వికీసోర్స్ tewikisource https://te.wikisource.org/wiki/%E0%B0%AE%E0%B1%8A%E0%B0%A6%E0%B0%9F%E0%B0%BF_%E0%B0%AA%E0%B1%87%E0%B0%9C%E0%B1%80 MediaWiki 1.47.0-wmf.18 first-letter మీడియా ప్రత్యేక చర్చ వాడుకరి వాడుకరి చర్చ వికీసోర్స్ వికీసోర్స్ చర్చ దస్త్రం దస్త్రంపై చర్చ మీడియావికీ మీడియావికీ చర్చ మూస మూస చర్చ సహాయం సహాయం చర్చ వర్గం వర్గం చర్చ ద్వారము ద్వారము చర్చ రచయిత రచయిత చర్చ పుట పుట చర్చ సూచిక సూచిక చర్చ TimedText TimedText talk మాడ్యూల్ మాడ్యూల్ చర్చ Event Event talk 0 2810 573650 14108 2026-09-04T03:48:14Z Dglasri 7328 /* బయటి లింకులు */ 573650 wikitext text/x-wiki {{Annamayya-box1-top|ఎటువంటి మోహమో (రాగం: ) (తాళం : )}} <poem> ఎటువంటి మోహమో ఏట్టి తమకమో గాని తటుకునను దేహమంతయు మరచె చెలియ పలుకుతేనెల కొసరి పసిడి కిన్నెర మీటి పలుచనెలుగున నిన్ను పాడిపాడి కలికి కన్నీరు బంగారు పయ్యెద నొలుక తలయూచి తనలోనె తలవంచు చెలియ పడతి నీవును తాను పవళించు పరపుపై పొడము పరితాపమున పొరలి పొరలి జడిగొన్న జవ్వాది జారు చెమటల దోగి ఉడుకు నూరుపుల నుసురుసురాయె చెలియ తావిజల్లేడి మోముదమ్మి కడు వికసించె లో వెలితి నవ్వులను లోగి లోగి శ్రీ వేంకటేశ లక్ష్మీకాంత నినుగలసి ఈ వైభవము లందె ఇదివో చెలియ </poem> {{Annamayya-box-bottom}} {{Annamayya-box2-top|Etuvamti mohamo (Raagam: ) (Taalam: )}} <poem> Etuvamti mohamo aetti tamakamo gaani Tatukunanu daehamamtayu marache cheliya Palukutaenela kosari pasidi kinnera meeti Paluchaneluguna ninnu paadipaadi Kaliki kanneeru bamgaaru payyeda noluka Talayoochi tanalone talavamchu cheliya Padati neevunu taanu pavalimchu parapupai Podamu paritaapamuna porali porali Jadigonna javvaadi jaaru chematala dogi Uduku noorupula nusurusuraaye cheliya Taavijallaedi momudammi kadu vikasimche Lo veliti navvulanu logi logi Sree vaemkataesa lakshmeekaamta ninugalasi Ee vaibhavamu lamde idivo cheliya </poem> {{Annamayya-box-bottom}} ===బయటి లింకులు=== <h1>Listen Audio</h1> [https://annamayya-u.blogspot.com/2010/07/etuvamti-mohamo.html Etuvamti mohamo - ఎటువంటి మోహమో] <!-- esnips లింక్ పనిచేయడం లేదు — పని చేసే లింక్‌తో భర్తీ చేయబడింది. ~By Dglasri --> ---- {{అన్నమయ్య పాటలు}} [[Category:అన్నమయ్య పాటలు ]] 9yc9vfqbwzmu9jy7p65izto7emfto8s 102 65411 573353 573308 2026-09-03T12:26:47Z Rajasekhar1961 50 /* రచనలు */ 573353 wikitext text/x-wiki {{రచయిత |ఇంటిపేరు = గంటి |అసలుపేరు = జోగి సోమయాజి |పేరు_మొదటి_అక్షరం = గ |పుట్టిన_యేడు = 1900 |గిట్టిన_యేడు = 1987 |వివరణ = |బొమ్మ= |వికీపీడియా_లంకె = గంటి జోగి సోమయాజి |వికీవ్యాఖ్య_లంకె = |కామన్సు లంకె= }} ==రచనలు== # అల్లాహో అక్బర్ - నవల # రామచంద్రుని హంపీ యాత్ర - ఖండకావ్యం (1930) {{small scan link|రామచంద్రుని హంపి యాత్ర.djvu}} # మేఘ సందేశం - కావ్యం ఆంగ్లానువాదం # ద్రావిడ భాషలు, ఆంధ్ర భాషా వికాసము # ఆంధ్ర భాషా వికాసము # తెలుగు వ్యుత్పత్తి పదకోశం # [[సంగ్రహ ఆంధ్ర విజ్ఞాన కోశము/మొదటి సంపుటము/ఆంధ్రభాషా చరిత్రము]] {{authority control}} [[వర్గం:సంగ్రహ ఆంధ్ర విజ్ఞాన కోశము-వ్యాసకర్తలు]] j5olmgv0iq7ph1348v20hcgspri8t2g 102 111663 573393 464187 2026-09-03T17:55:29Z Rajasekhar1961 50 573393 wikitext text/x-wiki {{రచయిత |ఇంటిపేరు = మహావాది |అసలుపేరు = వెంకటరత్నం |పేరు_మొదటి_అక్షరం = వ |పుట్టిన_యేడు = |గిట్టిన_యేడు = |వివరణ = తెలుగు కవి |బొమ్మ= |వికీపీడియా_లంకె = మహావాది వెంకటరత్నం |వికీవ్యాఖ్య_లంకె = |కామన్సు లంకె= }} యదువంశము పుస్తకము వ్రాసిన కవి మహావాది వెంకటరత్నం వీరి ఇతర పొత్తములు:- 1) తెలుగు పోటీపరీక్షలలో వ్యాసములు, <br> 2) [[సదుపదేశ కథలు]] నాలుగు భాగములు, {{small scan link|సదుపదేశకథలు రెండవ భాగము.djvu}}<br> 3) రుద్రమదేవి, <br> 4) [[పురాణచంద్రిక]] (1930) {{small scan link|పురాణచంద్రిక రెండవభాగము.djvu}}<br> 5) ప్రపంచము (1912) 6) [[యదువంశము]] {{small scan link|యదువంశము.djvu}} f2k2vniioyahxl2z94vhewhtseeuljn 573394 573393 2026-09-03T17:57:21Z Rajasekhar1961 50 573394 wikitext text/x-wiki {{రచయిత |ఇంటిపేరు = మహావాది |అసలుపేరు = వెంకటరత్నం |పేరు_మొదటి_అక్షరం = వ |పుట్టిన_యేడు = |గిట్టిన_యేడు = |వివరణ = తెలుగు కవి |బొమ్మ= |వికీపీడియా_లంకె = మహావాది వెంకటరత్నం |వికీవ్యాఖ్య_లంకె = |కామన్సు లంకె= }} ==రచనలు== *1) తెలుగు పోటీపరీక్షలలో వ్యాసములు, *2) [[సదుపదేశ కథలు]] నాలుగు భాగములు, {{small scan link|సదుపదేశకథలు రెండవ భాగము.djvu}} *3) రుద్రమదేవి. *4) [[పురాణచంద్రిక]] (1930) {{small scan link|పురాణచంద్రిక రెండవభాగము.djvu}} *5) ప్రపంచము (1912) *6) [[యదువంశము]] {{small scan link|యదువంశము.djvu}} sbr10klqrccm5frmpb1ecscoepggsqo 102 152127 573355 572929 2026-09-03T12:31:28Z Rajasekhar1961 50 573355 wikitext text/x-wiki {{రచయిత |ఇంటిపేరు = కొండపల్లి |అసలుపేరు = శేషగిరిరావు |పేరు_మొదటి_అక్షరం = శ |పుట్టిన_యేడు = 1924 |గిట్టిన_యేడు = 2012 |వివరణ = |బొమ్మ=Portrait of Kondapalli Seshagiri Rao by A. Prabhakar from తెలంగాణ తేజోమూర్తులు (page 576 crop).jpg |వికీపీడియా_లంకె = కొండపల్లి శేషగిరి రావు |వికీవ్యాఖ్య_లంకె = |కామన్సు లంకె= }} ==రచనలు== * [[సంగ్రహ ఆంధ్ర విజ్ఞాన కోశము/మొదటి సంపుటము/అమృత షేర్గిల్]] * [[సంగ్రహ ఆంధ్ర విజ్ఞాన కోశము/మొదటి సంపుటము/అలంకరణ కళ]] * [[సంగ్రహ ఆంధ్ర విజ్ఞాన కోశము/రెండవ సంపుటము/కళ- పరిశ్రమలు]] ==రచయిత గురించిన రచనలు== * [[తెలంగాణ తేజోమూర్తులు/కొండపల్లి శేషగిరిరావు]] {{authority control}} [[వర్గం:సంగ్రహ ఆంధ్ర విజ్ఞాన కోశము-వ్యాసకర్తలు]] now1gfwcz9fcimwejnlalx6k5d3fkza 106 161742 573368 464186 2026-09-03T14:04:10Z Rajasekhar1961 50 573368 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |రకం=పుస్తకం |శీర్షిక=సదుపదేశ కథలు |భాష=te |సంపుటి= |రచయిత=[[రచయిత:మహావాది వెంకటరత్నం|మహావాది వెంకటరత్నం]] |అనువాదకులు= |ఎడిటర్= |చిత్రకర్త= |పాఠశాల= |ప్రచురణకర్త= |చిరునామా= |సంవత్సరం=1930 |ఆధారం= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |మూలం=djvu |బొమ్మ=2 |పురోగతి=X |పుటలు=<pagelist /> |సంపుటాలు= |వ్యాఖ్యలు= |వెడల్పు= |సిఎస్ఎస్= |పేజీ మొదటి వరుస= |పేజీ చివరివరుస= }} flvmf3lg8l2q7pq7kyz95hmpmt2zqrl 573376 573368 2026-09-03T14:10:11Z Rajasekhar1961 50 573376 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |రకం=పుస్తకం |శీర్షిక=సదుపదేశ కథలు |భాష=te |సంపుటి= |రచయిత=[[రచయిత:మహావాది వెంకటరత్నం|మహావాది వెంకటరత్నం]] |అనువాదకులు= |ఎడిటర్= |చిత్రకర్త= |పాఠశాల= |ప్రచురణకర్త= |చిరునామా=తెనాలి |సంవత్సరం=1930 |ఆధారం= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |మూలం=djvu |బొమ్మ=2 |పురోగతి=X |పుటలు=<pagelist 8=1 /> |సంపుటాలు= |వ్యాఖ్యలు= |వెడల్పు= |సిఎస్ఎస్= |పేజీ మొదటి వరుస= |పేజీ చివరివరుస= }} 0zvzrah38a5y99uh6fcut59relc9f4f 104 218806 573352 571619 2026-09-03T12:17:54Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 573352 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{nop}} ఏమన నీయర్థద్వయమునకును నేకవాక్యత యేల? భిన్నభిన్నముగా నుంచి స్వతంత్రముగా రెండర్థములకు జెప్పి శ్లేషయని యేల చెప్పఁగూడదు? ఉపమానోపమేయభావ మేల కల్పింపవలెను? అని కొందఱందురు. ఎచ్చటఁ బ్రకరణాదులచే నొకయర్ధము ప్రకృతమును, మరొకయర్థ మప్రకృతముగను దోఁచునో యట్టిచోట శబ్దశక్తిమూలవ్యంజన; <ref>ధ్వన్యాలోకమతానుసారముగా శబ్దశక్తిమూలాలంకారధ్వనియే కాని శబ్దశక్తిమూలవస్తుధ్వని లేదు. కావున నానందవర్ధనాచార్య మతానుసారముగా వసుచరిత్రమునందు ధ్వని గాదు. అచ్చటఁ గూడ శ్లేషయే. అప్రకృతార్థమును గూడ నభిధయే బోధించును. ముమ్మటాదులే యీశబ్దశక్తిమూలవస్తుధ్వనిని లేవఁదీసిరి.</ref>ఎచ్చట నర్ధద్వయమును బ్రకృతమో యనఁగాఁ బ్రకరణనియమము లేదో యట శ్లేష యనియు సిద్ధాంతీకరించిరి. రాఘవపాండవీయాదులలోని పద్యములందు రెండర్థములును బ్రకృతములే కాన నచ్చట శ్లేషయే. వసుచరిత్రము నందలి పద్యములలోని రెండర్థములలో నొకటి ప్రకృతమును మరొకటి యప్రకృతమును గాన నది శబ్దశక్తిమూలవ్యంజన. ‘శబ్దస్య పరివృత్త్య సహత్త్వే శబ్దవ్యంజనా’ అని సిద్ధాంతము. అనఁగా నెచ్చట వ్యంజకమగు శబ్దమును మార్చి దాని పర్యాయపదము నుంచినచో నర్థాంతరము పొసగదో యట శబ్దశక్తి మూలవ్యంజన. ఇట వ్యంజకములయిన నృసింహాదిపదములను దీసి వాని పర్యాయపదముల నుంచినచో వ్యంగ్యార్థ ముత్థితము గాదు. కాన నిట శక్తి శక్తిమూలవ్యంజన. {{p|ac|fwb}}అర్థశక్తిమూలవ్యంజన</p> {{Telugu poem|type=చ.|lines=<poem>అలఘుపరాక్రమక్రమసమగ్రభుజాగ్ర! నృసింహభూప! నీ విలసదనూనదానగుణవిశ్రమ మంతయు నాలకించి తా వెలవెల బాఱె మేఘ మరవిందవిరోధియుఁ గందువాఱె; నా కులపడెఁ గల్పశాఖి; తృణకోటి గ్రసించె నమర్త్యధేనువున్.</poem>|ref=70}} {{Center|మేఘము (పా) మేఘుఁడు.}} '''తా'''. ఓ నరసభూపాలా! నీ దాతృత్వమును విని మేఘుఁడు వెలవెలపాఱెను. (తెల్లవోయెను — శరదృతువున మేఘము తెల్లనగును గదా!) చంద్రుఁడు కందువాఱెను. (సంతాపపడెను — నలుపు లేక మచ్చను వహించెను.) కల్పవృక్ష మాకులపడెను. (వ్యాకులపాటు వహించెను — ఆకులు రాల్చెను.) కామధేనువు గడ్డికఱచెను. (అవ<noinclude><references/></noinclude> a24vw4g9w8mzvbb82n7j2h90wmyi8ia 104 218807 573383 571620 2026-09-03T14:49:47Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 573383 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>మానపడెను ― గడ్డినిఁ దినెను.) ఇటఁ 'దృణకోటి గ్రహించెను' అనుటకున్న 'గడ్డి కఱచెను” అను పదమునే ప్రయోగింపవలెను. ‘శబ్దపరివృత్తి సహత్వే అర్ధవ్యంజనా’ అని సిద్ధాంతము. అనఁగా వ్యంజకశబ్దములను మార్చి వానిస్థానమునఁ బర్యాయపదము లుంచినను నర్థాంతరమునకు భంగము రాదో యది యర్ధశక్తిమూలవ్యంజన. పై పద్యమున మేఘ, అరవిందవిరోధి, కల్పశాఖి, అమర్త్యధేను పదములను మార్చి వాని పర్యాయపదము లుంచినను నర్థాంతరము పొసగును. కాన నిది యర్థశక్తిమూలవ్యంజన కుదాహరణమని గ్రంథకర్త యభిప్రాయము. ఈయుదాహరణము సరియైనది కాదు. ఇదియు శబ్దశక్తిమూలవ్యంజనయే. ఏలనఁ బైపద్యమున వ్యంజకములయిన నృసింహాదిపదములు మార్పు సహింపనివిధమున నిచ్చటను వ్యంజకములయిన వెలవెలపాఱు, కందువాఱు, ఆకులపడు, అనునవియు మార్పును సహింపవు. “తృణకోటి గ్రసించు" ఆను నొకపదమే సహించును. ఇట వ్యంజకములు మేఘాదిపదములు గావు. 'వెలవెలపాఱు' మొదలయినవియే వ్యంజకములు. కాన నీయుదాహరణము సరిగాదు. ఈ క్రిందిపద్య ముదాహరణార్హము. {{left margin|3em}}<poem>గీ. ఇచట మాయత్త పండు; నే నిటఁ బరుందుఁ బగటనే లెస్స గని గుర్తుపట్టుకొనుము రేయి చీఁకటిఁ గానక యోయిపాంథ! పడకుమీ! మాదుమంచాల పైనిఁ దప్పి.</poem> </div> ఇచటఁ 'బడకుమీ!' అని వాచ్యార్ధము. 'నా మంచముపైఁ బడుము' అనునది వ్యంగ్యార్ధము. ఈ వ్యంగ్యార్ధమును బోధించు శబ్దములను మార్చి వాని పర్యాయపదము లుంచినను వ్యంగ్యార్థమునకు భంగము రాదు. {{p|ac|fwb}}ఉభయశక్తిమూలవ్యంజన</p> {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>అరిదరకరుఁడై సుమనో వరభరణధురీణుఁడై యవారితలక్ష్మీ స్థిరవాసభాసురుండై నరసింహుఁడు వొల్చుఁ ద్రిభువనస్తుతమహిమన్.</poem>|ref=71}} '''తా'''. నరసభూపాలుఁడు శత్రుభయంకరుఁడై (ఆరిదరకరుఁడు) పండితభరణమున ధురీణుఁడై, (సుమనోవరభరణధురీణుఁడు) అవారితమగు రాజ్యలక్ష్మియొక్క<noinclude><references/></noinclude> 0828xt54ki2n2yakoz6ob9govhtwqn6 104 218811 573398 571624 2026-09-03T20:26:01Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 573398 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>స్థిరనివాసముచే వెలుఁగొందుచున్నవాఁడై, త్రిభువనస్తుతమగు మహిమతో నొప్పుచున్నాఁడు. ఇది వాచ్యార్థము. నరసింహావతాంమును దాల్చిన విష్ణుమూర్తి శంఖచక్రహస్తుఁడై (అరి = చక్రము; దరము = శంఖము - అరిదరకరుఁడు) దేవతలను భరించుటయందు ధురీణుఁడై (సుమనోవరులు = దేవతలు - సుమనోవరభరణధురీణుఁడు) లక్ష్మీదేవియొక్క స్థిరవాసముచే వెలుఁగొందుచున్నవాఁడై, త్రిభువనస్తుతమగు మహిమతో నొప్పుచున్నవాఁడు. ఇది వ్యంగ్యార్థము. వ్యంజకములయిన శబ్దములు గొన్ని శబ్దపరివృత్తిని సహించియుఁ, గొన్ని సహింపకయు నున్నచో నది యుభయశక్తిమూలవ్యంజన ఈ పద్యమున “అరిదరకరుఁడు, సుమనోవరభరణధురీణుఁడు” నరసింహుఁడు అను పదములు పరివృత్త్యసహములు; 'అవారితలక్ష్మీస్థిరవాసభానురుఁడు' 'త్రిభువనస్తుతమహిమౝ’ పదములు పరివృత్తిసహములు కాన నిది యుభయశక్తిమూలవ్యంజన. లక్షణామూలవ్యంజనకు “గంగలో గొల్లపల్లె” 'బ్రాహ్మణుఁ డగ్ని' ఇత్యాదు లుదాహరణములు. అభిధామూలవ్యంజనాశక్తి, లక్షణామూలవ్యంజనాశక్తి యనియే కాని వ్యంజనామూలవ్యంజనాశక్తి యుండదు. ఒకచో (‘విపరీతరతే లక్ష్మీః’) వ్యంగ్యార్థముగూడ వ్యంజకమై మరొకవ్యంగ్యార్థమును బోధించుచున్నను నది సంబద్ధసంబంధము గల వ్యంగ్యమని విశదపఱచియుంటిమి. {{p|ac|fwb}}వృత్తులు</p> {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>మరియు రచనాశ్రయంబు లై మధురరసని వేశయోగ్యతవృత్తులు కైశికియును, నారభటియును, సాత్వతి, భారతియును, నాగఁ బొగడొందుఁ దల్లక్షణము లొనర్తు.</poem>|ref=72}} {{Center|యోగ్యతవృత్తులు (పా) యోగ్యతావృత్తులు.}} '''తా'''. వృత్తులు, కైశికి, ఆరభటి, సాత్వతి, భారతి, అని నాలుగు విధములు. 'రసనివేశయోగ్యములు' అను పాఠముకన్న 'రసనిదేశయోగ్యములు' అనియుంట లెస్స. నిదేశ మన నిర్దేశము. రసనిర్దేశమునకు = రసప్రకటనమునకు లేక రసవ్యక్తికి, యోగ్యములు = తగినవి అను నర్థము లభించును. ‘వృత్తులు సాక్షాద్రసోపస్కారకములు’ అని నిష్కృష్టార్థము. ఇవి రచన నాశ్రయించి యుండునని<noinclude><references/></noinclude> 46lieeukmn94hv52lrb4rkymgnojpx2 573399 573398 2026-09-03T20:26:56Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 573399 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>స్థిరనివాసముచే వెలుఁగొందుచున్నవాఁడై, త్రిభువనస్తుతమగు మహిమతో నొప్పుచున్నాఁడు. ఇది వాచ్యార్థము. నరసింహావతారమును దాల్చిన విష్ణుమూర్తి శంఖచక్రహస్తుఁడై (అరి = చక్రము; దరము = శంఖము - అరిదరకరుఁడు) దేవతలను భరించుటయందు ధురీణుఁడై (సుమనోవరులు = దేవతలు - సుమనోవరభరణధురీణుఁడు) లక్ష్మీదేవియొక్క స్థిరవాసముచే వెలుఁగొందుచున్నవాఁడై, త్రిభువనస్తుతమగు మహిమతో నొప్పుచున్నవాఁడు. ఇది వ్యంగ్యార్థము. వ్యంజకములయిన శబ్దములు గొన్ని శబ్దపరివృత్తిని సహించియుఁ, గొన్ని సహింపకయు నున్నచో నది యుభయశక్తిమూలవ్యంజన ఈ పద్యమున “అరిదరకరుఁడు, సుమనోవరభరణధురీణుఁడు” నరసింహుఁడు అను పదములు పరివృత్త్యసహములు; 'అవారితలక్ష్మీస్థిరవాసభానురుఁడు' 'త్రిభువనస్తుతమహిమౝ’ పదములు పరివృత్తిసహములు కాన నిది యుభయశక్తిమూలవ్యంజన. లక్షణామూలవ్యంజనకు “గంగలో గొల్లపల్లె” 'బ్రాహ్మణుఁ డగ్ని' ఇత్యాదు లుదాహరణములు. అభిధామూలవ్యంజనాశక్తి, లక్షణామూలవ్యంజనాశక్తి యనియే కాని వ్యంజనామూలవ్యంజనాశక్తి యుండదు. ఒకచో (‘విపరీతరతే లక్ష్మీః’) వ్యంగ్యార్థముగూడ వ్యంజకమై మరొకవ్యంగ్యార్థమును బోధించుచున్నను నది సంబద్ధసంబంధము గల వ్యంగ్యమని విశదపఱచియుంటిమి. {{p|ac|fwb}}వృత్తులు</p> {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>మరియు రచనాశ్రయంబు లై మధురరసని వేశయోగ్యతవృత్తులు కైశికియును, నారభటియును, సాత్వతి, భారతియును, నాగఁ బొగడొందుఁ దల్లక్షణము లొనర్తు.</poem>|ref=72}} {{Center|యోగ్యతవృత్తులు (పా) యోగ్యతావృత్తులు.}} '''తా'''. వృత్తులు, కైశికి, ఆరభటి, సాత్వతి, భారతి, అని నాలుగు విధములు. 'రసనివేశయోగ్యములు' అను పాఠముకన్న 'రసనిదేశయోగ్యములు' అనియుంట లెస్స. నిదేశ మన నిర్దేశము. రసనిర్దేశమునకు = రసప్రకటనమునకు లేక రసవ్యక్తికి, యోగ్యములు = తగినవి అను నర్థము లభించును. ‘వృత్తులు సాక్షాద్రసోపస్కారకములు’ అని నిష్కృష్టార్థము. ఇవి రచన నాశ్రయించి యుండునని<noinclude><references/></noinclude> 1yq367xosn24xk86kqzoeqwj7tardej 104 218812 573400 571625 2026-09-03T20:45:38Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 573400 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చెప్పఁబడినది. ఇట్లు రచనాశ్రయంబు అనరాదు. నటనాశ్రయంబు లనవలెను. ఏలన, రీతులును రచనాశ్రయములే యని ముందు చెప్పుచున్నాఁడు. వృత్తులు నాట్యాశ్రయములు; రీతులు రచనాశ్రయములు నని వ్యవహారము, వృత్తులు నాట్యాశ్రయములు గాన సాక్షాద్రసోపస్కారకములు. రీతులు రచనాశ్రయములు గానఁ బరంపరగా రసోపస్కారకములు. మరియు రీతులు కైశిక్యాది వృత్తులను స్ఫుటీకరించును. రీతు లనఁగా గుణసమష్టిరూపములు గాన మాధుర్యాది తత్తద్గుణములు రచనానిష్ఠములు గాన నా రీతులు కైశిక్యాది వృత్తులను స్ఫుటీకరించును. ఆ వృత్తులు రసోపస్కారములు. చూడుఁడు. {{left margin|3em}}<poem>శ్లో. ముహురంగుళి సంవృతాధరోష్ఠం ప్రతిషేధాక్షరవిక్లబాభిరామం ముహురంసవివర్తి పక్ష్మలాక్ష్యాః కథమప్యున్నిమితంస చుంబితంతు.</poem> </div> దుష్యంతుఁడు ముద్దాడఁబోయినప్పటి శకుంతలానాట్యమును (action) గాళిదాసకవి యీవిధముగా వర్ణించుచున్నాఁడు. శకుంతల దుష్యంతుఁడు దన్ను ముద్దాడరాఁగాఁ ‘దనవ్రేళుల నధరోష్ఠమును మాటిమాటికిని మూసికొనుచున్నది. వలదు వలదని ప్రతిషేధాక్షరముల నాడుచున్నది. మొగము నటునిటు ద్రిప్పుకొనుచున్నది? అట్టి మొగము నెట్లో యతిప్రయత్నముచే ముద్దాడనెత్తితిని. కాని అయ్యో! ముద్దాడలేకపోయితిని’ అని దీని యర్ధము. ఇచ్చటి శకుంతలయొక్క యప్పటి నాట్యము (action) కైశికీవృత్తి యనఁబడును. ఇట్టివృత్తికి మృదుమధురమగు రచన లేక రీతి కావలయును. అట్టిరీతికి వైదర్భి యని పేరు. అది ముందు వచ్చును. అట్టిరచనచేత నావృత్తి చక్కగా వ్యక్తమగును. ఏలన వృత్తి యాంగికాభినయరూపము. రీతి వాచికాభినయరూపము. వాచికాభినయముతోఁ గూడిన యాంగికాభినయమే రసస్ఫూర్తినిఁ గలిగించునుగదా? దాన సామాజికులకు రస మనుభవమునకు వచ్చును. ఇట్లే యితరరీతులు గూడ నా యా వృత్తులను (actions) వ్యక్తము చేయును. అప్పుడు రసానుభవము సహృదయులకుఁ గలుగును. కావుననే రీతులు వృత్తులను స్ఫుటీకరించునని చెప్పితిమి. ఇట్లగుట వృత్తులు సాక్షాద్రసోపస్కారములనియు రీతులు పరంపరగా రసాపస్కారములనియుఁ జెప్పితిమి. {{Telugu poem|type=మ.|lines=<poem>చెలంగుఁ గైశికి కోమలార్థరచనాశ్రీ; నుధ్ధతార్థక్రమా చలితాడంబరమూర్తి యారభటి; యీషత్ప్రౌఢసందర్భని శ్చల యౌభారతి పొల్చు; సాత్త్వతియు నీషత్కోమలార్థక్రమం బుల; నావృత్తులకుౝ యథోచితరసస్ఫూర్తుల్ నిరూపించెదన్.</poem>|ref=73}}<noinclude><references/></noinclude> bje41zvdw5jsrpdfkzuld0xsxxvyi0q 573401 573400 2026-09-03T20:47:40Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 573401 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చెప్పఁబడినది. ఇట్లు రచనాశ్రయంబు అనరాదు. నటనాశ్రయంబు లనవలెను. ఏలన, రీతులును రచనాశ్రయములే యని ముందు చెప్పుచున్నాఁడు. వృత్తులు నాట్యాశ్రయములు; రీతులు రచనాశ్రయములు నని వ్యవహారము, వృత్తులు నాట్యాశ్రయములు గాన సాక్షాద్రసోపస్కారకములు. రీతులు రచనాశ్రయములు గానఁ బరంపరగా రసోపస్కారకములు. మరియు రీతులు కైశిక్యాది వృత్తులను స్ఫుటీకరించును. రీతు లనఁగా గుణసమష్టిరూపములు గాన మాధుర్యాది తత్తద్గుణములు రచనానిష్ఠములు గాన నా రీతులు కైశిక్యాది వృత్తులను స్ఫుటీకరించును. ఆ వృత్తులు రసోపస్కారములు. చూడుఁడు. {{left margin|3em}}<poem>శ్లో. ముహురంగుళి సంవృతాధరోష్ఠం ప్రతిషేధాక్షరవిక్లబాభిరామం ముహురంసవివర్తి పక్ష్మలాక్ష్యాః కథమప్యున్నిమితంస చుంబితంతు.</poem> </div> దుష్యంతుఁడు ముద్దాడఁబోయినప్పటి శకుంతలానాట్యమును (action) గాళిదాసకవి యీవిధముగా వర్ణించుచున్నాఁడు. శకుంతల దుష్యంతుఁడు దన్ను ముద్దాడరాఁగాఁ ‘దనవ్రేళుల నధరోష్ఠమును మాటిమాటికిని మూసికొనుచున్నది. వలదు వలదని ప్రతిషేధాక్షరముల నాడుచున్నది. మొగము నటునిటు ద్రిప్పుకొనుచున్నది? అట్టి మొగము నెట్లో యతిప్రయత్నముచే ముద్దాడనెత్తితిని. కాని అయ్యో! ముద్దాడలేకపోయితిని’ అని దీని యర్ధము. ఇచ్చటి శకుంతలయొక్క యప్పటి నాట్యము (action) కైశికీవృత్తి యనఁబడును. ఇట్టివృత్తికి మృదుమధురమగు రచన లేక రీతి కావలయును. అట్టిరీతికి వైదర్భి యని పేరు. అది ముందు వచ్చును. అట్టిరచనచేత నావృత్తి చక్కగా వ్యక్తమగును. ఏలన వృత్తి యాంగికాభినయరూపము. రీతి వాచికాభినయరూపము. వాచికాభినయముతోఁ గూడిన యాంగికాభినయమే రసస్ఫూర్తినిఁ గలిగించునుగదా? దాన సామాజికులకు రస మనుభవమునకు వచ్చును. ఇట్లే యితరరీతులు గూడ నా యా వృత్తులను (actions) వ్యక్తము చేయును. అప్పుడు రసానుభవము సహృదయులకుఁ గలుగును. కావుననే రీతులు వృత్తులను స్ఫుటీకరించునని చెప్పితిమి. ఇట్లగుట వృత్తులు సాక్షాద్రసోపస్కారములనియు రీతులు పరంపరగా రసోపస్కారములనియుఁ జెప్పితిమి. {{Telugu poem|type=మ.|lines=<poem>చెలంగుఁ గైశికి కోమలార్థరచనాశ్రీ; నుధ్ధతార్థక్రమా చలితాడంబరమూర్తి యారభటి; యీషత్ప్రౌఢసందర్భని శ్చల యౌభారతి పొల్చు; సాత్త్వతియు నీషత్కోమలార్థక్రమం బుల; నావృత్తులకుౝ యథోచితరసస్ఫూర్తుల్ నిరూపించెదన్.</poem>|ref=73}}<noinclude><references/></noinclude> a35vx8ynjmuvrmg0od4bdx4k8md82sh 104 218813 573403 571626 2026-09-03T21:10:19Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 573403 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Center|క్రమచలితాడంబరమూర్తి (పా) క్రమాస్థలితాడంబరమూర్తి}} '''తా'''. కోమలమైన యర్థమును వర్ణించుట కైశికీవృత్తి; మిక్కిలి యుద్ధతమైన యర్థమును వర్ణించుట యారభటి; ఈషత్ప్రౌఢమైన యర్థమును వర్ణించుట భారతీవృత్తి; ఈషత్కోమలమైన యర్ధమును వర్ణించుట సాత్త్వతి: (ఇట రచనా, సందర్భ, పదములకు ‘వర్ణనము' అని యర్థము. మరియు (‘క్రమాచలితాడంబరమూర్తి’ అన్న సమాసము క్లిష్టముగా నున్నది) ఈవృత్తుల కేయేరసము లుచితములో నిరూపింతును. ఇటఁ గోమలార్థము, ఉద్ధతార్ధము, అనునెడల 'అర్ధ' మన నేమి? కావ్యము లేక యితివృత్తమునందలి రసఘట్టములు. అర్థమనఁగా 'రసము' అనియు నర్థమున్నట్లు ప్రతాపరుద్రీయవాక్యములు తెలుపుచున్నవి. చూడుఁడు: {{left margin|3em}}<poem>“అత్యర్థ సుకుమారార్థ సందర్భా కైశికీ మతా అత్యుద్ధతార్ధసందర్భా వృత్తిరారభటీ స్మృతా ఈషన్మృద్వర్ధసందర్భా భారతివృత్తి రిష్యతే ఈపత్రౌఢార్ధసందర్భా సాత్త్వతీవృత్తి రిష్యతే”</poem> </div> అని నొడివి {{left margin|3em}}<poem>“అత్యర్ధసుకుమారౌ ద్వౌ శృంగారకరుణౌ మతౌ అత్యుద్ధతరసౌ రౌద్ర బీఛిత్సౌ పరికీర్తితౌ హాస్యశాంతాద్భుతాః కించిత్సుకుమారాః ప్రకీర్తితాః ఈషత్ప్రౌఢౌ సమాఖ్యాతౌ రసౌ వీరభయానకౌ”</poem> </div> (శృంగారకరుణము లతిసుకుమారములు; రౌద్రబీభత్సములు మిక్కిలి యుద్ధతములు; హాస్యశాంతాద్భుతము అతిసుకుమారములు; వీరభయానకము లలఁతిగాఁ బ్రౌఢములు) అని వచించెను. అత్యర్ధసుకుమారార్ధసందర్భమునకు వివరణముగా ‘అత్యర్థ సుకుమారౌ ద్వౌ శృంగారకరుణౌ మతౌ" అని చెప్పుటచే 'అర్ధ' మన రసమనియే యభిప్రాయము. మరియు నాతఁడే “యత్ర శృంగారకరుణావతి కోమలేన సందర్భేణ వర్ణ్యేతే తత్ర కైశికీ” యని వృత్తినిఁగూర్చి వ్రాసికొనియున్నాఁడు. దీనివలనను అర్థమన రసమనియే యభిప్రాయము. “యత్ర...........సందర్భేణ వర్ణ్యేతే” అను లక్షణవివరణమునుబట్టి శృంగారకరుణరసములు కోమలసందర్భముచే (రచనచే) వర్ణింపఁబడవలెననియఁ దేటపడుచున్నది. ఈ యభిప్రాయమునే మేముగూడ వృత్తులను రీతులు స్ఫుటీకరించునని వెనుకఁ జెప్పియుంటిమి. అభినవగుప్తుఁడు 'అర్థ' శబ్దమునకు నొకానొకచో రసమనియే యర్థమును జెప్పెను. కావ్యేచ నాట్యాయమాన ఏవ రసః కావ్యార్థః కావ్యస్య అర్ధః<noinclude><references/></noinclude> okkrlgl4yg044nr1nrmkck7zsboj6vp 102 219647 573354 573230 2026-09-03T12:28:26Z Rajasekhar1961 50 573354 wikitext text/x-wiki {{రచయిత | అసలుపేరు = విశాలాక్షమ్మ | ఇంటిపేరు = కల్లూరి | పేరు_మొదటి_అక్షరం = మ | పుట్టిన_యేడు = 1900 | గిట్టిన_యేడు = ? | వివరణ = | బొమ్మ = | వికీపీడియా_లంకె = కల్లూరి విశాలాక్షమ్మ }} ==రచనలు== * [[భారత కథామృతము]] (ముద్రణ: 1930) {{small scan link|భారత కథామృతము.djvu}} {{authority control}} cojzpum8g0t725mj2ls61hj31cmv48z 106 219694 573359 573339 2026-09-03T13:11:29Z Rajasekhar1961 50 573359 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |రకం=పుస్తకం |శీర్షిక=రామచంద్రుని హంపీ యాత్ర |భాష=te |సంపుటి= |రచయిత=[[రచయిత:గంటి జోగి సోమయాజి|గంటి జోగి సోమయాజి]] |అనువాదకులు= |ఎడిటర్= |చిత్రకర్త= |పాఠశాల= |ప్రచురణకర్త= |చిరునామా=చెన్నై |సంవత్సరం=1930 |ఆధారం= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |మూలం=djvu |బొమ్మ=2 |పురోగతి=MS |పుటలు=<pagelist 1=- 2to3="ఉపో" 4=3 roman 25="విసూ" 26=1 62="బొమ్మ" 63=- 64=37 72=- 73="బొమ్మ" 74=45 78="బొమ్మ" 79=- 80=49 106="బొమ్మ" 107=- 108=75 110="బొమ్మ" 111=- 112=77 122="బొమ్మ" 123=- 124=87 140="తప్పొప్పులపట్టిక" /> |సంపుటాలు= |వ్యాఖ్యలు= |వెడల్పు= |సిఎస్ఎస్= |పేజీ మొదటి వరుస= |పేజీ చివరివరుస= }} tpczo8xw3vm9ok83cq387uoxszuidza 104 219715 573356 2026-09-03T12:53:56Z Rajasekhar1961 50 /* అచ్చుదిద్దారు */ 573356 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Rajasekhar1961" /></noinclude> చారిత్రిక కథాసారము. విజయనగర సామ్రాజ్యము నంత్యదశకు సంబంధించిన చరిత్రము పాఠకుల కొఱకు సంగ్రహముగా నీ క్రిందఁ బొందు పఱపఁబడినది. విశాల సామ్రాజ్యమును బరిపాలించి చిరస్థాయి యగు కీర్తిని సంపాదించి పండితపుంగవుండనం బరఁగిన శ్రీకృష్ణదేవరాయలు గతించిన యనంతరమాతని సవతితల్లి కుమారుఁ డగు నచ్యుత దేవరాయలును నాయన వెనుక ద త్తనయుండగు వేంకటదేవరాయలును నాయనతరువాత నచ్యుత దేవరాయల యనుజుండగు శ్రీరంగరాయల పుత్రుండు సదాశివ దేవరాయ లును రాజ్యమును బరిపాలించిరి. పై వారిలో వేంకటదేవరాయలు చిన్న వాఁడై యుండ నాతని మేనమామయగు సలకము తిమ్మయ్య సంరక్షకుఁడై యుండి బలవంతుఁడై తుదకు బాలుఁడగు వేంకటరాయలను సంహరించి తానే రాజ్యము నపహరించి పరిపాలింపఁదొడగెను. శ్రీకృష్ణదేవరాయల కల్లుండగు నళియరామరాయలు తనకుఁ దమ్ములగు తిరుమల రాయలను వేంకటాద్రినిం గూడుకొని యా సలకము తిమ్మయ్యను వధించి సదాశివరాయలకుఁ బట్టాభిషేకముచేసి తానే సంరక్షకుండై యఖండప్రతాపమున దేశమును బరిపాలించుచుండెను. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> e6o1v1rn12jx2mojh8juwxxf2h31v3z 573357 573356 2026-09-03T12:54:51Z Rajasekhar1961 50 573357 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Rajasekhar1961" /></noinclude> {{p|fs150|ac}}చారిత్రిక కథాసారము.</p> {{rule|5em}} విజయనగర సామ్రాజ్యము నంత్యదశకు సంబంధించిన చరిత్రము పాఠకుల కొఱకు సంగ్రహముగా నీ క్రిందఁ బొందు పఱపఁబడినది. విశాల సామ్రాజ్యమును బరిపాలించి చిరస్థాయి యగు కీర్తిని సంపాదించి పండితపుంగవుండనం బరఁగిన శ్రీకృష్ణదేవరాయలు గతించిన యనంతరమాతని సవతితల్లి కుమారుఁ డగు నచ్యుత దేవరాయలును నాయన వెనుక ద త్తనయుండగు వేంకటదేవరాయలును నాయనతరువాత నచ్యుత దేవరాయల యనుజుండగు శ్రీరంగరాయల పుత్రుండు సదాశివ దేవరాయ లును రాజ్యమును బరిపాలించిరి. పై వారిలో వేంకటదేవరాయలు చిన్న వాఁడై యుండ నాతని మేనమామయగు సలకము తిమ్మయ్య సంరక్షకుఁడై యుండి బలవంతుఁడై తుదకు బాలుఁడగు వేంకటరాయలను సంహరించి తానే రాజ్యము నపహరించి పరిపాలింపఁదొడగెను. శ్రీకృష్ణదేవరాయల కల్లుండగు నళియరామరాయలు తనకుఁ దమ్ములగు తిరుమల రాయలను వేంకటాద్రినిం గూడుకొని యా సలకము తిమ్మయ్యను వధించి సదాశివరాయలకుఁ బట్టాభిషేకముచేసి తానే సంరక్షకుండై యఖండప్రతాపమున దేశమును బరిపాలించుచుండెను. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> jqgguvskz0ps0dante1m8rj0ckfzsxa 104 219716 573358 2026-09-03T13:10:30Z Rajasekhar1961 50 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with ' ఈతడు బలవంతుడై శ తురాొజులగు బహమనీనుల్తా నులలో నొకరితో నొకరికి. గలవాములు గలుగునట్లు వేసి, రాజ్యతం[తజ్ఞుండ్రై యెన్వరికినిం చేతిచూడ శక్యముగానట్టు వెలుంగుచుండెను. ఈతని యత్...' 573358 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Rajasekhar1961" /></noinclude> ఈతడు బలవంతుడై శ తురాొజులగు బహమనీనుల్తా నులలో నొకరితో నొకరికి. గలవాములు గలుగునట్లు వేసి, రాజ్యతం[తజ్ఞుండ్రై యెన్వరికినిం చేతిచూడ శక్యముగానట్టు వెలుంగుచుండెను. ఈతని యత్వాచారములచే మహమ్ము దీయులందణును మచ్చరించి కలసి యొక్క_ సారిగా విజయనగర సా(మాజ్యమువై దండెత్తివచ్చిరి. ఈ యుద్దమే తల్లికోట యుద్ధము. (పకృత(గంథమునందు వరి ౦పంబడిన విషయము లన్నియు యుద్దమునకు సంబంధించునవిగానే యున్నవి. ఇందు హిందువుల సైన్యపు సంఖ్య. ఒకలకు యాశ్వికులు ; ఆజు లవమల పడాతులు, రెఎదడువేల యేనుంగులు. మహమ్మదీయుల సైన్యపు సంఖ్య-ఏయబది వేల యాశ్వికులు, మూడువేల పదా తులు, ఆజువందల శతఘ్నులు. ఈ యిరువురకును గృప్టానది యొడ్డున యుద్దము జరిగను. హిందువుల సైన్యము మూూ(డు భాగములుగా, ముగ్గురు సోదరులయధికారమునకు లోంబడి యుద్ధము సేయు చుండగా "రామరాయలయధికారమున నున్న నడిమిభాగమునందు హిందూహైనికులు తురకలవీరంగుల దాడికి నిలుంవంజూలక పోగా రావమురాయలు స్వయముగా సైనికులను _బోత్సాహముచేయం దొడంగను. ఇంతలో నేనుం గొక్క-టి పిచ్చియె త్తి పయింబడుటచే రామరాయల పల్యంకి కావావాకులాపల్లకిని బాజువేసి పాజిపోంగా శ(తురాజులువచ్చి యాయనను సంవారించిరి, దీనింగాంచి సేనలు భయపడి పాతిపోయిరి. తరువాతి వీషయమంతయును బు స్హకమునందు పద్యములలో వర్ణింప?<noinclude><references/></noinclude> ryhemx9ut0tnwyjg7xtstshwqvmmub2 104 219717 573360 2026-09-03T13:35:03Z Rajasekhar1961 50 /* సమస్యాత్మకం */ 573360 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="2" user="Rajasekhar1961" /></noinclude>“NIE O¥IEIEMSIBEN ‘If | i | ల uoissiuiuiag py గద యాం Gog gy హజ్‌ అ a ar స్‌ Ff Ti Gh టో fT YF RAPT or, అశ » శ గ్‌ 4 వ్‌ AU Ay మల «ll Gass 1 వాం్తండ వాంంలాంయింణ య p—— | sf | ౧g గాకు,<noinclude><references/></noinclude> s1qbn0549gzhvca1gjsz0qjef5orov4 104 219718 573361 2026-09-03T13:35:25Z Rajasekhar1961 50 /* సమస్యాత్మకం */ 573361 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="2" user="Rajasekhar1961" /></noinclude>“nIeZ) OUIEIEMSIBEN "ST $0 uoissnuiod pury fg | "౪ ఉడా ళా 29 ssoey ఆల దమ్కు.ద రా "ఆఫ్‌ న mn ci TRG | tym SO Mca | fegcases | sg Gpణంhm,,<noinclude><references/></noinclude> gn1m1ojqdoekgmowut2t65vjedlpm7m 104 219719 573362 2026-09-03T13:35:43Z Rajasekhar1961 50 /* సమస్యాత్మకం */ 573362 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="2" user="Rajasekhar1961" /></noinclude>"NIE ౦౭౩౪245922 "బ్బ ఢ re Se uoissyuiad pu dg ఏ. ంయాలాపో శ 2 ఆకారం ఆహాధైణగ్‌ఆ Fi «ll 3౧0602 “*"*" 6౫౦9060౫౫0 * " "06౧ $m కొం లం లందలి ఆఆ ర Fs లై ఠాంక0.కెండ్రి,<noinclude><references/></noinclude> 51798dnbha18wm0gmjajxo9rjc8vxpm 104 219720 573363 2026-09-03T13:35:59Z Rajasekhar1961 50 /* సమస్యాత్మకం */ 573363 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="2" user="Rajasekhar1961" /></noinclude>శ వు నారగనగు కరం ప్రై హావొతీలోం జ టై నో గాడే. త్‌ న ఓవిరి యువాక్ని స్తంభయుగ ల దకిచి మంటపము€ళా ౩1పటింళిరి.- = పిళ్టలరాయ జేవాలయములోని ముఖనుంటనము యొక్క చవీణభాగము, By kind లల 2268002 of K. Nageswararao Garu.<noinclude><references/></noinclude> p9s4ck345s5nn6x79op1xlcpr8vc323 104 219721 573364 2026-09-03T13:36:17Z Rajasekhar1961 50 /* సమస్యాత్మకం */ 573364 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="2" user="Rajasekhar1961" /></noinclude>గో ఆర్మధకవులకు నింకనెన్నం ! డైన గలవె ! రాజరాజక్సతానేక ! (పణుతి వితతి |! ఆర్యధ వాజ్మయ మశృీవృగ్ధి 1 నలరల గలవె | సరసక విబోవ ! (శ్రీకృష్ణ ! సార్వ భౌమ ॥ క కి ష్ట్ర జేన రాయలు. గ =<noinclude><references/></noinclude> ony0hkxep29dnewt4a6ug8og5yp1frb 104 219722 573365 2026-09-03T13:36:35Z Rajasekhar1961 50 /* సమస్యాత్మకం */ 573365 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="2" user="Rajasekhar1961" /></noinclude>200 OCILIEMSOBEN “3 fo ¥orssiwdsad pul Ag $ “అయాం టారు (meee ne) ఆరక కం 1 Raasgoas | లళ్తైంబమిం్ద ¥og-c షయ కా వ | హలం | 2ంాం౭ానాఆళ్లా గ్రోల, ళ్‌భ్‌<noinclude><references/></noinclude> gje4iiaqokojnvpl7b51n68pi0x2sn3 104 219723 573366 2026-09-03T13:39:37Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 573366 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|<big>ఆత్మకథ</big>||}}</noinclude>నాకుఁ గల ప్రేమయో, లేక సత్యమునెడలఁ బ్రేమయో యెవరు చెప్పఁగలరు? ప్రాతఃకాలము. నేను సభలో నుంటిని. ఏమి చేయను దోఁచలేదు:'కూలీవా రందఱును మరల కట్టులోనికిఁ జేరనంతవఱకును, ఈవిషయము తేలు దనుక కట్టునిభాయింపనంతవఱకును, - ఇంతయేల? కూలివా రందఱును మిల్లువదలి బయటఁ బడనంతవఱకును నే నన్నము ముట్టను' అను నీ మాట లప్రయత్నముగా నానోట వెలువడెను. కూలివారు నివ్వెఱపోయిరి. శ్రీ. అనసూయాబాయికనులవెంట నీ రూరఁ దొడఁగెను. 'మే ముపవసింపవలయుఁగాని మీకేటి యుపవాసము ? మీచేత నుపవాసము చేయనీయము. మాతప్పులు క్షమింపుఁడు! మేముమాబాసను దాఁటము.'అని కూలివారు గోలకెత్తిరి. 'మీ కుపవాసముతో పనిలేదు. మీరు మీ ప్రతిజ్ఞకు నిలువఁబడినచోఁ జాలును. మనకు ద్రవ్యము లేదు. భిక్షాన్నముతో కట్టు కట్ట రాదుగదా! మీరింకొక కూలిపని చేసికొని పొట్ట గడపుకొనినచో క ట్టెన్నా ళ్లున్నను నిర్భయము. ఇఁక నా యుపవాస మందురా ? ఇది అటో యిటో తేలిపోవలెను' అని నే నంటిని. ఈలోఁగా వల్లభభాయి మునిసిపాలిటీలో పనులకు వెదకుచుండెనుగాని సమకూరలేదు. ఆశ్రమమున నేఁతసాలలో నిసుక పోయవలసిన పని యున్నది. దీనికిఁ జాలమంది కూలివారి నుపయోగపఱిచికొనవచ్చునని మగనలాలు సూచించెను. కూలివారు పనికి తయారుగానుండిరి. శ్రీ. అనసూయాబాయి నెత్తిమీదఁ పళ్లిక నిడుకొని కూలివారికి దారి జూపెను. అపు డా కూలివారిని చూడవలె<noinclude><references/> {{c|286}}</noinclude> 2l8tbiq8xi6ujz5noj4ybeaa0la4hvr 104 219724 573367 2026-09-03T13:53:39Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 573367 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|||22 ఉపవాసము}}</noinclude>ననిపించెను. కూలివారికిఁ గ్రొత్త బలము వచ్చెను. వారికి కూలి యిచ్చువాని చేయి పీఁకుకొని పోయెను. ఈ యుపవాసమునందొకదోషముకలదు. ఏలనఃమిల్లువారలకును నాకును నెయ్యము కలదని లోఁగడ వ్రాసియుంటిని. కావున నాయీయుపవాసము వారిని స్పృశింపకుండ నుండఁజాలదు. వీరికి విరుద్ధముగా నుపవసించుట సత్యాగ్రహ మనిపించుకొనఁబడదని నే నెఱుఁగుదును. వీరిని వంపవలయునది కూలివారికట్టే. నాప్రాయశ్చిత్తము వీరి దోషమునకుఁగాదు; మఱి కూలివారి దోషమునకు. నేను కూలివారి ప్రతినిధిని. కాన వారు దోషులగుదురేని నేనును దోషినే. నేను మిల్లువారికి వినయమునే చూపవలయును. వీరి కెదురుగా నుపవసించుట బలాత్కారములోనికి దిగును. ఇటులు నాయుపవాసము వారి కొరపిడి కలిగించు నని నాకుఁ దెలిసినను నాకుఁ జేయక తప్పని దాయెను. ఇట్టి దోషమయ మగు నుపవాసము చేయుట నాధర్మమని లెస్సగా తోఁచెను. 'నా యుపవాసమువలన మీరు మీదారినుండి కొంచెమేని తొలఁగవలసిన పని లేద'ని నేను మిల్లువారలకుఁ దెలిపితిని. వారు నామాటల కనుకూలార్థమునే గ్రహించిరి. అపుడపుడు తమాషాగా న న్నెత్తిపొడిచిరి. దీనికి వీరి కధికారము కలదు. ఈకట్టున కెదిరినాయకుఁడు సేఠ్ అంబాలాలు. ఇతిని పట్టుదల యాశ్చర్యజనకము. ఇతఁడు కల్లకపటములు లేనివాఁడు. ఇతనితో కయ్యముపొడుచుట నాకు రుచించెను. ఇట్టివాఁడు నాయకుఁడుగా గల విరోధిపక్షమునకు నాయుపవాసము పీడాజనకమగుటచే నేను చాల వగచితిని. అతనిభార్య సరళాదేవికిని, నాకును కడు నెయ్యము.<noinclude><references/> {{c|287}}</noinclude> k8rylfolcooapteukcmb7i6upua640n 104 219725 573369 2026-09-03T14:05:04Z Rajasekhar1961 50 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '{{Css image crop |Image = సదుపదేశకథలు రెండవ భాగము.djvu |Page = 2 |bSize = 600 |cWidth = 476 |cHeight = 716 |oTop = 67 |oLeft = 62 |Location = center |Description = }}' 573369 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Rajasekhar1961" /></noinclude>{{Css image crop |Image = సదుపదేశకథలు రెండవ భాగము.djvu |Page = 2 |bSize = 600 |cWidth = 476 |cHeight = 716 |oTop = 67 |oLeft = 62 |Location = center |Description = }}<noinclude><references/></noinclude> kpwlo301qhgg21u6duzxv89m5kklshs 104 219726 573370 2026-09-03T14:06:07Z Rajasekhar1961 50 /* పాఠ్యం లేనిది */ 573370 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="0" user="Rajasekhar1961" /></noinclude><noinclude><references/></noinclude> i1sx6d49oqeeqt1mtaminthjqpvy6i2 104 219727 573371 2026-09-03T14:06:23Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 573371 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|<big>ఆత్మకథ</big>||}}</noinclude>ఆమె నాకు సోదరివంటిది. నాకొఱ కామె వగచుట నేను చూడఁజాలక పోయితిని. శ్రీ అనసూయయు, కొందఱుమిత్రులును, కూలివారు కొందఱును తొలినాఁడు నాతోపా టుపవసించిరి. కాని పిమ్మట నతికష్టముమీఁద వారిని మానిపించితిని. ఈరీతిగా నలువంకలును ప్రేమపూరితము లాయెను. మిల్లువారి హృదయములు ద్రవించెను. వెంటనే యీవిషయమును పరిష్కరింపఁ దలపోసిరి. శ్రీ. అనసూయగారియిల్లు వీరికి సభాగృహమాయెను. శ్రీ ఆనంద శంకర ధ్రువగారు నడుమలో నందుకొనిరి. తుద కతఁడు పంచాయతీదారుగా నేర్పఱుపఁబడెను. వెంటనే కట్టు విరమింపఁబడెను. నాకు నాఁటితో మూ డుపవాసములు. మిల్లువారు కూలివారికి మిఠాయి పంచిపెట్టిరి. 21 దినముల కీరీతిగా సమాధానము కుదిరెను. సమాధానమున కొక సమ్మేళనము జరిగెను. దానికి మిల్లువారును, కమిషనరును హాజరయిరి. కమిషనరు కూలివారి కిటులు సలహా నిచ్చెను. మీ రెపుడును మి. గాంధీమాట వినుచుండుఁడు!' ఇది జరిగిన కొలఁదినాళ్లకే నాకును ఈకమీషనరుకును పెద్దయుద్ధము జరిగెను. కాని కాలము మాఱెను; దానితో పా టతఁడును మాఱెను. అపు డతఁడు నా మాటల వినవలదని ఖేడా రయితులకు సలహా యిచ్చెను. రసనీయమును, దయనీయమునునగు నొకవిషయ మిట నుదాహరింపక యీప్రకరణమును ముగింపను. మిల్లువారు కూలివారికి పంచిపెట్టుటకు చాల మిఠాయి చేయించిరి. వేలకొలఁదిగా నున్న కూలివారికి దానిని పంచిపెట్టుట యెటులని శంక కలిగెను. శపథము తీసికొనిన చెట్టుక్రిందనే పంచిపెట్టుట బాగనిపించెను. ఇంతమందికి సరిపోవు చోటుగూడ వేఱొకచో దొరకదు. కావున ఆచెట్టు చుట్టుప్రక్కలఁ<noinclude><references/> {{c|288}}</noinclude> rdus4lpl2x6p7ak8eouh43fckpdvxs7 104 219728 573372 2026-09-03T14:07:09Z Rajasekhar1961 50 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సదుపదేశకథలు రెండవ భాగము కవికుమార మహావాది వేంకటరత్న విరచితము. ప్రకాశకులు: శ్రీ లక్ష్మీస్టోర్సు: తెనాలి. All Rights Reserved) 1930. (Price Rs. 0-4-0.' 573372 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Rajasekhar1961" /></noinclude>సదుపదేశకథలు రెండవ భాగము కవికుమార మహావాది వేంకటరత్న విరచితము. ప్రకాశకులు: శ్రీ లక్ష్మీస్టోర్సు: తెనాలి. All Rights Reserved) 1930. (Price Rs. 0-4-0.<noinclude><references/></noinclude> elftndohq4x4iy3szfjuiuq79cxgjqs 104 219729 573373 2026-09-03T14:07:47Z Rajasekhar1961 50 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తెనాలి లలిత ముద్రాక్షరశాలయందు, ముద్రింపఁబడియె. ప్రథమ ముద్రణము.' 573373 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Rajasekhar1961" /></noinclude>తెనాలి లలిత ముద్రాక్షరశాలయందు, ముద్రింపఁబడియె. ప్రథమ ముద్రణము.<noinclude><references/></noinclude> 4ornsbi9ltrrjhpqhji61ec8zqqguw0 104 219730 573374 2026-09-03T14:08:47Z Rajasekhar1961 50 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with ' తొలిపలుకు ఉపాధ్యాయులారా! ఈసదుప దేశకథలు, బాలురకుఁ జక్కగాఁ దెలియు నట్టి సులభ శైలిని నాలుగు భాగములుగా రచియింపఁ బడి నవి. ఈసదుపదేశము లన్నియుఁ గథామూలకములు. ఉప దేశములు గథామూలమ...' 573374 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Rajasekhar1961" /></noinclude> తొలిపలుకు ఉపాధ్యాయులారా! ఈసదుప దేశకథలు, బాలురకుఁ జక్కగాఁ దెలియు నట్టి సులభ శైలిని నాలుగు భాగములుగా రచియింపఁ బడి నవి. ఈసదుపదేశము లన్నియుఁ గథామూలకములు. ఉప దేశములు గథామూలములగు చో బాలురకుఁ బఠనీయములు. బోధనీయములు. ఇది యుపాధ్యాయ సంఘమునకు విది తము. ఇందు వివిధములగు కథలుగలవు. కొన్ని పౌరాణి కములు. కొన్ని కల్పితములు. కొన్ని చరిత్రాత్మకములు. కొన్ని యెడల నొక భాగమునఁ దెలుపఁబడిన కథలే వేరొక భాగమునఁ దెలుపఁబడినవి. ఇందుకుఁ గథా విపులీకరణమే మూల కారణమనియెఱుఁగునది. మఱియునిట్టిక థామూలకంబు లగు నుపవాచకంబు లెన్ని యేనియు బాలుర కొఱ కిదివఱ కే పుట్టియున్నవి. ఇట్లు పుట్టటకు వ్యక్తుల యభిరుచులే ప్రధాన కారణములు. అయిన నొక దాని యుత్కృష్టత యింకొక దానికిరాదు. ఉత్కృష్టతను బట్టియే పాశస్త్యము గలుగు చుండును. కావున నీసదుపదేశకథల గుఱించి పత్యేకముగాఁ జెప్పు టనవసరము. బోధకులే వీని పాశస్త్యమును నిర్ణ యింతురుగాక!<noinclude><references/></noinclude> itmwhug0efvgqjujwi1bzkjasr35u5l 104 219731 573375 2026-09-03T14:09:21Z Rajasekhar1961 50 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'విషయ సూచిక 1. శ్రీరాముఁడు-ఆతనిత మ్ములు 2. శునకము 8. వింధ్య పర్వతము 4 యయాతి 5. నాడీజంఘు; డు 6. కా • ర్తవీర్యార్జనుఁ 7. ప్రహ్లాదుఁడు 8. మూషికము మారాలము కము-మార్జాలము 9. దుర్యోధనుఁడు. 10. ధ్ర...' 573375 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Rajasekhar1961" /></noinclude>విషయ సూచిక 1. శ్రీరాముఁడు-ఆతనిత మ్ములు 2. శునకము 8. వింధ్య పర్వతము 4 యయాతి 5. నాడీజంఘు; డు 6. కా • ర్తవీర్యార్జనుఁ 7. ప్రహ్లాదుఁడు 8. మూషికము మారాలము కము-మార్జాలము 9. దుర్యోధనుఁడు. 10. ధ్రువుఁడు 11. కాపవ్యుఁడు 12. భగీరధుఁడు 13. సిరియాళుఁడు 14. రాజ్యవర్ధనుఁడు 15. ఒక బ్రాహ్మణుఁడు 16• రావణుఁడు 17. రంతిదేవుఁడు 18. దుర్వాసుఁడు 19. అక్రూరుఁడు 20. అరుణి 21. విక్రమార్కుఁడు 22. ప్రవర్ధనుఁడు 23. సత్రాజిత్తు 24. మైత్రేయుఁడం 25. ధర్మరాజు 26. ఆభాగుఁడు 37. విశ్వామిత్రుఁడు 28. ను మేథుఁడు - సామవంతుఁడం 29. బంధుకుఁడు<noinclude><references/></noinclude> 6zy01bi06am971cqm3223os3u66xwpr 104 219732 573377 2026-09-03T14:16:29Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 573377 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|||22 ఉపవాసము}}</noinclude>గల మైదానమునందు పంచిపెట్టుట నిశ్చితమాయెను. 21నా ళ్లదుపాజ్ఞలలో నున్నవారు విశేషప్రయత్నము చేయనక్కఱ లేకయే బారులు తీర్చి నిలువఁబడి మిఠాయి తీసికొనఁగలరనియు, తొందరపడి మిఠాయిమీఁద చేయిచేసికొన రనియు నాకు వెఱ్ఱినమ్మకము. కాని పంచిపెట్టుట తటస్థించినపు డెన్ని ప్రయత్నములు చేసినను విఫలము లాయెను. పంచిపెట్టుట మొదలిడిన రెండు మూడు నిముసములకే బారులు చెదరిపోయి గోల కాఁ దొడఁగెను. కూలిపెద్ద లెంత ప్రయత్నించినను లాభము కలుగకపోయెను. తుదకు అందఱును ఒక్క గుంపైపోయిరి. మిఠాయి చాలభాగము మట్టగింపఁబడెను. దానితో మైదానమున పంచిపెట్టుట ఆఁపివేయఁబడెను. మిగిలిన మిఠాయి మిర్జాపురమునందలి సేఠ్ అంబాలాలుగారి యింటికిఁ గొంపోవఁబడెను. మఱునాఁడు వారి బంగళాముందరి కాళీస్థలమున పంచిపెట్టఁబడెను. దీన హాస్యరసము స్పష్టమే. 'ఏక్ టేక్‌' చెట్టుక్రింద మిఠాయి పంచిపెట్టుదురని అమదాబాదు బిచ్చగాండ్రకెటులో తెలిసెను. వారు మెల్లగా ఇటకు వచ్చిరి. మిఠాయిని కొల్ల గొట్టుకొనిపోవుటకు వారి యాఁకలి కారణము. ఇది చాల శోచనీయము. మనదేశమున ఆఁకటి చిచ్చుచే జచ్చువారి సంఖ్య క్రమాభివృద్ధి నొందుచున్నది. తినునెడలఁ ద్రాగునెడలఁగూడ నాకలి సామాన్య గౌరవమును కాపాడదు. మన ధనికులు వారికి పని చూపి తిండి పెట్టుటకుబదులు బిచ్చము లొసఁగి పోషించుచున్నారు.<noinclude><references/> {{c|289}}</noinclude> q5k2fgr4eqmjl73v4ak2ep9p0ghq32z 106 219733 573378 2026-09-03T14:24:51Z Rajasekhar1961 50 [[WP:AES|←]]Created page with '' 573378 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |రకం=పుస్తకం |శీర్షిక=యదువంశము |భాష=te |సంపుటి= |రచయిత= |అనువాదకులు= |ఎడిటర్= |చిత్రకర్త= |పాఠశాల= |ప్రచురణకర్త= |చిరునామా= |సంవత్సరం= |ఆధారం= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |మూలం=djvu |బొమ్మ=1 |పురోగతి=X |పుటలు=<pagelist /> |సంపుటాలు= |వ్యాఖ్యలు= |వెడల్పు= |సిఎస్ఎస్= |పేజీ మొదటి వరుస= |పేజీ చివరివరుస= }} 1hg98piibj64udaenl5wwn42jq4xs2x 573379 573378 2026-09-03T14:26:30Z Rajasekhar1961 50 573379 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |రకం=పుస్తకం |శీర్షిక=యదువంశము |భాష=te |సంపుటి= |రచయిత= |అనువాదకులు= |ఎడిటర్= |చిత్రకర్త= |పాఠశాల= |ప్రచురణకర్త= |చిరునామా= |సంవత్సరం=1928 |ఆధారం= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |మూలం=djvu |బొమ్మ=1 |పురోగతి=X |పుటలు=<pagelist 5=1 /> |సంపుటాలు= |వ్యాఖ్యలు= |వెడల్పు= |సిఎస్ఎస్= |పేజీ మొదటి వరుస= |పేజీ చివరివరుస= }} 8n5ap3uv28zm4nk83f9o7qnzs70tcui 573381 573379 2026-09-03T14:27:21Z Rajasekhar1961 50 573381 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |రకం=పుస్తకం |శీర్షిక=యదువంశము |భాష=te |సంపుటి= |రచయిత=[[రచయిత:మహావాది వెంకటరత్నం]] |అనువాదకులు= |ఎడిటర్= |చిత్రకర్త= |పాఠశాల= |ప్రచురణకర్త= |చిరునామా= |సంవత్సరం=1928 |ఆధారం= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |మూలం=djvu |బొమ్మ=1 |పురోగతి=X |పుటలు=<pagelist 5=1 /> |సంపుటాలు= |వ్యాఖ్యలు= |వెడల్పు= |సిఎస్ఎస్= |పేజీ మొదటి వరుస= |పేజీ చివరివరుస= }} 7hn6zy4l11mloco0sn22r5y8uuayqaj 573382 573381 2026-09-03T14:27:44Z Rajasekhar1961 50 573382 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |రకం=పుస్తకం |శీర్షిక=యదువంశము |భాష=te |సంపుటి= |రచయిత=[[రచయిత:మహావాది వెంకటరత్నం]] |అనువాదకులు= |ఎడిటర్= |చిత్రకర్త= |పాఠశాల= |ప్రచురణకర్త= |చిరునామా=ఏలూరు |సంవత్సరం=1928 |ఆధారం= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |మూలం=djvu |బొమ్మ=1 |పురోగతి=X |పుటలు=<pagelist 5=1 /> |సంపుటాలు= |వ్యాఖ్యలు= |వెడల్పు= |సిఎస్ఎస్= |పేజీ మొదటి వరుస= |పేజీ చివరివరుస= }} 24ra4amkytt4ort1ukc6irjc1p8db4x 573396 573382 2026-09-03T18:05:53Z Rajasekhar1961 50 573396 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |రకం=పుస్తకం |శీర్షిక=యదువంశము |భాష=te |సంపుటి= |రచయిత=[[రచయిత:మహావాది వెంకటరత్నం]] |అనువాదకులు= |ఎడిటర్= |చిత్రకర్త= |పాఠశాల= |ప్రచురణకర్త= |చిరునామా=ఏలూరు |సంవత్సరం=1928 |ఆధారం= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |మూలం=djvu |బొమ్మ=1 |పురోగతి=X |పుటలు=<pagelist 5=1 118=- 119="మనసు" /> |సంపుటాలు= |వ్యాఖ్యలు= |వెడల్పు= |సిఎస్ఎస్= |పేజీ మొదటి వరుస= |పేజీ చివరివరుస= }} jxut5s66975w10t7rzsbhil2241kvej 573397 573396 2026-09-03T18:07:14Z Rajasekhar1961 50 573397 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |రకం=పుస్తకం |శీర్షిక=యదువంశము |భాష=te |సంపుటి= |రచయిత=[[రచయిత:మహావాది వెంకటరత్నం]] |అనువాదకులు= |ఎడిటర్= |చిత్రకర్త= |పాఠశాల= |ప్రచురణకర్త= |చిరునామా=ఏలూరు |సంవత్సరం=1928 |ఆధారం= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |మూలం=djvu |బొమ్మ=1 |పురోగతి=MS |పుటలు=<pagelist 1="ముఖచిత్రం" 2=- 3to4="విసూ" 5=1 118=- 119="మనసు" /> |సంపుటాలు= |వ్యాఖ్యలు= |వెడల్పు= |సిఎస్ఎస్= |పేజీ మొదటి వరుస= |పేజీ చివరివరుస= }} 20as81nba0hn8drolchraxu7f273pun 104 219734 573380 2026-09-03T14:27:13Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 573380 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" /></noinclude>{{p|fs150|ac}}23</p> {{p|fs125}}ఖేడా-సత్యాగ్రహము</p> {{Largeinitial|కూ}}లివారి కట్టు ముగిసిన పిదప ఊపిరి తీసికొనుట కేని నాకు తీరికలేకపోయెను. వెంటనే ఖేడాజిల్లాలో సత్యాగ్రహము నడపింపవలసివచ్చెను. ఖేడాజిల్లాలో క్షామమువంటి స్థితికలిగెను. రిమిషను పొందుటకు రైతులు ప్రయత్నించుచుండిరి. శ్రీ. అమృతలాల్ ఠక్కరుగారు విచారించి రిపోర్టు తయారు చేసిరి. రైతులకు నే నింకను తగిన సలహా నీయక ముందే ఠక్కరుగారు కమిషనరుతో ప్రసంగించిరి. శ్రీ. మోహనలాల్ పాండ్యాగారును శ్రీ. శంకరలాల్ పరీఖ్ గారును దీనిలో విఱుచుకొని పడిరి. వీరు స్వ. గోకులదాస్ కహాన్ దాసు శ్రీ. విఠలభాయి పటేలుగారలచే బొంబాయి లెజిస్లేటివ్ కౌన్సిలులో నలజడి కలిగింపఁజేసిరి. సరకారు వారికడకు చాల డెప్యుటేషనులు వెళ్లెను. నే నపుడు గుజరాతుసభ కధ్యక్షుఁడను. ఈసభ సరకారువారికి విన్నపములు పంపుకొనెను; తంతు లిచ్చెను; దీని ఫలముగా కమిషనరుగారి యవమానములకు లోనాయెను; బెదిరింపులు చవి చూచెను; నాఁటి యాఫీసరులచర్యలు నేఁడు పరికించినచో హాస్య జనకముగను, నమ్మఁదగనంత విచిత్రముగను ఉండును. ఏ మాత్రము చూచినను రైతులకోరిక అసంగత మనిపింపదు. దానికి దాదు ప్రియాదులతోఁగూడఁ బనిలేదు. నాలుగవ వంతుకన్నఁ దక్కువ పంటలు పండినచో రైతులు రిమిషను కోరవచ్చునని లాండ్<noinclude><references/> {{c|290}}</noinclude> mi0gtu8k3qd8wlobzcsy45ic7l7sva0 104 219735 573384 2026-09-03T15:52:39Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 573384 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|||23 ఖేడా - సత్యాగ్రహము}}</noinclude>రివిన్యూ రూల్సులో అభ్యనుజ్ఞ కలదు. పంటలు నాలుగు వంతులకన్న నెక్కువ యుండెనని ఆఫీసరు లంచనా వేసిరి. రయితులు నాలుగు వంతులుకన్న తక్కున యుండు ననిరి. రయితులమాట సరకారుకు నమ్మకమా? లోకులు పంచాయతీని కోరిరి. పంచాయతీని కోరుట రాజుగారిపై దండెత్తుటయని సరకారువారి యభిప్రాయము. ఇటులు ప్రార్థనలు, వినతిపత్రములు విఫలము లయినపిదప సహచరులతో నాలోచించి యిఁక సత్యాగ్రహము తలపెట్టుఁడని నేను రయితులకు సలహా యిచ్చితిని. నాకిందు ఖేడాజిల్లాలోని స్వయంసేవకులేకాక శ్రీ. వల్లభభాయిపటేలు, శ్రీ. శంకరలాల్ బాంకర్, శ్రీ. అనసూయాబహేన్, శ్రీ. ఇందులాల్ కనైయాలాల్ యాజ్ఞిక, శ్రీ మహాదేవ దేశాయి మొదలగువారు తోడయిరి. దిన దిన మభివృద్ధి నొందుచున్న గొప్ప ప్రాక్టీసు నిందులకుఁగాను వల్లభభాయిగారు వదలుకొనిరి. పిమ్మటఁగూడ వారిఁక నాపనికిఁ బోలేదు. మేము నడియాద్-అనాథాశ్రమమున డేరా వేసితిమి. అచట విడిదికి విశేష కారణము లేదు. ఇందఱకుఁ జాలిన తావు కొండొకట లేకుండుటయే యిందులకుఁ గల కారణము. సత్యాగ్రహు లంద ఱీక్రింది రీతి ప్రతిజ్ఞ చేసి చేవ్రాలు పెట్టరి. 'మాగ్రామములలో పంటలు నాలుగువ పాలుకన్న తక్కువ యని మాకుఁ దెలియును. కావున పైసాలువఱకు శిస్తులు వసూలుచేయవలదని సరకారువారికి విన్న వించితిమి కాని వారు వసూలుచేయుట మానలేదు. కావున ఈదిగువ దస్కతుచేసిన మేము ఈసాలునకు నిండు శిస్తుగాని, బకాయిగాని సరకారువారి కీయఁజాలము. కాని సరకారువారు<noinclude><references/> {{c|291}}</noinclude> 1dazmcb6r7d01t5y94cqzoys9vv6u3z 104 219736 573385 2026-09-03T16:03:59Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 573385 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|<big>ఆత్మకథ</big>||}}</noinclude>శిస్తువసూలు చేయుట కేదండనీతి ననుసరించినను మేము దాని ననుభవింపఁ దలఁచుకొన్నాము. 'మేము బుద్ధిపూర్వకముగా శిస్తు లిచ్చి మామాట కల్ల యనిపించుకొనుటకంటె నాత్మగౌరవము నష్టమొనరించుకొనుటకంటె మాభూముల జప్తు చేయించుకొనుటయే మాకు మేలు. ఇఁకమీఁద సరకారువారు రెండవ కిస్తీవఱకును బకాయి వసూలుచేయుట నిలుపుచో మాలో శక్తి కలవారము నిండుశిస్తు ఈయవలసినచో నిండు శిస్తును, బకాయి యున్నచో బకాయిని ఇచ్చివేయఁగలము. తా మిచ్చినచో బీదలుగూడ నీయవలసివత్తురని శక్తికలవారుగూడ నిపు డీయలేదు. బీదల చట్టులు, కుండలు మొదగునవి వేలమువేయఁబడును. వారి కీరీతిగా దుఃఖము కలుగును. ఇట్టి స్థితిలో దరిద్రులను కాపాడుట శక్తిమంతుల ధర్మ మని మా నమ్మకము” ఈపోరాటమున కెక్కువ ప్రకరణములను వినియోగింపఁజాలను. కాని నాఁడు జరిగిన చక్కని విషయములు చాల నడుగునఁ బడిపోవును. ఖేడాసత్యాగ్రహమును గుఱించి శ్రీ. శంకరలాల్ పరీఖుగారు ప్రామాణికమగు నొక గ్రంధమును <ref>ఇది గుజరాతీభాషలో వ్రాయఁబడినది.</ref> రచించియున్నారు. ఈగొప్ప విషయమును లోఁతుగాఁ జూడఁ దలఁచిన వా రాగ్రంథమును జదువుదురుగాక !<noinclude><references/> {{c|292}}</noinclude> ryusnnh9pwzxwauwyrzd46yax31mg1g 104 219737 573386 2026-09-03T16:15:00Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 573386 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" /></noinclude>{{p|fs150|ac}}24</p> {{p|fs125}}ఉల్లి దొంగ</p> {{Largeinitial|చం}}పారణ్యము మాఱుమూల నుండుటవలనను, వార్తాపత్రికలకు సంబంధము లేకుండఁజేయుటవలనను, అచటికి బయటినుండి జనులు మూఁగలేదు. ఖేడాపోరాట మటులఁ గాదు. అచటివార్తలు ప్రతిదినమును పత్రికలు ప్రచురించెను. గుజరాతీవారి కీ క్రొత్త వస్తువుమీఁద మోజు పుట్టెను. వారు ధనము కురిపింపఁ దలపెట్టిరి సత్యాగ్రహమున కెంతయో డబ్బక్కఱలేదని అంతలో వారికిఁ దెలియుట కష్టము. నే నెంత నివారించినను అక్కఱకు మీఱిన ధనమును బొంబాయి సేఠు లిచ్చిరి. సత్యాగ్రహ మయినపిదప లెక్కలు చూడఁగా కొంత నిలువయుండెను. మఱియొకదెస సత్యాగ్రహులకు నిరాడంబరజీవనమును గుఱించి పాఠము చెప్పవలసివచ్చెను. వారు సంపూర్ణముగా నేర్చికొనిరని చెప్పఁజాలను గాని కొంతకొంత సంస్కరించుకొని రని చెప్పఁగలను. రైతులకుఁగూడ నిది వింతవస్తువే. కాన నూరూరు తిరిగి సత్యాగ్రహ రహస్యములు వీరికి బోధింపవలసివచ్చెను. సరకారు - ఆఫీసరులు రైతులకు యజమానులు కా రనియు, నౌకరు లనియు రైతులొసఁగు పన్నులోనే జీతము గొందు రనియు తెలిపి రైతుల భయము పోఁగొట్టుట ముఖ్యమయిన పని యాయెను. భయము పోఁ గొట్టినను వీరిచేత వినయపాలనము చేయించుటయు, వినయపాలనము చేయవలయు<noinclude><references/> {{c|293}}</noinclude> 9n4erjyp2ocf01gq8sdv7fvt7gq6iyj 104 219738 573387 2026-09-03T16:30:25Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 573387 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|<big>ఆత్మకథ</big>||}}</noinclude>నని యొప్పించుటయు కష్ట మనిపించెను. ఆఫీసరుల భయము దూసికొనిపోవఁగనే వారు చేయు నవమానములకు బదులు తీర్చికొనకుండ నుండుటెటులు ? సత్యాగ్రహికి అవినయము జత యగుచో పాలలో విషము జత పడినట్లే. నే ననుకొనినంతకంటెఁ దక్కువ వినయమునే వీరు చూపఁ గలిగిరని తుదకు నాకుఁ దెలిసెను. సత్యాగ్రహములో వినయమే కఠినతమమగు నంశ మని యనుభవము వలన నేను దెలిసికొంటిని. వినయ మనఁగా గౌరవముగా మాటలాడుటయే కాదు. విరోధులయెడల మనస్సునందుఁగూడ నాదర ముంచుట, సరళభావ ముంచుట, హితము కోరుట: ఇట్టి ప్రవర్తనము వినయము, సత్యాగ్రహి కివి యన్నియు నావశ్యకములు. మొదటి దినములలో లోకులు చాల ధైర్యము చూపినను సరకారు వారు పని పుచ్చుకొనలేదు. కాని లోకులకు ధైర్యము వృద్ధి పొందె నని తెలిసినకొలఁదియు సరకారువారును, ఉగ్రములగు నుపాయముల నవలంబింపఁ బూనిరి. ఆఫీసరులు పశువులను, ఇంటఁగనఁబడిన వస్తువులను జప్తుచేసిరి. నాలవపాలు జరిమానాలకు నోటీసులు పంపిరి. కొన్ని గ్రామములలో పండిన పంటలు జప్తు చేసిరి. దీనితో రైతులు తల్లడిల్లిరి. కొందఱు రైతులు పన్ను లిచ్చిరి. కొందఱు తమ చట్టులను, ముంతలను జప్తు చేసికొనుఁడని ఆఫీసరులయెదుటఁ బడవయిచిరి. మఱికొందఱు చచ్చిననుసరే తుదివఱకు పోరితీరవలయు నని పట్టుమీఁద నిలువఁబడి యుండిరి. ఇటు లుండఁగా రైతులెవరో శంకరలాల్ పరీఖుగారి భూమికి శిస్తులు చెల్లించిరి. దీనితో హాహాకారములు బయలుదేఱెను. తన రైతు శిస్తు చెల్లించిన భూమిని ధర్మార్థమిచ్చి శంకరలాల్ పరీఖుగారు<noinclude><references/> {{c|294}}</noinclude> eqnehp3j8mmx4oiua84jdwtw5yxmnsd 104 219739 573388 2026-09-03T16:45:08Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 573388 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|||24 ఉల్లిదొంగ}}</noinclude>ప్రాయశ్చిత్తము చేసికొనిరి. ఇటులు ఆయన తనప్రతిష్ఠను కాపాడుకొని యితరులకు మార్గదర్శకుఁ డాయెను. ఒక పొలమున ఉల్లిపంటను అయోగ్యమగు రీతిగా జప్తు చేసిరి. భయపడిపోయినవారి కుత్సాహము కలిగించుటకు మోహనలాల్ పాండ్యాగారి నాయకత్వమున ఆయుల్లిపాయల నచటినుండి వేఱొక చోటునకుఁ గొంపొం డని ప్రజలకు నేను సలహా నిచ్చితిని. నా యుద్దేశమున ఈపని చట్టము నతిక్రమించుట కాదు. నిలువయున్న పంటను జప్తు చేయుట చట్టమునకు సమ్మతమయినను నిది నీతికి వెలి, సరిగా లూటీ. కావున నీరీతిగా జరిగినజప్తు ననాదరించుట ధర్ము వని నేను సూచించితిని. ఇటు లొనరించి జైళ్లకు వెళ్లుటయు, దండ మనుభవించుటయు తప్పనిసరి యని తెలిపితిని. మోహనలాల్ పాండ్యాగారికిని ఇదియే యిష్టము. సత్యాగ్రహమున కిసుమంతయు విరుద్ధము గాకుండు నేవిషయమును గూర్చియేని చెఱసాల కేఁగకుండ ఖేడాపోరాటము ముగింపఁజేయుట మోహనలాల్ పాండ్యాగారికి సమ్మతము కాదు. కావున వీ రీ యుల్లిపంటను తొలఁగింపఁ దలపెట్టిరి. వీరి కేడెనమండ్రు మిత్రులు తో డయిరి. సరకారువారు వీరిని పట్టుకొనకుండ విడనాడుదురా ? వీరిని, వీరిసహచరులను అరెస్టు చేసిరి. లోకుల కుత్సాహము బలిసెను. చెఱసాలల భయము పోయినచో, రాజదండము లోకుల కదైర్యము కలిగించుటకు బదులు శౌర్యము కలిగించును. విచారణ సమయమున కోర్టంతయు జనులచే క్రిక్కిఱిసి పోయెను. పాండ్యాగారికిని, వారి సహచరులకును కొలఁదినాళ్లు కైదు విధింపఁ బడెను. నాయుద్దేశమున నీ శిక్ష తప్పు. ఈ యుల్లిపంట నచటనుండి తొలగించుట పీనల్<noinclude><references/> {{c|295}}</noinclude> dyqir1ym4nxkiekphl1qdszjnypt7x7 104 219740 573389 2026-09-03T17:48:55Z Rajasekhar1961 50 /* పాఠ్యం లేనిది */ 573389 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="0" user="Rajasekhar1961" /></noinclude><noinclude><references/></noinclude> i1sx6d49oqeeqt1mtaminthjqpvy6i2 104 219741 573390 2026-09-03T17:49:51Z Rajasekhar1961 50 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'de' 573390 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Rajasekhar1961" /></noinclude>de<noinclude><references/></noinclude> fa4ms5tu7ams8ztgleh6hjd13l951yo 104 219742 573391 2026-09-03T17:50:10Z Rajasekhar1961 50 /* పాఠ్యం లేనిది */ 573391 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="0" user="Rajasekhar1961" /></noinclude><noinclude><references/></noinclude> i1sx6d49oqeeqt1mtaminthjqpvy6i2 104 219743 573392 2026-09-03T17:53:02Z Rajasekhar1961 50 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఉపసంహారము. ధర్మరాజు ధర్మంబును దప్పక రాజ్య పరిపాలనం బొనర్చుచుండ హస్తినాపురం బున గల యొక బ్రాహ్మణునకుఁ బుట్టిన వారు పుట్టినట్లే కుమారులందఱును గతించుచుండిరి. ఆబ్రాహ్మణుండ...' 573392 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Rajasekhar1961" /></noinclude>ఉపసంహారము. ధర్మరాజు ధర్మంబును దప్పక రాజ్య పరిపాలనం బొనర్చుచుండ హస్తినాపురం బున గల యొక బ్రాహ్మణునకుఁ బుట్టిన వారు పుట్టినట్లే కుమారులందఱును గతించుచుండిరి. ఆబ్రాహ్మణుండును బుత్రశోకంబును భరింపఁజాలక రాజ మందిరంబును దరియంజని 'ఓధర్మరాజా! నీపరిపాలనంబున నధర్మంబు నిలచియుండుటఁజేసి నాపుత్రులందఱును మర ణించుచున్నారు. ఇట్టి యధర్మయుక్తంబైన నీపరిపాలనం బేల కాల్పనా?' యని యనేక విధంబులు వాపోవఁదొడంగెను. అట్టి యెడ సర్జునుం డాతినికడ కరిగి వృత్తాంతంబంతయు నాతనివలన నెఱింగి యా విప్రకుమారులఁ దాఁ దెత్తుననియు నింక ముందుగలుగు పాపలను మృత్యువాతఁ బడకుండ రక్షింతుననియు, నట్లో నరకున్న ననలంబునఁబడి కాయంబు దొఱంగువాఁడనియుఁ బ్రతిజ్ఞవట్టి యాతనికి దుఃఖోపశమనంబు గావించెను. ఇట్లుండఁ గొన్ని నాళ్ళ కావిప్రుని భార్యకు నీళ్ళాడు ప్రొద్దులు రాఁగా, నర్జునుఁ డెఱింగి, సూతికామందిరంబు చుట్టును బాణంబులఁ బ్రయోగించి తుదకుఁ జీమగూడఁ బ్రవేశింపఁజాలనట్లొనర్చి తానప్రమత్తుఁ డైయుండెను. కాని పుట్టిన శిశువు పుట్టినట్లే<noinclude><references/></noinclude> p6f3p5kxqgsib9nyubqwyhesoxoqavq 104 219744 573395 2026-09-03T18:02:24Z Rajasekhar1961 50 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఓమ్. శ్రీవిఘ్నేశ్వరాయనమః. యదువంశము. పూర్వము నహుషుండను మహీకాంతుఁడు నూరు యజ్ఞముల నొనర్చి సురలో కాధిపత్యమును బొందెను. కాని కొండొక కారణంబున నగ స్యమహాముని శాపోపహతుండై యాతండ...' 573395 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Rajasekhar1961" /></noinclude>ఓమ్. శ్రీవిఘ్నేశ్వరాయనమః. యదువంశము. పూర్వము నహుషుండను మహీకాంతుఁడు నూరు యజ్ఞముల నొనర్చి సురలో కాధిపత్యమును బొందెను. కాని కొండొక కారణంబున నగ స్యమహాముని శాపోపహతుండై యాతండు మానుషరూపంబును గోలుపోయెను. నహుషునకు యతియు, యయాతియు, సంయాతియు, నాయాతియు, వియతియుఁ, గృతియు నను నార్వురు కొడుకులుండిరి. తండ్రి యనంతరము పెద్దకుమారుఁడగు యతి రాజ్యమునకువచ్చెను. కాని యాతఁడు రాజ్యంబు సకలపాపంబులకు మూలంబనియు, దానివలన దేహికిఁ బునర్జ న్మంబు సిద్ధంబనియుఁ దలంచి రాజ్యంబును విడనాఁడి యోగివృత్తి నవలంబించెను. అన్నయుఁ దండ్రియు<noinclude><references/></noinclude> 26nu4y32k0627wyr1tqv33zvm71fnku 104 219745 573402 2026-09-03T21:02:04Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 573402 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|<big>ఆత్మకథ</big>||}}</noinclude>కోడు లోని చౌర్యము క్రిందికి రాదు. కోర్టులకుఁ బోవుట మా యుద్దేశము కాదుగాన అప్పీలు చేయఁబడలేదు. వీరిని జైలునకుఁ దీసికొని పోవునపుడు ఒక పెద్ద యూరేఁగింపు వీరివెంట నడచెను. నాఁడు జనులందఱును 'ఉల్లిదొంగ' యను బిరుదముతో వీరిని సమ్మానించిరి. ఆ సమ్మానము నేఁటికిని వీరనుభవించుచున్నారు. ఇఁక ఖేడా సత్యాగ్రహమును ముందరి ప్రకరణముతో ముగింతును.<noinclude><references/> {{c|296}}</noinclude> opv220dqym8xk43s69izlpj5a21bsq7 104 219746 573404 2026-09-03T21:16:36Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 573404 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" /></noinclude>{{p|fs150|ac}}25</p> {{p|fs125}}ఖేడాసత్యాగ్రహసమాప్తి</p> {{Largeinitial|ఈ}}పోరాటము తుదకు విచిత్రముగా ముగిసెను. జను లలసిపోయిరని తెల్ల మాయెను. పట్టు విడనాడని వారు ఇంకను పీడింపఁబడి నశింపఁజేయఁబడుదు రని సంకోచించితిని. సత్యాగ్రహి కుపాదేయ మగు నుపాయ మేదేని యున్నచో దానితో నీ పోరాటమును ముగింపఁ దలపోసితిని. అట్టి యుపాయ మనుకోకుండఁ దటస్థించెను. 'ధనికులగు రైతులు శిస్తులు చెల్లించినచో బీదలకడ శిస్తు వసూలు పఱచుట యాఁపఁబడునని నడియాడు-తాలూకా మామ్లతుదారు నాకు వార్త పంపెను. నేనాసంగతిని వ్రాసి పంపఁ గోరితిని. అతఁడు వ్రాసిపంపెను. మామ్లతుదారు తనతాలూకాకు జవాబుదారీ కాఁగలఁడుగాని జిల్లాకుఁ గాఁజాలఁడు గావున నే నీ సంగతిని కలెక్టరు కెఱుకపఱచితిని. 'ఇట్టి హుకుము మీకు తెలియలేదా?' యని నాకు సమాధానము విచ్చెను. నే నీ వార్త విని యుండలేదు. కాని యిది నిక్కమగుచో ప్రజల ప్రతిజ్ఞ చెల్లినట్లే. ప్రతిజ్ఞాతమగు వస్తు విదియే. కావున నీ హుకుమువలన సంతసము కలిగెను. కాని దీనిసమాప్తివలన నాకు తుష్టి కలుగలేదు. సత్యాగ్రహసంగ్రామము సమాప్తి పొందినతరువాత నుండవలసిన లక్షణ మిందులేదు. కలెక్ట రొక కట్టుబాటు ననుసరించినటులు కనఁబడక యీహుకుమును నిర్వహించెను. మాట యిచ్చుటయేగాని దీన పేదలకు లాభ మంతగా<noinclude><references/> {{c|297}}</noinclude> 2viph0ezbwui6n9h2evnxg3ch40dd8q 104 219747 573405 2026-09-03T21:30:12Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 573405 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|<big>ఆత్మకథ</big>||}}</noinclude>కలుగలేదు. పేద లెవరో తేల్పవలసిన యధికారము ప్రజలది. కాని వా రం దధికరింపఁజేయఁబడలేదు. ప్రజ కిట్టి శక్తి లేనందులకు నేను చాలఁ జింతింతును. తుద కిది సత్యాగ్రహమువలనఁ గలిగిన జయ మని యుద్ఘోషింపఁబడినను నాచూపులో నిది నిస్తేజముగనే యుండెను. ఆరంభముకంటె నంతమున సత్యాగ్రహులను బలవత్తరులఁగాఁ జేసివిడిచిన యెడలనే సత్యాగ్రహము శుద్ధముగా ముగిసె ననవలయును, ఇం దిది నాకుఁ గానరాలేదు. ఇటు లయ్యును దీనివలన మనకు కనఁబడని మేళ్లు కొన్నికలిగెను. వానిలాభమును మనము నేఁటికిని జూచుచున్నాము. ఇంకను పడయఁగలము. ఈఖేడాలడాయివలన గుజరాతు రైతులకు ప్రబోధము కలిగెను. దీన రాజనీతి తెలియనారంభమాయెను. శ్రీ. బిసెంటుగారి హోమ్-రూల్ ప్రచార మీ రైతులను నిక్కముగా స్పృశించెను గాని ఖేడాలడాయియే చదువుకొనినవారిని స్వయంసేవకులను రైతుల జీవితములలో సరిగా ప్రవేశపెట్టెనని చెప్పవలయును. సేవకులు రయితుల జీవితములో పడుగు పేకలుగాఁ గలిసిపోయిరి. ఈ పోరాటములో తమకుఁగల క్షేత్రమర్యాద స్వయంసేవకులకుఁ జక్కగాఁ దెలిసెను. వీరి త్యాగశక్తివర్ధిల్లెను. వల్లభభాయి యీపోరాటమునకు తన నర్పించుకొనెనన్నచో దీని పరిణామము సామాన్య మనుటకు వీలులేదు. వెనుకటిసాలున వఱదలు వచ్చినపుడును, ఈసాలున బారడోలీయందును ఏతత్ప్రయోజనము మనకు బాగుగా తెలిసెను. ఘూర్జర రాష్ట్రమున ప్రజాజీవనమందు నవ్యతేజ ముదయించెను. నవ్యోత్సాహము చూపట్టెను. రైతులకు తమశక్తి తెలిసెను. ఆశక్తి యిఁకనెన్నఁటికిని మఱపునకు రాదు.<noinclude><references/> {{c|298}}</noinclude> jc7nuuev3fb90q1yt3ojjqffmleoya0 104 219748 573406 2026-09-03T21:37:33Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 573406 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|||25 ఖేడా - సత్యాగ్రహసమాప్తి}}</noinclude>తమ ముక్తి తమమీఁదనే, తమత్యాగశక్తి మీఁదనే యున్నటులు అందఱకుఁ దెలిసెను. ఖేడావలన గుజరాతులో సత్యాగ్రహము కూఁకటివేఱు పోసికొనెను. సత్యాగ్రహసమాప్తివలన నాకు తుష్టి కలుగకున్నను ప్రజల కుత్సాహము కలిగెను. ఏలనఁగా తమ శక్తికి మించిన ఫలమును వారు పడసి రనుకొనిరి. రాజనీతివలన దుఃఖము కలుగుచో దానిని నివారించు మార్గము తమకు దొరకె ననుకొనిరి. వారి యుత్సాహమున కీజ్ఞానము చాలును. కాని ఖేడాప్రజకు సత్యాగ్రహస్వరూపము తిన్న గా తెలియదు. కావున వీరికి చిక్కులు వాటిల్లి నటులు మన ముత్తర ప్రకరణములఁ జూడఁగలము.<noinclude><references/> {{c|299}}</noinclude> 25ydsdejk2j48gu8m684g1bxfp9tfwo 104 219749 573407 2026-09-03T21:48:47Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 573407 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" /></noinclude>{{p|fs150|ac}}26</p> {{p|fs125}}ఐక్యమునకు ప్రయత్నము</p> {{Largeinitial|ఖే}}డాలో సత్యాగ్రహము జరుగుచున్నపుడు మహాయుద్ధముగూడ జరుగుచుండెను. దాని సంబంధమున వైసరాయిగారు నాయకులను ఢిల్లీ కాహ్వానించిరి. నన్నుఁగూడ రమ్మని పట్టుపట్టిరి. నాకును లార్డ్ ఛేమ్స్‌ఫర్డునకును మైత్రి కలదని లోఁగడనే వ్రాసియుంటిని. నే నీ యాహ్వానము నంగీకరించి డిల్లీకి వెళ్లితిని. నేనిందు కలుగఁజేసికొనుట కొక సంకోచము కలదు. అలీసోదరులును, లోకమాన్యులగు నితరనాయకులును దీని కాహ్వానింపఁ బడకుండుటయే నాసంకోచమునకు ముఖ్యకారణము. ఆసమయమున అలీసోదరులు చెఱలో నుండిరి. నేను వీరిని గుఱించి యెక్కువగా వినియుంటినిగాని ఒకటి రెండుమాఱులే చూచియుంటిని. వారి సేవనుగూర్చియు, దైర్యమును గూర్చియు పలువురు చెప్పఁగా వినియుంటిని. హకీమ్‌సాహెబుతో నాకు పరిచితి కాలేదు. స్వ. ఆచార్య రుద్రులును, దీనబంధువు ఆండ్రూజుగారును వీరిని మిగుల ప్రశంసింపఁగా వినియుంటిని. లక్నోలో జరిగిన ముస్లిమ్ లీగునందు శ్వేబ్ కురేశీగారితోడను, బారిస్టరు ఖ్వాజాగారితోడను పరిచయము సంపాదించితిని. డాక్తరు అన్సారీ, డాక్తరు అబుల్‌రహమానుగారలతో సంబంధమును బంధించుకొంటిని. మంచి ముసలమానులమైత్రి నన్వేషించుచుంటిని. పవిత్రులు, దేశభక్తులు నగు ముసలమానుల చెలిమి కలిగి ముసలమానుల<noinclude><references/> {{c|300}}</noinclude> gbrjvyqhsndr4ktmhh2euwlzqvf7guc 6 219750 573408 2026-09-03T22:00:00Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 573408 wikitext text/x-wiki == లైసెన్సింగ్ == {{PD-India}} 8h69o2qso1yljsbqiqj23enkg218scp 104 219751 573409 2026-09-03T22:01:54Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 573409 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|||26 ఐక్యమునకు ప్రయత్నము}}</noinclude>ఆంతర్యమును కనుఁగొనఁ దలఁచితిని. కావున ముసలమానులు న న్నెక్కడికి రమ్మనిన నక్కడికి వెళ్లుచుంటిని. హిందువులకును, ముసలమానులకును సత్యమగు స్నేహము లేదని దక్షిణ-ఆఫ్రికాలోనే నాకుఁ దెలియును. ఈయిరువురకును నడుమఁ గల భేదమును పోఁగొట్టుటకు నే నేయుపాయమును విడనాడలేదు. ముఖస్తోత్రము చేసి గాని స్వత్వమును గోలుపడిగాని రాజీపడుట నా కస్వాభావికము. వీరి నేకము చేయుటలో నా యహింస కొరపిడి కలుగు ననియు, దీనికి విశాల ప్రయోగమేర్పడు ననియు నేను దక్షిణ-ఆఫ్రికాలో నున్న నాఁటనుండియు అనుకొనుచునే వచ్చుచుంటిని. ఆ నమ్మిక నేఁటికిని ఆరీతిగనే యున్నది. ఈశ్వరుఁడు ప్రతి క్షణమునను ఒరపిడి కలుగఁజేయుచునే యున్నాఁడు. నా ప్రయోగము నడచుచునే యున్నది. ఇట్టి యాలోచనలతో నేను బొంబాయిరేవున దిగితినిగావున అలీసోదరులను జూడవలయు ననుకొంటిని. మాచెలిమి పెరుఁగఁజొచ్చెను. మాచెలిమి యింకను లెస్సగాఁ బెనవైచికొనకముందే సరకారువారు అలీసోదరులను చెఱలో నిడిరి. బేతుల్ జైలునుండియు ఛిందవాడా జైలునుండియు అభ్యనుజ్ఞ కలిగినపు డెల్ల మౌలానా మహమ్మదలీగారు నాకు పెద్ద పెద్ద యుత్తరములు వ్రాయుచుండెడివారు. నే నలీసోదరులను జూచుట కనుజ్ఞ వేఁడితినిగాని యనుజ్ఞ పుట్టదయ్యె. అలీసోదరులు జైలుకు వెళ్లిన తరువాత ముసలమాను సోదరులు నన్ను కలకత్తాలో జరిగిన ముస్లిమ్ లీగునకుఁ దీసికొనిపోయిరి. నన్ను వా రుపన్యసింపఁ గోరఁగా అలీసోదరులను విడిపించికొనుట ముసలమానుల ధర్మమని ప్రబోధించితిని.<noinclude><references/> {{c|301}}</noinclude> br3zywyc5gnh07r90077lof7io5m3kk 106 219752 573410 2026-09-03T22:04:16Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 [[WP:AES|←]]Created page with '' 573410 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |రకం=పుస్తకం |శీర్షిక=[[వ్యక్తివివేకము]] |భాష=te |సంపుటి=ప్రథమభాగము |రచయిత=[[రచయిత:మహిమభట్టు|మహిమభట్టు]] |అనువాదకులు= |ఎడిటర్= |చిత్రకర్త= |పాఠశాల= |ప్రచురణకర్త=ఆంధ్రసాహిత్యపరిషత్తు |చిరునామా=కాకినాడ |సంవత్సరం= |ఆధారం= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |మూలం=pdf |బొమ్మ=1 |పురోగతి=MS |పుటలు=<pagelist /> |సంపుటాలు= |వ్యాఖ్యలు= |వెడల్పు= |సిఎస్ఎస్= |పేజీ మొదటి వరుస= |పేజీ చివరివరుస= }} dnjiaz2drz41gbkus452km9oteddqjb 104 219753 573411 2026-09-03T22:08:27Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము భాగసతుల కుటుంబరాయ శాస్త్రి, ఎమ్. ఏ. ఉపోద్ఘాతము:- ప్రథమ విమర్శ. “అనుమానఒన్తర్భావం సర్వస్యైవ ధ్వనేః ప్రకాశయితుమ్ వ్యక్తి వివేకం కురుతే “మహిమా” పరాం వాచమ్. మహి...' 573411 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము భాగసతుల కుటుంబరాయ శాస్త్రి, ఎమ్. ఏ. ఉపోద్ఘాతము:- ప్రథమ విమర్శ. “అనుమానఒన్తర్భావం సర్వస్యైవ ధ్వనేః ప్రకాశయితుమ్ వ్యక్తి వివేకం కురుతే “మహిమా” పరాం వాచమ్. మహిమభట్టు, పరావాక్కునకు నమస్కరించి, అనేక విధములు గ నున్న ధ్వని కంతకును, అనుమానమునం దంతర్భావమును బ్రకాశింపఁ జేయుటకై, 'వ్యక్తి వివేక 'మను గ్రంధమును రచించుచున్నాఁడు. వివరణము:— ధ్వన్యాలోకమున నానందవర్ధనుఁడు- "కావ్యమున కాత్మధ్వని” యని తెల్పినాఁడు. ఈ ధ్వని యనునది అనేక విధములుగ నున్నది. ధ్వనిభేకము లన్నియును, ధ్వన్యాలోకమున వివరింపఁబడి నవి; ఈ “ధ్వని” యనుదానిని క్రొత్తగా సృష్టింప నక్కఱలేదనియు, ధ్వనిసిద్ధాంత ప్రతిపాదనకుఁ బూర్వమే, తర్కశాస్త్రమునందుఁ ప్రసిద్ధ మైయున్న “అనుమానము నందే యిది యంతర్భానము నొందునని యు మహిమభట్టు సిద్ధాంతము. ఈ సిద్ధాంతమును నిరూపించుటకే యీ గ్రంథము ప్రారంభింపఁబడినది. ఆనుమానము: — ఇది తర్క శాస్త్రప్రసిద్ధము. పొగను (వ్యాప్య మును) జూచి,' ఇచట నగ్ని (న్యాపకము) ఉన్నదని నిశ్చయించుట యనుమాస మని సాధారణముగ మనము తెలిసికొనవచ్చును. (వ్యాప్య దర్శనముచే వ్యాపకనిశ్చయము సేయుట లేక అనుమితికి సాధనమైన వ్యాప్తిజ్ఞానముకూడ ననుమాన మగును. అన్ని విధములైన ధ్వనియు ననుమాసమునందే యంతర్భావము నందు ననుట చ్చే ఏ విధ మైన ధ్వనికి ననుమానముకంటె విలక్షణముగా, అస్తిత్వము లేదని తెలియవలెను. ప్రకాశింపఁజేయుట:— ఇంతకుఁ బూర్వమే సిద్ధమై, కప్పడక యున్న వస్తువు నిపు డందఱకును దెలియునట్లు ప్రకటించుటను<noinclude><references/></noinclude> mouumthnrtp0awvv2oep0v4s2jbr8hr 573828 573411 2026-09-04T11:44:05Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 573828 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{p|ac|fs150}}వ్యక్తివివేకము</p> {{p|ac|fwb}}శ్రీ భాగవతుల కుటుంబరాయశాస్త్రి, ఎమ్. ఏ.</p> {{p|ac|fs125}}ప్రథమ విమర్శ</p> '''ఉపోద్ఘాతము''':— {{Telugu poem|type=|lines=<poem>అనుమానే౽న్తర్భావం సర్వస్యైవ ధ్వనేః ప్రకాశయితుమ్ వ్యక్తివివేకం కురుతే ప్రణమ్య “మహిమా” పరాం వాచమ్.</poem>|ref=}} మహిమభట్టు, పరావాక్కునకు నమస్కరించి, అనేకవిధములుగ నున్న ధ్వని కంతకును, అనుమానమునం దంతర్భావమును బ్రకాశింపఁజేయుటకై, 'వ్యక్తివివేక'మను గ్రంథమును రచించుచున్నాఁడు. '''వివరణము''':— ధ్వన్యాలోకమున నానందవర్ధనుఁడు- "కావ్యమున కాత్మ ధ్వని” యని తెల్పినాఁడు. ఈ ధ్వని యనునది అనేకవిధములుగ నున్నది. ధ్వనిభేదము లన్నియును, ధ్వన్యాలోకమున వివరింపఁబడినవి; ఈ “ధ్వని” యనుదానిని క్రొత్తగా సృష్టింప నక్కఱలేదనియు, ధ్వనిసిద్ధాంత ప్రతిపాదనకుఁ బూర్వమే, తర్కశాస్త్రమునందుఁ ప్రసిద్ధమైయున్న “అనుమానము” నందే యిది యంతర్భానము నొందుననియు మహిమభట్టు సిద్ధాంతము. ఈ సిద్ధాంతమును నిరూపించుటకే యీ గ్రంథము ప్రారంభింపఁబడినది. అనుమానము:— ఇది తర్కశాస్త్రప్రసిద్ధము. పొగను (వ్యాప్యమును) జూచి, ఇచట నగ్ని (వ్యాపకము) ఉన్నదని నిశ్చయించుట యనుమాస మని సాధారణముగ మనము తెలిసికొనవచ్చును. (వ్యాప్యదర్శనముచే వ్యాపకనిశ్చయము సేయుట లేక అనుమితికి సాధనమైన వ్యాప్తిజ్ఞానముకూడ ననుమాన మగును. అన్నివిధములైన ధ్వనియు ననుమానమునందే యంతర్భావము నందు ననుటచే, ఏవిధ మైన ధ్వనికి ననుమానముకంటె విలక్షణముగా, అస్తిత్వము లేదని తెలియవలెను. '''ప్రకాశింపఁజేయుట''':— ఇంతకుఁ బూర్వమే సిద్ధమై, కన్పడక యున్న వస్తువు నిపు డందఱకును దెలియునట్లు ప్రకటించుటను<noinclude><references/></noinclude> i8z72ymd3wdowgqmltmu72sgrzlw95c 104 219754 573412 2026-09-03T22:08:43Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తో బ్రకాశింపఁజేయుట యని యందుము - ధ్వని యనునది అనుమానము గతార్థమగుట, అనుమానమునం దంతర్భావము నందుట యను నది, ఇంతకుఁబూర్వము సిద్ధమే. మహిమభట్టు క్రొత్తగా దాని సంతర్భ నింపఁజేయుట ల...' 573412 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>తో బ్రకాశింపఁజేయుట యని యందుము - ధ్వని యనునది అనుమానము గతార్థమగుట, అనుమానమునం దంతర్భావము నందుట యను నది, ఇంతకుఁబూర్వము సిద్ధమే. మహిమభట్టు క్రొత్తగా దాని సంతర్భ నింపఁజేయుట లేదు. కాని, యిదివఱ కావిషయము నెవరును గల్గిన లేదు. అందుచే మహిమభ ట్టావిషయమును బ్రకటన చేసి, ధ్వనికిని, అనుమానమునకును భేదము లేదని నిరూపించుచున్నాఁడు. ఆ వ్యక్తివివేకము: మహిమభట్టు వ్రాయనున్న గ్రంధము పేరు వ్యక్తివివేకము. వ్యజ్యతే అర్థో అనయా ఇతి వ్యక్తిః- అర్థము దేనిచేఁ బ్రకాశితమగునో అది “వ్యక్తి యగును. అనఁగా వ్యంజనా' వ్యాపారమని తెలియ నగును. వ్యంజన యొక్క వివేకము, అనఁగా విచారణ- వ్యక్తివివేకము. ఆ వ్యంజనా విభేదముల నన్నిటిని బరిశీలించి, అవి యన్నియు, ననుమానముతో గ తార్థ మగునని నిరూపించుటయే యీ గ్రంధము యొక్క తాత్పర్యము. పరావాక్కు: శబ్దము నాల్గువిధములు, పరా, పశ్య స్త్రీ, మధ్య మా, వైఖరులు; ఇందు పరానాక్కు, బ్రహ్మస్వరూపమని శబ్దబ్రహ్మ వాదుల యభిప్రాయము. ఆ శబ్దబ్రహ్మమునకు మహిమభట్టు గ్రంధా దీని నమస్కరించుచున్నాఁడు. శబ్దశక్తిని విచారించుటకే యీ గ్రంధము ప్రస్తుతమైనది. అట్టిచో శబ్దబ్రహ్మకు నమస్కరించుట యెంతయు నుచి తముగ నున్నది. యుక్తో యమాత్మ సదృశాన్ ప్రతి మే ప్రయత్నః నాస్త్యేన తజ్ఞగతి సర్వమనోహరం యత్, • కెచి జ్జ్వలన్తి, వికస న్త్యపరే, నిమాల న్యే, యదభ్యుదయభాజి జగత్ప్రదీపి. ఈ గ్రంథ మెవరి నద్దేశించి వ్రాయఁబడినది? అను ప్రశ్న మునకు సమాధానముగా నీ విషయమును దెల్పుచున్నాఁడు. * ఇచ్చట జ్వలన్తి మండును; కోపపడుదురు. వికసన్తి—వికాసమునొందును లేక విచ్చును; ప్రసన్నులగుదురు. నిమాల స్త్రీ—మూసికొనును; దుఃఖమునొందుదురు. అని రెండర్థములను తెలియవలెను.<noinclude><references/></noinclude> 2pjv54exeh5icqv5gp44z0v6p6cudrk 104 219755 573413 2026-09-03T22:08:54Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'నాతో వ్యక్తిని వేకము సదృశులైనవారికొఱకు (నైయాయికుల కొఱకు) ఈ ప్రయత్నము చేయుచున్నాను. ఇతరుల కీళృతి ఇష్టము కాకపో వచ్చును. అంతమాత్రమున దోష మేమియును లేదు. ఈ ప్రపంచమున సర్వమనోహర...' 573413 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>నాతో వ్యక్తిని వేకము సదృశులైనవారికొఱకు (నైయాయికుల కొఱకు) ఈ ప్రయత్నము చేయుచున్నాను. ఇతరుల కీళృతి ఇష్టము కాకపో వచ్చును. అంతమాత్రమున దోష మేమియును లేదు. ఈ ప్రపంచమున సర్వమనోహరమైన వస్తు వేదియును లేదు. దృష్టాంతమున కీవిషయమును బరిశీలింప వచ్చును, జగత్ప్రదీపమగు సూర్యుఁ డుదయించి నపుడు కొన్ని జ్వలించును. (సూర్యకాంతమణులు జ్వలించును) కొన్ని వికసించును (పద్మములు) మఱికొన్ని ముకుళితములగును. (కలువలు) ఇది లోక దృష్టమే. అటులే ధ్వని సిద్ధాంతవిషయమునందలి భ్రమను పోఁద్రోలి విశేషజ్ఞానము నిచ్చు నా వ్యక్తివివేక గ్రంథము పై కివచ్చినంతనే, నా మతములో నీకీభవింపనివారు మండిపడవచ్చును (కోపపడవచ్చును). సుహృదులైనవారు ప్రసన్నులు కావచ్చును. మఱికొంతమంది దుఃఖ ము నందవచ్చును. కావున, నాయీ రచన యందఱకును అభీష్టము కాకున్నను నాకు భేదము కలుగదు. ఇహ సమ్రతిపత్తితోఒన్యథా వా ధ్వనికారస్య వచో వివేచనం నః, నియతం యశనే ప్రపత్స్యతే య న్మహతాం సంస్తవ ఏవ గౌరచాయ. ఈ నా రచనయందు, ధ్వనికారుల మతమును నే సంగీకరించినను, ఖండించినను, అతని వాక్యవిమర్శనమే, నాకుఁ గీర్తిని గల్పించును. ఏలన, గొప్ప వారియొక్క నామోచ్చారణము చేయుటయే గౌరవము నిచ్చును. వారి రచనను బరిశీలించునపు డిఁకఁ జెప్పవలయునా ? సహసా యశో౬భినర్తుం సముద్యతాదృష్ట దర్పణా మమ ధీః, స్వాలంకారవికల్ప ప్రకల్పనే వేత్తి కథ మినాపద్యమ్. "హృదయదర్పణము గ్రంథమునం దింతకుఁ బూర్వమే ధ్వని కారుని మతము ఖండితమైనది. ఆ గ్రంథమును జూడకయే, వేగిరముగఁ 3<noinclude><references/></noinclude> q9y2jx9exz3tthzp3d5ib984jfn6sm3 104 219756 573414 2026-09-03T22:09:07Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తిని దేకము గీర్తి నభిసరింప నెంచిన నాబుద్ధి, ఈ నారచనయందలి దోషముల నెట్లు 'తెలిసికొనఁగలదు . ధ్వనిపర్త్మన్య తిగహనే స్ఖలితం వాణ్యాః పదేపదే సులభమ్ రభసేన యత్ప్రవృత్తా ప్రక...' 573414 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తిని దేకము గీర్తి నభిసరింప నెంచిన నాబుద్ధి, ఈ నారచనయందలి దోషముల నెట్లు 'తెలిసికొనఁగలదు . ధ్వనిపర్త్మన్య తిగహనే స్ఖలితం వాణ్యాః పదేపదే సులభమ్ రభసేన యత్ప్రవృత్తా ప్రకాశకం చంద్రికాద్యదృ, వం ధ్వనిమార్గ మతిగహనమైనది. ఈ మార్గమునఁ బ్రకాశము నిచ్చు, చంద్రిక (ధ్వన్యాలోక వ్యాఖ్యానము) వెన్నెల అని రెండర్థ ములు) మొదలగువానిని జూడకయే, తొందరపాటున నుపక్రమించిన, నావాణి వాక్కు ప్రతిపదము నందును సులభముగనే స్ఖలితము నండ వచ్చును * • ఇచట శ్లేష బలమును మఱియొక యర్థము స్ఫురించుచున్నది. ఒక అభిసారికానాయిక తన ప్రియునొకచో నొకనియమిత కాలమునకుఁ గలియుదు పని తెల్పినది కాని నిలంబమైనది ఇపుడైవఁ దొందరగా వెళ్లవలయునని యత్నించుచున్నది. ఆతొందరపాటులో, అద్దము చూడకయే నగలతోఁ దనశరీరము నఅంకి రించినది. అనగలు సరిగమన్నవో లేవో యామెకుఁ దెలియు పెట్లు? - శ్లేష దర్పణము — అద్దము; హృదయ దర్పణమును గ్రంధము. అభిసరణము స్త్రీయుని గలియిటకై వెళ్లుట. స్వాలం కారవికల్పప కల్పనము –1. తనయలం కారములను కొనుట, - సరిగా మందు 2. వ్యక్తివివేకమునందలి సిద్ధాంతములను సమంజసములు గఁ బ్రతిపాదించుట, * "పెళ్లోక సూచ ——బుద్ధి(ధీః) యందు అభిసారి కాత్వవ్యవహారము గోచరించింది, ఇట వాణి (వాక్కు) యందు అభిసారి కాత్వవ్యవహారము స్ఫురించుచున్నది. వెన్నెల్ల లేకయే చీకటియందు, వెళ్లుచు అడుగడుగున కాలు జారిపడుచున్న యభిపోరిక యిచట వ్యంగ్యము విశేషణములు మార్గమునకును ధ్వని రధ మునకును రెండింటికీ అతిగహనము—1, అనేక ప్రమేయములచే (కా.స్త్రీయవిషయములచే) నతి కష్టమైనది. చీకటితో సోవృత మైనది.<noinclude><references/></noinclude> rmjhfl8clchfx3yhrrjqkhclr3eiq7b 104 219757 573415 2026-09-03T22:09:21Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము కిన్తు తదపధీర్యార్యైః గుణలేశే సతత మపహితై ర్భాన్యమ్ పరిపవనవదధవా తే జాత్యైవ న శిక్ష తా న్తుషగ్రహణమ్. కాని, ఆర్యులైన వారు, దోషములను జూడక, ఇందుఁగల గుణ లేశమునంద...' 573415 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము కిన్తు తదపధీర్యార్యైః గుణలేశే సతత మపహితై ర్భాన్యమ్ పరిపవనవదధవా తే జాత్యైవ న శిక్ష తా న్తుషగ్రహణమ్. కాని, ఆర్యులైన వారు, దోషములను జూడక, ఇందుఁగల గుణ లేశమునందే శ్రద్ధారువులై యుండవలయును. అయినను నే నీవిషయ ము చెప్పనక్క అయే లేదు. చేట మంచి గింజలను గ్రహించి యూఁ కను వదలివేయును. అటులే యాక్యులైనవారు సహజముగ నీ దోషము లను ద్రోసివేసి, గుణములనే గ్రహింతురు. ధ్వని ధ్వని లక్షణము. ముందు ధ్వనిలక్షణమును దెలిసికొనవలయును. ధ్వనికారుఁడే కీలక్షణముఁ జెప్పినాఁడు. యత్రా ర్థశ్ళల్లో నా తమర్థ ముపసర్జనీ కృతస్వార్థా వ్యజ్ క్తః కావ్యవి శేవ స్స ధ్వనిరితి సూరిభీః కథిత ఏ కావ్యమున నర్థముకాని శబ్దము కాని, ఉపసర్జనీకృతస్వార్థ. ములై, ప్రతీయమానార్థము నభివ్యక్తిసేయునో, యాకావ్యవిశేషము “ధ్వని" యని పండితులచేఁ జెప్పఁబడినది + * 1, ధ్వనిక ర్త భావమిది 1. వాచ్యార్ధము, పతీయ మా నార్థము నభివ్యక్తి, వేయునపుడు, తో వస్త్రధానమైయుండి, ప్రతీయమా శార్థముననే, ప్రాధాన్యము. విచ్చుము అటులే శబ్దము కణచే నాచ్యదుగూ నిర్థము. న ప్రధానము గాం జేసి గాలి, ప్రతీణకశాద్ధ స్ఫురణకు గలంగా చేయుడు. ఊవ సర్జన్బీ స్వార్థా! అను పదమున కిదియే అర్థమూ; 2. ఫైలక్షణశ్లోక మానకుఁ, బృతిపదార్థబుది — యతేఏ, కావ్యమునందు... అర్ధవా శబ్దః, వా= అర్థము కాని శబ్దము కాని, ఉడవర్ణనీకృత స్వారా ద్యార్ధము తానపథాన చై యుండియు, శబ్దపు వ వాచ్యార్థమున ప్రథానముండే నిర్థమును (ry ర్ధము) ; వ్య క్తవ్యం చేయమన్నతో (ద్విచవనము) సతి శివ్యవిశేషం= బడినది.<noinclude><references/></noinclude> 6ik3tujcaqnfwdc1zlj32ulyq3h3qr5 104 219758 573416 2026-09-03T22:12:45Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తి వివేకము 3. వ్యజ్ 'క్తః= వ్యంగ్యము చేయుచున్నవి. రించి యొక విషయము తెలియునున్నది. - -- ఇదిద్వివచనము - శబ్దముతోఁగలిసిన అర్థము, అర్ధముతోఁ గలిసిన శబ్దమును, ప్రతీయమానార్థము న...' 573416 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తి వివేకము 3. వ్యజ్ 'క్తః= వ్యంగ్యము చేయుచున్నవి. రించి యొక విషయము తెలియునున్నది. - -- ఇదిద్వివచనము - శబ్దముతోఁగలిసిన అర్థము, అర్ధముతోఁ గలిసిన శబ్దమును, ప్రతీయమానార్థము నభివ్యంగము సేయుకు శివల శబ్దము కాని కేవల నర్థము కాని వ్యంగ్యార్థప్రతీతిరి గలుగఁ జేయవు. శబ్దార్థములు రెండును గలిగియ వ్యంగ్యార్థప్రతీతిని జేయును. అందుచేతనే 'వ్యజ్ '' అని ద్వివచన ముపయోగింపఁ బడింది. యమా -5 4. ఆరోవా, శబ్దావా= “వారి శబ్దమునకు సామాన్యముగ వికల్పమర్ధము- “శిరఃశ్వా, కాలో వాదు పదతనయోవా పరిమృత్ || - - శిరసును, కుక్క గాని, కాకిగాని ద్రుపదతనయుఁడు గాని స్పృశించుఁ గాలి. అనుచోట నా శబ్దమునకు కేవలము వికల్ప మర్థమః, పైవారిలోనే యొక రై నను స్పృశింపవచ్చు | అర్థము వచ్చును అందుచేతనే "పరిసుృశేత్ ” అని ఏకవదన ముపయుక్తమైనది అందును కలిపి స్పృశింతురను వర్ణమిందులేదు. కావున నే బహువచనము ప్రయుక్తము కాలేదు. ఈరీతిననుసరించియే "ఆర్థోవా శబ్ధావాని అనుచోట, గూడ వ్యాఖ్యానించితిమేని, అర్థమొక్కటియేగాని, శబ్దమొకటియేగాని వ్యం గ్యార్ధమును వ్యంగము చేయును, అని యర్థము చెప్పవలసి వచ్చును. ఆపుడు క్రియ వ్యక్త క్తః అని ద్వివచనమునందు కాక, వ్యవక్తి అనియేకవచనమున ముండవలసి వచ్చును కానియిట్లు వ్యాఖ్యానించుట మూల కారుని యభిప్రాయమునకు భిన్నము. శబ్ద సాహాయ్యములేని అర్థము కాని, అర్థసహాయ్యములేని శబ్దము గాని యొంటరిగ ప్రతీ సమానార్ధము వభివ్యక్తి చేయు ననుట ధ్వనిక ర్తకు సమ్మతమైన విషయము గాదు — అందుచేత విదట "వా” శబ్దము "అభివ్యక్తిసేయుట'' యనుక్రియయందు శబ్దము నకును, అర్ధమునకునుగల కర్తృత్వమునందు వికల్పమును బోధింపదు. అనగా అభి భ్యంగము చేయుటయను క్రియకొకప్పుడు, శబ్దము, మఱియొక ప్పుడర్థమును కర్తయగు నవి తెల్చదు. మ హేమన, అభివ్యక్తి చేయుటలో శబ్దార్థములకుఁగల ప్రాధాన్యము నందు, వికల్పతను వాని శబ్దము బోధించును, శబ్దము ప్రధానముగా నుండి గాని, అర్ధము ప్రభావముగానుండిగాని అభివ్యక్తి చేయును, అని తెల్పును. అపు డభివ్యక్తి చేయుటలో శబ్దార్ధములకుఁ గల ప్రాధాన్యము నరే వికల్పము. శబ్దము ప్రధానముగ నున్నను, అర్థముగూడ నప్రధానముగ నైననుండి వ్యంగార్థమును స్ఫురింపఁజేయును, ఆటులేయర్థము ప్రాధాన్యము వహించినపుడు గూనే శబ్దమున కప్రధానముగ సైనఁగర్తృ త్వముపోలేదు. ఈ విధము ప్రధానముగనైనను, శబ్దార్థములు రెండును గలిసి అభివ్యక్తి క్రియయందు కర్తలే రుగుచుండుట ద్వివచనము ఉపపన్న మే యగునున్నది. వాశబ్దము కేవల కల్దారకర్తృత్వగత వికల్పమును బోధింపదని తెలియక లేదు. QQ - 5. కావ్యవి శేషః — కావ్యంచ, తద్విశేషశ్చ ఆసోకావ్య విశేషః– అని. కర్మ ధారయ సమాసమును తెప్పవచ్చును. అపుడు శాస్తాదులకంటె విలక్షణమైన ఈళో వ్యము అనునర్థము వచ్చును.<noinclude><references/></noinclude> j97vwu3bnltkyv3hkadx95m973c5033 104 219759 573417 2026-09-03T22:13:06Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '- కావ్యవ్య విశేషః— అను షష్ఠి సమాసమును చెప్పుకొనవచ్చును. . కావ్యము యొక్క విశేషము అనునపుడు విశేషశబ్దమునకు 'ఆత్మ' యని యర్థము చెప్పుకొన వలయును. - కావ్యమున కాత్మరుగునది ధ్వని అని...' 573417 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>- కావ్యవ్య విశేషః— అను షష్ఠి సమాసమును చెప్పుకొనవచ్చును. . కావ్యము యొక్క విశేషము అనునపుడు విశేషశబ్దమునకు 'ఆత్మ' యని యర్థము చెప్పుకొన వలయును. - కావ్యమున కాత్మరుగునది ధ్వని అని తాశ్చర్యము వచ్చును. కేవలము ‘విశేష్య' అను పదమును ప్రయోగింపక కావ్యవిశేషః, అని కావ్య శబ్దమును గ్రహించుటలో విశేషము కలదు. గుణాలంకారయుతములగు శబ్దార్థముల నుండి సిద్ధించినపుడె, ఈప్రతీయ మానార్థమునకు ధ్వనియని పేరుగల్గును. లేనపుడీ ధ్వని వ్యవహారము కలుగదు. లోకములోఁ గూడఁ గొన్ని వాక్యములు వినినచో వచ్యే తరమైన యొక యజ్ఞము స్ఫురించుచుండును-ఉదాహరణమునకు దేవదత్తుఁడు పగలు భోజనము చేయుటలేదు, కాని బలిసియున్నాఁడు. ఆనువాక్యమును విన్న వారికి, వెంటనే అతఁడు రాత్రిభోజనము చేయుచున్నాఁడను సర్థము స్ఫురించును. దీనినే శ్రుతార్థాపత్త్రియందురు, భోజనము చేయనిచో బలిసియుఁడుట క్షదురదు కావునను దేవదత్తుఁడు బలిసియుండుట చేతను, రాత్రి పూట తప్పక తినియుండవలెనను విషయము అర్థవశమున సిద్ధించుచున్నది. — ఇచట నీపతీయమానార్థమును ధ్వనియని పిలఁభము. పిలువఁగూడదు. ఈవిషయమును తెలుపుటకే, "కావ్య” అను పద ముపా త్యమైనది. సః = ఆది- కావ్యవి శేష మైన అది, ధ్వని ఆకావ్యవిశేషము ధ్వని యనునపుడు “అది” యను దానికర్థమేమి? కావ్యమున, శబ్ధము, హెచ్యార్థము, వ్యంగ్యార్థము, శబ్దార్థవ్యాపారము, నను నాల్గన్న విగదా యని ప్రశ్న రావచ్చును. ఇటణాల్గును ధ్వని శబ్దవాచ్యములు కావచ్చును. 'ధ్వనతీతిధ్వనిః' అని వాచ్యార్హమునకును శబ్దమునకును వర్తించునపుడును, "ధ్వన్యతే ఇతి'' అని వ్యంగ్యార్థపరముగను, 'శబ్దార్థయ్యోధ్వననం ధ్వనిః' అని వ్యాపారపరముగను, వ్యుత్పత్తిని జెప్పుకొనవలయును. కాని యిట ధ్వని శబ్ద మీ యొక్క సముదాయమైన కావ్యరూపమునే ప్రధానముగఁ దెల్పును . ఆలోచించినచో నీలక్షణము " అనుమానమునకే " కుదురును, = మఱి దేనికిని గుదురదు. ధ్వని నుద్దేశించి చెప్పిన యీ లక్షణమునం దీదోషములు కలవు. 1. “అర్థ ముపనర్జనీకృతాత్మమై” అని చెప్ప నక్కఱయే లేదు. “ఇచట పొగ కన్పడుచుండుటచే నగ్నియున్నది” అనునపుడు, “అగ్ని యున్నదని సాధించుటకొఱకు హేతువుగా పొగను గ్రహించినాము, ఈ "పొగ” యనునది, ఎప్పుడు ముపసర్జనమే యగును. బ్రాధాన్య ముండనే యుండదు. ఈ విధముగనే ప్రతీయమానార్థమును వ్యంగ్యముచేయుటకై యున్న వాచ్యార్థ మెప్పుడు నుపనర్జనమే యగు ను. (అప్రధానమే యగును) దానికి ప్రాధాన్య ముండుట యెట్లు ? దానికి<noinclude><references/></noinclude> kdkgciy3ghwj7l5r7gxpg87ylyd3tqw 104 219760 573418 2026-09-03T22:13:26Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '“మఱియొక వస్తువుయొక్క సిద్ధికొఱకు హేతువుగా గ్రహింపఁబడుట యే ఇటువంటి యప్రధాన వస్తువులకు లక్షణము. (ఈ అప్రధానవస్తు వునే- గుణము- ఉపసర్జనము అని యందురు) దానికి లక్షణమే యది యైనపుడ...' 573418 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>“మఱియొక వస్తువుయొక్క సిద్ధికొఱకు హేతువుగా గ్రహింపఁబడుట యే ఇటువంటి యప్రధాన వస్తువులకు లక్షణము. (ఈ అప్రధానవస్తు వునే- గుణము- ఉపసర్జనము అని యందురు) దానికి లక్షణమే యది యైనపుడు తిరిగి "అప్రధానమై” అని చెప్పనేల? “నీలోత్పలము” నల్లకలువ- అని చెప్పినా మనుకొనుఁడు. ఎఱ్ఱకలువలు కూడ నుండుటచే, ఎఱ్ఱ కలువలను గ్రహీంతుమేమో యని “నల్లకలువలను తమ్ము” అన్న వాక్యము సార్థకమగును. అట్లుగాక "ఉష్ణముగా నున్న యగ్నిని తీసి కొనిరమ్ము” అని యెసరైనఁ జెప్పుదురా ? అటులే ప్రతీయమానార్థ సిద్ధి కొఱకున్న వాచ్యార్థం చెప్పుడు నుపపర్జనమే యగును. అట్టిచో “అర్థ ముపసర్జనీకృతాత్మమై” యని గొప్ప నక్కఱ యేమి ? ఆకేసు:—“సమాసోక్తి" యను నలంకారమునందు వ్యంగ్యా గ్ధఝునకుఁ బ్రాధాన్యము లేదు. వాచ్యార్థమునకే ప్రాధాన్యము కలదు. అందువలననే నచగాసోక్త్యలంకారము గుణీభూతవ్యంగ్యమని వ్యవహరిం చుకున్నాను. “అర్ధ ముషసర్జనీకృతాత్మమై అని యనినచో, సమా 'పోక్త్యలంకారముగూడ *వ్యంగ్యము, లేక ధ్వనికాధ్యమున” కందా 'హృతి కావలసివచ్చును. అట్టి యాప త్తిని వారించుటకై యీ పద · ముపయుక్తమైనది. శావున విందు దోషమేమి సమాధానము: సత్యమే- సమాసోక్త్యలంకారమున వాక్యార్థ మునకే ప్రాధాన్యము కలదు. కాని యాప్రాధాన్యముయొక్క స్వరూ వమును మనము తెలియపలెను. ఇచట వాద్యార్థము దేనికంటే ప్రధా 'నమై యున్నది ? ప్రతీయమానార్ధముకంటె శాదు. ప్రకరణము ననుస రించియే శాచ్యార్థము ప్రధానమై యున్నది. అనఁగా నీట వాచ్యార్ధము ప్రస్తుతమునకు సంబంధించినదై యుండును. వ్యంగ్యార్థ ప్రస్తుతమై ఎముండును. అందుచే నీ చెంటిలో వాక్యార్థమునకు జాముఖ్యము కల్గి .నాదే కాని, పతీయమానార్థముకంటే ఐంధ్యార్థము ప్రధానమైనదని శాశ్పర్యము గాదు. ఉదాహరణను చూడులకు.<noinclude><references/></noinclude> 2d7zkg2ysokgwpbci5giev3rpsi7hj4 104 219761 573419 2026-09-03T22:13:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివి శకము * ఉపోఢరా గేణ విలోల కారకం తధాగృహీతం శళినా నిశాముఖమ్ యధా సమస్తం తిమిరాంశుకం తయా పురోఒపి రాగాద్గలితం నలక్ష్మి తమ్. "అతిశయమైన రాగమును ధరించిన శశాంకుఁడు విలోలతా...' 573419 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివి శకము * ఉపోఢరా గేణ విలోల కారకం తధాగృహీతం శళినా నిశాముఖమ్ యధా సమస్తం తిమిరాంశుకం తయా పురోఒపి రాగాద్గలితం నలక్ష్మి తమ్. "అతిశయమైన రాగమును ధరించిన శశాంకుఁడు విలోలతారక మైన నిజాముఖము నెంతయో వేగముగ గ్రహించినాఁడు. ఆవేగ తీవ్రత వలన సాంధ్యరాగానంతరము, తనముందే జాజిపోయిన తిమిరాంశుక మునుగూడ రాత్రి చూడనే చూడలేదు.” ఇచటఁ బ్రస్తుతమునకు సంబంధించిన యర్థమిది. సంధ్యాకాలమున నెఱుపుగనున్న చంద్రుఁడు, చంచలముగ నున్న నక్షత్రములు గల రాత్రి నొక్కసారిగఁ బ్రకాశింపఁజేసినఁడు. అట్లు తటాలున చంద్రోదయమగుటచే ప్రదోషసమయ మెపుడు వచ్చి నదో, ఎపుడు పోయినదో గూడ లోకులకుఁ దెలియలేదు. ఇది వాచ్యార్థము. "కాని యిచట "నిజా" యను స్త్రీలింగ పదము, “శశీ” యను పుంలింగపదముల మహిమచేతను, రాగము, ముఖము, గలితము విలోల తారకము, తిమిరాంశుకము. అను పదములకు రెం డర్థములుండుట చేత ను, మనకు మఱియొక యర్థము స్ఫురించుచున్నది. అది యప్రస్తుతమే కాని స్ఫురించుచున్నది. ఒక నాయికానాయక వ్యవహారి మిందుఁ గోచరించుచున్నడి. ఇదియే ట వ్యంగ్యార్థము, * ఉపోధరా గేణ - అతీశయమైన రాగమును (ప్రేమను) ధరించిన, కళిం చంద్రుని చేత (ఉప సోయియునిచే నని గమ్యము) విలోలతారకం - చః చలమైన నక్ష శములుగల (చంచలమైన కనుగుడ్డుకుల) నిశాముఖం రాత్రి) యొక్క ప్ర్రారం భము (నాయిక యొక్క ఋఖము) తథాగృహీతమ్ - ఆవిధముగా గృహింపఁ బడినది– అనఁగాఁ కాశింపచేయబడినది - (ముద్దిడుట కుపకమించినాఁడు) - - * యధా = ఎట్లనఁగా, పురః – ముందు, అనఁగా తూర్పుదిక్కున (శనముందు) రాగాత్ te సంధ్యాకాలపు, ఎఱుపురంగుతరువాత, (ప్రేమవలన) తయా రాత్రి చేత (జూయిక చేక) సమస్తం అంతయు, తిమిరాంశుకం చీకటియ సెడి వస్త్రము (నల్లనివస్త్రము) గలితమపి పోయినను (జాతిపోయినను) నలక్షితం - చూడఁబడి లేదు - 534<noinclude><references/></noinclude> kkaxksqiugqku5nrkwa5izbefpr7bax 104 219762 573420 2026-09-03T22:13:58Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '10 వ్యక్తివివేకము కాని ఉపనాయకుఁ డొకఁడు ప్రేమభరమున నాయికను ముద్దిడు కొనుటకై తటాలున నామె ముఖమును గ్రహించినాఁడు. ప్రేమవశ మున నామెయు, మైమఱచినది. తన వస్త్రము జాతో పోయిన విషయ ము...' 573420 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>10 వ్యక్తివివేకము కాని ఉపనాయకుఁ డొకఁడు ప్రేమభరమున నాయికను ముద్దిడు కొనుటకై తటాలున నామె ముఖమును గ్రహించినాఁడు. ప్రేమవశ మున నామెయు, మైమఱచినది. తన వస్త్రము జాతో పోయిన విషయ మునై సను దెలిసికొనలేకపోయినది. ఇది వ్యంగ్యార్థము, నిజమున కిది ప్రస్తుతమగు సంధ్యాసమయవర్ణనతో సంబంధించినది కాదు. నిశాశశాంకులయందుఁ గవి, నాయికానాయక వ్యవహారము నారో పించి, చమత్కృతిని చూపినాడు. నిశాశశాంకుల వ్యవహారమే యీ శ్లోకమునకుఁ బ్రధాన తాత్పర్యము. కాని కేవల ని శాశశాంకులు గాదు. సమారోపిత నాయికానాయక వ్యవహారముగల నిజాశశాంకులే ఈ శ్లోకమున వర్ణితులైనారు. కావుననే, ప్రతీయమానార్థముతోఁ గలిసియున్న వాచ్యార్థమే ఇచట ప్రధానముగ భాసించుచున్నది. ఇంతవఱకుఁ బై శ్లోకమున కరమును తెలిసికొనినాము, సిచట విషయ మిది. ఇచట నిశాశశాంశ విషయకమైన వాచ్యార్థము ప్రస్తుత సందర్భములకు తగియుండుటచేఁ బ్రధానమైనది. కాని, " ప్రతీయమానార్థమగు నాయికానాయక వ్యవహారమును ' దృష్టి నుంచుకొని నవు డీ' వాచ్యార్థము, దానికి నుపసర్జన మే (అప్రధానమే) యైనది గదా.అనఁగా, ప్రతీయమానార్థమును సాధించుట కిచ్చట వాచ్యా కము సాధనమే యైనది, సాధ్యమునకు సాధనమెపుడును నుపసర్జనమే యగును, అందుచే వాచ్యార్థమున కిచటఁ గూడ నప్రాధాన్యమేగాని ప్రాధాన్యము లేనేలేదు. అందుచే సమాసోక్త్యాద్యలం కారములయందు ధ్వని లక్షణము వర్తింపకుండఁ జేయుటకై, ధ్వని లక్షణమున “అర్థ ముపసర్జనీ కృతాత్మమై” యని యన నక్కఅలేదు. ఇంక ఆక్షేపము.--పై వాదము సమంజసము కాదు. ఇది ప్రధానము. ఇది అప్రధానము అనుటకు ఆధారము, ప్రకరణము (సందర్భము) గాదు, మతే మనఁగా “చారుత్వము”- చారుత్వమున కేది కారణమో అది ప్రధానము. ప్రస్తుతము సమాసోక్త్యలంకారమున వ్యంగ్యార్థము కంటె నాచ్యార్థము ఎక్కువ మందరముగ నుండుటచే నీదియే ప్రధాన మని `మేమనుచున్నాము. అందుచే నిట వాచ్యార్థమున కప్రధానత కుదురుట యెట్లు 1<noinclude><references/></noinclude> fy4mqysla5p5jb9kn8c5z5uoezsr68g 104 219763 573421 2026-09-03T22:14:11Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తి వివేకము 11 సమాధానము:—ఒక వేళ నిట వాచ్యార్థమునకు ప్రాధాన్యము లేదని యొప్పుకొన్నను, “అర్థ ముపసర్జనీకృతాత్మమై” యనుట నిష్ప యోజనమే - ఏలక, గుణీభూతవ్యంగ్య కావ్యమునందును వా...' 573421 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తి వివేకము 11 సమాధానము:—ఒక వేళ నిట వాచ్యార్థమునకు ప్రాధాన్యము లేదని యొప్పుకొన్నను, “అర్థ ముపసర్జనీకృతాత్మమై” యనుట నిష్ప యోజనమే - ఏలక, గుణీభూతవ్యంగ్య కావ్యమునందును వాచ్యార్థము నకే కాక, ఒకప్పుడు వ్యంగ్యార్థమునందుఁ గూడ చారు త్వాతీశయము కన్పడుచున్నదని మేము కావ్యవైశిష్ట్యానిరాకరణ ప్రస్తావమున నిరూ పింపఁబోవుచున్నాము. అందుచే వెటు చూచినను ఈ విశేషణము నిష్ప్ర యోజమే యని సిద్ధాంతము చేయుచున్నాము. * 2. యత్రార్థ: శబ్దావా- అనుచో, “శబ్ద" అను పదప్రయోగ ము కూడ వ్యర్థమే- తనకుఁగల యర్థముకు తెల్పుట యొకటియే, శబ్ద మునగుఁగల వ్యాపారము. వేరొక వ్యాపారము లేనే లేదు. వస్తువును ప్రకాశింపఁ జేయుట యను నదొకటియే దీపమునకుఁ గల వ్యాపార మైనట్లే, అజ్ఞాతజ్ఞాపన మొకటియే శబ్దమునకుఁగల వ్యాపారము, తన అర్థమును దా నుపసర్జనముగఁ జేసికొనుటయను వేరొక వ్యాపారము శబ్దమునకు లేనే లేదు. శబ్దము తన యర్థము నుపసర్జనముగఁ జేయుట యమునది, అనుకరణస్థలమునందు మాత్రమే కన్పడును. ఉదా:-- తం కర్ణ మూల మాగత్య రామ్ శ్రీ న్యస్య తామితి కై కేయీశంకయేవాహ పలిత చ్ఛద్మనా జరా - (రఘువంశము 12- ౨) • ఇట్లు తనవాద మువంతయుఁ జెప్పినతరువాత, నీగ్రంథకర్త, తనవాదము సంశయు సూత్రప్రాయముగఁ దెల్బుశ్లోకము నొకదానిని వాణీయును . దీనిని సంగ్రహ శ్లోకమందురు ఇందులోఁగూడఁబూర్వోక్తమైన వాద మేయుండుటచే, ఈసంగ్రహ శ్లోకములకుఁ బ్రత్యేకముగఁ దెనుఁగు వ్యాఖ్య వ్రాయుట వ్యర్థమని తలంచి, మూలమున వీని నిచ్చుటలేదు. ఆయినసు, ప్రతివాదాంతమునను, పాఠకుల సౌకర్యము కొఱకై, పుట ల కడుగుభాగమున వానినిగూడ నిచ్చుచున్నాను. అవసరమైనపుడు మాత) మర్థమం వ్రాయఁబడును . —— ఈవాదాంతమునందలి సంగ్రహశ్లోక మిస్ "ఉక్తం గుణీకృతౌత్మత్వం యదర్థస్య విశేషణమ్, Kమకత్వాన్న శత్ తస్య యుక్తమవ్యభిచారతః తా. అర్థమునకు, ఉపసర్జనీకృశాత్మమై అను విశేషణము, వ్యర్థము. ఏలన, ఆది ప్రతీయమానార్థమునకు సాధన యే యైనపుడు తప్పక ఉపసర్జన మేయగును. ఉపసర్జ నము కాకుండుట యనునది లేనపుడీ విశేషణరు వలనఁబయోజనమేమి ?<noinclude><references/></noinclude> svnlo1b092e6hh4lgoqldprowv3zpaq 104 219764 573422 2026-09-03T22:17:34Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 573422 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|<big>ఆత్మకథ</big>||}}</noinclude>అటుపిమ్మట న న్నలీఘడ్ – కాలేజికిఁ గొంపోయిరి. మాతృదేశమును సేవించుటకు ఫకీరులు కం డని నేనచట పిన్నవారలకుఁ దెలిపితిని. పిదప నే నలీసోదరుల విడుదలనుగుఱించి సర్కారువారితో పత్రవ్యవహారమును సాగించితిని. ఈసంబంధములో ఖిలాఫతును గుఱించిన వీరి ప్రవృత్తి ననగతము చేసికొంటిని. ముసలమానులతో చర్చించితిని. నేను ముసలమానులకు నిక్కపు నెచ్చెలి నగుదునేని అలీసోదరులను విడిపించుటకును, ఖిలాఫతును పరిష్కరింపఁజేయుటకును పూర్తిగా పాటుపడి తీరవలయు ననుకొంటిని. ఖిలాఫతునుగుఱించి యడుగుట నాకు చాల సహజ మనిపించెను. దాని గుణదోషములగుఱించి విచారించుటతో నా కాట్టే పని కనఁబడలేదు. దీనిని గూర్చి ముసలమానులు ప్రార్థించుట నీతి విరుద్ధము కానిచో నే నిఁక దీనికి మద్దతు చేయవలసియే యున్నది. మతవిశ్వాస మన్నింటికిఁ బైది. ఒకవస్తువునుగుఱించి అందఱ విశ్వాసము నొకటియే యగుచో నిన్నిమతములతోఁ బనిలేదు. ఒక మతమే యుండును. ఖిలాఫతును గుఱించి ప్రార్ధించుట నాకు నీతివిరుద్ధముగా తోఁపలేదు. ఇంతియకాక బ్రిటిషు-ప్రధానమంత్రి లాఇడ్ జార్జిగూడ నీప్రార్ధన నంగీకరించెను. కావున అతఁ డిచ్చిన మాటను నెఱవేర్పఁ జేయవలయు ననియు ననుకొంటిని. ముసలమానుల కోరికయందలి గుణదోషములను పరీక్షించుట నా యంతరాత్మను తృప్తి పఱచుకొనుటకేగాని ప్రధానమంత్రి తేటతెల్లముగనే బాసచేసెను. ఖిలాఫతు విషయమున నేను ముసలమానులతోఁ జేరినందులకు మిత్రులును, విమర్శకులును నన్ను తెగ విమర్శించిరి. వీని నన్నియు విచారించి చూచిన పిదపఁగూడ నాయభిప్రాయమును మార్చికొనవలసిన<noinclude><references/> {{c|302}}</noinclude> 4j7jt50lvoyubtso9a21rsjpi3q4me7 104 219765 573423 2026-09-03T23:23:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '12 వ్యక్తివి శికము తా. దశరథుఁడు ముసలివాఁడైనాఁడు. చెవిదగ్గఱ వెండ్రుకలు కూడ నరసినవి. వెండ్రుకలు సరయుటయను నెపమున, ముసలితనము, కైకేయి నినిపోవు నే మోయను భయముననో యనునట్లు, దశరథుని...' 573423 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>12 వ్యక్తివి శికము తా. దశరథుఁడు ముసలివాఁడైనాఁడు. చెవిదగ్గఱ వెండ్రుకలు కూడ నరసినవి. వెండ్రుకలు సరయుటయను నెపమున, ముసలితనము, కైకేయి నినిపోవు నే మోయను భయముననో యనునట్లు, దశరథుని చెవిలో రామునకు రాజ్యపట్టాభిషేకము చేయు మని చెప్పినది. శ్లోకమునందు "రామే శ్రీః వ్యవ్యతాం" అనుపద సమూహము. తరువాత ఇతి (=అని) శబ్దమున్నది. ఇట్లుండుటచే నిది అనుకరణశబ్ద మని తెలియుచున్నది. ముసలితనము చెప్పిన వాక్యము అను కార్య శబ్ద ము, ఆ వాక్యము ఈ శ్లోకమున ననుకరింపఁ బడినది. శ్లోకమునందలి "రామే శ్రీః స్యన్యతామ్” అను శబ్దసమూహమునకు, ఆ శబ్దసమూహ స్వరూపమే యర్థము అనఁగా అనుకార్యశబ్దమే అనుకరణశబ్దమున కర్థ మైనది. అనుకరణశబ్దమునకు సామాన్యముగ, మన ముండుననుకొను రామునియందు రాజ్యలక్ష్మి నుంచుము అను సర్థము లేదని తెలియ వలెను. ఇచ్చట ఈశబ్దమునకు సహజముగఁ గలయర్థము అప్రధానమై శబ్దస్వరూపమే భాసించుచుండుటచే ననుకరణస్థలమునందు మాత్రము, అనుకరణశబ్దము, తన యర్థము నప్రధానముగఁ జేసికొనునని తెలియు చున్నది. అగుచో నిచ్చట నర్థపతీతి కలుగుట మెట్లందురా? అను కార్య శబ్దమే యర్థమును చెప్పును, అను కార్యమైన శబ్దములు రెండు విధము లు, సార్ధకములు, నిరర్థకములు;-- ఈ శ్లోకమునందలి యను కార్యశబ్దము పటల్ పటత్ ఇతీ.....కుహూ కుహ అని మొదలగు తావులనున్న యమ నకు వ్యవహారయోగ్యమైన యర్థము కలదు. అందుచే నిది సార్ధకము, కార్యశబ్దమున ఇశబ్దన్వరూపమే యర్థము కొన్ని వ్యవహార యోగ్యమైన వేరొక యర్థము లేదు. అందుచే నిని నిరర్థకాను కార్యడము, లగు చున్నవి. 233 • జరా = ముసలితనము, ఫలితచ్ఛద్మనా - రెండుకులు నరయుట, అనునెప మున, కై కేౠశంక యాఇవ కైకేయి విశిపోవునేమోయకు సంక్షయను చేర్చినాయ న్నట్టు, కర్ణములన్ గత్య విధగ్గుకున్న “రాసు, ఇ న్య వ్యతామ్ ఇ.రాముని యందు రాజ్యలక్ష్మముంచుము. ఇ. ఆహ - పల్లి కు<noinclude><references/></noinclude> 02ntwntixgflmlo3qbnnv0640cabhym 104 219766 573424 2026-09-03T23:23:58Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తి వివేకము 18 -ఈ విధముగ ననుకరణస్థలములందు, అను కార్యమును శబ్దము నుండియే వ్యవహారయోగ్యమగు నిర్థము సిద్ధించుచున్నది కాని, అను కరణశబ్దమునుండి కాదు. అనుకరణశబ్దమునకుఁ గల యర...' 573424 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తి వివేకము 18 -ఈ విధముగ ననుకరణస్థలములందు, అను కార్యమును శబ్దము నుండియే వ్యవహారయోగ్యమగు నిర్థము సిద్ధించుచున్నది కాని, అను కరణశబ్దమునుండి కాదు. అనుకరణశబ్దమునకుఁ గల యర్థ మప్రధానము గనే యుండునని తేలినది. అనుకరణేతరశబ్దము తన యర్థము చెప్పునపుడుకు, అన్న కార్య శబ్దము తన యర్థమును జెప్పునపుడును, శబ్దమే యర్థమున కంపనర్జన మగును. అర్థమునకు శబ్దము సాధనమే యగును. ఇంట్లనుకరణేతర స్థలములలో నర్థమును దెల్ఫుట కోసమే శబ్ద ముండుటవలన, శబ్ద మెప్పుడును, అర్థమున కుపసర్జనమయియే తీటును. కాకుండ నుండనే యుండదు. అగునపుడు “శబ్దము తన యర్ధము సర్జనముగాఁ జేసికొని” అని ప్రత్యేకముగఁ జెప్పుటవలనఁ గలుగు ప్ర్రయోజనమేమి ? ఉదకమును దీసికొని వచ్చుటకై సాధనముగఁ గుండను దీసికొని వచ్చినాము. ఇచట నదకము ప్రధానము, యప్రధానము, దీనికి విపరీతముగఁ గుండయే ప్రధానమై, ఉదక మప్ర ధానముగ నగుట యెపుడై నఁ దటస్థించునా ? తటస్థింపదు. లేనిచో, ఇది ప్రధానము, ఇది అవధానము, అను వ్యవస్థయే కుదురదు. ఈ విధముగ శబ్దమున "కుపసర్జనీ కృతార్ధత్వము” అను అక్షణ మెచు.. టను సంభవము కాకుండుటచే నిచట నసంభవమను గోపము వచ్చినది. కుండ ఇట నొకయాక్షేపము, రావచ్చును - గుణీభూత వ్యంగ్యమును, చారుత్వ విషయమున, వ్యంగ్యార్థముంటే వాచ్యార్ధము ప్రధానముగ నుండుటనే, అట్టి స్థలములను వారించుటకై, “ఆర్థము, గుణీకృతాత్మవై అని ప్రయుక్తమైనదని ఇదివటికే తెల్పితిమి శబ్దము విషయమునఁ, గూడ_ ."ఉపసర్జవీకృతార్థమై” యన్న విశేషణమవశ్యమే - ప్రతీయమా నార్థమును తెల్పుటయందు, శబ్దము తన వాచ్యార్థమును, ఉపసర్జన సుగాఁ జేసికొనుటలేదా? - అందుచే, నీ రెండుని శేషణములును. సార్థక లక్ష్మణ సమాధానము హి—ఒక వేళ, ఇట్లని యంగీకరించినను, వలన దోషము షో లేదు. ఆర్ధాన్తరము శభివ్యక్తి సేందటపై ప్రభ క్త<noinclude><references/></noinclude> iqnck3zqy5bc95qv2pgttmi8arlek61 104 219767 573425 2026-09-03T23:24:10Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '14 వ్యక్తిని వేశము ములైన శబ్దార్థములకు 'ఉపసర్జరీకృత స్వార్థత్వము,' మనము చెప్ప కయే సిద్ధించినది - అట్టిచో మనము తిరిగి చెప్పుట పునరుక్తి యే యగును. - అనువా అనేసము;— పార్థుఁడే ధను...' 573425 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>14 వ్యక్తిని వేశము ములైన శబ్దార్థములకు 'ఉపసర్జరీకృత స్వార్థత్వము,' మనము చెప్ప కయే సిద్ధించినది - అట్టిచో మనము తిరిగి చెప్పుట పునరుక్తి యే యగును. - అనువా అనేసము;— పార్థుఁడే ధనుర్ధరుఁడు - ఇతరుఁడుకాఁడు క్యములలో, 'ఇతరుఁడు కాఁడు' అను వాక్యము, పూర్వవాక్యస్వరూప స్వభావములకు దెల్పుట కుపయుక్తమైనట్లే, ఇచటఁగూడ ఈవిశేషణ ములు, స్వరూపమాత్రానువాద స్థలములే యని యేల చెప్పఁగూడదు ! సిద్ధాంతి సమాధానము :- అదియును పురరుక్తి యేయగును. శబ్దమునకు, వాచ్యార్ధమును తెల్పు అభిధావ్యాపారముకంటె భిన్నమైన వేటొక వ్యాపారము లేదని సిద్ధాంతము చేసినాము - ఈసిద్ధాం తము ననుసరించి, ధ్వనికర్త యిచ్చిన - 'సువర్ణ పుష్పాం పృధివీం' అను నది సుసంగతము కానే కాదు, 'సువర్ణపుష్పాం పృధివీం చిన్వన్తి పురుషాస్త్రయః శూరిశ్చ కృతవిద్యశ్చ యశ్చజానాతి సేవితుమ్'. 'శూరుఁడు, విద్యానిష్ణాతుఁడు, నీవించుట నెఱిఁగినవాఁడు అను నీమువ్వురు పురుషులును, భూమిని బంగారు పూవులు పూంచు దానినిగాఁ జేయుదురు' అని తాత్పర్యము - ఇచట భూమి బంగారు పూవులను బూఁచుటయను వర్ధ మసంగతముగ నున్నది. అందుచే ర్థమిచట వివక్షే తముగాదు లక్షణా వ్యాపారము నాశ్రయించి, ఆశూ రాదులు, సులభముగ సంపత్సమృద్ధినొందుదురను నర్థమును దెల్పుచు న్నది. శూరాదుల ప్రాశస్త్యమిట ధ్వనించుచున్న ది. వాచ్యా ఈశ్లోకమును, అవివక్షిత వాచ్యధ్వని కుదాహరణముగా ధ్వని కర్త యిచ్చినాఁడు, ఇది లక్షణామూలమైన ధ్వనియగును - లక్షణా వ్యాపారమను సదొకటియున్నచో నపుడిది సిద్ధించును. అభిభకంటె నితరమైన వ్యాపారమే లేనపు డిఁక లక్షణయను కారణము,దానినుండి కలి గీనధ్వని యనుఫలము మండుటెట్లు? కావున నిది సహజమైన స్వరూపమే లేని కార్యకారణ ధర్మములు నాశముంచిన దే కాని, సిద్ధమై, సుసంగత<noinclude><references/></noinclude> k39k5jysjy4kpf7fo316ie11bzv6lsn 104 219768 573426 2026-09-03T23:24:21Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేశము 15 నదికాదు. అందుచే “సువర్ణ పుష్పాం” అను శ్లోకమును వివక్ష్మీ త నాచ్య ధ్వని కుదాహృతియనుట చెల్లదు. 3. ధ్వని కారుని లక్షణములో, అర్థమును, శబ్దమును చెప్పినట్లే, శబ్...' 573426 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేశము 15 నదికాదు. అందుచే “సువర్ణ పుష్పాం” అను శ్లోకమును వివక్ష్మీ త నాచ్య ధ్వని కుదాహృతియనుట చెల్లదు. 3. ధ్వని కారుని లక్షణములో, అర్థమును, శబ్దమును చెప్పినట్లే, శబ్దార్థ వ్యాపారకూపమైన యభిధనుగూడఁ జెప్పవలసియున్నది. అట్లు చెప్పకుఁడుటవలన, అవ్యాప్తియను దోషము కలిగినది. ఈదోషముం డుటచే, ధ్వనియున్న స్థలములలోఁగూడ నీలక్షణము కొన్ని చోట్ల పట్టదు. ఉదాహరణమునకు, దీపకాలంకారమునుండి యుపమాలంకా రము భాసించుచున్నది. అనఁగా, ఉపమాలంకారము ధ్వనించుచు న్నది. అలంకారముల కనవి భంగిభణితులలో, (వక్రోక్తులలో) నొకరూపమే యగుటచే, నవి యభిధాస్వరూపములేయని సిద్ధాంతము. వాచ్యార్థ స్వరూపను లుగావు. - ప్రస్తుతే మభిధను 'యత్రార్థళ్ళబోవా' అను లక్షణమునఁ బేర్కొనకపోవుటచే నభిధారూపములైన యలంకా రము లుప్సర్జనీకృత స్వార్థములై, వేజలం కారములను భాసిఁపఁజేయు చోట ధ్వనిలక్షణము పట్టుట లేదుగదా ! - ధ్వనివాది ఆక్షేపము. "అలంకారా స్తరస్యాపి ప్రతీతౌ యత్ర భాసతే తత్పరత్వం న వాచ్యన్య నాసౌ మార్గో ధ్వనేర్మతః”, 'వేతొక యలంకారము భాసించుచున్నను, వాచ్యార్థము తత్పరముకా నప్పుడది ధ్వనికి విషయముగాడు.' అని ధ్వనికర్త చెప్పి నాఁడు. ఇచట, దీపకాలంకారము, ఉపమాలంకార పరముగ లేదు. అఁ దుచే నిట్టిచోట్ల ధ్వని లేదని తేలినది. ఇచ్చట ధ్వనియున్నదని, ధ్వని కర్త యంగీకరించిననాఁడు, మీరు, ధ్వనిలక్షణమిచట పట్టదని దోష మును జూపవచ్చును. ఇపు డాయవకాశమే లేదుగదా! సిద్ధాంతి : — ఇచట ధ్వనిని నిషేధించుటకు, హేతువు “వాచ్య ఆహేతు వేకుదురదు. ఇచట మున్యంగ్య పరముగ లేద ” నియేగదా ! నున్న ఉపమానోపమేయభావమును ప్రధానముగ తెల్పుటకి యియే,<noinclude><references/></noinclude> b2fcurgw76cn875t3u1tcg7cj8mzttx 104 219769 573427 2026-09-03T23:24:32Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '16 వివేకము - దీపకాలంకారమనుభంగీ వైచిత్రి ఆశ్రితమైనది. కావున, దీపకాలం కారము ప్రతీయమానమైన ఉపమాలంకారపరముగ నేయున్న ది. ప్రతీయమానమగు నుపమాలంకారమే ఎక్కువ సుందరముగగూడ నున్నది. చా...' 573427 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>16 వివేకము - దీపకాలంకారమనుభంగీ వైచిత్రి ఆశ్రితమైనది. కావున, దీపకాలం కారము ప్రతీయమానమైన ఉపమాలంకారపరముగ నేయున్న ది. ప్రతీయమానమగు నుపమాలంకారమే ఎక్కువ సుందరముగగూడ నున్నది. చారుత్వాతీశయ మెచ్చటనున్నదో అచ్చట ధ్వనియనియే గదా సిద్ధాన్తము, - ఈవిధముగ వాచ్యము ప్రతీయమానపరముగ లేదను హేతువే యసిద్ధమైనపుడు, సాధ్యమైనధ్వని ప్రతిషేధసిద్ధి ఎట్లు కలుగును. అందుచేఁ బై శ్లోకమున ధ్వని లేదనుట సమంజసము కాదు. ఆక్షేపము .అట్లనుకొనినను, అభిధను గూడ ప్రత్యేకముగ నేల చెప్పవలయును ! అభిధా వ్యాపారము లేనిదే యర్థప్రతీతియే కలుగదు గదా! “శబ్దార్థము లుపసర్జనీభూతస్వార్థములై యని యెపుడు తెల్పి నామో, అపుడభిధశఁగూడ పై విశ్లేషణము, మనము చెప్పకున్నను సిద్ధించుచునేయున్న దిగదా ! - సిద్ధాంతి :—— అగుచో, అర్థమునీ కొకదానికే, “ఉపసర్జనీకృతా త్మమై” యను విశేషణమును చెప్పుకోసరిపోవును, శబ్దమునకుఁ బ్రత్యేక ముగఁ జెప్పనక్కఱలేదు. అభిధావ్యాపారమునకును శబ్దమునకు నీవిషయమున భేదములేదు. అభినకు, చెప్పకున్నను, ఉపసర్జనీకృతార్థ త్వము సిద్ధించినట్లే, శబ్దమునకును సిద్ధించును. కావున లక్షణవాక్యము నందు శబ్దగ్రహణముచేయుట వ్యర్థము. కాదందురా, అభిధాగ్రహ ణముకూడఁ జేయవలయును. ఇంకొక విషయముకూడనున్నది. - తనకుఁగల యర్థమును దెల్పు టతోనీ శబ్దమునకుగల సామర్థ్యము సమాప్తమగును. అట్టిశబ్దమునకు, వేఱోకయర్థమును దెల్పుటకు, వ్యంజనయను వ్యాపారము నొకదానిని కల్పించుటయు, ఇందుకై ఉపసర్జనీకృతార్థత్వమను మఱియొక విశేష ణమును శబ్దమునకు కల్పించుటయు సమంజసము కాదు. ఉప మూలమున, అనఁగా సామర్థ్యవశమున ఉపసర్జనీకృతాత్మ కృతాశ్మత సిద్ధించుట యర్థమున కేగాని శబ్దమునకు లేనేలేదు. అందుచే లక్షణమున శబ్దగ్రహ ణముచేయుట దోషావహమేయని నిశ్చితాభిప్రాయము.