వికీసోర్స్ tewikisource https://te.wikisource.org/wiki/%E0%B0%AE%E0%B1%8A%E0%B0%A6%E0%B0%9F%E0%B0%BF_%E0%B0%AA%E0%B1%87%E0%B0%9C%E0%B1%80 MediaWiki 1.47.0-wmf.19 first-letter మీడియా ప్రత్యేక చర్చ వాడుకరి వాడుకరి చర్చ వికీసోర్స్ వికీసోర్స్ చర్చ దస్త్రం దస్త్రంపై చర్చ మీడియావికీ మీడియావికీ చర్చ మూస మూస చర్చ సహాయం సహాయం చర్చ వర్గం వర్గం చర్చ ద్వారము ద్వారము చర్చ రచయిత రచయిత చర్చ పుట పుట చర్చ సూచిక సూచిక చర్చ TimedText TimedText talk మాడ్యూల్ మాడ్యూల్ చర్చ Event Event talk 104 187901 578485 506244 2026-09-14T21:07:39Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578485 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{left margin|3em}}<poem>జితమారులై సదాశివ<ref>క. రేఖ లమరి</ref>రేఖ నమరి రాజు లిప్పురమున <ref>క. రాజశేఖరులు</ref>రాజశేఖరుని యోజమై వర్తింతు రుజ్వలాకృతుల <ref>క. నొకపద్మ మిచ్చిన</ref>నొకపద్మమెచ్చిన నొకమహాపద్మ మొకశంఖ మాతని యురవులెక్కకును ధనము లనంతంబు <ref>క. తమకించు ధనము</ref>తమ కంచు ధనముఁ గొనరు నీనగరంబుకోమటు లెల్ల ఘనవంశజాతులై కాంచనమహిమ <ref>క. మొనసి యాణాకత్వమునఁ దేజరిల్లు</ref>మొనసి యశోకత్వమునఁ దేజరిల్లు వెలమలయ్యునుఁ గల్పవృక్షంబు లనఁగ <ref>క. హలికుల, ఖ. హలికులు</ref>హలికులై చరియింతు రనఘ! నీవీట <ref>క. సరసులు</ref>సరసులై జీవనసంపద మెఱయ ధరణిపై <ref>క. నిష్పంకతరమార్గ మమర</ref>నిష్పంకతామార్గ మమరఁ{{float right|260}} <ref>క. కనుఁగొనఁ గువలయాకనకావిభూతి</ref>గనుఁగొనఁ గువలయకమలానుభూతి కొనలు సాగఁగ హంసకులము మోదింప గలఁకయుఁ <ref>క. జాడ్యంబు</ref>జోద్యంబు కలలోననైనఁ</poem> </div><noinclude><references/></noinclude> 4npw45kl11vqhlhavo5soe6356woxce 578486 578485 2026-09-14T21:08:06Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 578486 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{left margin|5em}}<poem>జితమారులై సదాశివ<ref>క. రేఖ లమరి</ref>రేఖ నమరి రాజు లిప్పురమున <ref>క. రాజశేఖరులు</ref>రాజశేఖరుని యోజమై వర్తింతు రుజ్వలాకృతుల <ref>క. నొకపద్మ మిచ్చిన</ref>నొకపద్మమెచ్చిన నొకమహాపద్మ మొకశంఖ మాతని యురవులెక్కకును ధనము లనంతంబు <ref>క. తమకించు ధనము</ref>తమ కంచు ధనముఁ గొనరు నీనగరంబుకోమటు లెల్ల ఘనవంశజాతులై కాంచనమహిమ <ref>క. మొనసి యాణాకత్వమునఁ దేజరిల్లు</ref>మొనసి యశోకత్వమునఁ దేజరిల్లు వెలమలయ్యునుఁ గల్పవృక్షంబు లనఁగ <ref>క. హలికుల, ఖ. హలికులు</ref>హలికులై చరియింతు రనఘ! నీవీట <ref>క. సరసులు</ref>సరసులై జీవనసంపద మెఱయ ధరణిపై <ref>క. నిష్పంకతరమార్గ మమర</ref>నిష్పంకతామార్గ మమరఁ{{float right|260}} <ref>క. కనుఁగొనఁ గువలయాకనకావిభూతి</ref>గనుఁగొనఁ గువలయకమలానుభూతి కొనలు సాగఁగ హంసకులము మోదింప గలఁకయుఁ <ref>క. జాడ్యంబు</ref>జోద్యంబు కలలోననైనఁ</poem> </div><noinclude><references/></noinclude> 0cdgb08e9knftd128kdy0ugy7mkexhd 104 187902 578488 506245 2026-09-14T21:18:00Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578488 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{left margin|5em}}<poem>గలుగ దీపురి శరత్కాలంబుపోలె <ref>కడు గీడుపడియెడి గజములన్నియును</ref>కడుఁగ్రిందుపడియె దిగ్గజములన్నియును నడవులపాలయ్యె <ref>క. నగ్రివర్గములు</ref>నద్రివర్గంబు నరనాథ! నీపట్టణంబునఁ గలుగు కరులకు సాటి లోకంబులఁ గలదె బలభేదితురగంబు పైపైనె తిరుగు <ref>క. వెలవెల్లనై గతి వేల్పుల మనుచు</ref>వెలవెలనై గతి వెల్పులే యనుచు భూవరచంద్ర! నీపుటభేదనంబు మావులలో <ref>క. నశ్వమాత్రమే యనఁగ</ref>నశ్వమాత్రంబు లెనయ నిచ్చలుఁగంటికి నిద్దుర లేక పచ్చికఁ <ref>గొఱుకు నేపట్టుననైన</ref>గొఱక దేపట్టుననైన <ref>క. ధరణిలో నెంతయుఁ దల్లక్రిందైన</ref>ధరణీశ! తానెంత దల్లక్రిందైన <ref>క. సురధేనువే యన నిచట గోవులకు</ref>సురధేను వెనయె యిచ్చోట గోవులకు విను రామ! నీవేలు విశ్వంబునందుఁ గనుఁగొన దోషంబు <ref>క. కలుగ వెంతైన</ref>గలుగ దింతైన <ref>క. నేమని వినిపింతం నిటమీఁద మీఁకు, ఖ. నేమని జెప్పుదు మిటమీఁద నీకు</ref>నేమేమి? చెప్పుదు మిటమీఁద నీకు భూమీశ!” యనిన నప్పుడు రాముఁ డనియె.{{float right|270}}</poem> </div><noinclude><references/></noinclude> i3ivddpk17r6zp8matbio5enfz7lotc 104 187903 578495 506246 2026-09-14T22:55:27Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578495 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{left margin|5em}}<poem>"ఏనడిగెద మిమ్ము నిపుడు నాపదము లాన బొంకినమీకు ననఘాత్ములార! అనుజులయందు నాయందు నాకూర్చు జనకనందనయందు జననులయందుఁ గలదేని <ref>క. చెప్పుడీ కల్మషంబిపుడు</ref>చెప్పుడు కల్మషంబిపుడు వలవదు <ref>క. దండంబువలను భీతిల్ల</ref>దండంబువలన భీతిల్ల” <ref>క. అనవుండు నాచారుఁ డారఘువీరు, ఖ. అనవుండు నాచారు లారఘువీరు</ref>ననవుండు నొకచారుఁ డారఘువీరుఁ <ref>క. గనుఁగొని నలడగాఁగ నిట్లనియె</ref>గనుఁగొని యలవోకగా నప్పుడనియె. "శ్రీరామ! నినుఁ దలంచినఁ బేరుకొనిన భోరునఁ బాపంబు <ref>పొలియక నున్న, క. పోలికమున్నె</ref>పొలయకయున్న <ref>క. విపరీతదోషంబు నిన్నొందె ననుట</ref>నృపవీర! దోషంబు నినుఁ బొందెననుట విపరీత మేమని వివరింపవచ్చుఁ <ref>క. తిరుగుదు మతిపాపదేశంబునందు</ref>దిరుగుదు మతిపాపదేశంబులందు దురితదూరుల మగుదుము నిన్నుఁ జూచి <ref>క. యెఱిఁగియు నటలోక మీలోకు లిపుడు</ref>యెఱిఁగి యున్నతలోక మీలోకమెన్ని <ref>క. కొఱఁతలు కల్పించి కొనియాడుదురు</ref>కొఱఁతలు మీమీఁదఁ గొన్నిఁ గల్పించి</poem><noinclude><references/></noinclude> 855r10a05gg0w1khiunnf4e42xm3ea6 104 187904 578496 506247 2026-09-14T23:08:00Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578496 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{left margin|5em}}<poem><ref>క. ధాత్రీశ! యీయర్ధరాత్రంబు నొక్క</ref>ధాత్రీశ! యర్ధరాత్రంబున నొక్క చిత్రంబుఁ గనుఁగొంటిఁ జెప్పనచ్చెరువు.</poem> </div> {{p|ac|fwb}}అపవాదభీతుఁ డగు శ్రీరాముఁడు సీతను వనముల వదల నిశ్చయించుట</p> {{left margin|5em}}<poem><ref>క. యీపురికడవీథియం దొక్కనరుఁడు</ref>ఈపురిలోఁ దగ వేది యంతయునుఁ <ref>క. కోపించి రజకుఁడు తనకులకాంత</ref>గోపించి యొకరజకుని కులకాంత{{float right|280}} <ref>క. వెలివెడలి యిలు వెడలి వీడిపో తండ్రి, ఖ. వెలువడి యిలు వీడి వింటివో తండ్రి.</ref>వెలువడి యిలు వీడి వీథిఁ బోఁ దండ్రి నిలయంబునకు వచ్చె నెలఁత యొక్కతెయు దేవ! యచ్చట నాల్గుదినములు నిలువ నా వెలందుకతండ్రి యాత్మఁ జింతించి “యెలనాఁగ పుట్టినయింటనే యునికి దలఁప శాస్త్రమునకుఁ దా విరుద్ధంబు. <ref>క. అధికుల</ref>నది కులదూషణియై నిందఁ దెచ్చు <ref>క. అది యింతులకు దొడ్డయవగతి యనఁగ</ref>గదియింతు <ref>... ..... ..... ....</ref>(నిపుడునే) గతితోడ దీని మలినతఁ బాపెడు మాకులంబునకు <ref>క. మలినతఁ దెచ్చెనే మానిని యకట!</ref>మలినతఁ దెచ్చె నీమానిని యకట!</poem> </div><noinclude><references/></noinclude> tpfbstscpekpc9jfl58zsuct6siu4w7 102 210799 578477 578405 2026-09-14T15:22:30Z Rajasekhar1961 50 578477 wikitext text/x-wiki {{రచయిత |ఇంటిపేరు = కల్లూరి |అసలుపేరు = వేంకట సుబ్రహ్మణ్య దీక్షితులు |పేరు_మొదటి_అక్షరం = క |పుట్టిన_యేడు = 1908 |గిట్టిన_యేడు = 2001 |వివరణ = |బొమ్మ= |వికీపీడియా_లంకె = కల్లూరి వేంకట సుబ్రహ్మణ్య దీక్షితులు |వికీవ్యాఖ్య_లంకె = |కామన్సు లంకె= }} ==రచనలు== * [[కవికల్పలత]] (1930) {{small scan link|కవి కల్పలత-మొదటి సంపుటి.djvu}} * నారాయణీయం తెలుగు అనువాదం * ఆంధ్రస్కాందము * మూకపంచశతి * [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 10/సంచిక 2/నన్నయ్య]] * [[గ్రంథాలయ సర్వస్వము/సంపుటము 10/సంచిక 1/సరస్వతీ స్తుతి]] r309l9h3ovs5ibeoidfmj92043tetx2 104 211008 578508 551289 2026-09-15T06:14:33Z WikiPBR 6863 /* Validated */ 578508 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="WikiPBR" /></noinclude> నేర్పాడు. ఆయన కవిత్వం ఆయనలోంచి పలుకుతుందా? ప్రజల హృదయాలలోంచి పలుకుతుందా? అంటే రెంటిలోంచి పలికించిన ప్రజాకవి ఆయన. అలిశెట్టి సిటీలైఫ్ లోని 417 టుమిరీలు, 66 చురకలు ప్రజల నాలుకల మీద నేటికీ ఉన్నాయి. వేమన పద్యాల్లా అవి గుర్తుకు వస్తాయి. అలిశెట్టి నిబద్ధకవి. మార్క్సిస్టు కవి. ఉద్యమ కవి. అక్షరాల నిండా చైతన్యాన్ని నింపిన కవి. ఆయన జీవితం ఎన్నెన్ని గాయాలమయమైనా రాసిన ప్రతి కవిత దివ్వెలా వెలుగుతుంది. జీవితానికి వెలుగుల్ని ప్రసాదిస్తుంది. ఆయన జీవితకాలం స్వల్పమే అయినా ఆయన కవిత్వం మాత్రం యెల్లకాలం బతుకుతుంది. అలిశెట్టి కవిత్వం స్థూలమైన జీవన లోతులతో పాటు, జీవితంలో ఎదురయ్యే సంఘటనలు, సందర్భాలు గతం లోంచి వర్తమానంలోకి ప్రయాణించిన వివిధ పార్శ్వాలు వ్యక్తమయ్యాయి. చివరిదాక ప్రజల పక్షాన్నే ఉన్నాడు. అలిశెట్టి కవిత్వంలో వేశ్యల మీద రాసిన కవితను ప్రధానంగా ఉటంకించకుండా ఉండలేరు. <poem> 'తను శవమై, ఒకరికి వశమై, తనువు పుండై ఒకడికి పండై, ఎప్పుడూ ఎడారై ఎందరికో ఓయాసిస్సై'</poem> వంటి పాదాలు ఒక్కసారి చదివితే చాలు ఎల్లకాలం గుర్తుండిపోతాయి. అలిశెట్టి కవిత్వంలో జిమ్మిక్కుల కన్న భావగాఢత ఎక్కువ, ఫ్యాషన్స్ కు లొంగే స్త్రీలను 'ఎవరి హై హీల్సు'లో వ్యంగ్యం అద్భుతంగా పండింది. మనకో కొత్త థాట్ను ప్రావోక్ చేస్తుంది. సాయంత్రం సుల్తాన్ బజారే స్త్రీల సెలయేరు, ఆ మెరిసే రంగురంగుల గులకరాళ్లే కలవారు అని ఒక పద్ధతిగల వ్యాఖ్యాన కవిత్వం రాశారు. చివరికంటాడు - 'రాజకీయాల్లో ఆమె ఎటువైపు మొగ్గినా అందాల మొగ్గేనట'. పాలకస్త్రీల స్వభావాలను ఎత్తిపొడుస్తాడు. అంతలోనే శ్రామికస్త్రీల పక్షాన నిలుచుని రాస్తాడు. స్త్రీమాంసం ముక్కలుముక్కలుగా కోసి విఫణి వీధుల్లో రాసులుగా పోసినా అందాల రాసులుగా పేర్చినా అది దహన దృశ్యమే అంటాడు. మరోచోట వేశ్యను గూర్చి రాస్తూ 'నువ్వీ నాగరిక ప్రపంచంలో స్పృహ కోల్పోయినంతకాలం నీ చీర వెండితెర, నీ పైట - ప్రకటనల కాన్వాసు, నీ ప్రేమ - రాసలీల' అంటూ దుఃఖపడతాడు. కవులు ప్రజల పక్షాన నిలవాలని బలంగా కోరాడు. ప్రభుత్వ మెతుకులకు ఆశపడేవాళ్ళు, అవార్డులకు, సన్మానాలకు దారులు వెతుక్కునే వాళ్ళంటే ఆయనకు కోపం. ద్వంద్వ ప్రవృత్తిగల కవుల్ని ఎత్తి పొడిచాడు. చెప్పేదానికి ఆచరించే దానికి పొంతన లేని కవుల్ని నిలదీయాలన్నాడు. "అర్చకుడైన కవి ఒకడు అవార్డులు సన్మానాల కోసం దేబిరించడం తప్ప నగరంలో నేడు అవాంఛనీయ సంఘటనలేవీ జరగలేదు' అంటూ వ్యంగ్యంగా ఎత్తిపొడిచి రాశాడు. 'ఎందుకురా కవీ గజిబిజి ఇమేజి. అస్పష్ట కవిత్వం కన్నా ఆల్జీబ్రా ఈజీ కాదా అంటూ కవుల్లోని ద్వంద్వ ప్రమాణాలను ఎద్దేవ చేస్తాడు. అలిశెట్టి రాజకీయ నాయకుల స్వభావాల్ని, స్వార్ధబుద్ధుల్ని వ్యతిరేకిస్తూ ఎన్నో కవితలు రాశాడు. నాయకుల వాగ్దానాలకు ప్రజలు బలికావద్దని హెచ్చరికలు జారీ చేశాడు. 'విరివిగా నాయకుల నాలుకలపై నాచు పేరుకుంటుంది. కనుక తరుచూ మాటలు జారుతుంటాయ్' అని నాయకుల్ని వ్యంగ్యంగా ఎత్తి పొడిచాడు. "వేల సంవత్సరాలుగా వేలి ముద్రల్లోంచి వెలికి తీయలేని హంతకుడే రాజకీయుడని నాయకుల్ని నిర్వచించాడు. రైళ్ళయినా రాజకీయాలైనా పట్టాలు తప్పితే ఎప్పుడూ జనానికే జీవన్మరణ సమస్య అని ప్రజలకు హితబోధ చేస్తాడు. అలిశెట్టి కవిత్వంలో డెబ్బై అయిదుశాతం కవిత్వం ఉద్యమ కవిత్వమే. ప్రజల్ని మేల్కొలిపి ఉద్యమాల బాట పట్టించే కవిత్వం మనల్ని ఎప్పటికప్పుడు ఆలోచింపచేస్తుంది.<noinclude><references/> {{rh|తెలంగాణ| 11| తేజోమూర్తులు}}</noinclude> apk5rqqycwwpe65cq3gqv89s1dd0kmu 104 211009 578509 551286 2026-09-15T06:14:51Z WikiPBR 6863 /* Validated */ 578509 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="WikiPBR" /></noinclude> కవిత్వాన్ని ఎరుపెక్కిస్తుంది. ఎప్పటికప్పుడు విప్లవోద్యమాలలో శ్రమిస్తున్న వాళ్లను ఆవాహనం చేసుకొమ్మంటాడు. 'తమ్ముడూ నువ్వొచ్చేటప్పుడు తప్పక పిడికెడు కల్లోలిత ప్రాంతాల మట్టినైనా తీసుకురా, పోరుదారిలో నేలకొరిగిన ఒక అమరవీరుని జ్ఞాపకమైనా మోసుకురా, మళ్ళీ మళ్ళీ నాకు జగిత్యాల గుర్తొస్తుంది. జైత్రయాత్ర నన్ను కలవరపెడుతోంది' అని జ్ఞాపకం చేస్తాడు. ఉద్యమకారులే ప్రజల మనుషులని నమ్ముతాడు. 'గొంతుకోసే పాట ఆగిపోదు. అది ముక్తకంఠం, గొలుసులేస్తే పోరు నిలిచిపోదు. అది ప్రజాయుద్ధం' అని ఉద్యమ కారుల్ని ఎత్తి చూపుతాడు. అలిశెట్టి కవిత్వం చదువుతుంటే జనం నాడి దొరుకుతుంది. భూస్వాములు, పెట్టుబడిదారులు రాజీలేని నాయకులు అవతారాలెత్తుతున్నారనీ, కవులు వాళ్ళ వ్యూహాలు ఎప్పటికప్పుడు కనిపెట్టి కవిత్వం రాయాలని ఆకాంక్షించాడు. అలిశెట్టి ప్రధానంగా కార్టూన్ కవిత్వం రాసి ప్రజల్ని మేల్కొల్పాడు. కవిత్వానికి బాధ్యత ఉంది. ప్రయోజనముంది అని చివరిదాక నమ్మి ప్రజల పక్షాన, ఉద్యమాల పక్కన నిలబడ్డాడు. శ్రమిస్తూ శ్రమిస్తూనే కన్నుమూశాడు. నమ్ముకున్న విలువలకోసం, ఆశయాల కోసం నిబద్ధంగా నిజాయితీగా నిలువెత్తుగా నిలిచిన అలిశెట్టి నాకు అత్యంత ఆత్మీయుడు కావడం నాకెంతో గర్వకారణం.<noinclude><references/> {{rh|తెలంగాణ| 12| తేజోమూర్తులు}}</noinclude> 2ffqgr31pl27orbt256stmi1ctjhj6r 578510 578509 2026-09-15T06:15:56Z WikiPBR 6863 578510 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="WikiPBR" /></noinclude> కవిత్వాన్ని ఎరుపెక్కిస్తుంది. ఎప్పటికప్పుడు విప్లవోద్యమాలలో శ్రమిస్తున్న వాళ్లను ఆవాహనం చేసుకొమ్మంటాడు. 'తమ్ముడూ నువ్వొచ్చేటప్పుడు తప్పక పిడికెడు కల్లోలిత ప్రాంతాల మట్టినైనా తీసుకురా, పోరుదారిలో నేలకొరిగిన ఒక అమరవీరుని జ్ఞాపకమైనా మోసుకురా, మళ్ళీ మళ్ళీ నాకు జగిత్యాల గుర్తొస్తుంది. జైత్రయాత్ర నన్ను కలవరపెడుతోంది' అని జ్ఞాపకం చేస్తాడు. ఉద్యమకారులే ప్రజల మనుషులని నమ్ముతాడు. 'గొంతుకోసే పాట ఆగిపోదు. అది ముక్తకంఠం, గొలుసులేస్తే పోరు నిలిచిపోదు. అది ప్రజాయుద్ధం' అని ఉద్యమ కారుల్ని ఎత్తి చూపుతాడు. అలిశెట్టి కవిత్వం చదువుతుంటే జనం నాడి దొరుకుతుంది. భూస్వాములు, పెట్టుబడిదారులు రాజీలేని నాయకులు అవతారాలెత్తుతున్నారనీ, కవులు వాళ్ళ వ్యూహాలు ఎప్పటికప్పుడు కనిపెట్టి కవిత్వం రాయాలని ఆకాంక్షించాడు. అలిశెట్టి ప్రధానంగా కార్టూన్ కవిత్వం రాసి ప్రజల్ని మేల్కొల్పాడు. కవిత్వానికి బాధ్యత ఉంది. ప్రయోజనముంది అని చివరిదాక నమ్మి ప్రజల పక్షాన, ఉద్యమాల పక్కన నిలబడ్డాడు. శ్రమిస్తూ శ్రమిస్తూనే కన్నుమూశాడు. నమ్ముకున్న విలువలకోసం, ఆశయాల కోసం నిబద్ధంగా నిజాయితీగా నిలువెత్తుగా నిలిచిన అలిశెట్టి నాకు అత్యంత ఆత్మీయుడు కావడం నాకెంతో గర్వకారణం. {{Css image crop |Image = తెలంగాణ తేజోమూర్తులు.pdf |Page = 33 |bSize = 600 |cWidth = 120 |cHeight = 93 |oTop = 293 |oLeft = 276 |Location = center |Description = }}<noinclude><references/> {{rh|తెలంగాణ| 12| తేజోమూర్తులు}}</noinclude> msflgifjr85lc3f22yda8jeesvo6pba 104 211010 578511 551287 2026-09-15T06:17:38Z WikiPBR 6863 /* Validated */ 578511 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="WikiPBR" /></noinclude> {{center|{{p|fs150}}'''5. అంబటిపూడి వేంకటరత్నం '''</p>}} {{rule}} {{right|- '''డా॥ తిరునగరి'''}} <poem> {{di|తె}}ల్లని గడ్డమున్ మిసిమిదేలిన మీసము మందహాసమున్ చల్లని చూపులున్ విరియ చక్కని మాటలతో వారిపై మల్లెలు కుప్పవోసిన క్రమంబున నెయ్యము గ్రుమ్మరించనీ యుల్లమజ్ఞప్తికెక్కి నేవియో మధురస్మృతలాహపించెడన్ </poem> అని సాటికవుల కవితా నీరాజనాలందుకున్న మహాకవి. సంస్కృతాంధ్రాంగ్ల భాషా విశారదులు, వాగ్మి స్వర్గీయ అంబటిపూడి వేంకటరత్నంగారు పుట్టింది. ప్రకాశంజిల్లా, ఏదుబాదులోనైనా కాలు పెట్టింది నల్లగొండ 'జిల్లా'. చండూరులో తెలంగాణ సారస్వత సాంస్కృతిక వికాసానికి తన జీవితాన్నే ధారపోసిన మనిషి, సాహితీ తపస్వి అంబటిపూడివారు. 1908 జూలై 15న వేంకటరత్నంగారు జన్మించారు. సుబ్బమ్మ, సుబ్రహ్మణ్యం ఆయన జననీ జనకులు. ప్రాథమిక ఏదుబాదులోను, తరువాత పరిసరప్రాంతాలలోనూ ఉన్నత పాఠశాల విద్యనభ్యసించారు. ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం నుండి ఎం.ఏ. పట్టభధ్రులైన తరువాత జీవితకాలం ఉపాధ్యాయులుగా పనిచేశారు. నల్లగొండ జిల్లా చండూరులో 1934లో 'సాహితీ మేఖల’ను స్థాపించి ఆ ప్రాంతంలోని యువకులకు భాషాసాహిత్యాలను బోధించారు. కవితా వ్యవసాయం చేయించారు ఎందరినో ప్రసిద్ధ కవులుగా తీర్చిదిద్దారు. విద్యార్థిగా ఉన్న కాలంలో ఆయనను తీర్చిదిద్దిన గురువులు ప్రతాపకృష్ణమూర్తి, బండ్లమూడి వెంకయ్య గార్లు, శతావధాని వేలూరి శివరామశాస్త్రి, పళ్ళపూర్ణ ప్రజ్ఞాచార్యులు గార్లు అంబటిపూడివారిని కవిగా, సాహితీవేత్తగా వృద్ధిలోకి తెచ్చిన మహాత్ములు. అంబటిపూడివారు కృష్ణభక్తులు. చండూరులో శ్రీ కృష్ణభక్త సమాజాన్ని స్థాపించారు. పరిసర గ్రామాల ప్రజలను కృష్ణభక్తులను చేశారు. ప్రజలందరి చేత చండూరుసారు, అన్న గౌరవాన్ని పొందారు. సాహితీ తపస్వి ఐన అంబటిపూడి వారివలన చండూరు, నల్లగొండ జిల్లా నిరంతర స్మరణీయాలుగా విరజిల్లుతూనే 'సాహితీమేఖల’లో అనేకమంది కవుల కావ్యాలను, గ్రంథాలను, సంస్థ పక్షాన ప్రచురించి ప్రతిభామూర్తులుగా తీర్చిదిద్దింది. మహాకవి దాశరథిగారి అగ్నిధారను తొలిసారిగా ప్రచురించింది ‘సాహితీమేఖల' సంస్థ. చండూరులో జరిగిన అగ్నిధార, ఆవిష్కరణ సభను నేటికీ తల పండిన సాహితీ పరులు మరచిపోలేదు. అదో సాహిత్య మహోత్సవం. పద్యకవిత్వ పరమావధిని, సాహిత్య ప్రయోజనాన్ని సాహితీపరులకు, సాహితీప్రతులకు తెలిపినవారు అంబటిపూడివారు. వివిధ సాహిత్యప్రక్రియలో రచనలను ప్రచురించి ఓ కొత్త అధ్యాయాన్ని ప్రారంభించిన సంస్థ సాహితీమేఖల.<noinclude><references/> {{rh|తెలంగాణ| 13| తేజోమూర్తులు}}</noinclude> ptyf4b6lbpfa68eg5f5668v9b4q5coe 104 211011 578512 551290 2026-09-15T06:18:18Z WikiPBR 6863 /* Validated */ 578512 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="WikiPBR" /></noinclude> ప్రణయవాహిని, వత్సలుడు, మైనాదేవి, మొరాన్ కన్య, ఇంద్రధనువు, చంద్రశీల (సంస్కృతాంధ్రాలలో ఆంగ్లంలో), బ్రహ్మ సూత్రములు, షడ్దర్శనామాలు కృష్ణప్రభ శతకం, గోపికావ్యం, ఉత్తరరామచరిత్ర వచనం. కృష్ణకథ, తాత్విక తరంగాలు, దక్షిణకీమోదకి నాటకాలు, కథావళి కథలు రాశారు. ఎన్నో వ్యాసాలు రాశారు అంబటి వారు. 'తవనార్థంబుదయించితిన్ సుకవితా కార్యంబె నా వృత్తి' అన్న చెళ్ళపిళ్ళవారి మార్గంలో జీవయాత్ర సాగించారు. పద్య రచనలో విజ్ఞాని అంబటిపూడివారు. ఆయన భావనలోనూ అభివ్యక్తిలో ఓ విశిష్టత ఉండేది. ఆయన పద్యాన్ని ప్రేమించారు. ప్రబంధకవుల మార్గంలో ఆయన రచన రసరమ్యంగా సాగింది. పద్యంలో చదువుకోటానికి సౌందర్యం, ఇంపు, రాగయుక్తంగా పాడుకొనడానికి యతిలు ప్రాసలు. పద్యం గుర్తుంచుకోటానికి సులభత్, పాఠకుడు వెంటనే వల్లె వేసుకొనడానికి సౌలభ్యం ఉంటుందన్నది ఆయన భావన. ఆయన గీత రచనకు కూడా ప్రాధాన్యమిచ్చారు. అంబటిపూడివారి పద్యం శిల్పాభారామునిగా ఉంటుంది. <poem> 'భాష లేకున్న జనులొక్క పనులమరి భాషచేగదమానవత్వమ్మునిలుచు సభల పూజింపబడడెభాషావిదుండ ప్రతిభగల వానిలో పట్టుభాషయేగద' అంటారు.</poem> '''మనిషిగా అంబటిపూడి ''' దేశాన్ని, దేశ ప్రజలను ముఖ్యంగా దరిద్ర నారాయుణులను మరవకుండా వారి సేవచూస్తూ సాహితీ సేవ చేసిన మనిషి. ప్రజల మధ్య ఉంటూ కవిత రాశారు. నిరాడంబరమూర్తి, ప్రచారదృష్టి లేనివారు ఉదాత్త హృదయులు, వేదాంతసారం తెలిసినవారు తెలంగాణలో స్థిరపడి తెలంగాణ సాహిత్య సమజ్ఞలతకు తన సర్వస్వాన్ని అర్పించిన వారు. భారతీయతను గుండెలో పదిలంగా దాచుకొన్నా, పాశ్చాత్య సంస్కృతిని గౌరవించిన సమదర్శి '''కవిగా, సాహితీవేత్తగా ''' ప్రతిభా వ్యుత్పత్తి అభ్యాసాలు పరిణితి పొందిన కవి వేంకటరత్నంగారు నానృషిః కురుతే కావ్యమ్' అన్న వాక్యం ఆయనపట్ల సార్థకమైంది. పోతనలాగా పద్యాలను పోతపోయటంలో ఆయన శిల్పం అనర్థం. శతావధాని వేటూరి శివరామశాస్త్రి గారు ఆయన గురువు. సంస్కృతం ఆయనవద్ద నేర్చుకున్నాడు. పాణిని వ్యాకరణాన్ని పుక్కిటబట్టారు. ఆ గురువును 'తెనుగు కవిత్వ మాధులతేనె పెరస్ సృజించి యిచ్చిపోయిన తిరుపత్యభిజ్ఞుని యభీషము దీర్చు రసార్ద్ర సాహితీ వనమునమాలి, మా గురుని వ్యాకరణాబ్ది నమోదు కావ్యదాతను శివరామ సత్కవిని తత్పదపద్మములన్ స్మరించెదన్' అంటూ స్తుతించి ప్రణమిల్లారు. అంబటిపూడివారు తమ జీవితకాలములో 49 గ్రంథాలు రచించారు. ఆయన కవిత్వంలోని శైలీ రమ్యతకు 'మురళినేబట్టిమాను హరామృతరవమ్యుల్ సేయునీమాజు సుందర గోపాలక రూపమా యమున చెంతన్ బృందము బూర్ణిమా శరదానందముతో జరించుచు జగత్సమ్మోదము గూర్చవే గిరపాటోంది నినున్ భజింపదలయొగ్గెన్ సృష్టికృష్ణప్రభూ!' అన్న పదం ఉదాహరణ. వేంకటరత్నం గారి రచనలలో కృష్ణప్రభుశతకం ప్రశస్తికెక్కింది. అంబటిపూడి కావ్యాలలో వారు విశిష్టకృతి గోపికావ్యం. ఈ కృతిలో వస్తువు ప్రాచీనమైనదైనా చందోరి ప్రాచీనమైంది. నూరు విభిన్న వృత్తములతో కావ్యం రచింపబడింది.1936 లో 'ప్రణయవాహిని' తొలి కావ్యం వెలువడింది. 'మైనాదేవి' దేశభక్తిని ప్రబోధించే మలికావ్యం 1940లో ప్రచురింపబడింది. 'ఇచటి ప్రతిరేణువును ప్రాణమిచ్చి నన్ను పెంచి పెద్దగజేసిన వీరమాత కృప వహించమా ఆత్మవెల్లించుకొనవా' నా యెడలు కాల్చి నిలువుమన్నావు గృహము వంటి పద్యాలు హృదయాన్ని ద్రవింపజేస్తే చంద్రశీల, ఆంధ్రసంస్కృతం, ఆంగ్ల భాషలలో వెలువడిన దాంపత్య ధర్మాన్ని తెలిపే కావ్యం. వేంకటరత్నం గారు సంస్కృతాంధ్రాలలోనేకాక ఆంగ్లంలోనూ చేయి తిరిగిన కవులని తెలియజేస్తుంది. ఈ కావ్యంపైన పాశ్చాత్య కవిత్వ ప్రభావం కన్పిస్తుంది. 'వత్సలుడు' రాయప్రోలువారి అమలిన శృంగార సిద్ధాంతాన్ని ఆధారం చేసుకొని రచింపబడిన కావ్యం.<noinclude><references/> {{rh|తెలంగాణ| 14| తేజోమూర్తులు}}</noinclude> iqw9rooa0gmz62j2c01kq630t6cjtc7 104 211012 578513 551291 2026-09-15T06:28:19Z WikiPBR 6863 /* Validated */ 578513 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="WikiPBR" /></noinclude> 'పనవాటి, వారు విశిష్ట ఖండకావ్యసంపుటి. అంబటిపూడి సుదీర్ఘ సాహితీ జీవితంలో 48 గ్రంథాలు రచించారు. అన్నీ వస్తువైవిధ్యంగల రచనలే, అంబడిపూడి వారు నిత్యప్రయోగశీలి. ప్రాచీన కవితను, సంప్రదాయ రీతిని ఎంత గౌరవించారో ఆధునిక కవితను, నవ్యఫణితిని అంతగా ప్రేమించారు. గురజాడ మాటలలో అంబటిపూడి కవిత్వం, సాహిత్యం క్రొమ్మెరుసులు చిమ్మే కొత్త పాత మేలుకలయిక. అన్యభాషా వ్యామోహంలో పడిపోతున్న, మాతృభాష తెలుగును మరచిపోతున్న వారినుద్దేశించి రాస్తూ... <poem> 'తల్లియొసగెడి పాలు తెలుగే తండ్రి గరపెడి పలుకు తెలుగే తరుణి చూపెడి వలపు తెలుగే - తెలియదా మన బ్రతుకు బ్రతుకే తెలుగురా, అని ప్రబోధించారు. 