌధాగ్ర బహిఃస్థితిని వహింతురు. ఇట విరుద్ధఫలయత్నము నిబద్ధమైనది. విరోధపరిహారము సుగమము. 0. ... ... .... 30. అన్యోన్యము అన్యోన్యము భూ వ్యవిభూషణ భావంబునఁ దవులుటా యన్యోన్యమయ్యే ధర నెట్లన్న eGangotri<noinclude><references/></noinclude> 2dlmg7p5rcmgf81wyr3niaobboevh5i 104 219340 572220 2026-08-25T22:09:51Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1X0 కావ్యాలంకార సంగ్రహము పరస్పరము రెండు వస్తువులు భూవ్యభూషణ భావమును బొందినట్లు వర్ణించి నచో సన్యోన్యాలంకారము • కం. లలన నృసింహునిఁ జెందెడి తలఁపున మైఁదొడవులిడఁగఁ, దనులత సెల...' 572220 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>1X0 కావ్యాలంకార సంగ్రహము పరస్పరము రెండు వస్తువులు భూవ్యభూషణ భావమును బొందినట్లు వర్ణించి నచో సన్యోన్యాలంకారము • కం. లలన నృసింహునిఁ జెందెడి తలఁపున మైఁదొడవులిడఁగఁ, దనులత సెలఁగెన్ గలితవిభూషణములచేఁ, లలితవిభూషణము లంగలత చేఁ జెలఁగెన్. იზი నరసభూపాలుని కూటమి కై యువతి ధరించిన భూషణములచే దాని శరీరము విలపిల్లెను. దాని శరీరముచే భూషణములు విలసిల్లెను. ఇట భూవ్యభూషణభావము . 30. విషయము కం. అవిరళ విరుద్ధకార్యో ద్భవము,ననర్థాంకు రాభి పతన విధానం బు, విరూపఘటన, మనఁగా నవనిం ద్రివిధంబు విషమ మది యెట్లన్నన్. సమముగానిది విషమము. ఇది విరోధమూలకము. కారణమువలన విరుద్ధ కార్యము పుట్టినచో నొక విషమభేదమా; కారణమువలనఁ గార్యము గాక యనర్థము సంభవించినచో నది యొక విషమభేదము; విరుద్ధములగు రెండు వస్తువుల నొకచో సమకూర్చినచో మరొక విషమ భేదము. కం, కాలాహినీలమగు నీ C వాలాహవభూమియందు వరలంచు రిపుభూ పొలానన వై వర్ణ్య వి భాలాభ మొనర్చు నోబపార్థివునరసా ! కాలసర్పమువలె నల్లనైన నీ ఖడ్గము శత్రురాజుల మొగమునకు వెల్లఁబాటును గూర్చుచున్నది. నల్లని కత్తి యను కారణమువలన 'వెల్లఁబాటు' అను విరుద్ధ కార్యము కలుగు చున్నట్లు నిబద్ధమైనది. ఇది విరుద్ధజూర్యోత్పత్తి, Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> ijwgu4o0hijgpghtz6n4a26pcbxx17w 104 219341 572221 2026-08-25T22:10:01Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమా శ్వా స మం చ, అమరు భవత్ప్రతాపర పనాతప మంబరవీధిఁ బరఁగా సమదవిరోధిభూరమణచంద్రముఖీ వదనారవిందముల్ క్రమమునహర్ష మొందమియ శాదనయంబు దృగంబుని ర్హరీ హిమజలదూషితంబులగు నెంతయు శ్ర...' 572221 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమా శ్వా స మం చ, అమరు భవత్ప్రతాపర పనాతప మంబరవీధిఁ బరఁగా సమదవిరోధిభూరమణచంద్రముఖీ వదనారవిందముల్ క్రమమునహర్ష మొందమియ శాదనయంబు దృగంబుని ర్హరీ హిమజలదూషితంబులగు నెంతయు శ్రీ నరసింహ భూవరా ! లోకమున సూర్యాతపమునకుఁ దామరపూలు వికపించును. కానీ నీ ప్రతాప సూర్యాతపమునకు శాత్రవభార్యల ముఖారవిందములు వికసించుకున్నవి. అంతియే కాదు. శోకబాష్పరూపముగు హిమజలముచే దూషితము లగుచున్నవి. ఇట ముఖారవిందములు వికసింపకపోఁగా దృగంబుహిమదూషితములై చెడుతున్నవి. బట్టిదే "భక్ష్యాళయాఒ హిమంజూషాం దష్ట్వా ఖుసేన భక్షితం" ఎలుక తినుబండార మున్నదని యాశించి పాములబుట్టను బ్రవేశించి దానిచే భక్షింపఁబడినది. ఈ రెంటను గారణమువలనఁ గార్యము పుట్టక యవర్థము గలిగినది. 3 నీ, హాయగజారూఢులై యలరు రాజన్యవుం గవులే? గవులేడఁ ? గంబుకంఠి ! మన భోగ భాగ్య సంగతులైన మంత్రికే సరులేడ? సరులేడఁ ? సౌధవీధికలలోఁ జరియించు పుష్పకో జంద్రవదన | మలులేడ? మలలేడఁ? దలిరుఁబోఁడి! చీనిచీనాంబర శ్రీఁ జెందు బాలికా వలు లేడ? వలు లేడ? వామనయన ! గీ, అనుచు నీ దాడికోడి కాఱడవిఁబడిన వైరిభూపాలకుల దురవస్థఁ జూచి కాంతతోఁబల్కు వింధ్య పక్కణ కిరాతుఁ డరిజయాటోప ! తొరగంటి నరసమీప ! P రాజన్యపుంగవులేడ ? గవులేద ఇత్యాది రూపమున విరుద్ధవస్తువులు సంఘట నము నిబద్ధమై యున్న mwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> qjaz8phg2wp86pwqos0ih5awvudhivl 104 219342 572222 2026-08-25T22:10:12Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము 3 ౨, సమాలంకారము కం, అనరూపములగు వస్తువు లనయము నెనయంగ నది సమాలంకృతియై ఘనత రసజ్ఞుల మతమునఁ దనరుం గావ్యంబులందు ధర నెట్లన్నన్ పరస్పరానుకూలవస్తువుల సంబంధము...' 572222 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము 3 ౨, సమాలంకారము కం, అనరూపములగు వస్తువు లనయము నెనయంగ నది సమాలంకృతియై ఘనత రసజ్ఞుల మతమునఁ దనరుం గావ్యంబులందు ధర నెట్లన్నన్ పరస్పరానుకూలవస్తువుల సంబంధము వర్ణింపఁబడినచో సమాలంకారము. ఆరతి రతీశు, దమయంతి నలున్, సలువొంద ముందుగా నలువ సృజించి యందుకతనం దన చేయకు కెల్లఁ దీఱి నే రలపడ నో లతాంగి! నరసాధిపు నిన్నునుగూర్చి ప్రేమసం కలితముగాఁగ దంపతులఁగా నొనరింపఁగఁబోలు; మెచ్చితిన్. అనురూప దంపతులగు రతీ మన్మధాదులను సృజించి గడిదేణినవాఁడై బ్రహ్మ సరసాధిపునిని నిన్నును సృజించి దంపతులుగాఁ జేసినాఁడు, ఇట ననుకూల దంపతులను సృష్టించినట్లు వర్ణించుటచే సమాలంకారము. 33. తుల్యయోగిత కం. ప్రకృతంబులకైనను, న ప్రకృతంబులకై నఁ దుల్య భావము గలుగం బ్రకటనగుఁ దుల్యయోగిత యకలంకాపయ్య గమ్యమై యెట్లన్నన్'. శేవల ప్రకృతములకును, శివలా ప్రకృతములకును గమ్యమాననుగు నౌపన్య ముచేఁ దుల్యభావము చెప్పిన చోఁ దుల్యయోగితే. ౧. కేవల పకృతతుల్యయోగిత కం, నరసింహ ! రాజశేఖర! సరనుతమగు నీదు వితరణంబును, రణమున్, నిరత స్వాస్థ్యంబుగఁ గ్ర. మ 'దేహి' యనంగ నీక మనుచుంబరులు. స్వాస్థ్యము = సౌఖ్యము; స్వర్ధస్థితి. SCC-0. Jangamwadi Ma Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> c59ha9qursmpfkr94o5oz65b0sx9u7y 104 219343 572223 2026-08-25T22:10:21Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమాశ్వాసమ EX3 ఇది నరసభూపాల వర్ణనమగుటచే నారిని వితరణము, రణము, అను రెండును బ్రకృతములే. నీ వితరణమును, రణమును “నిరతస్వాస్థ్యంబుగ ... మనుచుంబరులకా” అనుటచేఁ బ్రకృతములగు రెంటికిన...' 572223 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమాశ్వాసమ EX3 ఇది నరసభూపాల వర్ణనమగుటచే నారిని వితరణము, రణము, అను రెండును బ్రకృతములే. నీ వితరణమును, రణమును “నిరతస్వాస్థ్యంబుగ ... మనుచుంబరులకా” అనుటచేఁ బ్రకృతములగు రెంటికిని ధర్మైక్యము చెప్పఁబడినది. కాన ‘వితరణము రణముతో సమానము' అను నాపయ్యము వార్యము గాఁ గాక గమ్యము గా భానెల్లు చున్నది. ౨. కేవలాప్రశృతతుల్య యోగిత కం. కొండలు, రంభాదుల చనుఁ గొండలు, వడి సదరుచుండు ఘో రాజుల నీ చండజయ పటహరవము ల జాండంబులు నిండ నో బయప్రభునరసా ! T నీ జయ పటహరవము బ్రహ్మాండము నిండఁగానే కొండలును రంధాదుల చనుఁగొండలును నదరుచుండును. ఇటఁ ' గొండలు, చనుఁగొండలు' అనునది యప్రకృతములు. పటహధ్వనిచేఁ గొండ అదరుచున్నవి. శత్రురాజులు మరణించి తేమ సమీపమునకు వత్తురను శుభమును సూచింప రంభాదుల చనుఁగొండ లదరు 6 ఆదరుట ' అను ధర్మైక్యముచే రెంటికిని (కొండలకుఁ, జనుగొండలకు) నౌపమ్యము గమ్యము. 38. దీపకము కం. ప్రకృతము లప్రకృతంబులు ప్రకటంబుగఁ గూడి తుల్యభావముఁ జెందన్ సుకవీంద్రుల మతమున దీ పకమగు; నిది గమ్యసామ్యపర; మెట్లన్న కేవల ప్రకృతములకును, గేదలా ప్రకృతములకును ధర్మైక్యముచే నౌపమ్యము గమ్యమయ్యె నేనిఁ దుల్యయోగితే యని చెప్పఁబడినది. ఇటఁ బ్రకృతాప్రకృతములకు రెంటికిని సమాన ధర్మ సంబంధముచే నౌపమ్యము గమ్యమయ్యెనేని దీపకాలంకార ము . దీప ఇవ దీపకం; ప్రాసాదమునఁ బెట్టిన దీపము వీధిలోనికిఁ గనఁబడును. కావున నది ప్రాసాదమునకును వీధికిని నుపకరించు విధమునఁ బ్రకృతాప్రకృతములకుఁ దుల్య ముగా నెందు ధర్మ యుండి దీప కాలం కా ఆ దీప కాలం కారము రా ఈ సమానధర్మమ Camwadi Math<noinclude><references/></noinclude> 8v7i76dgrw9kkww5va73aer81187ozv 104 219344 572224 2026-08-25T22:10:34Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము క్రియారూపము గాఁ గాని గుణరూపముగాఁ గాని యుండును. దీనిచేఁ గ్రియా దీపక మనియు గుణదీపకమనియు సమానధర్మ భేదముమబట్టి ప్రప్రథమమున దీపకము ద్వివిధము. కం. ధారిణి...' 572224 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము క్రియారూపము గాఁ గాని గుణరూపముగాఁ గాని యుండును. దీనిచేఁ గ్రియా దీపక మనియు గుణదీపకమనియు సమానధర్మ భేదముమబట్టి ప్రప్రథమమున దీపకము ద్వివిధము. కం. ధారిణి సదాళిసన్నుత సారస్యంబగుచు విమలజలజము, రాకా నీ రేజ పై రిబింబము, నీ రమ్యయశంబుఁ, బొల్చు నెమ్మి నృసింహా! తెల్లఁదామరయుఁ, బున్న మచందురుఁడును, నీ కీర్తియు సదాళి సన్నుత సారస్య మగురుఁ బొలుచును. (సదా + అళి సన్నుతము = తామర పువ్వు; సత్ + ఆ? సర్ను తము = నక్షత్రముల పంక్తిచే సన్నుతము చంద్రబింబము; సత్ + ఆళి = విద్వత్సమూహముచే సన్నుతము కీర్తి). ఇటఁ బ్రకృతము కీర్తి; తెల్లఁ దామరయుఁ జంద్రబింబమును న ప్రకృతములం* ఈ ప్రకృతాప్రకృతములకు సదాళిసన్నుత సారస్యత్వము సమాన ధర్మము. దీనిచే నౌపమ్యము గమ్యమగుచున్నది. ఇట సమానధర్మము ము గుణ క్రియారూపమున నుండవలెనని చెప్పి.. యుంటిమి. ఇట సమానధర్మమగు “సకాళిసన్నుత సారస్యము' గుణము. కాని యీ క్రింది యుదాహరణములందువలె దీనియందు సొగను లేదు. భాగీరధ్యా జలనిధీ రాజతే । జ్యోత్స్నయా పూర్ణి చూచంద్రః ద్రత్యా కమలభవః | కీర్త్యా ప్రతాపరుద్రో2పి. భాగీరధిచే సముద్రమును, వెన్నెలచేఁ బూర్ణిమాచంద్రుఁడును, వేదముచే బ్రహ్మదేవుఁడును, గీర్తిచేఁ బ్రతాపరుద్రుఁడును రాజిల్లుచున్నారు. ఇట 'రాజతే' అను క్రియయే ప్రకృతాప్రకృతములకు సమానధర్మముగా స్వీకరింపఁబడినది . శ్యామలాః ప్రావృషేణ్యాభి ర్దిశో జీమూతపంక్తిఖి| భుపశ్చ సుకుమారా భిర్నపశాద్వల రాజిభిః. వర్షాకాల మేఘములచే దిక్కులును, సుకుమారములైన నవశాద్వల పంక్తిచే భూరు:లును శ్యామల ములు . ఇట ‘శ్యామలములు' అనునది గుణవాచకము. శ్యామలత్వరూపగుణ మే సమానధర్మముగా స్వీకరింపఁబడినది. CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> o6k286xekvpi0tiq5384vtn2g0okju2 104 219345 572225 2026-08-25T22:10:43Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమాశ్వాసమ xxx ఈ గుణక్రియారూప సమానధర్మము వాక్యముయొక్క యాడి, మధ్య, అంతే, స్థితులనుబట్టి మువ్విసములు. మొదటి 'భాగీరధ్యా' అను ముదాహరణమున 'రాజతే అను క్రియారూప సమావధర్మము వాక్యమధ...' 572225 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమాశ్వాసమ xxx ఈ గుణక్రియారూప సమానధర్మము వాక్యముయొక్క యాడి, మధ్య, అంతే, స్థితులనుబట్టి మువ్విసములు. మొదటి 'భాగీరధ్యా' అను ముదాహరణమున 'రాజతే అను క్రియారూప సమావధర్మము వాక్యమధ్యస్థము గాన మధ్యదీపకము. ‘శ్యామలాః ఆను నుదాహరణమున ధర్మము వాక్యాదియందుంటచే నాది దీపకము. అంత దీపకము నిట్లే యూహించుకొనవలెను. మొదటి క్రియారూప సమానధర్మభేదము గల దీపకములోఁ గ్రియతోఁ చెక్కు కారకము అన్వయించుచున్నవి. అనేక క్రియలతో సేకకారక మన్వయించు విభేదము గూడఁ గలదు. సాధూనా ముపకర్తుం | లక్ష్మీం ద్రష్టుం విహాయసా గంతుం న కుతూహలి కస్య మన |శ్చరితం చ మహాత్మనాం శ్రోతుం ? సాధువుల కుపకారము సేయుటకును, లక్ష్మినిఁ జూచుటకును (గడించుట కను) ఆకాశగమనము సేయుటకును, మహాత్ముల చరితమును వినుటకును నెవని మనస్సు కుతూహలిగాదు ? (కుతూహలపడదు ?) ఇటఁ 'గుతూహలి' అను సేశకారకమే ఉపకర్తుం, ద్రష్టం, గంతుం, శ్రోతుం, అను సనేక క్రియలతో సన్వయించుచున్నది. ఇటఁ క్రియలన ససమాపకక్రియలు. 3. ప్రతివస్తూపమ కం, వేర్వేర వాశ్యయుగమునఁ బర్విన సాధర్మ్యమమరఁ బ్రఖ్యాతంబై యుర్విం బ్రతివస్తూపము సర్వజనుల మతమునందుఁ జను నెట్లన్నన్, ప్రతివస్తు ప్రతివాక్యం ఉపమా సామ్యం యస్యాం సా ప్రతివస్తూపమా• ప్రతి వాక్యమునందును బ్రత్యేకముగా నొక సమానధర్మమును నిబంధించినచోఁ బ్రతి వస్తూపమాలంకారము. ఇందుపమావాచకము ప్రయోగింపఁబడడు. కాన నౌపమ్యము గన్యుమానమై యుండునం . ఉపమాలంకారమున 'వస్తుప్రతివస్తూపము' అను భేదము చూపఁబడినది. దానికిని దీనికిని భేద మేమన, అందొక్క వాక్యమే యుండును. ఇందు వాక్యద్వయ ముండును. అందుపమావాచకము ప్రయుక్తమగును. ఇందుఁ బ్రయుక్తము గాదు. ఈ ప్రతివస్తూపము పౌఢర్మ్య మైధర్మ్య భేదముచే ద్వివిధith by e Gangotri<noinclude><references/></noinclude> q3tq72ou74z4ghhu21cb9rd3e41zljp 104 219346 572226 2026-08-25T22:10:52Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'LXL కావ్యాలంకార సంగ్రహము కం. రవియొకఁడె ధురంధరుఁ డౌ శవిసి తమోవితతినడఁపఁ; గవిదైన్యతమో నింబు నీవే యవనిని ధూర్వహుఁడ వోబయప్రభునరసా ! చీకటి నడంచుటకు సూర్యుఁడొకఁడే ధురంధరుఁడు; కవ...' 572226 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>LXL కావ్యాలంకార సంగ్రహము కం. రవియొకఁడె ధురంధరుఁ డౌ శవిసి తమోవితతినడఁపఁ; గవిదైన్యతమో నింబు నీవే యవనిని ధూర్వహుఁడ వోబయప్రభునరసా ! చీకటి నడంచుటకు సూర్యుఁడొకఁడే ధురంధరుఁడు; కవిదైన్యతమస్సు నడఁప నీవే ధర్వహుఁడవు; ఈ రెండు వాక్యములలోఁ 'దమస్సు పడఁచుట' అను నొక్క ధర్మమే భిన్న భిన్నముగా గ్రహింపఁబడినది . ఇది సాధర్మ్యరూపము. దా! విశ్వానేప నిజానాతి విద్వజ్జన పరిశ్రమం సహి పంధ్యా విజానాతి గుర్వీం ప్రసవవేదనాం. విద్వాంసుఁడే విద్వజ్జనపరిశ్రమ నెఱులగును. వంధ్య ప్రసవవేదన నెఱుఁగడు ప్రధమవాక్యమున 'ఎఱుఁగును' ద్వితీయవాక్యమున 'ఎఱుఁగదు' అను విరుద్ధ ధర్మములు సమానధర్మముగా స్వీకరింపఁబడినని. కం, బింబప్రతిబింబత్వము 3 3. దృష్టాంతము నంబరగిన వాక్యయుగమునం గల సాధ ర్మ్యంబు తెలంగిన దృష్టాం తంబగు నది కృతులయందు ధర నెట్లన్నన్, kku రెండు వాక్యములందు సామాన్యధర్మము బింబ ప్రతిబింబ రూపమునఁ జెప్పఁ బడినచో దృష్టాంతము. బింబ ప్రతిబింబో పమయం దొక్కటే వాక్యము. ఇట వాక్య ద్వయ ముండును. కం, అసదసుర విసరవిశసన రసవిసృమర సాహసుండు రాముఁడె ధరలో; నసమసమరతలసముదా రిసమూహవిభేది వీవె శ్రీ నరసింహా ! రాక్షస సంహార సాహసుఁడు రాముఁడే; యుద్ధములందు శత్రుసమూహ విభేదివి నీవే. CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> s9fgy32tviwr6i2qhjwmfw1ds7qejlv 104 219347 572227 2026-08-25T22:11:01Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '88 పంచమాశ్వాసము ఇట నౌపమ్యము గమ్యము. (రామునకును నరసింహునకును) అసదసుర... సాహసత్వము, అసమసమరం... విభేదిత్వము, అనుచో సాధర్మ్యములు బింబప్రతి బింబరూపము నిబద్ధమైయున్నది. ప్రతివస్తూప...' 572227 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>88 పంచమాశ్వాసము ఇట నౌపమ్యము గమ్యము. (రామునకును నరసింహునకును) అసదసుర... సాహసత్వము, అసమసమరం... విభేదిత్వము, అనుచో సాధర్మ్యములు బింబప్రతి బింబరూపము నిబద్ధమైయున్నది. ప్రతివస్తూపముయందు సాధర్మ్య వెక్కటియే -భిన్న భిన్న పదములతో నిబద్ధమగును. ఇట భిన్నధర్మములు బింబ ప్రతిబింబరూపమున నిబద్ధము లై యున్నవి. ఈ దృష్టాంతము గూడ సాధర్మ్య వైధర్మ్య భేదములచే ద్వివిధము. వైయుదా -హరణము సాధర్మ్య దృష్టాంతము. ఈ క్రింది శ్లోకము వైధర్మ్య దృష్టాంతము. కృతం చ గర్వాభిముఖం మనస్వయా కి మన్యదేవం నిహతాశ్చ నెూ ద్విషః తమాంసి తిష్ఠంతి హి తావదంశుమార్ న యావదాయాత్యుదయాద్రిమాళిశాం, నీవు నీ మనస్సు గర్వాభిముఖమును జేసితివి. ఇంకేమున్నది? శత్రువులు నశించిరి. సూర్యుఁ డుదయాద్రిమాళిమీఁదికి వచ్చువఱకే చీకట్లుండును. 6 ఇట 'శత్రువులు నశించిరి' అనుదానికిఁ 'చీకట్లు నశించినవి' అను వాక్య -మున్నచో సాధర్మ్యముండును. కాని యిటఁ జీఁకట్లుండును' అని యుంటచే వైధర్మ్యము నిబద్ధము. కం. ధర నన్వయంబు ౩౭. నిదర్శనాలంకారము గరిమ సామ్యంబు నెచట గమ్యముఁ జేయం బరగునది నిదర్శన యన నిరవొందును గృతులయందు నిది యెట్లన్నన్ олг ఉపమానధర్మ ముపమేయగతముగా, నుపమేయధర్మ ముపమానగతముగా వర్ణింపఁబడి సరియైన యన్వయము సంభవింపకపోవుటచే నెచట బింబ ప్రతిబింబభావ -మాక్షేప్యమగుమో యది నిదర్శన. లేక ఉపమేయవా క్యార్థమం దుపమానవాక్యార్ధముయొక్క యభేదారోపము కానీ ఉపమానవా క్యార్ధమం దుపమేయ వాక్యార్థముయొక్క యభేదారోపము కానీ నిదర్శన -యనఁబడును. ఈ నిదర్శనాలం కారము పదార్థవృత్తి నిదర్శనయనియు, వాక్యార్థవృత్తి దర్శన ద్వివిధము. శం, బలవదరి రాజు సేనా జలధిన్ జీవనముఁగ్రోలి | జలధర rotized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> ihl07uc67luw1fsh99kmwwdd0abg6za 104 219348 572228 2026-08-25T22:11:10Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '5×5 కావ్యాలంకార సంగ్రహము విలసనముఁదాల్చె నీ యసి యలఘురణో త్సాహసరస! యాబళనరసా! నీ ఖడ్గము శత్రురాజనేవాజిలధియందు జీవనమఃఁ (ప్రాణములను జలమును) ద్రావి మేఘ శోభావిలా సమును దాల్చెను. క...' 572228 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>5×5 కావ్యాలంకార సంగ్రహము విలసనముఁదాల్చె నీ యసి యలఘురణో త్సాహసరస! యాబళనరసా! నీ ఖడ్గము శత్రురాజనేవాజిలధియందు జీవనమఃఁ (ప్రాణములను జలమును) ద్రావి మేఘ శోభావిలా సమును దాల్చెను. కత్తి యుపమేయము; మేను ముపమానము. కత్తి మేఘమాయొక్క శోభా - విలాస మెట్లు వహించును ? కత్తి మేఘుశోభను వహించెనన్నచో నుపమానధర్మ మును నుపమేయము వహించెనని యర్థమగును. ఒకదాని శోభను మరొక చెట్లు వహించును? కావున నన్వయము సంభవింపదు. అట్లగుట మేను శోభ వంటి శోభను వహించెనని బింబ ప్రతిబింబ భావము నా క్షేపించుకొనవలెను. దానివలన సామ్యము గమ్యమగుచున్నది. 'జలధర శోభావిలాసము' అనునది యేకపదము గానఁ బదార్థ వృత్తి ౨. వాక్యార్థవృత్తి నిదర్శన అరణ్యరుదితం కృతం, శవశరీరముద్వర్తితం, స్థలేబ్జ మవరోపితం, సుచిరమూషరే వర్షితం, శ్వపుచ్ఛ మననామితం, ఐధికర్ణజాపః కృతో, ధృతో Zంధముఖదర్పణో, యదబుధో జన సేవితః. మూర్ఖజనము సేవింపఁబడినదన సరణ్యరోదన చేయఁబడినదన్నమాట; శవ శరీరము నలుగు పెట్టఁబడినదన్నమాట; నేలమీఁదఁ దామర పాఠఁబడినదన్న మాట; చవిటి నేల వర్షము పడినదన్నమాట; కుక్కతోఁక వంపఁబడినదన్నమాట; చెవిటి : వాని చెవిలో రహస్యము చెప్పఁబడినదన్నమాట; అనఁగా వ్యర్థము . ఇట మూర్ఖజనను సేవింపఁబడినదన నరణ్యరోదనము చేయఁబడినది? వెడ లగు నెడల నుపమేయమునందు నుపమాన మారోపింపఁబడినది. పదార్థవృత్తి వాక్యార్థ వృత్తి నిదర్శనలకు భేద మేమనఁ, గేవల ముపమానోప ధర్మము . లొకదానియందొకటి యారోపింపఁబడినచోఁ బదార్థవృత్తిని దర్శన.. ఉదా|| జలధర శోభా విలాసము. విశిష్టధర్మములనఁగా బింబ ప్రతిబింబ భావాపన్న ధర్మములకు నైక్యారోపము సేసినచో వాక్యార్థవృత్తి నిదర్శన యని భేదమును గ్రహింపవలెను. ఎట్లన, 'మూర్ఖజనము సేవింపఁబడినదన నరణ్యరోదనము చేయఁ. sation Distisky Gangotri<noinclude><references/></noinclude> rkktn0qojm2a4wom6tnjqve68emrj75 104 219349 572229 2026-08-25T22:11:19Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమాశ్వాసమ 2X5 ఈ భేదమును గువలయానంద కర్త యిచ్చి నాఁడు. ప్రతాపరుద్రీయ కర్త యీ భేదమును దెలుపలేదు. ఎల్లయెడల బింబప్రతిబింబ భావా క్షేపముండువని యాశ యమును దెలిపెను. కత్తి మేఘశోభన...' 572229 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమాశ్వాసమ 2X5 ఈ భేదమును గువలయానంద కర్త యిచ్చి నాఁడు. ప్రతాపరుద్రీయ కర్త యీ భేదమును దెలుపలేదు. ఎల్లయెడల బింబప్రతిబింబ భావా క్షేపముండువని యాశ యమును దెలిపెను. కత్తి మేఘశోభను వహించెను. 'మూర్ఖ్భజనము సేవింపఁబడిన దననరణ్యరోద నము చేయఁబడినది.' అను తావులందుపమాసధర్మ ముపమేయమున నారోపింపఁ బడినది. ఇఁక నుపమేయధర్మ ముపమానమున నారోపింపఁబడుట కీ క్రింది శ్లోక ముదాహరణను . వియోగే గౌడనారీణాం యో గండతలపాండిమా | అదృశ్యత స ఖర్జూరీ మంజరీ గర్భ రేణుషు. వియోగినులగు గౌడ స్త్రీల గండపాండిమము ఖర్జూర మంజరీ రేణువులందుఁ - గనఁబడుచున్నది. ఇట నుపమానమును ఖర్జూర మంజరీ రేణువులందు నుపమేయనుగు గండనూల యొక్క ధర్మమగు పాండియు మారోపింపఁబడింది. ఈ యన్నియెడలను వన్యధర్మ మన్యస్థలమున సంభవింపదు. కాన బింబప్రతి బింబభావరూపమునఁ దత్సదృశధర్మాక్షేపము చేయవలెను. ఈ యుదాహృత భేద ములు గాక మరొక భేదము గలదు. చూడుఁడు. "ఆపరాం బోధనం ప్రాహుః క్రియా 2 సత్సదర్థి యోః సశ్యేద్రాజవిరోధీతి క్షణం చంద్రోదయే తమః ఉదయన్నేవ సవితా పద్మేష్వర్పయతి క్రియం విభావయ సమృద్ధీనాం ఫలం సుహృదనుగ్రహః,” ఒకానొక వస్తువు తన క్రియచేఁ బరుల కసదరమును గానీ సదరమును గానీ బోధించిన యెడల నది యొక నిదర్శనా భేదము, ' రాజవిరోధి నశించును' అని బోధించుచుఁ జంద్రోదయమునఁ దమస్సు క్షీణించుచున్నది. ఇటఁ దమస్సు తన క్రియ యగు క్షయముచే 'రాజవిరోధి క్షయించును' అని యసదార్థమును బోధించుచున్నది. " సూర్యుఁడు దా సుదయించుచునే పద్మములయందు శ్రీ (శోభా) సమృద్ధిని నర్పించుచున్నాఁడు.” ఇట సర్పణమను క్రియచే సమృద్ధులకు ఫలము (సంపద అన్నందులకు ఫలము) సుహృదనుగ్రహమే (మిత్రుల ననుగ్రహించుటయే) ఆను సదర్థమును (సూర్యుఁడు) బోధించుచున్నాఁడు. CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> b2117qf6tu52m5rt7ugernqmjh55884 104 219350 572230 2026-08-25T22:11:27Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'LLO కావ్యాలంకార సంగ్రహము 3౮, వ్యతి రేక ము కం, ధర నుపమానముకన్నను నరుదగు నుపమేయ మధికమానన సామ్యం బురు భేద కారణం బై యిరవుగ వ్యతిరేకమయ్యె నది యెట్లన్నన్ OXF లోకమున నుపమేయముకన్ని నుప...' 572230 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>LLO కావ్యాలంకార సంగ్రహము 3౮, వ్యతి రేక ము కం, ధర నుపమానముకన్నను నరుదగు నుపమేయ మధికమానన సామ్యం బురు భేద కారణం బై యిరవుగ వ్యతిరేకమయ్యె నది యెట్లన్నన్ OXF లోకమున నుపమేయముకన్ని నుపమాన మధికముగా నుండును. కానీ యెచ్చట.. - సుపమానముకన్న సుపమేయ మధికమై భేదప్రధానమగు సాధర్మ్యము గమ్యమాన మగునో యది వ్యతిరేకము. 'సామ్యంబురు భేద కారణము' అనరాదు. 'భేదప్రధాన మగు సామ్యము' అని చెప్పవలెను. ఇందుపమేయాధిక్యమే వ్యతిరేక లక్షణమని చెప్పఁబడినది. ఉపమేయన్యూవత్వము, అనుభయరూపము, అనియును మరి రెండు భేదములు గలవు. అవియు నుదాహరింపఁబడును. సీ, బహుత రాశాభ్రాంతి బయలు వ్యాళకయున్నఁ గువలయ ద్వేషంబుఁ గోరకున్న విటితమ్ముల విరిపోటు నేయకయున్న దోషాభిభూతుఁడై తొలఁగకున్న జగతి నందఱకును బగ లొనర్పకయున్న వారుణీస క్తినిఁ బాఱకున్న ద్విజరాజ పరిభవోద్వృత్తిఁ జేకొనకున్న సరసుల నింకింపఁజాలకున్న గీ. సాటియగు విశ్వవినుత శశ్వత్ప్రతావ వైభవధ్వ స్త దుర్వార వై రివీరుఁ డైన యోబయనరసింహు నమిత భువన భవనభృత తేజమున కబ్జబాంధవుండు. CELO ఈ పద్యము ప్రథమాశ్వాసమున ౧౧8 గాఁ దేజస్విత కుదాహరింపఁబడినది. ఆట వివరణము వ్రాయఁబడినది. చూచుకొనునది . ఇట సూర్యునికన్న సరసభూపాలుని తేజ మధికతరమని చెప్పఁబడుట చే వ్యతిరేకాలంకారము. సామాన్యముగా నీ వ్యతిరేకాలంకారము శ్లేషగర్భము గా నుండును. ఇది యు ఫ. సార పర్యవ సాయి CC-0. Ma Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> 5sa9nxqu4b6qz1yc0igc2f0ogqcqcr8 104 219351 572231 2026-08-25T22:11:38Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమాశ్వాసము ఉ. నీవు చిగుళ్ళజొంపముల నేఁ బ్రియురాలి గుణాలిర క్తుఁడకా నీవయిపట్లు నావయిపు నిశ్చశిలీముఖపంక్తి వచ్చుఁ గాం తావరపాదఘాతము ముదంబిడు నీకటునా; కశోకమా! నీవురు నేను...' 572231 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమాశ్వాసము ఉ. నీవు చిగుళ్ళజొంపముల నేఁ బ్రియురాలి గుణాలిర క్తుఁడకా నీవయిపట్లు నావయిపు నిశ్చశిలీముఖపంక్తి వచ్చుఁ గాం తావరపాదఘాతము ముదంబిడు నీకటునా; కశోకమా! నీవురు నేను దుల్యులకు; నేనె సశోకుఁడ నైతి దుర్విధికా- ELO ఓ యశోకమా | నీ పశోకమవు; నేను సశోరుఁడను. ఇట నుపమేయ మగు 'నేను' (విరహి) సశోకుఁడగుటచే నుపమానముకన్న న్యూనత్వమో చెప్పఁబడినది. దృఢతర నిబద్ధ ముద్దైః | కోశనివణ్ణస్య కస్య చిన్మలినస్య కృపణస్య కృపాణస్య చ। కేవల మాకారతో భేదః. గట్టి పిడికిలి గలిగినట్టియుఁ, గోళమున (ధనాగారమున - ఓజియందు ) నిద్రించినట్టియు, మలివస్వరూపము గలిగినట్టియుఁ గృపణ కృపాణములకుఁ గేవలమా ఆకారము ('ఆ' యను వర్ణము) చేతనే భేదము. 