<noinclude><references/></noinclude> 84mtsnm54tyyojq0171ejtlgu3csnbj 104 219770 573428 2026-09-03T23:24:43Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము 17 ఈనామములును బహుపకారముగ నున్నవి. వీనికి ప్రవృత్తి నిమి త్తము లగు జాతి, గుణ స్త్రీయాద్రవ్యము లనంతములుగ నుండు టచే నామములు గూడ ననంతము లై నవి. ఉదా. ఘటము, పట మను సవ...' 573428 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము 17 ఈనామములును బహుపకారముగ నున్నవి. వీనికి ప్రవృత్తి నిమి త్తము లగు జాతి, గుణ స్త్రీయాద్రవ్యము లనంతములుగ నుండు టచే నామములు గూడ ననంతము లై నవి. ఉదా. ఘటము, పట మను సవి జాతిశబ్దములు. “తెలుపు నలుపు" ఇవి గుణశబ్దములు, పాచకుఁడు వంటవాఁడు లేక వంటచేయునతఁడు, పాఠకుఁడు (చదువునతఁడు) ఇవి క్రియాశబ్దములు. దండి (దండముగలవాఁడు) విషాణి (కొమ్ములు గలది పశువు) అనునవి ద్రవ్య వాచకశబ్దములు. కొంద తాచార్యులు (శాకటా యనులు - నిరుక్తకారులు) ఈ శబ్దము లన్నిటికిని, క్రియ యొకటియే ప్రవృత్తిరమి త్తమగుట వలన నిని యన్ని యుఁ గియాశబ్దములే యని యందురు. ఘటము (కుండ) మొదలగు శబ్దములు తమ యర్థమును దెల్పుటకు, ఘటనము మొద లగు స్త్రీయలనే, యన్వయవ్వతి శకముల వలన, [ఘటన మనుక్రియ యున్నపుడే ఘటము సిద్ధించును - ఇది సున్వయము. ఘటనక్రియ లేనపుడు ఘట ముండదు ఇది వ్యతి రేకము ప్రవృత్తి నిమిత్తముగా నవలంబించు చున్నవి. ఘటత్వము మొదలుగాఁ గల సామాన్యమును (జూతిని) ప్రవృత్తి నిమి త్తముగా గ్రహించుట లేదు. ఈఘటన మరు స్త్రీయ, ఘటల్వే మనెడు సామాన్యముతో (జాతితో) కలిసి యుండ వచ్చును లేకుండవచ్చును. అంతమాత్రమున (ఘటత్వముతో సంబంధిం పకున్నను) ఘటనాదికీయ ఘటశబ్దమునకుఁ బ్రవృత్తినిమిత్తము కాక మానదు. ఏలన ఘటత్వమను సామాన్యమున్నను, ఘటనక్రియ లేకయే ఘటము రూపొందక యే, యొక వస్తు వేదియైనను ఘటమని వ్యవహ రింపఁ బడదుగదా! ఘటనక్రియ లేకున్నను, ఘటము సిద్ధింప వచ్చు నందు రేని, పటము (వస్త్రము)ను గూడ ఘటమని యేల పిలువరు:- ఘటనక్రియ లేకుండుట వలన నందు రేని యీ విషయము రెండుచోట్లను సమానమే. తెలుపుఁదనము నందని వస్తువును తెల్లని వస్తునని యెపు జైన నందుమా! పచనమను క్రియ లేకయే పాచకుఁడు గాఁడు గదా !<noinclude><references/></noinclude> npmpkphv35bqgjsh7u0i0i9fszfv1di 104 219771 573429 2026-09-03T23:24:53Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '18 వివేకము కావున “ఘటన క్రియాకర్తృత్వము" అను లక్షణముగల ఘటత్వమే ఘట శబ్దమునకుఁ బవృత్తి నిమి త్తమగునుగాని, కేవలము ఘటత్వ మను జాతిమాత్రము, ప్రవృత్తి నిమి త్తముగాదు. ఇట్టి లక్షణమ...' 573429 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>18 వివేకము కావున “ఘటన క్రియాకర్తృత్వము" అను లక్షణముగల ఘటత్వమే ఘట శబ్దమునకుఁ బవృత్తి నిమి త్తమగునుగాని, కేవలము ఘటత్వ మను జాతిమాత్రము, ప్రవృత్తి నిమి త్తముగాదు. ఇట్టి లక్షణముతోఁ గూడిన ఘటత్వమునే, యీశా శాస్త్రమునందు ఘటనమని వ్యవహరించు చున్నాము.---- - ఆక్షేపము "ఘట” అనుధాతువునకు, ఘటించుట యను మన “అచ్” మొదలగు ప్రత్యయములఁ జేర్చుట వలన ఘట శబ్దము రూపొందినది. గావున “ఘటన” మను క్రియయే ఘటశబ్దమునకుఁ బ్రవృత్తి నిమిత్తమని మేము నంగీకరించుచునే యున్నాము. ఇటులే మిగిలిన శబ్దముల విషయమునఁ గూడ నంగీకరించు చున్నాము. కావునఁ బై యుపన్యాసము వ్యర్థమని మాయభిప్రాయము. సిద్ధాంతము.—సత్యమే, మీరు నంగీకరించుచునే యున్నారు. కానీ మీరు చెప్పు “ఘటనము” అనుకీయ ఘటశబ్దమునకు, వ్యుత్పత్తి నిమిత్తమేగాని, ప్రవృత్తి సిమి త్తముగాదు... ఈ రెండును పరస్పరము భిన్నములే. ఎటులనఁ గొందఱి (ఉపాధివాదుల) మతమున గోవు మొదలగు శబ్దములకు “గమనము” మొదలగు క్రియలు వ్యుత్పత్తి నిమి త్తము. ఈగమన క్రియయు, గోత్వ మనుధర్మమును సమవాయ సంబంధముచే “గోవు” అను నొకేద్రవ్యము నందుండుట చేత గోత్వమ నునది ప్రవృత్తి నిమిత్త మగుచున్నది. అందువలననే నడుచుచున్నను, నడుపకున్నను, గోవునుఁ దెల్పుటకు గో శబ్దము చున్నాము. నుపయోగించు *వ్యుత్పత్తినిమి త్తము ~-- ఒక కబ్దమే ధాతువు నుండి యేప్ర్రత్యయముఁ జేర్చుట వలన సత్పత్తి నొండిదో తెలుపు ఇది వ్యుత్పత్తి నిమిత్తము. దానివఁగా నొకశబ్దమ యొక్క యుత్పత్తికి ఏకాత్యాదులు మూలము లను విషయము నిజ తెల్పును - అ ట్లు త్పన్న మైన శబ్దము లోకను లో నొక యుద్ధమును దెల్పుట రే ధర్మము నిమిత్త మైన జియో యది ప్రవృత్తి నిమిత్తము. సామాన్యముగఁ తెలియవలయునన్న పంకజశబ్దము నకు- పరికము నందుఁ బుట్టుట యనునది వ్యుత్పత్తినిమిత్తము, పంశజత్వ మనునేద్ ప్రవృత్తి నిమిత్తము: దీనినే యువార మనియు ఇందుకు,<noinclude><references/></noinclude> 8u415g4p8lne5xfa9vm4gr6vzaytn4y 104 219772 573430 2026-09-03T23:25:02Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివి వేకము 19 ఇటులే ప్రస్తుతముగూడ, ఘటాది శబ్దములకు, చేపాది క్రియలే వ్యుత్పత్తి నిమిత్తములని తేలుచున్నది. ఈసుట శబ్దమునందలి “ఘటన మను" క్రొయకంటే పూర్వకాలత్వమును నిర్దే...' 573430 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివి వేకము 19 ఇటులే ప్రస్తుతముగూడ, ఘటాది శబ్దములకు, చేపాది క్రియలే వ్యుత్పత్తి నిమిత్తములని తేలుచున్నది. ఈసుట శబ్దమునందలి “ఘటన మను" క్రొయకంటే పూర్వకాలత్వమును నిర్దేశించుట కయియే “వివ చ్య ఘటో భవతి" (కాలి, కుండ అగుచున్నది) అను ప్రయోగమున “విపచ్య” అనుచోట క్త్వా ప్రత్యయము (ల్యస్) ప్ర్రయుక్తమైనది.- “విపచ్య" అనుశబ్దము నందలి విపాకక్రియ, ఘట స్త్రీయ కంటె ముం దై నదని తెలియవలెను. “అధిశ్రాత్య పాచకో భవతి” (పోయి మీఁద పెట్టి పాచకుఁ డగుచున్నాఁడు) అనునపుడు గూడ వద్ధిశ్రయణమను క్రియ పచనక్రియ కంటే ముందైన దని తెలియవలెను. . విపాకా ధిశ్రయణక్రియల యందలి పూర్వకాలత్వము భవన క్రియాపేక్షము గారు. భవతి (అగును) యను క్రియాశబ్ద మవశ్యము ప్రయోగింప నక్కఱలేదు. ప్రయోగింపకున్నను, ప్రతిపదార్థమునందును, “సత్త” తప్పకయుండుటచే భవతి ప్రయోగము వలనఁ దేలీయవలసిన భవనక్రియ ప్రతీయమాన మగుచునే యుండును. అంతమాత్రమున, విపాశాది క్రియాపౌర్వ కాల్యము భవతి క్రియాపేక్ష మనఁ జెల్లదు. భవతిక్రియ విసాశాదిక్రియకు బహిరంగ మగుటయే గాక, యర్థము కూడ కుదుర కుండుటయే ఇందుకు హేతువు, క్త్వా ప్రత్యయముచే సూచిత మగు పౌర్వకాల్యము, సాధారణముగ ప్రయుజ్యమానమైన క్రియ సపేక్షం చియే యుండును గాని ప్రతీయమానక్రియాపేక్షమై యుండదు. ఇట్లు చో * ఒకే కర్తగల క్రియలు రెండున్నరో, అందులో, సేక్రియ పూర్వకాలము నకు సంబంధిచినదో, ఆశ్రియకు క్ష్యా ప్రత్యయము సంస్కృతమునఁ జేర్పఁ బడును. ఆక్రియావాదళ శబ్దమునకు పూర్వ ముపసర్గియున్ననో క్త్వా కు బదులుగ ల్యవ్, వచ్చును- ప్రస్తుతము విపద్య ఘటో భవతి అనునపుడు విరాళము, ఘటనము భవనము (ఆగుట) అనుమూఁడు క్రియలు మూఁడు శబ్దములలో నున్నవి. ఇందు విపాశ క్రియ ఘటన 69 మరినే ముందైన దని తెలియ వలెనే గాని, భవన క్రియకు ముందని గాదు. అటులే అధిశ్రిత్య సాచకోభవతి అనునపుడు, అధిశ్రయణక్రియ యొక్క పూర్వకాల త్వము పదవక్రియా పేక్షమే గాని, భవనక్రియా పేరు ము గాదు,<noinclude><references/></noinclude> rfmoyt7g0eshnjxlrrwb5jzurnkz9ex 104 219773 573431 2026-09-03T23:25:13Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '20 వ్యక్తిని జేకము శ్రుత్వాపి నామ ఒధికో, దృష్ట్వావృద్ధి,జణో విదిత్వాపి యో దేశకాల కార్యవ్యపేక్షయా పండితన్న పుమాన్, మొదలగు ప్రయోగము లన్నియు ననుపపన్న ములగును పై శ్లోక తాత్పర...' 573431 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>20 వ్యక్తిని జేకము శ్రుత్వాపి నామ ఒధికో, దృష్ట్వావృద్ధి,జణో విదిత్వాపి యో దేశకాల కార్యవ్యపేక్షయా పండితన్న పుమాన్, మొదలగు ప్రయోగము లన్నియు ననుపపన్న ములగును పై శ్లోక తాత్పర్యము--— దేశకాల కార్యముల ననుసరించి, యెవఁ జోకవిషయమును వినియు చెవిటివాఁతో చూచియు గుడ్డినాఁడో, తెలి సికొనియు జడుఁడో యా పురుషుఁడే పండితుఁడు- ఇచట “శ్రుత్వాపి ఒధిరోభవతి” “దృష్ట్యా వ్యర్ధి భనతి” వినియు బధిరుఁడగునో కనియు సఁధుఁడగునో - యనునపుడు, భవతి యము క్రియ (=అగును, ప్రతీయమాన మగుచునే యున్నది. అయినను వినుట యనుక్రియ వినలేకుండుట (బాధిర్యము) అనుక్రియకే పూర్వకాలము గలది యగును కాని “అగును” (భవతి) అను క్రియ గంటెఁ బూర్వకా లవుది కాదు. అట్లే యగుచో “విని యగును,” అనగా నెవడు వినునో వాడు పండితుఁడగును అను అర్థము వచ్చును. ఈయర్థ నుగదా ! బాధిక్య మనుక్రియ కంటెఁ బూర్వ కాలతీన “శ్రుత్వా” యనుక్రియలోని క్త్వా ప్రత్యయము తెలుపుచో నీ యసంగతత్వము పోవును. మసంగత మగు అనేక క్రొయ లొకచో నున్నపుడు, పూర్వపూర్వక్రియల పౌర్వ కాల్య ముత్తరోత్తర క్రియాపేక్షమే యగును. స్నానముచేసి, తిని, త్రాగి వెళ్లుచున్నాడు (స్నాత్వా, భుక్త్వా, సీత్వాస్త్ర జతి) యనునపుడు స్నానము చేయుట, తినుటకంటెన; తినట, త్రాగుట కంటెన; త్రాగుట, వెళ్లుటకంటెను; బూర్వకాలమున జరిగిన దని తెలియవలెను. ఇటులే “విపచ్య ఘటో భవతి" యను సపుడు గూడ, విపచనము, ఘట నము, భవనము అను క్రియ లనేకము లున్నవి. ఇందు పచన క్రియ యందలి పౌర్వకాల్యను, ఘటరక్రియాపేక్షమే యగును. “ఘట;” “అనునపుడు” “అచ్" ప్రత్యయమును, భవతి యనునపుడు “తిప్” ప్రత్యయమును, ఈ రెండుకు కూడ కర్తనే సూచించును. ఈయంశములో ఘట శబ్దమునకు, భవతి శబ్దమునకును భేదములేదు కావున నుత్తరోత్తర క్రియాపేక్షమే పూర్వపూర్వక్రియ సౌర్వ కాల్యమనుట యుక్తము.<noinclude><references/></noinclude> o1rxvbmor0st88bfjyzapjk2tqiwwsq 104 219774 573432 2026-09-03T23:25:23Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివి వేకము 21 అన్ని తావులయం దిటే యున్నను, ఈవిషయము గుర్తింపఁ బడుట లేదు. కృత్ప్రత్యయము కర్తను తెలియఁ జేయును. శబ్దమునందు ప్రత్య యార్థమున కే ప్రాధాన్య ముండును. ప్రకృత్యర్...' 573432 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివి వేకము 21 అన్ని తావులయం దిటే యున్నను, ఈవిషయము గుర్తింపఁ బడుట లేదు. కృత్ప్రత్యయము కర్తను తెలియఁ జేయును. శబ్దమునందు ప్రత్య యార్థమున కే ప్రాధాన్య ముండును. ప్రకృత్యర్ధ మప్రధానము. అట్లగు టచే కృత్ప్రత్యయని దేశ్యమైన కర్తకు, ప్రకృత్యేర్థమైన క్రియ యుపాధి భావమును పొందినదై, స్ఫుటముగఁ గన్పింపదు. అప్పుడు వ్యాఖ్యాతలు చాలమంది ఇచట క్రియలు భిన్నకర్తృకములని భ్రమపడుచున్నారు. ఉదాహరణమునకు - "శిశిరకాల మపాస్య గుణోస్య న క ఇన శీతహరస్య కుచోమ్మణః ఇతి ధియా _స్తగుషః పరి రేఖిరే ఘనముతో నమతో ఒనుమరా ప్రియాః" శశి కువాల వధ. తా. అది శీతకాలము నాయికలకు రోషము కలిగినది. నాయ కులు వారికి పాదాక్రాంతు లైనారు. నాయిక లాలోచించినారు. ఈశీతకాలమును వదలివేసినచో, (శీతకాలము వెళ్లిన తరువాత) మన కుచములు వెచ్చఁదనమువలన ప్రయోజనమేమి ? ఈయాలోచనతో, రోషము పోఁగొట్టుకొని, యంగీకారమును సూచించు చున్న తమస్రీయు లను గట్టిగఁ గౌఁగిలించు కొనినారు — ఇచట “అపాస్య” యనునది ల్యబ స్తము. “వడలి” అనునర్థము వచ్చును, “పదలుట” యను క్రియయందలి సౌర్వకాల్యమును ఈ ల్యప్ ప్రత్యయము సూచించును. ఏక్రియ కంటే బూర్వకాలమును సూచిం చును? “శ్రీతరహస్య” యనుపదమున, హరించుట యనుక్రియ ప్లై దెల్పిన రీతిని, కర్త కుపాధిభావము నొందియున్నది. ఈహరణక్రియ కంటె వదలుట యనుక్రియ పూర్వకాలమునకు సంబంధించిన దని తెలియ - * శిశిర కాలం ఆ చలి కాలమును, ఆపొస్య - వదలి, శీత హరస్య - చలి L37 మనయొక్క నోష్మణః స్తనముల వెచ్చఁ దనమునకు, గుణః శః = ఫల మేమి ? ఇతి ధియా అనుబుద్ధితో, ఆసరువః| - పోయిన రోషముకల వారై, ప్రియాః = ప్రియురాండ్రు, నమకః = నమస్కరించుచున్నట్టియు, అందువలన నే, అనుమతా=అంగీకరింపఁబడినట్టియు, ప్రియులను, మన గాఢముగా పదిరేబ్ధి రే = కౌగిలించుకొనిరి. ఉత్ప్రేక్ష-ఆ -ఆలంకారము.<noinclude><references/></noinclude> 3f5l9u1fvle2obvr0z518czfot32a8a 104 219775 573433 2026-09-03T23:25:35Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '22 వ్యక్తివివేకము వలెను. వదలుట శైత్యమును హరించుట యనుక్రియలకు రెంటికిని "కు వోష్మయే” స్తనముల వెచ్చదనమే కర్త యగుటచే నిందు, పూర్వకాలిక క్రియ యగు వదలుటను తేల్చు అప అని క్రియకు...' 573433 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>22 వ్యక్తివివేకము వలెను. వదలుట శైత్యమును హరించుట యనుక్రియలకు రెంటికిని "కు వోష్మయే” స్తనముల వెచ్చదనమే కర్త యగుటచే నిందు, పూర్వకాలిక క్రియ యగు వదలుటను తేల్చు అప అని క్రియకు ల్యస్ ప్రత్యయమును చేర్చుట సమంజసముగినే యున్నది ఈవిషయము నిట్లు గుర్తింపక వ్యాఖ్యాతలు కొండకు అపాస్య యనుక్రియయు, శీతహరణ క్రియయు, భిన్నకర్తృకములని భ్రమించిరి. భిన్న కర్తృకము లైన పుడు పూర్వకాలిక క్రియకు క్త్యా ప్రత్యయము వచ్చుట ప్రమాదమని తలఁచి యాదోషమును వారించుటకై 'అపాస్య' యనునిది క్వాన్తరూ పక్రియ కాదనియు, ల్యబస్తమును పోలిన నిపాతమనియుఁ దెల్పిరి, మఱికొందు, అపాస్య, విద్యమానస్య, కుచోమ్మణః యని చెప్పుకొన వలయుననియు 'విద్యమాన'యనుక్రియావాచక పద మిచట ప్రయుగము కాకున్నను ప్రతీయమాన మగుచున్నదనియు, సపాస్య యనుక్రియ యందలి ల్యప్ ప్రత్యయము, విద్యమాన క్రియాపేక్ష మరియు సమర్థిం చిరి. కాని పై విధమున, శీతహరస్య యనుచో హరణక్రియకు గుర్తిం చుచో, ఈభ్రమ కవకాశము లేదని యిపుకు దెలియఁ గలదు. మఱియొక యుదాహరణము + నిరీక్ష్య సంరంభ నిరసధైర్యం, రాధేయ మారార్థిక జామదగ్న్యమ్ ఆసంస్తుతేషు ప్రసభం భయేషు, జాయేక మృత్యోరపి పతకు సొతః! కిరాతార్జునీయమ్, తా. కర్లు డొకసారి కోపించినా, శత్రువుల దైర్యము వడలి పోవును. అతఁడు పరుశురాము నారాధించి యుకాస్త్రములను పొంది నాఁడు. అట్టికర్ణుని జూచినచో, మృత్యువునకు (యమునకు) కూడ C + (1) సంరంభ - కోపము చేత, నిరస్త పోఁగొట్టఁబడిన, ధైర్యం = ధైర్యము కలిగినట్టియు ( సంబంధ నిరసధైర్యమ్) అరాధిత జామదగ్న్యం సేవింపఁబడిన పరశురామఁదు కలిగినట్టియు, రాధేయం - కర్ణుని, నికిష్య - మాచి మృత్యోర= మృత్యువుకకుపై తము, ఆసరిస్తు లేదు పరిచయము లేని, c. ధయముల యందు ప్రసభం = ఓలాత్కారముగా, పక్ష పాతం = పరిచయము, జూయేశ = - మృత్యువునకు భయసంబంధము లేకున్నను, నున్నట్లు వర్ణించుట చేత నళీ శయోక్త్యలంకారము, పుట్టును. -<noinclude><references/></noinclude> cbtj530lufvumlr4ymwr8erfisri256 104 219776 573434 2026-09-03T23:25:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము 23 నింతకు పూర్వ నుపరిచితము లైనభయములయందు బలాత్కారము గినే (తప్పక) పక్షపాతము (పరిచయము) కల్గును. ఇందు, చూచుట (సిరీక్ష్య) భయపడుట, (భయేషు), పరిచ యము కలుగుట (ఫిక్ష పాత;) ఆ...' 573434 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము 23 నింతకు పూర్వ నుపరిచితము లైనభయములయందు బలాత్కారము గినే (తప్పక) పక్షపాతము (పరిచయము) కల్గును. ఇందు, చూచుట (సిరీక్ష్య) భయపడుట, (భయేషు), పరిచ యము కలుగుట (ఫిక్ష పాత;) ఆనక్రియలకు మూఁటికిని మృత్యు నాకఁడో కర్త. అనగా, మృత్యునే కర్ణుని చూచును, భయపడును, అభయము లందుఁబడును. (పరిచితుఁడగును). ఇందు, భయపడుట యగు క్రీయ కంకె, నిరీక్షణక్రియ ముందు జరుగును. కావున, “నిరీక్య" యని ల్యప్ ప్రత్య యము ప్రయుక్తమైనది. ఇంక భయమునొందుట, (పక్షమున) పడుట యనుక్రియలు విషయవిషయి భావసంబంధమున నుపాత్తములై నవి. అనగా, భయవిషయక మైన పతనమగుటచే, పకనము, విశేష్యముగను, భయము విశేషణముగను నన్వయించును. మఱియొక దృష్టాంతము. * "యాం దృష్ట్వాపి సముత్సుకే మనసి మే నాన్యా కరోత్యాస్పదమ్” తా॥ ఆమెను చూచిన తరువాత, నామన సెంతయుత్కంఠతో నున్నను, నామనసునందు వేఱక స్త్రీకి స్థానము చిక్కుటలేదు. నామన సామెనే ధ్యానించు చున్నదని తాత్పర్యము— ఇచట దర్శనక్రియకును, కుతూహలపడుట యమక్రియకును, మన సను న దొకటియే కర్త, మన సామెను ముందు చూచి తరువాత నుత్కంఠను పొందుచున్నది. అందుచే పూర్వకాలికమగు దృశిక్రియకు, క్త్యాప్రత్యయము చేర్చఁబడినది. - ఈమనసు, అన్యస్త్రీక రృక మైన “ఆస్పద” క్రియకు (వేఱక స్త్రీయుండుట యను క్రియకు) అనధికరణ మైనది, (స్థానము కాలేదు) ఇట్టి మనసునకు విశేషణముగా నౌత్సు క్యము, (ఉత్కంఠ పడుట) యనుక్రియ యుపాత్తమైనది (కుతుకము గల మన సనునపుడు కుతుకము విశేషణముగ నున్ని దిగదా! * (2) యాం = ఏ నాయికను, చూచియు సముత్సుకేపి ఆ కుతం కము గల్గియున్నను, మే మనసి = నామనసునందు, ఆన్యా= వేరొక తె, అస్పదం స్థానమును, సకరోతి = చేయుటలేదో,<noinclude><references/></noinclude> 39b33wkikaywieoeicg55kr2ug7mnis 104 219777 573435 2026-09-03T23:25:56Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '24 వ్యక్తి బివేశము ఒకపు డీక్రియ, కర్తకు సంబంధించినదై భ్రమ హేతువగుచున్నది. ఉదా॥ "స్మః, సంస్కృత్య, న, శాస్త్రి, రస్త్రి, మే” ఓమన్మిథుడౌ, సంస్కృశ్య = ఆమెను స్మరించియు, మే=నాకు, శాన్...' 573435 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>24 వ్యక్తి బివేశము ఒకపు డీక్రియ, కర్తకు సంబంధించినదై భ్రమ హేతువగుచున్నది. ఉదా॥ "స్మః, సంస్కృత్య, న, శాస్త్రి, రస్త్రి, మే” ఓమన్మిథుడౌ, సంస్కృశ్య = ఆమెను స్మరించియు, మే=నాకు, శాన్తిఃచ= లేదు నే నామెను స్మరించి శాంతినొందుట లేదని భావము. - ఇచట “నేను” అనుసదికర్త. స్మరించుట, శాంతినొందుట యనునవి రెండును క్రియలు. ఇందు పూర్వకాలికమైన స్మృ (స్మరించు) క్రియకు, ల్యస్ ప్ర్యత్యయము చేరినది. ఇచట “మే యనుపడము“నాయొక్క ”యను నర్థమును తెల్పురు. ఇది సంబంధ వాచకము. “నాకు సంబంధించిన శాంతిలేదు" అనునిర్థము సామాన్యముగ స్ఫురించి, శాంతి యనునది, అస్మదరముతో (మే) సంబంధించిన నామమేగాని, క్రియ శిచట ప్రసక్తి లేదను భ్రమను కలుగఁ జేయును. కొందఱు, కర్త్యవాచక పదమును, క్రియావాచక పదమును గూడ ప్రయోగింపకుండుటయు, ఈభ్రమకు హేతువులని తలఁచు చున్నారు. ఉ నను సర్వ క మపి గుణమేతి పూజ్యతామ్ సమవేశ్య + సర్వగుణవిరహితస్య హరే పరిపూజ కురువరేన్ద్ర! కో గుణః ఇచట, సమవేక్షణము = చూచుట లేక, ఆలోచించుట యను క్రియకును, పూజించుటకును, రెండుక్రియలకును “లోకము” అనున దొకటియే కర్త. కాని " లోకము "" అనుపదము ప్రయుక్తము కాలేదు. సామర్థ్యము వలన ప్రతీయమాన మగుచున్నది. “పూజ” యమక్రియ “పూజ్యతాం” అను పదమున నుపాత్తమైనను, కర్మార్థ ప్రయోగముననుండి, యప్రధానమైనది. అందుచే నిట భ్రాంతి కలుగు చున్నది. . కురువరేద-ఓధర్మ రాజా, సర్వఏవ -లోక మంఠయు కమపిగుణం త ఏదియో ఒక గుణముకు, సమవేయ్యు= చూచి పూజ్యతాం = పూజింపఁబడుటకు అర్హతను ఏలి = తెలిసికొనును - సర్వగుణబరహితస్య, హరే - ఏగుణములును లేని విష్ణువు = యొక్క, పరిపూజయా పూజించుట చేత, లో గుణః = ఏమి ఫలము ?<noinclude><references/></noinclude> tjj3fzq0vcp16niml0z5rxh7ecejdqv 104 219778 573436 2026-09-03T23:26:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తిని వేకము క్రియావాచక పదము లోపించుట వలన భ్రాంతి కలుగుట కుదాహరణ * (I) ఆకృత్వా సరసంతాపం ఆగత్వా ఖలనమ్రతామ్ అనుత్సృజ్య సతాం మార్గం యత్ స్వల్పమపి కద్భహు” 25 తా॥ ఇతరులకు సంతా...' 573436 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తిని వేకము క్రియావాచక పదము లోపించుట వలన భ్రాంతి కలుగుట కుదాహరణ * (I) ఆకృత్వా సరసంతాపం ఆగత్వా ఖలనమ్రతామ్ అనుత్సృజ్య సతాం మార్గం యత్ స్వల్పమపి కద్భహు” 25 తా॥ ఇతరులకు సంతాపమును కలిగింపక, దుర్మార్గులకు విని తుఁడుగాక (లొంగక) సత్పురుషుల మార్గమును వదలక, ఏస్వల్పమును సంపాదించినను, నదియే యెక్కువ. ఇచట “యత్ స్వల్పనుని లభేత” అని యుండవలెను; కాని “లభేత” అనుక్రియ లేదు. గమ్య మగుచున్నది. అందుచే, అకృత్వా, అగత్వా, అనుత్సృజ్య అను త్సృజ్య అనుక్త్వాంతములు, భిన్నకర్తృకములని భ్రమగలుగుచున్నది. వాస్తవమున నీక్రియలును, “లభేత” యను క్రియలును నేక కర్తృక ములే. అందుచేతనే లభేత అనుక్రియ కంటే పూర్వకాలికములైన క్రియలకు మూఁటికిని, క్త్వా ప్రత్యయము చేర్పఁబడినది. + (3) పైవిషయములన్నియు పూర్వులే సంగ్రహముగఁ జెప్పినారు వాని నాని తాత్పర్యమిది స్వతంత్రమైన కర్తకు, విశేషణముగఁ గాని, సంబంధించినట్లు కాని చెప్పుట చేతనో, కర్తృభిన్నమైన కర్మాదుల కుపసర్జనముగా నుంండుటచేతనో, లేక, కర్తృ క్రియా వాచక పదములను ప్రయోగింప కుండుటచేతనో, క్త్వా ప్రత్యయమునకు ప్రకృతియైన క్రియ భిన్నక ర్తృక మని భ్రమ కలుగుచున్నది. ఇక క్రియల పౌర్వాపర్యమునందు రెండువిధములు గలవు. ఒకటి శాబ్దమైన పౌర్వాపర్యము. రెండవదీ వాస్తవమైన పౌర్వా * 1. పరసంతాపం = ఇతరులకు బాధను, అకృత్వా= చేయక, ఖలనమ్రతాం దుర్మార్గులను వినయముగనుండుట అగత్వా = పొందక ; సతాం - సత్పురుషుల యొక్క మార్గమును, అనుత్సృజ్య వదలక, యత్ - ఏ, స్వల్పముపికా కొంచెమైనను (లభేత = పొందునో) తత్ ఆదియే, బహు = ఎక్కువ. 2. కర్తురు పొధితయోక్తా, కృద్వాచ్యతయా, గతాన్య గుణతాం వా క్త్వా భిన్నకర్తృత్వ భ్రమాయ భవతి క్రియా- వచళ్ళ తయోః పౌర్వాపర్యే క్రియాణాం యత్ వాస్తవం తద పేక్షిణి క్త్వ సౌర్వకాల్యే కిం తాసాం ప్రాధాన్యేతర చింతయా,<noinclude><references/></noinclude> 33pbae0wq1fuqbdhaes381fglgeevpg 104 219779 573437 2026-09-03T23:26:20Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '28 వ్యక్తి వివేకడు పర్యము mommఅందు ప్రధానక్రియకును, నప్రధానక్రియలకు గల పౌర్వాపర్యము శాబ్దమనఁబడును గుణక్రియ (ఆప్రధానక్రియలకు) లకు వానిలో వానికి పరస్పరము సంబంధ ముండ దనియు, నివ...' 573437 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>28 వ్యక్తి వివేకడు పర్యము mommఅందు ప్రధానక్రియకును, నప్రధానక్రియలకు గల పౌర్వాపర్యము శాబ్దమనఁబడును గుణక్రియ (ఆప్రధానక్రియలకు) లకు వానిలో వానికి పరస్పరము సంబంధ ముండ దనియు, నివి యన్ని యును ప్రభాసక్రియనే సంబంధించి యుండుననియు నౌక శాస్త్ర మర్యాద యున్నది. దీనిని శాబ్దపౌర్వాపర్య మని యందుము. ఈపద్ధతి యందు, గుణక్రియ లన్నిటికిని పూర్వకాలతో, ప్రధానక్రియాపేక్ష కయి యుండును గాని బానికి గల క్రమమును బట్టి వానిలో జానికి పూర్వకాలత్వ ముండదు. - వాస్తవమగు పౌర్వాపర్య మాయా శబ్దములయొక్క స్థితి ననుస రించియే కలుగును. అపేక్షికమై గుణప్రధాన భావమీ గుణక్రియలకును సిద్ధించును. పశ్యమృగో ధావతి” ॥చూడుము, మృగము పరుగెత్తు చున్నది” అనునపుడు చూడుము పరుగెత్తుచున్నది అను క్రియలు రెండును ప్రధానములే యైనను వానికి గుణప్రధానభానము కుదురు నట్లే (మృగము బరుగెత్తుటను చూడుము. అనునపుడు సూచుటయను క్రియ ప్రధానము, బరుగెత్తుట యప్రధానక్రియ) గుణక్రియలకుఁ గూడ పరస్పరము గుణప్రధానభావము కుదురును. ఆవు డీగుణక్రియలలో నేది ముందుగ నుండునో దానికి పౌర్వశాల్యము సిద్ధించును. ఇట్లు వాస్తవమను పౌర్వశాల్యమును మనసున నుంచుకొనిన నాడు, పూర్వ ముదాహరించిన శ్లోకములలో క్త్వా ప్రత్యయప్రయోగము కుదురు చునే యున్నది అప్పుడిది ప్రధానక్రియ, యిది యప్రధానక్రియ యని విచారించుట వ్యర్థము-- పైని తెల్పిన వాదము యొక్క సారము నంతయు వ్యక్తి వివేక కర్త యీ సంగ్రహశ్లోకములలో నిచ్చుచున్నాఁడు. ఘటతీతి సుటో శ్రేయో నాఘటకా ఘటతా మియాత్ అమటత్వా విశ్లే షే.ణ పటోఒవీ స్యాత్ ఘటోన్యథా ఘటనం చ, తదాత్మత్వాపత్తి రూపా క్రియా మతా (8)<noinclude><references/></noinclude> 575w6ri4nq810v999jvgovlvancdx0k 104 219780 573438 2026-09-03T23:26:34Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తి వి జేకము బూలంచ తస్యా శ్చితార్థ భాసావిష్కృతి రీళితుః యః కశ్చిదర్థః శబ్దానాం వ్యుత్పత్తా స్యా న్ని బద్ధనం ప్రవృత్తాడు, క్రియపై సత్తాసా దనలక్షణా తస్యామేన క్విబాబ్...' 573438 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తి వి జేకము బూలంచ తస్యా శ్చితార్థ భాసావిష్కృతి రీళితుః యః కశ్చిదర్థః శబ్దానాం వ్యుత్పత్తా స్యా న్ని బద్ధనం ప్రవృత్తాడు, క్రియపై సత్తాసా దనలక్షణా తస్యామేన క్విబాబ్యాశ్చ విధేయాః కర్తృమాత్రతః ప తూపమాూనాదాలా తయోరరాణ్ ప్రతీతితః యధా హ్యశ్వతిశాలేయ ఇశ్యతో ఒర్థః ప్రతీయతే అశ్వత్వమాదయతి ఖర ఇత్యర్ధతః పునః అశ్వతుల్య సమాచారః ఖర ఇత్య వకీయ నే న తత్త్వాపాదనం యుక్తం తదతుల్య క్రియస్య హి సత్తాయాం వ్యాపృతి శ్చైషా చిత్రత్వ పరినిష్ఠి, తే సంగచ్ఛతే జడస్యాపి ఘటాడే ర్ఘట నాదిపత్ నామ్నః సత్వప్రధానస్య ధాతు కారోఒ తపవ హి శబ్దన కైక దేశాదే: ధాత్వర్థ త్వ మనోచత 27 (9) (10) (11) (12) (18) (14) (15) (16) ఏవం చ విపద్య ఘటో భవతీతి క్త్వోన్య పూర్వకాలత్వమ్ ఘటనా పేక్షం జ్ఞేయం భవనా పేక్షన్లు నాసమన్వయతః బహిరంగ త్వాచ్ఛ యథా భవత్యధి శ్రిత్య పాఠకోఒ యమితి అత్ర హి పాకాద్య పేధి శ్రయతేః పూర్వకాల తాగతిః 18) తస్మా న్నా మపదేభ్యో యః కశ్చిదరః ప్రతీయతే న, స, సత్తామనాసాద్య శబ్దవాచ్యత్వ మర్హతి ఇత్థం చాస్తి భవత్యాది క్రియాసామాన్య ముద్యతే.. నాస్త రంగ తయ్మా, పశ్యం, వక్తార స్తత్ ప్రయుంజ తే క్రియావి శేపోయస్తన్యః పాఠాది ర్వ్యభిచారభాక్ బహిరంగతయా తస్య ప్రయోగో ఒ. వశ్య మిష్య తే॥ (18) (19) ఘటత్వమును లేక ఘటాత్మతను పొందుట యను క్రియ యున్న ప్పుడే, ఘటము సిద్ధించును. అక్రియ యుండుటవలననే అది ఘటమని<noinclude><references/></noinclude> emtuab4z5ue23d1iempgtw57vexzq3c 104 219781 573439 2026-09-03T23:26:44Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '28 తెలియఁ బడుచున్నది, ఘటనము లేనిదే ఘటత్వము సిద్ధింపదు. ఘటన యాకర్తృత్వరూపమగు ఘటత్వము లేకున్నను, ఘటపదార్థముఁ సిద్ధించుచో, ఘటత్వము లేకుండుట యనెడు ధర్మము, పటమునందు గూడ నుండుటచ...' 573439 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>28 తెలియఁ బడుచున్నది, ఘటనము లేనిదే ఘటత్వము సిద్ధింపదు. ఘటన యాకర్తృత్వరూపమగు ఘటత్వము లేకున్నను, ఘటపదార్థముఁ సిద్ధించుచో, ఘటత్వము లేకుండుట యనెడు ధర్మము, పటమునందు గూడ నుండుటచే, పటమును గూడ మనము ఘటమని వ్యవహరింప వచ్చును. అనఁగా నేవస్తు వైనను ఘటవ్యవహార యోగ్యమే యగును -కావున ఘటన మున్నప్పుడే ఘటపదార్థము సిద్ధించును.ఘటన మనఁగా ఘటత్వాపత్తిరూపక్రియ (ఘటమునకు ఘటస్వహసము నిచ్చుకోయ) -అనఁగా ఘటన క్రియయందు కర్తృత్వమును గలిగి యుండుట అచేత నమగు ఘటమునకు, చేతన ధర్మమగు కర్తృత్వము సిద్ధించుట యెట్లం దులేని, —విచిత్రములైన వస్తువులను (లేక విచిత్ర వస్తువులవలె కన్పడుపట్లు. -సృష్టింపవలెనను నీశ్వరేచ్ఛయే యిందుకు మూలము, - - క అనఁగా వీని సృష్టియం దీశ్వరేచ్ఛయే కర్త యగుచున్నది. ఈ యీశ్వ రేచ్ఛాకర్తృత్వ సంబంధముచే, నీశ్వర చైతన్యావేశ మీ జడపదార్థ ములయందు కలిగి వీనికిఁ గూడఁ గర్తృత్వము గలుగు చున్నది. —శబ్దముల యొక్క వ్యుత్పత్తి యందు క్రియ నిమి త్తము కావచ్చును. అది యేదైనను, శబ్దము యొక్క ప్రవృత్తి నిమి త్తమునందు మాత్రము సత్తాపాదన లక్షణమగు (ఘటరూపమున ఘుటసిద్ధి కలుగఁ జేయు క్రియయే నిమిత్తమగును. ఇటువంటి క్రియను తెలుపు శబ్దమునకే, అనఁగా నీకియకే, కేవల గుర్తకంటె, క్విప్ మొదలగు ప్రత్యయము లను విధింపవలెను అట్లుగాక, ఉపమానాదాచారే" అను వ్యాగ రణసూత్రము సనుసరించి, ఉపమాన వాచక శబ్దముకంటె, ఆచార రార్థమున క్విప్, క్యచ్ మొదలగు ప్రత్యయములను విధింప రాదు. ఉపమానార్థము, ఆచారార్థమును నర్థబలమున (అర్థాప త్తిన్యాయముచే) సిద్ధించుచునే యున్నవి. అశ్వతి వాలేయ” అనునపుడు వాలేయము (గాడిద) అశ్వత్వమును పొందుచున్నది అనునర్థము లభించును. అశ్వము నందలి క్రియ వంటి క్రియ (చేష్టలువంటి చేష్టలు) లేనిదే, -<noinclude><references/></noinclude> 0dikvpfoctpo2wzthpx31kvh88tounj 104 219782 573440 2026-09-03T23:26:54Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తిని వేశము 29 నా ఖరమున కశ్వత్వప్రా ? యనుచిత మగుటచేత, ఖర మశ్వతుల్యసమా చారము గలది (అశ్వము నందలి క్రియల వంటి క్రియలుగలది) యగు నవి తెలియుచునే యున్నది. ఇచట ఖరమున కశ్వత్వ మెట్ల...' 573440 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తిని వేశము 29 నా ఖరమున కశ్వత్వప్రా ? యనుచిత మగుటచేత, ఖర మశ్వతుల్యసమా చారము గలది (అశ్వము నందలి క్రియల వంటి క్రియలుగలది) యగు నవి తెలియుచునే యున్నది. ఇచట ఖరమున కశ్వత్వ మెట్లు కలుగునని సంశయము రావచ్చును. పూర్వము జడమగు ఘటమునకు ఘటన క్రియార్తృత్వము లభించినట్లు, ఖరాదులు కశ్వత్వము గూడ, బూశ్వరుని చిత్రాభావానిష్కృతి వలనే లభించు పని తెలియవలెను. ఇట్లు, శబ్దముల కన్నిటికిని క్రియయే ప్రవృత్తి నిమి త్తమగుట చేతనే, సత్వప్రధానములగు నామములకుఁ గూడ ధాత్వర్థత్యమునే తెల్పినాఁడు, [అనఁగా ధాతుపాఠమునందు, "అణ, రణ, భణ శబ్దార్థః అనియు, గడి వదనైక దేశే” అని, రణ, భణ, శబ్దములను గడి శబ్దమును, పఠించినాడు. “అణ” అనున దొక నామము. గణి (కపోలము - వదవైక దేశము) యనునదియు నొక నామమే. ఇవి సత్త్వ ప్రధానములు (లింగ సంఖ్యావ్వయము గలిగి యుండుట సత్త్వము అయినను, వీనిని గూడ ధాతువులుగ పఠించుటచే అణ, రణ యను నామములకు, అరణ యను శబ్దమగుట యనియు, గడియను పదమునకు కపోల రూపము నొందుట యనియు క్రియ, లేక క్రియాకర్తృత్వమే యర్థ మగునని తెలియుచున్నది. కావున “వివచ్య మటో భవతి" మొదలగు స్థలము లందు క్త్వా ప్రత్యయము తెల్పు పూర్వకాలత్వము, ఘటనక్రియా పేక్ష మే యనియు, భవనక్రియాపేక్షము గాదనియుఁ దెలియవలెను. భవనక్రీయ, బహిరంగమగుటచే, పచన క్రియతో సన్వయింపదు. అధిశ్రిత్య పాచకో భవతియనునపుడుని పే తెలియునది. కావున నామపదములు తెలుపు వేయ ర్థమైనను, సత్తారూపయైన క్రియను పొందకయే భాసింపదు, శబ్దవాచ్య మును గాగు. ఈవిధముగ 'అస్తి, భవతి మొదలగు సామాన్యక్రియ లంతరంగము లగుటచే సామాన్యముగ ప్రయోగింపఁ బడవు క్రియలగు పచనము మొదలగునవి, నియమముగనుండి తీరవలసిన విశేష<noinclude><references/></noinclude> 0vrgwobu0q48u6n63ay7rsq3r0dwhm3 104 219783 573441 2026-09-03T23:27:04Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తి విజేధము యక్కఱ లేకుండుటచే నవి బహిరంగము లగును. అందుచే వానిని ప్రయోగించి తీరవలయును.. ఆఖ్యాతము భావప్రధానము (క్రియా ప్రధానములు) -ఉప సర్గలు, నిపాతలు, కర్మప్రవచనీయములుకు...' 573441 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తి విజేధము యక్కఱ లేకుండుటచే నవి బహిరంగము లగును. అందుచే వానిని ప్రయోగించి తీరవలయును.. ఆఖ్యాతము భావప్రధానము (క్రియా ప్రధానములు) -ఉప సర్గలు, నిపాతలు, కర్మప్రవచనీయములుకు సత్యములగు వానిని (లిం గసంఖ్యలు లేని) తెల్పును. అనఁగా నవి యదవ్యవాచకములు. ఉపసర్గలన్నియు నసత్త్వములే యైనను, వ్యాపారం యోగ నియమ ముల ననుసరించి, మూఁడువిధములుగ విభ క్తము లైనవి. ఉదా॥ క్రియ యొక్క స్వరూపము నం దతిశయమును తెలియఁజేయు “ప్ర” “మొద లగునవి యుపసర్ల లగును. ఇవి ధాతువులకుఁ బూర్వమే ప్రయోగింపఁ బడును. ——ఇటులే క్రియలకును, ద్రవ్యములకును వానిలో వానికి గల భేదమును తెల్పు "చ" మొదలగునవి నిపాతలగును, “పచతి పఠతి, చ వండును, మఱియు చదువును. ఇచట “చ” అనునది రెండుకీయలును పరస్పర భిన్నములని తెల్పును. అటులే రామః కృష్ణశ్చ అనునపుడు, రామునకు కృష్ణునకు గల భేదమును “చ” కారము తెల్పును. ఈనిపాతలు భావములకు, ద్రవ్యములకు, రెంటికిని భేదమును తెల్పుచునే వాని సముచ్చయమును గూడ తెల్పును, ఈచకారాది నిపాతలు, నముచ్చే తవ్యములై న భావద్రవ్యములకు తరువాత ప్రయోగింపఁబడును. "క్రియా విశేషమువలన పుట్టిన కార్య కారణభావాది సంబంధములను నిశ్చయము * ఈవాదమున మహీమధ టొక నూతన సమస్వయ మార్గమును జూపుచున్నాఁడు. 1. వైయాకరుణులు, వాద్యములగు క్రియలకంటె సౌర్వ కాల్యమును క్త్వా ప్రత్యయము తెల్పుననిరి. ఈతడు, కృదంతాకులలో సతీయమానమగు, (అంతర్భా పము నొంగియున్న) క్రియకంటెఁ గూడ పౌర్వ కాల్యము కుదురు వనుచున్నాఁడు. 3. ఆశ్వతి జ అశ్వ ఇద ఆచరతి అనునపుడు, వైయాకరణులు అశ్వశబ్దమునకు “ఆశ్వవదృశము నందు లక్షణను చెప్పుకొందురు, ఇతఁడశ్వశబ్దములకు ముఖ్యార్థము వందే క్విస్ మొదలగు ప్రత్యయములను విధింపవచ్చు కానియు, లక్షణ లేదనియుఁ దెల్పును. ఆశ్వశబ్దమునకు "అశ్వశ్వాపాదవరూప క్రియయే ముఖ్యార్థమని యీశని మతము ఇపుడు “ఉపమానాదాచారేయను సూత్రమే వ్యర్థమని యీతని భావమా,<noinclude><references/></noinclude> 7c2a4yznig2afsaxtgf19r3qdob6vrp 104 219784 573442 2026-09-03T23:27:14Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వివేకము వ 31 చేయునవి కర్మప్రవచనీయములు “జపమను ప్రావర్ష త్" అను నపుడా “అను” అను కర్మ ప్రవచనీయము జపమునకును, వర్షమునకును గల కార్యకారణ భావ సంబంధమును తెల్పును. ('అను'న దిచట ఉపలక్షణ...' 573442 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వివేకము వ 31 చేయునవి కర్మప్రవచనీయములు “జపమను ప్రావర్ష త్" అను నపుడా “అను” అను కర్మ ప్రవచనీయము జపమునకును, వర్షమునకును గల కార్యకారణ భావ సంబంధమును తెల్పును. ('అను'న దిచట ఉపలక్షణ కార్థము.) నిపాతలవలె నివియును శబ్దమునకు తరువాతనే ప్రయోగింప బదును. • 1. కొందఱు పదములు సుబ స్థములు, తిజనములు నవి రెండు విధములే యనిరి. కొందఱి మతమున నామాఖ్యాతో పసర్గలని పదములు నాల్గువిధములు. మఱి యితరుల మతమున “నామాఖ్యాతో పసర్గ ని పాతకర్మ ప్రవచనీయము”లని అయిదు విధములు. వైయా కరణ దర్శనమునందు వాక్యము అర్థము తెలియును. “రామ” అనుపదమునుండి, రమ్ అనునది ధాతువనియు, ఘ ప్రత్యయ మనియు, నెట్లు విడదీసి చెప్పుచున్నామో, యటులే, వాక్యమునుండి గూడ పదములను విడఁ దీసియే చెప్పుచున్నాము. వాళ్యమునుండి గూడ పదములను విడదీయుటను గుఱించి ముందు తెల్పేదము. వాక్యమునందు క్రియయే ప్రధానము కావునను, అక్రియ యొక టియే యగుటచేతను, వాక్య మొకవిధమే. పూర్వులు నీవిషయము చెప్పేది. * 2. పూర్వుల మతమున వాక్యాలక్షణ మీది. ఆఖండ వాక్య మును, విడదీసినపుడు, ఆవాక్యానయవములైన పదములన్నియు, సా కాంకములై యుండవలెను. అఖండముగనే యున్నపు డితర శబ్దా కాంక్షయుండదు. -క్రియయే ప్రధానమై యుండును. క్రియాకారక విశే క్షణములతో కూడియుండును. (లేదా కారకములన్నియు ప్రధాన * 1. “ద్విధా రైశ్చిత్ పదం భిన్నం చతుర్థా పంచథాపి వా అపోధృత్యైవ వాశ్యధ్యః ప్రకృతి ప్రత్యయాదివల్ + 2. “సొకాంక్షౌవయవం భేదే పరానా కాండ శబ్దకమ్ క్రియాప్రధానం గుణవదేకార్థం వాక్యమిష్యతే''<noinclude><references/></noinclude> mtnlnece3sgejvsrh8ybbjgrde3bq38 104 219785 573443 2026-09-03T23:27:25Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '82 శ్రేయలో సన్వయించును మొత్తమున కొకే యర్థము ప్రధానముగ మందుకు ఈ లక్షణములు గలని వాక్యమగును. శ్వము నలెనే, అర్థముకూడ రెండు విధములు - శాచ్యము - అనుమేయము. శబ్దవ్యాపారమునకు విషయమైన...' 573443 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>82 శ్రేయలో సన్వయించును మొత్తమున కొకే యర్థము ప్రధానముగ మందుకు ఈ లక్షణములు గలని వాక్యమగును. శ్వము నలెనే, అర్థముకూడ రెండు విధములు - శాచ్యము - అనుమేయము. శబ్దవ్యాపారమునకు విషయమైన దుష్టము వాచ్యా ర్థము, అదియే మనఁబరును, _ ఈవిషయము యీశోకము "చెప్పుకు నితరులు "శ్రుతిమాత్రేణ య కాన్య తాగగ్యమననీయకే తం ముఖ్యమర్థం నున్య, గోణం యశ్నో పపారితమ్" ఒకశబ్దమును వినిన వెంటనే, అశబ్ద మే యర్థమును స్ఫుటముగ, ప్రధానముగ తెలుసునో, ఆయర్థమును వాచ్యార్థమందుము. అదియే ముఖ్యమైన యర్థము. ఆశబ్దమునకుఁ గల ముఖ్యార్థము కుదురనపుడు, సామర్థ్యమువలన ముఖ్యార్థమునకు సంబంధించిన మఱియొక యర్థమును చెప్పుకొందుము. అది గౌణార్థము లేక యముఖ్యార్థ మందుము. (ఈ యముభ్యార్థము చుందురు. వ్యక్తి నివేశకర్త, దీనిని యను మీయార్థ మనును) ఈవ్యాచ్యార్థము నుండి గాని, వాచ్యాను మితమై, 'హేతువుగ నుండు నద్దమునుండి గాని, మేయర్ణాంతరము సిద్ధిం చునో, అది యనుమేయార్థము (వ్యక్తివివేక కారుని మహామున, లక్ష తాన్యాపారము, వ్యంజనా వ్యాపార మనునవి యనుమితి వ్యాపారము వందే యంశుర్భానము నొంగును. లక్షణావ్యంజనా వ్యాపారముల నీత డంగీకరింపఁడు) -ఈ యనుమేసము మూఁదు విధములు. - కేవల వస్తువు, అలంకారము, రపాదులు కవి. అంగు, న స్వలంకారములు వాచ్యములుగఁ గూడ నుండును రపాద్యర్థము మాత్ర మను మేయమే అందు పర్గముయొక్క యర్థము వాచ్యమేగాని యను మేయము గాదు. పదమునం దనయన విభాగము లేకుండుటచే, నందు సాధ్యసాధన భావము కుదువకుండుటయే ఇందుకుఁ గల హేతువు. శ్రీ భాగవతుల కుటుంబరాయ శాస్త్రి, ఎం. ఏ.<noinclude><references/></noinclude> 9emlzzdmwu01c2zxm9q5lxdduft9vdl 104 219786 573444 2026-09-03T23:29:38Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము భాగృతుల కుటుంబరాయశాస్త్రి, ఎం. ఏ. - వ్యాకార్థము: — (1) వాచ్యార్థము (వాక్యార్థము, వాచ్య మనియు సనుమేయ మనియు రెండువిధములు. అందు, వాచ్యార్థమున వంశపరికల్పనముఁ జేసిన...' 573444 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము భాగృతుల కుటుంబరాయశాస్త్రి, ఎం. ఏ. - వ్యాకార్థము: — (1) వాచ్యార్థము (వాక్యార్థము, వాచ్య మనియు సనుమేయ మనియు రెండువిధములు. అందు, వాచ్యార్థమున వంశపరికల్పనముఁ జేసినపు జాయంశములలో నొకట్టి యుద్దేశ్యాంశ మును, మరియొకటి విధేయాంశము నగును. అందులో విధేయాంశము ప్రసిద్ధము కావచ్చును, లేక యప్రసిద్ధము కావచ్చును. విధేయాంశము ప్రసిద్ధమయ్యెనేని, విధేయార్థమును మనము సమర్థింప నక జలేను. అనఁగా విధేయ ముపపాదన సమర్ధనము) సవేక్షింపదు. ఈవిధే నూర్ధమే యప్రసిద్ధమయ్యె నేని సమర్ధన మక్కఱ యగును. కావున విధే పూర్ణము 1 ఉప పాదని సాపేక్షమనియు, 2. మరియు రెండు విధములుగ నుండును. ధనిక పే విధేయాంశమ। ప్రసిద్ధ మైనపు ముపపాదనము (సమర్ధనము ! స పేక్షింపదు. అయినను నుద్దేశ్యము విధేయము మాత్రము కన్పడు చుండును, ఉదాహరణము: ‘అస్త్యు తరస్యాం దిశి దేవతాత్మా హిమాలయో నాకు నగాధిరాజు అర్థము: ఉ త్తర దిక్కునందు, దేవతాత్మయై హిమాలయ మను నాగాధిరాజు కలఁడు. ఇచట హిమాలయ ముద్దేశ్యము. ఈ హిమాల యము నుద్దేశించి అస్తిత్వము (ఉండుట) విధింపఁబడుచున్నది. హిమాలయ ముందునను విషయము ప్రసిద్ధమే. ఉన్న దనువిధేయార్థ మును సమర్థింప నక్కఱలేదు. విధేయమగును మప్రసిద్ధమగునపుడు, ఉద్దేశ్యమునకును విధేయములకును, సవినాభావసంబంధము (ధూమాగ్నులకువలె నిత్య సాహచర్యము) ఉన్నదని తెలియుటచే, సాధ్యసాధన భావసంబంధ ముండును, అపు డుద్దేశ్యము సాధనమగును. విధేయము సాధ్యమగును.<noinclude><references/></noinclude> kahmeiuw4kg4dsey6j0699uqeib4w8v 104 219787 573445 2026-09-03T23:29:53Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '34 మ త్రిపౌధప్రమాణములు:- ఈసాధ్యసాధనభావము గూడ ప్రమాణ మూలముగ నుండ వలయును. ఈప్రమాణములు 1. లోకము 2. వేదము 3. ఆధ్యాత్మము ఇని మూఁడు విధములు- లోక ప్రమాణము - లోక ప్రసిద్ధార్థవిషయము లోకప్...' 573445 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>34 మ త్రిపౌధప్రమాణములు:- ఈసాధ్యసాధనభావము గూడ ప్రమాణ మూలముగ నుండ వలయును. ఈప్రమాణములు 1. లోకము 2. వేదము 3. ఆధ్యాత్మము ఇని మూఁడు విధములు- లోక ప్రమాణము - లోక ప్రసిద్ధార్థవిషయము లోకప్రమాణము. ఉదాహరణము: 'కయాసి ఠామిక్! సురతాపరాధాత్, పాదానతః కోపనయ వఘాతః + యస్యాః కరిష్యామి వృణారుతాపం, ప్రవాలశయ్యాకరణం శరీరమ్' (కుమారసంభవమ్, B.రా.) తారకాసురుని సంహరించుటకై, దేవసైన్యములకు నాయకుఁడుగ నుండు నతఁడు పార్వతియందు శివునకుఁ బుట్ట మరియు నన్న, మన్మథునిసాహాయ్య మపేక్షిత మరి తెలిసికొని యింద్రుఁడు మన్యముని స్మరించినాఁడు మన్మథుఁడు నచ్చి, తన్ను స్మరించుటకు హేతు వేమి యని యింద్రు పడుగుచున్నాడు. రాముకుఁడవగు నోయిందా! కోశ్రస్ఖలనాది రూపమగు నపరాధములను వేనినైనను జేసి, యాయస రాధమును మన్నింపుమని వేఁడుచు, వేప్రియురాలి పాదముల మీఁద కై నఁబడినను నామె కోపస్వభావము గలదియై. నిన్ను త్రోసిపుచ్చి నదియా ఆమెయనురాగానుగ్రహముల నపేక్షించి నీవు బాధ నొందుచుంటివా ? తెల్పుము-ఆమె కిపుడే విరహతాపముఁ గల్గునట్లు చేసి, చిగురుటాకుల శయ్యమే గతి యగునట్లు చేసెదను - ఆమెకోపము సడలి నీ కై పరితపించునట్లు చేసెదను - సెలవిమ్ము. = * కామిన్ ఈ కాముకుఁడవగు నో యిందుఁడా' ( స్త్రీలటుండ) కయా కోప నయా జ కోపముగల యేవనిత చేతి, సురతాపరాధః - గోత్రజ్ఞులవాది రూపమైన క్రొత్తయపరాధము గలవాడనై, పాదానతః = ఆమె పాదములమీఁదఁ బడినవాఁన డయ్యు, అవధూతః = తిరస్కరింపఁబడితివి - యస్యాః వీవనిత యొక్క, శరీరం = శరీరమును, దృథానుశాపం - గొప్పతాపము గల్లునట్లుగను, ప్రజలశయ్యాళరణం – చిగురుటాకులశయ్య యే గతియగునట్లుగను, కరిష్యామి = చేయఁగలనో సాపరాధత్వము కోపనత్వము నుద్దేశ్యములు - పొదపతనము, తిరస్కృతి యనునవీ విధేయములు, వీనికి సాధ్యసాధన భావసంబంధము లోక సిద్ధము. 1 ఇంగు<noinclude><references/></noinclude> tcpghmwt2asklf5kowb41d73vgrxbst 104 219788 573446 2026-09-03T23:30:06Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కివివేకము 35 ఇచట నింద్రుఁ డపరాధముఁ జేసినన నాఁడగుటచేతనే ప్రియా పాదములపై వ్రాలినాఁడు - ఆమె కోపస్వభావ యగుటచేతనే తన పాదములపై వ్రాలిశప్రియుని దిరస్కగించినది. ఇందు సాపరాధత్వ మ...' 573446 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కివివేకము 35 ఇచట నింద్రుఁ డపరాధముఁ జేసినన నాఁడగుటచేతనే ప్రియా పాదములపై వ్రాలినాఁడు - ఆమె కోపస్వభావ యగుటచేతనే తన పాదములపై వ్రాలిశప్రియుని దిరస్కగించినది. ఇందు సాపరాధత్వ మునకు, పాదాననతికిని, కోపస్వభావత్వము నకుఁ దిరస్కారమునకును కార్యకారణభావసంబంధ మున్నది. ఈసంబంధము లోక స్వభావసిద్ధ మగుటచే, నిచట లోకమనుప్రమాణ మున్న దనియుఁ, జన్మూలమైన సాధ్య సాధన భావమే యిచటఁ గలదనియుఁ వెలియునది. మాజ్ యొక యుదాహరణము. ‘చన్ద్రంగ తా సద్మగుణాజ్ స భుంక్తే, పద్మాశ్రితా చాష్ట్రమసీ మభిఖ్యాం ఉమాముఖం తు ప్రతిపద్య బోలా, ద్విసంశ్రయాం ప్రీతి మవాప లక్ష్మీ!' (కుమారసంభవము, 1.83) తా. పార్వతీముఖవర్ణనము సందర్భము పద్మము పగటి సమ యముననే వికసించును, చంద్రుఁడు రాత్రిసమయము ప్రకాశించును కాంతిసౌద్ద ర్యాభిమాని దే వశయగు లక్ష్మీ, పగటిసమయమునఁ బద్మము నధివసించెడిది. అపుడామె పద్మసౌగస్థ్యము ననుభవించెడిది. కాని చంద్రుని గుణమగు శోభ యపు డామె కుండెడిది గాదు. రాత్రిసమ యమునఁ జంభుని నాశ్రయించి శోభాగుణము ననుభవించినను, పద్మ సౌగన్యానుభవ మామెకు లేదు. కావున శోభాసౌగన్ధ్యములను గ్రమ ముగ ననుభవింప వలసినదే గాని, యొక సమయముననే, యా రెండు గుణముల ననుభవింప లక్ష్మికి వీలు గా లేదు. అందుచే లక్ష్మికి చాంచ "వ్యభిమాన దేవత, శాస్త్రం గతో= (రాత్రియందు) చన్ద్రునియం దుండి, పద్మగుణాన్, = పద్మమునంద పరిమళము "వెద లగు గుణములను ఇభుం స్త్రీ = అమభవింపదు - సద్మా! శితా = [పగటి సమయమున పద్మ ముల శాశయించిన, శాన్ద్రనుసీం = చన్ద్ర పర్బుద్ధమగు, అభిఖ్యాం = శోధను నభుంక్తే=ఆనుభవింపదు. ఉమాముఖం సార్వతిముఖమును, ప్రతిపద్య= పొంది ద్విసంశ్రయాం = పద్మ చంద్రులను నిద్దఱ నాశ్రయించిన, స్ట్రీకిమ్ సంతో, ' మును, ఆవాప పొందెను. = =<noinclude><references/></noinclude> cya9n2m4g89ygpoffaklm5tsgqpmujf 104 219789 573447 2026-09-03T23:30:25Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '36 ల్యము పోలేదు. స్త్రీరత యనునది చిక్కలేదు. పార్వతీజననమైన నీడప నీపఃస్థితి చూసింది. పార్వతీముఖమున శోభాసౌగస్థ్యములు రెండు ను న్నవి. ఈ గుణము తీసుముఖమున నహోరాత్రములు నుండును....' 573447 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>36 ల్యము పోలేదు. స్త్రీరత యనునది చిక్కలేదు. పార్వతీజననమైన నీడప నీపఃస్థితి చూసింది. పార్వతీముఖమున శోభాసౌగస్థ్యములు రెండు ను న్నవి. ఈ గుణము తీసుముఖమున నహోరాత్రములు నుండును. అందుచే లక్ష్మి యీమె ముఖ మాశ్రయించినది. శోభాసౌగన్ద్యగుణములను రెంటి నొక సమయమున మే నిరంతర మనుభవించుటకు వీలగుటచే లక్ష్మి చంచల యను సపకీర్తి యామికఁ జొలఁగిపోయినది. ఇచట, పద్మముయొక్కయు చంద్రునియొక్కయు గుణముల సౌకసమయముననే యనుభవింప లేకుండుటకు హేతువులు పద్మము రాత్రిసమయమున ముకుళించు కొనుట, చంద్రుఁడు పగలు శాశింప కందులయు నగును, కాని యీయీకారణములు వాద్యముగాఁ బైశ్లోక మునఁ చెప్పఁబడ లేదు. అయినను సలి లోక ప్రసిద్ధములే. అందుచే నవి యుపా త్తము కాకున్నను దోషము లేదు. లోక ప్రసిద్ధమైనదానిని తిరిగి చెప్పు యుఁ డదు. - వేదప్రమాణము శాస్త్రమాత ప్రసిద్ధార్థవిషయము వేద రూపప్రమాణమగును. ఇతిహాసధర్మశాస్త్ర పురాణములు వేదమూల ములే యగుటచే వేదశబ్దము నీతికిఁగూడ మహలక్షణము. అశ్యగా నితిహా సాది మాత్ర సిద్ధార్థవిషయము గూడ వేదప్రమాణమే యగును. ఉదా హరణము. * అయాచితారం న హి దేవమ్మ ః సులెం ప్రతిగ్రహయితుం శళాక అభ్యర్థనాభంగభయేన సాధు, మాధ్యస్థ్యమి సేవ్యనలంబ తేజ " (కుమారసంభవము 1. 2౨) 3 = హిమాలయపర్వతము. సుతొంజకూఁతుగు పార్వతిని, ఆయాచి శౌరం=అడుగని (రచింపని) దేవం = ఈశ్వరుని, ప్రతిగా హయితుం = స్వీకరించు నట్లుగా. (ఈశ్వరుఁడు గ్రహించునట్లుగాఁ జేయుటకు) నహి ళళాక - అ సమర్థుఁడు గా లేదుకదా! సామ్య n సాధు డైనవాఁడు సత్పురుషులను అభిమానవంతుఁడు అభ్యర్థనా భంగధయేన = తన ప్ర్రార్ధన సఫలము కాదేమోయను భయముచే ఇష్టే వ్యర్థే = ఇష్టమైన విషయమునఁగూడ, మధ్యస్యమవలంబతే - తటస్థ భావమును (ఔదాసీవ్యమును) అవలంబింతురు. ב<noinclude><references/></noinclude> 6bdxi0jgisx1blt9pu9f483m25nb12f 104 219790 573448 2026-09-03T23:30:36Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకమః 87 తా. పార్వతి శివునకు భార్య కానున్నదను విషయము శివునకుఁ దెలియును. అగుచో శివునకు పార్వతినిచ్చి యెందుకుఁ బెండ్లి సేయ లేదు.' అని ప్రశ్న రాఁగా, కాళిదాసకవియే సమాధ...' 573448 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకమః 87 తా. పార్వతి శివునకు భార్య కానున్నదను విషయము శివునకుఁ దెలియును. అగుచో శివునకు పార్వతినిచ్చి యెందుకుఁ బెండ్లి సేయ లేదు.' అని ప్రశ్న రాఁగా, కాళిదాసకవియే సమాధానముఁ జెప్పుచున్నాఁడు- శివుఁడువచ్చి పార్వతిని తన కిమ్మని యడుగని దే హిమవంతుఁడు పార్వ తిని గ్రహింపుమని శివునకుఁ జెప్పుట కిష్టపడలేదు. ఏలన అభిమాన వంతుఁడైనవాఁడు,తనప్రార్థన వ్యర్థమగునో యేమో యను భయమున తనకిష్టమగువిషయమునఁగూడ ను పేక్ష చేయును. ఇచట నీశ్వరుఁడు ప్రతిగ్రహీత అతఁడు యాచింపకుండుట కారణము; హిమవంతుఁడు తనకన్యనీయకుండుట కార్యము. (కన్యాగా హణాశ _క్తత్వము = ఈశ్వరుఁడు పార్వతిని గ్రహించు నట్లు చేయ లేకుండుట యనునది కార్యము) వీనికిఁ గల యీ కార్య కారణ భావసంబంధము- అడుగని వానికిఁ గన్య నియఁగూడదనుట, శాస్త్ర సంప్రదాయసిద్ధము, ఈవిషయమునఁ బ్రమాణవాక్యమిది- "అయాచితాని చేయాని సర్వద్రవ్యాణి భారత - అస్నం విద్యా తథా కన్యా అసర్థి భ్యో న దీయ తే అన్ని వస్తువుల నితరు లడుగకున్నను నీయవచ్చును - అన్నము, విద్య కన్య యను వీని నడుగని చే యితరులు కీయరాదు- (యాచకులు గానివారి కీయరాదు'- అర్థిలేక యాచకుఁడను నీతనికి, వ్యాకరణశాస్త్ర మున సంప్రదాన మను సంజ్ఞ కలదు. ఆనంప్రదాన సంజ్ఞకు వారిట్లు లక్షణముఁ జెప్పినారు.- “అనిరాకరణాత్ కర్తు స్యాగాంగం కర్మణేప్సితమ్ ప్రేరణానుమతిభ్యాం వా లధ తే సత్ప్రదాన తామ్ ' 22 దాతయగు నతఁడు సువర్ణాదుల నెవని కీయ నభిలషించునో యాతఁడు సత్ప్రదాన మగును (అర్ధి యగును) అశఁడు లేకున్న బ్యాగ మే కుదురదుకాన సతఁడు త్యాగమున కంగ మగుచున్నాఁడు—ఈప్రతి<noinclude><references/></noinclude> 3p7tn1yivdyev5x17iejgr0jpo6zjbo 104 219791 573449 2026-09-03T23:30:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '35 వ్యక్తివివేకము - గ్రహీతలు మూడు విధములుగ కున్నారు. నిరాకరింపని వారు (దేవతలవలె) ప్రేక్షకులు (యాచకుల వలె) అనుమతి నిచ్చునారు. (దానమును గ్రహించుట కంగీకరించు సుపాధ్యాయదుల వలె). -...' 573449 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>35 వ్యక్తివివేకము - గ్రహీతలు మూడు విధములుగ కున్నారు. నిరాకరింపని వారు (దేవతలవలె) ప్రేక్షకులు (యాచకుల వలె) అనుమతి నిచ్చునారు. (దానమును గ్రహించుట కంగీకరించు సుపాధ్యాయదుల వలె). - ప్రస్తుతము హిమవంతుఁడు యాచకుఁడు గాఁడు- యాచింపని దే కన్య నీయఁగూడదు. కావున హిమవంతుడు, పరమేశ్వరుఁడు కన్యను గ్రహించునట్లుగాఁ జేయలేకపోయెను. అను కార్యకారణభావము తేలుచున్నది. ఇచట నగ్ని లేకుండుటచే సొగయును లేదను రీతిని, ఈశ్వ మని యాచన లేకుంటచే హిమవంతునికీఁ డన కన్యనిచ్చు శక్తి లేకున్నది. అను యనుపలబ్ధిరూపమైన ప్రమాణము సిద్ధించుచున్నది ఇచట నున్న యర్థముయొక్క బలముచే నీయనుపలబ్ధిపరణము సిద్ధించుచున్నడని యుఁ దెలియవలయును. :ధ్యాత్మిక ప్రమాణము. స్త్రచణ మగును- ఉదా--— ప్రత్యక్షమగు విషయ మే *"పశుపతిరపి తాన్యహాని కృచ్ఛాడ గ మయదద్రి సుతాసమాగమోత్కః క మపర మనశం న విప్రశ్వర్యుః, ఇభుమసి తం యదమీ స్పృశ న్తిభావా ” 5 కుమారసంభవము, 6-౯-8. తా! ఈపార్వతీయందు శివున కనరాగము గల్గినది. స పరుల ముఖమున హిమవంతునకుఁ దన ప్రార్థనను దెలియఁ జేసినాఁడు వారా +ఆద్రిసుతాసమాగమోక్క పార్వతీ సమా వేశమువం దుక్కంఠగల, పశు పతిుపీ= ఈశ్వరుఁడు గూడ తాన్యహాని= ఆదిములను మూడుదినములకు; కృత్ = ఎరికయో కష్టముతో, ఆగమంత్ - గడపెను. తం విభుముపి = సర్వశ క్తిను డైళ్ళక హరుఁడగునా యీశ్వరునిఁ గూడ, అమీ భావాః = ఈవిరహము, ఉత్కంఠ మొదలగు కౌనములు, స్పృశ నిఇతియత్ = స్పశించుచున్న వనఁగా, అవశం ఆ ఇంద్రియని గ్రహ ములేని, కమ్ ఆపరమ్ ఏయికరుని, ఈభావములు, నవీప కుర్యుః - చిత్తని కారము నకు విషయ మగునట్లుగాఁ జేయవు? .<noinclude><references/></noinclude> bhgstn80sdn67hdjun661mjpppvgp6f 104 219792 573450 2026-09-03T23:31:01Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తిని జీకము 39 విషయమును హిమవంతునకు దెల్సి యని యంగీకారమును బడనిది. ఇక మూడుదినములే ముహూర్తమునకు వ్యవధార మని తెల్పి శివుని కడకుఁ దిరిగి వచ్చులో పలచే శివుఁడెంతయో విరహపీడ...' 573450 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తిని జీకము 39 విషయమును హిమవంతునకు దెల్సి యని యంగీకారమును బడనిది. ఇక మూడుదినములే ముహూర్తమునకు వ్యవధార మని తెల్పి శివుని కడకుఁ దిరిగి వచ్చులో పలచే శివుఁడెంతయో విరహపీడితుఁడై వాఁడు " ఇచట విరహాస్త్రీయమునది కారణము, శివుఁడాదినములు ఇంతయో కష్టముతోఁ గడిపెననునది కార్యము. ఈ కార్యకారణములకుఁ గల సం బంధము ప్రత్యక్ష వేద్యము. అనుభవైక వేద్యము. అందుచే నిచట ప్రత్య క్షప్రమాణమని తెలుపవచ్చును. ఈసాధ్యసాధన భావము శాబ్దము, అర్థము నని రెండు విధములు. యథా, యతిః హి మొదలగు (ఎట్లన, ఏలన) హేత్వర్థక శబ్ద ములున్నచో శాబ్దమగును అట్టి శబ్దము లేమియు లేకయే లభ్యమగుచో నార్ధ మగును వీనిలో నొకొక్కటి పదార్థ వాక్యార్థరూప మున రెండువిధములు- ఇందు పదార్థము తిరిగి జాతి, గుణ, క్రోయా, ద్రవ్యము లనెడు భేదము ననుసరించి నాల్గువిధములుగను, ధర్మధర్మి దము ననుసరించి రెండు విధములుగ నుండును ఇందులో ధర్మము సమా నాధికరణమనియు, వై యధీకరణ మనియు రెండువిధములుగ నుండును. వాక్యార్థము క్రియాప్రధానముగ నుండురు. కారణము లనేకము లున్నవి. ఈ కారకవై చితి) సనుసరించి వాక్యార్థము న నేక విధములుగ నుండును. ఇవి యన్నియు పరస్పరము కలియుచో నీ సాంకర్యము వలన వసంతములైన భేదములు పుట్టును. వీని నిచట క్లుప్తముగ నుదాహ రించు చున్నాము. కేవలధర్మము హేతువుగ నుండి శాబ్దమగు సాధ్యసాధన భావ మున కుదాహరణము- ప్రజానాం వినయాధానా ద్రోక్షణా ద్భరణాదపి స ప్రీతా పితరస్తానం కేవలం జన్మ జన్మ హేతవః- రఘువంశము (ఆర.)<noinclude><references/></noinclude> 94r3zca66f6w7n15921tk1o2ttr43mu 104 219793 573451 2026-09-03T23:31:12Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '40 వ్యక్తిని దేకము ప్రజానాం=Úజలకు; వినయాధానాత్ = వినయ మలవర్చుట వలసను, రక్షణాత్= వారిని రక్షించుట వలనను, భరణాత్ = పోషించుట వలనను, సు=ఆదిలీప మహారాజు; పితా = కండ్రి యయ్యెను;- తాసాం= ఆ...' 573451 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>40 వ్యక్తిని దేకము ప్రజానాం=Úజలకు; వినయాధానాత్ = వినయ మలవర్చుట వలసను, రక్షణాత్= వారిని రక్షించుట వలనను, భరణాత్ = పోషించుట వలనను, సు=ఆదిలీప మహారాజు; పితా = కండ్రి యయ్యెను;- తాసాం= ఆస్ప్రజలయొక్క, పితర్క=తల్లి దండ్రులు, కేవలం జన్మహేతవః = కేవలము వారి పుట్టుకకుమాత్రము కారణమై. ఇందు దిలీపుని యందు ప్రజాపితృత్వము సాధ్యము. - వినయా ధానక ర్తృత్వము, రక్షణ భరణకర్తృత్వమును, సాధనములు. వినయా ధానాత్ రక్ష ణాత్, భరణాత్, అని పంచమీ విభక్తి హేతు వాచకమగుటచే నిచట సాధ్యసాధన భావము శాబ్దమైనది, వినయా ఛానాది ధర్మముల నాధారముఁ జేసికొని ధర్శియగు ఒక (పితృత్వము) సాధింపఁ బడుచున్నాఁడు ఇచటవినయాధానము ప్రజలయందున్నది. పితృత్వము రాజు నందున్నది. సాధ్యసాధనములిట్లు విభిన్నా ధికరణముల యందుండుటచే నిది వాని వై యధికరణ్యమున కుదాహరణమైనది, సమానాధికరణమగు ధర్మమున్న స్థలమున కుదాహరణము..... "ద్విపతాము దయః సుమేధసా, గురురస్వస్తత రస్తు మృష్యతే న మహానపి భూతిమిచ్ఛతా ఫలసముత్ప్రవణః పరిక్షయః” కిరాతార్జునీయము, భూతిష్=ఐశ్వర్యమును, ఇచ్ఛతా కోరుచున్న, సుమేధసా= ప్రజ్ఞా వంతుని చేత, ద్విషతాం శత్రువులయొక్క, అస్వస్తతర రు భ్రాంతము గాని, ఉదయః=అభివృద్ధి, గురురపి=గొప్పదియైనను, మృష్యతే = ఉజీ శ్రీరాంపఁబడును. తు=కాని, ఫలసమ్పత్ప్రరణ = గొప్ప సంపదల చెడు ఫల ము నిచ్చు. పరిక్షయః=వినాశము, మహానపి = గొప్పదియేమైనను, నమృష్యతే = సహింపఁబడదు (ఉపేక్షింపఁబడదు.) ఇచట శత్రూదయమునందున్న సుమర్ష ణత్వము, (ఉపేక్షింపఁ దగియుండుట) సాధ్యము. ఇందుకు హేతువు “అస్వ స్తత్వము,”<noinclude><references/></noinclude> jgj7xcnl2rp94dkabmvsxj1273bjo1o 104 219794 573452 2026-09-03T23:31:25Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తి వివేకము 41 ఇడియును, శతూ దయమునందే యున్నది. ఆటులే ఫలసంపత్ప్రవ ణత్వ మనునది సాధనము. అమర్షణశ్వమకునది సాధ్యము ఈసాధ్యసాధ నములు రెండును, శత్రుక్షయమునందే యున్నవి. ఈవిధముగ, ప...' 573452 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తి వివేకము 41 ఇడియును, శతూ దయమునందే యున్నది. ఆటులే ఫలసంపత్ప్రవ ణత్వ మనునది సాధనము. అమర్షణశ్వమకునది సాధ్యము ఈసాధ్యసాధ నములు రెండును, శత్రుక్షయమునందే యున్నవి. ఈవిధముగ, పై రెండు వాక్యములందును, సాధ్యసాధనము లొకే యధికరణము నందుండుటచే, వీని కిచట నామానాధికరణ్య మున్నదని తెలియవలెను. పై రెండు వాక్యములందును, “అస్వతరు” “ఫలసమృత్ప రవణం అనుపదములు హేతువుకు తెల్పుచున్నవని తెలిసికొనినాము. కాని యీ హేతుశ్వమునుఁ దెల్పుటకు పంచమీ విభక్తిలేదు. కేవలమర్దసాను ర్థ్యమువలననే, యిచట హేతు, హేతుమద్భారము, తెలియుచున్న ది. అందుచే నిచట సాధ్యసాధన భానము "ఆర్థ" మని యందుము. ధర్మధర్మి భావము లేక యే:, పడముయొక్క యర్థము మాత్రము సాధనమై, శాబ్దమైన (శ్వప్రతిపాదితమైన) సాధ్యసాధన భావమున్న స్థలము దాహరణము 'దుర్మన్తాన్నృపతిస్వనశ్యతి, మతిస్సంత్' సుతో లాలనాత్, విప్రోఒనధ్యయనాత్, కులం కుతనయాత్, శీలం ఖలో పాసనాత్ -ర్మధ్యా, దన వేక్ష ణాదవ కృషి, స్నేహః ప్రవాసాశ్రయాత్ మైత్రీ చాప్రణయాత్, సమృద్ధిర నయాత్, త్యాగాత్ప్రమాదార్ధనమ్'. తా॥ దుష్టులగు మంత్రుల యుపదేశమువలన సృపతి సశించును. అటులే యతియగునతడు విషయసుఖసంగమువలనను, లాలించుట వలనఁ గుమారుడును, అధ్యయనము లేకుండుటచే విప్రులును, దుష్టుఁ డగు తనయునివలనఁ గులమును, ఖలుల నుపాసించుటవలన శీలమును, మద్యపానమువలన సిగ్గును, శ్రద్ధగాఁ జూచుకొనకుండుటవలన కృషియు, దూర దేశవాసమువలన స్నేహమును, ప్రేమ లేకుండుటచే - + ఇందు -ద్విషరుదయము ధర్మ ఆస్వంతత్వ, సుమర్ష ణత్వములం రెండును ధర్మములు-ఈధర్మములలో నొకటి సాధ్యము, మఱియొకటి సాధనము లైనని ఇటులే యిందలి రెండవ వాక్యమునఁ గూడఁ దెలియునది.<noinclude><references/></noinclude> j2hwtgur2k27hq54w0o86p9ktkhk9xk 104 219795 573453 2026-09-03T23:31:34Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '42 వ్యక్తీ వివేకము మిత్రత్వమును, అసినయమువలన సంపదలుకు త్యాగప్రమాదముల వలస ధనమును నశించును. ఇందు, దుక్మంత్రమునకును, వినాశనమునకును ధర్మదర్శి భాస సంబంధము లేదు. కాని సాధ్యసాధనభ...' 573453 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>42 వ్యక్తీ వివేకము మిత్రత్వమును, అసినయమువలన సంపదలుకు త్యాగప్రమాదముల వలస ధనమును నశించును. ఇందు, దుక్మంత్రమునకును, వినాశనమునకును ధర్మదర్శి భాస సంబంధము లేదు. కాని సాధ్యసాధనభావ మున్నది. అందును సంగాత్ మొదలగు పదములయందు పంచమీ విభ క్తి యున్నది. అది హేతుక్వ మునుఁదెల్పురు. అందుచే నిచట సాధ్యసాధన భావము శాబ్దము-పై ని నిరూపించినయర్థముసకు లోకమే ప్రమాణమగుటచే నీది లోకప్రమా ఈవిధముగ నీ వాక్యార్థవిషయకమగు సాధ్య సాధన భావము వాక్యార్ధమున శ్యామగు సాధ్యసాధన భౌనముగూడ, శాబ్దమనియు నార్థమనియు రెండువిధములుగ నుఁడును. అందు శాబ్దమున కుదా హరణము, “సరస్యా మేశస్యా ముదర ఎలివీచీ విలులితం యథా లావణ్యమ్భో జఘన పులినోల్లంఘన పరమ్ యథా లక్ష్యశ్చాయం చలనయనమీ నవ్యతికరః తథా మన్య గ్న: ప్రకటకుచ కుంభ స్ఫ్మరగః. అర్థము. ఏతస్యాం = ఈసరసునందు (నాలుకయందు), ఉదరవలి వీచీ విలులితం=పొట్టమీఁదనున్న ముడుతలనెడు తరంగములచేఁ గదల్పఁ ఓడిన, జఘన పులినోల్లంఘపరమ్ = కటిప్రదేశమనెడు నిసుకతిన్నె సతిక్ర మింపనున్నదై, లావణ్యంభః = లావణ్యరూపమగు జలము, యధా ఎందువలన, లక్ష్యం=శస్పడుచున్నదో, అయం చలనయన మాసవ్యతి కర్మ= చలించుచున్న నేత్రములనెడు చేపలసంబంధము, యథాలక్ష్యః= ఎందువలనఁగస్పడుచున్న దో, తథా అందువలన, ప్రకటకుచకుంభః= బాగుగాఁ గన్పడుచున్న కుచములనెడు కుంభస్థలములుగల, స్మర గజః=మన్మథుఁడ నెడు నేనుఁగు, మగ్నః = మునిగియున్నదని (నాయికా మానమైన సరస్సునందలి సమన్వయము) మన్యో= తలఁ చెదను.<noinclude><references/></noinclude> nku1mqmu209njsy53excjbhbodlbdwd 104 219796 573454 2026-09-03T23:31:43Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము 43 తా ఇచట నాయికయే యొక సరస్సు - ఆమెయుక్తకక్షలులు (పొట్టపై ముడుతలు) తరంగములు - ఆమెలావణ్యమే నీరు, కటిక చే శమే యిసుకతిన్నెలు. నయనములుచేఁపలు; కుచములేనుఁగు కుంభస్థల...' 573454 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము 43 తా ఇచట నాయికయే యొక సరస్సు - ఆమెయుక్తకక్షలులు (పొట్టపై ముడుతలు) తరంగములు - ఆమెలావణ్యమే నీరు, కటిక చే శమే యిసుకతిన్నెలు. నయనములుచేఁపలు; కుచములేనుఁగు కుంభస్థల ములు___మన్మథుఁడే ఏనుఁగు. పైకి, లావణ్యమ నాడునీరు, దేశముల నెడు కుంభస్థలములు కశ్పముచుండుటచే, నిచట మ్మన్యుడనేడు గజము తిప్పక యుండి తీరవలయునని తాత్పర్యము నితీయనెను సరు నందు, మన్మథుఁడనెడు గజము, మునిగియుండునను వాక్యార్థము సాధ్యము. ‘ఉదర వలివీ చీ విలులితమును, జఘన పులినోల్లంఘన పరమునగు లావణ్యజలము, చలించుచున్న నయనములనెడు మీన సంబంధమును కన్పడుటచేత” యను నాక్యార్ధము సాధనము, “యధా” = ఎందువలన ( ఏవిధముగ అను హేతువాచక పద మిచట నుండుటచే నిందలి సాధ్య సాధనభావము శాబ్దమని తెలియవలెను. వాక్యార్ధమున నార్థమగు సాధ్యసాధన భావమున కుదాహరణము, "నివార్య మాలి ! శ్రీమప్యసౌ వటు: పునర్వివక్షుః స్ఫురితో త్తరాధరః జ న కేవలం యో మహతో సభాష తే శృణోతితస్మాదపి యస్ససాపభాక్ ", కుమారసంభవము, అర్థము. హే అలి= జ సఖ ! స్ఫురితో త్తరాధరః= కదలుచున్న పై పెదవిగల, అయం పటు:- ఈజహ్మచారి, పురః= తిరిగి, కిమసి వివక్షుః – ఏమియో చెప్పఁదల చుకొనినాఁడు, నివార్యతోమ్- అడ్డగింపుము, యః= ఎవఁడు, మహలేః= పెద్దలను, అపభాష తే- నిద్దించునో, న స కేవలం పాప థాక్-వాఁడొకఁడేకాదు పాపమును పొందునది; యస్మాత్ శృణోతి సోపిపాప భాక్=అతనిని వినువాఁడును పాపాత్ముఁడేయగును. బ్రహ్మచారిరూపముసనున్న శివుడు, పార్వతితో ప్రసంగించుచు, శివునాక్షేపించినాఁడు. ఆయా క్షేపములకు పార్వతి సమాధానముఁ దెల్పి<noinclude><references/></noinclude> cp1o9dkkxkouca0uflb7qme07231jh0 104 219797 573455 2026-09-03T23:31:55Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '44 వ్య కివి వేకము నది. కాని బ్రహ్మచారి తిరిగి యేమి యో తెలుసఁబోవుచున్నాఁడు. —— అపుడు పార్వతి పల్కిన వాక్యములివి. పెద్దలకు నిందించురతఁడును, ఆలిందను నిరునతఁడును, నిరువు గును సా...' 573455 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>44 వ్య కివి వేకము నది. కాని బ్రహ్మచారి తిరిగి యేమి యో తెలుసఁబోవుచున్నాఁడు. —— అపుడు పార్వతి పల్కిన వాక్యములివి. పెద్దలకు నిందించురతఁడును, ఆలిందను నిరునతఁడును, నిరువు గును సాపాత్ములే యగుదురు. (ఇది సాధనమును తెల్పు వాక్యము} అందుచే నీతునిఁక మాటాడకుండునట్లుచేయుము. (ఇవి సాధ్యమురు దెల్పు వాక్యము). ఇదట హేతుబోధక వాక్యమునందు, పంచబూని భక్తి గాని, యథా, యతః అరుశబ్దములు గాని లేకుండుటచే నిందలి సాధ్య సాధన భావము, శాబ్దముగాదనియు, నార్థమే యనియుఁ దెలియవలెను. మఱియొక యుదాహరణము. "దివం యది పార్థయనే వృధాశ్రమః పితుఃప్రదేశా సప దేశభూమయః అథోపయన్తారములం సమాధినా, న రత్నమన్విష్యతి మృగ్య తేహి తత్". కుమారసంభవము, మాయాబ్రహ్మచారి, పార్వతితో ప్రసంగించుచు, నీవు తపస్సుఁ జేయుట వ్యర్థమని నిరూపించుచున్నాఁడు — అర్ధము. ఓపార్వతి! యది, దివం ప్రార్థయసే నీవు స్వర్గమును కోరుచుంటివా ? (అగుచో) శ్రమః-నీయొక్కకష్టము, సృధా =వ్యర్థమే (వలన) తవసితు; ప్రదేశాఖ సీతండ్రియగు హిమవంతుని ప్రదేశము లే దేవభూమయః = స్వర్గములు, స్వర్గముతునది, ఎచ్చటనో దూరమున నున్న దిగాదు — పరాధీనమును లేదు సీతండ్రియగు హిమవత్పర్వత ప్రాంతములే స్వర్గమగుట చేత, దగ్గఱగను, స్వాధీనమ గ నేయున్నది. అందుచే నీతపశ్రమ వ్యర్థమనిభానము) అథ అట్లుగాక, ఉపయన్తా రం ప్రార్థయసేయది=వరునిభిలషించి తపస్సు చేయుచుండు దేని, సమా ధికా అలం=తపస్సుచాలుకు - ఏలన) రత్నమ్ - రత్నము, న అన్వి ష్యత్తి తన్నె వరుగ్రహింతు రాయని వెనుకదు - తత్ మృగ్యతే హిజ్ అదియే వెదుకఁబడునుగదా ! (నీవును స్త్రీ రత్నమవు. అందుచే నిన్ను<noinclude><references/></noinclude> 13wrirf49kiuvrerpz8lw80nsj695wo 104 219798 573456 2026-09-03T23:32:06Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వివేకము 45 వెనకుకొనుచు నరుఁడు రావలసినదియేగాని నీవు వరు వన్వేషించుంకుట యుచితము గాదని భావము) ఇందు స్వర్గముకొఱకై తపస్సువ్యర్థము-ఇది సాధ్యము- సీతండ్రి ప్రదేశములే స్వర్గము-ఇద...' 573456 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వివేకము 45 వెనకుకొనుచు నరుఁడు రావలసినదియేగాని నీవు వరు వన్వేషించుంకుట యుచితము గాదని భావము) ఇందు స్వర్గముకొఱకై తపస్సువ్యర్థము-ఇది సాధ్యము- సీతండ్రి ప్రదేశములే స్వర్గము-ఇదిసాధనము; వరునికొఱకు తపస్సుశ్యర్థము-ఇఇ సాధ్యము- స్త్రీరత్న మైన నీవు వెనుకఁబడ వలెనే కాని, వరుని సన్వేష్.ంప రాదు—ఇది సాధనము—ఇచటగూడ హేతుత్వమునుఁ దెల్పుటకు పదము లుగాని పంచమ్యాది విభక్తులుగాని లేవు. అందుచే నిందును నార్థమైన సాధ్యసాధన భావమేగలదు. ఇంతవఱకుఁ దేలినది. పదముయొక్క యర్థము వాచ్యమే యగును. గాని యెప్పుడును నను మేయము గాను కావ్యార్థము వా చ్యమును సనుమేయమును నగును. ఇందు వాచ్యమగు వాక్యార్థము నందు సాధ్యసాధనాభావ మెట్లెన్ని విధము లుండునో చూచినాము. అను మేయార్థమున. కుదాహరణము. “సువర్ణ పుష్పాం పృథివీం చిన్వన్తి పురుషాస్త్రయ శూరశ్చ కృతవిద్యశ్చ యశ్చ జానాతి సేవితుమ్” అర్థము: శూరశ్చ= వీరుఁడును, కృతవిద్యశ్చ = విద్యయందు బరిపూర్ణుఁడును, యశ్చజానాతి సేవితుం = ఇతురులను సేవించుట నెఱిఁగిన వాఁడును, అనుత్రయః పురుషః = ముగ్గురు పురుషులు, వృధివీం= భూమిని, సువర్ణ పుష్పాం బంగారుపూవులఁ బాయుదానిగా, చిన్న నిజచేయు చున్నారు ఇందుళూరాదులకు, సంపదలన్ని యెడలను సులభములే యను నీ య మరమేయమే యనవిషయము ముందు నిరూపింపఁబడును. అనుమి తాను మేయార్థము:- “పత్యుః శిరశ్చన్ద క లామ నేన స్పృశేతి సఖ్యా పరిహాస పూర్వమ్ సా రంజయిత్వాచరణా కృతాశీః మాల్యేన కాంనిర్వచనం జఘాన కుమారసంభవము.<noinclude><references/></noinclude> jodu9w1lngi4a7hwq0z3r54oom2rl1j 104 219799 573457 2026-09-03T23:32:17Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '46 క్య ?వివేకము సందర్భము:- పార్వతియొక్క వెచ్చెలి, పార్వతి పాదములకు లాక్షారస మునుఁబూసీ దూమెతోనిట్లు పరిహాసోక్తులాడుచున్నది- ఆర్థము:- సఖ్యా=సజచేత, చరణో, రంజయిత్వా = పాదములకు లా...' 573457 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>46 క్య ?వివేకము సందర్భము:- పార్వతియొక్క వెచ్చెలి, పార్వతి పాదములకు లాక్షారస మునుఁబూసీ దూమెతోనిట్లు పరిహాసోక్తులాడుచున్నది- ఆర్థము:- సఖ్యా=సజచేత, చరణో, రంజయిత్వా = పాదములకు లాక్షా రసము బూయఁబడిన తరువాత, అనే న = ఈ పాదముతో, పత్యుః = భక్తయొక్క, శిరశ్చన్ద్రకలాం = శిరసువనున్న చన్ద్రకలను (సురతీ సమ యమునందు) స్పృశ = స్పృశింపుము (తమ్నుము) ఇతి అని, పరిహాస పూర్వం = ఎగతాళిగా, కృతాశ్రీ = ఆశీర్వదింబఁబడిన, సాక్షి పార్వతి, తాం.ఆసఖివి, మాల్యేన = పుష్పమాలతో, నిర్వచనం మానముగ నుండియే, జఘాన= కొట్టరు. ఇచట పాద ములకు లాక్షారస రంజనమైన తరు వాత, సజ్జ, పార్వతిని పరిహాసపూర్వముగ నాశీర్వదించినది-ఇది విభావము. పార్వతి తిరిగి పలుకకయే, " పూలమాలతో నా చెలిక త్తెను కొట్టినది ఇట్లు సేయుట, రూమెయండలి శృంగారరసమున కంగమగు . “విహృతము” అను సను భావమును తెల్పును. ఈవిహృతమను ననుభావమువలన, పార్వతియందలి కాతుకము, ఔత్సుక్యము, ప్రహర్షము, లజ్జ మొదలగు వ్యభిచారి భాన సంపద యను మేను మగుచున్నది. అనునియమానమగు నీవ్యభిచారి భావ సమృద నుండి తిరిగి, ఈశ్వరునియందుఁ బార్వతికిఁ గల“రతి” యను మేయనుగును, ఇల్లిచట, మూల్యతౌడన రూపమగు విహృతమను ననుభావమునుండి కొతు కాదన్యభిచారి భావములును, వీనినుండి, శివవిషయక రతియు నను మేయములగుచున్నవి. మఱియొక యుదాహరణము:- “ఏవం వాదిని దేనట్లై పార్శ్వే పితం రథోముఖ లీలాకనుల పత్రాణి గణయాచూప పార్వతీ”. సందర్భము:-శివుని యాజ్ఞ సనుసరించి, సప్తర్షులు, పార్వతిని శివుని కొఱకు యాచించుటకై హిమవంతునిదగ్గరకు వెళ్ళినారు. అందులో శ్రీ శ్రీ నిహృతము: — “ఇహృతం ప్రాప్తకాలస్య వాక్యస్యాకథనం ప్రియా' సిగ్గుచే నవసరోచితమగువాక్యమునుపలుకక యూరకుండుటను నినాృతమనియందురు”<noinclude><references/></noinclude> 44eyp47uzrxx4sc57esnjxygkyq5526 104 219800 573458 2026-09-03T23:32:28Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కినివేకమా 17 వంగిరోమహర్షి హిమవంతునకు తమ యభిప్రాయమునుఁ కల్పినాడు. శివపార్వతుల దాంపత్య మెన్నఁదగినదిగ నుండునినినాడు-ఈవాక్యము లను వినుచున్న తండ్రి ప్రక్కనేయున్న పార్వతిని...' 573458 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కినివేకమా 17 వంగిరోమహర్షి హిమవంతునకు తమ యభిప్రాయమునుఁ కల్పినాడు. శివపార్వతుల దాంపత్య మెన్నఁదగినదిగ నుండునినినాడు-ఈవాక్యము లను వినుచున్న తండ్రి ప్రక్కనేయున్న పార్వతిని కవి వర్ణించుచున్నాఁడు. అర్థము:- దే వర్షా = అంగిరో మహర్షి, ఏవం వాడిని పతి - ఇట్లు చేప్పుచుం డఁగా, పితుః పార్శ్వే = తండ్రి ప్రక్క (నున్న ) పార్వతీ = పార్వతీ, ఆర్థో ముఖీ = తలవంచుకొనినదై, లీలాకమలపత్రాణి = ఆడుకొనుటకుఁ దెచ్చిన కమలపత్రములను, గణయామాస = లెక్క పెట్టరు. = = ఇచట దేవర్షి యిట్లు పలుకుటయు, తండ్రి ప్రక్కనుండుటయు విభావములు, (కారణములు పార్వతి తలవంచుకొనుటయు, లీలోకముల పత్రములను గణించుటయు నను భావములు (కార్యములు)- వీనివలకు ననుమీయమైనది, లజ్ఞయనెడు వ్యభిచారి భావము. ఈ వ్యభిచారి భాన మునుండి, తత్సాహచర్యమువలన “రతి” యను స్థాయిభావ మగుచున్నది. మఱియొక యుదాహరణము. ప్రయచ్ఛతో చ్చైఃకః సుమాసమాని నీ,విప్పక గోత్రం డయి తేన లంభిజా న కించిదూచే చరణేన కేవలం లిలేఖ బొప్పాకులలోచనా భువమ్, సందర్భము.—— నాయికానాయకుల జీవితములో నౌక సంఘ మ అర్థము.___మానినీ=సహజముగ సభిమానవంతురాలగు నొక తె, ఉచ్చైః కుసుమాని=ఎత్తుననున్న పుష్పములను (ఆమె కందకపోవు టచే, తాను కోసి యిచ్చుచున్న) ప్రదుచ్ఛతో ఇచ్చుచున్న, దయి తేన = ప్రియునిచేత, విపక్ష గోత్రం లంభితాసతీ= సవతిపే రుచ్చరింపఁబడు టనుఁ దెలినికొని, నశించిత్ ఊచే—ఏమియును పలుక లేదు- బొప్పాకుల లోచనా=కన్నీటితో నిండిన నీరుకలదియై, భువం= భూమిని, లిలేఖ= గీను. ఇచట, గోత్రస్ఖలనము విభావము. మౌనము వహించుట, కన్నీరుదయించుట, భూమిని గీటుట- ఇవి యనుభానములు - వీనిఎలక అసూయ, అనుతాపము, లజ్జమొదలగు వ్యభిచారి భావము లను మేయ<noinclude><references/></noinclude> oa5jnlxtsl3t2md4467trwaqpc4t0ly 104 219801 573459 2026-09-03T23:32:39Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '43 వ్యక్తీ ని వేక ము ము లగును. ఇవి తత్సాహచర్యమువలన- ఈర్ష్యా విప్రలంభ మను అనుచూపగాను మేయముల క్రమత :— పైని నిరూపించిన దాని వలన, సాధ్యసాధన భావార్థముగల వాక్యార్ధమున, సాధ్యార్థ ప్...' 573459 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>43 వ్యక్తీ ని వేక ము ము లగును. ఇవి తత్సాహచర్యమువలన- ఈర్ష్యా విప్రలంభ మను అనుచూపగాను మేయముల క్రమత :— పైని నిరూపించిన దాని వలన, సాధ్యసాధన భావార్థముగల వాక్యార్ధమున, సాధ్యార్థ ప్రతీతికిని, సాధనార్థప్రతీతికిని క్రమము గన్ప ట్టుచునే యున్నది. ఇటులే, వస్త్వలంకారరసములలో, వస్త్యలంకారము లను మేయములగునపుడు గూడ, సాధ్యసాధనములకు, (లేదా అను నూపకానుమేయములకు) క్రమము, గన్పడుచునే యుండును. ఇక రస, భావ, రవాభాసము, లకు మేయము లగునపు డను మాపకాను మేయము లకు శ్రమతీయున్నాను, గుర్తింపనీలుకాని దగుటచే, నా నండ పర్దనాదు లచట క్రమత లేదని భ్రాంతినొందినారు. గమ్యగమకములు రెండు నొకే సారి మనకు గోచరించునని యెంచినారు. అందుచే గమ్యగ మక ములకు వ్యంగ్యవ్యంజక భావమును వా రంగీకరించినారు. ఈ వ్యంగ్యవ్యంజక భావమున కే ధ్వనియని నామకరణముఁ జేసినారు. కాని యీ ధ్వని యను నామకరణ మిచ్చట యౌపచారిక మే (ఆప్రధానమే యగును గాని, ముఖ్యముగాదు. ఈ నామమిట ముఖ్యముగ నే యున్నదని నాదించుట కూడదను విషయమును ముందు నిరూపింతుము. అగుచో ఇదీ వ్యంగ్యముకాని దాని యందు వ్యంగ్యమను ప్రయోగము నుండుట వలన ప్రయోజనమేమి ! యను శంక కలుగవచ్చును. సహృదయులకు చమత్కారము గల్గుటయే యా వ్రాయోజనము, వ్యంగ్యవ్యంజక భావమునకు ముఖ్యస్థలము, వ్యక్తి విషయములగు చిత్రపుస్తకాదులు. అనఁగాఁ జీఁకటిలోనున్న చిత్రపటముగాని, మఱి యొక చిత్తరువుగానీ, ప్రదీ పాది ప్రకాశమువలన నభివ్యక్తము లైనపు డొక్కసారిగ నాశ్చర్యచమత్కారములు గల్గును. అటులే యింతకుఁ బూర్వ మనభివ్య క్తములై యున్న శృంగారాదిరసములు, కావ్యనాట్య ములయం దభివ్యక్తములై, యానందము నిచ్చుటచే, రసాదులయందు గూడ నీవ్యంగ్యవ్యంజక భావసంబంధ నిమిత్తమగు ధ్వనియు నామ మౌపచారిక ముగ ప్రయుక్తమైనదనియే తెలియవలెను.<noinclude><references/></noinclude> jz5gfri5qi1gtbfzxvqa45hpbfq4cbg 104 219802 573460 2026-09-03T23:32:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '• 48 వ్యక్తివివేకము వాచ్యార్ధమునందు విధినిషేధాదు లుండును. ఈవిధిని షేధములే కావ్యాభి ధేయములై నపుడుగాని, యను మేయములైనపుడుగాని కలుగు చమత్కార, మిని, వాచ్యములై నపుడు కల్గదు. ఇది...' 573460 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>• 48 వ్యక్తివివేకము వాచ్యార్ధమునందు విధినిషేధాదు లుండును. ఈవిధిని షేధములే కావ్యాభి ధేయములై నపుడుగాని, యను మేయములైనపుడుగాని కలుగు చమత్కార, మిని, వాచ్యములై నపుడు కల్గదు. ఇది యర్థములకుఁ గల స్వభావమే గాని యిశరముగాదు. కాశ్వభిధేయమగు నర్థమున కుదాహరణము. మధ్నామి కొరవళతం సమరే పాత్ దుశ్శాసనస్య రుధిరం నషీబా మ్యుగ సః యామి గదయా న సుయోధనోరూ సర్దిం కరోతు భవతాం వృపతిఃపలేవ, వేణీ సంహారము. ము:-పాండవులకును గౌరవులకును సంధి ప్రయత్న ములు జరు గుచున్న వనియు, నిఁక కౌరవపాండవుల వైరము సమసిపోవు ననియు సర్గ మునిచ్చు వాక్యములను విని, కోపించిన, భీముడు, సహదేవునితో నిట్లను చున్నాఁడు. = = అర్ధము:-కొరవడడం - నూర్గురు కౌరవులను, సమురేమ యుద్ధమునయ,శో సాల్ = కోపమోభలను, న మథ్నామి మథింపు; దుశ్యా సమస్య 'దుశ్శాసనుని యొక్క పక్ష స్థలమునుండి సుఖరం జరళ్లమును, ఇ పిబొమి = తాగను. గద యాజగదతో సుయోనూ ముర్యోధనుని తొడలను, వ సంమార్ణయామి చూర్ణమునే భును భవతా : = మీయొక్క నృపతిః = [ప్రభువగు ధర్మజుడు. పణేన అయి దూళ్ళీ నెడు పణముతో సంధిం రోకంగా సద్ధినిఁజేయు గాలి, తో ఇచట వాచ్యనుగు నిర్ణయి "మమధింపను; రక్తమును ద్రాగను మొదలగు వాచ్యార్థములయందు నిషేధరూపముగ నున్నది. కాని యిచట “నమథామి” మథింపను మొదలగు శబ్దములను కాకుస్వరము ' నుచ్చరింపవలయును. అప్పుడు వాచ్యార్థమనకు విపరీతముగ " నేను మధింతును” అను పర్ధముస్ఫురించును. ఇట్లుకాకుస్వరమువలన స్ఫురిం చునపుడే యీవిధిరూపముగనున్న యర్ధము చమత్కారానహముగ నుండును. అట్లుగాక "కారవశతం సమరే కోపాత్ మథ్నామి” యని కేవలము విధిరూపార్థము జాద్యమైనవు. డీ చమత్కారము గలుగదు. మఱియుక యుదాహరణము, లాగోగృహానల విషాన్న సభా ప్రవేశ్యై ప్రాను విత్తనిచయేను చ నః ప్రహృత్య ఆకృష్ట పాండవవధూ పరిజ్ఞానకేకార ; స్వస్థాః భవంతు మయి జీవతి ధార్త రాష్ట్రా సందర్భము:- కురురాజుతులు సభృత్యులు స్వస్థలగుదురుగాత” యను రెండర్థములనిచ్చు వాక్యమును విన్న భీముని పలుకులివి. అర్థము: -లాజొగృహానల నిషాన్న సభాప్రవేశః = లక్క ముల్లు కాల్చుట, విషాన్న ముఁడినిపించుట, ద్యూత సభయందుఁ బ్రవేశపెట్టుట మొదలగువాని చేత న్య మా<noinclude><references/></noinclude> d1b9axfdarmyxp0m6558ddwxdha3gik 104 219803 573461 2026-09-03T23:32:57Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '49 . యొక్క, ప్రాణేషు=ప్రాణముల యందును, విత్తనిచయేషు చ సంపద లయందును, ప్రసాృత్య = కొట్టి (అనగా సుమ్ముల నన్ని విధముల నాశనముచేసి యనియర్థము ఆకృష్ట గాండపవధూపరి ధావళీణః ద్రౌపదియుక్క...' 573461 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>49 . యొక్క, ప్రాణేషు=ప్రాణముల యందును, విత్తనిచయేషు చ సంపద లయందును, ప్రసాృత్య = కొట్టి (అనగా సుమ్ముల నన్ని విధముల నాశనముచేసి యనియర్థము ఆకృష్ట గాండపవధూపరి ధావళీణః ద్రౌపదియుక్క వస్త్రముల నపహరించి, యామే కేశములను పట్టిలాగిన. ధార్తరాష్ట్రా 1 - కౌరవులు మయిశివకి - నేను బ్రతికి | స్వస్థాః భవస్తు = క్షేమముగ నుందురుగాక! స్వస్థాభవన్తు మయిజీవతి భార్తరాష్ట్రా" యను వాక్యమును స్వరముతోఁ జదివినచోఁ గౌరవులు జీవింపరు అనుసిద్ధము సిద్ధిం చును. నిషిధరూపమైన యీయర్ధము కాకుస్వరాలభ్యము. ఇదియే శబ్దవాచ్యమైనపు డీ చమత్కారము నీయకు. రెండు పతి షేధములటే ననుమితమైనపుడు విధేయాూర్ణ మునుల గల చమత్కారము, స్వశబ్దవాచ్యమైనపుడు గలుగదు. ప్రతిషేధము రెండు విధములు-(1) సుబస్తీ విషయము, (2) తిజ్ఞ విషయము. ప్రతి షేధద్వయాన మిత మైన విధిరూపార్ధమున కుదాహరణము. “అథాంగ రాజాదవతార్య చక్షుర్యా కేతిజ శ్యామవత్ కుమారీ సాసౌన శామ్యోనచవేద సమ్యక్ ద్రష్టుం న సా భిన్నరుచిరిలోక రఘువంశము. ) ఇందుమతీ స్వయంరము సందర్భము.— . = అర్థము:- అధఆటుతరువాత, ఆరగ దేశపురాజును చూచినతరువాతే సాక్షాల యిన్దు మతి, అంగరాజాత్" అ౦గ దేశపు రాజునుండి, దు=న్ను, అవతార్య=తోల గించి, యాత = కదలుకు, ఇతి అని, జన్యాం - సజ్జయగు నిన్దుకుతిని, ఆవ జత్ పలికెను, అసౌ అంశాధిపతి. న కామ్యక కోరదగనవాడు, నకాదు. (అన్ని న = కాదు. పాల ఆ యిన్దుమతి, సమ్యక్ = బాగుగా. దృష్టుం చుచుటకు ( తెలిసికొనుటకు) న వేద (ఇతి) న కెలిమిని ధనియుము గాదు - (మ మన లోక=లోకము, భిన్నరుచి: -భిన్న మైనకోరికలు గలదిగ మండును - (ఒకరికి గుచించిన వస్తువు మఱియొకరికి రుచిలము) 29 సంభావ్యమైన (ఊహింపనైన) నిషేధమును, నివర్తింపఁ జేయు టయే, ప్రతిషేధద్వయమున కర్ధము. ఇచట “అసౌ న కామ్యః స 7- అనుఇప్పుడు నిషేధవాచకములగు “” శబ్దములు రెండున్నవి. వీని వలన “ఇతడు కామ్యుడే” యను విధి రూపార్థమే యను మేయమగును. ఇదీ “కామ్య” అనునది సుబన్తమగుటచే (వామము) సంబన విషయమై సరి. అటులే “న, వేద, స" యనునపుడు, “వేద" యనునది తీఙ్ఞ స్త (శ్రీయ)మగుటచే, తిఙ్ఞస్త విషయక ప్రతి పి. ధడ్వయానుమితమగు విధి రూ పార్థ మునకిది యుదాహరణమైనది.<noinclude><references/></noinclude> pzrjrl46qrndiqhshn7iqgpifnf9oiq 104 219804 573462 2026-09-03T23:33:09Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1000 వ్యక్తివి వేకము 66000000000000000 భాగవతుల కుటుంబరాయశాస్త్రి, ఎం. ఏ., ధ్వనికర్త యిట్లు తేల్పినాడు: “సారరూపమగు నర్థము, స్వశబ్ద వాచ్యముగాకయే, ప్రకాశితమైనపు డధికముగ శోభనొందును. సహృ దయస...' 573462 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>1000 వ్యక్తివి వేకము 66000000000000000 భాగవతుల కుటుంబరాయశాస్త్రి, ఎం. ఏ., ధ్వనికర్త యిట్లు తేల్పినాడు: “సారరూపమగు నర్థము, స్వశబ్ద వాచ్యముగాకయే, ప్రకాశితమైనపు డధికముగ శోభనొందును. సహృ దయసమాజములయం దభిమకతరమగు వస్తువు, వాచ్యముగఁ గాక స్యంగ్యముగ నే బ్రకాళింపఁబడు సను విషయము సుప్రసిద్ధమే.” ధ్వనికర్త మతముననుసరించి, ధ్వనులని వ్యవహరింపఁబడు వానిలో మొదటి రెండునగు సస్త్యలంకారధ్వనులలో వాచ్యము వ్యంగ్యము సను నర్థములయొక్క (వ్యక్తి కర్తమతము ననుసరించి సాధ్యము సాధ సమునను నానికి) ప్రతీతియందుగల కమము బాగుగఁ గన్పకుచునే యున్నది. ఈ విషయమున బ్రౌన్తియనునదియే లేదు. అందుచే సి రెంటి విషయమునను "వ్యంగ్య” మని వ్యవహరించుట కాధారమే లేదు. నాచ్యమగు వాక్యార్ధమునందు సాధ్యసాధన ప్రతీతులకుఁ గ్రమము కన్పడుచుండుటచే వ్యంగ వ్యవహారము లేనట్లే, యిచటఁగూడ వస్త్వ లంకారములకు వ్యంగ్యవ్యవహారముండదు . ఇట్లు గోమము, బాగుగఁ గప్పడుచుండుట చేతనే, శ్రూయమాణ ములై, ధ్వనియని వ్యవహరింపఁబడుచున్న (న్యంజకములని యనబడు చున్న) శబ్దములకును, వాని యందుండి, స్ఫోటమని పిలువఁబడుచున్న (వ్యంగ్యము) యర్థమునకును, వ్యంగ్యవ్యంజక భావము కుదురకుండుటచే వ్యంజకత్వమను సామ్యము నాశ్రయించి (గమ్యము, గమక ముసు సనూన ధర్మముండుట నే ) శబ్దార్ణోభయకూపమైన కావ్యమునకు ధ్వనియను నామకరణము చేయుటయు ననుపపన్న మే. ఇచటఁగూడ వీనికి శఖార్ద ములకు, వ్యంగ్యవ్యంజక ము లనఁబడు వానికిఁ కార్యకారణభావమూలమైన గమ్యగమక భావమున్నది. కార్యకారణభావ మున్నపుడెల్ల శ్రమము సులక్ష్యమే. అగునపుడు, సహభావముండుట కుదురదు. సహభావము లేనపుడు, వ్యంగ్యవ్యంజక భావముండుట యుక్తి సిద్ధముకాదు. కావున వస్త్వలంకార ధ్వను లను వ్యవహారమే నిహ్మలమని తెలియవలెనెను.<noinclude><references/></noinclude> a7v9jvef80jm9bb5d7qwrb1kxqey4b1 104 219805 573463 2026-09-03T23:33:20Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '50 ప్రశ్న. విభావాది ప్రతిపాదకమగు వాక్యార్థము భాసించుకాలమున నే రతి, హాసము మొదలగు స్థాయి భావములప్రతీతీయును గల్గుననుట యందఱకును నిశ్చయాత్మకముగఁ దెలిసినదియే. విభావాదివాక్యా...' 573463 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>50 ప్రశ్న. విభావాది ప్రతిపాదకమగు వాక్యార్థము భాసించుకాలమున నే రతి, హాసము మొదలగు స్థాయి భావములప్రతీతీయును గల్గుననుట యందఱకును నిశ్చయాత్మకముగఁ దెలిసినదియే. విభావాదివాక్యార్థ ప్రతీతికిని, రత్యాది భావ ప్రతీతికిని మధ్య వానికిఁగల కార్యకారణ భావాది రూపమగు సంబంధమును స్మరించుట మొదలగు విఘ్నము లున్న పని యెవరు ననుకొనుటలేదు. రెండు ప్రతీతులకును మధ్య వ్యవధానమను నదియే లేదే. రత్యాది ప్రతీతియే రసాది ప్రతీతియగుటచే, నచట వ్యంగ్యన్యం జక భావము ముఖ్యార్థమునందే కుదురును. ప్రదీపఘటములకు ఎలే నిచటఁగూడ గమ్యగమకభావ ముపపన్నమగును. ఈ విషయమును ధ్వనిక_ర్తయే తేల్పినాడు. “వ్యంజకత్వ మార్గమునందన్ననో, యొక యర్థము, మఱియొక యర్థమును బ్రణాళింపఁజేయునపుడు, ప్రకాశముగు వస్తువు, తనరూపము ను బ్రకాశింపఁ జేసికొనుచునే మరియొక వస్తువునుఁగూడ ప్రకాశింపఁ జేయును- దీపమే యిందులకు దృష్టాస్తము. .. ఇచట కావ్యమునందుఁ గూడ నీక్రింది వాక్యార్థమే యుదాహరణ మగును. "లీలాకమల పత్రాణి గణయామాస పార్వతీ నా కారగోపనమను లక్షణముగల “యవహిత్థ” మనుభానము వ్యంగ్య ము, లీలాశమల పత్రగణనము వ్యంజకము. ఇందు వ్యంజకము భాసిం చుచునే వ్యంగ్యార్థమును భాసింపఁ జేయును. *లక్షణావ్యాపారమునకును, స్యంజనా వ్యాపారమునకును భేదము దెల్పు సంద కృమున నీవాక్యము ఉన్నవి. లక్షణయందు, వాచ్యార్థమే లేనను లక్ష్యార్థముగ మార్చుకొనును, ఉదా:— గంగయాం ఘోషః అనునపుడు గంగాళబ్దమునకు గల ప్రవాహక పరుగు వాచ్యార్థమే. గంగాతీరూప లక్ష్యార్థము:గ మారును. లక్ష్య లక్ష్మీకములకు భేదము గన్నడదు. వ్యంజక స్థలమున నట్లుగాను. పÅఐమే ఘటము కాదుగదా యని భావము.<noinclude><references/></noinclude> q04k94g5nm27sufe54gvly0j04hvi6r 104 219806 573464 2026-09-03T23:33:35Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తి వి చేక ము ව 51 వంజకములు రెండుగా సమకాలముసనీ ప్రతీయమా నము లగును. ఇట్లులక్యలక్షకములు విభిన్న ములుగఁ గప్పడవని భావము) ధ్వనికర్తయే తెల్పిన మరియొక ప్రమాణ వాక్యమును గూడనిచ...' 573464 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తి వి చేక ము ව 51 వంజకములు రెండుగా సమకాలముసనీ ప్రతీయమా నము లగును. ఇట్లులక్యలక్షకములు విభిన్న ములుగఁ గప్పడవని భావము) ధ్వనికర్తయే తెల్పిన మరియొక ప్రమాణ వాక్యమును గూడనిచ్చు చున్నాము. వ్యంగ్యార్థము భాసించునపుడు, నాద్యార్థ జ్ఞానము పోదు, వాచ్యార్ధముతో సవినాభావము గల్గియే యని ప్రకాశించును. అందుచే నా రెంటికిని ఘటప్రదీపన్యాయ ముపపన్న ముగురు. ప్రదీపసాహాయ్య మున ఘుటప్రతీతి కల్గినతరువాత, ప్రదీపప్రకాశము పోనట్లే, వ్యంగ ప్రతీ శ్రీ కాలమునందును వాచ్యార్థప్రతీతి పోదు. (అందుచే వాచ్యవ్యంగ్యము లకు నిమిత్త నిమిత్తి భావము లేదని ధ్వనికరమతము.) సమాధానము. వాచ్యప్రతీయమానార్హములు క్రమముగనే భావించునుగాని సమకాలమున భాసింపవు. వాచ్యవ్యంగములకు గమ్యగమక భావము న్నది అను నీవిషయమును ధ్వనికర్తయు వ్యంగ్యవ్యంజక స్వరూప మును నిరూపించునపుడు తెల్పియేయున్నాడు. ఆయన తెల్పిన విషయ మునే మేమిచటఁ బై ఋశ్నలకు సమాధారముగ నిచ్చుచున్నాము. గాదు. "విభావాను భావవ్యభిచార భావములే రసనుని యొక్క మతము అందువలననే రసాది ప్రతీతి, విభా నాది ప్రతీత్య వినాభావిని యగుటచే నా రెంటికిని కార్యకారణ భావముండుట వలనఁ గ్రమముల గూడనున్నదని యపశ్య మంగీకరింపవలెను. అయినను అక్రమము చాల మైనదగుటఁ గన్పడదు. కావున, నలక్ష్యక్రమము లయియే, రసాదులు వ్యంగ్యములని చెప్పితిమి. "; ధ్వనిక ర్తయే తిరిగి యిట్లుగూడఁ జెప్పి నాఁడు - "అందువలన సభి ధాన ప్రతీతికిని, నభిదేయ ప్రతీతికిని నిమిత్త నిమి త్తిభావ మున్నట్లే వాచ్యార్థ ప్రతీతికిని వ్యంగ్యార్థ ప్రతీతికినిఁ గూడ నిమి త్త నిమి విభావ<noinclude><references/></noinclude> r7crbmxahn6ire9v559aa48l6uxnjxk 104 219807 573465 2026-09-03T23:33:49Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '52 శివివేకము ముందును, నిమి త్తలిమి త్తిభావ ముండుటచే వారికిఁ గ్రమముగూడ సకశ్య ముండవలయును. కానీ, పూర్వము చెప్పిన క్రమము ననుసరించి యాశ్రమ యొక చోఁ గప్పడును. మరియొక చోఁతప్పడదు” —...' 573465 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>52 శివివేకము ముందును, నిమి త్తలిమి త్తిభావ ముండుటచే వారికిఁ గ్రమముగూడ సకశ్య ముండవలయును. కానీ, పూర్వము చెప్పిన క్రమము ననుసరించి యాశ్రమ యొక చోఁ గప్పడును. మరియొక చోఁతప్పడదు” ——— - వాచ్యార్థమునకును వ్యంగ్యార్థమునకును ముంకుఁ దెలుపనున్న రీతిని, లింగలింగి భావమున్నదని సమర్థింప వచ్చును. అందుచే ధ్వని భేరములన్నియు సనుమానమునందే య న్తర్భావము నొందును. ధ్వని కంపె ననుమానము మహావిషయమగుటయు నిందలకు హేతువు “ధ్వసి”కి లక్ష్యములు కాని పర్యాయోక్తము, గుణీభూతవ్యంగ్యము సమాసోక్తి మొదలగు వానియందును ననుమానము వ్యాపించి యుండును. ఇట్లు ధ్వనికి లక్ష్యములైన చానియందుకు, లక్ష్యములు కాని వానియందునుఁ గూడ ననుమాసము వ్యాపించి యుండుటయే యనుమానమనునది ధ్వనియను దానికంటె మహావిషయమనుటకుఁ గారణమగును. ప్రశ్న. అనుమాన మనునది కేవలము స్వప్రయోజనకము. అనఁగా, పర్వతముపై ధూమమునుఁ జూచి యిచట నగ్ని యున్నడని యెవఁడను మానించునో, యతీని కే యాజ్ఞానము కల్గును, ధ్వనివిషయమున నట్లు గాదు. రచయితకంటే భిన్నుఁడైన పాఠకునకు లేక శ్రోతకుఁ గూడ జ్ఞానము కలుగుచున్న దిగదా! ఇట్లు ధ్వన్యనుమా నములకఁఁ బరస్పర ము భేదములేదా ? సమాధానము, సత్యమే. ధ్వనియనునది స్వప్రయోజనకము గాదు. అంత మాత్రమున మా వాదమునకు హానిలేదు. అనుమానమనునదియే లింగము= హేతువు, సాధనము, లింగి- సాధ్యము,<noinclude><references/></noinclude> itcn7bikpzdtmr69qmhcek8bvs6jqs3 104 219808 573466 2026-09-03T23:33:58Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తి ని వేకము 53 కొంకు విధములు. స్వార్థానుమాసము, పరార్థాముమానము- అందు కేవలము స్వార్థానుమానమునందు పచన వ్యాపార ముక్కఱ లేదు. (అనఁగా శబ్దములతో రచనను జేయనక్కఱలేదు.) వచనవ్యాపా...' 573466 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తి ని వేకము 53 కొంకు విధములు. స్వార్థానుమాసము, పరార్థాముమానము- అందు కేవలము స్వార్థానుమానమునందు పచన వ్యాపార ముక్కఱ లేదు. (అనఁగా శబ్దములతో రచనను జేయనక్కఱలేదు.) వచనవ్యాపార పూర్వకమగు రచన ప్పుడున్నదో, యప్పుడే యది పదార్థానుసూన మని తెలియవలెను. పక్ష సత్వము, సపక్షసత్త్వము, విపక్ష వ్యావృత్త త్వము సను మూఁడు రూపములుగల లింగమును (హేతువును) శబ్ద వ్యాపారపూర్వకముగఁ దెల్పుటయే పరార్థానుమానమునకు లక్షణము, ఇందు వలన వచన వ్వాపార పూర్వకమగు నాఖ్యానమే (చెప్పుటయో, రచించుటయో) పరార్థనుమానమగును గాని కేవల లింగజ్ఞానము పరార్థానుమాసము కాదని తెలియవలెను. తక్క శాస్త్ర సంప్రదాయము దెలియనిలోక మీ విషయమును దెలిసికొనుట లేదు. అందుచే ధ్వన్యను మాసములకు భేదమును గుర్తించుటలేదు. ఇచట నీవిషయమును గుర్తింపవలయును. తర్క శాస్త్రము ననుసరించి, అనుమానము రెండు విధములు, స్వార్థానుమానము, పరార్థానుమానము. స్వార్థానుమానము F ఒకఁడనేక పర్యాయములు మహానసాదులయందు (వంటశాల యందు) ధూమాగ్నులు కలిసియుండుటఁ జూచి, " యత్రధూమః తత్రాగ్నితో" ఎచ్చట ధూమముండునో యచ్చట నగ్నియుండును. అని ధూమాగ్నులకు సాహచర్యనియమమాూపమైన వ్యాప్తిని గ్రహించి నాఁడు. అతని కా యనుభవము గల్గినదనినమాట. తరువాత నాతం డొక పర్వతము దగ్గఱకు వెళ్ళినాఁడు. ఈ పర్వతమున వగ్ని యున్న దా? యని సందేహించుచుండగా ధూమమతనికిఁ గన్పడినది. ఇప్పుడు ధూమాగ్నులకుఁ గల "వ్యాప్తి” యాతనికి జ్ఞాపకము వచ్చినది. ఇచట నీవిషయమును గుర్తింపవలయును.<noinclude><references/></noinclude> 8gxk2m9vb3nog5868sq8sh7izg1cg6p 104 219809 573467 2026-09-03T23:34:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '54 వ్యక్తి వినేశము “వహ్ని వ్యాప్య ధూమ నా నయం పర్వత:”. అను జ్ఞానము కల్గినది. దీనినే లింగపరామర్శమని యందుకు. తరువాత "పర్వతో వహ్నిమాకా” ఈ పర్వతమునం దగ్నికలను.” అను ననుమితి కల్గున...' 573467 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>54 వ్యక్తి వినేశము “వహ్ని వ్యాప్య ధూమ నా నయం పర్వత:”. అను జ్ఞానము కల్గినది. దీనినే లింగపరామర్శమని యందుకు. తరువాత "పర్వతో వహ్నిమాకా” ఈ పర్వతమునం దగ్నికలను.” అను ననుమితి కల్గును. అనగా భూమాగ్నుల భూయోదర్శనము, ధూరూగ్నులకుఁగల వ్యాస్త్యనుభవము, సర్వతమున నగ్నిని సందే హించుట, ధూమమును జూచుట, వ్యాప్తిస్మృతి, పరామర్శము, అను మితి” అనునవి క్రమముగ నాతని మనసునఁ గల్గురు. ఇది స్వార్థాను. మానరీతి. ఇక స్వయముగ ధూమముండుటచే సగ్ని ననుమానించి, యిత రులు గూడఁ దెలిసికొనుటకై పంచావయవమగు వాక్యమును బ్రయో గించుట యనెడేది పదార్థానుమానము, పర్వతో వహ్ని మా=పర్వత ముసం దగ్ని యున్నది; ధూమవత్త్వాత్= పొగయుండుటవలన; యోయో ధూమవారి ససోగ్ని మాక్, యథామహానసః = ఎచటనెచట మామ ముండునో యచట నచట నగ్నియుండును, మహాససమునందువలె; తథాచాయం; ఇచట నట్లే ధూమమున్నది. తస్మాత్తథా=అందుచే నిచట నగ్నియున్నది. ఈ వాక్యములను బ్రయోగించుటచేత నితీరునకుఁ గూడ పర్వతమున సగ్నీ యున్నదని తెలిసికొనును. అందుచే నిది పరా కానుమానము ఇందు ప్రతిజ్ఞ హేతూదాహరణో పనయన నిగమనము లను నైదవయవములున్నవి. పర్వతో వహ్ని మాస్ = ప్రతిజ్ఞ, ధూమ వత్వాత్ = హేతువు. యోయోధూమవాక్ సహాగ్నిమాక్ యథా మహానసః = ఉదాహరణము, తథానాయం = ఈ పర్వతమునఁగూడ వహ్ని వ్యాప్యమగు ధూమమున్నది = ఉపనయనము తస్మాత్తథా నిగ మనము- ఇవి పంచావయవములు. ఇందులో నే “యనై ్న వంతన్నైనం యథా హ్రదః” ఎచట నిట్టి ధూమముండదో యచట నగ్ని యుండదు. సరసువలే అని విరుద్ధ దృష్టా న్తమును గూడఁ జెప్పుదురు.<noinclude><references/></noinclude> lv4h0hkd6n54e9399udj3pfw7jgzeyo 104 219810 573468 2026-09-03T23:34:17Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పక్షసత్వము, వ్యక్తిని వేకము 55 సందిగ్ధ సాధ్యముపక్షము.. ఎందు సాధ్యమైన యగ్నియున్న దా లేదాయని యనుమానించుచున్నామో యది పక్షము. ప్రస్తుతము పర్వతము – పక్షమైన పర్వతము నందు లింగమగు...' 573468 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పక్షసత్వము, వ్యక్తిని వేకము 55 సందిగ్ధ సాధ్యముపక్షము.. ఎందు సాధ్యమైన యగ్నియున్న దా లేదాయని యనుమానించుచున్నామో యది పక్షము. ప్రస్తుతము పర్వతము – పక్షమైన పర్వతము నందు లింగమగు ధూమముండుట పక్ష సత్వము. పక్ష సత్త్వము. నిశ్చితసాధ్యవాక్ సపక్షః- అగ్నియున్నదని నిశ్చయముగఁ దెలిసిన స్థలము సపక్షము - ప్రస్తుతము మహానసము - అచట ధూమముం డుట సపక్షసత్త్వము. విపక్ష వ్యావృత్తత్వము, నిశ్చితసాధ్యాభావవా విపక్షః- సాధ్యమైనయగ్ని మెచట లేదని నిశ్చయముగఁ దెలియునో యది విపక్షము- ప్రస్తుతము సరస్సు. అచ్చట నగ్ని లేదు. అగ్ని లేని యచట ధూమము లేకుండుట వినక వా నృత్తత్వము, సద్ధేతువులకీ మూఁడురూపములగు లక్షణములు నుండవలయును. ఈ త్రీరూపలింగమును, శబ్దరూపమునఁ బతిపాదించుట యెపుడున్న దో యపుడు పరార్థానుమానమే యగును. ఇతరులకుఁ జెప్పవలసిన యవ సరములేనపుడు శబ్దరచనమే యక్కఱలేదుగదా! కావున ధ్వనిస్థల మునఁ గూడ సాధ్యసాధన భావ మేపుడు శబ్దనిరూపితమైనదో యపుడే యదీ పరార్థేనుమానము'న సంతర్భావముఁ జెందినదనియే తెలియ వలెను. అందుచే ధ్వగిస్థలమున స్వార్థానుమానలక్షణము (స్వప్రయో జనము) లేకుండుట దోషముగాడని నిర్ణయము. వాక్యార్ధమునందంతటను సాధ్యసాధన భావము గర్భగృశమై యుండుననియే గదా నిూరు చెప్పునది. అగువో నీవాక్యార్థములయందు<noinclude><references/></noinclude> nig6wyw9lj6z89ujkpod5vwxiygqt01 104 219811 573469 2026-09-03T23:34:27Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '56 వ్యక్తివివేకము సాధ్యసాధనములు రెండుకున్నట్లే, దృష్టాన్తముగూడ నుండనక్కటి లేదా ! వ్యా ప్తిసాధనమునకు దృష్టా స్తముగూడ నవశ్యమ ప్రేక్షణీయ మీ గదా! కాని ప్రస్తుతము మనము బరిశీల...' 573469 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>56 వ్యక్తివివేకము సాధ్యసాధనములు రెండుకున్నట్లే, దృష్టాన్తముగూడ నుండనక్కటి లేదా ! వ్యా ప్తిసాధనమునకు దృష్టా స్తముగూడ నవశ్యమ ప్రేక్షణీయ మీ గదా! కాని ప్రస్తుతము మనము బరిశీలించిన వాక్యార్థమునందు దృష్టాప్తములు లేవే! సమాధానము, దృష్టాస్త మన్ని తావుల యందు సవశ్యముండవలయు నను నియ మము లేదు. ఒక్కొక విషయమును సాధించుటయందొక్కొక సాధన ముప్రసిద్ధమైయుండును. ప్రసిద్ధ సామర్థ్యమగు పట్టి సాధనమును మనము గ్రహించి నపుడా సాధనముయుక్క సామర్థ్యమువలననే, సులభము గనే సాధ్యసిద్ధి కలుగును. అట్టి తావులందు దృష్టాస్త గ్రహణమక్క · లేదు. ఈవిషయమును పూర్వులు చెప్పినారు. "తద్భాన హేతుభావౌహే దృష్టాన్తో తడ వేదినః భ్యాప్యేతే విధుసాం వాచ్యో హేతు రేవ చ కేవలః [తద వేదినః = సాధ్యసాధన భావము తెలియని వారికి, దృష్టానే =దృష్టాస్తమును తెల్పు వాక్యమునందు, తద్భావహేతు భావౌ=సాధ్య సాధన భావములు, ఖ్యాప్యేతే = తెలియఁ జేయబడుచున్నవి. విదుషాం= సాధ్యసాధన భావము తెలిసిన వారికి, హేతు రేవ కేవలం చాచ్యః= హేతువునొక్క దానిని మాత్రమే చెప్పినఁజాలును. ఇంతవఱకుఁ దేలిన దేమన ! రసవిభావాది ప్రతీతులు సమ కాలికము లను భ్రమచేతనే, ధ్వనివాదులు వ్యంగ్యవ్యంజక భావము సంగీకరించినారు. వాస్తవమున రసవిభావాదులకు వ్యంగ్య వ్యంజక భావమనునది యౌపచారిక మేగాని ముఖ్యముగాదు. మనిషయము నిక ముందుఁ గూడ నిరూపింతుము.<noinclude><references/></noinclude> dqlm1shihk3zgsxhf75xtarfaayzjtn 104 219812 573470 2026-09-03T23:34:38Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '7 వ్యక్తివివేకము. భాగవతుల కుటుంబరాయశాస్త్రి, ఎం. ఏ. මළට పూర్వపక్షము. “రసాదులు వా వాస్తవమున నను మేయము లక్షణావృత్తి నాశ్రయించి (ఔపచారిక ముగ) రసాదులు వ్యంగ్యము *-J యనుచున్నాము. ఇ...' 573470 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>7 వ్యక్తివివేకము. భాగవతుల కుటుంబరాయశాస్త్రి, ఎం. ఏ. මළට పూర్వపక్షము. “రసాదులు వా వాస్తవమున నను మేయము లక్షణావృత్తి నాశ్రయించి (ఔపచారిక ముగ) రసాదులు వ్యంగ్యము *-J యనుచున్నాము. ఇట్లు లక్షణావృత్తి నాశ్రయించి నప్పుడు, ప్రయో · ముండ వలయును. “ కావ్యారులయందు, సుభాగ్యవస్థావి శేషము లగు కళ్యాదులు వర్ణితము లై విపు నునయించుపట్టియు, సచేతన చమత్కా యగునట్టియు సుఖాస్వావ సంభవమే యిట్లు లక్షణావృత్తి నాశ్రయించు త్పరు స్థలమనియుఁగనా మాట తెల్సితి. కావ్యానులయం పెట్టి సుఖా స్వాసము కలుగు ననుట యెట్లు పొసఁగును? లోక మన మన మొక క్తియందు శోకాదుల ననుమాన వ్యాపారమువలనఁ దెలిసికొను కన్నపుడు మనకు సుభాస్వాదలవ మైనను గలుగుట లేదే! సుఖ వేశ "మైనను సంభవింప గుండుటయే గాక, సాధువులకుఁగాని, యుదాసీను లగు వారికిఁ గాని, భయము, శోకము దౌర్శనస్యము, గుఃఖము ననుసవి హవంతముగఁ గల్గు నేను విషయమును మన మెఱుఁగుదుము. ఇట్లు బరి: (మున నితీరులయందు శోకాదులఁజూచినపు డునయింపని సుఖా దము, కావ్యనాట్యములయందే మేల యుదయించును? లోకము సం: మఁగం" కావ్యమునఁ గల యతికేయ మేమి? లోకమున నెటువంటి, తుపులు, కార్యములు, సహకార్ల కారణములు నున్నవో, యట్టివే తుకార్య సహకా రూపములైన విభావాదులు గమకములై కావ్య 3న నున్నివి. అనస్థావి శేషహపము లగు నే ర త్యాదులు లోకముస నున్న హో యనియే శాధ్యవునందును గమ్యములై యున్నవి. విషయ మిల్లుండఁ కావ్యనాట్యములయం దే సుఖాస్వారోదయము గల్గు ననియు, దనియు ననుటలో చిత్యమలేదు. కావునఁ బ్రయోజన మనుంది లేదు. ప్రయోజనము లేకుండుటచే, రత్యాదులయందు వ్యం గ్యత్వోపచార మునసన్నము కానేకాదు. లోకమునం<noinclude><references/></noinclude> tli1tb54n8b9e3gka3i8fzvt8fqhwpw 104 219813 573471 2026-09-03T23:34:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '60 2. సమాధానము: వివేకము విభానాశిముఖమున (మూలమున) నెచట రత్యాదులు జ్ఞేయము లగుచున్నచో యచటనే, సహృదయులకు మాత్రమే సింవేద్య నుగు రసాస్వాణోదయము కల్గును. ఇది యిట్లుం కుట వస్తుస్వభావము...' 573471 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>60 2. సమాధానము: వివేకము విభానాశిముఖమున (మూలమున) నెచట రత్యాదులు జ్ఞేయము లగుచున్నచో యచటనే, సహృదయులకు మాత్రమే సింవేద్య నుగు రసాస్వాణోదయము కల్గును. ఇది యిట్లుం కుట వస్తుస్వభావము- అందుచే, ప్రామాణికు లను నా రీ విషయమున ప్రశ్నించుటము లేదు. విభావాను భావిన్యభిచారి భావ సం యోగములను రసనిష్పత్తి యగును నిర్థము నిచ్చు- “విభావాను భాష వ్యభిచాసం మోగా ప్రతి విప్ప త్తి" యను భవతమని సూత్ర మాణము, ఈ క్రింది శ్లోకముగూడి నీ విజయము నే పెళ్లిచ్చాను. "భావసం: యోజనాని రసంని గోచన: ఆన్మారివాడా నుభవో రసః కావ్యార్థ ఉచ్యతే : నా నిరతానుభావ వ్యభివా భావముల సంయోగమువలన వ్యంగ్యమునదియు, నిలశణమును జ్ఞానమునకు గోచరమగునట్టియు, నాస్వాదనాహపనుగు జనుభవము కలిసినట్టియుఁ గా మే రస మరి విజ్ఞులు చెప్పుచున్నారు. ఇచట మిక్షణ జ్ఞాన మనగా, జార్షిక ప్రశ్యతి జ్ఞానము యుకులు, యుంజనులు నను రెండు తెగలకు సంబంధించిన యోగులకుఁ గలుగు జ్ఞానమూలకంగా కొనిన్న 2 చెలియలెను. లోకమునందున్న మగు మరి సహకారిహపము లగు విభా వాదులే కాన్యమునందును నున్నవనుట యు క్తియుక్తముగారు. లోక మునందు విభావాదులుగాని సత్యావిధానములుగాని లేనేలేవు. హేతు కార్యములు, సహకారి కారణములు మాత్రమే యున్నవి. విభావాదు లును, పేంత్వాదులును నొకటియే యని భ్రమింపఁగూడదు. అని రెండురు సములు. వాని లక్షణములే వేు. భావములు :- లోకముని రామాదుల యందు స్థిగము X గతి మొదలగు నవస్థాని శేషములే కావ్య నాట్యములయందు వర్ణనార్థమై మాత్మానుసంహితము లగు నపుడు భావయంతి తాంస్తాన్ రసాన్" (ఆయారసములను భావింపఁ జేయును) అను వ్యుత్ప త్తిచే భావములని వ్య<noinclude><references/></noinclude> q91ik7afnjehhcngl3jf31h7in38qto 104 219814 573472 2026-09-03T23:34:59Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '61 నహగింపఁబడుచున్నవి. భరతముని “భావ” లక్షణము నీట్లు నిర్వచించి నాడు. నానాభివయసంబద్ధాన్ భావయన్తి రసా నిమా యస్మా స్తన్మా దమీభావాః విజ్ఞేయా నాట్యయో దృష్టి” (భరతనాట్య శాస్త్ర...' 573472 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>61 నహగింపఁబడుచున్నవి. భరతముని “భావ” లక్షణము నీట్లు నిర్వచించి నాడు. నానాభివయసంబద్ధాన్ భావయన్తి రసా నిమా యస్మా స్తన్మా దమీభావాః విజ్ఞేయా నాట్యయో దృష్టి” (భరతనాట్య శాస్త్రము, 7. అధ్యాయము, 4. శ్లో) యస్మాత్ :ఐఏ కారణమువలన, నానాభినయ సంబద్ధాక్= వాచి కాంగిక ముఖరావాత్మకము తైనట్టియు, సత్యజనితము లను కృతక బొప్పాది . రూపము గై నశీయు ననేకా? లయములతో గూడిన (స్థాయిఖానము లకు పేరుగల (స్థానకములను పా= అధ్వాన యోగ్యము లగు చిత్త వృత్తిసి శేషములను, ఇమాన్ సామాజికులను గుణించి, భావయన్తి=బద్ధి సమయము జేయునో (సామాజికులకుఁ దెలియఁ జేయునని భావము) తస్మాత్ =అందువలన నివి భావా భావము లై నవని, నాట్య యో కృష్ణా:=నాట్యప్రయోక్తలచేత, విశ్లేయా:జ తెలియఁబడవలెను. * ఈసందర్భముననే. భరతముని యిచ్చిన భావశబ్ద నిర్వచనములు నితరము అనుగూని నిం దిచ్చచున్నాను. "భావా నిగానీం వాఖ్యాస్యామ'! ఆశ్రాహ-నానా ఇడి జహ్మత్ ఓం శివ స్తితి భావాః కిం వా భావయ స్త్రీతి భావాః ఉచ్యతే. వాగి OX వశతాన కావ్యారా వయు స్తితి భావాఃఇతి భూఇతి గోపే ప్రసిద్ధ ౯రణి ధాత్వం తవాద భౌగవితం చేసినం కృత మిక్యవరా::రమ్. మహో హ్య సేవా గింనేన రసేవ వా సర్వ మేవ భావితి మితి తచ్చ వ్యాప్త్యరమ్ . XXX 20 వేరతృతం భావం భావలన్' భావ ఉన్యతీ 3 ఇందు “విఫొకై రాహృతో భాష ను ప్లే కాంకమువజ కుఁగల లక్షణము కివి నట శిపయోగి యనియు: "వ్యాంగముఖం గీణ" ఆను లక్షణమును, పైనఁ గెల్పిన “ నా నా భీవయ సంబద్ధాన్" అను లక్షణమును, సామాజికుల నుద్దేశించి<noinclude><references/></noinclude> j8n82rc63zmpe43e6nqogfdag4hbj3j 104 219815 573473 2026-09-03T23:35:09Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '62 వ్యక్తి వి జేకము విభావము:ఈరణ్యావ్యవస్థావి శేషములకు హేతువులగు నీత మొదలగువాగే, కావ్యాదులయం దభివర్ణితు లైనపుడు, “విభావ్యస్తే ఏభిః (వీనిమూలమున వివిక్తముగ (స్పష్టముగ) తెలియ...' 573473 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>62 వ్యక్తి వి జేకము విభావము:ఈరణ్యావ్యవస్థావి శేషములకు హేతువులగు నీత మొదలగువాగే, కావ్యాదులయం దభివర్ణితు లైనపుడు, “విభావ్యస్తే ఏభిః (వీనిమూలమున వివిక్తముగ (స్పష్టముగ) తెలియఁబడుచున్నవి) అను వ్యుత్పత్తి ననుసరించి విధానము లని పిలువఁబడుచున్నవి. “బహవో స్థా విభాన్యస్తే వాగంగా భినయాశ్రయాః అనేన యన్మాత్ తేరాయం విభావ ఇతి సంస్థత వాగంగాభినయాశ్రయాః = వాచి కాంగి సాత్వికాభినయము లే వాచికాంగిక యశ్రయముగాఁగల, బహవో రా:= స్థాయిన్యభిచారి భావాద్యనేజా ర్థములు, య్మూత్ = ఎందువలన, అనేన = దీనిచేత, విభావ్య స్త్రీ= విశిష్ట రూపమునఁ దెలియఁబడుచున్నవో, వేళ = అందుచే, అయం=ఇది,వి భావ ఇతి=విభావ మని, సంస్థ తృ= పిలువబడుచున్నది. ఇచట నీ వివయమునుఁ దెలియవలెను. ఒకే యభినయ మనేక భావములను సూచింపవచ్చును. ఉదాహరణమునకు, బొప్ప మనునది యెండవలసిన ధూమమువల నను, రోగమువలనను, దుఃఖమువలనను గలుగవచ్చును. అప్పుడీ బొప్పమునకు హేతు వేమి యను విషయమును సంశయము గొల్లును, విభావమును మనము తెలిసికొనినచో, మన కా హేతువు స్పష్టమగును. విశేషరూపమున, నీ యభినయము కరుణను సూచించును, ఈ యభిజయము విప్రలంభమును సూచించు నేను విధమున స్థాయిభా వాదులను వ్యంగ్యము సేయుటచే విభావ మైనది. అనుభావము:- వీనికిఁ గార్య హపము లగు ముఖప్రసాదాది లక్షణ ము లేవగలవో యనియే కావ్యాములయందు వర్ణితములై నపు డశుభాన ము లగున "అను భావయంతి తాంస్తాన్ భావాన్" అను వ్యుత్పత్తిచే సను భావము లని పిలుసఁబడుచున్నవి. భరతముని తెల్పిన లక్షణము. "వాగంగసత్యాభినయై గ్యన్నా దద్ధో నుభాన్యతే వాగంగో పొంగ సంయు క్తః సో .. నుభావ ఇతి స్మృతిః. యస్మాత్ : = దేనివలస, నాగం సత్త్వాభినయైః = వాచి కాంగిక సాత్వికాభినయములచే, వాగంగోపాంగ సంయుక్తః అర్థః = నాగాడ్యవ<noinclude><references/></noinclude> 8bxv95riohj8k9k1cbtaig4bdb0cygm 104 219816 573474 2026-09-03T23:35:19Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము నయములతోఁ గూడినయర్థము (చిత్తవృత్తివిశేషము అనుభావ్యతేదా అనుభవవిషయ మగునట్లుగఁ జేయఁబడుచున్నదో, సః=అది అనుభావ ఇతి స్మృతీః=అను భావమని పిలువఁబడుచున్నది. వ్యభి...' 573474 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము నయములతోఁ గూడినయర్థము (చిత్తవృత్తివిశేషము అనుభావ్యతేదా అనుభవవిషయ మగునట్లుగఁ జేయఁబడుచున్నదో, సః=అది అనుభావ ఇతి స్మృతీః=అను భావమని పిలువఁబడుచున్నది. వ్యభిచారి భావములు :— మధ్యమధ్య నవావర హేతువుల వలన నుత్చన్నములై, యస్థిరములై, యుత్కలికారూపములగు నే యనస్థావి శేషము లున్నవో యనియే, వానివాని విభావాను భానముల మూలమునఁ బ్రదర్శ్యమానములై “విశేషేణ అభిముఖ్యేన చరన్తి” అను వ్యుళ్పేత్తి సనుసరించి, వ్యభిచారి భావము లని వ్యవహృతము లగు చున్నవి. స్థాయి, వ్యభిచారి, సాత్వికము లని, మూఁడు విధములుగ ము లైన యీ 49 భావములును వ్యభిచారి భావములే. అయినను నానికిఁ గల ప్రత్యేకధర్మము ననుసరించి, వాని కార నామము లీయఁ బడినవి.—ఎట్లన, స్థాయిత్వము క స్థిరముగా నుండుట యను ధర్మము స్థాయిభావములందే యుండును. వ్యభిచారి సాత్త్విక భావములయం దుం డదు. అటులే వ్యభిచారిత్వ మనునది వ్యభిచారి భావములయందే యుం స్థాయి సాత్విక భావములయం దుండదు. ఈ విధముగా నే సాత్వి కత్వము సాత్త్విక భావములయందే యుండును. మిగిలిన వానియం దుం డదు. ఇందులో స్థాయిభావము లను వానికిమాతము స్థాయిత్వము, వ్యభిచారిత్వమును కూడ నుండుట నే, సివి స్థాయిభావములును, వ్యభి చాః భావములును గూడ నగురు. అందువలన స్థాయిభావ మగు హాస్యము శృంగారరసమునకును, శ్లోకము విప్రలంభ శృంగారమునకును, విస్మయము వీరరసమునకును, వ్యభిచారి భావములుగ మాఱినవి. వ్యభిచారి వ్యభిచారిభావములుగ సాత్విక భావములు మాత్ర మెప్పుడు నిల్లు మాఱవు. అవి యెప్పుడును వ్యభిచారి భావములే యగును గాని, స్థాయిభావము లెన్నడునుఁగావు. భరతనాట్య శాస్త్రమునందు, ఏడవది యగు భావాధ్యాయ ములో స్థాయి భావముల లక్షణములఁ జెప్పుటకు ముందు “ఇదానీం భావనామాన్యలక్షణ మళీధాస్యాను: తత్రస్థాయి వాక్ వక్ష్యామ”<noinclude><references/></noinclude> eg8y6rfs9oiol52xpc0otbfbw4piqd9 104 219817 573475 2026-09-03T23:35:29Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '64 ఇపుడు భావసామాన్య లక్షణమును జెప్పుకుము. అందులో స్థాయి భావ లక్షణమునుఁ జెప్పుడు మని ( భరతనాట్యశాస్త్రము ప్రథమ సంపు టము. 351 పుట) భరతముని ప్రతిజ్ఞ చేసినాఁడు. అందుచే నిచట నున్న ల...' 573475 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>64 ఇపుడు భావసామాన్య లక్షణమును జెప్పుకుము. అందులో స్థాయి భావ లక్షణమునుఁ జెప్పుడు మని ( భరతనాట్యశాస్త్రము ప్రథమ సంపు టము. 351 పుట) భరతముని ప్రతిజ్ఞ చేసినాఁడు. అందుచే నిచట నున్న లక్షణము వ్యభిచారి భావముగ నున్న స్థాయి భావమున కేగాని, తదతి రిక్తమైన, కేశల స్థాయిభావమునకుఁ గావని తెలియవలెను. అగుచో స్థాయిభావలక్షణ వెచ్చటఁ జెప్పఁబడిన దని ప్రశ్నింపవచ్చును. సమా ధాన మిది, స్థాయిభావానుకరణములే వనములు. అవియే ప్రధానములు. వాని కెంటికిని శింబప్రతిబింబ భావ ముండుటచే, రసస్వరూపము వర్ణించి సచో, స్థాయి భానహపము వర్ణించినట్లే యగును. రసలక్షణముల నింతకుముందే భరతముని యోజన యధ్యాయమునఁ దెల్పినాడు. ఆ రస లక్షణ కథనముచే, స్థాయిభావ లక్షణము గీతార్థమే యగుచున్నది. అందుచే స్థాయిభావములకుఁ బ్రత్యేకముగ లక్షణకథనము లే దని తెలియవలెను. స్థాయిభావములయందు, వ్యభిచారి భావములు పఠితముకా లేదు. అట్లు, వ్యభిచారి భావములను గూడ స్థాయిభావములలో పఠించి యుండుచో వానికి స్థాయిత్వమే వచ్చెడిది. అందువలనఁ దేలిన దేమనఁగా, వానివాని యోగ్యత పనుసరించి యీ భానములు స్థాయి సాత్విక వ్యభిచారి భేదమున మూఁడు విధములుగ గ్రహింపఁబడిన పని తెల్పుటకయియే వ్యభిచార భానములకు (స్థాయి భావలక్షణముఁ జెప్పు చో) స్థాయి భావ మను పే కీయఁబడినది. ఈ రహస్యము నెఱుఁగక కొందఱు, భరతముని యిచట స్థాయి భావలక్షణమునే చెప్పినాఁడని భ్రమించినారు. అప్రస్తుత పరిసంగము నిత్య జూలింతము, విభావాదులు కృత్రిమములు. హేత్వాదు లకృత్రిమములు. విభావాదులు కావ్యమునందే యుండును. హేత్వాదులు లోకమున నుండును. కావున విభావములు హేతువులు నను నీరెంటికిని స్వరూప భేదమును, విషయభేదమును నున్నది. అందుచే ఏని కేకత్వము సిద్ధింపదు. విభావాదుల నుండి యసత్యములే యగు రత్యా విభావముల ప్రతీతి కలు<noinclude><references/></noinclude> s3gs9xfl857oygzse23kbp0ylplzcrg 104 219818 573476 2026-09-03T23:35:39Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తిని జేకము 65 గును. ఈ రత్యాదిధానములు ప్రతీతిమాతసారములే. అందుచే నివి ప్రతీయమానము లనియుఁ గమ్యము లనియు ననుట ముఖ్యార్థమునందే సరిపోవును. ఈ ప్రతీతిపరామర్శమే, రసాస్వాద మరియ...' 573476 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తిని జేకము 65 గును. ఈ రత్యాదిధానములు ప్రతీతిమాతసారములే. అందుచే నివి ప్రతీయమానము లనియుఁ గమ్యము లనియు ననుట ముఖ్యార్థమునందే సరిపోవును. ఈ ప్రతీతిపరామర్శమే, రసాస్వాద మరియు, నిది స్వా భావిక మనియుఁ దెలియవలెను. ఎప్పుడును బరోక్షములే యగు రత్యాదుల మాట యటుండ నిండు. మనకుఁ బ్రత్యక్షమగు విషయము గూడ, సత్కవి తన కార్యమునఁ ఋతిపాదించినపు డెంతటి యానందము నిచ్చునో, యంతటి యానం దమును బ్రత్యక్ష ముగ మనము తెలిసికొనినపు డీయఁజాలదు. క్రింది శ్లోకమనఁ బ్రతిపాదిత మైనది. “శవిశ క్యతా భావా స్తన్మయీ భావయుక్తితః యథా స్ఫురన్యమీ కావ్యాన్న తథాధ్యక్షతః కిల” ఈ (కవి శక్త్యర్పితములైన రత్యాది భావములు, పఠితలకుఁ దన్మ యమునుఁ గలుగఁజేసి యెంతటి యానందము నిచ్చునో, యంతటి యానందమును బ్రత్యక్షముగ ననుభూతములైన రత్యాదిభావము లీయలేవు] శాన్యమునందుఁ గూడ నీ రత్యాదిభావము లను మేయము లైనపుడంతకంటే అధికమగు నానందము కల్గును. ఇట్లుండుట వస్తు స్వభావమే యగుటచే నీ విషయమై తర్క మక్కఅలేదు. ఈ విషయ మునఁ బ్రమాణము — “నానుమితో హేత్వాద్యిః స్వద తేజ నుమితో యథావిభావాద్యైః న చ సుఖయతి వాచ్యోఒర్థః ప్రతీయమాన స్స ఏ న యథా.” (విభావాదులచే ననుమిత మైన విషయమునుండి కలుగు నానం దము, హేత్వాదులచే ననుమిత మైనపుడు కలుగదు. ఒక విషయము ప్రతీయమాన మగునపుడు కలుగు నానంద మావిషయమే వాచ్యమై ఇపుడు కలుగదు. ధ్వనికర్తయు నిట్లు చెప్పినాఁడు. “సారరూపో హ్యర్థః స్వశబ్దానభిధేయత్వేన ప్రకాశితః సుతరాం శోభామావిహతి' (సారరూప మగు విషయము వాచ్యము కానపుడే యెక్కువ శోభావహ మగును]<noinclude><references/></noinclude> pgecxodtycdq6ieuh8296d9lnrvmlvz 104 219819 573477 2026-09-03T23:35:49Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '68 వ్య క్తిని వేక ఇపు డసత్యము లగు విభావాదులనుండి కలుగు ససత్యము లగు రత్యాది భావముల యొక్క ప్రతీతివలనఁ బఠితలకుఁ గాని సామాజికు లుఁ గాని కలుగు ప్రయోజన మేమి! యని ప్రశ్నింపవచ్చున...' 573477 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>68 వ్య క్తిని వేక ఇపు డసత్యము లగు విభావాదులనుండి కలుగు ససత్యము లగు రత్యాది భావముల యొక్క ప్రతీతివలనఁ బఠితలకుఁ గాని సామాజికు లుఁ గాని కలుగు ప్రయోజన మేమి! యని ప్రశ్నింపవచ్చును. అందుకు సమాధాన మికి. కావ్యాధులు ప్రతీతిమాత పరమార్థములే. విభావాదులును, రత్యాదులును ససత్యములే యగుగాక. అయినను వానినుండి పాఠకులకు, విధినిషేధము జ్ఞానము కలు గుచునే యుండును. అందుచే గత్యాది భావప్రతీతి సప్రయోజనమే యగును. భౌమాత్మక మగు జ్ఞానముగూడ సంబంధము వలన, ననఁగా నర్ణక్రియా రాణి యగుచోఁ బ్రమాణమే యగును. ఈ విషయమునే “భా) న్తిరపి సంబంధః ప్రమా" అను వచనము తెల్పుచున్నది. ఈ క్రింది శ్లోకము గూడ నీ విషయమునే తెల్చును. “మణి పదీపప్రభ యోః మణిబుద్ధ్యాభిధానతో! మిథ్యాజ్ఞానాని శేషేవీ విశేషార్ధ యాం ప్రతి” దీని భావమిది —ఒకచో రెండుకాంతులు కన్పడుచున్నవి. అం దొకటి మణినుండి వచ్చు కాంతి. రెండవది దీపమునుండి వచ్చుకాంతి. దూరమునుండి యీ రెంటినిఁ జూచినఁ యిరువురు పురుషు లీ రెండును మణినుండి వచ్చు శాంతులేయని తలఁచి యొక్కొక్కఁ డొక శాంతి పుట్టు చోటునకుఁ బరుగెత్తినారు. అందులో మణిప్రభను చూచిన వానికి మణి దొఱకినది. రెండవవానికి మణి లభింపలేదు. ఇందులో మొదట నిర్వురకుఁ గలిగిపజ్ఞానము గూడ భమాత్ర్మమే. కాని మణిప్రభను జూచి, యిది మణిప్రభయే యని యూహించిన వాని జ్ఞానము, మొదట ప్రమాణజ్ఞానమని చెప్పుటకు వీలులేకున్నను, నిజమునకు మణి తో సంబంధించియుండుట చేతను, తుదకు మణియే లభించుటచేతను ప్రమాణజ్ఞానమే యగుచున్నది. ఇల్లు, సత్యవస్తు సంబంధమువలన, కార్యసిద్ధి గల్గుటచే భామాత్మక జ్ఞానము గూడ ప్రమాణమే యగు చున్నది. అందుచే వారికిఁ గల్గినజ్ఞానములు రెండును మిథ్యాత్మకములే యైనను, మణిప్రభఁ జూచి పరుగెత్తు నతని జ్ఞానమునం దగ్ధక్రియా కారి త్వ మను నొక విశేష మున్నది.<noinclude><references/></noinclude> 0gbglnxxopfjy4zpgndxz4kwp6dzbyn 104 219820 573478 2026-09-03T23:36:00Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తి వి వివేకము. భాగవతుల కుటుంబరాయ శాస్త్రి, ఎం. ఏ. ఈ పై విషయమున గమ్యగమకములు సత్యములా? అసత్య ములా ? యను విచారణము. సహృదయు లగు వారికి నిరుపయోగ మైనది. అబులే కావ్యవిషయమునఁ గూడ క...' 573478 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తి వి వివేకము. భాగవతుల కుటుంబరాయ శాస్త్రి, ఎం. ఏ. ఈ పై విషయమున గమ్యగమకములు సత్యములా? అసత్య ములా ? యను విచారణము. సహృదయు లగు వారికి నిరుపయోగ మైనది. అబులే కావ్యవిషయమునఁ గూడ కావ్యవిషయమునఁ గూడ నాచ్యన్యంగ్యముల విషయమైన సత్యాసత్యత్వ విచారము నిరుపయోగమే యగుట ప్రమా త్తర పరీక్ష కేసల ముపహాసము కొఱకే యగును. లోక మనం దకృతి మము లగు హేతువులనుండి,యకృతి యము లగు విషయములే ప్రతీయమానము లగును. అచటఁఋతీయమానము లగు విషయములు కేవల మను మేయములే యగును. నానియందు వ్యంగ్యత్వగంధము గూడ లేదు. కాన్యమునందు వ్యంగ్యత్వ ముండును. ఇదియే లోకముసంయుకంటే కావ్యమునందుఁ గల విశేషము. అందుచే సత్యాదులు గమ్యము లగు నపు డవి వ్యంగ్యము లని యుపచారము (లక్షణావృత్తిని) నాశ్రయించి చెప్పుచున్నాము. ఇచట లక్షణను జెప్పుటవలనఁ బ్రయోజనము సుభాస్వాదమే. ఇట్లు గమ్యము లగు రత్యాదులయందు వ్యంగ్యత్వోపచారము యుక్తియుక్తమే యగు చున్నది. ముఖ్యవృత్తి నాశ యించి యర్థ మనునది రెందు విధములుగ సే యుండును. వాచ్యార్ధము, గమ్యార్ధము, ఉపచారమువలన వ్యంగ్యార్థ మనునది మూడవది గూడ నొకటి యున్న దాని యిప్పటికిఁ చేలినది. ఇప్పటికీఁ దేలిన విషయము నంతను నీ సంగ్రహ శ్లోకము దెల్పును. "వాచో గుణీకృతార్దశ్యం : సంభవతి జాతుచిత్ తరుపొదానాత్ ఉదకార్ధం దృతేరివు [తా నీటినిఁ దెచ్చుటకై యుపయోగించు ఘటము నీటిని తన కుపసర్జన ముగఁ జేసికొనదు. అటులే యర్థముఁ దెలుపుటకై యు క్త మగు శబ్ద చెప్పుడును దన యర్థము నుపసర్జనముగఁ జేసికొనదు) వాచ్యపతీయ మానార్థములకు ముఖ్యవృత్తి నాశ్రయించి వ్యంగ్య వ్యంజక జ్ఞానము సంభవము కాదు "అభివ్యక్తి" యనుదానికి లక్షణము<noinclude><references/></noinclude> faumdn3x3w7pj1vf4wykhbqql2eltbh 104 219821 573479 2026-09-03T23:36:10Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '能 కుదుర కుండుటచే, వాచ్యార్ధమునకును, ప్రతీయమానార్థమునకును ముఖ్య వృత్తి నాశ్రయించియే వ్యంగ్యవ్యంజన భావ మున్న దనుట సొసఁగదు. అభివ్య క్తియొక్క లక్షణము నిల్లు తెల్పుచున్నారు...' 573479 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>能 కుదుర కుండుటచే, వాచ్యార్ధమునకును, ప్రతీయమానార్థమునకును ముఖ్య వృత్తి నాశ్రయించియే వ్యంగ్యవ్యంజన భావ మున్న దనుట సొసఁగదు. అభివ్య క్తియొక్క లక్షణము నిల్లు తెల్పుచున్నారు. “నతో^ ఒనతే సేవ వార్థస్య ప్రకాశనస్య సన్బు సస్మరణాన వేక్షిణా ప్రకాశకేన సమైన ప్రకాశవిషయలేపక్తి రశీవ్యక్తి?” ఒక యర్ధము(శేక విషయము) సత్యమైనది కావచ్చును. అపత్య మైనది కావచ్చును. ఆ యర్థమును ప్రకాశింపఁజేయు ( తెలియఁ జేయు) శబ్దమునకును (వస్తువునకును) నా యర్థమునకునుఁ గల సంబంధ స్మరణ ముతో నిమిత్తము లేక యే, ప్రకాశక మగు శబ్దముతోనే ప్రకాశ్య మరు వస్తువుగూడ నిచట భాసించునో యచట వళి వ్యక్తి యున్న దను చున్నాము, అనఁగా నే క్షణమునఁ బ్రకాశక మన వస్తువుయొక్క జ్ఞానము గల్గునో, మా క్షణముననే ప్రకాశ్య వస్తుజ్ఞానముగూడఁ గలుగుతో నపు డచట నభివ్యక్తి యున్న దనుచున్నాము. అందు, సద్భూతమైన (సత్యమైన) వస్తువుయొక్క యభివ్యక్తి మూఁడు విధములుగ నుండును 1. కారణమునందు కార్యము సిలీనమై కేవలము శక్తిరూపమున నం దుండును. అట్టి కార్యము మన కింద్రియ గోచర మగునట్లు ప్రత్యక్ష మగుట యొక విధ మగు వభివ్యక్తి యగును, శ్రీ రదధిసంబంధ మట్టిది. శ్రీ రానస్థయందు నిరు గా శ్మీరమునందు నిలీనమై శక్తిరూపమున నున్నఁ దనియుఁదరువాత పది దధిరూఢముగ మనకు గోచరించిన దనియును దెలియవలెను. కార్యమే, కార్యమును బుట్టించు శక్తి రూపమునఁ గారణమునందుండి సూవిర్భవించు నని తెలియని కొండ శ్రీ యావిర్భాలమునే యుత్పత్తి యనుచున్నారు. (3) ఆవిర్భవిం చియు నేదేని ప్రతిఙ్ఞద్ధమువలన భాషింపకయే యుందు ఘబా ఏ వస్తువులు ప్రకాశకమగు దీపము మొదలగు వారితో వేకక్షణముననే ప్రకాశిం చుట రెండవ విధనుగు సభివ్యక్తి యగును. ఇచటఁ బ్రకాశకము, ప్రకాశ్య మున కుపసర్జన చుగును. దీపముచే ఘటము ప్రకాశించుట యిందుల కుదాహరణము. ఈ విషయమునే యీ శ్లోకము తెల్పుచున్నది.<noinclude><references/></noinclude> c7nji44xi5qem5mblr7hzokjngdxttn 104 219822 573480 2026-09-03T23:36:21Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '09 99 “వ్వజ్ఞా నేనాస్యధీ హేతు; సిద్ధే - దే వ్యంలో మళ్లీ! యథా దీపోఒన్యథా భావే కో విశేషఒన్య కారణాత్" ఘటము మొదలగు ఇస్తవులు స్వహవసిద్ధినిఁ గొంది యున్న ప్పుడు, తన విషయమైన జ్ఞానముతోన...' 573480 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>09 99 “వ్వజ్ఞా నేనాస్యధీ హేతు; సిద్ధే - దే వ్యంలో మళ్లీ! యథా దీపోఒన్యథా భావే కో విశేషఒన్య కారణాత్" ఘటము మొదలగు ఇస్తవులు స్వహవసిద్ధినిఁ గొంది యున్న ప్పుడు, తన విషయమైన జ్ఞానముతోనే, దే: వస్తువు, వ్యంగ్యవిషయక మగు జ్ఞానమును గూడఁ గలుగఁజేయునో, యదియే వ్యంజక నుగును. దీపజ్ఞానముతో సమకాలముననే ఘటజ్ఞానము కల్గుట యిందుల కందా హరణము. ఇట్లే కానిచోఁ కారక మను పేరుగల "హేతువు” నరును, వ్యంజ భీమునకును సేవ మేమి యున్నది? హేతు కార్యముల జ్ఞానము సమకాల మునఁ గలుగ దనియు, వ్యంగ్యవ్యంజన ముల జ్ఞానము సమకాలమున నే కలుగు జనియుఁ దెలియవలయును. 