'కలి మనస్సును రవ్వంత కలచవలదు వ్యర్థ వాదమ్ములన్ పెంచిరి కవి మనస్సును సూతైన కలచవలన తెలియలేవోయి దానిలో తలకు కొలత అన్నారు వారు.</poem> అంబటిపూడి సంస్కృతంలోనూ మధుర కవితలు వెలయించారు. 'జగద్దర్శనము కవితలో <poem> 'ఆడంభే శిశుర్వే శిక్షత మతః జాతోమనుష్యస్తతః శిక్షా దక్ష మతః లేకకుశలో జాతస్యదేవాపరః శిక్షాభ్రష్ట విలేక దాష్టమతయః కౄరాహితుల్సారిసః దూగిస్సాధుభి రుద్గరంతి విషమిత్సేతజ్ఞగద్దర్శనమ్!</poem> పశునమానుడైన మానవుడు జ్ఞానం వలన మానవుడౌతాడన్న సందేశం పై శ్లోకములో ఉంది. అంబటిపూడి వారు కవి, వ్యాసకర్త, కథకులు, నవలారచయిత ఆయన చేపట్టని ప్రక్రియలేదు. పట్టినదాన్నల్లా కవితామయం చేయగల రసవేది ఆయన రవీంద్రుని గీతాంజలిలోని ఖండాలను తెలియజేశారు. డమరుఖయామ్ రుబాయాలను 'మధురయాత్ర' పేరుతో ఆంధ్రీకరించారు. ఆనందాచార్యులు ఆంగ్లంలో రాసిన శతస్మ, గ్రంథాన్ని ఆధారం చేసుకొని 'శాంతితీరాలకు' అనే అధునాతన సందేశ కావ్యాన్ని అంబటిపూడివారు రచించారు. తెలంగాణను సాహితీవరంగా సుసంపన్నంచేసిన అంబటిపూడి వారిని తెలంగాణ ప్రజలు 'కవిరత్న' బిరుదుతో ఘనంగా సత్కరించుకున్నారు. తెలుగు కవితా గంగను తెలంగాణ ప్రజల గుండెలమీదుగా దండిగా ప్రవహింపజేసి ప్రతిభావంతమైన సాహిత్య వ్యవసాయాన్ని సాగించిన వ్యక్తి అంబటిపూడి వేంకటరత్నం గారు. సిరిప్రెగడ భార్గవరావు, ధవళ శ్రీనివాసరావు, వంగల చలపతిరావు, మద్దోజూ సత్యనారాయణ వంటి లబ్ద ప్రతిష్ఠులైన తెలంగాణ కవులకు గురుమూర్తి అంబటిపూడి వారు. 'ఈ తెలుగు నాలుక నిచ్చిన మీ ఋణమ్ము ధాత్రి సకలమిచ్చినప్పటికీ తీరదు' అని వేలూరి గురుదేవులకు చేతులెత్తి నమస్కరించిన గురుమౌళి అంబటిపూడివారు. అంబటిపూడి వేంకటరత్నంగారి శతజయంతి ఉత్సవాలు 2008లో నల్లగొండ జిల్లా చండూరులో ఘనంగా జరిగినై. ఆయన తెలంగాణకు ప్రధానంగా నల్లగొండ జిల్లాకు చేసిన బహుముఖ సేవలకు గుర్తింపుగా చండూరులో ఆయన కాంస్య విగ్రహాన్ని కవులు, సాహితీవేత్తలు, సాహిత్యాభిమానులు, ప్రజలు ప్రతిష్టించారు. జాషువా గారన్నట్లు అంబటిపూడి ప్రజల నాలుకలయందు జీవించిన నతని 'కులం పవిత్రం జననీ కృతార్ధం. హైదరాబాదు శ్రీకృష్ణదేవరాయాంధ్ర నిలయంలో రాజాబహద్దూర్ వెంకటరామారెడ్డి గారి ఆధ్వర్యంలో రాయప్రోలు సుబ్బారావు గారి అధ్యక్షతన అంబటిపూడి వేంకటరత్నం గారికి అపురూపమైన సత్కారసభ జరిగింది. ఆ సభలో తన శిష్యులైన అంబటిపూడిని శతావధాని వేలూరి శివరామశాస్త్రి గారు ఆశీర్వదించినది ఈ పద్యం. <poem> 'విద్యావంశము పేరు నిల్పగదలే విద్యారతీయాచిన య్యాద్యాహిప్రతిమల్లుడల్ల తిరుపత్యాచర్య దేవుడుతా విద్యాదేవికి నన్ను జూపి సభలో విజ్ఞప్తి గావించెనా విద్యాదేవికి నేడు గుర్తొదవెజూవే శిష్యచూడామణి!'</poem> {{Center|{{Css image crop |Image = తెలంగాణ తేజోమూర్తులు.pdf |Page = 23 |bSize = 600 |cWidth = 94 |cHeight = 66 |oTop = 527 |oLeft = 296 |Location = center |Description = }} }}<noinclude><references/> {{rh|తెలంగాణ| 15| తేజోమూర్తులు}}</noinclude> s5nts606m4hp6jhry83rpm3ef8o5awv 104 211013 578515 551292 2026-09-15T06:29:33Z WikiPBR 6863 /* Validated */ 578515 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="WikiPBR" /></noinclude> {{center|{{p|fs150}}'''6. ఆనందాంబ '''</p>}} {{rule}} {{right|- '''డా॥ ఆర్. కమల'''}} {{di|పూ}}ర్వకవుల చరిత్ర తెలుసుకోవాలంటే వారు రాసిన గ్రంధావతారికలు గానీ, వారి గురించి ఇతరులు తెలిపిన విషయాలే ప్రమాణాలు, విద్యయే మృగ్యమై ఉన్న నైజాం రాష్ట్రంలో తెలంగాణలోని మారుమూల గ్రామంలో పుట్టిపెరిగిన ఆణిముత్యం ఆనందాంబ. బాలకవయిత్రి, అష్టావధాని పన్నెండేళ్ల కాలంలో 1934వ సంవత్సరంలో 28 పుటాల పద్యకావ్యం 'సతీలలామ' పేరుతో ఆనందాంబ రచించారు. అంతకుముందే వెలమవీర, మాదవ పంచాసత్ కావ్యాలు రాసినట్టు గోల్కొండ కవుల సంచికలో పేర్కొనబడింది. ఉపోద్ఘాతంలో ఈమెను గురించి విద్వాన్ వెంకట నృసింహాచార్య శాస్త్రి గారు స్వయాన ఆమె గురువు సిరి శెనవాల్ శ్రీకృష్ణమాచార్యులు, శతావధాని మోర్తాడ్ తాలూకా ఆర్మూర్ వారు 1934లో వెలువర్చిన అభిప్రాయం సిరిసిల్ల వాస్తవ్యులు పదిరే కృష్ణశాస్త్రి అందించిన అభినందన పద్యాల వల్ల కరీంనగర్ జిల్లా మొట్టమొదటి కవయిత్రిగా తెలుస్తోంది. ఆనందాంబ వారు వెలమ స్త్రీ. వీరి తండ్రి మహారాజశ్రీ పునుగోటి మంగారావు గారు. తల్లి నరసాంబ. పుట్టిల్లు జగిత్యాల తాలూకా కొడిమ్యాల అని నృసింహశాస్త్రి తెలియజేశారు. అంతేగాక, సంస్కృతాంధ్రములు, చవిదప్పిన ఇక్కాలమున ద్వాదశి వర్ష అగ్ని ఈ కన్యారత్నం మాతృభాష అందలి గౌరవంచే శ్లాఘ్యమగు గ్రంథాన్ని రచించుట అత్యంత ప్రశంసాపత్రము. ఈ కవయిత్రికి కవితా సంపద సహజమని తోచుచున్నది. గణయతి ప్రాసలకై కష్టము లేకయే పద్యములు రచిస్తున్నది. సులభ శైలి కలిగిన వర్ణనలు, విసర్గ రమణీయములు, విషయం భారతీయ నారీరత్నముకేది పరమ ధర్మమో, దేనినవలంభించిన ఇహపర లోకములు కరతలామలకములో, ఏది కులాంగనులకు తలమానికమో అట్టి పాతివ్రత్య నీతి యందు కీర్తింపబడినది. ఈమె బాల్యము నుంచే అమూల్యమును అభిప్రాయములతో నలరారుచున్నది. ఇకముందు అఖిలాంధ్ర స్త్రీలలో మేటి కాగలదనుట నిర్వివాదాంశం. 'పరమాత్యుడే వైదుష్యము ఆయురారోగ్యం ప్రసాదించుగాక' అని దీవించారు. నేడు పురుషులలో చాలామంది స్త్రీ విద్యల గూర్చి వేదికపై గంభీరోపన్యాసము లిచ్చుచున్నారు. కానీ చెప్పినరీతి ఆచరించుట లేదు. ఈ గ్రంథకర్త తండ్రి తమ పుత్రికకాంధ్ర సారస్వతముల నభ్యసింపజేయుచున్నందుకు ధన్యవాదములు. వీరు మన ఆంధ్ర లోకమునకొక మార్గదర్శకులని అభినందించా. ప్రతివారు మహిళా జాతిని పవిత్రోద్దేశములతో సన్మానించి పూర్వవైభవం కలిగేటట్లు స్త్రీ విద్యను ప్రోత్సహించాలని, 'భారతీయ సౌభాగ్యం ఫలించుగాక అన్న విద్వాన్ వేంకట నృసింహశాస్త్రి గారి మాటలు ముత్యాల మూటలు. 'స్వీయ కవితానుజీవనమ్' అనే పుస్తకంలో ఒక<noinclude><references/> {{rh|తెలంగాణ| 16| తేజోమూర్తులు}}</noinclude> igoy6amio6bimd5b22vwgtv3dek7t69 104 211014 578519 551293 2026-09-15T09:02:13Z WikiPBR 6863 /* Validated */ 578519 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="WikiPBR" /></noinclude>పేజీలో శతావధాని కృష్ణమాచారి కోరుట్ల వారు ఇలా రాశారు. 'క్రీ.శ. 1934 భవ నామ సంవత్సరం నేను సకుటుంబంగా మూడేళ్లు కొడిమ్యాలలోనుంటిని. శ్రీ మంగారావు గారి సతీమణి నరసమ్మ దొరసాని మమ్ము ప్రత్యేక గృహములో ఉంచి, భక్తితో అన్ని సౌకర్యాలు కల్పిస్తూ మా కుటుంబం సాపాటునకు పోగా నెలకిరువది రూపాయ లిచ్చేవారు. కాలక్షేపమునకు భగవత్ కథలు విని, సేవించి అప్పుడా దంపతులు సత్కారములు చేయుచుండిరి. ఆనందమ్మప్పుడు 12 సంవత్సరాల బాలిక. చాలా మేధావిని. మిక్కిలి భయ భక్తులు కలది. పంచకావ్యములు, శాకుంతలము, ఉత్తరరామ చరిత్ర నాటకం చెప్పితిని. సంస్కృతమున మంచి జ్ఞానం సంపాదించినది. తెలుగులో అదివరకే పద్యములు రాయుచుండెను. వెలమవీర, మాధవ పంచాశత్లను పుస్తకములను శ్రీ మాధవరావు ముద్రించి ప్రకటించారు. చలిగంటి శ్రీ ధర్మజగపతి రావు గారు ఈ అమ్మాయికి మేనమామ కనుక ఆహ్వానించి బండ లింగావురాస్థానాధీకు లగు రాజా అనంత కిషన్ రావు గారి అధ్యక్షతన 'ఆనందం'తో అష్టావధానం చేయించారు. అప్పుడాయన సంతోషించి 'బాల సరస్వతి' బిరుదునిచ్చారు. ఆ తర్వాత లింగాపురం రాజా గారి మేనల్లుడు వేములకుర్తి వాస్తవ్యులు మాకులూరు భీమారావు (బి.ఎ.) గారితో వివాహమైంది. కొడిమ్యాలలో శ్రీమతి ఆనందమ్మ చదువుతున్నప్పుడు తిరుమంత్రార్ధము మొదలగు గ్రంథములను జెప్పుమనగా పంచ సంస్కారములు కానిది పనికి రాదంటిని. అందువలన తల్లిదండ్రులతో నిర్బంధపడి పంచ సంస్కారములు పొందెను. తర్వాత మంత్రార్ధము మొదలుకొని.. భగవద్విషయము వరకు సంప్రదాయ గ్రంథములన్నింటినీ పఠించెను. కొడిమ్యాలలో మేమున్నప్పుడే ఆమెకు ఒక కూతురు కలిగెను. అవధానమున నేనాశీర్వాద పద్యములందించితిని. 'సరీలలాడు' పుస్తకము నందందించిన పద్యములివి. <poem> కం : హృద్యములు విభుదులకు నా సాధ్యములు కులాంగనలకు, సరసులకివి సం సాధ్యములు గుణగణ వదన పద్యములానందమాంబ, పద్యములరయన్. కం : చిలుకల కొలుకుల మేల్బం తుల కిక తేనియల నౌలుకు, తోరపు చరకుల్ కలికాంతల కివిడాటపు ములుకులు నానందాంబ ముద్దుల పలుకుల్' -ఇట్లు విద్వాన్ </poem> శిరశనహల్ శ్రీ కృష్ణమాచార్యులు శతావధాని గారు, మోర్తాడు తాలూకా ఆరమూరు నైజం 3-4-1934. పదిరె కృష్ణశాస్త్రి గారు తన అభిప్రాయాన్ని అభినందన పద్యంలో ఇలా రాశారు. <poem> చం : 'అతివల మిన్నవై బుధులందరిలన్ దలలూప జాతు నీ చతుర కవిత్వ మాధురికి, సంతసమొంది ప్రియంబుచే భవ స్మతి నెపుడున్ దలంచగను, మంజుల పద్యమునొక్క దానినం దిత హృదయుండనై యొసిగితిన్ గయి కొమ్ముదె బాలికా మన్' అని అభినందించారు. కార్యేషు దాసి, కరణేషు మంత్రి భోజ్యేషు మాతా, శయనేషు రంభ రూపేచ లక్ష్మీ, క్షమయా ధరిత్రీ షట్కర్మ యుక్తా కుల ధర్మపత్నీ</poem> అని మన పూర్వులు తెలిపారు. దాన్నే 'సతీలలాము' రచనలో శ్రీమతి ఆనందాంబ ఇలా వర్ణించారు. <poem> పతికెట్టి కర్ణంబు, బడసిన నద్దాని నేర్పుతో నొనరించు నెలతమిన్న నీతి నూహించెటి, నాతి మిన్న హితుని కాహారంబు, నిడుచున్న వేళల కన్నతల్లిని మీరు, కలికిమిన్న ప్రాచీను తోడుత, పాన్పునందున జేర రంభాదులను గెలుచు రమణి మిన్న వరుని సేమంబు గోరెడు వలతి మిన్న పుడమిలో నట్టి చిగురాకు బోడి కన్న తపసి వేరుండగలది నెత్తురిని గన్న పరగనదాదిదల్వ పాపంబుసున్న అన్నారు.</poem><noinclude><references/> {{rh|తెలంగాణ| 17| తేజోమూర్తులు}}</noinclude> mudln2k5arhf8tewnaissmp7vgt5l35 104 211015 578520 551294 2026-09-15T09:03:28Z WikiPBR 6863 /* Validated */ 578520 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="WikiPBR" /></noinclude> కష్టసుఖాల్లో భర్తకు చేదోడువాదోడుగా ఉండేది భార్య అంటూ... <poem> ఓపలేనట్టి కురూపుడైనను భర్త వలరాజువలె నెంచు పొలతులెవరో పతి భుజించేది పల్చటి గంజైనా అమృతం వలె భావించే భార్యే భార్య</poem> అన్నారామె. బాల్యంలో తొలి గురువు తల్లే అందరికి. కనుక ఆమె నుంచే సంక్రమించేట్టు తల్లిదండ్రులుండాలని, పసిప్రాయంలోనే ఏదిచెప్పినా చక్కగా వింటారు కనుక ఇంట్లోని వారితో, ఇరుగుపొరుగు వారితో ఎలా ఉండాలో తల్లి చెప్పాలని స్త్రీలకు ఉద్బోధించారు. ఇంటికి దేపం ఇల్లాలు కనుక ఇల్లు, ఇల్లాలు బాగుండాలని ఆకాంక్షించారు. ఆమె తన చుట్టుపక్కల చదువుల పేరుతో పరభాషను, పాశ్చాత్య నాగరికతను అనుసరిస్తున్న వాళ్లను నిరసించింది. కట్టుబొట్టు భారతీయ సంస్కృతి, సంప్రదాయం కనుక దానికి మనం విలువ ఇచ్చినవుడే ఎదుటివారు గౌరవిస్తారని విన్నవించారు. సుతిమెత్తని భావాలను సరళ భాషలో పద్యాలు రాసి మనకందించిన మహిళా లలామ ఆనందాంబ. సర్వకాల సర్వావస్థల్లో ఆచరించతగ్గవి ఆమె సూక్తులు. అన్ని పద్యాలు ఆణిముత్యాలే. తన కృతితో జువ్వాడి వంశ సంజాతుడైన కృష్ణారావు, చక్కని గుణగణాలతో నేర్పి పెంచి పెద్దచేసిన తల్లి నరసాంబను, తననెంతో ప్రేమగా చూసి, తన కృతిని ముద్రింపజేసిన అమ్మమ్మ అంతామాంబకు జోహారు లర్పించినది. 'సతీలలామ' కావ్యం భారతీయ సంస్కృతి, సంప్రదాయాలకు అద్దంపట్టింది. అడుగడుగునా స్త్రీ ధర్మాన్ని పాతివ్రత్య ప్రభావాన్ని నీతిని కీర్తింపజేసింది. ప్రాచీన కవుల వలె కావ్య రచనను శ్రీకారంతో మొదలుపెట్టి ఇష్ట దేవతాస్తుతి, వాణీస్తుతి చేస్తూ "కచ్చిములు గూర్చగా శక్తి కలుగజేయు, మమ్మ మాయమ్మ నినుదలకు నమ్మ వాజీ అని భక్తితో పలికింది. ఉభయ వేదాంత శిఖామణి యతిరాజు, ఆంధ్ర గీర్వాణ విద్యల ప్రౌఢి, అవధాన వైఖరి, జ్యోతిష్యము, తర్కమునందు తగు పాండిత్యము సముపార్జించి ఎదుటివారిని తన వాదనతో మెప్పించి కీర్తిగాంచిన తన గురువు కృష్ణమాచార్యుని తలచినది. అంతేకాక ప్రాచీన కవుల స్తుతి చేసింది. పునుగోటి వంశాబ్ది పూర్ణేందు శేఖరుడు సమభావకుడగు జనకుడు మంగారావును, తల్లి సౌభాగ్యవతి నరసమాంబకు సమస్కరించింది. నిజాం ప్రభుత్వంలో రజాకార్ల జమానాలో ఉర్దూ మదర్సాలున్న కాలంలో తన తండ్రి శాస్త్రీయ విద్యాబుద్ధులను నేర్పుట గొప్ప విషయమని, తన పూర్వజన్మ సుకృతమని తెలిపినది. ఎంత ఎదిగితే అంత ఒదగాలనే గుణాన్ని ఇలా తెలియజేసింది. <poem> “సకల కావ్యంబుల సంపూర్తిగా గనలేదు. ఛందస్సును బాల చదవలేదు, నాటకాలంకార పాటవం లేదని”</poem> విద్యా వినయ సంపన్నురాలిగా పన్నెండేళ్ల ప్రాయంలో పలికింది. భూతలమందనేక జాతులున్నా అందు ముఖ్యమైనది స్త్రీ, పురుషులని, నాతికి పతి సేవయే పరమ ధర్మమని తెలిపింది. అడవిలో పండుటాకులు తిని, ముక్కు మూసుకున్న తాపసులకన్నా, గంగాది తీర్థయాత్రలు చేసి, ఉపవాసము లుండి, పూజలు, నోములు చేసేవారికంటే పతి సేవ చేసే మగువ పుణ్యం గొప్పదని తెలియజేశారు ఆనందాంబ గారు. {{Center|{{Css image crop |Image = తెలంగాణ తేజోమూర్తులు.pdf |Page = 23 |bSize = 600 |cWidth = 94 |cHeight = 66 |oTop = 527 |oLeft = 296 |Location = center |Description = }} }}<noinclude><references/> {{rh|తెలంగాణ| 18| తేజోమూర్తులు}}</noinclude> 2m89k9usud3xi5dl2kvdgxklucdbj00 104 211016 578521 551295 2026-09-15T09:04:45Z WikiPBR 6863 /* Validated */ 578521 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="WikiPBR" /></noinclude> {{center|{{p|fs150}}'''7. ఆనందరావు తోట '''</p>}} {{rule}} {{right|-డా॥ '''వెలిచాల కొండలరావు'''}} {{di|న}}ల్గొండకు చెందిన భువనగిరి వాడు, వికాస వంతుల్లో కూడా చాలా అరుదుగా లభించే వికాసవంతుడు, ఉన్నత, ఉదార, సాంఘిక, సామాజిక, సామ్యవాద దృష్టి దృక్పథం కలవాడు. A gentle poet a gentle human being ఆనందరావు తోట. ఆ రోజుల్లో, అంటే ఒక మూడు దశాబ్దాల క్రితం అతని గురించి చెబితే ఎందరో "ఔను ఔననే” వారు. నిండుగా, నిటారుగా ఎంతో కలుపుగోలుగా, కమ్మగా మాట్లాడేవాడు. వివేకానందుని కళ్ళలాంటి దార్శనిక తాత్విక కళ్ళు గలవాడు. తెలంగాణా గురించి ఎవరైనా ఏదైనా చెడ్డగా మాట్లాడితే 'ఖబడ్డార్' అని ఉరిమి, తరిమేవాడు. అలాంటివారితో గట్టిగా వాదించి వారిని వేదించి, వారితో విభేదించి వారిని వదిలేవాడు కాడు. మరీ మాట్లాడితే, నీ అంతు తేలుస్తానని కళ్ళు నిప్పులుగా తెరచి అరిచేవాడు. చూస్తేనే, మాట్లాడితేనే ఒక rebelలా, ఒక revolutionaryలా అనిపించేవాడు, కనిపించేవాడు. అతనితో అందరూ ఒళ్లు దగ్గర పెట్టుకొని మాట్లాడేవారు. మ్యానర్స్ లేక ఎవరైనా మాట్లాడితే, పోట్లాడితే వారెవరైనా ఎంతవారైనా సరే 'మతిపోయిందా!' అని మందలించేవాడు. మేధావి. మేధావులలో భాషెక్కువ భావం తక్కువ కల మేధావి కాడు. భాషాభావాలు రెండూ కలిపి ఉత్తమంగా ఉన్నతంగా, ఉద్రేకంగా ఉద్యోగంగా మాట్లాడే మేధావి. ఎలా పసందుగా మాట్లాడేవాడో అలాగే పసందుగా రాసేవాడు, చర్చించేవాడు, ఉపన్యసించేవాడు, సువక్త, 'ఇంటలెక్చువల్' గానే కాక Socialగా కూడా అందరినాకట్టుకునే ప్రతిభ కలవాడు. రంగులో నల్లవాడే కాని హంగులో బహు తెల్లవాడు. అతని మాటంటే మాటే. అది అందరికీ వేదం లాంటిదే. అతడు మాట్లాడే దానిలో, రాసేదానిలో వాదన తక్కువ వేదనెక్కువ, పాతదనం తక్కువ, కొత్తతనమెక్కువ, పొట్లు తక్కువ చెల్లెక్కువుండేవి. అందుకే అతనితో మాట్లాడడమే, మహదావకాశంగా ఎంచే, భావించేవారు ఎందరో. అతడు ఎన్ని పుస్తకాలు ఎన్నిసార్లు చదివాడో ఆ దేవుడెరుగు. అతనికి వివేకానందుడు హీరో. అతని కళ్ళు కూడా వివేకానందుని కళ్లలాగుండేవి. భౌతిక కళ్ళలా కాక ఆత్మిక కళ్లలా, ఆధ్యాత్మిక కళ్ళలా. సత్యం తప్ప అసత్యం, ధర్మం తప్ప అధర్మమెరగని వాడు. సామాజిక దృష్టి దప్ప స్వంత దృష్టి లేనివాడు. సింపుల్గానే కాక స్వీట్గా, నీటి ఉండేవాడు. ఎపుడూ సభలలో సమావేశాలలో ఎవరైనా అసభ్యంగా అసందర్భంగా మాట్లాడితే అడ్డుకొని అదరగొట్టి వారి నోర్లు మూయించేవాడు. చాలామంది జైశంకర్ను అతని గురువనుకునేవారు కాని నేను మాత్రం ఆనందరావు తోటానే అతని<noinclude><references/> {{rh|తెలంగాణ| 19| తేజోమూర్తులు}}</noinclude> oiwqvjb25ta1rtn3aoo5qi030u6j5va 104 211019 578522 551298 2026-09-15T09:05:45Z WikiPBR 6863 /* Validated */ 578522 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="WikiPBR" /></noinclude><poem> 'When the music of the blood spurs a dance In the grey cells, Words flow in a flood Leaving behind a train of stars- Teasing and yet pleasing perceptions; We see rising before eyes. P-o-e-m-s. When words burst at their seams Cracking the fossiled formulas Into cascading configurations of Intertwined ideas Forcing us to experience the enigma of ex perience, We see rising before our eyes -o-e-m-s', అని కవితల గురించి రాస్తాడు.</poem> అలాంటివాన్ని, ప్రత్యేక తెలంగాణ పోరాటంలో అంత ప్రధాన పాత్ర వహించిన వాన్ని, మాట్లాడితే సర్దార్ పటేల్లా మాట్లాడేవాన్ని, యోధుడైన “తెలంగాణ సర్దార్”ని మన ఆనందరావు తోటని ఎప్పటికీ మరచిపోదు తెలంగాణ మాగాణం. అతని జ్ఞాపకార్ధం సముచితమైన దానికి దేనికైనా అతని పేరు పెడితే సమంజనంగా ఉంటుందని భావిస్తున్నాను.{{Center|{{Css image crop |Image = తెలంగాణ తేజోమూర్తులు.pdf |Page = 23 |bSize = 600 |cWidth = 94 |cHeight = 66 |oTop = 527 |oLeft = 296 |Location = center |Description = }} }}<noinclude><references/> {{rh|తెలంగాణ| 22| తేజోమూర్తులు}}</noinclude> dz0mcdtmuqshsdqkl9p3mmgbtv3w5p9 104 211021 578532 550505 2026-09-15T10:26:43Z WikiPBR 6863 /* Validated */ 578532 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="WikiPBR" /></noinclude> {{center|{{p|fs150}}'''8.అనంతోజు బ్రహ్మయ్య '''</p>}} {{rule}} {{right|-'''వడ్ల సాయిలుచారి'''}} {{di|తె}}లంగాణ సాయుధ పోరాటంలో మొదటిదళ కమాండర్ గా నిలిచినవారే మన ఈ అనంతోజు బ్రహ్మయ్య అలియాస్ కమ్మరి బ్రహ్మయ్య చిన్ననాడే కుల వివక్షతను ఎదుర్కొన్న బ్రహ్మయ్య ఆనాడే ఈ దౌర్జన్యాలకు వ్యతిరేకంగా పోరాడాలని నిశ్చయించుకున్నారు. శ్రీరామోజు హరగోపాల్ గారు మొదలు రికార్డు చేయగా విశ్వనాథుల పుష్పగిరి గారు అక్షరీకరించిన కథలోని సమాచారమే ఈ మరుగున పడిన మాణిక్యం కథ. పాలకుర్తిలో కమ్మరి బ్రహ్మయ్య, చాకలి ఐలమ్మల ఇండ్లను రజాకార్లు తగులబెడుతుంటే 'ఫికర్ చేయకు మన రాజ్యం వచ్చినాక బంగ్లాలు కట్టుకుందాం' అంటూ చక్కిలం యాదగిరిరావు గారు వారిని ఓదార్చినారట. పోరాట యోధుడు అయిన మన కమ్మరి బ్రహ్మయ్య, 2007 ఆగష్టు 28న పాలకుర్తిలోని తన పూరి గుడిసెలోనే తుది శ్వాస విడిశారు. స్వరాష్ట్రం సిద్ధించింది. కనీసం ఇప్పుడైనా దళ కమాండర్ కమ్మరి బ్రహ్మయ్యకు ఆయనతోటి వీరయోధులకు దక్కాల్సినంత గౌరవం దక్కాల్సివుందని తెలంగాణ ప్రజలు ఎదురు చూసేంత గొప్ప పనులు చేశారు వీరు. తెలంగాణ రైతాంగ సాయుధ పోరాటం ప్రపంచ విప్లవాల పోరాటాల చరిత్రలో చుక్కానిగా నిలబడింది. ఈ విరోచిత పోరాటానికి ముందే పాలకుర్తిలో ప్రజల తిరుగుబాటు మొలకెత్తింది. అటువంటి చారిత్రక తిరుగుబాటును నడిపిన విప్లవకారుడు ఆనంతోజు బ్రహ్మయ్య. ప్రజల ప్రేమతో తమ గుండెలలో దాచుకున్న పేరు కమ్మరి బ్రహ్మయ్య చరిత్ర ఎన్నడూ మరువని సాయుధ పోరాటాన్ని నిర్మించి, విరోచితంగా ముందుకు నడిపిన ఘనత మన బ్రహ్మయ్యదే. మతోన్మాద ఫాసిస్టు ప్రభుత్వాన్ని మట్టిలో కలిపేవరకు నిదురపోలేదు. దేవరుప్పుల అడవిలో బ్రహ్మయ్య కమాండర్ గా 12 మంది దళ సభ్యులతో సాయుధ దళం ఏర్పాటు అయిననాటి నుండి దొరలకు కంటికి కునుకు కరువైంది. ఆనాడు పాలకుర్తిలో సంఘం మీటింగుకని వచ్చిన ఆరుట్ల రామచంద్రారెడ్డిని చంపాలని చూసినప్పుడు బ్రహ్మయ్యనే రెడ్డిగారిని చాకలివారి ఇంట్లో దాచివుంచి, ఆడవేషం వేయించి రాత్రికి రాత్రే ఎడ్లబండిపై పంపించడంలో బ్రహ్మయ్య ధైర్యం, ఎత్తుగడలు తెలుసుకోవచ్చు. బ్రహ్మయ్య మంచి కళాకారుడు కూడా ఆ రోజుల్లో పాలకుర్తిలో సాతాల్ల శంకర్ కథకుడుగా సాగే బుర్రకథలతో బ్రహ్మయ్య వంతకుడిగా ఉండేవాడు. దొరల దగ్గర అన్ని కులాల జనం వెట్టిచాకిరి చేసేది. సబ్బండ కులాలవారు కాయకష్టం చేసి కూలి అడిగే ధైర్యం చేయలేని రోజులవి. బ్రహ్మయ్య తన కులవృత్తి కమ్మరం పనిచేసేవాడు. తను అన్నమాట జవదాటేవాడుకాడు. అన్న<noinclude><references/> {{rh|తెలంగాణ|23| తేజోమూర్తులు}}</noinclude> agq5lilpmhgebqav8sns3qosijnrds8 104 211022 578533 550504 2026-09-15T10:27:44Z WikiPBR 6863 /* Validated */ 578533 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="WikiPBR" /></noinclude> ఏ పని చెప్పినా కాదనకుండా చేసేవాడు. పశువులను కాశాడు. వ్యవసాయం చేశాడు. బ్రహ్మయ్య పశువుల దొడ్డికి ఆనుకునే పోలీస్ పటేల్ కంచె ఉండేది. జనమంతా కంచెలో నుంచి నడవడంతో బాట పడింది. దానితో నా కంచెలో నుండె బాట పెడతారా అని పోలీస్ పటేల్ ప్రజలపై ఆవేశం పెంచుకున్నాడు. ఒకరోజు బ్రహ్మయ్య తన అన్న తన కోసం తెచ్చిన కొత్త చెప్పులు వేసుకొని సెల్కలకు వెళ్తుంటే బ్రహ్మయ్యను అడ్డగించాడు పోలీసు పటేల్, "నీ గొడ్లను నా కంచెలో మేపుతావురా? నా ముందే నువు కుచ్చు చెప్పులు తొడుగుతావురా?" అని విపరీతంగా తిడుతూ కాళ్ళు వాసిపోయేలా కొట్టిండు. ఈ సంఘటన బ్రహ్మయ్యను సాయుధ పోరాటం వైపు నడిచేలా చేసింది. చక్కిలం యాదగిరిరావు కమ్యూనిష్టుల గురించి బ్రహ్మయ్యకు చెప్పారు. ఈ దేశం కోసం మాతో కలిసి పని చేయాలని కోరారు. అందరం కలిసి స్వతంత్రరాజ్యం తెచ్చుకుందామన్నారు. ఈ విధంగా ఉద్యమంలో భాగం అయినారు బ్రహ్మయ్య. ఉద్యమంలో చేరేనాటికే బ్రహ్మయ్యకు పాలకుర్తి దగ్గరి వాల్మీకి గ్రామానికి చెందిన లక్ష్మీతో వివాహం అయింది. సాయుధ శిక్షణలో తుపాకీ కాల్చడం నేర్చిన తరువాత కడవెండి. దేవరుప్పుల అడవిలో 12 మంది దళ సభ్యులతో సమావేశం ఏర్పాటు చేసి పోలీస్ పటేల్, మాలీ పటేల్ ఇళ్ళలో నుండి తుపాకులు ఎత్తుకొచ్చే కార్యక్రమం చేపట్టాడు. దడిదేపల్లి, రేగుల, అవుశాపురం, ఏరియాకు దళ కమాండరుగా బ్రహ్మయ్య నిలిచారు. ఆ రోజుల్లో మహిళలు ప్రత్యక్షంగా దళాల్లో పాల్గొనకున్నా గెరిల్లాలకు మాత్రం పరోక్షంగా సహాయం చేసేవారు. ఇంటింటికి తిరిగి అన్నం అడుక్కు తెచ్చి దళానికి పెట్టేవారు. ఒక్క విస్నూరు తప్ప, దరిదేపల్లి మల్లంపల్లి, వావిలాల, అవుశాపురం, మత్తారు. పచ్చిడి, లక్ష్మాపురం, చీకారం, తొర్రూరు, వీరెంటి, జొమ్మెర. గూడూరు, ఇప్పగూడెం, గ్రామాలన్నింటిని ఆరుట్ల, రాంచంద్రారెడ్డి, యాదగిరిరావు లతో కలసి బ్రహ్మయ్య తరతమ బేధాలు లేకుండా ఊళ్ళన్నీ తిరిగేవారు. బ్రహ్మయ్య దళాల్లో తిరుగుతున్నారని రజాకార్లు ఆయన ఇంటికి నిప్పు పెట్టారు. భార్యను ఎత్తుకుపోవాలని చూశారు. కాని ఊరి ప్రజలు ఆమెను గొళ్ళవారి ఇంట్లో దాచిపెట్టారు. బ్రహ్మయ్య తన దళ సభ్యులు యాదగిరిరావు, నల్ల నర్సింలు, చాకలి లచ్చమ్మ, మంగలి నర్మింలుతో కలిసి కోలుకొండ ఊరిలోకి వెళ్ళిండు, దొర అనుచరులైన అబ్దుల్, రంగడు, చాకలి సోమన్నలను పట్టుకొని కొడితే వాళ్ళు చేసిన సంఘ వ్యతిరేక చర్య బయటపడింది. వాళ్ళ దగ్గర పోలీసు బలగాలను పంపమని కోరుతూ దొర నైజాంకు రాసిన ఉత్తరం దొరికింది. దానితో కోపోద్రుక్తుడైన బ్రహ్మయ్య దళం దొర అనుచరులను అక్కడికక్కడే కాల్చి చంపింది. అందులో నుండి చాకలి సోమన్న మాత్రం తప్పించుకొని పారిపోయాడు. దొర రజాకార్లను కోలుకొండ గ్రామానికి పంపి ఆ ఊరును