'కృపణ' శబ్దమున 'ప' కారమున ఆకారమును 'కృపాణ' శబ్దమున 'ప' కారముపై 'ఆ' కారమును గలవు. ఇదియే భేదము. ఇట నుపమేయము కృపణులకుఁగానీ, యుపమానమగు కృపాణమునకుఁ గానీ యాధిక్యము వర్ణింపఁబడమి “ననుభయరూపము” అను భేదము. ౩౯. శ్లేషము కం. ప్రకృతము,లప్రకృతంబులుఁ, బ్రకృతాప్రకృతములు, శబ్ద పాటవమాత్ర ప్రకటిత సామ్యముఁ జెందిన నకలంకత శ్లేషమయ్యె నదియును వరుసన్. కం, నిరతము శిష్టవి శేష్యత నరు దందును బ్రకృతములు; సప్రకృతములున్; ధర నశిష్టవి శేష్యము లరయం బ్రకృతా ప్రకృతము; లవి యెట్లన్నన్, 03C ప్రకృతములు గానీ యప్రకృతములు గానీ ప్రకృతాప్రకృతములు గానీ యెచ్చట శ్లేషించునో యట శ్లేషాలంకారము. శబ్దపాటపమాత్ర ప్రకటిత సామ్యముఁ జెందిన ' అనఁగా అర్థమునకు శబ్దమాత్రసామ్య మున్నచో ననఁగా శబ్దసమత్వ మున్నచో సనఁగా ‘నొకశబ్దముచే రెండర్థములు చెప్పఁబడ గా' అని యర్ధము. ఇందు రెండర్థమా లకును నేకశబ్దబోథ్యత్వము వసాయ్యము గటము n. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> qx2jtusie62zc67unfw3734oguw8mq6 104 219352 572232 2026-08-25T22:11:49Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలం కార సంగ్రహము అందు రెండర్భమాలును బకృతములయినచోఁ బ్రకృత శ్లేషము ; రెండును నప్రకృతమాలయినచో ఇప్రకృత శ్లేషము; రెంటిలో నొకటి ప్రకృతమును, 'జీరొకటి యప్రకృతమును నయ్యె నేన...' 572232 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలం కార సంగ్రహము అందు రెండర్భమాలును బకృతములయినచోఁ బ్రకృత శ్లేషము ; రెండును నప్రకృతమాలయినచో ఇప్రకృత శ్లేషము; రెంటిలో నొకటి ప్రకృతమును, 'జీరొకటి యప్రకృతమును నయ్యె నేనిఁ బ్రకృతాప్రకృతి శ్లేష్మ ప్రకృతశ్లేషయంకును, సప్రకృతి శ్లేష మండుగు విశేషణవి శేష్యములు రెండును శ్లేషించును. ప్రకృతాప్రకృత శ్లేషలో విశేష్యము శ్లేషింపరాదు. విశేషణమే శ్లేషించును. "యముకాదౌ భవేదైశ్యం డలయో రలయోర్బనోః శషయోర్నణయోశ్చాంతే సనిసర్గావిసర్గయో: సబిందు కాబిందుకయోప్లాస్య దభేద ప్రకల్పనం” యమక శ్లేషాదులందు డకార ఆకారములకును, రేఫ లకారములకును, బకారి పకారములకును, శకార షకారములకును, నా కార ణకారములకును, సవిసర్గ, అది సర్గ పదములకును, సబిందు కాలిందుకపదములకును నైక్యము సేయవచ్చును. అను నియమము నీశ్లేషలో దాటించుకొనవచ్చును. ఆంధ్రభాషలో నర్థానుస్వార ములు గల పదములకును లేనివానికిని రేఫ, శకటరేఫములకును నైక్యము జేసికొనవచ్చును. ప్రకృత శ్లేషము C కం. పరిణత గుణభరితములై నిరుపమతిర శాస్త్రకలన నిర్నిద్రములై యిరవగు నీ ధర్మంబులు నీ సరనుత! యో బక్షి తీండ్రు నరసింహనృపా! 43 నరసభూపాలా ! నీ ధర్మములు (విండ్లు) గుణభరితములై (సజ్యములై) శాస్త్ర కలన నిర్నిద్రములై (శస్త్రసమూహసంబంధమువలన నిర్నిద్రములై యున్నవి. నరసభూపాలా ! నీధర్మములం (రాజధర్మములు) గుణసౌరితములై (సంధివిగ్రహ యానాది షడ్గుణములతోఁ బూర్ణములై) శాస్త్రకలననిర్నిద్రములై (రాజధర్మశాస్త్ర సంబంధముచే నిర్నిద్రములై యున్నవి. రాజవర్ణనము ప్రకృతము గాన నీరెండర్థములును బ్రకృతములే. ఇట విశేషణ విశేష్యములు రెండును శ్లేషించినవి. 3 ఆ. అప్రకృత శ్లేషము కం. అసదృశ కాపా శ్లేషో ల్లసితుల, నుగ్రకరయోగలక్షితుల, విభా CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> abfvzcm86e4h2epiwlnmi964mc3udnl 104 219353 572233 2026-08-25T22:11:57Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వసులనగు నీదు తేజో పంచమాశ్వాసను. విసరము నరసింహ! యోబవిభునరసింహా! LL3 028 ఓనరసభూపా! నీ తేజము దిక్కుల వాలింగనము నేసికొనునట్టియుఁ, దీక్ష మగు కిరణములు గలిగినట్టియు సూర్యుని నవ్వురు;...' 572233 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వసులనగు నీదు తేజో పంచమాశ్వాసను. విసరము నరసింహ! యోబవిభునరసింహా! LL3 028 ఓనరసభూపా! నీ తేజము దిక్కుల వాలింగనము నేసికొనునట్టియుఁ, దీక్ష మగు కిరణములు గలిగినట్టియు సూర్యుని నవ్వురు; ఓనరసభూపాలా ! నీ తేజము కట్టె నాలింగనము సేసికొనునట్టియు, నుగ్రమైన కిరణములు గ గలిగినట్టియు నగ్నిని నవ్వును. ఇటఁ బ్రకృతము తేజము. సూర్యాగ్ను లప్రకృతములు . ఈ య ప్రకృతము లకు శ్లేష. ఇటఁగూడ విశేషణ విశేష్యములు రెండును శ్లేషించినవి. ఈ ప్రకృత, ఆప్రకృత శ్లేషలలో విశేష్యము శ్లేషింపవలెనని పైనిఁ జెప్పఁబడి నది, కాని రసగంగాధర కారుఁ డీ విళేవ్యశిష్టత కామచారమని చెప్పెను. కరకలితచక్రమటమో | నిత్యం పీతాంబర స్తమో౭ రాతిః నిజసేవిజాడ్యహరణో | విష్ణు స్సూర్యశ్చ వ॥ పాకు, కరకలితమైన పాంచజన్య చక్రయోగము గలవాఁడును, సీతాంబరుఁడును, (తమః) రాహువునకు శత్రువును, తన సేవకుల జాడ్యమాను (ఆజ్ఞానమును) హరించు వాఁడును నగు విష్ణువు మిమ్ము రక్షించుఁగాక. తన కిరణములయొక్క ప్రసరణముచేతఁ జక్రవాక పక్షులను గూర్చువాఁడును, ఆకాశమును ద్రాగినవాఁడును (ఆక్రమించినవాడును) చీకటికి శత్రువును, తన్ను సేవించినవారి జాడ్యమును (మూర్ఖత్వమును హరించువాఁడును నగు సూర్యుఁడు మిమ్ము రక్షించుగాక. ఇటఁ బ్రకృతములగు విశేష్యలు (విష్ణు, సూర్యపదములు) శ్లేషింపలేదు. హరికరసంగా దధికం | రమణీయాప్యతుల రాగసంకలితా కమలాయాః కమలస్య చ। శోభా గలితాతవా౬వనస్యాగే. స్వభావముచే మిక్కిలి రమణీయురాలును, హరికరసంగమువలన (విషు హస్తసంగము) వసమానమైన రాగము గల కమల (లక్ష్మి) యొక్క శోభా సుందరి! నీ ముఖముముందు వివర్ణమయ్యెను. స్వభావముచే మిక్కిలి రమణీయమయ్యును సూర్యకిరణ సంపర్కముచే నస 'మానమైన రాగము గల కమలముయొక్క శోభ సుందరీ! నీ మొగముముందు వివర్ణమయ్యెను. ఇట న ప్రకృతములకు ఐవ్యములు (కమలి, కోమల, శబ్దములు శ్లేషింపలేదు.<noinclude><references/></noinclude> ew321ykriuv0shg90wsl5mbu285gpyb 104 219354 572234 2026-08-25T22:12:06Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము 3. ప్రకృతాప్రకృత శ్లేష కం. అందరకుఁడై సుమనో వరభరణధురీణుఁడై యవారిత లక్ష్మీ సిరవాసభాసురుండై నరసింహుఁడు పొల్చు నాది నరసింహుఁడనన్, xxx ఆరి శత్రువు - చక్రము:...' 572234 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము 3. ప్రకృతాప్రకృత శ్లేష కం. అందరకుఁడై సుమనో వరభరణధురీణుఁడై యవారిత లక్ష్మీ సిరవాసభాసురుండై నరసింహుఁడు పొల్చు నాది నరసింహుఁడనన్, xxx ఆరి శత్రువు - చక్రము: దరము = భయము; శంఖము; సుమనోవరులు = దేవతలు పండితులం. సరి సభూపాలుఁ డాది పరి సింహునివలె “అందంకరుఁడై, సుమనోవరభారణ ధురీణుఁడై యవారితలక్ష్మీ స్థిరవాసభానురుఁడై పొలంచును. ఇట వరసభూపాలుఁడు ప్రకృతము; ఆదినరసింహుఁ డప్రకృతము. ఇట ఆరిదరకరుఁడు, సుమనో వరభరణధురీణుఁడు ' ఇత్యాది విశేషణములే శ్లేషించినవి. కాని విశేష్యమగు సరిసింహ శబ్దము శ్లేషింపలేను. ఈ ప్రకృతాప్రకృత శ్లేష యెల్లయెడల నుపమచే సంకీర్ణమైయుండును. ఉప మచే శ్లేష యుజ్ఞాపిరేమగున • ఇట శ్లేషయే ప్రధానము, విశేషణములుమాత్రమే యీ ప్రకృతాప్రకృత శ్లేషలో శ్లేషింపవలెనని చెప్పి తిమి. విశేషణములు మాత్రము శ్లేషించినను బ్రకృతాప్రకృతధర్ములు రెండును గ్రహింప బడవలెను. ( నరసింహుండాది నరసింహుఁడన్ అనుచోటియందువలెనే) ప్రకృత ధర్మినిమాత్రమే గ్రహించినచో వది సమాసోక్తియే యగును. సమాసోక్తిలో విశే పణలు మాత్రమే శ్లేషించును. ఈ ప్రకృతాప్రకృత శ్లేషకును శబ్దశక్తి మూలవ్యంగ్యముసకును గల భేదమేమి? అన్నచో “ఆదినర సింహుఁడనన్' ఆరు నుపమానము వాచ్యమైనది. దానినిఁ దీసి చేసి ‘త్రిభువనిస్తుతమహిమన్' అని యున్నచో నుపమాలంకారము వ్యంగ్యమగును. ఇక నీ శ్లేషలో శబ్దములు విఱుగకున్నచో అభంగ శ్లేష; విఱిగినచో సభంగ శ్లేష యఃఁబడును " స్వయంచపల్ల వాతామ్రభాస్వత్క రవిరాజితా ప్రభాతసంధ్యావా స్వాపఫలలు దేహిత పదా. ఇది పార్వతీవర్ణనము . పార్వతీదేవి ప్రభాత సంధ్యవలెఁ బల్ల వాతామభాస్వ త్కర విరాజిత పార్వతీపక్షమునఁ బల్లవములవలె వాతామ్రములయిన (మిక్కిలి యెఱ్ఱుని) ప్రకాశించం సమ్యలతో Co గాని ఆంధ్రన్నది ఆ ప్రభాత సంధ్యా పక్షమునఁ el<noinclude><references/></noinclude> r6vrb2ms2mk8zcgumjtae639pu4mfwr 104 219355 572235 2026-08-25T22:12:15Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '84 పంచమాశ్వాసమ బల్లవములవలె వాతామ్రములయిన మార్యకిరణములతో విరాజిల్లుచున్నది. “పల్లవా తామ్రభాస్వత్కర విరాజితా” అనుచో శబ్దములు విఱు లేదు. కానఅనం^ శ్లేష పార్వతి 'అస్వాపఫలలు'...' 572235 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>84 పంచమాశ్వాసమ బల్లవములవలె వాతామ్రములయిన మార్యకిరణములతో విరాజిల్లుచున్నది. “పల్లవా తామ్రభాస్వత్కర విరాజితా” అనుచో శబ్దములు విఱు లేదు. కానఅనం^ శ్లేష పార్వతి 'అస్వాపఫలలు' యనఁ బొందరాని ఫలము; ఆనఁగా మోక్షము; దానియందు లబ్ధుఁడగువానియందు “హితప్రదా” హితమును నిచ్చునది. ఆనఁగా దుర్లభమైన మోక్షము నొసఁగునది. ప్రభాతసంధ్య అస్వాపఫలలుబ్ధ + ఈహితపదా. అస్వాపమన నిద్రా భా పము; దానికి ఫలమైన స్నానసంధ్యావందనాదులు, దానియందాసక్తులకు నీహితము నిచ్చనది. ఇట హితప్రదా, ఈహితప్రదా, అని పదములు విఱుపఁబడినవి. కాన సభంగా శ్లేష.. రాఘవపాండవీయమున సంస్కృతాంధ్రపదముల శ్రీ సభంగా భంగ శ్లేషలు నిర్వహింపఁబడినవి. మరియు నీ సభంగశ్లేష వర్ణ, పద, లింగ, భాషా, ప్రకృతి, ప్రత్యయ, విభక్తి, వచన, భేదములచే నెనిమిది విధములని ప్రకాశకార దర్పణకారులు తెలిపిరి. వాని లక్షణరులకు నాంధ్ర సాహిత్యదర్పణమును రాదువది గ్రంథవి స్తర భీతిచే వదలితిని. ఈ శ్లేష శబ్దాలంకారమని వారి మతము. కావున వారు శబ్దా లంకారములలో నే చేర్చిరి. దీనిని వారు శబ్దశ్లేష యనిరి. అర్థశ్లేషయుఁ గలదు. శబ్దపరివృత్తిని సహింపనిచో శబ్దశ్లేష; శబ్దపరివృత్తిః సహించినచో వర్థిశ్లేష పై ‘పల్లవాతాను' ఇత్యాది సభంగా భంగ శ్లేషలు శబ్దశ్లేషలే. స్తోకేనోన్నతి మాయాతికి సోకే నాయాతృధోగతిం అహో నుసదృశీ వృత్తి । స్తులా కోపేః ఖలస్య చ ‘కొలఁదిమాత్రముననే పైకిఁ బోవును, కొలఁదిమాత్రముననే క్రిందికిఁ బోవును. త్రాసుయొక్కయు, ఖలునియొక్కయు వృత్తము సమానమే. ఇట స్తోకిన, ఉన్నతి, అధోగతి' శబ్దములు పరివృత్తివేసినను శ్లేష నిర్వ హింపఁబడుచునే యున్నది. కాన నిది యర్థశ్లేష శ్లేష నాంగ్లరున Paranomasia అందురు. రం. పరికరము కం, సాకూతములై సఫలతం CC-09angamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri జేకొన్న విశేషము చెలఁగఁ బరికరం<noinclude><references/></noinclude> dnay9pgpxnr167xy52luu2jdayu54km 104 219356 572236 2026-08-25T22:12:29Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'LLL కావ్యాలంకార సంగ్రహము బై కృతుల వెలయుచుండు మ హాకవిసంస్తుత్యమగుచు నది యెట్లన్నన్ okt ఎచ్చట విశేషణములు సాభిప్రాయములుగా నిబద్ధములగునో యది పరిక రాలంకారము • సీ, దర్పితాహిత నృప...' 572236 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>LLL కావ్యాలంకార సంగ్రహము బై కృతుల వెలయుచుండు మ హాకవిసంస్తుత్యమగుచు నది యెట్లన్నన్ okt ఎచ్చట విశేషణములు సాభిప్రాయములుగా నిబద్ధములగునో యది పరిక రాలంకారము • సీ, దర్పితాహిత నృపోత్తములు నిన్నెదిరింపఁ గలరె? ధీరో తమగండ బిరుద! విమతకీర్తి ప్రతాపములు నీచే సమ కట్టునే ? యుభయరగండ బిరుద ! అరివధూతాటంక గరిమంబు నీ చేతఁ గలుగునే? గండరగండ బిరుద గంధసింధుర పంక్తి నీమోల నుండు నే? గండ భేరుండ బిరుద ! గీ, అరుణ పరిణతధామ! రామాభిరామ | రామణీయక నిర్జిత ప్రసవబాణ ! బాణసాహిత్య పరిపాక | పాఠ వై రి విభవసౌభాగ్య ! యోబభూవిభునృసింహ ! నాలుగు పెద్దపాదములందున్న ధీరోత్తమ, ఉభయరగండ, గండరగండ, గండభేరుండ పదములు దర్పితాహిత నృపోత్తములు, విష్ణుతకీర్తి ప్రతాపములు, ఆరి వధూతాటంకగరిమలు, పరిపంధి గంధసింధుర పంక్తి అనువానికిఁ బ్రతిద్వంద్వులుగా నిలిచి 'సరసభూపాలు నెదిరింపఁజాలరు' అను సభిప్రాయము గలిగియున్నవి. ఇట్లే, ' సర్వమంగళ మంగళజాలమిచ్చు' అనుచోట సర్వమంగళా పద మభి ప్రాయగర్భరూ. రణ. ఆ షేపము కం. ధర నిష్టమపరమార్థ స్ఫురణంగాదన, ననిష్టము నవరమార్థ స్ఫురణ విధింపఁగ, రెండై యరయఁగా నా పమమరు నది యెట్లన్న tlveGangotri 970<noinclude><references/></noinclude> qxurx9z8x2wtg0750hrt3i0q2yzt2xi 104 219357 572237 2026-08-25T22:12:38Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ పంచమాశ్వాసము ఇష్టమును నాభాసముగా (ఆపరమార్థస్ఫురణ) నిషేధించిన నిష్టనిషేధాభాస మనియు, అనిష్టమును నాకొసరూపముగా విధించిన నవిష్టవిధ్యాభాసమనియు నాణే పము ద్వివిధము. ఇందలి ఇష్...' 572237 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ పంచమాశ్వాసము ఇష్టమును నాభాసముగా (ఆపరమార్థస్ఫురణ) నిషేధించిన నిష్టనిషేధాభాస మనియు, అనిష్టమును నాకొసరూపముగా విధించిన నవిష్టవిధ్యాభాసమనియు నాణే పము ద్వివిధము. ఇందలి ఇష్టనిషేధాభాసము మరల ద్వివిధము. ఉత్త నిషేధాభా సము; పద్యమాణ నిషేధాభాసము; ఉక్త నిషేధాభాసము కథనరూపమనియు, వస్తు రూపమనియు మరల ద్వివిధము. పక్ష్యమాణ నిషేధాభాసము కథనరూపముగా మాత్రమే యుండును. ప్రతాపరుద్రీయాదులు ఇష్టనిషేధాభాసము, అనిష్ట విధ్యా భాసము అను పదముల నుపయోగింపక ఉక్తనిషేధాభాసము, వక్ష్యమాణనిషేధా భాసము అని తెలిపిరి. ఈ యుక్త, పద్యమాణ నిషేధాధాసములకుఁ బ్రతాప రుద్రీయ లక్షణము లిత్తుము . విశేషబోధాయో క్తస్య వక్ష్యమాణస్య వా భవేత్ నిషేధాభాసకథన మా క్షేప స్స ఉదాహృతం ప్రాకరణికముగాఁ జెప్పినదానినిఁ (ఉక్తము) జెప్పఁదలఁచినదానినిఁ (పత్య మాణము) గాని విశేషార్థబోధమున నిషేధించినట్లు చెప్పిన నా క్షే పాలంకారము, ౧. ఇష్టని షేధాభాసము సీ. మదిలోనఁ బాయకుండుదునన్నఁ బునరు క్రి; నీ సొమ్మనన్న గాణిక్యవృత్తి; నినుఁబాసి నిలువలేనన ససంభావ్యంబు; పతివీవనఁగ నభఃప్రసవవాంఛ; యతనుఁడు గారి౦చునన నసాక్షి కసూక్తి; చలిగాలి వేఁడన్న జనవిరుద్ధ; మెలమి నిచ్చటికి రావలయునన్న మదో1; చనుదెంతు నేనన్నఁ జాహలంబు; గీ. నెలయుఁ ద్విదధీన యగు నన్ను వేఁచు నలక లాధరుండన్న భవదుపాలుభసరణి; గాన నేయు కులు నెఱుంగఁ గరుణఁజూకు సరిసగుణహార ! యోబయనరస ధీర! పురుర్యాదులచే 'మదిలోనఁ బాయకుండుదు' మొదలగు చెప్పినవానినే నిషేధించిన ట్లాభాసముగాఁ దోఁచుచున్నది. పరమార్థమున నిది నిషేధము గాదు "నన్న పశ్యము<noinclude><references/></noinclude> 8a7o9ysrphaolir13mix0zzp1hpgx8b 104 219358 572238 2026-08-25T22:12:47Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము ముద్దేశింపఁబడినది. అయితే యా విశేషముగు 'కరుణఁజూడుము' అనునది వ్యంగ్య ముగా భాసింపవలెను. కాని వాచ్యమైనది. ఈ యిష్టనిషేధాభాసము ఉక్తని షేభా భాసరూపము (చెప్ప...' 572238 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము ముద్దేశింపఁబడినది. అయితే యా విశేషముగు 'కరుణఁజూడుము' అనునది వ్యంగ్య ముగా భాసింపవలెను. కాని వాచ్యమైనది. ఈ యిష్టనిషేధాభాసము ఉక్తని షేభా భాసరూపము (చెప్పినదాని నాభాసరూపమున నిషేధించుట) అని తెలిపితిమి. ఈ యు క్తనిషేధాభాసము ద్వివిధము వస్తురూపము, కథనరూపము. ఇది కథనని షే ధము. వస్తురూపని షేధ మెట్లన, 'నాహం దూతీ తనోస్తాపసస్యాః కాలాన లోపమ' " నేను దూతినిఁ గాను. దాని తాను తాపము కాలానలో పమము. ” దూతి 'నేను దూతినిఁగాను' అని చెప్పిన వాక్యమునందలి నిషేధము బాధితమై యాభాస రూపమునుబొంది సంఘటన కాలోచిత చైతవ వచనములు లేని య యదార్థవాది నిసుమా ? అను వస్తురూపమునఁ బర్యవసించుచు 'నిప్పుడేవచ్చి నాయికను బ్రదికింపుము” ఆమ విశేషార్థమును నా క్షేపించుచున్నది. వక్ష్యమాణ నిషేధాభాసము విజ్ఞాపయామ స్తే కించిత్ కాకతీయకులోద్వహ! విజ్ఞాప్యతే కి మథవా సర్వజ్ఞే రక్షణే త్వయి. ఓ కాకతీయ ప్రభూ! నీకుఁ గొలఁదిగా విజ్ఞాపన వెయినర్తుము . ఎందులకు లెమ్ము! సర్వమును దెలిసిన రక్షకుఁడవగు నీకు ఁ దెలుపునదేమి ? ఇటఁ జెప్పఁదలఁచినదానిని నిషేధించుకొన్నట్లు వర్ణింపఁబడినది. ఇటఁ గధనని షేధము. ౨. అనిష్టవిధ్యాభాసము చ. అలుగఁగ నేల? మీరు వసుధాధిపులెన్న స్వతంత్రులై మము వలదనవచ్చు; మీ మనసు వచ్చిన చోటికి నేగుఁ; డేగిన నెలకొని నీ ప్రియాంగనకు నీకును మార్మొనలేకయుండ న ర్మిలి సుకరంబుగాఁగ నొనరించెదఁ గాక నృసింహభూవ రా ! ౧౭౦ ఇట ' మీ మనసువచ్చినచోటికేఁగుఁడు' అని తన కిష్టము లేని దానిని వీధి రూపమున నాయిక పలుకుచున్నది. ఈ విధి విధ్యాభాసము. ఏలన, నాయిక తప నాయకుని నిచ్చవచ్చినచోటికిఁ బొమ్మనదు. ఈ విధ్యాభాసము నీవు పరాంగనల వద్దకుఁ బోవలదను విశేషార్థమును బోధించుచున్నది. ఇట్టిదే యీ క్రింది పద్యమును CC-0. Jangamadi Math Collection. Digitized by eGangotri గూడఁ గనుఁడు.<noinclude><references/></noinclude> 376i4i4n289f18new28bu9j6lc4m7sp 104 219359 572239 2026-08-25T22:12:57Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమాశ్వాసము ఆ.వె. ప్రియుఁడ! నీదు యాత్ర పెద్దకాలం లింక ననుఁ దపింపఁబోదు నమ్ము! నిజమా; వెడలవలసియున్న వెడలుమా తడయక శంక లెల్ల నొక్క పంకఁ ద్రోసి, కం, సతతంబు నింద చేతను ౪౨.వ్యాజస్త...' 572239 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమాశ్వాసము ఆ.వె. ప్రియుఁడ! నీదు యాత్ర పెద్దకాలం లింక ననుఁ దపింపఁబోదు నమ్ము! నిజమా; వెడలవలసియున్న వెడలుమా తడయక శంక లెల్ల నొక్క పంకఁ ద్రోసి, కం, సతతంబు నింద చేతను ౪౨.వ్యాజస్తుతి స్తుతియున్, స్తుతిచేత నింద చొప్పడ వ్యాజ స్తుతియై చెలువ గుఁ గృతులం జతులిత కవివినుతమగుచు నది యెట్లన్నన్. నిందావ్యాజముచే మరియు, స్తోత్రవ్యాజముచే నిందయును జేయుట వ్యాజస్తుతి. సీ, నెఱిజీవనము లేక నింగిపై భ్రమియించు మత్స్యంబుఁ దునుము టేపాటి వాసి? త్రిజగతీమాత నాగ్దేవి భండారంబు చూఱఁగాఁ గొనుట యే సుగుణితనము ? వేఁడినవారికి వెండియు నౌకమాఱు విత్తవి కుంట యే వితరణంబు ? అల యనాదిప్రవాహములైన యేర్ల వం కలుదిద్దు జీవి వేకంబు కలిబు ! గీ, వఱలు నీ కీర్తి ద్విజరాజ వైభవంబు లపహరింపంగ నీ యలరు పెంత ? పోచిరాజాన్వయా౦బోధి పూర్ణచంద్ర ! సరసుతాటోప | తొరగంటి సంసభూప ! ఇది నిందావ్యాజమునఁ జేయఁబడిన స్తోత్రము. ఇందలి నింద స్తోత్ర పర్యవసాయి. కం, అసమ రణరంగముల నీ యసినటి నటియింపఁ గరుల, హరులన్, గిరులన్ వెసనొసఁగు నౌర ! యెంతటి రసికుఁడు సీమైరి యో రాజ నృసింహః |ed by eGangotn 23<noinclude><references/></noinclude> gdd8lirys16dxb0bhfzyogtldyhjhkq 104 219360 572240 2026-08-25T22:13:07Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1.30 కావ్యాలంకార సంగ్రహము ఇట “ఎంతటి రసికుఁడు!" అను స్తోత్ర వ్యాజముచే శత్రునింద చేయఁబడు చున్నది. ఆంగ్లమున స్తుతికూపయునిఁ జేయఁబడిన నిందను Irony అందురు. 83. అప్రస్తుత ప్రశంస కం. క్షి...' 572240 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>1.30 కావ్యాలంకార సంగ్రహము ఇట “ఎంతటి రసికుఁడు!" అను స్తోత్ర వ్యాజముచే శత్రునింద చేయఁబడు చున్నది. ఆంగ్లమున స్తుతికూపయునిఁ జేయఁబడిన నిందను Irony అందురు. 83. అప్రస్తుత ప్రశంస కం. క్షితి న ప్రస్తుతమునఁ బ్ర స్తుతవస్తువు గమ్యమగుచు సొంపొందిన నీ శ్రుతులఁ దలపోయ ప్ర స్తుత ప్రశంసాఖ్యమయ్యెఁ దుది యెట్లన్నన్, ఈ కురులు = ఈ శాస్త్రములందు. అప్రస్తుతవస్తు వర్ణనము చేఁ బ్రస్తుతవస్తువు గమ్యమానమయినచో ప్రస్తుత ప్రశంసాలం కారము. ఈ యప్రస్తుత ప్రశంస పంచవిధము. కార్యే నిమిర్తే సామాన్యే విశేష ప్రస్తుతే సతి లేదన్యస్య వచస్తుల్యే తుల్యన్యేతి చ పంచధా. కార్యము ప్రస్తుత మైనపుడు దాని కారణమును వర్ణించుట; కారణము ప్రస్తుత మైనపుడు కార్యమును వర్ణించుట; సామాన్యము ప్రస్తుతమైనపుడు విశేషమును వర్ణించుట; విశేషము ప్రస్తుతమైనపుడు సామాన్యమును వర్ణించుట; ప్రస్తుతము వర్ణింపవలసియుండఁగా దానికిఁ దుల్యమైన యనఁగా సారూప్యము గల వస్తువును వర్ణించుట అని యైదువిధములు. ఇట వైద పవిధమగు సారూప్యని బంధ నా-అప్రస్తుత ప్రశంసను మాత్రమే కవి యుదాహరిం చెను. కం, ననలు మొనలెత్తెఁ; దేనెలు చినిīం; జిగురాకుగందెఁ; జెదరె నలితతుల్; చనువున నీ పూఁ దీఁగకు ఘనమైన నృసింహుపొందు గలుగఁగఁబోలున్, 22 ఇట ప్రస్తుతముగు పూఁదీఁగ వర్ణింపఁబడుట చే దత్సారూప్యయగు సురతోప భుక్త యగు యువతీరూ పరుగు వస్తువు గోచరించుచున్నది. ఇది సారూప్యనిబంధ నా ప్రస్తుత పశంస. (కానీ యొకదోషము గలదు. 'నృసింహు పొందు' అను పద మప్ర స్తుతచూన నన్వయింపకున్నది. 'వసంతుపొందు' అనియున్నచో సరిపోవును.) మిగిలిన నాని- యు దాహన అములిస్తుము మాడ్యుడుon. Digitized by Gangotri<noinclude><references/></noinclude> dr1q39izvwypyq97g4pcwh11thk0x4f 104 219361 572241 2026-08-25T22:13:16Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'C. పంచమాశ్వాసమ కార్యము ప్రస్తుతమైనపుడు దాని కారణమును వర్ణించుట యాతాః కిం న మిళంతి సుందరి పునశ్చింతా త్వయా మత్కృతే నోకార్యా; నితరాం కృకాని; కథయత్యేవం సబాష్పే మయి లజ్జామంధర...' 572241 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>C. పంచమాశ్వాసమ కార్యము ప్రస్తుతమైనపుడు దాని కారణమును వర్ణించుట యాతాః కిం న మిళంతి సుందరి పునశ్చింతా త్వయా మత్కృతే నోకార్యా; నితరాం కృకాని; కథయత్యేవం సబాష్పే మయి లజ్జామంధర తారణ ని పతత్పీతా శ్రుణా చక్షుషా దృష్ట్వా మా హసిన భావి మరణోత్సాహ సయా సూచితః, "ఓ సుందరీ! వెళ్ళినవారు మరల రారా ? నాకొఱ నేల చింతింతువు ? చింతింపకుము. చాల కృశించితిని” అని నేను గన్నీటితోఁ బలుకఁగా అజ్జచే నిష్క్రియ మైన కనీనికలు గల కన్నులతో వచ్చుచున్న కన్నీటి నాఁపుకొనుచు నన్నుఁ జూచి నవ్వుచు భావిమరణోత్సాహమును సూచించినది. నాయకుఁడు తన ప్రయాణసమయమున జరిగిన నాయిక యొక్క ముచ్చటను దన మిత్రునితోఁ దెలుపుచున్నాఁడు. ఆతఁడు నీవేల ప్రయాణము మానితివి ? అని కార్యము నడుగఁగాఁ బైవిధముగాఁ గారణరూపమున సమాధానమిచ్చెను. కావునఁ కార్యము ప్రస్తుతముగాఁ గాఁ గారణకు వర్ణింపఁబడినది. దీనినిఁ గారణనిబంధ నా ప్రస్తుత ప్రశంస యందురు, ౨. కారణము ప్రస్తుతముఁగాఁ గార్యము వర్ణింపఁబడుట ఉ. అంచల గర్వభంగమగు నాసతి యానవిలాసమం గనర్ గాంచును మానవృత్తినిఁ బికంబులు ముచ్చటలా ల పించినన్ గాంచిన మేని మార్దవముఁ గన్పడు జాజియు రాతియట్ల; b క్షించిన సంగశోభ వీరి సిగ్గిలి తాల్పదె కానిపుట్టము ? ఇట నాయికయొక్క నడకలు, ముచ్చటలు, మార్దవము, అంగశోభ 'వెండ లగునవి వర్ణనీయములగుటచేఁ బ్రస్తుతములు; కాని వాని వర్ణన మేమియు లేదు; హంస లకు గర్వభంగనుగును; పికములు మౌనము వహించును; జాజి రాతియట్లగును; సిరి కావిపుట్టమును ధరించును; అని యప్రస్తుత కార్యములు వర్ణింపఁబడినవి. నాయిక యొక్క నడకలు మొదలయినవి కారణములు. ఇది కార్య నిబంధనా ప్రస్తుత ప్రశంసం 3. విశేషము ప్రస్తుతముకాఁగా సామాన్యము వర్ణింపఁబడుట పాదాహతం యదుత్థాయ మూర్ధాన మధిరోహతి స్వస్థా దేవా మా నే ఒపి దేహిన స్తద్వరం రజః. ఏది పాదాహతమై లేచి తలపైకెక్కువో యా ధూళి యవమానమొందియును స్వస్థాఁడుగా నున్న చానికం m a Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> ry4wzfrt0swjlzwpuy3t8hkwdlyq3yg 104 219362 572242 2026-08-25T22:14:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము శిభుపాలు నివలన నవమానమునుబొందియు స్వస్థులముగా నున్న మనకంటే దుమ్ము మేలు' అని బలరాముఁడు శ్రీకృష్ణాదులతోఁ దెలుపుచున్నాఁడు. ఇట “మన కన్న దుమ్ము మేలు” అన...' 572242 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము శిభుపాలు నివలన నవమానమునుబొందియు స్వస్థులముగా నున్న మనకంటే దుమ్ము మేలు' అని బలరాముఁడు శ్రీకృష్ణాదులతోఁ దెలుపుచున్నాఁడు. ఇట “మన కన్న దుమ్ము మేలు” అనునది ప్రస్తుతము. అది విశేషరూపము. దానినిఁ దెలుపక యప్రస్తుతమగు ‘పాదాహతం ' ఇత్యాది రూపమున సామాన్యము వర్ణింపఁబడినది. ఇది సామాన్య నిబంధ నా ప్రస్తుత ప్రశంస. ౪. సామాన్యము ప్రస్తుతముకాఁగా విశేషమును వర్ణించుట అంకాధిలో పిత మృగశ్చంద్రమా మృగలాంఛనః కేసరీ నిష్ఠురక్షిప్త మృగయూధో మృగాధిపః, తన యొడిలో మృగము నారోపించుకొన్న చంద్రుఁడు మృగలాంఛనుఁ డయ్యెను. క్రూరముగా మృగయూధమును హిందించెడు సింహము మృగరాజయ్యెను, 6 మెత్తనివారినిఁజూచి మొత్తు క్రూరుఁడే కీర్తిమంతుఁ డగును. మెత్తనివాఁడు కీర్తిమంతుఁడు గాఁడు” అను సామాన్యము ప్రస్తుతముకాఁగా సప్రస్తుత మగు విశే షమా వర్ణింపఁబడినది. దీనిని విశేష ని బంధ నా ప్రస్తుత ప్రశంసయందురు. యిచ్చెను. సారూప్య నిబంధనా ప్రస్తుత ప్రశంసను నరసభూపాలీయ గ్రంథకర్తయే అప్రస్తుత ప్రశంసాదోషము ఆహూలేషు విహంగ మేషు మరో నాయాన్ పురోవార్యతే మధ్యేవారిధి వావసంస్తృణమణి ర్ధత్తే మణీనాం రుచం ఖద్యోతో౬నీ నకంపతే ప్రచలితుం మధ్యే మది తేజస్వి నాం ధిక్సామాన్యము చేతసం ప్రభుమి వానామృష్ట తత్త్వాంతరం. పక్షులను బిలువఁగా దోమ దానుగూడఁ బక్షిననుకొని వచ్చుచున్నది. కాని యెవ్వరును కాని నాటంక పఱపకున్నారు. సముద్రమధ్యమాన రత్నములతోపాటు వసించుచు దృణ ుణి(గాజు)యు మణి. ణి గావ్యవహరింపఁబడుచున్నది. మిడుఁగురుపురు గును దేజస్వులవడు మఁ దిరుగుటకు వెమెదీయదు. ఛీ స్వరూపతాంతమ్యుజ్ఞానము లేని బుద్ధిహీనుఁడగు ప్రభువువంటి యవివేకినిఁ గూర్చి యేమి చెప్పవ లెను? ఇట మొదటి మూఁడు పాదములందలి సామాన్యరూపమైన య ప్రస్తుత వృత్తాంతవర్ణనములచే నాల్గవ పాదము యొక్క యర్థము విశేషరూపముగాఁ బ్రస్తుక ముగా స్ఫురించచు నేయున్నది. కావున దానిని మరలఁ జెప్పుట పునరుక్తి లేక య పుష్ట సమున adi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> bnjnbu5t4voq8qqlf8ot3rjhzw62eb1 104 219363 572243 2026-08-25T22:14:17Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '85 పంచమాశ్వాసమ రర. పర్యాయోరక్తము లేక పర్యాయోక్తి కం. ప్రస్తుతకార్యస్తు తిచేఁ బ్రస్తుత కారణముదోఁవఁ బర్యాయోక్తం ఒక సవివ 283 ప్రస్తుతమై చెలఁగుచుండు రహినెట్లన్న. 024 ప్రస్తుతమగు...' 572243 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>85 పంచమాశ్వాసమ రర. పర్యాయోరక్తము లేక పర్యాయోక్తి కం. ప్రస్తుతకార్యస్తు తిచేఁ బ్రస్తుత కారణముదోఁవఁ బర్యాయోక్తం ఒక సవివ 283 ప్రస్తుతమై చెలఁగుచుండు రహినెట్లన్న. 024 ప్రస్తుతమగు కార్యఙ్ఞనముచేఁ బ్రస్తుతమేయైన కారణము తోఁచె నేనిఁ బర్యా యోక్తాలంకారము. ఆ పస్తుత ప్రశంసలో నప్రస్తుతము చేఁ బ్రస్తుతము దోఁచును. ఇటఁ బ్రస్తుత కార్యము చేఁ బ్రస్తుత కారణము తొఁచును. ఉ. “చక్కెఱపెట్టవే వికచసారసలోచన! మాట నేర్పవే చొక్క పుగుబ్బలాఁడి! ననుఁజొప్పడఁ బాణితలంబుఁ జేర్పవే ! చెక్కు లనిగ్గులాఁడి!” యని చిల్కలువల్కు; నృసింహ! పూర్వపున్ మక్కువ నీవిరోధినృపమందిర చిత్రవధూపరంపరన్, చక్కెఱపెట్టవే! ఇత్యాదికమగు శుక ప్రార్థ నారూప కార్యముచే “ నీళత్రు రాజు లును వారితో వారి భార్యలును రాజధానులను విడిచి పాఱిపోయిరి” అను కార ణము గమ్యమగుచున్నది. రాజభార్యలు రాజధానులు విడిచి పాఱిపోవుట చేఁ జిలు కలు పోయి యంతఃపుర చిత్రములలో నున్న యా రాజకాంతలను రాణులనుగానే 'భ్రమించి వివిధ మునఁ బ్రార్థించుచున్నవి. కాన శుక ప్రార్థనారూప కార్యమానకు రాణులు రాజధానులు విడిచి పారిపోవుట కారణము. ఇది గమ్యము, ప్రకాశకార, దర్పణకారాదులు దీని లక్షణమును వివిధముగా నిచ్చియున్నారు. కనుఁడు. “పర్యాయోక్తం తు గమ్యస్య వశోభాంగ్యంతరాశ్రయం” చంద్రాలోకము . గమ్యమును భీంగ్యంతరమునఁ జెప్పుట పర్యాయోక్తము. << పర్యాయోక్తం వినా వాచ్యవాచక త్వేన యద్వరః » వాచ్య వాచక స్వరూపముతోఁ గాక వేఱువిధమునఁ జెప్పుట. కావ్య ప్రకాశము. "పర్యాయో క్తం యదా భాంగ్యా గమ్యమేవాభిధీయతే” సాహిత్యదర్పణను. గమ్యమే భాగ్యమునఁ జెప్పఁబడినచోఁ బర్యాయో క్తము. " వినక్షిత స్యార్ధస్య భంగ్యంత రేణ ప్రతిపాదనం పర్యాయోక్తం ” రసగంగా ధరము . వివక్షితనుగు అర్థమును జనఁగాఁ జెప్పఁదలఁచిన యర్థమును భంగ్యంతర ముచేఁ జెప్పుట పర్యాయంగా ఒకము Math Collection, Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> lzrv8lpo9sb29czlsfc07cj9ifn5893 104 219364 572244 2026-08-25T22:14:26Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము ఈ లక్షణములయం దెల్లయెడలను గమ్యమగు లేక వ్యంగ్యమగు నిర్థము నే వైచి త్ర్యార్థము భంగ్యంతరమునఁ దెలిపినచో బర్యాయోక్తము అని తేలను పర్యాయణ భంగ్యంత రేణ ఉత్త...' 572244 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము ఈ లక్షణములయం దెల్లయెడలను గమ్యమగు లేక వ్యంగ్యమగు నిర్థము నే వైచి త్ర్యార్థము భంగ్యంతరమునఁ దెలిపినచో బర్యాయోక్తము అని తేలను పర్యాయణ భంగ్యంత రేణ ఉత్తమేప ఉక్తిః పర్యాయోక్తః అని వ్యుత్పత్త్యర్థము. యం ప్రేక్ష్య చిరరూఢావి నివాసప్రీతి రుష్టుతా మదే నైరావణము ఖే మానేన హృదయే హరేః రావణునిఁ గాంచి మదము (కర్త) ఐరావతముఖమునందును, మానము (కర్త) ఇంద్రుని హృదయమందును దమ చిరరూఢమైన నివాస ప్రీతిని వదలినవి. ఇట " నైరావత శక్తులు మదమాసముక్తులయిరి” అనునది వ్యంగ్యార్థము. ఈ వ్యంగ్యార్థము వైచిత్ర్యార్థము వ్యంగ్యార్థ మేవిధముగాఁ బ్రతిపాదింపఁబడవల యునో యా విధముగాఁ బ్రతిపాదింపఁబడక భగ్యంతరమునఁ (మద మైరావతముఖము నందును, మాస మింద్రుని హృదయమునందును దమ చిరరూఢమైన ని శాస ప్రీతిని వదలినవి. అనువిధమన) బ్రతిపాదింపఁబడినవి. ఎట్లన, 'జయోగచ్ఛతి' అను షెడ "జనేన గమ్యతే” అనియు, 'ఆగమ్యతాం' అనునెడ 'ఆగమనేవ అలంక్రియతాం ఆనియుఁ బ్రకారాంతరమున నొక యర్థము వైచి త్ర్యార్థము చెప్పఁబడును. ఆవిధము గొనే వ్యంగ్యరుగు నర్థమే యిట భాగ్యంతరము చేఁ బ్రతిపాదింపఁబడును. ఇట్లే “చక్రాఛిమాతపసభాజ్ఞయైవ చకార యో రాహువధూజన స్య ఆలింగనోద్దామవిలాస వంధ్యం రతోత్సవం చుంబనమాత్ర శేషం” ఏ విష్ణువు శకాభిఘాతరూపనుగు వారి చేతనే రాహుభార్యాజనముయొక్క. రతోత్సవమును నాలింగనాదిరూ పరుగు విలాసహీనమును గాఁ, జంబనమాత్ర శేషము నుగాఁ జేసెనో, శ్రీ శ్రీ విష్ణువు తన చక్రాయుధముచే రాహు శింశ్ఛేదమును జేసెను ' అను వ్యంగ్యార్థమే పైవిధమున భంగ్యంతం మానఁ జెప్పఁబడినది . పై నరసభూపాలీయ లక్షణమునఁ 'బ్రస్తుతమగు కార్యము చేఁ బ్రస్తుతిరుగు కారణము. గమ్యమగుచోఁ ఐర్యాయోక్తము' అని యున్నది. ఈ లక్షణములకును దానికిని కవాక్యత యెట్లు? అన్నచో వినుఁడు. ఎల్లయెడలను గమ్యమగు కారణ రూపార్థమే భంగ్యంతరమునఁ (కార్యరూపరున) జెప్పఁబడుచున్నది. కావున నరస భూపాలీయలక్షణము నిర్దుష్టమే. ఇందలి వ్యంగ్యము వాచ్యసిద్ధి కంగము. కావున జగన్నాధ మతమున నుత్తమ కావ్యమును వితర మతము న గుణీభూఢ వ్యంగ్యము నుం శనగును . e Gangotri<noinclude><references/></noinclude> bdu3ig63bwl98fqpbdvcylfboo1wy8b 104 219365 572245 2026-08-25T22:14:35Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమాశ్వాసము ఈ ప్రతీపము కం. ఉపమేయమెచాలును ధర నుపమానం బేల? యనఁగ నొనరుఁ బ్రతీ పం బపరిమిత సుకవిశృతులం దపారవిస్ఫూర్తిఁ జెంది యదియెట్లన్నన్ . బా ఉపమానము యొక్క పని యుపమేయమే చేయు...' 572245 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమాశ్వాసము ఈ ప్రతీపము కం. ఉపమేయమెచాలును ధర నుపమానం బేల? యనఁగ నొనరుఁ బ్రతీ పం బపరిమిత సుకవిశృతులం దపారవిస్ఫూర్తిఁ జెంది యదియెట్లన్నన్ . బా ఉపమానము యొక్క పని యుపమేయమే చేయుచుంటచే నుపమాన మేల? అని వర్ణింపబడిన బ్రతీపను సీ, సత్సథక్రమకళా చాతురి నెఱపదో? కమలాక రామోదశరముగాదొ ? వివిధచక్రానంద విభవంబొసర్పదో? సతతంబు నదయసంగతముగాదొ ? ఇల మహాగ్రహరాజ జృంభణంబలమదో? యమితదోషో న్మేష హరముగాదొ? మహితగాంగేయధామస్ఫూర్తిఁ జెలగఁదో ! యచ్యుతో శ్రీకారహారి గాదొ? గీ. నీ ప్రతాపంబు దనవలె నిఖలతమము నడఁపఁగా లేదొ? తానేల యరుగుఁ దెంచుఁ గుంటిసారధితో నల్లకుముద వైరి ! నరసుతాటోప! యోబయనరసభూప 127 ఉపమానమగు సూర్యుఁడు చేయు కార్యమును నుపమేయమగు ప్రతాపమే చేయుచుండఁగా నతఁడేల ? (ఉపమానమేల?) అని చెప్పుటచేఁ బ్రతీపమాలి ఉపమేయమున కుపమానత్వముఁ గల్పించినను బ్రతీప మీ యగును. ప్రతీపమాన విపరీతము. ఉపమాలం కారమునకు విపరీతాలంకారము ప్రతీపము, “త్వల్లోచన సమం పద్మం త్వద్వక్త్ర సదృశో విధు” పద్మము నీ కన్నులతో సమానము. చంద్రుఁడు నీ ముఖముతో సమానము, ఇట నుపమేయములగు నేత్ర ముఖము లంపమానము అయి:వి. Galletangotri<noinclude><references/></noinclude> 2vv8lq66iy7dyben7w8oekkmuy7kt2r 104 219366 572246 2026-08-25T22:14:44Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'டே కావ్యాలంకార సంగ్రహము కం. భువి సాధనసంపద చే ర౬. అనుమానము సవిరళవిస్ఫూర్తి సాధ్య మను మేయముగా ద్యవియుత మనుమానమయ్యె నదియెట్లన్నన్ . సాధ్యసాధన నిర్దేశ నిబంధనము గలది యనుమానాల...' 572246 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>டே కావ్యాలంకార సంగ్రహము కం. భువి సాధనసంపద చే ర౬. అనుమానము సవిరళవిస్ఫూర్తి సాధ్య మను మేయముగా ద్యవియుత మనుమానమయ్యె నదియెట్లన్నన్ . సాధ్యసాధన నిర్దేశ నిబంధనము గలది యనుమానాలంకారము. సాధన సంప దచే సాధ్య మనుమానింపఁబడవలెను. తర్క శాస్త్రమున ననుమానప్రమాణ మను నొక ప్రమాణముగలదు. పర్వతమునఁ బొగను జూచి నిప్పున్నదని యొకఁ దూహిం చును. ఇది యనుమానప్రమాణముయొక్క నిరూపణము. "పర్వతమున నిప్పున్నది. ఏలకి పొగ యుంటవలన ఎట నెటఁ బొగయుండునో యటనటఁ దప్పక నిప్పుండును. వంటయింట పొగ యున్నది; నిప్పున్నది. కావునఁ బొగ యున్నచోటఁ దప్పక నిప్పుండును. నిప్పులేని చోఁ బొగ లేదు. మడుగున నిప్పులేదు. కానఁ బొగ లేదు. ” కాఁబట్టి పొగ యను సాధనముచే సాధ్యమగు నిప్పు పర్వితమున ననుమానింపఁబడు చున్నది. అదేవిధమునఁ జమత్కార విశేషము చే సాధనముచే నియత సాహచర్యము గల సాధ్యమును సనుమానించుట యనుమానాలంకారము, వివిధ శ్లేషవి శేషాద్యవియుత మన శ్లేషవిశేషాదులచేఁ దప్పక కూడినది. (యుతము =కూడినది; ఆయుతము=కూడనిది; అవియుతమ=తప్పకకూడినది) అఃఁగా నీయనుమానాలం కారము శ్లేష, రూపక, ఉత్ప్రేక్షా దిగర్భ మైసుందరముగా శోభిల్లును. సి. కమలాక్షుఁడీ మేటికాఁబోలుఁ గాకున్న గరముల శంఖచక్రములు గలవె? కమలారి యీరాజు గాఁబోలుఁ గాకున్న సకలకళావిలాసములు గలవె ? కమలా ఫ్రుఁడీ ప్రోడ గాఁబోలుఁ గారున్న సధిగతమండలవ్యాప్తి గలదె? కమలజుండీ స్వామి కాఁబోలుఁ గాకున్నఁ జతురాననవచః ప్రశస్తిగలదె? గీ. ఆనుచుఁ గొనియాడుదురు నిన్ను సంగవంగ మాళవావంతి గౌళ నేపాళం SangamwaurMath Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> moliaakb0n6o1agkpnydh9kyslua5hk 104 219367 572247 2026-08-25T22:14:56Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమాశ్వాసన `కుకురు కురుపాండ్య శశముఖక్షోణిపతులు సరను తాటోప! ఓబయ నరసభూప! 23 శంఖచక్రములు=శంఖచక్రాయుధములు, శంఖచక్రరూప రేఖలు; కలావిలా సము=షోడశకళలవిలాసము: విద్యలవిలాసము; మండలము...' 572247 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమాశ్వాసన `కుకురు కురుపాండ్య శశముఖక్షోణిపతులు సరను తాటోప! ఓబయ నరసభూప! 23 శంఖచక్రములు=శంఖచక్రాయుధములు, శంఖచక్రరూప రేఖలు; కలావిలా సము=షోడశకళలవిలాసము: విద్యలవిలాసము; మండలము = బింబము : రాష్ట్రము; చతురాననన=బ్రహ్మః చతుర మైన ముఖము . ఇట శంఖచక్రాది సాధనములచేఁ గమలాక్షాదులగు సాధ్యములు సాధింపఁ బడినట్లు వర్ణింపఁబడినది. శంఖచక్రాదులకును గమలాక్షాదులకును నియత సాహ చర్యము గలదుగదా! ఇట శ్లేషగర్భమగు ననుమానము . జానీసు హే౬స్యా హృది సారసాక్ష్యా విరాజతేఒంతః ప్రియపక్త్రచంద్రః ఉత్కాంతిజాలై: ప్రసృతై దంగే స్వాపాండుతా కుట్మలతాక్షి పద్మే ఈయువతి హృదయమునఁ బ్రియముఖరంద్రుఁడు శోభిల్లుచున్నాఁడు. (సాధ్యము) ఏలన దాని మేని పైనుబికిన ముఖచంద్ర కాంతి జాలము చేఁ దెల్లఁ దనము గనవచ్చుచున్నది. మరియు దాని కను దామరలు మూసికొన్నవి. (సాధనము) ఇటు వక్త్ర చంద్రుఁడనుచో రూపకము. కాన నిది రూపక గర్భ రుగు నను మానము. యత్ర పఠేత్యబలా నాం దృష్టిరిశితాః పఠేంతి తత్రశర్యా తచ్చాపరోపితళరో ధాపత్యా సాంపురః స్మరో మణ్యే ఎచట యువతుల చూపు పడుచున్నదో యచట వాఁడి ములుకులు పడుచు న్నవి. (సాధ్యము) దీనినిఁబట్టి యధిజ్యళ రాసనుఁడై (విల్లెక్కు పెట్టినవాఁడై) మద నుఁడు నారిముందు పరుగువాఱుచున్నాడని యూహింతును. ఇటఁ నుత్ప్రేక్షాగర్భమగు ననుమానము. ౪౭. కావ్యలింగము కం. హేతువు వాక్యార్థం బై యాతతవిస్ఫూర్తి తోఁ బదార్థంబును నై ఖ్యాతిగనఁ గావ్యలింగం బై తగు సత్కుృతులయందు నదియెట్లన్నన్ . (సాధనము) వాక్యార్థ మైనను జదార్థమైనను వేతువుగా నిర్దేశింపబడినధిhంగా వ్యలింగము ॥<noinclude><references/></noinclude> rit8whp1xr8lwxgrecunz0ptgp3u4w8 104 219368 572248 2026-08-25T22:15:05Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము ౧. వాక్యార్థ హేతుకము మ, అరుదైపొల్పగు 'పోచిరాజు నరసింహా!' యన్న యష్టాక్షరీ పరమంత్రం బది యెల్లకాలము నరుల్ వాక్రువ్వసిద్ధించుఁబో ! కరు, లాందోళిక, లశ్వముల్,...' 572248 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము ౧. వాక్యార్థ హేతుకము మ, అరుదైపొల్పగు 'పోచిరాజు నరసింహా!' యన్న యష్టాక్షరీ పరమంత్రం బది యెల్లకాలము నరుల్ వాక్రువ్వసిద్ధించుఁబో ! కరు, లాందోళిక, లశ్వముల్, విభవముల్, గ్రామంబు, లత్యుజ్జ్వలాం బరమల్ సొమ్ములుఁ బల్లకీల్, పరిణయ ప్రారంభసంరంభముల్, గజాదులు లభించుటకు హేతువుగా "పోచిరాజు సరిసింహా యన్న యష్టాక్షరీ వరమంత్రం బది యెల్లకాలము సరుల్ వాక్రువ్వ” అను వాక్యమ కూర్పఁబడినది. ఆ. పదార్థ హేతుక ము కం. గురునఖదళితప్రతిమా. మనమణి వీడా పరితోషయుతములై నీ యఃపురములఁ గినుకమాను హరులునృసింహా! సింహములు గినుక మానుటకు హేతువుగా 'మణివీక్ష అను పదార్థము కూర్పఁబడినది. దీనినిఁ గొందఱు హేశ్వలంకారమనిరి. రసగంగాధర కారుఁడు “కావ్య లింగం నాలంకారః | వైచిత్యాత్మనో విశేషస్య ఆభావాత్" కావ్యలింగ మలం కారము గాదు. అలంకారమునకుఁ గావలసిన వైచిత్ర్యవిశేష మిందు లేదు అని యలంకారత్వమును నిషేధించెను రూ, అర్థాంతరన్యాసము గీ., మహి వి శేషంబు చేత సామాన్యమును, బ్ర సక్తసామాన్యమున విశేషము, సమర్ధి తముగ నర్థాంతరన్యాస మమరుచుండు నెలమి రెండువిధంబులై యెట్లన్న KSU విశేషముచేత సామాన్యమును, సామాన్యముచేత విశేషరును సమర్థింపఁబడి నచో నిర్థాంతరన్యాసమగను. అనుపపద్యమానముగా (పొసఁగ ని విధమున) భావింపఁబడుచున్న యర్థమును నుపపద్యమాసము గా గాఁ జేయుటకై యనఁగా సమర్ధించుటకై యర్థాంతరమును దెచ్చి యుంచుట యద్ధాంతం వ్యాసము Math Collection, Digitized by e Gangotri<noinclude><references/></noinclude> j5n7spdhtk3iaodm8emye4p2e0stecb 104 219369 572249 2026-08-25T22:15:14Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమాశ్వాసమ ౧, విశేషముచే సామాన్యము సమర్థింపఁబడుట కం, విమలాత్ముఁ డెచటనుండిన విమలుండగు; నెట్లటన్న వినుము సురాగా రమునఁజరించియు నీయళ మములస్థితిగా దె? యోబయప్రభునరసా! 9504 విమలు...' 572249 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమాశ్వాసమ ౧, విశేషముచే సామాన్యము సమర్థింపఁబడుట కం, విమలాత్ముఁ డెచటనుండిన విమలుండగు; నెట్లటన్న వినుము సురాగా రమునఁజరించియు నీయళ మములస్థితిగా దె? యోబయప్రభునరసా! 9504 విమలుఁ డెచ్చటఁ జరించినను విమలుఁడే నీ కీర్తి నీలాకాశమునఁ జరించినను విమలమే 'విమణుఁడు విమలుఁడే అనునది సామాన్యము. నీ కీర్తి యిత్యాదికము విశేషము. ఈ విశేషరచే సామాన్యము సమర్థింపఁబడుచున్నది. 'విమలుఁడు విమ లుఁడే' అనఁగానే యేల విమలుఁడు మలసహితుఁడు గాఁడో యది యనుభవపూర్వక ముగాఁ దెలియకు, నీ కీర్తి మలినమైన యాకాళమునఁ జరియించియు విమలము” అనుటచే నది యుప పద్యమానముగా నిస్సందిగ్ధముగా రూఢిపడును. ౨. సామాన్యముచే విశేషము సమర్థింపఁబడుట చ. జలనిధి రాజకన్యకనుసన్న మెలంగుచునుండు; వాణియున్ మెలఁగునుమాటలోన నెలమిం జెయిసన్న జరించుఁగీర్తి; నీ లలితభుజోపగూహనవిలాసముమానదుధాత్రి సద్గుణో జ్జ్వల! నరసింహ! మంత్రబలవంతులు కింతులు చిక్కుటమే? లక్ష్మీ, సరస్వతీ, కీర్తి, భూదేవులు నీ వశంపదలై యున్నారు. అనునది విశే పార్ధము. ఇది యనుపద్యమానముగాఁ దోఁచుచున్నది. మంత్రబలవంతుల కింతులు చిక్కుట బ్రమే! అను సామాన్యార్ధముచే నుపపద్యమాన మగుచున్నది. అర్థాంతరన్యాసదోషము దివాకరాద్రక్షతి యో గుహాసు లీనం దివా భీత మివాంధకారం క్షుద్రేఒపి నూనం శరణం ప్రపన్నే మమత్వ ముచ్చై శ్శిరసామతీప ఇది హీను వత్పర్వత వర్ణవము. హిమవంతము తన గుహలయందు దివాభీత మట్లు (పగటికి జడిసినది వలె; గ్రుడ్లగూబయో యన అని రెండర్థములు.) డాఁగిన యంధ కారమును సూర్యునినుండి కాపాడుచున్నది. తన్ను శరణుఁజొచ్చిన ముడుని యందును మహోన్నతులకు మమత్వ మండునుగదా ! ఇట నచేతననుగు చీఁకటి సూర్యునివలన భయపడినట్లుత్ప్రేక్షింపఁబడినది. ఆచేతన పదార్థమునకు భయ " క్తిచే జట్లు స్ప్రేక్షింపవచ్చును.<noinclude><references/></noinclude> 5mkeupywl9x13i847osgtbxejrywgx5 104 219370 572250 2026-08-25T22:15:24Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '200 కావ్యాలంకార సంగ్రహము దాని కనుపపత్తిలేదు. ఆరుపపత్తి యున్నచో నర్థాంతర వ్యాస మవసరము. ఇట ననుపపత్తిలేమిఁ దత్సరుర్థ వార్థ మర్థాంతరన్యాస మనవసర మాః • రF. యధాసంఖ్యము కం, సమముగ నే...' 572250 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>200 కావ్యాలంకార సంగ్రహము దాని కనుపపత్తిలేదు. ఆరుపపత్తి యున్నచో నర్థాంతర వ్యాస మవసరము. ఇట ననుపపత్తిలేమిఁ దత్సరుర్థ వార్థ మర్థాంతరన్యాస మనవసర మాః • రF. యధాసంఖ్యము కం, సమముగ నేవరుసఁ బదా ర్థము లుద్దిష్టంబులయ్యెఁ దగనా పర్యా యమున ననూద్దిష్టములై యమర యథాసంఖ్యమయ్యె నది యెట్లన్నన్ C ఏ క్రమమునఁ బదార్థము అుద్దేశింపఁబడినవో పర్యాయమునఁ గూడ నాక్రమ మునే యనుసంచి వచింపఁబడినచో యథాసంఖ్యాలంకారము. దీనికి సంఖ్యాన మనియుఁ గ్రమాలంకారమనియు నామాంతర ము ల ం • చ, వరికరుణా, ధరాభరణ, వైభవ సద్గుణ, బుద్ధిచాతురీ, పరమవిభుత్వ, పాపనవిభా, బల, ధైర్యవిజృంభణంబులన్ వరుస హరిన్, గిరిన్, గలళవార్నిధి, గీర్నిధి, శూలిఁ, గీలి నా కరిఁగిరి గెల్తువౌర! త్రిజగన్నుత! శ్రీ నరసింహ భూవరా! ౧ UF క్రమముగాఁ గరుణయందు హరిని, ధరాభరణమన గిరిని; వైభావ సద్గుణ మునఁ గలశవార్నిధిని, బుద్ధిచాతురిని శీర్నిధిని, పరమవిభుత్వమున కూలిని, పాపన విభయందుఁ గీలిని, బలమునఁ గరిని, ధైర్యమున గిరినిఁ గెల్తువు. ఉద్దిష్టములకు య థాశ్రమముననే యనూ దిష్టములును వచింపఁబడినవి. విచ్ఛిత్తి విశేషము లేమి దీనినిఁ గూడ వలం కారము గాదని రసగంగాధరుఁడు వచించెను. ఓం. అర్థాపత్తి కం. వరుస నొకానొక వస్తువు గిరికొన వస్వంతరంబు కిముతన్యాయ స్ఫురితంబై చనఁ దేరఁగ ధర నర్థాపత్తియయ్యెఁ దగ నెట్లన్న OFO ఒక యర్థముయొక్క నిష్పత్తిచేతనే చేరొక యర్థము కైముతిక న్యాయముచే సిద్ధించుకున్నట్లు వర్ణించిన నది యజ్ఞాపత్తి. దండాపూపన్యాయముని యొక్క న్యాయము గలదు. 'ఎలకలం 8 దండను రక్షించినవి . Descence దండు భ క్ష ణము చేతనే<noinclude><references/></noinclude> j7swvvj36v9baq1yps0gj8gp07lzqbr 104 219371 572251 2026-08-25T22:15:38Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '86 పంచమాశ్వాసమ దండమానందున్న యవూపభక్షణ మర్థాత్తుగాఁ జెప్పఁబడినట్లే యగును. అప్లై యిటను గ్రహింపపలెను . సీ. అమర శైలము చిన్న మంతగాఁ దలపోసి ప యీశాచలము దార మెత్తుఁ జేసి వెలయు మంధా...' 572251 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>86 పంచమాశ్వాసమ దండమానందున్న యవూపభక్షణ మర్థాత్తుగాఁ జెప్పఁబడినట్లే యగును. అప్లై యిటను గ్రహింపపలెను . సీ. అమర శైలము చిన్న మంతగాఁ దలపోసి ప యీశాచలము దార మెత్తుఁ జేసి వెలయు మంధానాద్రి వేళ్ళతోఁ బెకలించి మైనాక మబ్దిలో మ్రగ్గఁజేసి యనుపమావంధ్య వింధ్యస్ఫూర్తి నిలఁబ్రామి మలయాగ ముర్వికి వెలి యొనర్చి యల క్రౌంచగిరికి రంధ్రాన్వేష మొనరించి వలిగుబ్బలికి వింతవడఁకుఁ గూర్చి గీ అడరు ధైర్య; మనినచో సపరగిరులు సాటిరావని మఱి వేతె చాటనేల ? పోచిరాజాన్వయాంబోధి పూర్ణ చంద్ర! వైరిగజసింహ ! యోబయనార సింహ | 040 ఇట నీ ధైర్య మమర శైలాదుల సల్పముగాఁ జేసెనను సర్థోపన్యాసము చేతనే వస్వంతరములయొక్క స్వల్పత్వము చేపె యడుగ నేల ? అను నర్థమా కైమాక్య న్యాయముచే వర్ణింపఁబడినది. ఇట 'ఆపరగిరులమాట చాటనేల?' అనినఁ జాలును. 'ఆపరగిరులు సాటిరా 'పని' అనునది యసుందరము. కం. తన హృదయంబును జీలిచి కొనివచ్చిన కలికి కటిక గుబ్బలక వకుం గనికరమనునది దేశం బును గలదే లాఁతిహృదయమును జీల్పంగణా ? పై పద్యమున శాబ్దముగు రైమత్యము (చాటనేల?) ఇట నార్థము. (తవ హృదయముజే చీల్చుకొని వచ్చెను. ఇంక లాతిహృదయమును గూర్చి చెప్పనేల ? యని భావము.) దేశం, తలఁపఁగ నొకటి యనేక పరిసంఖ్య స్థలముల సంబంధసంగతంబగు నెడలన్ CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotn<noinclude><references/></noinclude> c2y64s61eyrd8z6xjl7wnx8lhdhjpay 104 219372 572252 2026-08-25T22:15:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము బలిమి నొక యెడ నె నిలువుట వెలయం బరిసంఖ్యయగుచు వినుమెట్లన్నన్ = పరి = వర్ణనేని కస్యచిద్వర్జనేన కుత్ర చిత్సంఖ్యానం వర్ణనీయత్వేన గణనం పరిసంఖ్య అని వ్యుత...' 572252 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము బలిమి నొక యెడ నె నిలువుట వెలయం బరిసంఖ్యయగుచు వినుమెట్లన్నన్ = పరి = వర్ణనేని కస్యచిద్వర్జనేన కుత్ర చిత్సంఖ్యానం వర్ణనీయత్వేన గణనం పరిసంఖ్య అని వ్యుత్పత్తి. ఒక వస్తు వనేక స్థలములం దేశకాలమున సంభవించు . చుండఁగా సేకస్థలమునందే నియమించుట పరిసంఖ్య. సీ, అందమై త్రిభువనానందమై జితకుంద బృందమై నభమున బెరయు నెద్ది ? పొంకమై భృతర క్త పంకమై సమరని శ్ళంకమై వినుతింపఁజాలు నెద్ది ? తోరమై దానైకధీరమై సజ్జనా ధారమై ధారుణిఁ దనరు నెద్ది ? తండమై చండిమాఖండమై సంభృతా జాండమై దండిమై నలరు నెద్ది 1 గీ, వినుము నీకీర్తి; నీభుజాన్వితకృపాణి; నీకరము; నీరుచియ కాని నెఱయఁగాదు విధుపొదువు; గాదుపవి; గాదు వేల్పుమ్రాను; గాదు రవిబింబమోబయకాంతుసరస ! అందమై నభమున బెరయు నెద్ది అనునెడ నా వస్తువు విధుపొడుపు, కీర్తి యను రెండును గావచ్చును. అట్టిచో విధుపొడుపును గంతో క్తిచే విసర్జించి కీర్తిగానే నిబంధింపఁబడినది. మిగిలిన పాదములందును నిదేవిధముగ గ్రహింపవలెను. ఈ లక్షణలక్ష్యములు ప్రతాపరుద్రీయాను సారముగా నున్నవి. కావ్యప్రకాశ సాహిత్యదర్పణము లందు దీని లక్షణ మిట్లున్నది. వా కథితం యత్ప్రకల్ప్యతే తాదృగన్యవ్యపోహాయ పరిసంఖ్యా , తు స్మృతా. ప్రశ్నపూర్వకము గాఁ గానీ యపశ్నపూర్వకముగాఁ గానీ ప్రతిపాదితమైనది. యన్యవ్యసోహార్థము గల్పింపఁబడినచో నది పరిసంఖ్య• కిం భూషణం సుదృఢ మత్ర యశో; న రత్నం Bo CC-U Jadi Math Collection Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> kaov2rgmoaow2m2dd3talr5nl9uf4rs 104 219373 572253 2026-08-25T22:15:59Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమాశ్వాసము కిం చదు ప్రతిహతం ధివణా; న క్షేత్రం జానాతి కస్త్వ దపరస్పదసద్వివేకం. 25-3 ఈ లోకమున సుదృఢమగు భూషణమేమి? యశస్సు; అంతేకాని రత్నము గాదు; చేయఁదగినదేమి ? ఆర్యచరితమగు సుకృత...' 572253 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమాశ్వాసము కిం చదు ప్రతిహతం ధివణా; న క్షేత్రం జానాతి కస్త్వ దపరస్పదసద్వివేకం. 25-3 ఈ లోకమున సుదృఢమగు భూషణమేమి? యశస్సు; అంతేకాని రత్నము గాదు; చేయఁదగినదేమి ? ఆర్యచరితమగు సుకృతము; దోషముగాదు; అప్రతిహత మగు చదువేమి ? బుద్ధి; క్షేత్రము గాదు; నీకంటె నెవఁడు సదసద్వివేకమానం దెలిసినవాఁడు గలఁడు ? ఇట “ కిం భూషణం సుదృఢ మత్ర ? ' అనునది ప్రశ్న• సమాధానముగాఁ బ్రతిపాదితమైనది "యశః వ రత్నం" అనునది. ఇది యన్యవ్యపోహార్థము అనఁగా స్వసదృశ వ స్తువ్యావృత్తియందుఁ బర్యవసించును. (క్రీర్తియే భూషణముగాని రత్నము గాదు అను నర్థమునఁ బర్యవసించును.) ఇది ప్రశ్నపూర్వక ము• పై నరసభూపాలీయ లక్షణమునకును దీనికిని సేక వాక్యత యెట్లని ప్రశ్న వచ్చుచున్నది. నరసభూపాలీయ లక్షణమగు " ఒక వస్తు వసేకస్థలములం దేశకాల మున సంభవించుచుండఁగా సేకస్థలమునందే నియమించుట” అను లక్షణ మీటఁ గూడఁ బట్టును. ఎట్లన “కిం భూషణం” ఇత్యాది స్థలమున భూషణత్వము కీర్తి, రత్నములందుఁ బ్రసక్తించుచుండఁ గా రత్నము భూషణము గాదని కంఠోక్తిచే వర్ణించి కీర్తియే భూషణమని నియమింపఁబడినది. ఇదేవిధమున మిగిలినయెడలను గ్రహింప పలెను. లక్షణములందుఁ గధనభేద మున్నను సమానార్థకములే. లక్షణద్వయము నందును వెన్యవ్యపోహము ప్రధానము, ఈ పరిసంఖ్యాలం కారము చతుర్విధము. ఇది ప్రశ్నపూర్వకము. ఇందుఁ బ్రశ్నమును, శాబ్దమమగు పరివర్జనమాను గలదు. కి మాసేవ్యం పుంసాం? సవిధమనపద్యం ద్యుసఃతః కి మేకాంతే ధ్యేయం? చరణయుగళం కాస్తుభ దృకః కి మారాధ్యం పుణ్యం ? కి మభిలషణీయం చ కరుణా యదాసక్త్యా చేతో నిరవధి విమాక్త్యా ప్రభవతి. పురుషులకు సేవింపఁదగిన (వసింపఁదగిన) స్థల మేది ? పవిత్రమగు గంగా తీరము. ఏకాంతమున ధ్యానము చేయఁదగినదేది? శ్రీహరియొక్క చరణయుగళము • ఆరాధింపఁదగినది (గడింపఁదగినది) ఏది? పుణ్యము. అభిలషింపఁదగినదేది ? కరుణ. తదాసక్తిచే హృదయము పునరావృత్తిరహితమైన ముక్తినిఁ బొందఁజాలును, ఇందుఁ బ్రశ్నమే కాని “యలో న రత్నం" అన్నట్లు శాబ్దమగు వర్ణనము లేదు. అర్థమగు వర్ణనము అgamwadi Math Collection. Digitized by Gangotri<noinclude><references/></noinclude> qe1ryasyr1o0ozirbtuq4t7050ms3a1 104 219374 572254 2026-08-25T22:16:09Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము భక్తిర్భవేన విధవే | వ్యసనం శాస్త్రే న యువతికామాస్త్రే చింతా యళన్ స పపుషి | ప్రాయః పరిదృశ్యతే మహతాం. భవునియందే భక్తి; విభవమునఁ గాదు; శాస్త్రముపందే వ్యస...' 572254 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము భక్తిర్భవేన విధవే | వ్యసనం శాస్త్రే న యువతికామాస్త్రే చింతా యళన్ స పపుషి | ప్రాయః పరిదృశ్యతే మహతాం. భవునియందే భక్తి; విభవమునఁ గాదు; శాస్త్రముపందే వ్యసనము. యువతీ రూపమగు కామాస్త్రమునఁ గాదు (కామాస్త్రరూపమగు యువతి యనియు వర్థమును చెప్పుకొనవచ్చును.) యశస్పంపాదనమునందే చింత; శరీర పోషణమునఁ గాదు.. మహాత్ములకుఁ దఱరుగా నివ్విధమునఁ గనఁబడును. ఇటఁ బ్రశ్నము లేని శాబ్దమగు వర్ణనము గలదు. కాటిల్యం కద నిచయే, కరచరణాదరద శేషు రాగస్తే కాఠిన్యం కుచయుగళే, తరళత్వం నయనయో ర్వసతి. నీ కచబృందమునఁ గౌటిల్యమును, గర, చరణాధరములందు రాగమును . కుచయుగమునఁ గాఠిన్యమును, వయనములందుఁ దరళత్వమును వసించుచున్నవి. ఇటఁ బ్రశ్నము లేని యర్థ పరివర్జనము గలదు. కం. ఎత్తఱిను స్నేయం బే ౫౨. ఉత్తరము నుత్తరమునఁ బ్రశ్న, మరియు, నుత్తరము వెసన్ మొ త్తిమయిపొల్చునెత్తటి నత్తటి నుత్తరము నెగడు; నదియెట్లన్నన్ ప్రతివచనమాత్రముచే వెచ్చటఁ బ్రశ్నరూప మూహింపఁబడుమో యది యొక యుత్తరాలం కార భేదము. ఈ ప్రశ్నోత్తరములు మొత్తమైయున్నచో ననఁగా మోలారూపముగా నున్నచో నిది మరొక యు త్తరాలం కార భేదము. ఈ రెండవ భేదమునకుఁ బ్రకాశకారుఁ డీ క్రింది విధమున లక్షణముఁ జెప్పెను.. “ఆసకృద్యదసంభావ్య ముత్తరం స్యాత్తదుత్తరం, పెక్కుసారులు ప్రశ్నలును లోకోత్తరముగా వనఁగా సామాన్యు లూహింప - రావివిధమునఁ బ్రతివచనములును వర్ణింపఁబడినచో నదియు నుత్తరాలంకార భేదము, ఈ ప్రశ్నోత్తరములొక్కమారు వర్ణించినచో విచ్ఛిత్తివిశేషములేమి మాలారూపము- ఐనే యుండవలెను. 