2 A ధ్వనిక ర్తయాను “వ్వరూపం ప్రకాశయన్నీ ఏ పరాజ్ఞాన భాస వ్యంజక ఇ త్యుచ్యతే యథా ప్రదీపో ఘటాదే”అను వాక్యమునందు "నన రూపమును ప్రకాశింపఁజేసికొనుచునే, యితర వస్తువులను బ్రకా శింపఁజేయునది సంజన మగును. ఘట్లాది ప్రకాశనమున దీపము వ్యంజక మగుట యిందుకు దృష్టాస్త మనివే తెల్పియున్నాడు. (3) ఇంతకుఁ బూర్వ మావిర్భవించిన వస్తువుకే యొకప్పుడు మనము తెలిసికొని యున్నాము. అందుచే నా వస్తువు విషయ మగు జ్ఞానము,మన మనసున సంస్కార రూపముగ నుండును. ఆ వస్తువుతో నియతసాహచర్యము గల మఱిచెఒక వస్తువు: జూచినపుడు గాని, యా వస్తువి శేషమును దెల్చు శబ్ద మును విన్న ప్పుడుగానీ, యీ పూర్వ సంసారము ప్రబుద్ధ మగుట మూఁడవ రకము, ఇందు కుదాహరణము - ధూమమును జూచి నవు డగ్ని స్మృతికి వచ్చును. అటులే గోవుయొక్క చి తరువును గాని బొమ్మను గాని, ప్రతి • అర్థే సిద్ధేశతి ఘటన మొదలగు వస్తువులు సిద్ధించి ( రూపొంది) యుంక్షగా స్వజ్ఞా సేవ = వ్యంజకమగు కన విషయనుగు స్థానములో, ఆవ్యధీ హేతు వ్యంగ్యవిషయక జ్ఞాసెమునకు గురైనది, వ్యంజకోమక కావ్యంజక ముపఁబడును- యఖాదీపః ఋఱ దీస ముదాహరణము అన్యధా భావే అట్లు కానిచో, అధ్య : వ్యంజకములకు, కారకాత్ = హేతువుకంటె రో విశేషంగా భేద మేమి ? మ ==<noinclude><references/></noinclude> cjbr81lih9rt3komv1ugam64oyj4qq1 104 219823 573481 2026-09-03T23:36:31Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '70 వ్యక్తి వివేకు బింబమునుగాని యనుకరణమునుగాని జూచినపుడు గోపు మనకు స్మృతికి వచ్చును. లేదా “అగ్ని” యను శ్యమును గొని “గోవు" అను శబ్దము ను గాని విన్నప్పుడుఁగూడ నగ్ని గోవుల విష...' 573481 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>70 వ్యక్తి వివేకు బింబమునుగాని యనుకరణమునుగాని జూచినపుడు గోపు మనకు స్మృతికి వచ్చును. లేదా “అగ్ని” యను శ్యమును గొని “గోవు" అను శబ్దము ను గాని విన్నప్పుడుఁగూడ నగ్ని గోవుల విషయక మగు, మన మనసున నిలీనమైన సంస్కారము, బ్రబుద్ధమగును. ఇప్పటికి సద్వస్తువు మూఁడు రకములుగ సభివ్యక్తి నొందు పని తెలిసికొంటిమి. అసద్వస్తువున కొక విధమగు నభివ్యక్తియే గలదు. దాని కొకటికంటె నెక్కువ రకము లుండుట కుదురదు. సూర్యుని వెలుఁగురం దింద్రధను స్పభివ్యక్తి యగుట దురదాహరణము. ఇప్పటి : భివ్యక్తి లక్షణములను నుదా హరణములనుఁ దెలిసికొంటిమి. పైఁ దెల్పిన యభివ్య స్త్రీలక్షణము ప్రస్తుత విషయమున సమన్వ యింపదు. ఎట్లన, సద్వస్తువు యొక్క యభివ్య క్లిక్ చెల్పిన మొదటి రెండు లక్షణములలో 'మొదటి లక్షణమును బరిశీలింతుముని, దధివలెం తీయమానార్థముఁగూడ నింద్రియ సాక్షాత్కారము గావలసియుందు ను. రెండవ లక్షణము ననుసరించి, దీపం శాశసమకాలముననే ఘట ప్రకాశము కలిగినట్లే, వాక్యార్ధ జ్ఞాన సమకాలముననే వ్యంగ్యార్థ ప్రతీతి కలుగవలసియున్నది. ఈ రెండు లక్షణములను వ్యంగ్యార్థమునందు లేవు. ప్రతీయమానార్థ స్వరూపమునుఁ గూడ స్పృశింపని చే యివి చానికి లక్షణము లెట్లగును? అందుడే మొదటి రెండు లక్షణములలో రేడియు వ్యంగ్యార్థమును స్పృశింపలే దని తెలియుచున్నది. అందుచే ఇంక మిగిలిన మూడవ లక్షణ మనుమానమునకే సరిపోవు చున్నది. అభివ్య క్తికి సరిపోదు. " త్రిపలింగాత్, యదనుమేయే జ్ఞానం తదనుమానం” మూఁడువిధము లగు లింగముల ( హేతువుల) వలసఁ గలుగు సనుమేయ విషయజ్ఞానమే యన:మాస మని చెప్పితిమి గదా. నభివ్యక్తి యనునది యనునూనమే యగును. ఒక యర్థమునుండి యజ్ఞాప్తరప్రతీతి గల్గుట యనునది యనుమానముకంటె భిన్న మైన డగు టకు వీలు లేదు. ఉపచూదులు గూడ నీ యను నూనమునందే య వము నొందుటయే దీనికి హేతువు. ఈ విషయమునే యీ ప్రమాణ వాక్యము తెల్పును” న చావ్యదర్శనే అన్యకల్పనాయు కాతీ ప్రసంగా<noinclude><references/></noinclude> 3hka8ri2isupbcitbj61hv96ev6ieip 104 219824 573482 2026-09-03T23:36:41Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తస్యనా స్తరీయక తాయాం స్యాత్, సహి యథావిధ సిద్ధః తథావిధసన్నీ ధానం సూచయతి-సామాన్యేన సమ్మర్ధినార్థప్రతిపత్తి గనుమాసమితి ద్వేఏవ ప్రమాణే" దీని తాత్పర్యం మిది - ఒక వస్తువును జూ...' 573482 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>తస్యనా స్తరీయక తాయాం స్యాత్, సహి యథావిధ సిద్ధః తథావిధసన్నీ ధానం సూచయతి-సామాన్యేన సమ్మర్ధినార్థప్రతిపత్తి గనుమాసమితి ద్వేఏవ ప్రమాణే" దీని తాత్పర్యం మిది - ఒక వస్తువును జూచినపుడు మఱియొక వస్తువును కల్పించుట యుక్తముకాదు. అది యుక్తమే యగుచో, ధూమదర్శనమువలన జలమును, ఘటదర్శనము వలన పట మును గూడఁ గల్చింపవలసి వచ్చును. ఇట్టి యనర్థకల్పనలు రాకుండు టకై, ఒక వస్తువును చూచినపుడు మఱి యొక వస్తువును గల్పింపఁగూడదు. అగుచో ధూమదర్శనమన నగ్ని కెట్లూహించుచున్నా రని ప్రశ్నింప వచ్చును. కల్ప్యమాన మగు వస్తువు (ఊహింపఁబడు వస్తువు) నకును, కప్పడు వస్తువునకును, సవినాభావసంబంధ మున్నపు డజ్ఞానరకల్పనము యు క్తమే. ధూమమునకును, సన్నీకిని నట్టి సంబంధ మున్నది. అందుచే సమదర్శనమున, నెగ్నికల్పనము యుక్తమే. పూర్వ మే సన్ని వేశము సం దొక వస్తువును జూచినామో, యా వస్తు నా సన్ని వేశమును సూచిం వా పనపుడు, ఆ వస్తువుతో నియత ముగ నే వస్తువును మనము చూచినామో, యా వస్తువు నూహింతుము. పూర్వము ధూమాగ్ను లను జూచిన వారు, మఱియొకచో దూరమునుండి ధూమము నొక దానికే చూచినప్పుడు, ధూమముతో నియతసంబద్ధ మైన యగ్ని నూహించుచున్నారు. కావున, ఏక సంబంధిజాన మపర సంబంధి స్మారకం” అను న్యాయము ననుసరించి, నియత సంబద్ధములై యుండు వస్తువు లలో, నొక వస్తువు భారము మఱియొక వస్తువు జ్ఞానమును గలుగఁ జేయును. దీనినే యనుమాన మందుము. కృప్రమాణము, నుపమార ప్రమాణముఁ గూడ నట్టివే. ఒక శవమును వినినపుజా శబ్దమునగు నియ తయిగ బోధ్యమగు నర్థమును మనము స్మరింతుము. అటులే ఒక వస్తు వును జూచినప్పుడు దానినిఁ బోలిన మఱియొక వస్తువును స్మరింతుము. అందుచే శగ్గోపమాన ప్రమాణములు కూడ ననుమానము నందే<noinclude><references/></noinclude> r0bg64huntg67zeiytn8npi5fa6h170 104 219825 573483 2026-09-03T23:36:51Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '73 య నిర్భాదము నందును. కావునఁ బ్రత్యఔనుమానములు రెంజీ ప్రమాణములు. సూచన:-- ఈ వాక్యములు కర్ణమును చెప్పుటయం దున్న వివిధ మతములను ప్రత్యేశముగ వివరింతును. j వాచ్య నుగు నర్థమునుండి ర...' 573483 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>73 య నిర్భాదము నందును. కావునఁ బ్రత్యఔనుమానములు రెంజీ ప్రమాణములు. సూచన:-- ఈ వాక్యములు కర్ణమును చెప్పుటయం దున్న వివిధ మతములను ప్రత్యేశముగ వివరింతును. j వాచ్య నుగు నర్థమునుండి రఱియొక యద్ధము స్ఫురించునపుజూ ం డర్థములకును నవినాభావసంబంధ ముండవలయును, ఆ యవినాభావ సంబంధస్మరణము కల్గినపుడే వాచ్యార్థమునుండి యద్ధాస్తన ప్రతీతి కలుగును. ఆ సంబంధస్మరణములేనిచో వర్ణా వర ప్రతీతి కలుగనే కలు గరు. సంబంధస్మరణము లేనప్పుడుఁగూడఁ గలుగుచో సంబంధము లేని మిగిలిన యర్థములును సుశింపవలసియుందురు. అందుచే శాచ్యం తీ యమానార్థములసఁగల యవినాభావసంబంధ స్మరణ మనశ్య ముండి తీరవలయును. ధూమజ్ఞానమునకును సన్నీ జ్ఞానమునకును కొక శ్రమము భాసించు చున్నట్లే వాచ్యపతికిని వ్యంగృప త్రితికినిఁ గూడ కాళ శ్రమ మున్నదని తెలియుటచే, వాచ్య తీయమానార్థ విషయ జ్ఞానములు సమకాలముననే కలుగుటలేదు. అందుచే "అసంభన "మను లక్ష్మీణకోస వించటఁ గల్గును. అసంలక్ష్యం మధ్వని యగు రసా దిధ్వనియందు మాత్రము, హెచ్యవ్యంగ్యములు సమకాలముననే భాసించు నని యందురా! అప్పుడు తమ లక్షణమున నవ్యా ప్త యను గోన ముపట్టును, మధ్వనియందును, నలంకారధ్వనియందును వాచ్య వ్యంగ్యములకుఁ గ్రము మున్నా డనిమీనే యంగీక రించుచున్నారుగదా! అప్పుడు ధ్వనియం దంతర్భూతములే యగు వస్త్వలంకాకధ్వనులు శ్రీ లక్ష్మీణము సరిపోదు. అందుచే నవ్యా ప్తిదోష మభివ్యక్తి లక్షణమునకుఁ దప్పరు. నా స్తవమున రసాదిధ్వనులయందైనను, విభావాదులు జ్ఞానము కలిగిన సమయముననే, రసజ్ఞానము కలుగు ననుట యుక్తి యు గ మైనది<noinclude><references/></noinclude> g72ag0a0sxf996i7db1gzyhgbd6v2n2 104 219826 573484 2026-09-03T23:37:00Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'గాదు. ఎట్లనఁ గృత్రిమము లకు కారణములనే మనము విభావాదు లని పిలుచుచున్నాము——న త్యాగులు వా సనమైన యునికి గలవి కావు, అవి ప్రతిబింబసదృశ ములు ససత్యములురు. ఇట్టి శత్యాదులనే మనము స్థ...' 573484 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>గాదు. ఎట్లనఁ గృత్రిమము లకు కారణములనే మనము విభావాదు లని పిలుచుచున్నాము——న త్యాగులు వా సనమైన యునికి గలవి కావు, అవి ప్రతిబింబసదృశ ములు ససత్యములురు. ఇట్టి శత్యాదులనే మనము స్థాయిభానము అని పిలుచుచున్నాము. వీనిని గవులు పాఠకులకు హృద యసంవాడ వశము నందన్మయము గలుగునట్లు వర్ణింతురు. అటులే, నటులును బ్రేక్షకులకుఁ దన్నయము గలుగు స్త్రీలింయింతుకు-అపుడా స్వాద్యమాశములైన యీ గక్యానులనే రపము లని పిలుతుము. విభా నాదులు కారణము లనియు, రసములు కార్యము అనియు నివి ప్రతిబింబ కల్పము లనియుఁ జెన్ఫీతిమిగ దా! ఇట్టి పరిస్థితులలోఁ గారణములును కార్య ములు నొకే సమయమున కాశించుట యెట్లు సంభవమగును సమకా లభాస మీ ఇంటికిని సంభవ మగునేని వానికిఁగల కార్యకారణభావమే నశించును, ఇక సభివ్యక్తి లక్షణము సమస్యయించు ఘటప్రదీపములు కార్యమే కాదు. అందుఁ గావ్యత్వమే లేనపుడు, త ద్వి శేవి మగు ధ్వనిత్వ "మె ట్లుండును. ప్రకాశక నుగు నర్థము రెండువిధములు. (1 ఉపాధిహపము (3) స్వతము—ఇందు, స్వహసోపరంజనముచే నితర వస్తు ప్రతీతికి హేతు వగునది యుసాధి యగును. జ్ఞానము, శబ్దము, ప్రదీపము, మణి, యుచునవి యుపాధిహప ప్రకాశశములయం గంతర్భావము నొందును. "త్రయః ప్రకాశాః స్వపనప్రకాశాః" (స్వపనప్రకాశకము లగు ప్రకాశక వస్తువులు మూడు గలవు! అరు వాక్య మీూ విషయముఁ దెల్పును, ఇందు జ్ఞానము స్వప్రకాశము శ్యముఁ బ్రాణీపముఁ ఒరప్రకాశములు, జ్ఞానము జేయవిషయమును దవిలో నుంచుకొని "యీ విషయము తెలిసినది" యను రూపముగల జ్ఞానమునందే చేయమును గూడ ప్రకాశింపఁ జేయును. అశంగా జ్ఞానము, స్వప్రకాశ మగుచుని జ్ఞేయమునుఁగూడ ప్రకాశింపఁజే యుచున్నది. ఇటులే శబ్దప్రదీపమలు గూడ స్వరూపమును బ్రకాశింపఁ జేసికొనుచునే, స్వరాచ్యనుగు నర్థమును, ప్రకాశ్య మగు మటమును<noinclude><references/></noinclude> p1rpzimbbzdbosa5e4das9pqybg6wxp 104 219827 573485 2026-09-03T23:37:10Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '74 బ్రకాశింపఁజేయుచున్నవి. ఇంక స్వత స్త్రరూప మగు ప్రకాశ మొక విధ ముగ నేయుండును. ధూమమే యిందులకు దృష్టార్థము. అందులో నుపాధిరూపమగు ప్రకాశకమును మీరంగీకరింప రాదు. ఏలనఁ బై వానిలో జ...' 573485 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>74 బ్రకాశింపఁజేయుచున్నవి. ఇంక స్వత స్త్రరూప మగు ప్రకాశ మొక విధ ముగ నేయుండును. ధూమమే యిందులకు దృష్టార్థము. అందులో నుపాధిరూపమగు ప్రకాశకమును మీరంగీకరింప రాదు. ఏలనఁ బై వానిలో జ్ఞానప్రదీపాదులు నంగీకరించుచో, వానిచేఁ బ్రకాశ్య మగునది ప్రత్యేక్ష మగు నర్థ వగును. శబ్దము నంగీకరించుచోనభి ధేయ మగు అర్ధము ప్రకాశ్య మగును. అప్పుడు ప్రత్యక్ష మగు నర్థమునకును, సభిధేయ మగు వర్ణమునకునుమాత్రమే కావ్యశ్వము సిద్ధింపవలసియుం డును. అది మాకును సమ్మతము గాను. ఇంత స్వత పూప నుగు ధూచూదిప్రకాశములను గ్రహింతు మందురా, యప్పుడు దానికి నను మానరచనియంచుఁగన్సడు లింగత్వమే యుండుకు గాని, మీ రనుకొనిని వ్యంజకత్వము సంభవింపదు. ధ్వనికర్తృమతమునందును, వస్త్వలం కాకరపాతకము లగు మూఁడువిధము లగు వ్యంగ్యార్థములును గూడ ప్రశా శక మగు వస్తువుతోఁగలిసి భాసింపవు. ఈ విషయమును ధ్వనిక ర్తయే క్రింది వాక్యములయందుఁ దెల్పినారు. “సహి విభావాను భావవ్యభిచారిణ ఏవ వసాః ఇతికస్వది శివగమః, తతసేవచ తత్ప్రతీత్యవినాభావినీ రసాదీనాం ప్రతీతి రితి త్ప్రతీ కార్య కారణభా నేనావస్థానాత్ క్రమోనశ్యం భానీ,న తులాఘ వాన్న లక్ష్య తే ఇత్యలక్ష్యుక్రమా ఏన సన్తో వ్యంగ్యా రసాదయ (విభావానుభావ వ్యభి బారి భావములే రసము అని యెవరును బెల్పుట లేదు ఆ విభావాది ప్రతీతి కిని, రసాది ప్రతీతీకిని, ననినాభావసంబంధ ముండుటచే, విభావారి ప్రతీతి నుండి రసాది ప్రతీతి కలుగుచున్నది. అందుచే వానికి వార్యకారణభా సము నంగీకరింపవలయును, అపు డవళ్ళి మా కారణముల ప్రతీతియందు కొమ ముండవలయును. అయినను నా క్రమము మనము గుర్తింపలేనం తటి వేగము గలదిగ నుండును. అందుచే గపాదు లలత్యోక్రమ వ్యంగ్య<noinclude><references/></noinclude> psyl296bkbbhyqi37ybdkca72zghsss 104 219828 573486 2026-09-03T23:37:21Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ము లని కెల్పినాము” —ఇట్లు తెల్పుటచే నభివ్యక్తి యనునది యిచటr గూడె సమస్వయింపదు. పూర్వపక్షము:--పై లక్ష్మీణమునందు. “ప్రకాశకేన సప్లైప ప్రకాశ శిషయతాప త్తి” (ప్రకాశమును వస్తువుత...' 573486 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ము లని కెల్పినాము” —ఇట్లు తెల్పుటచే నభివ్యక్తి యనునది యిచటr గూడె సమస్వయింపదు. పూర్వపక్షము:--పై లక్ష్మీణమునందు. “ప్రకాశకేన సప్లైప ప్రకాశ శిషయతాప త్తి” (ప్రకాశమును వస్తువుతోఁ గలిసియే ప్రకాశిం చుట) యను పరములను దీసివేయుదుము. అపుడు, మీరు చూపిన దోషములకుఁ దా వుండదు. సిద్ధాస్తము: ——ఇప్పుడును మీరు చెప్పిన ధ్వనిలక్షణము దోషదుష్ట మే యగును. మామాగ్ని దృష్టాన్తము నందుఁ గూడ ధూమము తా నుపపర్జనమై యగ్నిని బ్రకాశింపఁ జేయుచునే యున్నది. అందుచే ధ్వని లక్షణ మిచటఁ గూడ సమన్వయించుచున్నది. అపు డతివ్యాప్తి యను దోషము కలుగుచునే యున్నది. పూర్వపక్షము:-అగుచో, “సతో ఒకత ఏవ వార్థన్య” అను పదములలో "అసతీ ఏనార్థన్య” అనియే యుండుము. “సతః” అను పదమును కొలఁగింతుము. అపుడు, అసర్భూతము లగు వస్తువులు ప్రకాశ్యము లై నపుడే ధ్యనిలక్షణము సమన్వయించును. ప్రస్తుతము "అగ్ని" సద్రూపమే గాని, ఆయసద్రూపము గాదు. కావున మీరు "దెల్చి నట్లకి వ్యాప్తి, దోషము రాదు. - సిద్ధాం—అపుడు ఘటప్రదీపముల విషయమున, ఘటము సద్రూ పము. అందుచే ఏరా ధ్వని లక్ష్మీణము ఘటప్రదీప స్థలమునఁ గూడ వర్తింపదు. కాని మీ కచట ధ్వనిలక్షణము సమన్వయించుట యభీ ష్టము. ఇ అభివ్యక్తికి లక్ష్యము లైన తావులలో, మీ లక్షణము సమన్వయింప కుండుటచే నిచట నవ్యా ప్తియును దోషము వాటిల్లినది.<noinclude><references/></noinclude> eoq0tvkt11u5h7nm6d46c58xie8mgof 104 219829 573487 2026-09-03T23:37:33Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పూర్వపక్ష,ము:-అసతః-(అసద్రూపమైన) యను బకమును లక్ష్మణ మునుండి తొలఁగింతుము. సిద్ధాన్తి: ___ సూర్యుని శిరణముల సంపర్క మువలనఁ గప్పడు నింద్ర చాప మసద్రూపమైనది. కాని యని యభివ్యక్తికి వ...' 573487 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పూర్వపక్ష,ము:-అసతః-(అసద్రూపమైన) యను బకమును లక్ష్మణ మునుండి తొలఁగింతుము. సిద్ధాన్తి: ___ సూర్యుని శిరణముల సంపర్క మువలనఁ గప్పడు నింద్ర చాప మసద్రూపమైనది. కాని యని యభివ్యక్తికి విషయమే యని తెల్పియుంటిమి. మీరు "అసత్య" అను బదమును లక్షణమునుండి తీసి వేయుచో మీ లక్షణమున కీ యసద్రూపమైన యింద్రచాపముల్యము కాదు, అందుచే నవ్యాప్తియను దోషము మీ లక్షణమునకుఁ జట్టును, పూర్వపక్షము:....."సతః అసుకోవా" అను రెండు పదములను లక్ష్మణమునుండి తీసి వేయుదుము. - సిద్ధాన్తి; —"ప్రకాశక ప్రకాశ్యములు కలిసియే భాసించుట వడప ద్రూపములైన” యను పదజాలమునంతనుఁ దీసి వేయుచో మిగిలిన యభివ్యక్తి లక్షణము మే మంగీకరించిన యనుమానమునకే సరిపోవును. అభివ్యక్తికి సరిపోదు. అది యిట్లగుట మా కిష్టమే. వాచ్యప్రదీయ మానములు సదూపము లరియు నవి క్రమముగనే భాసించు మనియు మేము నంగీకరింతము ఇప్పటికిని మేము తెల్పిన యసంభవదోష మల్లే యున్న ది. మళ్లీ యొక విషయమునుఁ గూడ గుర్తింపవలయును. విశేషణ మనునది విశే వ్యమునకు నితరవస్తువులకుఁ గల భేదమును దెల్పి, విశేష్య మితర వస్తువులకంటే విభిన్న మైనదను విషయమును దెల్పును. కాని యిచట “ప్రకాశ్యముపకున్న ” సద సద్రూపములలో కీ" నేగియైన” యను విశేషణ ము ప్రకాశ్యవస్తువు నితరవస్తువులనుండి విభిన్న మైన దానిఁ జేయుట కుపకరింపదు. అనఁగా నీవిశేషణమువలన వ్యవర్తింపఁబడు (వారింపఁ<noinclude><references/></noinclude> hk3eym26rt2myl1x226i0jy7cfwr2os 104 219830 573488 2026-09-03T23:37:51Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'బడు) సదూపముగాని యద్రూపముగాని, కాని వస్తువులు లేవు. అందుచే నీ వి శేషణము గూడ ననుపపన్నమే. 病 అర్థశబ్దప్రయోజన విచారము. “యత్రార్థ శబ్దావా” అను ధ్వని లక్షణవాక్యమునందలి యర్థపదమున...' 573488 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>బడు) సదూపముగాని యద్రూపముగాని, కాని వస్తువులు లేవు. అందుచే నీ వి శేషణము గూడ ననుపపన్నమే. 病 అర్థశబ్దప్రయోజన విచారము. “యత్రార్థ శబ్దావా” అను ధ్వని లక్షణవాక్యమునందలి యర్థపదమున కర్థమేమి? వాచ్యదుగు నగ్ధ మీ యద్ధశబ్దమున కర్ణ మగుచో, వాక్యార్థముచే సనుమిత మగు (ధ్వని కర్తృమతమున వ్యంగ్యరుగు) వర్థము తిరిగి మఱియొక యర్థము నకు వ్యంజక మైనపు డీ వ్యంజక మగు నర్థము వాచ్యార్థము గాకుండుటచే డీ వ్యంజకమగు నిచట వ్యంగ్యమునకుఁ గూడ ధ్వనిత్వము సంభవింపఁగూడదు. ఉదా హరణమునకు "ఏవం వారిని జీవల్లే పార్శ్వే పితు రధోముఖి” అను శ్లోకమున, అధోముఖయను శుబ్దమునకుఁ గల వాచ్యార్థమునుండి “లజ్జా” వ్యంగ్య మగుచున్నది. ఈ లజ్జయను వ్యంగ్యార్థము పార్వతీయం దున్న శివవిషయకమగు శతి యను భావమును వ్యంగ్యము చేయుచున్నది. ఇపు ఢీ శివవిషయకమగు రతియను వ్యంగ్యార్థము వాచ్యార్థమునుండి కలిసి నది గాదు. “లజ్ఞ” యను వ్యంగ్యార్థమునుండి కలిగినది. అందుచే శివ విషయకరతి నిచట ధ్వని యని వ్యవహరించుటకు వీ లుండదు. కాని వానికిని ధ్వవిత్వము నికా కభీష్టమే. ఇట్లు నిజముగ ధ్వనికి లక్ష్యమే యగు నీ తొవున నిూరు చెప్పిన ధ్వనిలక్షణము సమన్వయింపకుండుట చే నా లక్షీణమున శక్యా ప్తిదోషము పట్టినది. ధ్వనివాది పూర్వపక్షము:-- “అర్థః సహృదయ శ్లాఘ్యః కావ్యాత్మా యో వ్యవస్థితః వాచ్యప్రతీయమానా థ్యే తస్య భేజూ పుణే స్మృతాః అను శ్లోకమున, 'కావ్య మను శరీరమున శాత్మభూతమై సహృదయ శ్లాఘ్య మగు నే యర్ధము గలదో,యరి రాచ్య మనియుఁ బ్రతీయమాన మనియు "రెండు విధములుగ నున్న దని' యిదినఱకే తెలిసియుంటిమి<noinclude><references/></noinclude> kdw5nbghr2mtf8qrvqqq7mene34o4x6 104 219831 573489 2026-09-03T23:38:00Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'గదా! అందుచే నిచట యర్థశబ్దముచే వాద్యార్థమును స్యంగ్యార్థమును గూడ గ్రహింతుము, అప్పుడు వాచ్యవ్యంగ్యమగు నర్థము గూడ ధ్వని యగుట కభ్యస్తర మేమియు నుండదు అనుమితివాది సమాధాము: సత...' 573489 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>గదా! అందుచే నిచట యర్థశబ్దముచే వాద్యార్థమును స్యంగ్యార్థమును గూడ గ్రహింతుము, అప్పుడు వాచ్యవ్యంగ్యమగు నర్థము గూడ ధ్వని యగుట కభ్యస్తర మేమియు నుండదు అనుమితివాది సమాధాము: సత్యమే కానీ“యతార్థశ్శబ్ద తమర్థ ముపసర్జనీ కృతస్వార్థాలో అను లక్ష్మణమున, “తమ్” అను తచ్ఛ బ్దము దానితరువాత నున్న “యర్థ శబ్దమున శ్రద్థనుగు” ప్రతీయ నy- నార్థమును "తెల్పుచున్నది- అనఁగా నీ లక్షమునందలి, రెండవ “యర్థ” శబ్దము వ్యంగ్యార్థమునే తెల్చును. కాఁగా మొదటి “అర్ధ శబ్దము, వాచ్యార్థము తెలుపవలయును - ధ్వనికర్తయే స్వయముగ “అస్థిత వాచ్య విశేష" అని వివరించినారు. అందుచే నిచట “యత్రార్ధం ' అనునపు డర్దశబ్దము వాచ్యార్థమునే తెలుపుమగాని, వాచ్యన్యంగ్యము లగు రెం డర్థములనుఁ దెలుపదు. అందుచే నింతయుఁ బూర్వము తెల్సిన దోషమున్నది. మేము పోనియు, “యశ్రార్థ” అనుచో నర్ధశమునకు వాచ్యచంగ్య ములు రెండును అర్థములే యని గ్రహించినవాడును, నికా లక్షణమున సతివ్యాప్తి దోష ముండనే యున్నది. ఒక వాచ్యార్థమునుండి, సాధ్య మగు మఱియొక వస్తువు ప్రతీయమాన మగుచున్నది. వాచ్యమునకును బ్రతీయమానమునకును మధ్య నొకటి, రెండు లేక మూఁడు వస్తువులు (విషయములు) వ్యవధానముగ నున్నవి. ఇట్టి స్థలములలో కొండ మీ మీ ధ్వనిలక్షణము సమన్వయించును. కావున నిచట సాధ్యమైన ప్రతీయ మానార్థము గూడ ధ్వనియే కావలసి వచ్చుచున్నది. ధ్వనికి లక్ష్యము కాని దీనియందు లక్షణము సమస్యయించు చుండుటచే సతిన్నా పై దోషమువచ్చినది. ధ్వనివాది:.__ఇచటఁ బ్రతీయమానార్థము ధ్వని యగుట ఒ క్లిష్టమే. అందుచే సతివ్యాప్తి దోషములేదు.<noinclude><references/></noinclude> gtakheasejv9hwmtdo57is6fbk5n3dt 104 219832 573490 2026-09-03T23:38:10Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము తాగవతుల కుటుంబరాయశాస్త్రి, ఎం. ఏ., అనుమిత వాది;—సవాదము సుసంగతము కాదు. పైన మేము చెప్పినట్లు వ స్వ స్తిరితే మగుచోటఁ జారుత్వ ముండదు. అందుచే నచట ధ్వని యున్న దనుట...' 573490 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము తాగవతుల కుటుంబరాయశాస్త్రి, ఎం. ఏ., అనుమిత వాది;—సవాదము సుసంగతము కాదు. పైన మేము చెప్పినట్లు వ స్వ స్తిరితే మగుచోటఁ జారుత్వ ముండదు. అందుచే నచట ధ్వని యున్న దనుట పొసఁగదు, వాచ్యార్థమునకును, ప్రతీయమానార్థ మునకును నెచట వ్యభిచారి భానముగాని, అలంకారముగాని మాత్రమే వ్యవధాయకములుగ నుండునో, యచటనే ధ్వని కంగీకరింపవలయును. వస్తువు వ్యవధాయకమున నున్నప్పుడు కారుత్వము లేకుండుటచే ధ్వని సంగీకరింపరాదు. “ఇచటఁ జారత్వ మున్నది. ఇచట లేదు” అని నిశ్చ యించు విషయములోఁ గావ్యత త్త్వవిదులే ప్రమాణము, వాచ్యప్రతీయమానార్థముల కొక వస్తువు మాత్రమే వ్యవభా యకముగ నున్న పద్యమున కుదాహరణము. శిఖజించకర్ణపూరా వధూః వ్యాధస్య గర్విణీ భ్రమతి ముక్తాఫలరచిన ప్రసాధనానాం, మధ్యే సపత్నీనామ్. శ్రీ తా॥ ఒక శిరాతున కొంతకుఁ బూర్వమే కొండలు భార్య లున్నా రు. ఇపుడు మఱియొక కాసైను బెండ్లియాడినాఁడు. పూర్వపు భార్య లందఱును ముత్యములయలంకారములను ధరించినారు. ఈ కొత్త భార్య నెమిలికన్నులను మాత్రమే కంఠాభరణముగా ధరించినది. అయి నను, నీమె వారిముండుఁ జాల గర్వముతోనే తిరుగుచున్నది. పూర్వపు భార్యలమీఁద కిరాతున కధిక ప్రేమ లేదు. అందుచే ఇత దు వారితో వంతగాఁ గ్రీడించెడివాడు గాఁడు. చూరపు టడవుల కేఁగి, యేనుగులనుఁ గూశఁ జల్లా ముత్యములఁ దెచ్చెడివాఁడు. ప్రస్తుత చట్లు గాదు. ఈ నవ * 41 పించ కర్ణపూజ - నెమిలియొక్క పింఛను మాత్రమే కర్ణాభరణముగాఁ గెలిగినా, ఆభర్య, వసః = కూతుని యొక్క భార్య, ముక్తాఫలరచిత ప్రసాధ వాశాల మత్యముల యోధరణములు గల, సపత్నీ నాని మర్యేజు సవతుల మధ్య : గర్విణీ· గర్వం 3 అబిట్లు, 1శీమతి తిరంగుచున్నను.<noinclude><references/></noinclude> a0dp0dfgst3epj5l23jfsc94b677j31 104 219833 573491 2026-09-03T23:38:25Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '74 వధువునకు, నెమిలికలను మాత్రమే వచ్చి యఁ గలుగు చున్నాడు. అయినను నామె సగర్వముగ సవతుల మధ్య తిరుగుచున్నది. దీని భావ మిది. ఈ నవవధువు ణం సత్యస్త్రము కామాసక్తః ఉగుటచే వ్యాధుఁడు ము...' 573491 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>74 వధువునకు, నెమిలికలను మాత్రమే వచ్చి యఁ గలుగు చున్నాడు. అయినను నామె సగర్వముగ సవతుల మధ్య తిరుగుచున్నది. దీని భావ మిది. ఈ నవవధువు ణం సత్యస్త్రము కామాసక్తః ఉగుటచే వ్యాధుఁడు ము్బులుఁడై వస్యగజములనుఁ జంపలేక, మయూరిములను మా త్రమే చంపఁగలుగుచున్నాఁడు. "ఇతర భార్యలకంనితఁడు నాయం దే యధికముగ నాసర్తుఁ డగునట్లు, నే నాడని నాకు తిని త భార్యలకు నా కున్న సౌభాగ్యాతీశయము లేదు. నేనే యీ విషయమున వారి నతీశయింతును" అను తెలఁపుతో నా ముకు గర్వము ನ ఇచట, ముందు (తృతీయవిమర్శమునందు) వివరింపఁబోవు గీతిని, వ్యాధుని నూతన సభువునందు సంతులనం కు అధికముగఁ గల సౌభాగ్యా తీశయ మనుమేయము. ప్రధాన మగు నీ యను మేయమునకును వాద్యా ర్థమునకును మధ్య "అవినతసంభోగసుభా సంగ నిస్సహిత" (ఎల్లప్పుడు ను స్త్రీ సుఖములయం దాసక్తి చే దుర్బలుఁ కగుట) మను మఱియొక యను మేయ మగు నర్థము వ్యవధాయక మగ నున్నది. - ఈ యను మేయా ర్థమునకు “మయూరమును మాత్రమే చంపఁ గల్గియుండుట” నుససది సాధనము. వాచ్యప తీయమానములకు మధ్య రెండు వస్తువు లుండు పద్యమున కూదాహరణము. "వాణిణిక హస్తిడనా కుతో ఒస్మాకం వ్యాఘ్రకృత్తి శ్చ యావ ల్లులితాలకముఖీ గృహే పరిష్వక్కతే స్నుసా.” [వాణిజక=ఓ వర్త కుఁడా !- యావత్ = ఎంత కాలము, లులితాలక ముఖి = చెదరిన ముంగుకు లున్న ముఖముగలదై స్ను సాకోడలు, గృహే=యింటియందు, పరిష్వక్క తే తిరుగునో (తాసల్ అంతకాల ము) హ స్తిదన్త్మా= ఏనుగు దన్తిములు, న్యాఘ్రకృస్తిశ్చ పులిచర్మము ను, అస్మాకం=మాకు, కుతః = ఎట్లు లభించును ? దీని భావ మిరి-ఏనుఁగు దంతములను బులిచర్మములను గొనుటకు వచ్చిన వర్తమున వృద్ధవ్యా ధుఁడు తెలుపుచున్నాడు. “నా కోడ లెపుడును ఇదరిన ముంగురుల<noinclude><references/></noinclude> as5d1nmznkdpmxh142393tnd7v3857y 104 219834 573492 2026-09-03T23:38:38Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'స్యక్తివి వేకమ 75 తోనే నా యింటఁ గన్పడుచున్నది. ఆమెతో నిరతమును నా కుమారుఁ డు సుభాసక్తుఁ డగుటచేతనే దూమె ముంగురు ల ట్లున్నవి. ఇట్లు నిరత సుఖాస క్తి చే నా పుత్రుఁడు దుర్బలుఁడై న...' 573492 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>స్యక్తివి వేకమ 75 తోనే నా యింటఁ గన్పడుచున్నది. ఆమెతో నిరతమును నా కుమారుఁ డు సుభాసక్తుఁ డగుటచేతనే దూమె ముంగురు ల ట్లున్నవి. ఇట్లు నిరత సుఖాస క్తి చే నా పుత్రుఁడు దుర్బలుఁడై నాఁడు. ఈ పరిస్థితులలో నాతఁడు సింహములను, పులులను వేటాడి చంపుట యెట్లు కుదురుకు ? కావున నా కోడ లీ యాకారములో నున్నంతవఱకును హ స్తిదత్తాదులు లభింప నని తెలిసికొమ్ము.” ఇట్లు చెప్పుటలో వ్యాధుఁడు, నాత్ర తుషార స్పర్శః ధూమాల్" “ఇచట పొగ యుండుటచేఁ దుపార స్పర్శ లేదు, "అను ఔధమున వ్యాపక మగు "కార్య ముందుటను దెల్సినాఁడు. మునకు యత తుషారస్పర్శః తత్ర, అగ్ని రభావం- ఎచ్చట తుషార స్పర్శ యుండునో యచ్చట నగ్న్యధాన ముండును. - అను వ్యాప్తిలో తుషారస్పర్శ వ్యాప్యము. అగ్ని యొక్క యభావము వ్యాపకము. ఈ వ్యాపకములకు విరుద్ధ మగ్ని. ఈ యగ్ని నుండి పుట్టిన దగుటచే నగ్ని యొక్క కార్యమే ధూమము - “ఇచట తుషారస్పర్శ లేదు” అని తెల్పుటకై, వక్త, పై వ్యాప్తిలోని వ్యాపకమునకు విరుద్ధ మగు నగ్ని యొక్క కార్య మగు ధూమము నున్నట్లు వర్ణించినాఁడు. ఇట్లు వ్యాపక విరుద్ధ కార్యోపలబ్ధిని వర్ణించి, తుషార స్పర్శాభావమును సాధించినాఁడు. భూమాత్ =పొగయున్నందువలన “అనుటతోడనే” యశ్ర ధూమః తత్రాగ్ని?" అను వ్యాప్తి ననుసరించి, అగ్ని యున్నదని యను అగ్నియుండుటచేఁ రుపారస్పర్శ యుండదు” అను పను మితి తరువాత నుదయించును. అటులే సమర్థుఁ డగు సతుఁడు హస్తివ్యాఘ్రాది వ్యాపాదన పరాయణుఁ డై నపుడే" హ స్తిదత్తాదులు లభించును. ప్రస్తుతము వ్యాధ షతుఁడు హ స్తివ్యాఘ్రాది వ్యాపాదన పరాయణుఁడు గాఁడు, అందుచే హ స్తీదనాదులు లేవు. ఇని యన్వయవ్యతి రేక ములు. ఇచట హ స్తివన్తా లుండుట యనునది వ్యాప్యము. సమర్థసుత కర్తృక మగు హస్తిదస్త వ్యాఘ్రాది వ్యాపాదన పరత్వము న్యాపకము. ఇక హ స్థిదనాద్యభావ<noinclude><references/></noinclude> cre0lfpj9thakufiammwjqfo0octnlz 104 219835 573493 2026-09-03T23:38:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '76 మును దెల్పుటకై, వ్యాపకమునకు విరుద్ధ మగు “న్ను సౌభాగ్యాతి శయ ప్రయుక్తమును, సవిరతసంభోగసుభాసంగజనితమును స్వసుతునియొక్క నిస్సహత్వమును వ్యక్తము సేయఁ దలఁచి, దానికిఁ గార్యమగ...' 573493 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>76 మును దెల్పుటకై, వ్యాపకమునకు విరుద్ధ మగు “న్ను సౌభాగ్యాతి శయ ప్రయుక్తమును, సవిరతసంభోగసుభాసంగజనితమును స్వసుతునియొక్క నిస్సహత్వమును వ్యక్తము సేయఁ దలఁచి, దానికిఁ గార్యమగు విలులితాలక ముఖిశ్వమును నాచ్యముగఁ జెప్పినాఁడు ఈ విధ ముగ హ స్తిరన్తాగ్యభావమును సాధించినాఁడు. (ఇచట విలులితాలక ముఖీ త్వము వ్యాపక విరుద్ధ కార్యము. దీనినుండి కారణ మగు సుకనిస్సహత్వము నూహించుచున్నాము-(1) ఈమె విలులితాల ముభీత్వ, మాతని నిరత సంభోగాసక్తిని, త జ్ఞనిత మగు దౌర్బల్యమును సూచించును. సంభో గమువలననే ముంగురులు వెదకియుండు ననుభావ మీట గ్రాహ్యము. లేదా - (2) వ్యాధనుతుఁ శీమెతో రమించుచుండుచో నీలు ముంగు రుల నలంకరించుకొనెడిది. అత్యస్త సుఖాసంగము చేఁగాని, లేక సహజ నిస్సహత్వముచేఁగాని యాతఁ డిపు డీమెతో రమించుటలేదు. అందుచే నామె యకృత ప్రసాధనయై యున్నది. ఏ మైనను, నామె విలులితాలక ముఖ యగుట కాతని నిస్సహత్వ మే హేతువు -] ఇచటఁ గోడలు "విలులితాలక ముఖ” యను సర్థము వాచ్యము. (ఇదియే వ్యాపక విరుద్ధ కార్యము దీనినుండి వ్యాధసుతుని కార్బల్య మనుమిత మగుచున్నది. (ఇవియే వ్యాపక విరుద్ధ కారణము). తీసినుండి 'వ్యాధసుతుఁడు హస్త్యాదులకు జంపుటలే దను విషయ మనుమీత మగురు, అట్లనుటచే హ స్థిరస్తములు లభించుట లే దను విషయము తువ నేను మేయమై సాధ్యసిద్ధి కలుగుచున్నది. ఇచట నాధ్యాయు మేయర్ధము లకు మధ్య (1) న్యాధసుతుని దాక్ష్నల్యము (2) వ్యాసుతుఁడు హస్త్యా దులను జంపకుండుట" యను రెం డర్థములు వ్యవధాయన మూగ వాచ్యాను మేయములకు మధ్య మూఁడు విషయము లున్న పద్యము “విపరీతసుకతనమయే బ్రహ్మాణం దృష్ట్వా నాభికమలే హరే ర్దశ్రీ ణనయం చుమ్బతి హియాకులా లక్ష్మీ"<noinclude><references/></noinclude> fjdey6g1igbqs9ebqx2wjlfrtcxj5mx 104 219836 573494 2026-09-03T23:38:58Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '[లక్ష్మి లక్ష్మి, విపరీతసురత సమయే=పురుషాయిత రతియందు, నాభి కమలే = విష్ణువుయొక్క నాభికమలమునందు, బ్రహ్మాణం దృష్ట్వా = బ్రహ్మనులచి, ప్రీయా సిగ్గుతో ఆశులా -కలతోఁ జెందినదై, హరే వి...' 573494 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>[లక్ష్మి లక్ష్మి, విపరీతసురత సమయే=పురుషాయిత రతియందు, నాభి కమలే = విష్ణువుయొక్క నాభికమలమునందు, బ్రహ్మాణం దృష్ట్వా = బ్రహ్మనులచి, ప్రీయా సిగ్గుతో ఆశులా -కలతోఁ జెందినదై, హరే విష్ణువుయొక్క, దక్షి ణనయనమ్ కుడినిన్నును, చుమ్బతి ముద్దిడుకొనుచున్న ది. ] లక్ష్మి పురుషాయిత క్రీడయం దున్నప్పుడు, నాభికమలమున నున్న బ్రహ్మను జూచి సిగ్గిలినది. వెంటనే కొష్ణువుయొక్క కుడికన్ను ముద్దిడు కొన్నది. సూర్యుఁడు విష్ణువునకు కుడికన్ను . ఆ కుడికన్నునలక్ష్మీ ముద్దిడు కొనుట యనఁ గన్ను మూసికొని పోయినది. అనంగా సూర్యుడస్తమించు నట్లే. సూర్యాస్తమయ మగుటచే నాభికమలము కూడ ముకుళించుకొని నది. అపు కమలములోని బ్రాహ్మ కేమియుఁ గన్నడదు. లక్ష్మీకి బ్రహ్మయును గన్పడడు. అందుచే లక్ష్మికి సిగ్గు తొలఁగినది, అని దీని భావము. ఇచట లక్ష్మీలజ్ఞానివృత్తి సాధ్యము, సూర్యరూప మగు విష్ణువు శ్రీ యొక్క దక్షి ణనేత్రమును లక్ష్మి ముద్దిడుకొనుట సాధనము. ఈ సాధన మువలన, నేతతిరోధానలక్షణ మగు సూర్యాస్తమయ మనమిత మగుచున్నది. ఈయను మేయమునుండి నాభినలినసంకోచ మన మిత మగుచున్నది. దీనినుండి బ్రహ్మ కన్పడకుండుట లేక బ్రహ్మ తమ సుగత శ్రీడను జూడకుండుట యను విషయము సిద్ధించుచున్నది.- ఇట్లు విష్ణు దక్షిణ నేత్రమును లక్ష్మి ము ద్దిడుకొనుట యను వా చ్యార్థమునగను, లక్షీ, లజ్ఞానివృత్తి యను వ్యంగ్యార్థముసకును మధ్య, సూర్యాస్తమయ, కమలసంకోచ, బ్రహ్మదర్శన వ్యవధానములను పత్యు శ్శిగశ్చన్ద్రకలా మ నేని స్పృశేతి సఖ్యా పరిహాసపూర్వకమ్స్ సా రణణయిత్వా నా కృతాః మార్యేన తాం నిర్వచనం జమాన॥ ఈ పద్యమునందు 45-46 పుటలలోఁ దెల్పినరీ కని- తాం నిర్వచనం జమాన= ఉలుకకయే, కో పేరు పూలమాలతోఁ గొట్టెను- అను కాచ్యార్థమునకును, గౌరికి, శివునియం 1రాభిలాషికళృంగార మున్నదను నను మేయార్థమునకును మధ్య జాతు త్సుక్య సహగ లూదే వ్యభిచారి భావము అను మేయములై యున్నవి.<noinclude><references/></noinclude> srd4g5p27syl3099x9p43w1xr4foa8f 104 219837 573495 2026-09-03T23:39:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '78 వ్య మూఁడు విషయము లున్నవి. ఇట్లే యను మేయార్థ పరంపరగల తావు నం దను మేయార్ణజ్ఞాన మిన్ని యుపాయముల నధిరోహింపఁ గలిగియుం కమ. అందుచే రసాస్వాదమును సమీపింపనైన సమీపింపలేదు. ఇట్ల గుట...' 573495 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>78 వ్య మూఁడు విషయము లున్నవి. ఇట్లే యను మేయార్థ పరంపరగల తావు నం దను మేయార్ణజ్ఞాన మిన్ని యుపాయముల నధిరోహింపఁ గలిగియుం కమ. అందుచే రసాస్వాదమును సమీపింపనైన సమీపింపలేదు. ఇట్ల గుటచే నిట్టి కావ్యములు ప్రహేళికలతోఁ దుల్యములే కాని ధ్వని కావ్య ములు కా లేవు. కావున - "అర్ధ శ్వము వాచ్యప్రతీయమా నో భయాూర్ణ విషయక మని చెప్పినను, ధ్వని లక్ష్యములు కాని పద్యముల యందుఁ గూడ నా లక్షణము సమన్విత మగుచుండుటచే ధ్వనిక ర్తలు చెప్పిన ధ్వని లక్షణమున కతివ్యాప్తి తప్పదు.- వ్యభిచారి భావవ్యవహిత మగు పద్యమున కుదాహరణము. అలంకార వ్యవహిత మైన తావున కుదాహరణము. లావణ్యకాన్తి పరిపూరిత దిఙ్ముఖే ఒస్మిన్ స్మేరేఒధునా తప ముఖే తరలాయ తానే క్షోభం య చేతి న మనాగపి తేన మ మేన జడ రాశి రయం పయోధి:" హే తరలాయతాక్షి = చంచలములును విశాలములు ఇగు క్షేత్రములు కలదానా! లావణ్యకా న్తి పరిపూరిత దిమ్ముడే లావణ్యముచేతను, శాన్తి చేతను నింపఁబడిన దిశాముఖములు గలిగినట్టియు, అధునా=ఇప్పుడు (కోపమువలనఁ గలిగిన యగుణిమ శాంతించిన నప) స్మేరే వికసించి (స్ప్రసన్నమై) యున్నట్టియు, తవ, ముఖీ =నీ ముఖ ముఁడగా, (సీముఖ మును జూచియు నని భావము) అయం పయోధి - ఈ సముద్రము, మూగపీ=కొంచెమైనను, క్షోభంకాకలఁతను (మన్మథవికారమును) లేక పొంగుటను, యత్= ఎందువలన, న ఏతి ఇ పొందుటలేదో, శత్అందు వలన, సువ్యక్త మేవ = స్పష్టముగనే, అయం ఈ సముద్రము, జక రాశి; = జాడ్య సంచయ మని (మూడుఁడని) లేక జలరాశియని, మన్యే తలఁచుచున్నాను. ఇచట పనన్న మైన నాయిక ముఖమును జూచియు సముద్ర ము పొఁగుట లే దనుటచే ముఖము పూర్ణచంద్రుఁడై యుండవలయు నను<noinclude><references/></noinclude> knh94n0j0ay3wy4girksai5hwscgvv5 104 219838 573496 2026-09-03T23:39:18Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము 79 భావ మనుమిత బగుచున్నది. ముఖము పూర్ణచంద్రుఁజే యను భావము కలుగుటకుముందు ముఖచంద్రుల కై క్యాకోప మై యుండవలయును. ఉపమానో పమేయముల కై క్యారోపము రూపకాలంకారము. ఈ యలం...' 573496 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము 79 భావ మనుమిత బగుచున్నది. ముఖము పూర్ణచంద్రుఁజే యను భావము కలుగుటకుముందు ముఖచంద్రుల కై క్యాకోప మై యుండవలయును. ఉపమానో పమేయముల కై క్యారోపము రూపకాలంకారము. ఈ యలం కార మిచట సనుమితమే గాని వాచ్యము గాదు. కావునఁ జంద్రుఁడను ప్రతీయమానార్థమునకును, 'సముద్రము పొంగుట లేదే యను వాచ్యా ర్థమునకును మధ్య రూపకాలంకారి మనుమిత మగుచున్న ది. ఇచబఁ జెంద్ర విషయక జ్ఞానమునే ధ్వనివిషయముగా సంగీకరింప వలయును గానీ, మిగి లినవానిని ధ్వనివిషయములుగ సంగీకరింపఁచూడదు. ఆక్షేపము: వస్తువు, వ్యభిచారి భావము, అలంకారము వీనిలో నేది యైనను వాచ్య హొతీయమాసములకు మధ్య, వ్యవధాన మున్నట్లే గదా ! వ్యవధాని ముండుట యనువిషయమున నీ శేషము లే నప్పుడు, వ్యభిచార్యలంకారములు వ్యవధాయకము లైనపుడు చారుత్వ ముందు సనియు వస్తువు వ్యవధాయక మై నప్పుడు చారుత్వ ముండ దనియుఁ చెప్పుటలో నౌచిత్య మేమి ? సమాధానము:——వస్తువు - అలంకార వ్యభిచారి భావములకం'పే భిన్న మగు జాతికి సంబంధించినది. అగ్ని మొదలగు వానికంటె ధూమ ము మొదలగు నవి యెట్లత్య స్తభిన్నములో,య వస్తుననునది యను మే మగు రసముకంటే సత్యస్త విలక్షణస్వభావ మైనది. వ్యభిచారి భావాదు లన్న నో,యను మేయార్థము యొక్క ఛాయ ననుసరించియుండు ను. అను మేయార్థ మగు రసముచే నుపరక్తము లైనవివలెఁ దదాలింగితము లైసవినలె నుద్భవించును. అందుచే కను మేయర్ధముకంటే సత్యంతో వి లక్షణము లై ఇవి కావు, అందుచే వ్యభిచారి భావ వ్యవధానము, వస్తు వ్యవధానముకంకు భిన్ని జాతీయము, అలంకారమునకును నలం కార్య మగు గనిమునకును నాశ్రయాశ్రలు భావ ముండుటచే, నలంకార్య మగు అసమ శంకు కచిన్న ముగ నుండదు. అందుచే కనలంకార వ్యవధా సముకుడ వస్తువ్యవధానముకంటే భిన్న మైనదియే. ఇప్పటికీఁ దేలిన దే మనని సర్ల శబ్దముసకు, వాచ్యప్రతీయమానార్థములు CCడును సర్థములే యగుచో,<noinclude><references/></noinclude> kgm8ovlr5as0x4utzj72kua72dvgnpw 104 219839 573497 2026-09-03T23:39:29Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '80 వాచ్యాను మేయార్థములకు మధ్య రెండు లేక మూఁడు వస్తువులు వ్యస ధాయకములుగ నున్న చోట ధ్వనిలక్షణమున కతివ్యాప్త వాటిల్లును. ఆ దిచట సతివ్యాప్తి కాదనియు ధ్వనిలపణము పట్టవచ్చు నని...' 573497 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>80 వాచ్యాను మేయార్థములకు మధ్య రెండు లేక మూఁడు వస్తువులు వ్యస ధాయకములుగ నున్న చోట ధ్వనిలక్షణమున కతివ్యాప్త వాటిల్లును. ఆ దిచట సతివ్యాప్తి కాదనియు ధ్వనిలపణము పట్టవచ్చు ననియు నం దురా! అగుచోఁ బ్ర హేళి కాదిరూపము లగు పద్యములు కూడధ్వని కావ్య ములే, కావలసివచ్చును. ధ్వని లక్షములో "అర్థ” శబ్దము ప్రయోగించుటవలన సంభ వించిన దోషములు నిప్పటికీ వ్యక్తివివేకకర్త చూపినాఁడు, ఇంతవఱకుఁ జెప్పిన విమర్శ యొక్క సారము నీ సంగ్రహ శ్లోకములలో నిహసించి నాఁడు. యే నై పం వాడినీత్యాదా వర్ధ స్యార్ధిస్తిరా ద్గతి: అశోభౌ, తర్యాతివ్యాప్తిః ద్విత్రవస్తున్య నాయిని ప్రహేళికాదిరూపే ఒని, కావ్యే ధ్వన్యాత్మతో యతక (సంగ్రహన్లోశములు.! కేవల మిచ్చటనీ వాచ్యర్యంగ్యార్థము లుభయములును గాన్యా త్మ యగునని చెప్పుబ యుక్తియుక్తమగ లేదు. ప్రతీయమానార్థ మీ కావ్యమునకు జీవిత భూతము, ప్రధానముగ నదియే, ధ్వని యగుట యభీష్టవిషయము, అందుచేఁ బ్రతీయమానార్థ మొకటియే యిచట సర్థ శబ్దమున కర్ధ మనుట యుక్త మగును. ధ్వనిక మే "కాన్యస్యాత్మో ధ్వనికితి", "కావ్యస్యాత్మాస నవార్థ: కత్తి”, “ప్రతీయమానా త్వవ్యైవ భూషా లజ్జీన యోషితః" అను శ్లోకములలో నీ యభిప్రాయమునే తెల్పినాడు. కావున, మేము చూసిన దోషములు, ధృష్టిల క్షణములో నుండి కుండుటకై, “అర్థఃసహృదయల్లేఖ్య: కావ్యాస, యో, వ్యవ స్థిత” అను శ్లోకముస, “కావ్యాత్మా యో వ్యవస్థను" అనుట బకు లుగ “యః కావ్యస్య వ్యవస్థతః” అని పాక ముందుట యనోము,<noinclude><references/></noinclude> qgvje906lw7xrbmikeda534lwa29o2w 104 219840 573498 2026-09-03T23:40:07Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '' 573498 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude><noinclude><references/></noinclude> 4bsu7gycf74s1bb8shxurzk4htk18gl 104 219841 573499 2026-09-03T23:40:18Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము భాగవతుల కుటుంబరాయశాస్త్రి, ఎం. ఏ., లంకారము వాచ్యముగ నున్నది. ప్రియా నశముల సాదృశ్యము కల్గి యుండుటచే శత్రుగజకుంభస్థలములఁ గూడ వీరు లానందము నొందఁ గల్గి నారు. ప్...' 573499 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము భాగవతుల కుటుంబరాయశాస్త్రి, ఎం. ఏ., లంకారము వాచ్యముగ నున్నది. ప్రియా నశముల సాదృశ్యము కల్గి యుండుటచే శత్రుగజకుంభస్థలములఁ గూడ వీరు లానందము నొందఁ గల్గి నారు. ప్రియా స్తనములకును, గజకుంభస్థలమునకును నుపమాలంకా రము వ్యంగ్యము.... ఆయుపమాలంకారమున, ప్రియారతివలనఁ గలుగు నానందమును గజకుంభస్థలమర్దనముననే వీరులు పొందఁగలరా యను నట్లు వారికి యుద్ధమునంటే యావర మధికమైన దను నర్థము సిద్ధించి, వారి వీరత్వమునకు మెఱుఁ గిడి, చమత్కారానాయక మగుచున్నది. అందుచే నిచట వ్యంగ్య మగు నుపమాలంకారమున కే ప్రాధాన్య ధ్వనిక_ర్తయభిప్రాయము. మఱియొక యుదాహరణము. తత్, తేషాం శ్రీసహోదర రత్నా హరణే హృదయ మేకరసం బింబాధరే ప్రియాణాం నివేశితం కుసుమబాణేన”. మని అర్థము—శ్రీసహోదర రత్నాహరణే లక్ష్మీ దేవి పుట్టిన సము దమునుండియే పుట్టిన రత్నముల నపహరించుటయందు, ఏకరసమ్= తన్మయతగల, తేషాం ఇన్ద్రదు అనేక విధముల బోధించిన ఆరాక్షనులు యొక్క, తత్"(ఎన్నికష్టములనుండి యైనను వెనుదీయని, ఆస్ప్రసిద్ధమైన, హృదయం హృదయము, కుసుమబాణేన చాలకోమలమగు నాయుధ ములుగల మన్మథునిచేత, ప్రియాణాం స్త్రియు రాండ్రయొక్క బింబా , ధరే= దొండపండు వలె నెఱ్ఱనై స యధరములయందు, ని వేశితన్=లన్న ము చేయఁబడినది. వివరణము;రత్నముల నపహరించుటకై సంకల్పించిన యం తఃకరణవృత్తివేటు, పిపబింబాధరలగ్న మైన యంతఃకరణవృత్తి వేఱు. అయినను వాని కభేదముఁ జెప్పుట చే నిచట సతి : యోక్త్యలం<noinclude><references/></noinclude> rpy1m4tnjs5ug6b2ptxdwpcnxi7ul39 104 219842 573500 2026-09-03T23:40:30Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కారము వాచ్యము, ప్రియాబింబాధరము సకలరత్న సారతుల్య మగుటచే వారి కచట నాదరము కల్గినది. బింబాధరములు సకలరత్న సారతుల్య ము లను నుపమాలంకార మిచట వ్యంగ్యము. ప్రతీయమాన మగు నా యుపమయే యి...' 573500 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కారము వాచ్యము, ప్రియాబింబాధరము సకలరత్న సారతుల్య మగుటచే వారి కచట నాదరము కల్గినది. బింబాధరములు సకలరత్న సారతుల్య ము లను నుపమాలంకార మిచట వ్యంగ్యము. ప్రతీయమాన మగు నా యుపమయే యిచట చమత్కారాధాయక మగుచున్నది. అలంకారధ్వని యప్రధానముగ నున్న యుదాహరణము. చంద్రమయూ పైర్ని శాసలినీ కమలైః కుసుమగుచ్ఛైర్ల తా హంసై శ్శారదశోభా కావ్యకధా సజ్జనైః క్రియతే గుర్వీ". అర్థము-స్త్రమయూపైః == చన్ద్రకిరణముల చేత, నిశా - రాత్రియు, కమలైః==కమలములచేఁ నలినీ తామర తీఁ యు, కుసుమ గుచ్చైః పుష్పపుగుత్తులచేత, లతా తీఁగె, హం'సైః"హంసలచేత, శార దశోభా శరదృతు కాంతియు, సజ్జనై సత్పురుషులచే, కావ్యక” కావ్య కథయును, గుర్వీ=గొప్పదిగ, క్రియతే చేయఁబడుచున్నది. వివరణము :- చస్త్రమయూఖాదులచే నిజాదులకు శోభాతిశ యము కల్గుచున్నది. రాత్రీ యనునది లేనిదే, చమయూఖాదులకు మాత్రము శోభ యె ట్లలవడును కావ్యకథ లేనిదే సజ్జనులయొక్క సజ్జనతమాత) మేమి? ఇట్లు నిశా చంద్రాదులు పరస్పరము శోభోజన కెములు. చన్ద్ర మయూఖములవలన రాత్రికిఁ గలుగు భాస్వరత్వము, సేవ్యత్వములు, కమలములవలనఁ దీఁ గెళుఁ గలుగు శోభా పరిమళలక్ష్యా దులును, కుసుమగుచ్ఛముల వలన లతలకుఁ గలుగు నభిగమ్యత్వ మనోహరత్వములు, హంసలవలన శరదృతువునకుఁ గలుగు శ్రుతి సుఖ మనోహరత్వాదులు, నను నవన్నియును సజ్జనులవలనఁ గావ్యకథకుఁ గలుగు నను భావముగూడ నిందు వ్యక్తమగును. "గుర్వీ క్రియ తే”యను పదములవలన నింతటి యర్ధమును స్ఫురించుచున్నది. చన్దమయూఖై. నిశా గుర్వీక్రియ తే, కమలై : కలిసి గుర్వీ క్రియ తే. ఈ విధముగ 'గుర్వీ క్రియ' తీ' యను పదము లంటను సమన్వయించుటచే నిచట దీపకా<noinclude><references/></noinclude> 6q2u07ud82bu2c6joie5kbz9rptbvn8 104 219843 573501 2026-09-03T23:40:39Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివి దేశము 135 లంకారము వాచ్యముగ నున్నది. ఇచట సజ్జనులకు, హంసాదులకును, "కావ్యకథకు, నిశాదులకును నౌపమ్యము గమ్య మగుచున్నను, నీయుప మాధ్వనికం టె దీపకమే యతిశయముగఁ జమత్కార హేతు...' 573501 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివి దేశము 135 లంకారము వాచ్యముగ నున్నది. ఇచట సజ్జనులకు, హంసాదులకును, "కావ్యకథకు, నిశాదులకును నౌపమ్యము గమ్య మగుచున్నను, నీయుప మాధ్వనికం టె దీపకమే యతిశయముగఁ జమత్కార హేతు నగును. [ఇచట “కావ్యకథా" యనునపుడు కధాశబ్దముకలను నీ విశే షము స్ఫురించుచున్నది. కావ్యమునందు ధ్వని ప్రభృతులు సూక్ష్మ విశేషములు కొన్నియున్న నుండుగాక, సజ్జనులు లేనిదే “కావ్యము” అను శబ్దమే ధ్వంస మగును. సజ్జనులున్న చోఁ, గేదాల శబ్దసన్దర్భ మైళను “కావ్య” మను పేరునకుఁ దగియుండును. సజ్జనులు కావ్యము నాదరణీ యముఁ జేయుదు రని భావము]. రసాదులు ప్రధానముగ నున్న యుదాహరణము :- కుమార సంభవమున వసంతి పుష్పములు నాభరణములుగా ధరించి, పార్వతి శివుని యొద్దకు వచ్చినపుడు, మన్మథుఁడు శరసన్దానము సేయఁగా, మనో ధైర్యము వీడిన శివుఁడు తన చూపులను బాక్వతి పైఁ బ్రసరింపఁజేయు ఘట్టము రసాది ప్ర్రాధాన్యమున కుదాహరణముగ గ్రహింపనగును. ("ఉమాముఖే బింబఫలాధరోస్తే, వ్యాపారయామాస నిలోచనాని”- మొదలగు వర్ణనమునఁజూడసగును). రసాదుల ప్రధానముగనున్న యుదాహరణము :- ఆప్రధానము లుగ నున్న రసాదులు శుద్ధము లనియు సంకీర్ణము లనియు రెండు విధము లుగ నున్నవి. అందు శుద్ధమును, అప్రధానమును నగు రనమున కూదా హరణము. "కిం హస్యేనమే ప్రయాస్యసి పునః పాప శ్చి రాద్దర్శనం కేయం నిష్కరుణ ప్రవాసరుచితా కేవాసి దూరీకృత, స్వప్నాస్తే స్వీతి తే వదక్ ప్రియతమ వ్యాసక్త కంఠగ్రహో బుద్ధా, రోదితి, రిక్త బాహువలయ స్తారం రిపుస్త్రీజనః|| అర్థము:-- హాస్యేన కిమ్ =నవ్వులతో జీనుగును మే నానుండి (నా బాహుపాశమునుండి) పునః తిరిగి, సప్రయాన్యసి తప్పించుకొని<noinclude><references/></noinclude> hbztf10zjfk80k5b2nwdz7qzkdgajla 104 219844 573502 2026-09-03T23:40:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '136 వెళ్ళలేవు, చీరాత్ = చాల కాలమునకు, దర్శసంప్రాప్తి= కన్పడితివి. ఒక్క గుణకాని శనివాలు! ఇయం ఈ ప్రవాసగుచితా, కా-దూర దేశ నివాసముఃకం దపూర్వమైన యీ యాదగ మేల? కేన= ఎవనిచేత (లేక ఏకారణముచ...' 573502 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>136 వెళ్ళలేవు, చీరాత్ = చాల కాలమునకు, దర్శసంప్రాప్తి= కన్పడితివి. ఒక్క గుణకాని శనివాలు! ఇయం ఈ ప్రవాసగుచితా, కా-దూర దేశ నివాసముఃకం దపూర్వమైన యీ యాదగ మేల? కేన= ఎవనిచేత (లేక ఏకారణముచేత), సూరిృతః = దూరస్థుఁడవుగాఁ జేయఁబడితివి. : ఇతి ఈవిధముగా, స్వప్నాస్తేషు = కలల యందు, నద=పలుగుచు, తే= నీయొక్క,దివ్మ స్త్రీజు : శత్రు, స్త్రీలు, పి, యతమ వ్యాస క్త కంఠం హజా ప్రియుని దను బాహువులతోఁ గౌఁగలించుకొని, బుద్ధ్వా = నిద్ర నుండి మేల్కొనినవాగై, రిక్త బాహు వలయం g= తమ బాహువులలో నెవరును కడు జూచి (సూన్యమైన బాహుబంధము గలవారై), తారం బిగ్గరగా, రోదితి = ఏడ్చుచున్నారు. వివరణము:- ఒక: డొక రాజును ప్రశంసించుచు నీ భావమును వర్ణించినాఁడు. నీ శత్రుస్త్రీలు స్త్రీయుల యెడబాటు ననుభవించుచు, నీ యవస్థల ననుభవించుచున్నారు. కలలయందు వారు నవ్వుచున్న తమ ప్రియులను జూచి ఇట్లకుచున్నారు. “నీ నవ్వుల వలన నీ శార్య మును దాఁచియుంచవలె నని ప్రయత్నించుచున్నాను. కాని నీ శాధ్య మును దెలిసికొంటిని. ఎంతకాలమునగో నీ దర్శన మైనది. ఇంక నిన్ను వదలను. నేను నీకై యింతగాఁ బరితసించుచున్నను, నీరు జాలియైనను లేదే! దూర దేశముల నుండుట యన్న యింత మక్కువ కేటునుండి వచ్చినది. ఇదివఱకు లేదే! నిన్నె పుడును నే నేమియు ననలేదే! ఎందువలన నిట్లు దూరస్థుఁడఁవైనావు”. అని తమ భర్తల నాకలలోనే గట్టిగాఁ గౌఁగలించుకొనినారు. ఇంతలో వారికి మెలకువ వచ్చినది. తమ బాహుపాశములయం దెశ్వరును లేరు. తాము చూచిన వన్నియుఁ గల లనియే తెలిసికొని వారు పెద్దగా నేడ్చుటకు మొదలిడినారు. ఇచట స్వప్నమునఁ బ్రియుని జూచుటచేత, శోక మను స్థాయిభావ ముద్దీపితమై, కరుణరసమున పర్యవసించినది. కాని యిచటఁ గవి వర్ణిం<noinclude><references/></noinclude> sys282z8sxcfrbd700fzdwiegzcv6sn 104 219845 573503 2026-09-03T23:41:00Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తిని వేకము పఁవలచినది నరపతిప్రభానాతిశయము, ఈకరుణరసముచే నరపతిప్రభావ మతిసుందరముగ భాసించుచున్న ది. నీవు నీ శత్రువులఁ జంపినా వను వాక్య మువలన నిట్టి సౌందర్యము కలుగదు. కరు...' 573503 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తిని వేకము పఁవలచినది నరపతిప్రభానాతిశయము, ఈకరుణరసముచే నరపతిప్రభావ మతిసుందరముగ భాసించుచున్న ది. నీవు నీ శత్రువులఁ జంపినా వను వాక్య మువలన నిట్టి సౌందర్యము కలుగదు. కరుణరస ప్రతీతి సహకృతమగుట చేతనే యిచట నీ సౌందర్యము భాసించుచున్నది. అనఁగా నిచట కరుణ గసము నరపతి ప్రభావ మను వస్తువు నలంకరించుచున్నది. ఇచటఁ గరుణరసముతో నితర రసమునకుఁ గాని యలం కారాదు. లకుఁగాని సంకీర్ణత లేకుండుటచే శుద్ధమును, సరపతి ప్రభావాతిశయ మను వస్తువున కలంకారకమగుటచే సప్రధానమును జైన నది. సంకీక మైన రసాదు లంగములుగ నుండుట కుదాహరణము. 39 - - క్షిప్తో హస్తావలగ్నః ప్రసభమభిహలో ప్యాదదానోంశుశా స్తం గృష్ణ కే శేష్వపాస్త్రః చరణనిపతితో సేక్షిత స్సంభ్రమేణ ఆలింగన్యోవధూత స్త్రీపుర యువతిభిః సాశ్రు నేత్రోత్పలాభిః కామివాపరాధః స దహతు దురితం శాంభవో ఐ శ్శరాగ్ని! అర్థము: — యః=ఏశ రాగ్ని, ఆర్దాపరాధః కొత్తగా నవరా ధముసేసిన, కౌమివ= కాముకునివలె, వాస్తవలగ్నః = చేతులను దారు చున్నదై, సాశ్రు నేత్రోత్పలాభిః = (ఈర్ష్యచేతను; ఆశ నశించుటచేతను) =అశ్రువులతో నిండిన నేత్రోత్పలములుగల, త్రిపుర యువతిభిః= త్రిపురా మరులకు సంబంధించిన స్త్రీలచేత, శ్రీ సః= తిరస్కృత మైనదో; ప్రసభం = బలాత్కారముగా, అంశుకా స్తం చీరకొంగును, ఆడదానః - అంటు కొనుచున్న దై (తాఁకుచుండ) అభిహతః= విదల్చఁబడినదో (కొట్టఁబడినదో) కే శేషుగృష్ణా! జుట్టునంటుకొనునపుడు, అపొస్తః= దూరముగ విసర బడినదో, చరణయోః నిపతితః = పాదములమీఁదఁ బడగా, సంభ్రమేణ= తొందరపాటుచే, నీక్ష తణచూడఁ బడలేదో, తెలింగళా='పై కివచ్చు చుండ (కౌఁగిలించుకొనుచుండ) అవధూతః = నిరాకృతమైనదో (త్రోసి వేయఁ బడినదో) సః=ఆ, శాంభవః శంభుసంబంధమైన, శరాగ్ని =<noinclude><references/></noinclude> kelycgro5b5pjdbsmqp1i49hmlmvtrt 104 219846 573504 2026-09-03T23:41:14Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '188 ఆంధ్ర సాహిత్య ప రిష త్ బాణాగ్ని, వః=మీయొక్క, దురితం పాపములను, దవాతు = దహించు గాళ ణ వివరణము:- త్రిపురదాహము సేయుచున్న మహాదేవుఁ డిం దళి వర్ణి తుఁడై నాఁడు. ఈశ్వరుని బాణాగ్ని, నూతన...' 573504 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>188 ఆంధ్ర సాహిత్య ప రిష త్ బాణాగ్ని, వః=మీయొక్క, దురితం పాపములను, దవాతు = దహించు గాళ ణ వివరణము:- త్రిపురదాహము సేయుచున్న మహాదేవుఁ డిం దళి వర్ణి తుఁడై నాఁడు. ఈశ్వరుని బాణాగ్ని, నూతనముగ నపరాధము దీనిన కాముకునితో నుపమిత మైనది, పురయువతులార్ద్రపరాధుఁ డగు ప్రియుని దిగస్కరించు యువతులతో నుపమితులైనారు. శివునిజాణాగ్ని త్రిపురయువతుల హస్తముల మీఁదఁ బడినది. ఆయుషనులు జీవితాశ పోవుటచేఁ గనులలో నీరు నిండినది. చేతులను విదల్చుకొనినారు. చీరకొం గులపై ఁ బడ నా కొంగులనుగూడ విదల్చినారు. అటులే శిరసునను, శరీగ ముపై నను, పాదములమీఁదను ఒడగా వారెటులో యాయగ్ని నుండి తప్పించుకొన యత్నించినారు. బ ఆర్ద్రపరాధి యగు కాముకుఁడు ప్రియురాలి యొక్క కోపమును శాంతింపఁ జేయవలయు నను సభిప్రాయముతో నామె చేతులను కొని బతిమాలినాఁడు. ఆమె చేతులను విదల్చి వేయఁగాఁ, గొంగును పట్టుకొనినాఁడు.ఆమె కొంగును లొఁగుకోవఁగా శిరసును స్పృశించినాఁడు, ఆమె లెక్క వేయలేదు. పాదములమీఁదఁ బడినాఁడు. ఆమె చూడనే లేదు. ఆలింగనము చేయఁబోయినాఁడు. ఆమె తిరిగి యాలింగనము నీయక యే విదల్చుకొని వెళ్ళిపోయినది. తన ప్రియుఁ డన్యాసకుఁడైనాఁ డని యీర్ష్యా భావముతో నామేకను లన్నియు నశ్రుమయములే యైనవి. ఇచ్చట “క్షిప్త” “అభిహతః” మొదలగు పదములు శ్లేషవశ మున బాణాగ్ని వరముగను, కాముకుని పరముగను గూడ సన్వయిం చును. ఈశ్లేష వలన నుపమాలంకార మను ప్రాణిత మైనది. ఈర్ష్యా నిప లంభముగూడ నిందు వర్ణితమైనది. ఈ యీర్ష్యా విప్రలం భాత్మిక శృం గార రస మిచటఁ బ్రథానము గాదు. ఈశ్వర ప్రభావాతిశయ మందలి ప్రధాన వాక్యార్థము, ఆ త్రిపురరిపు ప్రభావాతిశయమున కుపమానేద<noinclude><references/></noinclude> glqjcxto3umtfb5zta9t7yxiqp38q5b 104 219847 573505 2026-09-03T23:41:25Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సహిత మగు నిర్ఘ్యా విప్రలంభ మంగముగ నున్నది. అందుచే నిచట రస మప్రధానమును సంకీర్ణ మును నై నది. ఈ యుదాహరణముల ననుసరించి, వస్త్వలంకార రసములను మూఁడువిధము లగు భేడను లందును, అను వేయా...' 573505 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సహిత మగు నిర్ఘ్యా విప్రలంభ మంగముగ నున్నది. అందుచే నిచట రస మప్రధానమును సంకీర్ణ మును నై నది. ఈ యుదాహరణముల ననుసరించి, వస్త్వలంకార రసములను మూఁడువిధము లగు భేడను లందును, అను వేయార్థ సంస్పర్శయే (వ్యం గ్యమే) కావ్యమునకుఁ జారుత్వ హేతు వని తేలుచున్నది. ధ్వనిక ర్తయు నీ యభిప్రాయము నీవాక్యములలోఁ జెప్పి యేయున్నాఁడు. నా స "సర్వథా నా స్త్యేవ హృదయహారిణః కావ్యస్య స ప్రకారః యత్ర ప్రతీయమానార్ధసంస్సర్శేన, న, సౌభాగ్యమ్ తదిదం కావ్యరహస్యం పర మితి సూరిభి ర్విభావనీయమ్ “ముఖ్యా మహాకవిగిరా మలంకృతిభృతామపి ప్ర్రతీయమానచ్ఛాయైషా భూషా లజ్జీవ యోషితాం” “వకారో న్యో గుణీభూత వ్యంగ్యః కావ్యన్య దృశ్యతే యత్ర వ్యంగ్యాన్వయే వాచ్యచారుత్వం స్యాత్ప్రకర్ష వత్ | తా ప్రతీయమానార్థ సంస్పర్శవలన సౌభాగ్యము నందిని, సహృదయహృదయహారి యగు కావ్యభేదము లేనేలేదు. ఇది ముఖ్య మగు కావ్యరహస్య మని పండితులు గ్రహింపవలయును. అలంకారవతులైనను స్త్రీలకు లజ్జవలె, నలంకారయుతము లగు మహాకవి వాక్యములకుఁ గూడ ప్రతీయమాన చ్ఛాయయే సౌంద ర్యా ఛాయక మగును, గుణీభూతవ్యంగ్య మను పేరు గల మఱియొక కావ్య భేదము గూడఁ గలదు. ఇందు వ్యంగ్యార్థాన్వయమువలన వాచ్యమునకుఁ జారుత్వాతి శయ మధిక మగును. ఆక్షేపము :-వ్యంగ్యార్థము కొన్ని తావులయందుఁ బ్రధానము గను, మఱికొన్ని తావులయం డప్రధానముగను గన్పడుచున్న దని<noinclude><references/></noinclude> fbmn4qt60to1rr8nqs55tdpahn4w7oy 104 219848 573506 2026-09-03T23:41:35Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ధ్వనిస్వరూపస్వభావములఁ దెల్పుటలో దోష మే మున్నది ! వానిలోఁ జారుత్వము లేదని మేము మాత్రము చెప్పితిమా ! సమాధానము :- అట్లగుచో, పదధ్వని, వర్ణధని మొదలగు నానినిగూడ నేల చెప్పలేదు. ఇన్...' 573506 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ధ్వనిస్వరూపస్వభావములఁ దెల్పుటలో దోష మే మున్నది ! వానిలోఁ జారుత్వము లేదని మేము మాత్రము చెప్పితిమా ! సమాధానము :- అట్లగుచో, పదధ్వని, వర్ణధని మొదలగు నానినిగూడ నేల చెప్పలేదు. ఇన్ని పదములు, ఇన్ని వర్ణములు, ఈధ్వని కభివ్యక్తములుగ నున్న "ను విషయమును గూడఁ చెప్పగలదా? కావున నీ పరిగణనము వ్యర్థము. ఈ పరిగణనమువలన నీ ధ్వని శ్రీ నామముండవల యు నను సంజ్ఞాసంజ్ఞ సంబంధముమాత్రమే తెలియునుగాని, ధ్వనికావ్య విషయ మగు విశేషజ్ఞాన మేమియుఁ గలుగదు. ఈవ్యంగ్య మొకచోఁ బ్రధానముగను, మఱియొకచో సప్రధానముగ నున్నంత మాత్రమున వానిలో నను మేయార్థ సంస్పర్శము లేకుండఁబోయిన దా! కావునఁ బ్రధా నగుణీభూత భేద కథనము కావ్యస్వరూప వ్యుత్పత్తి ఫలప్రదము కా దని నిరూపించినాము. ఇప్పటికిఁ దేలిన దిది (1) అర్థశబ్దములకు “ఉపసర్జనీకృత స్వార్థములు" అను విశేష ణము. వ్యర్థమువాచ్యార్థము ప్రతీయమానార్థముకంటే నెప్పుడును గుఃణీభూత మయియే యుండును. అందుచే, నర్థమున కుపసర్జనీ కృతన్వత్వ విశేషణము నుపయోగించుట వలన వ్యావర్త్యము లేకుండుటచే, నిచట "అవ్యభిచార” మను దోషము కలిగినది. శబ్దము స్వపతిపాద్య నుగు నర్థము నెప్పుడును దనకు గుణీభూతముగాఁ జేసికొనదు. అందుచే నిచట నసంభవ మను దోషము కల్గుచున్నది. ఇట్లవ్యభిచారాసంభవదోష దుష్ట మగుటచే శబ్దార్థముల కుపనర్జనీకృత స్వార్థత్వ మనంగతము, (2) వ్యంగ్యలక్షణము సమన్వయింపకుండుటచే వాచ్యప్రతీయ మానార్థములకు వ్యంగ్య వ్యంజక భావ ముపపన్న ముకాదు, (3) ప్రయోజనము లేకుండుటచే “కావ్యవి శేష”మునకు లక్షణ మును జెప్పఁ బూనుటయు వ్యర్థమే యైనది. “ధ్వని” (4) వ్యంగ్యవ్యంజక భావము లేకుండుటచే; కావ్యవిశేష మునకం యను నామకరణము గూడ సమంజసముగాదు. ఇట్లు విచారిం<noinclude><references/></noinclude> 6k7kay1xf27bqbxmsiy26v3sff7ol6a 104 219849 573507 2026-09-03T23:41:45Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పగా ధ్వనికర్త చెప్పిన “యతార్థళ్ళజో మంతయు నసంగత మైనట్లుగనే కన్పడుచున్నది. యది శాన్య గుణీభూత వ్యం గ్యే ఒనీ ప్లైన చారుతా ప్రకర్ష శాలినీ తరివ్యర్థ ఏవాదరో 'ధ్వనౌ తారశ్నబోవా”...' 573507 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పగా ధ్వనికర్త చెప్పిన “యతార్థళ్ళజో మంతయు నసంగత మైనట్లుగనే కన్పడుచున్నది. యది శాన్య గుణీభూత వ్యం గ్యే ఒనీ ప్లైన చారుతా ప్రకర్ష శాలినీ తరివ్యర్థ ఏవాదరో 'ధ్వనౌ తారశ్నబోవా” మొదలగు ధ్వనిలక్షణ న చ కావ్యాత్మ భూతస్య ధ్వనే స్తత్రాస్తి సంభవః తేన నిర్జీవ తైవాన్య స్యాత్ ప్రక రేక దైవ కా అతో ఒ. తదాత్మభూతస్య యే భావం దగదు ర్ధ్వనే తే ముదైన ప్రతిక్షిప్తాః స్వోక్తి భావ మపశ్యతా అథేష్యతే స తత్రాపి రసాదిన్యక్త్యపేక్షయా కావ్యమేవావ్యధా నస్యాత్ రసాత్మక మిదం యతః ఇత్థంచ గమ్యమానార్థ సంస్పర్శమాత్ర మలంకృతః వాచ్యన్సే త్యేత దుక్తం స్యాన్మతా సై నానుమాతతః 97 98 99 100 101 సంగ్రహ శ్లోకములు. తా॥ గుణీభూత వ్యంగ్య కావ్యము నందుఁగూడ చారు త్వాతి శయ మున్న A దని మీ రంగీకరించుచో, ధ్వని కావ్యమునం దాదరము జూపుట నిష్ప్రయోజనము, కావ్యమున కాత్మ యగు ధ్వని గుణీభూత వ్యంగ్యమునందు లే దందురా ? అట్లగుచో గుణీభూత వ్యంగ్య కావ్య మున, నాత్మయే లేకుండుటచే నది నిర్జీషమే యగును. అందులో జీవమే లేనపుడు ప్రకర్ష మెచ్చటనుండి వచ్చును. అందువలన "అను మేయార్థ సంస్పర్శ లేని'దే ధ్వని యుండదు” అని చెప్పిన పూర్వుల నధిక్షేపించు నపుడు ధ్వనికర్త “సర్వథా నాస్త్యేవ" మొదలగు తాను జెప్పిన వాక్యముల భావమునే మఱచినాఁడు. జ్ఞాపకముందు చో నా క్షేపింపఁడు. ప్రతీయమానార్థ సంస్పర్శ లేనిదే చమత్కార ముండ దని యాతఁడు చెప్పినాఁడు. ప్రతీయమానార్థ మెప్పుడును నను మేయార్థమే యగును. అగుచో నను మేయార్థ సంస్పర్శయే ధ్వని హేతువనియు, నది లేనిది<noinclude><references/></noinclude> diu4xk2xmcvjg7c2smw1hin46eo2rgm 104 219850 573508 2026-09-03T23:41:54Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ధ్వనియే లే దనియు నిశ్చయ మగుచునే యున్నది. ఇప్పు డను మేయార్థ వాదుల నా క్షేపింప నేల! గుణీభూత వ్యంగ్యమునందు వ్యంగ్యములగు రసాదులకుఁ బ్రాధాన్యము లే కుండుటచే నందు ధ్వని లేదని మీ...' 573508 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ధ్వనియే లే దనియు నిశ్చయ మగుచునే యున్నది. ఇప్పు డను మేయార్థ వాదుల నా క్షేపింప నేల! గుణీభూత వ్యంగ్యమునందు వ్యంగ్యములగు రసాదులకుఁ బ్రాధాన్యము లే కుండుటచే నందు ధ్వని లేదని మీ రంగీక రించుచో, రసాత్మకమైన దానినిగూడ మీరు కావ్యము కా దను చున్నారు. అప్పుడు కావ్య మనునదియే లేకపోవలసివచ్చుచున్నది. ఈవిధముగ నాలోచన చేయుచో, గమ్యమానార్థ ప్రతీతియే వాచ్య మున కలంకారక మనీ తేలును. ఆ గమ్యమానార్థ మనుమేయమే యగుటచే ధ్వని యనునది “అనుమాసమునం దంతర్ధానమునొందు నని మేము చెప్పిన మతీమును వికారును నంగీకరించిన ట్లేయైనది. అవివక్షిత, వివక్షి తాఖ్యపర, వాచ్య భేదఖండవము:- అవిపక్షి త వాచ్య మనియు నీవశ్రీ తాన్య పరవాచ్య మనియు, ధ్వని రెండు విధము లుగ నున్న దనిగడా మీరు తెల్పితిరి! అందులో అవివక్ష్మి త్వ మన సర్థ మేమి? అనుపాదయ మనియా! అన్యపర మనీయా ! అనుపా చేయతగూడ, సర్మాత్మనా యనుపాదేయమా ? కొన్ని యంశముల లో సముపాయమా! సర్వాత్మముగ నీ వాచ్య మనుపా దేయ మగుచో దాని నాశ్రయించిన వ్యంజకత్వమును గూడ ననుపాదాయ మే యగును. అపు డెట్టి ప్రయోగమే, పునరుక్తాది ప్రయోగములవలె దుష్టము కావలసివచ్చును. ఇకఁ గొన్ని యంశములు నీది యనుపొ దేశ మందురా! ఆ యనుపొదేశము లగు సంశములను మీరు తెలుపవలయును. అపుడు బాక్యార్శ మనుసాదయ మనీయు, వ్యంగ్యాంశ ముపాదేయ మనియు మీరినవలెను. అనినచో వాచ్యాంశ మప్రధాన మనియు, వచ్యేతర ముగు వ్యంగ్యము ప్రధాన మనియు, వాచ్యము వ్యంగ్యరూప ముగు నాన్యార్థపర మనియు స్పష్ట మగుచున్నది. ఇపు మైనది? (1) ఆవివ తత్వము (3) అన్యపరత్వము (3) ఉపథర్జనీళ్ళ తాతృత్వము - ఇవి యాన్నియు నేకార్థ ము లగుచున్నవి. ఇప్పుడు పరిశీలింపఁగా ధ్వనిలక్షణ<noinclude><references/></noinclude> r1l8ymn2pn3zxfhyl02i3sapj1xyxs6 104 219851 573509 2026-09-03T23:42:03Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'మునే చెప్పినట్లయినది. ఉపసర్జనీకృతాత్మత్వమేగదా ధ్వనిలక్షణము. కావున నిందు ధ్వని ప్రకార భేరము నిహపితము కాలేదు. ఇచట నీ విషయము నాలోచింపవలయును, అవివక్షిత వాచ్యత్య మనునది ధ్వన...' 573509 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>మునే చెప్పినట్లయినది. ఉపసర్జనీకృతాత్మత్వమేగదా ధ్వనిలక్షణము. కావున నిందు ధ్వని ప్రకార భేరము నిహపితము కాలేదు. ఇచట నీ విషయము నాలోచింపవలయును, అవివక్షిత వాచ్యత్య మనునది ధ్వనికిఁ గల ప్రకారములలో (భేదములలో) నొకటి యనిగదా మీరు చెప్పుచున్నారు? ప్రకార ముననేమి? ఒక వస్తువున కావస్తువు లక్షణ మన్వయించిన తరువాత అధికముగ నశాంతర విశేష మొకటి కన్పడినపుడా" విశేషమును బ్రకార మందుము. గోవునందు గోత్వ మును ధర్మముల సమన్వితమై తరువాత నలుపు, తెలుపు లేక విచిత్రవర్ణములు కలిగియుండుట (శబలక) యను విశేషము నా గోవునందుఁ జూచినపుడు, నలుపు, తెలుపు, శబలతలు, ప్రకారము (భేర జనకములు) అగూరు. గోత్యమునకే శబ్దలక్వ మొక ప్రకార మకుట యెట్లు పోసఁగును ? ఉదా హరణమునకు - గోవునందు గోత్వ మను ధర్మ మనుగతమైయుండును; అపుడధికముగ సంక్రమించిన శాబ లేయత్వమును (విచిత్ర వర్ణ ములు)గల గోవునకు సంబంధించియుండుట - చిచిత్ర వర్ణ ములు గల్గియాండుటయని గ్రహీంపనగును ప్రకారము (భేదము) గా గ్రహించుము. గోత్వ మనకు గోత్వమునే ప్రకారముగ (భేదములు) గ్రహింపకలుగ బాకీ గ్రహించుదో ననవస్థాదోషము సంభవించును. ప్రస్తుతము ఆవిచక్షి త వాచ్యమను” నొక నామకరణము చేయుటవలన ధ్వనికి సంక్రమించిన విశేష మేమియును లేదే! అందుచే నవిక్షి తశాశ్యు మనునది ధ్వని ప్రశా ర మనుట యుక్తము కాదు. Fǝ ఇక :విచక్షి 'శాన్య పరచాత్యము నాలో చింతనలు - వివస్తే తాన్య పరద్యుము శబ్దమున శబ్ధమేమి? వివక్షితో మను శబ్దమునకు ప్రధాన భావము,<noinclude><references/></noinclude> 7hcchczajya4ybqdf8uyqkexg7ykmsj 104 219852 573510 2026-09-03T23:42:25Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'మును నెట్లు కుదురును ? ఇల్లు వివ్యశ్రీ తత్వమునకును వన్యపరత్వమున కును బరస్పర విరోధ ముండుటచే, వినశ్రీ తాన్య పర నాచ్యశ్వ మనునదియే నము జపము గా దీని తేలినది. له ప్రాధాన్యాప్రాధ...' 573510 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>మును నెట్లు కుదురును ? ఇల్లు వివ్యశ్రీ తత్వమునకును వన్యపరత్వమున కును బరస్పర విరోధ ముండుటచే, వినశ్రీ తాన్య పర నాచ్యశ్వ మనునదియే నము జపము గా దీని తేలినది. له ప్రాధాన్యాప్రాధాన్యము లొకే వస్తువు నాశ్రయించియుండుట యను నదొక విశేషణమునకే సరిపోవును. ఇతరములగు నర్థములకు సరి పోదు. విశేషణము, విశేష్యమునం దున్న యొక యత్కర్షాతిశయ . మును దెల్పుటకుఁ బ్రయుక్త మగుటచే నపుడా విశేషణార్థము వివక్షితమై ప్రధాన మగును. విశేష్యగతమగు ముత్క రాతిశయమును దెలుపునపుడు ప్రధాన మగురు, కాని సహజముగ విశేషణము, విశేష్యమున కంగమ గుటచే సప్రధానమే యగును. ఉదాహరణమునకు - "రామస్య పాణి రసి, నిర్భరగర్భభిన్న సీతావి వాసనపటోః కరుణా కుత స్తే" నిర్భర గర్భభిన్న యగు సీత, సరణ్యములకుఁ బంపుటయందు సమర్థుఁ డగు రామూ నియొక్క పాణివి (హస్తము) నీవు నీకుఁ గరుణయెక్కడ ఇచట, గర్భ నతీయు, నపరాధ లేశ శూన్యము, పతివ్రతయు నగు సీతనే యడవులకు బంపఁగలిగిన రామునకు సంబంధించిన చేయి - యనునపుడు, రామవద . ము విశేషణము - చేయి విశేప్యము. “రామస్య” యరు విశ్లేషణ ము, చేతియందలి కార్యాతిశయమును నిష్క-రుణత్వమును దెలుపు నప్పుడు రామపదార్థము ప్రధానమే యగును. మిగిలినిపుడు, కేవల ము పాణిశబ్దముతో విశేషణముగ నన్వయించునపుడు మాత్ర మ ధానమే యగును. వివక్షి, తాన్య పరవాచ్య మనునది గూడ నొకధ్వని ప్రభేద మని యేగదా తాము తెల్పునది. అగుచో “అన్యపర” మను పదమిచట నుండుట యు స్త్రీ యు క్త సుగాదు." అన్యపర వాచ్యత్వ మున్నను, ఉప సర్జనీకృతాత్మత్వ మన్నను సమానార్ధకములే యగును. ఉపసర్జనీ కృతాత్మత్వము ధ్వని సామాన్యలక్షణమే. వివక్షి తవాచ్యధ్వని యని<noinclude><references/></noinclude> n3ra3i8rsv0ip1dawns4rwrh8upy98g 104 219853 573511 2026-09-03T23:42:40Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్య క్తి వీ జీ శము • 145 యెప్పు డనినామో యప్పుడే, అవి నక్షితమైన వాచ్య మన్య పరమగు ననియే మన కర్థ మగును. కావున సన్యపరపద మిదటఁ బ్రయోగింప నక్కఱ లేదు. ఆక్షే సము, కేవలము “వివశ్రీత” - మనియ...' 573511 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్య క్తి వీ జీ శము • 145 యెప్పు డనినామో యప్పుడే, అవి నక్షితమైన వాచ్య మన్య పరమగు ననియే మన కర్థ మగును. కావున సన్యపరపద మిదటఁ బ్రయోగింప నక్కఱ లేదు. ఆక్షే సము, కేవలము “వివశ్రీత” - మనియో, వివక్షితవా చ్య మనియో నామకరణముఁ జేసితి మేరి, గుణీభూత వ్యంగ్యమునందుఁ గూడ వాచ్యము వివక్రితమే యగుటచే, వివక్షిత వాచ్య శబ్దమునకు గుణీభూతవ్యంగ్యముగూడ నర్థ మగును. ఆ యర్థము రాకుండుటకై వివ నర్థమగును. శ్రీ తాన్య పరవాచ్య మని మేము నామకరణ మిడినాము, ఇపుడు మీ సూక్షేప మెంట్లు చెల్లును ? - - సమాధానము. ——అగుచో, అవివక్షి తకాచ్య మను నపుడుగూడ “అవిపక్షి తాన్య పరవాచ్య మనియే నామకరణము నిండు, నివ్యక్తి తా న్యపర వాచ్యము, అవివక్షే తాన్య పరవాచ్యము ననునవి రెండును ధ్వని ప్ర్రభేదము లేగదా ! లేదా రెండు చోట్లను "అన్యపర” మను పదమ ను తీసివేయుఁడు. . రెండుచోట్లనేక విధమున నామకరణ ముండుటయే బాగుగ నుండును, 1 అర్థాస్తర సంక్రమిత వాచ్యఖండనము; — “స్నిగ్ధశ్యామల కాన్తి లిప్తవియతో" అను పద్యమున “రామోస్మిసర్వం స హీ” అనుచో | "రామ" శబ్దము రాజ్య నిర్వాహ వాద్యసంఖ్యాకము లగు కష్టముల ననుభ వించిన రాముని దెల్పుటచే నది యర్థానగ సంస్ధ మిశ్రా వాచ్యమున కుదా హరణముగ నిరూపితమైనది. వాస్తవమున కిది "అగ్నిర్మాణవక?” “ఆబాలుఁడు నిప్పు”. అను ముదాహరణమువలె గుణవృత్తికి మాత్రమే లక్ష్య మగును. ఇదియును గుణవృత్తులలో నొక భేదమే యగును. అగ్ని ర్మాణవకః అనునపు డగ్నిని మాణవుకునిపై నారోపించుటలోఁగల తత్త్వ మిది- తేజస్విత్వము, దాహకత్వము మొదలగువానితో నగ్నికి వ్యావ్య వ్యాపక భావము (అమ్యానానతిరిక వృత్తిత్వము) ప్రసిద్ధమైయున్నది.<noinclude><references/></noinclude> 5x1ek5146jbpgtetsnujqqrnm06oj2k 104 219854 573512 2026-09-03T23:42:50Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '246 ఆంధ్ర సాహిత్య పరిషత్పత్తి క మాణవకుని యందు తేజస్విత్వాది లక్షణము లున్నవి. అగ్నికిలి, మా ణవునకును సాధర్మ్యమును దెలుప నెంచినపు డగ్ని మాణవుల కభేదా గోపము జేయుచున్నాము. ఈ యూర...' 573512 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>246 ఆంధ్ర సాహిత్య పరిషత్పత్తి క మాణవకుని యందు తేజస్విత్వాది లక్షణము లున్నవి. అగ్నికిలి, మా ణవునకును సాధర్మ్యమును దెలుప నెంచినపు డగ్ని మాణవుల కభేదా గోపము జేయుచున్నాము. ఈ యూరోపమునే యుపచార మరుచున్నా ము, ఈ యుపచారమునం దారోప్యారోపకములు రెండును భాసించుచు నే యుందును. అనఁగా సగ్నియు (తేజస్విత్వాది రూపమున) మాణవకుఁ డురు భాసించుచునే యుందురా. - పైన నిరూపితమైన యుదాహరణము నందు, ఆరో ప్యారోపక శబ్దార్థములు విభిన్నముగ నున్నవి. ఒకప్పు డీ యుపచారమునఁ దొళే శబ్ద మారోప్యారో పాత్మికముగ నుండును, ఆ శబ్దమునకుఁ బ్రతిపాద్యము నొకే యర్థము, సామాన్య విశేషరూపముగ విభేదమునందును. అపుడీ రెండర్థములును,నుపచారవిషయము లగును. ఈ రెంటిలోఁ బ్రయోజనము, సందర్భము మొదలగు వాని ననుసరించి, విశేషాంశమే సామాన్యాంశ మున నారోపితమై, సాధర్మ్యహేతు వగుచున్నది. ఉదాహరణము సరు- “తదమృత మమృతం” “స ఇన్దరిన్దు” “ఆ యమృత మీ యమృతము. ఆ చంద్రుఁడే చంద్రుఁడు”—ఇచట సమృతత్వము సామాన్యాంశము-జీవన ప్రదత్వము 'విశేషాఁళము-రెండవ యమృత పదమునందు, జీవనప్రదత్వ మము విశేషాంశ రూప మగు నమృతత్వము నారోపించి, జీవనప్రద రంగు సమృత ముని రెండవ యమృతపద మన కర్ణము చెప్పుకొవున్నా ము. ఇట్లు విశేషాదశను వైపు దారోపణ చేసినామో, సామాన్యాంశము దానితో పాటుగ చున్నట్లే యగును. సామాన్యాంశ చింతకంఁ ఒనాశ్వమే 'రెండవ యాకుృత్తపదమున ' సిద్ధమైం ఈయుండుటచే దానియందుఁదొరిగిన న్యార్థము - నారోశింపనొక్క అ లేదు. అట్టి రోజు మాకక్యముల గుర రాటులే సామాన్యవాశక జంగు రెండవ చంద్రమున ఫోల్ కావవారవ్వ వరను విశేషయిన రూపమైన ప్రము<noinclude><references/></noinclude> 0545w7ay6qiiczrhq41xr4yg9y0u7ds 104 219855 573513 2026-09-03T23:43:00Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చున్నాము. అజ్ఞాస్తర సంక్రమిత వాచ్యము గూడ ననుమాసమునందే య న్తర్భావము నొందును, “రా మోఒస్మి సర్వం సహే” మొదలగు నర్థా కర సంక్రామిత వాచ్యమున కుదాహరణములగు స్థలములలో, రామ శబ్దము, క...' 573513 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చున్నాము. అజ్ఞాస్తర సంక్రమిత వాచ్యము గూడ ననుమాసమునందే య న్తర్భావము నొందును, “రా మోఒస్మి సర్వం సహే” మొదలగు నర్థా కర సంక్రామిత వాచ్యమున కుదాహరణములగు స్థలములలో, రామ శబ్దము, కేవలరాముని దెలుపక, రాజ్యనిర్వాసిత్వాది ధర్మవిశిష్టుఁ డగు రాముని దెలుపును. ఈ ధర్మ మనుమేయము. రామశబ్ద నాచ్యార్థ మీ. యను మేయ మగు నర్థాస్తర రూపమునఁ బరిణమించినది. అనఁగా ననుమే యార్థమున కి చాచ్యార్థ మాశ్రయ మైన దని భావము. (సంక మిత మనఁగా అను మేయార్థమున శాశయరూపముగఁ బరిణతి నొందుట యని యర్థము) అందుచే నర్థాస్తర సంక్రమిత వాచ్య మను నామము సార్థక మే యగును. అనుమేయ మగు నర్థము రెండురూపములు. (1) ధర్మరూపము (2) ధర్మిరూపము-వీనిలో ధర్మ మను మేయమైనపు డర్ఘాస్తర సంక్రమిత వాచ్య మగును, ఇచ్చట ననుమేయ మగు ధర్మము వాచ్యార్థము నాశ్ర యించియుండును. ధర్మిరూప మగు సను మేయమునకు “అగ్నిర ధూమాత్” (ఇచ్చట ధూమముండుటచే నగ్ని యున్నది.) అను ప్రయోగ ముదాహరణము. దీనినే శాస్త్రములయం దనుమాన మని పిలుచుచున్నాము. ఈ చర్చల వలన నిప్పటికిఁ దేలిన దేవున “రామ” మొదలగు శబ్దములనుండి, కేవల రాముఁడుగాక, రాజ్యనిర్వాసిత త్వాది ధర్మవిశిష్టుఁ డగు రాముఁడు ప్రతీయమానమగుటకు హేతువు ప్రకరణము (సందర్భము) మొదలగు నవియేయగునుగాని, రామాది శబ్దములు కాదు. అత్యన్తతిరస్కృత వాచ్యముగూడ “గౌర్వాహీకః” “వాహీకుఁ పెద్దు” అను ప్రయోగముల వలెఁ బదార్థీపచారమే యను నిష యము నింతకుఁ బూర్వమే నిరూపించి. శబ్దమున కభిధా శక్తికంటే సతిరిక్తమైన శక్తినే మే మంగీకరింప కుండుటచేశబ్దశ క్తి మూలాను రణవరూప వ్యంగ్యం మనునది యున్న దను<noinclude><references/></noinclude> rxs7y1t0vyxjxjn6iiuw4vqb5m9rmkp 104 219856 573514 2026-09-03T23:43:19Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '148 ఆంధ్ర సాహిత్య పెర టె ల్పి త్తి టయే పొగఁగ దని యిదివఱకే నిరూపించితిమి. ఇంక ముందుఁ గూడ నిరూపింతుము. నావిన తవాచ్యస్య ధ్వనే గ్యుక్తా ప్రకారతా సహిప్రకార స్తస్యైన ఏవేత్యుపపద్య...' 573514 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>148 ఆంధ్ర సాహిత్య పెర టె ల్పి త్తి టయే పొగఁగ దని యిదివఱకే నిరూపించితిమి. ఇంక ముందుఁ గూడ నిరూపింతుము. నావిన తవాచ్యస్య ధ్వనే గ్యుక్తా ప్రకారతా సహిప్రకార స్తస్యైన ఏవేత్యుపపద్య తే భక్తి : పదార్థ నాక్యార్థ రూపత్వాత్ ద్వివిధా మతా తద్బుద్ధి శ్చానుమానా సర్భూతా యదుపపాదితా తత్ తిరస్కృత వాచ్యస్య ధ్వనే ర్భక్తేశ్చ కాభిదా ద్వితీయోఒపి పకారోయః స్కోపి సంగచ్ఛతే కథమ్ పరస్పర విరుద్ధ త్వాత్ వివక్షాతత్పరత్వ యోః యశ్శబ్దశ క్తి మూలో2.స్యః ప్రభేదో వర్ణితో ధ్వనిః సో 2. యుక్తో 2. న్యత ఏవాసౌ తశ్రేష్టార్థాసరే మతిః శర్దేశ క్త్య స్తరాభావస్యాసకృత్ప్రతిపాదనాతో ' 102 108 104 105 106 సంగ్రహశ్లోకములు. ( వచనమున వర్ణితమైన యర్థమే యీ శ్లోకములలో ని బద్ధమైనది. అందుచే వీని కనువాదము నిచ్చుటలేదు). ప్ర థ మ విమర్శము సమాప్తము.<noinclude><references/></noinclude> dt5zisa7j67i0b8j0x2ihjsgmyxitxd 104 219857 573515 2026-09-03T23:43:31Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము శ్రీ భాగవతుల కుటుంబరాయ శాస్త్రి, ఎం. ఏ, అనౌచిత్య భేదములు. గుణముగ ణ అనౌచిత్యము రెండు రకములుగ నున్న ది. (1) అర్థ విషయము (2) శబ్దవిషయము. ఇందు మొదటిది ఆ స్తరంగా నౌచిత్...' 573515 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము శ్రీ భాగవతుల కుటుంబరాయ శాస్త్రి, ఎం. ఏ, అనౌచిత్య భేదములు. గుణముగ ణ అనౌచిత్యము రెండు రకములుగ నున్న ది. (1) అర్థ విషయము (2) శబ్దవిషయము. ఇందు మొదటిది ఆ స్తరంగా నౌచిత్యము, రెండవది బహిరంగానౌచిత్యము, విభావాను భావవ్యభిచా। భావములను రనాను వర్ణి & పకుండుటయే య స్తరంగా నౌచిత్య మునకు లక్షణము, అన్తరంగ మగు నీ యర్థానౌచిత్య మును, ఆనంద వర్ధి నాచార్యప్రభృతులే “వ్యభిచారి తన స్థాయిభావానాం శబ్దవా చ్యతా—అనంగస్యాభిధానం చ రసే దోషా స్సు'్యరీదృశా;” “అనౌచి త్యాదృతే నాన్యత్ రసబద్ధస్య కారణమ్ ప్రసిద్ధాచిత్యబన్ధస్తు రసస్యోప నిషత్పరా” మొదలగు శ్లోకములయందు స్థిరూపించిరి. అందుచే దాని నిటఁ దిరిగి వర్ణించుటలేదు. బహిరంగ మగు శబ్దానౌచిత్యము బహుప్రకా రముల నున్నది. (1) విధేయా విమర్శము (2) ప్రక్రమభేదము (3) క్రమ భేదము (4) పౌనరుక్త్యము (5) వాచ్యావచనము. ఒక వృత్తముయొక్క "దుష్ప్రవత్వము” కూడ శబ్దానాచిత్యమే యగును, కాని, అనుప్రాసాదులవలె దీనికిఁ గూడ రసానుగుణ్య ముండు టయే యభీష్ట మగుటచే నర్థాశ్రయముగూడ నగుచున్నది. విధేయా విమర్శాదులవలెఁ గేవలము శబ్దాశ్రయము కాదు. అందుచే దుష్ప్రవత్వ దోషమునుగూడ విధేయావిమర్శకులతో గెలిపి శబ్దానాదిశ్య థేవ ముల క్రింద నీయలేదు. అనౌచిక్య లక్షణము, - “వివ్యతర ప్రతీతి విఘ్న విథాయిత్వము” — ప్రతిపాదింపఁ దలఁచిన రసాదుల ప్రతీతికి విఘ్నమును గలుగఁ జేయుట”యే మునకు, సామాన్య లక్షణము, యనౌద్య<noinclude><references/></noinclude> 9p45fo510w92fecu39ltp300pu4crsn 104 219858 573516 2026-09-03T23:43:41Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '1500 అంధ) సాహిన్య పరి ష శ్ప త్తి క ఇక శబ్దార్ధేచిత్యములకుఁ గల భేద మేమః, అర్థానౌచిత్యము రసప్రతీతికి సాక్షాత్తు విఘ్నమును గలుగఁజేయును. అందుచేతనే యిది య స్తరంగ మైనది. శబ్దానౌచిత...' 573516 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>1500 అంధ) సాహిన్య పరి ష శ్ప త్తి క ఇక శబ్దార్ధేచిత్యములకుఁ గల భేద మేమః, అర్థానౌచిత్యము రసప్రతీతికి సాక్షాత్తు విఘ్నమును గలుగఁజేయును. అందుచేతనే యిది య స్తరంగ మైనది. శబ్దానౌచిత్యము పరంపరా సంబంధముచే రసప్రతీతికి విఘ్నము నాపాదించును. అందుచే నిది బహిరంగ మైనది. విధేయా విమర్శము మొదలుగాఁ గల యీ యనౌచిత్యములే విధేయా విగుర్శాదిదోషము అని పిలువఁబడుచున్నవి. ఖలులవలె నీ దోషముల సన్నిటి నిఁక వ్యాఖ్యానింతుము అనౌచిత్యమును గుఱించి బోధింపుఁ డని శిష్యు లడిగినారు. ఎవరైన నొక ప్రశ్న నడిగినపుడు సమాధాన మియనిచో సీతనికి సమాధానము తెలియడా ? తెలిసినను, ప్రశ్నకు సమాధానము చెప్పవలె నను నాచా రము నితఁడు పాటించుటలేదా? లేక యితరులకు సమాధానము చెప్పనల యు నను మాత్సర్యముచే మౌనము వహించినాఁడా? యని పలుపలురక ముల సంశయింతురు. ఆ సంశయములకుఁ దావు లేకుండుటకై, కేవల మభాగ్యులు మాత్రమే యనుసరించునట్టియు, సత్పురుషులు సేవింపన ట్టియు, ఇతరుల దోషములనే చూపునట్టియు నీ మార్గము (పౌరో భాగ్య మును) నవలంబించి యీ వ్యాఖ్యానమున కుపక్రమించుచున్నాను.— "నీ తలలో దోషములు లేవా? నీ రచనము లన్నియు దోషభూయి ష్ట్రములుగ నుండఁగ నే యితరులలో దోషముల నెంచద వేల?”అని యెవ రైనను నన్ను బ్రశ్నింపవచ్చును - వారికి నేఁ జెప్పున దిదియే. వైద్యుల డితరులకు "అపధ్యము సేయవల”దని చెప్పును. తాను మాత్ర మా యుప దేశమును బాటింపక యపథ్యము నీ సేయును. ఇంక విధేయా విమ 'రాది దోష వ్యాఖ్యానమున కుపక్రమింతును విధేయావిమర్శ దోషము: ప్రధాన మొగఁ జెప్పఁదలఁచిన యర్థము విధేయము, ఇంతకుఁ బూర్వ సిద్ధించియున్న వస్తువునకు నూతనముగ నే ధర్మమును విధించు<noinclude><references/></noinclude> nrnja2lr3xzbg3e27nduqs8h013ipgz 104 219859 573517 2026-09-03T23:43:50Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తిని వేకము 151 చున్నామో యది విధేయ మగును. ఇంతకుఁబూర్వమే సిద్ధించియున్న యర్థమును “ఉద్దేశ్య”మని చెప్పుదును. ఈ యుద్దేశ్యవిధేయములలో నుద్దేశ్య మప్రధానము,వి ధేయము ప్రధానము...' 573517 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తిని వేకము 151 చున్నామో యది విధేయ మగును. ఇంతకుఁబూర్వమే సిద్ధించియున్న యర్థమును “ఉద్దేశ్య”మని చెప్పుదును. ఈ యుద్దేశ్యవిధేయములలో నుద్దేశ్య మప్రధానము,వి ధేయము ప్రధానము నగును. ఉద్దేశ్య వాచకము పూర్వపదముగను, అప్రధానముగను నుండవలయును. విధేయ ముత్తర పదముగను, ప్రధానముగను నుండవలయును. ఇందుకు వ్యత్యాసముగ నున్నచో, విధేయావిమర్శదోష మున్న దాని చెప్పుదుము. ఉదా! "సంరంభః కరికీట మేమశకలో దేశేన సింహస్య యు సర్వస్యైన స జాతిమాత్రనియతో హేవాకలేశః కీల ఇత్యాశాద్విరదక్షయాంబుదఘటా స్ధాప్య సంరబ్ధవాన్ యోఒ సౌ కుత్ర చమత్కృతే రతిశయం మాత్వంబికా కేనరీ” అర్ధము :-- కరికీట మేఘశకలో దే శీన=ఏనుఁగు లనీకు పురుగులను, 'మేఘుము లనెడు చిన్న ముక్కలను (తుచ్ఛములగు నే గులను, చిన్న మేఘపు ముక్కలను) నుద్దేశించి, సింహస్య - సింహమునకు, యః, సంరంభః = ఏ యాటోపము గలదో, సఃహేవాక లేశః= అల్పమగు నాటటోపము, సర్వస్యైవ=అన్ని ప్ర్రాణులకును, జాతిమాత్రనియతః = జాతిచేతనే సిద్ధ మైనది; ఇతి = విషయమిట్లుండ, ఆశాద్విరదక్షయాంబుదఘటాబ స్ధివీ—దిగ్గజముల యొక్క యు, ప్రళయకాల మేఘముల యొక్క యు సమూహమునందు, యః = నీది, అసంరబ్ధవాన్ సంరంభము లేని దై యుండునో, అసౌ=ఆ, అంబికా కేసరీ = శ్రీ పార్వతియొక్క సింహము, కుత్ర - ఏవిషయములో, చమత్కృతేః అతిశయం – చమత్కా_ రాతిశ యమును (తన గొప్పఁదనమును) యాతు-పొందును (ప్రదర్శించును) ఇచట 'అసంరబ్ధవా' సంరంభము లేనిది' అను పదప్రయోగము పలవ..." సింహము నందు సంరంభక్రియ లేదు”అనియే కవి చెప్పఁదలఁచి నాఁడు.—అనఁగా సంరంభకీయను నిషేధింపఁదలఁచినాఁడు. సంరంభ =<noinclude><references/></noinclude> 2oeqvwzgp52dpnv55otmgp6dcivh72l 104 219860 573518 2026-09-03T23:44:00Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '152 ఆంధ్ర సాహిత్య పరిష త్పత్తి క క్రియాని షేధ మిచట ప్రధాన మన్నమాట. కాని, “న సంరబ్ధవాన్” అని విడిగాఁ బదములను బ్రయోగింపక, “అసంరబ్ధవాన్” అని సమా నము చేయుటచే, ఈ నిషేధము సమాసములో గ...' 573518 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>152 ఆంధ్ర సాహిత్య పరిష త్పత్తి క క్రియాని షేధ మిచట ప్రధాన మన్నమాట. కాని, “న సంరబ్ధవాన్” అని విడిగాఁ బదములను బ్రయోగింపక, “అసంరబ్ధవాన్” అని సమా నము చేయుటచే, ఈ నిషేధము సమాసములో గుణీభూతమై, ప్రధాన ముగ భాసించుటలేదు. మనకుఁ గావలసినది సబ్, క్రియతో నన్వ యించు, ప్రసజ్య ప్రతిషేధమే, ఉత్తరపదముతో సమసించి సర్దార్థ మగు నిషేధమున కప్రధానత :చ్చు పర్యుదానముగాదు. ఇచట నజ్ సమాస ముండుటచే నిషేధ మహా ధాన మగుచున్నది. కావున సమాస మనుపసన్న మగుచున్నది. పర్వు దాస లక్షణము : ప్రధానత్వం విధే ర్యత్ర ప్రతిషే ధే ప్రధానతా పర్యుదాస స్స విజ్ఞేయో యత్రో త్తరపదేన సం ఎచ్చట విధికిఁ బ్రాధాన్యము, ప్రతిషేధమున కప్రాధాన్యము, 'న 'న కుత్తరపదముతో సంబంధము, (సమర్థనమాసము, ఏక వాక్యత్వము గూడ) నుండునో, యచట పర్యువాస మని తెలియవలెను. ఉదాహరణము : జుగోపాత్మాన మత్రస్తః భేజే ధర్మ మనాతుర అగ్రుధ్ను రాజ దే సో ర్థ మసక్తః సుఖ మన్వభూత్ అర్థము : . . స ఆ దిలీప మహారాజా, అత్రస్తః - భయము లేనివాఁడై, స్వ ఆ ఆత్మానం=తనను, జుగోప=రక్షించుకొనెను: అనాతురః = ఆపన్ను ఁడు కాకయే, ధర్మం = ధర్మమును, భేజే = అనుష్టించెను. అగ్రుభ్ను ః = లోభము లేనివాఁడయియే, అర్థం=ధనమును, అదదే గ్రహించెను ; అస క్తఃసంగము లేనివాఁడై , సుఖ మన్వభూత్ ముఖము ననుభవించెను. ఇచట, అల్ట్రాన్తుఁడై యున్న దిలీప మహారాజు నుద్దేశించి, ఆత్మ రక్షణము విహిత మగుచున్నది. పరాహిత్య మింతకుఁ బూర్వమే<noinclude><references/></noinclude> qkhuf9frg3te28xkwhub6z9ziri9f1k 104 219861 573519 2026-09-03T23:44:10Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తి వివేకము - 158 సిద్ధ మైన యర్థము. “భయఁ షేధమును, కవి కొత్తగ విధించుటలేదు. అందుచే నది ప్రధానము గాదు. న+త స్త్రః= అత సః అని సర్ న కుత్తరపదముతో నిట సమాస ముండుటచే నీది పర్యుదాస మ...' 573519 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తి వివేకము - 158 సిద్ధ మైన యర్థము. “భయఁ షేధమును, కవి కొత్తగ విధించుటలేదు. అందుచే నది ప్రధానము గాదు. న+త స్త్రః= అత సః అని సర్ న కుత్తరపదముతో నిట సమాస ముండుటచే నీది పర్యుదాస మైనది. ఇందులో, త్రాసనిషేధము ప్రధానముగాదు. శాసరాహిత్య విశిష్టుఁ డగు నతని నుద్దేశించి విధింపఁబడిన "ఆత్మగోపనమే ప్రధానముగ భాసించుచున్నది.ఇ ట్లిచట పర్యుదాసలక్షణము సమన్విత మగుచున్నది. అట్లగుటచే “సం సమాన మిచట నుచితముగనే యున్నది. ఇటులనే, అనాతురః, అస క్తః, అను పదముల విషయమై కూడ సమాస ముపపన్న మే యగుచున్నది. ప్రసజ్య ప్రతిషేధము- లక్షణము : ప్రజన్యప్రతిషేధ మనున దిం దుకు విపరీతముగ నుండును. “అప్రాధాన్యం విధే ర్యత్ర ప్రతి ఓ ధే ప్రధానతా ప్ర్రసజ్యప్రతి షేధోఒ సౌ క్రియయా సహా యత్ర నక్ష". తాః ఎచట విధికిఁ బ్రాధాన్యము లేదో, ప్రతిషేధమునకే ప్రాధాన్య ముండునో 'నం' క్రియాపదముతో సన్వయించునో యచట ప్రసజ్య ప్రతిషేధ ముండును, ఉదాహరణము : “నవజలధర స్సన్నద్ధో ఒయం న దృష్తనిశాచరః సురధను 8దం దూరాకృష్టం న తస్య శరాసనమ్ అయమపి పటు ర్ధారాసారో న బాణపరంపరా కనకనికషస్నిగ్ధా విద్యుత్ ప్రియా న మమోర్వశీ". అర్థము, సన్నద్ధః= చంపుటకు సిద్ధముగ నున్న, అయం = ఆ కన్పడువ్య క్తీ,నవ జలధరః=క్రొత్త మేఘము, దృప్తనిశాచరః - మదించిన రాక్షసుఁడు, న (భవతి)=కాఁడు.. దూరాకృష్టం = బాగుగా లాగబడిన, ఇదం= ఇది సుర<noinclude><references/></noinclude> rpskq58k7ow20vpeavie2vdav0qyexq 104 219862 573520 2026-09-03T23:44:20Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '154 ప ఆంధ్ర సాహిత్య ప రిష త్పత్తి క ధనుః=ఇన్ద్రధనుస్సు; తస్య =ఆ రాక్షసునియొక్క శరాసనం = ధనుస్సు, న భవతి=కాదు.పటు;=తీవ్రమగు, అయం ఇది, ధారాసారః = ధారలుగ కురియుచున్న వర్ష మ్, 'బాణపరంపర...' 573520 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>154 ప ఆంధ్ర సాహిత్య ప రిష త్పత్తి క ధనుః=ఇన్ద్రధనుస్సు; తస్య =ఆ రాక్షసునియొక్క శరాసనం = ధనుస్సు, న భవతి=కాదు.పటు;=తీవ్రమగు, అయం ఇది, ధారాసారః = ధారలుగ కురియుచున్న వర్ష మ్, 'బాణపరంపరా = బాణముల యొక్క వరుస, న (భవతి) = కాదు కనకనికషస్నిగ్ధా = బంగారు గీత ర లేమెఱయునది, = విద్యుత్ ఇమేఱపే, మను, ప్రియా, ఊర్వశీ = నాప్రియురాలగు ఊర్వశి, న భవతి కాదు. ఇచట దృప్తనిశాచరుఁడు లేఁడను నిషేధము ప్రధానముగ భాసిం పవలయును, అందుచే న న కుత్తరపదముతో సమాసముఁజేసి అదృప్త నిశాచర;” అని ప్రయోగింపక దృప్తనిశాచరః న, (భవతి) అని వ్యస్త ముగఁ బ్రయోగించినాఁడు, 'స' యనునది, భవతి యను క్రియతో నవ్వ యించుచున్నది. ఇట్లు,నిషేధమునకుఁ బ్రౌధాన్యము, విధి క ప్రాధాన్యము, నన్నకు సుబస్తముతో సమానము లేకుండుట యను వంశములు మూఁడును నిచటఁ గన్పడుచున్నవి. కొఁగా నిది ప్రసజ్యప్రతిషేధ మైనది. ప్రస్తుతము “అనంరబ్ధవాన్” అనునపుడు పర్యుదానము నాశ్ర యించి నక్ష సమాసము చేయుటవలన నుచితమగు నర్థముభాసించుటలేదు. సంరంభ క్రియను నిషేధించుట మన కభిమతము. ఉదాసీనుఁ డగు, సంరం భసదృశఃయాకర్తను బోధానముగ విధించుట మన కభిమతము కాదు. ('అబ్రాహ్మణ' అనునపుడు, బ్రాహ్మణనదృశుఁడు, బ్రాహ్మణభిన్నుఁడు నగు క్షత్రియాదులను బ్రాహ్మణశబ్దము తెల్పును. అటులే అసంరంభ వత్ శబ్దముకూడ సంరంభ వత్సేదృశ మగు సపురం భవత్ వస్తువును దెలుపును. కాని యా యర్థ మిచట మన కభిమతము కాదు) సంరంభ క్రియను నిషేధింపవలయు నన్న చో పబ్లిక్ నకుఁ క్రియతో సంబంధ ముండ వలయును. కాని యీ సమాసమున నష్టార్థము (సంరంభని షేథము) గుణీభూత "మైపోయినది, సంరంభావత్సదృశ మగు మఱియొక యృద్ధము<noinclude><references/></noinclude> p9hlklzg8hm10z6xbjmi4k9dzyv50im 104 219863 573521 2026-09-03T23:44:34Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తి బి జీక ము 155 ప్రధానమై భాసించుచున్నది. సనకుఁ గ్రియాభి సంబంధము ప్రధాన ముగ భాసించుటలేదు. అందుచే మనము ప్రతిపాదింపఁదలఁచిన యర్థము సిద్ధింపదు. వివక్షిత మగు నర్థము (సంగంభ క...' 573521 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తి బి జీక ము 155 ప్రధానమై భాసించుచున్నది. సనకుఁ గ్రియాభి సంబంధము ప్రధాన ముగ భాసించుటలేదు. అందుచే మనము ప్రతిపాదింపఁదలఁచిన యర్థము సిద్ధింపదు. వివక్షిత మగు నర్థము (సంగంభ క్రియా నిషేధము ప్రధాన ముగ భాసిందుట)సిద్ధింపవలయు నన్న చో సమాన ముపపన్నము గాదు. గుణీభూతమై, దాని తరువాత నున్న పద సమాసమునందు ముయొక్క యర్థము ప్రధానముగ భాసించును. కాని మనకు నష్టార్థము ప్రధానముగను, ఉత్తరపదార్థము గుణీభూతముగను భాసింపవలయును. ఇట్లు, సమాసము చేయుటచే విధ్యను వాద భావము తలక్రిందైనది. నఞ ర్ధము గుణీభూతముగను, ఉత్తరపదార్థము ప్రధానముగను భాసింపవల యు నన్నచో నట్టి తావున సమాస ముపపన్న మే యగును, ఉదా॥ కావ్యార్థతత్త్వావగమోన వృద్ధారాధనం వినా అనిష్ట వారి రాజసూయం క స్స్వర్గం ముఖ్య మళ్ను తే” అర్థము : వృద్ధారాధనం వినా వృద్ధులను సేవింపకయే, కావ్యార్థతత్త్వాన గమ్మ=కావ్యార్థ ముయొక్క తత్త్వజ్ఞానము న (భవతి) = కలుగదు - న రాజసూయమ్= రాజసూయయాగమును, అనిష్టవా = చేయనివాఁడు, ఈ=ఎవడు, ముఖ్యం స్వర్గమ్ = ముఖ్య మగు స్వర్గమును, అళ్ను తే=పొం “అనిష్టవాన్” అనునపుడు, సఇర్థ మగు నిషేధమునకుఁ బ్రాధా న్యము లేకుండుటచే సమాస ముపపన్న మే యగుచున్నది. అనంరబ్ధ వాక్, మొదలగు సమాన స్థలములలోఁ గూడ నర్థము క్రియతో నన్వ యించు ననియే యేల చెప్పఁగూడదు? అని ప్రశ్నింపవచ్చును. దీనికి సమాధాన మిది. క్రియాంశము, కర్తంశము, నను రెండంశములు కృదన్తాడులలో భాసించును. ధాతువు క్రియను దెలుపుము. ప్రత్యయము కర్తను దెల్పును, ఒక వాక్యములో క్రియాంశ శక్త్రంశము లగు నర్థము<noinclude><references/></noinclude> dcq1voc2dhklbihba8csjtid8vkwaqa 104 219864 573522 2026-09-03T23:44:44Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '156 ఆంధ్ర సాహి ళ్యె పరిషత్పత్తి క - లను నిషేధింపవలసి వచ్చినపుడు, “చే క్రియాంశమునే నిషేధింప వలయును. ఉదాహరణమునకు “స ఇష్ట వాన్ ;” ఇది యొక వాక్యము. ఇష్టవాన్ అనుచో 'యజ' క్రియయు కర్తృ...' 573522 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>156 ఆంధ్ర సాహి ళ్యె పరిషత్పత్తి క - లను నిషేధింపవలసి వచ్చినపుడు, “చే క్రియాంశమునే నిషేధింప వలయును. ఉదాహరణమునకు “స ఇష్ట వాన్ ;” ఇది యొక వాక్యము. ఇష్టవాన్ అనుచో 'యజ' క్రియయు కర్తృనాచకమగు " క్లసత్ ”, ప్రత్యయము నున్నవి. ఇందులో ఇఇ ్చ క్రియాంశమున కే ''షేధమును చెప్పనా లెను. ఇష్ట నాక్, న (భవతి) అనునపుడు, “భవతి" అను క్రియ ప్రతీయమాన మగుచున్నది. “భవతి” అనునది “సత”ను (“ఉండు టను”) బోధించును, “నక్ష" ఈ ప్రతీయమాన మగు సత్తాక్రియాంశ మునే నిషేధించును. సమాసమం దగుచో 'సతో' కర్తంశమును నిషేధించును. అకుంభకార ఇచట “కృ” ధాతుబోధ్య మగు “చేయుట” యను క్రియయు, అణ్ వశ్యయబోధ్య మగు కర్తంశము నున్నవి. ఇది సమాన మగు టచే, స, ఇందలి కర్తంశమునే నిషేధించును. అనఁగాఁ గుమ్భకార నిషేధమే యిట భాసించునుకాని, చేయుట యను క్రియకు 'నిషేధము భాసింపదు. ఇట్లొకచోఁ యంశమునకును, మఱియొక చోఁ గ_క్త్రంశ ముసకునుమాత్రమే నిషేధ ముండు ననుట శబ్దశక్తికి స్వభావము — క్రియాకర్తంశభాగస్థో వాక్యేఒపోహ్యో స యది క్రియాంశ ఏవాపోహ్య స్స్యా స్నేష్ట వానితివత్ తదా అకుంభకార ఇతివత్ వృత్తా తు స్యా ద్విపర్యయః ఇత్యేష నియమోఒర్థస్య శబ్దశక్తిస్వభావతః (అ స్తరశ్లోకములు) (3) (4) శబ్దశక్తి స్వభావము ననుసరించి యర్థనియమ మిట్లున్నను, వ్యామోహ మువలనఁ గొందఱు కవులు సర్దార్థము గుణీభూతమైనపుడు కూడ సమా సము నుపయోగించుటలేదు. ఉదా॥ (1) నను సాధుకృతం ప్రజాసృజాశళికా నేషు మనో న కుర్వతా సహి చేతనతా మవాప్య తే | విరమేయు ర్గలితేన కేవలమ్''<noinclude><references/></noinclude> f2v0sgz4h2a1uut37482t8e3lupr4wu 104 219865 573523 2026-09-03T23:44:53Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అర్థము : వ్యక్తిని వేక మ 157 శశికా స్తేషు = చన్ద్రకా_స్త్రశిలలయందు, మనః = మనసుకు, సర్వ తా=సృజింపని, ప్రజాసృజా= బ్రహ్మ దేవునిచేత, సాధుకృతం నను=మంచి పనియే చేయఁబడినది; చేతన తామ్= ప్రా...' 573523 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>అర్థము : వ్యక్తిని వేక మ 157 శశికా స్తేషు = చన్ద్రకా_స్త్రశిలలయందు, మనః = మనసుకు, సర్వ తా=సృజింపని, ప్రజాసృజా= బ్రహ్మ దేవునిచేత, సాధుకృతం నను=మంచి పనియే చేయఁబడినది; చేతన తామ్= ప్రాణముకు, ఆ వాప్య= పొంది, తే= ఆ శశికా స్తశిలల, గలితేన కేవలమ్=ద్రవించుటతోనీ, నవీర మేయు; = విరమించెడివి కావు. నకుర్వతా-అనునపుడు నిషేధమునకుఁ బ్రాధాన్యములేదు, అం దుచే నిచట “అకుర్వతా” అని సమాసము చేయవలయును. చేయకం డుట వ్యామోహము, (2) "గృహీతం యేనానీ పరిభవభయాన్నో చితమని-” = మేన= నాతండ్రియగు నే ద్రోణాచార్యుని చేత, పరిభవభయాత్ = అవమాన భయమువలన, నోచితమపి అనుచితమైనను, (అగ్రాహ్యమై నను) గృహీతమ్ అన్మీ = గ్రహింపఁబడితివో ఇచటఁగూడ న+ఉచితమపి నోచితమని, అని సమాసముఁ జేయకుండుటచే, ఉచితశబ్దముచే బోధింపఁబడు, గ్రహణ క్రియతో, సష్టార్థ మన్వయించు చున్నది. గ్రహణ నిషేధము భాసించుచున్నది. గ్రహణ నిషేధము ప్రధానముగ భాసించుట కవి కభిమతము గాదు. అం దుచే నిచటఁగూడ సఇర్థమునకు గుణీభూతత్వము సిద్ధించుటకై, “అకు ర్వకా'' అని సమాసము నుపయోగింపవలెను.- న, కుర్వతా అని వ్యస్తప్రయోగము కూడదు. ప్రశ్న : “అశ్రాద్ధభోక్షీ” “న శ్రాద్ధం భుంక్తే” అని విగ్రహ వాశ్యము, ఇచట“న్నర్ ” సమానముతో నుండి గుణీభూత మైనది. అయినను, “భుజ” క్రియతో నన్వయించి, శ్రాద్ధభోజినా భావమును, (భోజన క్రియా నిషేధమును) తెలియజేయుచునే యున్నది. క్రియాన్వయ ముండుటచే<noinclude><references/></noinclude> 80j5yvfgi1z2b6738hw6vfg2b1dain2 104 219866 573524 2026-09-03T23:45:07Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '158 ఆంధ్ర సాహిత్య ప రిష త్పత్తిక నీది ప్రసజ్యప్రతిషేధ మేమైనను, నక్ష సమాసము పొసఁగుచునేయున్నది. - అటులే అసంరబ్ధ వా అని సమాసములో మాత్రము ప్రసజ్యప్ర తిషేధ మేల సమన్వితము కాదు ! ఇచట...' 573524 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>158 ఆంధ్ర సాహిత్య ప రిష త్పత్తిక నీది ప్రసజ్యప్రతిషేధ మేమైనను, నక్ష సమాసము పొసఁగుచునేయున్నది. - అటులే అసంరబ్ధ వా అని సమాసములో మాత్రము ప్రసజ్యప్ర తిషేధ మేల సమన్వితము కాదు ! ఇచటఁ గూడ సంరబ్ధసి షేన మే భాసిం చుఁగాక, అసంర్భవద్విధి భాసింపనే భాసింపను. అందుచే నిదియు ప్రసజ్య ప్రతి పేధమేగాని, పర్యుదాసమే కా దని యేల చెప్పఁగూడదు? సమాధానము : -518 శ్రాద్ధభోజ" … "శ్రాద్ధం భోక్తుం శీల మన్య”ఇతి శ్రాద్ధ భోజీ". న శ్రాద్ధభోజ్” అశాద్ధభోజీ శ్రాద్ధమును భుజించుట యతనికి శీలము కాదు. కాన నశ్రా ద్ధభోజీయని సమాసము వచ్చినది. ఇందులో భుజించుట యను క్రియయు, తచ్ఛీలార్థములో విహితమైన 'ణిని' యను కర్తృవాచక ప్రత్యయమును నున్న వి.ఇచ్చట'న 'ఉ త్తరపద మగు 'శ్రద్ధము'తో సమసింపదు.శ్రాద్ధ భోజీయను పదముతోనే సమసించును. శ్రాద్ధ భోజ్' అనుశబ్దము నందు ణిని’ ప్రత్యయమును గరర్థమున విధించుటచే, నీచటఁ గరంశమున కే ప్రాధాన్య మున్నది, కేవలము శాద్ధభోజన క్రియ ప్రధానముగాడు. అం దుచేనం నకుఁగత్ప్రంశముతోనే శాబ్ద మగు సంబంధ ముకలదు. భోజన క్రియతో లేదు. క్రియాంశ సంబంధము లేనిదే, కర్తంళములోనైనను సంబంధము కుదరకపోవుటచే ఁగ్రియాంశముతో (గూడ సంబంధ మున్న దని చెప్పుచున్నాము, అందుచే నీ క్రియాంశసంబంధము సామర్థ్యబల కల్ప్యమేకాని, సహజముగాదు. భుజక్రియాశ్రవణము గూడ నుండుటచే, నృతమాత్రముతో, సబ్ సకు క్రియా సంబంధ మున్న దని మనము 'మోస పోయి, యిచట ప్రసజ్యప్రతిషేధమే యని భ్రమించుచున్నాము, వాస్త వమున నచట న సకుఁ గ్రియా సంబంధమే లేదు. సమాసమునందు న సిద్ధమైన యర్థముతో నన్వయించును. వాక్యమునందు సాధ్య మగు నర్ధములో సన్వయించును. వాక్యమునందుఁ గ్రియ ప్రధానము. అం దుచే నక్షౌనకుఁ గ్రియతోనే సాక్షా దన్వయముండును. సమాసమునందుఁ<noinclude><references/></noinclude> fmo8ijqds7kvlvmq3pfq1ep6lvjtbpw 104 219867 573525 2026-09-03T23:45:23Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము 159 గ్రియ గుణీభూతమగుటచే సల్సకుఁ గ్రియాన్వయముండదు. ఇట్లు వాక్య సమాసములు భిన్నార్థకము లగుటచేఁ బ్రసజ్య ప్రతిషేధ మనునది వాక్య ముననే భాసించును.సమాసమున సమన్విత...' 573525 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము 159 గ్రియ గుణీభూతమగుటచే సల్సకుఁ గ్రియాన్వయముండదు. ఇట్లు వాక్య సమాసములు భిన్నార్థకము లగుటచేఁ బ్రసజ్య ప్రతిషేధ మనునది వాక్య ముననే భాసించును.సమాసమున సమన్వితము గాదు. శాద్ధభోజీ యను నది పర్యుదాసమే యగుటచే నచట సమాస ముండు టన్యాయమే యగును. సరూసమే యుండవలెను. “ఆసూర్యంప్యూ: 'మొదలగు పదములందుఁ గూడ నిశ్లే తెలియనగును. అసంర్భవత్ పదమున, సం రంభప్రతిషేధము ప్రధానముగ వివక్షితము, విధిప్రాధాన్యము వినక్షిత ము గాదు. ఇట్లు, ప్రధానముగ భాసించవలసిన సిషేధ మప్రధానముగ భాసించుచు, సప్రధానముగ నుండవలసిన విధి ప్రధానముగ భాసించు -టచే నుద్దేశ్య విధేయభావము తాఱుమాలై, విధేయావిమర్శ దోష మున కాలవాల మైనది. వాక్యసమాసములలో సఇన్వయభేదము గల దను విషయము నీకింది యుదాహరణమువలనఁ దెలిసికొనవచ్చును. "భుంక్తే సదా శ్రాద్ధమయం పరాంశోపతాపయేత్ ఇత్య యథార్థ మేప సమ్యక్ స్వభావోఒపగతో ఒస్యతావన్న శ్రాద్ధభోజీ నప గోపతాపీ". అర్ధము : అ యం=ఇతఁడు, సదా ఎల్లపుడును, శ్రాద్ధంభుంక్తే= శ్రాద్ధాన్న మును భుజించును, పరాన్= ఇతరులను, ఉప తాపయేత్ చ= పీడించునుగూడను, ఇతి=అనునీవిషయము, అయథార్థమేవ=అసత్యమే అస్య=ఇతనియొక్క, స్వభావః = తావత్ - శీలము, సమ్యక్ = లెస్సగా, అవ గతః= తెలిసినది. వీఁడు శ్రాద్ధభోజీన (భవతి ) - శ్రాద్ధాన్న మును భుజించు వాఁడుకాఁడు, పరోప తాపీన (భవతి) ఇతరులను పీడించువాఁడునుగాఁడు. 2 “శ్రాద్ధభోజీ నభవతి" అను వాక్యమున 'న' 'భవతి' యను క్రియతో నన్వయించి, క్రియాప్రతిషేధమును దెల్పుచున్నది. ఆ క్రియాని షేధము ప్రధానమును, వివక్షి తమును గూడ నైయున్నది.<noinclude><references/></noinclude> tp6a3p5wruyzmrkg8bc2a0cx9i2nm88 104 219868 573526 2026-09-03T23:45:33Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '160 అంధ్ర సాహిత్య పరిషత్పత్తి క ఇంక, అశాద్ధభోజీ' అను సమాసస్థలమున, 'న్న', "శ్రద్ధభోజీ, పదముతో నన్వయించుటదే శార్ధభోజిపదము శాద్ధభోజిభిన్ను ఁడును, శ్రాద్ధభోజిసదృశుఁడును నగు 'విమస...' 573526 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>160 అంధ్ర సాహిత్య పరిషత్పత్తి క ఇంక, అశాద్ధభోజీ' అను సమాసస్థలమున, 'న్న', "శ్రద్ధభోజీ, పదముతో నన్వయించుటదే శార్ధభోజిపదము శాద్ధభోజిభిన్ను ఁడును, శ్రాద్ధభోజిసదృశుఁడును నగు 'విమసాశుని'(యజ్ఞ శేషమును, లేక భోజన శేషమును భుజించువాఁడు విఘసాళుఁడు) దెల్పును. ఇట్లు వాక్యసమాన ములకు రెంటికిని భేగ మున్న దని తెలియవలెను, ఈరెంటిలో “శ్రాద్ధభోజీ న భవతి" అరువాక్యమే ప్రవజ్య ప్రతి షేధమునకు విషయ మగును. అశ్రాద్ధభోజీ అనునది కాదు. అస్ట్రో ద్ధభోజీ యనునదికూడ ప్ర్రనజ్యప్రతిషేధమే యగుచో, సీత సమాసమున కును వాక్యమునకును భేదమే యుండదు, సమాసమున కర్ధము మన యిష్టమువచ్చినట్లు చెప్పుట కవకాశము కల్గును. అసంర్భవత్పదమున వాస్తవముగ నర్థము విధేయము, ప్రధాన మును, సంరబ్ధవత్పద మన ద్యమానము (ఉద్దేశ్యము) సప్రధానమును- కానీ యిట, ఆ “సంరబ్ధనత్పదము, సమానములో నుండుటచే విధేయము, ప్రధానమునై, వా సనిక స్వస్థితికి విపరీత స్థితి నందినది- ఇట్టి యీ సంర బ్ధవత్పదముతో నజ్ నకు సమాసము చేయుట సదాచారి నిరతునకుఁ బతి తునితోఁ గల్గిన స్నేహముతోఁ దుల్యమై సత్పురుషులనిందకు మాత్రమే విషయ మగును, “సంర్థస్య విధేయత్వే నిషేధ్యన్య విపర్య యే సమాసో నేష్య తేఒర్థస్య వివర్యాన ప్రసంగతః(11-51 సంగ్రహ శ్లోకము) ఇంతవఱ కసంరబ్ధవత్సరములో నున్న విధేయావిమర్శాదోషము నిరూ పిత మైనది. “సంరంభః కదికీట” అను పద్యయనం దే మఱియొక విధే రూ విమర్శదోషమును నిరూపించుచున్నాము, కేవలయఛ్ఛబ్ద ప్రయోగము దుష్టము —— “యోఒ సౌ” అనునపుడు యచ్ఛబ్దమును మాత్రమే ప్రయోగిం చుటయును సమంజసము కాదు. ప్రసజ్యప్రతిషేధమునందు నకర్థము విధే<noinclude><references/></noinclude> o13pqttxdf1192f9axmiiyznxt795q2 104 219869 573527 2026-09-03T23:45:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము 101 యము, నిషేధ్య మగు నర్థము అనువాద్యము నైనట్ల యత్ తత్ శబ్ద ములలో, యచ్ఛబ్దము అనువాద్యవిషయ మనియు, తచ్ఛబ్దము విధేయ విషయమనియు,శబ్దశక్తి స్వభావము ననుసరించిన యర్థ...' 573527 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము 101 యము, నిషేధ్య మగు నర్థము అనువాద్యము నైనట్ల యత్ తత్ శబ్ద ములలో, యచ్ఛబ్దము అనువాద్యవిషయ మనియు, తచ్ఛబ్దము విధేయ విషయమనియు,శబ్దశక్తి స్వభావము ననుసరించిన యర్థనియమముకలదు. ఈ శబ్దములు రెండును బరస్పర నిత్యసాపేక్షములు. అందుచే నొక వాక్యమును యచ్ఛబ్దముతో నుపక్రమించినప్పుడు తచ్ఛబ్దముతో సమా_ప్తిఁ జేయవలయును. తచ్ఛబ్దములో బ్రారంభ మైనచో యచ్ఛబ్దముతో నుప సంహార ముండవలయును, “యత్తదోర్నిత్య మభిసంబంధః” అను వాక్య మీ యర్థమునే తెల్పును.. -ఈ శబ్దములయుపక్రమోప సంహారములు శాబ్ద మనియు, ఆర్థ మనియు రెండు రకములు, రెండు శబ్దములును ప్రయుక్తము లగుచో నచట శాబ్దమగు నుపక్రమోపసంహారమున్న దని తెలియవలెను. శాబ్దాపక్ర్ మోపసంహారము. 1 ఉదా! “యదువాచ న తన్మిధ్యా యద్దజా న జహార తత్" యత్ = దేనిని, ఉవాచ పలికెనో, తత్ = అది, మిధ్యాన అసత్యముగాదు. యత్ =ఏది, దదౌ=ఇచ్చెనో, తత్ = దానిని, న జహార అపహరింప లేదు" మఱియొక యుదాహృతి "స దుర్మతిః శ్రేయసి యస్య నాడరః స పూజ్యక ర్మా సుహృదాం | శృణోతి యః యస్య= ఎవనికి, శ్రేయసీ శ్రేయస్సునందు, ఆదర, న= గౌరవము లేదో, సఃదుర్మతి" వాడు దుర్బుద్ధి; యఃసుహృదాం శృణోతి—ఎనఁడు స్నేహితుల (మాట) వినునో, సఃపూజ్యక ర్మా = మంచి వాఁడు, అర్థ మగు నుపక్రమోపసంహారము —— య తచ్ఛబ్దములలో నొక దానిని మాత్రమే ప్రయోగించుచో నది యార్థోపక్రమోపసంహార మగును. అట్టి తావున నరబలము వలన రెండవ శబ్దము నూహింతుము. అందులో, తచ్ఛబ్దమును మాత్రమే ప్రయోగించినపు డర్థసామర్థ్య బలమునఁ గల్పింపఁబడు యత్ శబ్దము<noinclude><references/></noinclude> rdoc01bnm0t1hauxtl7gfpxj592n0xs 104 219870 573528 2026-09-03T23:45:55Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '162 అంధ్ర సాహిత్య పరిష త్ప త్తి క ప్రసిద్ధ విషయమునుగాని, అనుభూత మైన విషయమునుగాని, ప్రకాన్త మైన విషయమునుగాని బోధింపవచ్చును. ఇట్లు కేవల తచ్ఛబ్ద ప్రయోగ విషయము మూఁడు రకములుగు ను...' 573528 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>162 అంధ్ర సాహిత్య పరిష త్ప త్తి క ప్రసిద్ధ విషయమునుగాని, అనుభూత మైన విషయమునుగాని, ప్రకాన్త మైన విషయమునుగాని బోధింపవచ్చును. ఇట్లు కేవల తచ్ఛబ్ద ప్రయోగ విషయము మూఁడు రకములుగు నున్నది. ప్రసిద్ధార్థవిషయము నకు దాహరణము :- ద్వయం గతం సంప్రతి శోచనీయతాం, సమాగమప్రార్థనయా కపాలినః కలాచ సా శాన్తిమతీ కలావతః త్వమస్య లోకస్య చ క్షేత్ర కౌముదీ. అర్థము : కపాలినః = కపాలమే (భిక్షాపాత్రముగా) గల శివునియొక్క సమాగమప్రార్థనయా = సమాగమమును బ్రార్థించుటచేత, సంప్రతి= : ఇప్పుడు, ద్వయం=రెండు, శోచనీయతాం= దుఃఖింపఁదగినవి, గతం= ఆయినవి కలావతః చంద్రునియొక్క శాన్తిమతీ - కాంతిగల (యా = ఏప్రసిద్ధమైన కళకలదో) సాజుఆ, కళాచ = కళయు, అస్య లోకవ్య = ఈలోక ముపకంతకును, నేత్రజాముదీ కనులకు 'వెన్నె లయగు నీవును. ఇచట 'సా కళా' యనునపుడు తచ్ఛబ్దమే యున్నదిగాని, దీనికి సరిగా "యా” యను పదము లేదు. కాని శివుని వరించిన చంద్రకళ యనఁగానే, శివుని శిరస్సు సలంకరించు చంద్రకళ యని యందఱకును నర్థ మగును, ఎవరును ఆ చంద్రశళ యేది? యని ప్రశ్నింపరు. అది జగత్ప్రసిద్ధ మగుటయే యిందుకు హేతువు. కావున, తచ్ఛబ్ద సాపేక్ష ముగ నిట నుండ వలయు పని మన మూహించిన యచ్ఛబ్దము ప్రసిద్ధ విషయక మని తెలియుచున్నది. అనుభూత విషయక యచ్ఛబ్దము : (1) "తే లోచనే ప్రతిదేశం విధురే వస్తీ ”. “చంచల మగు నా నేత్రములను బ్రతి దిశకును బ్రసరింపఁజే యుచు”…చనుటలో, ఏనేత్రములు విదివఱకు నాయఁకు డనేకవర్యాయ<noinclude><references/></noinclude> al91d0qgd9i14h241uv6g4wof3tnykc 104 219871 573529 2026-09-03T23:46:04Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తి వివేకము 168 ము లనుభవించియున్నాఁడో యోనేత్రము లని యర్థము యచ్ఛబ్ద మిచట ననుభూతము లగు నేత్రములను బరామర్శించుచున్నది. (2) తద్వక్త్రం యది ముద్రితా శశికథాతచ్చేత్ స్మితం కా...' 573529 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తి వివేకము 168 ము లనుభవించియున్నాఁడో యోనేత్రము లని యర్థము యచ్ఛబ్ద మిచట ననుభూతము లగు నేత్రములను బరామర్శించుచున్నది. (2) తద్వక్త్రం యది ముద్రితా శశికథాతచ్చేత్ స్మితం కానుధా సా దృష్టి గ్యది హారితం కువలయై సాఫ్ట్చేద్దిరో ధిఙ్మథు సాచేత్కాన్తి రతస్త్రమేప కనకం కిం వా బహు బూను హే యత్సత్యం పునరుక్త వస్తు విముఖః సర్గక్ర మోవేదనం.. అర్థము: తద్వక్త్ర, యది=ఆ ముఖ మున్నచో, శశికథా, ముద్రితా= చంద్రుని ప్రసక్తియే అక్కఅలేదు — ఠత్ స్మితం, చేత్ - ఆ నవ్వే యు నచో, సుధా, కా,= అమృత మేల (అమృతమే నిన్దితమగును) సా దృష్టిర్యది ఆదృష్టి (నేత్రము) యున్నచో, కువలయై, హారితం=కలు వలు తిరస్కృతములై సక్లే; తాగిరచేత్ - ఆ పలుకులే యున్నచో, ఢిజ్ మధు= తేనెతోఁ ఐని లేదు; సాశా న్తిచేత్ "ఆ కాన్తి యే యుండుచో, కనకం అతస్త్రమేవ=బంగారము వ్యర్థమే, వేధనః బ్రహ్మయొక్క సర్వక్రమః = సృష్టిశ్రమము, పునరు క్త వస్తువిముఖః ఇతియత్ " చేసిన వస్తు వునే చేయుటయైన దని విచారముతోఁ బరాజ్మఖ మైనది యను మాట, సత్యం=నిజమే. ఇందు మనకుఁ గావలసిన యంశ విండి ఈ శ్లోకములో తత్, సా, మొదలగు తచ్ఛబ్దములే యున్నవి, యచ్ఛబ్దమును మన మూహింపవలయును. ఊహ్య మగు నీ యచ్ఛబ్దము, ఇంతకుఁ బూర్వము వద్ద చే సనుభూతములైన వస్తువులను పరామర్శ చేయుచున్నది. ప్ర్రశాస్త్రవిషయక యచ్ఛబ్దము :- "కాతర్యం కేవలా నీతిః శౌర్యం శ్వాపద చేష్టతమ్ అత సిసిద్ధిం సమేతాభ్యాముభాభ్యా మన్వియేష సః”. అర్థ ము :—కేఇలా, నీతిః=రాజనీతి యొకటియే (యాశ్రిత మగుట) కాతర్యం=నీఱికిత్సము, శౌర్యం కేవలం = కేవలశౌర్యము నాశ్ర -<noinclude><references/></noinclude> f6ty74gvre0fk94pscbicj8cebgdzhw 104 219872 573530 2026-09-03T23:46:15Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '164 ఆం ధ్ర సాహి త్య ప రిష త్ప త్తి క యించుట, శ్వాపద చేష్టితమ్ కూరమృగ వ్యాపార మగును. అతః = అం దువలన, సః=అగ్ని వర్ణుఁడనురాజు, ఉభాభ్యాం సమేతాభ్యాం= రాజనీతి శౌర్యములను రెంట నాశ్రయించ...' 573530 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>164 ఆం ధ్ర సాహి త్య ప రిష త్ప త్తి క యించుట, శ్వాపద చేష్టితమ్ కూరమృగ వ్యాపార మగును. అతః = అం దువలన, సః=అగ్ని వర్ణుఁడనురాజు, ఉభాభ్యాం సమేతాభ్యాం= రాజనీతి శౌర్యములను రెంట నాశ్రయించి, సిద్ధిః అన్వియేష" కార్యసిద్ధి నాశించెను. ఇచటఁగూడ, తచ్ఛబమే (స) యున్నది. యచ్ఛబ్దమును మన మూహింపవలయును. ఇంతకుఁబూర్వమే యగ్ని వర్ణుఁ డనురాజును వర్ణిం చుటకుఁ గవి మొదలిడినాఁడు. ఆ యగ్ని నరుని, ఈ యచ్ఛబ్దము తెల్పును. ఒకానొక సందర్భము ననుసరించి యత్, తత్ శబ్దములు రెండును గూడ నాణే ప్యము లగుచుండుటచే నది నాల్గురక ములుగూడ నున్న దని చెప్పుచున్నారు. “యేనామ కేచి దిహ నః ప్రధయ స్త్యనజ్ఞాం జానన్తి తే కిమపి తార్ద్రతి నైష యత్నః ఉత్పత్స్యతే మమ తు గోపి సమానధర్మా కాలోహ్యయం నిరవధి ర్విపులాచ వృథ్వీ.” అర్ధము:——యేనామ=ఎవరైతే, ఇహ- ఇచ్చట సః మాయొక్క, అజ్ఞానం-తిరస్కారమును ప్రధయన్తి=విస్తరింపఁజేయుదురో, తే, కిమపి జానన్తి" వారికేడియో తెలియును. (1) వారికి బ్రహ్మశ్వరూపము తెలియును (2) వారి కేమియును దెలియదు. తాకా ప్రతి వారినిగుఱించి, ఏష యత్నః న నేనీ కార్యనిర్మాణ ప్రయత్న ముఁ జేయుట లేదు. మమ= నాకు, సమానధర్మా సమానమగు గుణములంకల నాఁడు,కోపిఎవఁడో ఉత్పత్ప్యతే=పుట్టఁగలఁడు, హి= ఎందువలననఁగా, ఆయం కాలః= ఈ కా లము, నిరవధి"అంతులేనిది. పృథ్వీచభూమియను విపులా = విశాల మైనది. = ఇచట మనము గమనింపవలసిన యంశ మిది “మమ తు కోపి సమానధర్మా ఉత్పత్స్యతే” “మంచికాని, చెడుగాని, నాతో సమాన<noinclude><references/></noinclude> bzovxd97oddw4g7t3001kir1ka9nzvl 104 219873 573531 2026-09-03T23:46:24Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'wwwww వ్యక్తివివేకము భాగవతుల కుటుంబరాయశాస్త్రి, ఎం. ఏ., - ధర్మములు కలవాఁడు పుట్టఁ గలఁడు అనినపుకు”స కోఒవ్యుత్పత్స్య తే యం ప్రతి యత్నమే సఫలీ భవిష్యతి – “ఎవని విషయమున నాయ త్నము సఫ...' 573531 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>wwwww వ్యక్తివివేకము భాగవతుల కుటుంబరాయశాస్త్రి, ఎం. ఏ., - ధర్మములు కలవాఁడు పుట్టఁ గలఁడు అనినపుకు”స కోఒవ్యుత్పత్స్య తే యం ప్రతి యత్నమే సఫలీ భవిష్యతి – “ఎవని విషయమున నాయ త్నము సఫలమగునో, వాఁ డెవఁడో యొకఁడు పుట్టఁగలఁడు” అని యుండ వలయును.—అనఁగా యత్ (ఎవఁడు) శబ్దము, తత్ శబ్దము (వాఁడు) రెండును నిచట వర్థబల లభ్యములై, యూహ్యములే యగుచున్నవి. “య శ్చకవాక్యేక ర్తృత్వేనోక్తో య శ్చేద మాదిభిః తచ్ఛబ్దేన పరామర్శో న తయోరుపపద్యతే (6) యతో ఒ ధ్యక్షాయమాణో ఒర్థః స తేభ్యః ప్రతిపద్యతే న చాసౌ తత్పరామర్శసహిష్ణు రసమన్వయాత్” (7) (అ స్తరశ్లోకములు) ఒకే వాక్యమునం దేది కర్తగాఁ జెప్పఁబడినదో, యేది “ఇదమ్” మొద లగు శబ్దములచేఁ జెప్పఁబడినదో, ఆ రెంటిని తత్ శబ్దముతోఁ బరామ ర సేయఁగూడదు. ఏలన కర్తృవాచక పదము యొక్క యర్థమును, "ఇదమ్, అదస్, ఏతత్ శబ్దముల యర్థములును, నెదుటఁ గన్పడునవిగ నుండును. (ప్రత్యయమాణములు) ఎచ్చటనోయున్న వస్తువును దెల్పు తచ్ఛబ్ద మెనుటనున్న యర్థములను, పరామర్శించుట యుచితముగ నుండదు. ఉదా॥ (1) “స వః శశికలామౌళి తాదాత్మ్యాయోపకల్ప కామ్” సఃఆ, శశికలామౌళిః - శివుఁడు, వః - మీయొక్క, తాదా త్మ్యాయ శశికలామాళి స్వరూపమువచ్చుటకొఱకు, ఉపకల్పతామ్ అగుఁగాక. - (2) "ద్వైత బుద్ధి మపాస్యేమాం సాహి సర్వాపదాం పదమ్ ఇమాం = ఈ, ద్వైతబుద్ధిం నేను, నీవను ద్వైతబుద్ధిని, అపొస్య వదలి; సాహి = ఆ ద్వైక బుద్ధి, సర్వాపదాం అన్ని ఆపదలకును,<noinclude><references/></noinclude> ds3l9x5m4pu5bqhqaubjmf257k6hspp 104 219874 573532 2026-09-03T23:46:34Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '166 ఆంధ్ర సాహిత్య ప రిష త్ప త్తి క (1) "శశికలామాళిః తాదాత్మ్యాయ” - ఈ వాక్యములో “శశికలామాళి” కర్త శశికలామౌళి పదము కర్త్యవాచక పదము. “తాదాత్యాయ” అను పదములో వన్తర్భూతముగ, తచ్ఛబ్ద ము...' 573532 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>166 ఆంధ్ర సాహిత్య ప రిష త్ప త్తి క (1) "శశికలామాళిః తాదాత్మ్యాయ” - ఈ వాక్యములో “శశికలామాళి” కర్త శశికలామౌళి పదము కర్త్యవాచక పదము. “తాదాత్యాయ” అను పదములో వన్తర్భూతముగ, తచ్ఛబ్ద మున్నది. సహజముగ దూరస్థమగు నర్థమునే పరామర్శించు నీ తత్ శబ్ద మచట, ప్రత్యక్షాయమాణమై,క ర్తృనాచక మగు "శశికళావళి”ని పరామర్శిం చుట యుచితము గాదు. అందుచే నిచట “ఐ కాత్మ్యాయోపకల్ప తామ్” అని యున్నచో బాగుండెడిది, అటులే 'రెండవ యుదాహరణములో “ఇమాం” అను శబ్దము, మన కెదురుగ నున్న యర్థమునే తెల్పుము. ఇట్టి యీ పదమును దూరమునం దున్న వస్తువును దెల్పు తచ్ఛబ్దముతో ("సో”) బరామర్శించుటయు నుచితముగాడు. “ఏషా హి వివదాం పదం" అని యున్నచో నిర్దుష్టముగ నుండును. ఇపుడు “పఠత్” (ఏషా)శబ్దముగూడ సన్ని హిత వస్తువునే తెల్పున దగుటచే పై దోషము రాదు. “ఇమాం” అను పదము యొక్క స్థానములో, సన్నిహిత వస్తు వులనే తెలుపు “ఏతాం” “అమూం” పదము లున్నను నీ దోషములే సంభవించును. (సాహి సర్వాపదాం పదం - అను పాఠమే యున్నపుడు, వీణెం, అమూం పదము లున్నను దోష ముండును, ఏపా హి అని పాఠ మున్నపుడు దోషము లేదు.) యచ్ఛబ్ద సమస్వయ రీతులు. ఇవి రెండు రకములుగ నుండును. (1) పూర్వమే యుపకా న్త మైన యర్ధముఁ దెల్పుటకు మన మొక తచ్ఛబము నూహింతుము. ఈ కల్పిత మైన తచ్ఛబ్దముతో యచ్ఛబ్ద మన్వయించును. కుమార సంభవ కావ్యమున "అస్త్యుత్తరస్యాం దిశి దేవతాత్మా హిమాలయో నామ నగాధీరాజ""హిమాలయ మను నొక నగాధిరాజము గలదు" అని హీరూలయ పర్వత ముపశానమైనది దానిని బరామర్శించుటకు “సు” అను పదము లేదు, కాని మనము కల్పింతుము, కల్పిత మైన యీ<noinclude><references/></noinclude> t3jrls270dlaehh7mg1xqpge8br52sa 104 219875 573533 2026-09-03T23:46:44Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము 167 తచ్ఛబ్దముతో “యం సర్వశై లాః పరికల్ప్య వత్సం” అను శ్లోకములోని యత్ (యం)శబ్ద మన్వయించును. (“స మానసీం మేరుసఖః పితౄణాం” అను పద్యములో 'సః'అనుపదముతో నీ యచ్ఛబ్ద మన్...' 573533 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము 167 తచ్ఛబ్దముతో “యం సర్వశై లాః పరికల్ప్య వత్సం” అను శ్లోకములోని యత్ (యం)శబ్ద మన్వయించును. (“స మానసీం మేరుసఖః పితౄణాం” అను పద్యములో 'సః'అనుపదముతో నీ యచ్ఛబ్ద మన్వయించు ననుట యుచితము గాదు, గ్రంధకర్తకును నభీష్ట మైనది గాదు.) (2) పూర్వము ప్రకాస్త మగు వస్తు నొకటి యున్నది దానికిఁ గర్మగనో, కరణముగనో యన్వయించు మఱియొక పదార్ధ మున్నది. ఈ యర్ధముగూడ నచట శబ్దాపా త్తముగాదు. మనము కల్పింపవలసినదే. ఇట్లు మనము కల్పించినయర్థమునే పరామర్శించుటకు “తత్” శబ్దమునుగూడ నొకదానిని మనము కల్పింతుము. శబ్దరూపముగ ను పొత్త మైన యచ్ఛబ్దము మనము కల్పించిన యీ తచ్ఛబ్దమును బరా మర్శ చేయును. ——పూర్వము విశేష్య ముపాత్తమైనది. తచ్ఛబ్దము నొకదానినే కల్పించినాము. ప్రస్తుతము కర్మాధికమును బోధించు విశేష్యవాచక పదమును, దానిని బరామర్శించు "తత్" పదమును గూడఁ గల్పించుకొనుచున్నాము. 1 ఉదా॥ జానాతి యత్, పాపం మాతా జానాతి యత్ పితా ఇచట “ఆత్మాజానాతియత్ అనుచోట కర్మవాచక పదము లేదు. “ఆత్మ దేనిని తెలిసికొనునో," అనునపుడు “తెలిసికొనుట' యను క్రియకుఁ గర్మను గెలుపు పదము లేదు. దానిని మన మూహింపవల యును. ఇట్లూహించిన కర్మాది వాచక పదమును పరామర్శించుటకు దత్ శబ్దమును గూడఁ గల్పింతుము. ఈ తత్పపదముతో నిచట నున్న యత్ పదము సమన్వయించును. “యత్ తదూర్జిత మత్యుగ్రం క్షాత్రం తేజోస్య భూపతేః దీవ్యతాపై స్తదానేన నూనం లేదని హారితమ్” అన్య భూప తే ఈ రాజునకు, తత్ =ప్రసిద్ధమైనట్టియు, ఊర్జి ' తమ్, అత్యుగ్రం=దృఢమైనట్టియు, భయంకరమైనట్టియు, శాస్త్రం<noinclude><references/></noinclude> px5g1oupct9jzmqjdqzq6arqw9qp1vp 104 219876 573534 2026-09-03T23:46:54Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '168 ఆంధ్ర సాహిత్య పరిష త్పత్తి శ తేజు=క్షత్త్రియ తేజస్సు, యత్ -ఏదికలదో, తదపి " అదియును, అక్మైః దీవ్యతా అనేన హరితమ్ పాచికల నాడిన (జూద మాడిన) యితనిచేత బోఁగొట్టుకొనఁబడినది.. - - ఈ పద్య...' 573534 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>168 ఆంధ్ర సాహిత్య పరిష త్పత్తి శ తేజు=క్షత్త్రియ తేజస్సు, యత్ -ఏదికలదో, తదపి " అదియును, అక్మైః దీవ్యతా అనేన హరితమ్ పాచికల నాడిన (జూద మాడిన) యితనిచేత బోఁగొట్టుకొనఁబడినది.. - - ఈ పద్యములో రెండు తత్పదము లున్నవి. “యల్" పద మొక టియే యున్నది. అయినను, పూర్వము చెప్పిన రీతి నిచ్చటఁ గూడ శబ్దార్థ సంబంధములు రెండేగాని యంతకు మించిలేవు. “యత్తత్ ” అను చోట నున్న "యచ్ఛబ్దము"తదపి అనుచోట నున్న తచ్ఛబ్దముతో నన్వయించును. ఇంతవఱ కిది శాబ్ద మగు సంబంధమే యగును. “తదూర్జితమ్” అనునపుడు లోక ప్రసిద్ధమైన యా తేజస్సును జరామర్శించుటకై మనము కల్పించుకొన్న 'యత్ 'శబ్దముతో నీ తచ్ఛబ్ద మన్వయించును. ఇచటఁ గల్పితమైన 'యత్'పదముతో శబ్దాపాత్తమైన తత్పద మన్వయించుటచే నీ ‘యచ్ఛబ్ద’ సంబంధ మార్థ మైనది. ప్రస్తుతము “సంరంభః కరికీట” అనుపద్యములో నాల్గవపాద ములో 'యోఒ సౌ'అనుచోట 'యచ్ఛ' బ్దమొకటియే యున్నది. దానికి విరియగు తచ్ఛబ్దములేదు. ఇంతకుఁ బూర్వము ప్రకాన్తమైన యర్థ మును బోధించు తచ్ఛబ్దముతో దీనికి సమన్వయముఁ జేయుద మన్ననః, ము క్తకజాతికిఁ జెందిన యీ పద్యమునకుఁ బూర్వోత్తరపద్య సందర్భము లతో సంబంధము లేకుండుటచే నదియును బొసఁగదు. 'యో సౌ' అను పదములతో సుపక్రా స్తమైన యీనాల్గవ పాదములోనే పైనున్న 'అం బికాకేసరీ' అను పదమును బరామర్శించు తచ్ఛబ్దమును మనము కల్పించి దానితో నీ యచ్ఛబ్దమునకు సమన్వయముఁ జేయరాదా యని యెవ రైనఁ బ్రశ్నింపవచ్చును. కాని యట్లు చేయుట యుచితము గాదు, మొద టనే వి శేష్య నాచక పదముండి, తరువాత యచ్ఛబ్ద ముండుచో, మొదట తచ్ఛబ్దము లేకున్నను నపుడు గల్పింపవచ్చును. మొదటనే యచ్ఛబ్ద<noinclude><references/></noinclude> q8001zh28nkw9v53nk3yg2d0q0w0v2a 104 219877 573535 2026-09-03T23:47:06Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తి ని వేశము 109 మున్నచో తరువాత తచ్ఛబ్ద మవశ్యము శబ్దరూపమున నుపాత్తము గా వలయు నేగాని,యూహకల్పితము గా రాదు. అట్లు వీ లగుచో “యత్ కోపాగ్నౌ శలభతాం లే కామః శివ్కోజీవతాత్ 'అనుచో...' 