మొత్తం తగుల పెట్టించాడు. దళం అంతా నల్ల నర్సింలు నాయకత్వాన బయలుదేరింది. గ్రామగ్రామాన ప్రవేశించింది. పటేల్ పట్వారీల ఇండ్లలోకి సొచ్చుకుపోయింది. దొరికింది దొరికినట్లు తీసుకుంది. వారి దగ్గర ఉన్న దస్త్రాలను రాఘవాపురం దగ్గర తగులబెట్టిండ్రు. ముఖ్యంగా అప్పు పత్రాలను కూడా ఒక్కటి మిగలకుండా కాల్చి బూడిద చేశారు. ఆ సమయంలో ప్రజల ముఖాలలో సూర్యుడు ఉదయించాడు. వాళ్ళ ఆనందానికి హద్దులేలేవు. దళం అంతటితో ఆగకుండా మల్లపల్లి దొర బంగ్లాను కూల గొట్టిండ్రు. భూస్వాముల దగ్గరవున్న ఎకరాల కొద్ది భూములను పేదలకు పంచి పెట్టిండ్రు. ఆ రోజుల్లో కమ్యూనిస్టులు ఎవరైనా దొరికినారంటే పటేల్, పట్వారీలు, దొరలు, భూస్వాములు వారిని రకరకాలుగా చిత్రహింసలు పెట్టేవారు. రౌడీలతో కొట్టించేవారు. పెద్ద పెద్ద బండరాళ్ళను వీపున మోపి ఎండలో వంగబెట్టేవారు. కొరడాలతో కొట్టేవారు. ఈ విధంగా కష్టాలకు గురి చేసేవారు. బ్రహ్మయ్య రజాకార్ల నుండి ఎన్నోసార్లు తప్పించు కున్నాడు. ఒకసారి చెఱువు దగ్గర ఉన్నపుడు అటునుండి వస్తున్న రజాకార్లను చూసి తన తుపాకీని నీళ్ళలో వేసి ఒక చాకలి బట్టలు ఉతుకుతున్నట్లు అక్కడి చాకలివారితో కలిసి బట్టలు ఉతికాడు. చాకలివాడిలా నటించి తప్పించు కున్నాడు. దళంలో సభ్యులందరూ క్రమశిక్షణ పాటించేవారు. ఎవరైనా దళానికి సంబంధించిన<noinclude><references/> {{rh|తెలంగాణ|24|తేజోమూర్తులు}}</noinclude> ay0bztme4v6gyip8reeu9apbmodyr8y 104 211023 578534 550506 2026-09-15T10:28:18Z WikiPBR 6863 /* Validated */ 578534 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="WikiPBR" /></noinclude> సమాచారాన్ని రజాకార్లకు చేరవేస్తే వారిని గుర్తించి తగిన శిక్ష వేసేవారు. విసునూరి దొర రాంచంద్రారెడ్డి పెద్ద భూస్వామి. తాను ఎక్కడకు వెళ్ళాలన్నా భుజాన తుపాకీ వేసుకొని, గుర్రం మీద ఎక్కి తిరిగేవాడు. ఆయనవెంట ఒక 200 మంది వరకు ఉండేవారు. ఒకసారి దొర రాంచంద్రారెడ్డి తన అనుచరులు 200 మందితో వెళ్ళే సమయంలో దేవరుప్పుల వద్ద అడవిలో బ్రహ్మయ్య దళానికి ఎదురుపడి వారికి వీరికి మధ్య హోరాహోరి పోరు జరిగింది. బ్రహ్మయ్య దళం పెనుప్రమాదం నుండి తృటిలో తప్పించుకుంది. బ్రహ్మయ్య దళం గ్రామాలలోకి వచ్చిందంటే పండుగ చేసుకున్నంత ఆనందించేవారు. పేదలు తమ కష్టసుఖాలను వారితో పంచుకునేవారు. ప్రజల సమస్యలను ఓపికగా విన్న దళం సభ్యులు అక్కడికక్కడే కొన్ని పరిష్కార మార్గాలను చూపేవారు. ఈ విధంగా భూస్వాములను, దొరలను ఎదిరిస్తూ ప్రజల సమస్యలను పరిష్కరిస్తూ అత్యధిక సమయాన్ని మాత్రం అడవిలోనే గడిపేవారు. ఎప్పుడైతే నిజాంరాజు లొంగిపోయి తన రాజ్యాన్ని భారత యూనియన్లో కలిపాడో బ్రహ్మయ్య దళం ప్రజాక్షేత్రంలోకి వచ్చింది. తుపాకులను వదిలేసింది. మంచితనంతో ప్రజలతో కలిసిపోయింది. అలా బ్రహ్మయ్య తన స్వగ్రామంలో ఒక పూరిగుడిసె వేసుకొని ఆ గుడిసెలోనే తన జీవిత చరమాంకాన్ని పూర్తి చేశాడు. {{Center|{{Css image crop |Image = తెలంగాణ తేజోమూర్తులు.pdf |Page = 23 |bSize = 600 |cWidth = 94 |cHeight = 66 |oTop = 527 |oLeft = 296 |Location = center |Description = }}<noinclude><references/> {{rh|తెలంగాణ| 25 |తేజోమూర్తులు }}</noinclude> cz08sw55y9dojmvhtzxyqpwks201zz2 104 211024 578535 550509 2026-09-15T10:29:24Z WikiPBR 6863 /* Validated */ 578535 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="WikiPBR" /></noinclude> {{center|{{p|fs150}}'''9.అనుముల కృష్ణమూర్తి '''</p>}} {{rule}} {{right|- '''వి.ఆర్. విద్యార్థి'''}} <poem>"{{di|ఎ}}వని మనసు శిశు స్వచ్ఛమెవని బుద్ధి జాతి చైతన్య సంపన్నమైన యాత్మ సర్వతో ముఖ కల్యాణ సవనకుండ మట్టివాని గుండెల నుండి ಬುಟ್ಟು కవిత"</poem> అని కవికి కవితోత్రికి భాష్యం చెప్పిన అనుముల కృష్ణమూర్తి గారు కొద్దికృతులు మాత్రమే వెలువరించినా కవులలో మహాకవి. పండితులలో మహా పండితులు. ఆంధ్రనగరికి (ఓరుగల్లుకు) అనుబంధంగా మణిగిరి (మడికొండ) అనే గ్రామమున్నది. అది తెలుగుదేశంలోనే ప్రఖ్యాతి గాంచిన గ్రామం. ఎందుకంటే ఆ గ్రామం నిండా పండితులు, కవులే. కాళోజీ సోదరులు, వానమూమలై సోదరులు, పల్లా దుర్గయ్య గారు, బిరుదురాజు రామరాజు, అనుముల వంశం, మోత్కూరి వంశం ఇలా.. ఎన్ని కవి పండిత కుటుంబాలో. అలాంటి గ్రామంలో మే 16, 1923న ఒక అనుముల వంశంలో శ్యామలాదేవి, పండరినాథ శాస్త్రి దంపతులకు అనుముల కృష్ణమూర్తి గారు జన్మించారు. వీరి వంశంలో పూర్వీకులు కృష్ణయ్య గారు ఎక్కడి నుండో వచ్చి వరంగల్కు కొంతదూరంలో ఉన్న 'ఉప్పుల' గ్రామంలో స్థిరపడ్డారు. వీరి పెద్దకుమారులు రామకృష్ణయ్య గారు. అనుముల కృష్ణమూర్తి తాతగారు (పితామహులు) భాగవత పారాయణం చేస్తుండేవారు. వేద పండితులు, మంత్రశాస్త్రాన్ని అధ్యయనం చేసినవారు. సాహిత్యంపై అపార గౌరవమున్న మడికొండ దొర తౌటంరెడ్డి గోపాలరెడ్డి గారు రామకృష్ణయ్య గారిని మడికొండకు ఆహ్వానించి వారి జీవిక కోసం కొంత భూమినిచ్చారు. అట్లా రామకృష్ణయ్య గారు మడికొండలో స్థిరపడ్డారు. అనేక ధార్మికపరమైన కార్యక్రమాలు నిర్వహిస్తూ గ్రామవాసుల గౌరవాభిమానాలను పొందారు. గ్రామానికి తూర్పున ఉన్న పొడవాటి మెట్టుగుట్టపై రామలింగేశ్వరాలయం వారికి భక్తిదాయకమైనది. అనుముల కృష్ణమూర్తి గారు మెట్టు రామలింగేశ్వర శతకం రాశారందుకే. క్రమం తప్పకుండా మడికొండలో భాగవత సప్తాహాలు జరిపి అన్నదాన కార్యక్రమాలు జరుపుతుండే వారు. రామకృష్ణయ్య గారికి ఐదుగురు కుమారులు. పెద్దకొడుకు సీతారామయ్య వేదాధ్యయన పరులు. రెండోకొడుకు జగన్నాథం, మూడో కుమారుడు లక్ష్మణశాస్త్రి, సంస్కృతాంధ్ర భాషల్లో పండితులు, వేదం నేర్చుకున్నారు. నాలుగో కొడుకు విశ్వనాథ శాస్త్రి (అనుముల కృష్ణమూర్తి గారిని దత్తత తీసుకున్నవారు). ఐదో కొడుకు పండరినాథ శాస్త్రి (కృష్ణమూర్తి గారి కన్నతండ్రి) ఉభయ వేదాంతా చార్యులు. వీరు హిందీ, సంస్కృతం, కన్నడ భాషల్లో పండితులు. చిత్రమేమిటంటే పండరినాథ శాస్త్రి గారికి పంతొమ్మిదేళ్ల వయస్సొచ్చేవరకు కూడా చదువు సంధ్యలు<noinclude><references/> {{rh|తెలంగాణ| 26|తేజోమూర్తులు}}</noinclude> qqelr3lqkt9887crl0e068pdb63z0t3 104 211025 578536 550510 2026-09-15T10:30:09Z WikiPBR 6863 /* Validated */ 578536 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="WikiPBR" /></noinclude> లేవు. బలాదూరుగా తిరిగేవారు. కానీ ఇరుగుపొరుగు, బంధువులు, కుటుంబ సభ్యులు వీరిని చదువురాని వాడవని ఎగతాళి చేస్తుంటే తట్టుకోలేక తల్లి నగలు దొంగిలించి కాశీకి పారిపోయారు. అక్కడ సద్గురువుల ఆశీస్సులు పొంది సంస్కృతం నేర్చుకున్నారు. బహుశాస్త్ర కోవిదులయ్యారు. ఇది తెలిసి పండరినాథ శాస్త్రి గారి అన్నలు కాశీకి వెళ్లి తమ్ముడిని కలుసుకొని నచ్చజెప్పి మడికొండకు తీసుకువచ్చారు. పెళ్ళి చేసి వారికి స్థిరనివాసం ఏర్పాటు చేశారు. పండరినాథ శాస్త్రి గారికి ఇద్దరు కుమారులు, నలుగురు కుమార్తెలు. వీరిలో రెండవ కుమారులే అనుముల కృష్ణమూర్తి గారు. కృష్ణమూర్తి గారు చదువులో చాలా చురుకు, అందుకే సంస్కృతం, ఇంగ్లీష్, తెలుగు, ఉర్దూ భాషల్లో పండితులు. ఫార్సీ, అరబీలలో మంచి ప్రవేశం ఉంది. సంస్కృతం వానమామలై వరదాచార్ల తండ్రి బక్కయ్య శాస్త్రి గారి వద్ద నేర్చుకున్నారు. ఫార్సీ, అరబీ మౌల్వీ సమయుజ్జీమా వద్ద నేర్చుకున్నారు. ఉర్దూ భాష పరిసరాల ప్రభావంతో సహజంగా అబ్బిందే. మెట్రిక్యులేషన్ (సంస్కృతం)లో హైదరాబాద్ స్టేట్ కు డొమినియన్ ఫస్ట్ వచ్చారు. మడికొండకు చెందిన ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయ ఆచార్యులు పల్లా దుర్గయ్య గారి ఇంట్లో ఉంటూ బీఏ, బీకాం, బీఈడీ చేశారు. ఆదిలాబాద్ జిల్లా చేన్పూరులో ప్రప్రథమంగా ఉపాధ్యాయులుగా ఉద్యోగంలో చేరి మధిర, ఖిలా వరంగల్, కొస్గి, మానుకోట, నిర్మల్, భువనగిరిలోనూ తిరిగి హన్మకొండ, వరంగల్ లో పనిచేసి ప్రమోషన్ పై పెద్దపల్లి జూనియర్ కళాశాల ప్రిన్సిపాల్గా వెళ్లారు. ఆ తర్వాత పర్కాలా, సుల్తానాబాద్ లలో పనిచేసి సుల్తానాబాద్ నుండే 1978లో రిటైర్ అయ్యారు. కృష్ణమూర్తి గారి వివాహం 1942లో మేనమామ కూతురు నర్సమాంబ గారితో అయ్యింది. వీరికి ముగ్గురు కుమార్తెలు, ఒక కుమారుడు. పెద్దకుమార్తె డాక్టర్ సరస్వతి, ప్రభుత్వ డాక్టర్ గా పనిచేసి రిటైరయ్యారు. రెండోకూతురు ఉమ చదువుకున్నా ఉద్యోగంలో చేరలేదు. మూడో కూతురు రమ మదనపల్లిలోని రిషీ వ్యాలీ స్కూలులో (జిడ్డు కృష్ణమూర్తి స్థాపించిన) అధ్యాపకురాలిగా ఉద్యోగం చేస్తూ గ్లోబల్ లెవల్ కార్యక్రమాలు నిర్వహిస్తుంటారు. కుమారుడు వెంకట రమణ అధ్యాపక వృత్తిలో స్థిరపడ్డారు. 'మోష'ను వివాహమాడినారు. మోష వరంగల్ సంగీత కళాశాలలో ఉపన్యాసకురాలు, ఈమెది చాలా అరుదైన గళం. హిందుస్థానీలో గానం చేస్తుంటే శ్రోతలంతా తన్నయ లోకంలోకి వెళ్లిపోతారు. మోష అనుముల కృష్ణమూర్తి గారి సరస్వతీ సాక్షాత్కారం హిందుస్థానీలో పాడుతున్నప్పుడు విని తీరవలసిందే. అనుముల కృష్ణమూర్తి గారికి కాళోజీ సోదరులంటే భక్తి. వారు కూడా కృష్ణమూర్తి గారిని స్వంత తమ్ముడిగా భావించేవారు. కాళోజీ సోదరులతో పాటు.. దాశరథి, బిరుదురాజు రామరాజు, వానమామలై వరదాచార్యులు మొదటి నుండి సన్నిహితులు, గుంటూరు శేషేంద్ర శర్మ గారు వీరిని ఎంతో అభిమానించేవారు. విశ్వనాథ సత్యనారాయణ గారు కృష్ణమూర్తి గారికి గౌరవనీయులు. కవిత్వ శక్తిలో విశ్వనాథ వారిని ఒప్పుకునేవారు, జువ్వాది కాంతమరావుగారు మంచి మిత్రులు. కృష్ణమూర్తి గారి సతీమణి నర్సమాంబ 1983లో జబ్బు చేసి మరణించడంతో ఆయన జీవితమంతా ఆగమైపోయింది. సాహిత్యం తప్ప ఏమీ ఎరుగని, దేన్నీ పట్టించుకోని వ్యక్తి ఆయన. ఇల్లును నడవడం ఆమె పని. అంతేకాదు కృష్ణమూర్తి గారు తాము రచించిన పద్యాలకు మొదట శ్రోత ఆమె. కాళోజీ రామేశ్వరరావు గారు, నర్సమాంబ గారు ఇద్దరూ రసచక్షువులాయనకు. తర్వాత కాలమంతా నిరాసక్తంగా, నైరాశ్యంగా బతికారు. బహుశా నర్సమాంబ గారు పోయి ఉండకపోతే కృష్ణమూర్తి జీవితం వేరేగా ఉండేదేమో! అనేక కావ్యాలు రాస్తూ జీవితంపై మక్కువతో బతికేవారు. వారి సతీమణి నర్వమాంబ గారు మరణించిన పదమూడు సంవత్సరాలకు 1996 మార్చి 31న అనుముల కృష్ణమూర్తి తీవ్ర అనారోగ్యంతో తుదిశ్వాస విడిచారు. అనుముల కృష్ణమూర్తి గారు కుదురులేని మనిషి. ఎంతో గొప్ప కవితాధార ఉండి, పాండిత్యముండి విస్తృతమైన అధ్యయనం చేసినవారై ఉండి రచనలు చేసింది తక్కువే. చిత్తు కాగితాలపై ఎక్కడపడితే అక్కడ రాసి పారవేసుకునే వారు. అసువుగా చెప్పేవారు. పోగా మిగిలిన కవితలు (పద్యాలు) ఇవాళ మనం చదువుకుంటున్న 'సరస్వతీ సాక్షాత్కారము శబరి, ఇతర ఖండికలు' అనే గ్రంథం. ఈ<noinclude><references/> {{rh|తెలంగాణ| 27 |తేజోమూర్తులు}}</noinclude> 4w4knbwn7atqaneqyyzzc2sdihva6jx 104 211026 578537 550515 2026-09-15T10:30:55Z WikiPBR 6863 /* Validated */ 578537 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="WikiPBR" /></noinclude> కావ్యాన్ని కాళోజీ ప్రమేయంతో 1967లో యువభారతి వారు తమ మొదటి ప్రచురణగా ప్రచురించారు. మళ్లీ రెండవ ముద్రణ కూడా వచ్చింది. 1967లో ప్రచురించబడిన 'సరస్వతీ సాక్షాత్కారము కావ్యం శబరి ఇతర ఖండికలతో కలిసి 2007 వారి పిల్లల చొరవ, శ్రమతో మళ్లీ ప్రచురణకు నోచుకున్నది. ఈ ప్రచురణకు వారికి సహకరించిన వారు నాగిళ్ళ రామశాస్త్రి, ఆచార్య ఎస్.లక్ష్మణమూర్తి గారు. సరస్వతీ సాక్షాత్కారము ఒక గొప్ప రసకావ్యం. ఈ రచనతో అనుముల కృష్ణమూర్తి గారిలో మహాకవి లక్షణాలు ఉన్నట్లు విద్వత్ ప్రతిభ ఉన్నవారందరూ అభిప్రాయపడ్డారు. అనుముల కృష్ణమూర్తి గారి రూపమే కాదు.. గాత్రం కూడా గొప్పగా ఉండేది. ఆయన ఏ పద్యం చదివినా శ్రోతలు తన్మయంలో ఊగిపోయేవారు. 'నాయహంకార 'మర్మం' శీర్షికన రచించిన పద్యాల్లో ఒకటి - <poem> "ఈ యావేశము నాది ఈ పృథ్వీ నాదే. సర్వమున్ నాది న న్నేయావేశము బూనెనేని లయమొదింతున్ పునసృష్టికై సాయంప్రాతరుపాసనా సయమ నిష్టా క్రూరుడే కృష్ణమూ ర్తేయల్ఫిష్ఠుల గోష్ఠిలో బడ మహార్తింబొందుముల్లోకములో”</poem> అంటారు. మామాలుగానైతే అనుముల కృష్ణమూర్తి అంతర్ముఖ ప్రచారానికి దూరంగా ఉండేవారు. రచించిన పద్యాల విషయంలో ఏ మాత్రమూ శ్రద్ధ లేక వారి కవిత్వంలో చాలా భాగం వెలుగులోకి రాలేదు. కానీ వీరికి సరస్వతీ సాక్షాత్కారము జరిగినది. అట్లా జరిగినట్లు వారే 'స్వయం సమీక్ష'లో ఇలా చెప్పుకున్నారు. "ఒక అర్ధరాత్రి అకస్మాత్తుగా మనశ్చక్షువునకు గోచరించిన చీరంచు, స్త్రీ యాకృతి రూపొంది కన్నుల నుండి కాళ్ల వరకు కరుణామయమైన వాగ్దేవతా కృతిగా భాసించినది. అది సర్వ రసాత్మకమై మహాంధ్ర జననిమైనది” "భావ పరిధిలు, ఆలోచనా పరిధులు, కల్పనా పరిధులూ విశాలమైనట్లే మన తరంలో రసప్రపంచ పరిదులు విశాలమైనవి" అని అంటారు కృష్ణమూర్తి గారు. రసలోకమును కనుగొన్న కృష్ణమూర్తి గారు రసబ్రహ్మ అయినారు. 'సరస్వతీ సాక్షాత్కారము' శ్రీశ్రీ 'కవితా ఓ కవితా' లాంటిది. అనుముల కృష్ణమూర్తి గారు ఆ పద్యాల్ని ఓ - మహాంధ్ర సరస్వతీ అంటూ ప్రారంభించి గానం చేస్తుంటే పుట్టపర్తి నారాయణా చార్యులు 'శివతాండవం' గానం చేసినట్టుండేదని మిత్రులన్నారు. ఇక 'శబరి' కావ్యం విషయానికొస్తే కృష్ణమూర్తి గారు ఒక కొత్త కాన్సెప్ట్ ఆరంభించారు. ఆ కావ్యాన్ని 'ప్రజాస్వామి శబరి' అన్నారు. ఇందులో వారే అన్నట్లు 'రాముడు'ను ప్రజాస్వామ్య గత సర్వ సమాన సర్వజన సౌఖ్య భావన ప్రతీక'గా, 'శబరి' ని పరంపరా పీడిత సామాన్య మానవతకు ప్రతీకగా తీసుకున్నారు. కోవెల సంపత్ కుమార్ గారు అనుముల కృష్ణమూర్తి ఒక అందమైన పద్యం అన్నారు. కాళోజీ అనుముల వారి గురించి 'వాడు తింగడి మనిషేగాని అంగడి మనిషి కాలేదు' అన్నారు. కావ్యగానంలో ఆయన తనువెల్లా కవితా రసావేశంతో నిండి ఉండేది. అందుకే మేమంతా వారిని 'రసబ్రహ్మ'గా పిలిచేవాళ్లమని పేర్వారం జగన్నాథం గారన్నారు. గుంటూరు శేషాంద్రశర్మ గారు 'అన్నా నీ నాలుకపై ఎన్నో వేదంబులున్న వెన్నో కావ్యాంబులున్నవి నన్నల్పజ్ఞుని అన్నామని పిల్తువెట్టి అంభోనిదివో అని వినమ్రంగా అనుముల కృష్ణమూర్తి గారికి నమస్కరించారు. మిత్రమండలి మిత్రుల చేతనావర్తం కవుల్లో ఒకరు వేణుముద్దల నర్సింహారెడ్డి. 'ఓయన సరస్వతియు ఓహెూమని మారాడు నెవనికో వానికి నీకీ అక్షర సన్మానంబు' అని కీర్తించారు. రామేశ్వరరావు షాద్ గారు అనుముల కృష్ణమూర్తిని 'కవిత్వ దేవత ' ఆవహించిందన్నారు.{{Center|{{Css image crop |Image = తెలంగాణ తేజోమూర్తులు.pdf |Page = 23 |bSize = 600 |cWidth = 94 |cHeight = 66 |oTop = 527 |oLeft = 296 |Location = center |Description = }} }}<noinclude><references/> {{rh|తెలంగాణ |28 |తేజోమూర్తులు}}</noinclude> lurh3p8kwzrfv9biaaij1wnbgqpxijj 104 211027 578538 550516 2026-09-15T10:32:07Z WikiPBR 6863 /* Validated */ 578538 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="WikiPBR" /></noinclude> {{center|{{p|fs150}}'''10. ఆరుట్ల కమలాదేవి '''</p>}} {{rule}} {{di|ఆం}} {{right|- '''డా॥ తిరునగరి దేవకీదేవి'''}} {{di|జ}}నసంద్రంలో విరిసిన అరుణారుణ కమలం, నల్లగొండ నుండి వీరవిహారం చేసిన ఓరుగల్లు రుద్రమకు ప్రతిరూపం. విప్లవాల ముగ్గుపరిచిన నవనవోన్మేష క్రాంతి. మానవత్వానికి నిలువెత్తు తార్కాణం. నిర్మల స్వభావం, అన్యాయాన్నెదిరించే అగ్నిశిఖ, వీరోచిత సాహసాలకు ఎక్కుపెట్టిన ఆయుధం. పోరాట కాన్వాస్ పై చెరగని చిత్రం. హక్కులకై కదం తొక్కిన ధీశాలి. సాయుధ పోరాటంలో వికసించిన అగ్నిపుష్పం. ఆమెనే ఆరుట్ల కమలాదేవి. ఆరుట్ల రామచంద్రారెడ్డికి జీవిత సహచరి అయిన కమలాదేవి రాజకీయవస్ధానంలోనూ అతని సాహచర్యాన్ని వదలలేదు. తల్లిదండ్రులు లక్ష్మీనర్సమ్మ వేంకటేశ్వర రెడ్డిలు. వారి గ్రామం మంతపురి, మండలం ఆలేరు. జిల్లా కొండంత చైతన్యం కల్గిన నల్గొండ. ఆమె అసలు పేరు రుక్మిణి. జననం 1920. పుట్టిన ఊరే పెద్దబాల శిక్ష వరకు చదువుకునే అవకాశం కల్పించింది. పెద్దబాలశిక్షంటే జీవితానికి ప్రాథమికంగా ఉపయోగపడే లెక్కలు భాషాపరిజ్ఞానం, నిత్యవ్యవహారం లో ఉన్న సామాజికాంశాలు. నిజాం పాలనలో భూస్వాములు పేద ప్రజల అవసరాలను అదునుగా భావించి వెట్టి చాకిరీతో పాటు అధికశాతం వడ్డీనో చక్రవడ్డీనో ఆధారంగా అప్పులు యిచ్చేవారు. లెక్కలన్నీ తప్పుల తడకలు. ఎంత డబ్బు చెల్లించినా చాకిరెంత చేసిన అప్పు అప్పుగానే ఉండేది. పైగా అవకాశం కల్పించుకొని ఆ సన్నకారు రైతులను భూమి నుండి బేధఖల్ చేసేవారు. భూమిలేని వారిని తరతరాలుగా వెట్టి చాకిరీకి ఉపయోగించుకునేవారు. ఈ దోపిడీకి అనుకూలంగా గ్రామాల్లో పాఠశాలలపై గ్రంథాలయాలపై నిషేధాన్ని కొనసాగిస్తూ వచ్చారు. పాఠశాలలు అందుబాటులో లేకపోవడం వల్ల రుక్మిణి చదువు పెద్దబాలశిక్షతోఆగిపోయింది. ఆనాటి వాతావరణం స్త్రీ విద్యను ఏ మాత్రం ప్రోత్సహించలేదు కూడా. తెల్లదొరతనం ఒళ్ళు విరుచుకున్న వేళనే నల్ల దొరతనం కుళ్ళు పెంచుకున్నది. అధికారం అహంకారం వల్ల పూనకం దాల్చింది. వాళ్ళకు అరాచకం ఆత్మగా మారింది. అహంకారాధికారాలు జోడెద్దుల జంటైనాయి. స్త్రీలపై అత్యాచారాల బారులను గుచ్చినారు. ప్రజల అమాయకత్వం వారికి అలుసైంది. కరువు రక్కసి తాడిత పీడిత జనం కడుపులను కాల్చేసింది. దగాపడ్డ జీవితాలు బానిస విషవలయంలో చిక్కినవి. కుక్కిన పేనులా బతుకులను వెళ్ళబోసుకున్నవి. బూర్జువా పెత్తందారీ వ్యవస్థలో ఆ జీవితాల శ్వాస ఇంకిపోయింది. గుండె బరువెక్కింది. కన్నీటి బిందువులు కళ్ళలోనే ఆగిపోయినవి. ఆ పరిస్థితుల్లో ఆకాశం ఎర్రటి ఛాయలను పీల్చుకుంది. చీకట్లను తరుముకుంటూ క్రాంతి కిరణం వెలిగింది. ప్రజల కోసం దగాపడిన వాళ్ళకోసం ఆరుట్ల మట్టి పొత్తిళ్ళ నుంచి రామచంద్రారెడ్డి ఉదయించినాడు. విద్య వినయానికి దక్షతకూ<noinclude><references/> {{rh|తెలంగాణ|29| తేజోమూర్తులు }}</noinclude> hxifty8e534nfjq5cb867agdwne02tm 578539 578538 2026-09-15T10:32:34Z WikiPBR 6863 578539 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="4" user="WikiPBR" /></noinclude> {{center|{{p|fs150}}'''10. ఆరుట్ల కమలాదేవి '''</p>}} {{rule}} {{right|- '''డా॥ తిరునగరి దేవకీదేవి'''}} {{di|జ}}నసంద్రంలో విరిసిన అరుణారుణ కమలం, నల్లగొండ నుండి వీరవిహారం చేసిన ఓరుగల్లు రుద్రమకు ప్రతిరూపం. విప్లవాల ముగ్గుపరిచిన నవనవోన్మేష క్రాంతి. మానవత్వానికి నిలువెత్తు తార్కాణం. నిర్మల స్వభావం, అన్యాయాన్నెదిరించే అగ్నిశిఖ, వీరోచిత సాహసాలకు ఎక్కుపెట్టిన ఆయుధం. పోరాట కాన్వాస్ పై చెరగని చిత్రం. హక్కులకై కదం తొక్కిన ధీశాలి. సాయుధ పోరాటంలో వికసించిన అగ్నిపుష్పం. ఆమెనే ఆరుట్ల కమలాదేవి. ఆరుట్ల రామచంద్రారెడ్డికి జీవిత సహచరి అయిన కమలాదేవి రాజకీయవస్ధానంలోనూ అతని సాహచర్యాన్ని వదలలేదు. తల్లిదండ్రులు లక్ష్మీనర్సమ్మ వేంకటేశ్వర రెడ్డిలు. వారి గ్రామం మంతపురి, మండలం ఆలేరు. జిల్లా కొండంత చైతన్యం కల్గిన నల్గొండ. ఆమె అసలు పేరు రుక్మిణి. జననం 1920. పుట్టిన ఊరే పెద్దబాల శిక్ష వరకు చదువుకునే అవకాశం కల్పించింది. పెద్దబాలశిక్షంటే జీవితానికి ప్రాథమికంగా ఉపయోగపడే లెక్కలు భాషాపరిజ్ఞానం, నిత్యవ్యవహారం లో ఉన్న సామాజికాంశాలు. నిజాం పాలనలో భూస్వాములు పేద ప్రజల అవసరాలను అదునుగా భావించి వెట్టి చాకిరీతో పాటు అధికశాతం వడ్డీనో చక్రవడ్డీనో ఆధారంగా అప్పులు యిచ్చేవారు. లెక్కలన్నీ తప్పుల తడకలు. ఎంత డబ్బు చెల్లించినా చాకిరెంత చేసిన అప్పు అప్పుగానే ఉండేది. పైగా అవకాశం కల్పించుకొని ఆ సన్నకారు రైతులను భూమి నుండి బేధఖల్ చేసేవారు. భూమిలేని వారిని తరతరాలుగా వెట్టి చాకిరీకి ఉపయోగించుకునేవారు. ఈ దోపిడీకి అనుకూలంగా గ్రామాల్లో పాఠశాలలపై గ్రంథాలయాలపై నిషేధాన్ని కొనసాగిస్తూ వచ్చారు. పాఠశాలలు అందుబాటులో లేకపోవడం వల్ల రుక్మిణి చదువు పెద్దబాలశిక్షతోఆగిపోయింది. ఆనాటి వాతావరణం స్త్రీ విద్యను ఏ మాత్రం ప్రోత్సహించలేదు కూడా. తెల్లదొరతనం ఒళ్ళు విరుచుకున్న వేళనే నల్ల దొరతనం కుళ్ళు పెంచుకున్నది. అధికారం అహంకారం వల్ల పూనకం దాల్చింది. వాళ్ళకు అరాచకం ఆత్మగా మారింది. అహంకారాధికారాలు జోడెద్దుల జంటైనాయి. స్త్రీలపై అత్యాచారాల బారులను గుచ్చినారు. ప్రజల అమాయకత్వం వారికి అలుసైంది. కరువు రక్కసి తాడిత పీడిత జనం కడుపులను కాల్చేసింది. దగాపడ్డ జీవితాలు బానిస విషవలయంలో చిక్కినవి. కుక్కిన పేనులా బతుకులను వెళ్ళబోసుకున్నవి. బూర్జువా పెత్తందారీ వ్యవస్థలో ఆ జీవితాల శ్వాస ఇంకిపోయింది. గుండె బరువెక్కింది. కన్నీటి బిందువులు కళ్ళలోనే ఆగిపోయినవి. ఆ పరిస్థితుల్లో ఆకాశం ఎర్రటి ఛాయలను పీల్చుకుంది. చీకట్లను తరుముకుంటూ క్రాంతి కిరణం వెలిగింది. ప్రజల కోసం దగాపడిన వాళ్ళకోసం ఆరుట్ల మట్టి పొత్తిళ్ళ నుంచి రామచంద్రారెడ్డి ఉదయించినాడు. విద్య వినయానికి దక్షతకూ<noinclude><references/> {{rh|తెలంగాణ|29| తేజోమూర్తులు }}</noinclude> 00gorrpb1azoandckjwfdcnanvk0jga 0 213000 578540 555959 2026-09-15T10:34:00Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:జీవితచరిత్రలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 578540 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[../]] | రచయిత = తిరునగరి | అనువాదం= | విభాగము = అంబటిపూడి వేంకటరత్నం | ముందరి = [[../అలిశెట్టి ప్రభాకర్/]] | తదుపరి = [[../]] | వివరములు = |సంవత్సరం=2017 }} <pages index="తెలంగాణ తేజోమూర్తులు.pdf" from=34 to=36 /> [[వర్గం:తెలంగాణ తేజోమూర్తులు]] [[వర్గం:జీవితచరిత్రలు]] luzg70kc1zno4o2p5h05splyizjbi34 0 213001 578550 555961 2026-09-15T11:12:14Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:జీవితచరిత్రలు]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 578550 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[../]] | రచయిత = ఆర్. కమల | అనువాదం= | విభాగము = ఆనందాంబ | ముందరి = [[../అంబటిపూడి వేంకటరత్నం/]] | తదుపరి = [[../]] | వివరములు = |సంవత్సరం=2017 }} <pages index="తెలంగాణ తేజోమూర్తులు.pdf" from=37 to=39 /> [[వర్గం:తెలంగాణ తేజోమూర్తులు]] [[వర్గం:జీవితచరిత్రలు]] szdkpv0djd58n4ax5jn2esvavtox43a 0 214820 578558 560954 2026-09-15T11:26:17Z Rajasekhar1961 50 578558 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[../]] | రచయిత = పున్న అంజయ్య | అనువాదం= | విభాగము = | ముందరి = [[../దేవులపల్లి వెంకటేశ్వరరావు /]] | తదుపరి = [[../]] | వివరములు = |సంవత్సరం=2017 }} <pages index="తెలంగాణ తేజోమూర్తులు.pdf" from=596 to=596 onlysection="596A" /> <pages index="తెలంగాణ తేజోమూర్తులు.pdf" from=154 to=155 /> [[వర్గం:తెలంగాణ తేజోమూర్తులు]] h4fhx7kq87qb720tz3svyrdy25d8nav 0 217057 578556 566714 2026-09-15T11:23:31Z Rajasekhar1961 50 578556 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[../]] | రచయిత = జి. చెన్నకేశవరెడ్డి | అనువాదం= | విభాగము = ముకురాల రామారెడ్డి | ముందరి = [[../మోత్కూరి మధుసూదనరావు/]] | తదుపరి = [[../]] | వివరములు = |సంవత్సరం=2017 }} <pages index="తెలంగాణ తేజోమూర్తులు.pdf" from=596 to=596 onlysection="596D" /> <pages index="తెలంగాణ తేజోమూర్తులు.pdf" from=356 to=359 /> [[వర్గం:తెలంగాణ తేజోమూర్తులు]] [[వర్గం:జీవితచరిత్రలు]] rj67jj2hv1f44g5xn8xyz880iz1q0uh 0 217059 578554 566718 2026-09-15T11:21:30Z Rajasekhar1961 50 578554 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[../]] | రచయిత = కళాకృష్ణ | అనువాదం= | విభాగము = నటరాజ రామకృష్ణ | ముందరి = [[../నల్లా నరసింహులు/]] | తదుపరి = [[../]] | వివరములు = |సంవత్సరం=2017 }} <pages index="తెలంగాణ తేజోమూర్తులు.pdf" from=596 to=596 onlysection="596A" /> <pages index="తెలంగాణ తేజోమూర్తులు.pdf" from=364 to=368 /> [[వర్గం:తెలంగాణ తేజోమూర్తులు]] [[వర్గం:జీవితచరిత్రలు]] 0y75iwxpgfafr1j72ni06x1g3wsiyv4 578555 578554 2026-09-15T11:21:55Z Rajasekhar1961 50 578555 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[../]] | రచయిత = కళాకృష్ణ | అనువాదం= | విభాగము = నటరాజ రామకృష్ణ | ముందరి = [[../నల్లా నరసింహులు/]] | తదుపరి = [[../]] | వివరములు = |సంవత్సరం=2017 }} <pages index="తెలంగాణ తేజోమూర్తులు.pdf" from=596 to=596 onlysection="596B" /> <pages index="తెలంగాణ తేజోమూర్తులు.pdf" from=364 to=368 /> [[వర్గం:తెలంగాణ తేజోమూర్తులు]] [[వర్గం:జీవితచరిత్రలు]] 7q83rchrd6q0c2e34m1she74vs04n0q 104 217448 578530 567780 2026-09-15T10:20:44Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* సమస్యాత్మకం */ 578530 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="2" user="శ్రీరామమూర్తి" /></noinclude><noinclude><references/> {{c|278}}</noinclude> 0hfgwobtl2vdj6lpde5liknubgg5t03 104 217449 578531 568366 2026-09-15T10:21:29Z శ్రీరామమూర్తి 1517 578531 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" /></noinclude> {{p|fs200|ac}}ఆత్మకథ</p> {{p|fs150|ac}}మూఁడవభాగము</p><noinclude><references/> {{c|277}}</noinclude> 4c00gia946ou428h30a59id03kgn2vj 107 217509 578528 570869 2026-09-15T10:10:52Z శ్రీరామమూర్తి 1517 578528 wikitext text/x-wiki ఈ పుస్తకములో 13, 14, 15, 16 పేజీలు లేవు. గమనించగలరు. --[[వాడుకరి:శ్రీరామమూర్తి|శ్రీరామమూర్తి]] ([[వాడుకరి చర్చ:శ్రీరామమూర్తి|చర్చ]]) 13:15, 2 ఆగస్టు 2026 (UTC) ఈపుస్తకములో 181, 182, 195, 196, 197, 198, 199, 200, 209, 210, 211, 212 పేజీలు లేవు. గమనించగలరు. --[[వాడుకరి:శ్రీరామమూర్తి|శ్రీరామమూర్తి]] ([[వాడుకరి చర్చ:శ్రీరామమూర్తి|చర్చ]]) 10:27, 14 ఆగస్టు 2026 (UTC) ఈపుస్తకములో 223, 224 పేజీలు లేవు. గమనించగలరు. --[[వాడుకరి:శ్రీరామమూర్తి|శ్రీరామమూర్తి]] ([[వాడుకరి చర్చ:శ్రీరామమూర్తి|చర్చ]]) 10:10, 15 సెప్టెంబరు 2026 (UTC) slkawd2tkjv5netj0s5b76rug5ert0h 0 217592 578557 568164 2026-09-15T11:25:35Z Rajasekhar1961 50 578557 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[../]] | రచయిత = టి. గౌరీశంకర్ | అనువాదం= | విభాగము = రాజా బహదూర్ వెంకటరామిరెడ్డి | ముందరి = [[../ ఆర్. విద్యాసాగర్/]] | తదుపరి = [[../]] | వివరములు = |సంవత్సరం=2017 }} <pages index="తెలంగాణ తేజోమూర్తులు.pdf" from=596 to=596 onlysection="596C" /> <pages index="తెలంగాణ తేజోమూర్తులు.pdf" from=429 to=432 /> [[వర్గం:తెలంగాణ తేజోమూర్తులు]] [[వర్గం:జీవితచరిత్రలు]] sqaswabx7y2qg67p0y74ltsru08zckw 104 218921 578498 571734 2026-09-15T02:11:34Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578498 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Telugu poem|type=|lines=<poem>నవరసంబుల నెఱిఁగింతు నవరసార్థ గుంభగంభీరతరవచోజృంభణముల.</poem>|ref=3}} '''తా'''. కావ్యకాంతయొక్క యందచందములు స్ఫుటమగుటకై దానికి జీవితభూతమగు రసముయొక్క నవవిధములు అనఁగా నవరసముల నెఱిఁగింతును. {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>పులకండంబులు గలిపిన నలు పగుసలిలము రసాయనం బగుపగిదిన్ లలితవిభావాదులచే నలఘుతరస్థాయిభావ మమరుౝ రసమై.</poem>|ref=4}} '''తా'''. కండచక్కెర కలుపఁగా జలము పానకమగు విధమున విభావ, అనుభావ, సంచారిభావములచేఁ బరిపుష్టమై యధికముగా నాస్వాద్యమైన స్థాయిభావము రసము. జలము తనజలరూపముతో నున్నపుడెక్కువగా నాస్యాద్యముగా నుండదు. అట్లే సహృదయుల హృదయమున వాసనారూపముననున్న స్థాయిభావముగూడ నాస్వాద్యముగా నుండదు. కాని యాజలము కండచక్కెఱ, ఏలకులు, మిరియపుపొడి మొదలగువానియొక్క కలయికచేఁ బానకరూపమును బొంది కడుంగడు నాస్వాద్యమానమగుచున్నది. అట్లే యాసహృదయుల స్థాయియు విభావ, అనుభావ, సంచారిభావములచేఁ బరిపుష్టమై మిక్కిలియు నాస్వాద్యమగుచున్నది. కాఁబట్టి సహృదయుల హృదయమున నున్నస్థాయియే రసమగుచున్నది. దశరూపకమున నిదేవిధముగాఁ గలదు. {{left margin|3em}}<poem>విభావై రనుభావైశ్చ సాత్త్వికై ర్వ్యభిచారిభిః ఆనీయమానః స్వాదుత్వం స్థాయీభావో రసః స్మృతః</poem> </div> విభావానుభావ వ్యభిచారి భావములచే నాస్వాద్యమానమగు స్థాయిభావము రసము; అనియభిప్రాయము. {{Telugu poem|type=తే.|lines=<poem>గరిమ నదులెన్ని గలిసినఁ గప్పుకొనుచు జలధి గనుపట్టురీతి, సంచారిభావ సంచయము లెన్ని గలిపిన మించ నీక తాన కనుపట్టుభావంబు స్థాయి దలఁప.</poem>|ref=5}} స్థాయి యన స్థిరముగా నిలుచునది. ఎన్ని యాఘాతములు వచ్చినను జలింపక సుస్థిరముగా నుండు భావము స్థాయిభావము. లవణసముద్రము దనలో మధురజలము<noinclude><references/></noinclude> 79wpj8j7ynhvyp095mrrp2bf4r8xq6e 104 218922 578499 571735 2026-09-15T02:25:35Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578499 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>లగునదులెన్ని గలిసినను వానితియ్యఁదనమును మించనీక తనక్షారత్వమును స్థిరముగా నిలుపువిధమునఁ దనలో నెన్ని సంచారిభావములు (విరుద్ధములు గాని యవిరుద్ధములుగాని) గలిసినను వానిని మించనీక తానే స్థిరముగా నిలుచుభావము స్థాయిభావము. ఇట స్థాయి యనఁ దేలినది. భావ మన నేమి? యన్నచో వినుఁడు. “వికారో మానసోభావః” (మనోవికారమే భావము) దీనినే మరికొంత వివరింతుము. “నిర్వికారాత్మకేచిత్తే భావః ప్రథమవిక్రియా” (ఎట్టివికారములును లేని చిత్తమున మొదటివికారము భావ మనఁబడును.) ‘భావయతి జ్ఞాపయితి హృదయగత మితి భావః' (హృదయగతమును దెలుపునది) అనియు వ్యుత్పత్త్యర్థము గలదు. కావున స్థాయిభావ మనఁ జిరస్థాయి యనఁగాఁ జిరకాలముదాఁక ననఁగా రసస్ఫూర్తివఱకును సహృదయహృదయముల నుండుభావము. ఈస్థాయిభావాదులను రత్యాదు లనుకూలములగు సంచారిభావములచే నొకతూరి యావిర్భావమును (ప్రకాశము) మరొకతూరి ప్రతికూలసంచారులచేఁ దిరోభావమును (అప్రకాశమును) బొందుచున్నను సంస్కారరూపమున రసస్ఫూర్తివఱకును నిలుచును. ఇదియే యభిప్రాయము నీ క్రింది శ్లోకము తెలుపుచున్నది. {{left margin|3em}}<poem>చిరం చిత్తే౽వతిష్ఠంతే సంబద్ధ్యం తే౽నుబంధిభిః। రసత్వం యే ప్రపద్యంతే ప్రసిద్ధాః స్థాయినో౽త్రతే॥</poem> </div> చిరకాలముదాఁక సహృదయుల చిత్తమున నిలుచునవియు విభావాదుల సంబంధము గలవియు ననఁగా వానివలన వ్యక్తము సేయఁబడినవియు రసత్వమును బొందునవియు నగునవి స్థాయిభావములు. ఇటఁ బద్యములో “సంచారిభావసంచయము లెన్ని గలిసిన" అనునది పొరపాటు, ఏలన, దశరూపకమున {{left margin|3em}}<poem>సజాతీయై ర్విజాతీయై తిరస్కృతమూర్తిమాౝ యాపద్రసం వర్తమానః స్థాయీభావ ఉదాహృతః</poem> </div> సజాతీయ విజాతీయ భావములచే భాంగపడక రసస్ఫూర్తిపర్యంతము సహృదయహృదయముల నిలుచునది స్థాయిభావమని తెలుపఁబడినది. సజాతీయ విజాతీయభావము అనఁగాఁ బ్రతాపరుద్రీయ వ్యాఖ్యాత "కస్యాం చిన్నాయికాయా మనురాగస్య నాయికాంతర విషయానురాగః సజాతీయః । తత్ర బీభత్సాది ర్విజాతీయః॥" అని వ్యాఖ్యానించెను. అనఁగా నొకనాయికయందున్న రతికి మరొకనాయికారతి సజాతీయము. రతికి విరుద్ధము లయిన జుగుప్సాదులు విజాతీయ<noinclude><references/></noinclude> cn0riff35oz2dgwcmm46m1fuk7s69qp 104 218923 578500 571736 2026-09-15T03:00:37Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578500 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ములు” కావున సజాతీయములయిన విజాతీయములయిన స్థాయిభావములచే నుపమర్దితము గాక తుదిదాక రసస్ఫూర్తి కలుగువఱకు నిలుచునది స్థాయిభావము. కాఁబట్టి “సంచారిభావసంచయము లెన్ని గలిసిన మించనీక” అనరాదు. స్థాయిభావములకును స్థాయిభావములకే సజాతీయత్వ విజాతీయత్వములు గాని సంచారి (వ్యభిచారి) భావములకును స్థాయిభావములకును గాదు. ఈ రత్యాది స్థాయిభావములు గూడ నొకప్పుడు సంచారిభావములు గావచ్చును. ఎట్లన, {{left margin|3em}}<poem>రత్యాదయః స్థాయిభావా స్సుర్భూయిష్ట విభావజాః స్తోకై ర్విభావై రుత్పన్నాస్త ఏవవ్యభిచారిణః</poem> </div> అధికవిభావములవలన వ్యక్తమయిన రత్యాదులు స్థాయిభావములు. అల్పవిభావములవలన వ్యక్తములయిన రత్యాదులు వ్యభిచారులు. మరియు {{left margin|3em}}<poem>యథా నరాణాం నృపతిః శిష్యాణాంచ యథా గురుః ఏవం హి సర్వభావానాం భావః స్థాయీ మహావహ.</poem> </div> ఎల్లరును సమానావస్థ గలవారయ్యుఁ గులవిద్యాప్రతాపాదులచేఁ గొందఱు రాజు లగుదురు. కొంద ఱనుచరు లగుదురు. అదేవిధముగా విభావాదిప్రకర్షమున నొకభావము స్థాయిత్వమును బొందును. విభావాద్యప్రకర్షమున స్థాయిత్వమును బొందును. అస్థాయిత్వమన వ్యభిచారిత్వమే కదా! అనియుఁ గలదు. స్థాయిభావము రస మగునని చెప్పితిమికదా! ఇట ముందు రసపదమును గూర్చి చర్చింతము (చూ:‘The Theories of Rasa and Dhvani' 2 వ పుట) రసపదము మొట్టమొదట ఋగ్వేదమునఁ గానఁబడుచున్నది. ఆ పద మీకాలమున వ్యవహరింపఁబడు కావ్యరసపరముగాఁ గాక భిన్నార్థమున వ్యవహృతమై యున్నది. అది తొలుత సోమరసము, జలము, క్షీరము, సారము అనునర్థములందు భిన్నభిన్న మండలములలోఁ గానవచ్చుచున్నది. అధర్వవేదమునందుఁ బై యర్థములందు వ్యవహారము గానరాదు. కాని ‘రుచి' అనునర్ధమున సర్వసాధారణముగా గానఁబడును. ఉపనిషత్కాలమున “ప్రధానసారము” అనునర్థము వచ్చినది. ఛాందోగ్యోపనిషత్తులో రుచి, ప్రధానసారము అనురెండర్థములు భిన్నభిన్నస్థలములందుఁ గలవు. తైత్తిరీయోపనిషత్తులో “రసోవైసః” ‘రసగ్ హ్యేమే౽యం లబ్ధ్వానందీ భవతి' అనియు, మైత్రేయోపనిషత్తులో “తద్వైసత్త్యస్యరూపం; తత్సత్సమేవేరితం రసః; ససంప్రాస్రవత్” అనియును గలదు. వీనిలోని 'రస' పదములకు నీ యుభయార్థమును (రుచిరము) నిమిడియున్నది. జగత్తునకు బ్రధానసార<noinclude><references/></noinclude> 0pflq27f2bhnlma5hwvjk8egrrgzkc3 104 218924 578501 571737 2026-09-15T03:23:21Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578501 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>భూత మేది గలదో, యేది యోగులు రుచ్యమానముగఁ దలఁతురో దేనిని సాక్షాత్కరించుకొని శాశ్వతానంద మనుభవింతురో యాపరమాత్మయే యారసపదమున కర్థము. ఆలంకారికు లిట్టి యుభయార్థముగల రసపదమును గ్రహించి దీనినిఁ గావ్యమున వ్యవహరించిరి. కావుననే కావ్యానందము బ్రహ్మానందసహోదర మనియు నుడివిరి. లోకమున శకుంతలాదుష్యంతాదు లనుభవించిన రసమును దద్రసమునకుఁ గారణము గాని సామాజికుఁ డె ట్లనుభవించి యానందించుచున్నాఁడు? అని ప్రశ్నించుకొని భరతుఁ డీ క్రింది సూత్రమును జెప్పుచున్నాఁడు. {{p|ac|fwb}}రసచర్చ</p> “విభావానుభావవ్యభిచారిసంయోగా ద్రసనిష్పత్తిః" అని భారతుని రససూత్రము. విభావానుభావవ్యభిచారులయొక్క సంయోగమువలన రసము నిష్పన్న మగునని యర్థము. పైపద్యములో లలితవిభావాదులచే, “నలఘుతరస్థాయిభావ మమరుౝ రసమై” అనున దెంతే యస్పష్టముగా నున్నదో యావివరణమును నంత యస్పష్టముగా యున్నది. సంయోగ, నిష్పత్తి పదముల కర్థభేదమును గల్పించి భట్టలోల్లట, శ్రీశంకుక, భట్టనాయక, అభినవగుప్తులను నలువురు పండితులు నాలుగు విధముల వ్యాఖ్యానించిరి. {{p|ac|fwb}}భట్టలోల్లటమతము</p> ఆలంబనవిభాసములయిన సీతాదులచే, నుద్దీపనవిభావములయిన యుద్యానాదులచే, రామాదులందు రత్యాదిస్థాయిభావము జనించును. అది కటాక్షాద్యనుభావములచే గమ్యమాన మగును. అనఁగా స్పష్టముగా గోచరించును. పిమ్మట నిర్వేదాదివ్యభిచారులచేఁ బుష్ట మగును. అట్టి స్థాయిభావము రస మగును. ఆరస మీ విధముగా ముఖ్యముగా రామాద్యనుకార్యనిష్ఠము. అనఁగా మొదట రామాదులం దుండును. అనుకార్యమన ననుకరింపఁదగిన రామాదిపాత్రవిశేషములు (నటులు గారు). రసము ముఖ్యముగా రామాదినాయకనిష్ఠమే. అయినను సర్పము లేకున్నను సర్పాకారముగాఁ గనఁబడు రజ్జువువలనను జూపఱకు భీతి పుట్టునట్లు రామాదినాయకరూపము ధరించు నటునియందు సీతాదివిషయకరత్యాదులు లేకున్నను నాట్యనైపుణ్యమున నున్నట్లు భాసిల్లును. వానిని సందర్శించు సామాజికునియందు రత్యాదులు స్ఫురించును. దాన నాతనికిఁ జమత్కారము గలిగి యాతఁ డానందించును. అనఁగా రసము ప్రధానముగా ననుకార్యములగు రామాదులందే<noinclude><references/></noinclude> 7ovwkk5y304vbr040xr9q2mvf7f8pn3 104 218925 578502 571738 2026-09-15T04:03:00Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578502 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>(నాయకులందే) యుండును. అది రామాదిపాత్రముల ధరించు నటునియందు లేకున్నను నున్నట్లు భాసిల్లును. సామాజికుఁ డా నటునిఁ జూచుటవలన నాతని హృదయమందు రామాదినాయకనిష్ఠ మగురసము స్ఫురించును. దానఁ జమత్కారము గలిగి యానందించును. ఈ మతమున రసము నాయకనిష్ఠము. అది యుత్పాద్యము లేక జన్యము లేక కార్యము (పుట్టునది). విభావము లుత్పాదకములు, (జనకములు లేక కారకములు) అనుభావములు గమకములు. సంచారిభావములు పోషకములు. అనఁగా విభావము లగు సీతాదులవలన రామాదులందు రసము పుట్టును. అనుభావములచే గమ్యమాన మగును. (ఊహింపఁబడును) సంచారులచేఁ బుష్ట మగును. నటుఁ డా విభావ, అనుభావ, వ్యభిచారిభావముల నటించుటచే నాతనియందుఁగూడ రసమున్నట్లు కనఁబడును. ఆ నాట్యమును గాంచు సహృదయుని హృదయమున నా రామాదినాయకనిష్ఠమగు రసము స్ఫురించును అని నిష్కృష్టార్థము. ఈ మతమున సంయోగపదమునకు ఉత్పాద్య, ఉత్పాదకభావము, గమ్యగమకభావము, పోష్యపోషకభావము అని మూఁడర్థములు. నిష్పత్తిపదమునకు ఉత్పత్తి, అభివ్యక్తి, పుష్టి యని మూఁడర్థములు. దీని కుత్పత్తివాదమని పేరు. ‘విభావానుభావ వ్యభిచారిసంయోగా ద్రసనిష్పత్తిః' అనఁగా నుత్పాదకము లగు విభావములచే రత్యాదిస్థాయిభావ ముత్పాద్యమై గమకములయిన యనుభావములచే గమ్యమై, పోషకములయిన వ్యభిచారులచేఁ బుష్టమై రసమగును. ఇందలి దోష మిది:— లౌకికరస మను కార్య (నాయక) నిష్ఠమే. అత్తఱి సామాజికునికిఁ జమత్కార మెట్లు గలుగును. రసము రామాదులకు సంబంధించినది కావున వారికే యానందము గలుగవలెను! తత్సంబంధము లేని సామాజికుని కెట్లు గలుగును? ఇట సామాజికుఁ డా రస మె ట్లనుభవించునో చక్కగా నిరూపింపఁబడలేదు. {{p|ac|fwb}}శ్రీశంకుకమతము</p> భట్టలోల్లటమతమున రసమను కార్యనిష్ఠమని నొడివితిమిగదా! శ్రీశంకుకుని మతమున ననుకర్తృనిష్ఠము. అనుకర్త యనఁగా రామాదిపాత్రముల నటించు నటుఁడు. ఆరసము నటునియందుండును. దానిని సామాజికుఁ డె ట్లనుభవించుచున్నాఁడో యతఁడు తెఱుపుచున్నాఁడు.<noinclude><references/></noinclude> 9og3yrm8vq9mqqleqeazsaicfc0qwgr 578503 578502 2026-09-15T04:03:20Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 578503 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>(నాయకులందే) యుండును. అది రామాదిపాత్రముల ధరించు నటునియందు లేకున్నను నున్నట్లు భాసిల్లును. సామాజికుఁ డా నటునిఁ జూచుటవలన నాతని హృదయమందు రామాదినాయకనిష్ఠ మగురసము స్ఫురించును. దానఁ జమత్కారము గలిగి యానందించును. ఈ మతమున రసము నాయకనిష్ఠము. అది యుత్పాద్యము లేక జన్యము లేక కార్యము (పుట్టునది). విభావము లుత్పాదకములు, (జనకములు లేక కారకములు) అనుభావములు గమకములు. సంచారిభావములు పోషకములు. అనఁగా విభావము లగు సీతాదులవలన రామాదులందు రసము పుట్టును. అనుభావములచే గమ్యమాన మగును. (ఊహింపఁబడును) సంచారులచేఁ బుష్ట మగును. నటుఁ డా విభావ, అనుభావ, వ్యభిచారిభావముల నటించుటచే నాతనియందుఁగూడ రసమున్నట్లు కనఁబడును. ఆ నాట్యమును గాంచు సహృదయుని హృదయమున నా రామాదినాయకనిష్ఠమగు రసము స్ఫురించును అని నిష్కృష్టార్థము. ఈ మతమున సంయోగపదమునకు ఉత్పాద్య, ఉత్పాదకభావము, గమ్యగమకభావము, పోష్యపోషకభావము అని మూఁడర్థములు. నిష్పత్తిపదమునకు ఉత్పత్తి, అభివ్యక్తి, పుష్టి యని మూఁడర్థములు. దీని కుత్పత్తివాదమని పేరు. ‘విభావానుభావ వ్యభిచారిసంయోగా ద్రసనిష్పత్తిః' అనఁగా నుత్పాదకము లగు విభావములచే రత్యాదిస్థాయిభావ ముత్పాద్యమై గమకములయిన యనుభావములచే గమ్యమై, పోషకములయిన వ్యభిచారులచేఁ బుష్టమై రసమగును. ఇందలి దోష మిది:— లౌకికరస మను కార్య (నాయక) నిష్ఠమే. అత్తఱి సామాజికునికిఁ జమత్కార మెట్లు గలుగును. రసము రామాదులకు సంబంధించినది కావున వారికే యానందము గలుగవలెను! తత్సంబంధము లేని సామాజికుని కెట్లు గలుగును? ఇట సామాజికుఁ డా రస మె ట్లనుభవించునో చక్కగా నిరూపింపఁబడలేదు. {{p|ac|fwb}}శ్రీశంకుకమతము</p> భట్టలోల్లటమతమున రసమను కార్యనిష్ఠమని నొడివితిమిగదా! శ్రీశంకుకుని మతమున ననుకర్తృనిష్ఠము. అనుకర్త యనఁగా రామాదిపాత్రముల నటించు నటుఁడు. ఆరసము నటునియందుండును. దానిని సామాజికుఁ డె ట్లనుభవించుచున్నాఁడో యతఁడు తెలుపుచున్నాఁడు.<noinclude><references/></noinclude> s1xpexayb5gi4qmv91i3cct0tbswrhz 104 218926 578504 571739 2026-09-15T04:16:40Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578504 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{nop}} నటుఁ డభినయించు విభానానుభావవ్యభిచారులయొక్క సంయోగమువలనననఁగా గమ్యగమకభావమువలన, ననఁగా “విభావాదు లెచ్చట నుండునో యచ్చట తప్పక రత్యాదులుండును” అను తార్కికవ్యాప్తివలన (ఎచ్చట ధూమముండునో యచ్చట నగ్ని యుండును. ఎచ్చటధూమము లేదో యచ్చట నగ్ని లేదు. అనునది వ్యాప్తి యని తార్కికులు వ్యవహరింతురు. ఈపదము పారిభాషికము) సామాజికుఁడు నటునియందు రత్యాదుల ననుమానించుచున్నాఁడు. ఎట్లకు "ఈ రాముఁడుగా గ్రహింపఁబడిన నటునియందు రత్యాదులు గలవు. కాన వీనియందు రసమున్నది. రసము లేకున్నచో రత్యాదులుండవు” అను వ్యాప్తిమూలమున నటుని యందురత్యాదులను సామాజికుఁ డనుమానించుచున్నాఁడు. కాని యీయనుమానముపై ధూమాగ్న్యనుమానమువలె నీరసముగాక వస్తుసౌందర్యబలమువలన ననఁగా నటగతవేషభాషానాట్యాదినైపుణ్యమువలన సుందరముగా భాసిల్లును. ఆ నటగతరత్యాది స్ధాయిభావమే సామాజికుఁ డనుభవించి యానందించుచున్నాఁడు. రసము నట నిష్ఠమే. పైవ్యాప్తిమూలముననే సామాజికుఁ డనుభవించును. ఈమతమున సంయోగపదమునకు గమ్యగమకభావము లేక జ్ఞాప్యజ్ఞాపకభావము అని యర్థము. ‘నిష్పత్తి' పదమున కనుమితి లేక జ్ఞప్తి యని యర్థము. దీని కనుమితివాదమని పేరు. జ్ఞాపకములయిన విభావానుభావవ్యభిచారులవలన జ్ఞాప్యమైన స్థాయిభావము రసమగును. ఇందలిదోష మిది:— ప్రత్యక్షజ్ఞానమే చమత్కారజనకము. అనుమానజ్ఞానము గాదు. మరియు సామాజికునకుఁ బైనుదాహృతమగు వ్యాప్తిజ్ఞానము లేకున్నను రసాస్వాదము గలుగుచున్నది. 'రసం సాక్షాత్కరోమి’ (రసమును బ్రత్యక్షముగా ననుభవించుచున్నాను) అనువచనము లోకమునఁ గలదు. రసమును బ్రత్యక్షముగా ననుభవించుచున్నట్లు సహృదయప్రమాణముండఁగా ననుమానజ్ఞానముచే రస మనుభవించుచున్నా ననుట యనుభవవిరుద్ధము. {{p|ac|fwb}}భట్టనాయకమతము</p> భట్టలోల్లటమతమున రస మనుకార్యనిష్ఠము. శ్రీశంకుకునిమతమున ననుకర్తృనిష్ఠము. భట్టనాయకమతమున సామాజికనిష్ఠము. ఈతని సిద్ధాంత మిది:― కావ్యరస మనుకార్యనిష్ఠమును గాదు. అనుకర్తృనిష్ఠమును గాదు. అట్లగునేని సామాజికునికి రసాస్వాదము గలుగదు. సరియే! రసము<noinclude><references/></noinclude> tuuad2chedyglulcw42428uo5754iqi 104 218927 578505 571740 2026-09-15T05:06:50Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578505 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సామాజికనిష్ఠమందమా? అన్నచో విభావాదులవలనఁగదా రసము పుట్టునని రససూత్రము దెలుపుచున్నది. సీతాదులు సామాజికులకు విభావాదులు గారు గదా! విభావాదులు లేకుండ రస మెట్లు కలుగును? కారణము లేకయే కార్యము గలుగదు గదా! అను శంక వచ్చుచున్నది. దీనికి సమాధాన మిది:— రసము లౌకికమనియు నలౌకికమనియు నిఱుదెఱఁగులు. లౌకికములగు శృంగారాదిరసములు లౌకికనాయకాశ్రితములు. కావ్యగతనాయకులు లౌకికులు గారు. వా రలౌకికులు. తదాశ్రితమగు రస మలౌకికము. ఈయలౌకికరస మలౌకికనాయకాశ్రిత మైనను నాస్వాదించువారు సామాజికులు. ఈయభిప్రాయముతోడనే రసము సామాజికనిష్ఠమని చెప్పఁబడుచున్నది. ఈ యలౌకికరసమును సామాజికుఁ డె ట్లాస్వాదించు? నన శబ్దమునకు అభిధావ్యాపారము, భావకత్వవ్యాపారము, భోజకత్వవ్యాపారము లేక భోగకృత్త్వవ్యాపారము అను మూఁడు వ్యాపారములు గలవు. అభిధావ్యాపారము శబ్దముయొక్క వాచ్యార్థమును మాత్రమే బోధించును. భావకత్వవ్యాపారము శబ్దముయొక్క రసాదులను బోధించును. భోజకత్వవ్యాపార మారసాదులను సహృదయునిచే భోగింపఁజేయును. "అభిధా, భావనాచైవ, తద్భోగీకృతి రేవ చ” అని సిద్ధాంతము. అందు మొదటిదగు నభిధావ్యాపారము ముగియఁగానే భావకత్వవ్యాపార ముత్థితమగుచున్నది. అది విభావాదులను సాధారణముగాఁ జేయును. దీనినే సాధారణీకరణమందురు. అనఁగా రామత్వ సీతాత్వాదులు పోయి సాధారణనాయకనాయికాత్వాదులు మాత్రమే సామాజికునికి గోచరించును. ఇట్లు ప్రత్యేకరూపము పోయి సామాన్యరూపముగా భాసిల్లుట భావకత్వవ్యాపారమహిమవలననే. ఈ సాధారణీకరణమువలననే సామాజికునకు నాయకునితో నభేదము గలుగును. దీని పని ముగిసినపిమ్మట భోజకత్వవ్యాపారము పనిసేయును. భావకత్వవ్యాపారముచే సాధారణరూపమును బొందిన రత్యాదు లీ వ్యాపారముచే సామాజికునిచే భుజ్యమానము లగును. అనఁగా అనుభవింపఁబడును. అది యెట్లన, నాభోజకత్వవ్యాపారముచే సామాజికుల రజస్తమోగుణము లడఁగును. సత్త్వగుణ మతిశయించును. దానిచేఁ బ్రాపంచికజ్ఞానశూన్యమైన స్వస్వరూపానందముతో సంసలితములైన రత్యాదులు భాసిల్లును. ఈ యానందము గలిగినపుడు చిత్తమునకు ద్రుతి, విస్తార, వికాసము లను ధర్మములు గలుగును. ఈ మతమున సంయోగపదమునకు భావకత్వమని యర్ధము. నిష్పత్తి యనఁగా భుక్తి లేక యాస్వాదము అని యర్ధము. ఇందు విభావాదులు భోజకములు (భోగమును గలిగించునవి) రసము భోజ్యము. దీనికి భుక్తివాదమని పేరు.