0 సీ, అలరారు పూఁదీవయని తలంచితిఁగాని Jar<noinclude><references/></noinclude> c2pmtmx3ge8fs5egwb8639ga6gfvvaw 104 219375 572255 2026-08-25T22:16:18Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమాశ్వాసమ నాలోలపల్లవంబని భ్రమించితిఁగాని చెలువ! నీ చేసన్న సేయు టెఱుఁగ అలిబాలి కాజాలమనుచుఁ జూచితిఁగాని స! నీ కరముల్ సెదరు బెఱుఁగ నలకోకిలాలాపమనుచు నుండితిఁగాని పడఁతి! న...' 572255 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమాశ్వాసమ నాలోలపల్లవంబని భ్రమించితిఁగాని చెలువ! నీ చేసన్న సేయు టెఱుఁగ అలిబాలి కాజాలమనుచుఁ జూచితిఁగాని స! నీ కరముల్ సెదరు బెఱుఁగ నలకోకిలాలాపమనుచు నుండితిఁగాని పడఁతి! నీ వెలుఁగెత్తి పలుకు పెఱుఁగు గీ. అలుకఁ బాలింపుమనుచు నియహితనృపతి తావకోద్భటధాటికిఁ దల్లడిల్లి యడవులకు నేఁగి కులకాంత నాదరించు సరసుతాటోప! యోబయనరనభూప! పతియొక్క యీ ప్రతివచనములచేత భార్యనేసిన “ఆగపడుచున్నను నన్నుఁ జూడ వేమి ? చేసన్న ఁ జేయుచున్నను రావేమి ? ఎలుగెత్తి పిలిచినను బలుకవేమి ? అను ప్రశ్న లూహింపఁబడుచున్నవి. అట్టి ప్రశ్నలే లేకున్నచో నిట్టి సమాధానములే పొసఁగవు. అసంగతములే యగును. ఇందలి మూఁడవపాదముననున్న “ఆలిబాలికా” ఇత్యాదికము బ్రతివచనరూపముగా లేదు. కావున నిటఁ బ్రశ్న మున్నేయము గాదు. లేక యతి కష్టముగాఁ బ్రశ్న నూహింపవచ్చును. ఎట్లవ, “నా చికురములు పెదరు టెఱుఁగవా ?" అని. తత్సమాధానము 'ఆలిబాలికా' ఇత్యాదికము అని. ఉ, ఎవ్వఁడు దేవతాగురుఁ? డహీనశయానుఁ; డవశ్రవిక్రముం డెవ్వఁh.? రామభద్రుఁడు; మహీవల యైకధు రాధురంధరుం డెవ్వఁడు! భోగిభ ర; జగ దేశ విజృంభిత దానదీక్షితుం డెవ్వఁడు? పోచిరాజవర సేంద్రుఁడె వార్థిపరీత మేదిని. OFL ఇచటఁ బ్రశ్నములును సమాధానములు మాలారూపమునఁ గిలవు. సమాధాన ములు లో కాతి కాంత గోచరమగు వసంభావ్యరూపమున నిబంధింపఁబడినవి. ప్రథమ భేదమనఁ బ్రశ్నము వ్యంగ్యరూపము. సమాధానము వాచ్యము. ఈ ప్రభేదమునఁ బ్రశ్నోత్తరములు రెండును వాచ్యరూపమననే యున్నవి. ప్రథమభేదమాన వ్యంగ్యము వాచ్యసిద్ధి కంగము గాని భూ వ్యంగ్య నేది అగు by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> 2ub9w43nc18t4omyoj5g40onqgy2kre 104 219376 572256 2026-08-25T22:16:28Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము 13. వికల్పము కం. సమబలయుతవస్తువులకు సమితవికల్పంబొనర్ప ననమాలంకా రమతజ్ఞుల మతమున నది యమకు వికల్పంబనంగ నదియెట్లన్నన్ OF3 తుల్యబలము గల రెండు వస్తువులకు వికల...' 572256 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము 13. వికల్పము కం. సమబలయుతవస్తువులకు సమితవికల్పంబొనర్ప ననమాలంకా రమతజ్ఞుల మతమున నది యమకు వికల్పంబనంగ నదియెట్లన్నన్ OF3 తుల్యబలము గల రెండు వస్తువులకు వికల్పము వర్ణింపఁబడినచో వికల్పా లంకారము. అలంకారమన విచ్ఛిత్తివిశేష మండవలెనుగదా! ఇట విచ్ఛిత్తియేమి ? అన్నచో నా రెండు వస్తువులకును నౌపమ్యమూలక మగు విచ్ఛిత్తి యుండవలయును. నీ, ఆలము కాంచనమయస్థలనివాసముమేలొ ? కాంచనస్థల వాస పుండరీకంబుల దండనుందుట మేలొ ? మేలొ ? పుండరీకంబుల దండ మేలొ ? మహనీయ వాహినీ మధ్యసంస్థితి మేలొ ? వాహినీశ్వరమధ్య వసతి మేలొ ? మహిషీసహావాస విహరణంబులు మేలొ ? మహిషీ సహావాస మహిమమేలొ? గీ. శైలకటకాశ్రయంబులు మేలొ ! యతని యంఘికటకాశ్రయము మేలొ ? యధిపులార ! అనుచు నీశాత్రవుల మంత్రులనునయింతు రరిజయాటోప ! తొరగంటినరసభూప! = Lc కాంచనము = బంగారము; సంపెంగ చెట్టు. పుండరీకము = తామర; పులిం = నే నది. మహిషి = రాణి; గేదెం ఇట వికల్పము స్పష్టముగా గోచరించుచున్నది. శబ్దపాధర్మ్యము మూలక మగు నౌపమ్యముచేఁ జారుత్వము భావించుచున్నది. గర, సముచ్చయము కం, మిగులగుణక్రియ లెయ్యడ యుగపతా సంబులుగు సముచ్చయము కృతి Gangotri<noinclude><references/></noinclude> 1zi8ncybq6n9z7w8ffvjm4j8mo42tst 104 219377 572257 2026-08-25T22:16:37Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమాశ్వాసము బొగడఁదగుం ద్వివిధంబై యగణితక వివినుతమగుచు నదియెట్లన్నన్ OFF గుణములును, గియలును యుగపత్రాప్తములంగ వెచ్చట వర్ణింపఁబడుతో యది సముచ్చయము, కం. సరసింహ శౌర్యశోభా స్ఫు...' 572257 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమాశ్వాసము బొగడఁదగుం ద్వివిధంబై యగణితక వివినుతమగుచు నదియెట్లన్నన్ OFF గుణములును, గియలును యుగపత్రాప్తములంగ వెచ్చట వర్ణింపఁబడుతో యది సముచ్చయము, కం. సరసింహ శౌర్యశోభా స్ఫురణంబున జగములెల్ల శోణము లెయ్యెన్ బర రాజవదన వితతులు హరినీలనిభంబులయ్యె నదియెట్లన్నన్ . 900 ఇట గుణములగు శోణత్వ, నీలత్వములకు యాగ పద్యము చెప్పఁబడినది. చ, అలకలుముట్టిముట్టి, జఘనాంబర పంక్తికిఁగిట్టి కిట్టి, గు బ్బలు రతిఁబట్టిపట్టి, కరపల్లవముల్ నులిపెట్టి పెట్టియుం జెలువగుతారహారములు చిక్కులు వెట్టు నృసింహ ! నీద్విష ల్లలన వనాలి కేఁగ విటలక్షణలక్ష్యములై మహీజముల్ . ఇట మాట్టుట, కిట్టుట, పట్టుట, నులిపెట్టుట, చిక్కులు పెట్టుట, మొదలగు క్రియలకు యాగ పద్యము చెప్పఁబడినది. 900 గుణ క్రియలు రెంటికినిఁగూడ యాగ పద్యమున్నను సముచ్చయమే. ఎట్లవ, కలుషం చ తవాహి తేవ్వక స్మా త్సితపంకేరుహసోదరశ్రీ చక్షుః పతితం చ మహీపతీంద్ర! తేషాం వపుషి ప్రస్ఫుట మాపదాం కటాయైః. ఓ రాజా! తెల్ల తామర వలె నున్న నీ నేత్రము శత్రువులయం దాకస్మికముగాఁ గలుషమైనది. వారి శరీరములపై చాపడ్రూపలకు వాయికల కటాక్షములు పడినవి. ఇటఁ గాలుష్య రూపగుణము, పతనరూపక్రియ, ఆరు రెంటియొక్క సముచ్చయము. కం. పాయక "ఖలేకపోత న్యాయము”న ననేక కారణము బేయెడ సాధింపఁగ నుత లొక కార్యం మై యపరసముచ్చయాఖ్యమగు నెట్లన్నన్ . 605 ఖలే కపోత న్యాయాను పొరముగా నహమహమికతో నొక కార్యమును సాధింపఁ బ్రెక్కురణను కూడినచో స మాన్చయ ఝ ఆఇడియు నొక భేదమా.<noinclude><references/></noinclude> lah7chcc264zhu5jy29nebhx1icagul 104 219378 572258 2026-08-25T22:16:54Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '07. కావ్యాలంకార సంగ్రహము కం. శూరతయును, ధీరతయు, ను దారతయు, గభీరతయును, ధార్మికతయు, నీ కారణజన్మస్ఫురదవ తారము సూచించె నోబధరణిపునరసా ! 903 కారణజన్మ స్ఫురదవతారము కార్యము. దీనికి ఖలే క...' 572258 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>07. కావ్యాలంకార సంగ్రహము కం. శూరతయును, ధీరతయు, ను దారతయు, గభీరతయును, ధార్మికతయు, నీ కారణజన్మస్ఫురదవ తారము సూచించె నోబధరణిపునరసా ! 903 కారణజన్మ స్ఫురదవతారము కార్యము. దీనికి ఖలే కపోత న్యాయమున (కళ్లమునుండి కపోతములన్నియు సేకకాలమున నెగిరిన విధమున - పంచతంత్రము లోని కథ నేను సంధించుకొనునది.) శూరతా, ధీరతా, ఉదారతా, గభీరతలు, అను పెక్కు పెక్కు కారణములు వర్ణింపఁబడినవి. ౫౫. సమాధి శం. కారణమొక్కటి కార్యము ధారుణి సాధింపఁ గాక తాళన యమునన్ గారణము వేటొకటిరా నారూఢి సమాధియయ్యె నదియెట్లన్నన్ . ఒక కార్యమును సాధించుట కొక కారణము ప్రవృత్తమయియుండఁగా గాకతాళీయ న్యాయామపారముగా మరొక కారణము వచ్చి యా కార్యమును సౌకరముగాఁ జేసినట్లు వర్ణించినచో సమాధి. చ. అని మొన శ్రీనృసింహవసుధాధిపు తీవ్రచమూసమూహముం గనుఁగొని యద్భుతంబొదవ ఖాను వజీరులు వేళ్ళు నోళ్ళకుం జొనుపఁగఁగాక తాళనయశోభఁ దదీయముఖాంగుళీని వే శనములు ప్రాణరక్షణ విచార ధురీణములయ్యె వారికిన్, అ నరసభూపాలుని సైన్యములను జూచి ఖానుపజీరు లక్కజవడి తమ వేళ్ళు నోటిలోఁ బెట్టుకొనఁగాఁ గాక తాళీయముగా నా వ్రేళ్ళు ప్రాణ రక్షణమున యాచించు వ్యాపారమున ధురీణములు (వ్యాపృతములు అయ్యెను.) ఆశ్చర్యముతో నోటిలోఁ బెట్టుకొన్న వేళ్లు రక్షణకార్యోపయుక్తములయినవి, ఈ లక్ష్యమున లక్షణము పట్టదు. ఏలన, సేకార్యముమ సాధించుటకుఁ గారణము ప్రకృతమైనది? ఆశ్చర్య మను కారణముచే 'మోటిలో వేళ్ళు పెట్టుకొనుట' అను కార్యము సిద్ధించినది. అసలు కార్యము సిద్ధింపఁగూడదు. కార్యము సిద్ధించినచోఁ రణాంతరమునది యెట్లు,<noinclude><references/></noinclude> 3iv1phgnsfku7ncj8hx6dn6zsaub9xc 104 219379 572259 2026-08-25T22:17:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '-87 పందమాశ్వాసమా ఎ. సుకరమైనది? ఏమియు లేదుగ! కాన నీ లక్ష్యము సరియైనది కాదు. ఈ క్రింది యుదాహరణమును గనుఁడు, కం, పొలయలుకను దొలఁగింపఁగఁ జెలియడుగులయందు వ్రాలఁ జేరెడు నాకుం గలిగింపఁ...' 572259 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>-87 పందమాశ్వాసమా ఎ. సుకరమైనది? ఏమియు లేదుగ! కాన నీ లక్ష్యము సరియైనది కాదు. ఈ క్రింది యుదాహరణమును గనుఁడు, కం, పొలయలుకను దొలఁగింపఁగఁ జెలియడుగులయందు వ్రాలఁ జేరెడు నాకుం గలిగింపఁగ నుపకారము బలముగఁ గ్రోమ్మొగి అదృష్టవశమున న్వతి మెక్ . ప్రణయకోపశాంతి కార్యము. “చెలియడుగులయందు వ్రాలుట' అను కార ణముచే నది సాధ్యము. కాకతాళీయముగాఁ గ్రోమ్మొగి లంఱముట యను కార ణాంతరముచే నా కార్యము సుకరమైనది. అనఁగా నా కార్యముతోఁ బనిలేకయే పోయినది. ప్రణయకోపము చరణపాత మక్కఱలేకయే శాంతిల్లినది. కం. క్షితిలోన సతీత, మనా ౫౬. భావికము గతమును, బ్రత్యక్షమువలెఁ గనుపట్టుట న ద్భుత నిరుపమార్థకధనం బతిశయముగ భావి కాఖ్యనుగు నెట్లన్నన్ 705 అద్భుతమగు వర్ణనా చాతుర్యముచే నతీతా నాగత వృత్తాంతములు ప్రత్యక్షాయ మాణములుగా వర్ణింపఁబడినచో భావికాలంకారము. భూతభవిష్యద్వృత్తాంత మా లను బ్రత్యక్షముగా భావించుచున్నట్లు వర్ణించుట దోషముగాదా ? అన్న చోఁ గాదు. ఆత్యద్భుత వర్ణనముచే సహృదయుల హృదయమాన భావన యుదయించును. ఆ భావనిచే సహృదయ హృదయమునం దా విషయము నిలిచి ప్రత్యక్షమువలె భాసిల్లును. ఎట్లనఁ, బాంథుఁడు తన ప్రియురాలినిఁ బడింబదిగా ధ్యానించుచు నది ప్రత్యక్షమునందున్నట్లుగా భావించుచున్నాఁడు గదా! ఆష్లే యిచ్చటఁ గూడ గ్రహింపవలెను. మ. వరవల్గావిభవంబు దుష్టభుజగ వ్రాతంబుగా, సింగిణుల్ గురు పక్షద్వితీయంబుగాఁగ వరసక్షోణీశ్వ రారూఢ మా తురగో తంసము, నింది రాహృదయనాధుం దాల్చు ప్రత్యక్ష ధుర పక్షీంద్రునిలీలఁజూచు సహితస్తోమంబు భీమంబుగన్. అం౭ బం కళ్లెమును, ధనుస్సులను ధరించిన, నరసభూపాలుఁ దధిష్ఠించిన, గుఱ్ఱమును నోట సర్పములును, నిఱువంకలను రెక్కలను దాల్చిన, శ్రీ మహావిష్ణువును వహించిన, గరుత్మంతుని రాక (బ్రత్యక్షము రా త్రువులు మాత్రం రు rzed by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> f3q0e0vdzp2rkwafct47jg7fuaxll6b 104 219380 572260 2026-08-25T22:17:20Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '250 కావ్యాలంకార సంగ్రహము ఇట శ్రీ మహావిష్ణువును ధరించిన గరుత్మంతుఁడు ప్రత్యక్షముగాఁ జూడఁబడు చున్నట్లు వర్ణింపఁబడుటచే భావికము. ఇది భూతభావికము . పద్యమునఁ 'బ్రత్యక్షబంధుర పక...' 572260 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>250 కావ్యాలంకార సంగ్రహము ఇట శ్రీ మహావిష్ణువును ధరించిన గరుత్మంతుఁడు ప్రత్యక్షముగాఁ జూడఁబడు చున్నట్లు వర్ణింపఁబడుటచే భావికము. ఇది భూతభావికము . పద్యమునఁ 'బ్రత్యక్షబంధుర పక్షీంద్రుని' అను రోఁ బ్రత్యక్ష పదము సమాస గ్రస్తమై గుణీభూతమై 'చూడు' అను క్రియాపదముతో సన్వయింపుకున్నది. అది క్రియలోని కన్వయించినఁ గాని ప్రత్యేక్షముగా దర్శించుచున్నట్లు వర్ణింపఁబడదు. 3. తొలి వజ్రాయుధముం ధరించి, పురుహూరుం డద్రులంబట్టి పె క్కలు ఛేదించిన ఘట్టముల్, గిగుల సంఘంబుక్ ఘరట్టాభిమై జలధిందుర్మిన మందరాద్రి కథలుగా సాక్షాత్తు గాఁజూపె ను జ్జ్వలతేజోనిధి పెక్కు రంగముల నా సంగ్రామమధ్యంబున. ఇట 'సాక్షాత్తుగా ఁ జూపె' అని సాక్షాత్పదము క్రియాపదముతోడనే యన్వ యించుచున్నది. పై పద్యమున నివ్విధముగా లేదు. " భావిభూషణసంభారాం సాక్షాక్కు ర్వే తవాకృతిం ముందు (భావి) భూషణసంభారమును దాల్చు నీ యా కారమును సాక్షాత్క రించుకొనుచున్నాను. ఇది భావి భావికము. ౫౭. ప్రత్యనీకము కం. పగవాఁడు సమర్థుఁడుగా మగటిమి వెస నతనిమీఁద మార్కొన కిల నా పగవానిహితుల నొంచుట యగుఁ గృతులం బ్రత్యనీక మది యెట్లన్నన్ ం హ బలవంతుఁడగు శత్రువును మార్కొనలేక యా శత్రువుయొక్క మిత్రుని బాధించునట్లు వర్ణించినచోఁ బ్రత్యనీ కాలంకారము • కం, నీ దురవగాహ శౌర్యము భేదింపఁగ లేక విమత పృథివీశుఁడనిన్ భేదించు నృసింహ! భవ స్మేదురభయదప్రతాపమిత్రునిమిత్రు, 9OF శత్రురాజు నీ శౌర్యమును భేదింపలేక నీ కార్యమునకు మిత్రుఁడగు మిత్రుని సూర్యుని ఛేదించుచున్నాఁడు. (యుద్ధమాన మృతులయినవారు దూర్యమండలమును.. భేదించుకొని పోవుదురని ప్రతి at) Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> 4dqp0bo8t0g0gu1zexfk82t6lk253h3 104 219381 572261 2026-08-25T22:17:29Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమాశ్వాసము శి౮, వ్యాఘాతము కం. ఒకఁడొకటిచేత నొకపని సకలంకతఁ జేయ దాని నా హేతువు చే నొకఁడు మఱివేణె చేయఁగఁ బ్రకటవ్యాఘాత మెన్నఁబడు నెట్లన్నన్ FO 900 ఒకఁ డొక సాధనముచే నొక కార్యమును...' 572261 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమాశ్వాసము శి౮, వ్యాఘాతము కం. ఒకఁడొకటిచేత నొకపని సకలంకతఁ జేయ దాని నా హేతువు చే నొకఁడు మఱివేణె చేయఁగఁ బ్రకటవ్యాఘాత మెన్నఁబడు నెట్లన్నన్ FO 900 ఒకఁ డొక సాధనముచే నొక కార్యమును సాధింపఁగా మరొకఁ డా సాధ సముచేతనే దానికి విరుద్ధమగు కార్యమును సాధించినట్లు వర్ణించినచో వ్యాఘాతము. కం. రాజీవ బాంధవుఁడు నిజ తేజమున నొనర్చుఁ ద్రిజగతీతాపము; న వ్యాజని రాజిత తేజో రాజిన్ హరియింతు వోబరాజునృసింహా | సూర్యుఁడు దన తేజమాచే ముల్లోకములకును దాపమును గూర్చుచున్నాఁడు. - నీ వా తేజము చేతనే ముల్లోకములతాపమును హరించుచున్నావు.. సూర్యుఁ డే సాధనముచే నొక కార్యమును సాధించుచున్నాఁడో వరస భూపాలుఁ డా పౌధనముతోడనే తద్విరుద్ధ కార్యమును జేయుచున్నట్లు వర్ణింపఁ బడినది. ఈ క్రింది పద్యముగూడ నుదాహరణీయము. ఆ.వె. కంటఁ గాఁగినట్టి కుంటవిల్కా నినిఁ గంట బ్రదుకఁ జేయఁగలు గుదంట లా • త్రినేత్రు గెలుచు నాటోపము వహించు వామనేత్రలకు నివాళులిత్తు. ఏ క్షేత్రములతో మన్మథుఁడు గాల్పఁబడెమో యా నేత్రములతోడనే యువ తులు వానిని బ్రదికింతురు. కం. ఏకా ధేయంబర *F, పర్యాయము నేకాధారంబులందు నిరవై క్రమముం జేకొనఁ బర్యాయంబు మ హాకవిసంస్తుత్యము య్యె నది యెట్లన్నన్igitized by eGangotr<noinclude><references/></noinclude> 49akodo6amm8qxa3kuzg317qp9sskf6 104 219382 572262 2026-08-25T22:19:21Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము ఏకవస్తు పనేకాధారములందుఁ గ్రమముగా లేక కాలభేదమున నున్నట్లు- వర్ణింపఁబడినచోఁ బర్యాయాలంకారము . నీ, కందర్ప హరునందుఁ గనువిప్పఁగా నేర్చి శరవణోద్భవునందు శ...' 572262 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము ఏకవస్తు పనేకాధారములందుఁ గ్రమముగా లేక కాలభేదమున నున్నట్లు- వర్ణింపఁబడినచోఁ బర్యాయాలంకారము . నీ, కందర్ప హరునందుఁ గనువిప్పఁగా నేర్చి శరవణోద్భవునందు శక్తి యెఱిఁగి రామునం దచలాంబరము గట్టఁగా నేర్చి జలధిలంఘనునందుఁ జంగ మెఱిఁగి ఘటజునం దుభయపక్షములఁ బొర్లఁగ నేర్చి వెస ద్రౌణియెడఁ బాలు వేఁడ నెఱిఁగి మొగి వృకోదరునందు ముష్టిపూనఁగ నేర్చి విజయుని యెడఁ గర్ణ వేధ యెఱిఁగి గీ, యనుదినంబును నభివృద్ధిఁదనరు శౌర్య శిశువు భవదీయ దోః స్తంభజృంభ నూణ ఖురళిఁ గౌషేయచాలన స్ఫురణమెఱిఁగె వైరిగజసింహ ! యోబయనారసింహ ! ఒకే శౌర్యశిశువు అను వస్తువు (ఆధేయము) క్రమముగా నషేకములగు నాధా ముందున్నట్లు వర్ణింపఁబడినది. ఈ క్రింది పద్యమును నుదాహరణీయమే. కం. కనఁబడుచువచ్చె రాగము మును నీ కెమ్మోనియందె ముఖ్యంబుగఁ గ్రో నఁబోఁడి! యిప్పు డయ్యది. కనఁబడు నీ హృదయమునను గాఢతరంబై. రాగ మను వస్తువు మొదటఁ గేమ్మోనియందును బిమ్మట హృదయమునను గాల భేదమునఁ Xzఁబడినట్లు వర్ణింపఁబడినది. ఇట రాగళబ్దము క్లిష్టము.. ఈ రెండు లక్ష్యములలో నొకే వస్తువు పెక్కాధారములలో నున్నట్లు వర్ణింపఁబడినది. దీనికి విపరీతముగా ననేక వస్తువులు కాలభేదమున నోకియాధార మున నున్నట్లు వర్ణింపఁబడినను బర్యాయమే. ఎట్లన, మధురిమరుచిరం వచః ఖలానా మమృతమహో ప్రథమం పృథు వ్యసక్తి అథ కథ మోహహేతు మంతర్గత మిన హాలహలం తదేవ. ఖలవచనము మొదట నమృతముగా నుండును. అదియే మోహహేతువై హాలాహల విషమగునుంgamwadi Math Collection Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> trm43p1cefrrqe34apvqg3zyirf90pt 104 219383 572263 2026-08-25T22:19:32Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమాశ్వాసము ఇట నొక ఖల పచనము నెందే యమృత విషము అన్నట్లు (కాల భేదమున) వర్ణింపఁబడినది . అనఁగా నొక యాధారమున ననేక వస్తువులు వర్ణింపఁబడినవి. LO. సూక్ష్మము కం, ఈక్షితిఁ దలపోయ ససం లక్...' 572263 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమాశ్వాసము ఇట నొక ఖల పచనము నెందే యమృత విషము అన్నట్లు (కాల భేదమున) వర్ణింపఁబడినది . అనఁగా నొక యాధారమున ననేక వస్తువులు వర్ణింపఁబడినవి. LO. సూక్ష్మము కం, ఈక్షితిఁ దలపోయ ససం లక్ష్మి తనూట్మెర్థకాశల ప్రకటన వై చక్షణ్యము సూక్ష్మంబగు నక్ష్మీణకవి ప్రశస్త మది యెట్లన్నన్ సామాన్యులకుఁ దెలియఁబడనిదియు, విదగ్ధులకు మాత్రము దెలియఁదగినదియు నగు సూక్షార్థమను, ఆకారముచేఁ గానీ యింగితముచేఁ గానీ ప్రకాశింపఁజేయు చున్నట్లు వర్ణించుట సూక్ష్యా లంకారము. ఉ, ప్రాణమువంటి నాకు నిజభావముఁ దాఁపఁగఁజెల్లునమ్మ ! నీ ప్రాణవిభుం బ్రభూతగుణబంధురుఁ దెల్పగదమ్మ ! యంచు వి న్నాణముగా సఖీజనులు నల్లడలం గదియంగ సైకత శ్రోణి యురంబుమీఁద సఖసూచిక సెర్చె నృసింహభూవరా ! ఉరంబుమీఁద నఖసూచికను జేర్చెను' అను వ్యాపారముచే 'నృసింహుఁడు? అను సర్థము వ్యక్తము సేయఁబడుచున్నది. తన యురమానఁ గుచకుంభము అన్న వి. అవి కుంభికుంభములవలె నున్నవి. కుంభికుంభములను గోర్భతోఁ జీల్చునది సింహముగదా! ఈ క్రిందిదియు సుదాహార్యము. కం. ఒక జాణకల్తీ సంకే ఠకాల మెఱుఁగందలందు తన మిండనికిన్ సక్కుకడఁ గనులనవ్వులఁ బ్రకటించెను; గరవిలాస పద్మము మూసెస్, నవ్వులచే వెన్నెలయుఁ బద్మ నిమీలనముచే సంధ్యాకాలమనియు వ్యక్తము 'నేయఁబడినవి. శీతాన్ని కబళంబు లొకఁడు సూపఁ బవలో ? రాత్రియు కెడఁ గూడ వవసరమని దాని కుత్తర మొక అశాతన్వి యిచ్చె Donnawada సంధ్యాగము మా నిzed by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> gc3lrdceeccvvhbxdn93tuvkbjei8ck 104 219384 572264 2026-08-25T22:19:42Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము నైషధము నందలి బువ్వపుబంతి వడ్డించు ఘట్టమునందలి దీ పద్యము॥ ఇదియు సుదాహరణీయమే. ౬౧, ఉదా త్తము కం, విశ్వోన్నతమై చెలఁ గడు నైశ్వర్యము గలుగు వస్తు వభినుతిసే...' 572264 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము నైషధము నందలి బువ్వపుబంతి వడ్డించు ఘట్టమునందలి దీ పద్యము॥ ఇదియు సుదాహరణీయమే. ౬౧, ఉదా త్తము కం, విశ్వోన్నతమై చెలఁ గడు నైశ్వర్యము గలుగు వస్తు వభినుతిసేయన్ శాశ్వతమగుచు నుదాత్తము విశ్వంభరలోనఁ బొల్చు విను మెట్లన్నన్ అత్యంత సమృద్ధమగు వస్తువర్ణన ముదాత్తము. Ok మ. నృపులర్పించినఁ, జేడెలూడ్చి వెలిక్కి నేర్ఫొప్పఁగాఁ గుప్పగా నెపుడు జల్లిన మ్రుగ్గుము త్తెములు, ధాతీశాంగదస్వర్ణ చూ ర్ణపుఁబ్రోవుల్, దగు నీ గృహాంగణములం, దారాద్రి ధాత్రీవరా ధిపముల్ స్వవ్యయభీతి నిర్ధాలు చురీతి శ్రీ నృసింహాధిపా! సామంతరాజు లర్పింపఁగా, దాసీజనము లూడ్చి బయటఁ గుప్పచేసిన ముత్తె ముల రాసులును, సామంతరాజు అహమహమికతో రాచుకొనుచు నిన్ను సేవింప వచ్చినపుడు రాలిన బంగారు చూర్ణము యొక్క ప్రోవులును, నీ గృహాంగణమునఁ గైలాస మేరుపర్వతములు దమ్ము వ్యయముసేయుదువో యను భీతితో నిన్నుఁ గొలువవచ్చినవిధమున నలరారుచున్నవి. ఇట నుత్ప్రేక్షయుఁ గలదు. కానీ యుదాత్తమే ప్రధానము. ౬౨. పరివృత్తి కం. సమమిచ్చి సమముఁగొన న ల్పమునిచ్చి యనల్పముఁగొన, భావింప నన ల్సమునిచ్చి యల్పముంగొన నమరుం బరివృత్తి త్రివిధమై యెట్లన్నన్ . 6935 న్యూనాభ్యధికములకుఁ బరస్పర వినిమయము పరివృత్తి. ఇది త్రివిధము . ౧. సమపరివృత్తి (సమమునిచ్చి సమమును గొనుట.) 3 న్యూసపరివృత్తి (అధికము నిచ్చి యల్పమును గొనుట.) 3. అధికపరివృత్తి (ఆల్పము నిచ్చి యధికమును గొనుట-) CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> 15l0evqq81c7hsg9bh5d98xomzxx2qk 104 219385 572265 2026-08-25T22:19:46Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 572265 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|||31 ఉపవాసము}}</noinclude>డును. ఇటు విష్ణ్వాలయములకు వెళ్లుచుండును, అటు శివాలయములకును వెళ్లుచుండును. శ్రావణమాసమున కుటుంబములో నెవరో యొకరు ప్రదోష ముండుచునే<ref>నక్తములసి యిచటి వాడుక. - అను.</ref> యుందురు. అటులే నేనును ఈశ్రావణమున ప్రదోషవ్రతము చేయ నిచ్చగించితిని. ఈగొప్ప ప్రయోగముల యారంభము టాల్ స్టాయి-ఆశ్రమములో, సత్యాగ్రహపుఁ గయ్యము పొడిచి చెఱసాలలోఁ బడినవారి కుటుంబములతో నేనును, కేలన్ బేకుగారును అచట నుంటిమి. అచట బాలకులును, నవయువకులును గలరు. వారలకుఁ గాను బడి యొకటి పెట్టితిమి. ఈ నవయువకులలో నలుగు రైదుగురు ముసలమానులు గలరు. ఇస్లాము ధర్మపరిపాలనమున తోడుపడుచు నేను వీరి కుత్తేజనము కలిగించుచుంటిని. నమాజు వగైరాలు సరిగా చేయించుచుంటిని. ఆశ్రమమున పారసీకులును, క్రైస్తవులుఁ గూడఁ గలరు. 