573535 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తి ని వేశము 109 మున్నచో తరువాత తచ్ఛబ్ద మవశ్యము శబ్దరూపమున నుపాత్తము గా వలయు నేగాని,యూహకల్పితము గా రాదు. అట్లు వీ లగుచో “యత్ కోపాగ్నౌ శలభతాం లే కామః శివ్కోజీవతాత్ 'అనుచోట' స్య శివతాత్' అని మనము 'సం' అను పదమును గల్పించి 'ఎవని కోపాగ్నికి, మన్మధుడు శలభమై పోయెనో, యాశివుఁడు మిమ్ము రక్షిం చుఁగాక' యని యర్థముముఁ జెప్పి యావాక్యము గూడ సరియైన చేయని యంగీకరింపవలసివచ్చును. కాని యిట్టి వాక్యములు సరియైనవని విజ్ఞు లంగీకరించుటలేదు. కావున 'పంరంభః' అను పద్యములోఁ గేవలయచ్ఛ బ్దప్రయోగ' ముచితమైనదికాదు, ఆక్షేపము:--- కేవల యచ్ఛబ్దము లేయున్న శిష్టప్రయోగములు నున్నవి. ఉదా:-'మీలితం యదభిరామతాధికే సాధు చంద్రమసి పుష్క-రైః కృతమ్ ఉద్యతా జయిని కామినీముఖే తేస సాహన మనుష్ఠితం పునః. అర్ధము : అభిరామతాధికే అధిక సౌందర్యముగల, చంద్ర మసి=చంద్రుఁడుండఁగా, పుష్క రై: పద్య ముల చేత, మీలికంయత్ =ముకు ళింపఁబడినదనెడి దేదికలదో (తత్ అది) సాధుమంచిపని, జయిని కామినీముఖే సతి = అధిక సౌందర్యముగల (తనను జయించుశీలముగల) స్త్రీ ముఖ ముండఁగా, ఉద్యతా ఉదయించుచున్న, తేనఃపునః=ఆచం ద్రునిచేతనై తే, సాహసమనుష్ఠితం సాహసమే చేయఁబడినది. ఇచటఁగూడ యచ్ఛబ్దమొక్కటియేయున్నను, పద్యము సమ న్వితమగుచునేయుండుటచే 'సంరంభః కరికీట' పద్యములో గూడ యచ్ఛ మొకటియే ప్రయుక్తమైనను దోష మేమియును లేదని యేల చెప్పఁ గూడదు<noinclude><references/></noinclude> 8pd3jhfhjsusuqu0od0rullz79iev57 104 219878 573536 2026-09-03T23:47:20Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '170 అంధ్ర సాహిత్య పరిషత్పత్తి క సమాధానము : —ఈపద్యములో యచ్ఛబ్దమునకుఁగల సంబం ధములో దోష మేమియును లేదు. పద్యశ్రమములోనే దోషమున్నది. “సాధుచంద్రమసి పుష్కరైః కృతమ్, మీలితం యదభిరామ...' 573536 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>170 అంధ్ర సాహిత్య పరిషత్పత్తి క సమాధానము : —ఈపద్యములో యచ్ఛబ్దమునకుఁగల సంబం ధములో దోష మేమియును లేదు. పద్యశ్రమములోనే దోషమున్నది. “సాధుచంద్రమసి పుష్కరైః కృతమ్, మీలితం యదభిరామ తాధికే" అని పద్యపాదముల శ్రమ మున్నచో బాగుండెడిది. ఇపుడు 'సాధు' పదార్థమును పరామర్శించుటకు తత్ 'సాధు' అని యార్థమగు సన్వయము వచ్చును. యచ్ఛబ్దము, చివరనుండుటచేఁ బూర్వభాగము నందుఁదచ్ఛబ్దమును గల్పింపవచ్చును. కల్పితమగు నీకచ్ఛబ్దముతో శబ్దా పొత్తమగు యచ్ఛబ్దము సమన్వయము నొందును. కావున నిచట మీరు చూపిన దోషము లేదు. 'సంరంభః' అను పద్యమున దోష ముద్ధృతము గాలేదు. ఆక్షేపము : “యోసావితి” పద్యమునందు, కేవలము యచ్ఛబ్ద మొకటియే ప్రయుక్త మైనదనియు,ఁ దచ్ఛబ్దము ప్రయుక్తము కాలే దనియు నెవరు చెప్పిరి ! తచ్ఛబ్దసమానార్థకమగు అదశ్శబ్దము (“అసౌ”) ప్రయుక్తమైనదిగి దా- “అసౌ” అను నీపదము నాధారముగ గ్రహించి వాక్యార్థమును బూర్తి చేయ వచ్చును. అందుచే మీరు చెప్పిన దోష మిచట లేనేలేదు. సమాధానము: ఓ సాధూ, నీది కేవలము దురాశ. - అసౌ అనునది, తత్ అనునది. ఈ రెండును నభిన్నార్థకములు కావు. ఆ రెండును సమానార్థక ములేయగుచో, “న కేవలం యో మహతో ఒ ప్రభాష తే శృణోతి తస్మాదపి యస్సపావభాక్" అను వాక్యము నిరా కొంతయైనట్లే, యిచట నీవాక్యము గూడ నిరాకాంక్ష మే యయ్యెడిది, అదశ్శబ్దమును, తచ్ఛబ్దమును, సమానార్థములేయగుచో, నీక్రింది ముక్తక పద్యములో దోష ముండ వలసివచ్చును. ' "అసౌ మరుచుంబిత చారు కేసరః, ప్రసన్న తారాధీపమండలాగ్రణీ వియు క్త రామాతురదృష్టి వీక్షి తో వసస్తకాలో, హనుమాని జాగ్రత".<noinclude><references/></noinclude> bx6ejrj9hpmg49q9nyy78fpuytvcvnp 104 219879 573537 2026-09-03T23:47:30Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '. వ్యక్తివివేకము ===> = 171 ఈపద్యము, హనుమత్పరముగను, వసన్తర్తు పరముగను గూడ సన్వయిం చును. మరుచ్చుంబితచారు కేసరః = వాయువుచే చుంబిత మైన (స్పృశింపఁబడిన) మనోహరమైన కేసరపుష్పములు (పున్నా...' 573537 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>. వ్యక్తివివేకము ===> = 171 ఈపద్యము, హనుమత్పరముగను, వసన్తర్తు పరముగను గూడ సన్వయిం చును. మరుచ్చుంబితచారు కేసరః = వాయువుచే చుంబిత మైన (స్పృశింపఁబడిన) మనోహరమైన కేసరపుష్పములు (పున్నాగ పుష్ప ములు) కలదియు, ప్రసన్న తో రాధిసమండలాగ్రణీః - కళంకము లేని (స్వచ్ఛ మైన) చంద్రమండలము ముందుగ నున్నట్టియు, వియుక్త రామాతుర దృష్టి వీక్షి ఈ - నియోగమునొందిన స్త్రీలచే నాతురముగఁ జూడఁబడి నట్టియు, అసౌ = ఈ, వసస్తకాలం ఆ వననర్తువు; మరుచుంబితచారు కేసరః = తండ్రియగు వాయు దేవునిచే ముద్దు పెట్టుకొనఁబడిన కేసరములు (జూలు లేక జుట్టు) గలట్టియు, ప్రసన్న తారాధిప మండలాగ్రణీ ప్రసన్నుడైన సుగ్రీవుని (తారకు భర్త) సైన్యమునకు నాయకుఁ డైన ట్టియు, వియు క్త రామాతుర దృష్టి వీక్షి ఈ ప్రియా వియోగము ననుభవించుచున్న రామునిచే నాత్రముగ నిరీక్షింపఁబడినట్టియు, హను మానవ = హనుమ న్తునివలె, ఆగతః = వచ్చినది. • ఇచట అసౌ” అను శబ్దము తచ్ఛదార్థక మేయగుచో యచ్ఛ బ్దములేనిదే, మనకు సంపూర్ణముగ సర్థమయ్యెడిది కాదు. కాని సంపూ ర్ణముగ నర్థమగుచున్నది. అసౌ అను శబ్దము యచ్ఛదార్థము నవే చుటలేదు. యస్య ప్రకోపశిఖనా పరిదీపితో ఒభూత్ ఉత్ఫుల్లకింశుకతరు ప్రతీమో మనోభూః యోఒసౌ జగ త్త్రియలయ స్థితిసర్గ హేతు; పాయాత్స వః శశిశలాకలితావతంసః. యస్య =ఎవనియొక్క, ప్రకోపశిఖినా = గొప్ప కోపమనేడు నగ్నిహోత్ర ముచే, పరిదీపితః – దహింపఁబడిన, మనోభూః = = మన్మధుడు, ఉత్ఫుల్ల కింతుకతడు ప్రతిమ: = వికసించిన సూదుగ చెట్టు వలె, అభూత్ అయ్యెనో,యో౬ సౌ=ఎవఁడు జగత్ప్ర యలయ స్థితి సర్గ హేత్ము=మూఁడు 33<noinclude><references/></noinclude> hc7riogeu30o2f4t1ijrsq33dcwshek 104 219880 573538 2026-09-04T01:46:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '172 అ ం ధ్ర సాహిత్య ప రిష త్ప త్తి క లోకములయొక్క సృష్టిస్థితి సంహారములకు హేతువో, ఈ కలాకవితా వతంసః = - రక్షించుగాక. చంద్ర శేఖకుఁడగు శివుఁడు వః " ఆ, శశి = మిమ్ము, ఇచట యః, అసౌ, స అను మూడు...' 573538 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>172 అ ం ధ్ర సాహిత్య ప రిష త్ప త్తి క లోకములయొక్క సృష్టిస్థితి సంహారములకు హేతువో, ఈ కలాకవితా వతంసః = - రక్షించుగాక. చంద్ర శేఖకుఁడగు శివుఁడు వః " ఆ, శశి = మిమ్ము, ఇచట యః, అసౌ, స అను మూడు పదములున్నవి. ఇందులో “అసౌ” అను పదము సః అను పదము సమానార్ధకములే యగుచో, “స్మ” అను పదము పునరుక్తమని యనవలసివచ్చును. వాస్త వమున సిచటఁబునరుక్తత లేదు. అందుచేత తదశ్శబ్దములు సమానార్థకములు శావని తెలియుచున్నది. ఆక్షేపము :_అగుచో యత్తచ్ఛబ్దములుండవలసి వచ్చినపుడు, కవులు తచ్ఛబ్దమును బ్రయోగించుటకు బదులు అయమ్, ఏషః అసౌ అను పదములను (ఇదమ్, ఏతత్, అదస్ శబ్దములను) బ్రయోగించు చున్నారు———తచ్ఛబ్దమునకును, ఆశబ్దములకును పర్యాయత్వమే లేనిచో స్వస్థచిత్తులగు కవులు వాని నావిధముగ నెందుకుఁ బ్రయోగింతురు? ప్రయోగింపరు కావున ప్రయోగ ప్రవాహముయొక్క ప్ర్రామాణ్యము ననుసరించి, ఇదమ్ తదశ్శబ్దములు తచ్ఛబ్దపర్యాయములని మన మనవ లయును. ఈశబ్దమున కిది యర్థ మిదియర్థము కాదనుటకు ప్రయోగ ప్ర్రవాహమేగదా యాధారము! వేఱకయాధారము కన్పడదే! సమాధానము : ఇంతకుఁ బూర్వమే తచ్ఛబ్దమును, అదశ్శబ్దాదు లును, పర్యాయములుగా వని యుక్తి పూర్వకముగఁ జెప్పితివి కాని యీ క్రిందిపద్యములలో మేము చెప్పినదానికి విరుద్ధముగఁబ్రయోగము లున్నవి. 1. “యోఒవికల్పమిదమర్థమండలం పశ్యతీశ నిఖిలం భవిద్యపుః. స్వాత్మపక్ష పరిపూరి తే జగత్యన్య నిత్యసుఖినః కుతో భయమ్”. ఈశ=ఓ ఈశ్వరా! యః=ఎవఁడు, ఇదం - ఈ, నిఖిలం, అర్థమండలమ్ సను స్తమగు ప్రపంచమును, అవికల్పం = సిస్సంశయముగ', 'భ పద్వపు= .<noinclude><references/></noinclude> bpml7n0lzccyefs4vksftgk7q2gm6ph 104 219881 573539 2026-09-04T01:46:59Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము శ్రీ భాగవతుల కుటుంబరాయ శాస్త్రి, ఎం. ఏ., నీశరీరము పశ్యతి = చూచునో, నిత్యనుభినః = నిరంతర మానందము సనుభవించు, అన్య=అతనికి, స్వాత్మపు పరిపూరి తేజఆత్మకూపముతో నిండి...' 573539 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము శ్రీ భాగవతుల కుటుంబరాయ శాస్త్రి, ఎం. ఏ., నీశరీరము పశ్యతి = చూచునో, నిత్యనుభినః = నిరంతర మానందము సనుభవించు, అన్య=అతనికి, స్వాత్మపు పరిపూరి తేజఆత్మకూపముతో నిండిన, జగతి = ప్రపంచమునందు, భయం భయము, కుతోభవేత్ ఎచటనుండి కల్గును? 2. “స్మృతిభూస్స్మృతిభూ ద్విహితో యేనాసౌ రక్షతాత్ క్ష తాత్ యుష్మాన్” యేన=ఎవనిచేత, స్మృతిభూః - మన్మథుఁడు, సృ్మతిభూః స్మృతియే (స్మరణమే) స్థానముగాఁగలవాడుగ, విహీతః చేయఁబడినాఁడో, అసౌ= ఆ శివుఁడు,యుష్మాక్=మిమ్ము, క్షతాత్-నాళనమునుండి, రక్ష తాత్ c. రక్షించుఁగాక, ఈ రెం డుదాహరణములలోను, “తత్" అను పదమునకు బదులు, ‘అసౌ'అనుపదమే యుపయోగింపఁబడినది- ఈపయోగములు గతానుగతికముగ, నంధపరంపరాన్యాయమునఁ బ్రయుక్తములై నవియే యైనను వీనిని జూచీ, తచ్ఛబ్దమును, అదనిశబ్దమును పర్యాయము లని యనుచున్నారు. ఈప్రయోగ ప్రమాణమువలనఁ దచ్ఛబ్దమును, అదశ్శ బ్దమును, పర్యాయము లని యంగీకరింపవలయుచో మన మీ విషయ మును గమనింపవలయును. “య్కోవికల్ప” అను పద్యమునందు “యః” “అసౌ” (అస్య) శబ్దములు చాల దూరములో నున్నవి. "స్మృతిభూః” అను పద్యమునందు.. ఆ రెండు శబ్దములును చాలదగ్గజగజీ యున్నవి. కాని భిన్న విభక్తులలో నున్నవి. (యేన అనునది తృతీయా విభ క్తి - అసౌ అనునది ప్రథమా విభక్తిలోను నున్నవి) - కావున, మనముగూడ, యదదశ్శబ్దములు వ్యవహితములుగు నున్న పుడును, అవ్యవహితములుగునున్నను భిన్న విభక్తులలో నున్న పుడును, అదళ్ళ బ్దము, తచ్ఛ పర్యాయ మని యంగీకరింతము కానీ 'సంరంభః' "<noinclude><references/></noinclude> d8xrtzeu7bj1lw0oryo97218rv0b5ib 104 219882 573540 2026-09-04T01:47:16Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '174 ఆంధ్ర సాహిత్య ప రిష త్పత్తిక అను పద్యమునందు 'యోఒ సౌ' అను పాదమునందు 'యః, అసౌ ' అను రెండు పదములుకు దగ్గఱగ నున్నని సమాసనిభ క్తియందున్నవి. పైన మన మనుకొనిన రెండులియములలో నేదియును...' 573540 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>174 ఆంధ్ర సాహిత్య ప రిష త్పత్తిక అను పద్యమునందు 'యోఒ సౌ' అను పాదమునందు 'యః, అసౌ ' అను రెండు పదములుకు దగ్గఱగ నున్నని సమాసనిభ క్తియందున్నవి. పైన మన మనుకొనిన రెండులియములలో నేదియును సరిపోలేదు. ఇట్టి తావులందుఁగూడ నదశ్శబ్దము తేచ్ఛ పర్యాయ మనుట యన్యాయమే యగును. పైగా నీట్టి తావులందు యత్తచ్ఛబ్దముల కశ్యముగ నిత కేతకా పేజ్ యుండును. “య దేశచ్చన్డ్, డ్జలడ ల లీలాం వితను తే,త దాచ. లోకః శళఇతి', తా॥చంద్రునియం దేవి (యదేతత్ ) మేఘశకలములవ లెనున్నదో, అది కందే లని లోక మనుచున్నది.” ఈ వాక్యమునందు “యత్ ఏతత్ " స్వములు రెండును, దగ్గఱగ సమానవిభ క్తికములై యున్నవి. ఇచట “యత్” శబ్దము, తత్శ్వము సపేక్షించితీరును. అందుచేత నే "గ్రత్ ”శబ్దప్రయుక్తమైనది. "జయం పట్ల శ్శ్యామ ఇతి ప్రకాశః త్వయా పురస్తా దుపయోచి తో యః" శ్యామ అను ప్రసిద్ధిగల పట మిదియే-యేది నీ చేనింతకుఁ బూక్వము రూచిత మైనదో”… ఇచ్చట, అదశ్శబ్దముతోఁ గూడిన తల్ శబ్దము యచ్ఛష్టము నాకాంక్షించును. “య” అను శబ్ద మా యాకాం. తను బూర్తిచేసినది, ఆక్షేపము:—“సంరంభ:” అను పద్యమునందు "అసౌ” అను శబ్ద మవశ్యముగఁ బ్రయోగింపనక్కఱలేదు. ఊరకయే ప్రయుక్త మైనది. సమాధానము—ఇచట “అదశ్శబ్ద మావశ్యకముగాదు. అదశ క్తి నల్లనే ప్రయుక్త మైన దందు రేని, మేము చెప్పినట్లు, విధేయావిమర్శ దోష మున్న దని యంగీకరించుఁడు. ఇప్పటికిఁ దేలిన సారాంశ మిది 'సంరంభః కరికీట' అను పద్యము ముక్తిఃమగుటచే నింతకుఁబూర్వ ముపకాసమైన యర్థముతో సం<noinclude><references/></noinclude> 8orw4arog7pwef04hyacp0hmy1z8z2d 104 219883 573541 2026-09-04T03:10:11Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తిని వేకము 175 బంధము గల తచ్ఛబ్ద మొకటి, యిచట నున్న యచ్ఛబ్దముతో నవ్వ యించు ననుటకు వీలులేదు. ఇక్రమీఁద రాఁగల యర్ధముతోఁ గూడ నీ యచ్ఛదమునకు సంబంధము లేదు. తచ్ఛబ్దము లేనిదే, యచ్ఛ...' 573541 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తిని వేకము 175 బంధము గల తచ్ఛబ్ద మొకటి, యిచట నున్న యచ్ఛబ్దముతో నవ్వ యించు ననుటకు వీలులేదు. ఇక్రమీఁద రాఁగల యర్ధముతోఁ గూడ నీ యచ్ఛదమునకు సంబంధము లేదు. తచ్ఛబ్దము లేనిదే, యచ్ఛబ్దము ‘అంబికా కేసరీ 'అను పదముతో సమన్వయింపదు. ఇ ట్లీ యచ్ఛబ్ద మేకా కీయై, తోడులేని దైయున్నది. తోడిపధికులనుండి విడివడిన బాటసారి గతియే యీ యచ్ఛబ్దమునకుఁ బట్టినది. ఆ బాటసారికి మార్గముఁ జూపు మఱియొక పధికుఁ ఢవసరమైనట్లు, యీ యచ్ఛబ్దమునకుఁ గూడ తచ్ఛ్చ మావశ్యకమే యగును. తచ్ఛ్వము నధ్యాహారముగఁ దెచ్చు కొనవలయును. అదియే శరణ్యము, వేకొక యుపాయమున నిచట నర్ధసమన్వయము సంభవముగాదు, (8) దోషములు లేశమాత్రమే యున్నను, సూక్తిరత్నములయం గలి కలంకము లగును. కావ్య మను మాణిక్యమును బరిశీలించు సహృద యులకీ కళంకము హేయమే యగును గాని హృదయావర్జకముగాదు, అనుక్వైవ పరామృశ్యం ప్రయోగో యత్ర యత్త దో? నిరస్తరః పునస్తత్రతయో రుక్తిర దుష్యతి!! తయో ర్నిర స్తరోపాత్తే ద్విద మేతదదస్సుచ తయోస్తే పాంచ నాపేక్షా తేష్వసత్స్వివ శామ్యతి ఉదాహరణజాతం యత్ తత్సాంకర్యసముద్భవమ్ తస్య దిజ్మాత్ర మస్మాభి రుక్తం విస్తరభీరుభిః - (9) సంగ్రహశ్లోకములు (10) తాః పరామర్శింపవలసిన యర్థమును జెప్పగ యే, అవ్యవహితముగ నిచ్చట యత్త చ్ఛబ్దములను బ్రయోగించుచున్నారో, అచ్చట రెండవ తచ్ఛబ్ద మున్నను, నిచట పునరు క్తదోషము లేదు- ఉదా = “యత్త దూర్జిత" మను పద్యమున యత్తత్ అని ప్రయోగించియు, తిరిగి “నూనంతదపి” అని రెండవ తచ్ఛబ్దము ప్రయుక్తమైనది. అయినను<noinclude><references/></noinclude> 97rdvvjys6g2syfidj12m81uepr81do 104 219884 573542 2026-09-04T03:10:22Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '176 - ఆంధ్ర సాహి త్య ప రి ష ర్పే శ్రీ క G " నిచట “బునరు క్తదోషము లేదు;” యత్త చ్ఛబ్దముల తరువాత వ్యవధా నము లేకయే 'ఇద మేత దద' శ్శబ్దములను బ్రయోగించినపుడు, ఆ “ఇడ మేత్దద” శ్శబ్దములవలన “ య...' 573542 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>176 - ఆంధ్ర సాహి త్య ప రి ష ర్పే శ్రీ క G " నిచట “బునరు క్తదోషము లేదు;” యత్త చ్ఛబ్దముల తరువాత వ్యవధా నము లేకయే 'ఇద మేత దద' శ్శబ్దములను బ్రయోగించినపుడు, ఆ “ఇడ మేత్దద” శ్శబ్దములవలన “ యత్త చ్ఛ” బ్దముల కుండు ప్రత్యా కాంక్ష శాన్తింపదు. యచ్ఛబ్దమునో తచ్ఛబ్దమునో ప్రయోగించి తీర వలసినదే. అచట “నిద మేతదద శ్శబ్దములు లేకున్నను నున్నను నొక టియే—“య దేత చ్చన్ద్ర నర్జలద” “స్యోయం పట శ్శ్యామ ఇతి అను పద్యములయందు “యదేశత్” “సోయం” అను ప్రయోగము లలో “నిద మేతదద” శబ్దములు “యత్త” చ్ఛబ్దముల కవ్యవధానముగ నుపయోగింపఁబడినను వానికిఁ గల తద్యచ్ఛనౌకాంక్ష. పోలేదు. ఆటు లనే “యో౬ సౌ” అనునపుడు గూడ యచ్ఛబ్దమునకుఁ దచ్ఛ కాండు నివర్తింపడు. ఈ విధముగ యత్త్, ఇద మేతదదశ్శబ్దములు సంకీ ర్ణములై యున్న యుదాహరణములు నల్పముగఁ జూపితిమి. - (సంగ్రహశ్లోక తాత్పర్యములు). “అంబికా కేసరీ” – సమాసము దుష్టము:- ఇచట వష్ఠీ సమాస ముపపన్నముగాడు. ద్వంద్వసమాసమును వదలినచో మిగిలిన సమా సము లన్నిటియందును, సమన్యమానపదములు విశేషణ విశేష్యవాచ కములై యుందును. ఇట్లు "విశేషణ విశేష్యాభిఛాయిపదో పరచిక శరీరత్వమే” సమాసమునకు సామాన్యలక్షణ మని విచక్షణులు తెల్పి నాకు. అట్లు కాని పక్షమున నా సమానములకు సంగ శార్థత్వము కుదురదు. సామర్థ్యము సిద్ధింపదు. ఆ విశేషణవి శేష్యభావము రెండు విధములుగ నుండును. (1) సమానాధికరణము (2) వ్యధికరణము అందులోఁ గర్మధారయ సమానము సమానాధికరణము లగు విశేషణ విశ్లేష్యములను గల్గియుం డును. (తత్పురుషస్సమానాధికరణః కర్మధారయః - అని వ్యాకరణ సూత్ర మీ యంశమునే తెల్పును. సమానాధికరణమనఁగాని శ్లేషణ<noinclude><references/></noinclude> js3r7u3yjib9xmydrhbjhg94bso5lgo 104 219885 573543 2026-09-04T03:10:31Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివి వేకము 177 విశేష్యము లొ కే విభక్తియందుండు యని సామాన్యముగఁ జెప్పుకొన వచ్చును)బహువ్రీహి సమాసముగూడ సామాన్యముగ సమానాధి కరణ మయియేయుండును, రెండు లేక యనేకము లగు పదములు వ...' 573543 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివి వేకము 177 విశేష్యము లొ కే విభక్తియందుండు యని సామాన్యముగఁ జెప్పుకొన వచ్చును)బహువ్రీహి సమాసముగూడ సామాన్యముగ సమానాధి కరణ మయియేయుండును, రెండు లేక యనేకము లగు పదములు వేఱక పదముయొక్క యర్థమును బోధించుటకై విశేషణని శేష్య భావము నందుట యనునది ఒహువ్రీహి యొక్క తీరు. ఇందులోనే యెచట సంఖ్య విశేషణభావము నొందునో యది ద్విగు సమాసము. ఎచటఁ బ్రతిషేధము విశేషణముగ మయునో యది న సమాసము, జెట్లు, కర్మధారయ, బహువ్రీహి, ద్విగు, సత్ సమాసములు సమానాధి కరణము లగు విశేషణవి శేష్యములను గలిగియుండును. వ్యధికరణ మగు విశేషణవి శేష్యభావము. కారకములు, సంబంధ ములును నెచట విశేషణ భానము నందునో యచట విశేషణ శ్లేష్య ములు భిన్న విభక్తులలో నుండును తత్పురుష సమాసమున నీ లక్ష ణము కన్పడును. అందును, అవ్యయముయొక్క యర్థ మెచ్చట విశేష్యముగ నుండునో యది యవ్యయీ భావసమాస మగును. . అపు ఈ రెండు విధము లగు సమాసములయందును, విశేషణని శివ్య ముల సంస్పర్శ యుండ నోయున్నది - కాని కొన్ని చోట్ల, విశేషణము, స్వాశ్రయ మగు విశేష్యమున కొక యుత్కర్షను గలుగఁ జేయును. ' అందుచే నది వాక్యార్థచమత్కారమునకుఁ గారణ మగును డది ప్రధానముగ, వివక్షితమై, విధేయ మగును. విశేష్యము నుద్దేశించి. యీ విశేషణమును మనము విధించుటచే, విశ్లేష్య మనుద్యమానమై యప్రధాన మగును. విశేషణాంశము నిపుడు ప్రధానముగ మనము చెప్పఁదలచి యుండుటచే, విశేషణమే ప్రధాన మగును. — ఇటువంటి విషయములో విశేషణవి శేష్యములకు సమాసము చేయఁగూడదు. సమాసముఁ జేసినచో విశేషణమునఁ గల ప్రాధాన్యము పోవును, విశేష్యమే ప్రధాన మగును. విశ్లేష్యముయొక్క మఱుఁగునఁ బడి 1<noinclude><references/></noinclude> i1sndsgpzku3z1yz0d4uzendsm9x8dz 104 219886 573544 2026-09-04T03:10:45Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '179 అ ం ధ్ర సాహి త్య ప రి షత్పత్తి క పోయి విశేషణ మప్రధానమైన డగును. కావున విశేషణాంశము విధే య మైనపుడు సమానముకూడ దని తెలియవలెను. ఆ విశేషణ మొక టియే యగుఁగాక, అనేకవిశేషణము లుండుగాక ; ఆ...' 573544 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>179 అ ం ధ్ర సాహి త్య ప రి షత్పత్తి క పోయి విశేషణ మప్రధానమైన డగును. కావున విశేషణాంశము విధే య మైనపుడు సమానముకూడ దని తెలియవలెను. ఆ విశేషణ మొక టియే యగుఁగాక, అనేకవిశేషణము లుండుగాక ; ఆ సంఖ్య వలనఁ గలుగు విశేష మేమియును లేదు. ఆక్షేపము : విశ్లేషణత్వ మనఁగా “అవచ్ఛేదకత్వము”. ఈ విశ్లేషణ ముండుటవలన నిచట విశ్లేష్య మికరవస్తువులకంటే భిన్న మని తెలియుచున్నది. అనగా విశేషణము వ్యాకర్తక మని తేలుచున్నది. విశేష్యము నితరవస్తువులనుండి వ్యావర్తింపఁజేయుటయే విశేషణము నకుఁ గల ప్రయోజనము. ఇట్లు విశ్లేషణము విశేష్యమున కువకారముల చేయుటకే యుపయుక్త మగుటచే, నన్యప్రయోజనకమై, యాతీ ప్రధాన్యము లేని దగుటవలన, నప్రధాన మైనది. కావున విశ్లేషణత్వ మనఁగా సప్రధానత్వ మని యనుకొనవచ్చును. "వి ధేయత్వము” అనఁగా మనము ప్రత్యేకముగ నొక ధర్మమును నూత్నముగ నా విశ్లేష్యమునందుఁ జెప్పదలచియుండుటచే, వది విధేయమై ప్రధాన మగును, విధేయత్వ మనుటతోడనే ప్రధానత్వము స్ఫురించును. ప్రభా సత్వము, అప్రధానత్వము నను నీ రెండును, భావాభావములవలె పర స్పర విరుద్ధములు. ఈ రెండు విరుద్ధములకును “విశేషణ” మను నొకే యర్థమునందు సమావేశ మెట్లు కలుగును? అట్లు సమావేశము కల్గిన నాఁడుగదా, విధేయప్రాధాన్య మున్నపుడు సమాసము కూడ దనియు, సంబంధమాత్ర ప్రతీతియే యున్న పుడు సమాసము చేయవచ్చు ననియు నియమము పొసఁగుట ! కావున మీరు చెప్పిన నియమము చెల్లదు. సమాధానము: మీరు చెప్పిన దోషమున శిచటఁ బ్రసక్తియే లేదు. విరోధ మనునది "రెండు వస్తుల నాశ్రయించి యుండును. ఉదా హరణమునకు శీతోష్ణములను గ్రహింతము. ఇవి విభిన్న మైన పదార్థ ములు, వానికి విరోధ ముండుట యుచితమే. కాని యిచట వాస్తవ<noinclude><references/></noinclude> i0hg16x33enqwheuehsdgv97kmlde1j 104 219887 573545 2026-09-04T03:10:55Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివి శకము - 179 ములైన రెండు వస్తువులు లేవు. విశేషణగిత మైన యప్రాధాన్యము సహజ మగుటచే వా స్తవ మైనది. విధేయత్వము మనము చెప్పదల చిన ధర్మ మగుటచే నవాస్తవ మైనది. అందుచే విధేయత్వమున...' 573545 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివి శకము - 179 ములైన రెండు వస్తువులు లేవు. విశేషణగిత మైన యప్రాధాన్యము సహజ మగుటచే వా స్తవ మైనది. విధేయత్వము మనము చెప్పదల చిన ధర్మ మగుటచే నవాస్తవ మైనది. అందుచే విధేయత్వమునం దున్న ప్రాధాన్యముగూడ నవాస్తవ మైనదియే. కావున నిందులో విశ్లేషణత్వము వస్తువు. విధేయత్వము “అవస్తువు” ఈ రెండును నొకే యాశ్రయముని నుండవచ్చును. ఇందు కాక్షేపము లేదు. నిజ మగు నేనుఁగునకును, ససత్య మగు సింహమునకును విరోధ ముందునా ? అటులే వీనికిని నే కాస్ట్రోయవిరోధము లేదు. - ఈ రెంటికిని వస్తుత్వా వస్తుత్వకృత మగు భేదమే గాక ఫలకృత మగ భేదముగూడ నున్నది. విశ్లేషణత్వ మికర వ్యావృత్తిని జేయును. విధేయత యననది వి శేష్యము నందు గుణోత్కర్షతము సంపాదించును. పైనఁ దెల్పిన విషయము నీ యుదాహరణములయందుఁ జూడవచ్చును. - కర్మధారయ సమాసమున కుదాహరణము :- Φ -ఈ “ఉత్తిష్ఠన్త్యా రతా నేభర మురగపత్ పాణి నైకేన కృత్వా ధృత్వా చాన్యేన వాసో విగలితకబరీ భార మంసే వహన్త్యాః భూయ స త్కాలకా న్తిద్విగుణితమురత ప్రీతినా శౌరిణా నః శయ్యా మాలింగ్య సీతం వపు రలసలసద్భాహు లక్ష్మ్యాః పునాతు॥ అర్థము:——రతాస్తే రతిక్రీడావసానమునందు; ఏకేన, పాణినా=ఒక చేతితో, ఉరగపతౌ _ఆది శేషునియందు, భారం, కృత్వా=భారమును మోఁపి (ఒక చేతితో శేషునిపై నానుకొని) అన్యేన పాణినా - వేటొక చేతితో, వాసః ధృత్వా వస్త్రమును బట్టుకొని, ఉత్తిష్ఠన్త్యాః = లేదు చున్నట్టియు, విగలిశక బరీ భారమ్ – విడిపోయిన కేశపాశమును, అంనేయి - భుజమునందు, వహన్త్యాః=వహించుచున్నట్టియు, లక్ష్మ్యా లక్ష్మికి సంబంధించిన (లక్ష్మీ దేవియొక్క), అలసల బ్బాహు = అలసతదే శోభించు భుజము గలట్టియు, భూయః - తిరిగి, తత్కాలకాన్తి ద్విగుణిత నురత<noinclude><references/></noinclude> omwhcpxg06wrk32pu6inmkopr8pxo1a 104 219888 573546 2026-09-04T03:11:21Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '180 ఆంధ్ర సాహిర్యి ప రి ప త్ప త్తి క ప్రీతివా = లేచునున్న లక్ష్మీదేవిని జూచు కాలమున రెట్టింపైన సురతా శిరసుని గల, కౌజణా = విష్ణువుచేత, ఆలింగ్య = కౌగలించుకొనఁబడి, శమ్యాం సీతం= శయ్య...' 573546 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>180 ఆంధ్ర సాహిర్యి ప రి ప త్ప త్తి క ప్రీతివా = లేచునున్న లక్ష్మీదేవిని జూచు కాలమున రెట్టింపైన సురతా శిరసుని గల, కౌజణా = విష్ణువుచేత, ఆలింగ్య = కౌగలించుకొనఁబడి, శమ్యాం సీతం= శయ్యను పొండిఁపఁబడినట్టియు, వపుః . ష = మిమ్ము, పునాతు=పవిత్రము సేయుఁగాక, శరీరము, ఇచట CNలితక ఒరీ భారత్వము, అలసలసద్భాహుత్వము నను నాకును, భుజములకును, శరీరమునకును విశేషణములు. ఇవి రతి యను భాషసున కుద్దీపకవిజ్ఞానములై వాక్యార్థమున కొక యపూర్వ మగు సమత్కారమును గలుగఁజేయును. అందుచే నివి కవిచేఁ ప్రధా ఒముగ నివక్షేత్రము లైశవి. కావున వీనిని "అందవవు" శ్శబ్దములతోఁ గెలిం సమోసముఁ జేయలేదు. అంసవపుశ్శబ్దములను విడిగనే యుంచి నాఁడు. సమానమే చేసినచో విశేషణములకుఁ గల ప్రాధాన్యము కాసించెడిది గాదు. అటులే "తత్కాల కానిద్విగుణితము రతప్రీతి””యను * జాతికి హేతుభావగర్భ మగు విశేషణము. అతఁడు చేసిన యూలించనా నృత్యమున విశేషణము హేతువును దెల్ఫి యాతని యందుఁ గల యుచితాచరణ మను ప్రతిశయమును బ్రతిపాదించును. అందుచే నిధి విధేయమై ప్రధాన మైనది. ప్రాధాన్యము భాసింపవలె నను పభిప్రాయముతోనే కవి యిచటఁ గూడ "తత్కాలకానిద్విగుణిత సురతప్రీతిశౌరి"ఆయని సమాసముఁ జేయలేదు. "వడ మేక మనేకం వా య ద్విధేయతార్థతాం గతమ్ న తత్సమాస మున్యేన న చాప్యన్యోన్య మర్హతి” (సంగ్రహ శ్లోకము) విధేయోర్థన ముగు పద మొకటి యగుఁగాక, అనేక పద ము లుండు: గాక...ఆ పదము ని శ్లేష్యముతో సమసింపదు. అ పదములు (విశేషణములు' తమలో తాము పరస్పరముగూడ సమాసము నొండపు, ఒక విశేషణ మున్న కర్మధారయస్థలమున ఈదాహరణము<noinclude><references/></noinclude> tdok296fflpogvku10uhlx40qz1tfgw 104 219889 573547 2026-09-04T03:11:36Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము 181 నిపుడు చెప్పేనాము, అనేకవిశేషణము లుండు కర్మధారయమున కుదాహరణము నిచ్చుచున్నాము. “అవన్తినాదోఒయ ముదగ్ర బాహుః విశాలవ స నువృత్తమధ్యః ఆరోప్యచక్రభ్రమ ముష్ణ తేజ...' 573547 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము 181 నిపుడు చెప్పేనాము, అనేకవిశేషణము లుండు కర్మధారయమున కుదాహరణము నిచ్చుచున్నాము. “అవన్తినాదోఒయ ముదగ్ర బాహుః విశాలవ స నువృత్తమధ్యః ఆరోప్యచక్రభ్రమ ముష్ణ తేజా స్వష్టేన యత్నోల్లిభితో విభాతి" . అర్థము:——ఉదగ్ర బాహుః - ఒలసిన పొడవైన భుజములుగల వాఁడును. విశాలవక్షాః=విశాలమగు వక్షస్థలముగల వాఁడును. తను వృత్త మధ్యః = సన్నని గుండ్రని నడుముఁ గలవాఁడును నగు, అయం = ఇతఁడు, అవన్తినాధః = అవస్తి దేశమునకు శ్వష్ట్రా=విశ్వకర్మచేత, చక్రభ్రమ మారోప్య యతో ల్లి ఖతః_ స్థాన పెట్టఁబడిన, ఉష్ణ తేజా ఇవ= సూర్యుడువలె, విభాతి చున్నాఁడో, రాజు య;=ఏ రాజు, am ప్రకాశించు ఇచట, ఉదగ్రబాహు, విశాలవః, తనువృత్తమధ్యః అను నీ మూఁడును అపన్తి నాథః అను పదమునకు విశేషములు —— ఇవి రాజునకుఁ గల ప్రతాపాతిశయముఁ దెలుపుట కావశ్యకమై ప్రధానము లైనవి. అందుచే వానికి “అవన్తినాధ” పదముతో సమానముఁ జేయలేదు - మఱియొక యుదాహరణము, -- “విచా రసఖః పరం పరిణతో నీ చార ముష్టింపచః సత్యజ్ఞాననిధి ర్దధ త్ప్రహరణం హోమార్జునీ హేతుత రే దుఃక్షత్రియః కిం త్వడూ మమ పితా శాస్త్రం, మదపుత్ర వాకా నీశః కీర్త్యవశేషతాం, తదిహ తే ధికాధికా సహస్రం భుజాన్", అర్థము:—— రే దుఃక్షత్రియ ఓ దుఃక్షత్రియుడా ! శాస్త్రం = అమంగళము ప్రతిహత మగుఁగాక, త్వయా - నీచేత, విద్వాన్<noinclude><references/></noinclude> j88g1q7o1y8sxezl5n93c61s5bw2y30 104 219890 573548 2026-09-04T03:11:45Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '182 ఆ ం ధ్ర సాహిత్య ప రి ష శ్పత్తి క పండితుఁడు, దారసఖః భార్యకు ప్రియుఁడును, పరం, పరిణతః = వృద్ధు డును, నీవారముష్టింపచః _ పిడికెడు నీ వారములను మాత్రమే తినువాఁ డును, పుత్రవాళో = నాచే...' 573548 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>182 ఆ ం ధ్ర సాహిత్య ప రి ష శ్పత్తి క పండితుఁడు, దారసఖః భార్యకు ప్రియుఁడును, పరం, పరిణతః = వృద్ధు డును, నీవారముష్టింపచః _ పిడికెడు నీ వారములను మాత్రమే తినువాఁ డును, పుత్రవాళో = నాచేత పుత్రవంతుడును, సత్యజ్ఞాననిధిః - సత్యజ్ఞాన ములకు నిధియగు నతఁడుకు, హోమార్జునీ హేతుతః, = == హోమ మున కుపయోగించు (పాలిచ్చు; గోవును రక్షించుటకై, ప్రహరణం . = ఆయుధమును ధరించినట్టియు, మయా - నాచేత 'పుత్ర వాక్ = పుత్రవంతుఁ డైనట్టియు, మమ = నాయొక్క పితా = తండ్రి, త్వయా – నీ చేత, స్ర్తీ ర్ఘ్యం శేషతాం నీతిః - చంపఁబఁడినాఁడా ! ఫిక్ థిక్ సహస్రం భుజాశ్ - ఛీఛీ నీ సహస్రభుజము లేల కాల్పనా?)= = కార్త వీర్యార్జునుఁడు, ఒక రాముని తండ్రిని జంపినాఁడు-పరశు కాముని తండ్రి) చంపఁడన నాడు క్యాడు. అతఁడు విద్వాంసుఁ డగుటచే భూమి కలంకారప్రాయుఁడు, కాక్యళఁ బ్రియుఁ డగుటచే నాతని మరణ మును విన్నంతనే భార్యయు సహగమనము సేయును. అందుచేఁ గా ర్త పీర్యార్జునకు స్త్రీహత్యాపాపముగూడ సంక్రమించును. అతఁడు చాల వృద్ధుఁ డగుటచేత ససమర్థుఁడు, గోసంరక్షణముఐకయి యే, బ్రాహ్మణుఁ చయ్యను నాయుధమును ధరించినాఁడు. బలపరాక్రములలో సాటిలేని నాకుఁ దండి - అత్యల్పముగనే యాహారమును దినుటచే, దుర్బలుఁడు గూడిన ఈ విశేషణలము వలన నాతఁడు చంపఁదగని వాఁడు' — అనుజ్ఞానము ఓగ్గించును. ఆ విశేషణము లన్నియు జమదగ్ని మహర్షి Nతి ముర ళీ పేరులను జెల్సి యతని యంధ్యతను నిరూపించుటచేఁ రధానములైన, ఆందుచే వీని సన్నింటిని లిపి సమానముఁ జేయ తెః య.దాహరణము :- కాస్ట్రో మానథఃస్య కార్ముకభృతో దుర్యోధనస్యాగ్రతః ప్రత్యేఓం కురు బౌద్ధవన్య మిషతః కర్ణస్య శల్యస్య చ చ<noinclude><references/></noinclude> mxhqhlg6ndvt2jm7nylq5mu72vxj8wn 104 219891 573549 2026-09-04T03:11:58Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తి విశేకము పీతం తస్య మయాద్య పాండవ వధూకే శాంబరాకర్షిణః రోష్ణం జీవత ఏవ తీక్షకరజక్షుణ్ణి దసృగ్వక్ష, సః”. అర్థము: - రాష్ట్ర ? - రా జగునట్టియు, మానవధనస్య : . 183 అభి మానమేఁ ధనముగా...' 573549 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తి విశేకము పీతం తస్య మయాద్య పాండవ వధూకే శాంబరాకర్షిణః రోష్ణం జీవత ఏవ తీక్షకరజక్షుణ్ణి దసృగ్వక్ష, సః”. అర్థము: - రాష్ట్ర ? - రా జగునట్టియు, మానవధనస్య : . 183 అభి మానమేఁ ధనముగాఁ గలట్టియు, కార్ముకభృతః - ధనుస్సును ధరించి యున్నట్టియు, దుర్యోధనస్య, అగ్రతః = దుర్యోధనుని కెదురుగను, (దుర్యోధనుఁడు చూచుచుండగనే, అతనిని లక్ష్యము సేయకయే యని భావము) కురుబాంధవస్య - పాండవులగు మమ్ము వీడి, కౌరవులకు బంధువైనట్టి, కర్ణస్య, శల్యస్య, చ, ప్రత్యక్షం మిషతః - కర్ణుఁడును, శల్యుఁడును, ప్రత్యక్ష ముగఁ జూచుచుఁడగనీ, పాండవవధూ కేశాంబ రావర్షిణః = ద్రౌపదియొక్క కేశములను, వస్త్రములను లాగినట్టియు తన్య, జీవత ఏవ - జీవించియే యున్నట్టియు నా దుశ్సాసనునియొక్క (ఆ దుశ్శాసనుఁడు సజీవుఁ డై యుండగనే యని భావము తీక్షక రజకు క్లాత్ తీక్ల మగు నా గోళ్ళచేఁ జీల్పఁబడిన, వక్షునః = = 17 = వక్షస్థలము నుండి నులివెచ్చని నెత్తురు, అద్య - ఇప్పుడు, వచ్చు, కోపం రక్తం మయా - నాచేత, పీతం - త్రాగఁబడినది, ఇందు దుర్యోధనునకుఁ గల విశేషణము లన్నియు నతనియతి శయమును జెప్పునవియే యగుటచే, వాని ప్రాధాన్యము తగ్గకుండుటకై కవి సమాసముఁ జేయలేదు. ఆ పదముల నన్నిటిని వ్యస్తములుగ నే యుంచినాఁడు, ఉదాహరణా స్తరము :— రేహస్త దక్షిణ మృతస్య శిశోః ద్విజన్య జీవాతనే విసృజ శూద్రమునౌ, కృపాణమ్ రామస్య పాణి రసి నిర్భరగర్భ భిన్న సీతావివాననపటో: కరుణా కుతస్తే.”<noinclude><references/></noinclude> qaqk5wx4eonogvq18br8o65xea8j0az 104 219892 573550 2026-09-04T03:12:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '194 అర్ధము :-- హస్త, దక్షిణ=ఓ దక్షిణహస్తమూ, మృతస్య= చనిపోయిన, ద్విజక్య = బ్రాహ్మణుని యొక్క, శిశోః = పుత్రుని యొక్క, జీవాతనే = జీవించుటకొఱకు, శూద్రముకా= శూద్రమునియందు, కృపా ణం, విసృజ =...' 573550 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>194 అర్ధము :-- హస్త, దక్షిణ=ఓ దక్షిణహస్తమూ, మృతస్య= చనిపోయిన, ద్విజక్య = బ్రాహ్మణుని యొక్క, శిశోః = పుత్రుని యొక్క, జీవాతనే = జీవించుటకొఱకు, శూద్రముకా= శూద్రమునియందు, కృపా ణం, విసృజ = ఖడ్గమును వదలుము; నిర్భరగర్భభిన్న సీతావి వాసన పలోక= నిండుసూలా లగు సీత వరణ్యములకుఁ బంపుటయందు సమర్థుఁ శైశ, రామస్య= రామునియొక్క, పాణి=వేట, అసి= అయితిని. తే= కీళ్లు, కరుణాకుతః=కరుణయేడ, కాచట, 'మృతస్య,' 'శిశో?', 'దిజన్య' అను పదములు వ్యస్త ములుగనే యున్నవి. ఇట్టుండుటచేత నీ రాముఁడు చేయఁబోవు హసన కర్మయుచితమే యను భావము కల్గును. అటులే రామపాణి అని సమానము సేయుటకు బదులుగ, “రామస్య” అవి విడిగఁ బ్రయోగించు టలో నౌచిత్య మున్న ది. ఇప్పుడే రామునకుఁ బ్రాధాన్యము వచ్చును. రామగతము లగు కాఠిన్యానులు కూడ బాగుగ స్ఫుశించును. ఈక్రింది వాక్యములందుఁగూడ నిట్టి యాచిత్యమునే మనము కచూడవచ్చును. “ఏవ మంగరాజ నేనాపతే, రాజవల్లభ, ద్రోణా పహాసిక్, రక్ష భీమాత్ దుశ్శాసనం', ఓఅంగ దేశపురాజా ! సేనాపతీ, రాజున కత్యంతము ప్రియుఁడ కైనవాఁడా, ద్రోణుని బరాభవించినవాడా ! (కర్ణా) భీమునుండి, దుశ్శాసనుని రక్షింపుము. కర్ణుని దెల్పుటకై ప్రయుక్తములైన 'సేనాపతే' 'మొద లగు విశ్లేషణము లిచ్చట, కట్లనియసామర్థ్యము నెక్కువగ స్ఫురింపఁ జేయును. అశ్వత్థాముకుఁ గర్ణునెడల నుదయించిన పరిహాసదృష్టికి మెఱుఁ గిడును, సమాసమే యగుచో నింతటి చమత్కార ముదయించెడిదిగాదు. విధ్యను వాడ భావముగూడ విశేషణవి శేష్యభావముతోఁ దుల్య<noinclude><references/></noinclude> c1w74z35p0l5o80n4v2yyu793am6vzc 104 219893 573551 2026-09-04T03:12:18Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '« వ్యక్తివివేకము 185 మైన ఫలము గలదియే. అందుచే విద్యనువాద భావమునందుఁ గూడ సమాసము జేయఁగూడదు. ముందుముం దింకను నీ విషయముకు "న్యాసఃపారాశర్య" అనుచో ఓసూపింతుము, ఉదాహరణము :--- చాపాచార్య...' 573551 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>« వ్యక్తివివేకము 185 మైన ఫలము గలదియే. అందుచే విద్యనువాద భావమునందుఁ గూడ సమాసము జేయఁగూడదు. ముందుముం దింకను నీ విషయముకు "న్యాసఃపారాశర్య" అనుచో ఓసూపింతుము, ఉదాహరణము :--- చాపాచార్య స్త్రీసకవిజయీ శాస్త్రి కేయో విజేయః శస్త్రశ్యసః సవన ముదధి గ్భూ క్రియం హస్తకార్య అస్యై వైకల్ కిము కృతపతా రేణుకాకంఠ బాధాం బద్ధస్పర్ధ స్తన పరశువా లతే చర్ద్రహాసః.” = రావణుఁడు పరశురామునితో సనః వాశ్యములు: - రామ! = ఓపరశు రామా! త్రిపురవిజయీ… ఈశ్వరుఁడు, చాపాచార్యః - నీకు ధనుర్విద్యను సేర్పిన గురువు; కార్తి కేయః = కుమారస్వామి, విజేయః = నీకు జయింపఁ దగినవాఁడు (నీచే జయింపఁబడినవాఁడు) శస్త్రవ్యస్త = శస్త్రములచే దూరముగఁ ద్రోయఁబడిన, ఉదధిః = సముద్రము, సదనమ్ ఇయంభూః - ఈభూమి, హస్త కారః ఆతిథి యఁదగినట్టియు పోడళ గ్రాసపరిమిత మగునట్టియు భిక్షు; (కశ్యపునకు దానముగ నీయఁబడినది) అస్యైవై తత్ =ఇదియంతయు నిట్లున్న మాట సత్యమే (అనఁగాఁబ్రశంస నీయమే) కిము=కాని, రేణుకా కంఠబాధాం కృతవతా- రేణుకాకంఠ మునకు బాధను గలుగఁజేసిన, తవ వరకు నా నీ గొడ్డలితో బద్ధస్పర్ధః = వైరమును బెట్టుకొనినదై,చన హాసనా ఖడ్గము, లజ్జు తేఇసిగ్గిలుచున్నది. ఇచటఁదిపుర విజయి నుద్దేశించి చాపాచార్యత్వము విధింపఁబడు చున్నది. కార్తికేయుఁ డుద్దేశ్యము, (అనువాద్యము) విజేయత్వము విధే యము-త్రిపురవిజయి చాసాచార్యః అనియు, విజిత కార్తి కేయఃఅనియును నిచట సమాసములఁ జేయవచ్చును. -~- కాని త్రిపుర విజయీ. చాపాచార్యః, అను పదములు విడిగ నున్నపుడు పరశురాముఁడు మహా దేవునంతటి వానియొద్ద విలువిద్య నభ్యసించి, మహా దేవుని శిష్యుల<noinclude><references/></noinclude> sfr0l7vyihxvmgkttsri8b6c4umvodd 104 219894 573552 2026-09-04T03:12:28Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '186 ఆంధ్ర సాహిత్య ప రి ష శ్పత్తిక శైనాఁ డనియు, దేవతలకుఁ గూడ సేనాని యగు కుమారస్వామి నోడించినాఁ డనియు అర్థములు ప్రతీతములై పరశురాముని యొక్క పూకమాలికయము నుర్దోషించును. కాని యవి...' 573552 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>186 ఆంధ్ర సాహిత్య ప రి ష శ్పత్తిక శైనాఁ డనియు, దేవతలకుఁ గూడ సేనాని యగు కుమారస్వామి నోడించినాఁ డనియు అర్థములు ప్రతీతములై పరశురాముని యొక్క పూకమాలికయము నుర్దోషించును. కాని యవియే పైనఁ దెల్పిన స్థితిని, సమాసము లే యగుచో లీ చమత్కారాతిశయము భాసింపదు. ఈనియమమునకుఁ బత్యుదాహరణము :—— జేం కృపామృదు రవేష్య భార్గవం రాఘవః, స్థలితవీర్య మాత్మని స్వం చ సంహిత ముమోఘనాయకం, వ్యాజహార హరసూను సన్నిభ = రాఘవః= రాముఁడు, విఫలమైన బలముగల, తనదగు, సంహితం అర్థము--హరసూనుసన్ని భః కుమారస్వామిని బోలినట్టియు, కృపామృదుః = దయచే మెత్తనివాఁ డై నట్టియు, ఆత్మని = తన విషయమై, స్ఖలిత వీర్యం తం భార్గవం ఆ పరశురాముని, స్వం ఎక్కుపెట్టబడిన, అమోఘసాయకంచ వీక్ష్య - చూచి, వ్యాజహార 13 = * పలికెను. = వ్యర్థముకాని బాణమును ఇచట సాయకము నుద్దేశించి, 'అమోఘత్వము' విధింపఁబడు చున్నది. కాని “అమోఘసాయకం ” అని సమాసమునం దుండుటచే “అమోఘుత్వ” మునకుఁ బ్రాధాన్యముగ భాసించుటలేదు. దానికిఁ గూడ ప్రాధాన్యము భాసింపవలె నన్నచో “సంహిత మమోఘ మాళుగం” అని పాఠమున్నచో (నిర్ణయసాగర ముద్రణాలయపు వారి రఘువంశమునందు "సంహిత మమోఘ మాళుమనియే యున్నది) సమాసము చేయఁగూడని తావున సమాసము చేయఁబడుటచే నిది హత్యుదాహరణమయినది, ఇంకొక యుదాహరణము:- ప్రస్తాన్ని తంబా దవలంబమానా పునఃపునః కేసరపుష్పకాంచీమ్ న్యాసీకృతాం స్థానవిదా స్మరేణ ద్వితీయ మార్వీమిన కార్ముక వ్య<noinclude><references/></noinclude> iu85oiyh604rih55huvrnuvwxo58n4p 104 219895 573553 2026-09-04T03:12:39Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అర్థము:--—స్థానవిదా = వ్యక్తి వివేకము 187 ఏది యేస్థానమున నుండవలయునో తెలిసిన నిక్షేపముగా స్మరేణ = మన్మథునిచేత, వ్యాసీకృతా నుంచఁబడినట్టియు, కార్ముకస్య, ద్వితీయమార్వీమివ ధనస్స...' 573553 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>అర్థము:--—స్థానవిదా = వ్యక్తి వివేకము 187 ఏది యేస్థానమున నుండవలయునో తెలిసిన నిక్షేపముగా స్మరేణ = మన్మథునిచేత, వ్యాసీకృతా నుంచఁబడినట్టియు, కార్ముకస్య, ద్వితీయమార్వీమివ ధనస్సుయొక్క రెండవ వింటినారియా యన్నట్లున్నట్టియు, నితం బాత్ కటి ప్రదే శమునుండి, ప్రస్తాం - జాతినట్టియు, జాతినట్టియు, కేసర పుష్ప కాంచీమ్ = కేసర A పుష్పములతోఁ జేయఁబడిన, కాంచీం = ఒడ్డాణమును, పునఃపునః - మాటిమాటికి, అవలంబమానా - పట్టుకొనుచున్న (పార్వతి చూడఁ బడెనని శేషము), = ఇచట “రెండవ వింటితాడా యనునట్లు" అనుటచే వింటి తాటియందు ద్వితీయశ్వము విధేయ మగుచున్నది. అందుచే ద్వితీయ త్వమునకుఁ బ్రాధాన్యము రావలయును. “ద్వితీయాం” అను పదము విడిగ నున్న = నీ ప్రయోజనము సిద్ధించెడిదే. కాని యిచట సమా సములో నుండి యప్రధానమై పోయినది. ఇట్లుండఁ గూడదు “మౌర్వీం ద్వితీయాం” అని యున్నచో బాగుండెడిది. ఇట్లు మార్చి నపుడు “ఉపేన్ద్రవజ్ర” యను వృత్తమునకు బదులుగ నిది యింద్రవజ్ర వృత్త మగుటచే వృత్తభంగము కలుగదా యని ప్రశ్నింపవచ్చును. దానికి సమాధాన మిది. వృత్త మనునది శ్రావ్యముగ నుండుట కే యుద్దిష్ట మైనది. వృత్తమునకు “శ్రవ్యత”యే ప్రధానలక్షణము. అందువలననే నృత్తవి శేషములను బాగుగ నెఱిఁగిన వారుఁగూడ, వసన్తతిలకాది వృత్త ములయందుఁ జివర “గురు వుండవలయు”నను నియమము నంతగాఁ బాటించుటలేదు.వృత్తముయొక్క దుష్ప్రవత్వముగూడ శబ్దానౌచి త్యములలో నొకటియే. అందువలననే, అనుప్రాస, యమకములవలె వృత్తముగూడ శబ్దాలంకారములలో నొకటి యనియే మే మంగీకరించు చున్నాము. ఇట్టి వృత్తము మాణినను, దుశ్శవత్వ దోషముపోయి, యీ వృత్తమగూడ నలంకారముగ నే పరిణమించుచుండుటచే వృత్త భంగదోషముని కిచటఁ బ్రసక్తి'యే లేదు.<noinclude><references/></noinclude> fahpepxdzgbj333lubeipdw32jfss5o 104 219896 573554 2026-09-04T03:12:49Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'మఱియొక యదాహరణము; — కారణగుణారునృత్యా ద్వా జ్ఞాన్ తపసి ఛాతిశయ మార్తా వ్యాస పౌవాకర్యః న చ రామో జామదగ్న్య ఇహ. !సూచ——కొనే ప్రత్యుదాహరణము గాదు-విధేయాను వాద్య భావ మన్నిపుకు సమానమ...' 573554 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>మఱియొక యదాహరణము; — కారణగుణారునృత్యా ద్వా జ్ఞాన్ తపసి ఛాతిశయ మార్తా వ్యాస పౌవాకర్యః న చ రామో జామదగ్న్య ఇహ. !సూచ——కొనే ప్రత్యుదాహరణము గాదు-విధేయాను వాద్య భావ మన్నిపుకు సమానము లేని తావునకే యిది యుదాహరణము. “చాపాచార్య" అక. పద్యము తరువాతిను, "తం కృపామృదు రవేయ్యు” అను పద్యమునకుఁ బూర్వమును నిది యన్నచో బాగుండెడిది.) అర్థము:- కారణగుణానుృత్త్యా =" కారణ గుణములు కార్యము ఇందు శ్రమించును—” అను న్యాయము ననుసరించి, 'కారణమునందలి గుణములు కార్యమునకు వచ్చుటచే, పారాశర్యః = పరాశరునికుమారుఁ డగు, సు=ఆ, వ్యాసః = వ్యాసుఁడు, జామదగ్న్యః= జమదగ్ని కుమారుఁ ఎగు,కామ:=పరకురాముఁడు నను, ద్వౌ= ఇద్దఱు, జ్ఞానే జ్ఞానమునందును త్వని చ„శపనుశుడును, అతిశయ మాప్తా= అతిశయమునుబొందిన వారు. ఇచట"పారాశర్య;” అను పదము వ్యాసునకును, "జామదగ్న్య” అనుఇది రామూళ్లళ్లురు విధేయములు, ఉక్క రాధాయక ములురు. అందుచే గిట సమోసము లేమీండుటయే మంచి దైనది. ఆక్షేపము:—“నీలోత్పలము” అను పదమునందు, విశేషణ విశ్లేష్యము లున్నను, వానికి విధ్యను వాద భావము వివక్షితము కాన ట్టాడు సమాసము చేయఁబడినది. అట్లే వ్యాసఃపారాశర్య" మొదలగు మోములయందుఁగూడ, విధ్యను భావ మభిమతముగాదు.. అందుచే సమానము చేయవచ్చును. సమాసము కూడ డనుటలోఁ గారణ మేమి? సమాధానము:—పారాశర్యత్వ మను ససాధారణ ధర్మముతోఁ వ్యాసాదు లసియే మనము తెలిసికొనవలయును, సారాశ వ్వవ్వము వ్యాసున కొక య.త్కర్షను గలుగఁజేయును. అందుచే “పారా కర్య” పనమును వ్యక్తముగ నుండుటయే మంచిది కానిచో, పారా -<noinclude><references/></noinclude> 6gsng1j4s21kg0jdddue1ogwt8uacbe 104 219897 573555 2026-09-04T03:13:00Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము భాగవతుల కుటుంబరాయశాస్త్రి, ఎం. ఏ., శౌర్యపదమును వ్యాసపదమును బర్యాయములే యగును. సమానార్థకము లగు పదములను రెంటిని యోగించుటవలనఁ బును క్తి దోష మే కల్గును: అందుచే న...' 573555 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము భాగవతుల కుటుంబరాయశాస్త్రి, ఎం. ఏ., శౌర్యపదమును వ్యాసపదమును బర్యాయములే యగును. సమానార్థకము లగు పదములను రెంటిని యోగించుటవలనఁ బును క్తి దోష మే కల్గును: అందుచే నా పదములయోగమే యనుపపన్న మైనపుడు, వాని కిణి సమానము కూడునా, కూడదా యను వాదమున కవకాశమే లేదు. కావునఁ బారాశర్య, వ్యానాదిపదములకు సమాసము లేకుండుటలో నానికిఁ గల సమానార్ధకత్వమే హేతు పని తెలియవలెను. ఇందు కుదాహరణము, “శశాంక శేఖర, శ్శంభు, పద్మజన్మా, పితామహ, " ఇవి యన్ని యుఁ బర్యాయపదములే, కాని విశేష్యమున కతిశయాఛాయకము లగుటచే సమాసమునం దంతర్భావితములు గా లేదు. ఇటులే 'తక్షక సర్ప:' ఇది సామాన్య మగు సర్పము గాదు. తక్షక మను సర్ప మనుటతోడనే సర్పమునం దసాధారణత్వము భాసించుచుండుటచేఁ చతికత్వము విధేయము. అందుచే నిట సమానాభావ ముచితమే. “లోహిత స్తక్షక ఇతి సమాసోఒత్రాపి నేవ్యతే లౌహిత్యస్య విధా వుక్తన్యాయా తస్యాప్ర్రవృత్తితః స్వరూపమాూత్ర స్యోక్తో తు లౌహి త్యావ్యభిచారతః ఉష్ణో—గ్ని రితివత్ పక్షో న చా స్త్యస్య దతిక్రమే”. “లోహిత స్తక్షక” “ఎఱ్ఱని “తక్షకుఁడు" --ఇటువంటి వాశ్యముల కర్థముఁ జెప్పునప్పుడు రెండు పక్షము లున్న నని మనము గుర్తించు కొనవలయును. అందొకటి స్వపమాత్రపతిపాదనపరము "ఉష్ణ అగ్ని" అనునపుడు 'అగ్ని యుజ్ఞముగ' నున్నదని దానిస్వరహ పము, స్వభావముమాత్రమే ప్రతీతము లగును. ఉష్ణత్వము. విధేయ మను ప్రతీతి యిచట విపక్షితముగాదు 'లోహిత తదేక' అనునపుడు ణ -<noinclude><references/></noinclude> mfxtm4ikptdnedrn6apdisc057dswch 104 219898 573556 2026-09-04T03:13:13Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '"రుచన శ్రీతికసఁబడును, తక్షకశబ్దమునుండియే సర్పత్వజాతిప్రతీక మగు చున్నట్ల, ఆ జాతి సర్వములకు సహజముగ నుండు నెఱుపురంగుగూఁ బ్రతీత మగుచు నేయుండును. అయినను బ్రత్యేకముగ లోహితశబ...' 573556 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>"రుచన శ్రీతికసఁబడును, తక్షకశబ్దమునుండియే సర్పత్వజాతిప్రతీక మగు చున్నట్ల, ఆ జాతి సర్వములకు సహజముగ నుండు నెఱుపురంగుగూఁ బ్రతీత మగుచు నేయుండును. అయినను బ్రత్యేకముగ లోహితశబ్దమును బ్రయోగించుటచే, లౌహిత్యమును విధేయముగఁ గవి, యుద్దేశించినాఁ డని తెలియవలెను. అందుచే నిట్టి తావులందు "లోహితతక్షక” యని సమాసముఁ జేయఁగూడదు. సమానముఁ జేసినచో లోహితత్వము నాకు విధేయత్వము భాసింపదు. కావున విధ్యనువాద భావ మున్న ప్పుడు సమాసముఁ జేయఁగూడ దని తెలియవలెను. ఈ రెండు రీతులే తప్ప మఱియొక రీతి లేనేలేదు, ఇంతవఱకుఁ గర్మధారయ సమాసస్థలమున సమాస మెచటఁ బాడునో యెచటఁ గూడదో చర్చించితిమి. ఇఁక బహువ్రీహి సమాసి విషయమున విచారింతము. బహువ్రీహిసమాసము చేయకుండుటవలన సరచమత్కారము కల్గుట కుదాహరణము. යව "యేన స్థలీకృతో నిర్ద్యో యేనాచాసైః పయోనిధిః వారౌని స్తాపితో యేసి స ముని; శ్రేయసేస్తు నః అము:—యేన =పయగస్త్యునిచేత, విజ్ఞ్యా= విన్ద్యపర్వతము, స్థలీకృతః - సామాన్యస్థలముగాఁ జేయబడినదో, (పెరుఁగకుండఁ జేయఁబడి సదో) యేన ఎపనిచేత, పయోనిధీ నముద్రము, ఆచాస్త= ఆచమనముగఁ దాగఁబడినదో, యేన ఎవనిచేత, నాతొపికా నాతాపి యను రాక్షసుఁడు, తాపితః బాధింపఁబడినాఁడో (చంపఁబడినాఁడో) సః మునిః = ఆముని, వః, శ్రేయసే ఆస్తు మీ శ్రేయస్సున కి గుఁగాక, వింధ్యపర్వతము ప్రతిదినమును బెరిఁ గెడిది. సూర్యు నావరించి, జగత్తున, కంతకును, జీకటిని గలుగఁ జేసినది. అట్టి వింధ్యపర్వతము<noinclude><references/></noinclude> s0f4k7lel2l9g6tsk2qoaakd713vtet 104 219899 573557 2026-09-04T03:13:25Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివి మేషము 191 ఇగస్త్యుఁ డణచివేసినాఁడు. సముద్రం మరాధము, నసాగమును అయినను నగస్త్యుఁ డట్టి సముద్రము నాచమించినాఁడు. యను రాక్షసుఁడు, తనమాయచే నందఱను జంపివేసెడివాఁడు, అట్టి...' 573557 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివి మేషము 191 ఇగస్త్యుఁ డణచివేసినాఁడు. సముద్రం మరాధము, నసాగమును అయినను నగస్త్యుఁ డట్టి సముద్రము నాచమించినాఁడు. యను రాక్షసుఁడు, తనమాయచే నందఱను జంపివేసెడివాఁడు, అట్టి మాయావి యగు వాతాపిని గూడ నగస్త్యుఁడే సంహరించినాఁడు. ఇచట విన్ధ్యపర్వతము నుద్దేశించి స్థలీకృతత్వము, సముద్రము నుద్దేశించి, యాచా స్తత్వము, వాతాపి నుద్దేశించి తాపనమును విహి శము లగుచున్నవి. వింధ్యపర్వతాదులు కిట్టి దుస్థితి కలిగిన డను విష యము స్పష్టముగ భాసించుట కవియభిమతము. వింధ్యాదుల క దుఃృతిని గూర్చిన యగస్త్యుఁ డఘటన నటనా సమర్థుఁ డనియు దుష్క- రకారి యనియుఁ బ్రతీతి కలుగును. ఇందువలన నగస్త్యుని ప్రభావాతి శయము వ్యంగ్య మగును. స్థలీకృతత్వాదులు సమాసములో సంత ర్భావము వ్యస్తములుగ నుండుట చేతనే యీ వ్యంగ్య వైభ వము సాధిత మైనది. ---- కావున నిచట బహువ్రీహి సమాసముఁ శ్రేయ కుండుటయే యుచితము, ప్రత్యుదాహరణము ;== ({1) యః స్థలీకృతఃద్ధ్యాద్రి: (2) ఆచాన్తాపార వారిక (3) యశ్చ తాపిత వాతాపిః సమునిః శ్రేయసేస్తు వః”. స్థలీకృత విధ్యాద్రిః ___మొదలగు మూఁడు పదములును బహువ్రీహి సమానములే — వైశ్లోకమున కున్న యుద్ధమే దీనికి నున్నది. కాని స్థణీకృతత్వాదులు ప్రధానముగ విధేయములై భాసించుట లేదు. కవి వివక్షిత మైన చమత్కారము సిద్ధింపదు. కావున నిచట బహువ్రీహి సమాస మౌచిత్యభంజక మే యైనది. కొంద టీ యుదాహరణప్రత్యుదాహరణములలో నర్థముయొక్క యుక్క రాపకర్షలు భాసించుటయే లే దని యనుచున్నారు. నాగిని మీ ప్రశ్నిం. అన్ని సమాసముల విషయమునఁ గూఢ వి మే<noinclude><references/></noinclude> 8shh723miqxjsrhdgolr3figawnxkcx 104 219900 573558 2026-09-04T03:13:35Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'క్కర్షాపకర్షలు భావించుటలేదా ? లేక కేవల బహువ్రీహి సెమాసవీపయముననూశ్రమీ యిట్టి శాపముతనినదా? స్వగతం సములవినయమునఁ గూడ సమాసాసమాసకృత మగు నర్థ భేదము మాకుఁ గన్పించుట లేదని మందు...' 573558 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>క్కర్షాపకర్షలు భావించుటలేదా ? లేక కేవల బహువ్రీహి సెమాసవీపయముననూశ్రమీ యిట్టి శాపముతనినదా? స్వగతం సములవినయమునఁ గూడ సమాసాసమాసకృత మగు నర్థ భేదము మాకుఁ గన్పించుట లేదని మందులేని, సాక్షపై లగు సహృదయుల నడుగుఁ సనిమాత్రమే చెప్పగలము. మారుమాత్రము సవకాసము చేరినపుడు కలుగుప్రతీతికిని, చేయనప్పుడు కలుగుచున్న ప్రతీతికిని జాల ఘనము కన్పడుచునేయున్న ది. ad అజావ్రీహిసమానినినయము మాత్రమే మాకు సమాస స మాపకృతము లగు భేదములు భాసించుట లేదందులోని మము చెప్పు సమాధాన మిది. అసమాససరసములవలన నర్థమనం గుక్క కాప గర్భములు ప్రతీతము లగుచుండఁగా, ఉక్క పాపకర్షములకు, అసమాస సమాసహసపేశువు కనపడు చుండఁగా, స్టభేద మేమియును లే గని చెప్పుట యుచితము గాదు. అసమాససమాసము లను హేతువుల అర్థభేదప్రతీతిని గలుగఁజేయు సామర్థ్య మున్నప్పుడుగూడ నకారణముగ సర్త భేదప్రతీతి లేదందు రేని, శ్రీ త్యానికూప మగు సామగ్రి యనికల ముగ నున్నపుడు గూడ సంకు రాది కావ్యోశ్పత్తి కలుగదని యందగింప వలసివచ్చును. అట్లంగీకరించుట న్యాయ్యము గాదు. అందుచేశఁ గర్భధారయసమాసమునందును, బహువ్రీహి సమాసమునందునుగూడ సమాసాసమాసకృత మగు నర్థ భేదము నంగీకరింపవలయును. సమాసా భావభాషము లను హేతువులు రెండు చోట్లరు నున్న విగదా! కాడం దురా, రెండు స్థలములలోఁ గూడ నిర్థప్రతీతిభేదము శ్రీ దనుఁడు, హేతువు రెండుచోట్ల నున్నను, నొక చోట మాత్రమే యర్థభేద మున్న గనియు, రెండనచోటలే దనియుఁ జెప్పుట యర్థ జరతీయమే యగును. ఈక్రింద నీయఁబడిన యుదాహరణములంపై సను, సమాసా సమాసకృత మగు ప్రతీతీవై చిత్రిని, మీరు స్పష్టముగఁ జూతురుగాక. ఎచ్చట విధ్యను వాద భావమును జెప్పఁదలఁచియే, కవి పదార్థో పనిబం<noinclude><references/></noinclude> qjazhkxyzpr8z3tduxfii3zztvo01ap 104 219901 573559 2026-09-04T03:13:44Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివి శెకము ధఃమఁ జేసినాఁడో, యచ్చటఁ గూడ, వినక్షి తార్థ ప్రాధాన్యా ప్రాధాన్య మూలక మగు సమాసాభావధానములు కన్పడుచునేయున్నవి. ఉదాహరణము :- “పర్యావస్త్రమసౌ యస్య మాతామహపితామహ...' 573559 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివి శెకము ధఃమఁ జేసినాఁడో, యచ్చటఁ గూడ, వినక్షి తార్థ ప్రాధాన్యా ప్రాధాన్య మూలక మగు సమాసాభావధానములు కన్పడుచునేయున్నవి. ఉదాహరణము :- “పర్యావస్త్రమసౌ యస్య మాతామహపితామహ స్వయంవృతః పతి ర్వ్యా మూర్వశ్యవ భునాచ యః”. అర్థము :___ యస్య వీపురూరవునకు, సూర్యచంద్రమసౌ సూర్యచంద్రుX, మాతామహపితామహ మాతామహుడును, పితామహుఁడునో, యూఏపురూరవుఁడు, ఉర్వశ్యాచ= పార్వతి చేతను, భువాచ - భూమి చేతనుగూడ, స్వయంవృతః = స్వయముగ వరింపఁబడిన, పతి, = భర్త యో! సూర్యచంద్రు లిద్దును పంచమున కలంకార భూతులు. చరా చర మగు జగమున కంతకును ప్రాణము. భగవంతు లగునట్టి సూర్యచం ద్రు లిచట ననువాద్యములు. వారి నుద్దేశించి, పురూరవమాతామహత్వ పితామహత్వములు విధింపఁ బడుచున్నవి. ఇట్లగుటచేఁ బురూరవుఁడు లో కోత్తర మగు వంశమున జన్మించినాఁ డని తెలియుచున్నది. అందుచే నతని మహిమాతిశయము స్వంగ్య మగుచున్నది. విశేషణవి శేష్యభావ మున్న పుడు, సమానమన లేకుండ, వ్యస్తముగ నున్న విశేషణము, వి శేష్య మునకు గుణాతిశయమును గలుగఁజేయు నని చెప్పితిమి. అటులే నువాద భావస్థలమునిఁగూడ విధేయము, వ్యస్తముగ నున్న పుడే యను వాద్యమున కుశ్కరాతిశయము గోచరించును. ఇచట ననువాద్యము లగు సూర్యచంద్రులను దెలుపు “సూర్యచంద్రమసౌ” అనుపదములో, విధేయము లగు మాతామహత్వ పితామహత్వములను దెల్పుమా తా మహాషితామహూ' అను పదమును గలిపి బనీహి సమాసముచేయ కుండుటవలన నీ యిప్పుడు మన మనుకొనిన యద్ధాతిశయము స్ఫురించు చున్నది. సూర్యచంద్రులకు స్వరూపములో మాత్రమే యిచట భేద మున్నది. - కాని తమకు విధేయము లగు మాతామహ పితా<noinclude><references/></noinclude> mmjkt1hlh2363q6v269s6wltc91gnn0 104 219902 573560 2026-09-04T03:13:54Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '194 ఆంధ్ర సాహిత్య ఒరిషత్పత్తి క మహత్వముల మూలమున, అనఁగాఁ బరంపరాసంబంధముచే వాక్యా ర్థమునకు (పురూరవునకు) మహిమాతికయమును సంక్రమింపఁ జేయుట యనుఫలితములో, భేద మే మాత్రమును లేదు. ఇట్ట...' 573560 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>194 ఆంధ్ర సాహిత్య ఒరిషత్పత్తి క మహత్వముల మూలమున, అనఁగాఁ బరంపరాసంబంధముచే వాక్యా ర్థమునకు (పురూరవునకు) మహిమాతికయమును సంక్రమింపఁ జేయుట యనుఫలితములో, భేద మే మాత్రమును లేదు. ఇట్టి విశేషప్రతీతి నాగం భించియే యిచట సమాసము చేయఁబడలేదు. ఇం కొరొక విశేషమునుగూడ నిచట మనము గుర్తింపవచ్చును. 'సూర్యచంద్రమసౌ' అని ద్వంద్వ సమాసము, వాక్యార్థమున రుత్క ర్షను గలుగఁజేయుటలో సూర్యచంద్రులకుఁ గల స్పర్ధను వ్యక్తము సేయుకు. 'ఊర్వశ్యాచ భువాచ' అని ఊర్వశీ పదమును, భూపదమును గలిపి సమాసము చేయకుండుటలోఁ గూడ సౌచిత్య మున్న ది. 'ఊర్వశి' పురూరవుని పరించుట వాస్తవ మగు నిర్థము. భూమి పురూరవుని పరించుట యను భావము వాస్తవముగాదు, గౌణమే కవి ప్రౌఢాక్తి కల్పితమే. పురూరవసంవరణములో నూర్వశీ భూములకుఁ గల ముఖ్యా ముఖ్యత్వభేదమును జూపుటకయియే, యిచట నాపదములను గాలి దాసమహాకవి, వ్యస్తములుగఁ బ్రయోగించినా డని తెలియుచున్నది. మఱియొక యుదాహరణము:- "జన జనకో య్య యా తాతస్యోడితో వధూః ఆర్యస్య గృహిణీ యా చ స్తుతి సస్యా ప్రపొస్పదమ్”, అర్థము :--- యస్యాః= ఎవ తెకు, జనకః రాజర్షియగు జనకమహారాజు జిన్ క=తండ్రియో, యా= ఏసీత, తాతన్య- నాతండ్రియగు దశరథు నకు, ఉచితా-తగిన, వధూఃకోడలో, యా - ఏసీత, ఆర్యస్య ఆర్యు డగు రాములకు, గృహిణీ భార్యయో, తస్యాః స్తుతి = ఆసీతయొక్క స్తుతి, త్య్రపాస్పదమ్= సిగ్గుచేటు; అట్టి మహనీయురాలిని స్తుతించుట శగ్య ముకాని పని యని భావము, ఇచటఁగూడ జనకమహారా జామెతండ్రి యని చెప్పుటవలన సీత యొక్క యాభిజాశ్యాతిశయము తెలియుచున్నది. 'యా జనకజనకా'<noinclude><references/></noinclude> ov223v8m93hi25ryi963xo7kda8z3w5 104 219903 573561 2026-09-04T03:14:04Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'యని బహువ్రీహి సమాసమునే చేసినచో నీ యర్థవిశేషము భాసించె డిదికాదు.—ఇ స్త్రీ యుదాహరణముల పరిశీలనము వలన బహువ్రీహి సమాసమునందుఁగూడ సమాసాసమాన కృత మగు నర్థ భేద మున్న దనియే నిశ్చయ...' 573561 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>యని బహువ్రీహి సమాసమునే చేసినచో నీ యర్థవిశేషము భాసించె డిదికాదు.—ఇ స్త్రీ యుదాహరణముల పరిశీలనము వలన బహువ్రీహి సమాసమునందుఁగూడ సమాసాసమాన కృత మగు నర్థ భేద మున్న దనియే నిశ్చయ మగుచున్నది. ద్విగు సమాసము :- “ఉపపన్నం నను శివం సప్తస్వంగేషు యస్య మే దైవీరాం మానుషీ.కొంచ ప్రతిహర్తా త్వ మాపదాం”. అర్థము;—( హేగురో=గురు పగునో వసిష్ఠ ! దిలీవుని వాక్య ములు) సప్తను, అంగేషు : స్వామ్యమాత్యసుహృత్కో శరాష్ట్ర దుర్గ బలము లను నేడు రాజ్యాంగములందును, శివం- కుశలము, ఉపపన్నం నను=యుక్త మే; యస్య=ఏ, మే = నా యొక్క దైవీనాం=దైవికములగు నట్టియు, మానుషీణాంచ మనుష్యకృతములగునట్టియు, ఆపదాం ఆప దలకు, త్వం=నీవు, ప్రతిహర్తా నివారకుఁడవో", మీ యనుగ్రహబలమున నారాజ్యమునకు సంబంధించిన యం గము లేడును బాగుగ నే యున్న వని దిలీపుడు తన గురు వగు వసిష్ఠునితోఁ బల్కినాఁడు, ఇచట “అంగము ల నుద్దేశించి “సప్తసంఖ్య" విధేయ మగుచున్నది. సప్తసంఖ్యగల యంగములం దనుటచే, నిరవశేషముగ సమస్తాంగములం దనుటచే, నిరవశేషముగ సమస్తాంగములును బాగు Xనే యున్న పని భావము వ్యక్తము కావలయును. సప్తను' అను విధేయ మగు సంఖ్యావాచక పదమును విడిగాఁ బ్రయోగించుటచేతనే సంపూర్ణ మైన కుశల మున్నది, యను భావము భావించును. 'సప్తాంగేషు' యని సమాస మున్నపు డీ విశేషము భాసింపదు. అనఁగా సంభ్యాగత మగు ప్ర్రాధాన్యము భాసించెడిదిగాదు. దైవమానుషము లగు రెండు విధముల యాపదలలో నేదియును, ఏరాజ్యాంగమునందును నెంతమాత్రముఁ గూడ లేదనుటచే రాజునకుఁ గల "శివోపపత్తి' (చేమాతిశయము)<noinclude><references/></noinclude> 4h5a4d8njcg6uzm7jfkeqexj7qjvzga 104 219904 573562 2026-09-04T03:14:24Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '196 ఆంధ్ర సాహిత్య ప రి వ త్ప స్త్రీ క పరిపుష్టను భాసింపవలె సను సభిప్రాయముతోనే యిచట వ్యక్తిప్రియె X మాశ్రయింపఁబడి యుచితముగ నున్నది. ఇం కొశ యుదాహరణము :- "నిగ్రహాల్ స్వమరాప్తాశాం...' 573562 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>196 ఆంధ్ర సాహిత్య ప రి వ త్ప స్త్రీ క పరిపుష్టను భాసింపవలె సను సభిప్రాయముతోనే యిచట వ్యక్తిప్రియె X మాశ్రయింపఁబడి యుచితముగ నున్నది. ఇం కొశ యుదాహరణము :- "నిగ్రహాల్ స్వమరాప్తాశాం, నధాచ్చ ధందాను రామేణ నిహితం మేనే పదం దశను మూర్ధము”. అర్థము:—ఖరాది రాక్షససంహార మైనపిడప రావణునకుఁ గలి గినభావము; స్వసుః=సోదరియొక్క, నిగ్రహత్ = కర్ణాదిచ్ఛేద సమువల సను, ఆస్తానాం=ఆప్తులయొక్క, వధాత్ చ వధవలనను, ధనదాను - కుబేరునిసోదరుఁ డగు రావణుఁడు, రామేణ = రాముని చేత, జశీను, మూర్ధను=తలలు పదింటియందును, పదం, పాదమును, నిహితం–ఉంచం బడినట్లుగా, మే నే తలఁ చెను.' రావణునియొక తలయందు రామపొద మున్నిను రావణునకుఁ బరాభమే యగును. తలలు పదింటియందును, రామపాద మున్నట్లే రావణుఁడు భావించుటచే నాతనిపరాభవమునకు మేరయే లేదను భావ మిచట వర్ణ్యము. స్వసుః = అని యేకవచన ప్రయోగముచే, తనకున్న యొక్క సోదరికిఁ బరాభవము జరిగినది అని తెలియుచున్నది. 'ఆ నాం' అను బహువచనము, ఆప్తు లందఱును జనిపోయినా రను భావమును దెలియఁ జేయును. 'దశసు' 'పదింటియందును' అనుటచేఁ బరాభవము - యొక్క సాకల్యము గోచర మగును. “దశమూర్ధసు” అని సమాస మున్నచో, 'దశ' (పది) సంఖ్యకుఁ బ్రాధాన్యము భాసించెడిదిగాదు. అపుడీ పరాభ వాతిశయముగూడ వ్యంగ్య మయ్యెడిది కాదు. ఇట్లు ద్విగు సమాసమునందుఁ గూడ సమాసాసమాసకృత మగు వర్థభేద మున్నదని తెలియుచున్నది. నజ్ సమాసమున కుచాహరణములు : “నవజలధర స్నన్నద్ధోయం సదృప్త నిశాభర” మొదలగు<noinclude><references/></noinclude> b8jw11w8sixqfoqrux6lbr2zolrdhub 104 219905 573563 2026-09-04T03:14:36Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పద్యములు ప్రసజ్యప్రతి షేధ విచారమునం దింతకుఁ బూర్వమే ప్రదర్శి తము లై నవి, ప్రత్యుదాహరణము :— “నాచ్యవై చిత్రరచనాచారు వాచస్ప తేరపి దుర్వచం వచనం తేన బహు, తత్రాప్యను కవాళ". అర్థ...' 573563 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పద్యములు ప్రసజ్యప్రతి షేధ విచారమునం దింతకుఁ బూర్వమే ప్రదర్శి తము లై నవి, ప్రత్యుదాహరణము :— “నాచ్యవై చిత్రరచనాచారు వాచస్ప తేరపి దుర్వచం వచనం తేన బహు, తత్రాప్యను కవాళ". అర్థము: (ఎందువలననే విషయమున) వాచన్ప తేరవీణబృహ స్పతికిఁగూడ, కాచ్యనైచిత్ర్య రచనాచారు, వచనం, = వాద్యార్థము యొక్క వైచిత్ర్యము ప్రధానముగ నుండు రచనముచే మనోహరముగ నుండునట్లు చెప్పుట, దుర్వచం = శక్యముకాదో, తేన" ఆకారణము చేత, శత్ర=ఆవిషయములో (అయమ్) అపి = ఇతఁడు గూడ, బహు= ఎక్కువగా, అను క్త వాన్=మాట్లాడ లేదు. ఇచ్చట 'అనుక్తవాన్' అని చెప్పుటకు బదులు 'నోక్తవాకా' అస్ యున్న చో బాగుండెడిది. నిషేధమునకుఁ బ్రాధాన్యము భాసించెడిది. తత్పురుష సమాసకర్తృపదోబాహరణము : --- తత్పురుష సమానమునందుఁ గర్తృవాచక పదము వ్యస్తముగ నున్నందువలన శాచిత్యము కలుగు నను విషయ మీ క్రింది పద్యము నందు గమనింపవచ్చును. “దేశ; సోయ మరాఠీశోణితజలైః యస్మిన్ ప్రదాః పూరితాః క్షత్రా దేప తధావిధః పరిభవ తస్య కేశగ్రహః తాన్యేవాహితశస్త్రఘస్మరగురూ ణ్యస్త్రాణి భాస్వన్తి మే య ద్రామేణ కృతం తదేవ కురుతే ద్రోణాత్మజః క్రోధనః”. అర్థము._.అశ్వత్థామవచనములు :- యస్మిక్=ఏదేశమునందు, అరాతి శోణితేజలై : శత్రువులర క్త మనెడు జలముచే, (పరశురామునిచేత) హ్రదాః సరస్సులు, పూరితాః= నింపఁబడినవో, సః దేశః, అయం= ఆ దేశ మిదియే;త విధః = అటువంటి<noinclude><references/></noinclude> q1m286hpbidkr1617wqw3874n7zea0g 104 219906 573564 2026-09-04T03:14:45Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '198 ఆంధ్ర సాహిత్య పరిషత్పత్తి క కార్తవీర్యార్జునుని కుమారులు జమదగ్ని నేవిధముగాఁ జుట్టుపట్టి లాగి పరాభవించినారో యటువంటి) కేశగ్రహః = జుట్టుపట్టి లాగుట యనెను, పరిభవః=అవమానము,...' 573564 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>198 ఆంధ్ర సాహిత్య పరిషత్పత్తి క కార్తవీర్యార్జునుని కుమారులు జమదగ్ని నేవిధముగాఁ జుట్టుపట్టి లాగి పరాభవించినారో యటువంటి) కేశగ్రహః = జుట్టుపట్టి లాగుట యనెను, పరిభవః=అవమానము, జాతస్య = నాతండ్రియగు ద్రోణునకు, క్షత్రా దేవ=క్షత్రియుఁ డగు దుష్టద్యుమ్ను నినుండియే (జరిగినది); అహిళళ స్త్ర ఘస్మరగురూణి = శత్రువుల యొక్క శస్త్రములను నాశనముచేయుట యందు గొప్పశక్తి గలిగినట్టియు, భాస్వన్తి = ప్రకాశించునట్టియు; మే, అస్త్రాణి=నాయొక్క అస్త్రములు, తాన్యేవ = ఆపరశురామునకున్న బ్రహ్మాస్త్రాదులే;క్రోధనః=కోపముగల ద్రోణాత్మజః = ద్రోణునిపుత్రుఁడు, (నేను) రామేణ=పరశురామునిచే యత్ కృతం ఏమిచేయఁబడినదో, త దేవ=ఆపనియే, (క్షత్రియనాశనమునే) కురుతే చేయుచున్నాఁడు, ఇచట 'రామేణ' అను తృతీయా విభక్తి పదమునండు, రాముని కర్తృత్వము భాసించుచున్నది. “రామేణకృతం” అనుపదములకు, రామ కర్తృక మగు కృతి యని యర్థమువచ్చును. రావుశ రామకృ త్వ మనునది కృతీలోనికి విశేషణరూపమున సన్వయించును అది యిల్ల స్వయించినపుడే, పరశురామునియందలి దారుణ తాతిశయరూప ము నుత్కర్షమును వెలియఁజేయును. ఈ యుక్క తీశీయము, రౌద్రరసి పరిపోషకముగ నుండును, పరశురాముఁడు నిరతిశయశౌర్యశాలి యనియు; మహాభయంకర మగు నిర్దయతీ యతినిలో రూ పొందిన దనియు, సర్వ గ త్ప్రసిద్ధమైనవిషయమే. ఇన్ని భావములకు సూచకముగ నుండు 'రామేణ యను పదమునందలి విశేషణత్వము ప్రధానమైన దనుట నిస్సం దేహము. ఆ ప్రాధాన్యము భాసించుటకయియే 'రామకృతం' అని సమాసమును జేయక, “రామేణకృతం” అని వ్యస్తప్రయోగ మాశ్రితమైనది. ఇపుడు కర్తృనాచకమై, వాచకమై, విశేషణ రూపము నస్వ యించు "నొక పదముమాత్రమే యున్న యుదాహరణమును బరిశీలించి నాము. కర్తృవాచక పదములు కాని, మిగిలిన కారక వాచక పదములు<noinclude><references/></noinclude> 6h67n6sm27805i22risebsnx0nd3fwy 104 219907 573565 2026-09-04T03:15:00Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తి ని వేకము 199 నాని యనేకములు, సమానముగ, విశేషణ భావమును దెల్పునవిగ కుండుచో, నపు ణా ప్రయోగము ద్వంద్వ సమాసమునకు సంబంధించి సిగ నుండును. ద్వంద్వసమాసవిచారము సేయునపు జా విశేషణ...' 573565 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తి ని వేకము 199 నాని యనేకములు, సమానముగ, విశేషణ భావమును దెల్పునవిగ కుండుచో, నపు ణా ప్రయోగము ద్వంద్వ సమాసమునకు సంబంధించి సిగ నుండును. ద్వంద్వసమాసవిచారము సేయునపు జా విశేషణము లకుఁ గల ప్రాధాన్యాప్ర్రాధాన్య విచారణము చేయఁబడును. అందుచే విశేషణము లున్న యుదాహరణము నిచ్చట నీయలేదు. విధ్యను వానభావము గల ప్రయోగములకును, పదములకుఁ గల ప్రాధాన్యా ప్రాధాన్యములలో భేద మేమియును లేదు. అందుచే నిచట విధ్యనువాద భావము గల యుదాహరణమును గూడ నీయలేదు. ప్రత్యుదాహరణము:— "య స్యాత్య గురుదత్త మిదం కుకారం, డింట్లో పి రామణతి నామ పదస్య హర్తా” ఇందులో "గురుదత్త మిదం కుఠారం" అనునది యుదాహర ణము. ఎవనికి గురువుచే నీ గొడ్డలి యీయఁబడినదో యని యర్ధము — పరశురాముని సేవిచే సంతోషించిన యీశ్వరుఁడే సామాన్య మను ష్యుఁడు కాఁడు---గొడ్డలిని బరకురాముని కిచ్చినాఁ డనుట చేఁ, బరశువు మొక్క మహ త్త్వమును, పరశురామునియొక్క యీశ్వరాను గ్రహపాత్రత్వ, మహామహిమత్వములును నిచ్చట వ్యక్తము లగుచు న్నవి. గురు (ఈశ్వరుఁడు) పదమే యీయజ్ఞోత్కర్షకు మూలము, కాని యిచట పెట్టి గురుపదము, 'గురుదత్తం' అను సమాసములో సంతర్భా నము నొంది తన ప్ర్రాధాన్యమును గోల్పోయినది. “గురుణాదత్తం” అని యున్నచో బాగుండెడిది. కర్మకారక కమున కుదాహరణము:-- కృతకకుపితైః బాష్పాంభోభిః సదైన్య నిలోకి తైః నన మసి గతా యస్య ప్రీత్యా ధృతాపి తధాంబయా నవజలధర శ్యామాః పశ్య దిశో భవతీం వినా కఠినహృదయో జీవ త్యేన స్త్రీయే స తవ స్త్రీయః”<noinclude><references/></noinclude> h7une4pmkdgnzn4lbi16g9eayj3qm3x 104 219908 573566 2026-09-04T03:15:11Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '200 ఆంధ్ర సాహిత్య ప రి ష త్ప త్తి క అర్థము :- స్త్రీయే=ప్రియురాల వగు నో సీతా! అంబయా= తల్లియగు, కౌసల్యచేత, తధా ఆవిధముగ, ధృతాపి= అడ్డుపెట్టఁబడినను,, యస్య = ఏనాయొక్క (నా సంబంధ మైన) ప్రీత...' 573566 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>200 ఆంధ్ర సాహిత్య ప రి ష త్ప త్తి క అర్థము :- స్త్రీయే=ప్రియురాల వగు నో సీతా! అంబయా= తల్లియగు, కౌసల్యచేత, తధా ఆవిధముగ, ధృతాపి= అడ్డుపెట్టఁబడినను,, యస్య = ఏనాయొక్క (నా సంబంధ మైన) ప్రీత్యా ప్రేమచేత, కృతక కుపితై = కృతిమకోపములచేతను, బొస్పాంభోభి, కన్నీళ్ళచేతను, సదైన్యవిలో కితైః= దీనము లగు చూపులచేతను, (నన్ను వశముచేసికొని) పనమ్- వని మునుగుఱించి, గతా= వెళ్ళిన దానవు, ఆసి= అయితినో, సః=ఆ,తవ,ప్రియః= నీకు ప్రియుఁడగునట్టియు, కఠినహృదయ, కఠినహృదయుఁ డగునట్టియు రాముఁడు, భవతీంవినా - నీవు లేకుండగనే, నవజలధర శ్యామాః కొత్తమేఘములచే నల్లనైన, దిశః - దిక్కులను, పశ్య-చూచుచు, జీవ త్యేన = జీవించియేయున్నాఁడు. = = ఇచ్చట సీతా కర్తృకమైన గమునక్రియకు “వనం" అనున. కర్మ. ననకర్మక మైన గమన మనుటచే, వనము విశేషణమైనది. ఈ విశేషణము, (వనకర్మకమనకర్తి యగు) సీత కుత్కర్షను గలిగించును. వనవాసదుఃఖ మతి కష్టము. అట్టి వనవాసదుఃఖమున కంగీకరించుటచే సీతకు శ్రీరామునియం దళిశయ మగు ప్రేమ యున్న దనియు నిశర స్త్రీలు చేయలేని దుష్కర కార్యము నామె యొనర్చిన దనియుఁ దెలియు చున్నది. ఈ భావము లన్నియును సీత కనిత రస్త్రీ సాధారణ మగు మహ త్త్వము నా సాదించును. ఈ మహత్త్వభావనము, రామునియంద లి రతి కుద్దీపనవి భావ మగుచున్నది. ఇట్లు వన మను కర్మవాచక పదము రసపోషణమునఁ బధానమై యొప్పుచున్నది. అట్టి 'నన' పదమును 'గతా' యను పదముతోఁ గలిపి "వనగతాయని సమాసముఁ జేయ కుండుటయే యుచితము. సమాసముఁ జేసినచో మన మిప్పు డనుకొనిన చమత్కారాలిశయ ముదయించెడిదికాదు. మఱియొక యుదాహరణము_ "గుగ్వర్థ మర్థి, శ్రుత పారదృశ్వా రఘోస్సకాశాత్ అనవాప్య కామమ్" INT<noinclude><references/></noinclude> epa72ajgz5k06lu1k3ul84qm29nuhau 104 219909 573567 2026-09-04T03:15:23Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము - శ్రీ భాగవతుల కుటుంబరాయశాస్త్రి, ఎం. ఏ. అర్థము:-గుర్వర్థమ్=గురువుకొఱకై, అర్థీ- యాచకుఁడును, శ్రుత పారదృశ్వా=విద్యాపరిసమాప్తినిచేసినట్టివాఁడునగు కౌత్సుఁడు,...' 573567 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము - శ్రీ భాగవతుల కుటుంబరాయశాస్త్రి, ఎం. ఏ. అర్థము:-గుర్వర్థమ్=గురువుకొఱకై, అర్థీ- యాచకుఁడును, శ్రుత పారదృశ్వా=విద్యాపరిసమాప్తినిచేసినట్టివాఁడునగు కౌత్సుఁడు, రఘ్యో సకాశాత్ = రఘుమహా రాజునుండి, కామమ్ = కోరికను, అనవాస్య = పొందక యే. ఇచ్చట 'గుర్వర్థమ్' అనునది 'అర్ధ' అను పదములో నున్న అర్థించుట యను క్రియకు విశేషణ మైనది- క్రియావి శేషణమగుటచే 'గుర్వర్థమ్' అను పదమునకుఁ గర్మత్వమును, నపుంసకలింగమును వచ్చి నవి. గురువుకొఱకు యాచించుకున్నాఁ డను నర్థము వచ్చుటచే గుర్వర్ధ మను విశేషణము, అర్థి యగు కౌత్సునియందలి శ్లాఘ్య తాలి శయము నావిష్క రించుచున్నది. కౌత్సునియందలి) యీ శ్లాఘ్య తాతి శయము రఘుమహారాజుయొక్క యుత్సాహము నెక్కువసేయుట కుపక రించును. ఇట్లు గుర్వర్థమ్ అను విశేషణము చాల ప్రధాన మైనది.. అందుచే నా పదము వ్యస్తముగనే ప్రయుక్త మైనది. 'గుర్వరార్థి' అని సమాసములోఁ జేర్పఁబడలేదు. సమాసములో నున్న చో నీ పదము గుణీభూతమై ప్రాధాన్యమును వహించెడిదికాదు. అపుడు సత్పురుషు లా ప్రయోగమును గర్హించెడువారే. శేష “సంవర్ధితానాం సుతనిర్వి శేషం” అనుచోఁగూడ సుతనిర్వి మ్మనునది క్రియావిశేషణము. (సంవర్ధన క్రియకు విశేషణము ఋషు లకుఁ జెట్లను 'బెంచుటయందుఁ గల శ్రద్ధాతిశయము నీ విశేషణము తెల్పును. అందుచే నది ప్రధానముగ వివక్షిత మైనది. కావుననే “సుతనిర్వి శేషసంవర్ధితానాం" అని సమాసములోఁ జేర్పఁబడ లేదు. ఇందుకుఁ బ్రత్యుదాహరణములు- (1) “ప్రదక్షిణక్రియాతీతః తస్యాః కోప మజీజనః– ప్రదక్షిణక్రియను చేయనివాఁడవై యామెకుఁ గోపముఁ గల్గించితివి,<noinclude><references/></noinclude> q9d418k9gqgz3c9k7ivg32jjt0kf1vi 104 219910 573568 2026-09-04T03:15:34Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '202 శక్తి వివేకము దిలీపమహారాజు కామధేనువునకుఁ బ్రదక్షిణము సేయలేదు. అందువలనఁ గామధేనువున కాగ్రహము వచ్చి దిలీపుని శపించినది. ప్రదక్షి ణక్రియ యిట ప్రధాన మైనది. కాని యా పదము "ప్ర...' 573568 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>202 శక్తి వివేకము దిలీపమహారాజు కామధేనువునకుఁ బ్రదక్షిణము సేయలేదు. అందువలనఁ గామధేనువున కాగ్రహము వచ్చి దిలీపుని శపించినది. ప్రదక్షి ణక్రియ యిట ప్రధాన మైనది. కాని యా పదము "ప్రదక్షిణ క్రియాతీతః” అని సమాసములో నంతర్భావము పొందింపఁబడినది. ఇపుడు దాని ప్రాధాన్యము పోయినది, ప్రదక్షిణక్రియా మతీతః అని యన్న చో బాగుండెడిది. (3) “త మధ్యనన్దత్ ప్రథమప్రబోధితః ప్రజేశ్వర శాసనహారిణా హర్వే” రఘు (8_68) హరే!= ఇంద్రునియొక్క, శాసనహారిణా = ఆజ్ఞను దీసికొనివచ్చిన (సం దేశమును దీసికొనివచ్చిన) పురుషునిచేత, ప్రథమప్రబోధితః = మొట్ట మొదటగా నింద్రరఘువుల యుద్ధ పర్యవసానమువిషయమై తెలియఁజేయం బడినవాఁడై, ప్రజేశ్వరః= దిలీపుఁడు, తమ్=ఆ రఘుమహారాజును, అభ్య నన్దల్ _ అభినందిం చెను. ఇచట ప్రబోధము సేయుటలో " మొట్టమొదట” అను నర్థము నకుఁ బ్రాధాన్యమున్నది. అందువలనఁ బ్రథమమ్ ప్రబోధితః అని యున్నచో బాగుండేది. ప్రథమప్రబోధితః అని సమాసము సేయుట మంచిది కాదు. (నిర్ణయసాగరప్రతిలో “ప్రథమమ్ ప్రబోధికః" అనియే యున్న ది.) (8) “యథాకామార్చితార్థి నామ్”, “యథాశాలప్రబోధినామ్” రఘువంశపు రాజులు యాచకులను, వారు కోరినవాని నిచ్చి యర్చిం చెడివారు. కాలము సతిక్రమింపకయే మేల్కొ- నెడివారు. ఇచట అచ్చ కురులకు, కాలమునకును బ్రాధాన్యము కలదు. ఆ ప్రాధా స్యము భాసించుటకు యథాకామమ్ అర్చి కార్థినామ్, యధాకాలం ప్రబోధినాం- అని వ్యస్తప్రయోగము లున్న చో బాగుండెడిది.<noinclude><references/></noinclude> 6a5mda7bs82p321upgudwg8b9fmgydu 104 219911 573569 2026-09-04T03:15:44Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివి వేకము కరణకారకమున కుదాహరణము : 203 “ఆలోకమార్గం సహసా ప్రజన్యా కరూచి దుద్వేశనవా స్తమాల్యః బద్ధుం న సంభావితఏవ తావత్ కరేణ రుద్ధి ఒపి చ కేశ పాశం. " రఘు (7–6) సందర్భము: స్వయంవర...' 573569 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివి వేకము కరణకారకమున కుదాహరణము : 203 “ఆలోకమార్గం సహసా ప్రజన్యా కరూచి దుద్వేశనవా స్తమాల్యః బద్ధుం న సంభావితఏవ తావత్ కరేణ రుద్ధి ఒపి చ కేశ పాశం. " రఘు (7–6) సందర్భము: స్వయంవరమునం దిందుమతి అజుని భర్తగా పరిం చినది. ఇందుమతీసోదరుఁ డగు విదర్భనృపతి నూతన వధూవరులను దన పురములోనికిఁ గొనిపోవుచున్నాఁడు. అపుడా నూతన వధూవరులను జూచుటకై వచ్చుచున్న పుర స్త్రీలవర్ణన మిందుఁ బ్రస్తుతము. అర్థము:-సహసా_తొందఱగా (అతర్కి-తముగ) ఆలోక మార్గం = గవాక్షమునొద్దకు, ప్రజన్యా= వెళ్లుచున్న, కయాచిత్= ఒకానొక చేత, ఉద్వేష్టన వాస్తమాల్య వేగవిశమున, జాఱిపోయిన పుష్పమాలలు గలిగి, కరణ - చేతితో, రుద్దోచ= పట్టు కొనఁబడినను, "కేశపాశః= ప్రశస్తమైన కేశసమూహము, తానత్ = ఆమె గవాక్షమునొద్దకుఁ జేరువఱకును, బస్ఫుమ్ బంధించుటకు, నసంభావిత ఏవ_ఊహింపఁబడవైన లేదు. ఊడిపోయిన జుట్టును చేతితోఁ బట్టుకొని యున్నను, ఆ జుట్టును ముడివేయవలయు నను విషయమునే యామె మఱచినది- అని భావము. ముడియూడిపోవుట చే (బద్ధుం_ముడి వేయవలయు నని, సంభావితఏవ = అనుకొనుట మాత్రమే జరిగినది, చకాని, కారేణ చేతితో, నరుద్ధఃఅపి =పట్టుకొన నైసలేదు- అనియు నొక వ్యాఖ్యానమున్నది.) ఇచట జుట్టును ముడి వేసికొనవలె నని యామె తలఁచినది. ముడి 'వేసికొనుటకు సాధనము (కరణము) చేయి. అందుచే నది “శ రేణ” అని తృతీయావిభక్తితో నుస్నది. ఇది యిచట శుద్ధ అనుపదముచేఁ జెప్పఁ T బడిన రోధనక్రియకు విశేషణముగ సన్వయించును. (సాధన రూపవి శేష ణము). నూతనవధూవరులను జూడవలయు ననెడి కుతూహలముతో<noinclude><references/></noinclude> d2kkp102iq3qfr7vta6jfeu1osze003 104 219912 573570 2026-09-04T03:15:56Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '204 వ్యక్తి వి వేశ ము నామె వేగముగ గవాక్షమునొద్దకు వెళ్లుచున్నది. వారిని జూచుటలో నాటంకమును గలుగఁ జేయు క్షణలేశమువైనను నామె విఘ్న మనియే భావించినది. అందువలననే యెపుడును తన చేయి...' 573570 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>204 వ్యక్తి వి వేశ ము నామె వేగముగ గవాక్షమునొద్దకు వెళ్లుచున్నది. వారిని జూచుటలో నాటంకమును గలుగఁ జేయు క్షణలేశమువైనను నామె విఘ్న మనియే భావించినది. అందువలననే యెపుడును తన చేయి తనయధీనమునందే యున్నను, ఆ చేతితో జుట్టును ముడివేయనేలేదు (పట్టుకొనవైనను లేదు). అందుచే బోధనక్రియకు (ముడివేయుట యనుక్రియకు సాధన ముగ నున్న 'కరేణ' యను శబ్దము ఆ స్త్రీ యొక్క వేగిరపాటును ఔత్సుక్యమును ప్రహర్షాతిశయమును నభివ్యక్తము సేయుచున్నది. కావున నిచట 'క రేణ' యను శబ్దమునకుఁ బ్రాధాన్య మున్నది. ఇటుల ప్రధాన మైన యీ శబ్దమును “రుద్ధ” అను పదముతోఁ గలిపి "కర రుద్ధః" అని సమాసముఁ జేయుచోఁ గరశబ్దప్రాధాన్యముపోవును. అందు వలననే కాళిదాసమహాకవి యిచట సమాసముఁ జేయక కరేణ రుద్ధః అని వ్యస్తముగఁ బ్రయోగించుట కాళిదాసమహాకవి యొక్క యుచిత జ్ఞ తను దెల్పును. మఱియొక యుదాహరణము:- అసమర్థమైన నీ చేత, ===> "కర్తు మక్షమయా, మానం ప్రాణేశః ప్రత్యభేది యత్ సోయం సభ ! స్వహస్తేన సమాకృష్ణ స్వయానలః | సఖ=ఓ చెలీ!, మానం – ప్రణయకోపమును, కర్తుమ్ చేయుటకు (ప్రదర్శించుటకు), అక్షమయా = ప్రాణేశః | ప్రియుఁడు, ప్రత్యభేదియత్ = విరుద్ధుఁడు గాఁ జేసికొనఁబడుట యనున దేది కలదో, సోయమ్ - ఆయీ, అసలః విరోధరూప మగు అగ్ని, త్వయా... నీ చేత, స్వహస్తేన నీ చేతితో, సమాకృష్ణః = ఆకర్షింపఁబడినది- తెచ్చుకొనఁబడినది. ఒక నాయిక ప్రియుని యొద్దఁ బ్రణయకోపమును బ్రకటింపవలె ననుకొన్నది. కాని నిజముగ నామె కది చేతఁగానిపని. తుదకుఁ బ్రణయ కోపముఁ బూనినది. ఆ ప్రణయకోపము నామె యెక్కువగనో, యను<noinclude><references/></noinclude> rvhyjas702a8hfwnpk37gpztahkpoi4 104 219913 573571 2026-09-04T03:16:05Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తి వివేకము 205 చితముగనో చూసి యుండుటచే, నామె భావమును గ్రహింపలేని ప్రియున కామెపై నాగ్రహము కల్గినది. ఆమెను విడిచి వెళ్లి నాఁడు. ఇవు డా తెలివిలేని నాయికతో నామె సఖ యన్న ది. "న...' 573571 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తి వివేకము 205 చితముగనో చూసి యుండుటచే, నామె భావమును గ్రహింపలేని ప్రియున కామెపై నాగ్రహము కల్గినది. ఆమెను విడిచి వెళ్లి నాఁడు. ఇవు డా తెలివిలేని నాయికతో నామె సఖ యన్న ది. "నీ చేతులార నీ వీ విరోధాగ్ని ని దెచ్చుకొనినా” పని. ఇచట “స్వహస్తేన” అనునది, అగ్ని నాకర్షించుట యను క్రియకుఁ గరణ మైనది. ఆమెయొక్క యే ప్రమాదాతిశయమును వ్యంగ్యము సేయుటచే నిచట నీ పదమునకుఁ ప్రాధాన్య మున్నది. ఆ ప్రాధాన్యము చెడకుండ నుండవలయునునని యెంచియే, “స్వహ సేన" అను పదమును గవి వ్యస్తముగనే యుంచినాఁడు- "స్వహస్త సమాకృష్ణః" అని సమాసమును జేయలేదు, ఇందుకుఁ బ్రత్యుదాహరణము :- "ధాత్రా స్వహస్త లిఖితాని లలాటపట్టే లో వ్కా రాణి పరిమార్జయితుం సమర్థ ధాత్రా =బ్రహ్మచేత, లలాటపట= నుదుటియందు, స్వహస్త లిఖతాని=స్వహస్తములతో వ్రాయఁబడిన, అక్ష రాణి అక్షరములను, పరిమార్జయితుం — తుడిచి వేయుటకు, కరివా = ఎవఁడు, సమర్థః = : సమర్థుఁడు ? = “స్వహస్త ములతో ” అనుటవలన, వ్రాఁతయందు బ్రహ్మకుఁ గల ” శ్రద్ధాతిశయము, వ్రాఁతయందలి యుత్కర్ష తయును వ్యంగ్యములగును. అందుచే వట స్వహస్తశబ్దమునకుఁ బ్రాధాన్య మున్నది. “స్వహస్త లిఖతాని” యని సమాసముఁ జేయుటతో ప్రాధాన్య మిచట భాసింపదు. సంప్రదాన కారకమున కుదాహరణము :- కాని "ఫౌలస్త్య స్స్వయమేవ యూచత ఇతి శ్రుత్వా మనో మోద తే జేయో నైప హరప్రసాదపరశు సేనాధికం తామ్యతి<noinclude><references/></noinclude> 9hyw1oykrmit87x1pj9lhh2l7c5zi45 104 219914 573572 2026-09-04T03:16:16Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '206 వ్యక్తివి వేకము కద్వాచ్య స్స దళాననో మమ గిరా, దత్తా ద్విజేభ్యో మహీ తుభ్యం, బ్రూహి, రసాతల త్రిదివయోః నిర్జిత్య కిందీయ తామ్|" తనను యాచించిన రావణునకుఁ బరశురాముఁ డిచ్చిన సమా ధా...' 573572 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>206 వ్యక్తివి వేకము కద్వాచ్య స్స దళాననో మమ గిరా, దత్తా ద్విజేభ్యో మహీ తుభ్యం, బ్రూహి, రసాతల త్రిదివయోః నిర్జిత్య కిందీయ తామ్|" తనను యాచించిన రావణునకుఁ బరశురాముఁ డిచ్చిన సమా ధాన మీ శ్లోకవిషయము. అర్థము:- పౌలస్త్యః= రావణుఁడు, స్వయమేవ - స్వయముగనే, యాచ తేతి యాచించుచున్నాఁ డనుటవలన, మనః నా మనస్సు, మోదతే సంతోషించుచున్నది, ఏషః, హరప్రసాదపరశుః = ఈశ్వర ప్రసాదమగు నీ గొడ్డలి, న య్య ఈయఁదగినది గారు, తేన= అందుచే, మనః, అధికం, తామ్యతి మనస్సు, అధికముగ దుఃఖము నొందు చున్నది, తత్ = అందువలన, మమ, గిరాజ నా మాటగా (నాయొక్క, మాట చేత) సః, దశాననః ఆ రావణుఁడు, వాచ్యః = చెప్పఁదగిన వాఁడు (అతని కిట్లు చెప్పవలయును), నిర్జిత్య = జయించి, మహీ భూమి, ద్విజేభ్యః = బ్రాహ్మణులజు, దత్తా = ఈయఁబడినది, నిత్య జయించి, రసాతల త్రిదివయోః = పాతాళస్వర్గలోకములలో, తుభ్యం= నీకొఱకు, కిం దీయతామ్ - ఏమి యీయవలెను, బ్రూహి= చెప్పుము. బ్రాహ్మణుల కిచ్చినాఁ డనుటవలన - "ద్విజేభ్యః" అను పద మిచట సంప్రదాన కారకమైనది. మహీదాస మను క్రియకు సంప్రదాన రూపమగు విశేషణముగూడ వైనది. ఈవిశేషణమువలన, భూమిని అర్హులైనవారికి దాన మిచ్చినాఁ డను భావము వ్యంగ్య మగును. భార్గవుఁడు భూమిని స్వయముగ జయించి యోగ్యులైనవారికి దాన ముగ నిచ్చినాఁ డనుటవలనఁ బరశురాముని శౌర్యాతిశయముగూడ వ్యంగ్య మగును. ఈ వ్యంగ్యార్థము రావణుని కోపము నుద్దీపింపఁ జేయును. ఇల్లు "ద్విజేభ్యః" అను పద మింత యర్థమునకు వ్యంజక మగుటచేఁ బ్రాధాన్యమును వహించినది. అందువలన నే “సద్విప్రదత్తా మహీ" అను సమాసము నుపయోగింపక, కవి “ద్విజేభ్య” అని వ్యస్త ముగనే యీ పదమును బ్రయోగించినాఁడు. ఈ<noinclude><references/></noinclude> 6w24mg94c6740hi6p7naclaknewaljd 104 219915 573573 2026-09-04T03:16:27Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తి వివేకము అపాదాన కారకమున కుదాహరణము:- 207 "తాతా జన్మ వపు స్వంత యత్ క్రౌర్యం కృతాన్తాధికమ్ శక్తి ః కృత్స్నసురాసురోష్ణశమనీ నీతా తథోచ్చై! పదమ్ సర్వం వత్స తవాతిశాయి, విధనం, క...' 573573 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తి వివేకము అపాదాన కారకమున కుదాహరణము:- 207 "తాతా జన్మ వపు స్వంత యత్ క్రౌర్యం కృతాన్తాధికమ్ శక్తి ః కృత్స్నసురాసురోష్ణశమనీ నీతా తథోచ్చై! పదమ్ సర్వం వత్స తవాతిశాయి, విధనం, క్షుద్రిత్తు య త్తావసాత్ తేనా మహం ప్రపద శుదా చ వివశః కష్టాం దళా మాగత” మరణించిన కుంభకర్ణుని గుణించి, రావణుని విలాపము అర్థము:- జన్మ= పుట్టుక, తాకాత్ = పులస్త్యమహాముని పుత్రుఁ డగు విశ్రవసుమహర్షి నుండి, వపుః = శరీరము, విలంఘిక వియత్ = ఆకాశమును మించినది, క్రౌర్యం = క్రూరస్వభావము, కృతాస్త్రాధికమ్.. యముని మించినది, గ్రుత్స్నను రాసుకోష్ణశమనీ - సమస్త దేవదానవుల . యహంకారము నణచిఁ వేయఁ గల్గిన, శక్తిశ్చ - బలముగూడ, తథా - ఆవిధముగ, ఉచ్చైఃపదమ్ = గొప్ప పదవిని, నీతా = పొందింపఁబడినది, వత్స_ఓ తమ్ముఁడా!, తవ = నీకు సంబంధించిన, సర్వం = సమస్తమును, అతిశాయి=అతిశయము గలదియే, తు కాని, ముద్రాత్ = నీచుఁ డగు, తాపసాత్ = సన్యాసివలన, నిధనమ్ మరణము, ఇలియత్ అనెడి దేది కలదో, తేన- ఆ కారణముచే, అహమ్- నేను, త్రవయా సిగ్గుచేతను, శుచాచ దుఃఖము చేతను, వివశః - పరవశుడనై, కష్టాం దశామ్=కష్టస్థితిని, ఆగతః పొందితిని. A జన్మించుట యను క్రియకు “తాతాత్" అను పద మపాదానమై (ఉత్పత్తి స్థానము) విశేషణ మగుచున్నది. “బ్రహ్మ, పితామహుఁడుగాఁ (తాతగా) గల్గిన విశ్రవసుడు నీకుఁ దండ్రి" అను సర్థమును దెలుపు చున్న 'తాతు' శబ్దము, కుంభకర్ణుని జన్మయందలి యుత్కృష్టతను వ్యంగ్యము సేయును. ధనము మరణించుట యను క్రియకు, క్షుద్రాత్, తాప సాత్ అను పదము లపాదానములై, విశేషణము లగుచున్నవి. నీచుఁ<noinclude><references/></noinclude> 00ci1d7mhu3ltymgugxymbgx0yxw9xl 104 219916 573574 2026-09-04T03:16:39Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '208 వ్యక్తివి వేకము డును, అసమర్థుఁడు నగు సన్యాసివలన మరణ మని చెప్పుటవలన మర ణమునందలి వైద్యము వ్యంగ్య మగుచున్నది. తాతాత్, క్షుద్రాత్, తాపసాత్ అను నీ మూఁడుని శేషణములును గలిసి అం...' 573574 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>208 వ్యక్తివి వేకము డును, అసమర్థుఁడు నగు సన్యాసివలన మరణ మని చెప్పుటవలన మర ణమునందలి వైద్యము వ్యంగ్య మగుచున్నది. తాతాత్, క్షుద్రాత్, తాపసాత్ అను నీ మూఁడుని శేషణములును గలిసి అంత గొప్ప కులమునఁ బుట్టినవాని కింతటి నీచమరణము సంభవించిన దని తెల్పుచు రావణుని సిగ్గు, దుఃఖము నను నగ్ని కింధనము లైనవి. ఇంతటి ప్రాధా న్యమును వహించిన యీ విశేషణములు వ్యక్త ములుగనే ప్రయోగింపఁ బడి యిచట రసానుగుణము లైనవి. ఇందుకుఁ బ్రత్యుదాహరణము :- (1) పై పద్యముననే "శౌర్యం కృతాన్తాధికమ్” అనునపుడు కృతాన్తాత్ అధికమ్- అని కృతాస్తశబ్దమును వ్యక్తముగాఁ బ్రయోగిం పక, సమాసముఁ జేయుట దోషావహము. (2) ఆసముద్రక్షి తీశానామ్ సముద్రముపఱకును గల భూమికి 'రాజులు—ఇచ్చటఁ గూడ సమాసము చేయుట యుచితము గాదు- ఆ సముద్రాత్ అని వ్యస్తప్రయోగము బాగుండేది. అధికరణ కారకమున రుదాహరణము:- తపస్విభి ర్యా సుచి రేణ లభ్యతే, ప్రయత్నత స్సత్రిభి రిష్యతేచ య ప్రయాన్తి తామాశుగతమ్ యశస్వినో,రణాశ్వ మేధేపశుతా ము పొగ తాః॥ అర్థము:-యా=ఏది, తపస్విభిః = ఋషులచేత, సుచి రేణ_ చాలకాల మునకు, లభ్యతే = పొందఁబడునో, యా ఏది, సత్తిభిః=సత్రయాగము చేసిన వారి చేత (యాగములు చేసినవారిచేత), ప్రయత్నతః = ప్రయత్న పూర్వకముగ, ఇష్యతే = కోరఁబడుచున్నదో, తాం, గతిం ఆగతిని (ఆలోకమును), రణాశ్వమేధే - యుద్ధ మను నశ్వమేధయాగమునందు, పశు తామ్ = పశుత్వమును (బలియగుటను, మృతినొందుటను), ఉపా గతాః_ పొందినటువంటి, యశస్వినః = కీర్తి మంతులు, ఆశు వెంటనే, ప్రయాన్తి = పొందుచున్నారు.<noinclude><references/></noinclude> 5x0zeb9li5kquxyao9cy9c2dfv13ey4 104 219917 573575 2026-09-04T03:16:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తి వి వేక ము 209 కీర్తి మంతులు పశుత్వమును బొందినవారై- అనునపుడు, పొం దుట యను క్రియకు “పశుత్వము" అనునది కర్మ. "రణాశ్వమేధే” యనునది యీ కర్మ కధికరణరూప మగు విశేషణము. ఈ విశేష ణము,...' 573575 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తి వి వేక ము 209 కీర్తి మంతులు పశుత్వమును బొందినవారై- అనునపుడు, పొం దుట యను క్రియకు “పశుత్వము" అనునది కర్మ. "రణాశ్వమేధే” యనునది యీ కర్మ కధికరణరూప మగు విశేషణము. ఈ విశేష ణము, ఇతర పశువులకంటె రణాశ్వమేధమునందలి పశువునకుఁ గల వైలక్షణ్యమును, అతిశయమును బ్రకటింటుచున్నది. శూరులకుఁ గల సమరణోత్సాహము నుద్దీపింపఁ జేయుచున్నది- ఇ ట్లీ యధికరణ కారక మున కీ వాక్యార్థమునందుఁ బ్రాధాన్య ముండుటచేతనే, కవి, దీనిని వ్యస్త ముగ నే ప్రయోగించినాఁడు. "రణాశ్వ మేధపశుతామ్" అని సమా సముఁ జేయలేదు. మఱియొక్క యుదాహరణము:- శైశవే2 భ్యస్త విద్యానాం యౌవనే విష మైషి ణామ్ వార్ధకే మునివృత్తినాం యోగేనార్తే తనుత్యజాం. సందర్భము:- రఘువంశపు రాజుల యొక్క ప్రశస్తిని వర్ణించుట సందర్భము. అర్థము:- శైశవే = చిన్న తనమునందు (బ్రహ్మచర్యమునందు), అభ్యస్త విద్యానాం—అభ్యసించిన విద్యలు గలట్టియు, యౌవనే. యౌవ సకాలమునందు గ్రార్హ్యస్థమునందు), విషయైషిణాం= భోగముల నభిల షించునట్టియు, వార్ధకే = ముసలితనమునందు (వానప్రస్థాశ్రమము నందు, మునివృత్తినాం= మునిజీవితమును గడపినట్టియు, అస్తే = అవ పాన కాలమునందు, యోగేన = పరమాత్మధ్యానముతో, తనుత్యజాం= శరీరమును వదలినట్టియు (రఘువంశపు రాజులయొక్క చరిత్రను వర్ణిం తును. ) శైశవే, యావనే, వార్ధకే, అర్తే- అను నధికరణ కారక రూప విశేషణములు, విద్యాభ్యాసాదులకుఁ గల సామయికొచిత్యముఁ దెల్పు చున్నందునఁ బ్రధానము లగుటచే, నవి వ్యస్తములుగనే యున్నవి.<noinclude><references/></noinclude> ji2ul0ed70j1hg594wcc6h39rry178w 104 219918 573576 2026-09-04T03:17:02Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '210 వృక్తి వి వేకము ఇందుకుఁ బ్రత్యుదాహరణము :- రేణు విలిం వికృ ప్రణభూషితః కదా దుష్ప్రత్యభిజ్ఞానో భవేయం రణభూషితః సందర్భము: - యుద్ధభూమి యందు మరణము శూరునివాక్యము లీ శ్లోకమున నున...' 573576 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>210 వృక్తి వి వేకము ఇందుకుఁ బ్రత్యుదాహరణము :- రేణు విలిం వికృ ప్రణభూషితః కదా దుష్ప్రత్యభిజ్ఞానో భవేయం రణభూషితః సందర్భము: - యుద్ధభూమి యందు మరణము శూరునివాక్యము లీ శ్లోకమున నున్నవి. అభిలషించు అర్థము:- రేణురక్త విలిప్తాంగః రక్తముతోఁ గలిసిన దుమ్ముతో బూయఁబడిన శరీరము గలవాఁడను, ప్రణభూషితః = గాయములచే నలంకరింపఁబడిన వాఁడను, వికృతః వికృతముగ నున్న రూపముగల వాఁడను, దుష్ప్రత్యభిజ్ఞానకి - గుర్తించుటకు వీలు లేనివాఁడను, రణ . భూషితః = యుద్ధమునం దలంకరింపఁబడినవాఁడను, కదా - ఎప్పుడు, భ వేయం = కాఁగలను ? ఇచ్చట యుద్ధమునం దలంకరింపఁబడుటలో విశేష మున్నది. అందుచే “రణే” అను సప్తమ్యప్త పదము విడిగ నున్న చో బాగుండెడిది. సంబంధవాచక పదప్రయోగౌచిత్యము. ద్వయం గతం సంప్రతి శోచనీయతాం సమాగమప్రార్థనయా కపాలిన కుమారసంభవము) అర్థము:- సంప్రతి ఇప్పుడు, కపాలినః =క పాలములను ధరించు శివునియొక్క, సమాగమ ప్రార్థనయా సంబంధమును గోరుటచే, ద్వయం రెండు (ఇద్దఱు), శోచనీయ తాం - దుఃఖవిషయ మగుటను, గతం = పొందినవి. ( చన్ద్రకళ, పార్వతి- యను నిరువురును, శివు నభిల షించి శోచనీయు లైరని భావము.) ఇచట శోచ్యత్వము నొందుట యను క్రియకు, సమాగమ ప్రార్థన యనునది హేతువు. ఈ ప్రార్థన, కపాలికి సంబంధించినది. 'కావునఁ గపాలి యనునది సంబంధిత్వముఖమునఁ బ్రార్థనకు విశేషణ మైనది. "ఈశ్వరుఁడు సకలా మంగళనిలయుఁడు, నిన్దితాచార నిరతుఁడు;<noinclude><references/></noinclude> 1cvmecqrbqg52lcqoxr44vp6bk6byme 104 219919 573577 2026-09-04T03:17:11Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తి వి వేశము 211 అందుచే నతని దర్శన స్పర్శవాదులే నిన్దితము లగుచుండ, నాతని సమా గమప్రార్థన యత్యస్తము ప్రతిషిద్ధ మని ప్రత్యేకముగఁ జెప్పవలయునా? యను నీ యర్థము కపాలి యను విశేష...' 573577 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తి వి వేశము 211 అందుచే నతని దర్శన స్పర్శవాదులే నిన్దితము లగుచుండ, నాతని సమా గమప్రార్థన యత్యస్తము ప్రతిషిద్ధ మని ప్రత్యేకముగఁ జెప్పవలయునా? యను నీ యర్థము కపాలి యను విశేషణ మహిమవలన వ్యంగ్య మగును. అందుచే నీ విశేషణము ప్రధానముగ నిచట వివక్షిత మైనది. ఈ ప్రాధాన్యము పోకుండుటకై, కపాలిపదము వ్యస్తముగనే ప్రయుక్తమై యిచటి యౌచిత్యమును బోషించుచున్నది. మఱియొక యుదాహరణము:- జనలో జనలో యస్యా, యా తాతస్యోచితా వధూ ఆర్యస్య గృహిణీ యా చ స్తుతి సస్యా స్త్రీ సాస్పదం|| అర్థము:- జనకః= జనక చక్రవర్తి, యస్యాః = ఎవ తెగు, జనకు తండ్రియో, యా= ఎవ తె, తాతస్య - తండ్రికి, ఉచితా= తగిన, వధూః = కోడలో, యా = ఎవ తె, ఆర్యస్య - శ్రీరామునకు, గృహిణీద - భార్యయు నై యున్నదో, తస్యాః = ఆసీతయొక్క స్తూః స్తోత్రము, త్రపాస్పదం= లజ్ఞకు విషయ మగును. ఇచట తాతస్య, ఆర్యవ్య- అను సంబంధివాచక పదములు దశరథునియొక్కయు, శ్రీరామునియొక్కయు గొప్పతనమును దెల్పి, వారిసంబంధమువలన సీతయందుఁ గలిగిన యతిశయమును బ్రకటించును. ఇట్లు ప్రాధాన్యమును వహించిన యీ పదములను గవి వ్యక్తముగనే యీ ప్రయోగించినాఁడు. మఱి రెం డుదాహరణములు :- (1) స్కన్దస్య మాతుః పయసాం రసజ్ఞః 122 స్కన్దస్య = కుమారస్వామి యొక్క, మాతుః = తల్లి యొక్క పయ సాం=పాల యొక్క, రసజ్ఞతః కుచిని తెలిసినవాఁదు. ఈ వాక్యమునందు, స్క−ర్దస్య యనునది సంబంధి వాచకవి శేష ణము - త్రిలోకకంటకుఁ డగు తారకాసురుని సంహరించి మూఁడు లోక<noinclude><references/></noinclude> fsc6u6wxca6k2cks1pfiurrxgr463z0 104 219920 573578 2026-09-04T03:17:22Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '212 వ్యక్తి వి వేక ము ముల నాపదనుండి యుద్ధరించిన కుమార స్వామి యొక్క తల్లి యనుటచే, తల్లియందలి యుక్క రాతిశయము గోచరించును. (2) కః క్ష మేత తవానుజః | తవనీయొక్క (రామునియొక్క), అనుజః = సోద...' 573578 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>212 వ్యక్తి వి వేక ము ముల నాపదనుండి యుద్ధరించిన కుమార స్వామి యొక్క తల్లి యనుటచే, తల్లియందలి యుక్క రాతిశయము గోచరించును. (2) కః క్ష మేత తవానుజః | తవనీయొక్క (రామునియొక్క), అనుజః = సోదరుఁడైన, క ఎవఁడు, క్షమేత = క్షమించును ? ఇచట 'తవ' యను పదము, పదునాల్గువేల రాక్షసులఁ జంపిన శ్రీరాముని యొక్క సంబంధముఁ దెల్పునదై, ఆ సంబంధమువలన నతని సోదరులపరాక్రమాతిశయమును బ్రకటించుటచే నీ వాక్యమునందుఁ బ్రధానముగ వివక్షితమై వ్యస్తముగనే ప్రయుక్త మైనది. ఇందుకుఁ బ్రత్యుదాహరణము :- పృథ్వి ! స్థిరీభవ, భుజఙ్గమ్ ! ధారయైనాం త్వం కూర్మరాజ, శ్రి తదిదం ద్వితీయం దధీథాః దిక్కుంజ ర్యాకురుత తత్త్రితయే దిధీర్ఘాం దేవః కరోతి హరకార్ముక = ఓ = అర్ధము:- పృథ్వీ = ఓ భూమీ!, స్థిరీధన = కదలకుండుము, భుజఙ్గమ= ఓ ఆది శేషా, ఏనాం = ఈ భూమిని, ధారయ = ధరించుము, కూర్మరాజ కూర్మరాజమా !, త్వం = నీవు, తదిదం ఆయీ, ద్వితీయం = రెంటిని, దధీధాః - ధరింపుము, దిక్కుంజరాః = ఓ దిగ్గజము లార !, తత్త్రితయే భూమి, ఆది శేషుఁడు, కూర్మరాజు నను మువ్వురి యందును, దిధీ రాం, గురుత=ధరింపవలె నను సంకల్పము నుంచుఁడు. దేవ శ్రీరాముఁడు, హర కార్ముకం = ఈశ్వరునియొక్క ధనుస్సును, ఆతతజ్యం, కరోతి ఎక్కు పెట్టుచున్నాఁడు. "హర కార్ముక క్యా కరోతి" అను వాక్యము మనకు లక్ష్యము. కార్ముకముయొక్క గొప్పతనము, దాని దురారోపత (ఎక్కు పెట్టటకు సాధ్యపడకుండుట) యనునవి, యీశ్వరసంబంధము<noinclude><references/></noinclude> mnhduzloy08oxhyjn8lez9y43at8bg8 104 219921 573579 2026-09-04T03:17:37Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తి వివేకము 213 వలన సిద్ధించినవియే. అందుచే నిచట హరశబ్దమే ప్రధానము, కార్ముక శబ్దము ప్రధానము గాదు. కాని హరశబ్దము సమాసములో సంత ర్భూతమై తన ప్రాధాన్యమును బోఁగొట్టుకొనినది. ద...' 573579 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తి వివేకము 213 వలన సిద్ధించినవియే. అందుచే నిచట హరశబ్దమే ప్రధానము, కార్ముక శబ్దము ప్రధానము గాదు. కాని హరశబ్దము సమాసములో సంత ర్భూతమై తన ప్రాధాన్యమును బోఁగొట్టుకొనినది. దేవో ధనుః పురరిపో ర్విదధా త్యధిజ్యం అని పాఠ మున్న చో బాగుండెడిది. ఇందు "పురరిపోః” అను పదము సమాసములో లేదు. విడిగనే యున్నది. పూర్వపద్యములో "అతితజ్యం” అని యున్నది. ఈ శబ్దమనకు విస్తృతము సేయఁబడిన 'వింటిత్రాడు గల' యనియే యర్థము. (ఆతతా జ్యా, యస్య ధనుస్సు లేకున్నను, వింటినారిని విస్తృతము సేయవచ్చును. కాని "హర కార్ముకం" అను పదము గూడ నుండుటచే, తత్సాహచర్యమువలన, 'ఆతతజ్య' మ్మను పదమునకు - ఎక్కు పెట్టుట యను నర్థమును గల్పించినా మేకాని, సహజముగ దాని కా యర్థము లేకుండుటచే, నా పద ప్రయోగమునందు “నేయార్థత్వ” మను దోష మున్నది. ఆతతజ్య మ్మను పదమును, కవు లెవరును 'అధిజ్య' మ్మను పదమునకుఁ బర్యాయముగఁ బ్రయోగింపకుండుటచే నప్రయుక్త త్వదోషముగూడ నున్నది. "ఆతతజ్య" పదమును దీసి వేసి, అధిజ్యపదమును బ్రయోగించుటచే నీ పాకమునందు ములు లేకుండుట యను వేఱక గుణము గూడ నున్నది. మఱియొక యుదాహరణము :- వెనుకటిదోష కిం లో భేన విలంఘిత స్స భరతో యేనైత దేవం కృతం మాత్రో' స్త్రీలఘుతాం గతా కి మధవా మాతైవ మే మధ్యమా త మ తం ద్వితీయ సప్యార్యాను అసౌ గురు ర్మాతా తాతకళితి మీ త్యనుచితం మన్యే విధాత్రా కృతం!! సందర్భము:- లక్ష్మణుడు రామపనవాసమునకు హేతువును విచారించుచున్నాఁడు.<noinclude><references/></noinclude> lvcjv1rkq5ia502ja5cevwx4s0man6y 104 219922 573580 2026-09-04T03:17:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '214 వ్యక్తివివేకము అర్థము:- సఃభరతః = ఆధరతుఁడు. లోభేన = లోభముచేత (ఆశచేత), విలంఘితః కిం= ఆక్రమింపఁబడినాఁడా యేమి?, యేన ఎందుచేత, మాత్రా తల్లి యగు కైక చేత, ఏతత్ = ఇది, ఏవం ఈ విధముగ, కృతం = చే...' 573580 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>214 వ్యక్తివివేకము అర్థము:- సఃభరతః = ఆధరతుఁడు. లోభేన = లోభముచేత (ఆశచేత), విలంఘితః కిం= ఆక్రమింపఁబడినాఁడా యేమి?, యేన ఎందుచేత, మాత్రా తల్లి యగు కైక చేత, ఏతత్ = ఇది, ఏవం ఈ విధముగ, కృతం = చేయఁబడినదో! (భరతుఁ దాశాపరవశుఁడై, తల్లిచే నీ విధము గఁ జేయించినాఁడా ? యని భావము), అధవా లేక, నాయొక్క మధ్య మాగా, మాతా, ఏవ = మధ్యమజనని యగు కైకయే, స్త్రీలసుతాం = స్త్రీలకు సహజ మగు వైచ్యమును, గతా - పొందినదా !, అసౌ, గురుః అన్న యగు నీ భరతులకు, ఆర్యానుజః = పితృవాక్పరి పాలన ముకొఱకై రాజ్యమును వదలి యరణ్యవాసమున కం గీకరించిన యార్యుఁ డగు శ్రీరామునియొక్క సోదరుఁడు, మాతా= తల్లి, తాతకళత్రం = సత్యవాక్పరిపాలనకై పుత్రుఁ డగు శ్రీరాముని సైతము వనవాసమున కంపిన తండ్రి యగు దశరథునకు భార్య, ఇతి... ఈ హేతువువలన, మమ చిన్తితం=నే ననుకొనిన, ఏతద్వితీయమని= ఈ రెండును, (భరతుని లోభము - కైకయొక్క నైచ్యము), మిథ్యా = అసత్యములే, విధాత్రా = దైవముచే, అనుచితం చేయఁగూడని యీ పని, కృతం ఇతి మన్యే = చేయఁబడిన దని తలఁచుచున్నాను. ఈ పద్యమున ఆర్యానుజః, తాతకశత్రం అను సమస్త పదము లలో నున్న, ఆర్య, తాతపదములు సాభిప్రాయములు, వినయసంప దయు, సత్యసంధతయుఁ గల శ్రీరామదశరథుల సంబంధము, భరతుని యందును, కైకయందును నుత్క రాతిశయాధానముఁ జేయుదు నిచటఁ బ్రాధాన్యము నందినవి. కాని సమాసములో మండుటచే వాని ప్రాధాన్యము భాసించుట లేదు. మఱియొక యుదాహరణము:- జయాశా యర్రచాస్మాకం, ప్రతిఘాతో తార్చి పా హరిచశ్రేణ తేనాస్య కంఠే నిష్క ఇవారి ఈ॥ (కుమారసంభవము)<noinclude><references/></noinclude> f4486shvlramnatshwlpd8b1fuvpddt 104 219923 573581 2026-09-04T03:17:55Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తి వి వేశము 215 సందర్భము: తారకాసుకు నెదుర్కొనుటయందుఁ దమయస్త్ర శస్త్రము లన్నియును వ్యర్థమైన వని దేవతలు చెప్పుచున్నారు. అర్థము:- యత్ర ఏ విష్ణుచక్రమునందు, అస్మాకం = మాకు, జ...' 573581 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తి వి వేశము 215 సందర్భము: తారకాసుకు నెదుర్కొనుటయందుఁ దమయస్త్ర శస్త్రము లన్నియును వ్యర్థమైన వని దేవతలు చెప్పుచున్నారు. అర్థము:- యత్ర ఏ విష్ణుచక్రమునందు, అస్మాకం = మాకు, జయాశా.= జయింతు మను నాక యుండెనో, తేన=ఆ, ప్రతిఘాతోష్ఠి తార్చిపా= ఎదుర్కొనుటచేఁ గల్గిన యగ్ని జ్వాలలు గల, హరిచశ్రేణ= విష్ణుచక్రముచేతనుగూడ, అస్య = తారకాసురునియొక్క, కంఠే=కంఠ మునందు, అర్పితః - ఉంచఁబడిన, నిష్క - ఇక ఆభరణమువలె నుండఁ బడినది. ఇచట హరియొక్క సంబంధ ముండుట చేతనే చక్రము జయాశా స్పద మైనది. కావున నిచట హరికే ప్రాధాన్యవివక్ష యున్నది గాని చక్రమునకు లేదు. అయినను, హరిచక్రేణ యనుటచే, హరిపదము సమాసములో సంతర్భావితమై ప్రాధాన్యమును గోల్పోయినది. ఎచట విభక్తి శ్రూయమాణ మగుచున్నదో, యచటనే విశేష ణములు విధేయములై ప్రధానములుగా భాసించుచుండు నను జ్ఞానము మనకుఁ గల్గును. సమాసములో విభక్తులు శ్రూమమాణములు కాకుం చుటచే, సమాసములో సంతర్భావము నొందిన విశేషణముల ప్రాధా న్యము మనకు గోచరింపదు. అందువలననే లోకము, వేదము, అధ్యా త్మము నను నితరప్రమాణములచే, విశేషణములకు సిద్ధించియున్న యుత్కర్షాపకర్ష ములు నా విశేషణములు, విశేష్యములకు సంక్రమింపఁ "జేయునపుడు, విశేషణములు శబ్దస్వరూపమున నప్రధానములుగ నున్నను, వాస్తవ మగు ప్రాధాన్యమును (ఆర్థమగు ప్రాధాన్యమును) పోఁగొట్టుకొనవు. అటులే వి శేష్యములు సమాసములో నుండుటవలనఁ బ్రధానముగ భాసించినను, వాస్తవమున నవి గుణభావమునే (అప్రధా నతనే) పొందియుండును. ఇంతకుఁ బూర్వమే సిద్ధమైయున్న విశేష్యము నుద్దేశించి, నూతనముగ నొక విశేషణము నెపుడు విధించుచున్నా మో<noinclude><references/></noinclude> qk5wypzibbgc0qu0wczlkqjcgqdpv9u 104 219924 573582 2026-09-04T03:18:05Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '216 వ్యక్తివి వేకము యపుడే, యా విశేషణము ప్రధానమై భాసించు నని యిదివఱకే చెప్పితిమి. ముందుముందుఁ గూడ నా యర్థమునే నిరూపింతుము. ఈ విషయము పాణిన్యాద్యాచార్యులకుఁ గూడ సభిమతమే యని యీ...' 573582 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>216 వ్యక్తివి వేకము యపుడే, యా విశేషణము ప్రధానమై భాసించు నని యిదివఱకే చెప్పితిమి. ముందుముందుఁ గూడ నా యర్థమునే నిరూపింతుము. ఈ విషయము పాణిన్యాద్యాచార్యులకుఁ గూడ సభిమతమే యని యీ క్రింది పాణినిసూత్రార్థవిచారమువలన మనము తెలిసికొనఁగలము. షష్ట్యాః ఆక్రోశే (6.8.21) నిన్ద గమ్యమాన మగుచుండ నుత్తరపదము పరమైనపుడు షష్టికి లోపము రాదు. ఉదా! చోరస్యకులం = చోరునియొక్క కులము. వృషల్యాః కాముకః = పెండ్లి కానిపిల్ల యొక్క కాముకుఁడు. సూత్రము:- పుత్రేన్యతర స్యాం (6.3.22) పుత్రశబ్ద ముత్తరపదమై నిన్ద గమ్యమాన మగుచో విభక్తి లోపము వికల్పముగ నగును. పుత్రుఁడు. 12 ఉదా! దాస్యాః పుత్రః, పక్షమున దాసీపుత్రః = దాసియొక్క పై మూఁ డుదాహరణములును సమానములే. అయినను సమాసమునఁ బూర్వపదములైన చోర, వృషలీ, దాసీశబ్దములపై నున్న షష్టీ విభక్తికి లోపము రాలేదు. కులము, కాముకుఁడు, పుత్రుఁడు అనువారి యందలి నిర్దేశిశయమును వ్యక్త ముచేయుటకయియే, విభక్తి లోపము రావలసిన సమాసములయందుఁ గూడ విభక్తికి లోపమును నిషేధించినాఁడు సూత్రకారుఁడు. విభక్తి లోపింపకుండ నుండుట చేతనే, చోర, దాసీ, వృషలీరూపవిశేషణములయందలి నిష్యత, విశేష్యములగు కులము, కాముఁకుఁడు పుత్రుఁడు, ననువానికి సంక్రమించుచున్నది. ఆక్షేపము:-“దాసీపుత్ర”- అను సమస్త పదమునందు విభక్తి వినఁబడుటలేదే! ఈ పదమునందు, పుత్రునియందలి విస్తృత మెట్లు గమ్యమాన మగును ?<noinclude><references/></noinclude> 86k8yw9vhv5x32agtsbnm7weo8aadl2 104 219925 573583 2026-09-04T03:18:14Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తి వి జేకము 217 సమాధానము, దాసీపుత్ర్య- అను ప్రయోగమున నిన్దగమ్య మానమగు నని యెవ రనుచున్నారు. ఇచట పుత్రునియొక్క స్వరూ పము మాత్రమే గమ్య మగును. నిన్ద గమ్యము గాదు. ఈ శబ్దము నుం...' 573583 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తి వి జేకము 217 సమాధానము, దాసీపుత్ర్య- అను ప్రయోగమున నిన్దగమ్య మానమగు నని యెవ రనుచున్నారు. ఇచట పుత్రునియొక్క స్వరూ పము మాత్రమే గమ్య మగును. నిన్ద గమ్యము గాదు. ఈ శబ్దము నుండి గూడ నిన్దయే గమ్య మగుచో నీ సూత్రవు నారంభించుటలో గల ప్రయోజనమును విచారింపవలసి యుండును. — సమాసమునందు విభక్తి యుండదు—విభక్తి లేనపుడు విశే షణగత మైన విధేయత, భాగింపదు. అది భాసింపనపుడు, విశేషణ ప్ర్రయుక్తమైన యుత్క.రాపకర్షలు విశ్లేష్యమునందు భాసింపవు. ఆవుడుత్కర్షాపకర్షమూలక మగు రనప్రతీతి కలుగదు. కావున నిట్టి కావులందు విధేయావిమర్శ దోషము సంభవించుచున్న దని చెప్ప వలసి వచ్చినది. అవ్యయీభావ సమాసమున కుదాహరణము “సా దయితస్య సమీపే అవస్థాతుమ్ నాపి చలితు ముత్సహ తే హీ సాధ్వసరసనివశా స్పృశతి దశాంమ్ కామపి నవోఢా. == అర్థము. సా = ఆ నాయిక, దయితన్య = ప్రియుని యొక్క సమోసే = సనిూపమునందు, అవస్థాతుం = నిలుచుటకుఁగాని, చలితు మపి=కదలుటకుఁ గాని, నోత్సహతే = దైర్యము చేయుట లేదు. నా ధ్వసరసనివశా= సిగ్గు భయములకు లోనైన, నివోఢా = నూత్న పధుపు, కామపి, దశామ్ - వర్ణించుటకు విలులేని స్థితిని; స్పృశతి = అనుభవించును. ఇందు "దయితీస్య” అనునది “సమీపే” అనుదానికి విశేష.. ణము.—ఈ విశేషణమువలన, నాతని సామీప్యము సుకృతశతి లభ్య మను నర్థముగోచరించును, ఇందుచే సమీపమునందలి యుక్క రాతి<noinclude><references/></noinclude> 4z8woboatf9z7koy31xjupav1qswchd 104 219926 573584 2026-09-04T03:18:24Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '218 వ్యక్తి విజేశము శయము భాసించును, ఆ యుత్కర్షాతిశయము రీతి యను స్థాయి భావ మున కుద్దీపకముగఁ బర్యవసానము నొందును. ఇట్లు “దయితాస్య” అను విశ్లేషణ మిచట ప్రధానముగ వివక్షి తమగుట వల...' 573584 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>218 వ్యక్తి విజేశము శయము భాసించును, ఆ యుత్కర్షాతిశయము రీతి యను స్థాయి భావ మున కుద్దీపకముగఁ బర్యవసానము నొందును. ఇట్లు “దయితాస్య” అను విశ్లేషణ మిచట ప్రధానముగ వివక్షి తమగుట వలననే, అది విడిగ నే ప్ర్రయోగింపఁబడినది. సమీపార్ధమును బోధించు “ఉప” యను నవ్యయముతో దీనిని గలిపి “ఉపదయితామ్ అను నవ్యయీ భావసమాసముఁ జేయుచో, “దయితీ” పదమునకుఁ గల ప్రాధాన్యము పో ఇందుకుఁ బ్రత్యు దాహరణము:— “మధ్యే వ్యోమ త్రిశంతోః శతమఖవిముఖః స్వర్గసర్గం చకార అర్థము. శతమఖవిముఖః = ఇంద్రునియెడ విరోధము గల విశ్వామిత్రుఁడు,మధ్యేవ్యోమ =ఆకాశముయొక్క మధ్యమున, త్రిశంలో! త్రిశంకునకు సంబంధించిన, స్వర్గ సర్గం = స్వర్గలోక సృష్టిని, చకార = చేసెను. ఇచ్చట విశ్వామిత్ప్రునియొక్క తపఃప్రభావాతిశయము ప్రతి పాద్యము —ఏమియు సాధనములు లేకయే శూన్య మగు నాకాశము నందు, స్వర్గమును సృష్టించినాఁ డనుటవలననే, యాతని తపః ప్రభా వము మనకుఁ దెలియును. కావున నిచట నాకాళ వాచక మగు “వ్యోమ” శబ్దమే ప్రధానముగ వివక్ష తము గాదు, ఆకాశమధ్యము ప్రధానముగ వివక్షితము. కాని యిచట మధ్యేన్యోమ—యని సమా సముఁ జేయుటతో "వ్యోమ ” శబ్ద ప్రాధాన్య మంతరించినది- సమాసముఁ జేయఁగూడని చోటఁ గవి సమాసముఁ జేసినాడు. “మధ్యే వ్యోమ్ను!”అని వ్యోమ శబ్దమును వ్యస్తముగ నుంచినచో బాగుండెడిది. " ఇంతవఱఁ, దత్పురుషాది సమాసములు నెప్పుడు సేయరాదో నిరూపించినాము వృత్తద్ధిత వృత్తుల విషయమునఁ గూడ ముందు, నిరూపించినరీతినే మన మనుసరింపవలయును. నింత<noinclude><references/></noinclude> g6ehzm95vkkji35qjprk0ypy5x9kou5 104 219927 573585 2026-09-04T03:18:34Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తి వివేకము కృత్తద్ధిత వృత్తుల కు దాహరణము, - 919 “యః సర్వం కషతి ఖలో బిభర్తి యః కుక్షి మేవ సత్యతిథా యశ్చ విధుం తుదతి సదా శీర్షచ్ఛేదం తయోపి తేఒర్హన్తి” అర్థము. యః = ఏ ఖలాః = దుర...' 573585 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తి వివేకము కృత్తద్ధిత వృత్తుల కు దాహరణము, - 919 “యః సర్వం కషతి ఖలో బిభర్తి యః కుక్షి మేవ సత్యతిథా యశ్చ విధుం తుదతి సదా శీర్షచ్ఛేదం తయోపి తేఒర్హన్తి” అర్థము. యః = ఏ ఖలాః = దుర్మార్గుడు, సర్వం = సమ స్త మును, కషతి = హింసించునో, యః=ఎవఁడు, సత్యకథా = ఏకాదశి నాఁడు, కుక్షి మేవ - పొట్టనే, బిభర్తి - గింపునో, యశ్చ డైతే, ఓ ధుమ్ = చంద్రుని, తుదతి వీక్షించునో, తే, త్రయ = ఆపి = ఆ ముగ్గుకును, సదా = ఎల్లపుడును, శీర్షచ్ఛేనమ్ తల ఇరకుటన, అర్హన్తి తగుదురు. = = = ఎవఁ యః సర్వం కషతి:——ఇచట సర్వశబ్దమునకు సమస్తము నని యర్ధము భువనాభయదానదీ గా బద్ధకములగు బోధిసత్త్వుల చరితము గూడ పర్వములో సంతర్భావము నొందును. ఖలులుగువారు, దమ్భాది • దోషముల నారోపించుటచే, బోధిసత్తుల పవిత్ర చరిత్రమును గూడ మలినముఁ జేయుదు రని భావము. ఇట్లు సర్వమును హింసింతు రను టతో ఖలుల యందలి యపరాధ మతిశయించుచున్నది. కషణ 8యకుఁ గర్మభావమున విశేషణ మగు సర్వశబ్ద మీ యపరాధాతి శయరూప మగు నెపకర్షను వ్యంగ్యము సేయుచున్నందువలన నిచట ప్ర్రాధాన్యమును వహించును. సర్వం కపతి అను రెండు పదములును విడిగా నుండుటచే సర్వపదవ్యంగ్య మగు సర్థము చెడిపోలేదు సర్వ కూలాభకరీ పేషు కష్టః అను పాణినీయ సూత్రము ననుసరించి 'సర్వఙ్కషుః అను కృద్వృత్తిని జేసినచో సర్వశబ్దమునకుఁ గల. ప్రాధా న్యము నశించెడిది. బిభర్తి కుక్షి మేవః కుక్షి = యును శబ్దము శరీరమున కుప ణము. శరీరము సర్వాశుద్ధి విధానము వినశ్వరమును ఏకాదశినాఁడు గూడ నిట్టిశరీరమును పోషించుకొనుటయందే యాసక్తి యుండుట<noinclude><references/></noinclude> sttv31qd6urygmzazwww08n49e93lic 104 219928 573586 2026-09-04T03:18:45Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '220 వ్యక్తి వివేకము యమునది తిండిపోతుయొక్క యపరాధాతిశయమును వ్యంగ్యము నేయును. ఈవ్యంగ్యమునకు హేతు వగుటచే కుక్షిశబ్ద మిచట ప్రధాన ముగ వివక్షితము, ఈప్రాధాన్యము భాసించుటకయియే, క...' 573586 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>220 వ్యక్తి వివేకము యమునది తిండిపోతుయొక్క యపరాధాతిశయమును వ్యంగ్యము నేయును. ఈవ్యంగ్యమునకు హేతు వగుటచే కుక్షిశబ్ద మిచట ప్రధాన ముగ వివక్షితము, ఈప్రాధాన్యము భాసించుటకయియే, కుక్షి శబ్దము వ్యస్తముగనె ప్రయుక్త మయినది. ఫలేగ్రహీరాత్మం భరిశ్చ “చాత్కు క్షింభరిశ్చ”——ఆరు పాణినీయ వ్యాకరణము ననుసరించి "కుక్షింభరిః” అని కృద్వృత్తిని జేయులో కుక్షి శబ్దమునకుఁగల ప్రాధాన్యము భాగింపదు. విధుంతుదతి: చన్ద్రుఁడు సకలజగ దానన్ద దాయకుఁడూ—ఆటు వంటి చన్ద్రునిగూడ వీక్షించు రాహువు యొక్క దండార్హతను జంద్ర శబ్దము ప్రతిపాదించును. ఇచ్చటఁగూడ "విధ్వరుపోస్తున” యని పాణినీయ సూత్రము ననుసరించి విధుస్తుదః అని కృద్వత్తి నాశ్రయించుచో — విధుశబ్ద ప్రాముఖ్యము గోచరము కాదు. శరీరమునకు సంబంధించిన దండములలోఁ దలను నఱకటయే తీవతమగు దండము, అందుచే “శీర్షము” నాకుఁ బ్రాముఖ్యము గింపవలయును. "శీర్షచ్చే వాద్యచ్చ" యను తద్ధిత సూత్రము నాధార రముగఁగొని “శీర్షి చ్ఛేద్యమ్" అని యొకే పదముగఁ బ్రయోగించి యున్నచో శీర్షశబ్దము తనకుఁగల ప్రాముఖ్యమును గోల్పోయెడి దే, ఇట్లు కృద్వృత్తి, తద్ధిత వృత్తి అనువానిఁ గూడ నెల్ల రావు లందునుఁ జేయ రాదని తెలియవలెను.. చ మఱికొన్ని యుదాహరణములు: (1) “రామోజస్మి సర్వం స హే” “ నీను రాముఁడవు, సర్వమును సహింతును; " ఇట, “వర్వ మును" అను వర్ధమును బోధించు పదమును వ్యస్తముగ నుపయోగిం చుటలో నౌచిత్య మున్నది. అట్లుగాక “పూస్సర్వయోద్ధారిస అను పాణినీయసూత్రము నాశ్రయించి, సర్వమ్, అనుపదమును, సహ్<noinclude><references/></noinclude> ce0bizpwuihdl14muy87ensrpjg9ui7 104 219929 573587 2026-09-04T03:18:57Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తి వి జేకము 221 ధాతువును గలిపి “సర్వంసహః' అనియెుకే పదముఁ జేయుచో, సర్వ శబ్దమునకుఁగల ప్రాధాన్యము సమసిపోవును. (2) “ఉచిత కారిత్వం ప్రతి కిమచ్యతే రామభద్రయ్య దశరథన్య హి ప్రసూత...' 573587 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తి వి జేకము 221 ధాతువును గలిపి “సర్వంసహః' అనియెుకే పదముఁ జేయుచో, సర్వ శబ్దమునకుఁగల ప్రాధాన్యము సమసిపోవును. (2) “ఉచిత కారిత్వం ప్రతి కిమచ్యతే రామభద్రయ్య దశరథన్య హి ప్రసూతి రసా” “రామభద్రునియొక్క యుచిత కారిత్వమును గుఱించి యేమి చెప్పవలయును!” “ఇతఁడు దశరథునియొక్క పుత్రుఁడుగదా!" ఇచట దశరథుని సంబంధమువలన రామునియం దుత్క- రాతిశయము భాసింప వలయును నభిప్రాయముతో దశరథ శబ్దము వ్యస్తముగఁ బ్రయుక్త మైనది.—ఇట్లుగాక, “తస్సాపత్యమ్” “అత” అను పాణినీయ సూత్రముల నాధారముగఁగొని, “దశరథన్య ప్రసూతి" అనటకుఁ బదులుగ, “దాశరథిః” అను నొకే పదము ప్రయోగించుచో, దశరథ శవిప్రాముఖ్యము భాసింపదు. “సర్వంకషః” “సర్వంసహః” అనుపదములు, స్త్రర్థమునందు “ఖచ్” అను ప్రశ్యయమును విధించుటచే రూపొందినవి. అందుచే నిచట, కషణక్రియకును, సహనక్రియకునుఁగల కర్తయే ప్రధానముగ భాసించును. సర్వశబ్దరతమగు కర్మత్వము ప్రధానముగ భాసింపనీ భాసింపదు. అప్రధానముగ మాత్రమే భాసించును. - అక్షేపము: కృత్తద్ధిక సమావృత్తులఁ జేయుచో, కర్మాది కారకములకుఁగల ప్రాధాన్యము పోవు ననిగదా తాము చెప్పినది. కాని యది సమంజనముగ లేదు. వాక్యమునందుఁ గియకే ప్రధాన భావ ముండునుగాని, కారకాదులకు లేదు. “క్రియావధానం గుణవ దే కార్థం వాక్యమిష్యతే”——ఆరు వాశ్య మీ యర్థమునే తెల్పును. కర్మాధికారములకుఁ బ్రధాన భావమే లేనపుడు, సమాసాదులయందు వాని, ప్రాధాన్యము పోవుననుట యెట్లు పొసఁగును? -<noinclude><references/></noinclude> ruv1rvjsikw2d3876zs2t40tyerzvzo 104 219930 573588 2026-09-04T03:19:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '222 వ్యక్తి వివేకము సమాధానము: వాళ్యమునందుఁ గియయే ప్రధానమని మీరు చెప్పిన మాట సత్యమే——అయినను, క్రియా ప్రాధాన్యముకంటె భిన్నముగ కారకములకుఁ గూడ, వివక్షాకృత మైన ప్రాధాన్యము భాస...' 573588 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>222 వ్యక్తి వివేకము సమాధానము: వాళ్యమునందుఁ గియయే ప్రధానమని మీరు చెప్పిన మాట సత్యమే——అయినను, క్రియా ప్రాధాన్యముకంటె భిన్నముగ కారకములకుఁ గూడ, వివక్షాకృత మైన ప్రాధాన్యము భాసించుచునే అన్నే సమా' : —క్రియ సాధ్యము; కారకములు సాధనములు, సాధ్యమగు క్రియకే ప్రధానభావ ముండునని మేము సప్రమాణముగ నిరూపించితిమి. సాధనములకుఁ గూడ వివక్షా కృశ ప్రాధాన్యముండు నని మీ రనుచున్నారు.———సాధ్యసాధనములకు రెంటికిని నొకేసమయమున ప్రధానభావ ముండుననుట యుక్తి యుక్తమగునా? సమాధానము: ప్ర్రాధాన్యమనునద్ది మూఁడువిధములుగ నుండును (1) శబ్దకృత ప్రాధాన్యము : కర్మధారయ సమాసమున విశేష్యమగు నుత్తరపదమునకుఁగల ప్రాధాన్య మీ తెగకుఁ జెందును. (2) అర్థకృత ప్రాధాన్యము “గ్రహం సమ్మార్షి” “పాత్రను సనగ్మార్జనము సేయుచున్నాఁడు..."ఇచ్చట గ్రహములు పాతవి శేష మును సంస్కరింపవలమును పంస్కార్యమగుటచే గ్రహమున కిచట వాస్తవమైన ప్రాధాన్య మున్నది. (3) వివక్షాకృతి ప్రాధాన్యము: “రామస్య పాణి అసి” దశరథస్యపుత్ర అను తావులందు రామ దశరథ శబ్దములకు వివక్షాకృతమైన ప్ర్రాధాన్యము. ఈ మూఁటిలోను, వివక్షాకృత ప్రాధాన్యమే బలీయ ము . శబ్దార్ధకృత ప్రాధాన్యముల కింతటి బలము లేకుండుటచే, నవి వివక్షా కృతప్రాధాన్యముతో సమానములుకావు. సమబలములు కాని ప్రాధాన్య ము లొకే సమయమున నొరేవాక్యమునందు శాసించినను దోషము లేదు. ఇందుకుఁ దేలిన తాత్పర్య మిది: ఎటులైనను సరియే, ప్రధాన ముగ వివక్ష తమగు పదమును దేనినిగూడ, నిరపడముతోఁ KD<noinclude><references/></noinclude> 353urd0u3ghblcd0u6tzafx790nbdxd 104 219931 573589 2026-09-04T03:19:19Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తి వివేకము 223 సమాసముఁ జేయఁగూడదు. ఈ నియమము నవశ్యముగ పాటింప వలయును. ఆ యితరపదములు, విశేష్యమగుఁ గాక, యన్యమగుఁగాక, ఏమైనను సమాసము కూడ దనియే నియమము, ద్వంద్వసమా సమున సందును, ఏక శ...' 573589 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తి వివేకము 223 సమాసముఁ జేయఁగూడదు. ఈ నియమము నవశ్యముగ పాటింప వలయును. ఆ యితరపదములు, విశేష్యమగుఁ గాక, యన్యమగుఁగాక, ఏమైనను సమాసము కూడ దనియే నియమము, ద్వంద్వసమా సమున సందును, ఏక శేషవృత్తి యందును నుండు రెండు పదముల యర్థముల కును, శ్లేష్యః శేషణ భావసంబంధముండదు. అయినను, ఆపదములకుఁ బ్రత్యేకముగఁగియతో నవ్వయించుట వలనఁ గలుగు ప్రాధాన్యమును కవి ప్రతిపాదింప నెంచుచో నా పదములకుఁ గూడ సమాసమునుగాని ఏక శేషమునుగాని చేయఁగూడదు. ఉదాహరణము: "శ్రీమంజు నేనాయతీలోచనాయాః, హారేణ కిం దీనపయోధరాయాః పర్యాప్త మేతన్నను మండనం, తే,రూపంచ, కాన్తిశ్చ విదగ్ధ తాచ అర్థము; ఆయతలోచనాయాః = విశాలమగు లోచనములు గల యామెకు, ఆంజనేన = కాటుకతో, కీమ్ = ఏమి ప్రయోజనము; వీనపయోధరాయాః - వీనపయోధరయగు సువిధకు, హారేణ కిమ్ = మెడలోని హారములోనేమి ప్రయోజనము! తే = నీకు, పఠేత్ : రూపమ్చ = రూపమును, కాన్తిశ్చ = కానియు, విదగ్ధతాచ జనేర్పరి తనమును, పర్యాప్తమ్ = సమగ్రమైన, భూషణం = అలంకారము, (భజతి ) నను అగునుగదా ! - = ఈ, ఇచట రూపము ఆలంకరణమే యగును, కాన్తియు నలంకర మే యగును -విడద్ధతీయు నలంకరణ మేయగును, అని మనమన్వయముఁ జెప్పుకొన వలయునని కవి యుద్దేశించినాఁడు రూపము, కాన్తి, విదగ్ధ తలు, ప్రత్యేకముగ, నలంకరించుట యసక్రియతో సంబంధించును. అట్లు సంబంధించుట వలన వచ్చిన ప్రాధాన్యము, రత్యుద్దీపక మగుటలో బగ్యవసానమునొందును. ఈ ప్రాధాన్యము భాసింపవలె నను సభి | పాయముతోనే, కవి"రూపశాస్త్రి విదగ్ధతాం' అనిసమాసముఁ జేయక -<noinclude><references/></noinclude> obeh62urkfgsx4iyqak224aossd8ozi 104 219932 573590 2026-09-04T03:19:28Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '324 వ్యక్తీ వివేకము రూపంచ, శాన్తిశ్చ యని వ్యస్తప్రయోగముఁ జేసినాడు. మఱియొక యుదాహరణము: "యాన్తా, ముహుర్వలిత కంధర మాననమ్ తీ దావృత్తవృన్తశతపత్రనిభం వహన్త్యా దిగో ఒమృతేన చ, విశేషే...' 573590 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>324 వ్యక్తీ వివేకము రూపంచ, శాన్తిశ్చ యని వ్యస్తప్రయోగముఁ జేసినాడు. మఱియొక యుదాహరణము: "యాన్తా, ముహుర్వలిత కంధర మాననమ్ తీ దావృత్తవృన్తశతపత్రనిభం వహన్త్యా దిగో ఒమృతేన చ, విశేషేణ చ పర్మలాక్ష్యా గాఢం నిఖాతఇవ మే హృదయే కటారు". = అర్థము: యాన్త్యాః = వెళ్ళుచున్నట్టియు, మహుః =మాటి మాటికి, వలితీకంధరమ్ - అడ్డముగఁ ద్రిప్పిన మెడగలట్టియు, (అందువల పనే) ఆవృత్తవృన్త శతపత్రనిభం = తిప్పిన తొడిమెగల పద్మమును పోలియున్న టియు, ఆననమ్ = ముఖమును, పహన్యా= మోయుచు న్నట్టియు (కలిగినట్టియు) పక్ష్ములాక్ష్యాః = దట్టమైన కనురెప్పలు గల నాయికకు సంబంధించినట్టియు, అమృతేన - అమృతముచేతను (అను రాగభరితముచే నమృతమయము), విషేణచ : = విషముచేతనుఁ గూడ (వియోగ’కాలమున బాధనుకలుగఁ జేయునదగుట దే), దిగ్ధ= పూయఁ బడినట్టియు, కటాక్షః = దృష్టి, మే = నాయొక్క, హృదయే హృదయమునందు, గాఢం = లోఁతుగా, నిఖాత ఇవ = పాతబడి నదివలె నున్నది. = అమృతము, విషము.—అనుపదములు రెండును బ్ర త్యేకముగ “పూయఁబడుట” యను క్రియతో సంబంధించును. అపుడు నాయకుని యందలి యుత్కాంతారూప సంచారి భావమున కుద్దీపము కల్గును. "అమృ! ఏషాభ్యామ్' అని ద్వందనమాసముఁ జేయుచో నాపదముల కుద్దీపకత్వముగాని, ప్ర్రాధాన్యముగాని యింతగా భాసించెడిగారు. ఏక శీః స్థలమున కుదాహరణము:- - "ప్రాప్తో వేకరథారూఢీ, పృచ్ఛత్వామితప్తతః”<noinclude><references/></noinclude> 0myhxm1smi0w7ygwc8y7xe4gjfhmucp 104 219933 573591 2026-09-04T03:19:42Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము భాగవతుల కుటుంబశాస్త్రి. (సంపుటము 45. 