<noinclude><references/></noinclude> djhjolj8s9uj6xtrgzhunvn1y72ufia 104 218928 578506 571741 2026-09-15T05:51:56Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578506 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{nop}} ఇందలిదోష మిది:― శబ్దమునకు భావకత్వ భోజకత్వ వ్యాపారములు రెండును గల్పితములు. ఇవి ప్రామాణికసమ్మతములు గావు. భావకత్వవ్యాపారముచే విభావాదులు సాధారణీకృతములయినను సామాజికునియందుఁ బ్రప్రథమమున బీజరూపముగా నైన రత్యాదులు లేనిచో నె ట్లనుభవింపఁబడును? నాయకాభేద మెట్లు గలుగును? ఈ రెండు దోషములును నీమతమున గలవు. {{p|ac|fwb}}అభినవగుప్తపాదమతము</p> లోకములో సహృదయుఁడు రతిలోకాదు లననుభవించుచున్నాఁడు. ఆయనుభావమువలన నాతనిహృదయమున నొకసంస్కార ముత్పన్నమగును. దానిని 'వాసన' యందురు. దీనిని వేదాంతులును నంగీకరించిరి. ఇది రసాస్వాదమునకు ముఖ్యసాధనము. ఇది లేకున్న రసాస్వాదము గలుగదు. కావుననే మీమాంసకులకును వైయాకరణులకును రసాస్వాదము గలుగదని యానందవర్ధనాచార్యులవా రన్నారు. కావున నీతని మతమున 'వాసన' ప్రధానకారణము. ఈ యభిప్రాయముననే తెలుపు ధర్మదత్తుని శ్లోకమును సాహిత్యదర్పణకారుఁ డుదాహరించెను. {{left margin|3em}}<poem>సవాసనానాం సభ్యానాం రసస్యా౽స్వాదనం భజీత్ నిర్వాసనాస్తు రంగాంతః కాష్టకుడ్యాశ్మ సన్నిభాః</poem> </div> “వాసనాసహితులగు సభ్యులకే రసాస్వాదము గలుగును. వాసన లేనివారు నాటకాదులు చూచుచున్నను రసాస్వాదనమును జేయఁజాలక రంగమందున్న స్తంభములు, గోడలు, రాళ్ళునువలె నుందురు.” భట్టనాయకమతమం దీవాసనాప్రసంగము లేదు. అతఁడు దీని నంగీకరింపలేదు. ఈమతమున నది లేకున్న రసాస్వాదము గలుగదు. దీనినే యభివ్యక్తివాద మందురు. అభివ్యక్తి యనఁగా నున్నదానిని వెలుపఱచుట. సహృదయుని హృదయమున వాసనారూపముగా నున్నరత్యాది స్థాయిభావములను విభావాదులు వ్యక్తము సేయును. అవ్యక్తములయిన స్థాయిభావమే రసమగును. ఈతని సిద్ధాంత మిది:— లోకములో రత్యాదులకు శకుంతలాదుష్యంతాదు లాలంబనకారణములు. మలయానిలచంద్రికాదు లుద్దీపనకారణములు. అశ్రుపాతాదులు కార్యములు. చింతాదులు సహకారులు. <ref>భట్టలోల్లటుఁడు లౌకికరత్యాదులకుఁ గారణములగువానినిఁగూడ విభావాదులనియే వ్యవహరించెను. అభినవగుప్తుఁడు లౌకికములు గారణములనియు నలౌకికములు (కావ్యగతములు) విభావములనియు వ్యవహరించెను. ఈ భేదమును గమనింపవలెను.</ref>ఇవియే కావ్యపరిభాషలోఁ గారణ<noinclude><references/></noinclude> 09a6qztu410bfz5fz3fvasmbx54qd2z 578507 578506 2026-09-15T05:52:55Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 578507 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{nop}} ఇందలిదోష మిది:― శబ్దమునకు భావకత్వ భోజకత్వ వ్యాపారములు రెండును గల్పితములు. ఇవి ప్రామాణికసమ్మతములు గావు. భావకత్వవ్యాపారముచే విభావాదులు సాధారణీకృతములయినను సామాజికునియందుఁ బ్రప్రథమమున బీజరూపముగా నైన రత్యాదులు లేనిచో నె ట్లనుభవింపఁబడును? నాయకాభేద మెట్లు గలుగును? ఈ రెండు దోషములును నీమతమున గలవు. {{p|ac|fwb}}అభినవగుప్తపాదమతము</p> లోకములో సహృదయుఁడు రతిలోకాదు లననుభవించుచున్నాఁడు. ఆయనుభావమువలన నాతనిహృదయమున నొకసంస్కార ముత్పన్నమగును. దానిని 'వాసన' యందురు. దీనిని వేదాంతులును నంగీకరించిరి. ఇది రసాస్వాదమునకు ముఖ్యసాధనము. ఇది లేకున్న రసాస్వాదము గలుగదు. కావుననే మీమాంసకులకును వైయాకరణులకును రసాస్వాదము గలుగదని యానందవర్ధనాచార్యులవా రన్నారు. కావున నీతని మతమున 'వాసన' ప్రధానకారణము. ఈ యభిప్రాయముననే తెలుపు ధర్మదత్తుని శ్లోకమును సాహిత్యదర్పణకారుఁ డుదాహరించెను. {{left margin|3em}}<poem>సవాసనానాం సభ్యానాం రసస్యా౽స్వాదనం భవేత్ నిర్వాసనాస్తు రంగాంతః కాష్టకుడ్యాశ్మసన్నిభాః</poem> </div> “వాసనాసహితులగు సభ్యులకే రసాస్వాదము గలుగును. వాసన లేనివారు నాటకాదులు చూచుచున్నను రసాస్వాదనమును జేయఁజాలక రంగమందున్న స్తంభములు, గోడలు, రాళ్ళునువలె నుందురు.” భట్టనాయకమతమం దీవాసనాప్రసంగము లేదు. అతఁడు దీని నంగీకరింపలేదు. ఈమతమున నది లేకున్న రసాస్వాదము గలుగదు. దీనినే యభివ్యక్తివాద మందురు. అభివ్యక్తి యనఁగా నున్నదానిని వెలుపఱచుట. సహృదయుని హృదయమున వాసనారూపముగా నున్నరత్యాది స్థాయిభావములను విభావాదులు వ్యక్తము సేయును. అవ్యక్తములయిన స్థాయిభావమే రసమగును. ఈతని సిద్ధాంత మిది:— లోకములో రత్యాదులకు శకుంతలాదుష్యంతాదు లాలంబనకారణములు. మలయానిలచంద్రికాదు లుద్దీపనకారణములు. అశ్రుపాతాదులు కార్యములు. చింతాదులు సహకారులు. <ref>భట్టలోల్లటుఁడు లౌకికరత్యాదులకుఁ గారణములగువానినిఁగూడ విభావాదులనియే వ్యవహరించెను. అభినవగుప్తుఁడు లౌకికములు గారణములనియు నలౌకికములు (కావ్యగతములు) విభావములనియు వ్యవహరించెను. ఈ భేదమును గమనింపవలెను.</ref>ఇవియే కావ్యపరిభాషలోఁ గారణ<noinclude><references/></noinclude> geqibs6zj6601af74psqbxioo65aoht 104 218929 578514 571742 2026-09-15T06:29:10Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578514 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కార్యసహకారి నామములను విడిచి విభావ, అనుభావ, వ్యభిచారినామములను వహించును. అనఁగా గావ్యము నందలినాయికానాయకులగు శకుంతలాదుష్యంతాదు లాలంబనవిభావములు. మలయానిలచంద్రికాదు లుద్దీపనవిభావములు. అశ్రుపాతాదులను భావములు. చింతాదులు వ్యభిచారిభావములు అని వ్యవహారము. విభావమనఁగా విభావనవ్యాపారయుక్తము. విభావనమన సామాజికులహృదయమందు వాసనారూపముగా నున్న రత్యాదుల నాస్వాదయోగ్యములఁగాఁ చేయు వ్యాపారము. నాయికానాయకులేకదా! ప్రప్రథమమున సహృదయుని రత్యాదు లుద్బుద్ధములుగాఁ జేయువారు. కావున నీ వ్యాపారము విభావనము. అది గలది విభావము. ఆ వాసనారూపరత్యాదుల ననుభవింపఁజేయుట యనుభావనము. అది గలది యనుభావము. కావ్యమునందు రత్యాదులను విశేషముగా నంతటను సంచరింపఁజేయుట (ప్రసరింపఁజేయుట) వ్యభిచారణము. అది గలది వ్యభిచారిభావము. సంచారిభావమున వ్యభిచారిభావమనియు నామాంతరము. సహృదయుఁడనఁగా సమానమైన (కవి, నాయకులయొక్క హృదయముతో సమానమైన) హృదయము గలవాఁడని యర్థము. అభినవగుప్తపాదులవారు తమ ధ్వన్యాలోకలోచనమున 'సహృదయ'పదమున కిట్లు నిర్వచనము సేసిరి. “యేసాం కావ్యానుశీలన వశాత్ విశదీభూతే మనోముకురే వర్ణనీయ తన్మయీభవనయోగ్యతా తే హృదయ సంవాదభాజః సహృదయాః” అనఁగా దృశ్యశ్రవ్యకావ్యములను బరిశీలించుటవలన హృదయము బాహ్యవిషయజ్ఞానమునుండి ముక్తమై శుద్ధమగు నద్దమువలె భాసిల్లును. అప్పు డా కావ్యమున వర్ణితములయిన విభావాదులు సూటిగాఁ నందుఁ బ్రతిఫలించును. వానితో నప్పు డాసహృదయునకుఁ గావ్యగతనాయకాదులతోఁ దన్మయత్వము (అభేదప్రతిపత్తి) గలుగును. అట్టివారే సహృదయులు. భట్టతౌతుఁడు తన కావ్యకౌతుకమున నీ క్రింది సిద్ధాంతమును దెలిపినట్లు కాణేపండితుఁడు తెలిపెను. "Another doctrine that he held was that the poet, the hero, (of a poem) and the (Sympathetic) reader pass through the same experience." "నాయకస్య కవేః శ్రోతుః సమామో౽నుభవస్తతః” దీనినిఁబట్టి కవినాయకులహృదయములతో సమానానుభవము గలవాఁడే సహృదయుఁడు. భావప్రకాశమున సహృదయలక్షణ మిట్లు చెప్పబడినది:― {{left margin|3em}}<poem>యస్తుష్టౌ తుష్టి మాప్నోతి శోకే శోక ముపైతిచ క్రోధే క్రుద్ధో భయే భీరు స్సశ్రేష్ఠః ప్రేక్షకః స్మృతః</poem> </div><noinclude><references/></noinclude> gk3j92cjvnh97zvj6yf3fku9p4gybi8 104 218930 578516 571743 2026-09-15T06:40:38Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578516 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఎవఁడు నాయకుని తుష్టియందుఁ దాను దుష్టినందునో శోకమునందు శోకమును జెందునో క్రోధమునఁ గ్రుద్ధుఁ డగునో భయమున భయపడునో వాఁడు శ్రేష్ఠుఁడగు ప్రేక్షకుఁడు. అనఁగా సహృదయుఁడు. కావ్యమునం దీ విభావాదులను గాంచఁగానే సహృదయుని సత్త్వగుణ ముద్రిక్తమగును. సత్త్వగుణమనఁగా రజస్తమోగుణముల స్పర్శయు లేని యాంతరమగు ధర్మము. దాని యుద్రేకమువలన వాని హృదయమందు వాసనారూపముగా నున్న రత్యాదు లుద్బుద్ధము అగును. విభావానుభావవ్యభిచారులే సహృదయునిలో వాసనారూపమున నున్న రత్యాదుల నభివ్యక్తము సేయును. తిరిగి తిరిగి భావించుకొనుచుంటచే నా విభావాదులు సాధారణము లగును. అనఁగా నాభావనలో నచ్చటి శకుంతలాదుల శకుంతలాత్వాదు లడఁగి సాధారణకాంతలుగా గోచరింతురు. సహృదయుని పరిమితత్వ మడఁగును. అనఁగాఁ దాను ఫలానావాఁడనను జ్ఞానము దొలఁగిపోవును. తన్నుఁ దాను మఱచును. ప్రపంచమును మఱచును. ఆరత్యాదులను దానే యనుభవించుచున్నట్లు గానీ యితరు లనుభవించుచున్నట్లుగానీ యనుకొనఁడు. అనిర్వచనీయమగు నానందమును బొందును. ఇట్టిస్థితియంతయును విభావాదుల భావనాబలమువలననే కలుగును. ఈభావనకే సాధారణీకరణమని నామాంతరము. ఇది శబ్దగతవ్యాపార మనియు, నభిధావ్యాపారము ముగిసిన పిమ్మట నిది పనిచేయుననియు భట్టనాయకుఁ డనెను. అభినవగుప్తుఁ డీవ్యాపారము విభావాదులదే యనెను. భారతుఁడు “తాఏవ పరిహృతవిశేషా రసహేతవః” ( నాయికానాయకులు తమ తమ విశేషధర్మమును బోఁగొట్టుకొని సామాన్యాకారముగా గోచరించి రసహేతువు లగుదురు) అనియు, విశ్వనాథుఁడు 'వ్యాపారో౽స్తి విభావాదేర్నామ్నా సాధారణీకృతిః' (విభావాదులకు సాధారణీకరణమను వ్యాపారము గలదు) అనియును దెలిపిరి. కావుననే భట్టనాయకుఁడు దెలిపిన భావకత్వవ్యాపార మప్రామాణికమని దూషింపఁబడెను. ఈసాధారణీకరణముచేత సామాజికుఁడు నాయకునితో నభేదమును బొందును. నాయకాభేదమును బొందినపుడే వానికి రసానుభవము గలుగును “తాఏవ పరిహృతవిశేషా రసహేతవః' అను భారతముని వాక్యమున కిదియే భావము. ఎంతకాలము సహృదయుఁడు విభావాదుల ననుసంధించుకొని చర్వణము సేయునో యంతకాల మాతఁ డట్లే యానందించును. ఆచర్వణము ముగియఁగానే యాయానందమును ముగియును. ఈయానందమునకు రసానందమని పేరు. ఇది విభానాది జీవితావధికము. ఈరసానందము బ్రహ్మానందసహోదరము. బ్రహ్మానందము<noinclude><references/></noinclude> 2rkx53qg5dvhnp3rquvozgvtfqtfdpi 578517 578516 2026-09-15T06:41:15Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 578517 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఎవఁడు నాయకుని తుష్టియందుఁ దాను దుష్టినందునో శోకమునందు శోకమును జెందునో క్రోధమునఁ గ్రుద్ధుఁ డగునో భయమున భయపడునో వాఁడు శ్రేష్ఠుఁడగు ప్రేక్షకుఁడు. అనఁగా సహృదయుఁడు. కావ్యమునం దీ విభావాదులను గాంచఁగానే సహృదయుని సత్త్వగుణ ముద్రిక్తమగును. సత్త్వగుణమనఁగా రజస్తమోగుణముల స్పర్శయు లేని యాంతరమగు ధర్మము. దాని యుద్రేకమువలన వాని హృదయమందు వాసనారూపముగా నున్న రత్యాదు లుద్బుద్ధము అగును. విభావానుభావవ్యభిచారులే సహృదయునిలో వాసనారూపమున నున్న రత్యాదుల నభివ్యక్తము సేయును. తిరిగి తిరిగి భావించుకొనుచుంటచే నా విభావాదులు సాధారణము లగును. అనఁగా నాభావనలో నచ్చటి శకుంతలాదుల శకుంతలాత్వాదు లడఁగి సాధారణకాంతలుగా గోచరింతురు. సహృదయుని పరిమితత్వ మడఁగును. అనఁగాఁ దాను ఫలానావాఁడనను జ్ఞానము దొలఁగిపోవును. తన్నుఁ దాను మఱచును. ప్రపంచమును మఱచును. ఆరత్యాదులను దానే యనుభవించుచున్నట్లు గానీ యితరు లనుభవించుచున్నట్లుగానీ యనుకొనఁడు. అనిర్వచనీయమగు నానందమును బొందును. ఇట్టిస్థితియంతయును విభావాదుల భావనాబలమువలననే కలుగును. ఈభావనకే సాధారణీకరణమని నామాంతరము. ఇది శబ్దగతవ్యాపార మనియు, నభిధావ్యాపారము ముగిసిన పిమ్మట నిది పనిచేయుననియు భట్టనాయకుఁ డనెను. అభినవగుప్తుఁ డీవ్యాపారము విభావాదులదే యనెను. భారతుఁడు “తాఏవ పరిహృతవిశేషా రసహేతవః” ( నాయికానాయకులు తమ తమ విశేషధర్మమును బోఁగొట్టుకొని సామాన్యాకారముగా గోచరించి రసహేతువు లగుదురు) అనియు, విశ్వనాథుఁడు 'వ్యాపారో౽స్తి విభావాదేర్నామ్నా సాధారణీకృతిః' (విభావాదులకు సాధారణీకరణమను వ్యాపారము గలదు) అనియును దెలిపిరి. కావుననే భట్టనాయకుఁడు దెలిపిన భావకత్వవ్యాపార మప్రామాణికమని దూషింపఁబడెను. ఈసాధారణీకరణముచేత సామాజికుఁడు నాయకునితో నభేదమును బొందును. నాయకాభేదమును బొందినపుడే వానికి రసానుభవము గలుగును “తాఏవ పరిహృతవిశేషా రసహేతవః' అను భారతముని వాక్యమున కిదియే భావము. ఎంతకాలము సహృదయుఁడు విభావాదుల ననుసంధించుకొని చర్వణము సేయునో యంతకాల మాతఁ డట్లే యానందించును. ఆచర్వణము ముగియఁగానే యాయానందమును ముగియును. ఈయానందమునకు రసానందమని పేరు. ఇది విభావాది జీవితావధికము. ఈరసానందము బ్రహ్మానందసహోదరము. బ్రహ్మానందము<noinclude><references/></noinclude> enpphxcvk6zkxx4a8i8pym01hkgrsvj 104 218931 578518 571744 2026-09-15T07:55:54Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578518 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కేవలానందము. ఈరసానందము విభావాదియుక్తము. కావున నిది బ్రహ్మానందసహోదరము. బ్రహ్మానందమన నేమో యిదివఱకుఁ దెలుపఁబడినది. ఆత్మ యానందస్వరూపము. దాని నజ్ఞాన మావరించియుండును. ఆ యజ్ఞానము దొలఁగినచో యానందము స్వస్వరూపముతో భాసిల్లును. కావ్యమున విభావాదు లాయజ్ఞానావరణమును దొలఁగించును. అపుడు దన్నంటి పట్టికొన్న రత్యాదివాసనలతో నాత్మానందము భాసిల్లును. ఆయనందముతో సంవలితమైన రత్యాదులకు రసములని పేరు. జగన్నాథుఁ డిచ్చట స్థాయిభావముతోఁ గూడిన యానందము రసమా? లేక యానందవిశిష్టమగు స్థాయిభావము రసమా? యని శంకించి “రసోవై సః । రసగ్ హ్యేవా౽యం లబ్ధ్వానందీ భవతి' అను శ్రుతిస్వారస్యముచే స్థాయిభావముతోఁ గూడిన యానందమే రసమని సిద్ధాంతీకరించెను. ఆయనందానుభవము విచిత్రము. అదేమో! కన్నులయెదుట స్ఫురించుచున్నట్లు, హృదయమునఁ బ్రవేశించుచున్నట్లు, సర్వాంగములందును వ్యాపించుచున్నట్లు, బాహ్యప్రపంచమును గనఁబడకుండఁ జేయుచున్నట్లును నుండును. మరియు నీరస మాస్వాదింపఁబడునపుడు పానకరస మాస్వాదింపఁబడుచున్న ట్లుండును. పానకమునఁ జక్కెర, ఏలకులు, మిరియాలు, కర్పూరము, మొదలగునవి చేర్పఁబడుటవలన విలక్షణమైన రుచి వచ్చును. కావ్యరసముగూడ విభావానుభావ వ్యభిచారుల సంయోగమువలనఁ గడంగడు విలక్షణమగు రుచి గలిగియుండును. 'విభావానుభావ వ్యభిచారి సంయోగాద్రసనిష్పత్తిః' అను సూత్రస్థసంయోగపదమునకు వ్యంగ్యవ్యంజకభావమనియు, నిష్పత్తిపదమున కభివ్యక్తి యనియు నభినవగుప్తునియర్థము. వ్యంజకములగు విభావానుభావసంచారులవలన స్థాయిభావము వ్యంగ్యమై రసమగును. అనిసూత్రార్థము. “పులకండంబులు గలిసిన” అనుపద్యమున నీ యభిప్రాయమే సూక్ష్మముగాఁ జెప్పఁబడియున్నది. లోకమునందలి హర్షశోకకారణములవలన హర్షశోకములే కలుగును. సురతకాలమున దంతక్షతాదులవలనను నానందమే కలుగు విధమునఁ గావ్యమున నన్నింటివలనను నానందమే కలుగును. కావుననే యీ యానంద మలౌకికమని చెప్పుదురు. అనఁగా లౌకికములగు హర్షశోకాదుల వలన నరులకు హర్షశోకాదులే కలుగును. కావ్యశిల్ప మలౌకిక మగుటవలన ననఁగాఁ గావ్యగతనాయకాదులు లౌకికులు గాక<noinclude><references/></noinclude> apbq8txygfnm2cpggvy479cezjjjaam 104 218932 578541 571745 2026-09-15T10:34:36Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578541 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పోవుటవలన (వారు లౌకికనాయకాదుల యనుకర్తలు గాని లౌకికనాయకులే కారు గదా!) సామాజికునకు నన్నింటివలనను హర్షమే లేక యానందమే కలుగును. ఈ విషయము సాహిత్యదర్పణమున నిట్లు గలదు. {{left margin|3em}}<poem>హేతుత్వం శోకహర్షాదేర్గతేభ్యో లోకసంశ్రయాత్ శోకహర్షాదయో లోకే జాయంతాం నామ లౌకికాః అలౌకికవిభావత్వం ప్రాప్తేభ్యః కావ్యసంశ్రయాత్ సుఖం సంజాయతే తేభ్యః సర్వేభ్యో౽పతి కా క్షితిః</poem> </div> లౌకికశోకహర్షాదికారణములవలన లోకమున శోకహర్షాదులే కలుగును. కానీ కావ్యమున నా కారణములే యలౌకికవిభావము అనుపేర వ్యవహృతములై హర్షమునే కలిగించును. కావున Imitation begets pleasure (అనుకరణ మానందమును గూర్చును) అను నాంగ్లోక్తియు సరిపడును. కావ్యనాయకాదులు లౌకికనాయకానుకర్తలేకదా! అనుకరణము లగుటచేతనే యెల్లలలితకళలవలనను నానందమే కలంగును. అట్లగుచో హరిశ్చంద్రాదినాటకదర్శనమువలన నేల యశ్రుపాతాదులు గలుగుచున్నవి? అనవచ్చును. అని దుఃఖమువలనఁ గాదు. దుఃఖమే కలుగుచో మన మానాటకములు జూడఁబోవుదమా? ఎవఁడేని గావలెనని దుఃఖమును గొని తెచ్చుకొనునా? ఇఁక నే? మన హృదయము కరగి కన్నులవెంట నీరై వచ్చును. (అశ్రుపాతాదయస్తద్వద్ద్రుతత్వాచ్చేతసోమతాః) ఇవి యానందబాష్పములు. కావునఁ గావ్యమున శోకాదికారణములవలనను నానందమే కలుగును. ఆంగ్లసాహిత్యగ్రంథములం దివ్విధమున సామాజికుఁ డెట్లు రసాస్వాదము చేయునో వర్ణింపఁబడలేదు. వారు “సామాజికుఁడు కావ్యగతపాత్రలతో sympathy చూపు” నందురు. ఆ sympathy పదమును 'సానుభూతి' యని యనువదించి వాడుదురు. మన యాలంకారికుల సిద్ధాంతమున sympathy కాదు. పాత్రలతో identity (తాదాత్మ్యము) అగును. భరతుఁడు రూపకరసమునుగూర్చియే తెలుపుటచే నా రసము రూపకమున సామాజికులచే నె ట్లాస్వాదింపఁబడునో తెలుపఁబడినది. ఆనందవర్ధనుఁ డీ రూపకరససిద్ధాంతమునే శ్రవ్యకావ్యమునకుఁ గూడ నన్వయించుటచే శ్రవ్యకావ్యమున దృశ్యకావ్యమునందువలె నాయకాదులు ప్రత్యక్షముగాఁ గానరారుగదా! సామాజికుఁ డా నాయకాభేదమును బొంది యెట్లు రసాస్వాదము సేయును? అని శంక గలుగుచున్నది. ఇచ్చట వాక్యపదీయకారుఁడు భరృహరి యిట్లనెను.<noinclude><references/></noinclude> 57631vdmcws9fngpmllbqr8ct6bayk0 104 218933 578546 571746 2026-09-15T10:46:18Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578546 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{left margin|3em}}<poem>శ్లో॥ శబ్దాపహిత రూపాంస్తాౝ బుద్ధే ర్విషయతాం గతాౝ ప్రత్యక్షానివ కంసాదీౝ సాధనత్వేవ మన్యతే!</poem> </div> కావ్యమూలమున రూపమును బడిసి బుద్ధికి విషయములైన, కంసాదులను బ్రత్యక్షములను వలె సాధనముగాఁ దలంచును. అనఁగా శ్రవ్యకావ్యమున వర్ణితములయిన కంసాదులు (నాయకులు) తత్తద్వర్ణనములచే రూపమును బొంది హృదయమునఁ బ్రవేశించి ప్రత్యక్షముగా గోచరింతురు. అప్పుడు సామాజికుఁడు తదభేదముతో రసాస్వాదము చేయును. {{p|ac|fwb}}రససిధ్ధాంతసంగ్రహము</p> లోకమున శకుంతలాదుష్యంతాదినాయకు లనుభవించిన రసమును దద్రసమునకుఁ గారణముగాని సామాజికుఁ డె ట్లనుభవించును? అని ప్రశ్నించుకొని భట్టలోల్లటాదులు పైవిధమున సమాధానము నొసఁగిరి. దాని సంగ్రహ మిది. భట్టలోల్లటుఁడు ‘రసము దుష్యంతాదినాయకుఁడే యనుభవించును. వానినిఁ గాంచి సామాజికుఁడు చమత్కారమును బొంది యానందించును' అనెను. శ్రీశంకుకుఁడు 'అనుకర్త యనఁగా నటుఁడు నటించిన విభావ, యనుభావాదులఁ గాంచి వ్యాప్తిజ్ఞానమూలమున సామాజికుఁ డానందపడు’నని వచించెను. భట్టనాయకుఁడు 'సామాజికుఁడు నాయకాభేదమును బొంది సాక్షాన్నాయక రసానుభవముఁ బొందు’నని నుడివెను. అభినవగుప్తుఁడు 'సామాజికుఁడు వాసనచేత నాయకాభేదమును బొంది సాక్షాన్నాయక రసానుభవమును బొందునని తెలిపెను. భట్టలోల్లటుఁడునుఁ శ్రీశంకుకుఁడును సామాజికుఁ డానందమును బొందుననిరి. భట్టనాయక, అభినవగుప్తులు సామాజికుఁడు సాక్షాన్నాయకుఁడు పొందిన రసానుభవమునే సామాజికుఁడును బొందుననిరి. అభినవగుప్తుఁడు భట్టనాయకమతమున లేని వాసన నంగీకరించెను. ఇదియే భేదము. భట్టలోల్లట శ్రీశంకుకుల మతమున సామాజికుఁడు సాక్షాన్నాయక రసానుభవమునే పొందుననుమాట లేదు. కేవల మానందపడునని మాత్రమే గలదు. {{Telugu poem|type=క.|lines=<poem>ధర శృంగారము, హాస్యము, కరుణయు, వీరము, భయానకము, బీభత్సం, బురురౌద్ర, మద్భుతము, శాం తరసంబును రసము లనఁగఁ దనరుం గృతులన్.</poem>|ref=6}} '''తా'''. శృంగార, హాస్య, కరుణ, వీర, భయానక, బీభత్స, రౌద్ర, అద్భుత, శాంతము లనునవి తొమ్మిది కావ్యరసములు.<noinclude><references/></noinclude> qaffvxjgplztgruhfbt1sg0dboro0n4 104 218934 578559 571747 2026-09-15T11:27:33Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578559 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{nop}} ఇందుఁ 'గరుణ' అని యుండఁగూడదు. రసవాచకము కరుణము (అకారాంతపుంలింగము); దయావాచకము కరుణ (ఆకారాంత స్త్రీలింగము). ఇం దుదాహృతములయిన నవరసములలో శాంతము రసము గాదని కొందఱు; శృంగార మొక్కటే రసమని కొందఱు; కరుణమే రసమని యొకరు; అద్భుతమే రసమని యొకరు; తొమ్మిదియే కాదు; భక్తిగూడ రసమే యని యొకరు; వత్సలమను రసము గ్రాహ్యమని కొందఱు; ప్రేయోరసమనునది యున్నదని కొందఱు; వ్యభిచారిభావములన్నియు రసములే యగునని యొకరు. ఒక్కటే రసము కాని యిన్ని రసములు లేనే లేవని మరొకరు. ఇట్లు రసములను గూర్చి పెద్దకోలాహలము గలదు. దాని నిట సంగ్రహముగాఁ జూపుదును. {{p|ac|fwb}}శాంతరసము</p> భరతుఁడు నాట్యశాస్త్రమున నెనిమిది రసములను, వాని కెనిమిదింటికిని నెనిమిది స్థాయిభావములను మాత్రమే నిరూపించెను. వానిలో శాంతరసము పేర్కొనఁబడలేదు. {{left margin|3em}}<poem>శృంగార హాస్య కరుణ రౌద్ర వీర భయానకాః బీభత్సాద్భుతసంజ్ఞౌచే త్యష్టౌ నాట్యే రసాః స్మృతాః రతిర్హాసశ్చ శోకశ్చ క్రోధోత్సాహ భయం తథా జుగుప్సా విస్మయశ్ఛేతి స్థాయి భావాః ప్రకీర్తితాః</poem> </div> {{right|(నాట్యశాస్త్రము)}} “నాట్యమున శృంగార, హాస్య, కరుణ, రౌద్ర, వీర, భయానక, బీభత్స, అద్భుతము లను నెనిమిది రసములు గలవు. వానికిఁ గ్రమముగా రతి, హాసము, శోకము, క్రోధము, ఉత్సాహము, భయము, జుగుప్స, విస్మయము అను నెనిమిదియు స్థాయిభావములు.” ఇందు శాంతరసప్రస్తావమును భరతుఁడు సేయలేదు. కానీ ప్రకృతము మన కుపలభ్యమానమగు నాట్యశాస్త్రగ్రంథములలో శాంతరసప్రస్తావము గలదు. ఇది భరతుని తర్వాత శాంతరసాభిమానులగు పండితులు తమ యభిప్రాయములను నాట్యశాస్త్రములోని కెక్కించినట్లు కానఁబడును. కొందఱు 'వాసుకి' యను నాతఁడు ప్రప్రథమమున శాంతరసమును స్థాపించెనందురు. కొందఱు 'కోహలుఁ’ డనువాఁడు మరొకఁడు శాంతరససిద్ధాంతములను బలపరిచినట్లు చెప్పుదురు. కాని వాసుకి కోహలులయొక్క ప్రమాణవాక్యములు లభింపలేదు. పిమ్మట నీ శాంతరసమును గుఱించి విచారించి నిర్థారించినవాఁడు భట్టోద్భట్యుడు. అతడు దన కావ్యాలంకార<noinclude><references/></noinclude> m1o1c4mdee4enbtjoq80zm76ib5mdy6 104 218935 578562 571748 2026-09-15T11:38:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578562 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సారసంగ్రహమునఁ దొమ్మిదిరసముల నుదాహరించెను. అతఁడు నాట్యశాస్త్రమున కొకవ్యాఖ్యానమును వ్రాసినట్లు కానఁబడును. అది మనకుఁ బ్రకృతకాలమున నుపలభ్యమానము గాదు. అతఁడే యీ శాంతమును రసమునుగా నంగీకరించి దానికి పలసిన స్థాయిభావాదులను నిర్ణయించి నాట్యశాస్త్రమునఁ బ్రవేశపెట్టెను. అతని పాఠ మిది: {{left margin|3em}}<poem>శృంగార హాస్య కరుణ రౌద్ర వీర భయానకాః బీభత్సాద్భుత శాంతాశ్చ నవ నాట్యే రసాఃస్మృతాః రతిర్హాసశ్చ శోకశ్చక్రోధోత్సాహౌ భయం తథా జుగుప్సావిస్మయశమాః స్థాయిభావాః ప్రకీర్తితాః</poem> </div> ఈ శ్లోకములలో శాంతము రసముగాను, శమము దానిస్థాయిభావముగాను బేర్కొనఁబడి యున్నది. కొందఱు విమర్శకులు భారతుఁడు “అష్టౌరసాః” అని నొడువుటచే శాంతరసమును గూర్చి తెలుపలేదనియు నాతని కిది సమ్మతము గాదనియు వచింతురు. మరియు భరతుఁ డెనిమిది రసములకును స్వర 'లయ' గుణ, అలంకార, వృత్తి, వృత్తముల నిరూపించెను. కాని శాంతమునకు నిరూపింపలేదు. కావున శాంతము రసము కాదు. అని పలుకుదురు. ఇంతేకాక ధ్వన్యాలోకమున నానందవర్ధనుఁడు శాంతరసమును గూర్చి చర్చించుచుఁ దనవాదమున కవష్టంభకముగా భరతుని వాక్యములను బేర్కొనక తనయుక్తులచేతనే సిద్ధాంత మొనర్చెను. భరతనాట్యశాస్త్రమున నిపు డుపలభ్యమానమగు శాంతరసవాక్యము లాతనికి యథార్థములే యని తోఁచినచో నాతఁ డేల యావాక్యముల నుదాహరింపకుండును? అనియును వాదింతురు. ఈవాదమును బట్టి భరతునికి శాంతరసము సమ్మతము గాదనియే తోఁచును. కానీ యాతఁడు శాంతరసమును గుఱించి ఋజుమార్గమున (Directly) దెలుపక వక్రమార్గమున (Indirectly) దెలిపెను. ఎట్లన, {{left margin|3em}}<poem>"క్వచిద్దర్మః క్వచిత్క్రీడా క్వచిదర్థః క్వచిచ్ఛమః దుఃఖార్తానాం శ్రమార్తానాం శోకార్తానాం తపస్వినాం విశ్రాంతిజననం కాలే నాట్యమేతద్భవిష్యతి, బ్రహ్మర్షీణాంచ విజ్ఞేయం నాట్యం వృత్తాంతదర్శనం.”