'ఎవరి ధర్మమును వా రనుష్ఠింపవలెను. ఇతరు లది జరుగునటులు చూడవలెను' అని యందఱకును నియమ ముండెను. కావున రోజూ జరుపుఁ డని ముసలమానులకు ఉత్తేజనము కలిగించితిని. నేను ప్రదోష ముండుచునే యుంటిని. మరియు ముసలమానులకు సాయముచేయవలసినదని హిందువులకును, పారసీకులకును, క్రైస్తవులకును సలహా యిచ్చితిని. సంయమ పాలనమునం దందఱకును సాయముచేయుట మంచి పని యని తెలిపితిని. ఆశ్రమవాసులలో పలువురు నామాట నియ్యకొనిరి. హిందువులును, పారసీకులును ముసలమానులను సంపూర్ణముగా ననుకరింపలేదు. అట్టి యావశ్యకతయు లేదు. ముసలమానులు సూర్యాస్తమయముదాఁకఁదిండికి కనిపట్టుకొని యుండవలసివచ్చెడిది. మధ్యాహ్నముననే భోజనమును<noinclude><references/> {{c|127}}</noinclude> 449kca8ht5zcpl6yq47yrc4t7qr5via 104 219386 572266 2026-08-25T22:19:51Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమాశ్వాసము కం. శ్రుతి హృదయ రత్నభూషా కృతులు కృతుల్ నీకు నొసఁగి కృతులు నృసింహ శ్రీశ్రీ నీ చేఁ గాంతురు శ్రుతిహృదయాభరణములు విశోభితలీలన్. LEX నిపుణులగు కవులు శ్రుతులకును, హృద...' 572266 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమాశ్వాసము కం. శ్రుతి హృదయ రత్నభూషా కృతులు కృతుల్ నీకు నొసఁగి కృతులు నృసింహ శ్రీశ్రీ నీ చేఁ గాంతురు శ్రుతిహృదయాభరణములు విశోభితలీలన్. LEX నిపుణులగు కవులు శ్రుతులకును, హృదయములకును రత్నభూషణముల వంటి తమ కావ్యముల నీకిచ్చి నీనుండి శ్రుతి హృదయాభరణములను గొందురు, ఇట శ్రుతి హృదయ రత్నభూషాకృతులగు కృతులిచ్చి శ్రుతిహృదయ రత్న భూషలు వారు గ్రహించుచున్నారు. కాన సమపరివృత్తి. కం, నరసింహ ! నీదు వైరులు కరిసింహలుఁలాయభల్లగవయాహిపరం పరకుఁ దమ గృహము లొసఁగుచు వరుసఁ భజింతురు తదీయవనమందిరముల్ . ఇటు 'శత్రువులు దమ గృహములను గజసింహాదుల కిచ్చి వాని గుహలను దాము గొనుచున్నారు' అనుటచే నధికము నిచ్చి యల్పమాఁ గొనుచున్నట్లు వర్ణింపఁ బడినది. కాన న్యూన పరివృత్తి, కం, నరతనువు నీ కరానికి నరి యొసఁగి నృసింహభూప ! యనుపమరంభా పరిరంభ గుంభసంభ్రమ భరితామరతా శుభ ప్రభావముఁ జెందున్. ووو శత్రువు నీకత్తి కీ మనుష్యశరీరమిచ్చి య సదృశమగు రంభాపరిరంభయుక్త మగు దేవశరీరమును బొందురున్నాఁడు. ఇట నల్పమిచ్చి యధికమాఁ గొనుచున్నట్లు వర్ణింపఁబడినది. ఇది యధిక పరివృత్తి. ౬3, కారణమాల కం. ఇల ను తరో త్తరములకుఁ బొలుపొందఁగఁ బూర్వపూర్వములు హేతువులై యలరఁగఁ గారణమాలిక యలంకరణ రాజము య్యె పరిచయ by eGangotri ووو<noinclude><references/></noinclude> gk11n0o4lslbehq20kjxo5d17j7jov0 104 219387 572267 2026-08-25T22:20:01Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము పూర్వపూర్వము లుత్తరోత్తరములకుఁ గారణము లయ్యె నేనిఁ గారణమాల మ. హరిపాదాంబుజపూజనాభిరతిచే నైశ్వర్య, మైశ్వర్య తురిచే సజ్జనరక్షణంబు, సుజనస్తోనూ వనస్ఫూర...' 572267 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము పూర్వపూర్వము లుత్తరోత్తరములకుఁ గారణము లయ్యె నేనిఁ గారణమాల మ. హరిపాదాంబుజపూజనాభిరతిచే నైశ్వర్య, మైశ్వర్య తురిచే సజ్జనరక్షణంబు, సుజనస్తోనూ వనస్ఫూర్తి చేయ జిరపుణ్యంబులుఁ, బుణ్య వాసనలచేఁ జెన్నొందు సత్కీర్తి యున్ నరసింహాధిప ! నీకె పొల్చు బుధసంతానైకచింతామణీ! ౨౨౩ హరిపాదాంబుజ...రతి యైశ్వర్యమునకుఁ గారణము; ఐశ్వర్యము సజ్జన రక్ష ణమానకుఁ గారణము. సజ్జన రక్షణము పుణ్యమునకుఁ గారణము. పుణ్యము కీర్తిle కారణము. కారణవాచకములగు పూర్వపూర్వపదములే యుత్తరోత్తరమున నుండవలెను. అట్లుగాక దరబోధకమగు పదాంతరమును బ్రయోగించినచోఁ ద ద త్త్వ ప్రతిభానము లేక వివక్షి తార్థ సిద్ధి గ గలుగదు. ఇట 'సజ్జనరక్షణంబు, సుజనస్తోమా వనస్ఫూర్తిచే' అను 'సజ్జనరక్షణ పదము విడువఁబడి ' ను జనస్తోమావన పదము' ప్రయుక్తమైనది . ఇది యుక్తము గాదు. పూర్వపూర్వము లంతరోత్తరములకుఁ గారణమగుటయేకాక యుత్తరోత్తర ములు పూర్వపూర్వములకుఁ గూడఁ గారణము లగును. ఎట్లన, భవంతి నరశాః పాపాత్ | పాపం దారిద్య్ర్య సంభవం దారిద్ర్య మప్రదానేన | తస్మాద్ధానపరో భావl నరకములు పాపమువలన వచ్చును. పాపము దారిద్య్ర్యమువలనఁ గలుగును. దారిద్య్ర్య ప్రదానముచేతఁ (దానము చేసియుండని కారణమన) గలంగును. కావున దానపరుఁడపు గము | ఇటఁ బూర్వపూర్వములగు నరకాదులకు నుత్తరోత్తరములగు పాపాదులు కారణములుగా నిరూపింపఁబడినవి. అయితే యీ యలంకారమున విచ్ఛిత్తి యేమున్నది? అని యడుగ వచ్చును. ఉత్తరోత్తర వస్తువులు కారణములగుటచే నివ్వన్నియు నుపాధేయములే యనం జ్ఞానము చమత్కార కారణమగును. ర. ఏకావళి కం, ధరఁ బూర్వపూర్వమున కు త్త రో త్తరము క్రమసమగ్రత విశ్లేషణమై -0. Janganwadi Men Collection. Digized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> 889ifgbrmze83bpdj31ihu4msf1uqv8 104 219388 572268 2026-08-25T22:20:12Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '*88 పంచమాశ్వాసమ పరిగిన నేకావళి యన నరుదగు సత్కృతులయందు నది యెట్లన్నన్ LEZ పూర్వపూర్వమున కుత్తరోత్తరమో విధిరూపమున విశేషణముగా నిబంధించి నచో నేకావళి. కం. అవనిధవాస్థానంబులు కవి...' 572268 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>*88 పంచమాశ్వాసమ పరిగిన నేకావళి యన నరుదగు సత్కృతులయందు నది యెట్లన్నన్ LEZ పూర్వపూర్వమున కుత్తరోత్తరమో విధిరూపమున విశేషణముగా నిబంధించి నచో నేకావళి. కం. అవనిధవాస్థానంబులు కవియుతములు; కవులు రచిత కావ్యులు; కావ్య వ్యవహారము మితభవ న్నవనవగుణభూషితములు నరసింహ! నృపా! విధిరూపమున నేకాక నిషేధరూపమున నిబంధించినను నేకావళియే. ఎట్లన, న తజ్జలం యన్న సుచారు పంకజం న పంకజం తత్ యదలీన షట్పదం న షట్పదో సౌ కలగుంజితో నా యో | న గుంజితం తన్న జహార యన్మనః. ఏది చక్కని తామరలు లేనిదో యది జలముగాదు. ఏది తుమ్మెదలు లేనిదో యది తామర గాదు. ఏది కలరుతముసేయదో యది తుమ్మెదగాదు. ఏది మనస్సును హరింపదో యది కలరుతము గాదు. సంస్కృత శ్లోకమునఁ బూర్వపూర్వములగు జలాదుల కుత్తరోత్తరములగు సుచారు పంకజాదులు నిషేధరూపమున నిబంధింపఁబడినవి. ౬౫, మాలాదీపక ము కం. మహిఁ బూర్వపూర్వముల చే రహిమీఱఁగను త్తరోత్తరము రమ్యగుణా వహముగ మాలాదీపక మహీసవిఖ్యాతిఁజెందు నదియెట్లన్నన్ وو పూర్వపూర్వములచే ను త్తరోత్తర ముత్కర్షమును వహించినట్లుగా నిబంధింపఁ బడినచో మాలా దీపకముం శం. గురుచాపము చే శరతతి, శరతతిచే శత్రుశిరము, శత్రుశిరము చే ధర, ధరచే నీ బాహువు పరిలబ్ధంబయ్యె నోబపార్థివునరసా | Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> bnmnwfmg6zvviksfk321rne9qaklblb 104 219389 572269 2026-08-25T22:20:22Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '645 కావ్యాలంకార సంగ్రహము చాపముచే శరతతి యుత్కర్షమును (సంధానమువలన) వహించెను. శరతతిచే శత్రుశిరస్సు (యుద్ధమున మరణించుటచే) ఉత్కృష్టత వహించెను. శత్రుశిరము చే ధర (శత్రునాశముచే) యుత...' 572269 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>645 కావ్యాలంకార సంగ్రహము చాపముచే శరతతి యుత్కర్షమును (సంధానమువలన) వహించెను. శరతతిచే శత్రుశిరస్సు (యుద్ధమున మరణించుటచే) ఉత్కృష్టత వహించెను. శత్రుశిరము చే ధర (శత్రునాశముచే) యుత్కర్షము వహించెను. ధరచే నీ బాహువు (ధరాభార మును వహించుటచే) ఉత్కర్షమును వహించెను. కం. నిరవధికముత్తరోత్తర ౬౬. సారము నిరతోత్కర్షంబుఁ దెలుప నిఖిలశృతులయం దరువై తగుసారాలం కరణము కవివినుతమగురుఁ గడు నెట్లన్నన్ ఉత్తరోత్తర వస్తూత్కర్షము వర్ణింపఁబడినచో సారము . సీ. స్థావర జంగమాధారముల్ త్రిజగంబు జగంబుల జాండములఁ జెలంగు నాయజాండములుండు హరిరోమకూపమం దా శౌరియును భోగిపై ళయించు నాభోగి జలధికోణా వాసమొందు నా కడలి కుంభజుఁ జుళుకంబుఁ జెందు నా కుంభజుఁడు నింగికేక ఖద్యోతా డానింగి కబరియై యతిశయిల్లు గీ. నీయతో లక్ష్మి కక్ష ణనీతిచతుర ! చతుర దధి మేఖలావృత జ్ఞ తిధురీణ! చటులభుజదండదండితోత్కటమదారి ! వీర పరివార! యోబభూవిభునృసింహ ! موو ఇట నుత్తరోత్తరోత్కర్షము గానరాదు. కాన నిది యుదా హర ణార్హము. గాదు. ఈ క్రింది శ్లోక ముదాహార్యము. "రాజ్యే సారం పసుధా; వసుధాయాం పురం; ఫురే సౌధం; సార్టే కల్పం, తగ్గే వంగ గా వంగ, సర్వస్వం angotri<noinclude><references/></noinclude> mhay9z0kymniaen5j5ibjgtw5ezctz4 104 219390 572270 2026-08-25T22:20:35Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమాశ్వాసము EFF రాజ్యమునందు వసుధ పారభూతము, వసుధయందుఁ బురము పారము ; పురమున సౌధము పారము, సాధమున శయ్య పారము; శయ్యయందు నరంగ సర్వస్వ మగు చక్కని జవరాలు సారము. ఇట నుత్తరోత్తరనాగు ను...' 572270 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమాశ్వాసము EFF రాజ్యమునందు వసుధ పారభూతము, వసుధయందుఁ బురము పారము ; పురమున సౌధము పారము, సాధమున శయ్య పారము; శయ్యయందు నరంగ సర్వస్వ మగు చక్కని జవరాలు సారము. ఇట నుత్తరోత్తరనాగు నుత్కర్షము నిబద్ధమైయున్నది. ఇది గ్లామ్యగుణోత్క ర్షము గలది. తృణాల్లముతీరస్తూల స్తూలా దపి చ యాచకః వాయునా కిం న నీతో సౌ మామయం ప్రార్థయే దితి. గడ్డిపఱకకన్న దూది తేలికయైనది. దూదికన్న యాచకుఁడు తేలిక. అయితే వీనిని వాయు వేల చెదరఁగొట్టడు ? అన్న చో వీఁడు నన్నేమి యాచించునో యని వాయుదేవుఁడు వాని చెంతకురాఁడు. ఇది యమ్య గుణోత్కర్షము గలది. దీని నాంగ్లమున Climax అందురు. కం, రసవ, త్రేయము, లూర్జ సమాహితములు నిచట వినరింపఁగలే దసమరసప్రకరణమున రసభా వాద్యు పని బద్ధర సములుగాన. 930 రసవదలం కారము, ప్రేయో 2లంకారము, ఊర్జస్వి, సమాహితాలంకారము అనునవి రసప్రకరణమునఁ జెప్పఁబడిన రసభావాదులచే నుపనిబద్ధములగు రసములే కాన నిట వివరింపఁదలంపలేదు. మా వ్యాఖ్యలో దీనినిఁ గూర్చి లెస్సగా వివరించి తిమి. ఈ విఱువదా అలంకారములును రసపదాదులు నాలుఁగును వెరసి డెబ్బది యలంకారములు నిర్వచింపఁబడినవి. ఉ. సొమ్ములు సొమ్ములుంగలియ సొంపులుపుట్టెడు రీతిఁ గావ్యజా తమ్ములయం దలంకృతు లలంకృతులుంగలియంగ శోభమై నిమ్మహిఁబొల్చుఁ; దిర్ఘటన మెన్నికతోఁ దిలతండలా ప్తి రూ పమ్మునఁ బాలునీ రెనయు భౌతిఁదగున్ ద్వివిధత్వ మొందుచున్. కం. తిలతండుల రూపమ్మున వలరున్ సంసృష్టి; సంక రాఖ్యము పాల్నీ రిల సేకమైన కైవడిఁ; దెలువుదుఁ దత్సంకరంబు త్రివిధముకృతులు, &Gangotri _<noinclude><references/></noinclude> fwi2zgmto1dus1qv2iossyjmd1iocjy 104 219391 572271 2026-08-25T22:20:43Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '200 కావ్యాలంకార సంగ్రహము లోకమున భిన్న భిన్నములయిన భూషణముల సంయోగమున నూతన సౌంద ర్యము ప్రభ వించు విధమునఁ గావ్యములందుఁ బృథందర్య హేతువులగు రూపకా ద్యలంకారములు పరస్పరమును సంయుక...' 572271 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>200 కావ్యాలంకార సంగ్రహము లోకమున భిన్న భిన్నములయిన భూషణముల సంయోగమున నూతన సౌంద ర్యము ప్రభ వించు విధమునఁ గావ్యములందుఁ బృథందర్య హేతువులగు రూపకా ద్యలంకారములు పరస్పరమును సంయుక్తములై సౌందర్యాతిశయమును గలిగించును.. ఈ యలం కారములయొక్క పరిస్పర సంబంధము రెండు విధములంగా మందును. ఒకటి సంయోగరూపము. ఇది తిలతండుల రూపము. తిలతండులములు పరస్పరము గలిసియున్నను వివిక్తముగా ననఁగాఁ బరస్పర నిరపేక్షములుగా గోచరించు విధమున వెచ్చట వలంకారములు పరస్పర సంయుక్తము అయియున్నను వివిక్తముగా (పరస్పర నిరపేక్షముగా) గోచరించునూ యా సంయోగము సంసృష్టి యనఁబడును. రెండవది సమవాయ రూపము. ఇది నీరక్షీర రూపము. నీరక్షరములు గలిసినపుడు ప్రత్యేకింప రాని విధమునఁ బరస్పర సాపేక్షములుగా వెచ్చట నలంకారములు భాసిల్లునో యది సమవాయ సంకరమా లేక నీరిక్షీర సంకరము. ఈ సంకరము త్రివిధము. ఎట్లవ, గీ. ఎనయ సంగాంగి భావంబు, నేక వాచ కానుబంధంబు, సందేహ, మనఁగ; నట్లు పొలుచు సంసృష్టి సంకరంబులకు వరుసగ లక్ష్యముల నేర్పఱిం చెద లలిత ఫణితి. 33 అంగాంగి భావ సంకరము; ఏకవాచకాను ప్రవేశ సంకరము; సందేహ సంకరము అని సంకరము త్రివిధము. ఈ విధములయిన సంసృష్టి సంకరములకు లక్ష్యముల నిత్తును. సంకరమువలెనే సంసృష్టియుఁ గేవల శబ్దాలంకార సంసృష్టి, సేవలార్థాలం కార సంసృష్టి, ఉభయాలంకార సంసృష్టి యని మువ్విధములు. ౧. అర్థాలంకారసంసృష్టి కం. హరిదాబలా కులగిరికంచ ዋ వరచందనములగు భవత్కీర్తిరుచుల్ నిరపద్యసుధాంభోధి స్ఫురణంబువహించెనో బభూవరు నరసా! కం. హరిదబలా చందనమయి యరుదగు ననురూపకంబు, నమృతాంభోధి స్ఫురణంబుఁ దాల్చెనని యెడు సర సందర్శనయుఁబొల్పు సంసృష్టియషన్ by eGangotri 938 3<noinclude><references/></noinclude> 3onnoydu35seu4v2ogsxkl8yn1p8r3h 104 219392 572272 2026-08-25T22:20:53Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమాశ్వాసము 200 'హరిత్తులు అను అబలలు ' ఆమచో రూపకాలంకారము, 'సుధాంభోధి స్ఫురణము” ఆనుచో సుధాంభోధిస్ఫురణమువంటి స్ఫురణము అని నిదర్శన. ఇవి రెండును బరస్పర నిరపేక్షములు. కాన సంసృష్...' 572272 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమాశ్వాసము 200 'హరిత్తులు అను అబలలు ' ఆమచో రూపకాలంకారము, 'సుధాంభోధి స్ఫురణము” ఆనుచో సుధాంభోధిస్ఫురణమువంటి స్ఫురణము అని నిదర్శన. ఇవి రెండును బరస్పర నిరపేక్షములు. కాన సంసృష్టి. ౨. శబ్దాలంకార సంసృష్టి వదన సౌరభలోభపరిభ్రమదమర సంభ్రమ సంభృత శోభయా చలితయా విదధే కలమేఖలాకలకలో ఒలకలో అదృశాఒన్యయా. తన వదనసౌరభమునందలి లోభము చేఁ బరిభ్రమించుచున్న భ్రమరముయొక్క తిరుగుళ్ళచేత నొక శోభను వహించుచున్న, యలకాలు పైనిఁ బడుచుంటచే లోల మైన దృక్కులు గల, యొక యువతి చలించును మేఖలా కలకలమును జేసెను. పూర్వార్ధమున 'భ' కారవృత్త్యనుప్రాసమును, నృతీయచరణమున 'అ' కార వృత్త్యనుప్రాసమును, జతుర్థ చరణమున 'అక'లో, లక్షలో' అనునెడ యమకమును గలవు. ఈ యనుప్రాస యమకములు పరస్పర నిరపేక్షములై యున్నవి. కాన సంసృష్టి. 3. ఉభయాలంకారసం సృష్టి . ప్రతాపరుద్ర దోర్దండో మండలాXణ మండితః దృశ్యతే సమరే వీరై రుత్ఫణః ఫణవా నివ మండలాగ్రముచే (ఖడ్గము) మండితమైన ప్రతాపరుద్రుని దోర్దండము యుద్ధ మానఁ బడగెత్తిన పామువలెఁ గనఁబడెను. ఇందుఁ బూర్వార్థమున వృత్త్యనుప్రాసమును, ను ను త్త రార్థమున మున నుపమాలంకార మాను గలవు. ఇవి పరస్పర నిరపేక్షములు. కాన సంసృష్టి. ౧. సంకరము - అంగాంగి భావము కం, అసిజిహ్వాభయదం బై యసమమహాబలవి శేషహారియునై యి వ్వసుధ భవద్భుజదండము పొసగున్ ఫణిమాడ్కి నోబభూవరు నరసా! కం. అసిజిహ్వికయను రూపక మసమమహాబలవి కేవ హారి క్షేమం Digitized by eGangotr 937<noinclude><references/></noinclude> a0ki23t0qifw9uqc8k5dj5rvgunsl5d 104 219393 572273 2026-08-25T22:21:02Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '30.9 కావ్యాలంకార సంగ్రహము బెసగుఫణిమాడ్కి భుజమను దెస నంగాంగిత్వ మొందెఁ దెలియ నుపమతోన్, 3 32 ఓ నర సభూపాలా ! నీ భుజదండము పామువలె నన్జిహ్వచే భయదమై శత్రు వుల మహాబల విశేషములను హరించు...' 572273 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>30.9 కావ్యాలంకార సంగ్రహము బెసగుఫణిమాడ్కి భుజమను దెస నంగాంగిత్వ మొందెఁ దెలియ నుపమతోన్, 3 32 ఓ నర సభూపాలా ! నీ భుజదండము పామువలె నన్జిహ్వచే భయదమై శత్రు వుల మహాబల విశేషములను హరించునదై (మహాబలుఁడు = గాలి; దానిని హరించు నది. అనఁగా నాహారించునది) యెసఁగును. ఇట 'ఫణిమాడ్కి' అనుచో నుపమాలం కారము. 'ఆసిజిహ్వ' అనుచో రూపకము • ‘మహాబల ' అనుచో శ్లేషమును గలవు. ఇది యంగాంగి భావ సంకరము. అంగాంగిభావమన అనుగ్రాహ్య, అనుగా హకభావము. ఇందలి యుపమాలంకారము రూపక శ్లేసుల ననుగ్రహించుచున్నది. ఇటనున్న యలంకారము లన్నియుఁ బ్రత్యేకముగాఁ గాక పరస్పర సాపేక్షములై సౌందర్యాతిశయమును బెంచుచున్నవి. ౨. ఏక వాచశాను ప్ర వేశ సంకరము కం, విశ్వామిత్రమదాసహ శాశ్వత సౌభాగ్యమగుచు నతతోన్నతమై విశ్వనుత! శ్రీనృసింహమ హేశ్వర! నీయసి వసిష్ఠునీడు నఁబొల్చు, 635 నీ ఖడ్గము వశిష్ఠునివలె విశ్వామిత్ర (విశ్వ + అమిత్ర) మదమును సహింపని శాశ్వత సౌభాగ్యము గలదై యెల్లపుడును నెత్తఁబడినదై పొలంచును. (వసిష్ఠుఁడు విశ్వామిత్రమహర్షి యొక్క మదమును సహింపనివాఁడు.) ఠం. నీవాలు వసిష్ఠునివ లె నేవేళఁ జెలంగునన్న నేక పదవి షావిర్భూతములగు చున్ శ్రీవెలయన్ శ్లేష, ముపమ, చెలఁగును నిచటన్. 937 'వసిష్ఠునివలె ' (వసిష్ఠు వీడు) అనుచో సేకవాచకమునందు శ్లేషాపరులు ప్రవేశించినవి. అనఁగా 'ఈడు' అను వాచక (పదమా) మాపమా శ్లేషల ననుగ్ర హించుచున్నది. ఇది యేకవాచకాను ప్రవేశ సంకరమని యలంకార సర్వస్వ కార మతానుసార ముగా విద్యానాథుడు వచించిన విధమున నీ గ్రంథకర్తయును దెలిపెను. అప్పయ దీక్షితులవారు కువలయానందమున నేకవాచకాను ప్రవేశ సంకరాలంకారమును నిట్లు తెలిపిరి. CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> 9cacvt5z2ubporbak1qyyctbal43q33 104 219394 572274 2026-08-25T22:21:12Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమాశ్వాసము సత్పుష్కరద్యోతితరంగ శోభివ్య మందమారబ్ధమృదంగ వాద్యే ఉద్యాం వాపీపయసీవ యస్యా మేణీదృలో నాట్యగృహే రమంతే. - 8 03 పట్టణమున (ఆ పట్టణమున) యువతులు సత్పుష్కరద్యోతితరంగ శో...' 572274 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమాశ్వాసము సత్పుష్కరద్యోతితరంగ శోభివ్య మందమారబ్ధమృదంగ వాద్యే ఉద్యాం వాపీపయసీవ యస్యా మేణీదృలో నాట్యగృహే రమంతే. - 8 03 పట్టణమున (ఆ పట్టణమున) యువతులు సత్పుష్కరద్యోతితరంగ శోభియు, (చక్కని తామరపూలతో విలసిల్లు తరంగములతో శోభిల్లుచున్న చక్కని పుష్క రములను వాద్యవి శేషములతో విలసిల్లు రంగస్థలనుఁతో శోభిల్లుచున్న) అమందముగా వారబ్ధమృదంగ వాద్యయు, (వారంభింపఁబడిన మృడంగ వాద్యములవంటి వాద్యములు అనఁగాఁ దరంగధ్వనులుగల ఆరంభింపఁబడిన మృదంగ వాద్యములు గల ) వేగు సుద్యాసపరోజలమునందువలెనే నాట్యగృహమునఁ గ్రీడించుచున్నారు. - ఇట 'ఇన” శబ్ద ముపమా శ్లేషల సనుగ్రహించుతుంటచే సేకవాచకాను ప్రవేశ సంకరమనరాదు, శబ్దపామ్యమున్న మాత్రమున శ్లేష యనరాదు. 'సత్పువ్కర్' అను విశేషణమన్నను శ్లేషభిత్తికా2 భేదాధ్యవసాయరూపమగు నతిశయోక్తిచే అభ్య మైన ధర్మసామ్యమే 'ఇవ' శబ్దముచేఁ జెప్పఁబడుచున్నది. అంతేకాని 'ఇవ' శబ్ద ముచే శబ్దసామ్యము చెప్పఁబడుట లేదు. ఒక వేళ ధర్మ సామ్యముగాదు; శబ్దసామ్యమే యున్నదన్నును గవిసమ్మతమైన శబ్దసామ్యమున్నను, అర్థసామ్యమున్నను నుపమాలం కారమే. ఎట్లనే, "యథా ప్రహ్లాదనాచ్చంద్రః ప్రతాపా త్తపనో యథా | Bదైన సో భూ దన్వర్థో రాజా ప్రకృతిరంజనాత్ ” ప్రహ్లాదమును గూర్చువాఁడుచంద్రుఁడు. ప్రతాపమును గూర్చువాఁడు తప నుఁడు, అట్లే ప్రకృతి రంజనముచే రాజు అన్వర్థుఁడయ్యెను. ఇట నవ్వర్థ నామ రూప శబ్దసామ్యము దప్ప పర్థపామ్యము చెప్పఁబడలేదు. కానీ శబ్దసామ్యమున్నను నుపమాలంకారమే యగును. కావున నీ లక్ష్యమున సేక వాచకాను ప్రవేశ సంకరము లేదు. ఇందుపమాలంకారమే కలదు. ఇదే విధమున "విశ్వామిత్ర" పద్యమునను “పసిమ్హునీడు " అనుచో 'నీడు? శబ్దము ‘విశ్వామిత్ర అనుచోట శ్లేషభిత్తికా (విశ్వ + అమిత్ర ఏవ విశ్వామిత్ర) ౭భేదాధ్యవసాయరూపమగు నతిశయోక్తిచే లభ్యమైన ధర్మసామ్యమునే (విశ్వా మిత్రమదాసహశాశ్వతసౌభాగ్యత్వము, సరితోన్నతక్వము) చెప్పుచున్నది. శబ్ద సామ్యమే యున్నదన్నను “సకలకలంపుని మేతర్జాతం సుధాంశబింబ మివ” అను ఓడల నుపమాలంకారమే స్వీకృత మైన టించ గూడ ను సమా అంంగార మే.<noinclude><references/></noinclude> 0kisnd5xrvbpivmnc388qqekv52xq54 104 219395 572275 2026-08-25T22:21:24Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యాలంకార సంగ్రహము ఇక నేకవాచకాను ప్రవేశ సంకరోదాహరణ మేమని ప్రశ్న మిగిలినది . అప్పయ్యదీక్షితులవా రిట్లు దెలిపిరి. “ఎచ్చట నొకే యర్థమున నలంకారద్వయము సంభవించునో యది యేకవా...' 572275 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యాలంకార సంగ్రహము ఇక నేకవాచకాను ప్రవేశ సంకరోదాహరణ మేమని ప్రశ్న మిగిలినది . అప్పయ్యదీక్షితులవా రిట్లు దెలిపిరి. “ఎచ్చట నొకే యర్థమున నలంకారద్వయము సంభవించునో యది యేకవాచకాను ప్రవేశ సంకరము. ఎట్లన, విధుకర పరిరంభాదాత్త నివ్వందపూర్తై శృశి దృష దుపళ్లపై రాలపాలై స్తరూణాం విఫలిత జలనేక ప్రక్రియా గౌరవేణ వ్యరచి స హృతచిత్తస్తత్ర భేమి పన దమయంతీదేవి వనమునఁ జంద్రకిరణస్పర్శచేఁ జంద్రకాంతశిలా ర చితము అయిన యాలవాలమాలందుఁ గరిగి నిండిన జలపూరములచే వృక్ష సేచనము విఫలముగు చున్నది. దానినిఁ జూచి నలుఁడు హృష్టుఁడయ్యెను. ఇట సమృద్ధనుగు వస్తుపర్ణవముంట చే నుదాత్తాలం కారమును. సంబంధము లేకున్నను సంబంధమున్నట్లు చెప్పుటచే సతిశయోక్త్యలంకారమును నీ రెండును నొళి యర్థమునఁ బ్రవిష్టము లైయున్నవి. అయితే యెల్లయెడలను నుదాత్తాలం కారమున నసంబఁధ సంబంధ రూపాతిశయోక్తి మిశ్రితమైయున్న పెంచరాదు. దివ్యలోకగత సమృద్ధివర్ణనమున నతిశయోక్తి స్పర్శలేని యుదాత్తాలంకారమును, శౌర్యము, ఔదా ర్యము, దారిద్ర్యము, పెదలగువానిని వర్ణించు నెడల నుదాత్తస్పర్శలేని యతికయో క్తియును బరస్పర వివిక్తముగా మండవచ్చును. పైశ్లోకమున నర్థవళమున రెంటికిని సమావేశము సంభవించును. ఇట నొకటి యంగముగాని మరొకటి యంగి గాని కానేరదు. ఏలవ నొకదానిచే నొకటి యుస్థాపితము కావుటలేదు. ఒకటి స్వతంత్ర మును మరొకటి పరతంత్రమును గాదు. రెండును స్వతంత్రములే. ఏక వాచ కౌను ప్ర వేళ సంకరము శబ్దార్థాలంకారో భయమునకు మాత్రమే యుండుననియు నర్థాలంకారముల నుండదనియుఁ బ్రకాశకారుఁడు చెప్పెను. కాని యప్పయదీక్షితులవా రర్థాలంకారములకును నుండునని వైవిధ మునఁ దెలిపెను • 3. సందేహ సంకరము కం. పాఠారితురగ, రాఠా కోకారి, కళానుకారి కోమలరుచియై యేకాలము రంజిల్లును నీ కీర్తిమరాళి యోబనృపు నరసింహా ! • CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri .980<noinclude><references/></noinclude> 9zsz2t7o26iap0dze6m6dz7oeb58l32 104 219396 572276 2026-08-25T22:21:34Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '$9 పంచనూ శ్వాసమా 20x కీర్తిమురాళి పాకారితురగమును (ఉచ్చైశవము) రాకాకోకారి (చంద్రుఁడు) కళలను ననుకరించు కోమలకాంతి గలదై రంజిల్లును. కం. ఇలఁ గీర్తి హంసి యనుచో సలలితగతి హంసివంటి సత్క...' 572276 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>$9 పంచనూ శ్వాసమా 20x కీర్తిమురాళి పాకారితురగమును (ఉచ్చైశవము) రాకాకోకారి (చంద్రుఁడు) కళలను ననుకరించు కోమలకాంతి గలదై రంజిల్లును. కం. ఇలఁ గీర్తి హంసి యనుచో సలలితగతి హంసివంటి సత్కీర్తియొ ? కీలఁ గీర్తి యనెడు హఁసియొ? తెలియ దుపము, రూపకంబు తేటగ విచటన్. పై పద్యమునఁ 'గీర్తిమరాలి' అని కలదు. కీర్తి యనుమరాలి' అని రూప కమా ? 'మరాళి వంటి కీర్తి' అను నుపమిత సమాసముచే నుపమాలంకారమా ? ఇట దేనిని సాధించుటకును దగిన ప్రమాణములు లేమి సందేహము. కాన సందేహసంకరము • ఈ విధముము గా సందేహము గలిగినపు డొక యలంకారమును సాధించుటకుఁ నీ బాధించుటకుఁ గానీ ప్రమాణములు లభించినచో సందేహాసంకరము గాదు. 'వందే తవ సత్యయం యదపరశ్శీతాండ రుజ్జృంభతే "నీ వత్తేందువుండఁగా నీ యపరచంద్రుఁ డుదయించుచున్నాఁడనుట యేది ఇట “వత్తేందుః” అనుచో 'వక్త్ర మేవ ఇందు' అని రూపకమా ? శవక్త్ర మిందు రివ' అని యుపమయా ? అని సందేహమా కలంగఁగా (ఆపర పదము రూపకమే యని సాధించుతున్నది. ఎట్లన, రూపకమువ నుత్తరపదార్థమగు 'నిండు' శబ్దమునకుఁ బ్రాధాన్యయి వచ్చును. ఉపమానమునఁ బూర్వపదార్థమగు వక్త్రమునకుఁ బ్రాధాన్యము వచ్చును. 'వక్రేంద్రు' ఆనుచో రూపకమును చెప్పుకొన్న -యెడలనే 'ఆపరశీతాంశుః' అనుచో నున్న 'ఆపు' శబ్దము సరిపోవును. వళ్లేందు వుండఁగా = పరేందు’వేల? (వక్త్ర చంద్రుఁడుండఁగా నపరచంద్రుఁడేల?) అని - యర్థము వచ్చును. కావున 'ఆపర' శబ్దము రూపక సాధకము. G 'రాజనారాయణం లక్ష్మీ స్త్వామాలింగితి నిర్భరం ' రాజనారాయణుఁడనగు నిన్న లక్ష్మి లెస్సగాఁ గౌఁగిలించుచున్నది. ఇట శరాజనారాయణ' అనుచో వెదకవలె 'రాజా ఏప నారాయణ' అని రూపకమును రాజా నారాయణ ఇవ అని యుపమయుడు జెప్పుకొనవచ్చును. కాని యిట నుపమాలంకారమును చెప్పుకొనుటకు బాధ యున్నది. ఏనున, రాజా<noinclude><references/></noinclude> 2ypsbccmpid89dbli55euf7wldz53ar 104 219397 572277 2026-08-25T22:21:43Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ZOL కావ్యాలంకార సంగ్రహము బ్రాధాన్యము వచ్చును. వచ్చునేని లక్ష్మి నారాయణునిపంటి రాజు చాలింగనముల జేసికొనుచున్నది' అను సర్థము వచ్చును. లక్ష్మి నారాయణుని నాలింగనముఁ జేసి కొను...' 572277 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ZOL కావ్యాలంకార సంగ్రహము బ్రాధాన్యము వచ్చును. వచ్చునేని లక్ష్మి నారాయణునిపంటి రాజు చాలింగనముల జేసికొనుచున్నది' అను సర్థము వచ్చును. లక్ష్మి నారాయణుని నాలింగనముఁ జేసి కొనును గాని నారాయణుని వంటి రాజును నాలింగనము సేసికొనడు. కాప రూప కమే చెప్పుకొనవలెను. కావున ఆక్ష్మ్యాలింగం ముసురుకు బాధకము. ఉపమా బాధక మగుచో రూపక సాధకి మరఁగూడకా? అని ప్రశ్నింపవచ్చును, లక్ష్మ్యాలింగన ముపమా బాధక మయినట్లు రూపక సాధకము గాదు. ఉపమాబాధకను గానే విచ్ఛిత్తి విశేషముండును. కాని సాధక బాధక ప్రమాణములలో దేనిచే విచ్ఛిత్తికలుగునో దానినే యటఁ బ్రధానముగా గ్రహింపవలెను. కం. ఈరీతిం గొన్ని యలం కారము లేర్పఱచినాఁడఁ గడమఁదడవ; నే నేరక పర్ణించుటగా; దారయ విస్తారభీతి నా పాదింపన్. విస్తారభీతి = గ్రంథవి స్తుభీతిచే; ఆపాదింపను = దెలుపన. కవి పరభీతి' అని యుండవలెను. ఈ విషయమును వెనుక నొకచోఁ దెలిపితిమి • ఈ మూఁడు విధములగు సంకరములనే కాక యప్పయ్య దీక్షితులవారు గువలయానంద మున ( సమప్రాధాన్య సంకరము, సంకర సంకరము ' అని మరి రెండు సంకరములను. తెలిపిరి. వానినిఁగూడ నిట నుదాహరింతుము. సమప్రాధాన్య సంకరము గీ. అంగురులచేతఁ గనసమూహంబు నట్లు కిరణముల శాతఁ దిమిరంబుఁ గెలనఁ ద్రోచి ముడుగఁ దామరకన్నులు మోహకలనఁ జందురుఁడు మొద్దులాడు నిశాముఖఁబు. 