4వ సంచిక నుండి) ఈవాక్యము వేణీసంహార నాటకములోనిది. సూతుఁడు దుర్యో ధనునితోఁ జెప్పుచున్నాఁడు. తా, ఒ కేరథము నెక్కి, అటునిటు నిన...' 573591 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము భాగవతుల కుటుంబశాస్త్రి. (సంపుటము 45. 4వ సంచిక నుండి) ఈవాక్యము వేణీసంహార నాటకములోనిది. సూతుఁడు దుర్యో ధనునితోఁ జెప్పుచున్నాఁడు. తా, ఒ కేరథము నెక్కి, అటునిటు నిన్ను గుఱించి యడుగుచు వారిద్దలు వచ్చుచున్నారు. కశ్చ కశ్చి - ఎవరు ? ఎవరు ? “అర్జునశ్చ సకర్ణారి, సచ కూరో వృకోదర” (వే. సం. 5. అంకము) తా. కర్ణునకు శత్రువైన యాయర్జునుఁడు, కూరుఁడైన యా వృకోదరుఁడును అని సమాధానము. ఇచట, నిద్దఱు వచ్చుచున్నారని చెప్పినపుడు, దగ్గఱనున్న వారందఱును, సహజముగ సేవ రెవరు ? అని రెండు పర్యాయములు ప్రశ్నించినారు. కశ్చ, కశ్చ- అనుటకు బదులుగ “కాతౌ" అని యేక శేషఁ జేసి వారిరువు రెవరు ? అని ప్రశ్నించినను ప్రశ్నింపవచ్చును. కాని వ్యస్తముగనున్న ప్పటి రమణీయతరాదు. వ్య స్తముగనున్న ప్పుడు ఇరువురిలో నొక్కొకనికిని పృచ్ఛనై (అడుగుచు) పాష్త్రా (వచ్చినారు) అను క్రియలతో ప్రత్యేక సంబంధ ముండును. అట్లు ప్రత్యేకముగ నున్నపుడు, పట్టుకుఁగల జిజ్ఞాసాతిశయము వ్యంగ్యమగును. ఏక శేషం జేయుచో నా ప్రత్యేక జిజ్ఞాస వ్య క్తముకాదు. ఎచట నీవిధముగ నీది ప్రధాన మిది యప్రధానమని మనము చెప్పఁదలచుకొనమో, యెచట విశేషణ విశేష్యభావమున కాయా వస్తువులస్వరూపమును మాత్రము తెలియఁజేయుటయే తాత్పర్యమో<noinclude><references/></noinclude> 0j9c8xyenbs5zie47fw5k4xv4vlrtm0 104 219934 573592 2026-09-04T03:19:52Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '28 ఆంధ్రసాహిత్య పరిషత్పత్తిక యచట సమాసముం జేసినను, చేయకున్నను దోషము లేదు. మనయిష్టు మువచ్చినట్లు చేయవచ్చును. ఉదా: స్తనయుగ మళీుస్నాతం సమీపతరవర్తి హృదయశో కాగ్నేః చరతి విముక్త...' 573592 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>28 ఆంధ్రసాహిత్య పరిషత్పత్తిక యచట సమాసముం జేసినను, చేయకున్నను దోషము లేదు. మనయిష్టు మువచ్చినట్లు చేయవచ్చును. ఉదా: స్తనయుగ మళీుస్నాతం సమీపతరవర్తి హృదయశో కాగ్నేః చరతి విముక్తాహారం స్త్రతమిన భవతో రిపు స్త్రీణామ్. అర్థము:-అశుస్నా తం=భరృవియోగమువలన హృదయ మునందుఁగల్గిన శోకమనెడు నగ్నికి, సమీపతరవర్తి= బాగుగా దగ్గఱ గానున్నట్టియు, విముక్తాహారమ్ = వి+ముక్తాహారమ్ = తీసి వేసినము త్యా లహారములు గలట్టియు (విముక్త+ ఆహారమ్ = వదలిన ఆహారముగల ట్టియు) భవతః=నీయొక్క, రిపుస్త్రీణామ్, స్తనయుగమ్=ళత్రు స్త్రీల యొక్క స్తనయుగము (కర్త) వతమ్, చరతీవ = ప్ర్రాతము నాచరించు చున్న యన్నట్లున్నది. తా. వ్రతము చేయువారు స్నానము చేసి, అగ్ని నారాధించి, విముక్తాహారులగుదురు. (ఆహారమును విసర్జింతురు) ప్రస్తుత మొక రాజు శత్రువులనందఱను చంపినాఁడు. ఆశత్రువుల భార్యలు విలపించుచు, శోకమున మునిఁగి, మెడలోనిహారములను తీసివేసినారు. ఈవిషయ మునే కవి యిట్లు వర్ణించినాఁడు. "నీశత్రు స్త్రీల స్తనయుగము కన్నీటి తోస్నానమాడి,హృదయ శోకాగ్నికి సమీపమున నున్నదై,విముక్తా హారమై ప్ర్రతము నాచరించుచున్నదా యన్నట్లున్నది. ఇచట విము క్తాహారత యమనదియే శబ్దసాధర్మ్యము. అర్థములో భేదమున్నది. సాదృశ్యము లేదు. ఇచట రిపు స్త్రీణామను పదమునకు భవతః యనునది విశేష ణము. _స్తనయుగమను దానికి రిపుస్త్రీణామనునది విశేషణము. ఈవి శేషణములవలన నాపదముల యర్థమునకువచ్చు నుత్కర్షాతిశయ మే మియులేదు. కేవలము సంబంధము మాత్రము వివక్షితము. అందుచే నిచట భవది పుస్త్రీణామ్ అనిగాని, రిపు- స్త్రీ స్త నయుగమనిగాని భవ<noinclude><references/></noinclude> d619ijqc3gpoczccyrrxrhiqeoahfr5 104 219935 573593 2026-09-04T03:20:09Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము దరివధూ స్తనద్వితీయ మనిగాని సమాసముం జేయకుండుట వలన వచ్చు విశేషముగాని, చేయుటవలనవచ్చు దోషము కాని లేదు. ఈ శ్లోకమునందే రిపు స్త్రీణామ్ అను సమాసమునందు రిపుపదము...' 573593 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము దరివధూ స్తనద్వితీయ మనిగాని సమాసముం జేయకుండుట వలన వచ్చు విశేషముగాని, చేయుటవలనవచ్చు దోషము కాని లేదు. ఈ శ్లోకమునందే రిపు స్త్రీణామ్ అను సమాసమునందు రిపుపదము స్త్రీ సంబంధిత్వమును దెల్పినట్లే పై సమాసములయందును, విశేషణములు సంబంధిత్వమును మాత్రము తెల్పును. ఇంతవఱకుఁ దెల్పిన విషయని సంగ్రహర్లోకములయందు ప్రతిపాదితమైనది. “వినోత్కర్షాపకరాభ్యాం స్వద స్తేర్థానజాతుచిత్ తడర్థ మేన కలంకారాక్ పర్యుపాస తే. తౌ, విధేయానువాద్యత్వ విన్నమై కనిబద్ధనౌ పా సమాస్తే స్త మాయాతీత్యసకృత్ ప్రతిపాదితమ్. అత ఏవచ వైదర్భిరీతి రేకైవ శస్యతే యత స్సమాససంస్పర్శ స్తత నై వోపపద్యతే. సంబంధమాత్ర మర్థానాం సమాసో హ్యవబోధయేత్ నోత్కర్ష మపశీర్షం - వాక్యాత్తూ భయమ వ్యదః . -- 14 15 16 17 8°. ఉత్కర్ష మో యపకర్ష మో ఏయర్ధమును రమ ణీయముగ నుండదు. ఆయుత్కర్షాపకర్షలను ప్రతిపాదింప నెంచియే కవు లుపమారూపకో స్ప్రే విద్యలంకారములను కూర్తురు. ఒక వాక్య ముసం దాయావిషములను విధేయములుగనో, అనువాద్యములుగనో వివక్షించినపుడే (చెప్పఁదలచినపుడే) యా విషయముల యొక్క యుక్క రాపకర్షలు భాసించును. సమాసముఁ జేయుచో నాయుత్కరాపకర్ష భావము భాసింపదు.అందువలననే వైదర్భీరీతి సర్వోత్తమమని ప్రశం సింపఁబడుచున్నది. ఆరీతియందు సమాస సంస్పర్శయే యుండక పోవు టచే సందుక్క రాపకర్షములు స్ఫుటముగ భాసించును. సమాసమం ద్రన్ననో సంబంధము మాత్రమే భాసించును గాని యుత్కర్షపకర్ష<noinclude><references/></noinclude> h45u124vmven0gv2fznf4vxbjvm7lgi 104 219936 573594 2026-09-04T03:20:21Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఆంధ్రసాహిత్య పరిషత్ప్రత్తిక ములు భాసింపవు, సమాసరహితమైన వాక్యమున సంబంధముమాత్ర మేగాక యుత్కర్షాపకర్షములుకూడ భాసించును, సమాసమునం దుత్కర్షాపకర్షము రణము. ములు భాసింపవనుట క...' 573594 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఆంధ్రసాహిత్య పరిషత్ప్రత్తిక ములు భాసింపవు, సమాసరహితమైన వాక్యమున సంబంధముమాత్ర మేగాక యుత్కర్షాపకర్షములుకూడ భాసించును, సమాసమునం దుత్కర్షాపకర్షము రణము. ములు భాసింపవనుట కుదాహ ఊర్ధ్వాష్ తాప గలి తేన్దు సుధాల వాక్త్ర జీవత్కపొలచయ ముక్త మహాట్టహాసమ్ సన్తస్త ముద్ధగిరిజావలి తాంగ సంగ హృష్టం నపుర్జయతి, హారి, పినాక పా!” అర్థము : ఊర్ధ్వం...హాసమ్ = నుదుటియందున్న యగ్ని రూపమైన నేత్రముయొక్క వేడిచే కరిగిన చంద్రునియొక్క యమృత లేశముయొక్క సంపర్కముచే బ్రతుకుచున్న పుత్తెలసమూహముచేతఁ జేయఁబడిన మహాట్టహాసము (పెద్దనవ్వు) గలట్టియు, సంత్రస్త... హృష్టం = భయపడిన అమాయకురాలగు పార్వతీయొక్క, త్రిప్పఁబడిన శరీరముయొక్క సంపర్కముచే సంతోషము నందినట్టియు, హారి హార ములు గలట్టియు, పినాక పా= ఈశ్వరునియొక్క, వపుశరీరము, జయతి=జయించుచున్నది. తా॥ ఈశ్వరుని నుదుటియందున్న మూఁడనకన్ను, అగ్ని స్వరూము. ఆ యగ్ని వేడిమికి శివుని శిరస్సుననున్న అమృతమయుఁ డగు చంద్రుఁడు కరిగిపోయినాడు ఆయమృతపుఁ బొట్లుశివుఁడు ధరించు పుట్టెలమీదఁ బడినవి. అప్పు డవి ప్రాణవంతములైనవి. ఒక్కసారి పక్కున నవ్వినవి. ఈనవ్వునకుఁ గారణము పార్వతికిఁ దెలియలేదు. ఆమె భయపడినది. ప్రక్కకు తిరిగినది. అపు డావెశరీరము శివుని శరీరమునకుఁ దాకీనది. ఆనందాతిశయముచే శివునియొడ లెల్ల గు ఏర్పాటుంది. అట్టి యీశ్వరశరీరము జయించుచున్న దనిభావము-<noinclude><references/></noinclude> loh0hrh7pkoiydlv8spn6sdhvt8fngb 104 219937 573595 2026-09-04T03:20:31Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము -25 ఇచ్చట మొదటి మూడు పాదములయందలి రెండు సమాసముల య.దును సంబంధము మాత్రమే భాసించును. ఉత్కర్షాపకర్షలు భాసింపవు. వాక్యమునం దుత్క రాపకర్షలుకూడ భాసించు ననుట కుదా హర...' 573595 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము -25 ఇచ్చట మొదటి మూడు పాదములయందలి రెండు సమాసముల య.దును సంబంధము మాత్రమే భాసించును. ఉత్కర్షాపకర్షలు భాసింపవు. వాక్యమునం దుత్క రాపకర్షలుకూడ భాసించు ననుట కుదా హరణము. న్యక్కారోహ్యయమేన, మే యదరయ, సత్రావ్యసౌ తాపసః సోప్యస్త్రైవ నిహన్తి రాక్షసకులం, జీవత్యహో రావణః, ధిక్ ధిక్ శక్రజితం, ప్రభోధితవతా కిం కుంభకర్ణేన నా స్వర్గగ్రామటికా విలుంఠనవృథోచ్ఛూనై: కిమేభి ర్భుడై.. సందర్భము :- శ్రీరాముఁడు రాక్షస సంహారము సేయు చుండ రావణుఁ డనుకొనుచున్న మాటలు : మే నాకు (మూఁడు లోకములనువశముచేసికొనిన నాకు - అని భావము) అరయః - శత్రువులు {ఒకఁడు కాదు_అనేకులు. నాక నేకులు శత్రువులుండుట యనుచితము “మే”– అను పదములోని షష్ఠీ విభక్తికి సంబంధ మర్థము- అనేక శత్రుసంబంధానౌచిత్యము క్రోధమునకు విధానము. అరయః అను పదమునందలి బహువచన మీ భావమును ధ్వనింపఁ జేయును) ఇతి యత్ =అనుటయే, న్యక్కార అవమానము (నింద) తోతాఙ= అం దును, అసౌ, తాపసః తపసుచేసుకొను నితఁడు నాయకుఁడా! తత్ర= -అపి= అను రెండునిపాతల సముచ్చయము. అత్యంత మసంభావ్యత్వ -మును కలలోకైన నూహింపరాని దనువిషయమును వ్యక్తము సేయును. -తపో విద్య తేయస్యస్యః తాపస తపసున్న వాఁడు తాపసుఁడు - ఇచట తద్ధిత ప్రత్యయ మున్నది- దీనిని సత్వర్థమందురు. ఈ మత్వ -ర్థీయ తద్ధితప్రత్యయము- పౌరుష కథాహీనత్వమును సూచించును) సోపి=మనుష్య మాత్రుఁడైన ఆ తాపసుఁడును (రాముఁడును) అగ్ర+ ఏవ=నేనున్నయీ తావుననే, రాక్షసబలమ్, నిహన్తి -ఒకరి నిద్దఱను<noinclude><references/></noinclude> p5lntbvrrvsxr3tpovv97u5czw22u79 104 219938 573596 2026-09-04T03:20:41Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఆంధ్రసాహిత్య పరిషత్పత్తిక గాదు. రాక్షసవంశమును నిశ్శేషముగా చంపివేయుచున్నాఁడు (ఇచట నిహన్తి అనుక్రియా పదములోని “త్రి” ప్రత్యయము స, కులమ్, అగ్ర అనుపదములోని కర్తృ, కర్మాది కర...' 573596 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఆంధ్రసాహిత్య పరిషత్పత్తిక గాదు. రాక్షసవంశమును నిశ్శేషముగా చంపివేయుచున్నాఁడు (ఇచట నిహన్తి అనుక్రియా పదములోని “త్రి” ప్రత్యయము స, కులమ్, అగ్ర అనుపదములోని కర్తృ, కర్మాది కరణకారకములును కలిసి రావణ పౌరుషము వ్యర్థమను విషయమును ధ్వనింపఁజేయును). అహోజు ఎంతయాశ్చర్యము! రావణః జీవతి రావణుఁడు జీవించియున్నాఁడు రావయతీతి రావణః మూఁడులోకముల నేర్పించినవాఁడు రావణుఁడు. అని వ్యుత్పత్త్యర్థము. అట్టినేను ప్రస్తుతము కూడ జీవించియే యున్నాను!) శక్రజితమ్ = ఇంద్రుని జయించిన ఇంద్రజిత్తును, ధిక్ ధిక్ ఛీఛీ (అతఁడును మనుష్యమాత్రుని చేతిలో నోడిపోయినాఁడు.) ప్రబోధితవతా=బాగుగా మెలకువ వచ్చిన కుంభక ర్ణేనవా= కుంభకర్ణునితోనైనను ఏమిలాభము! (ఏమియు లేదని భావము) స్వర్గగ్రామటికా విలుంఠన వృథోచ్చూన్ = స్వగమనెడు చిన్నగ్రా మముయొక్క నాశనముచేత వ్యర్థముగ బలిసిన, పభిః భుజే=ఈ చేతుల చేతను, కిమ్=ఏమి ప్రయోజనముగ శక్రజత్ అను పదమునందలి కృత్ప్రశ్యయము, ధిక్ ధిక్ అను నిపాతలు కలిసి ఇంద్రుని జయిం చుటయనెడిది ప్రస్తుతము కల్పిత కథయేమోయని యనుపించుచున్న డను భావమును వ్యంగ్యముసేయును. గ్రామటికా అనుపదములోని, తద్ధిత ప్రత్యయము, స్త్రీలింగమును కలిసి, స్వర్గమును జయించుటలోఁ గొప్పతనమేమియుఁ గన్పడుటలేదను భావమును వ్యక్తము సేయును. విలుంఠనము నందలి 'వి' యను నుపసర్గ- విశేషముగ నను నర్థము నిచ్చి, నిర్దయతను సూచించును. వృధాపద ము తన పౌరుషమునందలి నింద్యత్వమును వ్యంగ్యముసేయును. భుజై అనుపదములో బహు వచనమున్నది. ఇన్ని భుజములుండియు నేనేమియుఁ జేయలేకపోతి నన నీ భుజములన్నియు బరువుచే టే యను భానము వభివ్యంగ్యము సేయును. ఇట్లే శ్లోకమును విభజించిన కొలదియు ఆశలేశమున నమ్మ<noinclude><references/></noinclude> c2ab87dbj8autlwhbxign9oifiz9b8d 104 219939 573597 2026-09-04T03:20:51Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము తము ప్రవించుచు పాఠకుల చిత్తమునాయత్తముఁ జేసికొనును. పై శ్లోకములో విడివిడిగ పదములుండుటచేతనే యిన్ని విశేష ములు స్ఫురించుచున్నవి. మే యదరయః అనునపుడు" మే”, “అర...' 573597 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము తము ప్రవించుచు పాఠకుల చిత్తమునాయత్తముఁ జేసికొనును. పై శ్లోకములో విడివిడిగ పదములుండుటచేతనే యిన్ని విశేష ములు స్ఫురించుచున్నవి. మే యదరయః అనునపుడు" మే”, “అరయ”? అను పదములు వ్య స్తములుగ సున్నను సంబంధము భాసించుచునే యున్నది. అర్థములలో నుత్కర్షపకర్ష లును భాసించుచునే యున్నవి. అటులే మిగిలిన పదములన్నింటియందును నా యా విశేషములు వ్యంగ్యమగుచున్నవి. ఈశ్లోకము'నీ మార్చి మదరయ్య, అనిగాని, “అయమేవ మన్యక్కారః యత్ తాపసశత్రుత్వమ్” మొదలగు రీతినిగాని సమాసయుతమైన రచనయున్నచో నందు పూర్వోక్తము లైన విశేషములు భాసింపవు. శ్లో. క్రీస్తు ప్రవృత్తి రేతస్య రసాభివ్యక్త్యపేక్షయా శాస్త్ర శృంగార కరుణానన్ద రేణ ప్రశస్యతే. యతస్సమాసో వృత్తంచవృత్తయః కాకవస్తథా వాచికాభినయాత్మత్వా దసాభి వ్యక్తి హేతవ 18 19 తా. సమాసము రసానుగుణముగనుపయుక్తము కావలయును. శానశృంగార కరుణరసములను వదలినచో మిగిలినరనముల విషయ మన సమాసరచనము ప్రశంసనందును. అల్పము, మధ్యమము, అన -ల్పము అను విభేదములుగల సమాసము, అనుష్టుప్పు, చంపకమాలాది నృత్తములు, మాధుర్యవ్యంజక వర్ణోపేతమైన, యువనాగరిక, ఓజః ప్రకాశక వర్ణయుతమైన పరుష, తదితర వర్ణసహితమైన కోమల, యను నామములుగల వృత్తులు (వీనినే కొందఱు రీతు లనినారు) హర్ష -భయశోకాదులచేఁ గలుగు వికృతస్వరూపమైన కాకుధ్వనులు, (ఇవి యా కాంక్షయందు ప్రశ్నగర్భములు, ఆక్షే పగర్భములు, వితర్క గర్భములు నని మూఁడురకములు; ఆకాంక్ష లేనపుడు విధికూపములు; ఉత్తరరూపములు నిర్ణయరూపములు నిని మూఁడురకములుగను al<noinclude><references/></noinclude> coofglzka7bbn0vequ4jg5rhbbwvxxl 104 219940 573598 2026-09-04T03:21:01Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '$8 ఆంధ్రసాహిత్య పరిషత్ప్ర్పత్త్రిక నున్నవి} ఇవియన్ని యును వాచికాభినయమున నంత ర్భావము నందు టచే రపాభివ్యక్తి హేతువులే యగును. అందుచే రసానుగుణముగ సమాసము నుపయోగింపవచ్చునని తే...' 573598 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>$8 ఆంధ్రసాహిత్య పరిషత్ప్ర్పత్త్రిక నున్నవి} ఇవియన్ని యును వాచికాభినయమున నంత ర్భావము నందు టచే రపాభివ్యక్తి హేతువులే యగును. అందుచే రసానుగుణముగ సమాసము నుపయోగింపవచ్చునని తేలినది.. శ్లో. సచార్థాన్తావధిః కార్యో నాధికో గద్యతా స్తితః గద్యే హి వృత్తవైకల్యే న్యూనా తద్వ్య హేతుతా. 20– తా. ఆసమాసము, శ్లోకార్థములో (శ్లోక పాదములో) సగము కాని, పాదాన్తమువఱకుఁ గాని యుండవచ్చును. (కొండఱి మతమున శ్లోక పాదము పూర్తియగునఱకుఁగాని యుండవచ్చునని యర్థము ) అంతకంటే నధికముగ నుండరాదు. ఉన్న చో నదియు గద్యమే యగును. పద్యములోనున్నంత రసాభిన్యక్తి పద్యశూన్యమను గద్య యం దుండదు. “ఊర్థ్వక్షి తాప గలితేన్దు సుధాలవా క్త”మను సమాసభూయిష్ఠమగు . పద్యమే యిందుకుదాహరణము-పై పద్యమున శ్లోక పాదమును మించిన సమాసమున్నది. అందుచే నచట దసాభి వ్యక్తీ యధికముగ నుండదు. శ్లో. తస్యాచ్ఛిన్న పదార్థానాం సంబంధ శ్చేత్ పరస్పరమ్ న విచ్ఛేదో స్తరా కార్యో రసభంగకరోహి స. 21 తా. ఈ సమాసవచనమున నింకొక నియమమునుఁ గూడ గుర్తింపవలయును. సమాసములోనున్న పదములకుఁ గల పరస్పర సంబంధము తెగిపోవనిచో, సమాసమునకు మధ్యయందు విచ్ఛేద మును చేయఁగూడదు, అట్లుచేయుట రసభంగమునకు హేతువగును. ఉదాహరణము-"మాద్యర్దిగ్గజ గండభిత్తికపః భగ్న స్త్రవచ్చందనః తా. మదించిన దిగ్గజముల కుంభస్థలముల యొక్క యెరపిడు లచే భగ్నమై, స్రవించుచున్న చందనముగలది" ఇచట కషణము లచే (ఒరపిడిచే) విఱిగిపోయి అనునర్థము వచ్చుటచే, కషణపదమున కును సంబంధము తెగిపోలేదు. సాక్షా దన్వయమే యున్నది. అందుచే<noinclude><references/></noinclude> hhdf6xvuc6iq2u57448ypr0kkfqg2er 104 219941 573599 2026-09-04T03:21:12Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము 29 ఔచట “కషణైః” అని సమాసమును విఱిచివేయుట రసాభివ్యక్తికి భంగకరము. కావున “మాద్యద్దిగ్గజగండ భిత్తికషణక్షుణ్ణ ద్రోవచ్చం దనః” అనియున్న చో బొగుండెడిది. కొన్ని గ...' 573599 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము 29 ఔచట “కషణైః” అని సమాసమును విఱిచివేయుట రసాభివ్యక్తికి భంగకరము. కావున “మాద్యద్దిగ్గజగండ భిత్తికషణక్షుణ్ణ ద్రోవచ్చం దనః” అనియున్న చో బొగుండెడిది. కొన్ని గ్రంథములలో నీపాఠ మే యున్నది. ప్రధానావిమర్శదోషము: ఇంతవఱకును విధేయాను వాడ్య భావమును గుఱించి చర్చించియుంటిమి. ఒక విషయమునకు ప్రధానత్వ ము లేనిచో విధేయత్వమును నుండదు. అందుచే నా రెండును సహచ రజలే యనవచ్చును. కావున పూర్వచరయందలి విధేయత్వము ప్రాధాన్యోపలక్షక 'మే, ఇపుడు ప్రధానావిమర్శముకూడ దోషమే యని తెలియవలయును. ఉదాహరణము:- “స్నేహం సమాపిబతి కజ్జల మాదఛాతి సర్వా గుణాజ్ దహిణి పాత్ర మధఃకరోతి, యోయం కృశానుక్షణసంచయసంభృతాత్మా దీప ప్రకాశయతి తత్ తమసో మహత్వమ్” అర్థము :—య, అయం= ఏ, ఈ, కృశానుకణసంచయ సంభృతాత్మా= అగ్ని కణముల కూడిక చే నిర్మితమైన స్వరూపముగల (శరీరముగల) దీపః= దీపము, స్నేహం=నూనెను, సమాపిబతి - బాగుగా త్రాగివేయును (పీల్చి వేయును) కజ్జలమ్=కాటుకను (మసిని) ఆద ధాతి= కలుగచేయును, సర్వాక్=అన్ని, (అన్ని విధములైన) గుణాక్= వత్తు లను, దహతి=తగులఁ బెట్టును, పాత్ర మధః కరోతి=నూనె యుండు పాత్రను (బుడ్డిని) అధఃకరోతి క్రిందనుంచును ( పైన దీపజ్వాల, క్రింద దీపపుబుడ్డి యుండును)ప్రకాశయతి = వస్తువులను ప్రకాశింపఁజేయునో తత్=అది తమసః=చీకటియెక్క, మహత్త్వమ్ = గొప్పదనము. ఇది బీ పపరమగు నర్థము. ఈ వర్ణ: మువలన తమోగుణా విష్ణుఁడుగు పురుషు<noinclude><references/></noinclude> 883n7n41rxvkyklc2tvywrovjq7omij 104 219942 573600 2026-09-04T03:21:22Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '30 ఆంధ్రసాహిత్య పరిషత్ప్రత్తిక నియొక్క వృత్తాంతముగూడ స్ఫురించును. తదనుకూలమగు నర్థ మీ క్రిందివిధముగ నుండును. కృశాను... భృతాత్మా = కోపమ నెడుఅగ్ని క్షణనిర్మిత స్వభావముగలవాఁడ...' 573600 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>30 ఆంధ్రసాహిత్య పరిషత్ప్రత్తిక నియొక్క వృత్తాంతముగూడ స్ఫురించును. తదనుకూలమగు నర్థ మీ క్రిందివిధముగ నుండును. కృశాను... భృతాత్మా = కోపమ నెడుఅగ్ని క్షణనిర్మిత స్వభావముగలవాఁడు, స్నేహమ్ సమాపిబతి=ప్రేమను మ్రింగివేయును; కజ్జలమాదధాతి= దోషములను ప్రకటించును. (కజ్జల పదమునకు దోషము లక్ష్యార్థము) సర్వా గుణా=సద్గుణముల నన్నిటిని, దహతి-తగులఁ బెట్టును. పాత్రమ్ = యోగ్యుని, (విద్వాంసుని అధః కరోతి = తిరస్కరించును. తత్ =అది, తమస్క=తయోగుణము యొక్క, మహత్వము, ఇచట ప్రకాశింపఁజేయునను క్రియయొకటియే ప్రధాన మైనది. స్నేహ పానము, గుణదహనము మొదలగు క్రియ లప్రధాన ములు. కానీ అన్నిటిని, కవి, సమాన శ్రేణిలోనీ వర్ణించినాఁడు. అన్నియు సమాపక క్రియలే యగుటచే నన్నిటికిని సమప్రాధాన్యమే వచ్చును. అట్లు చెప్పుట దోషము. మిగిలిన క్రియలనన్నిటిని శత్రము లుగఁ జెన్సీ, ప్రకాశయతి యను నొకక్రియనే యుపయోగించుచో సీదోషము పోవును, అపుడు శ్లోకము, “స్నేహం పిబ న్నధచ కజ్జల మాదధానః" జ్వాల గుణాన్ విమల పాత మధశ్చ కుర్వన్” అనుక్షితి నుండవలయును. ఇచట మఱియొక దోషము గూడఁగలడు యః అయం” అను నపుడు యః అనుపదము దీప - అనుపదముతో నన్వయించును. తత్- అనుసది-"దీపః ప్రకాశయతి” అను వాక్యార్థమును పరామర్శించును. యచ్ఛబ్ద మేయర్ధమును పరామర్శించునో, తచ్ఛబ్దము గూడ నాయర్థ మునే పరామర్శింపవలయును గాని, మఱియొక యర్ధమును పరామ రింపరాదు. ప్రస్తుత మిచటి యఁతల్, అనుశబ్దములు విభిన్నార్థపరా<noinclude><references/></noinclude> 4c1rdise4ozlp4zc24h62apnmdv1izr 104 219943 573601 2026-09-04T03:21:33Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్య క్తివివేకము 81 మరకము లగుటచే దోషమే.. ఆ దోషమును పరిహరించుటకు "యత్” అను నపుంసకలింగశబ్దమునే యుపయోగింపవలయును. అపుడు యత్తత్ శబ్దములు రెండును వ్యాక్యార్థమునే పరామర్శించును. “...' 573601 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్య క్తివివేకము 81 మరకము లగుటచే దోషమే.. ఆ దోషమును పరిహరించుటకు "యత్” అను నపుంసకలింగశబ్దమునే యుపయోగింపవలయును. అపుడు యత్తత్ శబ్దములు రెండును వ్యాక్యార్థమునే పరామర్శించును. “యచ్చా యమగ్ని కళాసంచయ సంభృతాత్మా" అని శ్లోక ములోని మూడవపాదమును మార్పవలయును. అప్రధానక్రియలను శత్ర స్తములుగ నుంచి, ప్రధాన క్రియను సమాపక క్రియగఁ జెప్పిన పద్యమున కుదాహరణ మీ క్రింది శ్లోకము. శ్లో॥ “బిభ్రాణః శక్తి మాకు, ప్రశమిత బలవ త్తారకార్జిత్యగుర్వీం కుర్వాణో లీలయాధః శిఖనమః, లసచ్చన్ద్రకాన్తావభాసమ్ అధేయా ధన్ధకా * రే రతిమతిశయినీ మావహన్ వీక్ష ణానామ్ బాలో లక్ష్మీమపారామ పర ఇవ గుహో ఒహర్ప తేరాతపోవః. అర్ధము : ఈ శ్లోకములోని విశేషణములు (1) సూర్యాతప మునకును (2) కుమారస్వామికిని వర్తించును. ప్రశమిత... గుర్వీమ్ (1) ప్రశమిత = తగ్గింపఁబడిన, (నాశనము చేయఁబడిన, బలవత్ = బలముగల, తారక + ఔర్జిత్య = నక్షత్రముల యొక్క తేజస్సు గలిగియుండుటచే గుర్వీమ్ =సకల ప్రపంచమును ప్రకాశింపఁ జేయునంత గొప్పదగు, శక్తిమ్ = సామర్థ్యమును, బిభ్రాణః= భరించుచున్నట్టియు (శత్రస్తము)- (2) నాశనము చేయఁబడిన బల వంతుఁడగు, తారక+ఔర్జిత్య, గుర్వీమ్ = తారకుఁడను రాక్షసుని యొక్క ప్రభావముగలదియు, బరువై నదియునగు, శక్తి="శక్తి "అను పేరుగల యాయుధమును, మోయుచున్నటియు లసత్ ... భాసమ్ (1) లసత్ = ప్రకాశించుచున్న చంద్ర=చం ద్రునియొక్క, కాస్త మనోహరమైన, అవభాసమ్ కాన్తిగలట్టియు (అనభాసః యస్మాత్ సః అగ్నినుండియే చంద్రుఁడు తన కాన్తిని బొందుచున్నాఁడని భావము) చంద్రపదమునకు సువర్ణ మనియు నర్థ<noinclude><references/></noinclude> jytj1fbcdn99vji67yk8rn4nwe3ikcd 104 219944 573602 2026-09-04T03:21:44Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '82 ఆంధ్ర సాహిత్య పరిషత్ప్రత్తిక ము. ఆ పక్షమున-ప్రకాశించుచున్న సువర్ణముయొక్క మనోహర మైనకాన్తి యెవనియందున్న డోయను నర్థమువచ్చును- శిఖినమ్, అపి=అగ్నిహోత్రుని కూడ, లీలయా విలాసమ...' 573602 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>82 ఆంధ్ర సాహిత్య పరిషత్ప్రత్తిక ము. ఆ పక్షమున-ప్రకాశించుచున్న సువర్ణముయొక్క మనోహర మైనకాన్తి యెవనియందున్న డోయను నర్థమువచ్చును- శిఖినమ్, అపి=అగ్నిహోత్రుని కూడ, లీలయా విలాసముతో, అధః కుర్వా ణ_తిరస్కరించుచున్నట్టియు (2) లసత్ ,=ప్రకాశించుచున్న, చంద్రక=నెమలి కన్నులచే అన్త=రమణీయమైన, అనభాసః కాన్తిగల, శిభినమ్ = నెమలిని, లీలయా=విలాసముతో, అధికుర్వాణ్య = తనకు వాహనముగఁజేసి కొనుచున్నట్టియు (1) అర్ధకా రే= చీకటియందు, వీక్ష ణానామ్ నేత్ర ములకు, అతిశయినీమ్, రతిమ్ ఎక్కువ ప్రీతిని, ఆవహన్=కలుగఁ జేయు చున్నట్టియు (2) అక + అ రేః = శివునియొక్క, నే త్రముల కానన్ద మును గూర్చుచున్నట్టియు (1) అహర్ప తే=సూర్యునియొక్క, బాలః, ఆతపః = లేత యెండ (2) బాలు, గుహః ఇవ = బాలుఁడైన కుమారస్వామివలె, వ= మీకు, అపారామ్ లక్ష్మీమ్ అన స్తమైన సంపదను, ఆధేయాత్ కలుగఁ జేయుఁగాక. ఇచట బిభ్రాణః, కుర్వాణః, ఆనహర్ అనుసవి శత్ర స్తములు- అప్రధాన వ్యాపారములను 'దెల్పును. ఆధేయాత్ అనుసదొకటియే ప్రధా. క్రియ. అది యటులే సమాపక క్రియగా నేయున్నది. ప్రధానాప్రధానక్రియ లిపే యుండవలయునని ప్రస్తుత విషయము. అన్ని వ్యాపారములను ప్రధానములే యగుచో వానినిఁ “దెల్పుననన్నియు క్రియ లేయైనను దోషములేదు. ఉదాహరణము. శ్లో॥ సౌధా దుద్విజతే, త్యజ త్యుపవనమ్, ద్వేష్ట్ ప్రభామైన్దవీమ్ ద్వారా స్నశ్యతి చిత్ర కేలిపదసో, వేషం విషం మన్యతే ఆస్తే కేవల మన్జీసీకిసలయ ప్రస్తారశయ్యాతలే సంకల్పోపనత త్వదాకృతి రసాయన చిత్తైన సా||<noinclude><references/></noinclude> 7gx475d2vsms1nkdkc25im5b8djzmbo 104 219945 573603 2026-09-04T03:21:54Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము 33 అర్థము: —సా=నీయెడ బాటు ననుభవించుచున్న ఆనాయిక సౌధాత్ = మేడనుండి, ఉద్విజ తే=భయపడుచున్నది. ఉపవనమ్ . ఉద్యానవనమును,త్యజతి=వదలి వెళ్ళుచున్నది ఐన్దవీమ్ = చంద్రకా న...' 573603 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము 33 అర్థము: —సా=నీయెడ బాటు ననుభవించుచున్న ఆనాయిక సౌధాత్ = మేడనుండి, ఉద్విజ తే=భయపడుచున్నది. ఉపవనమ్ . ఉద్యానవనమును,త్యజతి=వదలి వెళ్ళుచున్నది ఐన్దవీమ్ = చంద్రకా న్తిని (వెన్నెలను ద్వేష్టి = ద్వేషించుచున్నది, చిత్ర కేలిసదసః=విలాసముగ నాడుకొనుటకై యుద్దేశింపఁబడిన యింటియొక్క, ద్వారాత్ =వాకి -టినుండి నశ్యతి==పారిపోవును. ఆటపోవుటకే యిచ్చగింపదు. వేషమ్= అందముగ నలంకారాదులను ధరించుటను, విషమ్ విషముగ, మన్య తేజతలఁచుచున్నది..సంకల్పోపయత్తేన - మనసునందలి యూహలచే తన హృదయమున స్థాపితమైన నీయాకారమునందలి యానందమునకు వశమైన చిత్తముతో, అల్జీనీ... శయ్యాతలే=కోమల ములై న పద్మదళములతో నేర్పాటైనశయ్యయందు, కేనలమ్, ఆస్తే— వ్యాపారరహియై, ఉన్నది. ఇందు, విరహావస్థయందున్న నాయికకు సంబంధించిన ఉద్వే జనము, ద్వేషము మొదలగు క్రియ లనేకములు వర్ణితములై నవి. ఆ మె విరహానస్థను సూచించుట కీ క్రియలన్నియు నావశ్యకములే యగుటచే నవియన్నియు సమప్రాధాన్యములే. అందుచే నామె చేష్టలన్నియు ప్రధానక్రియలతోనే వత్లము లైనవి. శ్లో. యస్త్రైకక కృకానేకా ప్రాధాన్యేతర భాక్ క్రియా తఖ్యాలేన, నాచ్యాద్యా, శతాద్యై రఫరా పునః 0°. అస్తర శ్లోకము–2 1 ఏకకర్తృకములై, ప్రధానములును, అప్రధానములును -నగు క్రియలున్నపుడు, ప్రధానక్రియ నాఖ్యాతముచేఁ జెప్పవలయును. -అప్రధాసక్రియలను శత్రన్తములు మొదలగు వాని చేయ ఁ జెప్పవలయును. ఆశ అన్ని తావులయందును సమాసముఁ జేయుచో నని శివము గల్గుననియు నందుచే రచనముఁ జేయునపుడు క్రియాదులు<noinclude><references/></noinclude> q7d2sh77px1q8hjb6usuk90fpqc90sc 104 219946 573604 2026-09-04T03:22:05Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '84 ఆంధ్రసాహిత్య పరిషత్ప్రత్తిక ప్రధానాప్రధానతలను గుర్తించియే సమాసమును చేయవలయునుగాని, యెల్ల తావులందును కూడదని మీరింత వెఱకును విస్తృతముగ నుప పాదనమును చేసినారు, కాని యింద...' 573604 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>84 ఆంధ్రసాహిత్య పరిషత్ప్రత్తిక ప్రధానాప్రధానతలను గుర్తించియే సమాసమును చేయవలయునుగాని, యెల్ల తావులందును కూడదని మీరింత వెఱకును విస్తృతముగ నుప పాదనమును చేసినారు, కాని యిందులో నపూర్వత మేమున్నది?- “వి శేషణం విశే ష్యేణ బహులమ్" విశేషణము, విశేష్యముతో బహు ళముగ సమసించును. అని సూత్రమును వ్రాయుటచే పాణిన్యాచా ర్యులీ విషయమును సూచించియే యున్నారు. బహుళమను పదమును ప్రయోగించుటవలన నొకచో సమాసవిధి ప్రవర్తించును, ఒకచో ప్రవర్తింపదు, ఒకచో విభాష, మఱియొకచో నన్యవిధముగ నగునను విషయము సూచితమగుచునేయున్నది. దీనిననుసరించి యుత్క ర్షలు, వివక్షితములు కానపుడు సమాసమువచ్చును. వివక్షయున్న పుడు సమాసము కూడదు. అని తెలియుచునేయున్నది. ఇంత మీ దీవిషయమునే చెప్పనేల? పక్క సమాధానము: మీరు చెప్పినది సత్యమే. కాని యిట నొక విశేష మున్నది—సమాసవిధి సామాన్య శాస్త్రము. ప్రధానేతర భావము వినక్షితమైనపుడు సమాసము కూడదనుట- యపవాదము- పై సామాన్యశాస్త్రమునకు బాధకము (అపవాద శాస్త్రమునకు విషయములైన తావులను విడిచి మిగిలిన తావులంటే సామాన్యశా స్త్రము ప్రవర్తించును,) కావున ప్రధానేతర వివక్ష్యామూలకమైన సమాన నిషేధము, సమాసవిధి కపవాదమనుటయే మంచిది. సమాస నిషేధమును బహులగ్రహణమునకు విషయమును గాం జేయుట కూడదు. ఒక్కొక ప్రయోగమును గుఱించి ఇది సామాన్య శాస్త్రము నకు విషయమనిగాని, అపవాదశాస్త్రమునకు విషయమనిగాని నిర్ణ యింపలేము. అట్లు నిర్ణయింప శక్యముకాని దానిని బహుల గ్రహణ ఎమున్దకు విషయముగాఁ జేయవలయును. అట్లు చెప్పుచో, “విశేషణం<noinclude><references/></noinclude> pffsoweuuao889zh2p1dk0sbxwm5au4 104 219947 573605 2026-09-04T03:22:20Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము .వి శేష్యేణబహులమ్" అను సూత్రమునందలి బహుళగ్రహణమునకు సార్థకతీయు సిద్ధించును. ఇట్లు వ్యవస్థను చేయుటయే మంచిది. లేనిచో “గోద” “కంబలదః” అను ప్రయోగముల విషయమున ని...' 573605 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము .వి శేష్యేణబహులమ్" అను సూత్రమునందలి బహుళగ్రహణమునకు సార్థకతీయు సిద్ధించును. ఇట్లు వ్యవస్థను చేయుటయే మంచిది. లేనిచో “గోద” “కంబలదః” అను ప్రయోగముల విషయమున నిబ్బంది కల్గును.” “గాందదాతి” (గోవునిచ్చును) “కంబలం దదాతి”(కంబలము నిచ్చును)' అని విగ్రహవాక్యములుండును ఇచట గామ్, కంబలమ్ “అనునవి కర్మవాచక పదము లుపదములుగ నున్నచో ధాతువునకు 'అణ్ ప్రత్యయమువచ్చును- అనుసర్థముగల “కర్మణ్యణ్ అను సూత్రముననుసరించి, యిచట అణ్ ప్రత్యయము రావలసియుండగా ఉపసర్గ పూర్వమందులేని, ఆకారాన్త ధాతువునకు, కర్మవాచక పద ముపపదముగ నున్నపుడు, అణ్ రాదు; క ప్రత్యయము వచ్చునని- “ఆతోనుపసర్లే కః” అను సూత్రము విధించుచున్నది. ఇచట ‘దదాతి” అను క్రియకు మూలమైన “జు” అను ధాతు వాకారా నమైనది. -అందుచే నిచట క ప్రత్యయ మేవచ్చును, ఆతోనుపస గ్గేక : అను సూత్రము, కర్మణ్యణ్ అను సూత్ర మున కపవాదము. పై నిఁజెప్పిన విధానము ననుసరింపనిచో, గోదః శంబలదః అనునప్పటి యణ త్యయము భావముగూడ, "కృత్యల్యుటో బహులమ్" అను సూత్రమునఁధలి బహుశ గ్రహణమునకు విషయము కావలసివచ్చును. అది ఎవరికి నిష్టముకాదు. అందుచే నిచటఁ గూడ, సమాస నిషేధ మపవాదవిషయమనియే యనవలెను. ఇది యపవాద విషయమేయని నిర్ణయించుటలో నిబ్బంది లేదు. అందువలన నిధి బహుళమునకు విషయము గాదు. ఈ విషయము మే మూహించి చెప్పినదిగాదు. పాణిన్యాచా ర్యులకును నిది యభిమతమైనదియే. వారు “సమర్థః పదవిధిః” అని సూత్రమును చెప్పినారు- అఁదు సమర్థపదము మేము చెప్పినయ ర్థము గూడ సూచించును. సామాన్యముగ నా సూత్రముపై ను<noinclude><references/></noinclude> ct1ei7ljz423t6c7t6qaaod2qc9ur8s 104 219948 573606 2026-09-04T03:22:31Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '36 ఆంధ్రసాహిత్య పరిషత్ప్రత్తిక వ్యాఖ్యానము వ్రాసినవారు, పరస్పరము సాపేక్షతలేని పదములకు- సమాసమును వారించుటకయియే సమర్థపద ముపయుక్తమైనదని' చెప్పినారు. వారు సూత్రకారుని యభిప...' 573606 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>36 ఆంధ్రసాహిత్య పరిషత్ప్రత్తిక వ్యాఖ్యానము వ్రాసినవారు, పరస్పరము సాపేక్షతలేని పదములకు- సమాసమును వారించుటకయియే సమర్థపద ముపయుక్తమైనదని' చెప్పినారు. వారు సూత్రకారుని యభిప్రాయమును పూర్తిగ గ్రహిం పలేదనియే మా యభిప్రాయము- ప్రధానేతర భావవివక్ష యున్న పుడు గూడ సమాసమునుపయోగింపరాదను విషయమును చెప్పు. టకుఁ గూడ “సమర్థ” అనుపద విసూత్రమున నుపాత్తమైనదని మనము తెలిసికొనవలయును. ఈ విషయమును ప్రకటించుటకే మే మీ చర్చను ప్రారంభించితిమి. అపూర్వముగ మేము చెప్పున దేమియు ప్రస్తుతము నిష్కృష్టమైన యర్థమిది:- ఎచట విశేషణము వలన విశ్లేష్యమునకొక యుత్కర్షముకాని, అపకర్షము గాని కలు గునో, ఎచట నుద్దేశ్యభావము స్పష్టముగ భాసింపవలయునో, యచట నెల్ల వాక్యమే యుండవలయును. సమాసముకూడదు. మిగిలిన తావు లందు సమాసముఁ జేయవచ్చును. ఈ విషయమునే శ్లోకమున సంగ్రహించుచున్నాడు. "విధేయోద్దేశభావోయం వక్త్రం వృత్త్యా పార్య తే యత్తు “తేనాభిధానం వా, సమర్థగ్రహణం చవా కారణ ద్వయమేవేష్టం, బహుల గ్రహణంనతు ఆశక్యనియ మోహ్యర్టో విషయ స్తస్య నేతరః (28) (24) (సంగ్రహశ్లోకములు) తా. సమాసము, విధేయో దేశ భావమును చెప్పలేదు. సామ ర్థ్యమున్నపుడే (సాపేక్షత్వమున్న పుడే) సమాసమును జేయవు యును. అను నీరెండువిషయములే సమాసవిధి ప్రతిషేధములలో హేతువులు.- 'బహుళ గ్రహణము మాత్రముకాదు. ఎచట నిది యుత్సర్గము (సామాన్యము) ఇది యపవాదము నను నియమమును చేయ శక్యముకాదో యది మాత్రమే బహుభగ్రహణమునకు విష యము మిగిలినవి కావు. [శేషము<noinclude><references/></noinclude> mbmh6ktycthhglly18if7x10ek39d23 104 219949 573607 2026-09-04T03:22:44Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము భాగవతుల కుటుంబరాయ శాస్త్రి. (గతసంచిక తరువాయి) అయినను, “రామస్య పాణి రసి” మొదలగు తావులందు సమాసమును చేయరాదు; వాక్యమునే ప్రయోగింపవలయును; అను విషయము కవులకే తెలి...' 573607 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము భాగవతుల కుటుంబరాయ శాస్త్రి. (గతసంచిక తరువాయి) అయినను, “రామస్య పాణి రసి” మొదలగు తావులందు సమాసమును చేయరాదు; వాక్యమునే ప్రయోగింపవలయును; అను విషయము కవులకే తెలియును. ప్రతి పదమును ఖండ ఖండములు చేసి ఇది ప్రకృతి ఇది ప్రత్యయము-అను విభాగము చేయుట మాత్రమే నేర్చినవైయాకరణుల కీ విషయము తెలియదు. వారికి "కావ్యము సంకలి రసమాధుర్యాది విషయ పరిజ్ఞానము శూన్యము. అందుచే నెచట సమాసము చేయవచ్చును? ఎచట చేయరాదు? అను విష యమై వైయాకరణు లుపేక్ష వహించిరి. కలలో నైనను వారు సాహిత్యామృత రసాస్వాదము వలనఁ గలుగు చమత్కారము ననుభ వింప లేదు. ఈశబ్ద విధాతువు నుండి యీ ప్రత్యయమును జేర్చు టచేఁ బుట్టినదని ప్రతిశబ్దమునకును వ్యుత్ప త్తిని చెప్పుదురు. రసశూన్య వ్యుత్పత్తిజ్ఞాన మున్నంత మాత్రముననే వారు మేము వైయాకరణులమని విజ్ఞనీగుచుందురు - వివిధములగు శబ్దములను సృష్టింపఁగలకు. అర్థములలోఁ గల చమత్కారమును మాత్రము గుర్తింపలేరు. వ్యాకరణ లక్షణమున్నఁ జాలును. రసాభివ్యక్తికి ప్రతిబంధక మైసను సరియే పునరుక్తాది దోషములున్నను సరియే, వేనిని విచారింపకయే వారు శబ్దములను ప్రయోగింతురు. కవులన్ననో రసా స్వాదమున కనుగుణమైన శబ్దములను ప్రయోగించుటయందే శ్రద్దను వహింతురు. అందుచే నిచట సమాసమును చేయవచ్చు నిచటఁ జేయ రాదను పరిశీలనను చేయుట కర్హులైన వారు కవులే గాని తదితరులు ఈ విషయమింకను విస్తరముగముందు ముందు నిరూపింతుము.<noinclude><references/></noinclude> dej5zps7pltpjrvdeents7gbsb03bta 104 219950 573608 2026-09-04T03:22:55Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '218 వ్యక్తివివేకము శ్లో॥ “ప్రకరణ కాక్వాదిసఖో యస్యార్ధి వస్తరం ప్రకాశయతి ఇష్టార్థ భంగ భీతే: శబ్ద న సమాస నుర్హృతి స (సంగ్రహార్యాశ్లోకము) తాః ఏశబ్దము యొక్క వాచ్యార్థము, ప్రకరణ...' 573608 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>218 వ్యక్తివివేకము శ్లో॥ “ప్రకరణ కాక్వాదిసఖో యస్యార్ధి వస్తరం ప్రకాశయతి ఇష్టార్థ భంగ భీతే: శబ్ద న సమాస నుర్హృతి స (సంగ్రహార్యాశ్లోకము) తాః ఏశబ్దము యొక్క వాచ్యార్థము, ప్రకరణమో కాకుస్వరమో, మఱియొకటియో సహాయముగా గలదియై, యర్థమును ప్రకాశింపఁ జేయునో, ఆ శబ్దమును సమాసములోఁ గూర్చినచో, కవి ప్రతిపాదింప నెంచిన యర్ధము సిద్ధింపదు. అందుచే నట్టి శబ్దము సమాసమున కర్హము కాదు. అంబికా కేసరీ సమాస విచారము ఇప్పటికి, సమాసము నెచటఁ జేయఁ గూడదు? ఎచటఁ జేయవచ్చును అను విషయమును స్పష్టముగ నిరూపించితిమి. ప్రస్తు తము “సంరంభః కరికీట మేఘ శకలో దేశేన” యను శ్లోకమునందు, “అంబికా కేసరీ” అను సమాసమున “అంబికా” యను పదము కేసరి పదమునకు విశేషణముగ నుపయోగింపఁబడినది. దీనివలనఁ ? గలుగు నుపయోగ మేమి? ఇతర సింహముల నుండి వ్యావర్తింపఁ జేయుటయా? యనఁగా నితర సింహముల కంటెవిభిన్నమైనదీ సింహ మని చెప్పుటయా? లేక, పరమేశ్వరి యనుగ్రహించి, తన పాదము నుంచుటచే నీ సింహమునకు, ప్రపంచము నంతను మించఁగల శౌర్యాతి శయము సిద్ధించినదని తెలి ఁ జేయుటయా ? మొదటి పక్షమును గ్రహింతుమేని, సామాన్యముగ సింహ జాతికి సహజమైన యహంకారము కంటె అధికమైన యహంకారము పరమేశ్వరి యొక్క సింహమునకుఁ గల్గుటకు ప్రత్యేకమగు కారణము కన్పడదు. ఇతర సింహముల యందట్టి యహంకార ముదయించినచో నది నిర్హేతుకమనియే యెంతుము. అటులే యీ సింహ విషయమునఁ గూడ సతిలోక శౌర్యోదయము నిష్కారణమనియే మన మనుకొన<noinclude><references/></noinclude> c4hs2jz63xz9qutycyoytd0wkr8ihj7 104 219951 573609 2026-09-04T03:23:07Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '219 వలెను. "అంబికా" యను పదమును విశేషణముగ నుపయోగించి నందు వలన, నితర సింహములకు పరమేశ్వరీ సంబంధము లేదనియు, నీ సింహమున కట్టి సంబంధ మున్నదనియు తెలియునను మాట సత్యమే కానీ యాసంం: మున్...' 573609 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>219 వలెను. "అంబికా" యను పదమును విశేషణముగ నుపయోగించి నందు వలన, నితర సింహములకు పరమేశ్వరీ సంబంధము లేదనియు, నీ సింహమున కట్టి సంబంధ మున్నదనియు తెలియునను మాట సత్యమే కానీ యాసంం: మున్నంత మాత్రముననే. ఉపకార లేశమునై నను నామెనుఁడి పొందకున్నను సింహమున కట్టి యతిలోక శౌర్య ముద యించు ననుట యు యుక్తము కాదు. ఇచట మఱియొక సమాధానము నీ విధముగ జెప్పవచ్చును. అంబికా కేసకీ-యను పదమునందలి కేసరి శబ్దము కొత్త జాతికిఁ జెందిన సింహమును తెలియఁ జేయును. ఈ జాతికిఁ జెందిన సింహమున కీపద్యమునందు వర్ణిశమైన లో కాతి శాయి శౌర్యము సహజమే,అందు చేతనే సింహ మితరసింహములకు సహజమైన యహంకార శ మును తాను గూడ ప్రకటించుటకు సిగ్గు నొందినది. ఇతర సింహము లేనుఁగులఁ జూచినను, మేసుములఁ జూచినను గర్జించును. ఆ సింహముల కంటె విలక్షణమైన పరమేశ్వరి యొక్క సింహము గూడ నటులే యేనుఁగును మేఘమును జూచి గర్జించుచో, నింకదాని విశేష మేము న్నది ! ఇదియును మిగిలిన సింహములతో సమాన మేయైనది. కాని యీ సింహము యొక్క దృష్టితో నేనుఁ గొక చిన్న పురుగు, మేఘ మొక యల్చాల్పమైన వస్తువు. అట్టి యల్ప వస్తువులపై విజృంభిం చుట యీ సింహమునకు లజ్జాకరము. అందుచే వానిని గన్నె న్తియైనఁ జూడదు. దిగ్గజములు, ప్రళయకాల మేఘములపైఁ గూడ విజృంభిం పదు. నానిపై కురుకుటగూడ తనకు లజ్జాకరమనియే యీ సింహము భావించును. ఇట్లిచట నున్న కేసరి పదము కొత్తజాతికిఁ జెందిన సింహమును తెల్పునని మనము సమన్వయము చేయవచ్చును. ఇట్టి ప్రయోగములు పూర్వకవుల రచనములలో మనకుఁ గన్నకును.<noinclude><references/></noinclude> 4j9q8dpb4k257bet532z2v59cbwi54c 104 219952 573610 2026-09-04T03:23:18Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '220 వ్యక్తిని వేకము ఉదాహరణమునకు_" మోహన్తుహరే ర్విహంగ మోహన్తు'" హరే! విష్ణువు యొక్క, విహంగమః==పక్షి. మోహం హన్తు=మోహ మును చంపివేయుఁ గాక- అని యీ వాక్యమున కర్ధము. ఇచట విహం గమ శబ్దమునక...' 573610 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>220 వ్యక్తిని వేకము ఉదాహరణమునకు_" మోహన్తుహరే ర్విహంగ మోహన్తు'" హరే! విష్ణువు యొక్క, విహంగమః==పక్షి. మోహం హన్తు=మోహ మును చంపివేయుఁ గాక- అని యీ వాక్యమున కర్ధము. ఇచట విహం గమ శబ్దమునకు గరుడజాతికిఁ జెందిన పక్షి విశేష మే యర్థము. పక్షి సామాన్య మర్థము కాదు. అటులే యిచటఁ గూడ ప్రత్యేక జాతికిఁ జెందిన సింహమే కేసరి శబ్దమున కర్థమని మనము సమన్వయింపవలెను. “మోహస్తు వార్వేహంగ మో హస్తు” అను వాక్యమున, గరుడునకు విష్ణువు నుఁడి ప్రత్యేకాను గవాము లభించినట్లు వర్ణితము కాలేదు విష్ణువు యొక్క సంబంధము మాత్రమే హరేః అను పదమునలను నిరూపితమైనది. అయినను హరియను పదము విహంగమమునకు విశేషణవాచక మేయైనది. అటులే “అంబికా కేసరీ" యనునపుడును నంబికా సంబంధము వలన కొత్తజాతికి సంబంధించిన సింహము భాసింపవచ్చును. కావున నీ ప్రయోగ ముచితమైనదియే. ఈ సమాధానము సరియైనది కాదు పరమేశ్వరి యొక్క యను గ్రహము సంపర్కము లేనట్టియు, పై పద్యమునందు వర్తితములైన లక్షణములు కలట్టియు నొక ప్రత్యేక జాతికిఁ జెందిన సింహము, పర మేశ్వరికి వాహనముగా నున్నట్లు ప్రసిద్ధియే లేదు. ఈ యర్థము కవి చెప్పఁదలచినదియును గాదు. సంరంభః కరికీట మేఘ శకలో దేశేన యను పద్యమునందు కవి ప్రతిపాదింపనెంచిన యభిప్రాయమిది. ఒక మహాకవి యెడ తెగని పట్టుదలతో సరస్వతీ దేవి నారా ధించినాఁడు.ఆ దేవి ప్రత్యక్షమైనది. వరము లిచ్చినది. మహాకవికి సాటి లేని ప్రతిభా పాండిత్యము లబ్బినవి. నేను సాటిలేని కవి నని యాతఁడను కొనెడివాఁడు. ఇతర పండితుల వలెనే కవులవలెనే తానును వ్యవహ రించుట తనకు లజ్జాకరమనుకొనినాఁడు. గొప్ప గొప్పకవులను పండితు<noinclude><references/></noinclude> jom4knrn2j5zgexwhrjl5uirkg86qu2 104 219953 573611 2026-09-04T03:23:28Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము 231 లను సైతము లెక్క చేయుట లేదు. ప్రతిభాది గుణము లనేకములు నాయందున్న పనుగర్వ మాతనికి బలిసినది. నేను సహృదయ చూడా మణీ ననుకొనుచుండెడివాఁడు కాని తన గర్వపుతీటనుబోఁగ...' 573611 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము 231 లను సైతము లెక్క చేయుట లేదు. ప్రతిభాది గుణము లనేకములు నాయందున్న పనుగర్వ మాతనికి బలిసినది. నేను సహృదయ చూడా మణీ ననుకొనుచుండెడివాఁడు కాని తన గర్వపుతీటనుబోఁగొట్టఁగలిగిన పండితకవి మఱియొకఁడు తనతో సమానమైనవాఁడు తనకుఁ గన్పడ కుండుటచే నామహాకవి దుఃఖితుఁడైనాడు. ఆమహాకవి, య, ప్రస్తుతమే నను. తనతో బోల్చుటకుఁ దగిన యంబికా కేసరిని పురస్కరించు కొని సాదృశ్య మూలమైన యప్రస్తుత ప్రశంసాలంకారము వలన దనయభిప్రాయము నీ పద్యమున నావిష్కరించినాఁడు. సహజముగ నే విద్యాచమ త్కారాతిశయము కల్గినదని చెప్పుట శివి కిష్టమైన విషయము గామ. సరస్వతీ పాదానుగ్రహము వలననే తనకా విద్యాతీశయము కలిగినదని చెప్పుటయే యాతని కిష్టము. సరస్వతి–కవి వీరికిని, అంబిక - కేసరి, వీ- కిని బింబ ప్రతిబింబ భావము నిరూపితమైనందు వలన నియర్థమే సముచితము రమణీయమునై యుండును. అందుచే నితర కేస: వ్యావృత్తి మాత్ర ఫలకమే యం బికా రూపవిశేషణ మనుట పొసగదు. ప్రథమపక్షము పరాస్తమైనది. ద్వితీయపక్షమును పరిగ్రహించుచో సమాస రచనమే యుప పన్నముగాదు. కేసరి యందొక చమత్కారాతిశయమున్న దనుట వలన దానియుదు త్సాహమే వర్ణితమైనది. కేసరియందీయు త్సాహము కలుగుటకు ముఖ్యకారణము పర మేశ్వరియేఅందుచే నామెకే యిచట ప్రాధాన్యముకల్గును. సమాసము చేసినపుడీ ప్రాధాన్య మునశించిపోవును. ఈ విధముగ, విధేయ విశేషణమైన యంబికకు రావలసిన ప్రాధా న్యము నశించు చుఁడుటచే నిచట యంబికా కేసరీ యను సమాసము పనికిరాదు. సమాసమునందు విధ్యను వాద భావము మఱుగుపడి పోవు నను విషయము నీవఱ కే చెప్పితిమి.<noinclude><references/></noinclude> hl9sytlda44me00uzg1ebyoxgtrpfm4 104 219954 573612 2026-09-04T03:23:40Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '222 వ్యక్తివివేకము ఆక్షేపము విశేషణము యొక్క యర్థము విశేష్యార్థమున కు త్కర్షను కలుగఁ జేయునపు డావిశేషణార్థము విధేయమై ప్రధానమైన దగును-సమాసము చేసినచో విశేషణమునకుఁ గల ప్రాముఖ...' 573612 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>222 వ్యక్తివివేకము ఆక్షేపము విశేషణము యొక్క యర్థము విశేష్యార్థమున కు త్కర్షను కలుగఁ జేయునపు డావిశేషణార్థము విధేయమై ప్రధానమైన దగును-సమాసము చేసినచో విశేషణమునకుఁ గల ప్రాముఖ్యము నశించును-అందుచే నట్టి తావులందు సమాసమును చేయఁగూడదని మీరనుచున్నారు కాని కొందఱు సమాసము చేసినను విశేషణ ప్ర్రాముఖ్యము భాసింపవలయు నను చున్నాను- అట్లు భాసించుట వారి కిష్టము. కావున సమాసమునందు చమత్కారము కలుగదు - వాక్యము నందే చమత్కారము భాసించు నను దము యుక్తము కాదు. సమాధానము-చమత్కారము భావించినపుడురు. భావించ నపుడును నర్థములలోఁ గల పై చిత్ర్యము నిలతకుఁ బూర్వమే యుదా హరణ ప్రదర్శన పూర్వకముగఁ దెల్పితిలు సమాసము చేయుచో చమత్కారాభానము సంధమిచు సను విషయము ప్రత్యేక ముగఁ జెప్పనక్కఱలేదు మన కొకటి యిష్టమైనపుడు అది మనకు లభింప నిచో దాని కొఱకై ప్రయత్నింతుము. సమాసము నుండి చమత్కా రము భాసించుట మాకిష్టము కానేకాదు. చమత్కారమనునది వాక్యము నుండి భావించుటయే మాకిష్టము సమాసము నుండి గూడ చమత్కారము భాసింపవలయునని కోరు వైయాకరణులకు వాక్య సమాసార్థములలోఁ గల యర్థ వైచిత్ర్యము భారంప లేదనియే మా తాత్పర్యము “మిధ్యే తన్మరు చిన్తితం ద్వితీయ మప్యార్యానుజో సౌ గురు: మాతా శ్రోత కళత్ర మిత్యనుచితం మన్యే విధాతాకృతమ్” ఇంతకుఁ బూర్వమే వ్యాఖ్యాతమైన యీ శ్లోకమున “ఆర్యా నుజ" "తాతకళత్రమ్-అను సమాసములయందుఁగూడ చమత్కారము భాసించుచున్నదని వై యాకరణు లందురు. కాని యది వాస్తవము కాదు. ముక్యపు జిప్పను చూచి వెండియనుకొనుటవలె నిదియు<noinclude><references/></noinclude> iozoy4r5m7dbv3xq89virhwb7xa17uj 104 219955 573613 2026-09-04T03:23:51Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము 228 జ్ఞాన్తియే. ఇచటఁ గూడ వ్యాఖ్యాన రూపముగ నున్న వాక్యము నుండియే వారి కీచమత్కారము ప్రతీతమగుచున్నది. సమాసము నుండి పూత్రము గాదు. నా క్యార్ధము వలన గోచరమగు చమత్క...' 573613 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము 228 జ్ఞాన్తియే. ఇచటఁ గూడ వ్యాఖ్యాన రూపముగ నున్న వాక్యము నుండియే వారి కీచమత్కారము ప్రతీతమగుచున్నది. సమాసము నుండి పూత్రము గాదు. నా క్యార్ధము వలన గోచరమగు చమత్కా రమునే సమాసార్థము నందారోపించుచున్నాము. కావున వాక్యము నందే చమత్కారము భాసించును-సమాసమునందు భాసింపదు-అను విషయము యుక్తి యుక్తమేయని తేలినది. అందుచే "ఉద్యోగః కరి కీట 'మేఘ శకలో దేశేన" యను శ్లోకము నీ విధముగ మార్చి చదు వుట మంచిది. శ్లో॥ ఉద్యోగః కరికీట మేఘశకలో దే శేన సింహస్యయః సర్వస్యైవ సజాతి మాత్ర నియతో హేవాక లేశ కీల ఇత్యాద్వి రదక్షయాం బుధఘటా బంధేపి నోద్యుక్తవాన్ యోసౌ కత్ర చమత్కృతే రతిశయం గౌర్యాహరిత్యాతుసః. ఈవిధముగ సవరింతు మేని మేము చూపిన మూఁడు దోషము లును తొలగిపోవును మొదట-“అసంక బ్ధవాన్” అని యున్నది. అచట నఞ సమాసము మంచిది గాదని వివరించితిమి. అందుచే దానిని తొలఁగించి న+ఉడ్యు క్తవాన్" అని పాఠమును సంచరించితిమి-ఇపుడా దోషము పోయినది. “యోసా” అనునపుడు యచ్ఛబ్దమున్నది. తచ్ఛబ్దములేదు అట్లుండుట దోషము ఆ దోషము పోవుటకై "యః సః” అనుపదములను రెంటిని ప్రయోగించితిమి-అంబికా కేసరీ యను సమాసమును తొలఁగించి గౌర్యా హరిర్యాతునః” అని ప్రయోగించితిమి గౌర్యాః అను విశేషణము విడిగా నుండుటచే దానికి ప్ర్రాముఖ్యము వచ్చినది ఇట్లు చేసిన మూఁడు మార్పులతో నీపద్యమునందు చూపిన మూఁడు దోషములును పోయి నవి. ప్రస్తుత మొక యాక్షేపము చేయవచ్చును. ఈ పద్యము యొక్క నాల్గవ పాదమును,<noinclude><references/></noinclude> og7zya8t7lxz19yohajza479a45twkg 104 219956 573614 2026-09-04T03:24:04Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'T “సోయం కుత్ర చమత్కృ తే రతిశయం గౌర్యా హరిర్గచ్ఛతు” అని మార్చినను యత్తచ్ఛబ్ద ప్రయోగమునకు సంబంధించిన దోషము పోవును-పూర్వమే ప్రకాప్తమైన యద్ధమును తచ్ఛ ము చెప్పేచో నపుడు యచ్ఛ...' 573614 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>T “సోయం కుత్ర చమత్కృ తే రతిశయం గౌర్యా హరిర్గచ్ఛతు” అని మార్చినను యత్తచ్ఛబ్ద ప్రయోగమునకు సంబంధించిన దోషము పోవును-పూర్వమే ప్రకాప్తమైన యద్ధమును తచ్ఛ ము చెప్పేచో నపుడు యచ్ఛ ప్రయోగము అర్థము 43 - విడి ద్వితీయ మధ్యానం లోహి శస్య = యుద్ధ మా వ యొక్క, హధిఖీనా బాధను, సహించు కాదేమోయను, ఇద్ద రాజభూ నెపముతో, ద్విషీయ = రెంigat రోహ ఇః = ఎక్కి గాయ 7 మరా లేన "గుసు " - -కాశమును 4) వ్యాఖ్య- ~ a "the" (" > దుమ్ము · నాము. 'ఓమ్ము "". లేచుట : హిస మయెనను రవి ఒక హేతువు నూ మమన్నారు. సైన్యములు ధారమున సవా మా ణము కాని దానికి కారి ఇగ రూపం టకెన కాల కారము యుత్ప్రేక్షాలంకారము శ్రీ ర్చె వలయును - అ ఎహెల్నవి ఏవో నుత్ప్రేక్ష దు, కాపున నుపే ఓ య బ శాధి మననీయు వ్యమును గూడ కనియు నందుచే ను స్ప్రే తాపహ్నుతులకు సాం" " వ్యాఖ్యాగల యభిప్రాయము-ఆకు రో హీ యనువునకును ను స్ప్రేంగా లంకృతి యున్నది. దీనికి పై వానితో సాంకర్యమును చెప్పవచ్చును.<noinclude><references/></noinclude> 533knw1bdsc3asev6i5r58feod6pskn 104 219957 573615 2026-09-04T03:24:13Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము 225 ప్రస్తుతమున మనకు విచార్యమిది- ఇచట “తస్య” (ఆరాజు యొక్క) అను పదము పూర్వమే వర్ణింతుడై న రాజును తెల్పుచుండుటచే, యచ్ఛ బ్దము లేకున్నను దోషము లేదు. అటులే “సోయంకు...' 573615 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము 225 ప్రస్తుతమున మనకు విచార్యమిది- ఇచట “తస్య” (ఆరాజు యొక్క) అను పదము పూర్వమే వర్ణింతుడై న రాజును తెల్పుచుండుటచే, యచ్ఛ బ్దము లేకున్నను దోషము లేదు. అటులే “సోయంకుత్ర చమత్కృతే రతిశయం గౌర్యాహరిచ్ఛతు” అనిమార్చినచో యచ్ఛబ్దము లేనిదోష ముండదు గదా! అగుచో, “యో సౌకుత్ర చమత్కృతే రతిశయం గౌర్యాహరిశ్యాతుప;" అనియే యేల మార్చవలయును ? పై విధముగ మార్చినచో యచ్ఛ్వములేని దోషము పోవు నను మాట సత్యమే. కాని యర్థములోని చమత్కారాతిశయము మాయమగును - యత్తచ్ఛబ్దములు భిన్న వాక్యములయందున్నపుడే చమత్కారము స్ఫురించుననుట సహృదయల కనుభవమైన విష యము- అందుచే దీనినిట్లు మార్చవలసివచ్చినది. శ్లో॥ యత్రోత్క పకర్షనా విశేష్యస్య విశేషణాత్ తదేవ వావిధేయం స్యాత్ సరసస్తత్ర నేష్యతే- అన్యతత్వర్థ సంబంధమాత్రే వర్త మళీప్సితే కామచార్య తదర్థం హిసమర్థ గ్రహణం మతమ్ సతుసాపేక్ష తాద్యన్య దోషజాతనివృత్తయే పత్రోః స్వతేవ వస్థ్యత్వే సాహిన్యాయేన సిధ్యతి (26) (27) (28) (సంగ్రహ శ్లోకములు) తా|| విశేషణము వలనవి శేష్యమునకుత్కర్ష గాని యపకర్ష గాని కలిగినను, విశేషణమే విధేయమైనపుడునుసమాసము చేయుటతగదు. వస్తు సంబంధము మాత్రమే వివక్షితమైనచో సమాసమును జేసినను మానినను దోషములేదు. ఉత్కర్షాపకర్షలు లు ప్రతీయ మానములగు నపుడు సమాసమును చేయఁగూడడని తెలియఁజేయుటకే “సమర్థః పదవిధిః” అను సూత్రమునందు సమర్థపద ముపయోగింపఁబడినది. కాని, సాపేక్ష తాదిదోష సమూహమును నివర్తింపఁ జేయుటకుఁ<noinclude><references/></noinclude> e8sk84ggrjbc6puv61tuiomnv5hifnt 104 219958 573616 2026-09-04T03:24:25Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '225 వ్యక్తి నివేశము గాదు. తల్లిదండ్రులకు సమస్కరింపుమని యెదుట వానికిఁ జెప్పినపు డెదుటవాని తల్లిదండ్రులకనియే భాసించును. ఇతరుల తల్లిదండ్రులకు నమస్కరింపవలయునను సర్థమురాదు....' 573616 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>225 వ్యక్తి నివేశము గాదు. తల్లిదండ్రులకు సమస్కరింపుమని యెదుట వానికిఁ జెప్పినపు డెదుటవాని తల్లిదండ్రులకనియే భాసించును. ఇతరుల తల్లిదండ్రులకు నమస్కరింపవలయునను సర్థమురాదు. అటులే చెప్పకున్నను సమ ర్థములైన పదముల కే సమాస మనుసర్థము ప్రతీయమానమగుచునే యుండును. 2 శ్లో॥ కావ్య కాంచన కషాశ్మమానినా కున్తి కేస నిజకావ్యలక్ష్మణే యస్య సర్వని పద్యతోదితా శ్లోక ఏష స నిదర్శితో మయా. శా॥ కావ్యమను సువర్ణమునకు తానొఱపిడీ తాయిననుకొనిన కు స్తశుఁడు వ్రాసిన గ్రంథమునం దీశ్లోకము దోషశూన్యమని ప్రస్తు తింపఁబడినది. ఆ యీ శ్లోకము నిపుడు పరిశీలించితిమి. ఈ శ్లోకము నం యిన్ని దోషములున్న మిగిలినవానియందెన్ని దోషము లున్నవో ! ఇప్పటికి విధేయా విమర్శ దోషము నిరూపితమైనది. ప్రక్రమభేద దోషము:- ప్రక్రమభేదము కూడ ననౌచిత్యమే. ఎగుడు దిగుడుగనున్న మార్గము ప్రయాణము చేయునతనికి హాయి నీయదు. దుఃఖమునే యిచ్చును. ప్రక్రమభేదము కూడ పాఠకునకు క్లేశమును కలిగించును రసప్రతీతికి భంగమును కలుగఁ జేయును. శబ్దార్థవ్యవహారమునఁదంతటను. విద్వాంసులు సైతము లోక క్రమముసనుసరింపవలసినదే. రసప్రతీతికి భంగమును సహింపని లోకము, శబ్దార్థవ్యవహారమునందు, ప్రక్రమభేదము నంగీకరింపదు- ప్రారంభించినరీతియే తరువాతఁ గూడ నుండవలె ని అభిలషించును. ప్రకృతి ప్రత్యయాదు లన స్తముగనుండుటచే, ప్రక్రమభేదము కూడ ననేక విధములుగు నున్నది. ప్రకృతి ప్రక్రమభేదము:- “సతతమనభిభాషణమ్ మయాతే పరిపణితం భవతీమనా నయన్త్యా గతధృతి రవలంబితుమ్ బతాసూననలమనాలపనా దహంభవత్యా"<noinclude><references/></noinclude> g8s02imrsdbcrty3x7egc1arbnmyklg 104 219959 573617 2026-09-04T03:24:41Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '227 అర్థము:- భవతీమ్=నిన్ను, అనాసయన్త్యా = తీసికొనిరాని మన-నాతో, తే--నీరు, సతతమ్ = ఎల్లప్పుడును, అనభిభాషణమ్ మాట్లాడకుండుట, పరిపణితమ్ = ప్రతిజ్ఞ చేయఁబడినది " నేను నిన్ను కేశ స్థలమున...' 573617 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>227 అర్థము:- భవతీమ్=నిన్ను, అనాసయన్త్యా = తీసికొనిరాని మన-నాతో, తే--నీరు, సతతమ్ = ఎల్లప్పుడును, అనభిభాషణమ్ మాట్లాడకుండుట, పరిపణితమ్ = ప్రతిజ్ఞ చేయఁబడినది " నేను నిన్ను కేశ స్థలమునకు తీసికొని కానిచో, నీవు నాతో మాట్లాడవద్దు” నీ పంతము పట్టితిని"– కానీ, ఒక !- అయ్యో ! భవత్యాః = నీ యొక్క అనాలపనాత్ = మాటలాడకుండుటచే, గతధృతిః = ధైర్యము పోయినదాననై, అసూన్' ప్రాణములను, ఆవలంబినుం-ధరించుటకు, * కలన్ = సమర్థురాలను కాణేశున్నాను. - ఇచట మాటలాడకుం.పటయను నర్థమును తెలుపుటకు మొ నట_భష్ (అనభిభాషణమ్) ధాతు వుపయోగింపఁబడినది. రెండవ పర్యాయము ల ధాతువులు యోగింపఁబడినది. అనాలపనాత్ ) భష్- లస్ అను ధాతువులు రెండును మాటలాడుటయను ఇద్ధమునే తెల్పును. అయినను - భష్, అను ప్రకృతి మొదట నుపయోగింపఁబడినది కావున పర్యాయముకూడ దానినే యుపయోగించినచో నుచితముగ రెండవ నుంది. నొక శబ్దము కూడ భాసింపని యర్థ ప్రతీతి యుండనేయుండదు. అందుచే నొక యర్థము భాసించినపుడెల్ల శబ్దముకూడ భాసించు చునే యుండును శ్వ భేదమున నర్థ భేదము వచ్చుననియు మర్యాద కలదు. అందుచే ప్రారంభమున నుపయుక్తమైన శబ్దము కంటె వేశొక శబ్దముపయుక్తమైనచో అర్థమునఁ గూడ భేదమున్న దేమో ! యనిపించును. అట్లనిపింపకుండుటకై యుసక్రమోపసంహా వము లొ కేరీతిగ నుండవలయుననుటలో చిత్యమున్నదని వ్యాఖ్యా కల యభి ప్రాయము. ప్రక్రమా భేదము శబ్దాచిత్యముగ నెన్న దగినది. ఈపక్రమా థేశము విధ్యనువాద భావములలో నొక రకమనియు మనము తెలిసి<noinclude><references/></noinclude> j4g5r8g6vmu9e9r9lyjzlzr2fjap6b3 104 219960 573618 2026-09-04T03:25:04Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '228 వ్యక్తి వివేకము కొనవలయును.- ప్రారంభముననున్నది యనువాదము తుదినున్నది విధేయము నగును. ఉదా॥ శ్లో॥ తదా జాయస్తే గుణా యదాతే సహృదయైర్గృహ్య స్తే రవికిరణాను గృహీతాని భవన్తి కమలాన...' 573618 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>228 వ్యక్తి వివేకము కొనవలయును.- ప్రారంభముననున్నది యనువాదము తుదినున్నది విధేయము నగును. ఉదా॥ శ్లో॥ తదా జాయస్తే గుణా యదాతే సహృదయైర్గృహ్య స్తే రవికిరణాను గృహీతాని భవన్తి కమలాని కమలాని అర్థము-పదార్థములు:- యదా= ఎప్పుడు, సహృదయైః=సహృ దయులచే, గృహ్యర్తే=స్వీకరింపఁబడుచున్నవో ( శ్లాఘింపఁబడుచు న్నవో) తదా=అప్పుడు, తే, అవి, గుణాః = గుణములుగా (గుణవస్త ములుగా) జాయ = పుట్టుచున్నవి - గుణము కలుగుచున్న వని భావము. రవి కిరణానుగృహీతాని= సూర్యకిరణములచే ననుగ్రహింపఁ బడినవై (వికసింపఁజేయఁబడినవై) కమలాని= కమలములు, కమలాని భవన్తి=కమలములగుచున్నవి. (ప్రశస్తములై, లక్ష్మీ పాత్రములగు చున్నవి). మఱియొక్క యుదాహరణము:- m శ్లో॥ ఏవ మేవ జన స్తస్యా దతాతిక పోలో పమాయాం శశిబింబమ్ పరమార్థ విచా రే పున శ్చంద్ర శ్చంద్ర ఇవ నరాకః. అర్థము ఏవ మేవ ఈవిధముగనే, జనలోకము, తస్యాః= ఆమెయొక్క, కపోలో పమాయామ్ = చెక్కిళ్ళకు పోలికగా, శశిబిం బమ్=చంద్రబింబమును, దదాతి = ఇచ్చుచున్నది. ఆమె కపోలములు చంద్రబింబమువలె నుండునని లోకమనుచున్నది. పరమార్థ విచా రే పునః నిజమును విచారించుచో, పరాకః= అల్పుఁడగు, దయనీయుఁడగు) చంద్రః=చంద్రుఁడు, చంద్రఇవ = చంద్రుఁడే. ఇవపదమున కవధారణ మర్థము. చంద్రుఁడు ప్రతి కృష్ణపక్షమునందును క్షీణించుచుండును. కపోలములలో నా ధర్మము లేదు. అందుచే కపోలములకును చంద్రు నకును పోలిక కుదురదు. చంద్రుఁడే తగ్గిపోవునని భావము. విశేషములు:- ఏవ మేన- ఇటులే యనఁగా నజ్ఞానముతోనని<noinclude><references/></noinclude> 4tj6y7k4fpr8lry77jm4h32b2p3atpy 104 219961 573619 2026-09-04T03:25:16Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము 239 భావము. జనః-విచారింపకయే గతాను గతికముగలోక ప్రసిద్ధినినమ్ము జనులని యర్ధము. గళంకరహితమును, లావణ్య సర్వస్వవిధానమునగు ముఖమధ్యముననున్న కపోలముల కంతకంటె నధిక సౌ...' 573619 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము 239 భావము. జనః-విచారింపకయే గతాను గతికముగలోక ప్రసిద్ధినినమ్ము జనులని యర్ధము. గళంకరహితమును, లావణ్య సర్వస్వవిధానమునగు ముఖమధ్యముననున్న కపోలముల కంతకంటె నధిక సౌందర్యముగల వస్తువు నుపమానముగ గ్రహించుటకు బదులు, శశరూప కలంకము గల్గి క్షయశీలుఁడైన చంద్రుని పోలిక గఁ దెచ్చుట యవిచారమూల మని భావము. ఇచట మొదట శ్లోకములో రెండు కమలపదములున్నవి. 3 అందు రెండవ కమలపదము కమల సామాన్యమును గాక లక్ష్మీనివాస స్థానపాత్రతాద్యుత్కర్హత నొందిన కమలమును దెల్పును. ఉత్కర్ష యిచట కపి వివక్షితము. రెండవ శ్లోకములో చంద్రునియందలి యప కర్ష కవి వివక్షితము. మొదటి కమల, చంద్రశబ్దములు దేశ్యములు రెండవ కమల చంద్రశబ్దములు విధేయములు-వా స్తవమున మొదటి కమల శబ్దము సామాన్య కమలమును తెల్పును. ఈ విషయమున మాత్రమీ రెంటికిని భేదము పరికల్పితమైనది-ఇటులే చంద్ర శబ్దము లలోఁగూడ రెండవ చంద్రశబ్ద మపకర్ష తాపాత్రమైన చంద్రుని తెల్పుటచేతను, మొదట చంద్ర శబ్దము లోక ప్రసిద్ధినందిన చంద్రునిఁ జెప్పుట చేతను, వాని రెంటికిఁ గూడ నపకర్ష తా మూలకమగు భేదము కల్పితమైనది.. అయినను, విధేయము ననువాద్యమునైన వస్తువొక టియే. ఆవస్తువును, విధ్యనువాదములలో రెంటనునొ కే శబ్దముతోఁ గవి యిచట చెప్పి నాఁడు- అందుచే నిది ప్రక్రమాభేదములలో సంత ర్భావమునొందు శబ్దాచిత్యమేయగును కాకున్న నొక విషయము మాత్రమున్నది, పర్యాయ ప్రక్రమభేదము రాకుండుటకై, శశిబింబ మను తావున చంద్రబింబమని యుపయోగింపవలెను. మఱియొక యుదాహరణము :- ఏవ ముక్తోమంత్రి ముఖై రావణః ప్రత్యభాషత<noinclude><references/></noinclude> jpuinn7izti3won8f2r4bfo00yrm49a 104 219962 573620 2026-09-04T03:25:29Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '230 వ్యక్తివివేకము అర్థము :-మంత్రిముఖ్యైt=మంత్రులలో ముఖ్యులైన వారిచేఁ ఏవముక్త' = ఈపకారముగఁ జెప్పఁబడిన, రావణః = రాసణుఁడు,ప్రత; భాషత = తిరిగి చెప్పెను. ఇచట ఉ క్తః అనుసఫుడు వచ్ అనున...' 573620 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>230 వ్యక్తివివేకము అర్థము :-మంత్రిముఖ్యైt=మంత్రులలో ముఖ్యులైన వారిచేఁ ఏవముక్త' = ఈపకారముగఁ జెప్పఁబడిన, రావణః = రాసణుఁడు,ప్రత; భాషత = తిరిగి చెప్పెను. ఇచట ఉ క్తః అనుసఫుడు వచ్ అనునది ధాతువు. పశ్యభాషత అనునపుడు భష్ ధాతువు ఈ రెంటికిని సర్థ మొకటియేమైనను ప్రకృతి (ధాతువు) మాఱినది. అందుచే ప్రశ్రమథేనదోషము వచ్చినది. పశ్యభాషత యనుటకు బదులుగ ప్రత్యకోచత యన్న చో నీదోష ముపోవును. మఱియొక యుదాహరణము. శ్లో. నా ధే నిజాయాః నియతే అస్తంగతే హస్త నిజాపి యాతా, నా హీ దళాను రూపమ్ నాతఃపరం భద్రతరం సముక్తి, - అర్ధము : నిజాయాః=రాతి యొక్క, నాథే భక్తచగు చం దుఁడు, నియ తేగ్ని యోగాత్ = బై సనియోగమువలన, అ 3= అస్తమింపఁగా, హస్త- అయ్యో, నిశాది = రాత్రి కూడ. దూతా = వెళ్లి పోయినది. హీmఎందువలసనన, కులాంగనావామ్ = పతివశలకు, దశా నురూపమ్=భర్తయొక్క దశకనుగుణమైనది, అతఃపరం- ఇంశకంటే. భర్తతో సహగమనము చేయుటకంటే, భద్రశరం = ఎక్కువ మ మును కలుగఁజేయునది వేరొకటి. ససమ స్థి= లేదు. ఇచట గతా, యాతా, అనుశబ్దముల కర్థమొకటియే కాని మొదటిదానిలో గమ్ ధాతువు ప్రకృతి, రెండవదానిలో దూ ధాతువు పకృతి. ఇట్లు ప్రకృ తిభేదమున్నది. ఇది పోవుటకై నిశారి దతా యనుటకు బరులు 'గతాని' ఆనవలయును. ప్రశ్న :ఇటు లొ కేపదము నుపయోగించుచో శబ్ద పునరుక్తి<noinclude><references/></noinclude> erhbf2rypcwffl5e7r7adux6tbnynrv 104 219963 573621 2026-09-04T03:25:38Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '231 ? యను దోషమురాదా ? “నైకం పదం ద్విప్రయోజ్యం ప్ర్రాయేణ” సామాన్యముగ నో కేపదమును రెండు పర్యాయములు ప్రయోగింప రాము అనునియమ మున్ని దిగదా ! సమాధాసము: _పునరుక్తి గోపము రాదు. ప్రకమా భ...' 573621 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>231 ? యను దోషమురాదా ? “నైకం పదం ద్విప్రయోజ్యం ప్ర్రాయేణ” సామాన్యముగ నో కేపదమును రెండు పర్యాయములు ప్రయోగింప రాము అనునియమ మున్ని దిగదా ! సమాధాసము: _పునరుక్తి గోపము రాదు. ప్రకమా భేదము పునరుయనునవి పరస్పర భిన్న విషయములు. ఒకశబ్దముకు మొదట పలికిసమాదిరిగనే తిరిగి పలుకవలసిన తావున ప్రశ్రమా భేద మను సదుండవలయును. అట్టి సంబంధముగాని యావశ్యకముగాని లేనపుడు కు తావులందును నొకేశ్యమున్నచో పునరుక్తదోషము సంభ వి॥చును. కావున నీ రెంటికిని సంబంధములేదు. “వజతః క్వ తాత వజసీతి పరిచయగ తార్థమస్ఫుటమ్ ధైర్యమభినదుదితం శిశునా జననీ నిర్భర్తన వివృద్ధమన్యునా” అర్థము:-జననీ నిర్భర్తన వివృద్ధమన్యునా తల్లి భయపెట్టుట చేత వృద్ధినందిన కోపముగల, శిశునా= పసిపిల్ల వానిచేత, తాత = ఓ తండ్రీ, క్వ=ఎచ్చటకు వజసి= వెళ్లుచున్నావు ఇతి =అని పరిచయగ తార్థమ్ పరిచయముచేత తెలియఁబడిన అర్థముగల, అస్ఫుటమ్= అస్పష్టమగు, ఉదితం = మాట (పదితం = ఏడ్చు) వజత్మ = వెళ్లుచున్న తండ్రియొక్క, దైన్యమ్, అభినత్ దైర్యమును పోగొట్టెను. తాత్పర్యము:-ఊరువెళ్ళుటకుఁ బ్రయాణమగుచున్న తండ్రిని పసిపిల్లవాఁడు “నాన్నా ఎక్కడకు వెళ్లుచున్నావు”? అని యడిగి నాఁడు. ప్రయాణమగుచున్న వారి నట్లడుగుటమంచిది కాదని తెలిసిన తల్లి, శిశువును భయపెట్టినది. శిశువునకుఁ గోపము హెచ్చైనది. పసి వాఁడు వెళ్ళుటయను నర్థమున తనకుఁ బరిచయమైన “వజసి”యను శబ్దము నస్ఫుటమగు నక్షరములతో 'క్వ వజసి' “ఎచటకు వెళ్ళు చునా, వు” అని యడిగినాఁడు. తండ్రి హృదయమునందలి దైర్యము సడలిపోయినది.<noinclude><references/></noinclude> 4vnmx2lr9s00ijupftgr86jdu0r4qzl 104 219964 573622 2026-09-04T03:25:51Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '282 వ్యక్తి వివేకము వ్యాఖ్య -ఇచటనొకయాక్షేపమున్నది. ఈశ్లోకమున మొదట 'వజసి' యనుపదమున్నది. తరువాత 'వజసి' యని యున్నది- రెండు పదములును భేధించినవి. ప్రశ్రమభేదదోషము రాలేదా ? యని యాక్ష...' 573622 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>282 వ్యక్తి వివేకము వ్యాఖ్య -ఇచటనొకయాక్షేపమున్నది. ఈశ్లోకమున మొదట 'వజసి' యనుపదమున్నది. తరువాత 'వజసి' యని యున్నది- రెండు పదములును భేధించినవి. ప్రశ్రమభేదదోషము రాలేదా ? యని యాక్షే పము. సమాధానమిది: పెద్దలు వెళ్ళుటయను నర్థమునఁ బయోగిం చుచుండఁగా శిశువు వినినశబ్దము 'వజసి' యనియే. శిశువును కాయం మునఁ బరిచయమైన శబ్దముకూడ 'వజసి' యనియే. పరిచయగతా ర్థమ్మను విశేషణము 'స్ట్రోజసి' శబ్దమున కే సరిపోవును. అసామర్థ్యము చే శిశువు-'వజసి' యనుటకుఁబదులు 'వజసి'యని రేఫను లోపింపఁజేసి పలికినాఁడు. కావున నస్ఫుటాక్షరమ్మను విశేషణముకూడ శిశువు వజసి యనుశబ్దమును పలుక నెంచినపుడే సరిపోవును. ఈ హేతువుల వలన శిశువు పలుక నెంచినది 'ప్రజసి' యనియే. ఇట్లు "గెఁడు శబ్దముల స్వరూపమును 'వజసి' యనియే యగుటచే నిచట ప్రశ్రమ భేదదో షములేదు. కావున నీశ్లోకము ప్రశ్రమ భేదదోషమునకు ప్రత్యుదా హరణమే కాని యుదాహరణము కాదు. సర్వనామ పశ్రమ భేదమున కుదాహరణము. శ్లో. తే హిమాలయ మామస్త్ర్య పునఃప్రేక్యచ శూలినమ్ సిద్ధంచా స్శైని వేద్యార్థమ్ తద్విసృష్టాః ఖ ముద్యయుః. అర్ధము :- తే=ఆసప్తర్షులు, హిమాలయమ్-హిమవంతుని, ఆమంత్ర=విడి ( సెలవుపుచ్చుకొని) పునశ్చ= తిరిగి, శూలినమ్=శివుని ప్రేక్ష్య=చూచి, అస్మై= ఈశివునకు, అర్థమ్ = పనిని (పార్వతిని శివున కిమ్మనియడుగుట) సిమ్ సఫలమైనదానినిగ, నివేద్య= తెలియఁ జేసి, తద్విసృష్టాః=ఆయీశ్వరుని యనును పొందినవారై, (ఈశ్వరు నిచే విడువబడినవారై ఖమ్=ఆకాశమును గుణించి, ఉద్యయుః = ఎగి రిపోయిరి. ఆకాశములోనికి వెళ్లిరి (సశేషము)<noinclude><references/></noinclude> 89qldwchpvydscf6a9snxxbsmkt6qmq 104 219965 573623 2026-09-04T03:26:02Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము శ్రీ భాగవతుల కుటుంబరాయశాస్త్రి, (గతసంచిక తరువాయి) ఇచట 'శివుని' (శూలినమ్) పరామర్శించుటకు, మొదట ('అస్మై' అనుచోట) 'ఇదమ్' శబ్ద ముపయుక్తమైనది. రెండవ పర్యా యము (తస్మై-అ...' 573623 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము శ్రీ భాగవతుల కుటుంబరాయశాస్త్రి, (గతసంచిక తరువాయి) ఇచట 'శివుని' (శూలినమ్) పరామర్శించుటకు, మొదట ('అస్మై' అనుచోట) 'ఇదమ్' శబ్ద ముపయుక్తమైనది. రెండవ పర్యా యము (తస్మై-అనునపుడు) తచ్ఛబ్ద ముపయుక్తమైనది. వీనిలో నిదం శబ్దము, సమీపముననున్న వ్యక్తిని పరామర్శించును. తచ్ఛబ్దము దూరముననున్న వానిని పరామర్శించును. కావున యజ్ఞదత్త దేవ దత్తుల నువ్యక్తుల కెంత భేదముకలదో, యంత్రభేద మీ యిదమ్ తచ్ఛ ముల కున్నది. శివుఁడను నొకవ్య క్తిని పరామర్శించునపుడే, విభిన్నా ర్థకములగు శబ్దముల నిట్లుపయోగించుట మంచిదిగాదు. మొదట 'ఇదమ్' శబ్దముండుటచే రెండవ పర్యాయము గూడ నిదమ్ శబ్దమునే యుపయోగించుట మంచిది. అపుడు సర్వనామ స్త్రోక్త్రమ భేదమను దోష ముండెడిదిగాదు. ప్రస్తుత మట్లు పయుక్తము కాకుండుటచే నిందు సర్వనామపశ్రమ భేదదోష మున్నదని చెప్పవలసివచ్చినది. ప్రశ్న:-అగుచో, యచ్ఛబ్దముతో నుపక్రమించి, తచ్ఛబ్దముతో గాని యిద మేత దదశ్శబ్దములతోఁగాని యుపసంహరించుచు నొకే విషయమును పరామర్శించినపుడు గూడ నీదోషముండునా ! సమాధానము :- ఉండదు. యచ్ఛబ తచ్ఛబ్దములకు సహజముగ పరస్పరము నిత్యసా పేరూపమగు సంబంధ మున్నది. అందుచేఁ గోవల యచ్ఛబ్దముగాని,యిదమాది సహితమగు యచ్ఛబ్దముగాని, తచ్ఛన్దము నవశ్య మపేక్షించును. అందుచే రెండవ పర్యాయము కేవలమిద మే తదదశ్శబ్దములతో పరామృష్టమైనపుడును, పూర్వముపకా నమైన యచ్ఛబ్దసామర్థ్యము ననుసరించి, తచ్ఛబ్దమవశ్యమ పేక్షి తమగుచుండు టచే నట నీదోషము రాదు. కేవల మీద మేతదదశ్శబ్దములతో<noinclude><references/></noinclude> 6nn8a4ipwcx02gqnh4szz6by7i0dnev 104 219966 573624 2026-09-04T03:26:17Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '234 వ్యక్తి వినేకము మాత్రమే యుపకాన్తమైనపుడు మాత్ర నూయర్థమును, రెండవ పర్యాయము తచ్ఛబ్దము పరామర్శింపదు. అపు డిద మేతదదశ్శబ్దము లతో నారంభమునందు పరామృష్టమైన యర్థమును రెండవపర్య...' 573624 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>234 వ్యక్తి వినేకము మాత్రమే యుపకాన్తమైనపుడు మాత్ర నూయర్థమును, రెండవ పర్యాయము తచ్ఛబ్దము పరామర్శింపదు. అపు డిద మేతదదశ్శబ్దము లతో నారంభమునందు పరామృష్టమైన యర్థమును రెండవపర్యా యము, క్రమముగ తిరిగి యిద మేతదదశ్శబ్దములతో నే పరామర్శింప వలయునుగాని, తచ్ఛబ్దములోఁ బరామర్శింప వీలు లేదు A 'తే హిమాలయ' అనుపద్యమున సర్వనామ క మ భేద దోషమున్న దని యంగీకరింపవలసిన దే ! ప్రత్యయ ప్రశ్రమ భేదదోషము శ్లో. రుదతా కుత ఏవ సా పున ర్భవతా నానుమృతే రవాప్యతే పరలోక జుషామ్ స్వకర్మభి ర్గతయో భిన్నపథా శ్శరీరిణామ్. (రఘు. 8_95) అర్థము :_రుద తా=ఏడ్చుచున్న, భవతా = నీచేత, సా=ఆ ఇన్దు మతి, కుతఏవ ఎట్లు, లేక ఎచటనుండి లభ్యతే =పొందఁబడును? ఆమె బ్రతుకుట యసంభవమే యని భావము. అనుమృతేః (అసి)= ఆమె ననుసరించి మరణించుటవలనఁ గూడ, న అవాప్య తేపొందబఁడదు; పరలోక జుషామ్=పరలోకమును పొందిన, శరీరిణామ్ = ప్రాణులయొక్క గతయః=గమ్యస్థానములు, స్వకర్మభిః= వారు చేసిన పుణ్యపాపకర్మల చేత, భిన్నపథాః హి= భిన్నమైన మార్గములు గలవియగును గదా ! ఇచట ‘రుద తా' యనునపుడు శతృపత్యమున్నది. అనుమృ తేః అనునపు డనుమృతి పదములో క్లీన్ ప్రత్యయమున్నది. లేదా 'రుదతా భవతాకుతః అవాప్యతే అనునపుకు, రోదనము కర్తృవిశేషణరూప మున నననా ప్తిలో హేతువైనది. అనుమృతియనునది సాక్షాత్తుగ' 'హేతు వైనది. ఈ భేదము గూడ పై పదములలోని ప్రశ్యయముల భేదము నను సరించియే వచ్చినది.<noinclude><references/></noinclude> g0o9ihd07z507vmuo42ifxa9qvolmx4 104 219967 573625 2026-09-04T03:26:30Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తి వివేకము 285 'కుతఏవతు సానురోదనాత్' అను పాఠము నవలంబించుచో నీ దోషము పోవును. ఇందు ప్రత్యయ స్వరూపభేదమున్నను ప్రత్యయా క్షములలో భేదములేదు. 'రుదతా కురఏవ సా పురర్భవతా నాను మృ...' 573625 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తి వివేకము 285 'కుతఏవతు సానురోదనాత్' అను పాఠము నవలంబించుచో నీ దోషము పోవును. ఇందు ప్రత్యయ స్వరూపభేదమున్నను ప్రత్యయా క్షములలో భేదములేదు. 'రుదతా కురఏవ సా పురర్భవతా నాను మృతా వ్యవాప్య తే' అని కొన్ని గ్రంథములలోనున్న పాఠమునఁ గూడ నీదోషము పరిహృతమగును. మఱియొక యుదాహరణము :- బు ల్లో యశో ఒధిగ స్తుంసుఖలిస్సయావా మనుష్యసంఖ్యానుతిన తుంచా నిరుత్సరానా మభియోగథ్యాంతో సముత్సుకే ఒక మునైతిసిద్ధం అయి యశః=క్తీ ని అధిగస్తుం పొందుటకు, సుఖలిప్సియా వా=సుఖమును పొందవలెనను కోరిక చేఁగాని, మనుష్యసంఖ్యా మతి వర్తితుంవా= అందఱికంటే నెక్కువకీర్తిని పొందుటకుఁగాని, నిరుత్ను కానామ్= కేవల ముత్కంఠను పొందని, అభియోగభాజాం = యత్న పరులైన వారికి, సిద్ధిః కార్యసిద్ధి సముత్సుకా ఇవ=ఉత్కంఠ కలదివ లె అంకమ్=తొడను, ఉపైతి = స్వయముగనే వచ్చును. ఇచట అధిగన్తుమ్ అతివర్తితుమ్ అనునపుడు తుము ప్రత్యయమును, లిప్సయా అను నపుడు సన్నంతపదముపై కృతీయా ప్రత్యయము నుండుటచే ప్రత్య యప్ర్రక్రమ భేదము వచ్చినది. వికల్పార్థమును తెల్పు వాశబ్దము గూడ నిచట నస్థానమునం దుపయుక్తమైనదను విషయమును ముందు తెల్చు దుము. ‘యశో*ధిగన్తుం సుఖమీహితుంవా' అను పాదమిచట ప్రశస్తము శ్లో. పృథ్వి ! స్థిరా భవ భుజంగమ ధార యైనామ్ త్వం కూర్మరాజ ! తందం ద్వితీయం దధీథాః దిక్కుఁజరాః ! కురుత తత్తితయే దిధీర్షామ్ దేవః కరోతి హర కార్ముక మాతతజ్యమ్. !<noinclude><references/></noinclude> hg7ptkkddp8s7ez3tyz698nwfci1vbf 104 219968 573626 2026-09-04T03:26:50Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '296 వ్యక్తి వివేకము అర్థము :- పృధ్వి= ఓ భూమి ! స్థిరా భవవాకదలకుండుము స్థైర్యమును వహింపుము. భుజంగమ = అది శేషా ! ఏనామ్ ఈభూమిని, ధారయ=ధరించుము; కూర్మరాజ= ఓ కూర్మమా ! ఇదంతత్ ద్విత యమ్=భూ...' 573626 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>296 వ్యక్తి వివేకము అర్థము :- పృధ్వి= ఓ భూమి ! స్థిరా భవవాకదలకుండుము స్థైర్యమును వహింపుము. భుజంగమ = అది శేషా ! ఏనామ్ ఈభూమిని, ధారయ=ధరించుము; కూర్మరాజ= ఓ కూర్మమా ! ఇదంతత్ ద్విత యమ్=భూమి ఆది శేషువు అను నిద్దఱను, దధీథాః =ధరింపుము. దిక్కుం 21 రాపి= ఓ దిగ్గజములా రా;త త్రితయే= పైమూఁటివిషయమై దిధీర్ఘాం= ధరింపవ లెనను సంకల్పమును, కురుత= చేయుఁడు; దేవః =శ్రీరాముఁడు, హరకార్ముకమ్=శివధనుస్సునుఆతతజ్యంక రోతి = ఎక్కు పెట్టుచున్నా ఁడు పృధివి మొదలగువానికి సంబంధించిన యాజ్ఞలనిచ్చుట కవికి వివ క్షి తము 'స్థిరాభవ’యను నాజ్ఞతో నీపద్య ముపకాన్తమైనది. తుదివఱ కును నాజ్ఞారూపమగు నర్థ మీ పద్యమున కన్నడుచునే యున్నది భవ, దధీభాః కురుత యను క్రియలలోఁగల యాజ్ఞాక ప్రత్యయస్వరూప ములలో భేదమున్నను, ప్రత్యయములన్నియు లోడర్థవాచకములే కవి యనుజ్ఞార్థము నే (పై ప్రార్థమునే) ప్రధానముగఁ జెప్ప చెంచినాఁడు. ఆయాజ్ఞను తెలుపుపదముల కుద్దేశ్యపతిని దేశ్యభావము లేకుంట చే నాపదము లేక రూపమున లేవు; అయినను నిచట నది కవి వివక్షితము కాకుంట చే ప్రత్యయపమదోష మున్నదని యిట్టి తావులందు మనము చెప్పరాదు. పర్యాయపకమభేదము శ్లో. మహీభృశః పుత్రవతో ... దృష్టిః తస్మిన్న పత్యే స జగామ తృప్తిమ్ అనన పుష్పప్ప మధోరి చూ ద్వి రేఫమాలా సవి శేషసంగా. అర్థము :-పుత్రవతో^పి=మైనాకుఁడను పుత్రుఁడున్నను మహే భృతః = హిమవంతునియొక్క దృష్టిః = దృష్టి తస్మి అపత్యే= ఆ పార్వ తియందు తృప్తిమ్, న, జగామ తృప్తిని పొందలేదు. ఆమెపైనున్న<noinclude><references/></noinclude> glrnx2a5s2lgqjez295ikk2c6dell0j 104 219969 573627 2026-09-04T03:27:02Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తి వివేగము 287 ప్రేమ కంతములేదని భావము. అన న్తపుష్పవ్య = అనేక కుసుమములు గల మనోః=వసంత ర్తువుయొక్క (వసంత కాలమునకు సంబంధించిన ద్వి రేఫమాలా=భమన పం_క్తి మాతే = మామిడి పూవురందు, స...' 573627 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తి వివేగము 287 ప్రేమ కంతములేదని భావము. అన న్తపుష్పవ్య = అనేక కుసుమములు గల మనోః=వసంత ర్తువుయొక్క (వసంత కాలమునకు సంబంధించిన ద్వి రేఫమాలా=భమన పం_క్తి మాతే = మామిడి పూవురందు, సవిశే షసంగా హి= అధికమైన యాసక్తి కలదగుచున్నది కదా ! కవి యిచట 'పుత్రవతః' అనునపుడు పుత్రశబ్దముతో నుపత్రి మించినాఁడు . తరువాత పుత్రార్థమును తెల్పుటకే అపత్యశబ్దము నుప యోగించినాఁడు. ఒ కేయర్థమును తెలుపుటకు. రెండు భిన్న శబ్దములనుప యోగించుటచే నిచట పర్యాయపకమభేదము వచ్చినది. చూత. పుష్పశబ్దములుగూడ భిన్న పర్యాయములుగనే కన్పడినను, వానీలో నొకటి పుష్పసామాన్యమును రెండవది పుష్పవిశేషమును దెలుపును. అందుచే పర్యాయపక మదోషముచ్చటలేదు “మహీధృతో పత్యవ తోపిదృష్టిః తస్మిన్న పత్యే జగామ తృప్తిమ్" అని మార్చిన చో బాగుండును. ఇచట నీవిషయమును గమనింపవలయును. పుత్ర శబ్దమ పత్య విశ్లేష. (సంతానవి శేష) వాచకము. అపత్యశబ్దము సంతానసామాన్య మును తెల్పుటచే నది సామాన్యవాచకమే యయినను తస్మిన్న సత్యే యని తచ్ఛబ్దముయొక్క సాహచర్యమువలన నదియును విశేష వాచక మగును. విశేషవాచక మైన యీ రెండవ పదమును దృష్టిలో నుంచు కొనినపుడు మొదటి విశేష వాచక పదము సామాన్యవాచక ను యగును. కావున మొదటి పాదమునఁ గూడ సామాన్య విశేష వాచక పదములున్న వ.నీ సమస్వయమును చేసికొను దో నీదోషముండదు. అని కొందఱందురు, కాని యిది సరియైన వాదము కాని వ్యాఖ్యాత లభిప్రా యపడుచున్నారు. వీరి భావమిది. ఈశ్లోకమునందలి రెండు వాక్యములకును బింబ ప్రతిబింబ భావము వివక్షితము. మొదటి వాక్యమున పుత్ర శబ్దము సామాన్యవా<noinclude><references/></noinclude> izdn1hu7yft24s9wmb96xzwm0bvq7na 104 219970 573628 2026-09-04T03:27:22Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '238 వ్యక్తి వివేకము చక్రము దానితరువాత నున్నయపత్యశబ్దము సామాన్యవాచకము. రెండవ వాక్యమున మొదట పుష్పమను సామాన్యవాచక పదము, తరువాత చూతమను విశేష వాచక పదమును నున్నవి. ఈవిధముగ రెండు...' 573628 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>238 వ్యక్తి వివేకము చక్రము దానితరువాత నున్నయపత్యశబ్దము సామాన్యవాచకము. రెండవ వాక్యమున మొదట పుష్పమను సామాన్యవాచక పదము, తరువాత చూతమను విశేష వాచక పదమును నున్నవి. ఈవిధముగ రెండువాక్యములలో భేదము కన్పడుచున్నది. మొదటి వాక్యమున, సర్వ నామ సంబంధమువలన రెండవ శబ్దము మఱియొక విశేషము' నే తెల్పు ను, సామాన్యమును దెలుపదు. అపుడును పుత్తా పత్యశబ్దములు రెం డును విశేషవాచకములేమైనవి. రెండవ విశేషపదము దృష్టిలో మొదటి వి శేషపదము సామాన్యవాచకమగుననుట సత్యమైనను నదియ గతికగతికమగు ననుచితవాదము అపుడును రెండవవాక్యమునఁ గూఢ రెండు విశేష వాచకములుండవలయును. అట్లిచట లేవు. కావున మహీ భృతో పత్యవతోపి యని మార్చుచో మొదటి యపత్యశబ్దముసామా న్యవాచకమై, రెండవ యపత్యశబ్దము సర్వనామ సంబంధమువలన విశేషవాచకమగును. అపుడు రెండు వాక్యములకును బింబప్రతిబింబ భావరూపసాదృశ్యము బాగుగ గుదురును. తేలిన దిది. ప్రతివాక్య మునందును, సామాన్య విశేష వాచకములలో, విశేష వాచకములు మాత్రమోయుండిన నే రెండు వాక్యములకును బింబప్రతిబింబభావము కుదుఱును. ప్రస్తుతము రెండవవాక్యములో సామాన్యవిశేషములు న్నవి. అందుచే మొదటి వాక్యమునఁ గూడ సామాన్యవి శేషములే యుండవలయును. కావున నిట్లు మార్చుటయే సమంజసమని పెద్దల యభిప్రాయము. ప్ర్రారంభమున నేరూపమున శబ్దము లుపశాన్తము లైనవో యారీతిని తరువాత నుండవలయుననిగదా సిద్ధాన్తము - పైని సూచనచేసిన సవరణ రెండవవాక్యమున సామాన్య విశేషములున్న ని కావున మొదటి వాక్యమునఁ గూడ నట్లుండవలయుననినారు. అది యుక్తముకాదు మొదటి వాక్యమున మొదట పుత్రశబ్దమున్నది. దానిననుసరించి దానితరువాత పుతామ్ అని యుండవలయును.<noinclude><references/></noinclude> eywfp2n6g86498hkosm7yfmd1qsek79 104 219971 573629 2026-09-04T03:27:34Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'D వ్యక్తి వివేకము 239 అపుడు “మహీళృతః పుత్రవతోపి దృష్టిః తస్యాం హిపుతాం నజ గామ తృప్తిమ్" అని యుండవలయునని కొందఱందురు. కాని యిది యు నుచితముగాదు. కేవలము శబ్దములకుఁ గల పౌర్వార్యమ...' 573629 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>D వ్యక్తి వివేకము 239 అపుడు “మహీళృతః పుత్రవతోపి దృష్టిః తస్యాం హిపుతాం నజ గామ తృప్తిమ్" అని యుండవలయునని కొందఱందురు. కాని యిది యు నుచితముగాదు. కేవలము శబ్దములకుఁ గల పౌర్వార్యమును మాత్రమే చూడఁగూడదు. ఔచిత్యమును ప్రధానముగఁ జూడవల యును ఈ సవరణను జేసినచో మొదటి వాక్యమున రెండు శబ్దములును విశేషవాచకములే యగును. రెండవ వాక్యమున సామాన్యవిశేషము లగును. కావున దృష్టాన్తము సరిగా కుదురదు. మఱియొక యభిప్రా యముగూడఁ గలదు. లోకములోఁ దల్లిదండ్రులు పుత్రునికంటే పుత్రిక సధికముగఁ బేమింతురు. ప్రస్తుతము కూడ హిమవంతుఁడు మైనాకునికంటె పార్వతి నధికముగ ప్రేమించినాఁడు. దీనిననుసరించి దృష్టా నమునే మార్చవలయునని మధుసూదనీ వివృతికర్త లభి ప్రాయ పడుచున్నారు. అపుడు “అన న్తచూతస్య మధోభృంగీ సామాన్య పుష్పే విశేష సంగా” అని రెండవవాక్యమును మార్చవలయును. కాని యిపుడు రెండవ వాక్యములో విశేష సామాన్యములున్నవి. మొదటి వాక్యమున సామాన్యవిశేషములు క్రమముగనున్నవి. కావున సాదృశ్యమిపుడును లభింపదు. ఇఁక, పౌర్వాపర్యవిచారణను చేయనక్క ఱలేదు. ఔచిత్యమును గ్రహించినఁ జాలు ననువాదము నాశ్రయింప వలయును. రెండు వాక్యములలోను, సామాన్యవిశేషములున్న ఁజాలును వానిశ్రమమును బాటింపనక్కఱలేదని తృప్తిపడుచో నీ పై యర్థమే కవి వివక్షితమని మనము నమ్ముచో నీసవరణ నంగీకరింపవచ్చును. మఱియొక యుదాహరణము :- శ్లో' 'ఉదన్వచ్ఛిన్నా భూః సచ నిధి రపాం యోజనశతమ్' అర్థము‘-భూ! భూమి ఉదన్వచ్ఛిన్నా = సముద్రునిచే పరిమిత ముగ జేయఁబడినది, స అపాంనిధిశ్చ = సముద్రుఁడును యోజనశతమ్= నూఱు యోజనములున్నాఁడు.<noinclude><references/></noinclude> 6ucx3vqxa5yr5c3h740en3rt1ok2hfk 104 219972 573630 2026-09-04T03:27:47Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '240 వ ఇచట సముద్రమను నర్థమునందే మొదట ఉదన్వత్ పదము, తరువాత 'అపారనిధిః' అను పదమును నుపయోగించుటవలన నీదోష మువచ్చినది.అందుచే 'మితాభూః పత్యాపాం సచపతి రపాం యోజన శతమ్) అను పాఠము బాగుండ...' 573630 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>240 వ ఇచట సముద్రమను నర్థమునందే మొదట ఉదన్వత్ పదము, తరువాత 'అపారనిధిః' అను పదమును నుపయోగించుటవలన నీదోష మువచ్చినది.అందుచే 'మితాభూః పత్యాపాం సచపతి రపాం యోజన శతమ్) అను పాఠము బాగుండును. 'ఉదన్వచ్ఛిన్నా' అనునపు డింకొక దోషము గూడ నున్నది. ఇచట సముద్రుఁడు విధేయమగుట ప్రధా నుఁడు;కా నీ సమాసము చేయుటవలన నతనికి ప్రాధాన్య మ స్తమించి నది. కావున సమాసము చేయుటయు నొకదోషమే. సవరించిన పాఠ మునందా దోషముకూడ పరిహృతమైనది. వే యుదాహరణము. శ్లో. వరం కృతధ్వస్తగుణా దత్యస్త మగుణః పుమా ప్రకృత్యా హ్యమణిః శ్రేయా నాలంకారశ్చుతో పలు అర్థము- కృతధ్వ స్తగుణాత్ = పూర్వము మంచిగుణములనల వర్చుకొని, తరువాత వానిని విడనాడుకొనిన వానికంటే, అత్యన్తమ్ అగుణః, పుమాళ్= మొదటినుండియును, గుణములు లేని మనుష్యుఁడే, వరం=మంచివాఁడు. ప్రకృత్యా = సహజముగనే, అమణి= మణిలేని, అలంకారః=అలంకారము, శ్రేయాన్ = మంచిది- చ్యుతో పల= జారిపో యినమణిగల, అలంకారః = అలంకారము నశ్రేయాన్ మంచిదిగాదు. మణియనునొకయర్థమును తెలుపుట కే, మణి,ఉపల, అను రెండు పర్యా యశబ్దము లుపయుక్త ములగుటచే నిచటపర్యాయ ప్రక్రమభేద ‘దోష ముకల్గినది. ప్రకృత్యానుపలుప్రయా' అనిగాని, 'నాలంకారోగల న్మణి' అనిగాని సవరించుచో నీ దోషము పరిహృతమగును. ఇటు లే ఈ సవరణను చేసినను చకార ప్రయోగములోని దోషము పోలేదు. వీర్యం, చ, అనునపుడు వీర్యమ్ అనుపదమును ఆగసాచ యనునపుడు ఆగసారు: . పదమును సమాసవిభక్తిలో లేవు. వీర్యమ్మ<noinclude><references/></noinclude> tm32do20c2xj5c3p8cj19te07opszmn 104 219973 573631 2026-09-04T03:27:58Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తి వివేకము 241 10 హేతువు గూడఁ గాదు. కావున నిచట చకార ప్రయోగము గోషము. వీర్యంచ విద్వతు - అను విశేషణ మిప్పుడు వ్యర్థమగును- ఈ గోషము తొలఁగుటకై "క్షానేన విద్యస్య సునే మహానః” అని పా...' 573631 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తి వివేకము 241 10 హేతువు గూడఁ గాదు. కావున నిచట చకార ప్రయోగము గోషము. వీర్యంచ విద్వతు - అను విశేషణ మిప్పుడు వ్యర్థమగును- ఈ గోషము తొలఁగుటకై "క్షానేన విద్యస్య సునే మహానః” అని పాడ మును సవరింపవలయునని వ్యాఖ్యాతలు సూచించుచున్నారు. శ్లో: బభూన భస్మైన సితాంగ రాగః కపాలమే వామల శేఖర శ్రీ! ఉపాన్తభాగేషు చ శోచనాంకః సింహాజినస్యైన దుహల భావః” అర్థము:-భస్మ+ఏవ=బూజీవయే, సితాంగ భాగః = తెల్లని మైపూత, - ఆయ్యెను. కపాలమేన= పుణెయే, అమల శేఖర శ్రీ = స్వచ్ఛ మైన శిరోభూషణ శోభ, (అయినది) సింహాజనస్య = సింహపుతోలు యొక్క ఉపాన భాగేషం = అంచులయలకు, రోచనాంశః = హంసాస్ చిహ్నము కలదియే, కుల భావః = వస్త్రమగుట, (అయ్యెను) భస్మ- సితాంగరాగః, కపాలమ్ అమల శేఖరశ్రీ :- అనునవన్నియు ప్రథనూ విభ క్తిలో నున్నవి 'కాని సింహాజ స్య అనునది షష్ఠీ విభక్తి లో సున్నవి. కావున విభక్తి ప్రక్రమభంగ దోషము వచ్చినది. దానిని వారించుటకై "మృగేంద్రచ్శన దుకూలమస్య" అని సవరింపవల యును. ప్రస్తుతమునకు సంబంధించిన ప్రక్రమభంగ దోషమేకాదు. కఁ గొన్ని గోషము లిందున్నవి. రోచనాంక: దుకూల భావః అను ప్రయోగము సరియైనది కాదు. గోలోచనపు గుక్తులు గలిగియుండుట యనునది యొక ద్రవ్యము యొక్క ధర్మము. దుకూల భావః అనఁగా సప్రధర్మము. గోరోచనాంకము వస్త్రమునకు గుణమో విశేషణమో యగునే కాని వస్త్రధర్మమునకుఁ గాదు. మృగేంద్ర చక్ష్మిన దుకూల మస్య యన పాఠనమున నీ దోషము కూడ పరిహృతమైనది. అపుడు దుఃకాలమను పదమునకు విశేషణముగా నుండవలయుఁ గాన, పోచనాంకః అను పదమును 'సురోచనాంకమ్' అని నూర్చి 'ఉపా స్త<noinclude><references/></noinclude> imcl9xn0e7zmcn17l1v1rnh2h0xe5ce 104 219974 573632 2026-09-04T03:28:10Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '242 వ్యక్తివివేకము భాగేషు సురోచనాంకమ్ మృగేంద్రచర్మైవ దుకూలమస్య' అని మార్చవలయును. ఉపసర్గప్రక్రమ భేదదోషము. శ్లో॥ విషదోభి భవస్త్య విక్రమం, రహయత్యా పదుపేత సూయతిః నియతా లఘుతా న...' 573632 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>242 వ్యక్తివివేకము భాగేషు సురోచనాంకమ్ మృగేంద్రచర్మైవ దుకూలమస్య' అని మార్చవలయును. ఉపసర్గప్రక్రమ భేదదోషము. శ్లో॥ విషదోభి భవస్త్య విక్రమం, రహయత్యా పదుపేత సూయతిః నియతా లఘుతా నిరాయతే, రగరీయా న్నపదం నృపశ్రియ!- అర్ధము:- అవిశ్రమమ్= పరాక్రమము లేని నానిని, వివదః = ఆపదలు, అభిభవన్తి ఎదుర్కొనుచున్నవి; ఆపదు పేకమ్ ఆపు లతోఁ గూడిన వానిని, ఆయతి: = భవిష్యత్తు, రాఁబోవు కాలమునందుఁ గలుగనున్న శుభము, రహయతి m వదలును; నిరాయ్యే = మంచి భవిష్యత్తు లేని వానికి, లఘుతా- తేలికదనము, నియతే తప్పక కలుగును; అగరీయాన్ = తేలికయైనవాఁడు, నృపశ్రియః = రాజలక్ష్మికి పదమ= అర్హుడు గాఁడు.— ఇచట 'విపదః' యనుపదమున 'వి' యను నుపసగమున్నది... ఆపత్–అనుచోట “ఆ”యను నుపసర్గమున్నది. ఉపసర్గలు భేదించినవి అందుచే దీనిని మార్చి- 'తదుపేతమ్ విజహాతి చాయతిః' అని చదువనలయుకు 'వి+ ''జాతి' యనునపుడు వియను నుపసర్గి వచ్చినది. [విషదః- అనునపుడు నామములో వియను నుపగ్గము. విజ హాతి యనుపపుడు యాపడములో నుపసర్గమని యందు రేని, యీ మార్పు ననుసరించి యాప త్తను పదమే యిట లేకుండుటచే, నామము హోరోను పసర్గ భేదమను దోషమే లేదు. అసలు విపదః యనునది కర్త. ముపేతమ్మనునపు కాపదమంతయును కర్తగాడు. ఈరీతి నాలోచించుచో నిట నుపసర్ల ప్రక్రమభంగ దోషమేలేదు] ఇంకను దోషములున్నవి. - విషదో భిభవ న్త్య విక్రమమ్మను వాక్యములో కర్తయు క్రియయు బహు నవనములో నున్నవి. తరువాతి వాక్యములో నవి యేకవచనములో<noinclude><references/></noinclude> bylohryshxqe57nw5ipy61x0v6c26k4 104 219975 573633 2026-09-04T03:28:56Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము 243 నున్నవి - లేదా తరువాతి వాని ననుసరించి మొదటి వాక్యములోని కర్త కీయల నేకవచనములోని కైనను మార్పనలయును, 'లఘుతా' యని యుషక్రా నమైనది. దాని నగరీయాన్' అని మర పర్యాయ ప...' 573633 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము 243 నున్నవి - లేదా తరువాతి వాని ననుసరించి మొదటి వాక్యములోని కర్త కీయల నేకవచనములోని కైనను మార్పనలయును, 'లఘుతా' యని యుషక్రా నమైనది. దాని నగరీయాన్' అని మర పర్యాయ ప్రక్రమ దోషము కల్గినది. అటులే మొదటి మూఁడు వాక్యముల రచనాక్రమమునకును, నాల్గవ వాక్య - చనమునకును భేదమున్నది. దీనినే శాబ్దప్రక్రమదోష మందురు. ఈ గోషములను తొలఁగింపవలయునను నుద్దేశ్యముతో కాన్య ప్రకాశక ర్త శ్లోకము నీ విధముగ సమర్థించినాఁడు. “విపగోభి భవన్య విక్రమం, తదభిభవం గురుపతే నిరాయతిమ్ లఘుతాం భజతే నిరాయతిః, లఘుతా నాన్న పదం నృపశ్రియః. ఈ మార్పు ననుసరించినను దోష నిరాశము జరుగలేదు. అభి భవన్తియనినపుడు, క్రియ, పరస్మైపదములోనున్నది. గురుతే, భజతే యమున వాత్మనే పదములో నున్నవి. మొదటి వాక్యములో కర్త బహు నచనమునను, రెండవ వాక్యములోని కర్త యేకవచనమునను నున్నవి. పూర్వము సూచించిన శబ్దప్రక్రమ (అన్వయ ప్రక్రమ) భంగరోషము తొలఁగిపోనేలేదు-అందుచే మధుసూదనీ వివృతి వ్యాఖ్యా క ర్తలీక్రింది విధమున సవరించినారు. విపదాభి, భవత్య విక్రమ మభిభూతం విజహాతి చాయతిః లఘుతేచ్ఛతి తం నిరాయతిం, లఘురాప్నోతి కథం నృపశ్రియమ్ ఇచట ఆలస్తీనామ్ యథావాచా నిశాదిశా'యను వాక్యము ననుసరించి విపత్ శబ్దము 'విపదా' యని మాఱినదని గుర్తింపవలయును.- ఇప్పుడైనను నన్వయ క్రమభంగము పోయినదా? వచన ప్రక్రమ భేదము కాచిత్ కీర్ణా రజోభి ర్దివమను విద ధౌమర్దన క్రేన్దు లక్ష్మీ రశ్రీకాః కాశ్చిదంతర్దిశ ఇవదధి లేదాహముద్భాస్త సత్వాః<noinclude><references/></noinclude> c98axwiwvo3nfs3v6hnki56a3nbjhn9 104 219976 573634 2026-09-04T03:29:05Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '244 వ్యక్తి వివేకము = = ధేముర్వాత్యా ఇవాన్యా ప్రతిపదమకురాః భూమివత్ కకమానా! ప్రస్థానే పార్థీనానా పశిన మితి పుగో భావి నార్యః శశలను:- అర్థము :- సజోభిః కర్ణా= రజస్వలయై, మద్దన కేసులక...' 573634 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>244 వ్యక్తి వివేకము = = ధేముర్వాత్యా ఇవాన్యా ప్రతిపదమకురాః భూమివత్ కకమానా! ప్రస్థానే పార్థీనానా పశిన మితి పుగో భావి నార్యః శశలను:- అర్థము :- సజోభిః కర్ణా= రజస్వలయై, మద్దన కేసులక్ష్మీ తగ్గిన ముఖమునకు చంద్రపమొక్క, (లేక చంద్రసిబోలిన ముఖము యొక్క) శోభకలరియై, డివమ్ ఆకాశమును అనువిదధ్' అనుక రించెను, పోలియును. కాళము రజకీర్ణము సమ్ముతో సిదీ యున్నది. మన స కేసులక్ష్మీ = తగ్గిన ముఖమును బోలిన చంద్రభ యొక్క శోభకలిగిఁ_; కృత్వము, మగ్గ వ స్తుల క్ష్మీ కల్వము నను శబ్దసామ్య మా కారములకును నా నకును నున్న .. కాశి స్త్రీలు, శః శివ చిరులవలె అశ్రీకాః= శోభాహీనలై, బ్రాన సత్వాః - కలన పడిన మనసు కలవారై, అ స్య= లోపల, దాహమ్ = సన్తాపమును, సిధికే గా ధరిం చి. దిక్కులు, అశ్రీక్రములు - శోభ లేనివి, ఉదాన్త సత్వములు = తిరుగుచున్న జంతువులు కలవి, అంతః = మధ్య, బొహిమ్ అగ్నిని భరించినవి అచటనచట నగ్నులు మండుచున్నవి. అశ్రీకములు-అనుచో నర్థసామ్యము-మిగిలిన చోట శబ్దసామ్యమును పూర్వమువలెనే తెలియ = = గొలులవలె అన్యాః నార్యః ఇక స్త్రీలు, వాత్యాః ఇన భౌముః తిరగిరి; అపరాః = ఇతర స్త్రీలు, ప్రతిపదమ్ అడుగడుగు నను భూమినత్ = భూమినలె కంపమాన్యా = నణఁగుచున్న వారై 7 భీముః తిరిగిరి (కంప మాపు అని పాఠమగుచో -Bracke యర్ధము) ఇతి = ఈవిధముగా, పార్థి నానాం ప్రస్థాజ్ = రాజుల యొక్క ప్రమాణమునుదు, నార్యః = స్త్రీలు, పురోభావి * ముందు నానున్న, అశుభమును, శశంసుః : ====== === సూచన చేసిరి.- ఇచట మొదటి పాదమున కాచి తని యేకవచనమున్నది. మిగి<noinclude><references/></noinclude> t4gi0scbtb2izfqi7bo3h1jqt94lrby 104 219977 573635 2026-09-04T03:29:18Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తి వివేకము 245 తీన సానములలో బహువచనములున్నవి. కావున వచన ప్రక్రమ భగము కల్గినవి. "కాశ్చిత్కీర్ణాః కజోభిర్దివమును విదధుర్మన్దవ కేను శోభ్యా” అని శాస్త్రి, మన్హవ క్రేన్లు ల...' 573635 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తి వివేకము 245 తీన సానములలో బహువచనములున్నవి. కావున వచన ప్రక్రమ భగము కల్గినవి. "కాశ్చిత్కీర్ణాః కజోభిర్దివమును విదధుర్మన్దవ కేను శోభ్యా” అని శాస్త్రి, మన్హవ క్రేన్లు లక్ష్మ్యః" - అని కాని మార్చుచో ఐదోషము పోవును. మఱియొక యుదాహరణము ‘అభివాంఛిత ప్రసిధ్యతు భగవతి యుష్మత్ప్రసాదేన' భగవతి = శ్రీ గౌరి, యుష్మత్వ సాడేన 1755 మీ యనుగ్రహముచే, అభివాు ఛి స్లామ్ = కోర్కి, ప్రసిధ్యతు = సిద్ధించుఁగాక. భగవతి-యు యేకవచనము మొదటనున్నది. యుష్మత్ప్రసా జీన, అనునపుడు యుష్మత్తని బహువచనమున్న సి. అయచే దోషము వచ్చినది 'భనతీ ప్రసాదేన' అని సవరించుచో నీ దోషము పోవును. తీ ప్రక్రమ భేదము పై శ్లోకమునందే మొదటి వాక్యమున 'అను విద' అని క్రియయున్నది. చివరఁగూడ శశంసుః అని క్రియయే యున్నది. కానీ, మధ్య-‘కంపనూనాః'-అని శానజన రూపమేయున్నది. క్రియ లేదు. అందుచే తిఙ్ఞస్త ప్రకమ భేదము వచ్చినది- 'కంపమాపు'' అని నూర్చుచో నా దోషము పోవును.-ఏకకర్తృకము లగుననేక క్రియ లున్నప్పుడు, ప్రధానక్రియ తిజ్ఞ న్తములో నుండి, మిగిలిన యప్రధాన క్రియలు శతృశానజ స్తములుగా నుండవచ్చును. క్రియలలో ప్రధానా ప్రధాన భేదమున్నపు పద్ధతి కుదుఱును. ఈ శ్లోకమునందు క్రియ అన్నియును ప్రధానములే అప్రధాన క్రియలు లేవు. అందుచే కంప అను శాన స్త ప్రయోగము దోష మేయగును. కాలని శేష ప్రక్రమ భేదము సస్నుః, పయః పపు రనేనిజు రంబఠాణి జక్షు ర్బిసాన్ ధృతవికాసి బిసప్రసూనాః<noinclude><references/></noinclude> 91ybcosqklyrpz5w8ppnzyvix6iysv5 104 219978 573636 2026-09-04T03:29:30Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '246 వ్యక్తి వివేకము సైన్యాః శ్రియా మనుప భోగ్య నిరరర్థకత్వ దోషప్రవాన మమ్భుజ న్నగ నిమ్న గానామ్ == అర్థము :- సై న్యాః = = సైనికులు (సై న్యములు) సస్ను: స్నానము చేసినారు; పయః = జలమును పపు...' 573636 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>246 వ్యక్తి వివేకము సైన్యాః శ్రియా మనుప భోగ్య నిరరర్థకత్వ దోషప్రవాన మమ్భుజ న్నగ నిమ్న గానామ్ == అర్థము :- సై న్యాః = = సైనికులు (సై న్యములు) సస్ను: స్నానము చేసినారు; పయః = జలమును పపుః = తాగినారు; అంబ రాశి = వస్త్రములను, అనేనిజుః = ఉతుకుకొనిరి, ధృతవికాసి బిస ప్రసూనాః = వికసించిన తామర పుష్పములనుధరించిన వారై, బిసాన్ తామర తూడులను, జక్షుః == తినిరి; నగ నిమ్మగానామ్ = ప అనుభవించువారు లేక సెలయేళ్ళకు (నదులకు) సంబంధించిన, శ్రియామ్ సంపదల యొక్క, అనుపభోగ నిరర్థకత్వ దోషప్రదమ్ పోవుటచే, (పర్వతనదుల సంపదలన్నియు) వ్యర్థములను నపకీర్తిని అమ్భజన్ = తుడిచివేసిరి. పర్వతనదుల సంపదల ననుభవించు వారు లేకుండుటచే నవి వ్యర్థములని లోకములో నొక ప్రపాదమున్నది. సైనికులా సంపదల గొన్నిట ననుభవించుటచే నిపుణా ప్రపాదము తొలఁగిపోయినదని భావము. ఇచట సస్ను, పపుః- అను క్రియలు భూతానద్య తన పరోక్ష కాలమును తెలుపును. అనేనిజుః అను క్రియ భూతాద్యతనత్వమును మాత్రమే తెల్పును. అమృజ న్ననునదీయు నట్టిదే ధృత వికాసీ అను నపుడు, భూతార్థమాత్రమున, క్తపత్యయ ముపయుక్తమైనది. ఇట్లు క్రియలలోఁ గాల భేదమున్నది ఈ దోష పరిహరణమునకై శ్లోకము నిట్లు మార్పవలయును. సస్నుః పయాంసీ పపు రంబర మానినేజు ? జక్షు ర్బిసాన్ ధృతవి కాసిబి సప్రసూనాః సై న్యాః శ్రియామనుప భోగ నిరర్థకత్వ దోషం వనేషు ప్రసభం సరితాం మమార్జు:-<noinclude><references/></noinclude> emoat9mu2tmnm9t5tlg8oyslg33rmnm 104 219979 573637 2026-09-04T03:29:41Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తి విమ 247 వ్యాఖ్యాత లిచట నింకను విశేషములను వ్రాసినారు. ధృత వికాసీ యనునపుడు-భూతార్థక ప్రత్యయమును గూడఁ దొలఁగించి, ధృతవికాసీ బిసప్రసూనా: అనుటకు బదులు "విక చమస్య దుధుః ప్ర...' 573637 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తి విమ 247 వ్యాఖ్యాత లిచట నింకను విశేషములను వ్రాసినారు. ధృత వికాసీ యనునపుడు-భూతార్థక ప్రత్యయమును గూడఁ దొలఁగించి, ధృతవికాసీ బిసప్రసూనా: అనుటకు బదులు "విక చమస్య దుధుః ప్రసూ నమ్” అని నూర్పవలయునని వ్యక్తి వివేక వ్యాఖ్యాతరుయ్యకుఁడు.- మొదటి పాఠముస, మొదట పయః, చివర దోషప్రవాదమ్- అని యేకపచనములున్నవి. అంబరాణి అని బహువచనమున్నది. రెండవ పాఠమున వయాంసి యను బహువచనము, వెను వెంటనే అంబ >మ్ అను నేకవచనమును నున్నవి. కావున పచన ప్రక్రమ భేదమున్నది. మడు పాఠములయందును బిసాన్, బిసప్రసూనాః అని బిసపద పున మయున్నది ధృతవికాసి బిసప్రసూనాః అనుచో నన్వయము మొదటి 'వాక్యమునందలి యస్వయమునకు భిన్నమైనది. అందుచే శాబ్ద ప్రక్రమ భేదమును నున్నది. వీనిని నివారించుటకై మధుసూదనవివృతిక ర్త యీ గీతిని సవరించినారు. సస్నుః పయాంసి పపు రర్హపటా న్ని నేజుః జను రిసాన్ దధురమాని సుమాన్య థై షామ్ సైన్యాః శ్రియా మనుకపభోగ నిరర్థతాది. దోషాన్ వనేషు సరితాం ప్రసభం మమార్జుః (ఇందులో “అనూని” అను పదమునకు ఎక్కున శోభకలనని యర్థము–నా సీమా లక్ష్మీః యేభ్యతాని] ఈగాలవి శేష ప్రక్రమ భేదమును చెప్పుకున్నను నిబ్బంది లేదు. కాలవి శేషమనునది రచయిత యొక్క వివక్షపై నాధారపడియుండు టచే నొక వ్యవస్థను చేయుట సులభము కాదు. వర్తననసామి ప్యే నర్తనననద్వా అనువాక్య మీ విషయము సూచించును. వ్యాకరణ మహాభాష్యకర్త పతంజలి యీ విధముగఁ జెప్పినాఁడు, “పరోక్షేచలోక విజ్ఞాతే, ప్రయోక్తుర్దర్శన విషయే దర్శనయోగ్యత్వాత్ పరోక్షస్యా<noinclude><references/></noinclude> ana102l58wee1rrvar6hczju5mta4zp 102 219980 573638 2026-09-04T03:37:10Z Rajasekhar1961 50 [[WP:AES|←]]Created page with '{{author | firstname = | lastname = మహిమభట్టు | last_initial = మహ | birthyear = <!--data now imported from wikidata, please consider deleting once matched--> | deathyear = <!--data now imported from wikidata, please consider deleting once matched--> | description = }} ==Works==' 573638 wikitext text/x-wiki {{author | firstname = | lastname = మహిమభట్టు | last_initial = మహ | birthyear = <!--data now imported from wikidata, please consider deleting once matched--> | deathyear = <!--data now imported from wikidata, please consider deleting once matched--> | description = }} ==Works== c72qku3cyo59n75wvjbqlu2dkanpbh8 573643 573638 2026-09-04T03:41:34Z Rajasekhar1961 50 573643 wikitext text/x-wiki {{రచయిత |ఇంటిపేరు = |అసలుపేరు = మహిమభట్టు |పేరు_మొదటి_అక్షరం = |పుట్టిన_యేడు = |గిట్టిన_యేడు = |వివరణ = |బొమ్మ= |వికీపీడియా_లంకె = మహిమభట్టు |వికీవ్యాఖ్య_లంకె = |కామన్సు లంకె= }} == రచనలు== * వ్యక్తివివేకము d4zfcsnxn11pkbvytqdy4jyc8awfgqa 573819 573643 2026-09-04T08:08:45Z Rajasekhar1961 50 /* రచనలు */ 573819 wikitext text/x-wiki {{రచయిత |ఇంటిపేరు = |అసలుపేరు = మహిమభట్టు |పేరు_మొదటి_అక్షరం = |పుట్టిన_యేడు = |గిట్టిన_యేడు = |వివరణ = |బొమ్మ= |వికీపీడియా_లంకె = మహిమభట్టు |వికీవ్యాఖ్య_లంకె = |కామన్సు లంకె= }} == రచనలు== * వ్యక్తివివేకము {{small scan link|వ్యక్తివివేకము (మహిమభట్టు).pdf}} f5ajnmdeob6bhc18r4vg0be5bt16fzm 104 219981 573639 2026-09-04T03:38:40Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '248 వ్యక్తి వివేకము వివక్షయాం లజ్ భన త్యేవ - అజయత్ జయన్తి భూతాని” శబ్దమును ప్రయోగించు నతఁడు చూడకున్నను, సూచుట కవకాశముగల విషయ మును చెప్పఁదలఁచినపుడు, పరోక్షత్వమును చెప్పవలెన...' 573639 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>248 వ్యక్తి వివేకము వివక్షయాం లజ్ భన త్యేవ - అజయత్ జయన్తి భూతాని” శబ్దమును ప్రయోగించు నతఁడు చూడకున్నను, సూచుట కవకాశముగల విషయ మును చెప్పఁదలఁచినపుడు, పరోక్షత్వమును చెప్పవలెనని లేనపుడును లవ్ వచ్చును. అని పై వాక్యములకు భావము-ఉదాహరణము-జ గు డు భూతములను జయించెను. జయనుడు జయించుటను మాూనె నపుడు గూడ నిచట లజ్ ప్రయు క్తమైనది. జయన్తుని జయము పరోక్షమునఁ జరిగినదగుటచే నిచట లిట్' ఉండవలయును. గాని లజ్ ప్రయుక్తమైనది. కావున కాలవిశేషము విన్నధీనము. అందుచే నిచట కాల భేదమున్నను దోషముగ నేన నక్కఱ లేదు. ఇటులే యొక వస్తువు యొక్క-, అస్తిత్వముగాని శూన్య త్వము గాని వివక్ష పైననే యాధారపడియుండును. ఉదాహరణము నకు 'అనుదరా కన్యా' ! 'పొట్టలేని కన్య' కన్యకు పొట్ట లేకుండుట సంభవము అయినను చిన్న పొట్టయున్నదని చెప్పుటకు బదులుగ పొట్టయే లేదని చెప్పినాఁడు. కవి యిచట ఉదర శూన్యత్వమును వివ క్షీంచినాఁడు. కావున “ననుదరా” యను ప్రయోగము కుదిరినది. ఇటులే కాల విషయము గూడ వివశేఖధీనము. 3 శ్లో॥ అర్థస్య తదతద్భావో వినమాత్రతో భవేత్ యత్ర ప్రక్రమభేదోయు నగతోద్భావ్యతే బుధైః యథా విశేష 'కాలస్య' శీలారి ప్రశ్య యేషుచ కర్తుశ్చ ఫలవత్తాయాం తేన తేనోప దర్శితా || (30) సంగ్రహశ్లోకములు [81) తా॥ ఒక వస్తువుండుట లేకుండుట యనునవి నక్త యొక్క వినర్ పై నాధారపడియుండును - అట్టి తావులందు ప్రక్రమ భేదమును సూచింపఁగూడదు. కాలవిశేష విషయమున నుదాహరణమును చూచి<noinclude><references/></noinclude> it79c44r1hu1o4z0hazt85vt0ru8c8e 104 219982 573640 2026-09-04T03:38:49Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తి వి 249 తిమి. తాచ్ఛీల్యాణి ప్రత్యయ ప్రయోగ విషయమునను, పరస్మయ్యా త్మనే పదవిషయములందుఁ గూడ నీరహస్యమును గుర్తింపవలయును. తాచ్ఛీల్యాద్యర్థము విన ధీన మకుట కుదాహరణము. "జుగోప...' 573640 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తి వి 249 తిమి. తాచ్ఛీల్యాణి ప్రత్యయ ప్రయోగ విషయమునను, పరస్మయ్యా త్మనే పదవిషయములందుఁ గూడ నీరహస్యమును గుర్తింపవలయును. తాచ్ఛీల్యాద్యర్థము విన ధీన మకుట కుదాహరణము. "జుగోపాత్మాన మత్రల్తో భేజే ధర్మమనాతుర = 113 అగృధ్ను రాదదే సోఒర్థ మన కస్సుఖ మన్వభూత్” అర్థము :- అత్ర స్తః = భయము లేనివాఁడై, ఆత్మానమ్ శరీర మును, జుగోప= రక్షించెను; అనాతురః = వ్యాధిగ్రస్తుఁడు కాకయే, ధర్మం భేజే = ధన్మమును కూడఁబెట్టెను. (సేవించెను) అగృధ్ను: m లోభశీలము లేక యే,అర్థం = ధర్మమును, ఆదదే = తీసికొనెను, అస క్తః= ఆస క్తిలేకయే, సుఖమ్, అన్వభూత్ = సుఖము ననుభవించెను. ఇదలో అగృధ్నుః అనునపుడు హెచ్ఛీల్యార్థక ప్రత్యయము న్నది త్ర సః-అనునపుడు లేదు అయినను నిచట ప్రక్రమ భేదదోష మున్న దవరాదు. క్రియాఫలము కర్తృగామియనుట కూడ వివధీనమే. "దృష్టా దృష్టి మనో దదాతి కుకుడే నా లాప మాభాషితా” పరస్మై పదముననున్న క్రియ యొక్క ఫలము కర్తను పొంద దనియు, ఆత్మనేపదక్రియా ఫలము కర్తకే చెందుననియు నియమము న్నది. కాని యదియును వివధీన మే- పైశ్లోక పాదమున కర్థము. “దృష్టా = చూడఁబడినదై, దృష్టిమ్ - చూపును, అధః = క్రింద వైపుకు, దదాతి = ఇచ్చుచున్నది (పంపుచున్నది) కిందకుఁ జూచు చున్నదని భావము-ఆభాషితా = నూట్లాడింపఁబడినదై, ఆలాపమ్ న, కురుతే = మాట్లాడదు. ఇచట దదాతి—యను క్రీయ పరస్మైపదమునను, కురు తేయను క్రియ యాత్మనేపదమున నున్నది. ఈ రెండు క్రియల ఫలమును నాయికకే చెందవలయునన్నను నాయకునకుఁ జెందవలయునన్నను<noinclude><references/></noinclude> bw33ykz3l36r4lxko15qf4nb1qwhaon 104 219983 573641 2026-09-04T03:39:01Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '250 వ్యక్తి వివేకము రెండును నాత్మనేపదముననో, పరస్మై పదముననో యుండవలయును. దదాతియను క్రియకు ఫలము నాయకునకును, కురు త్రేయను క్రియకు ఫలము నాయికకును జెందుననుట యుక్తము కాదు. కావున న...' 573641 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>250 వ్యక్తి వివేకము రెండును నాత్మనేపదముననో, పరస్మై పదముననో యుండవలయును. దదాతియను క్రియకు ఫలము నాయకునకును, కురు త్రేయను క్రియకు ఫలము నాయికకును జెందుననుట యుక్తము కాదు. కావున నిచట పరస్మయ్యాత్మనే పదముల ఫలములు కర్తను పొందుకు, పొంద వను విషయము వివక్షితము కాదనియే యెంచవలయును. వివ క్షితము కాకుండుటచే నిచట పక్రమభంగ దోషము లేదు. అందుచే కాలాదు లకు సంబంధించిన ప్రక్రమభంగ దోషముల కుదాహరణముల నిచ్చుట లేద = కారకశక్తి ప్రక్రమ భేదము శ్లో॥ గాహన్తామ్ మహిషా నిపానసలిలమ్ శృంగైర్ముహు స్తాడితమ్ ఛాయాబద్ధ కదంబకం, మృగకులం, రోమర్థ మభ్యస్యతు, విస్రజ్ఞు క్రియతాం నరాహతతిభిః ముస్తాక్షతిః పల్వలే విశ్రాన్తిమ్ లభతామిదం శిధిలజ్యా బంధ మస్మద్ధనుః. అర్థము :- మహిషాః = దున్నలు, శృంగైః = కొమ్ములతో, ముహుః = మాటి నూటికి, తాడితమ్ = కొట్టఁబడిన, నిపోన సలిల మ్ జలాశయములలోని నీటిని (బావిదగ్గ అనుండు తాతితొట్టెలలోని నీటిని లేదా చెరువులలోని నీటిని) గాహన్తామ్ = ప్రవేశించుఁగాక, ఛాయా బద్ధకదంబకమ్ = నీడలయందు గుంపులుగాఁ గూడిన మృగకులమ్ = మృగసమూహము, రోమర్థమ్, అభ్యస్యతు నెమరువేయుట సభ్య సించుఁగాక; వరాహతతిభిః - పందుల సమూహముచే, పల్వలే చిన్న మురికి గుంటలయందు, విస్క్రబ్ధమ్ స్వేచ్ఛగా, భయము లేకుండ, ముస్తా క్షతిః, క్రియతామ్ – తుంగ గడ్డలు కొఱకఁబడుఁగాక (త్రవ్వఁబడు గాక) శిధిలజ్యా బంధమ్ వదలుగానున్న వింటి నారిగల, ఇదమ్ ఈ, అస్మద్ధనుః= మా యొక్క ధనుస్సు, విశానిమ్ ల భ తామ్ - విశ్రా నిని పొందుఁగాక, - .. - - -<noinclude><references/></noinclude> re9sqx5ws6x2upj9o3qfimaaxeinhcz 104 219984 573642 2026-09-04T03:39:11Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '20 వ్యక్తి వివేకము 251 ఇచట మొదటి రెండు వాక్యములును కర్తరి ప్రయోగము మందున్నవి. మూఁడవ వాక్యము కర్మణి ప్రయోగమున నున్నది. కావున దీనిని కుర్వ స్వస్తభియో వరాహతతయో ముస్తాక్షతిమ్” అ...' 573642 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>20 వ్యక్తి వివేకము 251 ఇచట మొదటి రెండు వాక్యములును కర్తరి ప్రయోగము మందున్నవి. మూఁడవ వాక్యము కర్మణి ప్రయోగమున నున్నది. కావున దీనిని కుర్వ స్వస్తభియో వరాహతతయో ముస్తాక్షతిమ్” అని మార్చవలయును. మఱియొక యదాహరణము " శ్లో॥ కృతవాససి విప్రియమ్న, మే, ప్రతికూలం చ న తే మయాకృతమ్ కి మకారణమేన దర్శనమ్ విలపన్యై రతయే నదీయతే. .. - అర్ధము :- రతీవిలాపము; మే నాకు, విప్రియమ్ - అనిష్టమును, న, కృతవాన్, అసి = నీవు (మన్మథుఁడు) చేయలేదు; మయాచ - నా చేతఁ గూడ, తే - నీకు, ప్రతికూలమ్ అనిష్టమైన పని, మయా నా చేత, నకృతమ్ = చేయఁబడ లేదు; అకారణమేవ కారణము లేకయే విలపన్యై ఏడ్చుచున్న, రతయే రతీదేవి కొఱకు, దర్శనమ్ = నీ దర్శ నము, న, దీయ తే ఈయఁబడదు ? ఇచటఁ గూడ మొదటి వాక్యమున కర్తరి ప్రయోగము- రెం శవ వాక్యమున కర్మణి ప్రయోగము నున్నది. కావున దీనిని మార్చి, “నచతేహం కృతవ త్యసమ్మతి " అని చదువ వలయును. గాహన్తామ్ అను శ్లోకమున గాహన్తామ్ అను క్రియ కర్త 'కారకమునకు సంబంధించినది. క్రియతామ్ - అను కీయ కర్మకారకము నకు సంబంధించినది. కృతవాన్, కృతమ్మనునవి గూడ క్రమముగ కర్తృ కర్మకారకములకు సంబంధిచినవియే. అందుచే కారక ప్రక్రమ భేదము వచ్చినదని తెలియవలయును, మధుసూదనీ వివృతి వ్యాఖ్యా కర్త యాత్మనేపద ప్రక్రమ భంగ దోషము కూడ పోవుటకై<noinclude><references/></noinclude> j7vf1nx53h7q00f5wkx017m81aagmsm 104 219985 573644 2026-09-04T03:47:19Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '252 వ్యక్తి వివేకము "విస్రజ్ఞాః అభికర్వతామ్ కిరి వరాః ముస్తాక తిమ్" అనియును, వచన ప్రక్రమభేదము, ఆత్మనేపద ప్రక్రమ భేదము నను రెండును పోవుటకై. “ఛాయాబద్ధ కదంబకా హరిణకా రోమన నూతన త...' 573644 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>252 వ్యక్తి వివేకము "విస్రజ్ఞాః అభికర్వతామ్ కిరి వరాః ముస్తాక తిమ్" అనియును, వచన ప్రక్రమభేదము, ఆత్మనేపద ప్రక్రమ భేదము నను రెండును పోవుటకై. “ఛాయాబద్ధ కదంబకా హరిణకా రోమన నూతన తామ్” అనియును సవరింపవలయునని వార్మినారు. మఱియొక యుదాహరణము సజల జలధరం సభో వి రేజే విహృతిమియాయ రుచి సడిల్ల తానామ్ శ్యవహితరతి విగ్ర హైర్వితేనే జలగురుభిః సనితై ర్దిగ ప్త రేషు అర్థము :- సజల జలధరమ్ =నీటితోనున్న మేఘములు గలపై నభః = ఆకాశము, విరేజే ప్రకాశించినది; తడిల్ల తాజన్=మెఱపుల యొక్క, రుచి=కాన్తి, విహృతిష్; ఇయాయ= విహరించెను; వ్యవహిత రతివిగ్ర హై= పోగొట్టఁ బడిన రతికాల కలహములు గలట్టియు జల గు రుభిః నీటిచే బరువై నట్టియు, స్తనితైః = ఉయములచే దిగ స్త రేషు : దిక్కులయందు, వితేనే వ్యాపింపఁబడినది. మేఘముల యురుములను విని, యింతకుఁ బూర్వము కలహించుకొనుచున్న నాయికా నాయకు లభిమానములను వీడి, కలహములను నూని కౌగిలించు కొనినని భావము. ఇచట, విరేజే, ఇయాయ, అను క్రియలు రెండును కృకారక వాచకములు,-వి తేనే యనునది భావే ప్రయోగము. అందుచే కారక శక్తి ప్రక్రమభేదము వచ్చినది. ఇయాయ యనునది పరస్మైపదము. వి రేజే-ఆత్మనేపదము. ఈ దోషములన్నియుఁ బోవుటకై యీ శ్లోకము నిట్లు చదువ వలయును. అని మధుసూధన వికృని వ్యాఖాకర్త యభి ప్ర్రాయము.<noinclude><references/></noinclude> rgbl01meilerdj7cv13pbgzty8d00t6 104 219986 573645 2026-09-04T03:47:30Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తి వివేకము భాగవతుల కుటుంబరాయశాస్త్రి, శాబ్దప్రశ్రమ భేదము :- (గతసంచిక తరువాయి) చారుతావపు రభూషయ దాసామ్, తా మనూనసపయావనయోగః తం పున ర్మకర కేతనలక్ష్మీః, తొమ్మ దోదయితసంగమభూష...' 573645 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తి వివేకము భాగవతుల కుటుంబరాయశాస్త్రి, శాబ్దప్రశ్రమ భేదము :- (గతసంచిక తరువాయి) చారుతావపు రభూషయ దాసామ్, తా మనూనసపయావనయోగః తం పున ర్మకర కేతనలక్ష్మీః, తొమ్మ దోదయితసంగమభూషః అర్థము :-ఆసాం=ఈ స్త్రీలయొక్క, వపుః=శరీరమును, చారు తా= సౌందర్యము, అభూషయత్ = అలంకరించినది. తామ్=ఆచారుత్వమును, అనూరనవయౌవన యోగః - సంపూర్ణమగు దవనసంపత్తి, అభూష యత్=అలంకరించినది. తం, పునః= ఆయావన యోగమును, మకర కేత నలక్ష్మీః= మన్మథసంపత్తి (అలంకరించినది); తామ్=ఆమకర' కేతన లక్ష్మీని, దయితసంగమభూషః= ప్రియసమాగమమే అలంకారముగా గల, మదః= మదము, అలంకరించినది. వివృతి :- మొదటి మూడు పాదములందును నలం కారకములగు సౌందర్యము, యౌవనయోగము, మకరకేతనలక్ష్మి యనువస్తువులు తదితరవస్తు సంబంధము లేక యే, స్వతంత్య్రముగ నే చారుతాదిశబ్దముల చే ప్రతిపాదితములైనవి. నాల్గవ పాదమున నట్లు లేదు. పూర్వపాదములం దలి పద్ధతిననుసరించి, యిచటఁగూడ “మకర కేతనలక్ష్మిని మదము, మదమును దయిత సంగమము, అలంకరించినవి" అని దయిత సంగమ మును ప్రత్యేకముగ పేర్కొ నవలసియుండెను. కాని, "దయిత సంగ మమే యలంకారముగాఁ గల" యని బహువ్రీహిని చెప్పుటచే దయి తెసంగమము, మదమునకు విశేషణమై, సమాసములో నుపసర్జనమై) స్వతంత్య్రతను గోల్పోయినది. ఇట్లు శాబ్దాన్వయకమము భేదించుచుం డుటచే నీపద్యము శాబ్దప కమ భేదమున కుదాహరణమైనది. ఈ దోషము పోవలెనన్న నీశ్లోకములోని చివర పాదమును, “తామ్మద స్తమపి వల్లభ సంగః' అని మార్పవలయును.<noinclude><references/></noinclude> 5vz4frqjk2mp8dmxycaoq5ha5utluoe 104 219987 573646 2026-09-04T03:47:39Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '284 వేరొక యుదాహరణము :- వ్యక్తి వివేకము "సస్ను: పయః పపు రనేనిజు రంబరాణి జక్షను కిసాన్ ధృతవికాసిబిససూనా?” ఇచటఁగూడ పూర్వకమము ననుసరించి “వికసించిన తామక పూలను ధరించిరి” అనియుండుచ...' 573646 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>284 వేరొక యుదాహరణము :- వ్యక్తి వివేకము "సస్ను: పయః పపు రనేనిజు రంబరాణి జక్షను కిసాన్ ధృతవికాసిబిససూనా?” ఇచటఁగూడ పూర్వకమము ననుసరించి “వికసించిన తామక పూలను ధరించిరి” అనియుండుచో బాగుండెడిది. ప్రస్తుతమున్న రీతి ననుసరించి “ధరింపఁబడిన బిసప్రసూనములు కలవారై” అని యర్థము వచ్చును. అపుడు “బిస్ప్రసూనములు'' బహువ్రీహి సమాసములో నుపసర్జనములై స్వతంత్య్రములుగ భాసింపవు. కావున నిచటఁగూడ శాబ్దప్ర్రక్ర్మభేద దోషమున్నది. దీనిని పరిహరించుటకై “జతుర్బిసం వికచ మస్య దదు: ప్రసూనమ్' అని నూర్పవలయును. (విక చమ్ - విక సించిన. అస్య=తామర యొక్క,ప్రసూనమ్=పుష్పమును దధుః=ధరిం చిరి. పైన, పయః, అంబఠాణి, బిసాన్ అనునవి ద్వితీయా విభక్తి లో నున్నట్లే, ప్రసూనమ్ అనునదియు ద్వితీయా విభక్తియందే స్వతంత్ర ముగ నున్నది. మొదటిపాఠమున - “జ ఝర్బిసాన్ - ధృతవి కాసిబిని ప్రసూనా:” అనునపుడు, బిస శబ్దము రెండు పర్యాయములు వచ్చుటచే పునరుక్త దోషము వచ్చినది. మార్చిన పాఠములో “విక చమస్య ” అనునపుడు “అస్య" అను పదముచే బిసము పరామృష్టమైనది. రెండవ పర్యా యము బిసశబ్దము పేర్కొనఁబడ లేదు. కావున పునరుక్త దోషము కూడఁ దొలగిపోయినది. ఉదాహరణా నరము :- “సమతయ వసువృష్టి విసర్జనైర్నియమనాదసతాంచ నరాధిపః అనుయయౌ యమ పుణ్యజనేశ్వరా సవరుణావరుణాగ సరంరుచా' అర్థము :- నరాధిపః=దశరథుఁడు, సమతీయా అందఱియెడల . సమానముగ నుండుటచేతను, వసువృష్టి విసర్జనై : ధనవర్షమును కురి<noinclude><references/></noinclude> 9ih3e482f3gp4pgrxp035fgui3ydwcc 104 219988 573647 2026-09-04T03:47:50Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్య కివివేకము 285 పించుట చేతను, అసతామ్= దుష్టులయొక్క, నియమనాత్ చ= నిగ హమువలనను, సవరుణా=వరుణునితోఁ గూడిన, యమపుణ్యజ నేశ్వరా యమకు బేగులకు(యమకు బేరవరుణులను), అనుచ కార=పోలియుండెను ర...' 573647 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్య కివివేకము 285 పించుట చేతను, అసతామ్= దుష్టులయొక్క, నియమనాత్ చ= నిగ హమువలనను, సవరుణా=వరుణునితోఁ గూడిన, యమపుణ్యజ నేశ్వరా యమకు బేగులకు(యమకు బేరవరుణులను), అనుచ కార=పోలియుండెను రుచా:-కాన్తితో, అరుణాగసరమ్ = అరుణ్యుడే సారథిగాగల సూర్యుని అనుయయా= అనుసరించెను (పోలియుండెను). పైశ్లోకములో "సవరుణులైన (వరుణునితో గూడిన) యమ పుణ్యజనేశ్వరులను అనుకరించెను." అను వాక్యమున, 'అనుకరించెను' అనుక్రియ యమపుణ్యజ నేశ్వరులతో సాక్షాత్తుగా నన్వయించుచున్నది. వరుణశబ్దము సమాసమునందుండుటచే నాశబ్దముతో పాటెత్తుగ నవ్వ యమునొందుట లేదు. అర్థముననుసరించి, వరుణునితోఁ గూడ ననుకరోతి శబ్ద మన్వయించుచున్నదని తెలిసికొనుచున్నాము. అనఁగా ననుకరోతి వరుణశబ్దముల కార్ఖాన్వయము మాత్రమేయున్నది. అసత్పురుష నియమనము (అసతామ్ నియమనాత్) వరుణు ననుకరించెనని చెప్పు టకు హేతువుగ నుపాత్త మైనది ఈ హేతు ప్రతిపాదకశబ్దమునకు సా త్తుగ నన్వయమున్నది. అందుచే వీనికి శాబ్దాన్వయము కుదిరినది. ఇప్పుడు వరుణు ననుకరించెనను వాక్యమున నార్థాన్వయమును, అనుకరణమునకు హేతువును నిరూపించుశబ్దములకు శాబ్దాన్వయమునునుండుటచే ప్రక మభేదదోషము వాటిల్లినది. రెండు తావులను నార్థాన్వయమే యున్నచో నీదోషముండెడిది కాదు. ఆదోషముపోవలయునన్నచో “నియమయ న్న సత సృనరాధిపః” అని పాఠమును మార్చవలయును,అసతః=అ సత్పు రుషులను, నియమయన్ నియమించుచు - ఆనియర్థమువచ్చును. నియమనానాత్ అనునపుడు, పంచమీ విభక్తి హేతుత్వమును సా త్తుగ ప్రతిపాదించును. “నియమయన్” అనునపుడట్టివిభక్తి లేదు. ఆ హేతుత్వము, శబ్దప్రతిపాదితమగుట లేదు. అర్థవశముననే ప్రతీతమగును. ఇపుడు హేతుపతిపాదక శబ్దములకు గూడ నార్థాన్వయమే లభించినది.<noinclude><references/></noinclude> s1vgvoecv9h0cr47mgmuonew0o7pq4g 104 219989 573648 2026-09-04T03:48:03Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '286 వ్యక్తివివేకము. అనుకరోతి యను క్రియయంకు వరుణుకున్న కర్మశ్వము గూడ నర్థ బలముననే వచ్చినది. రెండు తావులను నార్థాన్వయమే లభించినది. దోషమ పరిహృతమైనది. (ఇచట వ్యాఖ్యాకర్త చూపిన మ...' 573648 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>286 వ్యక్తివివేకము. అనుకరోతి యను క్రియయంకు వరుణుకున్న కర్మశ్వము గూడ నర్థ బలముననే వచ్చినది. రెండు తావులను నార్థాన్వయమే లభించినది. దోషమ పరిహృతమైనది. (ఇచట వ్యాఖ్యాకర్త చూపిన మార్గములను గ్రంథాంతమండలి విశేష వ్యాఖ్యలలో చూడనగును.) మూలపాఠమునందు– “విసర్జనై” అనునది తృతీయా విభ _క్తిలో నున్నది. "నియమనాత్" అనునది పంచమీవిభక్తిలోనున్నది. హేతుత్వ మొకచోట తృతీయలోను, మఱియొకచో పంచమితోను ప్రతిపాదితమైనది. విభక్తి_పక్రమదోషము వచ్చినది. “నియమయన్” అనునపుడు, హేతుత్వము శబ్దప్రతిపాదితమే కాదు. అందుచే ప్రకమ దోషము పోయినది. సంస్కృత భాషయందు, సమానమగువానికి రెంటికి సముచ్చ యము చెప్పవలసినచ్చినపుడు చకారమును ప్రయోగింతుము. మూల పాఠములో చ శబ్దము 'అసం' తరువాత నున్నది. అసత్పురుషుల యొక్కయు నియమనమువలన నను నర్థము లభిం చును. ఇచట “యు” (చ) సముచ్చయార్థకము. శిక్షితులైన వారి నేవ రినైన నింతకుముందు చెప్పియున్నచో, వారిని అసత్పురుషులనుగూ డను శిక్షించెను; అని చెప్పవచ్చును. కాని అట్టివారి నెవరిని పూర్వము పేర్కొనలేదు. లేనపుడు సముచ్చయార్థకమగు చకారము "ఆసత్పు రుష” శబ్దము తరువాతనుండుట వ్యర్థమై దోష తాపాదకమగుచున్నది. చశబ్దమునకు సముచ్చయార్థము లభించుటలేదు. ఇది యొకదోపము. అసముచ్చేశవ్యము అసత్పురుష శబ్దము తరువాతనుండుట వలన ప్రక మభేద దోషముకూడ సంభవించినది. "నియమనాత్ చ" అనియుండ వలయును. ఇంతకుఁబూర్వము సమతయా, విసర్జనైః-అను రెండుపద ములచేతను రెఁడు హేతువులు ప్రతిపాదితములైనవి. “నియమనము”<noinclude><references/></noinclude> 7ou2b2ahhrc7f5ezsf2b8zu9ijwhwbh 104 219990 573649 2026-09-04T03:48:13Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము 287 'అనునది మూఁడవ హేతువు. హేతువులన్నియు సమానములైనవి. కావున వెనుకటి రెంటిని కలుపుకొని, యీ మూఁడవ హేతువునకు సము చ్చయమును తెల్పుట కిచట “చ” శబ్దముండుట సార్థకమయ్య...' 573649 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము 287 'అనునది మూఁడవ హేతువు. హేతువులన్నియు సమానములైనవి. కావున వెనుకటి రెంటిని కలుపుకొని, యీ మూఁడవ హేతువునకు సము చ్చయమును తెల్పుట కిచట “చ” శబ్దముండుట సార్థకమయ్యెడిది. అట్లు చెప్పకుండుటచే నిచట మూల పాఠములో శ్రమభేదదోషము కూడ వచ్చినది. "నియమయ న్నసత స్స నరాధిపః” అని పాఠమును సవరించినపు డీదోషములన్నియును పోయినవి. ఇచట చకారమే లేకుం దుటచే పై దోషములు లేవు. ఇటులే యితర దోషములనుగూడ నూహింపవలెను. ఈ దోష ముల పరస్పర సాంకర్యమువలన (లోక సంచార కమమున) ప్రశ్రమ భేదదోషము లనేక పకారములుగ నుద్భవించును. వానిని స్వయముగ లెను. ఉదాహృతి-ప్రకృతిప్ర్రక్ర్మ భంగదోషము; ప్రత్యయప॥