</poem> </div> దుఃఖార్తులకు ధర్మ ముపదేశించుచు, శ్రమార్తులకు వినోదముఁ గలిగించుచు, శోకార్తుల కర్థోపదేశము సేయుచు, దపస్వులకుఁ బ్రశాంతినిఁ గూర్చుచు, నాయా<noinclude><references/></noinclude> 1cgj9rlckwn3dfv3grw1y5di4zmr5u9 104 223510 578473 577920 2026-09-14T14:26:10Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578473 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{p|ac|fs150}}శబ్దస్తబకము 1</p> {{p|ac|fs125}}1వ ఛందోభ్యాసకుసుమము</p> {{Telugu poem|type=శ్లో॥|lines=<poem>ఛందోభ్యాస ప్రసూనే౽త్రనేత్రభూతేవి పశ్చితాం। కథ్యం తేకే౽పిశబ్దాయై శ్ఛందో మందో౽పివిన్దతి॥</poem>|ref=1}} {{Telugu poem|type=|lines=<poem>శ్రీర్లక్ష్మీ కమలా పద్మాలయా చహరివల్లభా। దుగ్ధాబ్ధితనయా క్షీరసాగరాపత్య మిత్యపి॥</poem>|ref=2}} {{Telugu poem|type=|lines=<poem>క్షీరపాధోధితనయే త్యేవ మేకాక్షరాదికమ్॥</poem>|ref=}} '''అవ'''. పూర్వోక్తవిభాగానుసారము క్రమముగ గ్రంథప్రారంభమును జేయుచున్నాడు ― యై = ఏశబ్దములచేత, మందో౽పి = మందబుద్ధి గలవాడు కూడ, ఛందః = పద్యరచనాపద్ధతిని, విందతి = పొందుచున్నాడో (అట్టి) శ్రీః = 1, లక్ష్మీః = 2, కమలా = 3, పద్మాలయా = 4, (చ) హరివల్లభా = 5, దుగ్ధాబ్ధితనయా = 6, క్షీరసాగరాపత్యమ్ = 7, క్షీరపాధోధితనయా = 8, ఇత్యేవం = యీప్రకారము, ఏకాక్షరాదికమ్ = ఏకాక్షరాదికముగ, విపశ్చితాం = విద్వాంసులకు, నేత్రభూతా = నేత్రములగు కే౽పి = కొన్ని, శబ్దాః = శబ్దములు, అత్ర = ఈ, ఛందోభ్యాసప్రసూనే = ఛందోభ్యాసమను కుసుమమునందు, కథ్యంతే = చెప్పబడుచున్నవి. {{Telugu poem|type=|lines=<poem>ఆదౌ సాధ్యంపదంస్ధాప్యం శేషంకుర్యా ద్విశేషణైః॥</poem>|ref=౩}} '''అవ'''. పూర్వోక్తశబ్దముల ప్రయోగించి కవిత్వము వ్రాయుపద్ధతిని జెప్పుచున్నాడు. '''తా'''. వృత్తములో మొదట వీలగునట్టి తత్తద్వృత్తానుసారము గణావిరోధమగు విశేష్యవాచకపదము నునిచి మిగిలిన వృత్తము నద్దానివిశేషణములచే పూరింపవలయును.<noinclude><references/></noinclude> sag57fzvxvcaskb8o9xnzg1e6z145gx 104 223511 578474 577921 2026-09-14T14:42:44Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578474 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Telugu poem|type=శ్లో॥|lines=<poem>విశేష్యార్ధోవర్ణాకారాధారా ధేయ క్రియాగుణైః। సాదృశ్యపరివారాద్యై (క్రియేతి) క్రియతే సవిశేషణః॥</poem>|ref=4}} '''అవ'''. విశేషణ విశేష్య భావమును విస్తరింపజేయుచున్నాడు. '''టీ'''. విశేష్య = విశేష్యమనబడు (వర్ణింపబడు), అర్ధ = పదార్థము, వర్ణా...ణై ― వర్ణ = (తెలుపు నలుపు మొదలగు) రంగులచేత, ఆకార = (వర్తులత్వాది) ఆకారముచేత, ఆధార = ఆధారములచేత, ఆధేయ = ఆధేయములచేత, క్రియా = (భావాదిక్రియా) వ్యాపారములచేత, గుణై = మహత్వాదిగుణములచేత, సాదృశ్య...ద్యై ― సాదృశ్య = ఉపమానములచేత, పరివారాద్యైః = పరివారాదులచేతను (ఆదిశబ్దముచే జాత్యాదులు గ్రహించునది), సవిశేషణ = విశేషణముతో కూడినదియై, క్రియతే = చేయబడుచున్నది (క్రియేతి = చేయబడుగాక) విశేష్యమున కధికరణమైనది “యాధార” మనంబడు ఉదాహరణములో స్పష్టములగును. విశేష్యస్థమైనది “ఆధేయ” మనబడు. {{Telugu poem|type=శ్లో॥|lines=<poem>యథా సుధాంశు ర్ధవలోతివృత్తః కాంతాంతరిక్షో హరిణం దధానః। మహత్తమోఘ్నన్ జనతాపహారీ మృగేంద్రవ ద్రాజతి ఋక్షమధ్యే॥</poem>|ref=5}} '''అవ'''. ఉదాహరణమును జెప్పుచున్నాడు. '''టీ'''. యథా = ఎట్లనగా, ధవలః = తెల్లనైనట్టియు రెండర్ధములయందును సమానము, వర్ణకృతవిశేషణము. అతివృత్త = మిక్కిలి గుండ్రనైనట్టియు, ఆకారకృతవిశేషణము. అత్యుత్కటచరిత్ర గలది యని యర్ధాంతరము. కాంతాంతరిక్ష = ఆక్రమింపబడిన ఆకసము గలట్టియు, ఆధారకృతవిశేషణము. మృగగ్రహణమం దాకసమువర కెగురునది.<noinclude><references/></noinclude> oo4c8pfy9bfzn4x74o55gz2ave2m0nk 578475 578474 2026-09-14T14:44:57Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 578475 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Telugu poem|type=శ్లో॥|lines=<poem>విశేష్యార్ధోవర్ణాకారాధారా ధేయ క్రియాగుణైః। సాదృశ్యపరివారాద్యై (క్రియేతి) క్రియతే సవిశేషణః॥</poem>|ref=4}} '''అవ'''. విశేషణ విశేష్య భావమును విస్తరింపజేయుచున్నాడు. '''టీ'''. విశేష్య = విశేష్యమనబడు (వర్ణింపబడు), అర్ధ = పదార్థము, వర్ణా...ణై ― వర్ణ = (తెలుపు నలుపు మొదలగు) రంగులచేత, ఆకార = (వర్తులత్వాది) ఆకారముచేత, ఆధార = ఆధారములచేత, ఆధేయ = ఆధేయములచేత, క్రియా = (భావాదిక్రియా) వ్యాపారములచేత, గుణై = మహత్వాదిగుణములచేత, సాదృశ్య...ద్యై ― సాదృశ్య = ఉపమానములచేత, పరివారాద్యైః = పరివారాదులచేతను (ఆదిశబ్దముచే జాత్యాదులు గ్రహించునది), సవిశేషణ = విశేషణముతో కూడినదియై, క్రియతే = చేయబడుచున్నది (క్రియేతి = చేయబడుగాక) విశేష్యమున కధికరణమైనది “యాధార” మనంబడు ఉదాహరణములో స్పష్టములగును. విశేష్యస్థమైనది “ఆధేయ” మనబడు. {{Telugu poem|type=శ్లో॥|lines=<poem>యథా సుధాంశు ర్ధవలోతివృత్తః కాంతాంతరిక్షో హరిణం దధానం। మహత్తమోఘ్నన్ జనతాపహారీ మృగేంద్రవ ద్రాజతి ఋక్షమధ్యే॥</poem>|ref=5}} '''అవ'''. ఉదాహరణమును జెప్పుచున్నాడు. '''టీ'''. యథా = ఎట్లనగా, ధవలః = తెల్లనైనట్టియు రెండర్ధములయందును సమానము, వర్ణకృతవిశేషణము. అతివృత్త = మిక్కిలి గుండ్రనైనట్టియు, ఆకారకృతవిశేషణము. అత్యుత్కటచరిత్ర గలది యని యర్ధాంతరము. కాంతాంతరిక్ష = ఆక్రమింపబడిన ఆకసము గలట్టియు, ఆధారకృతవిశేషణము. మృగగ్రహణమం దాకసమువర కెగురునది.<noinclude><references/></noinclude> 43z0ssyhakj4ds3q7bfgxz1jobrlg8d 578476 578475 2026-09-14T14:46:15Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 578476 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Telugu poem|type=శ్లో॥|lines=<poem>విశేష్యార్ధోవర్ణాకారాధారా ధేయ క్రియాగుణైః। సాదృశ్యపరివారాద్యై (క్రియేతి) క్రియతే సవిశేషణః॥</poem>|ref=4}} '''అవ'''. విశేషణ విశేష్య భావమును విస్తరింపజేయుచున్నాడు. '''టీ'''. విశేష్య = విశేష్యమనబడు (వర్ణింపబడు), అర్ధ = పదార్థము, వర్ణా...ణై ― వర్ణ = (తెలుపు నలుపు మొదలగు) రంగులచేత, ఆకార = (వర్తులత్వాది) ఆకారముచేత, ఆధార = ఆధారములచేత, ఆధేయ = ఆధేయములచేత, క్రియా = (భావాదిక్రియా) వ్యాపారములచేత, గుణై = మహత్వాదిగుణములచేత, సాదృశ్య...ద్యై ― సాదృశ్య = ఉపమానములచేత, పరివారాద్యైః = పరివారాదులచేతను (ఆదిశబ్దముచే జాత్యాదులు గ్రహించునది), సవిశేషణ = విశేషణముతో కూడినదియై, క్రియతే = చేయబడుచున్నది (క్రియేతి = చేయబడుగాక) విశేష్యమున కధికరణమైనది “యాధార” మనంబడు ఉదాహరణములో స్పష్టములగును. విశేష్యస్థమైనది “ఆధేయ” మనబడు. {{Telugu poem|type=శ్లో॥|lines=<poem>యథా సుధాంశు ర్ధవలోతివృత్తః కాంతాంతరిక్షో హరిణం దధానం। మహత్తమోఘ్నన్ జనతాపహారీ మృగేంద్రవ ద్రాజతి ఋక్షమధ్యే॥</poem>|ref=5}} '''అవ'''. ఉదాహరణమును జెప్పుచున్నాడు. '''టీ'''. యథా = ఎట్లనగా, ధవలః = తెల్లనైనట్టియు రెండర్ధములయందును సమానము, వర్ణకృతవిశేషణము. అతివృత్త = మిక్కిలి గుండ్రనైనట్టియు, ఆకారకృతవిశేషణము. అత్యుత్కటచరిత్ర గలది యని యర్ధాంతరము. కాంతాంతరిక్ష = ఆక్రమింపబడిన ఆకసము గలట్టియు, ఆధారకృతవిశేషణము. మృగగ్రహణమం దాకసమువర కెగురునది<noinclude><references/></noinclude> ncx3y4wp7u671jf0o56lqix1ks9hq3f 104 223512 578480 577922 2026-09-14T20:26:07Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578480 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>యని యతిశయోక్తిగ అర్ధాంతరము. హరిణం = కళంకరూపమగు లేడిని, దధానః = ధరించినట్టియు ఆధేయకృతవిశేషణము. లేడిని పట్టుకొనిన యని యర్ధాంతరము. మహత్తమ = గొప్పచీకటిని, మిక్కిలి గొప్పది యని యర్దాంతరము. ఘ్నన్ = నశింపచేయునట్టియు క్రియాకృతవిశేషణము. చంపుసది యని అర్ధాంతరము. జనతాపహారీ ― జన = జనులయొక్క, తాప,=,తాపమును, అపహారీ = పోఁగొట్టునట్టియు గుణకృతవిశేషణము. జనసమూహమును నశింపుచేయునది యని అర్ధాంతరము, సుధాంశు = చంద్రుడు (విశేష్యపదము) మృగేంద్రవత్ = సింహమువలెఁ సాదృశ్యకృతవిశేషణము. ఋక్షమధ్యే = నక్షత్రములనడుమ పరివారకృతవిశేషణము భల్లూకములమధ్యయం దని యర్ధాంతరమున రాజతి = ప్రకాశించుచున్నాఁడు. {{Telugu poem|type=శ్లో॥|lines=<poem>బంధు శ్చౌర సుహృద్వాదీ కల్ప ప్రఖ్య ప్రభ స్సమః। దేశీయ దేశ్య రి ప్వాభ సోదరా ద్యా ఇవార్థకాః॥</poem>|ref=6}} '''అవ'''. సాదృశ్యవాచకములగు పదములు జెప్పుచున్నాడు. బంధు, చౌర, సుహృత్, వాదీ, కల్ప, ప్రఖ్యః, ప్రభః, నమః, దేశీయ, దేశ్య, రిపు, ఆభ, సోదర ఇత్యాదులన్నియు సాదృశ్యవాచకములు. '''టీ'''. స్పష్టము. ఆదిశబ్దముచేత జేతృ నిన్దక విడంబక ప్రతినిధి నీకాశసహాధ్యాయి ప్రభృతులును వివక్షింపబడినవి. పూర్వోక్తములగు శబ్ధములన్నిటియొక్కయు పర్యాయశబ్దములును ఇవ, వత్, వా మొదలగునిపాతలును సాదృశ్యవాచకములే యని గ్రహింపవలయును. {{Telugu poem|type=శ్లో॥|lines=<poem>యధేన్దుబంధు రక్తాశ్రీచౌరో హారశ్రియః సుహృత్। కుందవాదీ హంసకల్పః క్షీరప్రభ్యో హిమప్రభః॥</poem>|ref=7}} {{Telugu poem|type=|lines=<poem>గంగాసమోబ్జదేశీయః శేషదేశ్య సుధారిపుః। బిసాభస్తే యశోరాశి కైలాసోదర సోదరః॥</poem>|ref=8}}<noinclude><references/></noinclude> 5qn36y5208bwk32rsrphu5xvulj95wr 104 223513 578482 577923 2026-09-14T20:46:13Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578482 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>'''అవ'''. ఉదాహరణము జూపుచున్నాడు. ఇన్దుబంధుః, ముక్తాశ్రీచౌరః, హారశ్రియః సుహృత్ ― కుందవాదీ = మొల్లమొగ్గతో సమానమైనది, శేషదేశ్యః = ఆదిశేషునితో సమానమైనది. బిసాభ = మృణాళముతో సమానమైనది. మిగిలినది స్పష్టము. {{Telugu poem|type=శ్లో॥|lines=<poem>కథానగరసర్వార్ధనిత్యకృత్యాదివర్ణనైః। లోకానాం దృష్టచేష్టాభి శ్చందోభ్యాసక్రమోయథా॥</poem>|ref=9}} '''అవ'''. కవిత్వము నభ్యసించుటకు ప్రకారాంతరములు జెప్పుచున్నాడు. '''టీ'''. కధా...నై ― కథా = కథలయొక్కయు, నగర = పట్టణములయొక్కయు, సర్వార్థ = ఎల్లపదార్ధములయొక్కయు, నిత్యకృత్యాదివర్ణనైః = నిత్యకృత్యములు మొదలయిన వాటియొక్కయు వర్ణనములచేతను, లోకానాం = లోకములయొక్క, దృష్టభి ― దృష్ట = కనఁబడు, చేష్టాభిః = వ్యాపారములచేతను, ఛందోభ్యాసక్రమః = కవిత్వాభ్యాసపద్ధతి (కలుగును), యథా = ఎట్లనగా. {{Telugu poem|type=శ్లో॥|lines=<poem>ఆసీ ద్దశరథో రాజా చత్వార స్తస్య సూనవ। రామలక్ష్మణభరతశత్రుఘ్నా శ్చేతి విశ్రుతా॥</poem>|ref=10}} '''అవ'''. కథావర్ణనప్రకారమును జెప్పుచున్నాడు. '''టీ'''. దశరథః = దశరథుఁడను, రాజా = రాజు, ఆసీత్ = ఉండెను, తస్య = అతనికి, రామలక్ష్మణభరతశత్రుఘ్ను లని, విశ్రుతాః = ప్రసిద్ధి కెక్కిన, చత్వారః = నలుగురు, సూనవః = కుమారులు (కలరు) {{Telugu poem|type=శ్లో॥|lines=<poem>ధ్వస్తధ్వాంతభరం రత్న వేశ్మవిస్మేరరశ్మిభిః। రాజధానీ దినస్యేవ తత్పురం ద్యోతతే సదా॥</poem>|ref=11}} '''అవ'''. నగరవర్ణనమును జేయుచున్నాడు. '''టీ'''. రత్నవేశ్మవిస్మేరరశ్మిభిః — రత్నవేశ్మ = రత్నవికారములగు గృహములనుండి, విస్మేర = ప్రకాశించెడు, రశ్మిభిః = కాంతులచేత<noinclude><references/></noinclude> 8kxuma15genmtaosx8r6p5aiehuw9hj 104 223514 578497 577924 2026-09-15T01:21:51Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578497 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ధ్వస్త...రం ― ధ్వస్త = పోఁగొట్టఁబడిన, ధ్వాంత = చీకటియొక్క, భరం = భారముకల, తత్పురం = ఆ రాజుయొక్క పట్టణము, దినస్య = దినముయొక్క (దినరూపు డగునొ కా నొకరాజుయొక్క అనిధ్వనితము), రాజధానీవ = ముఖ్యపట్టమువలె, సదా = ఎల్లపుడును (రాత్రియందుఁ గూడనని భావము), ద్యోతతే = ప్రకాశించుచున్నది. {{Telugu poem|type=శ్లో॥|lines=<poem>స్థాలీభాత్యన్నపూర్ణేయమర్ణోభిశ్శోభతేఘట। పటస్సంలక్ష్యతేసూక్ష్మన్సాక్షాల్లక్ష్మీరియంవధూః॥</poem>|ref=12}} '''అవ'''. సర్వార్ధవర్ణము జేయుచున్నాడు. '''టీ'''. ఇయం = ఈ, స్థాలీ = పాత్ర, అన్నపూర్ణా = అన్నముచే నిండినదై, భాతి = ప్రకాశించుచున్నది, ఘటః = కుండ, అర్ణోభి = నీటిచేత “అంభోర్ణస్తోయపానీయ” అని అమరము, శోభతే = శోభించుచున్నది, పటః = వస్త్రము, సూక్ష్మ = సూక్ష్మమైనది(యై), సంలక్ష్యతే = చూడఁబడుచున్నది. ఇయం = ఈ, వధూ = స్త్రీ, సాక్షాత్ = ప్రత్యక్షమగు. {{Telugu poem|type=శ్లో॥|lines=<poem>ప్రాతఃకృతశ్రమఃస్నాతో౽ర్చితదేవోహుతానల। భుక్తాన్నః శుతసచ్ఛాస్త్ర సాయం శయ్యాగృహంయయౌ॥</poem>|ref=13}} '''అవ'''. నిత్యకృత్యమును వర్ణించుటకు '''టీ'''. ప్రాతః = ప్రాతఃకాలమునందు, కృతశ్రమ ― కృత = చేయబడిన, శ్రమ = వ్యాయామము గలవాడును, స్నాతః =స్నానము చేసినవాడును, అర్చితదేవః = పూజింపఁబడిన దేవుడు కలవాడును, హుతానల = హోమముచేయబడిన, అగ్నిహోత్రము గలవాడును, భుక్తాన్నః = భ క్షింపబడినయన్నము గలవాడును, శ్రుతసచ్ఛాస్త్రః = అవధరింపబడిన శాస్త్రములు కలవాడును(నై), సాయం = సాయంకాలమందు (రాత్రియం దని భావము), శయ్యాగృహం= పడకటింటినిగూర్చి, యయౌ = వెళ్ళెను.<noinclude><references/></noinclude> iwye42zr4gc4ndfvfmwmj3jdp7it56c 104 223883 578463 2026-09-14T12:38:26Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578463 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" /></noinclude>̺{{p|fs150|ac}}24</p> {{p|fs125}}ఇంటికి</p> {{Largeinitial|నేఁ}}టికి నేను దక్షిణ-ఆఫ్రికా ప్రవేశించి మూఁడేండ్లు. నా కచటి లోకుల సంగతి తెలిసెను. వారికిని నా సంగతి తెలిసెను. 1896 వ సంవత్సరము ఆఱునెలలు సెల వీయమని అడిగితిని, ఏలన, నే నచట ఇంకను చాలకాల ముండవలసినవాఁడను. నా కచట మంచి ప్రాక్టీసు ఏర్పడెను. అచటివారికి నాతో చాల పని యుండునని తెలిసెను. అందుల నే నింటికిఁ బోయి ఆలుబిడ్డలతో మరల దక్షిణ-ఆఫ్రికా నివాసమునకు రా నిశ్చయించితిని. ఇంతియకాక నేనిండియాకుఁ బోవుచో అచట ప్రచారము చేసి దక్షిణ-ఆఫ్రికా భారతీయులయెడల ఎక్కువ అభిమానము కలిగింప వీలుండును. మూఁడు పౌనుల పన్ను మహావ్రణము. అది మానువఱకు శాంతి యెట్లు? కాని ఇచట నేను లేనికాలమున కాంగ్రెసుపనియు, విధ్యా సంఘము పనియు నెవరు చూతురు? నా చూపులో నిరువురే కలరు. ఆదంజీ మియాఖాన్ ఒకఁడు; పార్సీ రుస్తుంజీ మఱియొకఁడు. అప్పటికి వర్తకులలో పలువురు ప్రచారకులుగా తయారయిరి. కాని కార్యదర్శిభారము నియమపూర్వకముగా వహించువారును, దక్షిణ-ఆఫ్రికా భారతీయుల అభిమానమునకు పాత్రము లయినవారును వీరిరువురే. కార్యదర్శికి ఆంగ్లభాషాజ్ఞాన మావశ్యకము గదా! నేను ఆదంజీ మియాఖానుగారి పేరు కాంగ్రెసువారికి సూచించితిని. వా రతని కార్యదర్శిగ నామోదించిరి. అతని నెన్నుకొనుట అత్యుత్తమ మని<noinclude><references/> {{c|251}}</noinclude> 10ptu26ikc4b45pj50oy7zlz6ecxus0 104 223884 578464 2026-09-14T12:50:34Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578464 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|<big>ఆత్మకథ</big>||}}</noinclude>అనుభవమువలనఁ దెలిసెను. ఆదంజీ మియాఖానుగారి ఉద్యోగశీలము, వారి యుదారత, వారి మంచితనము, వారి వివేకము కార్యదర్శిత్వమునకు యుక్తునిగాఁ జేసెను. మఱియు ఆపదవికి ఏబారిస్టరో, ఇంగ్లీషు వచ్చిన ఏగొప్పవాఁడో కాని పనికిరాఁ డనుఊహను పాఱఁదోలెను. 1896 వ సంవత్సరము నడుమ నేను కలకత్తాకు బయలుదేఱు 'పోన్‌గోలా' స్టీమ రెక్కి ఇండియాకు బయలుదేఱితిని. ఆస్టీమరులో పలువురు యాత్రికులు లేరు. అందు ఇద్దఱు ఇంగ్లీషు ఉద్యోగులు కలరు. వారితో నాకు మైత్రి కలిసెను. ఒకనితో నేను ప్రతిదినము ఒకగంట చదరంగ మాడుచుంటిని. ఆస్టీమరులోని డాక్టరు 'తమిళభాషాశిక్ష ' యిచ్చెను. దానిఁ జదువఁ దొడఁగితిని. నేటాలులో నుండఁగా మహమ్మదీయులతో పరిచయముకలుగఁ జేసికొన ఉరుదుభాషను, మదరాసువారితో పరిచయము కలుగఁ జేసికొనుటకు అఱవభాషను చదువఁదలఁచితిని. ఉరుదు నేర్వఁదలఁచిన యాంగ్లమిత్రుని మాటమీఁద డెక్కుమీఁద నున్న యాత్రికులలో 'ఎవరేని మున్షీ దొరకునా' యని అన్వేషించితిని; దొరకెను. అప్పటినుండియు మాచదువు బాగుగా సాగెను. ఆ తెల్ల ఉద్యోగి ధారణ దొడ్డది. ఉరుదు అక్షరములు గుర్తింప నాకు చాలఁ గష్టమాయెను. మఱి యతఁడో, అక్షర మొకసారి చూచిన చాలు నిఁక మఱవఁజాలఁడు. నేను చాల కష్టించితిని గాని అతని నతిక్రమింపఁజాలక పోతిని. అఱవము నాకు కొంచెము బాగుగనే వచ్చెను. గురువు లేఁడు, అయినను గురు వక్కఱ లేనంత చక్కఁగా ఆతమిళశిక్ష వ్రాయఁబడెను.<noinclude><references/> {{c|252}}</noinclude> 1ohnkpwf0ht4xzouc9f0w1jnlsm16gz 104 223885 578465 2026-09-14T13:01:01Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578465 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|||24 ఇంటికి}}</noinclude>ఇండియాకు వచ్చు పిమ్మట అఱవము లెస్స చదువఁదలఁచితిఁగాని అశక్యమాయెను. 1893 సంవత్సరమున కిటీవలి కాలమున నే నేమి వ్యాసంగముచేసినను చెఱసాలలందే. అఱవము దక్షిణ-ఆఫ్రికా చెఱసాలలోను, ఉరుదు యరవాడ చెఱలోను అభ్యసించితిని. అయినను అఱవము మాటలాడుటమాత్రము నా కభ్యాసము కాలేదు. చదువవచ్చిన కొంచెము వాడుకలేమి తుప్పుపట్టిపోవుచున్నది. ఇందుకు వగచుచున్నాను. దక్షిణ-ఆఫ్రికాయందలి మదరాసు సోదరులకు నేననినచో ప్రాణము. నాకు వీ రెల్లప్పుడు గుర్తువత్తురు. ఎచటనేని అఱవవాఁడుగాని, తెలుఁగువాఁడుగాని కానిపించినచో వారిపూనిక, శ్రద్ధ, స్వార్ధత్యాగము గుర్తురాకమానవు. వారందఱు నిరక్షరులు. వారిస్త్రీలును అట్టివారే. దక్షిణ-ఆఫ్రికాలో పోరు నిరక్షరులది. అక్షరము లెఱుఁగని యోధులే అందు పోరాడిరి. ఆపోరు బీదలకొఱకు. పోరినదియు పూర్తిగా బీదవారే. అమాయికులును, యోగ్యులును అగు ఆభారతీయుల చిత్తము చూఱగొన నాకు భాషాభేదము బాధకము కాలేదు. వారికి హిందూస్తానియు, ఇంగ్లీషును తప్పులుతప్పులుగా వచ్చును. కావున మాపని జరుగుటకు అడ్డు లేకపోయెను. కాని వారి ప్రేమకుబదులుగా నే నఱవము అభ్యసింపఁ దలఁచితిని. అఱవము కొంతకొంత గ్రహించితిని. ఇండియాలోఁ తెలుఁగు నేర్వఁ బ్రయత్నించితిని. కాని అందు అక్షరాలు దాఁటి పైకి పోలేదు. ఈరీతిగా అఱవము, ఆంధ్రము చక్కఁగావచ్చు భాగ్యము లేక పోయెను. 'బహుశా ఇఁక నేర్వఁజాలను. కావున ద్రావిడులు హిందూస్తాని అభ్యసింతురని నే నాశపెట్టుకొనియున్నాను. దక్షిణ-ఆఫ్రికాలోని మదరాసుద్రావిడులు కొలఁదియో, గొప్పయో, అవశ్యము<noinclude><references/> {{c|253}}</noinclude> oijbal0fvtgd5obgebn5cd1s8bwqg69 104 223886 578466 2026-09-14T13:18:46Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578466 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|<big>ఆత్మకథ</big>||}}</noinclude>హిందీ మాటలాడుదురు. దేశభాషాపఠనముచే తమ ఆంగ్ల భాషాజ్ఞానమునకు బాధక మేమో యని ఇంగ్లీషు వచ్చినవారు మాత్రమే దేశభాషల నాదరింపకున్నారు. శాఖాచంక్రమణము చేసితిని. సింహావలోకనముచేసి ప్రయాణగాథను పూరింతును. పోంగోలాస్టీమరు కెప్టెనునుగుఱించి చెప్పుట తరవాయి. మేము నెచ్చెలుల మైతిమి. అతఁడు ప్లీమత్ సోదరసంప్రదాయములోని వాఁడు. సముద్రయానప్రసంగముకంటె ఆధ్యాత్మిక ప్రసంగమే మాకెక్కువ. అతఁడునీతికిని, జ్ఞానమునకు (ధర్మమునకు)ను భేదము కల్పించును. ఇతనిదృష్టిలో బైబిలుబోధ శిశుక్రీడ, భాషాసారశ్యమునుబట్టి దానికి గొప్పఁదనము. బాలకులు గాని, స్త్రీలు గాని, పురుషులుగాని జీససునందును, ఆతని బలిదానమునందును విశ్వాసముంచుచో వారిపాపము నశించిపోవును. ఇతని పరిచయము ప్రిటోరియాలోని ప్లీమత్‌సోదరుని గుర్తు తెచ్చెను. నీతియెడవిధినిషేధములు గల యేమతమైనను అతనికి పనికిమాలినతనము. ఇంత చర్చకును గారణము నాశాకాహారము, మాంసమును, విశేషించి గోమాంసమును నేనేల తినరాదు? భగవంతుఁడు శాకములవలెనే పశుపక్షులనుగూడ మనుష్యుని ఆనందమునకును, ఆహారమునకును సృజింపలేదా? ఇట్టి ప్రశ్నలతో మాకు ఆధ్యాత్మిక ప్రసంగములలోనికి దిగక తప్పకపోయెను. మే మొకరి నొకరము ఒప్పింపఁజాలక పోతిమి. నీతిజ్ఞాన(ధర్మ)ములు రెండును ఒకటియే యని నా దృఢవాదము. ఇందులకు భిన్నముగ అతని దృఢవాదము. ఇటులు ఇరువదినాలుగు నాళ్లకు ఈ ఆనందయాత్ర పూర్తియాయెను. హుగ్లినది సౌందర్య మాలోకించుచు కలకత్తారేవున ఓడదిగితిని. నాఁడే బొంబాయికి రై లెక్కితిని.<noinclude><references/> {{c|254}}</noinclude> i9w4epv8np49t51sf97guwd2grg82op 104 223887 578467 2026-09-14T13:29:14Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578467 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" /></noinclude>{{p|fs150|ac}}25</p> {{p|fs125}}హిందూదేశమున</p> {{Largeinitial|క}}లకత్తానుండి బొంబాయికి పోవుదారిలో నడుమ ప్రయాగ కలదు. అట రైలు 45 నిమిషము లాగును. ఇంతలో పట్నము చూచివచ్చుకోరిక వొడమెను. మఱియు మం దొకటికావలసియుండెను. మందులు అమ్ము 'కెమిస్టు' అర్ధనిద్రాముగ్ధుఁడయి యుండెను. మందీయఁ జాల నాలస్యమాయెను. నేను మరల స్టేషనుచేరుకొనువఱకు బండి బయలుదేఱుచుండెను. ఉత్తముఁడగు ఆస్టేషన్‌మాస్టరు నాకై రైలును ఒకనిమిష మాఁపెను. కాని నారామి చూచి నా సామాను బండినుండి దింపి యుంచెను. కెల్నరు హోటలులో ఒకగదినిగొని ఆపట్నమున వెంటనే నాపనిని మొదలిడఁ బూనితిని. ప్రయాగలోని 'పయొనీరు' పత్రికా ఖ్యాతి నేను వినియుంటిని. భారతీయుల కోరికలకు వికటముగా నది వ్రాయుచుండుననియు నా కెఱుక. అపుడు డాక్టరు చేజనీగారు దానికి ఉపసంపాదకులని నాగుర్తు. అన్ని పక్షములవారి సాయమును నా కభిప్రేతమగుటచే ఆయన కొకచీటి వ్రాసితిని. అందు రైలుతప్పిపోవుట వివరించి మఱునాఁటి బండికి నేను పోవలయుననియు, ఇంతలో తమ దర్శనమున కవకాశము చేయవలయుననియు వ్రాసితిని. మంచిదని వెంటనే ప్రత్యుత్తరము వచ్చెను; నాకు సంతసము హెచ్చెను. ఆ యాంగ్లేయుఁడు నామాటలు వినెను; ఇటు లనెను: 'మీరు వ్రాయునదెల్లను గమనించి నేను నాపత్రికలో టిప్పణి వ్రాయుదును. కాని<noinclude><references/> {{c|255}}</noinclude> sffnm8t62vndc1gb0urywwuxogf2ysq 104 223888 578468 2026-09-14T13:40:21Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578468 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|<big>ఆత్మకథ</big>||}}</noinclude>మీవిధానమంతయు నే స్వీకరింపఁజాల. ఏలననఁగా, నేటాలులోని తెల్లవారి ఉద్దేశములను, భారతీయుల కోరికలను సాంగముగా నే నెఱుఁగవలదా ?' 