6 అంగుళుల చేఁ గనసమూహంబు పెట్లు' అను వాక్యోక్తమగు నుపమయు,. 'మోహకలన' అను సాధక ప్రమాణముచే లభించిన తామర కన్నులు, అనుచోటి యుపమయును, జందురుఁడు నిశాముఖంబును ముద్దులాఁడు, (మద్దులాడుచున్న ట్లున్నాఁడు) ఆను గమ్యోత్ప్రేక్షను లేవఁ దీయు చున్నవి. ఇట సంభావనాప్రతిపాదక పదము లేమి గమ్యోత్ప్రేక్ష ఉపనులు రెండును సంగభూతములు ; ఉత్ప్రేంద్ర యంగి, చంద్రకర్తృక తాను ఖ చుంబనో త్ప్రేక్షయు నిశాచంద్రులకు దాంపత్య వ్యవహార సమారో పరూపమగు సమాసోక్తిగర్భముగానే యుర్థితమగుచున్నది. ఇట రెండుపమాలంకారములును, నుత్ప్రేక్షా సమాసోక్తులను సమకాలమున నే లేవఁదీయు CC-0. Jangamwadi Mar Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> 0uyjplh3udmhap1008y4rjd1il7ng9o 104 219398 572278 2026-08-25T22:22:06Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమాశ్వాసము 202 చున్నవి. కాని పౌర్వాపర్యమును జూపుటలేదు. కావున నిట నుత్ప్రేక్షా సమా -సోక్తులకు సమప్రాధాన్య సంకరము. సంకర సంకరము ముక్తాః కేళి విసూత్రహారగళితా స్వమ్మార్జనీభి...' 572278 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమాశ్వాసము 202 చున్నవి. కాని పౌర్వాపర్యమును జూపుటలేదు. కావున నిట నుత్ప్రేక్షా సమా -సోక్తులకు సమప్రాధాన్య సంకరము. సంకర సంకరము ముక్తాః కేళి విసూత్రహారగళితా స్వమ్మార్జనీభిర్ఘృతాః ప్రాతః ప్రాంగణసీమ్ని మంధరచలద్బాలాంఘిలాక్షారుణాః దూరా ద్దాడిన బీజళంకితధియః కర్షంతి కేళీశుకాః యద్విద్వద్భవ శేషు భోజనృపతే స్తత్త్యాగలీలాయితం. భోజమహారాజుయొక్క త్యాగలీల పండితభవనమాలం దిట్లున్నది. "రతి క్రీడ అందుఁ దెగిన హారరులనుండి జారిపడిన ముత్యాలను (దాసీజనము) ప్రాతఃకాలమున శృంగారపుకట్టలచే వెలుపలకుఁ జిమ్మఁగా నవి బాలికలు త్రొక్కుటచే వారి పారాణిచే నెఱఁబారినవి. శళీకములు వానిని దౌలఁ గాంచి దానిమ్మ పండ్లు విత్తులని భ్రమపడి ముక్కులతోఁ బొడుచుచున్నవి. ఇటఁ విద్వాంసులయొక్క సమృద్ధివర్ణవము గాన సుదాత్తాలం కారము. ముత్యములు 'బాలాంఫ్రీలాక్షారుణములయినని' ఆనుచో ముత్యములు స్వగుణ త్యాగము సేయుట చేఁ దద్గుణాలం కారము. ఇందే దాడిమబీజ భ్రాంతినిఁ గలిగించు కావ్యలిం గాలం కారమును గలదు. మొదటి యుదాత్తాలం కారయే | - లింగములకు మూలము, తద్గుణకావ్య 'మత్యములు బాలాంఘిలాక్షారుణములు' అను కొళి యర్థమునఁ దద్గుణ కావ్యలింగము లుంటచే నీ రెంటికిని సేక వాచ కొను ప్రవేశ సంకరమూ. పిమ్మటఁ గేలీశుకములు దానిమ్మ పండ్ల విత్తులని బ్రమయుటచే నట భ్రాంతి మదలంకారము. దీనికిఁ బైనున్న యేకవాచకాను ప్రవేశ సంకరమే కారణము. ఈ యేకవాచకాను ప్రవేళ, భ్రాంతి మదలంకారములచే సుదాత్తాలంకారము సౌంద ర్యాతిశయమును వహించుచున్నది. కావ సేకవాచకాను ప్రవేశసంకర భ్రాంతి మదలంకారములకు రెంటికిని నుచాత్తాలంకార మంగము (అనుగ్రాహకము) గాన వీని కంగాంగి భావ సంకరము. మరియు హేతుమంతమగు విద్వదృహవైభవమను హేతుభూతమగు రాజ వితరణమును విభిన్నముగాఁ జెప్పుటచే ( హేకు హేతుమతో రైక్యం హేతుం లేచి త్ప్రచక్షతే) హేత్వలంకారము. ఆ హేత్వలం కారము రాజవితరణము యొక్క నిరతిశయోక్కర్షరు నుం(డెలా. పుటలా ఐర్యయసించద్రం కవిసంరంభము (ఉదేశము)<noinclude><references/></noinclude> ronmis6ou2jjs71lv3g854y17n6gr78 104 219399 572279 2026-08-25T22:22:14Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '805 కావ్యాలంకార సంగ్రహము ఇంతమాత్రమే యగుచోఁ బూర్వోక్తమైన యుదాత్తాలంకార భూషితమైన హేత్వ, లంకారమని సిద్ధించును. అట్లుగాక “ భోజ రాజపండితుల సంపద యెట్టిది?” అను ప్రశ్న కీ పద్య ము...' 572279 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>805 కావ్యాలంకార సంగ్రహము ఇంతమాత్రమే యగుచోఁ బూర్వోక్తమైన యుదాత్తాలంకార భూషితమైన హేత్వ, లంకారమని సిద్ధించును. అట్లుగాక “ భోజ రాజపండితుల సంపద యెట్టిది?” అను ప్రశ్న కీ పద్య ముత్తయునుగా గ్రహించినచో నిరతికయైశ్వర్యరూపమగు ప్రస్తుత కార్యముఖమున వారి సంపదను బ్రశంసించినట్లు కని యుద్దేశించినయెడలఁ కార్య నిబం: నా ప్రస్తుత ప్రశంసాలంకార మగును. కార్యము గూడ వర్ణనీయము గా నే యనఁ గాఁ బ్రస్తుతము గానే తలఁచినచోఁ బ్రస్తుతాంకు కాలం కారమగును. ఈ యప్ర స్తుత ప్రశంసా, ప్రస్తుతాంకుంమలలో విశేషించి యొకదాని నిట నిరూపించుటకు సాధక బాధకములు లేమి సందేహసంకంచూ, మరియు విద్వదృహవైభావ వర్ణన మసంబంధ సంబంధ రూప మగుట చే సతిక యో_క్తియు : గును. ఇది యుత్తముతోఁ గూడి యేక వాచ కాను ప్ర దేశ సంకరమగును . ఇంతేకాక నిరతిశయవితరణోత్కర్ష మునిఁ బర్యవసించు హేత్వలంకారమును, అత్యద్భుతమగు సతథ్యమైన యాదార్యమును వర్ణించుటయే లక్షణముగాఁ గల అత్యుక్త్యలంకారమును, ( అత్యుక్తి రద్భుతౌకథ్య శౌర్యాదర్యాధి వర్ణనం) ఒకే యర్థమున సమావిష్టములగుటచే నీ రెంటికిని సేక వాచకాను ప్రవేశ సంకరము . ఈ సంకరము గారణము గాఁగల యప్రస్తుత ప్రశంసకుఁ గానీ ప్రస్తుతాంకురము శఁ గానీ రాజసంపత్సమృద్ధి వర్ణనార్మికముగు నుదాత్తాలంకారముతో సేకవాచ. కానుప్రవేశ సంకరము. ఇట విద్వదేహపంపదచే రాజవితరణమును, దానిచే రాజసంపత్సమృద్ధియు వ్యంగ్యమగుచున్నది. కాన నిట సుదాత్తాలంకారము వ్యంగ్యాలంకారము గాని శాచ్యాలంకారము గాదుగదా! అని వాచ్యాలంకారములకు నప్రస్తుత ప్రశంసతోఁ నీ ప్రస్తుతాంకురముతోఁ గానీ వాద్యాలంకారముగాని యుదాత్తాలంకారమున కేకవాదకాను ప్రవేశ సంకర మెట్లని ప్రశ్న వచ్చుచున్నది. అపుడు ' ఏకవాచకాను ప్రవేశసంపదని వాచకమనఁ బ్రతిపాదకము (తెలుపునది) అని యర్థముఁ. చెప్పుకొనవలెను. అపుడు వాచకమన వ్యంజకమనియు అర్థము వచ్చును. కావున శొకటి వాచ్యాలం- కార మైనను, మరొకటి వ్యంగ్యాలం కార మైనను వానికి సంకరము . సంభవించును. ఈ మూఁడు ' ఏక వాచకాను ప్రవేశ సంకరములును సమములే యగుటచే సమప్రాధాన్యసంకరము. ఇది సంకరాలంకారముల సంకరము. సంసృష్టి, అంగాంగి భావ సంకర, ఏకవాచకాను ప్రవేశ సంకర, సందేహ శంకర సుప్రాధ్యాన్య సంకంములకు నరసింహ సంకరమని న్యామముర Matt Collection Gil నాకుమరి. నేర + సింహ<noinclude><references/></noinclude> r9hlwaohytvxztsz42n9d4r7o39rdml 104 219400 572280 2026-08-25T22:22:26Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమాశ్వాసమ 20r మూర్తి విగ్రహమున వరత్వ సింహత్వములకు సమావేశమున్న వినమును భిన్నాలం కార ముల కత్ర పవరా దేశముంటచే 'నరసింహ సంకరము' అని పేరుపెట్టిరి. సంకరసంక రము నరసింహసంకరము కాద...' 572280 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమాశ్వాసమ 20r మూర్తి విగ్రహమున వరత్వ సింహత్వములకు సమావేశమున్న వినమును భిన్నాలం కార ముల కత్ర పవరా దేశముంటచే 'నరసింహ సంకరము' అని పేరుపెట్టిరి. సంకరసంక రము నరసింహసంకరము కాదు. అలంకార విమర్శ భరతుఁడు నాట్యశాస్త్రమున యనుకమను నొకశబ్దాలంకారమును. ఉపమా, దీపక, రూపకములను మూఁదకాలంకారములనే పేర్కొనెను. దండి చూప్పది నాలుగు మమ్మటుడేఁబదితొమ్మిదియు, విద్యానాధుఁ డఱంబ్రాఱును, దం దా లోకకర్త నూటొకటియు, అప్పయదీక్షితులవారు కువలయానందమాన నూటిరుపతి నాలుగును దెలిపిరి. బట్టుమూర్తి విద్యాబాధు సమపరించి యఱుఁదాణింటినే యుదాహరిం చెనుం ఆంగ్లముఖ Simile (ఉపము) Metaphor (రూపకము) Hyperbole (అతిశ యో_క్తి) Vision (భౌనిక ము) Irony (వ్యాజస్తుతి) Allegory (ఆప్రస్తుత ప్రశంస) Peronipication, Epithet, Synecdoche, Metanamy, Euphemisum, Paro- dox, (నిరోధాలం కారము) Paramanisia (వ) Climax (సారము) అను నలం కారములుమాత్రము గలవు. ఇందలి కొన్నింటిని మనవా రలంకారములుగా గ్రహిం పేరు. లక్షణగా గ్రహింతురు. ఈశబ్ద, అర్థ, అలంకారములలో వర్థాలంకారములకే ప్రాముఖ్య మిచ్చిరి. అగ్ని పురాణము అలంకరణమద్ధాణా మర్థాలంకార ఇవ్యతే | తం వినా శబ్దసౌందర్య మపి వాస్తి మసూహరం ! అర్థాలంకార రహితా విధ జీవ సరస్వతీ అర్థాలంకారములేని శబ్దసౌందర్యము మనోహరము గాదు. అర్థాలం కారములు లేని సరస్వతి (కావ్యము) విధవవంటిది. అని యర్థాలంకార విశిష్టతను దెలిపెను. అలంకారమన నేమి ? వామనుఁడు “సౌందర్య మలంకారః” అలంకార మన సౌందర్యము : అని నిర్వచించి వేరివలన వాసౌందర్యము కావ్యమునఁ గలు గునో యనియు నలంకారములేయని నుడి కెను. దండి కావ్యశోభాకరాజు ధర్మా నలంకారాన్ ప్రచక్షతే కావ్యశోభాకరములగు ధర్మములను నలంకారములని చెప్పుదురు. అనివచించెను భామహుఁ డలంకారము అన్నింటిని పత్రోక్తులనెను. వక్రముగా ననఁగా వికటముగా స్వభావ విరుద్ధముగాఁ జెప్పిన యుక్తి. కావున స్వభావోక్తి దాతల డంగీకరింప లేదు. Jangamwadi Math Collection. Digitized by Gangotr<noinclude><references/></noinclude> 4p8mn2ndpvkvxo1h5ssjzc2kwdxtksu 104 219401 572281 2026-08-25T22:22:36Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '800 కావ్యాలంకార సంగ్రహము ఈ యలంకారములలో నుపమాలంకారము సర్వాలంకార బీజభూతమని వామన మతము. 'కావునినే యాతఁడుపమాగర్భములగు నలంకారములనే యుదాహ రించెను. "ఉపమా కాళిదాసస్య" అని మహాకవి కా...' 572281 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>800 కావ్యాలంకార సంగ్రహము ఈ యలంకారములలో నుపమాలంకారము సర్వాలంకార బీజభూతమని వామన మతము. 'కావునినే యాతఁడుపమాగర్భములగు నలంకారములనే యుదాహ రించెను. "ఉపమా కాళిదాసస్య" అని మహాకవి కాళిదాసే యుపమాలంకరమును బరాకాష్ట నొందించారు. మమ్మటుఁ డతిశయోక్తియే సర్వాలంకారబీజముని క్రింది విధమున వచించెను. ఏషా సర్వేప వక్రోక్తి రసయార్ధి విభావ్యతే యత్నో ఒ ప్యాం కవివా కార్యః కోడెలంకార్కోనయా నినా ఇట వక్రో క్రియన సుందరమైపయుక్తి. ఆసౌందర్య మతిశయముచే లభిం చును. కాన వక్రోక్తియన సతిశయోక్తి • దీనిచే నర్థము విశేషముగా భావింపఁ బడును. ఆస్వాద్యమగును. కావునఁ గవి దీనిని షయమును యత్నము సేయవలెను. ఇది లేని యలం కార మే యున్నది? కాని వామనుని పిమ్మట వచ్చిన సర్వాలంకారికులును వామనమతము జే స్వీకరించి తను గ్రంధములలో నలంకారప్రకరణమునఁ బ్ర ప్రధమ మున నుపమాలంకా రమునే వివరించిరి. మరియు దండి చూపినన్ని యుపమా భేదముల నెవరును చూప లేదు. అప్పయ్యదీక్షితులవారు “ఉపమైకా శైలూషీ సంప్రాప్తి చితభూమికా భేదాణా రంజ యతి కావ్యరంగే సృత్యంతీ తద్విదాం చేకః” అని తెలిపిరి. (దీని వివరణము వెనుక నుపమాలంకార ప్రకరణమునఁ జేయఁబడినది) ఎల్ల యలం కారమాలును శ్లేషస్పర్శచే సౌందర్యాతిశయమును వహించుననియును గొందఱు పలికిరి. “శ్లేషః పుష్ణాతి సౌభాగ్యం ప్రాయో వక్రోక్తిషు స్థితం. ” ఈ యలం కారములన్నియుఁ గావ్యజీవితమగు త్రివిధమగు ధ్వన్యపస్కారక ములుగానే నిబద్ధము గావలయును. అట్లు గానిచో నవి కేవలముగా వర్ణచిత్రములే యగును. ఆలంకారశబ్ద మయ్యెడ సార్థకముగాదు. ఎట్లవ, సచ్ఛిన్న మూలః క్షతజేన రేణు సస్యోపరిష్టా త్సవ నా వధూతః అంగార శేషస్య హుతాశనస్య పూర్వోతితో ధూమ ఇవావభానీ, రక్తపాతముచే ఛిన్న మూలముగలదై, వాయధూతమై యాకాశమున నిగిడిన రేణువు ఇంగిలముమాత్రమే మిగిలిన యగ్ని యొక్క (అప్పుటకు) ముందు లేచిన ధూమమువలె భాసిల్లెను. కాలుచున్న కట్టెపై నీరువడఁగా నింగలము మిగులంను. పొగ పైకిఁబోవును. అట్లే రక్తపాతముచే నేల తడియఁ గా రేణువు పైకెగసిపోయెను. ఇచ్చటి యుపమా అం కారము ధన్యవస్కారము గా కేషనౌ సమ్యమూత్ర పరము గా<noinclude><references/></noinclude> nmill245roei82vd02bg9mjbzbsq5h8 104 219402 572282 2026-08-25T22:22:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పంచమాశ్వాసము 200 నున్నది. ఇందగ్ధ పై చిత్రియే కాని యాస్వాద్యత లేదు. కాన కలంకారము లిట్లుగాక త్రివిధమగుధ్వని వ్యవసాయములుగా నుండవలెను. ఎట్ల, "ఓ సుందరీ! నీ ముఖము చంద్రునివలె వున్...' 572282 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పంచమాశ్వాసము 200 నున్నది. ఇందగ్ధ పై చిత్రియే కాని యాస్వాద్యత లేదు. కాన కలంకారము లిట్లుగాక త్రివిధమగుధ్వని వ్యవసాయములుగా నుండవలెను. ఎట్ల, "ఓ సుందరీ! నీ ముఖము చంద్రునివలె వున్నది" ఆనచోట నున్న యుపమాలంకారము వక్తయొక్క రతినిఁ (శృంగారరసమును) బోషించుకున్నది. ఆర్థశక్తిమూలవ్యంగ్యములలో నుపమాద్యలం కారములచే వస్తువ్యంగ్యములను, అలంకారణ్యంగ్యములను మున్ను-హరించియుం టిమి. ఈ విధముగా నీ యలంకారములు కేవలార్థవైచిత్ర్యమాత్రపరములు గాక త్రివిధ గులగు ధ్వనులకును నుపస్కారకములై యుండవలెను సాధారణముగా "ర్థాలంకారము రము లన్నియును త్రివిధధ్వని వ్యవసాయాలం గానే యుఁడును. సమాసోక్తి, అప్రస్తుత ప్రశంస, దీపకము, పర్యాయోక్త్రమా, ఉత్త రాలం కారము, పరికరము, అర్థాంతరన్యాసము మొదలగునవి ధ్వని పర్యవసాయులే. ఇందు సమాసోక్త్యాదులు గుణీభూతవ్యంగ్యములు గా నుదాహరింపఁబడినవి. ఏవో కొన్నిమాత్రము 'సచ్ఛిన్న మూలః' అను శ్లోకమునందువలె ధ్వర్యుపస్కారిక కులం కావు. కావునఁ గవులు వానిని ధ్వని పర్యవ సాయులుగానే చేయుటకు యత్నింపవలెను. ఈ యలంకారములలో నుపమాదులగు కొన్ని యలంకారము అప్రత్యక్ష ము గానే సనభూతముగాకున్న వస్తువును బ్రత్యక్ష మానేసి యనుభవమునకుఁ దెచ్చును. ఎట్లన, ‘ముఖము చంద్రునివలె నున్నది? ఆను నుపమ ముఖమునందు మనకుఁ బ్రత్యక్ష ముగాని సౌందర్యమును బ్రత్యక్షము సేయుచున్నది. ఈ యభియుక్తినిఁ గనుఁడు. ఆతథార్ఖా ఇవీ తథా సంస్థితాని హృదయే యా సూచయతి అర్థవిశేష సాజయతి వికటకవిగోచరా వాణీ 'అట్లు కానివారిని నట్టిరానివలె హృదయమానకు సూచించునట్టి కనివాణి జయించును, కవి యా యలంకారములచేతనే కదా యీ విధముగా సూచించును. భాషతోఁగూడ నలంకారములు పుట్టినవి. మనుష్యులారాల వృద్ధముగా వలం కార యుక్తముగా భాషింతుగు. “ఆ దంపతులు చిలుకా గోరింకలలాగా ఉన్నారు” "భాగ్యం ఉంటే బంగారం తింటారా? ఆ యిల్లు సీతలేని పర్ణశాల' 'పిల్లవాఁడు దూసినట్లయినాఁడు, అని యీ విధముగాఁ బ్రతిమాటలోను వలంకారములే. అందును నావేశమువచ్చినచో విశేషించియు నవి వెలువడును. అలంకారమన నేమో తెలియ కయే యాబాలగోపాలమును నలంకారయుక్తముగా సంభాషింతురు, అలంకార యుక్తమగు భాష జీవద్భాష. శౌర్యాదులవలె గుణము లాత్మ భూత రసధర్మములు. అలంకారములు హారాదులవంటి వగుటచే గణములవలె సాక్షా ద్రసోపస్కారకములు గాక పరింపగో రిపోవన్కాకరకము అగును.tion. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> 5dfvc1qekd8ppvn3d6owzd1qxw8hhaq 104 219403 572283 2026-08-25T22:22:59Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '30. కావ్యాలంకార సంగ్రహము వామనుఁడు కావ్యశోభాయాః కర్తారో గుణాః | తేదతిశయ హేతవస్త్వలం కారాః | పూర్వే నిత్యాః॥ (కావ్య శోభను గూర్చునని గుణములు. తదతిశయ హేతువు లలంకారములు: ఇందు వెద...' 572283 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>30. కావ్యాలంకార సంగ్రహము వామనుఁడు కావ్యశోభాయాః కర్తారో గుణాః | తేదతిశయ హేతవస్త్వలం కారాః | పూర్వే నిత్యాః॥ (కావ్య శోభను గూర్చునని గుణములు. తదతిశయ హేతువు లలంకారములు: ఇందు వెదటివి (గుణములు) నిత్యములు) అని చెప్పెను. గుణములు నిత్యమనుటచే నలంకారము అనిత్యములు. అని చెప్పినట్లయినది. మరియు “యునతే 8వ రూప మంగకావ్యం” “యది భవతి వః శ్చ్యుతం గుణేభ్యః" (చూ॥ గుణ ప్రకర ణారంభము.) ఆనువానిచే గుణములు ప్రధానములనియు సనఁగా సాక్షాదసోప స్కారకములనియు వేలంకారము అప్రధానములు అనియు నరఁగాఁ బరంపరారసోప స్కారకములనియును దెలిపెను. శా, మకామ౦డువపండు వాభయద దోర్మాహాత్మ్య! ధాటీమహా తుకార ప్రతిరుద్ద భూభువన హిందూరాజ్యనం స్థాపనా ప్రాక్ట్లద్యోతకంలో స్థిత ధ్వజపట ప్రాయ ప్రసర్పద్యశ సకర్వీకృత శర్వకంఠణ నమస్యాజాల కోలాహలా! శం, సాహిత్యభోజ! భూజన సౌహిత్యనిదాన దాన సంతాన మహా బాహవదాన వాహా రోహణ రేవంతి! లలితరూప జయంతా! వర్గ పంచకరహితీ సుగంధివృత్తము హారహీరసార సారిహార శైలనాసవో ర్వీరుహాహి హార శేష వేషహాసలాలస శ్రీరసోరుయా శసాంశుశీల వైరి వీరసం హార! సారశౌర్య సూర్య! హర్యవార్యసాహసా! గద్యము ఇది శ్రీహనుమత్ప్రపాదలబ్ధ కావ్యాలంకారసంగ్రహం బను ప్రబంధంబునం దర్థాలంకార విభాగంబును సంకర సంసృష్టి నిర్ణయంబు నన్నది సర్వంబును బంచమాశ్వాసము సంపూర్ణము CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri 983 అర<noinclude><references/></noinclude> ml0m8k5s1sbnzevo9drbsng6g2t2dat 104 219404 572284 2026-08-25T22:23:09Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పరిశిష్టము (PLY పుటలో (దండకము పిమ్మటఁ జేర్చవలెను) మణిప్రవాళము సంస్కృతాంధ్రములను మేళవించిన పద్యము మణిప్రవాళము. అసలిది మళ యాళమునఁ ^లను. ఆంధ్రమునను గొందఱు వ్రాసిరి. తండులాని గృ...' 572284 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పరిశిష్టము (PLY పుటలో (దండకము పిమ్మటఁ జేర్చవలెను) మణిప్రవాళము సంస్కృతాంధ్రములను మేళవించిన పద్యము మణిప్రవాళము. అసలిది మళ యాళమునఁ ^లను. ఆంధ్రమునను గొందఱు వ్రాసిరి. తండులాని గృహమందు వసంతి తిండి కైతె పదిమంది వసంతి *** *** *** ఉ. ఆర్తుల వీపÉర్తువరయంXఁ ద్రిమూర్తివిలాసవర్తి; 'పెన్ గర్తవు భర్తవుందలఁపఁగాఁ బరిహర్తవు నీవ; నీవ చి స్మూర్తిని; నీవ పోషణరణుండవు; కర్తు మకర్తు మన్యధా కర్తుముదారశక్తియు జగంబుల నీవకదా! గదాధరా ! (రామాభ్యుదయము) మ. జయ శీతాంళుకులావతంస నిషథస్వామి ! _SLF పుటలో శఖ:డము పిమ్మట రా 'ఆహ్నికము' అని చేర్చవలెను. (అŪD పుటలో 'సూత్రము పైనిఁ జేర్పనలెను.) 'ఆహ్నికము' 6 ఆహ్నా నిర్వృత్తం ఆహ్నికం ' ఒక దినములో నిర్వర్తింపఁబడినది లేక రచింపఁబడినది లేక చదువఁదగినది. ఇది వ్యాకరణ మహాభాష్యముయొక్క పాడ ముల (అష్టాధ్యాయి) భాగమునకు నామము. (183 పుటలో 'భాష్యమునకు లక్షణ నిర్వచనము .) శ్లో|| సూత్రార్థో ఐర్ణ్యతే యత్ర వాక్యై మా తాను సారిభిః స్వపదాని చ వర్ణ్యంతే భాష్యం భాష్యవిదో విదుః, సూత్రానుసారులగు వాక్యములచే సూత్రార్థమును వర్ణించుచు నడుమ నడుము గ్రంథకర్త తన స్వకీయ పదములను గూడ జతపఱచుచు వ్రాయు వ్యాఖ్య భావ్యము. (ఆ8ర పుటలో 'వ్యాఖ్య' పిమ్మటఁ జేర్పవలెను.) ఉపోద్ఘాతము – పసృశము - శాస్త్ర ప్యారంభకో గ్రంథ ఉపోద్ఘాత తీరితః CC-O. ఈ స్క్రీవ గ్రంథ సందర్భ: ప్రస ren<noinclude><references/></noinclude> 8nqw6z9hkajwsi5fd3yxi377xve2eav 572289 572284 2026-08-25T22:55:15Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 572289 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{p|ac|fs125}}పరిశిష్టము</p> (265 పుటలో 'దండకము' పిమ్మటఁ జేర్చవలెను) {{p|ac|fwb}}మణిప్రవాళము</p> సంస్కృతాంధ్రములను మేళవించిన పద్యము మణిప్రవాళము. అసలిది మళయాళమునఁ గలదు. ఆంధ్రమునను గొందఱు వ్రాసిరి. {{Telugu poem|type=|lines=<poem>తండులాని గృహమందు వ సంతి తిండికైతె పదిమంది వసంతి ... ... ... ... ...</poem>|ref=}} {{Telugu poem|type=ఉ.|lines=<poem>ఆర్తుల వీవనేర్తు వరయంగఁ ద్రిమూర్తివిలాసవర్తి; పెన్ గర్తవు భర్తవుం దలఁపఁగాఁ బరిహర్తవు నీవ; నీవ చి న్మూర్తిని; నీవ పోషణచణుండవు; కర్తుమకర్తుమన్యధాథా కర్తుముదారశక్తియు జగంబుల నీవకదా! గదాధరా!</poem>|ref=}} {{right|(రామాభ్యుదయము)}} {{Telugu poem|type=మ.|lines=<poem>జయ! శీతాంశుకులావతంస! నిషధస్వామీ!</poem>|ref=}} 269 పుటలో 'ఖండము' పిమ్మట 18 'ఆహ్నికము' అని చేర్చవలెను. {{left|(272 పుటలో 'సూత్రము' పైనిఁ జేర్పవలెను.)}} {{p|ac|fwb}}'ఆహ్నికము'</p> 'ఆహ్నా నిర్వృత్తం ఆహ్నికం' ఒక దినములో నిర్వర్తింపఁబడినది లేక రచింపఁబడినది లేక చదువఁదగినది. ఇది వ్యాకరణ మహాభాష్యముయొక్క పాదముల (అష్టాధ్యాయి) భాగమునకు నామము. {{left|(273 పుటలో 'భాష్యము'నకు లక్షణ నిర్వచనము.)}} {{Telugu poem|type=శ్లో॥|lines=<poem>సూత్రార్థో వర్ణ్యతే యత్ర వాక్యై స్సూత్రానుసారిభిః స్వపదాని చ వర్ణ్యంతే భాష్యం భాష్యవిదో విదుః.</poem>|ref=}} సూత్రానుసారులగు వాక్యములచే సూత్రార్థమును వర్ణించుచు నడుమ నడుము గ్రంథకర్త తన స్వకీయపదములను గూడ జతపఱచుచు వ్రాయు వ్యాఖ్య భావ్యము. {{left margin|5em}}(274 పుటలో 'వ్యాఖ్య' పిమ్మటఁ జేర్పవలెను.) </div> {{p|ac|fwb}}ఉపోద్ఘాతము – పస్పశము</p> {{Telugu poem|type=|lines=<poem>శాస్త్రస్యారంభకో గ్రంథ ఉపోద్ఘాత ఇతీరితః స ఏవ గ్రంథసందర్భః పస్పశః కథితో బుధైః.</poem>|ref=}}<noinclude><references/></noinclude> 3dooc323l12nicfm5lgbn05e9300p4l 104 219405 572285 2026-08-25T22:23:23Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'శాస్త్రమును బ్రారంభించుటకు ముందు వాని విషయమును నలఁతిగా సంగ్ర హించు గ్రంథముపోద్ఘాతము, పస్పళమూ అనఁబడును. పీఠిక - భూమిక పీఠ ఇవ పీఠికా, భూమి 8వ భూమికా; పీఠికయు, భూమికయు (అంతస్తు)...' 572285 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>శాస్త్రమును బ్రారంభించుటకు ముందు వాని విషయమును నలఁతిగా సంగ్ర హించు గ్రంథముపోద్ఘాతము, పస్పళమూ అనఁబడును. పీఠిక - భూమిక పీఠ ఇవ పీఠికా, భూమి 8వ భూమికా; పీఠికయు, భూమికయు (అంతస్తు) ఉన్నత ప్రదేశములు గదా ! వాని పధిష్ఠించినవారికిఁ క్రింది వస్తువులు విస్పష్టము గా గోచరించువిధమున నీ పీఠికా, భూమికలు చదివినచో గ్రంధస్థ విషయము గోచ రించును. ఇవి క్యావారంభక గ్రంధములు- (పైని శాస్త్రారంభిక గ్రంథములు.) తొలిపలుకు ఇది foreword ఆను నాంగ్ల పదమునకుఁ దెలుఁగు. దీనిని 'మున్నుడి యనియు నందురు. గ్రంథకర్తను గుఱించియు, గ్రంథమును గుఱించియు వలత్రిగా వ్రాయు - పరిచయవాక్యము. అవతారిక - అవతరణిక - ఉపక్రమణిక గ్రంధముసకుఁ గాని శ్లోకాదులకుఁ గాని పూర్వాపర ప్రకరణ సందర్భమును దెలుపు లఘునీలిక. 'వెంత్తముమీఁద ఉపోద్ఘాతము, పసృశము, పీఠిక, భూమిక, తొలిపలుకు, మున్నుడి, ఆపతాధిక, అవతంణిక, ఉపక్రమణిక, అను పదములన్నియు నీవద్భేద ముతోఁ బర్యాయపదములు గానే వ్యవహరింపఁబడును. (S88 పుటలో 'మీమాంస ఆనదాని పిమ్మటఁ జేర్పవలెను.) ప్రాతిశాఖ్యము వేదశాఖలు ధర్మము (ప్రతిశాఖం భావః) ఉపచారముచే నందలి స్వరసంధి వర్ణోచ్చారణాదికమగు వివిధ విషయమును దెలుపు గ్రంథము (Phonotics) ఇందు - వైదిక వ్యాకరణాంశములు గూడఁ గలవు. ఇది శిక్షావ్యాకరణములయొక్క వివరణమే. అనుక్రమణిక వేదాదులందున్న మండల, అష్టక, కాండ, ఆధ్యాయ, ప్రశ్న, సూర్త, చర్ణములు, శ్లోకములు, పద్యములు, మొదలగువాని సంఖ్యలను, పైవాని వెదళ్లను, తకదేవతా, ఋషి, చ్ఛందస్సులు మొదలగువానిని 'అ'కారాది క్రమమునఁ దెలుపు గ్రంథము. (Index,) పరిశిష్టము పూర్వగ్రంథమనం వదలిన విషయమును సమ్నగము శ్రీ ధ ర వు ననుబంధ -గ్రంథము, (Appendix.)<noinclude><references/></noinclude> gnprpr85xyv41y8si8e0a326ng04zt7 572290 572285 2026-08-25T23:04:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 572290 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>శాస్త్రమును బ్రారంభించుటకు ముందు వాని విషయమును నలఁతిగా సంగ్రహించు గ్రంథ ముపోద్ఘాతము, పస్పశము అనఁబడును. {{p|ac|fwb}}పీఠిక - భూమిక</p> పీఠ ఇవ పీఠికా, భూమి రివ భూమికా; పీఠికయు, భూమికయు (అంతస్తు) ఉన్నతప్రదేశములు గదా! వాని నధిష్ఠించినవారికిఁ క్రింది వస్తువులు విస్పష్టముగా గోచరించువిధమున నీ పీఠికా, భూమికలు చదివినచో గ్రంథస్థవిషయము గోచరించును. ఇవి కావ్యారంభకగ్రంథములు.