మ భంగదోషము. "నియతా లఘుతా నిరాయతే రగరీయాన్న పదం నృపత్త్రియః” ఇచట మొదట “లఘుతా”యనుచోట లఘుశబ్దము ప్రకృతి. ఈ లఘుశబ్దముయొక్క యర్థమునే తిరిగి “అగరియాన్" అనుపద ముతోఁ జెప్పినాఁడు. ఇచట గురు శబ్దముప్రకృతి. లఘుశబ్దముతో నుపకమించి నపుడుతిరిగి లఘుశబ్దముతోనే దానిని పరామర్శింపక, గురుశబ్దముతో పరామర్శించుట ప్రకృతిప్రశ్రమదోషము. లఘు శబ్దము తరువాత “తా” అను ప్రత్యయమున్నది. గురుశబ్దము తరువాత “ఈయసున్" ప్రత్యయమున్నది. రెండు చోట్ల నొకే ప్రత్య యము లేకుండుటచే పశ్యయపకమ భేదదోషముకూడ నిందున్నది. ఈదోషములను పరిహరించుటకు "నలఘు శాతుపదం నృపశీయం” అని పాఠమును మార్పవలయును.<noinclude><references/></noinclude> tkhzmbtzwk186eu6ihuxm97eo0ptar9 104 219991 573651 2026-09-04T03:48:23Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '288 అర్థప్రశ్రమ భేదము :- వ్యక్తివివేకము ఇంతకుఁ బూర్వమిచ్చిన యుదాహరణములలో “చారుతా వపు రభూషయత్" అను శ్లోకములోని పాదములను వత్యస్తముగాఁ జదువుచో నది యర్థÚకమ భేదమున కుదాహరణమగున...' 573651 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>288 అర్థప్రశ్రమ భేదము :- వ్యక్తివివేకము ఇంతకుఁ బూర్వమిచ్చిన యుదాహరణములలో “చారుతా వపు రభూషయత్" అను శ్లోకములోని పాదములను వత్యస్తముగాఁ జదువుచో నది యర్థÚకమ భేదమున కుదాహరణమగును, “మతతా దయిత సఁగమభూషా భూషయ త్యసమసాయక లక్ష్మీమ్, సా ప్యనూస నవయౌవన యో గమ్ తద్వపు స దపి చారుతరత్వమ్ ” తా|| ప్రియసమాగమమే భూషణముగాఁగల మత్తత, మన్మథ లక్ష్మీ నలంకరించుచున్నది. ఆమన్మథలక్ష్మి నవయౌవన సంబంధ మును, అసంబంధము శరీరమును, ఆశరీరము సౌంద ర్యాధిక్యమును నలంకరించుచున్నవి. ఇచట-ప్రియసమాగమము మత్తత నలంకరించుచున్నది. అను విషయము 'దయిత సంగమభూషా'యను బహువీహి సమాసములో సంతర్భావము నొందినది. సమాసార్థ బలమువలన మాత్రమే యా యర్థము లభించుచున్నది. 'దయిత సంగమః మత్త తామ్ భూషయతి యనువాక్యము లేదు. శ్లోకాస్త మున “తత్ వపుః చారుతరత్వమ్ భూష యతి” అను వాక్యమున్నది. అలంకరించుటయను నర్థమును భూష యతి యను క్రియయే స్పష్టముగఁ జెప్పును, "అలంకరించుచున్నది” అను నర్థము. మొదటి పాదమునందర బల లభ్యము, చివరిసాదమునందు శబ్దలభ్యము నగుచున్నది. అంతటను అర్థబల లభ్యముగ లేదు. కావున నిచట నార్థప్రకమ భంగమున్నది:- ప్రస్తుత మీయార్థ పశ్రమ దోషము, పరిహృతము గావల యునిస, “మత్త తామ్ దయితసంగతి రేషా” అని యుండవలయును. అవుడు “మత్తతామ్ యిత సంగతిః భూషయతి" అను వాక్యము -<noinclude><references/></noinclude> hrqjgywvfheenxiwfsecqr8t44pw50p 104 219992 573652 2026-09-04T03:48:34Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము 239 వచ్చును. అలఁకరించుననునర్థమును, 'భూష.యతి' యను క్రియాశబ్దమే చెప్పును. శ్లోకమున నాద్యంతములో కతీరుననే యుండును. శ్రామపశ్రమ భేదము:- తవ కుసుమశరత్వం శీతరశ్మిత్వ మ...' 573652 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము 239 వచ్చును. అలఁకరించుననునర్థమును, 'భూష.యతి' యను క్రియాశబ్దమే చెప్పును. శ్లోకమున నాద్యంతములో కతీరుననే యుండును. శ్రామపశ్రమ భేదము:- తవ కుసుమశరత్వం శీతరశ్మిత్వ మిందో! ద్వయ మిద మయథార్థం దృశ్యతే మద్విశ్లేషు, విసృజతి హిమగ ర్భై రగ్ని రెందు ర్మయూఖైః త్వమపి కుసుమబాణాన్ వజ్రసారీకరోషి.. - అర్థము :- తవ = నీయొక్క, కుసుమశరత్వమ్ = పుష్ప బాణము గలిగియుంగుట, ఇందోః=చంద్రునియొక్క, శీతరశ్మిత్వమ్ చల్లని కిరణ ములు కలిగియుండుట, ఇదంద్వయమ్ = ఈ రెండును, ముద్విధేషు=నా బోటి వారివిషయమై, అయథార్థమ్ = అసత్యముగా, దృశ్య తే=కనుపడు చున్నది. ఇందుః_చంద్రుఁడు, హిమగర్భైః = మంచుగర్భమునందుఁగల, మయూఖై :=కిరణములతో, అగ్నిమ్ = అగ్నిని విసృజతి=వదలుచు న్నాఁడు. త్వమపి=నీవుకూడ, కుసుమబాణాన్ = పుష్ప బాణములను, వజ్రసారీక రోషి = వజ్రసారము కలవానినిగాఁ జేయుచున్నావు. వివరణము : దుష్యనుడు మన్మథు నుపాలభించుచున్నాఁడు. ఇచ టమొదటిపాదములో, మన్మథుఁడు చంద్రుఁడును కమముగ నుప్తాత్త మైనారు కాని మూడునాల్గు పాదములలో, మొదటఁ జంద్రుఁడును, తరువాత మన్మథుఁడును పరామృశింపఁబడినారు. క్రమము తప్పినది. కావున కమపకమ భేదమున కిది యుదాహరణము. (సము మ్ముఖముననున్న మన్మథుని వడలి ప్రసంగవశమున వచ్చిన చంద్రుని ప్రథమముగ నిర్దేశించుట తగదనియు, నటులే ప్రసంగవశా గతుఁడగు చంద్రునితో వ్యా కార్థమును బరిసమాప్తము చేయుటయు నుచితముగాదనియు నందుచే నాద్యన్తములయందు సమ్ముఖముననున్న 'మన్మథని దేశమే యుచితమనియు రుయ్యకుఁడు తన వ్యాఖ్యాసమున<noinclude><references/></noinclude> of6tsvt4otufztzz7ubkwp4jbjt19ib 104 219993 573653 2026-09-04T03:48:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '240 వ్యక్తివివేకము వ్రాసినాఁడు. ఈతనిమతమున నీశ్లోకము క్రమప్రకమ భేదమున కుదా హరణము గానీఱదు.) ప్రశ్న :—అర్థమును ప్రతిపాదించుటకు శబ్దము నుపయోగింతుము. శబ్ద మర్థప్రతిపాదనమున నుప...' 573653 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>240 వ్యక్తివివేకము వ్రాసినాఁడు. ఈతనిమతమున నీశ్లోకము క్రమప్రకమ భేదమున కుదా హరణము గానీఱదు.) ప్రశ్న :—అర్థమును ప్రతిపాదించుటకు శబ్దము నుపయోగింతుము. శబ్ద మర్థప్రతిపాదనమున నుపాయముమాత్రమే. ప్రతిపాద్యమైనయర్థము- ప్రధానమైనది. సాధనమగు శబ్దము ప్రధానము కాదు. అందుచే నర్థము భాసించుచున్నచో నేశబ్దమును ప్రయోగించినను దోష మే లేదు. ఒక గ్రామమునకు వెళ్లుట కనేక మార్గములుండును. ఏ మార్గముననుసరించి ననేమి ? గ్రామము చేరుటయే ప్రధానము. ఈవిషయము నాలోచిం చియే శాస్త్రజ్ఞు లిట్లు చెప్పినారు. "ఉపాదాయాపి యే హేయా స్తానుపాయాన్ ప్రచక్షు తే ఉపాయానాంకు నియమో నావశ్య మవకల్పతే. తా. ఫలసిద్ధియైన తరువాత విడిచివేయఁదగినవాని నుపాయ ములందురు. ఉపాయముల విషయమై యవశ్యముగ నవలంబింపవలసి ననియమము లేవియు లేవని తాత్పర్యము. కావున ప్రకృతులు, ప్రత్య యములు, పర్యాయపదములలో నుపకమోపసంహారములలో భేద మున్నను, నర్థములో భేదము లేకుంట చే శబ్దమాత భేదమువలన నర్థ ప్రతీతికి భంగముకలుగదు. అందుచే ప్రకృతిప్రత్యయాది ప్రశ్రమ భేదము శబ్దానౌచిత్యమనుట యెట్లు పొసగును ? సమాధానము :-ఇటువంటి ప్రశ్రమ భేదమంతయు సాధారణ ముగ విధ్యనువాద భావమునకు సంబంధించినది. విధ్యను వాద భావము నందు శబ్దభేదము పనికిరాదు. ఇచటఁ గూడనంతియ విధ్యను వాద ముల లో రెండు తావులందును నొకేశబ్దమొక యర్థమును చెప్పుచో పఠిత కే కరసప్రతీతి కలుగును. పూర్వము నిర్దేశించినవిషయమునే యిపుడును నిర్దేశించుచున్నాఁడని పఠిత తలఁచును. శబ్దభేదమున్నచో పూర్వ ముపాత్తమైన యర్థమే, మఱియొక యర్థమువలె భాసించును. అపుడు<noinclude><references/></noinclude> sjesy6pbpk204esgtau1fiiz926w67l 104 219994 573654 2026-09-04T03:48:56Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము 241 విధ్యనువాద భావము సులభముగ మనసున కెక్కదు. కావునఁ బూర్వ ము చెప్పిన యర్థమే యిదియని ప్రత్యభిజ్ఞ కావలయునన్న చోఁబూర్వము ప్రయుక్తమైన శబ్దమునే యిపుఁడును ప్రయోగ...' 573654 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము 241 విధ్యనువాద భావము సులభముగ మనసున కెక్కదు. కావునఁ బూర్వ ము చెప్పిన యర్థమే యిదియని ప్రత్యభిజ్ఞ కావలయునన్న చోఁబూర్వము ప్రయుక్తమైన శబ్దమునే యిపుఁడును ప్రయోగింపవలయును. అట్లు ప్రయోగింపనిచో, నితకుమoను తెల్చినయర్థమును బోధించుట కే కొత్తశబ్దమును ప్రయోగించుటలో నభిప్రాయ మేమైయుండును? అని పఠిత కాలోచనగల్గును. ఆసంశయము కడుగుకుండవలయునన్న చో నొ కేశబ్దమును విధ్యనువాద స్థలములలోఁ బ్రయోగించితీర వలయును. పైశాస్త్రీయ ప్రమాణము మన కిచట నుపయోగింపదు. ప్రస్తుతము మన మాలోచించునది కావ్యవిషయము శాస్త్రమర్యాదకును కావ్య మర్యాదకును భేదమున్నని. కావ్యమునందర ప్రతీతికిమాత్రమే శబ్ద మును ప్రయోగింపరు. శబ్దమునకు ప్రాధాన్యము లేడని యంగీకరింపము శబ్దార్థములకు రెంటికిని సమాన ప్రాధాన్యమున్నది. అందుచేతనే కావ్యాది వాఙ్మయమును సాహిత్య మనినాము. శబ్దార్థముల సాహిత్య మునే సాహిత్యశబ్దము సూచించును. కావున శబ్దముర్థప్రతీతి కుపా యవైయప్రధానమగుచున్నదనుట సమంజసము కాదు. విధ్యనువాదస్థలములో నిర్థభేదము లేకున్నను శబ్దభేదము సంగీ కరింపరనుట కుదాహరణము. “యదధరదల నూళితమ్ స్త్రియాయా వదనసరోరుహసామ్య మేతి యశ్చ, తదమృత మమృతమ్ స ఇన్దురిన్దు విషమితరత్ తమసా సమస్తధాన్యః. అర్థము :=యత్ = ఏది, ప్రియాయాః = ప్రియు రాలియొక్క, అధర దలమ్, ఆశీతమ్=క్రింది పెదవి నాశయించినదో, యఃచ= ఎవఁడు, వద నసరోరుహసామ్యవ్, ఏతి=ముఖపద్మముతో సామ్యమును పొందునో, తత్ అమృతమ్ = ఆ అమృతము, అమృతమ్= అమృతము స ఇన్దుః=<noinclude><references/></noinclude> j0kitjbc5upop0fctyg8wlog0qu4gun 104 219995 573655 2026-09-04T03:49:07Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '242 వ్యక్తివివేకము చంద్రుఁడు, ఇందు = చంద్రుఁడు ఇతరత్ = జట్లు కానిది విషమ్ విషము, అన్యః= ఇతరుఁడు; తమసా సమః - చీకటితో సమారుఁడు. వివరణము:- ఇచట 'అమృత మమృతమ్' 'ఇన్దు రిద్దు' అని విధ్యః నువ...' 573655 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>242 వ్యక్తివివేకము చంద్రుఁడు, ఇందు = చంద్రుఁడు ఇతరత్ = జట్లు కానిది విషమ్ విషము, అన్యః= ఇతరుఁడు; తమసా సమః - చీకటితో సమారుఁడు. వివరణము:- ఇచట 'అమృత మమృతమ్' 'ఇన్దు రిద్దు' అని విధ్యః నువాదస్థలములలో రెండు చోట్లను నర్థ భేదము లేకున్నను, శబ్దములు కూడ మాఱ లేదు. విధ్యను వాస స్థలమున నీపద్ధతిని పాటించుచున్నాము. ప్ర్రక్రమ భేదముకూడ విధ్యను వాదప గార మే యగుటచే నిచటఁ గూడ శబ్దభేదము లేకుండుటయే యుచిగము మఱియొకప్రశ్న- పోనిండు, మీరు చెప్పినదంగీకరింతుము. కాని మఱియొక విషయమున్నది. శాబ్దపశ్రమ భేదము, ఆర్థప్రను భేదము నను నీవిభాగమే యుచితముగ లేదు. ఏలన, “చారుతా వపు రభూషయ దాసాం” మొదలగు పద్య ములందు భూషణభూష్య భావ హపమున నుండు నొకవిషయము ప్రతి పాదితము కావలయును. అది శబ్దమునుండియో, యర్థమును౦డియో, లేకశ బ్దా ర్ధములనుండియో, యెటులైనను భాసింపవచ్చును. కేవలము శబ్దమునుండియో, కేవలమ్మ ముకుడియో భాసింపవ లెనను పట్టుదల యేల ?- ప్రారంభముననున్న శబ్దాదులు భేదించినచో ననౌచిత్య మనియు నియమము సేయుటలో నర్థము కన్పడుటలేదు. "నంచి భూషయతి శ్రుతం వపుః పశ్రమ స్తస్య భవ త్యలం క్రియా, ప్రశనూభరణః పరామః స నయాపాదిత సిద్ధిభూషణ” అర్థము'-శుచి=పవిత్రమైన; శ్రుతమ్=విద్య; వపుః = శరీరమును భూషయతి = అలంకరించును; తస్య = ఆ విద్యకు; ప్రశమః= శాన్తము; అలం జియా,భవతి అలం కారమగును; పరాకమః = శౌర్యము; పశనూ భరణః = శాన్తి కాభరణము; సః ఆపరాక్రమము; నయా పాదితసిద్ధి<noinclude><references/></noinclude> 98qqkcdpyal3z0t36fe6s3dhdymb98b 104 219996 573656 2026-09-04T03:49:18Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్య కివివేకము 243 భూషణః=నీతిచే (వివేకముచే) సంపాదింపబడిన సిద్ధియే యలంకార ముగాఁ గలది- ఇచట 'శ్రుతం, వపుః, భూషయతి'యని శాశాన్వయ మున్నది. "స నయాపాదిత సిద్ధిభూషణ్మ” అని యార్ధాన్వయమున...' 573656 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్య కివివేకము 243 భూషణః=నీతిచే (వివేకముచే) సంపాదింపబడిన సిద్ధియే యలంకార ముగాఁ గలది- ఇచట 'శ్రుతం, వపుః, భూషయతి'యని శాశాన్వయ మున్నది. "స నయాపాదిత సిద్ధిభూషణ్మ” అని యార్ధాన్వయమున్నది. భూషణ భూష్య భావరూపమగు నర్థమే మొదట శాబ్దాన్వయమునను, తరువాత నారాన్వయమునను, భాసించుచున్నది. అందుచే ప్రతీతిలో పరిస్థల నము కలుగుచున్నది. అయినను నిచట ననౌచిత్య మేమియు భాసిం చుట లేదే! - సమాధానము: ఈమాటలు చెప్పువారికి శబ్దార్థ వ్యాపార విభా గము తెలియదని చెప్పవలయును. శబ్దవ్యాపారమునకు విషయమగు నర్థమువేఱు. ఏయర్థమును సాక్షాత్తుగఁ జెప్ప నెంకుమో యది శబ్ద వ్యాపారమునకు విషయము. ఆయర్థమునకు శబ్దముతో సాత్సంబంధ ముండుటచే నది శాబ్దమైనది. స్ఛాబ సంబంధము లేనియర్థము నర్థవ్యాపారమునకు విషయమని యందుము. పస్తుతము, భూషణ భూష్యభావము, ప్రధానముగఁ జెప్ప నించిన విషయమగుటచే నదిశబ్ద వ్యాపారమున కే విషయమగును. అర్థవ్యాపారమునకు విషయముగాదు. విషయవిభాగ మిట్లున్నది. దీనికి విరుద్ధముగ నున్న చో నేకరస ప్రతీతికి భంగము కలుగును. అందుచే నింతకు బూర్వపు టుదాహరణములలో ననౌచిత్య దోషమున్న దనినాము. ఈ పరిస్థితులలో మీరు. "శుచి భూషయతి” మొదలగు తావులందు ప్రకమ భేదమున్నను ననౌచిత్య సంస్పర్శ భాసించుట లేదనినారు. ఇపుడీ పని చేయుఁడు. “వపుషః శుచి భూషణమ్ శుత్రమ్" అనియు, “తామ్ మద స్తమపి వల్లభ సంగః” అనియు పూర్వవ్లోకములను సవరింపుడు. అట్లు సవరించుచుచోఁ బ్రక్రమభంగ దోషము పోవును. ఇపుడు మార్చిన శ్లోకమును మొదటిశ్లోకమును రెంటిని జదువవలెను. వాని<noinclude><references/></noinclude> i4ax29paiethg02hc0e63szqsir9wbf 104 219997 573657 2026-09-04T03:49:30Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '241 వ్యక్తి వివేకము యర్థములు భాసించుటలో నౌచిత్యముగాని యున్నదా లేదాయను విషయమును, శ్లోకాసారములను గుర్తింపఁగల సహృదయుల నడిగి తెలిసికొనవలయ.ను-సహృదయులు కాని వారికి రెండు శ్లోక...' 573657 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>241 వ్యక్తి వివేకము యర్థములు భాసించుటలో నౌచిత్యముగాని యున్నదా లేదాయను విషయమును, శ్లోకాసారములను గుర్తింపఁగల సహృదయుల నడిగి తెలిసికొనవలయ.ను-సహృదయులు కాని వారికి రెండు శ్లోకముల తీరున నే భాసించును. కావున వారినడిగి నను యర్థములును నొక ప్రయోజనము లేదు, ఇచట నింకొక తీరునఁ గూడ సమాధానమును చెప్పుకొనవ చ్చును. "శుచి భూషయతి' మొదలగు శ్లోకములయందు భూషణ భూష్య భావశృంఖల యొకటియున్నది ఆ శృంఖలాబంధము వలన నొక యలంకారవిశేషము భాసించును. ఆ యలంకార వైచిత్ర్యమే, కవికిచట వివక్షితము—అది బాగుగనే నిర్వహింపఁబడినది. ఈ భావన చేయ బరవశులైన పాఠకులకు, శ్లోకార్థప్రతీతి కుంటుపడినదని స్ఫురింపదు. అందుచే నా శ్లోకార్థములోన నౌచిక్యము లేదని తలఁతురు-ఇట్లనియే మనము భావింపవలయును. శ్లోకార్థమున ననౌచిత్యము లేదని చెప్పు వీలులేదు. ఆక్షేపము:- శబ్ద వ్యాపారమునకు విషయమగు నర్థమే ప్రధాన మైనది. తదితరార్థము ప్రధానము గాదు. సమాధానము - అగుచో “చక్రాభిఘాత ప్రసభాజ్ఞయైన ” “లావణ్య కాన్తి పరిపూరిత దిఙ్ముఖేస్మిన్” “కృతకకుపితై ర్బాష్పాం భోభి" మొదలగు శ్లోకముల విషయమున నీవాదము నిలువదు. “చ కాభిఘాత ప్రసభాజ్ఞయైన చకార యో రాహువధూ జనస్య ఆలింగనోద్దామ విలాసవన్ధ్యమ్ రతోత్సవమ్ చుంబనమాశ్ర శేషమ్” తాత్పర్యము - విష్ణువు, రాహువును చక్రముతోఁ గొట్టినా ఁడు తత్ఫలితముగ, రాహువు భార్యకు, రతికీడయందు భర్తనాలింగనము<noinclude><references/></noinclude> c5luwm6zv5tcoqsdz52tjgqeaavkesr 104 219998 573658 2026-09-04T03:49:40Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తి వివేకము 245 చేసికొను భాగ్యము పోయినది. చుంబనమునకు మాత్రమే యవకా శము మిగిలినది. ఈ శ్లోకమునందు విష్ణువు రాహువుయొక్క శిరస్సును భేదించి నాడఁను వస్తువు వ్యంగ్యమగు చున్నద...' 573658 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తి వివేకము 245 చేసికొను భాగ్యము పోయినది. చుంబనమునకు మాత్రమే యవకా శము మిగిలినది. ఈ శ్లోకమునందు విష్ణువు రాహువుయొక్క శిరస్సును భేదించి నాడఁను వస్తువు వ్యంగ్యమగు చున్నది. ఈయర్థము శబ్దవాచ్యముగాదు. “లావణ్యకాని పరిపూరితదిఙ్మస్మిన్" అను శ్లోకమునందు -“రూపకాలంకారము” భాసించుచున్నది. ఇదియును ప్రతీయమానమే గాని, వాచ్యముగాదు. “కృతకకుపితై ర్భాస్పాంభోభిః” అను శ్లోకమునందు విప్రలంభ రసము ప్రతీయనూన మేగాని వాచ్యముగాదు ఈ పై నిఁజూపఁబడిన వస్త్వలంకారరసములు మూఁడును నరబల లభ్యములేకాని శబ్దవాచ్య ములుగావు. వివాదము సంగీకరిచుచో నివి యప్రాధాన్యములే గావ -లయును. అది యెవరికిని నిష్టముగాదు. వాచ్యము, ప్రతీయమానము .నని, యనుకొనఁబడుచున్న యర్థములకు, అగ్ని ధూమములకువలె .గమ్యగమక భావమున్నది. ప్రతీయమానార్థము గమ్యము-వాచ్యార్థము గమకము. అఁదు గమ్య ముపేయమగుటచే ప్రధానము. గమక ముపాయమగుటచే నప్రధానము కావున శబ్ద వ్యాపారమునకు విషయ మగు నర్థముకంటె, నర్థవ్యాపారమునకు విషయమగు నర్థము ప్రధాన చుని యంగీకరింపవలయును. ఇచట నీవిషయము నాలోచింపవలయును. ప్రాధాన్యా ప్ర్రాధా -న్యములనునవి రెండు విధములుగ నున్నని ప్రతీతి ననుసరించి యొక వ్యవస్థనుచేయవలయును. ఈ వ్యవస్థననుసరించి, శబ్ద మొక యర్థమును చెప్పునపుడు, శబ్దార్థములలో నర్థముప్రధానమైనది. అర్థమును మఱియొక యర్థమును స్ఫురింపఁ జేయునపు డాన్నంగ్యార్థము ప్రధానము. ఉపాయో పేయ భావముననుసరించి చేయఁఒడు వ్యవస్థ రెండవది. దీనిననుసరించి శబ్ద<noinclude><references/></noinclude> k8068k8i3bmu0q1m35353bfwhduf45v 104 219999 573659 2026-09-04T03:49:49Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '246 వ్యక్తి విము వ్యాపార విషయమగు వాచ్యార్థము, వ్యంగ్యార్థమున కుపాయము... వ్యంగ్యార్థ ముపేయము, ఉపాయోవేయములలో నుపేయమే ప్రధాన మైన దగుటచే వ్యంగ్యార్థము వాచ్యార్థముకంటే ప్రధానమ...' 573659 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>246 వ్యక్తి విము వ్యాపార విషయమగు వాచ్యార్థము, వ్యంగ్యార్థమున కుపాయము... వ్యంగ్యార్థ ముపేయము, ఉపాయోవేయములలో నుపేయమే ప్రధాన మైన దగుటచే వ్యంగ్యార్థము వాచ్యార్థముకంటే ప్రధానమైనది. పై నుదాహృతములగు వస్త్యలంకారరసముల ప్రాధాన్యము ధూమాగ్ను లకువలె గమ్యగమక భావాపేక్షమైనది. అనగా నుపాయో పేరు భావాశ్రయమైనది- ప్రతీత్య పేకమైనదిగాదు. ఈగమ్యగమక భావా పేక్షమగువ్యవస్థననుసరించియే ప్రతీయమానార్థమున్నపుడు, వాచ్యా. ర్థముగూడ నప్రధాన మగుచున్నది. ప్రశ్న:- ఏక విధముగఁ గలుగుచున్న ప్రతీతి ప్రవాహమునకడ్డు తగులుచుండుటచే, ప్రక్రమ భేదదోషము ననౌచిత్యముగఁ బరిగణించి నారు. అగుచో మహాకవులు తమ కావ్యములయం దొక' వస్తువునే వర్ణించునపుడుగూడ ననేకాలంకారముల నుపయోగించుచున్నారు.. అనేకరీతుల నొ కేవస్తువును వర్ణించుచున్నారు. ఏకైకరీతి యెచటను కన్పడదు, కావున నచటఁగూడ నీపకమ భేదదోష మున్నదని యంగీ కరింతురా ? సమాధానము:- అంగీకరింతుము. ప్రశ్న:- అగుచో నచట వైరస్యమును ప్రకటింపరేల ? సమాధానము:- అందుకు రెండు కారణములున్నవి. చంద్ర బింబమునందును, స్త్రీముఖమునందును కొద్దికళంకమున్నను, వారి సౌందర్యములో నామచ్చ మునిగిపోవును. చూచువారికి వానియందలి సౌందర్యమే భాసించునుగాని కళంకము భాసింపదు. అంతనూత్ర: మున నచట కళంకము లేదందుమా ? అటులే, యిచట మధురమైన యలంకారపరంపరలచే నీక మ భేదదోష మాచ్ఛాదితమగుచున్నది. అందుచే నాదోషము కనుపడదు. కనుపడనపుడు వైరస్యము నెందుకు. కటింతురు ? ఈ సందర్భమున కాళిదాసవాక్యము స్మరింపఁదగును. ?<noinclude><references/></noinclude> e5mf82odsubfg9a1pimk2gjeu2wdu2p 104 220000 573660 2026-09-04T03:49:58Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము "ఏకో హి దోషో గుణసన్ని పా తే నిమజ్జతీం దోః కిర ణేష్వివాంక:” 247 చంద్రుని కిరణములయందు మచ్చ మునిగిపోయినట్లే గుణ సమూహమునందొక దోషము మునిగిపోవును. మఱియొక కారణము గూ...' 573660 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము "ఏకో హి దోషో గుణసన్ని పా తే నిమజ్జతీం దోః కిర ణేష్వివాంక:” 247 చంద్రుని కిరణములయందు మచ్చ మునిగిపోయినట్లే గుణ సమూహమునందొక దోషము మునిగిపోవును. మఱియొక కారణము గూడఁగలదు. ఆ మహాకవుల వర్ణనములలో నొక వాక్యములోనున్న భంగిభణితి పై చిత్ర్యము వఱియొక వాక్యములోని భంగిభణితి వైచి త్యము (అలంకారము) కంటే భిన్నమైనది. ఇట్లు వాక్యభేదముండుట వలనఁ గూడ సనౌచిత్యము భాసించుటలేదు. ఈ హేతువువలన ప్రక్రమభేదదోషము భాసించుట లేదు. అంత మాత్రమున నచట దోషము లేదని చెప్పుటకు వీలు లేదు. ప్రతీతి భేదము నూత్రమే యిచట దోషసద్భావములో హేతువుకాదు. దోష సద్భానము న్యాయసిద్ధముకూడను. కారణభేదమున్న పుడు కార్య భేద ముండుట న్యాయసిద్ధము. ప్రస్తుతము భంగిభణితులు సమానముగా లేవు. విషమముగానున్నవి. విషమముగనున్న భంగిభ శీతిమార్గమును సంచరించు పాఠకుని ప్రతీతియందు పరిసలనము లేకుండు జట్లు ? భణితివైచిత్ర్యములు సమానముగనున్నచో ప్రతీతి యేకరూపముగ నుండును. లేనిచో పరిస్థలనము నొందు ననుట న్యాయసిద్ధము.- కావున నిప్పటికి భణితి ప్రకారములన్నియు ప్రకమ భేదదోషమునకు విషయములేయని తేలినది. ఈ ప్రక్రమభేదము కూడ వాచ్యార్థ న్మిము ప్రతీయమానార్థ నిష్ఠమునని పరిశీలనవలన మనకుఁ దెలి -యును. అందుచేఁ బ్రక్ర్మభేదము శాబ్దము నార్థమునని రెండు విధ ములుగునున్నదని చెప్పితిమి. వస్తుప్రశ్రమ భేదము. ఇయం గే హే లక్ష్మీ రియ మమృతవర్తి యనయోః అసా వస్యా స్పరో వపుషి బహుళ శ్చంద నరసః<noinclude><references/></noinclude> s25gvjelels2im6zis8fbtehh0ufpke 104 220001 573661 2026-09-04T03:50:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '248 వ్యక్తివివేకము అయం కంఠే బాహుఃశిశిరమసృణో మౌక్తి కసరః కి మస్యా నప్రేయో యది పర మసహ్యస్తు విరహః తా॥ ఈమె యింటిలో లక్ష్మి. నేత్రముల కమృతవర్తి. ఈ'మో యొక్క ఈస్పర్శ, శరీరమునకు గంధ...' 573661 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>248 వ్యక్తివివేకము అయం కంఠే బాహుఃశిశిరమసృణో మౌక్తి కసరః కి మస్యా నప్రేయో యది పర మసహ్యస్తు విరహః తా॥ ఈమె యింటిలో లక్ష్మి. నేత్రముల కమృతవర్తి. ఈ'మో యొక్క ఈస్పర్శ, శరీరమునకు గంధపు రసమే. నా కంఠమునందలి యీబాహువు చల్లని, మెత్తని (నునుపగు) ముత్యాలహారము. ఈమెకు - సంబంధించిన డేది స్త్రీయముగాదు ! కాని విరహముమాత్రము సహిం పరానిది. ఇచట మొదటిపాదమునందు సాక్షాన్నాయి కాస్వరూపవర్ణ న ముపగాన మైనది. తరువాతి పాదములలో నాయిక యొక్క స్పర్శా దికము వర్ణితమైనది. వర్ణనీయ వస్తువర్తన మెట్లు ప్ర్రారంభమైనదో యట్లే తుడివఱకు నుండకుండుటచే నిచట వస్తువకమ భేద దోషము. వచ్చినది. ప్రశ్న :- మొదటిపాదమునం దవయని వర్ణితమైనది. మిగిలిన పాదములయం దవయవము వర్ణితమైనది. అందువలనఁగదా మీరు వస్తుప్రకమదోష మున్నదని వాదించుచున్నారు. కాని రెండుతావు లందును నాయికా స్వరూప ప్రకర్షయే ప్రతీతమగుచున్నదిగదా ! అగునపుడు పక్త్రమ భేద దోష మెట్లువచ్చును ? సమాధానము :- రెండు తావులందును, సేకరసప్రతీతికలిగి, ప్రతీతిపరిస్ఖలనము వలన వైరస్యముకలుగుకున్నచో, మీరు చెప్పినది సత్య మయ్యెడిది. కాని యట్లు లేదని మేము చెప్పితిమిగదా ! అందుచే నిచట దోషమున్నది. “ముఖం పూర్ణ శ్చన్ద్రః వపు రమృతవర్తి ర్నయ. నయోః) అని పాఠమును మార్చినచో నాదోషము పోవును. మఱియొక యుదాహరణము అలంకార పరిశ్రమ భంగము. "తరంగయ దృశోంగనే! పతతు చిత్ర మిందీవరమ్ స్ఫుటీకురు రదచ్ఛదమ్ వ్రజకు విద్రుమః శ్వేత తామ్,<noinclude><references/></noinclude> 8zcvsmkqeecz7f8pf7xkwtl6wwphyx6 104 220002 573662 2026-09-04T03:50:19Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తి వివేకము క్షణమ్ వపు రపావృణు స్పృశతు కాంచనమ్ కాలి కామ్ ఉదంచయ మనాజ్ ముఖమ్ భవతు చ ద్విచ స్ట్రోమ్ నభః” 249 అర్థము: అుగ నే ఓ అబలా!; దృశః = చూపులను; తరంగయ= ప్రసరింపుము. (నేత్రముల...' 573662 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తి వివేకము క్షణమ్ వపు రపావృణు స్పృశతు కాంచనమ్ కాలి కామ్ ఉదంచయ మనాజ్ ముఖమ్ భవతు చ ద్విచ స్ట్రోమ్ నభః” 249 అర్థము: అుగ నే ఓ అబలా!; దృశః = చూపులను; తరంగయ= ప్రసరింపుము. (నేత్రములకు తెరువుము.) చిత్రమ్, ఇందీవరమ్ =నల్ల కలువ; పతతు=క్రిందికి వెళ్ళు గాక; రద చ్ఛదమ్ - పెదవిని, స్ఫుటీకురు = నిప్పుము; విద్రుమః = చిగురుటాకు, స్వేత తామ్, యాతు = తెలుపగుగాక; క్షణప్=క్షణగాలము; నపుః = శరీరమును, అపావృణు = ఆచ్ఛాదనము లేని దానినిగఁ జేయుము; కాంచనమ్ = బంగారము; కాలికామ్ = దోష మును (నలుపును) స్పృశతు=తాకుఁగాక; ముఖమ్ = ముఖమును; మ నాక్ = కొంచెము; ఉదంచయ = పైకెత్తురు, సభః = ఆకాశము; ద్విచ ( స్దమ్ = ఇద్దఱుచంద్రులుగలది; భవతు = అగుఁగాక; వివరణము:- నీ నేత్రములను తెరువుము. నల్లకలువ క్రిందికి పడుఁ కాక ఇచట కను లుపమేయము, నల్లకలువ యుపమానము. నేత్రముల సౌందర్యము నల్లకలువ సౌందర్యమును మించియున్నదని భావము. ఉపమానమగు నల్లకలువ నిందింపఁబడినది. తన్మూలమున నుపమేయ మగు నేత్రము యొక్క సౌందర్యాతిశయము వర్ణితమైనది. అందుచే నీచట వ్యతి రే కాలం కార మున్నది. రెండు, మూఁడు పాదములలో ఁగూడ నిష్టే, యుపమానములగు చిగురుటాకు, బంగారములు నిందింపఁబడి, యుపమేయములగు, పెదవి, శరీరముల సౌందర్యాతిశయము, నిరూ పీతమైనది. కాని నాల్గవపాదమును దా కాళ్ళ మిద్దఱు చంద్రులు కల డగుఁగాక - అనియున్నది. ముఖమునకును, జంద్రునకును సాదృశ్యము వివక్షితమైననే యీవాక్యార్థము కుదురును. కావున నీవాక్యమున నుపమాలంకార మున్నది. వ్యతిరేకాలంకారముతో మొదలిడి, యుప మాలంకారముతో సమాప్తి చేయఁబడుటచే నిచటఁ గూడ ప్రక్రమ భేడ దోషమున్నది. అందుచే,<noinclude><references/></noinclude> am81mb5iza9qtbtq6dc5nh4ovrk8h41 104 220003 573663 2026-09-04T03:50:29Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '250 వ్యక్తి వివేకము "ఉదంచయ మూజ్ ముఖమ్ భవతు లక్ష్యలక్ష్మా శక్తి” అని మార్చుచో నీముఖమును కొంచె మెత్తుము. చంద్రుడు కనఁబడుచున్న మచ్చగలవాఁడగుఁ గాక - అనుసర్థ మువచ్చి నాల్గవ పాద ము...' 573663 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>250 వ్యక్తి వివేకము "ఉదంచయ మూజ్ ముఖమ్ భవతు లక్ష్యలక్ష్మా శక్తి” అని మార్చుచో నీముఖమును కొంచె మెత్తుము. చంద్రుడు కనఁబడుచున్న మచ్చగలవాఁడగుఁ గాక - అనుసర్థ మువచ్చి నాల్గవ పాద మునఁగూడ వ్యతి రే కాలం కారమే భాసించును. మఱియొక యుదాహరణము:- శ్లో॥ తద్వక్త్రయని ముద్రితా శశికథా తచ్చేత్ .స్మితమ్ కాసుధా సాచేత్ కాన్తి రతస్త్ర మేన కనకమ్ తాశ్చేన్గ్రో ఫిజ్ నుధు సా దృష్టిర్యని హారితమ్ కువలయైః కింవా బహు బూమ హే యత్ సత్యమ్ పునరుక్త వస్తువిరసః సర్గకమో వేఢస. అర్థము:- తత్, వక్త్రమ్, యది = ఆముఖమున్న చో; శశికథా మునితా = చంద్రుని ప్రసక్తి సమాప్త మయినది. చంద్రునితో నక్కఅ కేదనుట చంద్రుఁడున్న ప్రయోజనము, ముఖమువలననే కలుగు చుండుటచే చంద్రుఁ డనావశ్యకమని భావము, తత్, స్మితమ్ = ఆనవ్వు, ఉన్న చో: కా, సుధా= అమృతమేల ?; సాకాన్తిః చేత్ = (ఆకాని యున్న చో; కనకమ్, అతన మేన = బంగార మనావశ్యకము. తాః గిరఃచేత్ = అనాక్కు. లున్న చో; మధు ఫిజ్ = తేనె పనికిమాలి సరియే సాదృష్టిః యది= అమాపున్నచో; కువలయైః హారితమ్=కలు నలు నిష్ప్రయోజనమని భావము; కి, వా, బహు, బూమ హే = అధిషి ప్రసంగ మెందులకు?; (పెక్కు మాటలేల?) వేదసః సర్గక్రమ = బ్రహ్మ దేవుని యొక్క సృష్టి క్రమము; పునరుక్త పస్తువిరసః = పునరుక్త వస్తుభిః విరసః పునకు క్త వస్తువులచే విరసమైనది. సృష్టించిన వస్తువులనే సృష్టించు టచే విరసముగ నున్న ది. వివరణము:- ఇచట ఆమె ముఖమున్న చో చంద్రునికథ అణఁగి పోయిన ట్లే, ఆనవ్వున్నచో, అమృత మెందుకు అనునపుడు ముఖము: నవ్వుల నుపమేయమునుగను చంద్రుడు, అమృ తముల నుపమానముల<noinclude><references/></noinclude> ib0i7hr31x6gy5bh4gdn366o2kcbbd8 104 220004 573664 2026-09-04T03:50:39Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తి వివేకము 251 నతిశయించిన వని చెప్పుటచే వ్యతిరేకాలంకారము. 'వత్సత్యం పున రుక్త ' అనున్యావపాదమున నర్థాంతరన్యాసముఁ జెప్పుటతోఁ బ్రక్రమ భేదము వచ్చినది. "పునరుక్త వస్తువిసః...' 573664 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తి వివేకము 251 నతిశయించిన వని చెప్పుటచే వ్యతిరేకాలంకారము. 'వత్సత్యం పున రుక్త ' అనున్యావపాదమున నర్థాంతరన్యాసముఁ జెప్పుటతోఁ బ్రక్రమ భేదము వచ్చినది. "పునరుక్త వస్తువిసః”- వస్తువునరుక్తి జరిగిన దీని చెప్పటచే నుపనూనోపమేయములకు సాదృశ్యమే సూచితమగును. కాని యువమేయాధిక్యము సూచితము కాదు. సంపూర్ణ సాదృశ్య మున్నపుడే పునరుక్త మనియందుము. ఇట్లు మొదటి మూడు పాదములలో వ్యతి రేకము నాల్గన పాదమున సాదృశ్యము నుండుటచే; బక్రమభంగ దోషమని చెప్పినాడు. ఈదోషమును పరిహరించుటకు "పునరుక్త వస్తువిముఖః" అని చూర్పవలయును. "పునరుక్త వస్తుషు విముఖ:- పునరుక్త వస్తువు లను సృష్టించుటయందు విముఖుఁడు కావుననే మ ఖాదులకును చంద్ర కులకును భేదముండునట్లు సృష్టించినాఁడు. ముఖాదులు చంద్రాదుల నతిశయించియున్న నను వ్యతిరేకాలంకారభాన మీ చివర పాదమునఁ గూడ భాసించుటచే దోషము పరిహృతమైనది. ఈదోషమిటువంటి యిత రార్థదోషములుఁగూడ నుపలక్షకముగా గ్రహింపవలయును. మఱియొక యుదాహరణము: ప్రక్రమభంగము (విభక్తి) "తన శరదా హిమాగమో నసన లక్ష్యా, శిశిర సత్య చ ప్రసూనకృశ్యమ్ డఢత స్సదర వః పుషస్య వాస్త వ్య కటించి తామ్ అర్థము:- త సేన - గొష్మపవుతో, నర్షాః వర్షర్తువు; శరదా శరదృతువుతో, హిమాగమః" హిమముయొక్క-రాక, (హేమంతర్తువు | నస న ల్య = వసస లక్ష్మితో, (వసనూర్తవుతో) శిశిర, చ= శిశిరర్తు వును, సమేత్య= కలసి, ప్రసూనకృత్యమ్ పుష్పములిచ్చుపనిని; సదా- ఎల్లప్పుడు; దధతః=వహించుచున్న, ఋతవః = ఋతువులు, అస్య,<noinclude><references/></noinclude> 68lffcc7wbsxxqc7tlmzu8z105jkji2 104 220005 573665 2026-09-04T03:50:51Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '252 వ్యక్తి వివేకము పురే = ఇతని పట్టణమునందు, వాస్తవ్య కుటుంబితామ్ గిజముగ కాపుర ముండుటను, యయుః = పొందినవి. వివరణము:- ఇచట ఋతువులు జంటలు జంటలుగా, మొత్తము .మాఁడుజంటలుగాఁ బేర్కొనఁబడ...' 573665 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>252 వ్యక్తి వివేకము పురే = ఇతని పట్టణమునందు, వాస్తవ్య కుటుంబితామ్ గిజముగ కాపుర ముండుటను, యయుః = పొందినవి. వివరణము:- ఇచట ఋతువులు జంటలు జంటలుగా, మొత్తము .మాఁడుజంటలుగాఁ బేర్కొనఁబడినవి. అందు మొదటిజంటలో మొదటి పదము తృతీయావిభ క్తి యందున్న ది. ఫుడ్దింగము నందున్న ది. “త పేన”; రెండవపదము ప్రథమావిభక్తిలో నున్నది. స్త్రీలింగము నందున్నది. (వర్షాః) శ్లోకమిరీతి నుపకాస్త మైనది. ఇట్లే సమాప్తమగుచో బాగుంది. కాని "శరదా హిమాగమం" అనునపుడు మొదటి పదము తృతీయా విభక్తి యందున్నను పుల్లింగముకాదు. రెండవపదము "కేవలము హేమంతరువును సాక్షాత్తుగాఁ జెప్పుట లేదు. హిమముయొక్క రాక యని చెప్పుచున్నది. మూఁడవ జంటయందుఁ గూడ 'వసుతల, 3 యని మొదటిపదము స్త్రీలింగమున నున్నది. ఇట్లు ప్రారంభించినరీతి, చివర నఱకును సాగ లేదు. అందుచే నిచట కమప్రక్రమభేదమున్నది. పూర్వము కమపమ భేదమునకు “తవ కుసుమశరత్వమ్” అను శ్లోక ముదాహరణముగ నీయఁబడినది. దానికి బదులుగ నీశ్లోకము నుదాహరణముగ నిచ్చిన బాగుం డెడిదని వ్యక్తి వివేక వ్యాఖ్యానకర్త వ్రాసినాఁడు.] ప్రస్తుతమీశ్లోకమునందలి దోషము పోవుటకై మొదటి టలోని పదములను మిగిలిన రెండు జంటలను నేల్పుపదముల కనురూపముగ నీకింది విధముగ నూర్చుట మంచిదని వ్యాఖ్యాతలు సూచించినారు. “ఘన శియోః శరదా హినూగమః” ఘనశ్రియా, మేఘలక్ష్మీతో; ఉష్ణః = గ్రీష్మము: 'ఘనశ్రియా' యనునది తృతీయావిభక్తి - స్త్రీలింగము. 'ఉష్ణం ' ఇది పుల్లింగము ప్రథమావిభక్తి – ఇపుడు మూఁడు జంటలలోని పదములును నొకరీతిగ నే<noinclude><references/></noinclude> 3t6uya7rphsud06jo6padc4celqaesh 104 220006 573666 2026-09-04T03:51:00Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్య క్తివివేకము 253 పశ్న;- కర్తృపక్రమ భేదము గూడ నిచటఁ బ్రదర్శితము ఇందువలన ? సమాధానము: ఆసంభవమగుటవలన. కొందఱి రచనము లలో కర్తవ్యత్యాసము కనుపడుచున్నను నది గుణమేగాని దోషము కాదు. అచ...' 573666 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్య క్తివివేకము 253 పశ్న;- కర్తృపక్రమ భేదము గూడ నిచటఁ బ్రదర్శితము ఇందువలన ? సమాధానము: ఆసంభవమగుటవలన. కొందఱి రచనము లలో కర్తవ్యత్యాసము కనుపడుచున్నను నది గుణమేగాని దోషము కాదు. అచటఁ బ్రక్రమభేద గోష మున్నదని మీరు భ్రమపడు చున్నారు. వాస్తవముగ లేదు. కర్తృవ్వత్యాసమునకును, ప్రక్రమ . భేదమునకును, భేదమున్నది. వానిలక్షణములు పరస్పర భిన్నములు • కర్తవ్య త్యాసలక్షణము:- "ప్రకృతమపి యత్ప్రహిత్వా కర్తృత్వమ్ యుష్మదస్మద్వ స్య చారు త్వా యన్యత్రారోప్యేత గుణస్యతు న దోషః” తా ప్రస్తుతమునకు సంబంధించినను, యుష్మదస్మదర్థము యొక్క కర్తృత్వమును వదలి, సౌందర్యము కొఱకు యుష్మదస్మదర్థముల కంటె నితరమునందు కర్తృత్వము నారోపించుట కర్తృవ్యత్యాసమగును అది గుణమేగాని దోషము కాదు. ప్ర్రక్ ను భేదలక్షణము:- యశ్చ యథా ప్రకాన్తో2 భీధా తుమర్థస్త దేవ తస్య న చేత్ నిర్వాహః స ప్రక్రమభేదో, స ప్రకరణావసీతః-” తా ఒక యర్థము నెట్లు చెప్పుటకు మొదలిడినామో, యా యర్థమును చివరవఱ కావిధముగనే చెప్పకుండుట ప్రక్రమ భేదమగును. ప్రస్తుతమునకు సంబంధించిన యుష్మదస్మదర్థకర్తృత్వమును యుష్మ దస్మదర్థ వాచకశబ్దములతోనే చెప్పకుండుట ప్రకమ భేదమున కుదా హరణముగాదు. ఈవిధముగ వానిలక్షణములు భిన్న భిన్నములుగ నున్నవి. కావున కర్తవ్యత్యాస స్థలమున ప్రక్రమభేదదోషము నా శంకించుట యుచితము కాదు. యుష్మదర్థకర్తృవ్యత్యాసమున కుదాహరణము :-<noinclude><references/></noinclude> 811pci9h750lu8ek5uvrq2njbkn9a6l 104 220007 573667 2026-09-04T03:51:10Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '254 వ్యక్తి వివేకము యదాహ సప్తమో వైకుంఠావతార ఇతి " ఏడవ వైకుంఠావతారమని యతఁడు చెప్పినాఁడు. దాశరథియగు రాము నెనుట నొక ఁడుపలికిన వాక్యము. ఇచట “నీవు చెప్పినట్లు'' “యదా తత్వమ్ ” అనియు...' 573667 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>254 వ్యక్తి వివేకము యదాహ సప్తమో వైకుంఠావతార ఇతి " ఏడవ వైకుంఠావతారమని యతఁడు చెప్పినాఁడు. దాశరథియగు రాము నెనుట నొక ఁడుపలికిన వాక్యము. ఇచట “నీవు చెప్పినట్లు'' “యదా తత్వమ్ ” అనియుండవలయును. అందుకు బదుల:గ నీతరుఁడు చెప్పినట్లని న అస్మవర్థమున శుదాహరణము:- నాభివాదన ప్రసాద్యో రేణుకా పుత్రః, గరియాన్ హి గురుధనుర్భంగా పరాధః" రేణుకాపుత్రుఁడు నమస్కారముచేఁ బ్రసన్నుఁడు గాఁడు. గురుధనుర్భంగా పరాధము చాలగొప్పదికదా! ఇచట. 'నేను నమస్కారము చేఁ బ్రసన్నుఁడను 'కాను.” “నాభి వాదన ప్రసాద్యోస్మి" - అని యుండవలయును. అట్లుండక రేణు కాపుత్రుడని ప్రథమపురుష - కర్తృత్వ ముపాత్తమైనవి. భార్గవ రాముఁడు తన్ను గుఱించి యనుకొనిన మాట లివి. మఱియొక యుదాహరణము : "ఆయం జనః ప్రష్టుమనా స పోధనే న చేద్రహస్యమ్ ప్రతివత్తుమర్హసి" అర్థము:- తపొధ నే = ఓపార్వతీ అయం, జనః = ఈమనుష్యుడు' పష్టునునాః_ అడుగవలెనని కుతూహలములోనున్నాఁడు; రహస్యమ్ నచేత్ = రహస్యము కాని చో; ప్రతివర్తుమ్ సమాధానము చెప్పుటకు అర్హసి= తగుదువు. ఇచట “అహు ప్రస్ఫురనాః” నే నడుగవలెనని యనుకొను చున్నానని యుండవలయును. అందుకు బదులుగ ఈ మనుష్యుఁ డడుగ నొంచుచున్నా డని యన్నది. యుష్మదస్మదస్థములకంటె నన్యశబ్దమనునవి రెండువిధములుగు నుండును. (1) చేతనము. (2) అచేతనము. పైనిచ్చిన యుదాహరణ ములలో, రేణుకాపుత్రః అయమ్ జనః అనుకర్తలు చేతనములే. కావున<noinclude><references/></noinclude> mu9s9f7q1ibuzed2ezevij19ut98r7s 104 220008 573668 2026-09-04T03:51:21Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తి వివేకము 255 మొదటి భేదమున కివి యుదాహరణములు. చేతనకర్తృత్వము నిచేశన ములయు దారోపించుటకు నుదాహరణములు- “చాపాచార్యః పశుపతీ రసౌ కార్తి కేయో విజేయో ఋణవ్యస్తః సదన ముధధి: భూర...' 573668 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తి వివేకము 255 మొదటి భేదమున కివి యుదాహరణములు. చేతనకర్తృత్వము నిచేశన ములయు దారోపించుటకు నుదాహరణములు- “చాపాచార్యః పశుపతీ రసౌ కార్తి కేయో విజేయో ఋణవ్యస్తః సదన ముధధి: భూరి యప్ప న్తకారః అస్త్యేనైతత్ కిము కృతఙ్ఞతా రేణుకా కంఠ బాధామ్ బద్ధస్పర్ధ స్తవ పరశునా లజ్ఞ తే చన్ద్రహాసః” (ఈశ్లోకమునకర్ధము పూర్వమే యీయఁబడినది.) రావణుఁడు పరశురామునితో నన్న మాటలు. "రేణుకాకం ఎమునకు బాధను కలుగఁజేసిన నీతో కలహించుటకు నేను సిగ్గుపడు చున్నాను.” అని యుండవలయును. అట్లనుటకు బదులు, "రేణుకా కంఠ బౌధామ్ కృతఙ్ఞతా బద్ధస్పర్ధః తవ పరశునా లబ్దితే చన్ద్రహాసః” రేణుగా కంఠమునకు బాధను కలుగఁ జేసిన నీగొడ్డలితో, స్పర్ధను పెట్టు $"నినదై, నాచన్ద్రహాసము [ఆయుధము) సిగ్గుపడుచున్నది. అని రావ ణుఁడనినాఁడు. నిజముగ నిచ్చట సిగ్గుపడుచున్నది రావణుఁడు. అతఁగే యిచట కమ్మ, అటులే రేణుకా కంఠమునకు బాధను కలిగించినది పరశు రాముఁడు, బౌధించుట యను క్రియ కడఁడే కర్త. కాని యీ పద్యమున బాధనక్రియకు కర్త పరశువనియు, లక్షించుట యశుక్రియకు కర్త చంద్ర హాసమనీయ, వర్ణితమైనది. చేతనుల కర్తృత్వ మచేతనములయం వారోపితమైనది. ఈయారోపణమునకు ఫలము చారుత్వమే. మఱియొక యుదాహరణము :- - కించిత్త "భోలం కేశ్వర! దీయతామ్ జనకజా, రామః స్వయంయాచ తే కోయం తే మతివిభ్రమః, స్మర లయం, నాద్యాపి నైవంచేత్ ఖరదూషణ త్రిశిరసాం కంఠాసృజా పంకిల పత్రీ వైష సహిష్యతే మమ ధనుర్జ్యాబన్ధ బిందూకృత” తా ఓ రావణా! సీత నిచ్చివేయుము. రాముఁడు స్వయముగ<noinclude><references/></noinclude> n4id2mv7ooyk7gx73gejrh6ot6ki3nq 104 220009 573669 2026-09-04T03:51:31Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '256 వ్యక్తి వివేకము యాచించుచున్నాడు. నీ కీమతివిధమ మేమి ? నీతిని గుర్తు తెచ్చుకో నుము. ఇప్పటికై నను ముంచుకుపోయినదిలేదు. నీవు సీత చేయనిచో, ఖరుఁడు, దూషణుడు, త్రిశిరుఁడు ననురాక్ష...' 573669 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>256 వ్యక్తి వివేకము యాచించుచున్నాడు. నీ కీమతివిధమ మేమి ? నీతిని గుర్తు తెచ్చుకో నుము. ఇప్పటికై నను ముంచుకుపోయినదిలేదు. నీవు సీత చేయనిచో, ఖరుఁడు, దూషణుడు, త్రిశిరుఁడు ననురాక్షసుల కుకరక్ష ముతో తడిసి నట్టియు, ఎక్కు పెట్టబడినదియు నాయీ బాణము నిన్ను సహించదు ఇచ్చటఁగూడ 'నేను నిన్ను సహింపను.' అనుటకు బదులు, నా బాణము సహింపనని చెప్పినపుడు- చేరక కర్తృత్వ మచేతనమున. చారోపితమైనది. ('నేను యాచించుచున్నాను.' అనుటకు బసులు కాముఁడు యాం:చిచుచున్నాఁడనినపుడు, అస్మదవతృత్వ మన్యశ్రా రోపితమైనది. యనియు గుర్తింపవలయును.) క్రమథేనము:- తచ్ఛబ్దము "తీర్థే తదీయే గజసేతుబద్ధాత్ ప్రతీపగా ముకరతోస్య గంగామ్” అర్థము:- శదీయే,=15గంగా సంబంధమైన; తీర్థే=తీర్థమునంగ; (రేవునుడు) జసేతుబద్ధాత్ = ఏనుఁ గుల నేడు సేతువుయొక్క- బద్ధము వలన; ప్రతీపరామ్ ఎదురుగా (వెనుకకు, ప్రవహించు, గణమ=X x90- వివరణము: ఒక వస్తువును ముందు చెప్పిన తరువాత, నన్న' ర్యా య నూనస్తువును 'తత్' శబ్దముతో పరామర్శించుట న్యాయ్యము కాని యిచట నితకుఁబూర్యము గంగానదిని గుఱించి కవి చెప్పకయే. మొదటిసారిగనే “తసీయే” దానిసంబంధమైన,యని ప్రారంభించినాఁడు. దీనితరువాత గంగా శబ్ద ముపాస్త్రమైనది. కావున నిచట రామర్శనీయ మగు వస్తువును చెప్పకయే, “అది” యను సర్వనామముచే పరామకృ జరిగినది. ఇదియే శ్రమభేద మనుదోషము. (ఈ వాదమునందలి సామ^ జస్యాసామంజస్యములు గ్రంథాన విశేష వ్యాఖ్యలలోఁ జూడఁగును.) ఇ)తః (బూర్వము తొలఁగిన విద్య లేదా పశ్య నామమునకు విషయనుగు నగాని, చెప్పఁబోవునముగరి కునుగాను. “అది” యను<noinclude><references/></noinclude> cmo0glsff3x1qmg2rx1i7cavi2jmb3w 104 220010 573670 2026-09-04T03:51:41Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము భాగవతుల కుటుంబరాయశాస్త్రి. bal (గతసంచిక తరువాయి) శబ్దము స్మృతిని పరామర్శచేయును. అనగా నింతకుఁ బూర్వమే బుద్ధి యందున్న విషయమునే పరామర్శించును. స్మృతి కింతకుఁ బ...' 573670 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము భాగవతుల కుటుంబరాయశాస్త్రి. bal (గతసంచిక తరువాయి) శబ్దము స్మృతిని పరామర్శచేయును. అనగా నింతకుఁ బూర్వమే బుద్ధి యందున్న విషయమునే పరామర్శించును. స్మృతి కింతకుఁ బూర్వ మను భూతమైన యర్థమే, విషయమగును. అనుభవిష్యమాణమగు నర్థము విషయముగా నేఱదు. కావున సర్వనామము పకానార్థమునే పరామ ర్శించునని సిద్ధాన్తితమైనది. ప్రశ్న :—స్మృతి పరామర్శకమగు తచ్ఛబ్దమున కనుభూతా ర్థమే విషయమగుచో అత్యన్త మపరోక్షములగు రామాదులను తచ్ఛబ్ద ముతో బరామర్శించుట యెట్లు పొసగును ? రామాదులు కవియిం దియములకుఁ గోచరించువారు కారుగదా ! సమాధానము :—ప్రస్తుతమనుభవమును శబ్దమునకు “ఇంది యములకుఁ గోచరమగుట యను నర్థమును చెప్పఁగూడదు. ప్రతీతి మాత్రమే యనుభవమని చెప్పవలెను. ఇచ్చట నీవిషయమును గుర్తింపవలెను. ఏది లేకున్నచో దేనికి స్వరూపమే సిద్ధింపదో, దాని కా మొదటి దానియ పేక్ష యుండుట న్యాయ్యము. స్మృతియనునది యైంది యిక ప్రతీతి లేకున్నను ప్రతీతి యెందాయిక మాత్రమున్నను సిద్ధించును. ప్రతీతియనునది లేనిదే స్మృతి కలుగదు. కావున స్మృతియనునది ప్రతీతి సామాన్యము నపేక్షించును. ప్రతీతి యనునది శబ్దము నుండియుఁగల్గును. రామాదు లియగోచరులు కారు. కావున వారివిషయమున నైంది యిక ప్రతీతి యుండనిమాట వాస్తవమే. కాని శబ్దమునుఁడిగాని ప్రసిద్ధి ననుసరించిగాని ప్రతీతి కలుగుట కళ్యస్తర ముండదు. శబ్దమునుండి ప్రతీతికలుగునని యంగీక రించినపుడు స్మృతి పరామర్శకమగు తచ్ఛబ్దము పూర్వపకాస్త మును, పరామర్శించు ననుటలో దోషము లేదు. ప్రస్తుతము గంగయను<noinclude><references/></noinclude> nelavgn6sarm8mpsu16mvi1xul070dd 104 220011 573671 2026-09-04T03:51:50Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '258 వ నర్థము పతీత పూర్వము గాదు. కావున పరామర్శశ్రమ భేదదోష మిచట నున్నదని చెప్పవలసివచ్చినది. ప్రశ్న:-—శ్రమ భేద దోషమనునది పదార్థములయొక్క పౌర్వా పర్యము నాశ్రయించినది. కావున, పదార...' 573671 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>258 వ నర్థము పతీత పూర్వము గాదు. కావున పరామర్శశ్రమ భేదదోష మిచట నున్నదని చెప్పవలసివచ్చినది. ప్రశ్న:-—శ్రమ భేద దోషమనునది పదార్థములయొక్క పౌర్వా పర్యము నాశ్రయించినది. కావున, పదార్థములను విమర్శించుసమయ మునందుమాత్రమే, ప్ర్రారంభమునందే ప్రతీతపూర్వముగాని పద మును ప్రయోగించుట తగదు. అట్లుపయోగించినపదము వివక్షిత మగు నర్థమును బోధింపలేదు” అని మనము విమర్శించి యీ దోషమును చూపవచ్చును. వాక్యార్ధమునందు విభాగము లనునవి యే లేవు. వాక్యార్థ మఖండమే. అంశములను న వందులేవు. అనఁగా పద, పదార్థములు విడిగా వాక్యార్ధమునందు భాసింపవు. పద, పదార్థప్రతీతియే లేన పుడు పదార్థములలోని పౌర్వాపర్యమెట్లు భాసించును ? సింప నపుడీ దోషమునకు ప్రసక్తి లేదుగదా ! వ - సమాధానము: – సత్యమే. లోకములో శబ్దవ్యవహారమంత కును వ క్తయొక్క యభిప్రాయమును శ్రోతలకు దెలియఁజేయుటయే ప్రయోజనము. వాక్యార్థమంతయు శబ్దవ్యవహారరూపమైనదే. కావున వాక్యార్థము వక్త్రభిప్రాయమునకు ప్రతిబింబ రూపమే కాని తదన్య ముకాదు. అందువలని నే “నక్తురభిప్రాయం సూచయేయు (వాక్య ములు వక్తయొక్క అభిప్రాయమును సూచించును) అను వాక్యము ప్రసిద్ధినొందినది. — ఈ వాక్యార్థ విమర్శయందు పౌర్వాపర్యప్రక్రమ భేదమను నీ దోషముండనే యుండును. కాని యత్యల్పమగు స్వరూప మును గలిగియుండుటచే, దానిని మనము స్ఫుటముగ గుర్తింపలేము. ఆ దోషమే పదములకు సంబంధించిన జ్ఞానమునందు స్పష్టముగ గోచ రించును. పదార్థజ్ఞానము వాక్యార్థజ్ఞానమునకు ముందేయుండును. పదార్థములయందున్న యీ దోషము, తదన స్తరము ప్రతీతమగు వాక్యార్థమునందును భాసించియే తీరవలయును. కావున వాక్యార్థము<noinclude><references/></noinclude> fml1v16b94ozaji3evpwph1foa8nkyu 104 220012 573672 2026-09-04T03:54:57Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము 259 నందుకు, నస్ఫుటముగ నైనను, నీ దోషము కురనుటలో నసామంజ స్యము లేదు. దోషాద్ధరణ ప్రయత్నము :- పై శ్లోకములోని పాదములు ప్రమాదవశమున వ్యత్యస్తములైనవి. “ప్రతీపగా ముత్తర...' 573672 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము 259 నందుకు, నస్ఫుటముగ నైనను, నీ దోషము కురనుటలో నసామంజ స్యము లేదు. దోషాద్ధరణ ప్రయత్నము :- పై శ్లోకములోని పాదములు ప్రమాదవశమున వ్యత్యస్తములైనవి. “ప్రతీపగా ముత్తరతోస్య గంగామ్ తదీయే గజసేతు బంధాత్ " అనియే యుండవలయును. అపుడు గంగా శబ్దము మొదటనే యున్నది. దాని తరువాతనే “తదీయే” అను శబ్దము వచ్చును. “తదీయ” శబ్దము పూర్వము పర్రాస్తమైన గంగా శబ్దమునే పరామ ర్శించుటచే దోష ముండదుగదా ! (ప్రయత్న నిరాసము:- అట్లు చెప్పుటకు వీలు పడదు. ఒకటి రెండు పాదములను, తలక్రిందులు చేసి చదివినను, దోపోద్ఘాటనము జరుగదు. “గజసేతు బంధాత్ " అనునది హేతువాచక పదము. "ప్రతీపగామ్" అనునది కార్యవాచక పదము. హేతు, హేతుమత్పద ములకు మధ్య, వ్యవధానమున్నచో, వేఱక పక్రమభేద దోషము త్పన్నమగును. ప్రస్తుతము ప్రతీపగామ్ అను హేతు మద్వాచక పద మునగను గజనేతు బద్ధాత్ అను హేతువాచక పదమునకును మధ్య, "తదీయే" అను రెండు పదములున్నవి. హేతుత్వము. శబ్దము చేతనే సాక్షాత్తుగ ప్రతీతమగుచున్నపుడు హేతు, హేతుమత్తులకు మధ్య వ్యవధానముండరాదు. ప్రస్తుతము, హేతుత్వము, గజసేతు బంధాత్ పదములోని పంచమీ విభక్తిచే సాక్షాత్తు గఁ దెలుపఁబడు చుండుటచే, “తీర్ధేతదీయే” పదముల వ్యవధానము దోషావహమైనది. కావున నీ దోషము పోవలయునన్న ఇ “ప్రతీపగా ముత్తరతోస్య గంగామ్ తీర్థేతదీయే గజసేతు బద్ధామ్" అని మార్చనలయును,<noinclude><references/></noinclude> c9e1txyfr1a7czw1gqjg06qytyoycxo 104 220013 573673 2026-09-04T03:55:07Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '260 వివేకము ఈ పాఠము ననుసరించి “గజసేతు బద్ధామ్” (ఏనుగుల నేడు సేతువుచే బంధింపఁబడిన- అందు వలననే ప్రతీపగామ్ ఎదురుగా ప్రవహించు, గంగానదిని) అనునది, గంగకు విశేషణమగును ఆ రెండు పదార్...' 573673 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>260 వివేకము ఈ పాఠము ననుసరించి “గజసేతు బద్ధామ్” (ఏనుగుల నేడు సేతువుచే బంధింపఁబడిన- అందు వలననే ప్రతీపగామ్ ఎదురుగా ప్రవహించు, గంగానదిని) అనునది, గంగకు విశేషణమగును ఆ రెండు పదార్థములకును విశ్లేష్య విశేషణ భావము స్ఫురించిన తరువాత అర్థ బలము వలన, గజసేతు బంధము ప్రతీపగమనమునకు హేతువని తెలి యును.- ఇంతకు ముందటి పాఠములో శాబ్దమైన హేతువు ప్రస్తుత మార్థమైనది. ప్రస్తుతపాఠమునందుఁగూడ- “గంగా” “గజసేతుబద్ధ” పదములకు మధ్య ‘తీర్ధేశదీయే” పదములున్నవి. 1675 అయినను పూర్వసూ చితమైన ప్రక్రమభంగ దోషము రాదు. హేతు హేతు మద్భాసమార్థమైనపుడు, హేతుత్వము, తద్వాచక మగు పదముయొక్క యర్థము క్షణమునందే భాసించును. అపుడు హేతురుత్తు దగ్గు లేకుండుటచే స్ఫుట ప్రతీతికి భంగము కలుగును. అందుచే నపుడిది దోషమైనది. హేతు హేతుమద్భావమార్థమైనపుడు హేతుత్వము మొదటనే స్ఫురింపదు. “గజసేతు బద్ధామ్” అనునది, మొదట గంగకు వి శేషణముగ సన్వయించి, విశేష్యమును వర్ణించు టచే చరితార్ధమైనది. తరువాత క్షణమునందు, "ఇది హేతువగుట చే నిచట విశేషణ రూపము నవ్వయించినది” అను నాలోచనాసామ ర్ధ్యము వలన విశేషణమునందలి హేతుత్వము భాసించును. కావున హేతుత్వ ప్రతీతియందే విలంబమున్నది. అపుడు హేతు హేతు మత్తు లకు వ్యవధానము దోషావహము కాదు. అందుచే సూచించిన రీతిని, శ్లోకపాదములకు విపర్యయముచేయుట, శాబ్దమైన హేతువు నార్థము గను చేయుటయే మేలు పౌనకు క్యము:- శబ్దపౌనరుక్త్యము అర్థపౌనరుక్త్యమునని, పౌనరుక్త్యమను దోషము రెండు విధములుగ నుండవచ్చును. "శబ్దా ర్థయోః పునర్వచనమ్ పునరుక్తం, అన్యత్రానువాదాత్" అను అక్ష<noinclude><references/></noinclude> jleww01bfl7hgtqjwqd8v9hqqw8v07x 104 220014 573674 2026-09-04T03:55:20Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము 261 పాదమునిరచితమైన సూత్రమునందుఁ గూడ పునరుక్తి దోష మిటే రెండు విధములుగ విభజింపఁబడినది. “ఘటము” “ఘటము” అను రీతి నొకే శబ్దము రెండు పర్యాయము లుపయోగింపఁబడినపుడు...' 573674 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము 261 పాదమునిరచితమైన సూత్రమునందుఁ గూడ పునరుక్తి దోష మిటే రెండు విధములుగ విభజింపఁబడినది. “ఘటము” “ఘటము” అను రీతి నొకే శబ్దము రెండు పర్యాయము లుపయోగింపఁబడినపుడు శబ్ద పునకు క్తి దోషము కల్గును. “ఘటము” - “కలశము" - ఇవి రెండును భిన్నశబ్దములే. కాని రెంటికిని 'కుండ' యనియే యర్థము. ఈ విధ ముగ నొకే యర్థమును బోధించు రెండు పర్యాయపదములు ప్రయు క్త ములై నపు డర్థపౌనరుక్త్యమును దోషము కల్గును. ఇట్లు, పౌనరుక్త్య దోషము రెండు విధములుగఁ గన్నడు చున్నను, అర్థమునకు సంబంధిం చిన పునరుక్తిదోషము నొక దానిని మాత్రమే యంగీకరించుట యు క్తము. శబ్దములు పునరుక్తము లైనను, నర్థ భేదముండెనేని, యచట శబ్దపునరుక్తి దోషముగాదు. వాద న్యాయమునందీ విషయమే యీ క్రింది పంక్తులలో నిరూపితమైనది. "తచ్చ న శబ్దపునరుక్తం పృథక్ వాచ్యమ్ అర్థపునరు క్లేనైవ గ తార్థత్వాత్ న హ్యర్థ భేదే శబ్దసామ్యేపి కశ్చిద్దోషః” యథా- “హసతి హసతి స్వామిన్యుచ్చై రుదత్యపి రోదితి ద్రవీణకణికాక్రీతం యస్త్రం ప్రసృత్యతి నృత్యతి " అర్థము:- శబ్దపునరుక్తిని ప్రత్యేకముగఁ జెప్పనక్కఱ లేదు” అర్థపునరు క్తముతో నది గతార్థమగును. అర్థ భేదమున్న చో శబ్దసామ్య మున్నను దోష మేమియు లేదుగదా! ఈ విషయమున కుదాహరణము నీ క్రింది శ్లోకమునఁ జూడవచ్చును.. శ్లోకార్థము - ద్రవ్యకణికా క్రీతం - ద్రవ్య లేశముచేఁ గొనఁబడిన, య క్త్రమ్ యస్త్రము, (భృత్యుఁడని భావము), స్వామిని ప్రభువు, ఉచ్చైః= బిగ్గఱగా, హసతి - నవ్వుచుండగా, హసతి= నవ్వును, రోదితి - ఏడ్చు చుండఁగా, రోదితి అపి ఏడ్చును కూడ, ప్రనృత్యతి=నృత్యము చుండగా, నృత్యతి నృత్యము చేయును - చేయు<noinclude><references/></noinclude> fkwn29ib38i35biukqdlkajk3bsx5q1 104 220015 573675 2026-09-04T03:55:30Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '188 262 అధికా భావము:- ద్రవ్యము నాశించి కొలువు సేయు సేవకుఁడు, తన ప్రభువు నవ్వునపుడు, తానును నవ్వును. అతఁడేడ్చుచో తాను నేర్చును. అతఁడు నృత్యము సేయ చో తానును నృత్యము సేయును. సేవకునక...' 573675 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>188 262 అధికా భావము:- ద్రవ్యము నాశించి కొలువు సేయు సేవకుఁడు, తన ప్రభువు నవ్వునపుడు, తానును నవ్వును. అతఁడేడ్చుచో తాను నేర్చును. అతఁడు నృత్యము సేయ చో తానును నృత్యము సేయును. సేవకునకు వ్యక్తిత్వములేదు. ప్రభువుయొక్క చిత్తవృత్తిననుసరించును రికి వంతపాటఁ బాడునని భావము. అట్టి ధృత్యుని యీ శ్లోక కర్త, ఒక యంత్రముగా భావించి రూపించినాఁడు. ప్రాణము, జ్ఞానములేని యస్త్రము, య స్త్రచోదకుని యిచ్ఛ జనుసరించి నడచును. భృత్యుఁడును నట్టివాడే. యనమును ద్రవ్యమిచ్చికొందుము. వేతన మిచ్చి, సేవకుని_ఏర్పాటు చేసికొందుము. ఈ సాదృశ్యముచేయ స్త్రీ ముసుగును సేవకునకును నిచట నభేద మారోపితమైనది- . వ్యాఖ్య:- పై శ్లోకమున, హసతి, హసతి, ప్రసృశ్యతి, సృన్యతి, అను తావులలో, శబ్దములు పునరుక్తములైనట్లు, కన్పడుచున్నవి. కాని యిందులో, మొదటనున్న హసతి' యనుశబ్దము “ హసన్ "అను వర్తమానార్థక శస్త్రాస్త్ర మగు శబ్దమునకు సప్తమీ విభక్తి ఁ జేయగా వచ్చినరూపము. ఇది స్వామిని యనుపదమునకు విశేషణము, రెండవ హసతి యనునది క్రియావాచక పదము. ఇటులే ప్రనృత్యతి, నృత్యతి యను పదముల విషయమునఁ గూడఁ దెలియవలయును. ఇచట పున రుక్త ములైనపదములకు అర్థమున భేదమున్నది. అందుచే నిచట పున రుక్త దోషమున్నదని చెప్పఁజనదు. ఈ ప్రమాణము ననుసరించియు, నర్థ భేదమున్న చో, శబ్దసామ్య మున్నంతమాత్రమున పునరుక్త దోషము కలుగరని తెలియుచున్నది. ఇ ట్లర్ల భేదము లేనిచో, శబ్దపునరుక్త దోషమే యగును- అర్థ భేదమున్న పుడు, తాత్పర్యభేదముండుటవే, నచటి శబ్ద పునరుక్తి దూషణము కాదు సరిగదా, భూషణము కూడ నగును.- అటువంటి పునరుక్తిని లాటానుప్రాసమను శబ్దాలంకారముగ నాలం కాలకు అంగీకరించినారు. ఉదాహరణము :--<noinclude><references/></noinclude> jyc2ls1hoc44sg7pfnr075rgwo7sw96 104 220016 573676 2026-09-04T03:55:41Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వృత్తివివేక ము 268 స్లో. “వస్త్రాయ స్ర్తీ నదీనాం సీతకుసుమధరాః, శక్రసంకాశ! కాశాః కాశాభా భాన్తితాసాం నవపులినగతాః శ్రీనదీ హంస హంసాః హంసాంభో, మ్భోదముక్త స్ఫురదమలవపు ర్మేదినీ చ...' 573676 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వృత్తివివేక ము 268 స్లో. “వస్త్రాయ స్ర్తీ నదీనాం సీతకుసుమధరాః, శక్రసంకాశ! కాశాః కాశాభా భాన్తితాసాం నవపులినగతాః శ్రీనదీ హంస హంసాః హంసాంభో, మ్భోదముక్త స్ఫురదమలవపు ర్మేదినీ చంద్ర! చంద్ర శృన్ద్రభః శారదస్తే జయకృడుపగతో విద్విషాంశాల కాల!” అర్థము: శక్రసంకాశ -ఇంద్రునితో సమానుఁడవగు నో రాజా! సితకుసుమధరాః_ తెల్లని పూవులను ధరించిన, కాశాః తెల్లులు, నదీ నామ్ నదులకు, వస్త్రాయ నే = వస్త్రములవలె నాచరించుచున్నవి. (వస్త్రములపలె నున్నవని భావము.); శ్రీనదీహంస లక్ష్మీ ్మయ నెడు నదిలో హంసయైన వాఁదా!, తానామ్ ఆనదుల యొక్క, నవపుళినగతాః = కొత్త యిసుక తిన్నెలయందున్న, హంసాః- హంసలు, కాశాభా: = తెల్లు లను పోలి; కాని = ప్రకాశించుచున్నది, మేదినీచన్ద్ర భూమియందలి చంద్రుఁడా'!,అమ్భోదము క్త స్ఫురదమలవపుః - మేఘముల చేవిడువబడి ప్రకాశించుచున్న స్వచ్ఛమగు శరీరముగల, చన్ద్ర : = చన్ద్రుఁడు, హంసా భః=హంసవలె నున్నాఁడు. విద్విషాంశాలః = శత్రువులకు యముడఁపై న ఓరాజా!, చనాభః=చన్దుని పోలినట్టియు, తేనీకు. జయకృత్ జయమును కలుగఁ జేయునట్టియు, శారదఃకాలః శరత్కాలము, ఉప గతః వచ్చినది. వ్యాఖ్య – పైపద్యమున శక్రసంకాశ, శ్రీనదీహంస, మేదినీ చంద్ర, విద్విషాం కాల— అను నాలు గు పదములును సంభొధ్య వాచక ములు. కాళాః, హంసాః, చన్ద్ర , కాలః— అను నీ నాలుగు పదము లును ఉపమేయవాచకములు. కాశాభః, హంసాభః, చన్ద్రభః అను చోట, కాశ, హంస, చన పదములు సమానవాచకములు.‘కాళా! వస్త్రాయస్తే' యనుసఃపుడు - కాశపద ముపమేయవాచకము. వస్త్రము లుపమానములు—హంసాః కాశాభాః అనునపుడు — కాశపద ముప మానవాచక మైనది. ఇటులే పై వాక్యములయందును నూహింపనగును.<noinclude><references/></noinclude> j2x4p68lpfymu8iokftiudx7rjny56o 104 220017 573677 2026-09-04T03:55:53Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '264 వ్యక్తివివేకము ఇచట కాశ, హంస, చన్ద్రములు ఒక్కొక్కటి మూఁడు పర్యాయము లావృత్తము లైనవి. అందుచే శబ్ద పునరుక్తి యున్నటులు కనుపించును. కాని యాశబ్దములన్నియు నొకే విధమగు నర్థమున...' 573677 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>264 వ్యక్తివివేకము ఇచట కాశ, హంస, చన్ద్రములు ఒక్కొక్కటి మూఁడు పర్యాయము లావృత్తము లైనవి. అందుచే శబ్ద పునరుక్తి యున్నటులు కనుపించును. కాని యాశబ్దములన్నియు నొకే విధమగు నర్థమును తెలుపుట లేదు. ఆయర్థములొకచో సుపమానముగను, వేరొకచో నుపమేయముగను నున్నవి. అందుచే దాత్పర్యభేదమున్నది. అందుచే నిట్టి తావులందు శబ్ద పునరుక్తి యను దోషమున్నదని నిర్ణయింప రాదు. అర్థ భేదముగాని తాత్పర్యభేదముగాని, లేనిచో శబ్దపౌనరుక్తము దోష మేయగును. ఉదాహరణము : “జకుర్బిసాన్ ధృతవికాసి బిసప్రసూన్యా” అర్థము:- ధృతవికాసి బిసప్రసూనా =ధరింపఁబడిన వికసించిన తామరపుష్పములు గలవారై, బిసాళా= తామర తూండ్లను, జమ= ఇచట, 'బిస'యను పదము రెండు పర్యాయములు ప్రయు క మైనది. రెండు చోట్లను 'తాము' యనియే యర్థము. అర్థభేదము లేదు. అందుచే నిచట శబ్ద పౌనకు క్యదోషమున్నది. 'బిసప్రసూనా?' అను సమాసమునందు బిస శబ్దమునకు బదులు, సర్వనామమును ప్రయోగించి, మొదట బిసశబ్దమును పరామర్శించినచో బాగుండెడిది. ప్రశ్న:- మొదటి బిస శబ్దము తినుట యను క్రియకు కర్మగా నుపయు క్తమైనది. రెండవ బిస శబ్దము పుష్పసంబంధము కలదిగా నుపయుక్తమైనది. ఈ విధముగ నిచటఁగూడ రెండు బిసశబ్దములకును తాత్పర్యభేదమున్నదిగదా ? సమాధానము:- స్వార్థమను కేవలము చెప్పుట తాత్పర్యము గానేఱదు. తన యర్థమును చెప్పుచునే, అంతకంటె అధికమగు నర్థ 'మును చెప్పుట కున్ముఖమగుట తాత్పర్య మని యందుము.<noinclude><references/></noinclude> o0643saw4z8j5319525ddkvbnzcrvzs 104 220018 573678 2026-09-04T03:56:04Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '265 పూర్వము ' కాశ' శబ్దములు, రెల్లు జాతికి సంబంధించిన పదా ర్థమును మాత్రమే తెలుప లేదు. అంతకంటె సతిరిక్తమైన యుపమా నోపమేయ భావములను గూడ ప్రతిపాదించినవి. ఆ విధముగా నిచట బివ శబ్దముల...' 573678 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>265 పూర్వము ' కాశ' శబ్దములు, రెల్లు జాతికి సంబంధించిన పదా ర్థమును మాత్రమే తెలుప లేదు. అంతకంటె సతిరిక్తమైన యుపమా నోపమేయ భావములను గూడ ప్రతిపాదించినవి. ఆ విధముగా నిచట బివ శబ్దములు, తామరతూడను నర్థముకంటే వతికి క్త్రమగు నర్థము నేమియుఁ వెలుపుట లేదు. ఇచటఁగూడ కర్మత్వము సంబంధిత్వము నను సర్థములు వాచ్యార్థముకంటె నతిరిక్తములున్నవి గదా యని యడుగవచ్చును. కాని కర్మత్వ సంబంధిత్వములు, వాచ్యార్థములే. ప్రతిశబ్దముయొక్క అర్థమును, వేలొకశబ్దముయొక్క యర్థమునకు కర్మ గానో సంబంధిగానో యన్వయించియే తీరును. లేనిచో వాక్యమున పదముల కన్వయమే కుదురదు. అందుచే కర్మత్వసంబంధిత్వాదులు తాత్పర్యములఁ జెల్లవు. వాచ్యార్థములే యగును. ఈవిషయమునే యీ సంగ్రహశ్లోకములు చెప్పును. "సర్వనామ పరామర్శయోగ్య స్యార్థస్య యత్సువః స్వశనాభిధానం సా శబ్దస్య పునరుక్తతా” తా. సర్వనామముతో పరామర్శించుటకు యోగ్యమైన యర్థ మును, స్వశ్వముతోనే తిరిగి తెల్పుట శబ్దపునరుక్తి దోషముగును. ఇచట నీవిషయమును గుర్తింపవలయును. పూర్వము, అర్థపౌనరుక్త్య ముచే శబ్దపోనకు క్యము, గతార్థమగుటచే, శబ్దపోను క్త్యమునునది యజ్ఞాశ్రయమే యగుటచే, నది యొకటి చే యనియు గ్రంథకర్త యనినాఁడు. ఇపుడు, శబ్దపునరుక్తియను దోషము నంగీకరించి, దానికి లక్షణమును నిర్వచించినాఁడు. ఇది పూర్వవిరుద్ధము గాదా యని శంక కలుగును. సత్యమే. సమాధాన మిది. అర్థప్రతీతి కొఱకయియే శబ్దమును ప్రయోగించుచున్నాము. అందుచే శబ్దార్థములలో వర్గము ప్రధానమైనది. అర్థపునరుక్తి యున్నప్పుడే, శబ్దపునరుక్తి దోషమగును. తదితరస్థలమున, అర్థభేదమున్నపుడు శబ్దపునరుక్తి దోషము కాదని<noinclude><references/></noinclude> 3cuc9xdlog2s9ibhejsnq1k8zar0wxc 104 220019 573679 2026-09-04T03:56:16Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '266 వ్యక్తివివేకము రమే తెల్పియున్నాము. కావున నర్థ పోనకు క్య మున్నపుడే శబ్దపౌనరుక్త్యము సంభవించును. అనఁగా శబ్దపునరుక్తియు అర్థము నాశ్రయించియే నిర్ణీతమగుచున్నది. అందుచే నర...' 573679 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>266 వ్యక్తివివేకము రమే తెల్పియున్నాము. కావున నర్థ పోనకు క్య మున్నపుడే శబ్దపౌనరుక్త్యము సంభవించును. అనఁగా శబ్దపునరుక్తియు అర్థము నాశ్రయించియే నిర్ణీతమగుచున్నది. అందుచే నర్ణపునరుక్తి నంగీకరించినచో, శబ్దపునరుక్తియు, సిద్ధించినట్లే యను నభిప్రాయ ముతో, పౌనకు క్యమనునది యొకటియే యని గ్రంథక ర్త చెప్పినాఁడు. శబ్దపునరుక్తి యనునది లేనేలేదని తాత్పర్యముగాదు. ఉన్నను నది @యర్థపౌనరుక్త్యముచే గీతార్థమగుననియు, నందుచే ప్రత్యేకముగ దాని నెన్ని చూపింపనక్క అలేదనియు గ్రంథకర్తయొక్క భావమని తెలియ పరామర్శ యోగ్యత :- ప్రసంగవశమున పరామర్శ యోగ్యత యను విషయమును గుఱించి పరిశీలన ప్రారంభమగుచున్నది. శ్లో, ప్ర్రాధాన్య మథ సంబంధ నిబన్తో యోగ్యతా ద్వయీo నాతస్సమాసగస్యాపి పరామర్శోస్య దుష్యతి. పరామర్శ యోగ్యత యనునది రెండు విధములు, (1) శాబ్దము దీనిని ప్రధాన యోగ్యత యని యందురు. (2) అర్థము, దీనిని సంబంధ నిబద్ధనమని యందురు. పరామృశ్యమగు నర్థమును తెల్పు శబ్దము కర్తయో కర్మయో యై స్వతంత్య్రముగ భాసించుచున్నచో, నపుడు ప్రధానమగు యోగ్యత లేక శాబ్దియగు యోగ్యతయున్నదని చెప్పుదుము. పరామృశ్య శబ్దము ప్రధాన మైనదగుచో,పరామృశ్యమగు నర్థము సాక్షాత్తుగ భాసించును. దీని కుదాహరణము. “చారుతావపు రభూషయ దాసాం తా మనూననవయౌవనయోగః తం పునర్మకరకేతనలక్ష్మీః తామ్మద సమపి వల్లభసంగ” ఈపద్యమునందు "చారు తా” యను పదార్థమును “తామ్” అను సర్వనామము పరామర్శించినది. ఇచట చారుతా యనునది కర్తగ<noinclude><references/></noinclude> 3gy2u2pcvsun3p31v49jgwserczbt4v 104 220020 573680 2026-09-04T03:56:31Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '| వ్యక్తివివేకము 267 నుండుటచే, దానిని పరామర్శించుటకు తచ్ఛబ్దమునకుఁగల యోగ్యత 'శాబ్దియోగ్యత యైనది. ఇట్లు కాక పరామర్శింపవలసిన యర్థమునకు సంబంధించిన వేలోకపదార్థమును నిర్దేశిం...' 573680 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>| వ్యక్తివివేకము 267 నుండుటచే, దానిని పరామర్శించుటకు తచ్ఛబ్దమునకుఁగల యోగ్యత 'శాబ్దియోగ్యత యైనది. ఇట్లు కాక పరామర్శింపవలసిన యర్థమునకు సంబంధించిన వేలోకపదార్థమును నిర్దేశించుటవలన పరామర్శయోగ్యత యెచట లభించునో అచట 'ఆర్థి యోగ్యత' యున్నదందుము. అచట సంబంధి పదార్థబలమువలననే పరామర్శ జరుగుచుండుటచే దానిని సంబంధి నిబద్ధయోగ్యత, యనినారు. శాబ్దియోగ్యతయందువలె సాక్షాత్తుగ పరామృశ్యార్ధము భాసింపకుండుట చేతను, సంబంధి వాచకముయొక్క యద్ధమువలననే పరామృశా ర్థము భాసించుటచేతను దీనిని అర్ధియో గ్యత యనినారు. . ఉదా:-" ఛాత్సితభూతిల ప్రః శశాంకమాళి తదంకునిచిత ఇవ. అర్థము :-సితభూతిలి ప్తః- తెల్లని భస్మమును ధరించిన, శశాం కమా?!_చంద్రుఁడే శిరోభూషణముగా గల శివుఁడు, తదంతు నిచిత ఇవ ఆచంద్రునియొక్క కిరణములచేవ్యాప్తుఁ డైన వాడువ లెకన్పడుచున్నాడు ఇచట 'తదంకునిచిత” అను సమాసములో "తత్" శబ్దము, “శశాంకమాళి ”యను సమాసములో నేకదేశమైన శశాంక శబ్దమును పరామర్శించుచున్నది. శశాంకమాళిని (ఈశ్వరుని) పరామర్శించుట లేదు. ఇట్లు సమాసమున నున్న శబ్దమును పరామర్శింపవచ్చునా ?- సంబంధి వాచక పదమున్నప్పుడు పరామర్శింపవచ్చును. ప్రస్తుతము అశు శబ్దములకు కిరణములని యర్థము. ఎవరి కిరణములు ? అని ప్రశ్న వచ్చినతోడనే కిరణములకు సంబంధించిన శశాంకుడే స్ఫురిం చును. ఇట్లు ఆ శశాంక పదము పూర్వర్లోకమునందు “చారుత" వలె స్వతమైనదిగారు. “శశాంకమా?" యను పదమున గుణీభూతమై నది. “శశాంకమాళి” పదముయొక్క యర్థము భాసించినపుడా యర్థ ములో సప్రధానముగ శశాంకపదార్థము గూడ స్ఫురించుకు. అందుచే<noinclude><references/></noinclude> 5btq5hiuk7a63arsw2ornxfdsxdpv0f 104 220021 573681 2026-09-04T03:56:41Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '268 వ్యక్తివివేకము నీట, పరామర్శనీయమగు సర్థము "అప్రధానమైనది.” “తడంశప అను పదమున “అంశు" శ్వరము, శశాంకపదార్థమునకు సంబం ధించినది. అనఁగా అంకు పదము "సంబంధి” యైనది. పరామర్శనీయ మగు నర్...' 573681 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>268 వ్యక్తివివేకము నీట, పరామర్శనీయమగు సర్థము "అప్రధానమైనది.” “తడంశప అను పదమున “అంశు" శ్వరము, శశాంకపదార్థమునకు సంబం ధించినది. అనఁగా అంకు పదము "సంబంధి” యైనది. పరామర్శనీయ మగు నర్థమునకు "సంబంధి” యైన “అంశు” పదముండుట చేతనే, యీ “యంకు” పదమునకు విశేషణముగనున్న "తత్" అను సర్వ నామము, “శశాంక” పదమును పరామర్శించుచున్నది. కావున నిట్టి పరామర్శను సంబంధి నిబంధన మనినాము. ఇచ్చట నీ విషయమును గుర్తింపవలయును. సమాసమునందు గుణీభూతముగనున్న పదము సమాసమున లేని పదముతో స్వతంత్ర ముగ నన్వయింపదు. ఆ పదమును సర్వనామముతో పరామర్శించుట యును తగదు. కాని, పరామర్శించు సర్వనామము, పరామర్శనీరు మును, సమాస గుఃణీభూతమును నగు నర్థమునకు సంబంధించిన, శబ్దా ర్థమునకు, గుణీభూత మైనచో, నపుడా సర్వనామము, సమాసగతమైన శబ్దమునైనను పరామర్శింపవచ్చును. ఈ విషయమునకు మఱియొక యుదాహరణము. శ్లో॥ జయతి నిశాపతిమాలి ర్దధ న్మహాకాల విభ్రమ మజస్రమ్ త తనుసామివ లక్ష్మ్యా కంఠవిషచ్ఛాయ చరితః” అర్థము:- కంఠవిషచ్ఛాయయా= కంఠమునందలి విషము యొక్క ఛాయచే, నిశాపతిమౌళి:= రాత్రికి భర్తయైన చంద్రుఁడు శిరసునందుఁ గల శివుఁడు, త త్తమసామ్ = ఆమెయొక్క చీకట్ల యొక్క, లక్ష్మ్యా ఇవ్వ ఛాయచేతనువలె, మురితః = కూడినవాఁడై, అజస్రవ్ ఎల్లప్పుడు, మహాకాల విభ్రమమ్,=మహాకాలునియొక్క విభయమును దధత్ కలిగినవాఁడై, జయతి = జయించుచున్నాఁడు. (మహాకాలుడు ఈశ్వరుని నామములలో నొకటి. 'ఎక్కువ నలుపుగల' యను నర్థమును వచ్చును. కాల శబ్దమునకు నలుపనియు నర్థము గలదు.)<noinclude><references/></noinclude> aejtq710iru3r0duo6442ihb37wx52d 104 220022 573682 2026-09-04T03:56:53Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్య క్తివివేకము - 269 వ్యాఖ్య, 'నిశాపతిమాళి':- అనునపుడు, 'నిశా' శబ్దము, నిశాపతి మాళి సమాసమున విశేషణముగ నుండుటచే నప్రధానమైనది. తత్త మసావ్ =ఆ మెచీకట్లయొక్క యనుసమాసమున, తమశ్శము, నిశా...' 573682 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్య క్తివివేకము - 269 వ్యాఖ్య, 'నిశాపతిమాళి':- అనునపుడు, 'నిశా' శబ్దము, నిశాపతి మాళి సమాసమున విశేషణముగ నుండుటచే నప్రధానమైనది. తత్త మసావ్ =ఆ మెచీకట్లయొక్క యనుసమాసమున, తమశ్శము, నిశా సంబంధి. ఈతమశ్శబ్దమునకు విశేషణమైన, 'తత్' శబ్దము, నిశా శబ్ద మును పరామర్శించుచున్నది. నిశాసంబంధియగు తమశ్శబ్దమును ప్రయోగించుటయే, రత్ అను సర్వనామశబ్దము సమాసగతమైన సశాశబ్దమునకును కొంత భేదమున్నది. 'నిజాపతి' (చంద్రుఁడు), నిశా పతిమాళికి _ (ఈశ్వరునకు) గుణీభూతుడు. గుణీభూతమైన నిశాపతికి గుణీభూతము నిశ, శశాంకుఁడు, శశాంకమౌళికి మాత్రమే గుణీభూ తుఁడు. నిశవలె గుణీభూతములో గుణీతుఁడు కాడు. పరుగులోకి పరామశ్శనీయ పదార్థమునకు సంబంధించిన పదముయొక్క ప్రయోగము లేనివాఁడు, పరామర్శించు సర్వనామశబ్దము గూడ స్వతం త్రముగనే యుండవలయును. సమీపమునం దుండఁగూడడు. “జయతి జగత్ప్రయజనకో నగేంద్ర సుతయా నిరుద్ధ దేహార్ధః, సా చ భవనై కజననీ యయా వినా సోపి హి విహస్త:” అర్థము: నాగేంద్ర సుతీయా పార్వతిచే, నిరుద్ధ దేహార్ధః ఆక మింపఁబడిన యద్ధశరీరముగల, జగత్ప్రయ జనకః - ఈశ్వరుఁడు,జయతి= జయించుచున్నాఁడు. సా చ ఆమెయు, భువనైకజననీ ప్రపంచ మం తటికిని తల్లి, యయా వినా ఎవ తె లేకుండుటచే, సోపి అయీశ్వరుఁడు గూడ విహస్త := అసమర్థుడగునో:- వివరణము:- ఇచట “నాగేంద్రసుత”కు సంబంధించిన పదా ర్థము వేరొకటి యేదియును ప్రయుక్తము కాలేదు. సా అను సర్వ నామము నగేంద్ర సుతనే పరామర్శించును. ఈసర్వనామము సమా సమునందు లేదు. స్వతంత్య్రముగ గే యున్నది. - కావున సా యను సర్వనామము నగేంద్రసు తాశబ్దమును పరామర్శింపవచ్చును. ఇచటనే<noinclude><references/></noinclude> n3m8jy6638yx1vc90fjs8hpulzyhe7a 104 220023 573683 2026-09-04T03:57:05Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '270 “నాగేంద్ర తనయా నిరుద్ధ దేహార్ధ" అను సమాసమున్న చో, అపుడు, నాగేంద్ర తనయా సంబంధి వాచక పదము లేకుండుటచే, విడిగ, ప్రధాన ముగ నున్న “సా” యను సర్వనామము సమాసముననున్న నగేంద్ర తనయా శబ...' 573683 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>270 “నాగేంద్ర తనయా నిరుద్ధ దేహార్ధ" అను సమాసమున్న చో, అపుడు, నాగేంద్ర తనయా సంబంధి వాచక పదము లేకుండుటచే, విడిగ, ప్రధాన ముగ నున్న “సా” యను సర్వనామము సమాసముననున్న నగేంద్ర తనయా శబ్దమును పరామర్శింపలేదు - పరామర్శించుటకు యోగ్యత ఈ యోగ్యతా యోగ్యతలకు సంబంధించిన భేదము నంద ఱును గుర్తింపలేరు. కావున ప్రాధాన్య మనునదియే యోగ్యతకు ముఖ్యమైన లక్షణము. అది లేనపుడు, పరామర్శనీయ సంబంధి నిబుధ మను యోగ్యతవచ్చును. ఈ రెండు విధములగు యోగ్యతలను సంగీ కరింపనిచో, పరామర్శనీయ పదార్థము యొక్క ప్రతీతియే గలుగదు. కావున సీయోగ్యతల నంగీకరింపవలయును. ప్రస్తుతము జపాన్ ఎసవికాసి బిసప్రసూనా!'' అను నపుడు, బిసమునకు సంబంధిచిన ప్రసూన శబ్దమున్నది. అపుడు ప్రసూనశబ్దమునకు విశేషణముగా సర్వనామశబ్దమును ప్రయోగించి యుండుచో, నది, మొదటి బిసశబ్దమును పరామర్శించుటకు యోగ్యమై యుండెడిది. అట్లు ప్రయోగింపక, తిరిగి బిస శబ్దమునే ప్రయోగిం చుటవలన పునరుక్తి దోషము వచ్చినది. అందుచే “జకుర్బిసం వికచ మస్య దదు: ప్రసూనమ్ " అని పాదమును సవరించుట యుక్తము. ఇల్లు సవరించుచో “ఆర్థప్రక్రమ దోషము” గూడ పరిహృతమగును. పౌనరుక్త్యమను దోష మనేకప్రకారముల నున్నను - ముఖ్య ముగ నది యైదు విధములు. 1. ప్రకృతి పౌనరుక్తము, 2. ప్రత్యయ పౌనరుక్త్యము 3. ఉభయ పౌనరుక్తము 4. పదపోనరుక్తము, 5. వాక్య పౌనరుక్తముః ప్రకృతిపౌనరుక్త్యమున కుదాహరణము : -2<noinclude><references/></noinclude> 5y5kduugoy9b1170tcx7lvpqwecq8zs 104 220024 573684 2026-09-04T03:57:15Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్య క్తివివేకము "ఆశ్వీయ సంహతిభి రుద్దత ముదురాభిః భూ రేణుజాలమఖలం వియ దాత తాన 271 అర్థము : ఉద్ధురాభి:_అధికమైన, ఆశ్వీయ సంహతిభిః అశ్వ సమూహ సమూహముల చేత, ఉద్ధతమ్ పైకి లేవఁగొట్టఁబడిన...' 573684 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్య క్తివివేకము "ఆశ్వీయ సంహతిభి రుద్దత ముదురాభిః భూ రేణుజాలమఖలం వియ దాత తాన 271 అర్థము : ఉద్ధురాభి:_అధికమైన, ఆశ్వీయ సంహతిభిః అశ్వ సమూహ సమూహముల చేత, ఉద్ధతమ్ పైకి లేవఁగొట్టఁబడిన అఖిలమ్, భూరేణుజాలమ్ = దుమ్మంతయు, వియత్ ఆకాశమును, ఆతతాన = వ్యాపించెను. వివరణము :- "అశ్వానాం సమూహః” అశ్వముల యొక్క సమూహ మనుసర్థమును, అశ్వపదమునకు సమూహార్థమున “ఛ” (ఈయ) పశ్యయమును చేర్చగా, ఆశ్వీయమను రూపము సిద్ధించినది. ఇచట ఆశ్వీయ పదమునందలి ఛ ప్రత్యయము, సంహతిశబ్దము, "రెండును సమూహము నే బోధించును. ఈ రెండును "ఆశ్వీయ సంహ తిభిః” అను సమాసమున తుదినున్న “భిస్" ప్రత్యయమునకు ప్రకృ తులే. ఒకేయర్థమున రెండు ప్రకృతు లుపయోగింపఁబడినవి. ప్రకృతి పౌనరుక్త్యమను దోషము సంభవించినది. "అశ్వై " అనియే యుండ వలయును. - ప్రత్యయ పునరుక్తి కుదాహరణము :- “బిస కిసలయచ్ఛేద పాథేయవన్తః తామర చిగురుటాకుల ముక్కలే పాధేయముగా గలవియై" - యని యర్థము. “బిసకిసలయచ్ఛేదా ఏవ పాథేయా:" అని బహువ్రీహిని చెప్పినను సరిపోయెడిదే. ఆ బహువ్రీహి సమా సమే మతుబద్ధమును ('కలిగిన' యనునర్థమును) తెలిపెడి దే. ఆ బహు వ్రీహి సమాసకూపము తరువాత, 'వన్తః' అని మతుప్ ప్రత్యయ మును 'కలిగిన' యను నర్థము చెప్పుటకే తిరిగి ప్రయోగించుట వలన నిచట ప్రత్యయ పునరుక్తి వచ్చినది. వేఱక యుదాహరణము : “త్వగుత్త రా సంగవతీ మధీతినీమ్” “చర్మమే యుత్తరీయ<noinclude><references/></noinclude> i1xlmyn1yym096h4za6jxte69ql0fxt 104 220025 573685 2026-09-04T03:57:29Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '272 ముగా గలదియై” యనియర్థము. ఇచటగూడ “శ్వగుత్త రా సంగామ్ ” అని బహువ్రీహిని చేసిన చాలును. దానిపై తిరిగి మతుప్ ప్రత్యయ మును చేర్చనక్కఅలేదు. పైవాక్యములలో, 'ఛేద ఏవ పాథేయమ్' “త్వ గేవ...' 573685 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>272 ముగా గలదియై” యనియర్థము. ఇచటగూడ “శ్వగుత్త రా సంగామ్ ” అని బహువ్రీహిని చేసిన చాలును. దానిపై తిరిగి మతుప్ ప్రత్యయ మును చేర్చనక్కఅలేదు. పైవాక్యములలో, 'ఛేద ఏవ పాథేయమ్' “త్వ గేవ ఉత్త రాసంగః” అనునపుడు కర్మధారయసమాసము లున్నవి. వానిపై 'మతుప్' ప్రత్యయములను, రెంటిని, చేయుటకంటె, బహు వ్రీహిని చేయుటవలన లాఘవము సిద్ధించును. అందుచే నిచట మక్వ ర్థప్రత్యయ ప్రయోగము దోషము. "కర్మధారయ మత్వార్థీ యాభ్యాం బహువ్రీహి ర్లఘుత్వాత్ ప్రకోమస్య" - అను వాక్య రూయర్ధమునే తెల్పును. ఒక బహువ్రీహి సమాసమే, కర్మధారయ, మతుప్ ప్రత్య యార్థములను రెంటిని చెప్పుచుండగా మతుప్పుశ్యయ ప్రయోగము గౌరవాపాదకమగుటచే దోషావహమైనది. (న కర్మధార యాన్మశ్వర్థీయ బహువ్రీహి శ్చే తదర్ధ ప్రతిప త్తికర అను వాక్యమును ఈ విషయమునే తెలుపును.) ఇచట నీ విషయమును గుర్తింపవలయును. పై ప్రయోగము లలో, 'కలిగియుండు' అను నర్థమును తెలుపు, మతుప్ ప్రత్యయము, బహువ్రీహి సమాసము రెండును లేవు. ఉన్నది కర్మధారయ సమా సము మకుప్ ప్రత్యయము మాత్రమే. కాని, కర్మధారయ సమా సముయొక్క శబ్దాను పూర్వియు బహువ్రీహియొక్క శబ్దాను పూ|| ర్వియు "తృగుత్తరాసంగ” యని యొక విధముగనే యుండును. అం దుచే నీ రూపమునే బహువ్రీహిగ గ్రహింపవచ్చును. అట్టి సమాసము తరువాత మతంప్ ప్రత్యయ ప్రయోగము దోషము. వాస్తవముగ, బిస, బిస, శబ్దములవలె నిచట శబ్ద పునరుక్తిలేదు. కాని యిట్టి దోష ములను గూడ పునరుక్తిలో చేర్పవలెనని గ్రంథకర్త దశయము ప్ర:- మకుప్ ప్రత్యయమునకు, బాహుళ్యము, నింద, ప్రశంస, నిత్యయోగము, అతీశయము సంబంధము, ఉండుట, అను<noinclude><references/></noinclude> 2tycfktry01hjaox32oebrtc7ujkddl 104 220026 573686 2026-09-04T03:57:41Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము 273 ననేకార్థములున్నవి. ఇవి యన్నియు "అస్యర్థమునకు” (ఉండుట యను నర్థమునకు అరుయాయులు గదా! యర్థములను గూడ బహువ్రీహి సమాసము ప్రతిపాదించునా ? సమాధానము:- మత్వర్థీయ ప్ర...' 573686 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము 273 ననేకార్థములున్నవి. ఇవి యన్నియు "అస్యర్థమునకు” (ఉండుట యను నర్థమునకు అరుయాయులు గదా! యర్థములను గూడ బహువ్రీహి సమాసము ప్రతిపాదించునా ? సమాధానము:- మత్వర్థీయ ప్రత్యయములకన్ని యర్థములును నున్న మాట సత్యమే. అవి యన్నియు 'అస్తి' (ఉండును) అను నర్థము ననుసరించియే యుండును. కాని యని ప్రకరణాదులవలన నే గమ్యములగును. కేవల మర్వర్థీయ ప్రత్యయమున కవియన్నియును వాచ్యార్థములు గావు. అందుచేతనే య యర్థముల విషయమున మేము దృష్టాప్తము నిచ్చుటలేదు. ఆ యర్థముల నన్నిటిని బహువ్రీ హేయు స్వతంత్రముగా ప్రతిపాదింపదని భావము. వేఱక యుదాహరణము. "వాసో జాంబవ పల్లవాని జఘనే గుంజాస్రజో భూషణమ్' తా:- నేరేడు చిగురుటాకులే, వస్త్రము, కటియందు గురివెంద గింజలహారము అలంకారములు. ఇచట 'జాంబవ పల్లవాని' శబ్ద ములో, జాంబవ పదమునకు జంబూ వృక్షముసకు సంబంధించిన యని యర్థము. సంబంధార్థమున తద్ధితప్రత్యయము వచ్చి “జాంబవ” రూపము సిద్ధించినది. కాని "జాంబవ” అరుటకు బదులు, కేవల షష్ఠి సమాసము నుపయోగించినను చాలును:- అపుడు 'జంబూ ఫలాని' అని యుండును. షష్ఠీ సమాసము వలననే సంబంధార్థము భాసించు చుండఁగా, తిరిగి తద్ధిత ప్రత్యయమును, చేర్చి, "జాంబవ" శబ్దము నుపయోగించుట దోషము. ఇటులే 'తదీయ నూతంగ ఘటా విఘటితై' అతనికి సంబంధించిన ఏనుగుల సమూహముచే బ్రద్దలు చేయఁబడిన. 'ఇచటఁ గూడ తన్మాతంగ ఘటా విఘట్టితైః' అని షష్ఠీ.సమాసముఁ చేసినఁ జాలును.- “యేనా కుంభ నిమగ్న వన్యకరణాం యూదైః, పయః పీయ తే.”<noinclude><references/></noinclude> m29b0pf4ytut9ai4ic8db1tnm95pkjn 104 220027 573687 2026-09-04T03:57:51Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '274 వ 'కుంభస్థలముల వఱకును మునిగియున్న అడవి మేనుఁగుల సమూహములు పాలు త్రాగుచున్నవి.'- ఇచటఁ గూడ, 'వనకరిణామ్' అను షష్ఠీ సమాసము కుదురును. అందుచే “వన్య" యను, తద్ధిత ప్రత్యయము నుపయోగించ...' 573687 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>274 వ 'కుంభస్థలముల వఱకును మునిగియున్న అడవి మేనుఁగుల సమూహములు పాలు త్రాగుచున్నవి.'- ఇచటఁ గూడ, 'వనకరిణామ్' అను షష్ఠీ సమాసము కుదురును. అందుచే “వన్య" యను, తద్ధిత ప్రత్యయము నుపయోగించుట దోషము. ఈ తద్ధిత ప్రత్యయమువలన లభించు నర్థమును షష్ఠీ సమానమే తెల్పును. పైని చూపిన యర్ధముకంటె భిన్నమైన యర్థములలో తబ్ధత ప్రత్యయ ముపయోగింపఁబడినచో, నా యర్థములను షష్ఠీ సమాసా దులు తెలుపవుగాన, నచట తద్ధిత ప్రత్యయ ప్రయోగము పునరుక్త - దోషమును కలుగఁ జేయదు.. ఉదాహరణము:- అథ భూతాని వార్తన్నశ రేభ్య స్తత్ర తత్ప్రసుః” అర్థము:- భూతాని భూతములు, వార్తఘ్నుశ రేభ్యః=ఇం ద్రుని కుమారునియొక్క బాణములనుండి, తత్రాసుః భయపడినవి. వివరణము:- వృత్రఘ్నుఁడు ఇంద్రుఁడు, అతని కుమారుఁడు- •ర్తఘ్నుఁడు. ఇచట నృతఘ్న శబ్దముకంటే అపత్యార్థమున అణి అను తద్ధిత ప్రత్యయమురాగా, వార్తఘ్ను రూపము వచ్చినది. ఈ తద్ధిత ప్రత్యయము "అతనికి సంబంధించిన" మొదలగు నర్థములలో వచ్చినదిగాడు. అందుచే నిచట పునకు క్తి దోషము లేదు. ఉభయ పౌనరుక్త్యమున కుదాహరణము. “ఛాయా మసాస్య మహతీమపి న ర్తమానామ్ ఆగామినీం జగృహిరే జనతా స్తరుణామ్ అర్థము:- జనతాః=జనసమూహములు, మహతీమపి పెద్దదై నను, వర్తమానామ్ = అపుడున్న, తరూణామ్ ఛాయామ్, అపాస్య = చెట్ల ఛాయను వదలివేసి, ఆగామినీమ్ ఛాయామ్ రానున్న ఛాయను జగృహి రే=గ్రహించిరి.<noinclude><references/></noinclude> aq13q7xvxsdz2ybioz2415ah11tfyrz 104 220028 573688 2026-09-04T03:58:01Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము 275 జనశబ్దమొకటియే మనుష్య సమూహమును తెల్పుటకు చాలును. ఆ శబ్దమునకు, సమూహమును తెలుపు. "తల్" (తా) ప్రత్యయము చేరినది.దీనికి తిరిగి బహువచన ప్రశ్యయము చేరినది.- జనతా యను...' 573688 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము 275 జనశబ్దమొకటియే మనుష్య సమూహమును తెల్పుటకు చాలును. ఆ శబ్దమునకు, సమూహమును తెలుపు. "తల్" (తా) ప్రత్యయము చేరినది.దీనికి తిరిగి బహువచన ప్రశ్యయము చేరినది.- జనతా యను ప్రకృతి. బహువచన ప్రత్యయము - ఈ రెండును మనుష్య బహుత్వమును తెల్పును. ఈ రెంటి యర్థమును జనశబ్ద మొక టియే తెలుపఁగలదు కావున నిచట బహువచనమునకు ప్రకృతియైన సమూహార్థ వాచక “తల్" అనునది, బహువచన ప్రత్యయము- రెండును పునరుక్తములు. పదపౌనరుక్త్యమున కుదాహృతి:- దలత్కన్దల భాక్ భూమి, సలమ్బాంబుద మంబరమ్ వ్యాః పుల్లాంబుజః జాతా దృష్టే ర్విషం మమ. అర్థము:- దలత్కన్దలక్ పైకి వచ్చుచున్న మొదలుగల భూమి, సలంబాంబుదమ్ పెద్ద మేఘములుగల అంబరమ్=ఆకాశము, ఫుల్లాంబుజయుజః=వికసించిన పద్మములుగల, వాప్యః= బావులు, మను, దృష్టే ! = నాయొక్క చూపునకు, విషం, జాతాః - విషమైనవి. వివరణము:- ఇచట, దలక్క స్థలాః, లంబాంబుదమ్ ఫుల్లాం బుజాః - అని బహువ్రీహి సమాసములున్నాను "కలవి” యను నర్థము వచ్చెడివియే – అందుచే 'కల' యను నర్థమును తెలుపుటకు, మొదటి మనునపుడు 'సహ' +(స), సమాసములో బాక్, సలంబాంబుజ మనునపుడు మూఁడవ సమాసమున “యుజః” అను పదముల నుపయోగించుట పునకు క్తము. విశేష్య పౌనరు గ్యము విశేషణ ప్రయోగమువలననే విశే వ్యము స్ఫురించుచో నచట విశేష్యవాచక పదమును ప్రయోగిం చుట విశేష్య పౌనను శ్యమగును.<noinclude><references/></noinclude> 8ong6qfbz6c30cpaqh46ptyzso99tlg 104 220029 573689 2026-09-04T03:58:12Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '276 వ్యక్తివివేకము ఉదాహరణము:- "పాయాత్స శీతకిరణాధరణో, భవో,సః” శీతకిరణుఁడే (చంద్రుఁణే) యాభరణముగాఁగల. భవుఁడు (శివుఁడు) మిమ్ము రక్షించుగాత యని అర్థము. ఇచట, శీతకిరణాభరణుఁడనుట వలననే...' 573689 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>276 వ్యక్తివివేకము ఉదాహరణము:- "పాయాత్స శీతకిరణాధరణో, భవో,సః” శీతకిరణుఁడే (చంద్రుఁణే) యాభరణముగాఁగల. భవుఁడు (శివుఁడు) మిమ్ము రక్షించుగాత యని అర్థము. ఇచట, శీతకిరణాభరణుఁడనుట వలననే. విశేష్యమైన శివుఁడు స్ఫురించుచుండఁగా, భవపదమును ప్రయోగించుట పునరుక్తమగును. మఱియొక యుదాహరణము - ........సితాంగ సంగినా చకాసతం చారు చమూరు చర్మణా కథేన నాగేన్ద్ర మివేన్ద్ర వాహనమ్” సందర్భము-మృగచర్మము వీపున వేలాడుచున్న నారద మహర్షి వర్ణనము. అర్థము:- సితాంగ సంగినా తెల్లని శరీరమును స్పృశించు చున్న, చారు చమూరు చర్మణా = అందమైన మృగ చర్మముతో, కుథేన=వర్ణ కంబళముతో (ఏనుఁగుపై వేయు కంబళము) ఇంద్ర వాహ నమ్= ఇంద్రునకు వాహనమైన, నాగేన్ద మిన ఐరావతమను నేనుఁగు వలె, చూసతమ్ప్రకాశించుచున్నట్టి వివరణము-ఇచట, కుథశబ్దముతోఁ గూడిన ఇంద్ర వాహన శ్వము, ఐరావతమను "నేనుఁగునే స్ఫురింపఁజేయును. లేక నాగేంద్ర శబ్దము నొకదానినే ప్రయోగించినను, 'సీతాంగ సంగినా 'యను సమా సములోని 'సీత' (తెల్లని) పదముయొక్క బలము వలన, తెల్లని ఏనుఁగు_అనఁగా ఇంద్రునకు వాహనమను నర్థమును స్ఫురించుచునేయు న్నది. ఇట్లేదేనొక పదమును ప్రయోగించుటవలననే, రెండవ పదము యొక్క యర్థము స్ఫురించుచుండఁగా, 'నాగేన్ద్రమ్' - “ఇంద్ర వాహ నమ్” అను రెండు పదములను ప్రయోగించుట అనావశ్యకము అం దుచే పునరుక్తి వచ్చినది.<noinclude><references/></noinclude> f0ogc48hv7wryako8j7i1wmu1pzl3cp 104 220030 573690 2026-09-04T03:58:36Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము 277 సాధారణ విశేషణముయొక్క మహిమ వలన విశేష్యము స్ఫురించుచున్నను, ఆ విశేషణము వలన విశేష్యమునందలి విశేష మేదియైనను భాసించుచో నపుడు పునరుక్తి దోషమును సూచించుట తగద...' 573690 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము 277 సాధారణ విశేషణముయొక్క మహిమ వలన విశేష్యము స్ఫురించుచున్నను, ఆ విశేషణము వలన విశేష్యమునందలి విశేష మేదియైనను భాసించుచో నపుడు పునరుక్తి దోషమును సూచించుట తగదు. ఉదాహరణము. “తన ప్రసాదాత్ కుసుమాయుధోపి సహాయమేకం మధు మేవ లబ్ధ్వా కుర్యామ్ హరస్యాపి పినాకపాణేః ధైర్యచ్యుతిం కేమమ ధన్వినో న్య" = పినాకపాణిః_పినాకమను అర్థము:- తవ - నీయొక్క (ఇండునియొక్క) ప్రసాదాత్ = అనుగ్రహమువలన, కుసుమాయుధోపి - పుష్పము లే బాణములు గా గలవాఁడనైనను, మధుమ్ ఏక మేన ఒక్క వసంతుని మాత్రమే సహా యమ్, లబ్ధ్వా - సహాయునిగాఁ బొంది. ధనువు చేతియందుఁ గల, హరస్యాపి ఈశ్వరునకైనను (జగత్సంహారము చేయువాన్ని కైనను) ధైర్యచ్యుతిమ్ ధైర్యము నాశనమును, కుర్యామ్ చేయుదును-మమ నాకు, అన్యే ధన్వినః, కే = ఇతర ధనుర్ధరు లెవ రెదు రుగ నుండఁగలరు ? వివరణము:- ఇచట పినాకపాణీ శబ్దము హరశబ్దమునకు విశేషః ణము. కేవలము పినాకపాణి శబ్దమును ప్రయోగించినను హరశబ్దము ప్రతీతమగును. అందుచే నిచట పినాకపాణి శబ్దము పూర్వో దాహర ణము నందువలె వ్యర్థమని చెప్పవచ్చును. కాని యిట నొక విశేషము న్నది. పినాకపాణి శబ్దము కేవలము హరుని తెల్పి యూరకుండదు. పినాకమను ధనువు గలిగియుండుటయను భావము ఈశ్వరుని గొప్పఁ దనమును తెల్పును. ఇట్లు వి శేష్యగతమగు నొక విశేషమును తెలుపు చుఁడుటచే, పినాకపాణి శబ్దప్రయోగము వలన నిచట పునురుక్తి దోషము కలుగదని తెలియవలును..<noinclude><references/></noinclude> lzveylz8sh60q6il8dfqrk5uyo5oxx8 104 220031 573691 2026-09-04T03:58:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '278 వ్యక్తివివేకము ప్రశ్న:- నాణి శబ్దమువలెనే, కుసుమాయుధ శబ్దము గూడ, తనకు విశేష్యమైన మన్మథుని యందున్న యల్పశ్వమను విశే షమును సూచించుచునేయున్నది. అయినను నిచట విశేష్యవాచక మగు క...' 573691 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>278 వ్యక్తివివేకము ప్రశ్న:- నాణి శబ్దమువలెనే, కుసుమాయుధ శబ్దము గూడ, తనకు విశేష్యమైన మన్మథుని యందున్న యల్పశ్వమను విశే షమును సూచించుచునేయున్నది. అయినను నిచట విశేష్యవాచక మగు కామ శబ్దము ప్రయుక్తము కాలేదు. విశేషణ వాచకమగు కుసుమాయుధ శబ్ద మొకటియే విశేషణ విశేష్యములను రెంటిని తెలుపుచున్న దిగదా! అటులే, పినాకపాణి శబ్దమొక్కటియేయున్నను, అర్థ విశేష ప్రతీతికి లోపము రాదుగదా ! అపుడు హశబ్దప్రయో గము పునరుక్తి దోషము నేల యా పాదింపదు ? సమాధానము:- "కుర్యామ్” అను క్రియాపదమునందలి యు త్తమ వురుపై కవచన ప్రత్యయము "నేను" అను సర్థమును తెల్చును. 'నేను' అనగా నిచట మన్మథుడే. కావున, మన్మథపదమిచట లేదనుట పొసగదు. వేఱక యుదాహరణము :- "నిర్యాయ విద్యాథ దినాదిర మ్యాత్ బిం బాది వార్కస్య ముఖా నృహరేః పార్థాననం వహ్నికణావదాతా దీప్తీః స్ఫురత్పద్మ మివాభిపేదే” అర్థము:- అథ-తరువాత, వహ్నిగణానదాతా = అగ్నికణముల వలె ప్రకాశించు, విద్యా - మిద్రమంత్ర రూపనుగు విద్య, దినాది రమ్యాత్ = ప్రాతఃకాలమున నందముగానున్న, అర్క-స్య బింబాత్ ఇవ-సూర్యునియొక్క బింబమునుండిపలె మహరేః, ముఖాత్ = నారదమహర్షి యొక్క ముఖమునుండి, నిర్యాయ వెలుపలికివచ్చి, దీప్తి. సూర్యశాస్త్రి, స్ఫురత్ పదమ్ ఇవ - ప్రకాశించు పద్మమును వలె, పార్థాననమ్ అర్జునుని ముఖమును, అభి పేదే= ప్రవేశించెను. - నారదమహర్షి నుండి అర్జునుఁడు మంత్ర విద్యను గ్రహించినాఁడని భావము.<noinclude><references/></noinclude> 1l5uxy4jo52osrioeqwi3huyyqvlkdl 104 220032 573692 2026-09-04T03:58:56Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్య క్తివివేకము 679 వివరణము:- ఇచట మహర్షి ముఖా ర్క- బింబములకు, విద్యా దీపులకు, పార్థానన పద్మములకును ఉపమేయోపమాన భావము న్నది. ఈ యుపమానోపమేయ భావమును తెలుపుటకు, ఒక “ఇవ” శబ్దమే చాలు...' 573692 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్య క్తివివేకము 679 వివరణము:- ఇచట మహర్షి ముఖా ర్క- బింబములకు, విద్యా దీపులకు, పార్థానన పద్మములకును ఉపమేయోపమాన భావము న్నది. ఈ యుపమానోపమేయ భావమును తెలుపుటకు, ఒక “ఇవ” శబ్దమే చాలును- “అక్క- బింబమునుండి, కాన్తి, పద్మమునువలె, మహర్షి ముఖమునుండి వెలుపలికి వచ్చి, పిదకు, పార్థాసనమును పొం దెను" అని చెప్పుచో నన్నిటికిని నుపమేయోపమాన భావము సిద్ధిం చును. అయినను మఱియొక 'ఇవ' శబ్దమును ప్రయోగించుట వలన పునరుక్తి వచ్చినది. రెండు వాక్యార్థములకు పోలికను తెలుపఁదలచి నపుశోక ఇవ శబ్దమే చాలును. పై శ్లోకమున వాక్యార్థ్పమ్యమే వివ క్షితము, అందుచే నొకఇవ శబ్దము చాలును. అట్లుగాక, పదార్థము లకు పోలికను చెప్పుటయే వివక్షితమని యందు రేని, 'విద్యా దీప్తి ఇవ' అని మూఁడవ ఇవ శబ్దము కూడ నుండవలయును. కావున 'నేవిధ ముగఁ బరిశీలించినను నిచట దోషమే కనుపడును. వాక్యార్థోపమ కవకాశమున్నప్పుడు, పదార్థోపమ నంగీకరించుట న్యాయము కాదు. అందుచే నిచట వాక్యార్థోపమలే యంగీకరింతము. పునరుక్తి దోష మును తొలఁగించుటకై “స్ఫురత్సద్మ మభిప్రపేదే” అని పాఠమును సవరింతము. మఱియొక యుదాహృతి:- పై “దినే దినే సా పరివర్ధమానా లభోదయా చాన్ద్రమసీవ రేఖా -పుపోష లావణ్యముయాన్ విశేషాన్ జ్యోత్స్నాంత రాణీవ కలా స్తరాణి.” అర్థము:- లబ్ధిదయా=పుట్టి, (ఉదయించిన యని చన్ద్రకళ కన్వ యించినపుడు చెప్పవలయును.) దినే దినే ప్రతి దినము, పరివర్థ మానా=వృద్ధిపొందుచున్న, సా=క పార్వతి, చాన్ద్రమసీ లేఖా ఇవ= చన్ద్రకళవలె, లావణ్యమయాన్ = లావణ్యమధికముగాఁగలవి శేషాన్ =<noinclude><references/></noinclude> tdvjki6dilxk7jnococt9vrujt2g5g9 104 220033 573693 2026-09-04T03:59:05Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '280 వ్యక్తివివేకము అవయవములను, జ్యోత్స్నా స్తరాణి = కానియంద స్తర్ధానమునొందిన (కాన్తిచేఁ గప్పఁబడిన)కలాస్త రాణి ఇవ = ఇతర కళలనువలె, పుపోష= పోషించెను. వివరణము:- ఇచటఁగూడ 'లబ్ధిదయా, ది...' 573693 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>280 వ్యక్తివివేకము అవయవములను, జ్యోత్స్నా స్తరాణి = కానియంద స్తర్ధానమునొందిన (కాన్తిచేఁ గప్పఁబడిన)కలాస్త రాణి ఇవ = ఇతర కళలనువలె, పుపోష= పోషించెను. వివరణము:- ఇచటఁగూడ 'లబ్ధిదయా, దినే దినే పరివర్థ మానా, సా, చాన్ద్రమసీ, రేఖా, జ్యోత్స్నారాణి కలాసరాణి ఇవ, లావణ్యమయాన్ విశేషాక్, ఫుపోష, అనియొక ఇవ శబ్దమునే ప్రయోగించి వాక్యార్థోపమను చెప్పవచ్చును. రెండవ ఇవశబ్దముం దుటచే పునరుక్తి వచ్చినది. మఱియొక యుదాహృతి:- “యం సమేత్య చ లలాట లేఖయా యుంజత స్సపది శంభు విమమ్ చండమారుతమిన ప్రదీపవత్ చేదిపస్య నిర వాత్ విలోచనమ్” అర్థము: లలాట రేఖయా = నుదుటియందున్న రేఖచే, శంభు విభ్రమమ్_ శివునియొక్క విలాసమును, యుంజత: కలిగియున్న చేది పస్య=శిశుపాలునియొక్క, విలోచనమ్ కన్ను, యమ్ ఏ శ్రీకృష్ణుని, చండమారుతమ్ ఇవ= పెద్ద గాలినివలె, సమేత్యం పొంది, ప్రదీపపత్ = దీపమువలె, నిరవాత్ = నశించెనో (ఆరిపోయెనో)- ఇచట “ప్రదీపవత్ ” అనునపుడు, ఏలె అను నర్థమును చెప్పు వత్ ప్రత్యయము పునరుక్తము. చండమారుతమివ అను నపుడున్న ఇవశబ్దమొకటియే చాలును. "దైపమర్చిరిన చండమారుతమ్" అని మార్చినచో నీ దోషము పోవును. యదాహరణము:- “నవ చంద్రికాకుసుమ కీర్ణతమః కబరీభ్ళతో. మలయ జార్ద్రమివ దదృశే లలాట కటహారి హరే ర్హరితో ముఖస్య హిమరశ్మిదలమ్” (సశేషము)<noinclude><references/></noinclude> iaccvkibokssodtgsknzofsx7lqvbjc 104 220034 573694 2026-09-04T03:59:20Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము భాగవతుల కుటుంబరాయశాస్త్రి. ఉదం (గతసంచిక తరువాయి) అర్థము :-నవచన్ది కా కుసుము కీర్ణతమః కబరీ భృతః - కొత్త వెన్నెల యనెడి పూలతో వ్యాప్తమైన చీకటియనెడు కేశపాశముగల...' 573694 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము భాగవతుల కుటుంబరాయశాస్త్రి. ఉదం (గతసంచిక తరువాయి) అర్థము :-నవచన్ది కా కుసుము కీర్ణతమః కబరీ భృతః - కొత్త వెన్నెల యనెడి పూలతో వ్యాప్తమైన చీకటియనెడు కేశపాశముగల హరేః = ఇంద్రుని హరితః దిశయొక్క, ముఖస్య = అగ్రభాగమనెడు ముఖస్య=ముఖము యొక్క లలాట తటహారి నుదురువలె నందముగ నున్న, హిమరశ్మిదలమ్ వద్ద మండలము, మలయజార్దమ్ ఇవ గంధముతోఁ దదీసినదిపలె దదృశే కన్నడెను. వివరణము: ఇచట, చన్ద్రమండలమునందు మలయజార్ద్రత్వము స్ప్రేక్షితమగుచున్నది. ఇల్లుస్ప్రేక్షించుటవలన, మలయజార్ద్రమ్ అనునది లలాట తటమునకు విశేషణముగఁ బర్యవసించునని కవి తాత్పర్యము. అట్లు కానిచో, చన్ద్రమండలమునందు మలయజార్ద్ర త్వము నుత్ప్రేక్షించుటకు వేరొక ప్రయోజనములేదు. ఈ ప్రయో జనము ఇవ శబ్దము లేకున్నను సిద్ధించును మలయజార్ద్ర శబ్దము లలాట తటమునకు విశేషణముగ నన్వయించుట కివశబ్ద మక్కఱలేదు. ఔప మ్యమును చెప్పుటకు, “లలాటతట ఇవహారి” అను విగ్రహవాక్య మును చెప్పుట వలన, “లలాటతటహారి” యను సమాసమున, “ఇవ” శబ్దము గర్భీకృతమై యుండ నేయున్నది. మొదట నున్న “ఇవ” శబ్దము పునకు కమనుట కంటె సమాసమున నున్న ఇవశబ్దము పునరుక్తమన రాదా ? అని ప్రశ్నింప వచ్చును. దానికి సమాధానమిది. 'ఇవ శబ్దము లలాటకట శబ్దమునొద్ద నుండుట యర్హము మలయజార్ద్ర శబ్దముదగ్గఱ నుండుట క్రమ విశుద్ధము అందుచే లలాటతట శబ్దము తరువాత గరీకృతముగ నున్న ఇవ శబ్దమునే యుంచుకొని, మొదటి “ఇవ" శబ్దమే పునరు కమనుట యుక్తము. “దదృశే లలాటపట మిన్ద్రదిశో, వదనస్య హారి హీమరశ్మిదలమ్" అని సవరించిన చో కొంతవఱకు మెఱుగుగ నుండును. "లలాట తటహారి అని సమాసమును<noinclude><references/></noinclude> tteoe9k2plwwdzemt0w5x00q13xdcdf 104 220035 573695 2026-09-04T03:59:31Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '282 వ్య క్తివివేకము చేయకుండుట వలస, హారి యను శబ్దమును విడిగా ప్రయోగించుట వలనను, ఇవ శబ్దార్థము స్ఫురింపదు. ఒక ఇవ శబ్దమే యుండుటచే ఇవశబ్ద పునరుక్తి పరిహృతమగును. ఉదాహరణా స్తరము :-...' 573695 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>282 వ్య క్తివివేకము చేయకుండుట వలస, హారి యను శబ్దమును విడిగా ప్రయోగించుట వలనను, ఇవ శబ్దార్థము స్ఫురింపదు. ఒక ఇవ శబ్దమే యుండుటచే ఇవశబ్ద పునరుక్తి పరిహృతమగును. ఉదాహరణా స్తరము :- వర్లె ః కతిపయై రేవ గ్రథితస్య స్వరై రివ అనన్తా వాఙ్మయస్యాహో గేయస్యేవ విచిత్రతా wader అర్థము :- కతిపయై : ఏవ, వర్ణః = పరిమితము లేయైన అక్షర 5- ముల చేత, (కతిపయై 'రేవ) స్వరై: ఇవ= (పరిమితము లేయైన) స్వర ముల చేతను వలె, గ్రథితస్య = కూర్చఁబడిన వాఙ్మయస్య వాజ్మయము యొక్క, విచిత్ర తా = విచిత్రత, గేయస్య ఇవ- గేయము యొక్క (విచిత్రత) వలె, అనన్తా- అ న్తము లేనిది. అహో ఎంత యాశ్చర్యము. (అనే కేవోపమాలంకారము) ఇందొక ఇవ శబ్దము చాలును. రెండవ ఇవశబ్దము పునరుక్తము “గేయస్య, వాఙ్మయస్యాహోణి అపర్యన్తా విచిత్రతా" అని కూర్చిన చో నీ దోషము పోవును. ఇటులనే ఉపమారూపకమునందుఁ గూడ ఇవశబ్దప్రయోగము పునరుక్తముగఁ గన్పట్టుచున్నది. ఉదాహరణములు :- 1. “నిర్మోక ముక్తి మీప గగనోరగస్య, లీలాలలాటికా మిత్రివిష్ట అర్ధము :- గగనమను నురగము యొక్క కుబుసమును విడు చుటవలె, త్రివిష్టపమను విటునియొక్క విలాసార్థమగు నుదుటియందలి బొట్టువలె 2. "శాతః శ్యామలతాయాః పరశురివ, తమోరణ్యన హ్నేరి<noinclude><references/></noinclude> fsi8s3jmnb0c7f461ydsqfv5srqgvmf 104 220036 573696 2026-09-04T03:59:39Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్య క్తివివేకము 283 అర్థము: రాత్రి యనాడు నరణ్యమున కగ్ని జ్వాలవలె. ఇచ్చట “ముక్తి మిన” “లలా టికా మివ" పరశురివ, అగ్చిడివ అనునుపుడు ఇవ శబ్దమును ప్రయో గించుటచే నుపమాలంకారము భాసిం...' 573696 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్య క్తివివేకము 283 అర్థము: రాత్రి యనాడు నరణ్యమున కగ్ని జ్వాలవలె. ఇచ్చట “ముక్తి మిన” “లలా టికా మివ" పరశురివ, అగ్చిడివ అనునుపుడు ఇవ శబ్దమును ప్రయో గించుటచే నుపమాలంకారము భాసించుచున్నది. ఇవ శబ్దమును ప్రయోగింపకున్నచో బాగుండెడిది. అపు డిచటఁగూడ రూపకాలం కారమే యుండెడిది, ఈ రూపక ముఖముననే యుపమ (సాదృశ్యము) భాసించెడిది. సాదృశ్యము లేనిదే బుద్ధిమంతుఁ డెవడును నొక వస్తు వుపై మఱియొక వస్తువు నారోపింపఁడు గదా ! ఇట్లు రూపక ప్రయో గము చేతనే సాదృశ్యము స్ఫురించుచుండఁగా, ఇవ శబ్దమును ప్రయో గించుట పునరుక్తమే యగును. సాదృశ్యమున్నపుడే యారోపము కుదురు ననుటకు ఉదాహరణము. తీఁగాకు పదునైన గొడ్డలివలె, చీకటి శ్లో॥ ఆలానం, జయలక్షణస్య కరిణః, సేతుర్వి పద్వారి ధేః పూర్వాద్రిః కరవాల చండమహసో, లీలో పధానం శ్రియః, సంగామామృత సాగర ప్రమథన క్రీడావిధా మన్దరః రాజన్, రాజతి, వీరవైరి వనితా వైధవ్యద స్తే భుజః. తా! ఓ రాజా శతుః స్త్రీలకు వైధవ్యము నిచ్చు నీ భుజము జయమను ఏనుఁగునకు కట్టుకొయ్య, ఆపదలను సముద్రమునకు సేతువు, ఖడ్గమనెడు సూర్యునకు ఉదయపర్వతము, లక్ష్మికి విలాసార్థమును దిండు, యుద్ధమనెడు క్షీరసాగరమును మధించుటలో మన్దర పర్వతము. వ్యాఖ్య:- ఇచట నన్నియు రూపకాలంకారము లేయున్నను, భుజమునకు సేతువు, మన్దర పర్వతము మొదలగు వానికిని సాదృశ్యము భాసించుచునేయున్నది. ఈ సాదృశ్యము లేనిదే రూపక కల్పనమే సాధ్యము కాదు. పునరుక్తదోషమునకు ఉదాహరణా నరము శ్లో॥ అంగులీభిరివ కేశ సంచయం సన్నిగృహ్య తిమిరం మరీచిభిః కుడ్మలీకృత సరోజలోచనం చుంబతీవ రజనీముఖం శళీ<noinclude><references/></noinclude> 6vpbizo45gog0frx17o4im9hixjnmek 104 220037 573697 2026-09-04T03:59:50Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '284 వ్యక్తివివేకము అర్ధము :- శశీ = చంద్రుఁడు, అంగులీభిః ఇవ, మరీచిభిః = వేళ్ళ చేతను వలె కిరణములచే, తిమిరమ్ చీకటియనెడు, కేశసంచయం = కేశసమూహమును, సన్నిగృహ్య= పట్టుకొని, కుడ్మలీకృత సరో...' 573697 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>284 వ్యక్తివివేకము అర్ధము :- శశీ = చంద్రుఁడు, అంగులీభిః ఇవ, మరీచిభిః = వేళ్ళ చేతను వలె కిరణములచే, తిమిరమ్ చీకటియనెడు, కేశసంచయం = కేశసమూహమును, సన్నిగృహ్య= పట్టుకొని, కుడ్మలీకృత సరోజ లో చనమ్=ముడుచుకొనిన పద్మమనెడు నేత్రముగల, రజనీముఖమ్ - రాత్రియెక్క ముఖమును, చుంబతి ఇవ - ముద్దుపెట్టుకొనుచున్నాఁడా యనునట్లున్నది. ఇచట ‘చుంబతి ఇన” అనునపుడు తేకు వివక్షి తము. అందు కై ఇవశబ్ద ముపయుక్తమైనది. కాని యిచట, చంద్రుఁడు, రాత్రిముఖ మును ముద్దిడుకొనుటయను వాచ్యార్థము బాధితమగుచున్నది. అం దుచే చంద్రుఁడు రాత్రితో సంబంధము కలవాఁడగుచున్నాఁడు. అని లక్ష్యార్థమును చెప్పుకొనవలయును. ఈ లక్ష్యార్థమునుండియే “రాత్రి కిని చంద్రునకును గల సంబంధము చుంబనము వంటిది” అను నర్థము సిద్ధించుచున్నది. ఇల్లు సిద్ధించుచుండగా తిరిగి, ఇవ శబ్దమును ప్రయో గించుట పునరు కమగుచున్నది. వేరొక యుదాహరణము e “స్మరహుతాశన ముర్ముర చూర్ణతాంబడి పడియుం | రివావస్య రజః కణా రవీ నిపతితా!, పరితః, పథీక వన్డ ఉపరి తే, పరి తేపు, రతో భృశమ్" అర్ధము :- ఆమవణస్య = మామిడి చెట్ల వనముయొక్క రజః కణాః= పుప్పొడికణములు, స్మరహుతాశన ముర్ముర చూర్ణ తామ్. కామాగ్నియనెడు తుషాగ్ని చూర్ణమును, దధురివ ధరించినవా యన్నట్లున్నవి-అతః=అందువలననే (ఊక నిప్పు యొక్క చూర్ణమగుట చేతనే) పరితః - అంతటను, ఉపరి–పైన, నిపతితాః = పడిన, తే=ఆరజ<noinclude><references/></noinclude> 9tlw86x0wtvgiyl3q15sf219zcvm98d 104 220038 573698 2026-09-04T03:59:59Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివి వేకము 285 కణములు, పథికస్ట్రోజాన్ = = పాంధసమూహములను, భృశమ్ అధిక ముగా, పరి లేపుః తపింపఁ జేసినవి. ఇచట “చూర్ణ తామ్ దధుః” అని చెప్పినను చాలును - మామిడి పూలయందలి రజః కణములు అ...' 573698 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివి వేకము 285 కణములు, పథికస్ట్రోజాన్ = = పాంధసమూహములను, భృశమ్ అధిక ముగా, పరి లేపుః తపింపఁ జేసినవి. ఇచట “చూర్ణ తామ్ దధుః” అని చెప్పినను చాలును - మామిడి పూలయందలి రజః కణములు అగ్నికణముల చూర్ణమును ధరించిన వనుటచేతనే పుప్పొడికిని, అగ్నికణములకును సాదృశ్యము భాసించుచునేయున్నది. అందుచే 'ఇవ' శబ్దము పునరు కము. ఉదాహరణా స్తరము :- - తృప్తియోగః పరేణాపి సమహిన్నూ మహీయసామ్ పూర్ణశ్చంద్రోదయా కాండీ దృష్టాన్తోత్ర మహార్ణవః. అర్థ :- మహీయసామ్ 17737 Meek గొప్పవారికి, పరేణ మహిమ్నా అపి—అతిశయమైన మహిమచేఁ గూడ, తృప్తియోగః న తృప్తియుం డదు. పూర్ణః = పూర్ణ ముగనుండియు, చంద్రోదయా కాంక్షీ = చంద్రో దయమును కోరు, మహార్ణ వః = సముద్రము, అత్ర = ఈ విషయమున, దృష్టాన్తః - దృష్టాన్తము. ఇందు ప్రతివస్తూపమాలంకారమున్నది “పూర్ణ మహార్ణ వః చంద్రోదయమా కాంక్షతి" అని మాత్రమే చెప్పినను ప్రతి వస్తూప మాలంకారము భాసించును. ఆ యలంకారమువలననే గొప్ప వారికిని సముద్రమునకును సామ్యము భాసించుచుండఁగా, ఆసామ్యమును తెల్పు టకై, దృష్టానపదమును ప్రయోగించుట పునరుక్తదోషము కల్గు చున్నది. ప్రతీయమానమగు నర్థము మనసున కుల్లాసమును కలిగించు నంతగా, వాచ్యార్థము కలిగింపదు. అందువలన " సంచార పూతాని దిగ స్తరాణి ప్రచక్రమే పల్లవరాగతామా అర్థము :- పల్లవరాగ తా కృత్వాదినా స్ర్తీ నిలయాయగ న్తుమ్ ప్రభావితంగస్య మునేశ్చ ధేనుః. = చిగురుటాకు యొక్క రంగు TOUF<noinclude><references/></noinclude> s3jvjpw28rirm87lnz3g9o2e147njbs 104 220039 573699 2026-09-04T04:00:09Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '286 వలె ఎఱ్ఱగా నున్న, పతంగస్య - సూర్యుని యొక్క, ప్రభా=కాన్తి, మునేః, ధేనుశ్చ =మహర్షి యొక్క అవును, దినసరాణి = దిక్కు-ల యొక్క అవకాశములను, సంచారపూతాని కృత్వా = సంచారముచే శుద్ధమైన వాన...' 573699 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>286 వలె ఎఱ్ఱగా నున్న, పతంగస్య - సూర్యుని యొక్క, ప్రభా=కాన్తి, మునేః, ధేనుశ్చ =మహర్షి యొక్క అవును, దినసరాణి = దిక్కు-ల యొక్క అవకాశములను, సంచారపూతాని కృత్వా = సంచారముచే శుద్ధమైన వానినిగాఁ జేసి, దినా సాయం కాలమునందు నిలయాయ= (సూర్యకాని పక్షమున) అస్తమించుటకు (ఆవు పక్షమున) ఇంటికి, గన్తుమ్ వెళ్ళుటకు, ప్రచకమే = మొదలిడెను. ఇచట రఘువంశకథ యను మహాప్రకరణము ననుసరించి, ఆవునకు ముఖ్య ప్రాకరణికత్వము కలదు. సూర్యకానికి అముఖ్యమగు ప్రాకరణికత్వ మున్నది. ఈవిధ ముగ ప్ర్రాకరణికమును అర్ద్రీకరణిక మునగు నేను పతంగ ప్రభలకు రెంటికిని “ప్రచక్రమే” అను ఒకేపదము సంబంధించియున్నది. అం దుచే నిందు దీప కాలం కారమున్నది. ఇందు, ప్రధకును ధేనువునకును సామ్యము సూచితమగుచునేయున్నది అందువలననే, కవి యిచట, “ప్రభేవ భానోః సురభిర్మహరే!" అని ఉపమాలంకారమును ఉపయో గించి, సాదృశ్యమును వాచ్యము చేయలేదు. వాచ్యార్థము కంటె ప్రతీయమానార్థ మే, ఎక్కు వ రమణీయముగ నుండునని భావించియే కాళి చాసమహాకవి యిట్లు రచించినాఁడు. ఇటులే యిత రాలం కారముల విషయమునఁ గూడ గ్రహింపవలయును. ఈ విషయము నే యీ క్రింది . సంగ్రహ శ్లోకము తెలుపును. శ్లో వాచ్యాత్ ప్రతీయమానో ఒర్థః తద్విదాం స్వద ధికమ్ రూపకాది రతః శ్రేయాన్ అలంకా రేషు నోపమా”- (సంగ్రహ శ్లోకము 39 ) భావము :- సహృదయులగు వారికి వాచ్యార్థము కంటే ప్రతీయమానార్థ మే, యెక్కువ రమణీయముగ నుండును. అందుచే కంటె రూపకాలంకార నలంకారములలో ఉపమాలంకారము మంచిది. పునరుక్తి దోషమునకు మఱియొక యుదాహరణము.<noinclude><references/></noinclude> a0cqrl5a1mo5a6kyvztkutvsf4qj3km 104 220040 573700 2026-09-04T04:00:26Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్య క్తివివేకము శ్లో॥ శిశిరకాల మపాస్య గుణో ఒస్య నః క ఇవ శీతహరస్య చోష్మణః, ఇతి ధియా సరుషః పరి రేభి రే ఘన మతో సమతో 2 నుమతాన్ ప్రియాః" Op 287 888 అర్ధము :- శిశిర కాలమ్ అపాస్య = శిశిరర్తువు...' 573700 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్య క్తివివేకము శ్లో॥ శిశిరకాల మపాస్య గుణో ఒస్య నః క ఇవ శీతహరస్య చోష్మణః, ఇతి ధియా సరుషః పరి రేభి రే ఘన మతో సమతో 2 నుమతాన్ ప్రియాః" Op 287 888 అర్ధము :- శిశిర కాలమ్ అపాస్య = శిశిరర్తువును వదలి శీతహ రస్య - చలిని పోఁగొట్టు, అస్య = ఈ మా యొక్క, కుచోష్మణః = స్తన ముల యుద్థతి ఉతకు క ఇవ గుణః = ఏమి ప్రయోజనము, ఇతి=ఆ నెడు, ధియా=బుద్ధితో, అతః = ఇందువలన ప్రియాః = ప్రియు రాండ్రు,, ఆ స్త రుషః = పోయినరోషము కలవారై, సమతః = నమస్కరించుచున్న, అను మతాన్ =స్త్రీయులను, ఘనమ్, గట్టిగా, పరి రేభి రే= కౌఁగిలించుకొనిరి. ఇచట ఇతి శబ్దమునకు 'అని' అను నర్థమును చెప్పవచ్చును. అపుడీ "యితి" శబ్దమే హేత్వర్థమగును. ఇట్లు, ఇతి శబ్దమే హేతు వును తెలుపుచుండఁగా ఆయర్థమునే తెలుపు, ధియా అతః అను శబ్దములు పునరుక్తములు. డి విశేషవ్యాఖ్య :- మల్లినాధ వ్యాఖ్యలో, "అతః" అను శబ్దము నకు, " ఈ శిశిరకాలమునందు” అను నర్థమున్నది. ఈ యర్థమున నితి" శబ్దము పునరుక్తము కాదు. ఇతి శబ్దప్రయోగమున్నపుడు ధియా, అను శబ్దమును ప్రయో గింపకున్నను, దానియర్థము స్ఫురించుచునే యుండును. ఉదా!"అ శ్వేతి విద్రుత, మనుద్రవతా న్యమశ్వమ్” ఇచట "అశ్వేతి" అనునపుడు ఇతి శబ్దమున్నది. 'ధియా' అను శబ్దము లేదు. లేకున్నను ఆ శబ్దము యొక్క యర్థము భాసించుచునే యుండును. ఇట్లు, ఇతి శబ్దము వలననే హేత్వర్థము, పూర్వ వాక్యార్థము బోధ్యమానమగుచుండుటచే, కు "ఇతి ధియా సరుషః” అనుటకు బదులుగా "ఇతియతో సరుష" అనియున్న చో బాగుండును.<noinclude><references/></noinclude> qlcj2top1shr697cth9ef1lpnsymlhw 104 220041 573701 2026-09-04T04:00:47Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '288 వేఱకయుదాహృతి :- వ్యక్తివివేకము “ఆః సమర్థమిదం చేతః సతామంభోధి దుర్భరమ్ ఇతి మ త్వేవదు ర్వేధాః పరదుః ఖై రపూరయత్". అర్థము :- సతాం- సత్పురుషుల యొక్క, ఇదం, చేతః= ఈ మనస్సు, కిమర్థం ఎంద...' 573701 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>288 వేఱకయుదాహృతి :- వ్యక్తివివేకము “ఆః సమర్థమిదం చేతః సతామంభోధి దుర్భరమ్ ఇతి మ త్వేవదు ర్వేధాః పరదుః ఖై రపూరయత్". అర్థము :- సతాం- సత్పురుషుల యొక్క, ఇదం, చేతః= ఈ మనస్సు, కిమర్థం ఎందుకని, అంభోధి దుర్భరమ్ సముద్రమువలె దుర్భరముగనున్నది. 'ఇతీ, మత్వా, ఇవ అని తలచివలె దుర్వేధాః - దుష్టుఁడైన బ్రహ్మ, వారి మనసును పరదుః ఖైః_ఇతరుల దుఃఖములతో అపూరయత్ ఇనింపెను. (ఆః= తెలియని యొక విషయము నిపుడు తెలిసికొంటినను భావమును తెల్పును. ఇచట పూర్వ వాక్యార్ధమున కోపము సూచితము 'ఇతి' శబ్దము ఆకోపమును పరామర్శించును. తిరిగి ఆకోపమును పరామర్శించుటకే "మత్వా" అని ప్రయోగించుట, పునరుక్తిదోషమును కలిగించు చున్నది. అందుచే "ఇతి ుధేవ తద్వేదాలు అని సవరించుట మంచిది. మూలపాఠమునందు “దుర్వేధా" అను శబ్దమునుండి బ్రహ్మయొక్క దుష్టత్వము వాచ్యమగుచున్నది. ఇచ్చట అతికష్టముతో మాత్రమే పూరింపఁ దగిన మనసును పరదు ఖములతో నింపినంత మాత్రమున బ్రహ్మను దుష్టుఁడనుట యుచికముగ లేదు. ఇట్లు అవాచ్యమగు, దుష్ట త్వమును చెప్పుటచే అవాచ్యవచన దోషము వచ్చుచున్నది. సవరిం చిన పాఠమునందు దుర్ అనునది లేదు. కావున ఈ పాఠమున నా దోషము కూడ తొలఁగును. 182 కారక పునరుక్తి దోషము : — క్రియకును కర్తాదికారకములకును నవినాభావ సంబంధ మున్నది. అందుచే నొక వాక్యముని కోయావాచక శబ్దప్రయోగ మున్నపు డవశ్యము కర్తాదికారకములు భాసించుచు నేయుండును. కావున, విశేషణ రహితముగా, తిరిగి కారకము నుపయోగించుట<noinclude><references/></noinclude> 1ms51eju4b7eab8nc27rb0k5umz767l 104 220042 573702 2026-09-04T04:00:56Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తి మ 289 పునరు కమేదగును. ఆకారకమునందే దీని ప్రకర్షను చెప్పఁదలచిన పుడు, విశేషణ వాచక శబ్దమును, ప్రయోగింపవలయును. విశేష్య వాచక శబ్దప్రయోగము లేకుండ, విశేషణ వాచకశబ్దప్రయోగము...' 573702 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తి మ 289 పునరు కమేదగును. ఆకారకమునందే దీని ప్రకర్షను చెప్పఁదలచిన పుడు, విశేషణ వాచక శబ్దమును, ప్రయోగింపవలయును. విశేష్య వాచక శబ్దప్రయోగము లేకుండ, విశేషణ వాచకశబ్దప్రయోగము సాధ్యముకాదు. అందుచే నట్టి సమయములందు, విశేషణవాచక శబ్ద మును ప్రయోగించుటకు వీలుగా, కారకమును ప్రయోగింపవచ్చును. అపుడు పునరుక్తిని దోషముగ గ్రహింవఁగూడదు. అడియాశాడు--కర్తృకారక పునరుక్తి కుదాహరణము శ్లో॥ పతితో త్పతితై శత్రు శిరోభి స్సమరాంగణే 3 () యః కన్దు కెరి పోచ్చండః క్రీడన్ శత్రుభి రైసః. క అర్థము : యఃఎవడు, సమరాంగణే_ యుద్ధభూమియందు, పతితోత్పత్తి తై : కందు కై 8వ పడిలేచుచున్న బంతులతోవ లె ( బంతు లను పోలిన పతితోత్పతితైః శత్రుశిరోభి - పడిలేచుచున్న శత్రు శిరస్సులతో,క్రీడన్-ఆడుకొనుచున్నవాఁడై,ప్రచండః=భయంకరుఁడై లో కై:- ప్రజలచే, వ్యలోక్యత-చూడఁబడెనో. వివరణము:-ఇచట వ్యలోక్యత యనునది క్రియావాచకశబ్దము. ఇచట నున్న విలోకనమను కోయ, తత్కర్తయగు లోకమును భాసింపఁ జేయుచునే యుండును. అయినను “లోకై” అను కర్తృవాచక శబ్దము ప్రయు క్తమైనది. "అందుచే నిచట కర్తృకారక పునరుక్తి దోషము వచ్చినది. 26. విశేషణవాచక శబ్దము కూడ నున్నపుడు, కారక శబ్దప్రయో గము దోషావహము కాదు. ఉదాహరణము :- Eccl “జనైరజాతస్థల నైర్నజాతు, ద్వయేఒ ప్యముచ్యన్త వినీతమార్గా!” దృయేసి= రెంటియందును, వినీత మార్గా! - శిక్షితమైన మార్గము గలవారు, అజాతస్థల వై1, జనైః పతనమునొందని, జనులచే, జాతు ఎప్పుడును, న అముచ్యన్త- వదలివేయఁబడ లేదు.<noinclude><references/></noinclude> muhchfmv5vvadjzyxesme8gjv315k0v 104 220043 573703 2026-09-04T04:01:05Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '290 ఇచట జనులు, కర్త. ఇది, అముచ్యన్త అను క్రియా పద ప్రయోగము చేతనే ప్రతీతమగుచున్నను, 'అజాతస్థలవై' అను విశే షణ పదప్రయోగము కొఱకు ప్రయు కమైనది. కర్మకారక పునరుక్తి దోషము “ఉవాచ, దూత స్...' 573703 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>290 ఇచట జనులు, కర్త. ఇది, అముచ్యన్త అను క్రియా పద ప్రయోగము చేతనే ప్రతీతమగుచున్నను, 'అజాతస్థలవై' అను విశే షణ పదప్రయోగము కొఱకు ప్రయు కమైనది. కర్మకారక పునరుక్తి దోషము “ఉవాచ, దూత స్త్ర మచోదితోపి గారి డెంగి నహీంగిత జ్ఞోఒవస రేఒవ సీదతి' అ దూత: దూత శమ్ అతనిని గుణించి, గామ్ - మాటను (వాక్కును) అవోచత్ –పలి కెను. dir ఇచట పలికెను అనుటతోడనే, వాక్కును పలి కెనని, వాగ్రూ సమైన కర్మ భాసించుచునేయుండ, 'గామ్' అని తిరిగి ప్రయోగించు టచే పునరుక్తి సంభవించినది. దానికి కోదం విశేషణమున కుదాహృతి పెరు (0 "శుచిస్మితామ్ వచమ్ అవోచ దచ్యుతః" అచ్యుతుఁడు, శుచిస్మితామ్ -స్వచ్ఛమైన చిఱునగవు గల, వాచమ్ - వాక్కు ను, అవోచత్ = పలి కెను. ఇచట 'వాచమ్' అనునది కర్మ. ఇదియును పునరుక్తమే అయి నను 'శుచిస్మితాం' అను విశేషణ వాచకశబ్దము, వాక్కు నందలి ప్రకర్ష మును తెలుపుట కుపయుక్తమైనది. ఇపుడు విశేష్య వాచకమైన “వాచమ్” అను శబ్దము పునరుక్తముకాదు. స్మిత పూర్వాభి భాషిత్వ మొక గుణముగా పరిగణితమగు చుండుటచే నిచట నీ విశేషణము విశేష్యమున కతిశయాధాయక మైనది. శ్రీ కరణకారక పునరుక్తి కుదాహరణము శ్లో! యదా దృశ కృశాంగ్యాస్మి దృష్టాఃజాతం తదైవమే మీ న ప్రజాగర గరగ్రస్త సమస్త ప్రసరం మనః. అర్ధము :- కృశాంగ్యా - స్త్రీ చేత, దృశా- కంటితో యూ<noinclude><references/></noinclude> rp15qnwaqjgbdk8whceaz69gzmmdizu 104 220044 573704 2026-09-04T04:01:16Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకమ దృష్టః-ఎప్పుడు చూడఁ బడితినో, తదా ఏవ అప్పుడే మే, మనః 291 = = నా యొక్క మనస్సు, ప్రజాగర, గర, గస్త, సమస్త ప్రసరం నిద్రలేమి యనెడు విషముచే ఆక్రమింపఁబడిన సమస్త ప్రసరము గలిగ...' 573704 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకమ దృష్టః-ఎప్పుడు చూడఁ బడితినో, తదా ఏవ అప్పుడే మే, మనః 291 = = నా యొక్క మనస్సు, ప్రజాగర, గర, గస్త, సమస్త ప్రసరం నిద్రలేమి యనెడు విషముచే ఆక్రమింపఁబడిన సమస్త ప్రసరము గలిగి నదిగా, జాతవ్ = అయినది. చూచుట యను క్రియకు కన్నే సాధ నము దృష్టః అనుటతోడనే 'దృశా' యను పదము ప్రతీతమగుచునే యుందును. అయినను 'దృశా' అనుపదము ప్రయుక్తమైనది. కావున కరణకారక పునరుక్తి యిచట నున్నది. సవి శేషణకారకమున కుదాహరణము “తం విలోక్య సురసుందరీజనో విస్మయ స్తిమిత తారద దృశా" "సురసుందరీ జనమతనిని, ఆశ్చర్యముచే, స్తిమితమైన కనుగుడ్డు గల కంటితో చూచి” అని యీ వాక్యమున కర్ధము. "విస్మయ స్తిమిత మైన తారగల" అను విశ్లేషణ మిచటనుండుటచే 'దృశా' యనునది పునరుక్తము కాదు. ఈ విధముగనే మిగిలిన కారకముల విషయమునఁ గూడ నూహింపవలయును. ఒకే "ఏకై వాలంకృతి ర్యత్ర శాబ్దత్వార్థత్వ భేదతః ద్విరుచ్యతే తామ్ మన్యస్తే పునరుక్తి మితిస్ఫుటామ్'' (40) యలంకారము 'యథా' 'ఇవ' అను శబ్దములను ప్రయో గించుటచే, శాబ్దముగను, సదృశాది శబ్దముల నుపయోగించుటచే అర్ధముగను, రెండు పర్యాయములు భాసించుచో, నపుడును పున రుక్తి యున్నట్లు స్పష్టముగ గ్రహింపవచ్చును.<noinclude><references/></noinclude> 58en8yvtslu42tpwloinjwamjfp7qrq 104 220045 573705 2026-09-04T04:01:26Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '292 109 ఉదా :- ях వ్యక్తివివేకము ఉనూ వృషాంకౌ శరజన్మనా యథా యథా జయ న శచీపురన్దర్ తథా నృపః సాచ సుతేన మాగధీ ననందతు స్తత్సదృశాన తత్సమా అర్థము :- ఉమా వృషాంకా = పార్వతీపరమేశ్వరులు, శర జన్మ...' 573705 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>292 109 ఉదా :- ях వ్యక్తివివేకము ఉనూ వృషాంకౌ శరజన్మనా యథా యథా జయ న శచీపురన్దర్ తథా నృపః సాచ సుతేన మాగధీ ననందతు స్తత్సదృశాన తత్సమా అర్థము :- ఉమా వృషాంకా = పార్వతీపరమేశ్వరులు, శర జన్మనా = కుమారస్వామిచే యథా, సనస్థితుః = ఎట్లు సంతోషిం చిరో, శచీపురన్దరౌ = శచీపురన్దరులు, యథా = ఏవిధముగా, జయ = జయ స్తునితో, సనన్దతు = సంతోషించిరో, తథా= అవిధ ముగా తత్సమా= పార్వతీ పరమేశ్వరులతోను, శచీపురద్దరులతోను సములగు, సా, మాగధీ = ఆ సుదక్షిణ, నృపశ్చ - దిలీపుఁడును తత్సదృశేన = కుమారస్వామి, జయన్తులతో సమానుఁడగు, సు తేన = కుమారునితో, సనన్దతుః = సంతోషించిరి. ఇచట “శరజన్మనా యథా” “యథా జయ స్తేన” అను ప్రయో గముల చేతనే ఉపమానోపమేయభావము ప్రతీతమగుచున్నది. అయి నేను, “తత్సదృశేన “తత్సమా” అను పదములచే తిరిగి ఆయుపమా నోపమేయ భావము ప్రతిపాదితమగుచునేయున్నది. అందుచే నిట పునరుక్తిదోషము సంభవించినది. “యస్య యదూపతావ్యక్తి: సామార్థ్యాదేవ జయతే తస్యోపమా, రూపకం, వాతదార్థం పౌనకు క్త్య కృత్" (4) (34) భావము :- ఒక వస్తువు యొక్క విశేష స్వరూపము, లింగము విశేషణము, క్లిష్టపదముల యొక్క సామర్థ్యము వలన స్ఫురించు చుండఁగా, అవి శేష రూపమును భాసింపఁజేయుటకే, ఉపమాలంకార మును గాని,రూపకాలంకారమును గాని యుక యోగించుట పునరుక్తి దోషమగును.<noinclude><references/></noinclude> 1dnb35a2jwflomngvhddw01jtul4nae 104 220046 573706 2026-09-04T04:01:38Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '' 573706 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude><noinclude><references/></noinclude> 4bsu7gycf74s1bb8shxurzk4htk18gl 573707 573706 2026-09-04T04:01:49Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 573707 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఉదాహరణము :- వ్యక్తివివేకము శ్లో! స్ఫురదధీర తడిన్నయనా ముహుః స్త్రీయమి వాగలితో రుపయోధరా జలధరావలి ప్రతి పాలిక స్వసమయా, సమయా జ్జగతీధరమ్. 808 293 అర్ధము :- ముహుః = మాటి మాటికి, స్ఫురదధీర తడిన్న యనా= ప్రకాశించుచున్న, చంచలములగు నేత్రములవంటి మెఱ పులు గలిగి నట్టియు, అగళితోరుపయోధరా = శూన్యము కాని (జల ముతో నిండిన) పెద్ద మేఘములు గలట్టియు, (జారిపోని, ఊరువులు తొడలు, పయోధరములు • స్తనములు కలిగినట్టియునని రెండవ యర్థము.)జలధరావళి;= మేఘపంక్తి, అప్రతిపాలిత స్వసమయా– తన కాలమును నిరీక్షింపకయే (తన సంకేత సమయము కాకమునుపే అని రెండవ యర్థము) జగతీధరమ్ - రైవతక పర్వతమును, ప్రియమిత ప్రియునివలె, సమయాత్ : = పొందెను. తాత్పర్యము :- రైవతక పర్వతమున ఋతువులన్నియు నొకే పర్యాయము అవతరించినవి. ప్రస్తుత పద్యమున, వర్షర్తువు యొక్క యవతరణము వర్ణితమగుచున్నది. మేఘుపంక్తి రైవతక పర్వతమును పొందినది. అనునది ప్రధానభావము “స్ఫురదధీర తడిన్నయనా “అగెలితోరుపయోధరా'' అనునవి జలధరావళికి విశేషణములు "జలధరావలి” “తడిన్నయనా” “ఉరుపయోధరా” అను శబ్దములు స్త్రీలింగమునందున్నవి. అగలితోరుపయోధర శబ్దమునకు విగ్రహ వాక్యమును రెండు విధములఁ జెప్పవచ్చును. (1) ఆగలితా: ఉరు పయోధర్యా యస్యాం సా-“ఇచట ఉరు పెద్ద, పయోధరా! = మేఘ ములు కలవి యని యర్థమును చెప్పవలయును. | యర్థము జలధ<noinclude><references/></noinclude> 8jevq3um4fqtoajxd4vzlx1pm6957av 104 220047 573708 2026-09-04T04:02:00Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '294 80 వ్యక్తివివేకము రావళికి సంబంధించినది (3) ఊరూచ, పయోధ కాచ్చ ఊకుపయోధరం. తొడలు, స్తనములు అగలితం, ఊరుపయోధరం, యస్యాం సా॥ఇచట అగలితమైన, తొడలు, స్తవములు. కలది యనునర్థము స్ఫురించు. చు...' 573708 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>294 80 వ్యక్తివివేకము రావళికి సంబంధించినది (3) ఊరూచ, పయోధ కాచ్చ ఊకుపయోధరం. తొడలు, స్తనములు అగలితం, ఊరుపయోధరం, యస్యాం సా॥