'మీరు సంగతుల నన్నిటిని చక్కఁగా చదివి విూపత్రికలో చర్చించినఁ జాలును, న్యాయముతక్క నాకు మఱియొకటి వలదు' అని నే నంటిని. మిగిలిన సమయము త్రివేణీసంగమసౌందర్యము చూచుటతోడను, కార్యవిచారముతోడను గడచెను. పయొనీరు పత్రికాధిపతితోడి యీ యాకస్మిక ప్రసంగమే నేటాలురాష్ట్రమున నాపడిన యాతనలకు బీజారోపణ మాయెను. అటనుండి బొంబాయిలో దిగకయే రాజకోటకుఁ బోయితిని. దక్షిణ-ఆఫ్రికాలోని స్థితిగతులను గుఱించి ఒక చిన్న పుస్తకము వ్రాయఁబూనితిని. వ్రాయను, ప్రచురింపను నెల పట్టెను, దానిపయిని పచ్చ అట్ట ఉండుటచే అది 'పచ్చపుస్తక'మని వాడుకపడెను. అందు దక్షిణ-ఆఫ్రికాలోని స్థితిగతులనెల్ల చిత్రించితిని. ఉద్దేశపూర్వకముగా తగ్గించి వ్రాసితిని. లోఁగడ వ్రాసిన రెండు కరపత్రముల భాషకంటె నిందు సరళమగుభాష నుపయోగించితిని. ఏలయనఁగా, కష్టము కొలఁదిదైనను దవ్వులనుండి చూచువానికి కొండంతగాఁ గానిపించును. దీనికి పదివేల ప్రతులు తీయించితిని. హిందూదేశములోని అన్ని పత్రికలకును, సకలపక్షముల నాయకులకును బంపితిని. అందఱ కంటె మునుముందు పయొనీరు పత్రికాధిపతి సంపాదకవ్యాసములలో దీనిఁగూర్చి చర్చించెను. ఆవ్యాససారాంశము ‘రూటరు' మారిఫత్తున సీమకువెళ్లెను. మఱియు అటనుండి ఈసారాంశముయొక్క సారాంశము<noinclude><references/> {{c|256}}</noinclude> ht7eadss8s4zx37f3hrse3nibvvknp8 104 223889 578469 2026-09-14T13:51:10Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578469 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|||25 హిందూదేశమున}}</noinclude>నేటాలువెళ్లెను. ఈతంతి అచ్చులో మూఁడుబంతులకన్న నెక్కువకాదు. నేటాలులోని హైందవుల బాధలగుఱించి నా వ్రాసిన వ్యాసమున కది కొలఁది సంస్కరణము. అందలివి నాశబ్దములు కావు. ఈవార్త నేటాలులో ఎంతపని చేసెనో తరువాత గ్రహింపఁగలరు. పేరుపడిన పత్రికలలో నెల్ల మెల్లమెల్లగా దీనిమీఁద టీకలు, టిప్పణులు బయలుదేఱెను. ఈ పుస్తకముల కన్నిటికి కాకితములు చుట్టి తపాలుకు పంప దుస్సాధ్యము; పైఁగా అమితధనవ్యయకరము. దాన నొకటి కనిపట్టితిని చుట్టుప్రక్కల పిల్లలఁ బిలిచితిని. బడిలేని ప్రొద్దుటిపూఁటలు నాకు సాయముచేయ వేఁడితిని. వారు కులాసాగా అంగీకరించిరి. వారిసాయమునకు బదులు ముద్రకొట్టిన పోస్టుబిళ్లలును, ఆశీర్వాదములును నేనిత్తునంటిని. పిల్ల లాడుకొనుచు నాడుకొనుచు ఆపని ముగించిరి. చిన్నచిన్న పిల్లలను స్వయంసేవకులుగా చేయుట నా కిది ప్రథమానుభవము. ఈ నా బాలమిత్రులలో ఇరువురు నేఁడు నాతోపాటు పనిచేయుచున్నారు. ఈరోజులలో బొంబాయిలో విపరీతముగా ప్లేగు వ్యాపించెను. ఎటు చూచినను గగ్గోలు. రాజకోటలోఁగూడ నిది ప్రవేశించునని భయము పుట్టెను. ఆరోగ్యశాఖలో నేను మంచి పనివాఁడనని నాతలఁపు. నేను స్వచ్ఛందసేవ చేయుదునని సర్కారుకు విన్నవించుకొంటిని. వా రియ్యకొని నన్ను వ్యాధిపరీక్షాసంఘములో ఒక సభ్యుని జేసిరి. పాకీదొడ్లు పరిశుభ్రముగా నుంపవలయునని నేను నొక్కి చెప్పితిని. సంఘము ప్రతివీథిలోని పాకీదొడ్లను పరీక్షింప నిశ్చయించెను. బీదవారు తమ పాకీదొడ్లు పరీక్షించుటకు ప్రతికూలముగా లేరు. ఇంతియకాక మేము సూచించిన సంస్కరణముల నన్నిటిని జేసిరి. మఱి భాగ్యశాలురమాట? మేము వారిదొడ్లు పరీక్షింప<noinclude><references/> {{c|257}}</noinclude> 328j524vj7tfpifxuytaf9lxxvoyb8h 104 223890 578470 2026-09-14T14:03:31Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578470 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|<big>ఆత్మకథ</big>||}}</noinclude>వెళ్లఁగా వా రొప్పుకొనలేదు. ఇఁక సంస్కరణము మాట యెటులు సాగును? ధనికుల పాకీదొడ్లు 'పాడు పాడు' అని అనుభూతమైనది. చీఁకటి కోణము; తేమ యూట; పాడుకంపు; కూర్చుండుచోట లుకలుకలాడు పురుగులు. ఆరోజుజీవిత మంతటిలో నరక మనిపించెను. మేము చెప్పిన సంస్కరణములు కడు తేలిక. మలము నేలపయి పడకుండ బొక్కెన లుంచుటయు, నేలపైఁబడి తేమ పుట్టింప కుండుటకు మూత్రమును బొక్కెనలలోనే విసర్జించుటయు, పాకీదొడ్లకును బయటిగోడలకును నడుమనుండు కట్టడములను కూల్పించి, గాలి వెలుఁగులు తగులునటులు చేసి పాకీవాండ్రు సరిగా శుభ్రపఱచుటకు వీలు కలుగఁజేయుటయు, భాగ్యవంతు లీచివరి సంస్కారమునకు అనేకబాధకములు చెప్పిరి. పలువురు దీనిని కొనసాగింపలేదు. సంఘము చండాలవాటికనుగూడఁ జూడవలయును. కాని ఒక సభ్యుఁడుమాత్రమే నాతో వచ్చుటకు సిద్ధుఁడాయెను. మాలవాడకు వెళ్లుటయును, అందును అచటి పాకీదొడ్లు పరీక్షించుటయును వారికి అభూతపూర్వముగను, అత్యాశ్చర్యముగను ఉండెను. మాలవాడకు వెళ్లుట' నా కదియ మొదటిసారి. వారియిండ్లు చూచి నే నాశ్చర్యపడితిని. వారు మమ్ముఁ జూచి ఆశ్చర్యచకితు లయిరి. 'మీ పాకీదొడ్లు చూడ వచ్చితిమి' అని నే వంటిని. 'మా కేమిటి, పాకీదొ డ్లేమిటి? మేము బయళ్ల కు పోదుము. మీవంటి గొప్పవారికి పాకీదొడ్లు.' 'మేము మీయిండ్లు చూడవచ్చునా?' 'అయ్యా, అవశ్యము చూడవచ్చును. మీ కేటి యడ్డు? మీ యిచ్చవచ్చిన చోటెల్లఁ జూడుఁడు. అయ్యా, మావియు ఒక యిండ్లేనా? కలుఁగులు!'<noinclude><references/> {{c|258}}</noinclude> ewpdzn3hpzfy59dbyo49nlrtjnzf7ih 104 223891 578471 2026-09-14T14:15:17Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578471 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|||25 హిందూదేశమున}}</noinclude>నేను లోనికిఁ జని ఇండ్లు, ముంగిళ్లు అంతయుఁ జూచి ఆనందించితిని. ఇండ్లెల్ల గోమయలిప్తములు; ముంగిళ్లు శుద్ధములు; ఉన్న కుండలు, చట్లు క్షాళితములై నిగనిగలాడుచుండెను. ఈప్రదేశములలో, ప్లేగుభయము లేదు. ఒక పాకీదొడ్డిని వర్ణింపక విడువఁజాలను. అది యొక భాగ్యశాలిది. ప్రతిగదికిని తూములు ఉన్నవి. నీరద్వారములు, మూత్రద్వారములు నవియే. కావున ఇల్లంతయు చెడుగువులుకంపు. మఱియొక యింట మేడమీఁద పడకగది. దాని కొకతూము. మలమూత్రములకు అదియే ద్వారము. ఆతూమునుండి నేలకు ఒక గొట్టము. అక్కడ నిల్చుచో ముక్కు పగిలిపోవును. ఆయింటివా రచట నెటులు నిద్రించుచున్నారో పాఠకులే ఊహించుకొందురుగాక ! సంఘము వైష్ణవాలయముగూడఁ జూడఁ జనెను. అందలి పెద్దపూజారికిని, గాంధీకుటుంబమునకును చాల నెయ్యము. అతఁడు కోవెల యెల్లఁ జూపను, సంస్కారములు చేసికొనను అంగీకరించెను. ఆదేవళమున ఆతఁడుకూడ ఎన్నఁడుఁ జూచి యెఱుఁగని ఒక ప్రదేశము కలదు. పుల్లాకులు ఊడ్చిన పెంట యంతయు నచట నిలువ; కాకులకు, గ్రద్దలకు నది యునికి. పాకీదొడ్లు పాడుగానున్నవని చెప్ప నక్కఱలేదు. రాజకోటలో నే నెంతోకాలము ఉండకపోవుటవలన అతఁ డెంత బాగుచేయించెనో నా కెఱుక లేదు. దేవళపు దుర్గంధముఁ జూచి దుఃఖితుఁడ నయితిని. మనము దేవళమును పవిత్రమని భావింతుము. అచట ఆరోగ్యనియమములను పరిపాలింపవలయునని ఆసింతుము. స్మృతికర్తలు బాహ్యాభ్యంతరశౌచము అత్యావశ్యకమని రాపాడుట ఆసమయమున నా యెఱుక కావలలేదు.<noinclude><references/> {{c|259}}</noinclude> a03ev5x7ow0itzsnel1sja26bkgnz46 104 223892 578472 2026-09-14T14:25:49Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578472 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" /></noinclude>{{p|fs150|ac}}26</p> ̺{{p|fs125}}రాజభక్తి, శుశ్రూష</p> {{Largeinitial|శు}}ద్ధమయిన రాజభక్తి అనుభవము నా కెంత కలదో మఱియొకనికి అంత కల దనుకొనను. సత్యమునెడ నాకుఁగల స్వాభావికమగు ప్రేమయే ఈ రాజభక్తికి మూలమని యిపు డనుకొనుచున్నాను. ఇట్టిరాజభక్తి గాని, మఱి యే సుగుణము గాని నటించుట ఇంతవఱకు నాకు చేఁతఁగాదు. నేటాలులో నేఁ జను ప్రతిసభయందును 'గాడ్‌సేవ్ ది కింగ్‌' అనుపాట పాడుకొని పోవుచుందురు. వారితో కలిసి పాడుట విధియని నాయూహ. బ్రిటిష్ పరిపాలనమునందు దోషములు నాకు తెలియక పోలేదు. అయినను మొత్తముమీఁద ఈపాటపాడుట మంచిదని నాయూహ. ఆరోజులలో బ్రిటిష్ రాజ్యము యొక్కయు, బ్రిటిష్ పరిపాలకుల యొక్కయు నీతి మెత్తముమీఁద సుఖకరమని అనుకొంటిని. దక్షిణ-ఆఫ్రికాయందలి వర్ణద్వేషము బ్రిటిషువారి అసలు సంప్రదాయము కా దనుకొంటిని. అది కాలికము, స్థానికము అని అనుకొంటిని. దాన రాజభక్తిలో తెల్లవారిని మించితిని. 'గాడ్‌సేవ్ ది కింగ్' అను పాటకు లయ నేర్చితిని. అందఱును లేచి పాడునపుడు నేనును కలిసి పాడుచుఁడువాఁడను. రాజభక్తి కావశ్యకమగు ప్రతిసమయమునను నేను నిరాడంబరముగా రాజభక్తిని ప్రకటించుచుంటిని.<noinclude><references/> {{c|260}}</noinclude> fazxvwchmskvkfkilsgsr0uxu91h7rr 14 223893 578478 2026-09-14T15:22:46Z Rajasekhar1961 50 ఖాళీ పేజీని సృష్టించారు 578478 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 578479 578478 2026-09-14T15:23:01Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:2001]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 578479 wikitext text/x-wiki [[వర్గం:2001]] hqwt1c2dy65ip0720lvt4cymyvff6sf 104 223894 578481 2026-09-14T20:45:24Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578481 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|||26 రాజభక్తి, శుశ్రూష}}</noinclude>నా జీవితములో రాజభక్తి నెన్నఁడును అమ్ముకొనలేదు. దానిచే నెన్నఁడును స్వప్రయోజనము సాధింపఁ దలఁపలేదు. రాజభక్తి ఒకవిధియని నా భావము. దానివలన ప్రతిఫల మెన్నఁడును నేతలపెట్టలేదు. నే నిండియాకు వచ్చినరోజులలో విక్టోరియారాణి 'డయమండ్ జూబిలీ' మహోత్సవమునకు ఆరంభము. అందులకు రాజకోటలో నియతమైన ఒకసంఘమునఁ జేర నాకు పిలుపు వచ్చెను. నేనియ్యకొంటిని. ఆయుత్సవము చూడ పైబొటారము; చాల మోసము, దీనితో వ్యథ కలిగెను. 'ఈ సంఘములో ఉండవలెనా, మానవలెనా?' అని శంక కలిగెను. తుదకు ఇటులు తోఁచెను: 'నీపని నీవు చేసికొని తృప్తి సనుము.' ఆవేడుకలో చెట్లు నాటుట యొకపని. పలువురు డంబమునకును, ఉద్యోగుల మెప్పునకును నాటుచుండిరని తెలిసికొంటిని. 'చెట్లు నాటు టొకవిధికాదు. ఆపనికి బదులు మఱొండేదేని చేయనగును' అని వారికి నచ్చఁజెప్పఁ బోయితిని. 'మనస్సు నాటి చెట్లు నాటవలయు; లేదా, నాటనే వలదు.' నా యీమాటలకు వారు నవ్వుకొనిరనుకొంటిని. నా పాలఁబడిన మొక్కను మనస్సుతో నాటి నీరు పోసి మెలఁకువతో పెంచినటులు గుర్తు. మా యింటి పిల్లలకుఁగూడ 'గాడ్ సేవ్ ది కింగ్' అను పాట చెప్పితిని. రాజకోటలోని ట్రెయినింగు కళాశాలా విద్యార్థులకుఁ గూడ ఈపాటను జెప్పినటులు గుర్తుకలదు. కాని అది జూబిలీలోనో, ఎడ్వర్డు పట్టాభిషేక సమయముననో సరిగా చెప్పఁజాలను. పిదపపిదప నీపాట నాకు విరోధమాయెను. నామనస్సున అహింసావిమర్శ మధికమయినకొలఁది నేను నావాఙ్మనసములపై కడుజాగరూకత వహించితిని.<noinclude><references/> {{c|261}}</noinclude> jzb8qnc7bnrfwzqm6zwn2tcvbzbgi3k 104 223895 578483 2026-09-14T20:55:46Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578483 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|<big>ఆత్మకథ</big>||}}</noinclude>'రాజశత్రువులఁ జంపుము; ఆమోసగాండ్ర - మోసములఁ ద్రుంపుము' (ఆపాటలో ముఖ్యము) అను ఈవాక్యములు నాకు గిట్టలేదు. నా మిత్రుఁడు డాక్టరు బూథుగారికి నా యీ సంశయమును మనవిచేసితిని. ఆయనయు ఇయ్యకొని అహింసావాదియైన యెవ్వనికిని ఈపాట పాడుట కష్టమనెను. ఈపాటలో శత్రువులని ఊహింపఁ బడినవారు మోసగాండ్రని యెటు లనఁగలుగుదుము? శత్రువులయినంత మాత్ర తప్పంతయు వారిదేనా? పరమేశ్వరునికడ న్యాయమును మనకు భిక్షింపనొప్పు. డాక్టరు బూథుగారు నాపూర్వపక్షము సిద్ధాంతించిరి. వారి సమాజమున దీనికి బదులు మఱియొకపాట నల్లిరి. వారిని గుఱించి ముందు వివరింతును. రాజభక్తితోపాటు రోగుల కుపచారము చేయుట నా కలవాటైపోయెను. నెయ్యురైనను, క్రొత్తలైనను వారి కుపచరించుట నా కెంతయో ప్రీతి. రాజకోటలో దక్షిణ-ఆఫ్రికాను గుఱించి కరపత్రము వ్రాయుచుండుకాలమున ఒకసారి బొంబాయికి పోవలసివచ్చెను. పెద్ద పెద్ద నగరములలో సభ లేర్పాటుచేసి యీ విషయమున ప్రజాభిప్రాయమును పెంపొందింపవలయునని నా యభీప్సితము. అందులకు ముందు బొంబాయి నిర్ణీతము. మునిముందు జడ్జి రేనడేగారిని సందర్శించితిని. వారు నా చెప్పినదెల్ల వినిరి. విని ఫిరోజిషా మెహతాగారిని జూడుమనిరి. పిదప జడ్జి బదురుద్దీన్ తైయబ్జిగారిని జూచితిని. వారు అట్లే చెప్పి మఱియు నిటు లనిరి: 'రేనడేగారును, నేనును ఏమియు చేయఁజాలము. మాస్థితి నీకు తెలియును. ప్రజావ్యవహారములలో మేము చొరరాదు. కాని నీపనికి మే మనుకూలురము. ఇందు నీకు సాయము చేయఁగలవారు పిరోజిషా మెహతాగారు ఒక్కరే.'<noinclude><references/> {{c|262}}</noinclude> 2916i6rx81ant6j5ev3g42219iuo2j8 104 223896 578484 2026-09-14T21:06:55Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578484 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|||26 రాజభక్తి, శుశ్రూష}}</noinclude>నేను తప్పక ఫిరోజిషా మెహతాగారి దర్శనము చేయఁ దలఁచియుంటిని. ఈ పెద్దలు ఆయనసాయము పొందు మనుటవలన మెహతాగారికి ప్రజలలో ఎట్టి పలుకుబడి యున్నదియో నాకు లెస్స తెలియనాయెను. పిదప నేను వారికడ కేఁగితిని. నే నాయనను గాంచి మిఱుమిట్లుగొన సంసిద్ధుఁడ నయితిని. ఈయన పేరునకు అంటింపఁబడిన పెద్ద పెద్ద విశేషణములను వినియుంటిని. 'బొంబాయి సింగమును', 'కిరీటములేని బొంబాయి పాదుషాను' చూడవలయునని తెలియును. కాని ఆపాదుషా నాకు భయంకరుఁడుగా లేఁడు; వత్సలుఁడగు తండ్రి ఎదిగినకుమారుని ఆదరించునటులు నన్నాదరించెను. మేమిరువురము వారిగదిలో కూర్చుంటిమి. మిత్రులును, అనుయాయులును ఆయన చుట్టును బలిసియుండిరి. వారిలో డి. ఇ. వాచాగా రొకరు; కామాగా రొకరు అయ్యిరువురకు నే నెఱిఁగింపఁబడితిని. లోఁగడ నాకు వాచాగారినిగూర్చి తెలియును. అతఁడు మెహతాగారికి కుడిభుజము. అతఁడు మంచి లెక్కగాఁడని వీరచందు గాంధి నాకుఁ జెప్పియుండెను. 'మన మిద్దఱము కలిసికొని మాటలాడవలయును' అని వాచాగా రనిరి. ఇదియంతయు రెండు నిమిషములు. మెహతాగారు నామాటలన్నియు శ్రద్ధగా వినిరి. నేను రేనడేతైయబ్జీలను చూచితినని చెప్పితిని. మెహతాగారు 'గాంధీ ! నీపనికి ముం దొకసభ జరుగవలయును. నీపనికి నేను తప్పక మద్దతు చేయఁగలను.' అని తనకార్యదర్శి మున్షీగారిని జూచి సభాదినము నిర్ణయింపుమనెను. సభాదినము నిర్ణీతమాయెను. 'సభ రేపు జరుగుననఁగా నా కొకసారి కానిపింపు' మని మెహతాగారు నన్ను వీడుకొలిపిరి. ఈసంభాషణముతో నాభయము పోయెను. సంతసముతో ఇంటి కేఁగితిని.<noinclude><references/> {{c|263}}</noinclude> obey5a42oc9lhcykk9e77bs0btozryc 104 223897 578487 2026-09-14T21:16:14Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578487 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|<big>ఆత్మకథ</big>||}}</noinclude>మాబావ బొంబాయిలో నుండెను. అతనిఁ జూడఁబోతిని. అతఁడు మంచముపట్టి యుండెను. అతఁడు కలవాఁడు కాఁడు. నాసోదరివలన ఉపచారము జరుగుట కష్టముగా నుండెను. నాతో రాజకోటకు రమ్మంటిని. అతఁ డియ్యకొనెను. మాసోదరిని, అతనిని దీసికొని రాజకోట కేఁగితిని. వ్యాధి ఎక్కువాయెను. అతని నాగదిలో నుంచికొంటిని. రేయుంబవలు ఉపచరించుచుంటిని. రేలు మేలుకొనియుండనాయెను. నే నిటు లతని కుపచరించుచునే దక్షిణ-ఆఫ్రికాను గుఱించి వ్రాసికొనుచుంటిని. తుదకు మాబావ స్వర్గస్థుఁడాయెను. అయినను అంత్యకాలమున అతనికి ఉపచారముచేయు నవకాశము దొరకుటవలన నాకు మనస్తాపము కొంచెము తగ్గెను. ఈవిధముగా రోగుల కుపచరించు కోరిక పోను పోను ఎక్కువాయెను. దానిచే నొకొక్కతఱి నాపనికిఁగూడ ప్రాలుమాలెడివాఁడను. మఱియు ఒకొక్కపుడు నాభార్యనే కాక యింటివారందఱను అందులకు ఏర్పాటు చేయుచుంటిని. ఈవృత్తిని నేను కోరికయని యందును. ఏలనఁగా, ఏమంచిపనియైనను సమకాలమున ఉపయోగకరమగు నేని తత్ క్షణము ఆనందదాయకమని నా యనుభవము. దంభముచేఁ గాని, పరభీతిచేఁ గాని చేయుచో అది వాని నడఁచును. అట్టివారు మాసిపోవుదురు. ఏ సేవ చిత్తానందము కలుగఁజేయదో అది సేవకునకు ప్రయోజనకారి గాదు: సేవ్యునిఁగూడ సుఖపెట్టదు. ఏ సేవచే చిత్త మానందిత మగునో దాని ముందు ఈ భోగములు, ధనోపార్జనములు మొదలగున వన్నియు తుచ్ఛములని తోఁచును.<noinclude><references/> {{c|264}}</noinclude> 2aq376094evlmt7hgieyvol6cnulqcm 104 223898 578489 2026-09-14T21:25:17Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578489 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" /></noinclude>{{p|fs150|ac}}27</p> {{p|fs125}}బొంబాయి సభ</p> {{Largeinitial|మా}}బావ శరీరము విడిచిన మఱునాఁడే నేను బొంబాయి సభకు పోవలసివచ్చెను. ఉపన్యాసవిషయమును సిద్ధము చేయఁదగినంత వ్యవధి లేదు. రేయుంబవలు నిదుర లేమి నాకు క్లేశ మధికముగ నుండెను; గొంతు బొంగురుపోయెను. ఎటులో ఒకటులు ఈశ్వరుఁడే నిర్వహించుకొని పోవునని నేను బొంబాయి కరిగితిని. ఉపన్యాసము వ్రాసికొని పోవలయునని కలలో నేని తలపోయలేదు. సర్ ఫిరోజిషా మెహతాగారి యాజ్ఞానుసారము సభాపూర్వదివసమున సాయంకాల మైదుగంటలకు ఆఫీసులో వారి దర్శనము చేసితిని. 'గాంధీ ! నీ యుపన్యాసము వ్రాసి సిద్ధము చేసితివా ?' ‘లేదు. ఆశువుగా ఉపన్యసింపఁ దలఁచితి'నని బెదరుచు బెదరుచు బదులు పలికితిని. 'బొంబాయిలో ఇది చెల్లదు. పత్రికలకును, దేశాంతరములకును ఉపన్యాసవిషయములు పంపువారు వారి యిష్టానుసారము మార్చి, కూర్చి పంపుచుండుదుగు. మన సభ కేమేని ప్రయోజనము సిద్ధింపవలయు ననిన ఉపన్యాసము 'లిఖితపూర్వకముగా' ఉండవలయును. మఱియు దానిని తెలవాఱులోపల అచ్చొత్తింపవలయును. అయితే ఉపన్యాస మీరాత్రికి రాత్రి సిద్ధము కాదా?'<noinclude><references/> {{c|265}}</noinclude> t6d48uggqj6vq6xu5ed00cd3s9of5un 104 223899 578490 2026-09-14T21:36:11Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578490 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|<big>ఆత్మకథ</big>||}}</noinclude>నేను కంగారు పడితిని. పిదప 'చిత్త' మంటిని. ‘వ్రాఁతప్రతికొఱకు మున్షీ గారిని మీకడ కెన్నిగంటలకుఁ బంప మందురు?' అని బొంబాయిసింహ మనెను. 'రాత్రి పదొకొండు గంటల' కని నే నంటిని. మెహతాగారు మున్షీ గారితో ఆవేళకు నావద్దకు వచ్చి వ్రాఁతప్రతిని పుచ్చుకొని రాత్రియే ముద్రింపుమని చెప్పి నాకు అనుజ్ఞు నిచ్చిరి. మఱునాఁటి సభ కేఁగితిని. సర్ ఫిరోజిషాగారు 'ఉపన్యాసము వ్రాసి చదువు' మని సలహా ఇచ్చుటలో ఎంత దూరాలోచనము కలదో అపుడు తెలిసికొంటిని. ఫ్రాంజీ కావస్‌జీ ఇన్‌స్టిట్యూట్ హాలులో సభ. ఫిరోజిషా మెహతాగారి ఉపన్యాస మయినచో నిలుచుట కేని తావు దొరకదని వినియుంటిని. వీరి యుపన్యాసమనినచో విద్యార్థులు చెవులు కోసికొందురు. అంత నిండోలగము చూచుట నాకదియే తొలిమాటు. నాధ్వని యేరికిని వినిపించుట లేదు. వడఁకుచు వడఁకుచు గాత్రము పెద్దచేసితిని. ఫిరోజిషాగారు మాటిమాటికి 'బిగ్గఱగా', 'ఇంకను బిగ్గఱగా' అని ప్రోత్సహించుచుండిరి. వారు నన్నెంతెంత ప్రోత్సహించుచుండిరో నాధ్వని యంతంత క్రుంగి కూలారుచుండెను. ఇంతలో నా ప్రాఁత చెలికాఁడు కేశవరావు దేశపాండేగారు వచ్చి అడ్డుపడిరి. నా యుపన్యాసము వారిచేతఁ బెట్టితిని. అతని కంఠ మంత సభకుఁ దగినది కాని, సభ్యులెవరు విందురు? 'వాచా, వాచా యను కేకలు సభలో గింగురుమనెను. పిదప వాచాగారు లేచిరి. దేశపాండ్యునిచేతినుండి కాకితము లందుకొని వారు నాపని పూరించిరి.<noinclude><references/> {{c|266}}</noinclude> g491korv0xhsqoe6g3cqujrvpr6hw45 104 223900 578491 2026-09-14T21:47:15Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578491 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|||27 బొంబాయి సభ}}</noinclude>సభ నిశ్శబ్దమాయెను. సభ్యు లితిశ్రీవఱకు వినిరి. ప్రకరణము ననుసరించి 'సిగ్గుసి'గ్గను మాటలును, కరతాళధ్వనులును ఉప్పతిల్లెను. నాకు సంతస మెసఁగెను. సర్ ఫిరోజిషాగారు నాయుపన్యాసమును ప్రశంసించిరి. నాకు గంగాస్నానము చేసినటు లుండెను. దీనిచే దేశపాండేగారును, మఱియొక పారసీకగృహస్థును నాకు నిండుసాయముచేయఁ బూనిరి. ఆపారసీకమిత్రుఁడు నేఁడు సర్కారువారి పెద్ద ఉద్యోగి. కావున వారి పేరు నుడువఁ గొంకుచున్నాను. ఈయిరువురును 'దక్షిణ-ఆఫ్రికాకు వత్తు'మని మాట యిచ్చిరి. కాని అపుడు స్మాల్ కాజ్ కోర్టు జడ్జియగు సి. యం. ఖరసేట్‌జీగారు వీరిమాటను బూటకముచేసిరి. దీనికి కారణ మొకపారసీకసతి. అతఁ డామెను పెండ్లాడునా, దక్షిణ-ఆఫ్రికాకే బయలుదేఱునా? తుదకు పెండ్లాడుటయే మంచిదని అతనికిఁ దోఁచెను. ఈమిత్రుని వాగ్దానభంగమునకు నేటాలులోని పారసీరుస్తుంజీ గారు ప్రాయశ్చిత్తము కావించుకొనిరి. నేఁడు పలువురు పారసీకసతులు ఖద్దరుప్రచారమున పాలుగొని నాఁటి వాగ్దానభంగమునకు తోడయిన ఆయమ దొసఁగునకు ప్రాయశ్చిత్తము చేసికొనుచున్నారు. కనుకనే నాదంపతుల సంతోషపూర్వకముగా మన్నించితిని. ఇఁక దేశపాండేగారికి పెండ్లియాశ లేదు. కాని యతఁడును రాఁజాలకపోయెను. నేఁ డతఁడును అందులకు ప్రాయశ్చిత్తి చేసికొనుచున్నాఁడు. నేను దక్షిణ-ఆఫ్రికాకు మరలు తఱి జాంజిబారులో ఒక తైయబ్జీ వంశ్యుఁడు కానిపించెను. ఆతఁడును నాకు సాయపడెద ననెను. కాని అటులు చేయలేదు. అందులకు నేఁడు అబ్బాస్ తైయబ్జీగారు ప్రాయశ్చిత్తము నందుచున్నారు. ఈ రీతిగా బారిస్టరు మిత్రులను దక్షిణ-ఆఫ్రికాకు<noinclude><references/> {{c|267}}</noinclude> 9p3vebf1x1iata0xcjgq35r2fkrod2t 104 223901 578492 2026-09-14T21:58:39Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578492 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|<big>ఆత్మకథ</big>||}}</noinclude>తీసికొని పోవలయునని నా యొనరించిన మూఁడు యత్నములును ముక్క చెక్క లాయెను. ఈ సందర్భమున పేస్తనజీ పాదుషాగారు నాకు బాగుగ గుర్తుతగులుచున్నారు. నేను సీమలో నున్నది మొదలు మా కిరువురకు మంచి మైత్రి. మొదట మేము లండనులో ఒక శాకాహారాగారమున కలిసికొంటిమి. ఇతని తమ్ముఁడు బరజోరజీ పాదుషాగారిని నే నెఱుఁగుదును. పిచ్చివాఁడని అతనికి పేరు పడిపోయెను. మే మెన్నఁడు నొకచో కూడలేదు. మిత్రమండలి ఇతనికి <ref>చక్రము రివ్వున తిరుగును. ఏది తలపెట్టినను ఇతఁడును అంతియకాఁగా ఇతఁ డొక వింత మానిసి ఇతని ఉద్దేశము లన్నియు వింత కలిగించునవే. -అనువాదకుఁడు.</ref>చక్రమని పే రొసఁగెను. గుర్రముల మొగ మెవరు చూతురని జాలిగొని ఇతఁడు ట్రాముబండి నెక్క మానెను. శతావధాని కుండు ధారణాపటిమ యున్నను ఏడిగ్రీకిని చదువలేదు. అతఁడు స్వయంకృషిచే బుద్ధిలో ఒకవిధమైన స్వాతంత్ర్యము కలుగఁజేసికొనెను. పుట్టినది పారసీకకుల మయ్యను తినునది శాకాహారము. పేస్తనజీకి పెద్ద పెద్ద డిగ్రీ లున్నను ఇట్టి పేరులేదు. కాని ఇతని బుద్ధివైభవము ప్రఖ్యాతము. సీమలోఁగూడ పెద్ద ప్రఖ్యాతి. మా యిరువురి మైత్రికి మూలము శాకాహారము. బుద్ధివైభవమున వంతు పెట్టుకొనుట నాతరము గాదు. ఈతని క్రమ్మఱ బొంబాయిలో వెదకి కనుఁగొంటిని. పేస్తనజీగారు హైకోర్టులో ప్రోధోనోటరీ యుద్యోగముననుండెను. అపుడతఁడు ఒకగొప్ప గుజరాతీ నిఘంటువు పని చేయుచుండెను. దక్షిణ-ఆఫ్రికాలోని ఉద్యమమునకు సాయపడుటకు నేను వేఁడని మిత్రుఁడు లేఁడు. పేస్తనజీపాదుషా తా నెట్టిసాయమును చేయఁజాలనని చెప్పుటయే కాక నీవైనను మరల దక్షిణ-ఆఫ్రికాకు వెళ్ల వలదని సలహా ఇచ్చెను. అతఁడు<noinclude><references/> {{c|268}}</noinclude> l5zgdy7z5bzdds2hqd94xhoj4338f7i 104 223902 578493 2026-09-14T22:11:03Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578493 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|||27 బొంబాయి సభ}}</noinclude>మఱియు నిటు లనెను: “నేను నీకు సాయము చేయఁజాలను. నీ వైనను మరల దక్షిణ-ఆఫ్రికాకు పోవుట మంచిది కాదందును. మనదేశమున మనము చేయఁదగిన పని యేమంత కఱవై పోయెనా? మనము మాతృభాషకు చేయవలసినపని కొంచెమా? నే నిపుడు విజ్ఞానశాస్త్రమునకు పరిభాషలను వెదకుచున్నాను. మనము చేయవలసిన క్షేత్రమున నిది యెంత? లొడితెఁడు. దేశదారిద్ర్యము చూడుము ! దక్షిణ-ఆఫ్రికాలో భారతీయులు చిక్కులపాలై యున్నారనుట నిక్కువమే. కాని నీవంటివాఁ డట్టిదానికి బలియగుట నేనొల్ల. మనము ముందు స్వరాజ్యము సంపాదింతము గాక; పిదప దక్షిణ-ఆఫ్రికాసోదరులకు అలవోకగా మేలు కలుగును. నేను నిన్ను మరలింపఁజాలనని నాకు తెలియును కాని నీవంటివారి నెవ్వరిని నీతోపాటు తీసికొనిపోవుట నాకు సమ్మతము కాదు.” నా కీయపదేశము రుచింపలేదు. అయినను ఈ సంభాషణమున అతనిపై నా కాదర మినుమడించెను. అతని దేశప్రేమను, భాషాప్రేమను చూచి ముగ్ధుఁడనయితిని. ఈ ప్రసంగమువలన మామైత్రి మఱింత దృఢపడెను. ఆయన ఉద్దేశమును నేను తెలిసికొంటిని. కాని నేను దక్షిణ-ఆఫ్రికాలోని ఉద్యమమును మానుకొనుటకు బదులు మఱికొంచెమెక్కువగా పూనుకొంటిని. ఏ దేశభక్తుఁడును దేశసేవలో ఏ యేకదేశమును మఱవఁజాలఁడు. కనుకనే నాముం దీగీతాశ్లోకము కానిపించెడిని: <poem> {{left margin|5em}} <ref>గీత 3 అధ్యా. 