(పైని శాస్త్రారంభకగ్రంథములు.) {{p|ac|fwb}}తొలిపలుకు</p> ఇది foreword ఆను నాంగ్లపదమునకుఁ దెలుఁగు. దీనిని 'మున్నుడి' యనియు నందురు. గ్రంథకర్తను గుఱించియు, గ్రంథమును గుఱించియు నలఁతిగా వ్రాయు పరిచయవాక్యము. {{p|ac|fwb}}అవతారిక - అవతరణిక - ఉపక్రమణిక</p> గ్రంథమునకుఁ గాని శ్లోకాదులకుఁ గాని పూర్వాపరప్రకరణసందర్భమును దెలుపు లఘుపీఠిక. మొత్తముమీఁద ఉపోద్ఘాతము, పసృశము, పీఠిక, భూమిక, తొలిపలుకు, మున్నుడి, అవతారిక, అవతరణిక, ఉపక్రమణిక అను పదములన్నియు నీషద్భేదముతోఁ బర్యాయపదములుగానే వ్యవహరింపఁబడును. {{left margin|5em}}(273 పుటలో 'మీమాంస ఆనదాని పిమ్మటఁ జేర్పవలెను.) </div> {{p|ac|fwb}}ప్రాతిశాఖ్యము</p> వేదశాఖలు ధర్మము (ప్రతిశాఖం భవః) ఉపచారముచే నందలి స్వరసంధి వర్ణోచ్చారణాదికమగు వివిధవిషయమును దెలుపు గ్రంథము (Phonotics) ఇందు వైదిక వ్యాకరణాంశములు గూడఁ గలవు. ఇది శిక్షావ్యాకరణములయొక్క వివరణమే. {{p|ac|fwb}}అనుక్రమణిక</p> వేదాదులందున్న మండల, అష్టక, కాండ, ఆధ్యాయ, ప్రశ్న, సూక్త, వర్ణములు, శ్లోకములు, పద్యములు మొదలగువాని సంఖ్యలను, పైవాని మొదళ్లను, తత్తద్దేవతా, ఋషి, చ్ఛందస్సులు మొదలగువానిని 'అ'కారాది క్రమమునఁ దెలుపుగ్రంథము. (Index) {{p|ac|fwb}}పరిశిష్టము</p> పూర్వగ్రంథమున వదలిన విషయమును సమగ్రముగాఁ దెలుపు ననుబంధగ్రంథము. (Appendix)<noinclude><references/></noinclude> jvsdy7izrv6nlw1zafv72hptluxivrk 104 219406 572287 2026-08-25T22:24:39Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '(అFO పుటలో ఆనందమే కలుగును' అనుదాని పిమ్మటఁ జేర్పవలెను.) నటుఁడుగూడ నొకానొకప్పుడు రసాస్వాదము నేయును. "ఫణ్య స్త్రీయా హి ధనలోభేన పరంత్యర్థం రతాది విషంచయంత్యః కదాచిత్ స్వయ మది పర...' 572287 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>(అFO పుటలో ఆనందమే కలుగును' అనుదాని పిమ్మటఁ జేర్పవలెను.) నటుఁడుగూడ నొకానొకప్పుడు రసాస్వాదము నేయును. "ఫణ్య స్త్రీయా హి ధనలోభేన పరంత్యర్థం రతాది విషంచయంత్యః కదాచిత్ స్వయ మది పరాం తి మనుభావంతి గాయనాశ్చ పరం రంజయంత్: కదాచిత్ స్వయ మపి రజ్యంతే । ఏవ మేప పటా ఆపి రప మను భవంతి. ”” 1 (౫౨౮ పుటలో "ఇట్టియెడల జేర్పవలెను.) దోషము గాదు ” అనుదాని పిమ్మటఁ పైని శృంగారము శాంతర సాంగముగాఁ గూర్పఁబడినది. ఒకానొకచో శాంతమే శృంగారాంగముగాఁ గూర్పఁబడినది. ఎట్లవ, మ. ఎఅదోఁటల్ వనముల్; పయోధరము అద్రీంద్రులు; లాకంటికికా ఫలముల్ వాతెఱ; లంగ జాగమ కళాబంధంబు లిచ్ఛాసనం బులు; కోపంబుఁ బాయుటల్; తపము కైవల్యంబు, సంభోగమం దుల యిచ్ఛారతి నుండు మానవుల కెందుంగాన మీ చిత్రముల్. (౬౭8 పుటలో అనుమానాలంకారము తుదఁ జేర్పవలెను.) అలంకారాంతరరహితమగు ముదాహరణములు గూడఁ గలవు. ఎట్లప, యత్రైతా లహరీచలా చలదృశో వ్యాపారియంతి భ్రువః యత్తత్రైవ పతంతి సంకేత మమీ మర్మస్పృలో మార్గణాః తచ్చక్రీకృరిచాపనుంచిత శరప్రేంఖత్కర క్రోథమో ధావత్యగ్రత ఏవ శాసనధర స్సత్యం లేదాపాం స్మరః॥ ఎచ్చటఁ దరంగములవలెఁ జంచలములగు చూడ్కులను యువకులు కనుబొమ్మనుండి ప్రసరింపఁజేయుచున్నారో యచ్చటనే మర్మ భేదులగు బాణమా లెడ తెగకుండఁ బడుచున్నవి. (సాధ్యమ) దీనిచే మదనుఁడు దన విల్లెక్కు పెట్టి వారి శాసనమును బాలింప నుంకించి వారి పురోభాగమునఁ బరుగువాఱుచున్నాఁడు. (సాధనము) ఇది సత్యము. ఇందికరాలంకార మేమియు లేదు. CC-0. Jangamwadi Math Collection. Digitized by eGangotri<noinclude><references/></noinclude> 33v0vwk50ydyb3a5cv89kp3q86hlxpq 572291 572287 2026-08-25T23:58:59Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 572291 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{left margin|5em}}(290 పుటలో 'ఆనందమే కలుగును' అనుదాని పిమ్మటఁ జేర్పవలెను.) </div> నటుఁడుగూడ నొకానొకప్పుడు రసాస్వాదము సేయును. "పణ్యస్త్రియోహి ధనలోభేన పరరత్యర్థం రతాది విషంచయంత్యః కదాచిత్ స్వయ మపి పరాం రతి మనుభవంతి । గాయనాశ్చ పరం రంజయంతః కదాచిత్ స్వయ మపి రజ్యంతే । ఏవ మేవ నటా అపి రస మను భవంతి.” {{left margin|5em}}(528 పుటలో "ఇట్టియెడల.........దోషము గాదు” అనుదాని పిమ్మటఁ జేర్పవలెను.) </div> పైని శృంగారము శాంతరసాంగముగాఁ గూర్పఁబడినది. ఒకానొకచో శాంతమే శృంగారాంగముగాఁ గూర్పఁబడినది. ఎట్లన, {{Telugu poem|type=మ.|lines=<poem>ఎలదోఁటల్ వనముల్; పయోధరము లద్రీంద్రంబు; లాకంటికిౝ ఫలముల్ వాతెఱ; లంగజాగమ కళాబంధంబు లిచ్ఛాసనం బులు; కోపంబునఁ బాయుటల్; తపము కైవల్యంబు, సంభోగమం దుల యిచ్ఛారతి నుండు మానవుల కెందుంగాన మీ చిత్రముల్.</poem>|ref=}} {{left margin|5em}}(673 పుటలో అనుమానాలంకారము తుదఁ జేర్పవలెను.) </div> అలంకారాంతరరహితమగు నుదాహరణములు గూడఁ గలవు. ఎట్లన, {{Telugu poem|type=|lines=<poem>యత్రైతా లహరీచలాచలదృశో వ్యాపారియంతి భ్రువః యత్తత్రైవ పతంతి సంకేత మమీ మర్మస్పృశో మార్గణాః తచ్చక్రీకృతచాపమంచిత శరప్రేంఖత్కరః క్రోధనో ధావత్యగ్రత ఏవ శాసనధరస్సత్యం తదాపాం స్మరః.</poem>|ref=}} ఎచ్చటఁ దరంగములవలెఁ జంచలములగు చూడ్కులను యువకులు కనుబొమ్మనుండి ప్రసరింపఁజేయుచున్నారో యచ్చటనే మర్మభేదులగు బాణము లెడతెగకుండఁ బడుచున్నవి. (సాధ్యము) దీనిచే మదనుఁడు దన విల్లెక్కు పెట్టి వారి శాసనమును బాలింప నుంకించి వారి పురోభాగమునఁ బరుగువాఱుచున్నాఁడు. (సాధనము) ఇది సత్యము. ఇందితరాలంకార మేమియు లేదు. {{Center|——————}}<noinclude><references/></noinclude> chzbuyxrm0hhww6nzl5zyzgbijqfmmm 0 219407 572293 2026-08-26T00:05:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 [[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు | శీర్షిక = [[కావ్యాలంకారసంగ్రహము]] | రచయిత = రామరాజభూషణుఁడు | అనువాదం= సన్నిధానం సూర్యనారాయణశాస్త్రి | విభాగము = | ముందరి = | తదుపరి = కావ్యాలంకారసంగ్రహము/తొలిపలుకు|తొ...' 572293 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[కావ్యాలంకారసంగ్రహము]] | రచయిత = రామరాజభూషణుఁడు | అనువాదం= సన్నిధానం సూర్యనారాయణశాస్త్రి | విభాగము = | ముందరి = | తదుపరి = [[కావ్యాలంకారసంగ్రహము/తొలిపలుకు|తొలిపలుకు]] | వివరములు = |సంవత్సరం = 1945 }} <pages index="1945 KavyaAlankaraSangrahamu Telugu PDF.pdf" from=4 to=5 /> td9wwut1xydo6s1pmxhd3dy45xvdjkb 572295 572293 2026-08-26T00:08:22Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 572295 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[కావ్యాలంకారసంగ్రహము]] | రచయిత = రామరాజభూషణుఁడు | అనువాదం= సన్నిధానం సూర్యనారాయణశాస్త్రి | విభాగము = | ముందరి = | తదుపరి = [[కావ్యాలంకారసంగ్రహము/తొలిపలుకు|తొలిపలుకు]] | వివరములు = |సంవత్సరం = 1945 }} <pages index="1945 KavyaAlankaraSangrahamu Telugu PDF.pdf" from=5 to=6 /> p0ff9iktg904pjapmz221l9s0dixny7 572308 572295 2026-08-26T01:09:40Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 572308 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[కావ్యాలంకారసంగ్రహము]] | రచయిత = రామరాజభూషణుడు | అనువాదం= సన్నిధానం సూర్యనారాయణశాస్త్రి | విభాగము = | ముందరి = | తదుపరి = [[కావ్యాలంకారసంగ్రహము/తొలిపలుకు|తొలిపలుకు]] | వివరములు = |సంవత్సరం = 1945 }} <pages index="1945 KavyaAlankaraSangrahamu Telugu PDF.pdf" from=5 to=6 /> mzipeq9el5nevgonor19jgq2pa8ocgx 0 219408 572294 2026-08-26T00:07:42Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 [[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు | శీర్షిక = [[../]] | రచయిత = రామరాజభూషణుఁడు | అనువాదం= సన్నిధానం సూర్యనారాయణశాస్త్రి | విభాగము = తొలిపలుకు | ముందరి = [[../]] | తదుపరి = [[../మలిపలుకు/]] | వివరములు = |సంవత్సరం = 1945 }} <pages index...' 572294 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[../]] | రచయిత = రామరాజభూషణుఁడు | అనువాదం= సన్నిధానం సూర్యనారాయణశాస్త్రి | విభాగము = తొలిపలుకు | ముందరి = [[../]] | తదుపరి = [[../మలిపలుకు/]] | వివరములు = |సంవత్సరం = 1945 }} <pages index="1945 KavyaAlankaraSangrahamu Telugu PDF.pdf" from=7 to=10 /> 5e3adfkioys9eay7b62i7opbnriizkj 0 219409 572296 2026-08-26T00:10:05Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 [[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు | శీర్షిక = [[../]] | రచయిత = రామరాజభూషణుఁడు | అనువాదం= సన్నిధానం సూర్యనారాయణశాస్త్రి | విభాగము = మలిపలుకు | ముందరి = [[../తొలిపలుకు/]] | తదుపరి = [[../మేలిపలుకు/]] | వివరములు = |సంవత్స...' 572296 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[../]] | రచయిత = రామరాజభూషణుఁడు | అనువాదం= సన్నిధానం సూర్యనారాయణశాస్త్రి | విభాగము = మలిపలుకు | ముందరి = [[../తొలిపలుకు/]] | తదుపరి = [[../మేలిపలుకు/]] | వివరములు = |సంవత్సరం = 1945 }} <pages index="1945 KavyaAlankaraSangrahamu Telugu PDF.pdf" from=11 to=28 /> 0jv9pkxcgy1tmdh5cvzj7z0lg9elp64 0 219410 572297 2026-08-26T00:11:43Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 [[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు | శీర్షిక = [[../]] | రచయిత = రామరాజభూషణుఁడు | అనువాదం= సన్నిధానం సూర్యనారాయణశాస్త్రి | విభాగము = మేలిపలుకు | ముందరి = [[../మలిపలుకు/]] | తదుపరి = [[../నాంది/]] | వివరములు = |సంవత్సరం = 1945...' 572297 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[../]] | రచయిత = రామరాజభూషణుఁడు | అనువాదం= సన్నిధానం సూర్యనారాయణశాస్త్రి | విభాగము = మేలిపలుకు | ముందరి = [[../మలిపలుకు/]] | తదుపరి = [[../నాంది/]] | వివరములు = |సంవత్సరం = 1945 }} <pages index="1945 KavyaAlankaraSangrahamu Telugu PDF.pdf" from=29 to=32 /> bv145ih3iwv31v9gamx2chgjz3amt12 0 219411 572298 2026-08-26T00:13:36Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 [[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు | శీర్షిక = [[../]] | రచయిత = రామరాజభూషణుఁడు | అనువాదం= సన్నిధానం సూర్యనారాయణశాస్త్రి | విభాగము = నాంది | ముందరి = [[../మేలిపలుకు/]] | తదుపరి = [[../ప్రథమాశ్వాసము/]] | వివరములు = |సంవత్...' 572298 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[../]] | రచయిత = రామరాజభూషణుఁడు | అనువాదం= సన్నిధానం సూర్యనారాయణశాస్త్రి | విభాగము = నాంది | ముందరి = [[../మేలిపలుకు/]] | తదుపరి = [[../ప్రథమాశ్వాసము/]] | వివరములు = |సంవత్సరం = 1945 }} <pages index="1945 KavyaAlankaraSangrahamu Telugu PDF.pdf" from=37 to=64 /> o2zdcwvkfaymvl1rzrihibcyawbtg65 0 219412 572299 2026-08-26T00:56:40Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 [[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు | శీర్షిక = [[../]] | రచయిత = రామరాజభూషణుఁడు | అనువాదం= సన్నిధానం సూర్యనారాయణశాస్త్రి | విభాగము = ప్రథమాశ్వాసము | ముందరి = [[../నాంది/]] | తదుపరి = [[../ద్వితీయాశ్వాసము/]] | వివరములు =...' 572299 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[../]] | రచయిత = రామరాజభూషణుఁడు | అనువాదం= సన్నిధానం సూర్యనారాయణశాస్త్రి | విభాగము = ప్రథమాశ్వాసము | ముందరి = [[../నాంది/]] | తదుపరి = [[../ద్వితీయాశ్వాసము/]] | వివరములు = |సంవత్సరం = 1945 }} <pages index="1945 KavyaAlankaraSangrahamu Telugu PDF.pdf" from=64 to=64 /> 8m83mtda9chjk9bq9cx0ui5ompvjiuj 572311 572299 2026-08-26T02:32:11Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 572311 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[../]] | రచయిత = రామరాజభూషణుడు | అనువాదం= సన్నిధానం సూర్యనారాయణశాస్త్రి | విభాగము = ప్రథమాశ్వాసము | ముందరి = [[../నాంది/]] | తదుపరి = [[../ద్వితీయాశ్వాసము/]] | వివరములు = |సంవత్సరం = 1945 }} <pages index="1945 KavyaAlankaraSangrahamu Telugu PDF.pdf" from=64 to=64 /> dhv22h262bynfqe29zim7splmd1k93z 572347 572311 2026-08-26T08:07:35Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 572347 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[../]] | రచయిత = రామరాజభూషణుడు | అనువాదం= సన్నిధానం సూర్యనారాయణశాస్త్రి | విభాగము = ప్రథమాశ్వాసము | ముందరి = [[../నాంది/]] | తదుపరి = [[../ద్వితీయాశ్వాసము/]] | వివరములు = |సంవత్సరం = 1945 }} <pages index="1945 KavyaAlankaraSangrahamu Telugu PDF.pdf" from=64 to=80 /> emjsuhygwahdd1rdz0e8zgc7glj5d45 0 219413 572300 2026-08-26T00:57:42Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 [[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు | శీర్షిక = [[../]] | రచయిత = రామరాజభూషణుఁడు | అనువాదం= సన్నిధానం సూర్యనారాయణశాస్త్రి | విభాగము = ద్వితీయాశ్వాసము | ముందరి = [[../ప్రథమాశ్వాసము/]] | తదుపరి = [[../తృతీయాశ్వాసము/]] | వ...' 572300 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[../]] | రచయిత = రామరాజభూషణుఁడు | అనువాదం= సన్నిధానం సూర్యనారాయణశాస్త్రి | విభాగము = ద్వితీయాశ్వాసము | ముందరి = [[../ప్రథమాశ్వాసము/]] | తదుపరి = [[../తృతీయాశ్వాసము/]] | వివరములు = |సంవత్సరం = 1945 }} <pages index="1945 KavyaAlankaraSangrahamu Telugu PDF.pdf" from=64 to=64 /> b3i7pb5y0k2hv4da3bq75cebc50gfkc 0 219414 572302 2026-08-26T00:58:51Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 [[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు | శీర్షిక = [[../]] | రచయిత = రామరాజభూషణుఁడు | అనువాదం= సన్నిధానం సూర్యనారాయణశాస్త్రి | విభాగము = తృతీయాశ్వాసము | ముందరి = [[../ద్వితీయాశ్వాసము/]] | తదుపరి = [[../చతుర్థాశ్వాసము/]] |...' 572302 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[../]] | రచయిత = రామరాజభూషణుఁడు | అనువాదం= సన్నిధానం సూర్యనారాయణశాస్త్రి | విభాగము = తృతీయాశ్వాసము | ముందరి = [[../ద్వితీయాశ్వాసము/]] | తదుపరి = [[../చతుర్థాశ్వాసము/]] | వివరములు = |సంవత్సరం = 1945 }} <pages index="1945 KavyaAlankaraSangrahamu Telugu PDF.pdf" from=64 to=64 /> ju88go0ije5un08h7voxqmzo0aye105 0 219415 572303 2026-08-26T00:59:52Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 [[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు | శీర్షిక = [[../]] | రచయిత = రామరాజభూషణుఁడు | అనువాదం= సన్నిధానం సూర్యనారాయణశాస్త్రి | విభాగము = చతుర్థాశ్వాసము | ముందరి = [[../తృతీయాశ్వాసము/]] | తదుపరి = [[../పంచమాశ్వాసము/]] | వివ...' 572303 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[../]] | రచయిత = రామరాజభూషణుఁడు | అనువాదం= సన్నిధానం సూర్యనారాయణశాస్త్రి | విభాగము = చతుర్థాశ్వాసము | ముందరి = [[../తృతీయాశ్వాసము/]] | తదుపరి = [[../పంచమాశ్వాసము/]] | వివరములు = |సంవత్సరం = 1945 }} <pages index="1945 KavyaAlankaraSangrahamu Telugu PDF.pdf" from=64 to=64 /> 63pbjkoxlc16hfaa2qdfnghzd7cqk4c 0 219416 572304 2026-08-26T01:01:49Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 [[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు | శీర్షిక = [[../]] | రచయిత = రామరాజభూషణుఁడు | అనువాదం= సన్నిధానం సూర్యనారాయణశాస్త్రి | విభాగము = పంచమాశ్వాసము | ముందరి = [[../చతుర్థాశ్వాసము/]] | తదుపరి = [[../పరిశిష్టము/]] | వివరము...' 572304 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[../]] | రచయిత = రామరాజభూషణుఁడు | అనువాదం= సన్నిధానం సూర్యనారాయణశాస్త్రి | విభాగము = పంచమాశ్వాసము | ముందరి = [[../చతుర్థాశ్వాసము/]] | తదుపరి = [[../పరిశిష్టము/]] | వివరములు = |సంవత్సరం = 1945 }} <pages index="1945 KavyaAlankaraSangrahamu Telugu PDF.pdf" from=748 to=748 /> palhjxvtqlyt6wcu1h85v5f9qjvd7n0 0 219417 572305 2026-08-26T01:02:56Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 [[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు | శీర్షిక = [[../]] | రచయిత = రామరాజభూషణుఁడు | అనువాదం= సన్నిధానం సూర్యనారాయణశాస్త్రి | విభాగము = పరిశిష్టము | ముందరి = [[../పంచమాశ్వాసము/]] | తదుపరి = | వివరములు = |సంవత్సరం = 1945 }} <pag...' 572305 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[../]] | రచయిత = రామరాజభూషణుఁడు | అనువాదం= సన్నిధానం సూర్యనారాయణశాస్త్రి | విభాగము = పరిశిష్టము | ముందరి = [[../పంచమాశ్వాసము/]] | తదుపరి = | వివరములు = |సంవత్సరం = 1945 }} <pages index="1945 KavyaAlankaraSangrahamu Telugu PDF.pdf" from=749 to=751 /> njc9i2e9ah58eohmv01inxvuoodtp1n 0 219418 572312 2026-08-26T03:27:14Z Vjsuseela 1850 [[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు | శీర్షిక = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7|సంపుటము 7]] | రచయిత = అయ్యంకి వెంకటరమణయ్య | అనువాదం= | విభాగము = గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 8/ఆంధ్ర గ్రంథాలయములకు పభ్రుత...' 572312 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7|సంపుటము 7]] | రచయిత = అయ్యంకి వెంకటరమణయ్య | అనువాదం= | విభాగము = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 8/ఆంధ్ర గ్రంథాలయములకు పభ్రుత్వమువారు చేయవలసిన సహాయము|ఆంధ్ర గ్రంథాలయములకు పభ్రుత్వమువారు చేయవలసిన సహాయము]] | ముందరి = | తదుపరి = | వివరములు = |సంవత్సరం=1928 }} <pages index="Grandhalaya Sarvasvamu - Vol.7, No.8 (1929).pdf" from=3 to=3 /> sjs36tabes79h23rri3j7q775wt1fu3 572313 572312 2026-08-26T03:28:05Z Vjsuseela 1850 added [[Category:గ్రంథాలయ సర్వస్వము-రచనలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 572313 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7|సంపుటము 7]] | రచయిత = అయ్యంకి వెంకటరమణయ్య | అనువాదం= | విభాగము = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 8/ఆంధ్ర గ్రంథాలయములకు పభ్రుత్వమువారు చేయవలసిన సహాయము|ఆంధ్ర గ్రంథాలయములకు పభ్రుత్వమువారు చేయవలసిన సహాయము]] | ముందరి = | తదుపరి = | వివరములు = |సంవత్సరం=1928 }} <pages index="Grandhalaya Sarvasvamu - Vol.7, No.8 (1929).pdf" from=3 to=3 /> [[వర్గం:గ్రంథాలయ సర్వస్వము-రచనలు]] 5vb8omguv0mqbrljtxhf9u79sypbo36 572314 572313 2026-08-26T03:28:24Z Vjsuseela 1850 added [[Category:గ్రంథాలయాలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 572314 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7|సంపుటము 7]] | రచయిత = అయ్యంకి వెంకటరమణయ్య | అనువాదం= | విభాగము = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 8/ఆంధ్ర గ్రంథాలయములకు పభ్రుత్వమువారు చేయవలసిన సహాయము|ఆంధ్ర గ్రంథాలయములకు పభ్రుత్వమువారు చేయవలసిన సహాయము]] | ముందరి = | తదుపరి = | వివరములు = |సంవత్సరం=1928 }} <pages index="Grandhalaya Sarvasvamu - Vol.7, No.8 (1929).pdf" from=3 to=3 /> [[వర్గం:గ్రంథాలయ సర్వస్వము-రచనలు]] [[వర్గం:గ్రంథాలయాలు]] tfcwap0mnompcq8rlwle7re51zljgu9 0 219419 572317 2026-08-26T03:45:59Z Vjsuseela 1850 [[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు | శీర్షిక = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7|సంపుటము 7]] | రచయిత = అయ్యంకి వెంకటరమణయ్య | అనువాదం= | విభాగము = గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 8#అఖిలభారత గ్రంథాలయ మహాసభ|అఖి...' 572317 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7|సంపుటము 7]] | రచయిత = అయ్యంకి వెంకటరమణయ్య | అనువాదం= | విభాగము = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 8#అఖిలభారత గ్రంథాలయ మహాసభ|అఖిలభారత గ్రంథాలయ మహాసభ]] | ముందరి = | తదుపరి = | వివరములు = |సంవత్సరం=1928 }} <pages index="Grandhalaya Sarvasvamu - Vol.7, No.8 (1929).pdf" from=4 to=8 /> [[వర్గం:గ్రంథాలయ సర్వస్వము-రచనలు]] 3yfxil21f5xvhyzs7g5m6x0xdesonk4 0 219420 572318 2026-08-26T04:12:39Z Vjsuseela 1850 [[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు | శీర్షిక = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7|సంపుటము 7]] | రచయిత = అయ్యంకి వెంకటరమణయ్య | అనువాదం= | విభాగము = గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 8/ ఇంగ్లాండు దేశము, కేంద్ర గ్ర...' 572318 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7|సంపుటము 7]] | రచయిత = అయ్యంకి వెంకటరమణయ్య | అనువాదం= | విభాగము = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 8/ ఇంగ్లాండు దేశము, కేంద్ర గ్రంథాలయములు|ఇంగ్లాండు దేశము, కేంద్ర గ్రంథాలయములు]] | ముందరి = | తదుపరి = | వివరములు = |సంవత్సరం=1928 }} <pages index="Grandhalaya Sarvasvamu - Vol.7, No.8 (1929).pdf" from=4 to=8 /> [[వర్గం:గ్రంథాలయ సర్వస్వము-రచనలు]] 1xnrus4rp4yf2btkwbkojdzuduxzpgo 572319 572318 2026-08-26T04:14:00Z Vjsuseela 1850 added [[Category:గ్రంథాలయాలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 572319 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7|సంపుటము 7]] | రచయిత = అయ్యంకి వెంకటరమణయ్య | అనువాదం= | విభాగము = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 8/ ఇంగ్లాండు దేశము, కేంద్ర గ్రంథాలయములు|ఇంగ్లాండు దేశము, కేంద్ర గ్రంథాలయములు]] | ముందరి = | తదుపరి = | వివరములు = |సంవత్సరం=1928 }} <pages index="Grandhalaya Sarvasvamu - Vol.7, No.8 (1929).pdf" from=4 to=8 /> [[వర్గం:గ్రంథాలయ సర్వస్వము-రచనలు]] [[వర్గం:గ్రంథాలయాలు]] a9hkicwa3vsj8krdp4v7k5yhnh8e9s1 572324 572319 2026-08-26T04:36:57Z Vjsuseela 1850 572324 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7|సంపుటము 7]] | రచయిత =దాసు త్రివిక్రమరావు | అనువాదం= | విభాగము = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 8/ ఇంగ్లాండు దేశము, కేంద్ర గ్రంథాలయములు|ఇంగ్లాండు దేశము, కేంద్ర గ్రంథాలయములు]] | ముందరి = | తదుపరి = | వివరములు = |సంవత్సరం=1928 }} <pages index="Grandhalaya Sarvasvamu - Vol.7, No.8 (1929).pdf" from=9 to=10 tosection="10A /> [[వర్గం:గ్రంథాలయ సర్వస్వము-రచనలు]] [[వర్గం:గ్రంథాలయాలు]] lbit6m3mpelym84uekg3zm8zav2igm6 0 219421 572325 2026-08-26T04:41:09Z Vjsuseela 1850 [[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు | శీర్షిక = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7|సంపుటము 7]] | రచయిత = | అనువాదం= | విభాగము = గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 8/ శ్రీ దేశోద్ధారక ఆంధ్ర భాషానిలయము, కుక్కునూరు|శ్...' 