ఇచట అగలితమైన, తొడలు, స్తవములు. కలది యనునర్థము స్ఫురించు. చున్నది. ఇది నాయికకు సమన్వయించు నర్థము. స్ఫురదధీర తడిన్న యనా, అనునపుడు, నేత్రములవంటి మెఱపులని చెప్పుటచే, నాయిక : యొక్క చంచలములగు చూపులు గోచరించుచున్నవి. "అప్రతిపాలిక స్వసమయా'' (!) అన్ని ఋతువులును ఒకే పర్యాయము వచ్చుట చే వర్షర్తువు తన కాలము రాకమునుపే యవతరించినదని భావము (2) సమయమనగా, సంకేతసమయము. నాయిక తన ప్రియునితో, నొక ప్రత్యేక సమయమున, సంకేతస్థానమునకు వచ్చునని పూర్వము చెప్పినది కాని, ఆకాలము సమీపించు వఱకును ఆగ లేక పోయినది. అందుచే నాయిక, సంకేతసమయమునకు ముందుగనే, సంకే సంకేతస్థానము నాకు వచ్చినది. అని నాయికాపక్షమున నర్థము. ఇచట “జలధరావ?” శబ్దము స్త్రీలింగమున నున్నది. జగతీధర శబ్దము పుంగమున నున్నది. ఈ లింగమహిమ వలనను, పైని వివరించిన శ్లేషవశమునను అప్రస్తుతమగు నాయికానాయక వృత్తాస్తము స్ఫురించుచున్నది. అందుచే నిచట సమాసోక్త్యలంకారమున్నది. ఈ సమాసోక్త్యలం కార నిబంధనము వలననే, జగతీధర జలధరావతులకు, ప్రియ ప్రణయి నీతుల్యత్వము భాసించుచుండఁగా, తిరిగి జగతీధరమును “ప్రియమివ” అను పదప్రయోగముచే ప్రియునితోఁ టోల్చి యుకుమాలంకారమును పునరుక్త్రమే యగుచున్నది. మఱియొక యుదాహరణము "నిద్రావశేన భవతా హ్యన వేక్షమాణా పర్యుత్సుకత్వ మబలా నిశి ఖండి తేవ.<noinclude><references/></noinclude> qlf6i2cdp9sfav9zomb5fta35cbmy0o 104 220048 573709 2026-09-04T04:02:12Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము 295 లక్ష్మీర్వినోదయతి యేన దిగ స్తలం బీ స్కోపి త్వదానన రుచిం విజహాతి చదు g అర్థము :-నిదాన నేన నిద్రకధీనుఁడైన (అన్యస్త్రీయందు సక్త్యుడైనాఁడను భావము ధ్వనించుచు...' 573709 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము 295 లక్ష్మీర్వినోదయతి యేన దిగ స్తలం బీ స్కోపి త్వదానన రుచిం విజహాతి చదు g అర్థము :-నిదాన నేన నిద్రకధీనుఁడైన (అన్యస్త్రీయందు సక్త్యుడైనాఁడను భావము ధ్వనించుచున్నది) భవతా = నీచేత (ఇచట సప్తమ్యర్థమున తృతీయ వచ్చినది. అందుచే నిద్రావశుఁడవగు నీయందు అను నర్థమును చెప్పుకొనవలయును) పర్యుత్సుకత్వమషి అనురక్తత్వ మును సైతము, నిశి = రాత్రియందు ఖండితా, అబలా ఇవ = ఖండిత యను నాయికన లె-(భర్త వేరొక స్త్రీయందు సుఁడై నాఁడని తెలిసి కోపము తెచ్చుకొనిన స్త్రీ, ఖండితయనఁబడును) అనవే క్షమాణా= విచారింపనిపై, (ఉపేక్షించుచున్నదై యని భావము) లక్ష్మీః = లక్ష్మి యేన చంద్రేణ సహ = ఏ చంద్రునితో వినోదయతి = వినోదము - చేయుచున్నదో, సః, చన్న అపి ఆ చంద్రుఁడు కూడ దిగ స్తలమ్బీ పడమట దిక్కును పొందిన వాఁడై, త్వదాననరుచిమ్ = నీముఖ సాదృశ్య మును, విజహాతి= విడుచుచున్నాఁడు. Scip తాత్పర్యము:-వందిమాగధు లు షఃకాలమున అజమహారాజును మేల్కొలుపుచున్నారు చనుఁడు, అరవిన్దము, రాజవదనము - మొదలగు నవి, లక్ష్మీకి నివాసస్థానములను ప్రసిద్ధి ననుసరించి యీ పద్య భావమును కవికూర్చినాఁడు. లక్ష్మి అజమహారాజముఖము నాశ్రయించియున్నది. ఆయఁజుడు నిద్రించుచున్నాఁడు. అనఁగా నిద్రా కాంతకు వశుఁడై నాఁడు. తన భర్తయగు అజుఁడిట్లు అన్య స్త్రీని క్తుఁడగుటను తెలిసికొనిన, లక్ష్మీ ఖండితానాయికవలె అగ్రహించినది. విరహబాధనొందినది. తనకును అజునకును నింతకు బూర్వమున్న యనురాగమునై నను విచారింప లేదు విచారింపకయే అజుని ముఖమును పోలిన చంద్రునితో వినో దించుచున్నది. ఆ చంద్రుఁడు కూడ నిపుడ స్తమింపనున్నాడు. అందుచే నిపుడు లక్ష్మి నిరాశ్రయకానున్నది. కావున, నీవు నిద్రలేచి యనన్య కరణయసు లక్ష్మీని పరిగ్రహింపుమని భావము.<noinclude><references/></noinclude> k48klimvmq3093eee1ioh5oqb0j6qb2 104 220049 573710 2026-09-04T04:02:21Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '296 298 వ్య క్తివివేకము పై పద్యమున “భవతా హ్యసవేశ్యమాణా? అని వేరొక పాఠము గలదు. ఆ పాఠము ననుసరించి. నిదాన శేనభవతా అసవేశ్యమాణా= నిద్రావకుఁడవైన నీ చేత చూడఁబడనిదై లక్ష్మీః= లక్ష్మి, య...' 573710 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>296 298 వ్య క్తివివేకము పై పద్యమున “భవతా హ్యసవేశ్యమాణా? అని వేరొక పాఠము గలదు. ఆ పాఠము ననుసరించి. నిదాన శేనభవతా అసవేశ్యమాణా= నిద్రావకుఁడవైన నీ చేత చూడఁబడనిదై లక్ష్మీః= లక్ష్మి, యేన చంద్రన = ఏచంద్రునితో, = విరహవేదనను వినోదయతి = పోఁగొట్టుకొనుచు పర్యుత్సుకత్వమ్ న్నదో-అను నర్థమును చెప్పుకొనవలయును. క్ష వ్యాఖ్య :- ఇచట "నిదాన కేన”” అనునపుడు నిద్రార్ధము స్త్రీలింగమున నున్నది. ఆ స్త్రీలింగ మహిమచే, అజుఁడన్య స్త్రీసకుఁడై నాఁడను భావము ధ్వనించుచున్నది. అజుఁడు నాయకుఁడు, నిద్ర లక్ష్మీ నాయికలు, నిదాసక్తుఁడైన, యజుని జూచి, లక్ష్మి, చంద్రునితో వినో దించుచున్నదని చెప్పుట చేతనే, లక్ష్మికిని ఖండితనాయకును గల సాదృశ్యము స్థాపించుచునే యుండును. ఇట్లు, సమాసోక్తి వలననే ఖండితనాయికా వృత్తాసము స్ఫురించి, లక్ష్మీ ఖండిత నాయికా సాదృశ్యము భాసించుచుండఁగా, “ఖండి తేవ” అని ప్రత్యేకముగ నుపమాలంకారము నుపయోగించుట పునరు మేయైనది. వేరొక యుదాహరణము "సురభి సంగమజం వనమాలయా నవపలాశమ ధార్యత, భంగురమ్ ..త. రమణదత్తమి వార్ధన ఖక్షతమ్రు. కణం ప్రమదయా, మదయావిత లజ్జయా మగ అర్థము :- మదయాపిక ల్బయా మదముచే పోఁగొట్టఁబడిన సిగ్గు గల, శ్రమదయా- స్త్రీ చేత, రమణద త్తమ్ = ప్రియునిచే నియఁ బడిన, ఆర్ద్రనఖక్షతమివ - కొత్తనఖక్షతమువలె, వనమాలయా= వనం చేత, సురభి సంగమజమ్ = వసంతరువుయొజ్క సంగమము వలనఁ గలిగిన, భంగురమ్, నవపలాశమ్ కుటిలమను చిగురుటాకు, అధార్యప=ధరింపఁబడెను. (సశేషము) =<noinclude><references/></noinclude> nfh7tvj3tler7ka60f5ntut6l3trpsf 104 220050 573711 2026-09-04T04:02:32Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము భాగవతుల కుటుంబరాయశాస్త్రి. (గతసంచిక తరువాయి) వివరణము :- సురభి శబ్దము పులింగముననున్నది. దీని నుండి రమణుఁడను నర్థము స్ఫురించును స్త్రీలింగముననున్న వనమాలా శబ...' 573711 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము భాగవతుల కుటుంబరాయశాస్త్రి. (గతసంచిక తరువాయి) వివరణము :- సురభి శబ్దము పులింగముననున్నది. దీని నుండి రమణుఁడను నర్థము స్ఫురించును స్త్రీలింగముననున్న వనమాలా శబ్దమునుండి, కామిని స్ఫురించును. నఖక్షతమనునది యవశ్యము రమణడ తమేయగును. అందుచే “రమణద తమ్" అను వి శేషణము వ్యర్థము. అటులే, “మదయాపితలఙ్ఞయా" అనుప్రమదా విశేషణమును వ్యర్థమే "రమణదత్తమ్” “ప్రమదయా,” “మదయాపితలజ్జయా” అను పదములు లేకున్నను “సఖక్షతమివ" యను నుపమానమువల నను మిగిలిన శబ్దములలోని స్త్రీత్వ పు స్వముల వలననే, ప్రస్తుత నాయికా నాయక వ్యవహారము స్ఫురించును. వాని వలననే. ఒక స్త్రీచే నేవిధముగా, కాముక సంగమము వలనఁ గలిగినట్టియు, ఎఱ్ఱ గను, సంకరగను నున్నట్టియు నఖక్షతము ధరింప బడునో, యటులే, వనమాలచే వసన్త సమాగమజనితమైన నవము, భంగురమునగు పలాశము ధరింపఁబడినదను వర్ధము సహృదయులకు ప్రతీతమగుచు నే యుండును. ఆర్ద్ర నఖక్షతమివ అను నుపమానముచే నుపకృతమైన స్త్రీ పులింగ నిర్దేశ మహిమచే స్త్రీత్వము పుం_స్వము, అనునవి అను మితికి విషయములగుననుట, మహాకవుల కందఱకును సమ్మతమైన విషయమే. అందుచే నిట, "రమణద త్తమ్” “ప్రమదయా “మదయా పికలఙ్ఞయా" అను పదములు పునరుక్తములే లింగవిశేష వలన, నర్థములలో స్త్రీత్వ, పుంస్త్వములు మితికి విషయములగు ననుటకు ఉదాహరణములు:- గంగ ఐద్రం ధనుః పాండు పయోధరేణ శరద్దధా నార్ద్రనఖక్షతాభమ్<noinclude><references/></noinclude> 03qx75biy1i3v3r1mgdc5eyhhkfl75u 104 220051 573712 2026-09-04T04:02:43Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '298 (vikarm వ్యక్తివివేకము క ప్రసాద్యయు స్త్రీ సకలంక మిన్దుమ్ తాపం రవే రభ్యధికం చకార అర్థము :- పాండుపయోధరేణ - తెల్లని మేఘముతో (పయో ధరేణ స్తనముతో) ఆర్ద్ర నఖ క్షతాభమ్ కొత్త నఖక్షతమున...' 573712 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>298 (vikarm వ్యక్తివివేకము క ప్రసాద్యయు స్త్రీ సకలంక మిన్దుమ్ తాపం రవే రభ్యధికం చకార అర్థము :- పాండుపయోధరేణ - తెల్లని మేఘముతో (పయో ధరేణ స్తనముతో) ఆర్ద్ర నఖ క్షతాభమ్ కొత్త నఖక్షతమును పోలియున, ఐంద్రమ్ ధనుః = ఇంద్రధనుస్సును, దధానా-ధరించు చున్నదై, సకలంకమ్=కళంకముతోఁ గూడిన, ఇన్దుమ్, చంద్రుని (కోప ముతో నున్న - ప్రియుననియు నర్థము ధ్వనించును. ) ప్రసాదయ స్త్రీ= స్వచ్ఛమగునట్లు చేయుచున్నదై, ప్రసన్నునిగాఁ జేసికొనుచున్నదై యనియు స్ఫురించును.) శరత్ =శరదృతువు ( స్త్రీలింగమువలన-నొక స్త్రీ ధ్వనించును) ర వేః = సూర్యునకు (పులింగము వలన నొక కాము కుడుఁ ధ్వనించును)అభ్యధికమ్ తాపమ్ అధిక మైన తాపమును కలుగఁ జేసెను ఇచట గూడ, స్త్రీ పుల్లింగములు నిర్దేశముచే శరత్ అను శబ్దమునుండి నాయికయు, ఇన్దు రవి శబ్దములనుండి నాయక ప్రతినాయ కులును అనుమితి ప్రతీతులగుచునేయున్నారు. | యుదాహరణము :- 20 "అత్యమైన పరిణాహీత్వాత్, అత్యన్త క్లుతావశాత్త శ్రీ నాకా చిదుపమారోడు మూరూశక్నోతి సుభువః" అత్యస్త పరిణాహిత్వాత్ = ఎక్కువ విశాలమగుట వలనను, అత్యన్త ఎక్కువమృదుత్వము కలిగియుండుట వలనను, సుభువః = స్త్రీ యొక్క శక్షతాపశాత్=ఊరూ తొడలను, ఆరోధుం = ఎక్కుటకు, కాచిత్ ఉపమా,= ఏసాదృశ్యమును, నాశక్నోతి సమర్థము కాదు. = = 32 కాచిత్ అను పదముననున్న స్త్రీలింగవశమున నొక యంగ సయు ఊరూ - అను పదములోని ద్వివచనము వలనను, దానికిఁ గల విశేషణ ముల వలనను, రెండు మణిం స్తభములును అనుమితములగును.<noinclude><references/></noinclude> pk49ab3nt74sn8y82cmuiu56nza2c84 104 220052 573713 2026-09-04T04:02:51Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఉదాహరణా స్తరము వ్యక్తివివేకము ఆ నేత్ర పరివర్తన విభమేణ మూర్త్యా నితంబవలనాకుల తామ్ వహన్త్యా యస్యాశనై రవిరలోత్కలికా కలాప So పర్యాకులమ్ హృదయమంబుని ధర్మమనే 299 008 అర్ధము :- ఆభోగి -...' 573713 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఉదాహరణా స్తరము వ్యక్తివివేకము ఆ నేత్ర పరివర్తన విభమేణ మూర్త్యా నితంబవలనాకుల తామ్ వహన్త్యా యస్యాశనై రవిరలోత్కలికా కలాప So పర్యాకులమ్ హృదయమంబుని ధర్మమనే 299 008 అర్ధము :- ఆభోగి - వాసుకి యనెడు నేత్ర = కవ్వపు తాటి 7మొక్క, పరివర్తన--త్రిప్పుడు అనెను; విభమేణ_విశేషమైన భ్రమ ణముచే, నితంబవలనాకులతామ్ = మధ్యభాగమునందు త్రిప్పుటచే క్షోభను వహన్త్యా-కలిగిన, మూర్త్యా - స్వహపముతో (మన్దరపర్వత శరీరముతోనని భావము) యస్య, అంబునిధేః =ఏ సముద్రము యొక్క అవిరలోత్కలికా... పర్యాకులమ్. పెద్ద తరంగముల యొక్క సమూ హముచే పర్యాకులత నొందిన, హృదయమ్ హృదయము (మధ్య భాగము అశ నైః = తీవ్రముగా, మమర్థే మధింపఁబడెనో.. రెండవ యర్థము రం: ఆభోగి . వి విధ్ధమేణ = పెద్ద, కంటి, యొక్క కటాక్షమనెడు = విలాసముతో, నితంబవలనా కులతామ్ పిరుదుల యొక్క సంచలన ముచే, క్షోభము, వహన్త్యా, మూర్యా= కలిగిన శరీరముతో, (నాయిక యొక్క స్వరూపముతో) - యస్య = ఏ నాయకుని ' యొక్క అవిరలో పర్యాకులమ్ అధికమైన ఉత్కంఠాసమూహముచే కలతనొందిన హృదయము = మనస్సు (హృదయము) అశనైః = తీవ్రముగా, మమ= = మధింపబడెనో ఇచట శ్లేష మహిమవలన, నాయికా నాయకుల వ్యవహార మను మితి విషయమగుచున్నది. "అత్యన్త పరిణాహిత్వాత్" అను పద్యములో ఆరోడుమ్ (ఎక్కుటకు) అను శబ్దార్థము జీవ వ్యాపార మును, ఒక పాణియొక్క చేష్టను తెలుపును-కాన 'ఉపమ' యను<noinclude><references/></noinclude> j8u2esvvbyuec9m4vk7zsfp40cr0mrf 104 220053 573714 2026-09-04T04:03:01Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '300 వ్యక్తివివేకము జడమునకు సంబంధింపదు. అందుచే ఆరోహశబ్దము యొక్క ముఖ్యా ర్థము, అచట సమన్వయింపదు. అందుచే లక్షణా వ్యాపారము నాశ్ర యించి ఆ రోడుమ్ శబ్దమునకు, సరితూగుట లేక పోలియుండు...' 573714 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>300 వ్యక్తివివేకము జడమునకు సంబంధింపదు. అందుచే ఆరోహశబ్దము యొక్క ముఖ్యా ర్థము, అచట సమన్వయింపదు. అందుచే లక్షణా వ్యాపారము నాశ్ర యించి ఆ రోడుమ్ శబ్దమునకు, సరితూగుట లేక పోలియుండుట యను వర్థమును చెప్పుకొనవలయును. అటులే "అభోగి” అను పద్యమునందు "హృదయ" మనునదిజీవుని కార్యములో నొక భాగ విశేషము అందుచే జడమగు జలనిధికి హృదయమున్నదనుటయు కుదురదు. కావున లక్షణ నాశ్రయించి, మధ్యభాగమను నర్థమును చెప్పుకొనవలయును. ఈ “లక్షణ” యనునది ఒక యలం కార మేయని ప్రతిపాదించియేయున్నాము. మఱియు “యదగ్ధకా శ్రయోధర్మో యత్రస్యా దధిరోపితః ఉపమానోపమేయత్వమ్ సతయోశ్శాబ్దమిష్యతే” (42) భావము :- ఉపమానగత ధర్మము నుపమేయము నందారో పించునపుడు, ఉపమానోపమేయ భావము శాబ్దముగ భాసించుట యుచితము గాదు. పై పద్యమున, నాయకధర్మము హృదయమును ఉపమేయమగు జలనిధి యందారోపించు చున్నాము. అట్టి తావులలో. నుపమానోపమేయ భావము గమ్యమగు చుండుటయే మంచిది.. వాచ్యము కాఁగూడదని భావము. ఉదాహరణము :- “అపరాగ సమీర నేరితః క్రమశీర్ణాకుల మూలస స్తతిః తరువత్ సుకరః సహిష్ణునా రిపురున్మూలయితుమ్ మహాన్న” అర్థము :- అపరాగ సమీర రితః - గాలివంటి ద్వేషముతో కదల్పఁబడినట్టియు, శ్రమ.. మూలసన్తతిః- క్రమముగ నశించి, చలిం చిన, మంత్రులు మొలదలగు స్వీయజనము గలిగినట్టియు, (వేళ్లు గల ట్టియు) రిపుః=శత్రువు, మహాసపి గొప్పవాఁడైనను తరుపల్= చెట్టు<noinclude><references/></noinclude> 1yck1h1xxd48s5dxuwv983q4m1tyzi4 104 220054 573715 2026-09-04T04:03:13Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము 301 వలె, సహిష్ణునా= సహనము గలవానిచే, ఉన్మూలయితుం = నశింపుఁ జేయుటకు (పెకలించుటకు) సుకరఃసుసాధ్యుఁడగును. adro te ఇచట ఉన్మూలనమను తమ ధర్మము, శత్రువునం దారో పిత దారోపిత మై...' 573715 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము 301 వలె, సహిష్ణునా= సహనము గలవానిచే, ఉన్మూలయితుం = నశింపుఁ జేయుటకు (పెకలించుటకు) సుకరఃసుసాధ్యుఁడగును. adro te ఇచట ఉన్మూలనమను తమ ధర్మము, శత్రువునం దారో పిత దారోపిత మైనది. ఈ యారోపసామర్థ్యము వలననే, శత్రువునకు, వృక్షమున కును, సాదృశ్యము గోచరించుచునేయుండును. అందువలన, తరువత్ అని యుపమాలంకారమును వాచ్యముగఁ జెప్పుట దోష మేయగును. విషయమున నొక యుదాహరణము. 'అను రాగవ నమపి లోచనయోః దధతమ్ వపుః సుఖమతాపకరమ్ నియత్ రవిత వసుమ్ ఎం కు ఎదురుపై కాలేద వియదాలయా దపరదిగ్గణికా, ఆ దం అర్థము :- అపర దిగ్గణికా = పడమటిదిశ యనెడు, వేశ్య అను రాగవ న్త మపి (1) ఎఱ్ఱనిరంగును కలిగియున్నను. (2) ప్రేమకల వాఁడై నను, లోచన యోః నేత్రములకు సుఖకరమ్ సుఖమునుకలుగ జేయు, వపుః శరీరమును దధతమపి ధరించుచున్న వాఁడైనను. = (1) సూర్యుని పక్షమున, కమలతోఁ జూచుటకు వీలుగ నున్నప్పటికిని (2) విటుని పక్షమున - చూచుట కందముగ నున్నప్పటి కిని అని భావము.అతాపకరమపి = (1) ఔప్ల్యము తగ్గుటచే తాపమును జేయకున్నను (2)శకుఁడు కాకుండుటచే బాధను కలుగఁజేయకున్నను అపేత వసుమ్=(1) పోయిన కిరణములు గల (2) నిర్ధనుఁడైన, రవి సూర్యుని, వియదాలయాత్ = ఆకాశమనెడు ఇంటి నుండి, నిరకాస యత్ = వెళ్ళఁగొట్టెను. 1159 ఇచట “వియదాలయాత్” “అపరదిగ్గణికా” అనురూపక ముల వలన, రవియందు విటత్వారోపము గమ్యమగును. ఏక దేశ వివర్తి రూపకమలంకారము శ్లేష, రూపకోత్థాపితమే. అందుచే<noinclude><references/></noinclude> dmmdceo1zvsnadc1t92ua1yxa6419go 104 220055 573716 2026-09-04T04:03:21Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '302 వ రూపకమున కంగమేయగును. అందువలననే శ్లేష, “వసవ ఏవనసూని, అనురాగ ఏవ అను రాగః” కిరణముల నెను ధనము ఎఱుకు నెకు ప్రేమ అనుకూపకము అందు పర్యవసానము నొందును. ఈ పద్యమున దిక్ పదము స్త్రీలి...' 573716 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>302 వ రూపకమున కంగమేయగును. అందువలననే శ్లేష, “వసవ ఏవనసూని, అనురాగ ఏవ అను రాగః” కిరణముల నెను ధనము ఎఱుకు నెకు ప్రేమ అనుకూపకము అందు పర్యవసానము నొందును. ఈ పద్యమున దిక్ పదము స్త్రీలింగమున నుండుటచే, స్త్రీ, గమ్యమగును-వెడలఁగొట్టుట యనెడు, కార్యము వలన స్త్రీ విశ్లేషము అనఁగా వేశ్య గమ్యయగును. నిర్ధానికుఁడగు విటుని వెడలఁగొట్టట్టట వేశ్యాస్వభావమగుటచే, వేశ్య గమ్యయగును. ఈ విధముగ, లింగ విశేష, కార్యవి శేషముల వలననే దిశయందు గణికాత్వము ఆకాశము నందాలయత్వము గమ్యమగుచుండ, దిగ్గణికాయనియు, వియదాల యా తనియు రూపకములను వాచ్యముగఁ జెప్పుట పునరుక్తమగు చున్నది. ఆ రూపకములను వాచ్యములుగఁ జెప్పినపుడు, రవియందు విటత్వారోపమును వాచ్యముగఁ జెప్పకయే వదలనేల? పై రూపక ములకును, దీనికిని భేదము లేదుగదా. ఈ సందర్భమున నీ విషయ ఈ నీ మును తెలిసికొనవలయును. “ఉధయార్థ పదని బన్ధ, లింగవిశేషః ed da లింగవి శేషః పదంచ గుణవృత్తి (1) ఉపమాన విశేషాశ్రయ మర్ధం గమయతి స నహిపున ర్వాచ్యం” త భావము : 1. రెండర్థములుగల పదముల నుపయోగి 2. లింగని శేష నిర్దేశము. 8. లక్షణనాధారముగఁ జేసికొనిన పదము అను నీమూఁడును ఉపమాన విశేషమున నుండు నర్థమును భాసింపఁ జేయును. అందుచే నాయర్థమును తిరిగి చెప్పనక్కఱలేదు. (ఉదాహర ములు, 1. పాండుపయోధరపదము 2. శరత్, రవే: 3. ఆరోఢుమ్- హృదయమ్. ఆనఖక్షతము అనునవి క్రమముగ ఉపమాన శేషము . దాహరణములు)<noinclude><references/></noinclude> n8fsi6csqgu61xxfogwxzoklh3x0bk6 104 220056 573717 2026-09-04T04:03:31Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '303 “రాహు స్త్రీ స్తనయోరకారి సహసాయే నాళ్లథాలింగన వ్యాపా రైక వినోదదుర్ల లితయోః కార్కశ్య లక్ష్మీర్వృ వాత ఏవ తస్యమురజిత్ తత్కాలలో లానల జ్వాలాపల్లవి తేన మూర్ధవికలం చక్రేణ చక...' 573717 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>303 “రాహు స్త్రీ స్తనయోరకారి సహసాయే నాళ్లథాలింగన వ్యాపా రైక వినోదదుర్ల లితయోః కార్కశ్య లక్ష్మీర్వృ వాత ఏవ తస్యమురజిత్ తత్కాలలో లానల జ్వాలాపల్లవి తేన మూర్ధవికలం చక్రేణ చక్రే వపుః. అర్థము : మురజిత్=కృష్ణుఁడు, అశ్లీథాలింగ దుర్లలితయోః = గట్టిగా కౌగిలించు కొనుటయనెడు వ్యాపారమా వినోదమునందు చాల సమర్థములైన, రాహు స్త్రీ స్తనయోః = రాహు భార్యా స్తనము లయొక్క, కార్క శ్యలక్ష్మీ - కఠినతీయనెను సంపద, సహసా-ఆకస్మి కముగా, యేనచ శ్రేణ- చక్రముతో వృథా అయిరి- వ్యర్థము చేయఁ బడినదో, తేన= ఆ చక్రముతో తత్కాల పల్లవి లేన = ఆకాలమునందు చంచలమైన అగ్నిజ్వాలలచే పల్లవములు కలుగునట్లుగాఁ జేయఁబడిన (అగ్నిజ్వాలలతో వ్యాప్తమైన యని భావము) చక్రేణ=చక్రముతో, ఆకోశతఏవ—నిందించుచుండగనే, తస్య అతని మొక్క వపుః శరీర మును, మూర్ధవికలమ్, చక్రే - శిరోరహితముగాఁ జేసెను. రాహు స్త్రీ స్తనములు వ్యర్థములుగఁ జేయఁబడినవనుటవలననే, రాహువధగమ్యమగును. అందుచే పర్యాయోక్త్యలంకారమిందున్నది. రాహువధ చక్రాయుధముతోనే జరుగుటచే, పర్యాయోక్త్యలంకార మునుండియే చక్రాయుధమను మితమగుచున్నది. అయినను “చక్రేణ" యని చక్రశబ్దమును ప్రయోగించుట పునరుక్తమగును. చక్రేణ చక్రే అనునపుడు అనుప్రాసమున్నది. ఈ యనుప్రాసమునం దాసక్తిచే కవి, పౌనరు క్యదోషమును గు రింపలేకపోయినాఁడు. "మూర్థవికలామ శ్రేణ తేనేతనుమ్” అని మార్చుచో పునరు క్తిదోషము కలుగదు. తేనేత నుమ్మని యనుప్రాసమును నుండును అనుప్రాసము కావ్యమునకు పరి పోషమునే యిచ్చును. ఏలన,<noinclude><references/></noinclude> 9x8xxpffy94aufn13fuomsj70a928rt 104 220057 573718 2026-09-04T04:03:41Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '304 వ్యక్తి వివేకము సమాసే చాసననే చాను సేష్వం లేష్వపి పదాదివర్లను సః కవీనామధికప్రియః. భావము : సమాసము సందైనను, అసమాసము నందైనను, అన్నియనుప్రాసలలోను, పదాదులయందున్న వర్ణానుసము క...' 573718 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>304 వ్యక్తి వివేకము సమాసే చాసననే చాను సేష్వం లేష్వపి పదాదివర్లను సః కవీనామధికప్రియః. భావము : సమాసము సందైనను, అసమాసము నందైనను, అన్నియనుప్రాసలలోను, పదాదులయందున్న వర్ణానుసము కవు లకు ప్రియతమమైనది. సమాసగత స కుదాహరణము త్వత్కీర్తి కేతకీ క్లప్త కాస్త కర్ణావతంసకం Telugనా రాజన్ రాజత్యా మోద నిర్భరః ణికల భావము : ఓరాజా, నీకీర్తి యనెడు కేతకీపుష్పమును కర్ణా భరణముగా గా ధరించిన, దిగంగనా సమూహము నిండియున్నది. పరిమళముతో గిఆ) ఇచట మొదటి పాదమంతయు నొక సమాసముగనున్నది. అందు కకార, తకార, ములయావృత్తి వలన ననుపాప సిద్ధించినది. అసమాసమునందు ప్ర్రాసకు దాహరణము “కుతఃకువలయం కళ్లే కరోషి కలభాషిణి కీమ పాంగమ పర్యాప్తమ్, అస్మిన్ కర్మణి మన్యసే” భావము : మధురముగ మాటలాడు నో యింతీ, కువలయ మును కర్ణములో ధరించుచున్నావే వేల ? చెవుల నలంకరించుటకు, నీ యపాంగముచాలదా ?- * పౌనరుక్త దోషమున కుదాహరణము “తమ్ జిగీషురివ శాత్రవమ్, తతో లోకలోచన పథోపరోధకమ్ రశ్మిభిః కనక సాయకోపమై అర్ధకారమరుణో స్త మానయత్ ”<noinclude><references/></noinclude> pv74rgx6teb7avayxmo5zi4k6cul6t9 104 220058 573719 2026-09-04T04:03:52Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము 305 అర్థము :- జిగీషు - జయేచ్ఛకలవాడు, శాత్రవమివ = శత్రు వును వలె, అరుణ - అరుణుఁడు, తమ్ లోకలోచనపథోపరోధకమ్ జనుల చూపునడ్డగించు, అర్ధకారమ్ - చీకటిని, కనకసాయకోపమై, రశ్మిభ...' 573719 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము 305 అర్థము :- జిగీషు - జయేచ్ఛకలవాడు, శాత్రవమివ = శత్రు వును వలె, అరుణ - అరుణుఁడు, తమ్ లోకలోచనపథోపరోధకమ్ జనుల చూపునడ్డగించు, అర్ధకారమ్ - చీకటిని, కనకసాయకోపమై, రశ్మిభిః = బంగారు బాణములను పోలిన కిరణములతో అస్తమ్, అన యత్ = నశింపఁ జేసెను. ( అర్ధకారము లోకము యొక్క లోచనముల నడ్డగించి అపరాధి యైనది. దానిని బంగారు బాణములను పోలిన కిరణములతో వరు ణుఁడు అణచి వేసినాఁడు. అణచివేయుట యనునది, జిగీషువు యొక్క వ్యాపారమే యగును. అందుచే అరుణునకును, అర్ధకారమునకును జిగీషు శత్రుభావమును మితమగుచునే యుండును. తిరిగి “జిగీషుః శాత్రవమివ” అని యుపమాలంకార నిబద్ధనము చేయుట పునరుక్తత కాకపోదు. "పరిహాసశ యశః కర్పూర పాంసుభిః జూ దిక్కా మినీ ముఖాన్యారాత్ పటవాసై రివాకిరత్”” అర్థము :- పరిహాసరతి ర్యళ్ళ=పరిహాసక్రియుఁడైన ఎవఁడై తే, దిక్కా మినీ ముఖాని ఆరాత్ = దిక్కాంతల ముఖముల సమీపమున పటవాసై రివ=నస్త్రములకు పరిమళము నిచ్చు, సుగంధ చూర్ణము చేతను వలె, యశః కర్పూర పాంసుఖి:-కీర్తియ నెడు కర్పూరపు చూర్ణ ముచ్చే, అవాకిరత్ = చల్లెనో, పరిహాసప్రియుఁడైన కాముకుఁడు కర్పూర చూర్ణమును, ముఖములపై చల్లుట యనునది సామాన్య ముగ కామినీ విషయముననే ప్రసిద్ధము తదన్య విషయమున గాదు. దిక్కులకు, ముఖములతో సంబంధమును వర్ణించుటవలనను, దిక్ శబ్దము స్త్రీలింగమునందుండుట వలనను వానికి కామినీ రూపత్వ ఎమనగతమగుచునే యున్నను “దిక్కామిని” యనుపదమున, దిక్కు<noinclude><references/></noinclude> ds3g4h9hd0o1js3jv46a1tx9wqprhe4 104 220059 573720 2026-09-04T04:04:02Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '306 వ్యక్తివివేకము లకు, కామినీత్వ రూపణము పునరుక్తము (2) అందువలననే, కర్పూర పాంసువులకును, పట వాసరూపత్వము అవగతమగుచు నేయుండ, వానికి పటవాసరూపణము గూడ కర్పూర పాంసువులకును, పటవాస మున...' 573720 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>306 వ్యక్తివివేకము లకు, కామినీత్వ రూపణము పునరుక్తము (2) అందువలననే, కర్పూర పాంసువులకును, పట వాసరూపత్వము అవగతమగుచు నేయుండ, వానికి పటవాసరూపణము గూడ కర్పూర పాంసువులకును, పటవాస మునకును ఐక్యారోపము చేయుటయే పునరుక్తమగును. సామర్థ్యము వలననే సిద్ధించు నుపమానోపమేయ భావమును వాచ్యముగ నిబం ధము చేయుట(పటవాసై 8న యని యుపమాలంకార మును కూర్చుట) పునరుక్తమని వేఱుగఁ జెప్పవలయునా? సత్కవులైనవారు సామర్థ్య సిద్ధమైన యర్థమును తెలుపుటకు శబ్ద ప్రయోగమును ఆదరింపరుగ దా ! ఉదా:- మహదపి పరదుఃఖమ్ శీతలం సమ్యగాహు: కారా Le ప్రణయ మగణయిత్వా యన్మమా పద్దతస్య అధరమివ మదార్ధా పాతు మేసా ప్రవృత్తా ఫల మభినవపాకం రాజజమ్బూదుమస్య. అర్థము :- పరదుఃఖమ్= ఇతరుల యొక్క దుఃఖము మహదపి గొప్పదై నను, శీతలమ్=చల్ల నిదే(ఇతి అని) సమ్యక్ ఆహు: = బాగుగాఁ జెప్పినారు. dea ఇచట శీతలమ్ = చల్ల నిది, భవతి అగును, ఇతి అని సమ్య గాహుః - అని వాక్యరీతియుండును. ఇతి అనుపదము సందర్భమువల ననే సిద్ధించుచున్నది అందుచే కవి యాశబ్దమును ప్రయోగింప లేదు. “చన్దనాసక్త భుజగ నిశ్శ్వాసానిల మూర్చితః మూర్ఛయ త్యేష పథికాన్ మధౌమలయమారుత” అర్థము :- చన్దనా · మూర్ఛితః - చన్దనవృక్షముల పై నున్న పాముల నిశ్శ్వాసములలోని యగ్నిచే మూర్ఛనొందిన, మలయమారు తము, వస నర్తువున, పధికులను మూర్ఛనొందించుచున్నది.<noinclude><references/></noinclude> cvk2s8qg91nk44pae61wvgq2pamy55v 104 220060 573721 2026-09-04T04:04:16Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము 307 ఇచట 'నిశ్శ్వాసాగ్నిచే మూర్ఛనొందినదో యన్నట్లున్న -అని యు త్ప్రేక్షాలంకారమున్నది. అది గమ్యమగుచుండుటచే, కవి,ఉత్ప్రే తను తెలియఁజేయు, “ఇవ” (మూర్ఛిత, ఇవ శబ్దము...' 573721 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము 307 ఇచట 'నిశ్శ్వాసాగ్నిచే మూర్ఛనొందినదో యన్నట్లున్న -అని యు త్ప్రేక్షాలంకారమున్నది. అది గమ్యమగుచుండుటచే, కవి,ఉత్ప్రే తను తెలియఁజేయు, “ఇవ” (మూర్ఛిత, ఇవ శబ్దమును ప్రయోగింప లేదు "అయం మన్దద్యుతి ర్భాస్వాన్ అస్త్రం ప్రతియియాసతి ఉదయః పతనాయేతి శ్రీముతో బోధయన్ నరాన్” అర్ధము :- మద్దద్యుతిః, అయం, భాస్వాన్ = తగ్గిన కాన్తిగల ఈ సూర్యుఁడు, ఉదయః = ఉదయము, పతనాయ= పడిపోవుట కే, ఇతి = అని, శ్రీమతః నరాన్ = శ్రీమస్తులు వారిని, బోధయన్ = బోధించుచు, అస్త్రం, ప్రతి, యియాసతి = అస్తమించుచున్నాఁడు. ఇచట నిదర్శనాలంకారమున్నది. పై పద్యమున - నా యొక్క వలె = అనఁగా సూర్యుఁడనగు నాయొక్క యుదయమువలె అను భావము ప్రతీతనుగుచున్నది. ఆ భావ ప్రకటనకు, మమ “ఇవ” అను పదము లావశ్యకములు. అయినను, అవి గమ్యములగు చుండుటచే కవి వానిని ప్రయోగింపలేదు. “స్వాభావికమ్ వినీతత్వమ్, తేషాం, వినయకర్మణామ్ ముమూర్ఛ సహజం తేజో హవిషే హవిర్భుజామ్ = > అర్థము :- హవిర్భుజామ్ * = అగ్నులకు, సహజమ్, = సహజ మైన తేజః ఇవ తేజస్సువలె, వినయకర్మణామ్, వినీతులైన, తేషాం = వారికి, స్వాభావికమ్ సహజమైన, వినీతత్వమ్ = వినయము, ముమూర్ఛ = అధికమయ్యెను. * ఇచట, వినీతత్వమునకు, స్వాభావిక మనునది విశేషణము, అది, బాధకము లేకుండుటచేతను, నవుంసకలింగమునందే యుండుట చేతను, తేజస్సునకు కూడ అన్వయించును. అయ్యును, తిరిగి “సహజమ్ ” అను విశేషణము ను ప్రయోగించుట పునరుక్తమగుచున్నది.<noinclude><references/></noinclude> qdvdd2pbtbxj1fsirvwqoonxxr16i71 104 220061 573722 2026-09-04T04:04:28Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '308 వ్యక్తివివేకము "ధర్మస్తుల విభక్తీనామ్ ఏక స్యాప్యుదితో 2 ఫలాన్ తాన న్వేతీతి పర్యాయై సదుక్తిః పౌనరు క్త్యకృత్ " అరికలు : సంగ్రహ శ్లోకము (44) భావము :- తుల్యవిభ క్తులలో నున్న పదము...' 573722 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>308 వ్యక్తివివేకము "ధర్మస్తుల విభక్తీనామ్ ఏక స్యాప్యుదితో 2 ఫలాన్ తాన న్వేతీతి పర్యాయై సదుక్తిః పౌనరు క్త్యకృత్ " అరికలు : సంగ్రహ శ్లోకము (44) భావము :- తుల్యవిభ క్తులలో నున్న పదములలో నొకపదమున కన్వయించు విశేషణము. తుల్య విభక్తులకు నాపదముల కన్నిటికిని నన్వయించును. అందుచే పర్యాయపదములచే తిరిగి యా విశేషణార్ధమును బోధించ పౌవరు క్యమును కలుగఁజేయును. "కైరవేన్దరన ఛ్ఛాయా, నౌమ్యు మాధవ మాధవౌ బ్రహ్మార్చిత బ్రహ్మనుతౌ, నిహతార్ధక కాలియా = అర్థము :- కైరవ... చ్ఛాయగా ? తెల్ల నల్ల కలువల ఛాయలు గలిగినట్టియు, బ్రహ్మార్చిత బ్రహ్మనుతౌ బ్రహ్మచే అర్చింపఁబడి, 1 బ్రహ్మచే స్తుతింపఁబడినట్టియు, నిహతార్ధక కాలియా= చంపఁబడిన, అనకాసురుఁడు. కాలియుఁడు కలిగినట్టియు, ఉమాధనమాధవౌ - శివమాధవులను, నౌమి = నమస్కరించుచున్నాను. ఇచట, ఉమాధనమాధవశబ్దములకు అర్థమును తెలిసికొన వలయును. ఉమాయాః = పార్వతి యొక్క ధవః = లక్ష్మీ యొక్క, భర్త ఇచట ధవశబ్దము రెండు పర్యాయములు కనఁబడుచున్నది. ఉమా ధవమాధవౌ అని చెప్పుటకు బదులు, ఉమాచ, మాచ-ఉమామే, తయోః ధవౌ, ఉమామాధవౌ అను విగ్రహవాక్యము నాశ్రయించి, “ఉమా మాధవౌ” అను సమాసమును చేయవచ్చును. అట్లగుచో, ధవ శబ్దమొక పర్యాయమే వచ్చును. ద్విరుక్తి పోవును. అటుతే బ్రహ్మశబ్దము గూడ పునరుక్తమైనది. బ్రహ్మార్చితనుతౌ అని మార్పును చేసినచో నాపునరుక్తి తొలఁగును, “ధన, బ్రహ్మ” శబ్దముల నిట్లోకే<noinclude><references/></noinclude> jwaknfghjarjwum8l4160zyce45i506 104 220062 573723 2026-09-04T04:04:38Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము పర్యాయము ప్రయోగించినను, వివష్ తార్ధము 309 భాసించుచునే ఇందుకు ప్రత్యుదాహరణము, పద్యము యొక్క, మొదటి నాల్గవపాదములు. ధన, ఛాయాశ్వములు, ద్విరుపా త్తములు కానిచో, క్ష...' 573723 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము పర్యాయము ప్రయోగించినను, వివష్ తార్ధము 309 భాసించుచునే ఇందుకు ప్రత్యుదాహరణము, పద్యము యొక్క, మొదటి నాల్గవపాదములు. ధన, ఛాయాశ్వములు, ద్విరుపా త్తములు కానిచో, క్షితార్థ ప్రతీతి కలుగదని వాదింతు రేని, "కైరనేది వరచ్ఛాయా” అనునపుడు ఛాయాశబ్దము "నిహతార్ధక కాలియా" అనునపుడు, నిహతశబ్దము కూడ ద్విరుపా త్తము కావలసి వచ్చును. ఆక్షేపము :- కానిమ్ము దోషమేమి ? నిహత, ఛాయా శబ్ద ములు, ఒక పర్యాయము మాత్రమే ప్రయుక్తములై లను, రెండు పర్యాయములు ప్రయుక్తములైనను, ఆ సమాసముల వ్యాకరణ శాస్త్రసమ్మతములే యగునుగదా! సమాధానము :- సత్యమే అర్థ ప్రతీతి ప్రధానమైనది లక్ష ణానుగమము సూత్రమే కాదు. లక్షణమర్థ ప్రతీతి కొఱకేర్చడినదియే. అందుచే నర్థప్రతీతి కొన్ని పదములు కావలయునో అన్ని పదములను మాత్రమే ప్రయోగింపవలయును. అంతకంటె నధికములగు పదము - లను ప్రయోగింపరాదు. అర్థప్రతీతికొఱకే పదమును ప్రయోగింపవలెను. పదాధిక్య మర్థాధిక్యమునకు హేతువగును. అందుచే వ్యాకరణ శాస్త్రమంగీక రించును గదాయని, యర్థప్రతీతి నాదరింపక, యధిక పద ప్రయోగము సేయుట యుక్తము కాదు. ఈ విషయమే "తదవానగత్యళోహి శబ్ద ప్రయోగః, అర్థ శ్చేదనగతః కిం శబ్దప్రయోగణ" అను వాక్యము నందు ప్రతిపాదితమైనది. దాని భావమిది “ఆయర్థ ప్రతీతి కొఱకే గదా శబ్దప్రయోగము. అర్థమవగతరుగుచున్నపుడు శబ్దప్రయోగ మేల?'' అందుచే రెండు ప్రయోగములును, వ్యాకరణ లక్షణమున కనుకూలములే యైనపుడు, ఏలమూపాయముచే ప్రధానముగు వర్ణము<noinclude><references/></noinclude> 51chxlsnpszgkaqipsl2qoq1mblz5g5 104 220063 573724 2026-09-04T04:04:49Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '310 వ్యక్తివివేకము భాసించునో, ఆ లక్షణమునే యాశ్రయించుట మంచిది. ప్రస్తుతము, ఉనూ, చ, మాచ= ఉమామే, తయోః ధవః ఉమామాధవః యని ద్వంద్వపూర్వక తత్పురుష సమాసము నాశ్రయించుటయే మంచిది. ఉమాయాః...' 573724 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>310 వ్యక్తివివేకము భాసించునో, ఆ లక్షణమునే యాశ్రయించుట మంచిది. ప్రస్తుతము, ఉనూ, చ, మాచ= ఉమామే, తయోః ధవః ఉమామాధవః యని ద్వంద్వపూర్వక తత్పురుష సమాసము నాశ్రయించుటయే మంచిది. ఉమాయాః ధవః, ఉమాధనః, మాయాః ధవః మాధవః, ఉమా ధవశ్చ మాధవశ్చ, ఉమాధవమాధవౌ అని తత్పురుష పూర్వక మగు ద్వంద్వము నాశ్రయించుట మంచిదిగాదు. నేమో! ఆషేపము :- అగుచో ద్వంద్వ సమాసమునకు తావే లేకపోవు సమాధానము :- “జగతః పితరౌ వన్డే పార్వతీ పరమేశ్వరా” మొదలగు వాక్యములలో ద్వంద్వ సమాసమునకు తావు లభించును. ఎచట తత్పురుష సమాసం శంక కలుగదో అచట ద్వంద్వమున కవ కాశముండును. “పార్వతీ పరమేశ్వరా” అనునపుడు తత్పురుష ప్రసక్తి లేదు. కర్మధారయ పూర్వక ద్వంద్వ సమాస ప్రసక్తియేయున్నది) అవాస్తర విచారమునిఁక చాలింతము. "ద్విషద్వధూలోచన చన్ద్రకాన్త నిష్యన్ద నేన్దూదయ సన్నిభోయమ్” తా॥ శత్రు స్త్రీల నేత్రముల నేడు చన్ద్రకాన్తమణులను ద్రవింప జేయు చద్రోదయము యొక్క కాన్తివంటి శాన్తిగలవాఁడు. చద్దోదయ సమయమున చన్ద్రకాన్తమణులు ద్రవించు నను విషయము లోక ప్రసిద్ధము "ద్విషద్వధూలోచన చన్ద్రకాన్త చనో. దయ సన్నిభోయమ్” ఆనియున్నను పై వాక్యార్థము భాసించుచునే యుండును. అందుచే నిచట "నిష్యస్ధన” పదము పునరుక్తమగు చున్నది. అ “రజనీ పురస్త్రీలోధ్ర తిలక : తిమిరద్విపయూధ కేసర్” అర్థము: — రాత్రియ నెడు స్త్రీకి లోధ్రతిలకము చీకటియ నెడు -<noinclude><references/></noinclude> nrh0okx7205im8jofesnh7rtjplyetz 104 220064 573725 2026-09-04T04:04:59Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '. వ్యక్తివివేకము 311 ఏనుగుల సమూహమునకు సింహము, ఇచట “రజనీ పుర ప్రసాధన లోధ్రశిలక” రాత్రియను స్త్రీ యలంకరించుకొను లోధ్ర తిలకము, "తిమిర ద్విపయూధ నిర్మధన కేసరీ” చీకటి యనెడు 'నేనుఁ...' 573725 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>. వ్యక్తివివేకము 311 ఏనుగుల సమూహమునకు సింహము, ఇచట “రజనీ పుర ప్రసాధన లోధ్రశిలక” రాత్రియను స్త్రీ యలంకరించుకొను లోధ్ర తిలకము, "తిమిర ద్విపయూధ నిర్మధన కేసరీ” చీకటి యనెడు 'నేనుఁ గుల సమూహమును చంపు సింహము - అని ప్రయోగించియున్నచో, ప్రసాధన, నిర్మధన శబ్దములు పునరుక్తములయ్యెడివి. ఆ యా వ్యాపారము లప్రసిద్ధములై నపుడు వానినిఁ దెలుపు పదముల నుప యోగించుట దోషముకాదు. ఉదా: "సంసార సంభవ నిరాకరణేకరేఖా?” అర్ధము :- సంసారమునందు పుట్టుకను నిరాకరించు ముఖ్య మైన అవధి (గీత) అవధి, లేక హద్దనునది హేయ వస్తువులకును, ఉపాయవస్తువులకును విభాగమును తెలియఁజేయుననుట లోక ప్రసిద్ధము. ఇష్టములేని వస్తువును నిరాకరించుట - ఇష్టములైన వస్తువు లను పరిగ్రహించుట-యను వ్యాపారములు హద్దు, లేక పొలిమేరకు సంబంధించి యుండునను విషయము లంతగ లోకప్రసిద్ధములు కావు. అందుచే పై వాక్యమున “నిరాకరణ” శబ్ద ముపాదేయమేయగును. అయినచో “త్వష్టు: సదాభ్యాస గృహీత శిల్ప విజ్ఞాన సంపత్ప్ర సరస్య సీమా తా॥ "బ్రహ్మయొక్క శిల్ప విజ్ఞాన సంపదయొక్క ప్రసారము నాకు పొలిమేర” ఇచట శిల్ప విజ్ఞాన మభీష్టమైనది. దానిని పరిగ్ర హించుటలో లేక వి స్తరింపఁ జేయుటలో మేటియను నర్థమున నిచట సీమాశబ్ద ముపయుక్తము. సీమా శబ్దమునకీవ్యాపారముతో సంబంధ మంతగా ప్రసిద్ధముకాదు. అందుచే నిచట “ప్రసరస్య" అను పదము పాదేయమే. ఇటనింకొక విషయమును గూడ గుర్తింపవలయును<noinclude><references/></noinclude> 8k6wmbz2rval2dhx95aewyl20bu5wb3 104 220065 573726 2026-09-04T04:05:10Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '312 వ్యక్తివివేకము దయ స్యేవ సన్ని భాయస్య “చంద్రోదయము యొక్క కాన్తివంటి కాన్తికలవాఁడు" అని వ్యాఖ్యానించుటచే, రాజునకును చన్దోదయము నకును సామ్యమును సన్నిభాశబ్దము తెలుపుచున్న...' 573726 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>312 వ్యక్తివివేకము దయ స్యేవ సన్ని భాయస్య “చంద్రోదయము యొక్క కాన్తివంటి కాన్తికలవాఁడు" అని వ్యాఖ్యానించుటచే, రాజునకును చన్దోదయము నకును సామ్యమును సన్నిభాశబ్దము తెలుపుచున్నది. అందుచే నిచట - సామ్యము శాబ్దము. సన్నిధా శబ్దమును తీసి వేసి కేవలము “చంద్రో కా నేన్దూద యోయమ్" "ఆ చంద్రకా స్తములకు చంద్రోదయము”. అని మాత్రమే ప్రయోగించినచో, రాజునందు చంద్రోదయమారో పితమై రూపకాలంకారమగును. అపుడు రాజునకును చద్దోడయము నకును గల సామ్యము సన్ని భాశబ్దమునుండికాక, వాక్యార్థము వలననే స్ఫురించుట అర్థమగును. అట్లు భాసించుటయే మంచిది. అపుడు సన్ని భాశబ్ద ప్రయోగము వ్యర్థమగుచు పునరుక్తమను దోషమును కల్గించుచున్నది. "అయథార్థ శ్రీదరం భై : పతిభిః కిం తవేక్షి తె అరుధ్యేతా మతీవాస్యా నయనే బాష్పవారిణ” తా॥ అయథార్థములైన క్రియలను చేయు నీ పతులను చూచుట వలన నేమి ప్రయోజనము? అనియనుచున్న వా యనునట్లు ఆమె నేత్రములు బాష్పవారితో (కన్నీటితో) అడ్డగింపఁబడినవి. (నిండినవి) ఇచట “బాష్పము” అనునది “నీ రే” యగును. ఆయర్థమే స్ఫురించును. అయినను తిరిగి “వారి (నీరు) శబ్దమును ప్రయోగిం చుట పునరుక్తమే యగును. ఆ శబ్దము వలన నేదైన ప్రయోజన మున్నచో నీ దోషము రాదు. కాని ప్రస్తుతము ప్రయోజనము శూన్యము. అందుచే "బాష్ప సమృదా” అని పాఠమును సవరించుట మంచిది. అపుడు పౌనరుక్త్యము పరిహృతమగును. సంపచ్ఛబ్దము స్త్రీ లింగము. అందుచే నా శబ్దమువలన నొక “సఖ" (చెలియ) వ్యక్త మగును. దానివలన నొక చెలి యామెను తన భ ర్తలపై నాస నుంచు<noinclude><references/></noinclude> lvl3u77flgs9eiom39geuu01kzk7xif 104 220066 573727 2026-09-04T04:05:25Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము 318 కొనవలదని వారించుచున్నదను నర్థముకూడ లేశముగ భాసించును. ప్రయోజనమున్నచో పునరుక్తదోషము భాసింపదు. ఉదా:- "పృథ్వీపాల ప్రతాపస్తే వైద్యుతేనాగ్నినా సమః యో వైరివన...' 573727 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము 318 కొనవలదని వారించుచున్నదను నర్థముకూడ లేశముగ భాసించును. ప్రయోజనమున్నచో పునరుక్తదోషము భాసింపదు. ఉదా:- "పృథ్వీపాల ప్రతాపస్తే వైద్యుతేనాగ్నినా సమః యో వైరివనితా బాష్పవారిణా వర్ధతేzధికమ్” తా "ఓరాజా, నీప్రతాపము, వైద్యుతాగ్నితో సమాన మైనది. అది శత్రుస్త్రీల బాష్పవారితో వృద్ధినొందును” వైద్యుతా గ్ని నీటితో నధికముగ వృద్ధినందుననుట ప్రసిద్ధము. “వారి” శబ్దము ప్రయోగించినపుడు “నీర"ను నర్థము స్ఫుటముగ భాసించును. కేవల బాష్పశబ్దముచే నంత స్ఫుటముగ భాసింపదు. అందుచే నిట “వారి” శబ్దము దోషావహము కాదు. వైద్యుతాగ్ని వృద్ధి వారి కార్యముగ నే ప్రసిద్ధము. బాష్ప కార్యముగఁ గాదు. కావున “వారి శబ్దము సప యోజనము. శ్లో॥" సహాయకార్థమివ ఫూత్కృతమారు తేన సంధుక్షితః సపది యస్య పృషత్కవహ్నిః తా "ఎవని బాణాగ్ని, పూత్కారములయొక్క గాలిచేత హెచ్చుచేయఁబడినదో' ఇచటగూడ నగ్నివృద్ధి, ఫూత్కార కార్య ముగ ప్రసిద్ధము కాదు. మారుత కార్యముగనే ప్రసిద్ధము, అందుచే మారుతశబ్ద ముండుట సష్ప్రయోజనమే. "అవహితచేతసః పథి జనస్య కుకః స్ఖలితమ్” అర్థము:- అవహితమైన మనసుగల మనుష్యునకు మార్గమునందు తొట్రుపాటు ఎందుకుఁ గలుగును ? అవహితత్వ మనునది మనోధర్మ మేగాని తదితర ధర్మముగాదు. అందుచే నది ముఖ్యముగ మనసునం చే యుండును. పురుషాదులయం దవహితత్వ మున్నట్లును వర్ణితమై నేను, అదియును చేతస్సంబంధమువలననే పొసగుచున్నది. అవహితుఁ డైన మనుష్యుఁడన్నను,అవహితమైన మనస్సుగలవాఁడనియే యర్థమ<noinclude><references/></noinclude> 6vhr5lcqg9f12dbys6lnuhrt818y7ho 104 220067 573728 2026-09-04T04:05:37Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '314 వ్యక్తివి వేకము గును. అందుచే "అవహితచేతసః జనస్య" యనునపుడు “చేతసః” అను శబ్దము పునరు క్తమగుచున్నది. “అవగచ్ఛతి మూఢదే కనః స్త్రియనాశం హృది శల్యమర్పితమ్" అర్థము:- “మూఢ చేతనుఁడై...' 573728 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>314 వ్యక్తివి వేకము గును. అందుచే "అవహితచేతసః జనస్య" యనునపుడు “చేతసః” అను శబ్దము పునరు క్తమగుచున్నది. “అవగచ్ఛతి మూఢదే కనః స్త్రియనాశం హృది శల్యమర్పితమ్" అర్థము:- “మూఢ చేతనుఁడై నవాఁడు, ప్రియనాశమును హృద యశల్యముగా భావించును” “జని మూఢధి మః పరాభవం భవన్తి మాయావిషు యే న నయినః”” అర్థము: మాయావుల విషయమున నెవరు మాయావులు గారో ఆ మూఢమనుస్కులు పరాభవము నొందుదురు. మూఢత్వ మనునది మనోధర్మమే. అందుచే, మూఢధియః, మూఢ చేతనః అను ప్రయోగములలో, “ధియః చేశనః" అను పదములు పునరుక్త ములు- కేవల చేతనసంబంధము వలననే చేతస్సంబంధముగూడ భాసించుచునే యుండును. ఉదా: “తం కృపా మృదుర వేశ్య భార్గవం రాఘవః స్థలితవీర్య మాత్మని అర్ధము: "కృపామృదువగు రాసువుఁడు, పరశురాముఁ డోడి నట్లు చూచి”… "శరీరకస్వాఓకృతే మూఢా! పాపాని కుర్వ తే తుచ్ఛశరీరము కొఱకుఁగూడ మూఢులు పాపమును జేయు చున్నారు. “మూడోఒనాత్మమయః క్వచిత్ "ఒక ప్పుడు మూథుఁ డనాత్మ మయుఁడుగ నుండును- పై వాక్యములలో కృపా, మూఢ పదములు మాత్రమే ప్రయుక్తములైనవి. మనసును తెలుపు పదములు లేవు. అయివను కృపగల మనసుగలవాఁడు-మూఢమైన మనసుగలవాఁడు అను నర్థము భాసించుచునేయుండును. -<noinclude><references/></noinclude> jywdk3xeoex0yhz19qjw5sjiu1ctaui 104 220068 573729 2026-09-04T04:05:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తి వివేకము 315 “ఉదిత వపుషి దిననాధే, పనికసితాత్మను కులేషు కమలానామ్ జగతిప్రముదిత మనసిచ క్కోన్యోవిమనాయ తే ఘూకాత్ అర్థము: సూర్యుఁ డుదయించిన శరీరముగలవాడును, కమల సమూహములు వ...' 573729 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తి వివేకము 315 “ఉదిత వపుషి దిననాధే, పనికసితాత్మను కులేషు కమలానామ్ జగతిప్రముదిత మనసిచ క్కోన్యోవిమనాయ తే ఘూకాత్ అర్థము: సూర్యుఁ డుదయించిన శరీరముగలవాడును, కమల సమూహములు వికసించిన యాత్మ (స్వరూపము) గలవిగను, జగత్తు సంతోషించిన మనసు గలదియు నగుచుండఁగ గుడ్ల గూబకంటె నితరు లెవరు దుఃఖింతురు? ఇచట ఉదితవపుషి దిననా థే అనునపుడు “వపు" శ్శబ్దము, పనికసితాత్మను, అనునుపు “డాత్మ" శబ్దము "స్వరూపము” అను వర్థమును తెలుపురు. ప్రతిపదార్థమునకును నొక స్వరూపము తప్పక యుందును. అందుచే సూర్యుఁడుదయించినపు డని యన్నను, సూర్యు నిబింబము లేక స్వరూప ముదయించినపుడను నర్థ మపశ్యము స్ఫురిం చును. ఇక ప్రమోదమనునది మనోధర్మమే. అందుచే పై శ్లోకములో “వపుషి” “ఆత్మ”, “ప్రముదిత " శబ్దములు పునరుక్తము లేయగును. "కింపున రిదృశే గుర్జాతే జాతామర్ష నిర్భరేచ మససి నాస్త్యేవావకాశః శోకక్రియాకరణస్య" "కోపముతో నిండిన యీ చెడుమనసున, శోకకియాకరణమున కవకాశము లేనేలేదు”-ఇచట శోకమున కవకాశము లేనేలేదనినం బాలును. కావున క్రియాకరణ శబ్దములు పునరు క్తములు. “పాతువ స్తారకా కాస్తకలా కలితశేఖరః | జగత్ప్రయపరిత్రాణ క్రియావిధి విచక్షణ” అర్థము: మూడులోకములను రక్షించుట యనెడు క్రియావిధి యందు విచక్షణుఁడగు, చంద్రకళా శేఖరుఁడు మిమ్ము రక్షించుఁగాత. ఇచట పరిత్రాణము (రక్షించుట) విశేషక్రియను “య” యను పదము సామ వృక్రియను తెలుపుర విశేషక్రియను చెప్పినపుడు క్రియాసామాన్యము తప్పక భాసించును. అందుచే క్రియాశబ్దము<noinclude><references/></noinclude> ld519ihfrc26dzaardq2ljocpe66gtl 104 220069 573730 2026-09-04T04:05:59Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '316 వ్యక్తివివేకము వ్యర్థమై పునరుక్తమగుచున్నది. “విధి" యను శబ్దముకూడ నిచట క్రియనే తెల్పును. ఆంయచే నదియును పునరుక్తమే యగును. “సంకల్పకల్పితామ్ కాన్హామ్ సర్వతో శ్పశ్యతో జనిశ...' 573730 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>316 వ్యక్తివివేకము వ్యర్థమై పునరుక్తమగుచున్నది. “విధి" యను శబ్దముకూడ నిచట క్రియనే తెల్పును. ఆంయచే నదియును పునరుక్తమే యగును. “సంకల్పకల్పితామ్ కాన్హామ్ సర్వతో శ్పశ్యతో జనిశమ్ వియోగదుఃఖానుభవ క్లేతో ఒత శథాపిమే” అర్థము : సంకల్పముచే కల్పితమైన కాస్తను, అంతటను చూచు చున్నను వియోగదుఃఖము యొక్క అనుభవము యొక్క క్లేశము నాకు తప్పలేదే. అయ్యో! ఇందు, కల్పనకనునది ఎప్పుడును సంకల్పముచేతనే జరుగును, అనఁగా, కల్పనందు సంకల్పము సాధనముగ నుండి యేతీరును. కావున కేవలము “కల్పితామ్ అనియున్నను “సంకల్పకల్పి తామ్” అను సమాసపదము యొక్క యర్థము స్ఫురించుచునే యుండును. (2) దుఃఖానుభవము: ఇచట దుఃఖముయొక్క అనుభవము అని షష్ఠీ సమాసమును చెప్పవలయును. షష్ఠీ సమాసము విభిన్నము లైన రెండు వస్తువులకే కుదురును ప్రస్తుతము అనుభవము అనునది అనుభవ సామాన్యవాచకము. దుఃఖ మనునది అనుభవ విశేషము. సామాన్యవి శేషములకు భేదములేదు. భేదము లేనివానికి షష్ఠీ సమాస ములేదు. సామాన్యవిశేష వాచక పదములకును సమాసము చేయుట సంప్రదాయము కాదు. “శాబలేయస్య గా " అని విగ్రహవాక్యముతో షష్ఠీ.సమాసము చేయముగదా ! ఇక విశేషణ సమాసము చేయవ చ్చునా యని ఆలోచింతము- "శాబలేయము"-అని వి శేష వాచక పదమును చెప్పినతోడనే, ఆవు అను సామాన్యమగు నర్థము భాసించుచునే యుండును. కావున విశే షసామాన్య వాచకములకు, విశేషణని శేష్యభావము పోసగదు. అందుచే నిట వి శేషణ సమాసమనుటయు పొసగదు. శాబ లేయగవి అనిసమాసమును చేయముగదా! ఈవిధముగ విచారించునో, దుఃఖ<noinclude><references/></noinclude> 1xkhaqxwinhl2tlxlfysuhh4y3c3tu9 104 220070 573731 2026-09-04T04:06:09Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'A 317 పదమొక్కటియే చాలుననియు, అనుభవపదము పునరు కమనియు తేలును. క్లేశము, దుఃఖము పర్యాయపదములే. అందుచే క్లేశపదము కూడ పునరుక్తమే. ఇట్లిచట సంకల్పానుభవ క్లేశ పదములు మూఁడును గతార్థముల...' 573731 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>A 317 పదమొక్కటియే చాలుననియు, అనుభవపదము పునరు కమనియు తేలును. క్లేశము, దుఃఖము పర్యాయపదములే. అందుచే క్లేశపదము కూడ పునరుక్తమే. ఇట్లిచట సంకల్పానుభవ క్లేశ పదములు మూఁడును గతార్థములై పునరుక్తములగుచున్నవి. “అగాధా పార సంసారసాగరోత్తార సేతవే కాంతా కందర్ప ద్వేషిణే నమః” అర్థము: అగాధమును, అపారము నగు సంసారమనెడు సాగర మును తరించుటకు సేతువై నట్టియు, శరీరార్ధభాగమున కాస్తను ధరించినట్టియు, మన్మథ ద్వేషి. యునగు శివునకు నమస్కారము. ఇచ్చట అగాధము, అపారము_ అనుపదములు అగాధత్వము అపారత్వము అను ధర్మములను తెలుపును. ఈధర్మములు సముద్ర) మున కే అసాధారణధర్మములు - సేతుపద సంబంధముగూడ సముద్ర . మునకే ప్రసిద్ధము-ఈమూఁడుపదముల యర్థము వలనను, సంసారమూ | : నకు సాగరములో నై క్యారోపము స్ఫురించుచునే యుండును. అనఁగా నను మేయ మగుచునేయుండును. అందుచే “సాగర” శబ్దమును ప్రయో గించి సంసారమునందు సాగరాత్వారోపమును శబ్దముఖమునఁ జెప్పుట కంటె అర్ధముగనే యుంచిన బాగుండెడిది. సేతుపదము నెప్పుడు -ప్రయోగించితిమో అప్పుడే- “దాటుటకు" అను సర్థము ప్రతీతమగు చునేయుండును. అందుచే, పై శ్లోకమున సాగర ఉత్తర పదములను రెంటిని తీసివేసి, “అగాధాపార సంసార నేతవే” అని ప్రయోగించిన బాగుండెడిది. సాగరోత్తర శబ్దముల ప్రయోగము పునరుక్తమగు న రూపణము (ఆరోపము) అర్థశ క్తి వలన భాసించినపుడది యను మేయ మగును. శాబ్దరూపణముకంటె అర్థరూపణమే యుక్తమనట కుదాహరణను:-<noinclude><references/></noinclude> 2cqr6z1x7mro6cypwbat6gc2jkt1p1d 104 220071 573732 2026-09-04T04:07:44Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '318 వ్యక్తివివేకము “చుంబనే విపరివర్తితాధరం హస్తరోధి రశనావిఘటనే ఘ్ని తేచ్ఛమపి తస్య సర్వతో మన్మథేన్ధనమభూత్ వధూరతమ్” అర్థము: ముద్దిడుకొనుటకు యత్నింపఁగా, నాయిక, అధర మునుతిప్...' 573732 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>318 వ్యక్తివివేకము “చుంబనే విపరివర్తితాధరం హస్తరోధి రశనావిఘటనే ఘ్ని తేచ్ఛమపి తస్య సర్వతో మన్మథేన్ధనమభూత్ వధూరతమ్” అర్థము: ముద్దిడుకొనుటకు యత్నింపఁగా, నాయిక, అధర మునుతిప్పి వేసినది.ఒడ్డాణముకూడ దీయఁబోవ, చేతితో నడ్డగించినది. ఇట్లు కోరికలకు విఘ్నము కలిగినను, ఆనాయిక యొక్క రతి, మన్మ ధున కింధనమే యైనది. ఇచట ఇంధనశబ్ద సాహచర్యమువలన, మన్మ ధునియం దగ్నిత్వ మారోపితమగుచున్నది. అగ్ని శబ్దమును కవి ప్రయో రూపణ మిచట నను మేయ లభ్యమై సుందరమ ప లేదు. నున్నది. “సకలకలా కనక నికష ణ " 'సర్వకళలనెడు బంగారమునకు నికష పాషాణము' (ఒరపిడి రాయి) ఇచట నికషమను పదమొకటియే ఒరపిడిరాయి అనుసర మును చెప్పును. అందుచే పాషాణ శబ్దము పునరుక్తము. "కరకలిత నిశాతో తాత ఖడ్గాగ్ర ధారా దృఢత చిన్నదుష్టారి కంఠ అర్థము:-చేతియందు ధరింపఁబడి, పదునై, పైకిఁదీయఁబడిన ఖడ్గముయొక్క అగ్రధార (చివర అంచు) యొక్క దృఢతరమైన పత నముచే ఛిన్నమైన దుష్టశత్రువుయొక్క కంఠము కలవాఁడు. ఒకనిని చంపుటకు తీసిన కత్తి, చేతియందే పట్టుకొందురు. అది పదునుగలిగియే యుండును. పైకిఁదీసియే శత్రువుపై వేయుదురు. ఖడ్గ ము నుపయోగించినాఁడని చెప్పినతోడనే యీ యర్థము అవశ్యము భాసించితీరును. ఒకనిని సరకుటలో ఖడ్గము సాధనమైనపుడు, దాని అగ్రధార (వాయి) యే భేననక్రియయం దుపయోగించునని, పచ్చె కున్నను తెలియుచునే యుండును. ఖడ్గము, శత్రువును చంపవలె నన్నచో నది దృఢతరముగనే శత్రువుపైపడి తీరవలయును. లేకున్న<noinclude><references/></noinclude> 1zfxtz7hzzsb2bmhsr4bwlbj5lgscfk 104 220072 573733 2026-09-04T04:07:54Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము 819 శత్రువును చంపదు-శత్రువనుసత డెప్పుడును, దుష్టు డయియే యం డును, ఇట్లు ఖడ్గపదమొకటియే కరకలిత నిశాతో తాత పదములయర్థ ములను, ఛిన్నయను పదమొకటియే అగ్రధారా, దృఢతర వి...' 573733 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము 819 శత్రువును చంపదు-శత్రువనుసత డెప్పుడును, దుష్టు డయియే యం డును, ఇట్లు ఖడ్గపదమొకటియే కరకలిత నిశాతో తాత పదములయర్థ ములను, ఛిన్నయను పదమొకటియే అగ్రధారా, దృఢతర వినిపాత పదముల యర్థములను, అరి శబ్దము దుష్టశబ్దార్థమును భాసింపఁజేయు చునేయుండును. "ఖడ్గచ్ఛిన్నారికంఠ : " అనినాల్గు పదములను ప్రయో గించుచో ఫైశ్లోక పాదముల యర్థము సమగ్రముగ నను మేయరుగు చునేయుండును. ఈ విధముగ కర, కలిత, నిశాత ఉతాక, అగ్ర, ధారా, దృఢతర, వినిపాత, దుష్టపదములు గతార్థములై పునరుక్త ములగుచు, నిరుపయోగము లగుచున్నవి. పై శ్లోకమున “ఖడ్గ ఛిన్నా రికంఠ" అను నాల్గుపదములే సారము. మిగిలినవి చెత్తయే. అవి. పాద పూరణము కొఱకే యుపయోగించును కాని, అర్థవిశేష ప్రతీతి కేమాత్రము నుపకరించవు. “శ్రీ ధుర సవిషయపాన క్రియావశావాప్త జన్మచుదవివశా. గలదంశుక దృశ్యముఖీ సుఖాయ తే కిమపి కమితురచి రోఢా” “చెఱకు కల్లు యొక్క రసమనెడు విషయముయొక్క పానమ నెడు క్రియయొక్క వశమువలనఁ బొందఁబడిన పుట్టుకగల మదము నకు వివశయై, జారిపోవుచున్న ముసుగునుండి చూడఁబడుచున్న ముఖ ముగలదై, నూత్ననధువు, ప్రియునకు వర్ణనాతీతమైన సుఖమును కలి గించును. ఇందు "రసమనెడు .. పుట్టు" యను నర్థమును తెలుపు “రస' శిష య పాన క్రియా వశా వాప్త జన్మ"అను నేడు పదముల యర్థమును "శీధు మదవిన శా' అను పదముల యర్ధముతో గతార్థ -ములే యగుటచే నవి యేడును పునరుక్తములే. “మదిరాదన పానవ శావాప్తోదయ మదవిఘూర్ణి తా తైవ తవ తరుణి మదనదీపన మిద మషియుగం సమాభాతి"<noinclude><references/></noinclude> ceesfd4j21o3kic5gng71x0t8ejyrwj 104 220073 573734 2026-09-04T04:08:04Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '320 వ్యక్తివివేకము అర్థము: కల్లు నీళ్ళు త్రాగుటవలన కలిగిన పుట్టుకగల మదము తో తిరుగుచున్న నీ కనుల జంట, ఓ తరుణీ, మన్మథున కుద్దీపనముగ భాసించుచున్నది. ఇందు “మదిరాక్షి" అను రెండు ప...' 573734 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>320 వ్యక్తివివేకము అర్థము: కల్లు నీళ్ళు త్రాగుటవలన కలిగిన పుట్టుకగల మదము తో తిరుగుచున్న నీ కనుల జంట, ఓ తరుణీ, మన్మథున కుద్దీపనముగ భాసించుచున్నది. ఇందు “మదిరాక్షి" అను రెండు పదములే సారభూతములై నవి. మిగిలిన పదునాఱు పదములును అవకరప్రాయములే. (ద్రవ, పాన, వళ్తా, వాళ్తే, దయ, మద, విఘూర్ణితా, ల్మైన, తవ, తరుణి, మదన, దీపన, మిదమ్, యుగం, సమాఛాతి అనునవి పదునాఱు) "ముదిరాక్షి" యను సంబోధనపదములు రెండు మాత్రమే. -మిగిలిన పదముల యర్థమును చెప్పఁగలవు. డిట్లు చెప్పినాడు: "అఘూర్ణ మానమధ్యా, యా, మా ఈయర్థమును భరతుఁ చాంచిత తారకా దృష్టి ర్వికసితాపంగా మదిరా తరుణే మదే” .“మత్తు క్రొత్తగా కలిగినపుడు, నడుము తిరుగుచుండును. కను గుడ్లు అందముగ నుండును. కనుకొలఁకులు వికసించి యుండును. ఈ స్థితిగల, సన్నని స్త్రీ (జామ) మదిర యనఁబడును. ఇటువంటి దుష్ట పదప్రయోగములు, లోష్టసంచార క్రమమున పనేకవిధములుగ నుండును. అవి ప్రయోగించినను ప్రయోగింపకున్నను అర్థములో నేమియును భేదము కలుగదు. అందుచే కావ్యమున శల్య ములవంటివి. వానిని శాబ్దికులు మాత్రమే యాదరింతురు. అవి ప్రస్తుత రసాభివ్యక్తికి వ్యవధానమును గలిగించును. అందుచే కవులుమాత్రము వీని నాదరింపరాదు. “యద్వా కిం బహునో కేన క్రియా కారక యోర యదౌ చిత్యాద నగతిః తతాన్యేషాం కశైవకా (సంగ్రహ శ్లోకము 45) మీద (సశేషము<noinclude><references/></noinclude> pb4crl2nzzawv724uj2ihryo8p58yuq 104 220074 573735 2026-09-04T04:08:15Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '6 వ్యక్తివివేకము భాగవతుల కుటుంబరాయ శాస్త్రి (గత సంచిక తరువాయి) తా॥ ఇంతయేల క్రియా కారకములు గూడ, ప్రయోగము లేకు న్నను ఔచిత్యమువలన భాసించును. మిగిలినపదముల విషయము వేజే చెప్పవలయ...' 573735 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>6 వ్యక్తివివేకము భాగవతుల కుటుంబరాయ శాస్త్రి (గత సంచిక తరువాయి) తా॥ ఇంతయేల క్రియా కారకములు గూడ, ప్రయోగము లేకు న్నను ఔచిత్యమువలన భాసించును. మిగిలినపదముల విషయము వేజే చెప్పవలయునా ? క్రియ కుదాహరణము వా మా భవన్తమనలః పఠనోవా వారణోమదకల పరశుర్వా వజ్రమిదకర విప్రసృతం స్వస్తితేస్తు లతయా నహవృక్ష : అర్థము: నిన్ను అగ్నిగాని, వాయువుగాని, ఏనుఁగుకాని, గొడ్డలి కాని ఇంద్రుని వజ్రముకాని ఏమియు చేయకుండుఁగాక, ఓ వృక్షమా లతతోఁగూడ నీకు క్షేమమగుఁగాక. ఇచట అగ్ని దహింపకుండుఁగాక, వాయువు కదలింపకుండుఁగాక. ఈ విధముగ దహించుట మొదలగు కోయలను దెలుపు పదములను కవి ప్రయోగింపలేదు. అగ్ని వాయు పదముల సాహచర్యమువలన నే యా క్రియలు స్ఫురించును. కారకా ప్రయోగమున కుదాహరణము : మాధాక్షీ న్మాభాజ్ క్షీత్ మాభై క్సీత్ జాతు చిత్ బత భవన్తమ్ సుకృతై రధ్వన్యానామ్, మార్గరో స్వస్తితేస్తు సహ లతయా అర్థము:- నిన్ను ఎల్లప్పుడును దహింపకుండుఁగాక, విఱిచి వేయ కుండుఁగాక, భయపెట్టకుండు గాక. మార్గమునందలి ఓ వృక్షమా, బాటసారులయొక్క పుణ్యములచే, లతతోఁ గూడిన నీకు క్షేమమగుఁ గాక. 20467 ఇచట దహించుట మొదలగు క్రియలకు కర్తలను అగ్ని మొద లైనవానిని తెలుపు పదములు మరియు కము కాలేదు. దహింపకుండుఁ గాక మొదలగు క్రియలచేతనే యనుమితము లగుచున్నవి. de<noinclude><references/></noinclude> 8w63119356o0xrv08587mkxv0dxgy8n 104 220075 573736 2026-09-04T04:08:26Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '8.2 వాక్యార్థపౌనరు గ్యము :- సహసా విదధీత నక్రియా మవివేకః పర మాపదాంపదమ్ వృణ తేహి విమృశ్యకారిణం గుణలు భాస్వయమేవ సంపదః అర్థము:- ఏ పనిని తొందరపడి చేయఁగూడదు. అవివేకము ఆపదలకు నిలయము....' 573736 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>8.2 వాక్యార్థపౌనరు గ్యము :- సహసా విదధీత నక్రియా మవివేకః పర మాపదాంపదమ్ వృణ తేహి విమృశ్యకారిణం గుణలు భాస్వయమేవ సంపదః అర్థము:- ఏ పనిని తొందరపడి చేయఁగూడదు. అవివేకము ఆపదలకు నిలయము. ఏలన, గుణములయందు లోభముగల సంప దలు, విమృశ్యకారియగు నతనిని (ఆలోచించి పనిచేయునతనిని) స్వయ ముగనే వరించును. ఇచట సహసా కార్యకరణమే వాస్తవముగ ఆపదలకు మూలము. సహసాకార్యకరణ మనఁగ, అవిమృశ్యకారిత్వమే కావున అవిమృశ్యకారిత్వమే ఆపదలకు మూలము. కాని యీ అవిమృశ్య కార త్వము, అవివేకమువలనఁ గలిగినదగుటచే, నా వివేక మా పదలకు మూల మని చెప్పఁబడినది. అగుటచే శ్లోకముయొక్క మొదటి వాక్యమున అని మృశ్యకారిత్వమునకు ఆపదలకునుగల కార్యకారణభావము అన్వయ ముఖమున నున్నది. ఈ వాక్యార్ధము వలననే, అవిమృశ్య కారిత్వము లేనపుడు, ఆపద లుండవు (అనఁగా సంపద లుండును) అను, వాక్యా ర్థము భాసించును. ఈ రెండవ వాక్యార్థమున, అవిమృశ్య కారిత్వము నకును, ఆపదలకునుఁ గల కార్యకారణభావము వ్యతి రేక ముఖమున నున్నది. ఇట్లు మొదటి వాక్యమున నస్వయముఖమున నున్న యర్థమే. రెండవ వాక్యమున వ్యతిరేకముఖమున ప్రతిపాదిత మైనదని తెలియు చున్నది. అపుడు మొదటి వాక్యములో గీతార్ధ మగుటచే, రెండవ వాక్యము పునరుక్తమే. ఈ విషయమే యీ వాక్యార్థమున నిరూపిత మైనది. సాధ ర్మ్యేణాపిపయోగేఅర్థాత్ వైధర్మ్యే ణాన్వయగతిః . అసతి తస్మిన్, సామ్యభావే హేత్వభావస్య అసిద్ధే, ఇతి నావశ్యం వాచ్యద్వయ ప్రయోగః.<noinclude><references/></noinclude> 7phei7ikavzed20o1l4aukac245vi3h 104 220076 573737 2026-09-04T04:08:37Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తి వివేకము 323 APE అర్థము:- ఒకవిషయము నొకవాక్యమున సాధర్మ్యముఖమునఁ జెప్పినపు డది వైధర్మ్యముఖముగఁ గూడఁ భాసించి తీరును. ఉదా! నీ ముఖదర్శనమున నామె ప్రసన్న యగును. చంద్రదర్శనమున...' 573737 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తి వివేకము 323 APE అర్థము:- ఒకవిషయము నొకవాక్యమున సాధర్మ్యముఖమునఁ జెప్పినపు డది వైధర్మ్యముఖముగఁ గూడఁ భాసించి తీరును. ఉదా! నీ ముఖదర్శనమున నామె ప్రసన్న యగును. చంద్రదర్శనమున కలువ వికసించును''- అనునపుడు ముఖచంద్రులకు సామ్యము సాధర్మ్య ముఖమున ప్రతిపాదిత మైనది. దీనివలననే నీ ముఖదర్శనము లేనిచో ఆమె ప్రసన్న కాదు. అను నర్థముగూడ స్ఫురించుచునే యుండును. జట్లుస్ఫురింపని చో, సామ్యాభావమువలన హేత్వభావము సిద్ధింపదు. అనఁగా ముఖచంద్రులకు సామ్యము లేనిచో ముఖ చంద్రులు ప్రసాద వికాసములకు హేతువులు కారు అను విషయము సిద్ధింపదు. ముఖ చంద్రులకు సామ్యమున్నపుడో, ముఖ చంద్రులు ప్రసాద విశాసములకు హేతువు లగుదురు. అందుచే నొకే యర్థమును అన్వయ ముఖముగను " వ్యతి రేఖముఖముగను తెలుపనక్క ఆలేదు. దీని సార మిది. అన్వయ వాక్యమువలన భాసించు అర్థమే వ్యతిరేక వాక్యమువలనఁ గూడఁ దెలి యును. అందుచే మొదటఁ దెలిపిన యర్థమును తెలుపుట కే వ్యతి రేక ముఖముగ నింకొక వాక్యమును ప్రయోగించుట పునరు క మేయగును. ఇచట నింకొక విషయమునుగూడ గుర్తింపవలయును. ఏది యున్నపుడు దేనికి ప్రతీతి గలుగునోయది దానికి హేతువు కానేఱదు. 'అగ్నియున్నదిగా పొగ యున్నది' అను అన్వయ వాక్యార్ధము సిద్ధించిన తరువాత “అగ్ని లేనిచో పొగ యుండు' దను వ్యతి రేక వాక్యార్థము భాసించును. ఇచట అన్వయ వాక్యము యొక్క దీనికి కారణము. వ్యతి రేక వాక్యార్థము దానికి కార్యమైనది. ఇదియే యుచితము కాని, “అగ్ని లేనిచో పొగయుండదు" అను వ్యతిరేక వాక్యార్థము “నిప్పు న్నదిగా పొగయున్నది” అను అన్వయ వాక్యములకు హేతువు కానే రదు. హేతువేయగునేని హేతు హేతుమద్భావమే తలక్రిందులగును. కావున అస్యను వ్యతిరేక వాక్యములకు పరస్పరము కార్యకారణ భావము లేదు.<noinclude><references/></noinclude> dnx93ri7ifxyqe9on1ywl9av0knnfez 104 220077 573738 2026-09-04T04:08:47Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '898 324 వ్య క్తివివేకము ప్రస్తుతము “సహసా విధధీత” యను శ్లోకమున రెండవ వాక్య మునందు “హి” (ఏలన?) అను కారణవాచక శబ్దము ప్ర్రయుక్తమైనది. అనఁగా వ్యతి రేక వాక్యార్థము అన్వయ వాక్యార్థము...' 573738 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>898 324 వ్య క్తివివేకము ప్రస్తుతము “సహసా విధధీత” యను శ్లోకమున రెండవ వాక్య మునందు “హి” (ఏలన?) అను కారణవాచక శబ్దము ప్ర్రయుక్తమైనది. అనఁగా వ్యతి రేక వాక్యార్థము అన్వయ వాక్యార్థమునకు హేతువుగ నిరూపితమైనది. అందుచే నిట “హి” శబ్ద మపార్థక మనియు తెలియ వలయును. అగుచో శ్లోకముయొక్క ద్వితీయార్థమునఁ గూడ చారుత్వ మేల భాసించుచున్నది ? అని యడుగ వచ్చును- సమాధాన మిది. సంపచ్చబ్ధము స్త్రీ లింగము. “విమృశ్య కారిణమ్” అనునది పుంలింగము. గుణలుబ్ధత్వ మనునొక ధర్మవి శేష ముగూడ నిందున్నది. ఈ లింగధర్మ విశేషములు వలన నాయికా నాయకస్పూర్తి కలుగు చున్నది. అందుచే నిట సమాసోక్త్యలంకార మున్నది. ఆ యలంకార ప్రయుక్తమే యిచటి చమత్కారము. 35 యదా యదాహి ధర్మస్య గ్లాని ర్భవతి భారత అభ్యుత్థాన మధర్మస్య తదాత్మానం సృజామ్యహమ్. అర్థము:- ఓ అర్జునా, ఎప్పుడెపుడు ధర్మమునకు గ్లానియు అధర్మమున కభ్యుదయమును గల్గునో, అప్పుడపుడు నన్ను నేను సృజించుకొందును. ధర్మాధర్మములు ఛాయా తాపములవంటివి. అందులో నొకటి ఇచ్చుచో రెండవది అవశ్యము తగ్గితీరును. కావున దర్శమునకు కలిగి చెప్పినంత మాత్రముననే అధర్మమున కభ్యుదయము భాసించి తీరును. అయినను "అభ్యుద్ధాన మధర్మస్య'' అని ప్రయోగం చుట పునరుక్తి దోషమునే కల్గించును. ఇప్పటికిఁ దేలిన సారమిది. (సంగ్రహ శ్లోకముల యర్థము) పౌనరు క్యము ద్వివిధము. (1) అర్థ గతము (2) శబ్ద గతము. అర్థ సామ్యమువలన సిద్ధించిన యర్థమునే తిరిగి శబ్దముఖమునఁ జెప్పి నచో నది యర్థమైన పునరుక్తియగును. ఇది గౌణము. తాత్పర్య బేధ<noinclude><references/></noinclude> 8ounq5eyfik7ccnh9uk84gkl98423dc 104 220078 573739 2026-09-04T04:08:58Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము 825 ముండుటవలన, నొ కేశబ్దము ద్విరుక్తమగుచో నది శాబ్దమైనపునరుక్తి. ఇది ముఖ్యము. ఇందు మొదటిది దూషణము- రెండవది భూషణము* ఈ శబ్దపునరుక్తినే శబ్దాలంకార నిపుణులు లాట...' 573739 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము 825 ముండుటవలన, నొ కేశబ్దము ద్విరుక్తమగుచో నది శాబ్దమైనపునరుక్తి. ఇది ముఖ్యము. ఇందు మొదటిది దూషణము- రెండవది భూషణము* ఈ శబ్దపునరుక్తినే శబ్దాలంకార నిపుణులు లాటానుప్రాస మనినారు' అది యుదాహృతమైనది. ప్రస్తుతము ఆర్థపునరుక్తిని వివరింతుము. ఈ దూషణమునకు, ప్రకృత్యర్ధము, ప్రత్యయార్థము ప్రకృతి ప్రత్యయో భయార్థము, పదార్థము, వాక్యార్థము అనునవి విషయములు. అభిన్న మైన ప్రకృత్యాదుల యర్థమునే రెండు పర్యాయములు చెప్పినపుడు। పునరుక్తమైన పదమును మొదట వదలి వేయవలయును. బహువ్రీహి సమాసమున్నను దానిని కర్మధారయ సమాసమని తలఁచి మత్వర్థీయ శబ్దప్రయోగము చేసినపుడు పునరుక్తత స్పష్టముగనే భాసించుచున్నది. (ఉదా: బిసకిసలయచ్ఛేద సాథేయవ సః) శద్ధిత ప్రత్యయము వలననే యొక యర్థము సిద్ధించినపుడు, అతద్ధితానపద, మా తద్ధితార్థముననే తెల్పు మఱియొక పదముతో సమసింపదు. అట్లు సమసించినచో నా త స్థితప్రత్యయము వ్యర్థనుగును. (ఉదా: జాంబవపల్లవాని) విశేషణవశ మున, విశేష్యమునం దుత్కృష్టతనో యపకృష్టతనోకవి వివక్షించినచో, నపుడు విశేషణోపాదానము యుక్తమే. కానిచో నది పునరుక్తమగును. (ఉదా: పాయాత్ సశీతకిరణాభరణోభవో వః) సామ్యమునుఁ దెలుపు “ఇవా”దిపదము నొకపర్యాయము మాత్ర మేపయోగించినను, మిగిలిన వానికిసామర్థ్యమువలన నేయు సమానత్వముగోచరించుచున్నచో, అపుడు ఇవాది శబ్దము ననేక పర్యాయములు ప్రయోగించుట పునరుక్తి యే యగును. ఉదా: "నిర్యాయవిద్యా") అవ్యభిచారియగు కారకమును విశేషణ రహితముగ ప్రయోగించుట (పతితో త్పతితై) వలెనే అను మితమగు నర్థమును తిరిగి చెప్పుటయు (రాహ స్త్రీ సనయోః) పునరు క్ష మే యగును ఏది యెవరియొక్క ధర్మముతో నుపలక్షితమైనదో లేదా<noinclude><references/></noinclude> elj9p3iacqivyuu1tqlah08w9nt25yv 104 220079 573740 2026-09-04T04:09:11Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '326 వ్యక్తివివేకము ఎవరికి సంబంధించిన దానితో సన్విత మైయున్న దో, ఆ రెండవదానితో మొదటియర్థమునకు అర్థమగు రూపణమే చేయవలయును కాని, శాబ్ద మగు రూపణము చేయుట దోషమగును. (1) అనురాగన సమసి (2)...' 573740 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>326 వ్యక్తివివేకము ఎవరికి సంబంధించిన దానితో సన్విత మైయున్న దో, ఆ రెండవదానితో మొదటియర్థమునకు అర్థమగు రూపణమే చేయవలయును కాని, శాబ్ద మగు రూపణము చేయుట దోషమగును. (1) అనురాగన సమసి (2) ఆభోగి నేత్రపరివర్తన) ప్రయుక్తాన్తర్గతములైన పదములతోనే ప్రతీత మగువర్థమును తెలుపుటకు తిరిగి పదపయోగము సేయట పునరుక్తి (మదిరాదవ పాసవశ) ప్రధానుఁడగుకర్త, అతని క్రియయు రూఢము లైనపుడు, సాధకతమాంగములు ఔచిత్యము వలననే యవగతము లగును. అయినను వానిని వాచ్యముగ చెప్పుట పునరుక్త మగును. (కరకలిత నిశాత) పైని దెల్పిన దోషద్వయమును సామాన్యముగ సమాస విషయమున వర్తించును. లక్షణైక పరాయణులును, ప్రతీతి విముఖులు నగు కవులు దోషభూయిష్ఠములగు సమాసముల ననేకవిధ ములం జేసినారు. అందువలననే, సమాసము కవులకు పెద్ద నికషమని పెద్దలు చెప్పినారు. సమాసమునందుఁ గాని, వాక్యములయందుఁ గాని అసాధారణమగు వి శేషణము నుపయోగించినపుడు తదవ్యభిచరితమగు విశేష్యము తప్పక ప్రతీతమగును. కావున నా విశేష్యమును ప్రయో గించుటయు పునరుక్తియే. (సంకల్ప కల్పితాం...) ఒక పదార్థమున కొన స్వరూప మవ్యభిచరితముగ నున్నను, తత్స్వరూపమును, ప్రయోజనము లేకున్నాను తెల్పుట పునరుక్తి. యగును. (అయథార్థశియారం బై: "ఏది దేనికి నియతమగుధర్మమో ఆధర్మమునకు ధర్మితో సమాసముచేయుట మంచిదిగాడు. ధర్మిని చెప్పి నపుడు ధర్మ మనగత మగుచునేయుంఁగుటచే ధర్మి ధర్మములకు సమా సము దోషావహము. ద్విషద్వధూలో చన చన్నకా న) కరణప్రతీతి లేనిదే క్రియాప్ర్రతీతి యుండదు. అనఁగా క్రియాపతీతి కరణ ప్రతీత్య వ్యభిచారిణి - త్యాగము, పాకము మొదలగుకియలను తెలుపునపుడు క్రియా శబ్దమువలననే కరణార్థమును ప్రతీతమగును. కావున కరణ<noinclude><references/></noinclude> qb9wk4j0i5j7e1zs9qiatehimqrvav1 104 220080 573741 2026-09-04T04:09:21Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము 327 శబ్దమును తిరిగి ప్రయోగింపఁగూడదు (శోకక్రియా కరణస్య) ఏ పద మును ప్రయోగించినను ప్రయోగింపకున్నను నర్థప్రతీతి సమానము గనే యుండునో, ఆ పదమును కవి ప్రయోగింపరాదు....' 573741 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము 327 శబ్దమును తిరిగి ప్రయోగింపఁగూడదు (శోకక్రియా కరణస్య) ఏ పద మును ప్రయోగించినను ప్రయోగింపకున్నను నర్థప్రతీతి సమానము గనే యుండునో, ఆ పదమును కవి ప్రయోగింపరాదు. అది దోషము అస్వయవ్యతిరేక వాక్యములలో నొకటి మఱియొక దాని కాక్షేపక ముగ నుండును. అయినను నన్వయ వ్యతిరేక వాక్యములను రెంటిని ప్రయోగించుటయు వాక్యపునరుక్తి యగును. (సహసా విదధీత) లుడెట్ట డం ఈ విధముగ పునరుక్తి దోష భేదములను దిజ్మాతముగ నిట నుదాహరించితిమి, ఆ దోష సమూహమును సమగ్రముగ నెవరు నిరూ పింపఁ గలరు ? 46-69 హకముల తాత్పర్యము సమాప్తము. శ్లోక ములు గ్రంధా స్తమున చూడనగును) వాచ్యావచన దోషము :- “కనక నికషస్నిగ్ధా విద్యుత్ ప్రియా న మ మోర్వశీ” అర్థము:- కనకనికషస్నిగ్ధా= (ఒఱపిడి తాతిమీద) బంగారము యొక్క గీతవలె మనోహరమైన, విద్యుత్ = మెఱుపు; మమ, ప్రియా, ఊర్వశీ, ననా ప్రియురాలైన యూర్వశి కాదు. విక్రమోర్వశీయ నాటకమున నూర్వశిని వెదకుచున్న పురూ రవుని వాక్యము లీపద్యమున నున్నవి. ఇంతకుఁ బూర్వము- “నవజలధర స్సన్న దోఒయం నదృప్త నిశాచరః * సురధను రీడం దూరాకృష్టం న నామ శరాసనమ్ అమ పటుర్ధారాసారః న బాణపరంపరా. అని మూడుపాదము లున్నవి. దీని కర్థమి ఇది కొత్త కారుమేఘము మదించిన రాక్షసుఁడు గాఁడు. ఇది ఇంద్రధనుస్సు- లాగి ఎక్కు పెట్టిన విల్లు గాదు. ఇది వర్షము- బాణ పరంపర గాదు.<noinclude><references/></noinclude> pkyh0335i09qniofpbxx78yb2dluq2s 104 220081 573742 2026-09-04T04:09:32Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '328 వ్యక్తివివేకము వడ ఓ ఇందు మొదట కారు మేఘమును జూచి రాక్షసుఁడని భమించి నాఁడు. ఇంద్ర ధనుస్సును, వర్షమును చూచి క్రమముగ పిల్ల నియ బాణములనియు భమించినాఁడు. తరువాత భ్రమ తొలగినది. య...' 573742 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>328 వ్యక్తివివేకము వడ ఓ ఇందు మొదట కారు మేఘమును జూచి రాక్షసుఁడని భమించి నాఁడు. ఇంద్ర ధనుస్సును, వర్షమును చూచి క్రమముగ పిల్ల నియ బాణములనియు భమించినాఁడు. తరువాత భ్రమ తొలగినది. యథా ర్థమును తెలిసికొనినాఁడు. యథార్థవస్తువును గుర్తించునపుడు ప్రతి వాక్యమునందును ""అయం నవజలధరణి "ఇదం సురధనుః” “అయం ధారాసారః” అని నవజలధర సురధనుర్ధారా సారములను-ఇదమ్ శబ్ద ముచే పరామర్శించినాఁకు. నాల్గవ పాదమునందుమాత్ర మిదంశబ్దము లేదు. ఇచటఁగూడ నుండవలసిన "ఇదం?' శబ్దము లేకుండుటచే అవా చ్యవచనదోషము దొర్లి నది. మఱియొక యదాహరణము :- “క్షమలు మనంభసి,కమలే కువలయే, తాని కనకలతికాయామ్ 5 దసుకుమార సుభగే త్యుత్పాత పరంపరా కేయమ్" అర్థము:- అనంత నీరు లేనిచోట కమలమ్- కమలము (ముఖము) ; కమలే=కమలమునుందు, కువలయే రెండు కలువలు (నేత్రములు) తాని ఆకమలము, కలువలును, కనక లతికాయామ్= బంగారు తీఁ గెయందు, సాచ ఆ బంగారపు తీఁగ సుకుమార సుభగా కోమలమైనది అందమైనది. ఇతి ఈ విధముగ, ఉత్పాత పరంపరా కేయమ్ ఏమి అనర్థ వరంకర! ఇచట' రెండవ పర్యాయము, కుల (కమలే) శబ్దమును ప్రయోగింపరాదు. తస్మిన్ అని సర్వనామముతో విరామర్శించినచో బాగుండెడిది. అట్లు సర్వనామముతోఁ జెప్పుటకు బదులుగ కమలమును శబ్దమ తోనే తెలుపుటవలన 'అవాచ్యవచన మను దోష మిచట నున్నది. " కువలయే' అని యున్నచో బాగుండెడిది. Boba<noinclude><references/></noinclude> 094ffa0q0qosn325ab8cesrgxrcsnuq 104 220082 573743 2026-09-04T04:09:40Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '329 సర్వనామ పరామర్శవిషయే యోర్థనస్తుని స్వశబ్ద వాచ్యతాదోషః సవాచ్యావచనాభిధః మం (సంగ్రహర్లోకము 70) "తా॥ సర్వనామముతోఁ దెలుఁదగిన విషయమును శ్వశబ్ద ముతోనే తెలుపుట యవాచ్యవచనదోష మగ...' 573743 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>329 సర్వనామ పరామర్శవిషయే యోర్థనస్తుని స్వశబ్ద వాచ్యతాదోషః సవాచ్యావచనాభిధః మం (సంగ్రహర్లోకము 70) "తా॥ సర్వనామముతోఁ దెలుఁదగిన విషయమును శ్వశబ్ద ముతోనే తెలుపుట యవాచ్యవచనదోష మగును. శ్లో॥ ద్వయం సంప్రతి శోచనీయతాం సమాగముప్రార్థనయా కపాలినః అర్థము :- ప్రస్తుతము, కపాలియొక్క సమాగమ ప్రార్థనచే ఇద్దఱు శోచనీయులై నారు. (చంద్రుఁడు, పార్వతి) ఇచట క పాలిశబ్దము వలననే యర్థము ప్రతీతమగును? కపాలి శబ్దమునకు కపాలముగలవాఁ డని యాగి కార్థము, పస్తుత మీ శబ్దము (1) ధర్మియగు శివుని వ లము తెల్పునా?(2) కపాల సంబంధము వలనఁ గలుగు గర్తి తత్వమను ధర్మమును మాత్రమే తెల్పునా ? (8) లేక ధర్మము ధర్మి అను శుభయమును తెల్పునా ? ఇందు మొదటి పక్షమును పరిగ్రహింతు మేని, గర్తి తత్వమను విశేషము భాసించుటకొఱకు, క పాలి శబ్దమును "రెండవసారి గూడ ప్రయోగింపవలయును. లేకున్నచో సరితత్వమును ధర్మముభాసింపదు. రెండవపక్షము నాశ్రయింతుమేని, గర్తితత్వమున కాశయుఁడైన శివుఁడు భాసించుట. కొఱకు తిరిగి ఆ కపాలిశబ్దమునో, తత్పర్యాయ శబ్దమునో, సర్వనామ శబ్దమునో యుపయోగించి విశేష్యము నవశ్యము భాసింపఁ జేయవల యును. అపుడు గర్తితత్వ మనునది వివయ్ తార్థసిద్ధి క్షితార్థసిద్ధి కార్థమగు హేతువుగ నుపయోగించును. ఇటువంటి విషయమున, మొదట నుపయోగించిన శబ్దమునే రెండవ పర్యాయము గూడ నుపయోగించుట కుదాహరణ ముగ నీ కింది శ్లోకము చూడనగును.<noinclude><references/></noinclude> i12qu8i2s2dibriccinanq0wr6bkbig 104 220083 573744 2026-09-04T04:09:52Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '330 వ్యక్తివివేకము శ్లో॥ సతత మనంగా నంగో నవే త్తిపర దేహదాహదుఃఖమహా యదయ మదయం దహతి మామనలశరో ధ్రువ మసౌ న కుసుమశర అర్థము:- అనంగుఁడైన యనంగునకు పర దేహ దాహదుఃఖము తెలియదు. దయనుమాలి యిత...' 573744 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>330 వ్యక్తివివేకము శ్లో॥ సతత మనంగా నంగో నవే త్తిపర దేహదాహదుఃఖమహా యదయ మదయం దహతి మామనలశరో ధ్రువ మసౌ న కుసుమశర అర్థము:- అనంగుఁడైన యనంగునకు పర దేహ దాహదుఃఖము తెలియదు. దయనుమాలి యితఁ డనపరతమును నన్ను దహించుచునే యున్నాఁడు-ఇతఁడనలశరుఁ డే.కుసుమశరుఁడు గాఁడు ఇచట “అనంగ ” శబ్దమే రెండుమా ర్లుపయోగింపఁబడినది. పర్యాయ వాచకమగు శబ్దము నుపయోగించుట కుదాహృతి. "కుర్యాం హరస్యాపి ! పినాకపాణే! దైర్యచ్యుతిం కే మమ ధన్వినో ఒ న్యే” అర్థము:- పినాక పాణియైన హరునకై నను ధైర్యచ్యుతిని కలుగు జేయఁగలను. ఏ ధనుర్ధరులు నా కెదురుగ నిలువఁగలరు ? ఇచ్చట “హరస్య" అనుపర్యాయశబ్దముచే “పినాకపాణి” యను శబ్దముయొక్క యర్థము ప్రతిపాదితము. ధైర్యచ్యుతినిచేయుట శక్యము గాని పని యని నిరూపించుటకు పినాక పాణిత్వ మార్థమగు హేతువుగ నుపకరించును. పినాకమను ధనుస్సు చేతియందుఁ గలవాఁడగుటవలన నే హరుని జయించుట శక్యముకాని పని యను విషయ మిందువులనఁ దెలి యును. పినాకపాణి శబ్దప్రయోగము వలన నీ ప్రయోజనము సిద్ధింప నిచో నిచట “హర” శబ్దప్రయోగము పునరుక్తమే యయ్యెడిది. ఏకః శంకా మహికులరిపో: అత్యజిత్ వైనతేయాత్: అర్ధము :- సర్పములకు శత్రువైన వైనతేయునివలన భయ మును త్యజించెను. వరం ఇచట వైనతేయ, అహికులరిపు పదములు రెండురు గరుత్మం తుని మాత్రమే తెల్చును. కాని 'పర్పకుల శత్రు' వను అర్థము గల 'అహికులరిపు' పదము', వైనతేయునకు భయపడ కుండుట కష్టమను<noinclude><references/></noinclude> jpvx4w8bvw1ss91qsppesehwrq8vg7m 104 220084 573745 2026-09-04T04:10:04Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము 381 విషయమును నిరూపించుటకు హేతువుగ నుపయోగించుటచే పునరుక్త దోషము కలుగదు. Jep. AMA: సర్వనామముతో పరామర్శించుట కుదాహరణము :- "దృశా దగ్ధం మనసిజం జీవయన్తి దృశైన యాః విరూప...' 573745 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము 381 విషయమును నిరూపించుటకు హేతువుగ నుపయోగించుటచే పునరుక్త దోషము కలుగదు. Jep. AMA: సర్వనామముతో పరామర్శించుట కుదాహరణము :- "దృశా దగ్ధం మనసిజం జీవయన్తి దృశైన యాః విరూపాక్షస్య జయినీ సాస్తుమో వామలోచనా ” అర్థము:- చూపుతో దగ్ధమైన మనిసిజుని, చూపులోనే వామ లోచనలైన యెవరు బ్రతికింతురో, ఈశ్వరుని జయించిన యా స్త్రీలను - స్తోత్రము చేయు చున్నాము. ఇచట వామలోచన లనుపదము 'యాః' అను సర్వనామపద ముచే పరామృష్టమైనది. చూపుతో దహించుట, చూపుతో బ్రతికింపఁ జేయుటయనున వన్యోన్యవిభిన్నములు. అయినను, ఆ రెంటికిని 'చూప' నున దొకటియే హేతువైనది. అట్లగుటకు హేతువు స్త్రీల “వామ " లోచనాత్వమే” “వామలోచనా త్వాత్" అను పంచమీవిభ క్త్యంత పదములేకున్నను, ప్రథమావిభ క్తియందున్న పదమే హేతువగుటచే, నిచట వామలోచనాః అను పదము అర్థమగు హేతు నగుచున్నది. కావున పునరు కి దోషము లేదు. ఇప్పటికి మొదట రెండు పక్షములును కుదరవని తేలినది. అందు వలననే మూఁడవపక్షము సైతము పొసగదు, ఆవృత్తిలేనిదే ఒకేశబ్దమర్థ ద్వయమును జెప్ప లేదుగదా! తగిన కారణము లేనిదే యావృత్తిచేయుట యెట్లు? ప్రస్తుతముక పాలిపదము నా వృత్తి చేయుటకుఁ దగిన కారణము లేదు. అందుచే నిచట న వాచ్య వచనదోమ మున్న దనవలెను. సంప్రతి తస్య శోచ్యతాం సమాగమ ప్రార్థనయా కపాలిన" అం అని పాఠ మున్న చో బాగుండెడిది. ఇందును “తస్య" యను పదము “కపాలి” పదముకంపె ముందుగ నుపాత్తమైనది. పరామర్శనీ<noinclude><references/></noinclude> 1qvnncvy9zhqkjkcic7lcac2yg7dxp4 104 220085 573746 2026-09-04T04:10:15Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '382 వ్యక్తివివేశము యార్థమును ముందు చెప్పి, దానిని సర్వనామముతో పరామర్శించుట యుక్తమైన పద్ధతి. ఇందీ క్రమము వ్యత్యస్తమైనది. లేదా తస్య అను పదము “కపాలి” పదముకంటె దూరము గఁగూడ నున...' 573746 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>382 వ్యక్తివివేశము యార్థమును ముందు చెప్పి, దానిని సర్వనామముతో పరామర్శించుట యుక్తమైన పద్ధతి. ఇందీ క్రమము వ్యత్యస్తమైనది. లేదా తస్య అను పదము “కపాలి” పదముకంటె దూరము గఁగూడ నున్నది. ఈవిధముగ నేదియో యొకదోష మిందురునున్నను, నీదోష మవాచ్య వచన దోష ముకంటె నల్పమైన దగుటచే నీ పాఠమును గ్రహింపనగును. ప్రశ్న :- కపాలిశబ్దము నావృత్తి సేయుటకుఁ దగిన హేతువు లేదని మీరనివారు అది యు క్తముగాదు. కపాలిశబ్దము వలన, సంజ్ఞ యగుశివుఁడు, తద్గతధర్మము నను రెండర్థములును పతీతములు కావల యును. అవి రెండును వివక్షితములు. రెండర్థములును భాసింపవలయు ననిన శబ్దము నావృత్తి సేయవలయును. కావున నర్థద్వయ వివక్షతయే శబ్దావృత్తికి నిబంధనమని యేలయనరాదు? శబ్దమునావృత్తినేయుచో రెండు శబ్దములవలన రెండర్థములును భాసించును గదా! అపుడు దోష మేమి ? సమాధానము :- ఒక శబ్దమునే రెండు పర్యాయములుపయో గించుట నావృత్తియందురు. అర్థభేద ముండుటచే నావృత్తములైన శబ్ద ములకుఁగూడ భేద ముండు ననుమాట సత్యమే. అయినను నా వృత్తి యనునది, శబ్దసాదృశ్య మాత్రజన్యము. శబ్దసాదృశ్యము వలన, నా శబ్దములు రెండును నొకటియే యను భ్రమ కలుగును. ఆ భ్రమ యున్నంతవఱకును శబ్దద్వయ ప్రతీతిగాని, అర్థద్వయ ప్రతీతిగాని కలు గదు. అందుచే శబ్దావృత్తివలన నేమియు నుపయోగము లేదు. కావున ధర్మి, ధర్మము నను రెండర్థ ములును, భాసింపవలయు నన్నచో, నొక పర్యాయము ప్రయోగించిన శబ్దమునే రెండవ పర్యాయము కూడ ప్రయోగింపవలయును. లేదా మొదటి శబ్దమునకు సమానార్థకమగు మఱియొక శబ్దమునుగూడ ప్రయోగింపవలయును. ఇవి రెండును కాని పక్షమున సర్వనామ శబ్దము నైనను ప్రయోగించి మొదటనున్న<noinclude><references/></noinclude> 6fwq9arvn4vmfpbt7qk5lhtgfka1z6l 104 220086 573747 2026-09-04T04:10:24Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '388 శబ్దార్థమును పరామర్శింపవలయును. ఈ విషయమే ఈ యన స్తర శ్లోక ములలోఁ దెలుపఁబడినది. “అర్థభేదా ద్విభిన్నే ! ఒ పి శబ్దసాదృశ్య మాత్రజః ఆవృత్తి వ్యవహారోయం మూలమస్యైక తాళమః” ఆతశ్చ తత...' 573747 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>388 శబ్దార్థమును పరామర్శింపవలయును. ఈ విషయమే ఈ యన స్తర శ్లోక ములలోఁ దెలుపఁబడినది. “అర్థభేదా ద్విభిన్నే ! ఒ పి శబ్దసాదృశ్య మాత్రజః ఆవృత్తి వ్యవహారోయం మూలమస్యైక తాళమః” ఆతశ్చ తత్పర్యాయేణ తేనైవ సర్వనామ్నా వినిర్ది శేత్ ఆర్థహేతుత్వ నిష్పత్తా ధర్మిధర్మో భయాత్మకమ్. ఇట్లు రెండు శబ్దములను విడిగా నుపయోగించినపు డందొక శబ్దము యొక్క యర్థము హేతు సూచకముగ నుండును. కావున శబ్ద ద్వయ ప్రయోగ మే యిటువంటి విషయమున నవశ్య కర్తవ్యమని తెలియవలయును. ఒక యలంకారమునకు విషయమైన తావున వేఱక యలంకా రమును గూర్చుటయు వాచ్యావచనదోషమే యగును. సమాసోక్త్యలంకారమునకు విషయమైన తావున త్రైపోపనిబద్ధ మున కీ క్రింది యుదాహరణము చూడనగును. ఆ తరం: "అల కాలికులాకీర్ణ మా రక్తచ్ఛద సుందరమ్ ఆమోదకర్ణికా కాన్తమ్ భాతి తేజబ్బ మీవాననమ్” అర్థము:- (1) అలకాలికులాకీర్ణమ్ = ముంగురులనెడు, తుమ్మె దలచేత వ్యాప్తమైనట్టియు, ఆ రక్తచ్ఛద సుందరమ్ = ఎఱుపుగ నున్న పెదవులచే సుందరముగ నున్నట్టియు, ఆమోద కర్ణికాకా స్తమ్=పరిమ శముగల కర్ణాలంకారములచే (ఆమోదమును కలుగఁ జేయు కర్ణభూష ణములచే) మనోహరముగ నున్నట్టియు తే, ఆననమ్ = నీ ముఖము, అల కాలికులాకీర్ణమ్=ముంగురులవంటి తుమ్మెదలచే వ్యాప్తమైనట్టియు, ఆర కచ్ఛద సుందరమ్ ఎఱ్ఱని రేకులతో నందమైనట్టియు, ఆమోది కర్ణికాకా న్తమ్ పరిమళముగల కర్ణికచే (బొడ్డుచే) మనోహర ముగ నున్నట్టియు, అబ్జమివ= పద్మమువలె, భౌతి= ప్రకాశించుచున్నది.<noinclude><references/></noinclude> e5lxx7vnyfsum46wh139yarx4rv0ttt 104 220087 573748 2026-09-04T04:10:33Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '384 వ్యక్తివివేకము ఇందు ప్రస్తుతమైన యాననమున కుపయుక్తములైన విశేష ణము లన్నియు ప్రస్తుతమగు నర్థమునకును నుచితములే. విశేషణ సామర్థ్యమువలన నప్రస్తుతమగు నబ్బ మాజీ ప్తమగును. అందు...' 573748 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>384 వ్యక్తివివేకము ఇందు ప్రస్తుతమైన యాననమున కుపయుక్తములైన విశేష ణము లన్నియు ప్రస్తుతమగు నర్థమునకును నుచితములే. విశేషణ సామర్థ్యమువలన నప్రస్తుతమగు నబ్బ మాజీ ప్తమగును. అందుచే నిట సమాసోక్త్యలంకారము భాసించును. ఈయలం కారమువలననే, యాన నమునకును, నజ్ఞమునకురు నౌపమ్య మనమే మగును. ము నుపయోగించినప్పుడు, శ్లేషవలన నుపమాలంకారము భాసిం చును. అపుడు సమవాచ్య మగును. కాని, యీ యుపమాలంకార మీట సమాసోక్తి వలన ననుమేయ మైనపుడే, సచేతన చమత్కార కారియగును గాని, శ్లేషవలన వాచ్యమైనపు డంత చమత్కారమును కలుగఁ జేయదు. ఇట్లు సమాసోక్తికి విషయమైన తావున, శ్లేషను గూర్చుట దోష మని తేలినది. వేఱక యుదాహరణము. బంహీయాంసో గరీయాంసః స్థవీయాంసో, గుణా స్తవ గుణా, ఇవ నిబధ్నన్తి, కస్యనామ న మానసమ్" అర్థము: - బహుళతరములు, గురుతరములు, స్థూలతరములునగు నీగుణములు (గుణములవలె) రజ్జువులవలె నెవని మనసును బంధిం పవు ? (ఆకర్షింపవు!) ఇచట “నిబధ్నన్తి” యను పదమునకు ముఖ్యమైన యర్థము బంధించుట” ఈ బంధించుట యనునది అప్రస్తుతమగు రజ్జువు (తాడు) యొక్క కార్యము. కాని యిది శౌర్యాది గుణములయం దారోపితమైనది. ఈ నిబంధన పదసామర్థ్యమువలననే, శౌర్యాదిగుణ ములకు రజ్జు సాదృశ్యము. భాసించును. సమాసోక్త్యలంకారమును సిద్ధించును. ఇట్లు సమాసోక్తి వలననే, గుణములకు రజ్జుసామ్య మను మీయమాన మగుచుండ, "గుణా ఇవ” అని యుపమాన వాచక పద మును, సాదృశ్య వాచక పదమును ప్రయోగించుట దోషావహము.<noinclude><references/></noinclude> ausbpy7s3sss0f3wd31czmd7vcihp0w 104 220088 573749 2026-09-04T04:10:43Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము 885 ఇదీయను సమాసోక్త్యలంకారమునకే విషయము. శ్లేషకుఁ గాదు. ప్రశ్న:- ప్రస్తుతారేన వాక్యేస తత్సమానై ర్విశేష రైత అప్రస్తుతార్థక థనం సమాసోక్తి రుదాహృతా. “ప్రస్తుతవ...' 573749 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము 885 ఇదీయను సమాసోక్త్యలంకారమునకే విషయము. శ్లేషకుఁ గాదు. ప్రశ్న:- ప్రస్తుతారేన వాక్యేస తత్సమానై ర్విశేష రైత అప్రస్తుతార్థక థనం సమాసోక్తి రుదాహృతా. “ప్రస్తుతవిష యమునకు సంబంధించిన వాక్యముతో, తత్సకూ నములగు వి శేషణములతో నపస్తు తారకథనము సమాసో క్రియగును. ఇది గదా సమాసోక్త్యలంకార లక్షణము ! దీనివలన, విశేషణ సామ్యమువలననే యప్రస్తుతార్థస్ఫురణ మున్న చో సమాసోక్తి యని తెలియుచున్నది. ప్రస్తుతము నిబంధన క్రియ నాధారముగఁ జేసికొని సమాసోక్తిని జెప్పుచున్నారు. ఈ నిబంధనము విశేషణము కాదు గదా! అగుచో నిట సమాసోక్తి యెట్లు పొసగును ? సమాధానము :- వి శేషణసామ్య మొకటియే అప్రస్తుతార్థాన గతికి హేతువైనపుడు సమాసోక్రియనుట సరియైనదిగాడు. అప్రస్తుత కార్యసమారోపముగూడ, సమాసోక్తికి హేతువే యగును. అందుచే నిచట "గుణా ఇవ" అను పదములను దొలగించుట మంచిది. శ్లేష విషయమున నుపమాలంకార ప్రయోగమున కుదాహృతి. "భైరవాచార్యస్తు దూరా దేవ దృష్ట్వా రాజానం శశినమివ జలనిధి శ్చచాల" అర్థము:- భైరవాచార్యుఁడు దూరమునుండియే రాజును జూచి చంద్రుని జూచిన జలనిధివలె నుప్పొంగిను. ఇచట రాజశబ్దమునకే రాజు, చంద్రుఁడు నను రెండర్థములును గలవు. అందుచే “శశి” శబ్దమును ప్రత్యేకముగ ప్రయోగింపనక్క—ఆ లేదు. శ్లేషనుండియే యుపమాలంకారము భాసించును. అందుచే 'శశి' పదమును తొలగించి 'దూరాదేవ దృష్ట్వా రాజానం జలనిధిరివ చచాల' అని ప్రయోగింపవలయును. ఇపు డర్థబలమువలన సుపమ భాసించును. శాబ్దమగు నుపమ కంపె నార్థమగు నుపమయే యెక్కువగ హృద<noinclude><references/></noinclude> od2onjgook88il423xgpdw5m0gkekhe 104 220089 573750 2026-09-04T04:10:58Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '336 వ్యక్తివివేకము యమునాకర్షించును. ఈ క్రింది విషయమునఁగూడ నిటులే జరిగినదని తెలి “తదస్వయే శుద్ధిమతి ప్రసూతః శుద్ధిమత్తరః దిలీప ఇతి రాజేన్దు రిన్దు క్షీరనిధావివ” అర్థము:- ప...' 573750 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>336 వ్యక్తివివేకము యమునాకర్షించును. ఈ క్రింది విషయమునఁగూడ నిటులే జరిగినదని తెలి “తదస్వయే శుద్ధిమతి ప్రసూతః శుద్ధిమత్తరః దిలీప ఇతి రాజేన్దు రిన్దు క్షీరనిధావివ” అర్థము:- పవిత్రమైన యా వంశమునందు, పవిత్ర తరుఁడైన దిలీపుఁడను రాజచంద్రుఁడు, క్షీరసముద్రమునందు చంద్రుఁడు వలెఁ బు ట్టెను. ఇచట: రాజచంద్రుఁడనునపుడు రాజునేడు చంద్రుఁడని యర్ధము చెప్పుటచే రూపకాలంకారము. చంద్రుఁదువలె ననుటచే నుపమాలం కారమును,నుపనిబద్ధము లైనవి. ఇట ఆ యన్వయమునందు (లేక అన్వ యాబ్ధియందు) దిలీపుఁడను రాజుదయించినాఁడు' అని మాత్రమే చెప్పు. వచ్చును. రాజ శబ్దమునకు రాజు, చంద్రుఁడు నను రెండర్థము లుండు టచే, శ్లేషమహిమవలననే రాజ చంద్రులకుఁగల రూపకము ' ప్రతీయ మానమగును. ఇట్లు, శ్లేషవలననే లక్ష్యము సిద్ధించుచుండ నా శ్లేషను కవి రూపకము నుపనిబంధించినాడు. ఈ రూపకము 3 వలన, రాజ చంద్రులకుఁ గల సాదృశ్యము ప్రతీయమాన మగును. కాని యింతతో సంతృప్తి నొందక, ఉపమాూరు రాగి యగు కాశి దాస మహాకవి "ఇందుః క్షీరనిధావివ" అని, ఉపమాలంకారమును గూడ నిచటఁ గూర్చినాడు. కాని యీ యుపమ, శ్లేష రూపకములతోఁ బోటీపడలేదు. ఉపమయందు కంటే రూపకమునందు ప్రతీయమా నార్థ సంస్పర్శ మధికముగ నుండును. హాపక మందుకంటే శ్లేషయందింకను 'నధికముగ ప్రతీయము' నార్థ సంస్పర్శ ముండును. ఈ క్రమము ననుస రించి, శ్లేష రూప కోపమలలో పూర్వపూర్వము ప్రతీయమానార్థ సంస్పర్శ మధికముగ నుంటనే, సహృదయైక సంవేద్యమగు చమత్కా<noinclude><references/></noinclude> 1ta2hinzgzwej741g7twejb8gqj1dvq 104 220090 573751 2026-09-04T04:11:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '337 రముఁ గూడ పూర్వపూర్వమే యధిక ముగ భాసించును. కావున శ్లేషను వదలి యిచట నుపమాలంకారమును గూర్చుట యవాచ్య వచన మపమాలంకార ప్రయోగము, సోంలీన రమ్యాత్ భవనా కుత్ వినిర్యయా దానవగన్ధహస్త...' 573751 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>337 రముఁ గూడ పూర్వపూర్వమే యధిక ముగ భాసించును. కావున శ్లేషను వదలి యిచట నుపమాలంకారమును గూర్చుట యవాచ్య వచన మపమాలంకార ప్రయోగము, సోంలీన రమ్యాత్ భవనా కుత్ వినిర్యయా దానవగన్ధహస్తి మహాదికుంజాదిన గంధహ స్తీ” అర్థము:- వైర మనెను మనముచే నభికపు డగు నా దానవుఁ డనెడు గద్ధగజము రమ్యమైన భవన మనకు, పర్వతకుంజము నుండి, మహాదికుంజము నుండి, గన్ధగజము వెలువడిన రీతిని వెలువడెను. ఇచట “దానవ గన్ధహ స్త్రి”, “భవనాద్రి కుంజాూత్ " అను రూపకముల వలసనె, దానవగస్ధ గజములకును, భవనాది కుంజము లకునుగల సామ్యము ప్రతీయమాన మగుచుండ, “మహాద్రి కుంజా 13వ గన్ధహ స్త్రీ" అని యుపమాలం కారమును కూర్చుట యవాచ్య వచన దోషమునకు తావిచ్చినది. ప్రశ్న :- “రాజేన్దు", "దానవ గద్ధహ స్తీ" అను పదము లలో, ఇన్దు, హస్తి, పదములు ప్రశంసావాచకములు. తరు వాతవచ్చు. ఇందు, హ స్తి పదములు, చంద్ర గజవాచకములు. అనఁగా నుపమాన వాచకములు. ఇట్లా పదములు భిన్నార్థకము లగుటచే, మీ రవిన యవాచ్య వచనదోషమునకుఁ దావులే దే కు సమాధానము:- పై వానిలో మొదటి పదముల కే యా రెండర్థ ములను జెప్పుకొనవచ్చును గదా ! అపుడు రెండవమా ఱుపయోగిం . చిన పదములు వ్యర్ధము లేదా ! ఈ గుండు ప్రశ్న: అగుచో నీకింది కావ్యమును చూడుఁడు.<noinclude><references/></noinclude> 0iptjiz043hk8rpvsngciksgq7tvt0b 104 220091 573752 2026-09-04T04:11:17Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '338 వ్యక్తివివేకము “అనిరాకృతతాపసంపదం ఫలహీనాం సుమనోభిరుజ్ఝతాం. ఖలతాం ఖలతా మీ వాసతీం ప్రతిపద్యేత శథం బుధో జనః అర్ధము :- అని రాకృతతాపసంపదం=పోఁగొట్టని దుఃఖసము దాయము కలిగినట్టి...' 573752 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>338 వ్యక్తివివేకము “అనిరాకృతతాపసంపదం ఫలహీనాం సుమనోభిరుజ్ఝతాం. ఖలతాం ఖలతా మీ వాసతీం ప్రతిపద్యేత శథం బుధో జనః అర్ధము :- అని రాకృతతాపసంపదం=పోఁగొట్టని దుఃఖసము దాయము కలిగినట్టియు (తాప దుఃఖము), ఫలహీనాం నిష్ఫల మైన ట్టియు, (లాభము లేనట్టియు), సుమనోభిః = విద్వాంసులచే, ఉ, తామ్=వద లి వేయఁ బడినట్టియు, అసతీం= దుష్టమైన, ఖల తామ దుర్జ నత్వమును - అనిరాకృత తాపసంపదమ్ = తొలగించని యెండ కలిగినట్టియు, (తాప=ఎండ), ఫలహీనాం ఫలములు లేనట్టియు, సుమనోభిరు తామ్ పుష్పములు లేనట్టియు, అసతీం- లేనట్టియు (లేక అశోభనమై నట్టియు), ఖలతామిన=ఆకాశీలతనువలె (లేక ధాన్యాది దనస్థాన మును వలె, బుద్ధి, జనః = పండితుఁడైనవాఁడు, కథం, సేవేత = ఎట్లు ఇచ్చట శ్లేష విషయమున నుపమ యుపయు క్తమైనది. అవాచ్య వచనదోషము కలిగినది. ఇది అసత్ కావ్యమైనది. అని యనవచ్చునా? సమాధానము:—అనఁగూడదు. ఏ యలంకారప్రతీతి కనుగుణ మగు శబ్దరచనచే శ్లేషసిద్ధి కలుగునో యచట నా మొదటి యలంకా రము శ్లేషాభివ్యక్తి కుపకరించునేగాని, దాని స్థానము నాకమింపదు. ప్రస్తుతము వేరొక యలంకారము నుపనిబంధింపవలయు నను సంక ల్పము లేదు. అయినను, ఒక పర్యాయము ప్రయోగించిన ఖలతా శబ్దమునే రెండవ పర్యాయము, ఉపమాన ప్రతీతి కొఱకు ప్రయోగించినాఁడు. ఈ యుపమ శ్లేష కుపకరించునే గాని, యలంకారా స్తర స్పర్శ మిట లేదు. కావున నిచట యుపము, శ్లేష విషయమున నుపయుక్తమైనదా లేదా యను శంకయే యవతరింపదు. ఇంక విశేషణములు, నియమితముగ నీ<noinclude><references/></noinclude> jrss9nw2rs46idw87pucn8plrb0yitr 104 220092 573753 2026-09-04T04:11:26Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము 339 యుపమానమున కే వర్తించుననుటకు వీలు లేకుండుటచే, సమాసో క్యలం కారము గూడ భాసింపదు. కావున సమాసోక్తి విషయమున నిచట శ్లేషను గూర్చినా రనుటయుఁ బొసగదు. ఇట్లు, పూర్వము...' 573753 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము 339 యుపమానమున కే వర్తించుననుటకు వీలు లేకుండుటచే, సమాసో క్యలం కారము గూడ భాసింపదు. కావున సమాసోక్తి విషయమున నిచట శ్లేషను గూర్చినా రనుటయుఁ బొసగదు. ఇట్లు, పూర్వము సూచితమైన దోషద్వయమునకును నిందు సంబంధమే లేదు. అట్టిచో నీ కావ్యము దుష్ట మనుట యెట్లు ? పైని నిరూపించిన విషయము యొక్క సార మిది. ఏ యలంకారముల (బ్లైపోప మాదుల) యభివ్యక్తికై ను 3. శబ్దములు (అష్టమిన-మొదలగునవి) ప్రయుక్తము లగుచున్నవో, యా యలంకారముల కంటె నితరమగు నలంకారము గూడ (సమా సోక్తి) నా శబ్దములు లేకున్నను వ్యక్త మగుచో లాఘవ మగుటచే నపు దాశబ్దములు లేకుండుటయే మంచిది. శోభను గూర్చుటయే యలం కారములయొక్క ప్రయోజనము. ఆ ప్రయోజమును సాధించు టలో నొక యలంకారము గొప్పదని కాని, మఱియొకటి తక్కువదని కాని భేదములేదు. అందుచే కవు లోక దానిని నిషేధించరు. మఱియొక్క దానిని విధింపరు. లాఘవగౌరవముల ననుసరించియే యలంకార ముల నెన్నుకొందురు. (73–74 శ్లోకములు) అర్థము యొక్క సౌంద ర్యాతిశయ నిష్పత్తికొఱకయియే, కవి, కావ్యక్రియ నారంభించును. అలంకారములు, భంగిభణితి విశేష రూప ములేయగుటచేతను, సౌందర్యాతిశయసిద్ధి నాంతరీయక మగుటవల నను, వాని (అలంకారములు) నిష్పత్తి కొఱకు కావ్యము నారంభిం పఁడు, ప్రస్తుతము సమాసోక్తి శ్లేషలవలననేయభీష్టమైన చమత్కా రము సిద్ధించుచున్నది. కాని, యుపమాలంకారము చే సిద్ధించుట లేదు. కావున సౌందర్యాతిశయ సిద్ధికై వాచ్యములైన శ్లేష సమాసోక్తులను వాచ్యములుగఁ జేయకుండుట యవాచ్య వచనదోషమగును.<noinclude><references/></noinclude> ab4idu9r4qt0tqsm4g4dnb1t7w82fxq 104 220093 573754 2026-09-04T04:12:41Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '340 వ్యక్తివివేకము రసబంధోద్యతుఁడగు కవి, అలంకార నిష్పత్తికొఱకు యత్ని పఁడు. అలంకారములు రససిద్ధికి నాంతరీయకములే. ఏలన, సాతికొన్ని స్పాదకము లగుటచే, విభావాదులు రసమున కంగములు. ఆవ...' 573754 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>340 వ్యక్తివివేకము రసబంధోద్యతుఁడగు కవి, అలంకార నిష్పత్తికొఱకు యత్ని పఁడు. అలంకారములు రససిద్ధికి నాంతరీయకములే. ఏలన, సాతికొన్ని స్పాదకము లగుటచే, విభావాదులు రసమున కంగములు. ఆవిభావాది వైచి క్తి శరీరములే యగుటచే నలంకా రములు (విభావాది ముఖమున) రనాశయములే. (76) ఇట్లలంకా రము లపధానమొలగుటచే, కవి, అలంకారరచనము సేయుట, సేయ కుండుట యనునివి, యర్థముయొక్క చారుత్యము న పేక్షించియుండును ||రా|| పూర్వులు గూడ నిట్లే చెప్పినారు. “ముఖ్యా మహాకవిగిరా మలంకృతిభృతామపి ప్రతీయమానచ్ఛాయైన భూషా లక్టేన యోషితాం” (77 తాత్పర్యము:- స్త్రీలకు లబ్ధివలె, సాలంకారములగు మహా వి వాక్యములకుఁ గూడ ప్రతీయమాన చ్ఛాయమే ముఖ్యమైన భూప ణము. అందువలననే, యలంకారము లనేకములున్నను, శక్తిమంతుల డగు కవి సైతము కొన్నియలు కారములనే నిబంధించును. (78) వలన యలంకారములన్నిటికీని యుపను యేపా సము. (జీవితాయమానము) అది, ప్రతీ ముమాన మైనపుడే తద్విదుల కధికముగ రుచించును. తత్వా అందరు లగువారు రూప ద్యలంకార వర్గము, యమకమును, తత్ప్ర పంచముకొఱకే (రసపతీతి కొఱకే) యని చెప్పినారు. (80) శ్లేష, రెండు విధములు (1) శబ్దశ్లేష, (2) అర్థశ్లేష- అందు శబశ్లేషకు విషయము నీ కిందఁ దెల్పు చున్నాము. సశేషము<noinclude><references/></noinclude> qhxmzv8kcp0i0immk0vz3tiehdprl4y 104 220094 573755 2026-09-04T04:12:53Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము 29. భాగవతుల కుటుంబరాయశాస్త్రి. గండ (గతసంచిక తరువాయి) రెండు వస్తువులకుఁగల సాదృశ్య మన్యూనావతి రిక్తములగు శబ్దములవలననే వాచ్యమగుచో నది శబ్ద శేషయగును. (81) శబ్దశ్ల...' 573755 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము 29. భాగవతుల కుటుంబరాయశాస్త్రి. గండ (గతసంచిక తరువాయి) రెండు వస్తువులకుఁగల సాదృశ్య మన్యూనావతి రిక్తములగు శబ్దములవలననే వాచ్యమగుచో నది శబ్ద శేషయగును. (81) శబ్దశ్లేష, T (1) ధర్మి ప్రతిపాదక శబ్దవిషయము (2) ధర్మ ప్రతిపాదక శబ్దవిషయము నని రెండు విధములుగ నున్నది. ఈ శ్లేషయందు ప్రధానములగు కర్త కర్మ క్రియ లను ప్రధానార్థములు భాసించి తీరవలయును. (82) ఇవి శబ్ద శేషకు సంగ్రహ లక్షణము. ప్రసిద్ధ మగుటచే నర్థశ్లేష నిచట మేము వివరిం చుట లేదు. శ్లేషద్వయాభివ్య క్తికిని, యేదే నొక నిబంధన ముండవల యును. లేనిచో శ్లేషబంధోద్యమము వ్యర్థమగును. ధర్మ్యర్థ శ్లేష కుదాహర ణము. మ “అన్తరే, పుల్లమల్లికా ధవలాటహా కుసుమసమయయుగ ముపసంహరన్ *E TVC అజృంభత, శ్రీస్మాభిధానో, మహాకాలః ధర్మ అర్థము : (1) ఈ లోపల, వికసించిన మల్లెల తెల్లనైన యంగడుల యొక్క వికాసము కలిగిన, గ్రీష్మ మను మహాకాలము, వసంతరు సంబంధి మాసద్వయము నుపసంహరింపఁ జేయుచు, విజృం భించెను. (3) ఈలోపల, వికసించిన మల్లెలవలె తెల్లనైన నవ్వు గల మహాకాలుఁడు (ఈశ్వరుఁడు) కృతయుగమును నాశనము సేయుచు జృంభించెను. (నోరు తెఱచుకొనెను) (అట్టము అంగడి ఆపణము; అట్టహాసః_ ఈశ్వరుని నవ్వు)<noinclude><references/></noinclude> 5rvrefmlllpzyee41ujpax7zij0iufe 104 220095 573756 2026-09-04T04:13:03Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '342 వ్యక్తివి వేకము ఈ యర్థములలో మొదటిది ప్రస్తుతార్థము. రెండవ దద్రోస్తు తము-గ్రీష్మ సమయమున కుచితములైన విశేషణముల సామ్యమున వలన మహాకాలుఁడను దేవతాప్రతీతి కూడ కలుగుచున్నది. అం...' 573756 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>342 వ్యక్తివి వేకము ఈ యర్థములలో మొదటిది ప్రస్తుతార్థము. రెండవ దద్రోస్తు తము-గ్రీష్మ సమయమున కుచితములైన విశేషణముల సామ్యమున వలన మహాకాలుఁడను దేవతాప్రతీతి కూడ కలుగుచున్నది. అందుచే నిట సమాసో క్తియలంకారము భాసించును. ఈ యలంకారమే మహా కాలశబ్దము నావృత్తి చేయుటకు హేతువైనది. కేవలము మహాకాల శబ్దమే యుభయార్థ ప్రతీతికి హేతువుకాలే దను విషయము చెప్పఁ బడును. (మహాకాలశబ్దము, ధర్మివాచకము, కుసుమసమయయుగము కర్మ వాచకము, ఉపసంహరణము క్రియా వాచకము ననున వన్నియు నిట నున్నవి. అందుచే నీ శ్లేష దుష్టము కాదు) నిబంధనము లేనిచో, నా శ్లేష దుష్టమే యగును. ఉదా ! “ఆచ్ఛాదితాయతీ దిగంబర ముచ్చకై గౌ మార్క్రమ్యచ స్థిత ముదగ విశాలశృంగమ్, మూర్ధ్నిస్ఖలత్తుహినదీధితి కోటి మేన ముద్వీక్ష్య కో భువి నవిస్మయ తే గిరీశమ్ అర్థము:—ఆచ్ఛాదితాయ దిగంబరమ్ = వ్యాపింపఁబడిన విశా అములైన దిక్కలు, ఆకాశమును గలట్టియు, (ధరింపఁబడిన విశాలమైన దిక్కు-ల నేడు వస్త్రములు గలట్టియు) ఉదగ విశాలశృంగమ్ ఎత్తును విశాలమునునగు శిఖరములు గలట్టియు, ఉచ్ఛకై గామ్=ఉన్నతమైన భూమిని, ఆకమ్య స్థితమ్=ఆర్ద్రమించి యున్నట్టియు (ఉదగ విశాల శృంగమ్ పెద్దవియు, విశాలములు వైన కొమ్ములు గల, ఉచ్చకై ః, గామ్ ఎత్తైన ఎద్దును, ఆక్రమించి కూర్చొని నట్టియు గని శివపరమగు నర్థము) మూర్ధ్నా= శిరసునందు, స్టలతో తుహిన దీధితికోటిమ్ భాసించుచున్న చంద్రుఁడు గలట్టియు, వీనమ్ గిరీశమ్ ఈ పర్వత రాజును (ఈ యీశ్వరుని) ఉద్వీ క్ష్య = చూచి, (సాత్కరింపఁ జేసికొని) భువి= భూమిలో, కః -ఎవఁడు, న, విస్మయ తే ఆశ్చర్యపడదు?<noinclude><references/></noinclude> gdi44hsqwrooz8mjr2yysn4i2g60xwq 104 220096 573757 2026-09-04T04:13:15Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము 313 ఇచట గిరీశపదము నావృత్తిసేసి, రెండర్థములను చెప్పుటకుఁ దగిన కారణ మేమియుఁ గనుపడదు. చెప్పవలసిన హేతువును చెప్ప కుండుటచే నిట అవాచ్యవ చనదోషమున్నది. ప్రశ్న :—“శ్...' 573757 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము 313 ఇచట గిరీశపదము నావృత్తిసేసి, రెండర్థములను చెప్పుటకుఁ దగిన కారణ మేమియుఁ గనుపడదు. చెప్పవలసిన హేతువును చెప్ప కుండుటచే నిట అవాచ్యవ చనదోషమున్నది. ప్రశ్న :—“శ్వేతో ధావతి” అను వాక్యమునకు సందర్భము ననుసరించి (1) శ్వేతః= తెల్లనిది (గుఱ్ఱము), ధావతి. పరు గెత్తుచు న్నది, అని కాని శ్వా= కుక్క, ఇతః ధావతి ఇచ్చటినుండి పరు గెత్తు చున్నది అనికాని, రెం డర్థములను జెప్పవచ్చును. దీపము, మనము చూడఁదలచిన వస్తువులనే కాక ఇతర పదార్దములను గూడ ప్రకాశింపఁ జేయును. అటులే శబ్దము గూడ నవ్విష్ తార్ధమును సైతము చెప్పవ చ్చును. దీనిని త స్త్రమందురు. ఇల్లు ప్రకరణ (ప్రసంగ) వశమునఁగాని త స్త్రమువలనఁగాని గిరీశశబ్దము రెండర్థములను చెప్పవచ్చును గదా! జేయునుకు సమాధానము:—మీవాదము సరియైనదికాదు. పై వానిలో దీపము, సహజముగనే, ప్రతిపత్తృ పరామర్శతో నిమి త్తము లేకయే ఇతర పదార్థమును ప్రకాశింపఁ జేయును. శబ్ద విషయమున నిట్లనుట యుచితము కాదు. ప్రతిపత్తృ పరామర్శ న పేక్షింపక, శబ్ద మర్థాస్తర మును భాసింపఁజేయదు. పరామర్శ నిర్ని బంధముగ నుండదు. ఉండ వచ్చు ననుచో సతిప్రసంగ దోషము వచ్చును. ఇచట నేమియు నము లేదు. అందుచే శిష్టార్థశబ్దాన్వేషణ ప్రయాసము కవికి వ్యర్థము. - మఱియొక యుదాహృతి: జూరడి (38) పండించ విదధతః పధిక క్షపణం ప్రతి ఆ స్మృతిభువో, నిజశ క్యుపబృంహణమ్ (18) (దధు, రహార్యభటా, స్సహకారితాం సదరం అనవమా, నవమాధవ సంగినః, మ అర్థము:- నవమాధవ సంగినః కొత్తవస నర్తు సంబంధము గలట్టియు, పధిక క్షపణం ప్రతి పార్థవినాశమును గుఱించి, నిజకు ప<noinclude><references/></noinclude> bqcblr9lbe1knktwh2v8twren5m3kl2 104 220097 573758 2026-09-04T04:13:24Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '344 వ్యక్తివివేకము బృంహణమ్ తన శక్తి యొక్క వృద్ధిని, విదధతః = చేయుచున్న, స్మృతి భువః_మన్మథునకు, అనవమాః-ఉత్కృష్టులైన (తక్కువవారు కాని) అహార్యభటాః=అడ్డగించుటకు వీలు లేని భటులు (ప...' 573758 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>344 వ్యక్తివివేకము బృంహణమ్ తన శక్తి యొక్క వృద్ధిని, విదధతః = చేయుచున్న, స్మృతి భువః_మన్మథునకు, అనవమాః-ఉత్కృష్టులైన (తక్కువవారు కాని) అహార్యభటాః=అడ్డగించుటకు వీలు లేని భటులు (పర్వతముల నెడు భటులు) సహకారి తామ్=సహకరించుశీలమును (మామిడి చెట్ల సంబంధ మును) దధుః=కలిగియుండిరి. (మామిడిచెట్ల ఇచట సహకార శబ్దమునకు సహకరణ శీలత్వము, సహకార సంబంధము, (సహకారః = మామిడి చెట్టు) అను రెం డర్థములు వివక్షి తములు. ఇవి రెండును శ్లేష వలన సిద్ధింపవలయును. కాని అందులో రమ్యతాతిశయముగల యర్థమొకటియే (సహకార సంబంధ రూపము) స్ఫురించును. నిబంధనము లేకుండుటచే రెండవ యర్థము ప్రతీతము గాదు. వాచ్యము గావలసిన, యా నిబంధన ముపా త్తము గాకుండు టచే, నిట సవాచ్యవచన దోష మున్నది. సంగ్రహ శ్లో కార్థము : - ఒకపదమే, సం కేతస్మృత్యనాకాంక్షమై, దీపమువలె, సహజ ముగనే, యనేకార్థ ప్రతీతిని కలుగఁ జేయుచో నది తస్త్రమునకు విష యము. (85) అర్థ భేదము వలన శబ్దభేదము కల్గును. అందుచేశబ్దమున కేకత్వము సిద్ధింపదు. సాదృశ్య విప్రలబ్ధమైన లోకము శబైకత్వమును నిశ్చయించును. (86) ఏతావ న్నాతమున శబ్దమున కనేకార్థవృత్తిత నంగీకరింపఁగూడదు. అందువలననే ప్రసంగమునకు శబ్దము విషయము గాదు. (87) నిబంధనము లేనిదే శబ్ద మర్థాస్తరమును దెలుపదు. ఆ నిబంధన మనేకవిధము. అది అవ్యయము. (ఇవాది శబ్దము) కావ చును. లేదా అనవ్యయము (సదృశాది శబ్దము) కావచ్చును. (88) బంధ అందుచే అర్థాస్తర వ్యక్తికి, హేతు వేదియు లేనపుడు, శ్లేష బంధ నిర్బంధము, కవికి, క్లేశమునే కలుగఁజేయును. (88)<noinclude><references/></noinclude> bl1usfzcvbk8zgr7wiw36gdcout8kji 104 220098 573759 2026-09-04T04:13:35Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తి వివేకము ధర్మార్థమున కుదాహరణము :— ప్రకట కులిశకు చక్ర భాస్వత్ పరవల భీహిత మత్తవారణాంకా, ది దదృశే నిశాన పంక్తి సమర విమర్దభువం విడంబయ 845 అర్థములు :—ప్రకట....వారణాంకా ప్రకట...' 573759 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తి వివేకము ధర్మార్థమున కుదాహరణము :— ప్రకట కులిశకు చక్ర భాస్వత్ పరవల భీహిత మత్తవారణాంకా, ది దదృశే నిశాన పంక్తి సమర విమర్దభువం విడంబయ 845 అర్థములు :—ప్రకట....వారణాంకా ప్రకట= స్పష్టమైన, కులిశకు న=కులు లనెడు పశుల (పిచ్చుకల) యొక్క చక్క సమూ హముచే, భాస్వత్, పర, వలభీ, హిత, మత్త వారణాంకా= ప్రకా శించు, ఎత్తైన, వలభుల కనుగుణ మైన, మత్తవారణములు గల (ఏను గుల యాకారము గలశిల్పము), నిశాస్త పంక్తిః అంతః పురముల వరుస, సమరవిమర్ద భువం యుద్ధభూమిని, విడంబయ స్తీ= పరిహసించు చున్నదై, దిశి దిశి = ప్రతిదిశయందును, దదృశే = కన్పడెను. ఇచట, ప్రకట... వారణాంకా అనెను సమసము, యుద్ధభూమికి సరియగు నర్థమును గూడ నిచ్చును. "ప్రకటములైన, కులిశములు, కున్తములు చక్రములు నను నాయుధముల చేప్ర్రకాశించు పరబల (శత్రు సైన్యము) మునకు, భయమును కలిగించుటకై యుంచిన, ఏనుఁ గుల చిహ్నములు గల" యనునర్థము సమరభూమి కన్వయించును. యుద్ధభూమిని పరిహసించుచున్న దనుటచే నిచట వ్యతిరేకా లంకారమున్నది. శ్లేషాభివ్య క్తికిఁ గూడ నిదియే యిట హేతువు. వేరొక యుదాహృతి :— CPS ఉషసి విలి ర పంక ప్లవశబలం ఘనవర్త్మ దూరమాసీత్, మధురతరణి తాపయోగతారం. రిక్వె - కమలవనే మధుపాయినాంచ పంక్తి (ఆరం గారికి)<noinclude><references/></noinclude> lm7si0j3dkzc5lj1j80hp4x07w2nkxv 104 220099 573760 2026-09-04T04:13:45Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '346 వ్యక్తివి వేకము అర్ధము :—ఉషసి ఉషః కాలమున, విగలిత, అన్ధకార, పంక, ప్లవ, శబలమ్ = పోయిన, చీకటి యనెడు బురద యొక్క అనవస్థాన ముచే, విచిత్రమైన; ఘన వర్మ - (మేఘు మార్గము) ఆకాశము, దూరమ్ = ఎక్కు...' 573760 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>346 వ్యక్తివి వేకము అర్ధము :—ఉషసి ఉషః కాలమున, విగలిత, అన్ధకార, పంక, ప్లవ, శబలమ్ = పోయిన, చీకటి యనెడు బురద యొక్క అనవస్థాన ముచే, విచిత్రమైన; ఘన వర్మ - (మేఘు మార్గము) ఆకాశము, దూరమ్ = ఎక్కువగా; మధుర, తరణి, తాప, యోగ, తారమ్= సుకుమార మైన, సూర్యుని ఎండ యొక్క, సంబంధముచే, మనోహర మైనది, ఆసీత్ = అయ్యెను. కమలవ నే= కమల వనమునందు, మధుపాయినామ్, పంక్తిః, చ= తేనెటీగల పంక్తి కూడ; విగళిత, అర్ధకార పంక ప్లవ, శవ, లంఘన, వర్త్మ, దూరమా= తొలగిన చీకటి యనెడు బురద యొక్క అనవస్థితి యనెడు, శవముయొక్క దాటుటచే, కనుతెప్పల యందలి, అరమణీయశోభ కలిగినది. మధు, రత, రణితా = తేనె యందలి ఆస క్తి చే ధ్వని కలిగినది, పయోగతా నీటియం దున్నది, అరం= అధిక ముగా, ఆసీత్ = అయ్యెను. = ఇచట చశబ్దము (కూడ-అను శబ్దము) శ్లేషాభివ్యక్తి హేతువు. (గ్రంథక ర్త దీనిని ధర్మార్థ శ్లేషకే యుదాహరణముగ నిచ్చినను, ఘన వర్త్మయను, నుప మేయవాచక శబ్దము గూడ శ్లేషలో నంత ర్భావము నొందుట వలన నిది ధర్మి ధర్మో భయార్థ శ్లేష యని యనఁదగు నని వ్యాఖ్యాతలు) ధర్మి ధర్మో భయార్ధశ్లేషయు నుండవచ్చునని కొందఱందురు. ఉదా :- "అనవతనయన సలిల సిచ్యమాన, స్తరురివ విపల్ల వోపి, సహస్రధా, ప్రరోహతి” అర్థము :- అనవరత, నయన సలిల, సిచ్యమానః = ఎడ తెగని కన్నీటిచే తడుపఁబడుచున్న, విపత్, లవః అపి - ఆపదయొక్క లేశము గూడ, అనవరత, నయన, సలిల సిచ్యమాసః= ఎడ తెగని, పాపణము (తీసికొనిపోవుట) గల,నీటిచే తడుపఁబడినదై, విపల్ల దోపి=చిగురాకు<noinclude><references/></noinclude> dqui2zxypm9aauayn1u0kn7iay0303d 104 220100 573761 2026-09-04T04:13:54Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము 847 లేనిదైన తరువా - చెట్టువలె సహస్ర ధా అనేక విధములు, ప్రరో హతి వ్యర్ధినొందును, అంకురించును. ఇచట పల్లవ శబ్దము, ఆపదయొక్క లేశమనునపుడు ధర్మి వాచకము 'చిగురుటాకు లేన...' 573761 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము 847 లేనిదైన తరువా - చెట్టువలె సహస్ర ధా అనేక విధములు, ప్రరో హతి వ్యర్ధినొందును, అంకురించును. ఇచట పల్లవ శబ్దము, ఆపదయొక్క లేశమనునపుడు ధర్మి వాచకము 'చిగురుటాకు లేని' యను నర్థమున ధర్మవాచకము నగుటచే ధర్మిధర్మోభయ శ్లేష, యీ శ్లోకమున నున్నదనుచున్నారు. అది యుక్తము కాదు. విపల్ల వశబ్దము ధర్మి ధర్మార్థములను రెంటిని చెప్పి నను, ధర్మార్థత్వము దానికున్నదనుట యుచితము గాదు. ధర్మార్థత్వము నంగీకరింపవలయునన్న, నది యుపమానమగు తరుశబ్దమునకు విశేష ణము కావలయును. అపుడది యావృత్తము కావలయును కాని, “ఆ పల్లేశమ”ను నుపమేయార్థమును చెప్పుటచే చరితార్ధ మైన విపల్లేశ శబ్దము నా వృత్తము చేయుటకు ప్రమాణము లేదు. ఆ వృత్తిలేనపు దుపమానమునకు విశేషణముగ నన్వయించుట యసంభవము. ఆ వృత్తి లేకున్నను, నుపమానమునకు విశేషణముగ నన్వయించు మేని, విపల్ల వశమున కుపమేయ స్వరూపాపహారప్రసంగము కలుగును. అందుచే విపల్ల వ శబ్దమునకు ధర్మార్థత్వము కుదురదు. ఒకపదము, ప్రధానమైన యర్థమును బోధింపక, యప్రధాన మగు నర్థమునే బోధించుచో, నది యుపయు కార్థమైనను, నిబంధన మున్నచో, దాని నా వృత్తిసేయవచ్చును. watch ఉదా :- “సానుస్థితి ర్జనక రాజసుతేవ భాస్వత్ అంకోల్లపల్ల వతయా శ్రీయ మేతి యస్య. అర్థము :- యస్య, సాను, స్థితి:-ఏ పర్వతపు చఱియ(లోయ) ల యొక్క స్థితి; భాస్వత్, అంకోల్ల, పల్లవతయా= ప్రకాశించు అంకోలవృక్షముల యొక్క చిగురుటాకులు గలిగియుంట చే; భాస్వత్, అంక, ఉల్ల పత్, లవతయా ప్రకాశించు, అంకమునందు, మాట్లాడు,<noinclude><references/></noinclude> 5oa9fom2eeay7zhm7z8rt0o4bpd2ya6 104 220101 573762 2026-09-04T04:14:04Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '348 వ్యక్తివివేకము చున్న, లవుఁడను పుత్రుఁడు కలిగియుండుటచే జనకరాజును తేవ - సీత వలె, శ్రియమ్, వీతి = శోభనొందుచున్నదో. కధ ఇచట “భాస్వదంకోల్ల పల్ల వతీయా” యను శబ్దము ప్రధా నములైన యు...' 573762 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>348 వ్యక్తివివేకము చున్న, లవుఁడను పుత్రుఁడు కలిగియుండుటచే జనకరాజును తేవ - సీత వలె, శ్రియమ్, వీతి = శోభనొందుచున్నదో. కధ ఇచట “భాస్వదంకోల్ల పల్ల వతీయా” యను శబ్దము ప్రధా నములైన యుపమానోప మేయములలోనే యొక యర్థ మును దెలు పుట లేదు. ఆ రెంటికిని విశేషణముగనే యన్వయించినది. అది ప్రధా నార్థముగాదు. అందుచే నుపమేయమున కన్వయించి, యొక యర్థ మును చెప్పినను, ఆవృత్తమై యుపమాన విశేషణపరమగు నర్థమును గూడ బోధించినది. ఇట్టి స్థలములయం దావృత్తి యుచితమే. అనవరతం నయన యను వాక్యమునందు, విపల్ల వశబ్దము యొక్క యావృత్తియే, యుపమాన సంబంధబుద్ధికి నిబంధము. ఇవా ద్యవ్యయము కాని, అన్వయమగు నలంకారా స్తరము గాని, హేతువు కాదని తెలియవలెను. ఎండీ ఒక శబ్దము ప్రధాన ప్రధానార్థములను రెంటిని చెప్పున్న సను, ప్రధానార్థసంస్పర్శయున్నందు వలననే (అప్రధానార్థమును బోధింపలేదను కారణమున) యాశబ్దమును రెండు పర్యాయములు ప్రయోగింపవలయునని చెప్పినప్పుడు, ప్రధానార్థమును మాత్రమే చెప్పు శబ్దమును రెండు పర్యాయములు ప్రయోగింపవలయునని వేఱుగఁ జెప్పవలయునా? ఉదా :- “బ్రధ్న స్వేద్ధా రుచి ర్వో రుచిరివ రుచితస్యాప్తయే వస్తునోస్తు” 133 ( అర్థము :- రుచితస్య = ప్రాప్రాభిలాషుఁడైన వానియొక్క, రుచిరిన = అభిలాషవలె, బ్రధ్నస్య = సూర్యునియొక్క, ఇద్ధా,రుచిః = ఉజ్జ్వలమైన, కాన్తి, వః = మీకు, వస్తునః= వస్తువుయొక్క ఆప్తయే అస్తు=పొందుట కగుఁగాక సం<noinclude><references/></noinclude> in0o3g8k5f20cwt0u7ubxaqva2gjgvk 104 220102 573763 2026-09-04T04:14:14Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము 849 ఇచటనున్న "రుచి" శబ్దములు రెండును విశేష్య వాచకము లగుటచే ప్రధానార్థములను బోధించుచున్నవి. అందుచే నా శబ్దమును కవి, రెండు పర్యాయములు ప్రయోగించినాఁడు. ఉదా: — “ఖ...' 573763 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము 849 ఇచటనున్న "రుచి" శబ్దములు రెండును విశేష్య వాచకము లగుటచే ప్రధానార్థములను బోధించుచున్నవి. అందుచే నా శబ్దమును కవి, రెండు పర్యాయములు ప్రయోగించినాఁడు. ఉదా: — “ఖలతామ్ ఖలతా మివాసతీ, ప్రతిపద్యేత కథం బుధోజనః” ఇచట “ఖలతా” శబ్దములు రెండును ప్రధానార్థ వాచక Code :ప్రశ్న: - "అనవరత" యను వాక్యమున, నావృత్తికి నిబంధన మైన, 'ఇవ' శబ్ద మున్నది గదా! అట్లున్నపుడు, “ప్రధానార్థసంస్పర్శ యుండుటచే విపల్లవశబ్దమునకు, ద్విరు పాదానప్రసక్తి యెట్లు కలుగును? సమాధానము: — సత్యమే కాని, ఆ “ఇవ" శబ్దము, తరువు నకును, విపల్లవమునకును, ఉపమానోపమేయభావ ద్యోతనమాత్రము ననే చరితార్థ మైనది. అందుచే, తరువునకును, విపల్లవ శబ్దమునకును, తిరిగి, వి శేష్య విశేషణ భావమును బోధించు సామర్థ్య మా “ఇవ” శబ్దమున కుండదు. ఆశదగా పల్లీ డన ఎదిగ ప్రశ్న : —విపల్ల నశబ్దమునకు, తరువునకు విశేషణముగ నవ్వ యించుటకు యోగ్యమైన యర్థ మున్నది. అదియు తరు శబ్దమును నొకే విభక్తియం దుండుటచే, నా రెంటికిని సామానాధికరణ్యము గూడ నున్నది. ఇట్లు ఆకాంక్ష, సన్నిధి, యోగ్యత లుండుటచే, తరు విపల్లవ శబ్దములకు వి శేష్య విశేషణ భావప్రతీతి కలుగుచున్న దిగదా! అది లేదనుట మెట్లు ? AGX సమాధానము: —అంతమాత్రమున వి శేష్యని శేషణ భావము నంగీకరింతు మేని, “విపల్లవః తకురివ” విపల్లవము తరువువలె నున్నది. “సచలేరు ద్విపల్లవ!" ఆ చెట్టు, విపల్లవము (పల్లవములు లేనిది) అను రెండు వాక్యములు చెప్పవలసి యుండును. అపుడు వాక్యభేద ప్రసం గము కలుగును. అది దోషము.<noinclude><references/></noinclude> i188e6zdkd451axnaddb7es3qhuxei4 104 220103 573764 2026-09-04T04:14:22Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '850 వ్యక్తివివేకము c.. ది పశ్న: “అనవరతజలసిచ్యమాన" యను విశ్లేషణ వాచక పదమునకు, రెండర్థము లుండుటచే, పూర్వము తెల్పిన రీతిని, సమా సోక్త్యలంకారము ప్రతీతమగును. దానివలన, 'తరు, విపల్లవ' శ...' 573764 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>850 వ్యక్తివివేకము c.. ది పశ్న: “అనవరతజలసిచ్యమాన" యను విశ్లేషణ వాచక పదమునకు, రెండర్థము లుండుటచే, పూర్వము తెల్పిన రీతిని, సమా సోక్త్యలంకారము ప్రతీతమగును. దానివలన, 'తరు, విపల్లవ' శబ్దము లకు విశేష్య విశేషణ భావసంబంధము భాసింపవచ్చును గదా! సమాధానము :-అది యుచితము గాదు. ఉపమేయ సాధా రణవి శేషణబలమువలనఁగాని, అప్రస్తుత కార్యసమారోపమువలనఁ గాని, ఉపమానమైన, వేరొక ధర్మి, గమ్యమాన మైనపుడే, సమాసో క్త్యలంకారము భాసించును. ప్రస్తుతము “తరురివ” యనువాక్యముస నుపమానము వాచ్యముగ నుపాతమైనది. అందుచే నిట న సిట ననేకార్థ పదో పాదాన ప్రయాసము వ్యర్థమే యగును. 20- అందువలన, సలిలసిచ్యమానత్వము, సహస్రధాప రోహము నను సమానధర్మములు నాధారముగఁ జేసికొనియే, యిట తీరు, విప ల్లవ శబ్దముల కుపమానోపమేయ భావమును చెప్పుకొన వలయును. శ్లేషను చెప్పుట తగదు. ఇచట శ్లేష యున్నదనుట భాన్తి మాత్రమే ఉదా క్వచిత్రతల వివరవ ర్తినో బభవః ఖమ్మం క్వచిత్ స్వచ్ఛన చారిణో హరిణాకి ఎవరు కై దర ఏక క్వచిద్ జటావల్క లా వలంబినః కపిల్యా” ఇచట శ్లేష్మ నాధారముగఁ జేసికొని, దావాగ్ని వర్ణిత మగు చున్నది. అరణ్యాగ్నులు—క్వచిత్ = ఒకానొక చోట తరు—వర్తినః తరుతలముల వివరములయందున్న ; కపిల వర్ణముగలిగి యున్నవి. (బభవః = కపిలవర్ణము గలవి) అంతకంతా (బణానొకచో, స్వచ్ఛద్ధముగం సంచరించుచు హరిత వర్ణముగ నున్నవి. (హరిణాః = హరితవర్ణము గలవి, ఒకానొకచో, వృక్ష మూల ములను, బెరడును ఆశ్రయించినవై కపిలవర్ణము గలిగియున్నవి.