35.</ref>శ్రేయాన్ స్వధర్మో విగుణః పరధర్మా త్స్వనుష్ఠితాత్, స్వధర్మే నిధనం శ్రేయః పరధర్మో భయావహః. </poem> పరధర్మమును అనుష్ఠించుటకంటె గుణములేని దై నను స్వధర్మమునే అనుష్ఠింప లగ్గు. స్వధర్మమున చచ్చినను మేలు. పరధర్మము భయావహము.<noinclude><references/> {{c|269}}</noinclude> glzwhyk4dzk8jvfhsbhu6vvad7g9i75 104 223903 578494 2026-09-14T22:20:30Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578494 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" /></noinclude>{{p|fs150|ac}}28</p> {{p|fs125}}పూనాలో</p> {{Largeinitial|స}}ర్ ఫిరోజిషాగారు నా పనిని తేలిక చేసిరి. నేను బొంబాయి నుండి పూనా వెళ్లితిని. పూనాలో రెండుపక్షము లున్నవని నే నెఱుఁగుదును, నాకు అన్ని పక్షములవారి సాయమును ఆవశ్యకము. లోకమాన్యుని సందర్శించితిని. వా రిటు లనిరి: 'అన్ని పక్షముల సాయము వలయు నను నీ తలఁపు మేలైనది. ప్రకృతవిషయమున ఎవరికిని మతభేద ముండదు. కాని ఇందులకు సభాపతి తటస్థుఁడు కావలయును. తాము ప్రొఫెసర్ భండార్కరుగారి దర్శనము చేయుఁడు. వా రిపు డేసభలలోనికిని వచ్చుట మానుకొనిరి. కాని ఇందులకు సమ్మతింతు రనుకొందును. వీరి దర్శనానంతరము పర్యవసాన మే మైనదో నాకు తెలుపుఁడు. నేను తమకు సంపూర్ణముగా సాయముచేయఁ గోరుచున్నాను. తాము ప్రొఫెసర్ గోఖలేగారి దర్శనము చేయుఁడు. నన్నుఁ జూడఁ బని పట్టు నేని తమకు వీలయినపు డెల్ల తప్పక నన్నుఁ జూడనగును.’ లోకమాన్యుని జూచుట నా కదియ మొదలు. వీరు లోకప్రియు లెటు లైరో వెంటనే తెలిసెను. అటనుండి గోఖలేగారికడకు వెళ్లితిని. వారు ఫెర్గుసన్ కాలేజిలో నుండిరి. నన్ను కడుఁ బేర్మితో చూచి ఆత్మీయునిగాఁ జేసికొనిరి. వీరితోడుతను నాకు ప్రథమపరిచయమే. కాని నా కది ప్రథమపరిచయము కానియట్లే యుండెను. ఫిరోజిషాగారు హిమాలయము.<noinclude><references/> {{c|270}}</noinclude> pel7eodc6us73q9lykxrd9u45tu5eol 104 223904 578523 2026-09-15T09:19:14Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578523 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|||28 పూనాలో}}</noinclude>లోకమాన్యుఁడు సముద్రము. గోఖలే గంగ. ఇందు స్నానము శక్యము. హిమాలయముపై నెక్కుట చిక్కు. సముద్రమున దిగుట భయము. కాని గంగయొడిని ఆడుకొన నగును. దీనిలో నావ వేసికొని పోవచ్చును. బడిలో చేర్చుకొనునపుడు పిల్లవానిని పరీక్షించునటులు గోఖలేగారు నన్ను పట్టిపట్టి పరీక్షించిరి. ఎవరెవరి దర్శనము చేయవలయునో, ఎటులు చేయవలయునో ఆవైనమంతయుఁ దెలిపిరి. నాయుపన్యాస మొకసారి చూడఁగోరిరి; కాలేజీనంతయు చూపిరి. 'తమ యిచ్చ వచ్చినపుడు నన్ను చూడవచ్చును. డాక్టర్ భండార్కర్ గారి ప్రత్యుత్తరము నాకు తెలుపుఁడని సెల వొసఁగిరి. గోఖలేగారు బ్రతికియున్నంతవట్టు రాజనీతివిషయములలో నా హృదయక్షేత్రము నెంత యాక్రమించిరో. దేహపాతముతరువాతఁగూడ అంత ఆక్రమించి యుండిరి. మఱియెవరును అటు లాక్రమింప లేదు. కొడుకును దండ్రివోలె రామకృష్ణభండార్కరుగారు నన్నాదరించిరి. రెండుజాములవేళ నేను వారికడ కేగితిని. శాస్త్రములలో పరిశ్రమచేసిన ఆపండితునకు నే నట్టివేళఁగూడ పనిచేయుట ప్రియమాయెను. తటస్థుఁడైన సభాధ్యక్షుఁడు కావలయునను నా పట్టుదలను విని 'అది మంచిది' - 'అదిమంచి' (That's it, That's it) దనుమాటలు ఆయననోట సహజముగా ప్రవహించెను. మాటయు మంతియు అయిన పిదప ఆయన యిటు లనెను; 'నేను రాజకీయములలో అడుగిడుటలేదని యెవరి నడిగినను జెప్పుదురు. కాని మిమ్ము విముఖులఁ జేయలేను. మీ వాదము న్యాయ్యము.; మీ ఉద్యమము స్తుత్యము. మీసభకు నేను రా ననఁజాలను. శ్రీయుతులు తిలకుగారిని, గోఖలేగారిని దర్శించితి రది మంచిపని. ఈయిరు వాఁగులవారును నన్ను ఆహ్వానించుచో రాఁగలను. సమయనిర్ణయము<noinclude><references/> {{c|271}}</noinclude> 2apezdj1lfihq1svjl43ymsgin81th1 104 223905 578524 2026-09-15T09:31:37Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578524 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|<big>ఆత్మకథ</big>||}}</noinclude>నకు నన్నడుగఁ బనిలేదు. వారి కెపు డనుకూలమో నాకును అపుడనుకూలమే.' అని నాకు ధన్యవాదములును, ఆశీర్వాదములును బలికి సెలవిచ్చిరి. సడిసప్పుడు గాకుండ, ఆడంబరము లేకుండ, ఈ విద్వాంసులు, ఈత్యాగులు సభ చేయించి నాకు ప్రోత్సాహ మిచ్చి సెలవిచ్చిరి. నే నటనుండి మదరా సేఁగితిని. మదరాసు సంతోషమత్తమాయెను. బాలసుందరముకథ సభ నాకట్టెను. నా ఉపన్యాసము దీర్ఘము; అంతయు ముద్రితము. సభ ఒక్కొక్క శబ్దము నే మనస్సునకు పట్టించుకొనివినెను. సభాంతమున జనులు 'పచ్చపుస్తకము' కొఱకువిఱుచుకొని పడిరి. మదరాసులో కాఁబట్టునని 'పచ్చపుస్తకము' సంస్కరించి రెండవతూరి పదివేలప్రతులు తీయించితిని. ఇందు చాలవట్టు వేఁడి వేఁడి రొట్టెలవలె ఖర్చు పడెను. కాని పదివేల ప్రతు లక్కఱలేదు. లోకుల ఉత్సాహముమీఁదనే నే నెక్కువ కన్నుంచితిని. నాయుపన్యాస మింగ్లీషు వచ్చినవారికిఁగదా! వారి కొన్ని ప్రతు లక్కఱలేదు. మదరాసు స్టాండర్డు పత్రికాసంపాదకులును, స్వర్గీయులు నగు పరమేశ్వరన్‌పిళ్లగారు నా కిచట కడు సాయము చేసిరి. వా రీవిషయమును చక్కఁగ చదివిరి. వారు పలుమాఱులు నన్ను తమ ఆఫీసుకు తీసికొని చనిరి; సలహాలు చెప్పిరి. హిందూపత్రికాధిపతులు జి. సుబ్రహ్మణ్యముగారి దర్శనమును చేసితిని. మఱియు డాక్టర్ సుబ్రహ్మణ్యముగారి దర్శనమును చేసితిని. వారి సానుభూతిఁ బడసితిని. మఱి పరమేశ్వరన్‌పిళ్లగారు తమ పత్రికలో నీవిషయమునుగూర్చి నా యిష్టము చొప్పున వ్రాయుట కంగీకరించిరి. నేనును వారు చేసిన వీలును ఉపయోగించుకొంటిని. సభ పచ్చయప్ప హాలులో జరిగినటులును, డాక్టర్ సుబ్రహ్మణ్యముగారు అధ్యక్షు లయినటులును గుర్తు. నా సంభాషణ మెక్కువ పా లింగ్లీషులోనైనను ఇంటిలో నున్నంతప్రేమ, అంత ఉత్సాహము మదరాసులో కాననాయెను. ప్రేమ భేదింపని బంధన మేది ?<noinclude><references/> {{c|272}}</noinclude> fm7d1486qjn1ctydj25idxba8a9ohmo 104 223906 578525 2026-09-15T09:42:51Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578525 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" /></noinclude>{{p|fs150|ac}}29</p> {{p|fs125}}'వెంటనే మఱలి రమ్ము'</p> {{Largeinitial|మ}}దరాసునుండి కలకత్తాకు వెళ్లితిని. కలకత్తాలో నాకష్టములకు మేరలేకుండెను. అచట గ్రేట్ ఈస్టరన్ హోటలులో దిగితిని. నే నచట నెవరిని ఎఱుఁగను. హోటలులో డెయిలీ టెలిగ్రాఫ్ పత్రికాప్రతినిధి మిస్టర్ ఎల్లర్ థార్పుతో పరిచితి కలిగెను. వారి బస బెంగాల్ క్లబ్బులో. వారు న న్నచటికి రమ్మనిరి. అచటి డ్రాయింగ్ రూములో భారతీయులకు ప్రవేశము లేదను సంగతి అపుడు వా రెఱుఁగరు. అపుడే వారి కా ప్రతినిషేధస్థితి తెలిసెను. నన్ను వారు తమ గదిలోనికి తీసికొని చనిరి. అచటి తెల్లవారికి నల్లవారిపైఁ గల యీసునకు వారు వగచిరి. నన్ను లోనికిఁ గొంపోవఁ జాలనందులకు క్షమాపణ వేఁడిరి. వంగదైవమగు సురేంద్రనాథబెనర్జీ గారిని దర్శింపవలయును. వారి దర్శనమునకు వెళ్లితిని. అపుడు వారిని పలువురు పరివేష్టించి యుండిరి. వారిటు లనిరి: 'మీమాట ఇచట నెవరును వినరని నాభయము. మా పా ట్లన్నియు మీరు చూచుచునే యున్నారు. అయినను శక్తికొలఁది అలఁతియో వలఁతియో ప్రయత్నించి చూడవలయును. ఇందులకు మీకు మహారాజుల మద్దతు జరూరు. బ్రిటిష్ ఇండియా అస్సోసియేషన్ ప్రతినిధిని చూడుఁడు. రాజా సర్ ప్యారీమోహన్ ముకర్జీగారిని, మహారాజా టాగోరుగారిని చూడుఁడు. వీ రిరువురును ఉదారులు, సార్వజనికకార్యములలో ఎక్కువ పాలు గొందురు.'<noinclude><references/> {{c|273}}</noinclude> oirrwijsdc0ig2lbewp6xfzjw62sc9n 104 223907 578526 2026-09-15T09:56:11Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578526 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|<big>ఆత్మకథ</big>||}}</noinclude>నే నీ సజ్జనసందర్శన మొనరించితిని. కాని అచటను నా ప ప్పుడుక లేదు. ఇరువురు కలకత్తాలో సభచేయుట సులభసాధ్యము కాదనియు, ఏదేని చేయఁగలుగుచో సురేంద్రనాథబెనర్జీగారే చేయవలయు ననియు చెప్పిరి. నాపని కష్టతర మగుచుండెను. అమృతబజార్ పత్రిక ఆఫీసుకు వెళ్లితిని. అచట నా చూచిన సజ్జనులందఱును నన్నొక దేశదిమ్మరినిగా తలపోసిరి. వంగవాసిపత్రికాధిపతి ఇంకొక మెట్టెక్కెను. ఒక గంటవఱకు వేచియుండవలసి వచ్చెను. ఆయనతో మాటలాడ వచ్చినవారు పలువురు. వారిని పంపినపిదపఁగూడ కన్నెత్తి యేని నన్ను జూడలేదు. 'ఒక గంట అటులు వేచివేచి తుదకు నామాట వెళ్లఁబోసికొన నెంచితిని. అపుడు వా రిటు లనిరి: 'నా కెన్ని పనులున్నవో మీకు కానిపించుటలేదా?' మీవంటివా రిచట వేనవేలు. తా మిటనుండి వెళ్లిపోవుచో చాల మంచిది. మీ మాట నే వినఁగోరను.' నాకు కొంచెము కినుక వొడమెను గాని సంపాదకుని యవస్థ అర్ధము చేసికొంటిని. వంగవాసి ఖ్యాతినిగూడ వినియుంటిని. 'అక్కడికి వచ్చి పోవు జనప్రవాహమును చూడనే చూచితిని. ఆ వచ్చిపోవు వారందఱు వీరికి పరిచితులు. వారి పత్రికలకు విషయమును తక్కువ గాదు. ఆదినములలో దక్షిణ-ఆఫ్రికాపేరు తెలిసీతెలియని స్థితిలో నుండెను. ప్రతిరోజు అందఱు వచ్చి తమతమ కష్టములను వీరికి వినిపింతురు. ఎవరికష్టము వారి కెక్కువ కదా! ఆపన్ను లందఱు సంపాదకున కడ్డముగా కూరుచుందురు.' ఈ యాపన్నుల నందఱను ఎటు లూఱడించుట? మఱియు ఈ యాపన్నులు పత్రికాసంపాదకుని మాటలో నేమో శక్తి కలదనుకొందురు. అయితే ఆఫీసు-గడప దాఁటుచో తనమాట చలామణి కాదని పత్రికాసంపాదకునకే తెలియును.<noinclude><references/> {{c|274}}</noinclude> cmqg27wovbtsj6qv4r0ahsm7f2vjmvj 104 223908 578527 2026-09-15T10:08:01Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578527 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|||29 'వెంటనే మఱలిరమ్ము'}}</noinclude>నేను అధైర్యమును చెందలేదు. ఇతరపత్రికాసంపాదకులఁ గాంచితిని. నా యలవాటు చొప్పున ఆంగ్లో ఇండియన్ పత్రికాసంపాదకులఁ గూడఁ జూచితిని. స్టేట్సుమన్, ఇంగ్లీషుమన్ పత్రికలు రెండును దక్షిణ-ఆఫ్రికా సమాచారము గొప్పదని తెలిసికొనినవి. నేను వారితో చాల ముచ్చటించితిని. నా ముచ్చటించిన విషయమునంతయు వారు ప్రకటించుచుండిరి. ఇంగ్లీషుమన్ పత్రికాసంపాదకుఁడగు సాండర్సుగారు నన్ను తనవానిగాఁ జూచుకొనిరి. తన ఆఫీసును, పత్రికను నా వశ మొనరించిరి. దక్షిణ-ఆఫ్రికానుగూర్చి ప్రధానవ్యాసములలో నా యిష్టము చొప్పున మార్చుటకును అంగీకరించిరి. వీరికిని నాకును గట్టి స్నేహము కలిసిన దనినచో అత్యుక్తికాదు. వీరు తమ శక్తికొలఁది నాకు సాయపడెదమని మాట యిచ్చిరి. దక్షిణ-ఆఫ్రికా వెళ్లినపిదపఁగూడ ఉత్తరము వ్రాయు మనిరి. నాకు చేఁతనయిన దంతయు చేయుదుననిరి. వీరు తమ మాటను తూచాలు తప్పకుండ పరిపాలించిరి. ఆరోగ్యముచెడి పోవనంతవఱకును నాతో ఉత్తరప్రత్యుత్తరములు జరుపుచుండిరి. నాజీవితమున అనుకొనకుండ చేకూరిన ఇట్టి తియ్యని నెయ్యము లనేకములు. నాలో అత్యుక్తి లేకపోవుటయు, సత్యపరాయణతయుండుటయు సాండర్సుగారి ప్రేమకు హేతువు. వీరు నన్ను శల్యపరీక్ష చేసిరి. దక్షిణ-ఆఫ్రికాలోని తెల్లవారిదోషములు ఖండించుటలోను, గుణములు చెప్పుటలోనుఁగూడ నేను వెనుకాడలేదని వారి కనుభవ మాయెను. ప్రతిపక్షికి న్యాయముచేయుటవలన మనము వడిగా న్యాయము పొందగలమని నా యనుభవము చెప్పుచున్నది. ఇటులు తలఁపని తలంపుగా సాయముచేకూఱఁగా కలకత్తాయందును సభకావింప నాశపెట్టుకొనియున్నంతలో దర్బానునుండి తంతి<noinclude><references/> {{c|275}}</noinclude> pe8oz9y8zvvea4219ibpjqjxol1gl15 104 223909 578529 2026-09-15T10:19:32Z శ్రీరామమూర్తి 1517 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578529 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="శ్రీరామమూర్తి" />{{rh|<big>ఆత్మకథ</big>||}}</noinclude>వచ్చెను: 'జనవరిలో పార్లమెంటుసమావేశము; వెంటనే మఱలి రమ్ము.' ఈ కారణమున దక్షిణ-ఆఫ్రికాకు వడిగా వెళ్లవలసియున్నదని పత్రికలో ప్రకటించి కలకత్తా విడిచితిని. మఱియు 'మొదటి స్టీమరులో నాకు ప్రయాణసౌకర్యము చేయు'మని దాదాఅబ్దుల్లాగారి యేజెంటుకు బొంబాయికి తంతి నిచ్చితిని. దాదాఅబ్దుల్లాగారు 'కుర్ లేండ్‌' అనుస్టీమరునుకొనిరి. దీనిలో కిరాయి లేకుండ నన్నును, నాసంసారమును దీసికొనిపోవ పట్టుపట్టిరి. నేను ధన్యవాదములతో అంగీకరించి డిసెంబరు మొదట కుర్ లేండులో నాధర్మపత్నిని, నా యిరువురు పిల్లలను, స్వర్గీయుఁడగు మా బావగారియొక్క కుమారునిని తీసికొని రెండవతూరి దక్షిణ-ఆఫ్రికాకు బయలుదేఱితిని. ఈ స్టీమరుతోపాటు 'నాదరీ'యను మఱియొక స్టీమరును దక్షిణ-ఆఫ్రికాకు బయలుదేఱెను. దీనికి యేజెంటు దాదాఅబ్దుల్లాగారు. ఈరెండు స్టీమరులలో మొత్తము ఎనమన్నూఱుగురు యాత్రికు లుండిరి. అందు సాఁబాలు పైగా ట్రాన్సువాలు పోవువారు. {{c|<big>రెండవ భాగము</big>}}<noinclude><references/> {{c|276}}</noinclude> kejs33yojy25xzz7m24p8qwyjeh2ikw 102 223910 578542 2026-09-15T10:36:37Z Rajasekhar1961 50 [[WP:AES|←]]Created page with '{{రచయిత |ఇంటిపేరు = అంబటిపూడి |అసలుపేరు = వేంకటరత్నం |పేరు_మొదటి_అక్షరం = అ |పుట్టిన_యేడు = |గిట్టిన_యేడు = |వివరణ = |బొమ్మ= |వికీపీడియా_లంకె = అంబటిపూడి వేంకటరత్నం |వికీవ్యాఖ్య_ల...' 578542 wikitext text/x-wiki {{రచయిత |ఇంటిపేరు = అంబటిపూడి |అసలుపేరు = వేంకటరత్నం |పేరు_మొదటి_అక్షరం = అ |పుట్టిన_యేడు = |గిట్టిన_యేడు = |వివరణ = |బొమ్మ= |వికీపీడియా_లంకె = అంబటిపూడి వేంకటరత్నం |వికీవ్యాఖ్య_లంకె = |కామన్సు లంకె= }} ==రచనలు== * [[అంబటి వెంకన్న కవిత్వం]] (2015) {{small scan link|Ambati Venkanna kavitvam-2015.pdf}} i3a51xwqb80k0kj9661htzrc54khmzo 578543 578542 2026-09-15T10:37:32Z Rajasekhar1961 50 578543 wikitext text/x-wiki {{రచయిత |ఇంటిపేరు = అంబటిపూడి |అసలుపేరు = వేంకటరత్నం |పేరు_మొదటి_అక్షరం = అ |పుట్టిన_యేడు = 1908 |గిట్టిన_యేడు = 1983 |వివరణ = |బొమ్మ= |వికీపీడియా_లంకె = అంబటిపూడి వెంకటరత్నం |వికీవ్యాఖ్య_లంకె = |కామన్సు లంకె= }} ==రచనలు== * [[అంబటి వెంకన్న కవిత్వం]] (2015) {{small scan link|Ambati Venkanna kavitvam-2015.pdf}} tt0r7u6bx2az939zp87ob8z48ikem3c 578544 578543 2026-09-15T10:38:25Z Rajasekhar1961 50 /* రచనలు */ 578544 wikitext text/x-wiki {{రచయిత |ఇంటిపేరు = అంబటిపూడి |అసలుపేరు = వేంకటరత్నం |పేరు_మొదటి_అక్షరం = అ |పుట్టిన_యేడు = 1908 |గిట్టిన_యేడు = 1983 |వివరణ = |బొమ్మ= |వికీపీడియా_లంకె = అంబటిపూడి వెంకటరత్నం |వికీవ్యాఖ్య_లంకె = |కామన్సు లంకె= }} ==రచనలు== * [[కృష్ణకథ]] (1924) 2bc3ts942go8ik981vlode40gv4evhv 578545 578544 2026-09-15T10:40:05Z Rajasekhar1961 50 /* రచనలు */ 578545 wikitext text/x-wiki {{రచయిత |ఇంటిపేరు = అంబటిపూడి |అసలుపేరు = వేంకటరత్నం |పేరు_మొదటి_అక్షరం = అ |పుట్టిన_యేడు = 1908 |గిట్టిన_యేడు = 1983 |వివరణ = |బొమ్మ= |వికీపీడియా_లంకె = అంబటిపూడి వెంకటరత్నం |వికీవ్యాఖ్య_లంకె = |కామన్సు లంకె= }} ==రచనలు== * [[కృష్ణకథ]] (1924) ==రచయిత గురించిన రచనలు== * [[తెలంగాణ తేజోమూర్తులు/అంబటిపూడి వేంకటరత్నం]] kskwuhz7xf6rfqdxz02wagsw433n6vq 578549 578545 2026-09-15T10:51:59Z Rajasekhar1961 50 /* రచనలు */ 578549 wikitext text/x-wiki {{రచయిత |ఇంటిపేరు = అంబటిపూడి |అసలుపేరు = వేంకటరత్నం |పేరు_మొదటి_అక్షరం = అ |పుట్టిన_యేడు = 1908 |గిట్టిన_యేడు = 1983 |వివరణ = |బొమ్మ= |వికీపీడియా_లంకె = అంబటిపూడి వెంకటరత్నం |వికీవ్యాఖ్య_లంకె = |కామన్సు లంకె= }} ==రచనలు== * [[కృష్ణకథ]] (1924) {{small scan link|కృష్ణకథ.djvu}} ==రచయిత గురించిన రచనలు== * [[తెలంగాణ తేజోమూర్తులు/అంబటిపూడి వేంకటరత్నం]] juewjr0oqtu6v9yt8osq12x7apprnai 106 223911 578547 2026-09-15T10:50:23Z Rajasekhar1961 50 [[WP:AES|←]]Created page with '' 578547 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |రకం=పుస్తకం |శీర్షిక=కృష్ణకథ |భాష=te |సంపుటి= |రచయిత= |అనువాదకులు=[[రచయిత:అంబటిపూడి వేంకటరత్నం|అంబటిపూడి వేంకటరత్నం]] |ఎడిటర్= |చిత్రకర్త= |పాఠశాల= |ప్రచురణకర్త= |చిరునామా= |సంవత్సరం=1924 |ఆధారం= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |మూలం=djvu |బొమ్మ=1 |పురోగతి=X |పుటలు=<pagelist /> |సంపుటాలు= |వ్యాఖ్యలు= |వెడల్పు= |సిఎస్ఎస్= |పేజీ మొదటి వరుస= |పేజీ చివరివరుస= }} akvjiesanxbfnstveim6qkip7ivwz0w 578548 578547 2026-09-15T10:51:05Z Rajasekhar1961 50 578548 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |రకం=పుస్తకం |శీర్షిక=కృష్ణకథ |భాష=te |సంపుటి= |రచయిత= |అనువాదకులు=[[రచయిత:అంబటిపూడి వేంకటరత్నం|అంబటిపూడి వేంకటరత్నం]] |ఎడిటర్= |చిత్రకర్త= |పాఠశాల= |ప్రచురణకర్త= |చిరునామా= |సంవత్సరం=1924 |ఆధారం= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |మూలం=djvu |బొమ్మ=6 |పురోగతి=X |పుటలు=<pagelist /> |సంపుటాలు= |వ్యాఖ్యలు= |వెడల్పు= |సిఎస్ఎస్= |పేజీ మొదటి వరుస= |పేజీ చివరివరుస= }} dk3yid1fkplfqekww203ys364opqk5x 104 223912 578551 2026-09-15T11:17:08Z Rajasekhar1961 50 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '{{Css image crop |Image = తెలంగాణ తేజోమూర్తులు.pdf |Page = 596 |bSize = 600 |cWidth = 296 |cHeight = 350 |oTop = 3 |oLeft = 2 |Location = center |Description = }} {{Css image crop |Image = తెలంగాణ తేజోమూర్తులు.pdf |Page = 596 |bSize = 600 |cWidth = 298 |cHeight = 351 |oTop = 385 |oLeft = 302 |Location = center |Description = }} {{Css image crop |Image = తెలంగాణ త...' 578551 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Rajasekhar1961" /></noinclude>{{Css image crop |Image = తెలంగాణ తేజోమూర్తులు.pdf |Page = 596 |bSize = 600 |cWidth = 296 |cHeight = 350 |oTop = 3 |oLeft = 2 |Location = center |Description = }} {{Css image crop |Image = తెలంగాణ తేజోమూర్తులు.pdf |Page = 596 |bSize = 600 |cWidth = 298 |cHeight = 351 |oTop = 385 |oLeft = 302 |Location = center |Description = }} {{Css image crop |Image = తెలంగాణ తేజోమూర్తులు.pdf |Page = 596 |bSize = 600 |cWidth = 296 |cHeight = 350 |oTop = 386 |oLeft = 2 |Location = center |Description = }} {{Css image crop |Image = తెలంగాణ తేజోమూర్తులు.pdf |Page = 596 |bSize = 600 |cWidth = 298 |cHeight = 347 |oTop = 1 |oLeft = 302 |Location = center |Description = }}<noinclude><references/></noinclude> jzlmu53v7gwcpnme5pgz5wjckcxelgq 578552 578551 2026-09-15T11:18:16Z Rajasekhar1961 50 578552 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Rajasekhar1961" /></noinclude>{{Css image crop |Image = తెలంగాణ తేజోమూర్తులు.pdf |Page = 596 |bSize = 600 |cWidth = 296 |cHeight = 350 |oTop = 3 |oLeft = 2 |Location = center |Description = }} {{Css image crop |Image = తెలంగాణ తేజోమూర్తులు.pdf |Page = 596 |bSize = 600 |cWidth = 298 |cHeight = 347 |oTop = 1 |oLeft = 302 |Location = center |Description = }} {{Css image crop |Image = తెలంగాణ తేజోమూర్తులు.pdf |Page = 596 |bSize = 600 |cWidth = 296 |cHeight = 350 |oTop = 386 |oLeft = 2 |Location = center |Description = }} {{Css image crop |Image = తెలంగాణ తేజోమూర్తులు.pdf |Page = 596 |bSize = 600 |cWidth = 298 |cHeight = 351 |oTop = 385 |oLeft = 302 |Location = center |Description = }}<noinclude><references/></noinclude> 4at6lyya2tdccdvm5zqoyiwmb1lrb10 578553 578552 2026-09-15T11:19:50Z Rajasekhar1961 50 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578553 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Rajasekhar1961" /></noinclude> <section begin="596A" />{{Css image crop |Image = తెలంగాణ తేజోమూర్తులు.pdf |Page = 596 |bSize = 600 |cWidth = 296 |cHeight = 350 |oTop = 3 |oLeft = 2 |Location = center |Description = }} <section end="596A" /> <section begin="596B" />{{Css image crop |Image = తెలంగాణ తేజోమూర్తులు.pdf |Page = 596 |bSize = 600 |cWidth = 298 |cHeight = 347 |oTop = 1 |oLeft = 302 |Location = center |Description = }} <section end="596B" /> <section begin="596C" />{{Css image crop |Image = తెలంగాణ తేజోమూర్తులు.pdf |Page = 596 |bSize = 600 |cWidth = 296 |cHeight = 350 |oTop = 386 |oLeft = 2 |Location = center |Description = }} <section end="596C" /> <section begin="596D" />{{Css image crop |Image = తెలంగాణ తేజోమూర్తులు.pdf |Page = 596 |bSize = 600 |cWidth = 298 |cHeight = 351 |oTop = 385 |oLeft = 302 |Location = center |Description = }} <section end="596D" /><noinclude><references/></noinclude> h4ppfbmubfgdkxf9s8kf6gho3wpu1f8 0 223913 578560 2026-09-15T11:32:53Z Rajasekhar1961 50 [[WP:AES|←]]Created page with '{{portal header | title = సాహితీ మేఖల | class = | subclass1 = | reviewed = | shortcut = | notes = స్థాపించబడిన సాహిత్య సంస్థ }} ==ప్రచురణలు== * [[కృష్ణకథ]] (1924) {{small scan link|Kapala--Telugu.pdf}} [[వర్గం:వేదికలు]] [[వర్గం:సాహితీ మేఖల]]' 578560 wikitext text/x-wiki {{portal header | title = సాహితీ మేఖల | class = | subclass1 = | reviewed = | shortcut = | notes = స్థాపించబడిన సాహిత్య సంస్థ }} ==ప్రచురణలు== * [[కృష్ణకథ]] (1924) {{small scan link|Kapala--Telugu.pdf}} [[వర్గం:వేదికలు]] [[వర్గం:సాహితీ మేఖల]] rry918jtnomlyfwhzj4qkz04817t7v0 578561 578560 2026-09-15T11:33:54Z Rajasekhar1961 50 /* ప్రచురణలు */ 578561 wikitext text/x-wiki {{portal header | title = సాహితీ మేఖల | class = | subclass1 = | reviewed = | shortcut = | notes = స్థాపించబడిన సాహిత్య సంస్థ }} ==ప్రచురణలు== * [[కృష్ణకథ]] (1924) {{small scan link|కృష్ణకథ.djvu}} [[వర్గం:వేదికలు]] [[వర్గం:సాహితీ మేఖల]] n8lna4m0t2db036qf725ukzhxq5k6cz