572325 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7|సంపుటము 7]] | రచయిత = | అనువాదం= | విభాగము = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 8/ శ్రీ దేశోద్ధారక ఆంధ్ర భాషానిలయము, కుక్కునూరు|శ్రీ దేశోద్ధారక ఆంధ్ర భాషానిలయము, కుక్కునూరు]] | ముందరి = | తదుపరి = | వివరములు = |సంవత్సరం=1928 }} <pages index="Grandhalaya Sarvasvamu - Vol.7, No.8 (1929).pdf" from=10 to=11 fromsection="10B" tosection="11A" /> [[వర్గం:గ్రంథాలయ సర్వస్వము-రచనలు]] [[వర్గం:గ్రంథాలయాలు]] pnliw6x05pvaqzehlh9g9zajrk536xv 0 219422 572328 2026-08-26T05:06:51Z Vjsuseela 1850 [[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు | శీర్షిక = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7|సంపుటము 7]] | రచయిత = | అనువాదం= | విభాగము = గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 8/ గోపాలకృష్ణగ్రంథాలయము, పొందూరు|గోపాలకృష్ణగ్రంథ...' 572328 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7|సంపుటము 7]] | రచయిత = | అనువాదం= | విభాగము = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 8/ గోపాలకృష్ణగ్రంథాలయము, పొందూరు|గోపాలకృష్ణగ్రంథాలయము, పొందూరు]] | ముందరి = | తదుపరి = | వివరములు = |సంవత్సరం=1928 }} <pages index="Grandhalaya Sarvasvamu - Vol.7, No.8 (1929).pdf" from=11 to=12 fromsection="11B"/> [[వర్గం:గ్రంథాలయ సర్వస్వము-రచనలు]] [[వర్గం:గ్రంథాలయాలు]] ko72s6czhg83mj66xga7u46mchxirpg 572355 572328 2026-08-26T10:48:31Z Vjsuseela 1850 added [[Category:పద్యములు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 572355 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7|సంపుటము 7]] | రచయిత = | అనువాదం= | విభాగము = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 8/ గోపాలకృష్ణగ్రంథాలయము, పొందూరు|గోపాలకృష్ణగ్రంథాలయము, పొందూరు]] | ముందరి = | తదుపరి = | వివరములు = |సంవత్సరం=1928 }} <pages index="Grandhalaya Sarvasvamu - Vol.7, No.8 (1929).pdf" from=11 to=12 fromsection="11B"/> [[వర్గం:గ్రంథాలయ సర్వస్వము-రచనలు]] [[వర్గం:గ్రంథాలయాలు]] [[వర్గం:పద్యములు]] ssw1b0dwr5a26gp6qvm0r90yuunvr4t 104 219423 572350 2026-08-26T09:48:40Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 572350 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|<big>ఆత్మకథ</big>||}}</noinclude>ముగించుకొనిన వారు ముసలమానులకు వంటక మొనరించి యీయఁగలిగిరి. ఇంతియ కాక ముసలమానులు సరగహీ చేయుదురు. అనఁగా వ్రతదినములలో సూర్యుఁ డుదయింపక ముందు చీకటితో భుజింతురు. ఇతరు లీవిషయమున వీరికి తోడుపడరు. మరియు ముసలమానులు పగటఁగూడ నీరు గ్రోలరు. దప్పి యగుచో నితరులు గ్రోలుదురు. ఈ యనుష్ఠానమువలన ఉపవాసమహత్త్వమును, ఏకభోజన మహత్త్వమును అందఱకును దెలియ నాయెను. ఒకరిపై నొకరికి ఔదార్యమును, ప్రేమయు వర్ధిల్లెను. ఆశ్రమమునం దాహారనియమము కలదు. కావున నాయాజ్ఞను శిరసావహించి నా మిత్రు లందఱును మాంసము వర్జించినందులకు నేను కృతజ్ఞుఁడను. రోజూదినములందు ముసలమానులకు మాంసత్యాగము కష్టమయినను దానిని లెక్కగొనక కష్ట మను మాటగూడ నాచెవిఁ బడకుండఁ జేసిరి. ఆశ్రమజీవనమునకు ప్రాతికూల్యము లేకుండ హిందూబాలకులు వీరికి రకరకముల వంటకములు చేసి పెట్టిరి. నాయుపవాసమును గూర్చి వ్రాయుచు ఇచ్ఛాపూర్వకముగా విషయాంతరములోనికి దిగితిని. ఏలన ఈచక్కని ప్రసంగమును మఱి యొకచోట నుదాహరింపఁ జాలను. మరియు ఈవిషయాంతర ద్వారమున నా స్వభావ మొకటి గూడఁ జూపించితిని. మంచివని తోఁచు ప్రతి పనులయందును నాకుఁ గొందఱ సహచరుల నుంచుకొనుచుందును. ఈ యేకభోజనము, ఈయుపవాసమును వారికిఁ గ్రొత్త. కావున ప్రదోషమనియు, రంజాన్ అనియు వారిని లాఁగుకొని వచ్చితిని. ఈరీతిగా సంయమవాతావరణ మనాయాసముగా నాశ్రమము నందు నెలకొనెను. మాతోపాటు ఆశ్రమవాసులును ఉపవాసములు, ఏక<noinclude><references/> {{c|128}}</noinclude> flu0zarhqk9pwtdw5wc476yru8vp294 104 219424 572351 2026-08-26T10:16:04Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 572351 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|||31 ఉపవాసము}}</noinclude>భోజనములును చేయఁజొచ్చిరి. దాన మేలు కలుగు ననియే నామతము. ఈసంయమము వారిహృదయముల నెంత పని చేసెనో, ఉపవాసాదులు విషయముల నవరోధించుట కెంతపని చేసెనో నేను నిశ్చయముగాఁ జెప్పఁజాలను. నాకుమాత్రము వానిలన ఆరోగ్యమును ఇంద్రియదమనమునుకలిగెను. ‘ఉపవాసాదులవలన నందఱకును ప్రయోజనము కలిగితీరును' అని నా యుద్దేశము కాదు. ఇంద్రియదమనము నుద్దేశించి యుపవసించుచో విషయములు వినివర్తించును. మరియు, ఉపవాసాంతమునందు విషయేచ్ఛయు, స్వాదేఛ్ఛయు తీవ్రమయినటులు నామిత్రుల పలువురు యనుభవము. అనఁగా దీని కర్థ మిది: ఉపవాస దినములలో విషయములను అరికట్టుటకును, స్వాదమును జయించుటకును సంతతోద్దేశము లేకున్నచో శుభఫల మొడఁగూడదు. ఇట్టి యుద్దేశము లేక, మనస్సును లగింపక, వట్టిశారీర కోప వాసమువలన విషయవేగ మాఁగు ననుకొనుట కల్ల. గీతలలోని రెండవ యధ్యాయము నందలి యీ శ్లోక మిప్పట్టున మిగుల విచారణయోగ్యము: <poem> {{left margin|5em}} విషయా వినివర్తంతే నిరాహారస్య దేహినః<ref>'యద్యపి విషయా విషయోపలక్షితాని విషయశబ్దవాచ్యాని ఇంద్రియాణి [అథవా విషయా ఏవ-పాఠా.] నిరాహారస్య అనాహ్రియమాణవిషయన్య, శాష్ఠతవసి స్థితస్య [కష్టే తపసి స్థితస్య — పారా.] మూర్ఖస్యాపి విపివర్తన్తే దేహినో దేహవతః, భాష్య.</div> 'విషయనిగ్రహము లేక [తాఁబేటివలె అవయవములను ముడుచుకొని] తపస్సులో కట్టెవలె నుండు మూర్ఖునకు ఇంద్రియములు [లేక విషయములు] ఉడుగును' అని శంకరుల వారి యభిప్రాయము.</div> నిరాహారస్య అనఁగా అన్నము తినుట మానుకొనిన వానికి అని వారి అభిప్రాయముకాదు. ఉపవసించినను, కన్ను, మేను మొదలగు నింద్రియములకు రూపు, సోఁకు మొదలగువిషయ</ref>, రసవర్జం రసో౽ప్యస్య పరం దృష్ట్వా నివర్తతే. </poem><noinclude><references/> {{c|129}}</noinclude> 2d557zi578006g63y9e49kj19v6eyz4 572352 572351 2026-08-26T10:35:57Z శ్రీరామమూర్తి 1517 572352 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|||31 ఉపవాసము}}</noinclude>భోజనములును చేయఁజొచ్చిరి. దాన మేలు కలుగు ననియే నామతము. ఈసంయమము వారిహృదయముల నెంత పని చేసెనో, ఉపవాసాదులు విషయముల నవరోధించుట కెంతపని చేసెనో నేను నిశ్చయముగాఁ జెప్పఁజాలను. నాకుమాత్రము వానిలన ఆరోగ్యమును ఇంద్రియదమనమునుకలిగెను. ‘ఉపవాసాదులవలన నందఱకును ప్రయోజనము కలిగితీరును' అని నా యుద్దేశము కాదు. ఇంద్రియదమనము నుద్దేశించి యుపవసించుచో విషయములు వినివర్తించును. మరియు, ఉపవాసాంతమునందు విషయేచ్ఛయు, స్వాదేఛ్ఛయు తీవ్రమయినటులు నామిత్రుల పలువురు యనుభవము. అనఁగా దీని కర్థ మిది: ఉపవాస దినములలో విషయములను అరికట్టుటకును, స్వాదమును జయించుటకును సంతతోద్దేశము లేకున్నచో శుభఫల మొడఁగూడదు. ఇట్టి యుద్దేశము లేక, మనస్సును లగింపక, వట్టిశారీర కోప వాసమువలన విషయవేగ మాఁగు ననుకొనుట కల్ల. గీతలలోని రెండవ యధ్యాయము నందలి యీ శ్లోక మిప్పట్టున మిగుల విచారణయోగ్యము: <poem> {{left margin|5em}} విషయా వినివర్తంతే నిరాహారస్య దేహినః<ref>'యద్యపి విషయా విషయోపలక్షితాని విషయశబ్దవాచ్యాని ఇంద్రియాణి [అథవా విషయా ఏవ-పాఠా.] నిరాహారస్య అనాహ్రియమాణవిషయన్య, శాష్ఠతవసి స్థితస్య [కష్టే తపసి స్థితస్య — పారా.] మూర్ఖస్యాపి విపివర్తన్తే దేహినో దేహవతః, భాష్య.</div> 'విషయనిగ్రహము లేక [తాఁబేటివలె అవయవములను ముడుచుకొని] తపస్సులో కట్టెవలె నుండు మూర్ఖునకు ఇంద్రియములు [లేక విషయములు] ఉడుగును' అని శంకరుల వారి యభిప్రాయము.</div> నిరాహారస్య అనఁగా అన్నము తినుట మానుకొనిన వానికి అని వారి అభిప్రాయముకాదు. ఉపవసించినను, కన్ను, మేను మొదలగు నింద్రియములకు రూపు, సోఁకు మొదలగువిషయముల తాఁకు సంభవింపవచ్చును గాన 'నిరాహారస్య' అనఁగా లంఘనములు చేయువాని కని అర్థము చెప్పరాదు అని బెల్లంకొండ రామరాయలు - 'న చాత్ర నిరాహారస్య త్యక్త భోజనస్య కృతలఙ్ఘనస్యేతి యావ దిత్యర్థ ఇతి శఙ్క్యమ్, ఆహారాభావే౽పి చక్షుస్త్వ, దిభీ రూపస్పర్శాది విషయగ్రహణ సంభవా న్న సర్వేన్ద్రియ ప్రతినివృత్తిః.' - భాష్యార్కప్రకాశః.</div> వెనుక పుటలోని 'విషయా వినివర్తంతే' అను శ్లోకమునకు పైనున్న పంక్తులకును ఈ శాంకరాభిప్రాయమునకును చెలిమి యున్నది అయినను నిరాహారవదమునకు అర్థవిశేష ముండుట చేతనే యీభాష్యాదు లుదాహరింపఁబడినవి. {{right|—ఆనువాదకుఁడు.}}</ref>, రసవర్జం రసో౽ప్యస్య పరం దృష్ట్వా నివర్తతే. </poem><noinclude><references/> {{c|129}}</noinclude> lbb2zep5jw9xer3sbbo790aosdtaafz 104 219425 572353 2026-08-26T10:36:46Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అనఁగా ఉపవపించువానికి విషయములు (ఉపవాసము నడుమ) శ్రమించును; కాని రసము పోదు. రసము ఈశ్వర దర్శనమున - ఈశ్వరప్రసాదమున -శమించును. సంయమికి ఉపవాసాదులు మార్గమునందు సాధనరూపముగా నావశ్య...' 572353 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|<big>ఆత్మకథ</big>||}}</noinclude>అనఁగా ఉపవపించువానికి విషయములు (ఉపవాసము నడుమ) శ్రమించును; కాని రసము పోదు. రసము ఈశ్వర దర్శనమున - ఈశ్వరప్రసాదమున -శమించును. సంయమికి ఉపవాసాదులు మార్గమునందు సాధనరూపముగా నావశ్యకములు. ఇంతియ కాదు. ఈశారీరకోపవాసమునకు మానసి కోపవాసముగూడఁ దోడుపడనిచో నది దంభముగా పరిణమించి హానిచేయు నని చెప్పవలసివచ్చును.<noinclude><references/> {{c|130}}</noinclude> 3iotboztn8316wogak8pwmlnjc9amfq 572354 572353 2026-08-26T10:37:02Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 572354 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|<big>ఆత్మకథ</big>||}}</noinclude>అనఁగా ఉపవపించువానికి విషయములు (ఉపవాసము నడుమ) శ్రమించును; కాని రసము పోదు. రసము ఈశ్వర దర్శనమున - ఈశ్వరప్రసాదమున -శమించును. సంయమికి ఉపవాసాదులు మార్గమునందు సాధనరూపముగా నావశ్యకములు. ఇంతియ కాదు. ఈశారీరకోపవాసమునకు మానసి కోపవాసముగూడఁ దోడుపడనిచో నది దంభముగా పరిణమించి హానిచేయు నని చెప్పవలసివచ్చును.<noinclude><references/> {{c|130}}</noinclude> fuc5pobun0ywgfrtuoedvcihkcqkwsc 0 219426 572356 2026-08-26T10:54:01Z Vjsuseela 1850 [[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు | శీర్షిక = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7|సంపుటము 7]] | రచయిత = | అనువాదం= | విభాగము = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 8/ హిందూయువ సంఘము, ఏలూరు| హిందూయువ సంఘము, ఏలూరు]] | ముం...' 572356 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7|సంపుటము 7]] | రచయిత = | అనువాదం= | విభాగము = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 8/ హిందూయువ సంఘము, ఏలూరు| హిందూయువ సంఘము, ఏలూరు]] | ముందరి = | తదుపరి = | వివరములు = |సంవత్సరం=1928 }} <pages index="Grandhalaya Sarvasvamu - Vol.7, No.8 (1929).pdf" from=13 to=15 fromsection="15A"/> [[వర్గం:గ్రంథాలయ సర్వస్వము-రచనలు]] [[వర్గం:గ్రంథాలయాలు]] h9nir1z8l5lmurvpojxny791kn4x8fr 572360 572356 2026-08-26T11:06:37Z Vjsuseela 1850 572360 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7|సంపుటము 7]] | రచయిత = | అనువాదం= | విభాగము = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 8/ హిందూయువ సంఘము, ఏలూరు| హిందూయువ సంఘము, ఏలూరు]] | ముందరి = | తదుపరి = | వివరములు = |సంవత్సరం=1928 }} <pages index="Grandhalaya Sarvasvamu - Vol.7, No.8 (1929).pdf" from=13 to=15 tosection="15A"/> [[వర్గం:గ్రంథాలయ సర్వస్వము-రచనలు]] [[వర్గం:గ్రంథాలయాలు]] 75pfbxtt6fii5acrk0oj4iejm0mptrt 0 219427 572362 2026-08-26T11:11:46Z Rajasekhar1961 50 [[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు | శీర్షిక = [[సంగ్రహ ఆంధ్ర విజ్ఞాన కోశము/రెండవ సంపుటము]] | రచయిత = | అనువాదం= | విభాగము = కర్మశాల నిర్వహణము | ముందరి = [[../కమీనియన్, జాన్ ఆమస్/]] | తదుపరి =[[..//]] | వివరములు = |సంవత్సర...' 572362 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[సంగ్రహ ఆంధ్ర విజ్ఞాన కోశము/రెండవ సంపుటము]] | రచయిత = | అనువాదం= | విభాగము = కర్మశాల నిర్వహణము | ముందరి = [[../కమీనియన్, జాన్ ఆమస్/]] | తదుపరి =[[..//]] | వివరములు = |సంవత్సరం=1930 }} <pages index="Sangraha Andhra Vijnana Kosham Volume Two.pdf" from=580 fromsection="580B" to=585 tosection="585A" /> [[వర్గం:సంగ్రహ ఆంధ్ర విజ్ఞాన కోశము-వ్యాసాలు]] bu6voqc3s6t25bll87i4elw74lpyvk2 572366 572362 2026-08-26T11:15:48Z Rajasekhar1961 50 Rajasekhar1961, [[సంగ్రహ ఆంధ్ర విజ్ఞాన కోశము/రెండవ సంపుటము/ కర్మశాల నిర్వహణము]] పేజీని [[సంగ్రహ ఆంధ్ర విజ్ఞాన కోశము/రెండవ సంపుటము/కర్మశాల నిర్వహణము]] కు తరలించారు 572362 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[సంగ్రహ ఆంధ్ర విజ్ఞాన కోశము/రెండవ సంపుటము]] | రచయిత = | అనువాదం= | విభాగము = కర్మశాల నిర్వహణము | ముందరి = [[../కమీనియన్, జాన్ ఆమస్/]] | తదుపరి =[[..//]] | వివరములు = |సంవత్సరం=1930 }} <pages index="Sangraha Andhra Vijnana Kosham Volume Two.pdf" from=580 fromsection="580B" to=585 tosection="585A" /> [[వర్గం:సంగ్రహ ఆంధ్ర విజ్ఞాన కోశము-వ్యాసాలు]] bu6voqc3s6t25bll87i4elw74lpyvk2 0 219428 572363 2026-08-26T11:13:12Z Vjsuseela 1850 [[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు | శీర్షిక = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7|సంపుటము 7]] | రచయిత = | అనువాదం= | విభాగము = గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 8/ పరబ్రహ్మాంధ్ర భాషానిలయము, భువనగిరి|పరబ్రహ్మాంధ...' 572363 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7|సంపుటము 7]] | రచయిత = | అనువాదం= | విభాగము = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 8/ పరబ్రహ్మాంధ్ర భాషానిలయము, భువనగిరి|పరబ్రహ్మాంధ్ర భాషానిలయము, భువనగిరి]] | ముందరి = | తదుపరి = | వివరములు = |సంవత్సరం=1928 }} <pages index="Grandhalaya Sarvasvamu - Vol.7, No.8 (1929).pdf" from=15 to=15 onlysection="15B"/> [[వర్గం:గ్రంథాలయ సర్వస్వము-రచనలు]] [[వర్గం:గ్రంథాలయాలు]] gewe51dxphvzif7b2rjm7auutt0jmzn 0 219429 572364 2026-08-26T11:14:23Z Rajasekhar1961 50 [[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు | శీర్షిక = [[సంగ్రహ ఆంధ్ర విజ్ఞాన కోశము/రెండవ సంపుటము]] | రచయిత = | అనువాదం= | విభాగము = కర్ణాటక గానము | ముందరి = [[../కర్మశాల నిర్వహణము/]] | తదుపరి =[[..//]] | వివరములు = |సంవత్సరం=1930 }} <...' 572364 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[సంగ్రహ ఆంధ్ర విజ్ఞాన కోశము/రెండవ సంపుటము]] | రచయిత = | అనువాదం= | విభాగము = కర్ణాటక గానము | ముందరి = [[../కర్మశాల నిర్వహణము/]] | తదుపరి =[[..//]] | వివరములు = |సంవత్సరం=1930 }} <pages index="Sangraha Andhra Vijnana Kosham Volume Two.pdf" from=585 fromsection="585B" to=589 tosection="589A" /> [[వర్గం:సంగ్రహ ఆంధ్ర విజ్ఞాన కోశము-వ్యాసాలు]] b1aq5nlsgdfnji84nrerc210rqon09w 572365 572364 2026-08-26T11:15:17Z Rajasekhar1961 50 572365 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[సంగ్రహ ఆంధ్ర విజ్ఞాన కోశము/రెండవ సంపుటము]] | రచయిత = | అనువాదం= | విభాగము = కర్ణాటక గానము | ముందరి = [[../కర్మశాల నిర్వహణము/]] | తదుపరి =[[..//]] | వివరములు = |సంవత్సరం=1930 }} <pages index="Sangraha Andhra Vijnana Kosham Volume Two.pdf" from=585 fromsection="585B" to=587 tosection="587A" /> [[వర్గం:సంగ్రహ ఆంధ్ర విజ్ఞాన కోశము-వ్యాసాలు]] 4xuo1feo3t0w9wczyxe2mrid5p7ajqz 0 219430 572367 2026-08-26T11:15:48Z Rajasekhar1961 50 Rajasekhar1961, [[సంగ్రహ ఆంధ్ర విజ్ఞాన కోశము/రెండవ సంపుటము/ కర్మశాల నిర్వహణము]] పేజీని [[సంగ్రహ ఆంధ్ర విజ్ఞాన కోశము/రెండవ సంపుటము/కర్మశాల నిర్వహణము]] కు తరలించారు 572367 wikitext text/x-wiki #దారిమార్పు [[సంగ్రహ ఆంధ్ర విజ్ఞాన కోశము/రెండవ సంపుటము/కర్మశాల నిర్వహణము]] 18fkemkskd1o7uq46r4f7flmm446fce 0 219431 572369 2026-08-26T11:19:31Z Rajasekhar1961 50 [[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు | శీర్షిక = [[సంగ్రహ ఆంధ్ర విజ్ఞాన కోశము/రెండవ సంపుటము]] | రచయిత = | అనువాదం= | విభాగము = కరీంనగరం జిల్లా | ముందరి = [[../కర్ణాటక గానము/]] | తదుపరి =[[..//]] | వివరములు = |సంవత్సరం=1930 }} <pages...' 572369 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[సంగ్రహ ఆంధ్ర విజ్ఞాన కోశము/రెండవ సంపుటము]] | రచయిత = | అనువాదం= | విభాగము = కరీంనగరం జిల్లా | ముందరి = [[../కర్ణాటక గానము/]] | తదుపరి =[[..//]] | వివరములు = |సంవత్సరం=1930 }} <pages index="Sangraha Andhra Vijnana Kosham Volume Two.pdf" from=587 fromsection="587B" to=589 tosection="589A" /> [[వర్గం:సంగ్రహ ఆంధ్ర విజ్ఞాన కోశము-వ్యాసాలు]] 9eo7glur30ueyocc7hgjlgv21l14al9 572371 572369 2026-08-26T11:20:46Z Rajasekhar1961 50 572371 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[సంగ్రహ ఆంధ్ర విజ్ఞాన కోశము/రెండవ సంపుటము]] | రచయిత = | అనువాదం= | విభాగము = కరీంనగరం జిల్లా | ముందరి = [[../కర్ణాటక గానము/]] | తదుపరి =[[..//]] | వివరములు = |సంవత్సరం=1930 }} <pages index="Sangraha Andhra Vijnana Kosham Volume Two.pdf" from=587 fromsection="587B" to=592 tosection="592A" /> [[వర్గం:సంగ్రహ ఆంధ్ర విజ్ఞాన కోశము-వ్యాసాలు]] lsxqbhmkrksusxxa2g9n69cgcx0oe41 572386 572371 2026-08-26T11:57:54Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:తెలంగాణ]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 572386 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[సంగ్రహ ఆంధ్ర విజ్ఞాన కోశము/రెండవ సంపుటము]] | రచయిత = | అనువాదం= | విభాగము = కరీంనగరం జిల్లా | ముందరి = [[../కర్ణాటక గానము/]] | తదుపరి =[[..//]] | వివరములు = |సంవత్సరం=1930 }} <pages index="Sangraha Andhra Vijnana Kosham Volume Two.pdf" from=587 fromsection="587B" to=592 tosection="592A" /> [[వర్గం:సంగ్రహ ఆంధ్ర విజ్ఞాన కోశము-వ్యాసాలు]] [[వర్గం:తెలంగాణ]] awlm74ps7gdsz80c7bg4jprdoqbhbt6 0 219432 572373 2026-08-26T11:21:33Z Vjsuseela 1850 [[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు | శీర్షిక = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7|సంపుటము 7]] | రచయిత = | అనువాదం= | విభాగము = గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 8/ శ్రీ స్వరాజ్య లక్ష్మీ పుస్తక భాండాగారము, బెజవాడ|...' 572373 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7|సంపుటము 7]] | రచయిత = | అనువాదం= | విభాగము = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 8/ శ్రీ స్వరాజ్య లక్ష్మీ పుస్తక భాండాగారము, బెజవాడ| శ్రీ స్వరాజ్య లక్ష్మీ పుస్తక భాండాగారము, బెజవాడ]] | ముందరి = | తదుపరి = | వివరములు = |సంవత్సరం=1928 }} <pages index="Grandhalaya Sarvasvamu - Vol.7, No.8 (1929).pdf" from=16 to=16 fromsection="16A"/> [[వర్గం:గ్రంథాలయ సర్వస్వము-రచనలు]] [[వర్గం:గ్రంథాలయాలు]] drbc0uwzfhkh6xano1aqxvkds4z0md3 572374 572373 2026-08-26T11:22:29Z Vjsuseela 1850 572374 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7|సంపుటము 7]] | రచయిత = | అనువాదం= | విభాగము = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 8/ శ్రీ స్వరాజ్య లక్ష్మీ పుస్తక భాండాగారము, బెజవాడ| శ్రీ స్వరాజ్య లక్ష్మీ పుస్తక భాండాగారము, బెజవాడ]] | ముందరి = | తదుపరి = | వివరములు = |సంవత్సరం=1928 }} <pages index="Grandhalaya Sarvasvamu - Vol.7, No.8 (1929).pdf" from=16 to=16 onlysection="16A"/> [[వర్గం:గ్రంథాలయ సర్వస్వము-రచనలు]] [[వర్గం:గ్రంథాలయాలు]] ep6b3knydcuemx7jrjsb742s826jknt 0 219433 572377 2026-08-26T11:30:15Z Vjsuseela 1850 [[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు | శీర్షిక = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7|సంపుటము 7]] | రచయిత = | అనువాదం= | విభాగము = గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 8/ శ్రీ లజపతి రాయి విద్యానిలయము, తుమ్మపూడి|శ్రీ లజప...' 572377 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7|సంపుటము 7]] | రచయిత = | అనువాదం= | విభాగము = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 8/ శ్రీ లజపతి రాయి విద్యానిలయము, తుమ్మపూడి|శ్రీ లజపతి రాయి విద్యానిలయము, తుమ్మపూడి]] | ముందరి = | తదుపరి = | వివరములు = |సంవత్సరం=1928 }} <pages index="Grandhalaya Sarvasvamu - Vol.7, No.8 (1929).pdf" from=16 to=16 fromsection="16B" tosection="17A"/> [[వర్గం:గ్రంథాలయ సర్వస్వము-రచనలు]] [[వర్గం:గ్రంథాలయాలు]] rlrvrvoaxcl41lkxnaxaz8zyuw1pmvw 572380 572377 2026-08-26T11:38:25Z Vjsuseela 1850 572380 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7|సంపుటము 7]] | రచయిత = | అనువాదం= | విభాగము = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 8/ శ్రీ లజపతి రాయి విద్యానిలయము, తుమ్మపూడి|శ్రీ లజపతి రాయి విద్యానిలయము, తుమ్మపూడి]] | ముందరి = | తదుపరి = | వివరములు = |సంవత్సరం=1928 }} <pages index="Grandhalaya Sarvasvamu - Vol.7, No.8 (1929).pdf" from=16 to=17 fromsection="16B" tosection="17A"/> [[వర్గం:గ్రంథాలయ సర్వస్వము-రచనలు]] [[వర్గం:గ్రంథాలయాలు]] dlrnljhoup1fihfeoyyvnkf3ghxnljc 0 219434 572379 2026-08-26T11:37:22Z Vjsuseela 1850 [[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు | శీర్షిక = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7|సంపుటము 7]] | రచయిత = | అనువాదం= | విభాగము = గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 8/ శ్రీ శారదా పుస్తక భాండాగారము, నాగిరెడ్డిపల్లె|శ...' 572379 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7|సంపుటము 7]] | రచయిత = | అనువాదం= | విభాగము = [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 7/సంచిక 8/ శ్రీ శారదా పుస్తక భాండాగారము, నాగిరెడ్డిపల్లె|శ్రీ శారదా పుస్తక భాండాగారము, నాగిరెడ్డిపల్లె]] | ముందరి = | తదుపరి = | వివరములు = |సంవత్సరం=1928 }} <pages index="Grandhalaya Sarvasvamu - Vol.7, No.8 (1929).pdf" from=17 to=17 onlysection="17B"/> [[వర్గం:గ్రంథాలయ సర్వస్వము-రచనలు]] [[వర్గం:గ్రంథాలయాలు]] 9b32oc9ivhwyhqv80wgu32osjwe1b3s 0 219435 572384 2026-08-26T11:56:50Z Rajasekhar1961 50 [[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు | శీర్షిక = [[సంగ్రహ ఆంధ్ర విజ్ఞాన కోశము/రెండవ సంపుటము]] | రచయిత = | అనువాదం= | విభాగము = కర్నూలు జిల్లా | ముందరి = [[../కరీంనగరం జిల్లా/]] | తదుపరి =[[..//]] | వివరములు = |సంవత్సరం=1930 }} <pa...' 572384 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[సంగ్రహ ఆంధ్ర విజ్ఞాన కోశము/రెండవ సంపుటము]] | రచయిత = | అనువాదం= | విభాగము = కర్నూలు జిల్లా | ముందరి = [[../కరీంనగరం జిల్లా/]] | తదుపరి =[[..//]] | వివరములు = |సంవత్సరం=1930 }} <pages index="Sangraha Andhra Vijnana Kosham Volume Two.pdf" from=592 fromsection="592B" to=597 tosection="597A" /> [[వర్గం:సంగ్రహ ఆంధ్ర విజ్ఞాన కోశము-వ్యాసాలు]] ohtczpa0q4mt5ukibeq595uu7u6k0gz 572385 572384 2026-08-26T11:57:21Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:ఆంధ్రప్రదేశ్]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 572385 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[సంగ్రహ ఆంధ్ర విజ్ఞాన కోశము/రెండవ సంపుటము]] | రచయిత = | అనువాదం= | విభాగము = కర్నూలు జిల్లా | ముందరి = [[../కరీంనగరం జిల్లా/]] | తదుపరి =[[..//]] | వివరములు = |సంవత్సరం=1930 }} <pages index="Sangraha Andhra Vijnana Kosham Volume Two.pdf" from=592 fromsection="592B" to=597 tosection="597A" /> [[వర్గం:సంగ్రహ ఆంధ్ర విజ్ఞాన కోశము-వ్యాసాలు]] [[వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్]] dqrcpt0rdb52781x2mr0fl6tt8r9f9k