<noinclude><references/></noinclude> l5v52xnim3rlcamusgapqw2n6z13sl5 104 220104 573765 2026-09-04T04:14:33Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివి వేకము 851 పడవ యర్థము: ఒకచో తరుతల వివరములయందున ముంగి సలు (బభవః) ఒకచో స్వేచ్ఛగా సంచరించు లేళ్ళు (హరిణాః) ఒక చో జడలను, నార చీరెలను ధరించు మునులు (కపిలాi) ఇచట హరిణాః, బభవః, కప...' 573765 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివి వేకము 851 పడవ యర్థము: ఒకచో తరుతల వివరములయందున ముంగి సలు (బభవః) ఒకచో స్వేచ్ఛగా సంచరించు లేళ్ళు (హరిణాః) ఒక చో జడలను, నార చీరెలను ధరించు మునులు (కపిలాi) ఇచట హరిణాః, బభవః, కపిలా: అను పదములు దావాగ్ని పరముగ నర్థమును జెప్పినపు దాదావాగ్నికి విశేషణములు అనఁగా, ధర్మార్థములు; లేడి, ముంగిస, మును లను నర్థములను తెలుపునపుడు వి శేష్యార్థములు (ధర్మ్యర్థ ములు). ఇట్లు శ్లేష యున్నట్లు కన్పడినను అది భౌన్తి మూలమే. అర్థశ్లేష విషయమునఁ గూడ నిట్లే తెలియ వలయును. ఉదా:- "సమ సతః కేసరిణు వస నం భీమంచ కా వంచ వపు ర్వహ నమ్ విలోక శ్య దూరాత్ తరసాభిమానో = 33 You de cad దుర్వారణ, క్వాపి గతః సమతheadof అర్థము: 1. సమస్తతః అంతటను, కేసరి ణం కేసరపుష్ప ములు గలిగినట్టియు, భీమం = భయంకరము (వియోగి జనులకు) కాస్తం= మనోహరమునునగునట్టియు (శృంగారులకు) వపుః = స్వరూ పమును, వహ స్తం=కలిగి యున్నట్టియు, వసన్తమ్ = నసంత్య ర్తువును, దూరాత్ దూరమునుండియే విలోక్యకామాచి, దుర్వారణంకా ఆపు. టకు శక్యముకాని, అభిమాన అభిమానమ్ము తరసా వెంటనే మత్తఃసానుండి, క్యాపి ఎచ్చటికో, గతు వెళ్ళినది) ఎదర్ దర్ t (2) భయంకరమును, కాన్తమును నగు శరీరము గలట్టియు అంతటను నివసించుచున్న (వసన్తమ్) కేసరిణమ్ సింహమును, చూచి అభిమాను+ఏ తైన (పెద్ద), మత్త మదించిన, దుర్వారణం దుష్ట గజము, ఎచ్చటికో వెళ్ళినది 18<noinclude><references/></noinclude> pwax0g4n92eqcn18612e84m24r1kf15 104 220105 573766 2026-09-04T04:14:43Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '3528 వ్యక్తివివేకము గుండం ఇచట కేసరి, దుర్పారణ శబ్దములు, వసనాభిమాన శబ్దము లను, నొక యర్థమున వి శేష్యములుగను మఱియొక యర్థమున విశే క్షణములుగను, నన్వయించినవి. అందుచే నవి ధర్మి ధర్మ...' 573766 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>3528 వ్యక్తివివేకము గుండం ఇచట కేసరి, దుర్పారణ శబ్దములు, వసనాభిమాన శబ్దము లను, నొక యర్థమున వి శేష్యములుగను మఱియొక యర్థమున విశే క్షణములుగను, నన్వయించినవి. అందుచే నవి ధర్మి ధర్మోభ యార్థ ములు. ('కేసరిణమ్' అనునది విశేష్యమైనపుడు, వసన్తమనునది విశే షణము. వసన్త మనునది విశేష్యమైనపుడు 'కేసరిణమ్' అనునది విశే క్షణము. అట్లే దుర్వారణాభిమానశబ్దములు) వసన్తాభిమానశబ్దములు రూప్యములు, కేసరిదుర్వారణములు రూపకములు. ఇట్లా శబ్దములకు విశేషణ విశేష్య భావమో, రూప్య రూపక భావమో, యుపనిబద్ధ మైనది. అది అయు క్తము. విశేషణము పరతంత్రతా లక్షణముగలది. విశేష్యమునకు స్వతంత్రత లక్షణము. ఈ రెండును పరస్పర విరుద్ధం ములు. ఇట్టి యీ రెండర్థములను, నొక పర్యాయము మాత్రమే ప్ర్రయుక్తమైన శబ్దము బోధింపలేదు. రెండు పర్యాయములు ప్రయో గించినచో నవి భిన్నార్థకములేయగుటవలన నేమియు దోషముండదు. ఉ: "అలిభి రంజనబిందుమనోహరైః కుసుమపంకి నిపాతిభి రంకిత సఖలు, శోభయతిస్మ, వనస్థలీమ్ కాని న, తిలక స్త్రీలకః, ప్రమదామివ” బోండా అర్థము: అంజన (కాటుక) బిందువుల వలె మనోహరము లై నట్టియు, కుసుమవం క్తియందువాలు నట్టియు, తుమ్మెదలతోనున్న తిలకవృక్షము, స్త్రీని, తిలకము (బొట్టు) వలె, వనస్థలి నలంకరించుట లేదని లేదు. (అలంకరించుచున్నది) ఇచట తిలక శబ్దము ద్విరు పాత Tod() గా సమస్తతః - అను శ్లోకమున నాశబ్ద ములకు ద్విరు పాదానము . లేదు. అందుచే నట న వాచ్య పచనదోష మున్నది. ఉభయార్థాభి వ్యక్తికి నిబంధనములైన యివాది శబ్దములుగాని, సమాసో క్యాద్యలం<noinclude><references/></noinclude> eitepe8zehlhlm9bflgp877pr8limlm 104 220106 573767 2026-09-04T04:14:54Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము 358 కారములు గాని యున్నచో, నా యర్థములకు, ప్రధానేతర భావాభి ... వ్యక్తి కలుగును: అపుడు విశేషణ విశేష్య ప్రతినియమము సేయుట యుక్త మే యగును. ఉదా Ca “అతిగంభీరే భూపే కూపణవ జ...' 573767 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము 358 కారములు గాని యున్నచో, నా యర్థములకు, ప్రధానేతర భావాభి ... వ్యక్తి కలుగును: అపుడు విశేషణ విశేష్య ప్రతినియమము సేయుట యుక్త మే యగును. ఉదా Ca “అతిగంభీరే భూపే కూపణవ జనస్య నిరవతారస్య దధతి సమీహిత సిద్ధిం గుణవన్తః పార్థివా ఘటకా అర్ధము : అతి గంభీరమైన (లోతైన బావియందు (మెట్లు లేకుండుటచే) దిగుటకు వీలు లేని మష్యునకు, తాటితో నున్న చిన్న కుండల వలె (గుణవన్తః ఘటకా ఇవ, గుణః - తాడు, ఘటకాః - చిన్నకుండ) అతిగంభీరుఁడైన రాజును సమీపించుటకు వీలు లేని మను ష్యునకు, ఘటకులు (సమర్థులు) గుణవన్తులునగు పార్థివులు (రాజులు) సమాహితీసిద్ధిని కలుగఁజేయుదురు. = ఇచట గుణవ న్తః, ఘటక్యా అను శబ్దములకు విశేషణ వి శేష్య భావము ‘ఇవ' శబ్ద నిబంధనము. పార్థివాః అను శబ్దమునకు పృధివీ సంబంధమైన అను నర్థమును చెప్పి, 'ఘటకాః' అను పదమునకు విశేష ణముగఁ జేసి మట్టికుండలని చెప్పినపుడు, పార్థివ శబ్దమునకుఁ గూడ శ్లేష యున్నదని యనవచ్చును గాని యది సరికాదు. పార్థివ శబ్దము రాజను నర్థమున, నుపమేయము. అందుచే దానికి ప్రాధాన్యమున్నది. దానిని వి శేషణముగఁ గూడ సన్వయింతు మేని, ప్రాధాన్యము పోయి స్వరూ పాపహార ప్రసంగమే కల్గునని యింతకు మున్నే చెప్పితిమి ఎదండమఱియు. “మత్త” శబ్దమును రెండు పర్యాయములు ప్రయో గించినను, నా రెండు శబ్దములును భిన్న విభక్తులలో నుండుటచే నర్థ శ్లేష కుదురదు. అందుచే వచట శ్లేషాభిమానము కానిమూలకమే. ఈ మఱియొక విశేషమునుగూడ గుర్తింప వలయును. శబ్దశ్లేషకుల జెప్పిన లక్షణము వాక్యములోని “శబ్దమా శ్రేణ” యను పదములోని 3<noinclude><references/></noinclude> 31gdvlf4q6457x2mpdbwuhoapu15vyq 104 220107 573768 2026-09-04T04:15:03Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '354 వ్య క్తి వివేకము 'మారి' పదము సాభి సాయము. ఉపమానముతో సమానాధికరణ మైనను, వ్యధికరణ మైనను, యోగ్యమైన రెండు శబ్దములను గూఢ గ్రహింపవచ్చు నని 'మాత్ర' పదము తెలుపును. అందుచే లింగ వచన, విభ...' 573768 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>354 వ్య క్తి వివేకము 'మారి' పదము సాభి సాయము. ఉపమానముతో సమానాధికరణ మైనను, వ్యధికరణ మైనను, యోగ్యమైన రెండు శబ్దములను గూఢ గ్రహింపవచ్చు నని 'మాత్ర' పదము తెలుపును. అందుచే లింగ వచన, విభక్తి విశేష యోగమువలన, నే యు యుపమానార్థముతో, సామానాధికరణ్య వైయధికరణ్యముల వలన, నన్వయార్హత కలుగునో, దానితో (గూడ, సాదృశ్యముఁ జెప్పవచ్చు. నని యనుజ్ఞ నిచ్చుట యైనది. లింగ విశేష యోగమున కుదాహృతి ఉషసి విలి తాబ్ధం ప్లవశబలం ఘనవర్మ. coc మధురతరణి తాపయోగతారం కమలవనే మధుపాయి నాంచ పంక్తి? ఇచట "పం క్తిల స్త్రీలింగమునం దున్నది. "ఘనవర్త " నపుంసక లింగమునందున్నది. అయినను “చ” కారముండుట వలన, శ్లేషాభివ్యక్తి కలిగినది. విశేషణములు, నవి చె పై రెంటికిని నన్వయించినవి. వచన విశేష యోగము :- “విఘటిత తిమిరౌఘ దిత్ప్రబంధ ప్రకటనభస్య భవన్ని భావసానే అండ స్ఫుటదలనమనాశ్చ పద్మముజు వృంది హిమకర దీధితిచ్చ తేషామ్ ' అర్థము: నిజావసానమున, తిమిర సమూహము, దిక్సమూ హమును వదలినది. ఆకాశము స్వచ్ఛముగ నున్నది. అపుడు, పద్మ షండములు, సూర్యుడును, స్ఫుబదలనమనస్కు లైరి. పద్మపండ ములు, వికసించిన, దల, (రేకులచే) సమసము (వంగుట) కల్గిన వేసవి. సూర్యుఁడు ఆ పద్మములను, స్ఫుటముగా, దలనము సేయుట యందు (వికసింపఁ జేయుటయందు) ఆసక్తి కలవాఁ డైనాడు. ఇచట "పద్మ" షండా " బహువచనముననున్నది. "హిమేతర దీధితి: ” ఏకవచనమున అయినను, “స్ఫుటడల నమనాశ్చ యను విశేషణ మీ రెంటి కిని సన్వయించును. అనఁగా నాపదమావృత్త మగును. ఇ శ్లేష<noinclude><references/></noinclude> 38t9lyx8waezvkmoovzj7elr2e5fmjj 104 220108 573769 2026-09-04T04:15:12Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము యున్నది. చకారము శ్లేష నిబంధనము. “తనుత్వ రమణీయస్య మధ్యస్యచ భుజస్యచ అభవన్నితరాం తస్యా వలయః కాన్తి వృద్ధయే! 35 అర్ధము :- తనుత్వముచే ( (1) కృశత్వము (2) కోమలత్వము. రమణీయ...' 573769 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము యున్నది. చకారము శ్లేష నిబంధనము. “తనుత్వ రమణీయస్య మధ్యస్యచ భుజస్యచ అభవన్నితరాం తస్యా వలయః కాన్తి వృద్ధయే! 35 అర్ధము :- తనుత్వముచే ( (1) కృశత్వము (2) కోమలత్వము. రమణీయ మైన, మధ్యమునకు (నడుము) భుజమునకును, వలులు, (ముడుతలు) వలయమును (కంకణమును) కా నివృద్ధిని చేకూర్చినవి ( (1) వలయః = ముడుతలు (2) వలయః - కంకణము) ఇచటఁ గూడ, వలయుశబ్ద యొక యర్థమున బహువచనము. మఱియొక యర్థమున నేకవచనము. శ్లేష, చకార నిబంధనము. పై రెండు శ్లోక ముల యందును, క్రియలను గూడ నొకసారి ఏకవచనమునను, మఱి యొకసారి బహువచనము నందును అన్వయించుకొనవలయును. విభక్తి విశేష యోగము :- “సరస మస్థిర తామర సోదర భ్రమరసజ్జలయా, నలినీ, మధ్యాధరలు ఆధారం జలధి దేవతయా, సదృశీం, శ్రియం స్ఫుటత రాగత రాగరుచిం, దధా అర్థము: నరస, మన్థర, తామర సోదర, భ్రమర, సజ్జ, లయా (ప్రథమావిభ క్తి) సరసము, మన్ధరమునై, (అలసత్వముకలిగి) కమలముయొక్క మధ్యయందున్న, భమరము చే, చేయఁబడిన, లయ గల (సంగీతశాస్త్ర ప్రసిద్ధము) నలిని; మధుమాసమున (వసంతరువున) సరస, మద్ధ, రత, అమరజోదర, భమ, రఫత్, జలయా (తృతీయా విభక్తి) కట్టుదలతో, చిలుకుటయం దాస క్తమైన దేవ దానవునల యొక్క, భ్రమణముచే (త్రిప్పుటచే) ధ్వని చేయుచున్న, నీకు గల, జలధిదేవతతో సమానమైన, స్ఫుటతరముగ, వచ్చిన, ఆగత) రాగము యొక్క (ఎఱుపు; ((?) పద్మరాగమణి) కానిని ధరించెను.<noinclude><references/></noinclude> dzf7ighdebgz879hufeuz3imud7yt4l 104 220109 573770 2026-09-04T04:15:20Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '846 వ్యక్తి వి వేకము ఇచట “సరస-జలయా” యను పద మావృత్తమైనది. ఒక యర్థముస ప్రథమావిభ క్తి. వేజొకయర్థమున తృతీయా విభక్తి, “పదృశీం” పదము శ్లేషకు నిబంధనము. ఇది అనవ్యయము. శబ్దశ్లేషకుఁ జెప...' 573770 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>846 వ్యక్తి వి వేకము ఇచట “సరస-జలయా” యను పద మావృత్తమైనది. ఒక యర్థముస ప్రథమావిభ క్తి. వేజొకయర్థమున తృతీయా విభక్తి, “పదృశీం” పదము శ్లేషకు నిబంధనము. ఇది అనవ్యయము. శబ్దశ్లేషకుఁ జెప్పిన లక్షణములో "అన్యూనానతిరి కేన" అను దళము యొక్క సార్థకతను విచారింతము. ప్రధాన విశేషణము, ఉపమానోపమేయములకు రెంటికి సమానముగ నన్వయింపవలయు నను నభిప్రాయముతో నీ విశేషణ దళ ముపయు క్తము. అందుచే నెచట నన్యూనా నతిరిక్తత యుండదో, అచట శ్లేష దుష్టమైనదియే యని నిశ్చయింపవలెను. న్యూనత్వమున కుదాహృతి :— “ఇహ చటులతయా విలోచనౌ ra Aya. స్ఫుటశితి, తారకవిభమై స్తరుణ్యః దధతి మధుక రైశ్చ, కోరకాన స్థితి రమణీయతరైంనలిస అర్థము: — యువతులు, స్వచ్ఛమును, నల్లనివియు నైన కను గుడ్లయొక్క విలాసములు గల నేత సమూహముల చేతను, చంచల త్వముచేతను నొందినారు. నలినములు, కొరకముల యొక్క య న్తముల యందలి (చివరను) స్థితిచే రమణీయతరములైన, మధు కరములతో, శోభను వహించినవి. ఇచ్చట తరుణు లు ప మేయము. నలినము లుపమానము. తరు ణులకు నేత్రములవలనను, వలినములకు మధుకరముల వలనను శోభ కలిగినది. నేత్రములకు స్ఫుటశికి తారక విభయములున్నవి. దీనితో T సమానమగు లక్షణము, మధుకరములు కేమియు నిట ప్రతిపాదితము కాలేదు. మధుకరపక్షమున న్యూనత్వ మున్నదని భావము.<noinclude><references/></noinclude> t4xq6iz42y8j7qdmq7d6jxbpnsebjao 104 220110 573771 2026-09-04T04:15:33Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము అతి రిక్తత్వమున కుదాహృతి :- దగర దిశి దిశి విహగా, స్తనూ, స్సమస్తా దనల సపక్ష తయోపచీయ మానాః ఉషసి, జిగమిషా కులా, స్తదానీం దయిత వియోగదశా, వధూశ్చ, దేహుః॥ = 857 ఉషసి, తదాన...' 573771 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము అతి రిక్తత్వమున కుదాహృతి :- దగర దిశి దిశి విహగా, స్తనూ, స్సమస్తా దనల సపక్ష తయోపచీయ మానాః ఉషసి, జిగమిషా కులా, స్తదానీం దయిత వియోగదశా, వధూశ్చ, దేహుః॥ = 857 ఉషసి, తదానీ=ఆయుషఃకాలమున, దిశి దిశి = ప్రతి దిక్కునం. దును జిగ మిషా కుల్యా = ఆహారము కొఱకై వెళ్ళుటయం దాస కృము లైన విహగాః = పక్షులు; అవలస, పక్షతయా = సమర్థములైన, ఉపచీయమానాః = ఒక చోఁ గూడిన పై, తనూ!= శరీరములను, దేహుః = పీడించినవి (కష్ట పెట్టినవి; కలిసి ఎగిరి పోయిన వని భావము). రెక్కలు కలిగియుంటచే, = ఉష:కాలమున (పి) యాభిసరణానన్తరము) నిజగృహములకు వెళ్ళుట యాకులతనొందుచున్న ప్రియని యోగదశలు, అనలముతో (అగ్నితో) సమానముగ నభివృద్ధినందుచున్న పై, విధువులను (అభిసారికా స్త్రీలను దహించినవి. ఇచట విహగములకు, దయిత వియోగదశలకును సాదృశ్యము 12 వివక్షితము. దయితవియోగములు దహించినవనినను చాలును. దశా పద మధికముగ నుపయు క్తమైనది. “విహగ సంఘా'' అని యున్నచో “వియోగదశ్యా” అని యున్నను, అతిరిక్తత్వము భాసించెడిది కాదు. అట్లు లేకుండుటచే, సిట, ఇతిరి కత సంభవించినది. ఇచట చకారమను నవ్యయ మావృత్తి హేతువు. మఱియొక విషయము నీట గు ర్తింపవలయును. శబ్దశ్లేషయందు కర్తృ కర్మాది ప్రధాన పదార్థో పనిబంధముచే శబ్ద సాదృశ్యమును కల్పింపఁ గూడదు. అపుడు ప్రధాన స్వరూపాపహారమే కలుగును. కర్తృస్వరూపాపహారమున కుదాహృతి :- * ఇహ విబుధ గజస్య కర్ణతాల స్ఖలన సమీూర విధూతకుంభ ధాతోః<noinclude><references/></noinclude> 2siw5h7caiknxb15vgh32692pidx8nq 104 220111 573772 2026-09-04T04:15:41Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '358 వ్యక్తివివేకము నహతి మదనదీప రాగరక్తా రతిగృహ భి తీరిన శ్రయం పరార్థ్యామ్ అర్థము:—ఇహ=ఇచట, విబుధగజస్య = ఐరావతముయొక్క 1 కర్ణ తాల... ధాతోః= చెవులనెడు విసనకఱ్ఱలతో వీచుటవలన కలిగిన వ...' 573772 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>358 వ్యక్తివివేకము నహతి మదనదీప రాగరక్తా రతిగృహ భి తీరిన శ్రయం పరార్థ్యామ్ అర్థము:—ఇహ=ఇచట, విబుధగజస్య = ఐరావతముయొక్క 1 కర్ణ తాల... ధాతోః= చెవులనెడు విసనకఱ్ఱలతో వీచుటవలన కలిగిన వాయువుచే నెగురఁగొట్టబడిన కుంభస్థలముల యందలి గైరికాదిఁ ధాతువుయొక్క, పరాగరాగరక్తా = పరాగము రాగముచే రక్తమైన, మదనదీ = మదప వాహ మె, మదన, దీప, రాగ, రక్తా= మన్మథు డనెడు దీపము యొక్క రాగముచే రకమైన, రతిగృహభి తిరిన రతి యనెడు గృహముయొక్క గోడవలె, పదార్థ్యాం శ్రియం వహతి- ఎక్కువ శోభను వహించుచున్నది. ఇచట “మదనది” కర్త. “మదనదీపరాగరక్తా” యను పదమునందలి శ్లేషమున, మదనదియొక్క కర్తృరూపము పుటముగ భాసించుట లేదు. అందుచే “మదనదీ” పదమునకు కర్త్యస్వరూపాప హారము కల్గినది. ఉదా! "సంగ్రామ నాటక కుతూహలినామ్ తదాసీమ్ ఉత్థాపనేన దధతో ముద ముత్తమానామ్, విస్పష్టండరు తివిచిత్ర రూపామ్ లక్ష్మీం దధు రవసితామహితా స్తురంగాః” యలంకారముల వలన అర్థము:—(1) విస్పష్ట ఛాండరుచయ, = ఉజ్జ్వలమైన పాత్రల యందు శోభను గలుగఁజేయనట్టియు; జవనికా మహితాః= తెరలచే ప్రశంస నొందినట్టియు, రంగా! రంగస్థలములు; (2) విస్పష్ట ఛాండరుచయః= ఉజ్జ్వలమైన శోభించు నట్టియు (భాండ = అలంకారము); జవ, నికామ, హితాః= వేగముచే నత్యంతము మేలునుగూర్చునట్టియు, తురంగాః = గుఱ్ఱములు సంగ్రామ నాటక కుతూహలి నామ్ = యుద్ధ మనెడు నాటకమునందు కుతూహలముగల, ఉత్తమానామ్= ఉత్తమములైనవారియొక్క, ఉత్థా<noinclude><references/></noinclude> nqv9w8c941dikeamjwsmkz9c0rlzhgd 104 220112 573773 2026-09-04T04:15:50Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము = 359 పనేన= ఉత్థాపనముచే. (1. పాతస్వరూపమును బాగుగా ప్రకాశింపఁ జేయుట చేత 2. వీరులను మోయుట చేత) ముదమ్, దధతః = సంతోష మును కలిగినవై విచిత్రరూపమైన లక్ష్మిని (శోభను) వహించి...' 573773 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము = 359 పనేన= ఉత్థాపనముచే. (1. పాతస్వరూపమును బాగుగా ప్రకాశింపఁ జేయుట చేత 2. వీరులను మోయుట చేత) ముదమ్, దధతః = సంతోష మును కలిగినవై విచిత్రరూపమైన లక్ష్మిని (శోభను) వహించినవి. ఇచట రంగా అను పదమునకుఁగల కర్తృస్వరూపము స్ఫుట ముగ భాసింపదు. చేతోక యుదాహృతి :- అవస్థ్యకోపస్య విహన్తు రాపదామ్ భవన్తి పశ్యా స్స్వయమేవ సంపదః అమర్ష శూన్యేన జనస్య జన్తునా న జాతహార్దేన న విద్విషాదర : అర్థము: అవస్థ్య కోపుఁడును; ఆపదలను పోఁగొట్టు వాఁడును నగువానికి, సంపదలు స్వయముగనే వశము లగును. అమర్ష శూన్యుఁ డైన జన్తువు (మనుష్యుఁడు) నకు సౌహర్దము కలిగినంత మాత్రమున జనుఁ డెవఁడును గౌరవింపఁడు. అతనికి ద్వేషము గలిగినను ఎవఁడును భయపడఁడు. “జాతహార్దన, న, ఆదర, విద్విషా, న, దరః" - అని పదములను విడఁదీయవలయును. ఇచట “దరః” అను పదముయొక్క యర్థమునకు, కర్తృత్వస్వరూప మహృతమైనది. ఇచట “నవిద్విషా భీః; సుహృదాచ నాదర అను పాఠముండుట లెస్స. శర్మత్వ స్వరూపాపహారమున కుదాహృతి: "కుంతాలీభిః, యుధమివ, గహనామే, తామాసాద్యోచ్చె! అస్మిన్, నానాఫల కబల నసంసక్తా శిత శరశత సంకీర్ణా! వల్లస్త్యేతే, దిశి దిశి, హరిసై న్యాఘాః”<noinclude><references/></noinclude> 8o46uijboezt3x5simt3y8bkwrikwj1 104 220113 573774 2026-09-04T04:16:01Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '300 వ్యక్తివివేకము అర్థము: — కుంత+అలీభి =కునములు (ప్రాసములు) అను ఆయుధములచే, గహనామ్-వ్యా ప్తమైన, యుధమి వ=యుద్ధ భూమిని వలె, తాలీభిః=తాల వృక్షములచే గహనమైన, కుమ్ భూమిని, ఆసాద్య = పొంద...' 573774 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>300 వ్యక్తివివేకము అర్థము: — కుంత+అలీభి =కునములు (ప్రాసములు) అను ఆయుధములచే, గహనామ్-వ్యా ప్తమైన, యుధమి వ=యుద్ధ భూమిని వలె, తాలీభిః=తాల వృక్షములచే గహనమైన, కుమ్ భూమిని, ఆసాద్య = పొంది, నానా, ఫల, కబలన, సంసక్తాః = అనేక ఫలములను తినుటయం దాస క్తమైనట్టియు, (వానా, ఫలక, వలన, సంసక్తాః = అనేక బాణాగ్రభాగములను సంచ రింపఁ జేయుటకు సిద్ధముగ నున్నట్టియు) శిత, శర, శత సంకీర్ణా: తీక్ష మైన బాణ శతములచే (తృణ విశేషములచే) వ్యాప్తము లైనట్టియు హరిసై న్యౌఘాః-హరిసైన్యసమూహములు (వానర సైన్య సమూహ ములు) ప్రతి దిక్కునందును, పిల్లని = ధ్వనించుచున్నవి. ఇచట “కుమ్” అను పదమునకు గలఁ కర్మత్యము స్ఫుటముగ భాసింపదు. క్రియాస్వరూ పాపహారమున కుదాహృతి: -- "కుసుమైః కృత వాసనః సమస్తా దపనిద్ర త్వము వేయివద్భి రస్మిన్ ప్రతిమంత్ర గణాభిరామ రూపై : నవవౌషట్పదశోభిభిః సమీర” Miss dow అర్థము:— కుసుమైః, కృతవాసనః = పుష్పముల వాసనగల ట్టియు, సమన్తాత్ = అంతటను, అపనిదశ్వమ్, ఉపేయి వద్భిః = మేల్కొనినట్టి, నవ, షట్ పద, (వౌషట్ పద) శోభిభిః= కొత్త వౌషట్ పదములు నేడు షట్పదములచే శోభించు, శ్రుతి (శ్రుతి) మంత్రగణాభి రామరూ పై ! = వేదములనెడు, కర్ణములకు, మంత్రసమూహముల వలె నభిరామమైన రూపములచే, వవౌ. వీచెను. (సశేషము)<noinclude><references/></noinclude> 098d8jzij2bcceiqyjtjrcprc3fgrey 104 220114 573775 2026-09-04T04:16:11Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము / భాగవతుల కుటుంబరాయ శాస్త్రి. (గత సంచిక తరువాయి) ఇచట 'వనౌ' అను క్రియ స్వహపము స్పష్టముగ భాసింపదు. ఈ విషయము న్యాయసిద్ధమే యైనను మృదుమతులగు వారికి సుఖప్రతిపత్తి క...' 573775 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము / భాగవతుల కుటుంబరాయ శాస్త్రి. (గత సంచిక తరువాయి) ఇచట 'వనౌ' అను క్రియ స్వహపము స్పష్టముగ భాసింపదు. ఈ విషయము న్యాయసిద్ధమే యైనను మృదుమతులగు వారికి సుఖప్రతిపత్తి కలుగుటకొఱకై వచనమునందు ప్రతిపాదితమైనది. పై విషయము నిందు సంగ్రహముగ నిరూపించుచున్నాము. తగిన నిబంధన మున్నపుడు, పదమున కంతయు నావృత్తిని సేయవలయును. పదాంశమున కెప్పుడును. నావృత్తిని చేయరాదు. (90) పకున్న యుపయోగము, పదాంశా వృత్తికి నుండదు. పదాంశావృత్తిని చేయుదుమేని, యింతకుఁ బూర్వము, పదమునకున్న యర్థము తిరోభూత మగును (91) 'ఒక పదమును ప్రయోగించుటచేతనే, రెండర్థములును స్ఫురిం చుచో, నపుడు పద, తదంశములకు రెంటికిని నొకే పర్యాయ మర్థబోధ కలుగును. అడవుల స్వేచ్ఛగా శ్లేష నుపయోగింపవచ్చును. (్వరూపహారము మాత్రము పనికిరాదని భావము) "యత్ర చ మాతంగ మిన్యః శీలవత్యశ్చ, గౌర్యో విభవర తాశ్చ, శ్యామాః పద్మ రాగిణ్యశ్చ, ధవలద్విజశుచి వదనాః మదిరా మోదనిశ్శ్వాసితాశ్చ ప్రమదాః” ఇందు విరోధాభాసాలం కార మున్నది. అర్థము: -ఎచట స్త్రీలు- నూతంగామినులు=చండాల గామి నులు, శీలవత్యశ్చ, పతివ్రతలును ఏనుఁగులవలె నడచువారు అరు నర్థ మున విరోధపరిహారము) గౌర్యః - శివునిభార్యలు, వి, భవ, రతాశ్చ = శివేతరునియం దనురక్తి కల వారు గౌర్యః తెల్లని వారు, విభవములయం దాసక్తి కలవారు) శ్యామాః = నల్లనివారు; పద్మరాగిణ్యశ్చ = ఎఱ్ఱని<noinclude><references/></noinclude> nan2ojwkto14wysg6k4n8aap3s5rhe4 104 220115 573776 2026-09-04T04:16:21Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '262 వ్యక్తివివేకము వారు (శ్యామాః =పదునాఱు సంవత్సరముల వయస్సుకల వారు, పద్మ రాగమణులు కలవారు) ధవల ద్విజశుచివదనాః స్వచ్ఛమైన బ్రాహ్మణు -== నివ లె,పవిత్రమైనముఖముగల వారు, కల్లు వాసనలత...' 573776 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>262 వ్యక్తివివేకము వారు (శ్యామాః =పదునాఱు సంవత్సరముల వయస్సుకల వారు, పద్మ రాగమణులు కలవారు) ధవల ద్విజశుచివదనాః స్వచ్ఛమైన బ్రాహ్మణు -== నివ లె,పవిత్రమైనముఖముగల వారు, కల్లు వాసనలతోనున్న శ్వాసవాయు వులు గల వారును, ( తెల్లని దంతములచే పవిత్రమైన నోరుగలవారు) ఇందు విరోధము, చ శబ్దా వేదితము. ఆపి శబ్దమువలె, చ శబ్దమునకుఁగూడ పిరోధాభిధాన సామర్థ్యము గలదు. - ఉదా: "ఘృణీ కర్ణః ప్ర్రమాదీచ తేన మేదరథోమతః” (ne) అర్థము: కర్ణుఁడు, ఘృణీ దయాళువు, అయినను ప్రమాదీచ - ఏకాగ్రత లేనివాఁడు గూడను (అసావధాని) అందుచే నత కర్ధరథుఁడని నా యభిప్రాయము. దయఁగలిగిన వాఁడు, “నా బాణముచే నెవరికైన నన్యాయముగ నపాయము జరుగునేమో” యని, జాగరూకతను వహించును. కాని కర్ణున కా జాగరూకత లేదని భావము. ఘృణిత్వము, ప్రమాదిత్వము నొకవ్యక్తియందుండవు. అవి పరస్పర విరుద్ధములు. కర్ణునియం దా రెండు నున్నవి. ఇచట 'చ' కారము విరోధమును తెల్పును. అప్లి శబ్ద మునకు బదు లిచట చకారమున్నదని భావము. డి. ధ్వనికర్త, పై వాక్యములను బురస్కరించుకొని, యిట్లనినాఁడు. “నవాచ్యో విరోధః, సాక్షా చ్చటైన విరోధాలంకారస్య అప "కాశి తత్వాత్ ' ఇచట, అపి శబ్దముచే, సాక్షాత్తుగ విరోధాలంకారము ప్రకాశి తముగా కుంటచే, విరోధము చెప్పఁగూడదు. పై విచారమువలన ధ్వని కర్తవ్యా మసిద్ధమని తెలియవలెను. ""ఖమ్ యేభ్యుజ్జ్వలయన్తి శాన తమసో యేవా సఖోద్భాసిని యే పుష్ణన్తి సరోరుహ శ్రియమ్ అధిష్ప్తాబ్జ భాసశ్చయే<noinclude><references/></noinclude> ffn51tqse6eq7y7y0w2lrosr0081kmv 104 220116 573777 2026-09-04T04:16:32Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము యే మూర్ధస్వవభాసినః క్షితిధృతాం యే ఛామరాణాం శిరాం. సామన్యు భయేసి, తే, దినపతేః పాదా : శ్రియై, సస్తు, వః' 268 102 24 అర్థము: చీకటిని బోగొట్టి 'ఏవి' ఆకాశమును ప్రకాశింపఁ జే...' 573777 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము యే మూర్ధస్వవభాసినః క్షితిధృతాం యే ఛామరాణాం శిరాం. సామన్యు భయేసి, తే, దినపతేః పాదా : శ్రియై, సస్తు, వః' 268 102 24 అర్థము: చీకటిని బోగొట్టి 'ఏవి' ఆకాశమును ప్రకాశింపఁ జేయునో, యేవి, నఖములచే నుద్భాసించునో, (న, భోద్భాసిన ఆకాశమును ప్రకాశింపఁ జేయవో) ఏవి సరోహశ్రీని పోషించునో, ఏవి యజ్ఞ కాంతులను తిరస్క రించునో, ఏవి పర్వతముల శిఖరముల యందు భాసించునో, ఏవి యమరులశిరసుల నాకమించునో, ఆ రెండు విధము లైన, సూర్యునియొక్క పాదములును (1. కిరణములు 2. పాద ములు శరీరావయవములు) మీకు సంపద కగుఁగాక. రో ఇచట, ప్రతి పద్యపాదమునను మొదటిసగము కిరణము గను, రెండవసగము పాదముల పరముగను అన్వయించును. రెండవ ములును పరస్పర విరుద్ధములుగ నున్నవి. భిన్న మైన యావిశేషణముల వలననే యుభయ పదములకును వ్యతిరేక మనుమేయ మగుచున్నది. అభిన్నవి శేషణము లున్నపుడు, నిబంధనమున్నచో సాదృశ్యమాత్రమే ప్రతీతమగును. వ్యతి రేకము గోచరింపదు. ఉదా ! "భక్తిహ్వ విలోకన ప్రణయినీ, నీలోత్సల స్పర్ధినీ ధ్యానాలంబన తామ్, సమాధి నిర్వతై ర్నీ తే, హితపాప్త యే లావణ్యస్య, మహానిధీ, రసికతాం లక్ష్మీం, దృశో, సస్వతీ యుష్మాకం, కురుతాం, భవార్తి శమనమ్ నేతీ, తనుర్వా, హ రే” గ<noinclude><references/></noinclude> 6vrh1648oxee9yf7xz0749lpngtq9tn 104 220117 573778 2026-09-04T04:16:40Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '860 264 వ్య క్తివివేకము ఇందు విశేషణము లన్నియు, నేత్రములతో నన్వయించునపుడు ద్వివచనమునను, తను శబ్దముతో నవ్వయించునపు దేశ పచనమునను నుండును. వా శబ్దము సముచ్చమార్థక మని వ్యాఖ్యాతలు...' 573778 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>860 264 వ్య క్తివివేకము ఇందు విశేషణము లన్నియు, నేత్రములతో నన్వయించునపుడు ద్వివచనమునను, తను శబ్దముతో నవ్వయించునపు దేశ పచనమునను నుండును. వా శబ్దము సముచ్చమార్థక మని వ్యాఖ్యాతలు. అర్థము: — భక్తి-పణయినీ =(1) భక్తితో ప్రహ్వులైన వారిని చూచుటయందు పణయముగలవి ( నేత్రములు) (2) భక్తితో పహ్వు లైన వారియొక్క చూపుల యొక్క పేను (ప్రణయము) గలిగినది - (తనువు); నీలోత్పలస్పర్ధినీ నల్లకలువలతో స్పర్ధనందునివి (2) స్పర్ధ నందునది; సమాధి నిరతులచే, హితపాప్తి కొఱకు, ధ్యానాలంబన తామీ తే= ధ్యానవిషయముగాఁ జేయఁబడినవి- (2) ఈహిత పాపు కోర్కెల నందుటకొఱకు, ధ్యానాలంబన తామ్ నీతా = ధ్యానా లంబనము చేయఁబడినది; లావణ్యమునకు మహానిధులు (2) మహా నిధిః– మహానిధి; దృశో :_ నేతను లకు, రసికతను లక్ష్మిని, తన్వతీ చేయునవి (నపుం. ద్వివ) చేయునది (స్త్రీ. ఏ. వ) హరి యొక్క నేత్రములు, తనువును, మీకు భ వార్తి శమన మును చేయుఁగాక. ఇచ్చట రెం డర్థములలోను, చాలవఱకు, విశేషణము లభిన్న ములుగనే యున్నవి. విశేషణములు పరస్పరభిన్నము లగుచో, నాన్యోన్య విశేషప్రతి పత్తికలుగును. భేదము లేని దే, విశేషముకలు గ దు గదా! అదియే వ్యతి రేకము. వేటొకటికాదు. అందుచే నావ్యతిరేకము భిన్నవి శేషణత్వాను మేయమేగాని, శబ్దశక్తి మాలము గాదు. పరకీయవచనము గూడ, నొకప్పుడు శ్లేషాభివ్యక్తి నిబంధనము కావచ్చును. వేణీ సంహారము నందలి యుదాహరణము. “రక్త ప్రసాధితభువః, క్షతవిగ్రహాశ్చ, స్వస్థా భవన్తు, కురురాజసుతా, స్సభృత్యాః<noinclude><references/></noinclude> gs3zzefkv2p9kn6osmhts7blew9yya5 104 220118 573779 2026-09-04T04:16:50Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము 265 అర్థము:-రక్తప్రసాధితే భువః = (1) రక్తముచే నలంకృతమైన భూమి గలవారు, (2) అను రాగముచే నళీకృతమైన భూమి గలవారు శ నశించిన శరీరముగలవారు, (2) పోయిన యుద్ధము కలవారు; సభృత్యులై...' 573779 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము 265 అర్థము:-రక్తప్రసాధితే భువః = (1) రక్తముచే నలంకృతమైన భూమి గలవారు, (2) అను రాగముచే నళీకృతమైన భూమి గలవారు శ నశించిన శరీరముగలవారు, (2) పోయిన యుద్ధము కలవారు; సభృత్యులైన కురురాజసుతులు, నేను (భీముఁడు) జీవించి యుండఁగా, స్వస్థాః = స్వర్గస్థులు (2) సుఖము గలవారు, భవన్తు – అగు దురు గాక - = శ్లేషపచనమును (ఇందలి రెండవయర్థమును మాత్రము తెలిసి కొనిన) విన్న భీమసేను నోదార్చుటకై సహదేవుఁడు పల్కిన "ఆర్య ! ఈ భరతపుత్రి వచనము మన కనుమతమే” యనువచనము లిచటి శ్లేషకు నిబంధనము . ఉదా: ord ఒకప్పుడు ప్రతీయమానార్థము శ్లేషాభివ్యక్తికి హేతువగును. ఆలింగనాదర, చిత్ర, స్థితి, రాబభౌ, యా పత్య్వుకాసి పరిఖాజల దీవి బంధా విస్తారి సాలజఘనమ్ పరివర్తమాన నక్షత్ర రత్నకళనా గుణ ముద్వహ స్త్రీ. అర్థము: - యా ఏనగరి, సత్యుః = రాజు యొక్క అలింగన, ఆదర, చిత్ర, స్థితిః ఆలింగన మనెడు ఆదరముతోఁ గూడి, సంబంధము గల్గినదై - యని భావము) వికాసి పరిఖాజల నీవిబద్ధా= విస్తృతమైన యగ డ్తలోని జలమే నీవి బంధముగాఁ గలిగినదై, విస్తారి సాలజఘనన్ = పెద్ద ప్ర్రాకారమనెడు కటి ప్రదేశమును, పరివర్తమాన గుణమ్ - తిరుగుచున్న నక్షత్రము లనెడు రత్నములు గల యొడ్డాణను ను, ఉద్వహన్తి=వహించుచున్నదై, అబభౌ = ప్రకాశిం ఇచట నొక నగరి వర్ణితమైనది. ఇందలి విశేషణ సామర్థ్యము<noinclude><references/></noinclude> hn2rm7m5dz10cb4yb1q9ndebla3858e 104 220119 573780 2026-09-04T04:16:59Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '266 వ్యక్తివివేకము వలన నౌక నాయిక కుసంబంధించిన యర్థముగూడ ప్రతీకమగుచున్నది. ఈ నాయి కార్థమే యిచట శ్లేషకు మూలము, నాయికార్థమునందు, పత్యుః శబ్దమునకు, భర్తయొక్క యని, ముఁ జెప్పవలయు...' 573780 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>266 వ్యక్తివివేకము వలన నౌక నాయిక కుసంబంధించిన యర్థముగూడ ప్రతీకమగుచున్నది. ఈ నాయి కార్థమే యిచట శ్లేషకు మూలము, నాయికార్థమునందు, పత్యుః శబ్దమునకు, భర్తయొక్క యని, ముఁ జెప్పవలయును. ఇటు లే, ఆలింగ నార్థ మాదరయుత మగు స్థితిగలది, పరిఖా జలమువంటి నీవి బంధము గలది, సాలమువంటి జఘ సముగలది, నక్షత్రములవంటి రత్నములుగల, యనునర్థములనుగూడ ఁ జెప్పుకొనవలయును.] ఎచట నావృత్తి నిబంధనగద్ధముగూడ నుండదో యచట నిర్థా న రావగతి కవకాశ ముండదు. అట్టి తావులందు, కవులు, ఉభయార్థ పదోపనిబంధము సేయుట వ్యర్థమే. అచట వాచ్యావన కల్లును. అందుచే వారిప్రయాసము నిష్ఫలమగును. అందుకు శబ్దశ్లేష విషయమై యుదాహరణము. యొక్క) "గ్మా భర్తురస్య వికట: కటక: సపీలు పాలీకులస్సహరి సై న్యశ తావమర్ధః, లక్ష్మీం విలాసఘటనాం నయతి వ్యసా స్త నానాధి కామచర మాగధ రాజతశ్రీ దోషము అర్థము: - అస్య, ద్మాభర్తుః = ఈ పర్వతము యొక్క (రాజు వికటః=భయంకరమగునట్టియు, (గొప్పదైనట్టియు) సపీలు పాలీకులః = పీలు వృక్ష పంక్తులతో గూడినట్టి రు, (ఏనుఁగుల పంక్తుల లతోఁ గూడిన పీలు = వృక్ష భేదము, ఏనఁగు) సహరిసైన్య శతాన మర్దః = సింహసమూహశతములు తొక్కిడితో నున్నట్టియు, (అశ్వము = లతోనున్న సైన్యశతముల యవమర్దముతోఁ గూడినట్టియు) అచరము, అగ, ధరాజతిశ్రీః= హిమాలయ పర్వతభూమిచే జయింపఁబడని శోభ కలట్టియఁ, కటకః = చక్రియ, వ్యసా స్తనానాధి కామ్= తొలగింపఁ బడిన యనేకమనోవ్యాధులుకల, విలాసఘటనం = విలాసఘటనమును =<noinclude><references/></noinclude> bt92s8hzkygvo3p10hun9bpfoxkf8cf 104 220120 573781 2026-09-04T04:17:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము 267 లేదా విలాస ఘటనముగల, (విలాసమును కలుగఁ జేయునట్టి- యని భాషము) లక్ష్మీం=శోభను, నయతి కలిగియున్నది. ఇచట రాజపక్ష మున నిట్లు తెలియవలయును. వ్యపాస్త శ్రీ = తొలగింపఁబడ...' 573781 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము 267 లేదా విలాస ఘటనముగల, (విలాసమును కలుగఁ జేయునట్టి- యని భాషము) లక్ష్మీం=శోభను, నయతి కలిగియున్నది. ఇచట రాజపక్ష మున నిట్లు తెలియవలయును. వ్యపాస్త శ్రీ = తొలగింపఁబడిన మనోవ్యాధులు కలిగి, స్వేచ్ఛగా సంచరించు, మగధదేశపు భటుల చే నొప్పియున్న శోభకల కటకః సేనా సన్ని వేశము, విలాస ఘటన మును, లక్ష్మీని, కూర్చుచున్నది. ఇచట శ్లేషను చెప్పుటకుఁదగిన హేతువేమియును లేదని గ్రంథ కర్తభిప్రాయము. ఉదాహరణా స్తరము. “యేసధ్వ స్త మనోభవేన బలిజత్కా యః పురా శ్రీకృతః యశ్చోద్రిక్త భుజంగహారవలయో గంగాంచయో2 ధారయత్ యస్యాహు శశి మచ్ఛిరోహర ఇతి స్తుత్యంచ నామామరాః పాయాత్ సస్వయ మంధక క్షయఃరస్త్వాం సర్వదోమాధవః” . ఈ పద్యము విష్ణుపరముగను, శివపరముగను గూడ నన్వయించును. 1070 1. అభ వేన = పుట్టుక లేని, యేన = ఎవనిచేశ, అనిః= శకటము, (శకటాసురుఁడు) ధ్వస్తమ్ = నాశనము చేయఁబడినదో, బలిజిత్ కాయ్య గా వామనావతారమునకు సంబంధించిన దేహము, లేదా బల వంతులైన రాక్షసులను జయించుశరీరము, పురా= పూర్వము, అమృ తమును పంచి పెట్టు సమయమున, స్త్రీ కృతః = స్త్రీగాఁ జేయఁబడినదో, (మోహినీరూపమున) యశ్చ = ఎవఁడు, ఉద్రిక్త భుజంగ హా = మదించిన కాళీయుఁడను పామును చంపినాఁడో, రవ,లయః = శబ్దమునందులయము గలవాఁడో, అగం, గాంచ, యః అధారయత్ = గోవర్ధన పర్వతమును, భూమిని, ధరించినాఁడో, (వరాహావతారమున భూమిని ధరించినాఁడు) శశిమచ్ఛిరోహరః ఇతి = శశిమచ్ఛిరోహరుఁడు రాహు శిరమును ఖండిం<noinclude><references/></noinclude> 95o1h4b92ffnbnd95cysabwtkbw5hbf 104 220121 573782 2026-09-04T04:17:17Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '268 వ్యక్తివివేకము చినవాఁడు) అను యస్యనామ ఎవనినామమును, ఆమ రా ! = దేవతలు స్తుత్య = స్తుతింపఁదగిన దానినిగా, ఆహుః = చెప్పుదురో, సః= ఆ, అన్దకక్షయకరః = అన్ధకులను వారికి నివాసము నేర్పఱచి...' 573782 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>268 వ్యక్తివివేకము చినవాఁడు) అను యస్యనామ ఎవనినామమును, ఆమ రా ! = దేవతలు స్తుత్య = స్తుతింపఁదగిన దానినిగా, ఆహుః = చెప్పుదురో, సః= ఆ, అన్దకక్షయకరః = అన్ధకులను వారికి నివాసము నేర్పఱచిన, సర్వదః = అన్నిటి నిచ్చు, మాధవః విష్ణువు, న త్వాం పాయాత్ – నిన్ను రక్షించుఁ 7T5. (2) ధ్వస్త మనోభ వేన, యేన = మన్మథుని నాశనము చేసిన యెవని = చేత, బలిజిత్ కాయః – విష్ణుశరీరము, పురా= పూర్వకాలము, త్రిపుర సంహార సమయమున, అస్రీకృతః = ఆస్త్రముగాఁ జేయఁ బడినదో, ఉద్వృత్తభుజంగహార వలయః - చుట్టుకొనిన భుజంగములే హారములు = : గను, వలయములుగను గలవాఁడో, గంగాం యః అధారయత్ = ఎవఁడు గంగను ధరించినాఁడో, యస్యశిరః శశిమత్ = ఎవని శిరస్సు చందు సి గల్గిన హర ఇతి నామ స్తుత్యమ్హరుఁడను పేరు స్తుతింపఁదగినది, అని దేవతలు చెప్పుదురో, అన్ధకాసురుని సంహరించిన, సః ఉమా ధవః = ఆ యీశ్వరుఁడు, నిన్ను సర్వదా = ఎల్లప్పుడు, రక్షించుఁ గాక. ఇటు లే “కథం, నామ, న. భవసి, త్వం, భోజన మసమంజసస్య నిరనాధ నిత్యమేవ, కుర్వన్, యథేచ్ఛ మర్థానామ్, వినియోగమ్” అర్ధము: — ఓ రాజా ! నిత్యమును యథేచ్ఛముగ ధనమును వినియోగము సేయు నీవు, ఆసామంజస్యమునకు (కలవరమునకు) పాత్రుఁడ వేలగావు ? ఇటువంటి వానియందును వాద్యావచన దోష మున్నదని తెలియవలయును. ఈ తుదిశ్లోకమున నున్నది నిందయా? లేక స్తుతియా? యని నిశ్చయించుటకు ఆధార మేమి యును లేదు. అందుచే నిట దోషము కల్గినది. ఆశ్లేష విషయమున నుదాహృతి : 93 “దత్తానందాఃప్రజానాం సముచిత సమయా క్లిష్టసృష్టి పయోభిః<noinclude><references/></noinclude> jb064jw4b86hbs3tnr5e3qgdm6vaje4 104 220122 573783 2026-09-04T04:17:29Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము 269 పూర్వాహ్ల విప్రకీర్ణా దిశి విరమ త్యహ్ని సంహార భాజః దీపాలతో దీర్ఘదుఃఖప్రభవ భవభ యోదన్వదు తార నావః గావోవః పావనానాం పరమపరిమితాం ప్రీతిముత్పాదయస్తు' అర్థము...' 573783 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము 269 పూర్వాహ్ల విప్రకీర్ణా దిశి విరమ త్యహ్ని సంహార భాజః దీపాలతో దీర్ఘదుఃఖప్రభవ భవభ యోదన్వదు తార నావః గావోవః పావనానాం పరమపరిమితాం ప్రీతిముత్పాదయస్తు' అర్థము:———సముచిత అర్థము: — సముచిత . . . . .. సృష్టే: = తగిన సమయమునందు కష్టము లేకయే సృష్టించిన, పయోభిః - జలముల చేత (పాలచే) ప్రజా నామ్ దత్తానందాః=స్త్రజలకు (దూడలకు) అనందము నిచ్చినట్టియు, పూర్వాహ్లసమయమునందు దిశి దిశి అన్ని దిక్కులయందును, విష కీర్ణాః = వ్యాపించినట్టియు (అన్ని వైపులకు వెళ్లినట్టియు) ఆహ్ని, విర మతి, సంహార భాజః = సాయంసమయమున సంకోచము నొందునట్టియు (ఇంటికి తిరిగి వచ్చునట్టియు) దీర్ఘ... నావః చిర కాల దుఃఖమునకు హేతువగు సంసారభయమనెను సముద్రమును తరించుటకు నావ లైన ట్టియు, దీస్తాంళోః= సూర్యునియొక్క గావః = కిరణములు (ఆవులు) పవిత్రులైన మీకు అపరిమితమైన ప్రీతిని కలుగఁజేయుఁగాక. = ఇచట “గావ”” (కిరణములు) అనునది విశేష్యవాచకము- ఉపమేయము - దీనికి ఉపమానము "ధేనువులు" గావః అను శబ్దమే ధేనువులను నర్థమునుఁ గూడఁ జెప్పును. ఇందలి విశేషణములు గూడ, కిరణములకును, ధేనువులకును రెంటికిని అన్వయించును. అయినను, ఉపమానమునుగాని. తత్సంబంధముకు దెబ్బ "ఇవ” (వలె) మొద లగు పదములనుగాని, అవశ్యము చెప్పవలసిన వానిని జెప్పకుండుట, దోష మను విషయము ముందు విస్తరింపఁబడును. ఉభయ శ్లేష కుదాహృతి : “సర్వైశరణ మక్షయ మధీశ మీశం ధియాం హరిం కృష్ణమ్ చతురాత్మానమ్, నిష్క్రియ మరిమధనమ్ సమత చక్రధరమ్” అర్థము: — సర్వైకశరణమ్ అందఱకు ఒకేగృహమైన వాఁడు, అక్షయం = గృహము కానివాఁడు (అందఱకు ఒకే రక్షకుఁడు, నాశనము<noinclude><references/></noinclude> cu12tsn8ny73wb5ejnolz703r5aagqw 104 220123 573784 2026-09-04T04:17:39Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '270 వ్యక్తివివేకము లేనివాఁడు అని పూర్వపు టర్థము నందలి విరోధమునకు పరిహారము) అ+ధీశమ్ బుద్ధుల కీశ్వరుఁడు గానివాఁడు, ధియామ్ ఈశమ్ బుద్ధుల కీశ్వరుఁడు, (ప్రభువు, బుద్ధుల కీశ్వరుఁడ...' 573784 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>270 వ్యక్తివివేకము లేనివాఁడు అని పూర్వపు టర్థము నందలి విరోధమునకు పరిహారము) అ+ధీశమ్ బుద్ధుల కీశ్వరుఁడు గానివాఁడు, ధియామ్ ఈశమ్ బుద్ధుల కీశ్వరుఁడు, (ప్రభువు, బుద్ధుల కీశ్వరుఁడు - అని పరిహారము) గరం హరిమ్= కపిలవర్ణము గలవాఁడు, కృష్ణమ్ = నల్లనివాఁడు, (పాప మును హరించువాఁడు, కృష్ణుఁడను నామముగలవాఁడు - అని విరోధ పరి హారము) చతురాత్మానమ్ = పరాక్రమవంతుడు, నిష్క్రియమ్ క్రియారహితుఁడు (సంకర్షణ, వాసుదేవ, ప్రద్యుమ్నానిరుద్ధరూపము లగు నాలుగు వ్యూహముల రూపముగలవాఁడు- సహజముగ నిష్క్రి యుఁడు అని పరిహారము) అరిమధనమ్-చక్రములను నాశనము సేయు వాఁడు, చక్రధరుఁడు (శత్రునాశకుఁడు, చక్రధరుఁడు నని విరోధ పరి 'హారము) అగు విష్ణువును గుఱించి నమస్కరింపుము. (ఈ పద్యమునందుఁ గూడ, పై పద్యమునందువలెనే, శ్లేషకు నిబంధనము లేదని భావము. ఉపమానవాచక పదము ప్రత్యేకముగ నున్నచో శ్లేష కవకాశముం డెడి దీని యభిప్రాయము. ఈ క్రిందిపద్యమునందుఁ గూడ వాచ్యావచనదోష మున్నదని తెలియవలయును. "పతితే పతంగమృగ రాజి నిజప్రతిబింబ కోవత ఇవాంబునిధౌ అథ నాగ యూధ మలినాని జగత్పతి సమాంసి పరిత సరి రే” అర్థము: ___ సూర్యుఁడ నెడు సింహము, తన ప్రతిబింబమునందలి రోషమువలన వలె, సముద్రమునందు పడఁగా, నాగయూధముల వలె మలినములైన తమస్సులు, జగత్తంతటను వ్యాపించినవి. ఇచట నాగయూధములకును, చీకట్లకును సాదృశ్యమును చెప్పు టయే కవి కభిమతము. నాగయూధధర్మమగు మలినత్వమాత్రముతో సామ్యమును చెప్పుట కవి కభిమతము గాదు. సింహము పోయిన తరు వాత, శత్రువు లేకుంటచే, స్వేచ్ఛగా విహరించునని ఏనుఁగులే గాని,<noinclude><references/></noinclude> lk0w5qh4tftfkotbcmb3jacwir8lz70 104 220124 573785 2026-09-04T04:17:50Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చో వ్యక్తివివేకము 271 ఏనుగుల గుంపు మలినముగనుండు చీకట్లు గాదు. అట్లు విహరించునవి ఏనుగులేయగు సూర్యుని మృగరాజు గా నిరూపించుట వ్యర్థమగును. సామ్యమును, హారి, సుందర సుభగ, సదృశ సన్న...' 573785 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చో వ్యక్తివివేకము 271 ఏనుగుల గుంపు మలినముగనుండు చీకట్లు గాదు. అట్లు విహరించునవి ఏనుగులేయగు సూర్యుని మృగరాజు గా నిరూపించుట వ్యర్థమగును. సామ్యమును, హారి, సుందర సుభగ, సదృశ సన్నిభాది శబ్దములు తెల్పునుగాని, మలినాది శబ్దములు తెలుప లేవుగదా! అట్లు కానిచో, “సరోజ కర్ణి కా గౌరీం గౌరీం ప్రతి మనో దధా” పద్మము యొక్క కర్ణి కవలె తెల్లగనున్న గౌరిని ధ్యానించెను) మొదలగు వాక్యములయందు గౌరాది శబ్దములు గూడ ధర్మమాత్ర సామ్యమునే గాక, ధర్మి సామ్యమునే తెలియఁజేసెడివి. (ధర్మి= గౌరీ దేవి) గౌరికిని సరోజకర్ణికకును సామ్యము గౌరత్వమాత్య్ర సాధర్మ్య కృత మనియే కవివివక్షి తమగుటచే గౌరాది శబ్దములు ధర్మి సామ్య మును తెలుపుట యనిష్టము. ప్రశ్న:—గౌరాది శబ్దములు గూడ సదృశాది శబ్దముల వలె సాత్తుగ ధర్మిసామ్యమునే తెలుపును. కర్ణికకు గౌరత్వ మవ్యభి చరిత మగుటచే, సామర్థ్యమువలన ధర్మమాత సామ్యావగతి కలుగు నాని యేల యనఁగూడదు ? సమాధానము: — ఉన్న వాక్యమునందు, గౌరత్వ ధర్మము నాధారముగఁగొని, ఉపమానోపమేయములకు సామ్యమభిహితమైనది. ఇపుడు, మీరు సూచించునట్లు గ్రహింతు మేని, శ్రుతహానియు, అశ్రుత కల్పనయుఁ జేయవలసి వచ్చును. అది అన్యాయము. అందుచే మీ వాదము యు క్తముకాదు. అట్టిపభీతి కలుగుచున్న చో, మీ వాదము నంగీకరించుట కవకాశ ముండెడిది. కాని అట్టి ప్రతీతి కలుగుట లేదు. రెండు ధర్మములలో నొకధర్మము నిర్దేశించినచో సాహచర్య వశ మున ద్వితీయధర్మప్రతిపత్తి కలుగునని కొందఱు భావించుచున్నారు. ఇందుల కుదాహరణము- "నిర్విష్టే. పి, బహిర్ఘ, నే, న, విరమ త్యంత ర్జగ ద్వే శ్మనామ్<noinclude><references/></noinclude> rjhnfiamljfren147q7f0cxau7oe6hy 104 220125 573786 2026-09-04T04:18:00Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '272 వ్యక్తివివేకము.. లతా తంతు తిచ్చినో, మధుపృషతింగాః, పయోబిందవః” అర్థము:- మేఘములు కురిసి వెలసినను, జీర్ణ గృహముల లోపల, సాలిపురుగు దారముల సమూహమును నాశనము చేయునట్టియు మధుబిందువ...' 573786 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>272 వ్యక్తివివేకము.. లతా తంతు తిచ్చినో, మధుపృషతింగాః, పయోబిందవః” అర్థము:- మేఘములు కురిసి వెలసినను, జీర్ణ గృహముల లోపల, సాలిపురుగు దారముల సమూహమును నాశనము చేయునట్టియు మధుబిందువులవలె కపిలవర్ణము గలట్టియు, నీటి బిందువులు పడుచునే యున్నవి. ఇచట నీటిబిందువులకు, మధుబిందు వులకున్న కపిలవర్ణ మున్నట్లే పింగత్వసహచరితమగు వృత్తత్వము (గుండముగ నుండుటయు) గూడ ప్రతీతమగును అని వారందురు. అది యు క్తముకాదు. అగుచో, సాహచర్యము సమాన మేయగు టచే బిందువులలో మాధుర్యము గూడ ప్రతీతము కావలసి వచ్చును. హేతువగు ధర్మముయొక్క అనుమానముచేతనే యందున్న రూపాది ప్రతీతి కలుగును. 102. ప్రస్తుతో దాహరణముగ పింగత్వ మాధుర్యములకు సాహచ ర్యముసిద్ధముకాదు. సాహచర్యమే లేనపుడు అన్యధర్మ ప్రతీతి యెట్లు కలుగును? ఒక వేళ సాహచర్యము సిద్ధించినను, మధుబిందువునందున్న యొక ధర్మమునకు సాధన భావనిర్దేశము లేనిదే రెండనధర్మము ప్రతీత మగుట యెట్లు ?- అట్టి నిర్దేశము లేకున్నను రెండవ ధర్మము ప్రతీత మగు నేని, "దుఃఖాభితప్తస్య | జనస్య, జానే తుషార శీతః॥ ప్రతిభాతిః వహ్నిః - అర్థము: — దుఃఖాభితప్తుఁడగు జనునకు, అగ్ని, మంచువలె చల్ల నగును - అను వాక్యమునందు అగ్నియందు శీతత్వ సాహచర్యము వలన పాండుత్వముగూడ, పతీతము కావలసి వచ్చును. ఇంకొక విషయమునుగూడ గుర్తింపవలయును. అన్యధర్మపతి పత్తి సిద్ధియున్నచో, ఆ ప్రతిపత్తికి హేతువు, సాహచర్యమో, మఱి<noinclude><references/></noinclude> 6wjjsrk95gwelqwy9a3i4jpeu4804hq 104 220126 573787 2026-09-04T04:18:11Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము 273 యేదియో యొకదానిని కల్పింపవచ్చును. ప్రస్తుత మన్యధర్మ ప్రతి అందుచే, హేతుపరికల్పన ప్రయాసమే, యచట పత్తియే లేదు. వ్యర్థము. హేతుపరికల్పనము లేకున్నను నిచట నేమి ల...' 573787 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము 273 యేదియో యొకదానిని కల్పింపవచ్చును. ప్రస్తుత మన్యధర్మ ప్రతి అందుచే, హేతుపరికల్పన ప్రయాసమే, యచట పత్తియే లేదు. వ్యర్థము. హేతుపరికల్పనము లేకున్నను నిచట నేమి లోటు కల్గును ? పయోబిందువులలో వృత్తత్వము భాసింపదని సమాధాన మీయ వచ్చును. వృత్తత్వము భాసింపకుండుఁ గాక. అంతమాత్రమున హాని యేమి ? ప్రయోజనము ననుసరించి ప్రమాణ వ్యవస్థ యుండదుగదా! అందుచే నొకవస్తువునం ద నేక ధర్మము లున్నను ఏ ధర్మము యొక్క నిర్దేశముండునో, ఆధర్మముయొక్క ప్రతిపత్తియే న్యాయము . మఱియొక ధర్మముయొక్క ప్రతీతి న్యాయము కాదు. అందువలన నిచట, తమస్సులకు నాగయూధ సాదృశ్యము, వాచ్యము, గావలసి యుండ, వాని మలినత్వమును చెప్పుట, వాచ్యావచన దోషమునకు దారిని తీసినది. కాగా, ఇచట "పృషత్ " పద మధికముగనున్నది. అది కేవల మనుప్రాసము కొఱకును, వృత్తపరిపూరణ కొఱకు మాత్రమే యుప యోగించును. బిందువులలో వృత్తత్వ ప్రతీతి కొఱ కుపకరింపదు. పై పద్యమున "నాగయూధ సదృశాని” అని పాఠ ముండుట మంచిది. “కరి కరభ! విముంచలోలతామ్ చరవినయవతమానతాననః మృగపతి సఖకోటి భంగురో గురు రుపరిక్షమతేనంకు” అర్థము:__ఓ కరికరభమా! (ఏనుఁగుపిల్ల) లోలతనువదలుము, ఆనతాననుఁడవై వినయవతము నాచరింపుము. సింహ భాగ భాగమువలె వంకరగ నుండు, పెద్ద (దుస్సహమైన) అంకుశము నిన్ను క్షమింపదు. ఇచట నంకుశమునకు, మృగపతి నఖకోటి భంగురత్వము,<noinclude><references/></noinclude> ec1c7vkvpxk60tg7y0q6n54kwrvktzd 104 220127 573788 2026-09-04T04:18:20Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '274 వ్యక్తివివేకము దుస్సహత్వము, లను ధర్మద్వయము వివక్షితము - భంగుర శబ్దమునకు కౌటిల్య మను నర్థము మాత్రమే ప్రసిద్ధము. అందుచే నది పై ని సూచితమైన రీతిని, ధర్మ ద్వయమును దెలుప లేదు....' 573788 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>274 వ్యక్తివివేకము దుస్సహత్వము, లను ధర్మద్వయము వివక్షితము - భంగుర శబ్దమునకు కౌటిల్య మను నర్థము మాత్రమే ప్రసిద్ధము. అందుచే నది పై ని సూచితమైన రీతిని, ధర్మ ద్వయమును దెలుప లేదు. మృగపతి పద సంబంధ సామర్థ్యము వలననే దుస్సహత్వము ప్రతీత మగును. భంగు రత్వ సాహచర్యము వలన మాత్రము కాదు. ఇటు లే “ప్రభవతి చ సమరమూర్ధని, నవనీరద నీల, ఏప, తవ, ఖడ్గః విశతి,చ,మానస మమలం, సతాం, యశో, హంసవిసర సితమ్” అర్థము:—నవనీరదముపలె నల్లనైన నీ యీ ఖడ్గము, సమర శిరసున (యుద్ధరంగాXమున) విజృంభించును. హంసల పిండువలె తెల్లనైన కీర్తి సత్పురుషుల మనస్సును ప్రవేశించును. (లేదా సత్పు రుషుల కీర్తి, మనసునందు ప్రవేశించును.) ఇచట, 'పతితే పతంగ మృగ రాజ' అను పద్యమునందు వలెనే, ఖడ్గమునకు నవనీరదరూపము గాని, యశస్సునకు హంసవిసరరూపము గాని ప్రతీత మగుట లేదు. ఆ ప్రతీతి లేనపుడు తన్మూలమైన యర్థా స్తరప్రతీతి యుండదు. అందుచే నిచట 'సమరమూర్ధని' అను పద మునకు- “మరేణ మృత్యునా సహితః" మృత్యు సహితుఁ డైనవాని శిరసున- అనిగాని, మానస పదమునకు, మానస సరోవరమను నర్థము గాని ప్రతీత మగుచున్నదనుట భాన్తిమాత కృతమే యని భావింప నలయును. అందుచే నిట “నవనీరద సుందరః కృపాణః" అని, "హంస విసరసమమ్” అని సవరించుట లెస్స. “ధర్మిసామ్యము మాత్రమే వివక్షిత మైనపుడు, ధర్మమాత్ర (93–సంగ్రహళ్లో కార్థము) మును దెల్పు శబ్దములను ఉపమితి సమాసమున ప్రయోగించుటను బుధు లంగీకరింపరు.<noinclude><references/></noinclude> 28a0y9zny05vux3rb9tu7iq93mbpwfw 104 220128 573789 2026-09-04T04:18:32Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '- వ్య క్తివి వేక ము 275 ఉదా! "తేనాపరోధస్త్రమదాస భేన, విగా హమా నేన, సరిద్వరాం, తామ్ ఆకాశగంగా రతిరప్సరోభిః, వృతో, మరుత్వానముయాత లీలః." అర్థము: – సరిద్వర మైన యా గంగను ప్రవేశించుచున్న...' 573789 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>- వ్య క్తివి వేక ము 275 ఉదా! "తేనాపరోధస్త్రమదాస భేన, విగా హమా నేన, సరిద్వరాం, తామ్ ఆకాశగంగా రతిరప్సరోభిః, వృతో, మరుత్వానముయాత లీలః." అర్థము: – సరిద్వర మైన యా గంగను ప్రవేశించుచున్నట్టియు (అందుస్నానము చేయు) అంతఃపురప్రమదాసఖుఁడైనట్టియు, నా రాజుచే ఆకాశగంగారతుఁ డైనట్టియు, అప్సరః పరివృతుఁ డైనట్టియు, నింద్రుఁ డనుయాత లీలుఁడయ్యెను. (అనుకరింపఁబడిన లీలలు కలవాఁడయ్యెను) ఇచట “అనుయాతి” (అనుసరించెను) అను క్రియ నాధార ముగఁ జేసికొని, రాజునకు, కర్తృత్వమును, మరుత్వంతునకు కర్మత్వ మును జెప్పుట కవి కభిమతము. కాని రాజున క్రింద్రునితోఁగల సంబం ధము, జలలీలాముఖమున (అనుయాతలీలః- అనుటవలన) నుక్తమైనది గాని, సాతెత్తుగ ను శముకాలేదు. ఇచట రాజునకును నింద్రునకును కర్తృకర్మభావము ఘటింపవలయునన్న నా సంబంధమును సాక్షా త్తుగ నైనఁ జెప్పవలయును. లేదా యా సంబంధము భాసించుటకై, వేఱక క్రియనైన నుపయోగింపవలయును. ఈ రెంటిలో నీ యొక టియు లేకుంటచే నిట నవాచ్యవచనము దోషము. ఆ దోషము పరి హృతము కావలయునన్న చో "ఆకాశగంగా రతిరప్సరోభి ర్వృతోనుయాతో మఘవా విలాసైః" (ఆకాశగంగా రతుఁడును, నప్సుకోవృతుఁడును నై న, యింద్రుఁడు విలాసములచే ననుకరింపఁబడెను.) అని యుండవలయును. ఇపుడు క్రియాన్తరా పేక్షా ప్రసంగ ముండదు. ఉదాహరణా స్తరము : "లక్ష్మీ దుహితౌ, జామాతా, హరిః, తథా, గృహిణీ గంగా అమృత మృగాంకౌ, చ, సుతౌ, అహో! కుటుంబం మహోద ధేః అర్థము:- లక్ష్మి కూఁతురు, అల్లుఁడు హరి, భార్య గంగ, అమృతము చంద్రుఁడు సుతులు, ఆహా సముద్రుని కుటుంబము! ఎంత ధన్యము)<noinclude><references/></noinclude> ezqlxqt4gyfcjnyz8uz8bkxgkbneyu5 104 220129 573790 2026-09-04T04:18:42Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '276 వ్యక్తివివేకము ఇచట లక్ష్మీకి దుహితృత్వము, అమృత మృగాంకులకు సుత త్వము, విధీ యమానమైనది. వీని చేతనే మహోదధి కుటుంబముయొక్క శ్లాఘాస్పదత్వము ప్రతీత మగును. అందువలన చట నా రెండే, య...' 573790 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>276 వ్యక్తివివేకము ఇచట లక్ష్మీకి దుహితృత్వము, అమృత మృగాంకులకు సుత త్వము, విధీ యమానమైనది. వీని చేతనే మహోదధి కుటుంబముయొక్క శ్లాఘాస్పదత్వము ప్రతీత మగును. అందువలన చట నా రెండే, యుపాధేయములు- మిగిలినవి యుపాయములు గావు - భగవంతుఁడైన హరి, గంయును సకల త్రైలో క్యాలంకారము లనుమాట సత్యమే యైనను, వారికి జామాతృత్వము గాని, గృహిణీశ్వముగాని, యిట విది తము కాలేదు. అందుచే మహోదధికి శ్లాఘాతిశయ యోగము పొస నగదు. అది లేనపుడు తన్ని బంధనమైన యత్యద్భుతాస్పదత్వమును గలు గదు. అవశ్యము వాచ్యమైన జామాతృత్వ గృహిణీత్వవిధాన ముక్తము కాకుంటచే, నీట న వాచ్యవచనము దోషము. ఆక్షేపణము: శ్లోకమునందలి పదములలోని క్రమమును “హరిః, జామాతా, గంగా గృహిణీ'' అని మార్చి, అస్వయించినపుడు జామాతృ గృహిణీ పదములు, హరి గంగా శబ్దముల యనంతరమే భాసించుట, దర్గములకు విధీయమానత్వము పొసగును. అపు డీ దోషమున కవకాశము లేదుగదా ? - అన్వయములోని యీ మార్పు పురుషాధీన మేగదా! సమాధానము:- సత్యమే. కాని, యీ సంబంధము, సర్వవిష యములయందును పురుషాధీన మనుట యుక్తముకాదు. విశేషణ వి శేష్యభావ విషయమున మాత్రమే యీ సంబంధమును మన మిష్టము వచ్చినట్లు మార్చుకొనవచ్చును. ఎచట విశేష్య విశేషణములకు, స్వ సౌందర్యము వలననే యన్యోన్యాపేట్ మైన విధ్యను వాద భావ ముండునో యచట యథాశు తమగు పదార్థసంబంధ నిబంధన మైన యర్థప్రతీతి క్రమము నాదరింపవలయును. అందుచే నచటనే పదార్థ పౌర్వాపర్య నియమ ముండునని తెలియవలయును. ఉదా! "త్వక్ తారవీ నివసనం, మృగచర్మ, శయ్యా, గేహం గుహా, విపుల పత్రపుటా ఘటాశ్చ,<noinclude><references/></noinclude> nfvqik2deu26w79f11jax0xr54gr6y1 104 220130 573791 2026-09-04T04:18:54Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము మూలం దలంచ కుసుమంచి ఫలంచ భోజ్యం పుత్రస్య, జాతి సేమటవీ గృహమేధినసై” 277 అర్థము: —అడవియందు నివసించు నీకుమారునకు, చెట్టు బెరడే వస్త్రము, మృగచర్మమే శయ్య, ఇల్లు గుహ,...' 573791 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము మూలం దలంచ కుసుమంచి ఫలంచ భోజ్యం పుత్రస్య, జాతి సేమటవీ గృహమేధినసై” 277 అర్థము: —అడవియందు నివసించు నీకుమారునకు, చెట్టు బెరడే వస్త్రము, మృగచర్మమే శయ్య, ఇల్లు గుహ, విపుల పత్రపుటములు కుండలు, మూలములు, దలములు, కుసుమములు, ఫలములు, ఆహా రమ ఇచ్చట అటవీ గృహమేధి యైన నీ కుమారుఁడు అని, అటవీ ప్రసంగమునకు ప్రాధాన్య ముండుటవలన, నడవికి సంబంధించిన తరు త్వక్కు నుద్దేశ్యముగ గ్రహించి, నివససత్వమును విధేయముగ గ్రహిం చుటయే యుక్తము. ఇటులే మృగ చర్మాదులయందును దెలియునది. అందుచే పదములనున్న కామము ననుసరించియే యన్వయించుట మంచిదిగాని శ్రమమును మార్చుట సరిగాదు. అని గ్రంథక ర్తభిప్రా యము. ఇట్లు చూచినను “గుహా గేహమ్” అని మార్పవలయును గదా !) పత్ర్యుదాహరణము : "శయ్యాశాద్వల, మాసనం శుచిశీలా, సద్మ దుమాణామధః శీతం నిర్ఘరవారిపాన, మశనం కద్దా, స్సహాయా మృగాః ఇత్య ప్ర్రార్థితల భ్య సర్వవిభ వే, దోష్కాయ మేకో, వనే దుష్ప్రర్థిని, యత్, , పదార్థఘటనావ్య, ర్వృథాస్త్రీయతే” అర్థము: —(ఉన్న క్రమము ననుసరించి)- శయ్య పచ్చిగడ్డి, ఆసనము శుచియైన శిల, ఇల్లు చెట్లకింద, చల్లని నిర్ఘరనీరమే పానీ యము, ఆహారము మూలములు, సహాయము మృగములు, ఈ విధ ముగ వనమునందు ప్రార్థింపఁబడకయే విభవములన్నియు లభించును. కానీ, యాచకుఁడను వాఁడు లభింపఁడు. అందుచేఁబరోపకారము చేయుట 3<noinclude><references/></noinclude> 86qwstd5ehabyy25gg11whfeprleyyu 104 220131 573792 2026-09-04T04:19:04Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '278 వ్యక్తివివేకము కవకాశము లేని యిచటనున్న వారు తమ జీవితమును వ్యర్థముగ గడుప వలయును. ఈ యుదాహరణ ప్రత్యుదాహరణముల ప్రతీతిలోఁ గల భేదము మతిమస్తులకు భాషించుచునేయుండును. తదితరులక...' 573792 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>278 వ్యక్తివివేకము కవకాశము లేని యిచటనున్న వారు తమ జీవితమును వ్యర్థముగ గడుప వలయును. ఈ యుదాహరణ ప్రత్యుదాహరణముల ప్రతీతిలోఁ గల భేదము మతిమస్తులకు భాషించుచునేయుండును. తదితరులకుమాత్రము శశథప్ర త్యేయమే (ప్రత్యుదాహరణము నందు- పదములు యించుటయే యుచితము. శీతం నిరరవారి మార్పనక్క—ఆ లేదు.) మనుమార్చి మన్వ అనునపుడు మాత్రము అనువాద్యమును చెప్పకయే విధేయమును జెప్పఁ గూడదు. అల జ్ఞాస్పదమైన దేదియు వెచ్చటను ప్రతిష్ఠ నొందదు. (94) ఈ విధేయోద్దేశ్య భావము రూప్యరూపక భావ సదృశము. అందు, ఉద్దేశ్యమ కంటే ముందుగ విధేయము నుపయోగింకుఁ జనదు. (95) అవాస్తర శ్లోకార్థము, ఉదా: "స్పష్ణో చ్ఛ్వసత్ కిరణ కేసర సూర్యబింబ విస్తీర్ణకర్ణిక మధో దిపసారవిస్టమ్, శిష్టప ముఖావతార బద్ధాంధకారవ ధుసా వలి పంచుకోచు అర్థము: స్పష్టముగ విస్తరించుచున్న కిరణము లనెడు కేసర ములుగల సూర్యబింబముచే వికసించుకర్ణి కగలట్టియు, క్లిష్టమైన యెని మిది దిక్కుల నెడు దళముల సమూహముయొక్క ముఖమునందు ప్రవే శించుటచే బద్ధమైన యంధకారముగల మధుపావళి గలట్టియు, దివస మ నెడు అరవిందము ముడుచుకొనెను. ఎండ ఇచట, కేసరారవిద్ద కలాపములకు విధేయత్వము భాసించు చున్నది. ఆ పదము లుద్దేశ్యము తరువాతనే యున్నవి. పదముల యభి<noinclude><references/></noinclude> e6zumwuy6m1vhfkerihdjrl37attyd4 104 220132 573793 2026-09-04T04:19:14Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము 279 సంబంధమును మార్చినంత మాత్రమున ననిష్ట ప్రతీతి యేరచనమునఁ గల్గునో యారచనమును పరిత్యజింపవలయును. ఉదా! తపకంఠాసృజా సిక్తా కరవాలంతా ద్విషామ్ ప్రసూతే, సమరారణ్యే,...' 573793 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము 279 సంబంధమును మార్చినంత మాత్రమున ననిష్ట ప్రతీతి యేరచనమునఁ గల్గునో యారచనమును పరిత్యజింపవలయును. ఉదా! తపకంఠాసృజా సిక్తా కరవాలంతా ద్విషామ్ ప్రసూతే, సమరారణ్యే, యశః కుసుమసంపదమ్” అర్థము:—ద్విషామ్ శత్రువులయెక్క, కంఠా సృజాసిక్తా- కంఠపు నెత్తురుతోఁ దడిసిన, తవ సియొక్క, కరవాల లతా = ఖడ్గ మ నెడు లత, సమురమనెడు నరణ్యమున యశప్సనెడు కుసుమసంపదను కల్గించుచున్నది. ఇచ్చట, "ద్విషామ్ " పదము మొదటనుండి “తవ” అనుపదము ప్రథమ పాదమునకు చివర నుండవలయును. ఉన్న క్రమమునే యనుస కించుచో, “నీ కంఠ రక్తముతోఁ దడిసిన, శత్రువుల ఖడ్గ లత " యని విపరీ తార్థముచ్చను. కావున “తవ” “ద్విషామ్” అను పదములు వాని స్థానములను మార్చుకొనవలయును లేదా “ద్విషత్కంఠాసృజాసికాత్య త్కరవాల లతా" యని సమాసములనైనఁ జేయవలయును. ఇందులో దేనినిఁ గూడఁ జేయకుండుట యనిష్టార్థ ప్రతీతికి మూలమై, దోషాయతన మగుచున్నది. 19, ఉదా॥ “మధుశ్చతే మన్మథ సాహచర్యా దసా వనుకోపి సహాయ ఏవ సమీరణః పేరయితా భవేతి వ్యాదిశ్యతే కేన హుతాశనస్య'' అర్థము:-- ఓ మన్మథా! మధువును (వస నర్తువును) అనుక్తుఁ డయ్యు, సాహచర్యవశమున నీకు సహాయుఁడ గనే యుండును. "అగ్నిని రగుల్కొల్పుము” అని సమీరణు నెవ రాజ్ఞాపించుచున్నారు?<noinclude><references/></noinclude> mqwfaln7otdmnsi7wxsbrgl97ab3d77 104 220133 573794 2026-09-04T04:19:24Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '280 వ్యక్తివివేకము (ఇచట సమీరణ, హుతాశన శబ్దములు దూరముగ నుండుట యన్వయ క్లేశము నా పాదించునని గథక స్త్రీభిప్రాయము. ) అందువలననే “యేన యస్యాభిసంబంధో దూరస్థావాపి తేన సః॥ పదానా మసమాసా...' 573794 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>280 వ్యక్తివివేకము (ఇచట సమీరణ, హుతాశన శబ్దములు దూరముగ నుండుట యన్వయ క్లేశము నా పాదించునని గథక స్త్రీభిప్రాయము. ) అందువలననే “యేన యస్యాభిసంబంధో దూరస్థావాపి తేన సః॥ పదానా మసమాసానామ్ ఆసంతర్య మకారణమ్” యవి అర్థము: —ఏ పదమున కే పదముతో నన్వయ మో రెండును దూరముగ నున్నను, నన్వయించును. సమాస రహితములైన పదము లొకదానితో నొకటి యన్వయింప వలయున్న నా రెంటికిని నాన స్తర్య ముండవలయునను నియమము లేదు, అని పూర్వాచార్యు లనినారు. అది యుక్తము కాదు. దూరముగ నున్న రెండు శబ్దముల ప్రతీతికిని, దగ్గరగనున్న రెండు శబ్దములు ప్రతీతికిని గలవై చిత్ర్యమును (భేదమును) గుర్తింపకుండుట వలననే వారట్లనినారు. ఏ శబ్దములకు స్వరూపమున నవస్థితి యిష్టముగాదో (ఏ శబ్దములు పరస్పర మన్వ యించునో) యా శబ్దములను, విచక్షుణుఁ డైనవాఁ డవ్యవ హితముగనే ప్రయోగింపవలయును. (97,98 సంగ్రహ శ్లోకముల యర్థము.) అందుచే "ద్విషత్కం కాసృజా సిక్తాత్వత్ కృపాణలతా వరా” అనియు, "వ్యాదిశ్య తేకేన సమీరణోవా హవిర్భుజళ్చోందయి తాభ నేతి" యనియు పాదములను సవరించుట మంచిది. అనన్వయముగూడ సభ్యూహ్యమైన యర్థము గల్గియుంటచే రసభంగ హేతువే యగును. అందుచే నదియు వాచ్యావచనదోషమే. (శేషము)<noinclude><references/></noinclude> l3h5ar4f2w0zuvl2zka7b7wtgjxeonx 104 220134 573795 2026-09-04T04:19:43Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము భాగవతుల కుటుంబరాయశాస్త్రి, ఉదా : "నిర్ఘాతోగై కుంజలీనాన్ జిఘాంస్కు జ్యనిర్ధి షెః క్షోభయామాస సింహాన్ నూనం తేషా మభ్యసూయా పరో వీర్యోదనే రాజశ మృగాణామ్” (గతసంచి...' 573795 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము భాగవతుల కుటుంబరాయశాస్త్రి, ఉదా : "నిర్ఘాతోగై కుంజలీనాన్ జిఘాంస్కు జ్యనిర్ధి షెః క్షోభయామాస సింహాన్ నూనం తేషా మభ్యసూయా పరో వీర్యోదనే రాజశ మృగాణామ్” (గతసంచిక తరువాయి) అర్ధము:——పొదలలో: దాగుకొనిన సింహములను చంపనెంచి పిడుగువలె భయంకరములగు నారియోఁతలచే వానిని క్షోభింకుఁ జేసెను. ఆమృగముల యొక్క, వీర్యోదగ్రమైన, రాజశబ్దమునందు (వీర్యోదగ్రమైన, అమ్మగముల యొక్క రాజశబ్దమునందు) అతని కసూ యయున్నదనుట నిశ్చయము. ఇచట సింహములకు, రాజకణ్ణ నాభ్యత్వము లేదు. (అనఁగా రాజను నర్థము సింహశబ్దమునకు లేదు) వానికి రాజశబ్దసంబంధమును లేదు. అందుచే సింహములకు, “రాజశబ్ద సంబంధము పొసగదు సింహశబ్దమునకు, సమానార్ధకముగు మృగరాజశ్వమునకు, రాజశబ్ద సంబంధమున్నను, నామృగ రాజశబ్దము ప్రశాన్తముకాలేదు. 'మృగా 'శామ్' అనుటకు బదులుగ “మృగ రాజానమ్" అనియును ప్రయు క్తము కాలేదు. అందుచే నిట మృగరాజు శబ్ద మనుపయుక్తమే మఱియు సింహములకు, మృగములలో, రాజత్వము కలుగు నుగాని, శబ్దముగాడు. అందుచే “వీర్యోడ గే”యను పదమును శబ్దము నకు విశేషణముగ నుపయోగింపరాదు. నీర్యోదగ్రత్వమనునది వస్తు నిష్ఠముగాని శబ్దనిష్ఠముగాదు గదా! కావున నిచట సింహములకుఁ గాని, మృగములకుఁగాని, వీర్యోదగత్వమునకుఁగాని "రాజశబ్ద”” అను శబ్ద సన్వయము సంగతముకాదు. కాసనిదీ యవాచ్యమే. అందుచే “రాజధానే” అనికాని, “మృగేషు” అని కాని వాచ్యము గావలసి యుండఁగా, నట్లు లేకుండుటచే నిట నవాచ్యనచనదోషమున్నది. ఆంధ్ర సాహిత్య పరిషత్ పత్రిక 52 - 1/2 (1963)<noinclude><references/></noinclude> fzoychlmcz8cgyamixzj8c7xsvpvrz6 104 220135 573796 2026-09-04T04:19:56Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '282 వ్యక్తివివేకము ఉదా! తపిన నర్షాః శరదా హిమాగమో వసన్తలక్ష్మి శిర సమేత్యచ ప్రసూనక స్త్రీ దధత స్సనర్తవః పు రేఒస్య వాస్తవ్య కుటుంబితొం యయు. తా॥ గ్మీష్మర్తువుతో వర్షర్తువు, శర...' 573796 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>282 వ్యక్తివివేకము ఉదా! తపిన నర్షాః శరదా హిమాగమో వసన్తలక్ష్మి శిర సమేత్యచ ప్రసూనక స్త్రీ దధత స్సనర్తవః పు రేఒస్య వాస్తవ్య కుటుంబితొం యయు. తా॥ గ్మీష్మర్తువుతో వర్షర్తువు, శరత్తుతో హేమంతర్తువు, వస నలక్ష్మీతో శిశిన స్తువును కలిసి (దాంపత్యము వహించి) ఎల్ల ప్పుడు పుష్పసంపత్తినిగలిగి, ఋతువులు ఇకని పట్టణమునందు వాస్త వ్యులగు (నివసించు) గృహస్థు లైనవి. ఇతని పట్టణమునందు కలిసి, కాపు రము సేయుచున్నవని భావము. వ్యాఖ్య: - - ఇచట తప హిమాగము శిశిరశబ్దములు పుం గములు. ఆలింగమహిమచే నాఋతువులకు పురుష భావమను మిత మగు చున్నది. వానికి కర్తృత్వము గూడ నున్నది. అందుచే వానికి ప్రాధా న్యమును "చెప్పుట యుచితము. వర్షా, వసస్తు లక్ష్మీశరత్ శబ్దములు స్త్రీ లింగములు, వానికి సహభావము, అప్రాధాన్యమును నుండుట యుచితము. అనఁగా స్త్రీలతోఁగలిసి పురుషులు కాపురము సేయుచు న్నారు, అని భావము రావలయును, అవుడు పురుష వాచకశబ్దములకు ప్రాధాన్యము నాధారముగఁ జేసికొని, ప్రథమావిభ క్తియు, స్త్రీలింగ శబ్దములకు వానియ ప్రాధాన్యము నాధారముగఁ జేసికొని “సహయు కే అప్రధానే” అను సూత్రముననుసరించి తృతీయా విభక్తి వచ్చుటయు సుచితము. అట్లున్నపుడే ఒక స్త్రీతో నొక పురుషుఁడు "కుటుంబి యగు ననువాక్యము పొసగును. ప్రస్తుతము ఆశరదా హిమాగమ:” “వస ల్య శిరః" వాక్యములలో, శరత్ వసస్తలక్ష్మీ శబ్ద ములు తృతీయా విభక్తితోనే యున్నవి. హిమాగము, శిశిరశబ్దములు, ప్రథమావిభక్తి యందే యున్నవి. అట్లుండుట యుచితమే. “తసేన<noinclude><references/></noinclude> ce2fe12fnipuy2u4vgkyylmzy99xenh 104 220136 573797 2026-09-04T04:20:09Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్య వివేకము 288 వర్షాః” అనునపుడుమాత్రము పుంలింగ యినందున్న తపశబ్దము తృతీ యా విభక్తి యందును, స్త్రీ లింగమునందున్న నర్షాశబ్దము ప్రథమా విభ క్తియందును నుండుట యుచితముగాదు. తపశబ...' 573797 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్య వివేకము 288 వర్షాః” అనునపుడుమాత్రము పుంలింగ యినందున్న తపశబ్దము తృతీ యా విభక్తి యందును, స్త్రీ లింగమునందున్న నర్షాశబ్దము ప్రథమా విభ క్తియందును నుండుట యుచితముగాదు. తపశబ్దము ప్రథమావిభ క్తీ యందును, వర్షాశబ్దము తృతీయా విభక్తియందును నుండవలయును. అట్లు లేకుండుటచే నిట నవాచ్యనచనదోషము వచ్చినది. శ్లో॥ కిమ పేశ్యుఫలం పయోధరాన్, ధ్వనతః ప్రార్థయతే మృగాధిపః ప్రకృతిః ఖలుసా మహీయసః, సహతే నాన్యసమున్నతిం యయా. || ఏ ఫలము న పేక్షించి, సింహము గర్జించుచున్న మేఘ ముల కెదురుగ వెళ్లును ? (ఎదుర్కొనును ? ) అది గొప్పవానియొక్క స్వభావము. ఆ స్వభావముండుట చేతనే యతఁ డన్యసమున్నతిని సహిం లేఁడు. ఇచట "మహీయసః” యనుపద మేకవచనమున నున్నది. అగుటచే సస్యసమున్నతిని సహిఁప లేకుండుటయనున దొకని స్వభావ ముమాత్రమేయని వ్యక్తమగును. గొప్పవారందఱకును నది స్వభా వమేయనునర్థము రాదు. ఆ యర్థము భాసింపవలయును. అందుకై వీప్సా సమానఫలకమగు (వ్యా ప్తిని తెలుపు) “మహీయసా”మను బహువచన శబ్దమును ప్రయోగింపవలయును - అటువంటి ప్రయోగమున కుదా హరణము “ యావదర్థపదాం వాచ మేపమాదాయ మాధవః విరరాను మహీయాంసః ప్రకృత్యా మితభాషిణః” తా॥ అర్థసమ్మితమగు నక్షరములు గల మాట నీ విధముగ పల్కి, మాధవుఁడూరకుండెను. గొప్పవారు, సహజముగనే, మితభాషులు. ఇచట నర్థాస్తరన్యాసమునందు “మహీరుగాంసః” అని బహువ చనము ప్రయు క్తమైనది. లేదా, వీప్సా (వ్యా ప్తిర్థమును తెలుపు “సర్వ” మొదలగు శబ్దములనైనను ప్రయోగింపవలయును.<noinclude><references/></noinclude> 37mil3thkgeutwahs6l9yt2nyf8pvmm 104 220137 573798 2026-09-04T04:20:20Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '284 నృ శివివేకము ఉదా : ఛాయా మసాస్య మనాలీ మణి వర్తమానా మాగామినిమ్ జగృహిరే జనతా సమాణామ్ సర్వోహి నోపనకమ వ్యపదీయ మానమ్ వర్ధిష్ట మాశ్రయ మనార్హత మప్యు పైతి - తా| జనసమూహములు, తత్కాలమ...' 573798 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>284 నృ శివివేకము ఉదా : ఛాయా మసాస్య మనాలీ మణి వర్తమానా మాగామినిమ్ జగృహిరే జనతా సమాణామ్ సర్వోహి నోపనకమ వ్యపదీయ మానమ్ వర్ధిష్ట మాశ్రయ మనార్హత మప్యు పైతి - తా| జనసమూహములు, తత్కాలముననున్న ఛాయ పెద్దజీ యైనను, దానిని వదలివేసినారు. రాబోవు నీడ నాశ్రయించినారు. లోకమునందందఱురు, తమయొద్ద నేయున్నను ఆ రూశయము, నశిం చునదిగ నున్నచో దానిని వదలి, ముందురాఁ బోవుష జేయైనను, నదీ వృద్ధినొందు స్వభావముగలదగుచో దానినే యాశ్రయింతు రుగ దా ! ఇచట “సర్వో‘హి” అనునపుడు సర్వశబ్దము ప్రయు క్తమైనది. పైని సూచించినరీతిని, మహీయసామ్ అని బహువచనమును గాని, సర్వశబ్దమునుగాని యోగింపమేని, పై వాక్యార్థములయందు భాసింపవలసిన సాధ్య సాధిక భావము బాగుగ భాసింపదు. "కిమ పేక్ష్య" అను శ్లోకమునందు ప్రశృతిమహీయస్త్యము సమర్థకమగు హేతువు. అన్యసమున్నత్య సహిష్ణుత్వము సాధ్యము. ఆ హేతువునకు సాధ్యముతోనున్న సర్వోపసంహార వ్యాప్తి భాసింపు. అనఁగా మహా త్ములందఱకును సది లక్షణమను నర్థము భాసింపను. అందుచే “ప్రకృ తిః ఖలు సా మహీయసాంన సహ జన్య సమున్నతిం యయా” అని పాఠమును మార్చుట యుచితము. సర్వనామ పరామర యోగ్యముగు నర్థమును స్వశబ్దముతోఁ జెప్పుటవలన న వాచ్య వచనదోషము కల్గును. (సంగ్రహశ్లోకము 99. ) ఉదా! నిశి నా న్తిక స్థితామపి చక్రాహ్వః సహచక్రీం విలోకయతి చకాహ్వాసి స సహచర మహోలో సుదుర్లఘతానియ త్వే" తా రాత్రిసమయమున మగచక్రవాక పక్షి, తన సమీపము నంజేయున్నను, తన సహచరిని చూడదు (చూడలేదు.) ఆడు చక్ర<noinclude><references/></noinclude> fzc2gvhsxxy16vpim4q8alymwd3m0kg 104 220138 573799 2026-09-04T04:20:30Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేశము 285 వాకముకూడ నట్లే శన సహచరమగు మగ పక్షిని చూడదు. ఆహా ! 'దైవ మెంత దుర్లంఘ్యమైనది. ఇందు రెండవ పాదమున వళాహ్యసహచరములు స్వశబ్ద పరామర్శవిషయములు కావు. ముందు వివరించిన...' 573799 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేశము 285 వాకముకూడ నట్లే శన సహచరమగు మగ పక్షిని చూడదు. ఆహా ! 'దైవ మెంత దుర్లంఘ్యమైనది. ఇందు రెండవ పాదమున వళాహ్యసహచరములు స్వశబ్ద పరామర్శవిషయములు కావు. ముందు వివరించిన న్యాయము ననుస రించి, వానిని సర్వనామశబ్దములచే పరామర్శించుట యుచితము. ఆ న్యాయము నంగీకరించనిచో, చక్రాహ్వ సహచరశబ్దములు పునరు క్తములగును. పునరుక్తి దోషము కల్గుటయే గాక, సర్వనామశబ్దములకు విషయాపహారమే జరుగును. సర్వనామశబ్దప యోగమున కనకాశమే యుండదు. పై పద్యమున సల్లు సర్వనామములచే వానిని పరామర్శిం నుదుట అవాచ్యవచనము దోషము. అందుచే "విరహవిధురా న నాపి తమ్ అనుపాఠము నంగీకరించుట యుచితము. ఇటు లే, “పరిపాతిన కేవలం శికూ నితి తన్నామని మాన్మ విశ్వశ్రీ 22 తా॥ 'శిశువులను రక్షించును' అను అర్థమునిచ్చు నలేని నామ మును నమ్మకుము. కవి, శిశుపాలశబ్దమునకు వ్యుత్పత్తినిచ్చుట కిట యత్నించి, “శిశూన్ పరిపాశీతి" శిశుపాలః - అను వ్యుత్పత్తిని వివరించి "నాఁడు. కాని యీవ్యుత్ప త్తిననుసరించి "శిశుపరిప" యనుశబ్దమే సిద్ధిం చును. శిశుపాలశబ్దము సిద్ధింపదు. శిశుపాలుఁడను నామమే ప్రసిద్ధ మైనది. శ్రీశుకురిపశబ్దముగాదు. కవి యిచ్చిన వ్యుత్పత్తిననుసరించి, శ్రీకు పాలశబ్దమునకే దూర్చు వచ్చుచున్నది. అందుచే “స శిత్తూన్ కిల "పొలయ త్యమూన్" అని పాఠమును సవరించుట మంచిది. అవాచ్యన చస దోషము-వాచ్యావచనదోషము నిరూపిత మైన బీ. ఇష్టారవిపర్యయాత్మకమగు అవాచ్యవచనదోషము గూడ, వాచ్యా వచనదోషనిహపణతో గతారమైనట్లు భావింపవచ్చును,<noinclude><references/></noinclude> mylu7eznoes7v3bqo3pfeq5xx1bk8op 104 220139 573800 2026-09-04T04:20:41Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '286 వ్యక్తివి వేకము ఉద్యా సరిత్సముద్రాన్, సరనీశ్చ, గత్వా రక్షః కషీన్రె రుపపాదితాని తస్యాపతన్ మూర్ధ్ని జలాని జిష్ణోః విన్యస్య మేఘప్రభవా ఇవాపు. తా॥ నదులకు, సముద్రములకు, సరస్స...' 573800 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>286 వ్యక్తివి వేకము ఉద్యా సరిత్సముద్రాన్, సరనీశ్చ, గత్వా రక్షః కషీన్రె రుపపాదితాని తస్యాపతన్ మూర్ధ్ని జలాని జిష్ణోః విన్యస్య మేఘప్రభవా ఇవాపు. తా॥ నదులకు, సముద్రములకు, సరస్సులకును వెళ్ళి, రాక్ష సులు, వానరులును తీసికొనివచ్చినజలములు, జయశీలుఁడగు రాముని శిరసునందు, మేఘమునుండి ప్రభవించిన యుదకములు, విధ్యపర్వత శిరస్సునందువలెఁ బడినవి. ఇచట విద్యపర్వతముపై మేఘోదకములునడినవి. శ్రీరాముని శిరస్సుపై సరిత్సముద్రాదిజలములు పడినవి. ఈ రెండు వాక్యార్థ ములకును నుపమానోపమేయభావమున్నది. కాని రెండు వాక్యా ర్థములయందును జలమను నౌక యర్థమే పర్యాయశబ్దమాత్ప్రభేదా మున నుపాతమైనది. ఒకచో జలశబ్దము, మఱియొక చో “అప్” (అపః) శబ్దమును నుపాత్తమైనది. పరస్పరము విభిన్నములగు నర్థములకే యుపమానోపమేయ భావ ముండవలయును. కాని యిచట నట్లు లేదు. అందుచే నిట “నవాచ్య వచనదోషమున్నది. ” “విన్యస్య మేఘ ప్రభవాని యద్వత్" అని పఠించుచో నీ దోషము పోవును, మూలపాఠమునందు ఆప్ శబ్దము స్త్రీలింగము. జలశబ్దము నపుంసకలింగము. అందుచే భిన్న లింగత్వమను నుపమాదోషముకూడ నందున్నది. సవరించిన యీ పాఠమునం దా దోషము కూడ పరిహృత “పర్యాయమాత్ప్రభిన్న మైన యొకేవస్తువున కుపమానోప “మేయభావమును కల్పించుట యవాచ్యన చనదోషమగును.” (సంగ్రహ శ్లో కార్థము 101, )<noinclude><references/></noinclude> 40brw24tfc3habkgdoqy3ksganhsdtn 104 220140 573801 2026-09-04T04:20:50Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఇయం గేహె ల వ్యక్తివివేకము రియ మమృతమూర్తిర్నయనమోః అసా వస్యాస్స్పరో వపుషి బహుల శ్చంద నరసః అయం కంఠేబాహుః శిశిరమసృణో మౌక్తిక సరః కిమస్వా, నయో, యది పరమసహ్యస్తు విరహః. 287 తా॥ శ్ర...' 573801 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఇయం గేహె ల వ్యక్తివివేకము రియ మమృతమూర్తిర్నయనమోః అసా వస్యాస్స్పరో వపుషి బహుల శ్చంద నరసః అయం కంఠేబాహుః శిశిరమసృణో మౌక్తిక సరః కిమస్వా, నయో, యది పరమసహ్యస్తు విరహః. 287 తా॥ శ్రీరాముఁడు తనయొడిలో, నిదురించుచున్న సీతను, గుఱించి పలుకు వాక్యములివి - ఈమె యింటిలో లక్ష్మీ. ఈమె కనుల కమృతవర్తి, ఈ యీమెయొక్క స్పర్శ నాశరీరమున అధికమగు చప్పన రసము, ఈయీమె బాహువు, నాకంఠమున (నాకంఠమునందలి యీ బాహువు) శిశిరమును మసృణమును (చల్లని, నున్నని) ముత్య ముల సరము. విరహమొక్కటి సహింపరానిదికానిచో నీమెకు సంబం ధించిన దేది ప్రియమైనదిగాడు ? పై పద్యమున రెండు మూఁడు నాల్గవ పాదములయందు, సీతకు సంబంధించినవిషయములు వర్ణితములైనవి. వానిలో నామెకు సంబం ధించిన దే యైనను విరహము ప్రియముగాదనియు విరహముల్కే మిగి లినపన్నియు స్త్రీయములే యనియు వర్ణితమైనది. కాని మొదట పొద మున “ఇయం” గేహేలక్ష్మీః, ఇయమమృళవ ర్తిర్నయనయోః" అనునపు డు నాయికయే సాక్షాత్తుగ వర్ణితయైనది. విరహమును, తదితరము లును, సీతను సంబంధించిన వై యుండఁగా, సీతను సాక్షాత్తుగ వర్ణించుట దోషము:. ఆనుకు సంబంధించిన వానిలోనే స్త్రీయములు నస్త్రీయములు నని విభాగము సేయుట కవివివ తము సాక్షాన్నాయి కావర్ణ నముగాదు. అందుచే సాక్షాద్వర్థినము దోషము. “ముఖం పూర్ణశ్చంద్ర” “వపుర మృతవ ర్తిర్నయనయో” (నా సతముల కామెముఖము పూర్ణచం దుఁడు ఆమెశరీర మమృతవర్తి) అని పాఠమును సవరించుచో నీదో షము తోలఁగును,<noinclude><references/></noinclude> lyn3frghb62av3xi7hxd0dt7ehf3w71 104 220141 573802 2026-09-04T04:21:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '288 ఉదా: "శోకానలధూప సంభార సంభృతా భోదభరిత మివ వర్షతి నయనవారి ధారావిసరం శరీరమ్" అర్థము:—"శోకమునెను అగ్ని యొక్క ధూమసం భాగము చే నుత్పన్నమై మేఘములచే నిండినదా యన్నట్లు, శరీరము కన్న...' 573802 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>288 ఉదా: "శోకానలధూప సంభార సంభృతా భోదభరిత మివ వర్షతి నయనవారి ధారావిసరం శరీరమ్" అర్థము:—"శోకమునెను అగ్ని యొక్క ధూమసం భాగము చే నుత్పన్నమై మేఘములచే నిండినదా యన్నట్లు, శరీరము కన్నీటిభారల సమూహమును వర్షించుచున్నది. ” S ఇచట శోకమున కొకానొక సాధర్మ్యము నాశ్రయించి అన్ని తో నైక్యమారోపితమైనది. అనఁగా శోకమునకును అగ్నికిని కూక్య రూపకభావమువలన రూపకాలంకారమభిహితమైనది. అది యుక్తమే. ధూమమునకు నుఱి యే యుపమేయముతో నైక్యమభిహితముగా లేదు. అందుచే నిది యవాచ్యమే-"శోకానల దాహభీ లేప సహృదయ మనత రతి” (శోకాగ్ని యొక్క దాహమునకు భయపడిన మోయనినట్లు హృదయములోనికి దిగుటలేదు) అను వేఱక ప్రయోగమునందున ఆ చటఁ గూడ నున్నచో బాగుండెడిది. రూప్యము వేఱ్కటీ యున్న చో నపుడు దోష మేమియును లేదు. ఉదా! "తస్యా ధౌతాంజనశ్యామా హృదయం దహతో ఒ నిశమ్, శోకాగ్నేత్థామ లేఖేవ గలత్యశ్రుకణావలిః " అర్థము:- ఆమెయొక్క హృదయమును నిరంతరము దహిం చుచున్న శోకమ నేడు అగ్ని యొక్క ధూమరేఖయా యనునట్లు కడు గఁబడిన కాటుకచే నల్లనైన యశ్రుకణావలి సవించుచున్నది. ఇచట కాటుక చే నల్లనైన కన్నీటికి సామ్యమును స్ఫురింపఁ జేయుటకై భూమలేఖాపదప్రయోగమిట నుచితముగనే యున్న ' కజ్జలమలినమైన యశ్రుకణావళి యనెడు రూప్య మిచట నుండుటచే ' ధూమ పదప్రయోగమున దోషము లేదు. అక్షేపము:—ధూమము అగ్నికి కార్యమగుటచే (అగ్ని నుండి<noinclude><references/></noinclude> qasinromh9xl7ghdu0d7zvrx5ln1193 104 220142 573803 2026-09-04T04:21:17Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము 289 పుట్టినదగుటచే ధూమశబ్దము "శోకానల సంభార” యనుచోటఁ గూడ దోషముకాదు. సమాధానము: అనవస్థ, అతిప్రసంగము ననుదోవములకవ కాశము కల్గుటచే, సచట ధూమశబ్ద మవాచ్యమే. ఉదాహరణా స్త...' 573803 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము 289 పుట్టినదగుటచే ధూమశబ్దము "శోకానల సంభార” యనుచోటఁ గూడ దోషముకాదు. సమాధానము: అనవస్థ, అతిప్రసంగము ననుదోవములకవ కాశము కల్గుటచే, సచట ధూమశబ్ద మవాచ్యమే. ఉదాహరణా స్తరము: "తప్తే మహావిరహనహ్ని శిఖావలీభిః ఆ పాండురం స్తనతటే హృదయే స్త్రీయా:" అర్థము:--మహావిరహమనెడు అగ్ని యొక్క శిఖావలుల చేత, స్త్రీయు రాలిహృదయము తప్తముకాఁగా, ఇచట శిఖావలీభిః అను పదము వాచ్యము. రూపకమునకు ఉపచారసహమైనక్రియ యొకటియే యుండ వలయును. ఉదాహరణమునకు అగ్నికి దాహమనుక్త్రయ; ఇతరములైన వసంభవమగుటచే, కార్యాదులును పనికి రావు (సంగ్రహ శ్లో కార్ధము 102.) "దృఢతరనిబద్ధము స్టేః కోశ నిషణ్ణస్య సహజమలి నస్య కృపణస్య కృపాణస్య కేవల మాకారతో భేదః ” అర్థము: దృఢతరనిబద్ధము స్టే :- గట్టి పిడికిలి గలట్టియు, కోళ నిషణ్ణస్య = ధనమునందే (ధనాగారమునం డే) కూర్చుండినట్టియు, సహజ మలినస్య = సహజముగనే మలిన మెనట్టియు (మంచిస్వభావము లేనట్టి యు) కృపణస్య=లోభికి, దృఢ ...ముట్టే.ః = గట్టిబడిగలట్టియు, కోశని మణస్య = ఒరయందున్నట్టియు, సహజముగనే మలినమైనట్టియు (నల్లగ నుండు) కృపాణస్యచ=ఖడ్గమునకును, ఆ కారతః "కేవలమ్ భేదఃm (1) ఆకారమను సక్షరమువలననే భేదము కనుపడును (కృపణ శబ్దమునందు హస్వమైన అకారమున్నది. కృపాణశబ్దమునందు దీర్ఘమైన ఆకారమున్నది.)<noinclude><references/></noinclude> k0frzl164nza1g9u534tp3kaenl6jhv 104 220143 573804 2026-09-04T04:21:27Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '290 వ్య కివి వేక ము (2) స్వరహములోనే భేదము. ఇచట కృపణునకును, కృపాణమునకును ఆకార మాత్ర భేదమని వ్యతి రేకాలంకార మభిహితమైనది. ఆది అయుక్తము, ఆకారార్థము రెండు విధములనున్నది. ఒకటి సన్ని వ...' 573804 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>290 వ్య కివి వేక ము (2) స్వరహములోనే భేదము. ఇచట కృపణునకును, కృపాణమునకును ఆకార మాత్ర భేదమని వ్యతి రేకాలంకార మభిహితమైనది. ఆది అయుక్తము, ఆకారార్థము రెండు విధములనున్నది. ఒకటి సన్ని వేశలక్ష ణము_అక్షరవి శేషలక్షణము రెండవది. ఇందు మొదటి యజ్ఞమిచట సహావస్థానము లేని రెండు విషయములు, ఎప్పుడును కలిసి యుండ నేయుండవు. (కృషణ కృపాణముల యాకారము లెప్పుడును భిన్నములే.) అయినపుడు, కృపణ కృపాణములకు సన్ని వేశాలక్షణ మగు ఆకారమతమున భేదమున్నదనుట సహృదయులగు వారికి చమత్కారమును కలిగించువిషయముగాదు. ఇక రెండవ విషయమును పరిశీలంతము. అక్షరకృతమగు విశే షము శట్లైశవిషయము. అవి శేషము మనుష్యులకుఁ గూడ వర్తించు సనుట యసంభనమైన విషయము. అందుచే అక్షరకృత భేదము కృపణ కృపాణములకు నర్తించుననుటయు సమంజసముగాదు. సం దేహము:-“విషయత్వమనాపన్నైః శద్దెర్నార్థః ప్రకాశ్యతే సత్తయైన తేర్ఖానామగృహీతాః ప్రకాశకాః” తాః బుద్ధికి విషయములు కాని శబ్దములు అర్థమును ప్రకా శింపఁజేయవు, శబ్దములు శబ్దమాత్రముగ నున్నంతమాత్రమున, బుద్ధి గృహీతములు కానున్నను, అర్థమును తెలుపవు. అను ప్రమాణము గుణించి స్వరూపముగూడ శబ్దమునకర్థమే యగునుగదా అగుచో నీట కృషణ కృపాణక్వస్వరూపములలో భేదమున్న దిగదా ? ఇక నిట దోషమేమి ? సమాధానము:- సత్యమే అయినను, శబ్దస్వరూప పదమగు: నర్థము, ఇట, తాత్పర్యముచే వివక్షేతము గాదు. అందుచే నిట 'ఆశాండి<noinclude><references/></noinclude> jwzk7kzl60jdi3xqgvk9bf9jkqxfm4i 104 220144 573805 2026-09-04T04:21:40Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్య క్తివివేకము 291 శబ్దమునకు, శబ్దస్వరూపరూపమగు ఆకారమును, అర్థముగఁ జెప్పు టకు వీలు లేదు. ఒక వేళ, శబ్దస్వరూపార్థము తాత్పర్యవివక్షిత మేయని యంగీకరించినను, అదియును శబ్దస్వరూకు...' 573805 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్య క్తివివేకము 291 శబ్దమునకు, శబ్దస్వరూపరూపమగు ఆకారమును, అర్థముగఁ జెప్పు టకు వీలు లేదు. ఒక వేళ, శబ్దస్వరూపార్థము తాత్పర్యవివక్షిత మేయని యంగీకరించినను, అదియును శబ్దస్వరూకు మేగదా ! శబ్దస్వరూపమా త్రముననే భేదమగుచో దృఢతర నిబద్ధ ముష్టి - ఇత్యాది విశేషణములకు సంగతి ఎట్లు కుదురును ? అందుచే నీచట కృపణ కృపాణములకు ఆకా రమాత్రభేదమును దెలుపుట చమత్కా రావహములేదు. వేరొక యుదాహరణము:- యేనాలంకృతము వ్యాసం నిహా రేణామునా తన తేనైవ నిర్వికారేణ కరికుంభ నిజా కుణా- అర్థము:——యేన, అమునా, తవ, విహారేణ-ఏ నీయొక్క ఈ విహారము చేత, ఉద్యానమ్, అలంకృతమ్ = ఉద్యానవనము అలంకరింపఁ బడినదో, నిర్వకా రేణ, "వి" అను అక్షరము లేని ఆవిహారము చేత నే”! కరికుంభనిభ్ కుచౌ అలంకృతౌ =క కుంభసమాసములగు కుచములు అలంకరింపఁబడినవి. విహారశబ్దములో, 'వి' తొలఁగిపోయినచో, హార యను శబ్దము మిగులును. నీకుచములు హారములచే నలంకరింపఁబడినవని, కవి యిట చెప్పఁదలచినాఁడు- కానీ, 'వి' అను నక్షరము లేని విహారము శబ్దమే యగును, ఆశబ్దముల చే కుచము అలంకృతములగుట పొసగదు. అందుచే ఇచటగూడ అవాచ్యవచనదోషమే యున్నది. ఈక్రిందివిషయము మాత్రము సమంజసముగనే యున్నది. "అక్షరాణా మకారోఒ హామితీయ స్వయ మభ్యధాత్ సోపీ త్వయామునా స్వామిన్ ఆకారేణ లఘుకృత?'' తా! అక్షరములలో నేను “ఆకారము' అని శ్రీకృష్ణుఁదఁ స్వయముగఁ జెప్పినాడు. ఓస్వామి, ఆ అకారము గూడ, నీచేత ఈ ఆకారముచే, అల్పమైనదిగాఁ జేయఁబడినది.<noinclude><references/></noinclude> gg968nl4kqk3jt9d9ycyxl6dky1n31n 104 220145 573806 2026-09-04T04:21:51Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '292 వ్య క్తిని వే త్రివిక్రముఁడవగు నీ యీ స్వరూపముచే ఆ అకారస్వరూపము. అల్పముగఁ జేయబడినది. అని యొక యర్థము. ఆకారము అనఁగా ఆ అను అక్షరము. 'ఆ' యను నక్షరముచే ఆకారము లఘువుగాఁ జేయఁ బడినది...' 573806 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>292 వ్య క్తిని వే త్రివిక్రముఁడవగు నీ యీ స్వరూపముచే ఆ అకారస్వరూపము. అల్పముగఁ జేయబడినది. అని యొక యర్థము. ఆకారము అనఁగా ఆ అను అక్షరము. 'ఆ' యను నక్షరముచే ఆకారము లఘువుగాఁ జేయఁ బడినది. అనియు నిట నర్థము. అకారము ఆకారము రెండును శబ్ద స్వరూపము లేయగుట చేతను అకారము లఘువు, ఆకారము గురువు అగుటచేతను, అకారము, ఆకారముచే లఘుకృతమైనదనుట యుక్త ముగనే యున్నది. “దృఢతర నిబద్ధము” “యేనాలుకృతమ్ ఉద్యానమ్” అను శ్లోకములలో, అక్షరవిశేషాత్మమగు ఆకార భేద' మీ లక్షణముగాఁగల శబ్దధర్మము అర్థమునకు విశేషణముగాఁ జెప్పఁబడి నది. అట్లు చెప్పుట కూడదు. అందుచే వచ్చినది. యద్య వ్యరావు శబ్దః క్రమేణాభి దధాత్యయమ్ స్వరాపంచార్ధరూ కుంచ తధాప్యస్యాభిధాకీయా తత్పరత్వా ద్వివతాయా విశామ్యత్యర్థ ఏవ హి భిన్నధర్మతీయా తేన భిన్న కక్ష్యళయాపచ, నార్హతో బాతు చిదిమా క్లిష్ట మేకం విశేషణమ్ మాభూదేకాత్మతాపత్తి దోహేసా వేత యోరితి. వచనకోషము (103) (10%) (105) సంగ్రహశ్లోకములు. 做 తా॥ శబ్దము, స్వరూపము, అర్థరూపము, అను రెండర్థములను, క్రమముగఁ జెప్పును. కానీ కవి వినక్ష అర్థమొగనే యుండుటచే శబ్ద మునకున్న అభిధాశక్తియు, అర్థమునందే విశ్రమించును. అనఁగా అర్ధ స్వరూపమగు సర్థము చెప్పి విరమించును. స్వరూపపరమును వర మును చెప్పడు. వానిలో ఒకటి శబ్దస్వరూపము. ఒకటి అర్థస్య సూప ము. ఆ రెండును పరస్పర భిన్న ధర్మములు గలవి. అందులో నొకటి కార్యకారి. వేరొకటి కార్యకారికాదు. అందుచే ఇవి భిన్న కక్ష్యలకు<noinclude><references/></noinclude> nlykb9w7nyopmo4jzfrak3y6awhdjc2 104 220146 573807 2026-09-04T04:22:00Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము 29% సంబంధించినవియు నగును. ఇట్లు భిన్న ధర్మములు, భిన్నకత్యులు కలవి. యగుటచే నా రెండుకు నెప్పుడును క్లిష్టమై ఏకరూపముగనుండి విశే క్షణముగ సన్వయింపవు. అట్లన్వయిం...' 573807 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము 29% సంబంధించినవియు నగును. ఇట్లు భిన్న ధర్మములు, భిన్నకత్యులు కలవి. యగుటచే నా రెండుకు నెప్పుడును క్లిష్టమై ఏకరూపముగనుండి విశే క్షణముగ సన్వయింపవు. అట్లన్వయించుచో శబ్దార్థము లేక రూపము కావలసివచ్చును. అట్లగుట దోషము. ఉదా! “యమింద శబ్దార్థ సిషూదనం హరేః హిరణ్యపూర్వం కశిపుం ప్రచక్షతే” (శిశుపాలవధ 1-42) అర్ధము: ——హ రేః=ఇందు నియొక్క, ఇన్ద్ర శ బ్దార్థ నిషూదన మ్= ఇంద్ర శబ్దమునకుఁగల యర్థమును నాశనము సేయు (ఇన్ద్ర శబ్దము నాకు పరమైశ్వర్యమని యర్థము. - ఆయర్థమును తొలగఁ జేయు-అనఁగా ఇంద్రునియొక్క యైశ్వర్యము నపహరించు అని యర్థము) యమ్ రాక్షసుని, హిరణ్యపూర్వం, కశిపుమ్ హిరణ్య అనుశబ్దము, పూర్వ మందుఁగల కశిపుష్_'కశిపు' అను శబ్దముగా పచమ తేజ చెప్పుదురో హిరణ్యకశిపుఁడని యందురో అనియర్థము. ఇచట 'హిరణ్యకశిపు’అని చెప్పుటకు బదులు "హిరణ్యపూర్వం కశిపుమ్' అని చెప్పుటవలన అవాచ్యవచనదోషము వచ్చినది. ఇచట హిరణ్యశబ్దము కశిపుశబ్దము అభిధేయ ప్రధానములా?' స్వరూపమాత్ర ప్రధానములా ? అభిధేయ ప్ర ధానములగు నర్థము నకు సమస్వయముండదు. హిరణ్యశబ్దమునకు బంగారమర్థము. కశిపు శబ్దమునకు శయ్య అర్థము. ఈయర్థములు హిరణ్యకసిపుఁడను రాక్ష సుని బోధిఁపపు, అందుచే వీనికి ప్రస్తుతార్థ సమన్వయము లేదు. కావున నివి యభిధేయప్రధానములనుటకు వీలు లేదు. ఇంకొక దోషముకూడ నున్నవి. కశశబ్దము నపుంసకలింగము. అపును “కశిపు" అని మాత్రమే శబ్దముండవలయును. కశిపుమ్-అని యుండఁగూడదు. అందువలనఁగూడ నీ శబ్దములు అభిధేయప్రధానములనుటకు వీలు లేదు.<noinclude><references/></noinclude> rav49jipp0jylmb4flzgn3pyp1io80y 104 220147 573808 2026-09-04T04:22:11Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '294 వివేకము స్వరూప ప్రధానములనుటకును వీలు లేదు. హిరణ్యకశిపుఁడను రాక్షసుని, ఎవరును 'హిరణ్య పూర్వ కశిపుఁడు' అని పిలుచుట లేదు గదా ! అతని పేరున కిది యనుకరణము గానేఆదుగదా ! శబ్దానుకర...' 573808 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>294 వివేకము స్వరూప ప్రధానములనుటకును వీలు లేదు. హిరణ్యకశిపుఁడను రాక్షసుని, ఎవరును 'హిరణ్య పూర్వ కశిపుఁడు' అని పిలుచుట లేదు గదా ! అతని పేరున కిది యనుకరణము గానేఆదుగదా ! శబ్దానుకరణము రెండు విధములు : (1) శాబ్దము (2) ఆర్థము. ఇలి అను శబ్దముతో వ్యవఛ్ఛేదమున్నచో శాబ్దమగు అనుకుణమను విషయము పసిద్ధమే. (రామ ఇతి - అనునపుడు. రామశబ్దమున కన్న కరణమున. అర్థమువలననే ఎచట వ్యవచ్ఛేదము కలుగునో అచట అర్ధము- అనుకరణము. ఉదా:-"మహదపి పరదుఃఖం శీతలం సమ్యగాహు:” అర్థము:—ఇతరులదుఃఖము గొప్పదైనను, హాయిగ నే యున్న ది. అందురు. ఇచట అర్థమువలననే, ఇది అనుకరణమని తెలియుచుం డుటచే “ఇతి” ( అని) అను శబ్దము లేదు. ప్రస్తుతము “హిరణ్య పూర్వం కశిపుమ్" అనునపుడు, ఇతిశ్యము లేదు. అందుచే నిచట అర్థ మగు అనుకరణమున్నది. ఇచట ఆరాక్షసుని నామమునకే యనుకక కాణముండవలయును. కాని యది యనుకృతము కాలేదు అనుకృత మైన 'హిరణ్యపూర్వం కశిపుమ్' అనునది అతనికి నామముకాదు. లోకము నందతనికిహిరణ్యకశిపుఁడనియేనామముగాని, హిరణ్యపూర్వకశిపుఁడను నామము లేదు. అందుచే నిట నవాచ్య వచనదోషమున్నది. ఉదా! "క్షుణ్ణమ్ యద స్త్రీకరణేన వృతాః ఫలన్తి కల్పోపడా స్త దేవ”. కల్పోపదాః వృక్షాః కల్ప అను ఉపపదముగల వృక్షములు- కల్పవృక్షములనుటకు బదులుగ కల్పోపదాః వృథా అని యున్నది. ఇచటఁగూడ ఇతిశబ్దము లేదు. అందుచే ఆర్థాముకరణమున్నది- కల్పవృ క్షములకు “కల్పోపదాః వృక్షా?" అని పేరులేదు. అందుచే ఆహెచ్య వచనము దోషము.<noinclude><references/></noinclude> 1cw1vm6rvx40doyrho8eiku352nqxvq 104 220148 573809 2026-09-04T04:22:23Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్య కివివేకము 295 "క్షుణ్ణం యదసఃకరణేన నాకు త దేవ కల్పద్రుమ కాః ఫల స్తి". అని సవరించుచో ఆదోషము తొలఁగును. ఈ వాక్యమునకు “మనసున తలఁచినవానినే కల్పవృక్షములిచ్చును." అని యర్థము. ప్రస...' 573809 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్య కివివేకము 295 "క్షుణ్ణం యదసఃకరణేన నాకు త దేవ కల్పద్రుమ కాః ఫల స్తి". అని సవరించుచో ఆదోషము తొలఁగును. ఈ వాక్యమునకు “మనసున తలఁచినవానినే కల్పవృక్షములిచ్చును." అని యర్థము. ప్రస్తుతము స్తుతింపఁబడుచున్న రాజు, మనసున తలఁపనివానినిగూడ నిచ్చును. అందుచే గాజు యొక్క సునత సూచితము. మొదటి పాఠ మున, అపేక్షితమైన యర్థమునే కల్పవృక్షమిచ్చుననునపుడు, కల్ప వృక్షమిచ్చు "అర్థమునందు తిరస్కారభావము, అవజ్ఞ స్థాపించును. రెండవ పాదమునందు కల్పదు మకా;" అనునపుడు, కల్పద్రుమశబ్దము తరువాత “క” ప్రత్యయము ఉన్నది. ఇది అనజ్ఞార్థమును సూచించును. అందుచే, ఈ రెండవపాఠమున కల్పవృక్షములిచ్చు వస్తువులేగాక, కల్ప వృక్షములు గూడ నీచములేయను భావముగూడ సూచితమగుచున్నది. అందుచే ఈ పాఠమునందు గుణా స్తరలాభమున్నది. “దశ పూర్వరథం యమాఖ్య' దశకంఠారీగురుం ప్రచక్ష లే”. ఇచట దశరధుఁడనుటకు బదులు దశపూర్వరథుడని యున్నది. అందుచే అవాచ్యవచనము దోషము. “యా ఘర్మభాస స్తనయాపి శీతలైః స్వసా య మస్యాపి జనస్య జీవనైః కృష్ణాపి శుద్ధే రధికం విధాతృభిః విహన్తు మహా జలైః పటీయసీ". తా!॥ యమునాసది, తీక్షకిరణుని తనయయెనను, యముని సోదరియైనను, నల్లనిదై సను, (క్రమముగా) శీతలములైనట్టియు, ప్రాణ మునిచ్చునట్టియు, పవిత్రము చేయునట్టియు జలములచే జనుల పాపము లను పోగొటుటలో సమర్థమైనది. తీక్ష్మకిరణుని తనయమైనను, శీతలజలములచే పాపములను పోఁగొట్టునకు వాక్యమునందు, నిరోధము స్ఫురింపవలయునని కి వియు దేశ<noinclude><references/></noinclude> jy0xd399u6svfeb0milyrinqvjzjsrb 104 220149 573810 2026-09-04T04:22:33Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '296 వ్యక్తివి నేకము శము. తీష్ణకిరణతనయత్వము శీతలత్వము అను ధర్మములు ఒ కేవస్తువు నాశ్రయించియున్న పుడే ఆవిరోధము భాసించును-ఆధర్మములు భిన్నా శ్రయములై నపుడు విరోధకధన ముపపన్న ము...' 573810 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>296 వ్యక్తివి నేకము శము. తీష్ణకిరణతనయత్వము శీతలత్వము అను ధర్మములు ఒ కేవస్తువు నాశ్రయించియున్న పుడే ఆవిరోధము భాసించును-ఆధర్మములు భిన్నా శ్రయములై నపుడు విరోధకధన ముపపన్న ముకాదు. ప్రస్తుతము తీక్ష కిరణతనయాత్వము మొదలగునవి యమున నాశ్రయించియున్నవి. శీతల త్వాధికములు జలము నాశ్రయించినవి. ఇట్లు భిన్నా శ్రయము లైనవానికి విరోధభాన ముపకున్నముగాదు. యమునకును, తజ్ఞలముల కును తాత్వికమగు నైక్యమున్నదనుట సత్యమే. అయినను యము నార్థప్రతిపాదకశబ్దములు కర్తలుగను, జలారకశబ్దము కరణముగను నిచట నిర్దిష్టము లై నవి. అందుచే శాబ్దమగు భిన్నత్వముండ నేయున్నది. కవికి శాబ్దమగు విధము చెప్పుటయే యిష్టము. కాని శాబ్దముగ ఆ ధర్మముల కేకాశ్రయత్వము సిద్ధింపలేదు. అందుచే ఇచట అవాచ్య నచనము దోషము. పాఠము నీక్రింది విధముగ సవరించుట మంచిది. “యా ఘర్మభాస స్తనయాపి శీతలాస్వసా యమస్యాపిజసస్య జీవనీ కృష్ణాని శుద్ధేరధికం విధాయినీ విహన్తుమంహాంసి జూలై : పటీయసీ” వేలొకయుదాహరణము : రురుచే హిమాచల గుహాములోన్ముఖ: పయసాం ప్రవాహ ఇన సౌర సైంధవః” తా॥ హిమాచల గుహామునోన్ముఖమైన, సౌరసైంధవమైన (గంగానది నుండి పుట్టిన నీటియొక్క ప్రవాహమువలె ప్రకాశించెను. ఇచట 'పయసాం' (నీటియొక్క అను శబ్దము "ప్రవాహ” శబ్ద మునకు విశేషణముగా నుపయుక్తమైనది. ('నీటికి సంబంధించిన 'అను నర్థమునిచ్చుటచే నది ప్రవాహమునకు విశేషణము) ప్రవాహమను నది ఎప్పుడును నీటికి సంబంధించినదిగనే యుండును. అందుచే ఆవిషయ మును చెప్పుట వ్యర్థము. “సౌర సైంధవ” అనునదియు ప్రవాహము నకు విశేషణము-సుర సింధో భవః అనునర్థమున తద్ధితపత్యయము ఉపయు క్తము షష్ఠీ. విభ క్తి నిమాత్రమే యుపయోగించినను, ఆయర్థము<noinclude><references/></noinclude> 0hwn9t8m77js8c0pgpqccfxueahxlz8 104 220150 573811 2026-09-04T04:22:43Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము 297 భాసించును. అందుచే తద్ధితపుత్యయము సుపయోగించుటయు వ్యర్థ మే-అందుచే “సుమహాన్ ప్రవాహ ఇన జహ్ను జన్మనః" అని పాఠ ముండుట యు క్తము, ఉదాహరణా స్తరము:-- "లక్ష్మీృకృతస్య...' 573811 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము 297 భాసించును. అందుచే తద్ధితపుత్యయము సుపయోగించుటయు వ్యర్థ మే-అందుచే “సుమహాన్ ప్రవాహ ఇన జహ్ను జన్మనః" అని పాఠ ముండుట యు క్తము, ఉదాహరణా స్తరము:-- "లక్ష్మీృకృతస్య హరిణస్య హరి ప్రభావః పేచ్యర్థితాం సహచరం వ్యవధాయ దేహమ్ ఆకర్ణకృష్ణమని కామితయా స ధన్వీ బాణం కృపొమృదుమనాః ప్రతిసంజహార. తా॥ దశరథుఁడు ఒక మగ లేడిని కొట్టుటకై, ఆ లేడిని లక్ష్యము చేసికొని, ధనువును ఆకర్ణాస్తము లాగినాఁడు. ఆకు లేడి, ఆ మగ లేడి శరీరముసకడ్డుగ నిలిచింది. ఈసన్ని వేశమును దశరథుఁడు చూచినాఁడు. అతనియందును కామిత్వమున్నది. అందుచే 'కృపామృదుమనన్కుఁడై ' అతఁడు బాణమును ఉపసంహరించినాఁడు. ఇచట-కృపయనునది మనో ధర్మమే. అందుచే మనశ్శబ్దమును చెప్పుట వ్యర్థము. అవాచ్యము యొక్క వచనమున్నది. “రహయిష్యతి తం లక్ష్మీః నయవిముఖో నాకుదాంపదాం క ఇన సచ తన రిపు రేవముతో భావీ కస్యాపి తద్విరహః అర్థము:--—అతనిని లక్ష్మి వదలివేయును. నీతివిముఖుఁ డెవఁడౌ పదలకు నిలయముకాఁడు ? ఆ నీ శత్రు వటువంటి నాఁడు. అతనినికూడ లక్ష్మీ వదలివేయును, విశేషవ్యాఖ్య:---పరార్థాను మాసమునందు అయిదు వాక్యము లుండును. ఉదాః (1) పర్వతమున అగ్ని యున్నది; (2) పొగ యుండు టవలన (8) ఎచట నెచట పొగయుఁడునో అచట నచట అగ్ని యుఁడును-పొయ్యయంమువ లె -14, ఈ పర్వతమునఁ గూడ పొగయున్నది. (5) అందుచే పర్వతమునందును అగ్నియున్నది. ఈ యైదు వాక్యములను<noinclude><references/></noinclude> em303w3gor22qeq8k61mqsw4956l2ls 104 220151 573812 2026-09-04T04:22:54Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '298 కోరముగ, ప్రతిజ్ఞా, హేతు, ఉదాహరణ, ఉపనయ, నిగమన వాక్య ములందురు. ప్రస్తుత పద్యమున ప్రతిజ్ఞానిగమనవాశ్యములు కొండును నున్నవి. ఈ రెండును పునరుక్తముః లే-పసిద్ధమైన సాహచర్య నియమ ముగ...' 573812 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>298 కోరముగ, ప్రతిజ్ఞా, హేతు, ఉదాహరణ, ఉపనయ, నిగమన వాక్య ములందురు. ప్రస్తుత పద్యమున ప్రతిజ్ఞానిగమనవాశ్యములు కొండును నున్నవి. ఈ రెండును పునరుక్తముః లే-పసిద్ధమైన సాహచర్య నియమ ముగల హేతువు (పొగ) ధర్మియఁదు (పగ్వతాదులయందు ఉన్న దని చెప్పినంతనే, పర్వతమున ధూమమున్నది అని చెప్పినంతనే ) ప్రతిజ్ఞా, నిగమన వాక్యార్థములు రెండును సిద్ధించితీరును ఈవిషయ మునే యీవాక్యము తెల్పును. “ప్రతిజ్ఞాయా ఏవ తావద్గమ్యమానా కాయ పచనం పునర్వచనం కింపుసరస్యాః పునర్వచన మిత్యసార్ధకం నిగమనమ్'' (అర్థము-గన్యుమానార్థకచుగు ప్రతిజ్ఞావచనమును చెప్పు టయే పునరుక్తియగును - ఈపరిజ్ఞావాక్యార్థమునే బోధించు నిగమన వాక్యమును ప్రయోగించుట, పునరుక్తియగునని వేఱుగఁ కెప్పనల యునా ? కావున నిగమన వాశ్య మ పార్థకము. ) P ఈక్రిందియుదాహరణమున నీదోషము లేదు. “యో యత్కధాప్రసంగే భిన్నభిన్నాయతోష్ణ నిశ్శ్వసిం సభవతి తండ్రి రక్తః త్వంచ ఆథా దృశ్యనే సుతను”. అర్థము:---ఎవరిప్రసంగము వచ్చినప్పుడు, ఎవరి ఇబార్పులు భిన్న భిన్నములు ఆయతములు, ఉష్ణములు సగునో, వారికి నారియం దనురక్తి యుండును. ఓ బాలా, నీవా, జుట్లు కను:కుడున్నావు. "ఇచట “రక్ష!” అనునంతవఱకు 'వ్యాప్తి' యున్నది. "త్వంచ తథా దృశ్యసి" అను వాక్యమున వ్యాప్తివిశిన హేతువు సరియగు బొలయు దుఃసంహృతమైనది. పజ్ఞానిగమనములు లేవు. అం దుచే పునరుక్తి లేదు. ప్రతిబింబమును చూచిన వానికి బింబజ్ఞానము కలుపుడు. అటులే అపస్తుతార్థమువలననే, ప్రస్తుతార్థము స్పురించుచో, కోస్తు కార్ల<noinclude><references/></noinclude> 3h0infz5nlf7x4pbyjolwl92rbsp2vb 104 220152 573813 2026-09-04T04:23:05Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యక్తివివేకము 299 మును చెప్పనక్క ఆయే లేదు. చెప్పినచో ఆ వాచ్యవచనదోషము కల్గును. ఉదా॥ అహూ తేషు విహంగమేషు మళ్లకో నా యాన్ పురోవార్య తే మధ్యే వారిధి హె వసన్ తృణముణిగ్ధత్తే మణినాం...' 573813 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యక్తివివేకము 299 మును చెప్పనక్క ఆయే లేదు. చెప్పినచో ఆ వాచ్యవచనదోషము కల్గును. ఉదా॥ అహూ తేషు విహంగమేషు మళ్లకో నా యాన్ పురోవార్య తే మధ్యే వారిధి హె వసన్ తృణముణిగ్ధత్తే మణినాం పదమ్ ఖద్యోతోపి నకంపతే ప్ర్రచలితుం మధ్యే ఒపి తేజస్వినామ్ ధిక్ సాసూన్యమచేతనమ్ ప్రభు మివానామృష్టతత్త్వా స్తరమ్. అర్ధణ : — విహంగములను పిలిచినపుడు, మశకము ముందు వచ్చుచున్నను, అడ్డగింపఁబడదు. సముద్ర మధ్యముననున్నను, తృణమణి (నీలము) మణుల స్థానము నాశ్రీమించును. (మణియనియే పిలువఁబ 'కును) తేజస్సఃపన్నులమధ్యనున్నను, ఖద్యోతము వాడ చలించదు. అనామృష్టరిత్యా నరుఁ డగు ప్రభువనలె, అచేతనమగు సామాన్య వస్తువు నింద్యమే. ఇచట “ప్రభుమివ" అని యువమానభావము ప్రతిపాదికి మైనది._అప్రస్తుతములగు పై వాక్యార్థములనుండియే యీ యుపనూనభావము స్ఫురించుచుంట, నీ యౌపమ్యమును చెప్పుట పునరుక్తమగుచున్నది. ద్రవిణమాసది భూషణముత్సవే | శరణమాత్మభయే నిశి దీపక ః బహు విధార్థ్యుపకారభరక్షమో | భవతికోపి భవాని సన్మణి అర్థము:—ఒక మంచిమణి, నీవలె, ఆపదయందు ధనము ఉత్స వమునందు భూషణను, ఆత్మభయమునందు రక్షకము, రాత్రియందు దీపము-ఇటులు అనేకవిధముల యాచకులగువారికి ఉపకారము చేయ సమర్థమైయుండును. ఇచట నీవలె భవదార్థమున పమాన భావమును కూర్చుట పౌనరుక్త్యము. పస్తుతమునుండి యపస్తుతవిషయము, ఏదియో యొక యాధారము లేనిదే భాసింపదు కావున గట్టి కావున నప్రస్తుతమును చెప్పుట యుక్తమే.<noinclude><references/></noinclude> tektj1miol96l3e780ok68brsmxnm0f 104 220153 573814 2026-09-04T04:23:17Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '300 వ్య క్తివివేకము ఉదా:-—నిన్ను మున్నితమవస్థీతం చలం వక్రమార్జనగుణాన్వితంచ:యత్ సర్వమేన తమసా సమీకృశం ధిక్' మహత్యమసతాం హశాస్తరమ్. అర్థము:—ఎత్తు, పల్లము, స్థిరముగనున్నది, కదలు...' 573814 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>300 వ్య క్తివివేకము ఉదా:-—నిన్ను మున్నితమవస్థీతం చలం వక్రమార్జనగుణాన్వితంచ:యత్ సర్వమేన తమసా సమీకృశం ధిక్' మహత్యమసతాం హశాస్తరమ్. అర్థము:—ఎత్తు, పల్లము, స్థిరముగనున్నది, కదలుచున్నది? వంకరగనున్నది, సూటిగనున్నది, చీకటి వీనినన్నిటిని సమానముచే యును. భేద దృష్టి లేని, (సదసద్వివేకము లేని) అసత్పురుషుల యొక్క మహత్త్వము నింద్యము ఇచట చీకటివిషయము ప్రస్తుతము. దీనినుండి అసత్పురుషుల యొక్క మహత్త్వము భాసించుటకన కాళము లేదు. అందుచే ఆవిషయ మును చెప్పి తీరవలయును. కావున నిచట అవాచ్యవచనదోషముండ దు. ప్రస్తుతాపస్తుతములకు సంబంధించిన యీ విషయమునే ఈక్రింది సంగ్రహ శ్లోకములు చెప్పుడు. “ఆపస్తులో క్తి సామర్థ్యాత్ ప్రస్తుతం యత్ర గమ్యతే ప్రతిబిం బాద్యథాబింబం తస్యోక్తి స్తత్ప్రనష్య తే. ప్రస్తుతాత్తు తదన్యస్య ప్రతీతి రనిబంధనా నసంభవ త్యేవ తతః తదు క్తి సత్రశస్యతే. (106) (107) అపస్తుత ప్రశంసాలంకారశిషయమున నింకొక మంశమును గ్రహింపవలయును; ప్రస్తుతార్థమునకుత్కర్షను చెప్పనెంచి, కవి, శ్లేష ముఖమున, సహజముగ అప్రస్తుతార్థము ఎందులేని, ఉక్క క్షనుగాని, అపకర్షనుగాని, ఆయప ణార్థమురం నున్నట్లు వర్ణిం చును. ఈ వర్ల నము తాత్త్వికముగాదు. కాసం మువలనను, ప్రస్తుతాపముతములను బింబ ప్రతిబింబభావ మున్నందువలనను, అప్రస్తుతార్థమునుకు లేనీ యుక్క రాపకర్ష లు, ప్రస్తు తార్ధమునందు భాసింపవు అహమున నట్లు వర్ణింపఁగూడదు. వర్ణించినచో దోషముగును. అందుక్కి? కుదా al హరణము.<noinclude><references/></noinclude> sag89b1yzwukdf05a2tyyfse9vqqo0g 104 220154 573815 2026-09-04T04:23:26Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్య క్తివివేకము “సద్వృత్తే కుహతి స్వభావసరలే బద్ధోసి యస్మిన్ గుణే : యు క్తే సంయము హేతు తాము పగతే యత్రాస్త్రి విశామ్యసి తస్యానే పపరంపరాభిరభితో దోలాయమానస్థి తే! అలానస్య మతం...' 573815 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్య క్తివివేకము “సద్వృత్తే కుహతి స్వభావసరలే బద్ధోసి యస్మిన్ గుణే : యు క్తే సంయము హేతు తాము పగతే యత్రాస్త్రి విశామ్యసి తస్యానే పపరంపరాభిరభితో దోలాయమానస్థి తే! అలానస్య మతంగ జైష కతమో నిర్మూలనే దుర్గ్రహః' 301 అర్థము:—మతంగజ !=ఓ గజమా ! సద్వృత్తే = గుండ్రముగ నున్నట్టియు, (మంచినడవడిగలట్టియు) మహతి - పెద్దదేనట్టియు గొప్ప జైన స్వభావసర లే సహజముగ సరలముగ - వంకరలేకయున్న (స్వభా నముచే సరికమైన, యస్మిన్=ఏ వృక్షమునందు ఒకోసి= బంధింపఁబడి తినో (ఏ మహాపురుషు నాశ్రయించితివో) గుణైఃయు కే=తాళ్ళతోఁ గూడినట్టియ సంయమ హేతు తాము పగ తే. బంధన కారణమైనట్టియు యత్రాసి = ఏ చెట్టునీడను, (ఏ మహాపురుషునియొద్ధ) విశ్రామ్యసి= విశ్రమించుచున్నానో, తస్య =ఆ, ఆక్ష పపరంపరాభి?, అభితః, దోలా యమాసస్థి తే=సూటిమాటికి అటునిటు ఊపుటచేత లేక ప్రహార పరంపరలచేత కదలుచున్న, (నిద్దాపరంపరలచే స్థిరతను కోల్పోయిన) ఆలానస్య = నీబంధనమున కాశ్రయమైన వృక్షముయొక్క, (నీకాశయ మిచ్చిన మహాపురుషునియొక్క), నిర్మూలనే పెకలించుటయందు (నాశనము సేయుటయందు ఏమ దుర్గ్రహః శతమః ?- ఈ దురాగ్రహ మేమి? (మంచిది కాదనిభావము) ఇచట అప్రస్తుతమైన యర్థము - ఆ లాసము- కట్టుకొయ్య-వృక్షము) - వాస్తవమున నది గజమనకు బంధ సహేతువగుటచే, పీడాకరము- కాని శేషబలమువలన, సద్వృత్తాది పద ములకు, సహచారత్వాది ధర్మసంబంధ మాయాలాసమున కభిహిత మైనది ఇది వాస్తవముగారు. అందుచే నాయాలానమును ఉస్మూలింప వలయునను దురాగ్రహము గజమునకుండుట యుచితమే. అది దుష్ట ముగాదు. అయినపు డాయేనుఁగును నిందించుట కవకాశమే లేదు.<noinclude><references/></noinclude> bz6dlimrinvkt336hsq1zoqwu1zivtk 104 220155 573816 2026-09-04T04:23:35Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '802 క్తిని క ఇచట అపస్తుతార్థము బింబమువంటిది. బింబమువంటి గజమః నందులేని యుత్కర్షము, దర్పణమువంటి పరిస్తుతార్థమునంఔట్లు ప్రతీ బింబించును ?—ప్రతిబింబింపదు. ఇట్లు అవాచ్యముగు శ...' 573816 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>802 క్తిని క ఇచట అపస్తుతార్థము బింబమువంటిది. బింబమువంటి గజమః నందులేని యుత్కర్షము, దర్పణమువంటి పరిస్తుతార్థమునంఔట్లు ప్రతీ బింబించును ?—ప్రతిబింబింపదు. ఇట్లు అవాచ్యముగు శ్లేక్కన ను చెప్పుట దోషమగుచున్నది. కావున, శ్లేషను లెక్క సేయకటే, అశాం ఔరహితమైన 'కాకు' శబ్దమును గ్రహించినరీతిని, కిలశ్యములకు వ్యాఖ్యానము సేయవలయును. అపుడు "క తమోనిమాహ్మల వేపుడు”. అనుచో, న ఖలు కశ్చిత్ ఇత్యుచిక ఏకాయం నిహ్మూలనే అనినే శస్తవ” నిర్మూలనము సేయుటలో దురావహ మేమున్నది?- అను వాశ్యమునకు దురాశహమేమియును లేదు. అంనంచే పనిని విషయా సమునందలి నీయభినివేశము (పట్టుదల) యుచితమైన యే-క.) .. అర్థము పశీతనుగును_అపకర్ష విషయమునాకూ నీళ్ల పరిశీలింప వలయును. సర్వనామ పరామృష్టమైన యర్థమును స్వశబ్దము చే జెప్పుటయు-అవాధ్యవచనదోషమే యగును. ఉన్నా ఉనస్వగిన్నా భూస్సచ నిధిరహం యోజనశీతమ్. భూః= భూమి ఉనన్వత్ ఫిన్నా- సముద్రముచే, భిన్న మైనది; సః అసాంసిద్ధి:చ ఆసమునమును-యో. నశతమ=నూలు యోజనములున్నది. ఇచట “అన్నానిధి" అని తిరిగి చెప్పుటవలన, అవవచనము దోషము:. సమాసో శ్రీ నలన'నీ ఏయర్థమునకు ఉపమానము నిశ్చిత మగునో, ఆయర్థమునకు ఉపమాన భావమును తిరిగి చెప్పినను అవా చ్యపచసమే దోషము. ఉదాః అలిభి రంజన బిందు మనోహరైః కుసుమ పంపి భీకంకితః నఖలు శోభయతి, స్మ, వనస్థలీమ్ న, తిలక స్త్రీలకః, పముదామన. అర్థము:--పుష్పపం కులయందు వాలు చున్న యు, కాటుక యొక్క. బిందఃవులవలె మనోహరమైనట్టియు, తేనెటీగలచే గుల బడిన శిలకమను వృశము, తిలకము (బొట్టు) పమునను (స్త్రీని) వలె, పనస్థలిని, అలంకరించుట లేదనికాదు. (ఆలంకరించుచునే యున్న<noinclude><references/></noinclude> qsndgz000nlnqra3pcxrd8l9704tdt9 104 220156 573817 2026-09-04T04:23:45Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'నమా వ్యక్తివివేకము 303 కని భావలు). ఇడట తిలకప్రమదా శబ్దములలో సౌకశబ్దమును మా శ్రమే చెప్పవలసియున్నను, రెండు శబ్దములుగూడ నభిభిహితములై నవి. అందుచే అనాచ్యనచనము దోషము. గండోపరిపిట...' 573817 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>నమా వ్యక్తివివేకము 303 కని భావలు). ఇడట తిలకప్రమదా శబ్దములలో సౌకశబ్దమును మా శ్రమే చెప్పవలసియున్నను, రెండు శబ్దములుగూడ నభిభిహితములై నవి. అందుచే అనాచ్యనచనము దోషము. గండోపరిపిటకము వలె, ( ప్పుడు పై పుషవలె-గోరుచుట్టుపై రోకంటి పోటువలె) కొందఱు కవులు, ఇటువుటికావులలో, అర్ధసామర్థ్యాన్ని ప్తమగు నుపమానత్వ మును చించుచున్నాను. ఆకవులకు నమస్కారము. ఉదా! జనిఘా కాండోమునాలో నఖకిరణలసత్కే సరాలీ కరాలం పశ్యగా, ల క్తశాభ పసరగిసలయో మంజుమంజీర భృంగః భగుః నృత్తానుకారే జయతి నిజతను స్వచ్ఛ లావణ్య నాపీ సంభూతాం భోజశోఖాం విదధడభిసలో దండ పాదో భవాన్యాః- అర్థము:--- జంఘాకాండమనెను (పిక్క) పెద్ద తామరతూడు గలట్టియు, నఖకీరణములనెను ప్రకాశించుచున్న కింజల్కములు గల ట్టియు, క్రొత్తలక్క (సాదములకు పూసికొనెటు- అల క్తముయొక్క కాంతీయనెను చిగుసఃజాకు గలట్టియు, నునోహరమైన మంజీరము నెడు (కాలి అంజేయ నెదు) భృంగముగలట్టియు, తన శరీరము యొక్క-- స్వచ్ఛమను లావణ్యమునెడు భావియందు పుట్టిన పద్మము యొక్క శోభను ధరించుచున్నట్టియు, అభిన్నమైనట్టియు, భవానియొక్క, శివ నృత్తానుకరణకాలమునందలి, దండ పాదము, సర్వోత్కృష్టముగనున్నది. (జయించుచున్నది) ఇచట సమాసోక్తి నుండియే దండ పాదమున కంభో తు మనగతమగుచున్నది. అయినను, కవి తిరిగి "అంభోజ శోభను ధరించుచు" అని చెప్పినాఁడు. అందుచే నిచట అవాచ్యవచ సము దోషము, అందులో నిచట పద్మమున కర్ధసామర్థ్యా ప్రమైన యుప మాసక్వ ముహత్తమైనది. ఆదియు నయుక్త'మీ. సమాసమునం దంత కూృతమైన అంభోజశబ్దమునకు, ఉరునాల త్వాది ధర్మసంబంధయో గ్యతి యుసున్నము కాదుగదా ! సమాసా సర్భతమైన బూయంలో జశ్వమునకు 'వానీ సంభూత' అను నొకపదముతోనే విశేషణ విశ్లేష్య<noinclude><references/></noinclude> jr4kaad59wpk3lsczl0znx2rp58lz1e 104 220157 573818 2026-09-04T04:23:55Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '204 వ్యక్తివివేకము భావ ముపపన్ననుగును. వాస్తవమున నింతకుముందే వివరించినట్లు, ఇచట పకనుభంగదోషషసక్తియున్నది. అందుచే నిచట సమా సమే సిద్ధింపదని సహృదయులగువారికి భాసించుచున్నవి. ప...' 573818 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>204 వ్యక్తివివేకము భావ ముపపన్ననుగును. వాస్తవమున నింతకుముందే వివరించినట్లు, ఇచట పకనుభంగదోషషసక్తియున్నది. అందుచే నిచట సమా సమే సిద్ధింపదని సహృదయులగువారికి భాసించుచున్నవి. ప్రశ్న : దండ పాదమునకు ఉరనాల త్యాకులతో సంబంధము ఘటింపవచ్చునుగదా ? సమాధానము:-దండపాదమునకు ఉగునాల త్యాగులతో విశే షణ వి శేష్యభాన ముపపన్నముగాదు - కావున నిచట సంఖోజమునకు శాబ్దమగు నుపమానత్వమును జెప్పవలయును. లేదా చంద్రాసమున కంభోజత్వరూపణమునైన సేయవలయును. అప్పుడే యంభోజమునకు ప్రాధాన్యము కలిగి వి శేషణసంబంధోపగను యోగ్యతో లభించును. ఇచట పార్వతి శివుని యొక్క వృత్తమును అనువదించునున్న ఒ శివుని నృత్తము ఉద్ధతమైనది. అది తాండవనృత్తము. ఆతాం నన్న మునందు పాదము దండాకారముగనే యుండవలయుకు. లేనిచో తాండవనృత్తానుకరణమే ఘటింపదు. పార్వతి, శివుని కాంచనము నను కరించుచు అభినయించుచున్నదని, యెప్పుడు చెప్పితినూ, అకునే పాదమునకు దండాకారత ఘటించినట్లే. కావున ఇచట డంకా కార తను తెల్పుటకు "దండ” అను పదమును ప్రయోజనక్క లేదు.జఁఘా కాండోకు నాలత్వమును పాదమున కెపుడు విశేషణముగా వర్ణించితిమో అపుడు పాదమునకు దండా కారత్వము సిద్ధించితీరవల యును. పాదము దండా కారముగ నుండనిచో జంపకాణము నాళ్ల చుగుట ఘటింపదు. ఈ దండాకారక పాదమున కభినవమే యగును. సహజసిద్ధముగాదు. ఇట్లు, ఉరునాలత్వనై శిష్ట్యమువలననే దండాకా రలేయండలి యభినవతీయు సిద్ధించుచున్నది. కావున నిచట "దండ అభి నవ" పదములు రెండును పునరుక్తములై యవాచ్యమునే యగుచు న్నవి. ఉపాడేయములుగావు. కావున నిట్లు సవరించుట మంచిది. (స శేషము)<noinclude><references/></noinclude> j9gm209tyguxb118kjah42uvifhcu08 104 220158 573820 2026-09-04T09:18:13Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 573820 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|||26 ఐక్యమునకు ప్రయత్నము}}</noinclude>పని నాకుఁ గాన రాలేదు. ఇందులకు పశ్చాత్తాపము చెందవలసిన పనియుఁ గానరాలేదు. నేఁడు ఇట్టి చిక్కు మఱియొకటి వచ్చునేని నాయాచరణ మీరీతిగనే యుండఁగలదు. ఇట్టి యాలోచనలు కడుపునఁ బెట్టుకొని నేను డిల్లీ కేఁగెతిని. ముసలమానుల యిక్కట్టులఁగూర్చి వైసరాయితో మాటలాడఁదలఁచితిని. నాఁటి కింకను ఖిలాఫతు ఒక సంపూర్ణస్వరూపమునకు రాలేదు. నేను ఢిల్లీకి చేరఁగనే దీనబంధు-ఆండ్రూజుగా రొక పూర్వపక్షము చేసిరి. ఇంగ్లండు ఇటలీల నడుమ నొక గుప్తసంధి జరుగుచున్న దని ఇంగ్లీషు పత్రికలలో ప్రకటిత మాయెను. కావున ఆండ్రూజుగారు 'ఇట్టి గుప్తసంధు లింగ్లండునకును ఇతరదేశములకును జరుగుచున్నపుడు మీ రీసభలో పాల్గొనుట నీతివిరుద్ధము గాదా ?' యని నన్నడిగిరి. నా కీ గుప్తసంధి సంగతి తెలియదు. కాని దీనబంధువు చెప్పినఁ జాలును. కావున ఆసభలో నేను పాలుగొనుటకు శంకించుచుంటినని లార్డ్ ఛేమ్‌స్ ఫర్డుకు వ్రాసితిని. ఈవిషయమును గుఱించి చర్చించుట కతఁడు నన్నుఁ బిలువనంపెను. ఇతని తోడను, ఇతని కార్యదర్శి మి. మేఫీతోడను దీర్ఘముగా చర్చించితిని. తుట్టతుద కీ సభలో పాలుగొనుబ కంగీకరించితిని. వైసరాయిగారి వాదసంక్షేప మిది: 'బ్రిటిషు - మంత్రిమండలి చేయు ప్రతి పనియు వైసరాయికి తెలిసియుండు నని మీ రనుకొందురా? బ్రిటిషుసరకారు వారెన్నఁడును పొరపాటు చేయ రని నేనుగాని మఱియెవరుగాని నిర్ధారింపఁ జాలరు. మొత్తముమీఁద బ్రిటిషు పరిపాలనము లోకమునకు కల్యాణము కలుగఁజేయు ననియు, మొత్తముమీఁద హిందూదేశము బ్రిటిషు సంబంధము వలన లాభము బడసె ననియు<noinclude><references/> {{c|303}}</noinclude> 7ea6949yhz3wow86obmsc24vbi3jk4k 104 220159 573821 2026-09-04T09:26:54Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 573821 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|<big>ఆత్మకథ</big>||}}</noinclude>మీ రంగీకరింతురేని బ్రిటిషు రాజ్యమున కిట్టి యాప త్సమయమున సాయము చేయుట ప్రతివానికిని ధర్మమని మీ రెలుఁగెత్తి చెప్పరా ? బ్రిటిషు-పత్రికలలో గుప్త సంధినిగుఱించి నేనును జదివియుంటిని. దీనివిషయ మింతకన్న నెక్కువగా నాకును దెలియదని ప్రమాణపూర్వకముగాఁ జెప్పుచున్నాను. పత్రిక లెన్ని గప్పాలు ప్రకటించునో మీకును దెలిసిన విషయమే. పత్రికలలో వచ్చిన యొక చెడుమాటవలన మీ రిట్టి యాపత్సమయమున సాయపడుట మానుకొందురా? యుద్ధము ముగిసిన తరువాత నీతినిగూర్చి మీయిష్టము వచ్చి నన్ని ప్రశ్నలు వేయవచ్చును; మమ్ములను కావలసినంత విమర్శింపవచ్చునుగాని నేఁడుమాత్రము కాదు. ఈవాదము క్రొత్తది కాదు. కాని ఆసమయమున, ఆరూపమున నా కది క్రొత్తగాఁ గానిపించెను. నేను సభకు వచ్చెద నని యంగీకరించితిని. ఇఁక ఖిలాఫతును గుఱించి వైసరాయికి కమ్మ వ్రాయుటకు నిశ్చయింతిని.<noinclude><references/> {{c|304}}</noinclude> o3fouk0uql9jv1wwl9vzk3bnlfs9rfy 104 220160 573822 2026-09-04T09:39:22Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 573822 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" /></noinclude>{{p|fs150|ac}}27</p> {{p|fs125}}యుద్ధమునకు జనమును పోగుచేయుట</p> {{Largeinitial|స}}భకు నేను హాజరయితిని. యుద్దమునకు మనుష్యులను పోగుచేయవలయు నను ప్రస్తావమును నాచేత సమర్ధింపఁ జేయవలయునని వైసరాయికిఁ జాల నిచ్ఛ యుండెను. నేను హిందీ, హిందూస్తానీ భాషలలో మాటలాడుదునని ప్రార్థించితిని. వైసరాయిగారందుల కంగీకరించుచు నింగ్లీషులోఁగూడ మాటలాడఁగోరిరి. అచట దీర్ఘముగా నుపన్యసింపవలసిన పనిలేదు. నే నీ వాక్యము చెప్పితిని: 'నాకుఁ గల కార్యభారమును చక్కగా గ్రహించి నే నీ ప్రస్తావమును సమర్థించుచున్నాను.' హిందూస్తానీలో మాటలాడినందులకు నాకుఁ జాల ధన్యవాదములు వచ్చెను. వైసరాయిగారిసభలో మేమెఱిఁగినంతవఱకు హిందూస్తానీ ప్రసంగమున కిదియే ప్రథమ దృష్టాంత మని యందఱనుకొనిరి. ఈ ధన్యవాదములకును, ఈ ప్రథమదృష్టాంతమను మాటకును నా మనసు నొచ్చెను. నేను సిగ్గిలితిని. ఔరా మనగతి! మనదేశమునందు, మనదేశమునకు సంబంధించిన సభయందు, మనభాషను బహిష్కరించి యవహేల చేయుట యెంత దుఃఖవార్త! ఓహో! నే నొకటి రెండు హిందూస్తానీ మాటలు మాటాడినంతనే నాకు ధన్యవాదములా ? ఈప్రసంగము మనదుర్దశను తెలుపదా? సభలో పలికిన యొకవాక్యమే నాకింత గౌరవము తెచ్చిపెట్టెను. నే నా సభనుగాని, నాసమర్ధనమునుగాని మఱవఁజాలను. ఢిల్లీలో నాచేయవలసిన<noinclude><references/> {{c|305}}</noinclude> g3wjhpui5aj9749rp6f4epkvxoajwe5 104 220161 573823 2026-09-04T09:51:42Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 573823 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|<big>ఆత్మకథ</big>||}}</noinclude>పని యొకటికలదు. వైసరాయి కొకయుత్తరము వ్రాయవలసియున్నది. అది తేలికపనిగా తోఁచలేదు. సభకు నే నెందులకు వెళ్లితినో, యెటులు వెళ్లితినో, భవిష్యదాశ యెట్టిదో, ప్రజలకును సరకారువారికిని స్పష్టముగాఁ దెలుపుట యావశ్యకమని నే ననుకొంటిని. వైసరాయికి కమ్మ వ్రాసితిని. అందు లోకమాన్య తిలక్, అలీసోదరులను రావింపకుండుటకు నాఖేదమును తెలిపితిని. మరియు ప్రజల కోరికలను, యుద్ధమువలనఁ బొడమి యున్న ముసలమానుల కోరికలను ఉల్లేఖించితిని. ఈ యుత్తరమును ప్రకటించుటకు వైసరాయి యనుమతి వేఁడితిని. వైసరాయి సంతోషపూర్వకముగా ననుమతించెను. సభ యంత మొందఁగనే వైసరాయి సిమ్లాకరుగుటచే నే నీ కమ్మను సిమ్లాకుఁ బంపవలసివచ్చెను. టపాలోఁ బంపుచో నాలస్యమయిపోవును. ఈయుత్తరము చాలఁ బ్రముఖమయినదని నాయుద్దేశము. ఎవరికో యొకరి కిచ్చి పంపుట కిష్టములేదు. పవిత్రుఁడగువానిచే బంపవలయునని నాతలఁపు. దీనబంధు ఆండ్రూజుగారును సుశీల రుద్రులును రెవ. ఐర్‌లండ్ గారి పేరు సూచించిరి. 'చదివిచూచికొందును. శుద్ధముగా నున్నదని తోఁచినయెడల నీకమ్మను గొంపోవుదును' అని వా రనిరి. వారు చదివి చూచుకొనిరి బాగున్నదని దీసికొని పోవుదు ననిరి. రెండవతరగతి టికెట్టువెల యిత్తునంటినిగాని వారు దాని కంగీకరింపక రేయి పయనమయినను ఇంటరులోనే వెళ్లిరి. వీరి నిరాడంబరత, సరళత, స్పష్టతయు నన్ను మోహింపఁజేసెను. ఈరీతిగా పవిత్రపురుషుని చేతితోఁ బంపఁబడిన యీకమ్మ నాయుద్దేశప్రకారము మంచిపనినే చేసెను. దీన నామార్గము సరళమాయెను.<noinclude><references/> {{c|306}}</noinclude> tmg0fgorn1f7ut3kj0o5tlhizk4ey9t 104 220162 573824 2026-09-04T10:04:37Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 573824 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|||27 యుద్ధమునకు జనమును పోగుచేయుట}}</noinclude>యుద్ధమునకు మనుష్యులను బ్రోగుచేయుట నారెండవ పని. నే నీ యాచనను ఖేడాలోఁ జేయక మఱి యేడఁజేయను ? నాసహచరులనుగాక మొదట మఱి యెవరిని రమ్మందును? ఖేడాచేరఁగనే వల్లభభాయి మొదలగు వారితో నాలోచించితిని. వారిలోఁ గొందఱు నా దరఖాస్తును సమ్మతింపలేదు. సమ్మతించిన వారికిని పని జరుగునని నమ్మకము లేదు. నేను రమ్మని కోరుచున్న ప్రజావర్గమునకును గవర్న మెంటువారికిని ప్రేమయన్న మాట లేదు. గవర్న మెంటువారి ఆఫీసరులవలన వారికిఁగలిగిన దుఃఖానుభవము లింకను గుర్తు తప్పలేదు. ఇటు లయ్యును వారు పనిచేయఁ దలఁచియే యుండిరి. కార్యారంభమాయెను. వెంటనే సంగతిసందర్భములు నాకుఁ దెలిసివచ్చెను. నా ఆశావాదమున<ref>Optimism.</ref> కాఘాతము కలిగెను. ఖేడాపోరాటమున వీరు తమ బండ్ల నుచితముగా మా కిచ్చి యుండిరి. ఒక సేవకునకు నలుగు రయిదుగురు స్వయంసేవకులఁ బంపిరి. అటువంటిది యిపు డద్దె యిచ్చినను బండికి కఱవాయెను. ఇఁక స్వయంసేవకుల మాట చెప్పవలయునా? మే మింతటితో ఆస లుడుగలేదు. బండ్లను విడిచి రెండుకాళ్ల బండ్లమీఁదనే పయనించితిమి. రోజు కిరువది మైళ్లు నడువవలసి వచ్చెడిది. మాకు బండ్లనే యొసఁగనిచో నిఁక భోజన మిడుదురా? అన్న మడుగుటయు నంత బాగుగా లేదు. కావున ఎవరిజోలెలో వా రాహారమును కొనిపోవవలయు నని నిశ్చయించితిమి. వేసవిగావున పడకసామానుతోఁ బని పట్టలేదు.<noinclude><references/> {{c|307}}</noinclude> neuzavftm2p7fq3ipwx7h9oz6ie5r67 104 220163 573825 2026-09-04T10:15:12Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 573825 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|<big>ఆత్మకథ</big>||}}</noinclude>మేము వెళ్లిన చోటులనెల్ల సభలు జరిపితిమి. జనులు వచ్చెడివారు కాని యొకరో యిద్దఱో సిపాయులుగాఁ జేరెడివారు. 'మీ రహింసావాదులుగదా ! అస్త్రములు దాల్పుఁ డని మా కెటులు చెప్పఁగలరు! సరకారువారిండియా కేమి మే లొనరించిరి? మమ్ములను దోడు రం డనుటకు వారికి మొగ మెటులు చెల్లును?' అని యీ రీతిగాఁ బ్రశ్నలను నామీఁద గుప్పెడివారు. ఇటు లయ్యును మా సతత ప్రయత్నము పని చేసెను. తగినంత మంది రాఁ దొడఁగిరి. మొదటి తుకిడీని బంపినపిదప మార్గము సరళమగు నని యాసించితిమి. 'ఈ కూటువమూఁక నెచట నుంపవలయు' నని కమిషనరుతో నేను సంప్రతింప మొద లిడితిని. కమిషనరులు ఢిల్లీ నమోనాతో ప్రతిచోటను సభలు జరుప నారంభించిరి. అట్టి దొక సభ గుజరాతులోఁగూడ జరిగెను. 'సహచరులతో రండ'ని నా కాహ్వానము వచ్చెను. మేము సభకు హాజ రయితిమి. ఢిల్లీలోనే నాకు తక్కువ గౌరవము కలిగె ననుకొంటిని. ఇక్కడ నంతకును దక్కువ. 'దేవరవారి దివ్యచిత్తము!' అని చేతులు నలుపుకొన వలసిన వాతావరణమునందు నాకు సుఖము లేదు. తుదకెటులో మాటలాడితిని. నే నిచటఁ గొంచె మెక్కువ సంభాషించితిని. నాసంభాషణమున ఆఫీసరుల ముఖస్తుతి లేదుగాని యొకటి రెండు చుఱుకు మాటలు కలవు. సిపాయులుగాఁ జేరవలసిన దని కొన్ని పత్రిక లచ్చొత్తించి యుంటిని. ఈయాహ్వానమునఁ గల యొక విషయము కమిషనరుకు కటువుగా నుండెను. దాని సార మిది: “బ్రిటిషురాజ్యము మన కపకారము చేయఁ దలపెట్టిన చట్టములలోనికెల్ల మన జాతిని జాతిని<noinclude><references/> {{c|308}}</noinclude> g2d1jaa76wxr9smjtuctqnujgx1ks4o 104 220164 573826 2026-09-04T11:25:52Z Rajasekhar1961 50 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'గంధకర్త రచించిన గ్రంధములు. 1. ధసారధి శతకము. 2. ఆంధ్రగీర్వాణ శఠకోపసహస్త్రము (రెండు భాగములు). 8. దేవత చరిత్రము (పద్య కావ్యము). 4. ఆంధ్రహష చరిత్రము. (వచనము) 5. శ్రీకృష్ణ చరిత్రము. (వచనము) 6...' 573826 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Rajasekhar1961" /></noinclude>గంధకర్త రచించిన గ్రంధములు. 1. ధసారధి శతకము. 2. ఆంధ్రగీర్వాణ శఠకోపసహస్త్రము (రెండు భాగములు). 8. దేవత చరిత్రము (పద్య కావ్యము). 4. ఆంధ్రహష చరిత్రము. (వచనము) 5. శ్రీకృష్ణ చరిత్రము. (వచనము) 6. అలంకార శాస్త్రచరిత్రము.<noinclude><references/></noinclude> py0cy6nylb11er4m3hubs5glubuid0v 104 220165 573827 2026-09-04T11:26:05Z Rajasekhar1961 50 /* పాఠ్యం లేనిది */ 573827 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="0" user="Rajasekhar1961" /></noinclude><noinclude><references/></noinclude> i1sx6d49oqeeqt1mtaminthjqpvy6i2