వికీసోర్స్ tewikisource https://te.wikisource.org/wiki/%E0%B0%AE%E0%B1%8A%E0%B0%A6%E0%B0%9F%E0%B0%BF_%E0%B0%AA%E0%B1%87%E0%B0%9C%E0%B1%80 MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter మీడియా ప్రత్యేక చర్చ వాడుకరి వాడుకరి చర్చ వికీసోర్స్ వికీసోర్స్ చర్చ దస్త్రం దస్త్రంపై చర్చ మీడియావికీ మీడియావికీ చర్చ మూస మూస చర్చ సహాయం సహాయం చర్చ వర్గం వర్గం చర్చ ద్వారము ద్వారము చర్చ రచయిత రచయిత చర్చ పుట పుట చర్చ సూచిక సూచిక చర్చ TimedText TimedText talk మాడ్యూల్ మాడ్యూల్ చర్చ Event Event talk 0 56762 579304 551018 2026-09-18T09:46:41Z ~2026-50160-00 7536 579304 wikitext text/x-wiki బ్రహ్మణా నిర్మితం పూర్వం కిరీటం రత్నశోభితమ్ అభిషిక్తః పురా యేన మనుస్తం దీప్తతేజసమ్ తస్యాన్వవాయే రాజానః క్రమాద్యేనాభిషేచితాః సభాయాం హేమక్లుప్తాయాం శోభితాయాం మహాధనైః రత్నైర్నానావిధైశ్చైవ చిత్రితాయాం సుశోభనైః నానారత్న మయే పీఠే కల్పయిత్వా యథావిధి కిరీటేన తతః పశ్చాద్వసిష్ఠేన మహాత్మనా ఋత్విగ్భిర్భూషణైశ్చైవ సమయోక్ష్యత రాఘవః 5cfc35vh9go78hjpr07zg3ytnyyz36i 3 112889 578840 360569 2026-09-18T03:46:23Z Max 6152 Max, [[వాడుకరి చర్చ:SHB2000]] పేజీని [[వాడుకరి చర్చ:SHB]] కు తరలించారు: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/SHB2000|SHB2000]]" to "[[Special:CentralAuth/SHB|SHB]]" 360569 wikitext text/x-wiki <div style="border: 1rem #dd0000 ridge; padding: 0.5em;">Hello! Please message me on [[m:User talk:SHB2000|meta.wikimedia.org]] instead. I may not notice messages on this page.</div> ojy2vkqs676esjrcfi79dwyt0tjr5xc 0 119150 579215 374218 2026-09-18T07:53:16Z Rajasekhar1961 50 Rajasekhar1961, [[హరివంశము/ఉత్తరభాగము - ద్వితీయాశ్వాసము]] పేజీని [[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ద్వితీయాశ్వాసము]] కు తరలించారు 374218 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[../]] | రచయిత = ఎఱ్ఱాప్రగడ |అనువాదం= | విభాగము = ఉత్తరభాగము - ద్వితీయాశ్వాసము | ముందరి = [[../ఉత్తరభాగము-ప్రథమాశ్వాసము/]] | తదుపరి =[[../ఉత్తరభాగము - తృతీయాశ్వాసము/]] | వివరములు = |సంవత్సరం= 1901 }} <pages index="హరివంశము.pdf" from=308 to=331/> 2mvueq1fo1qjxqok7afikws33s0qplq 0 119177 579219 374342 2026-09-18T07:55:05Z Rajasekhar1961 50 Rajasekhar1961, [[హరివంశము/ఉత్తరభాగము - తృతీయాశ్వాసము]] పేజీని [[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-తృతీయాశ్వాసము]] కు తరలించారు 374342 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[../]] | రచయిత = ఎఱ్ఱాప్రగడ |అనువాదం= | విభాగము = ఉత్తరభాగము - తృతీయాశ్వాసము | ముందరి = [[../ఉత్తరభాగము - ద్వితీయాశ్వాసము/]] | తదుపరి =[[../ఉత్తరభాగము - చతుర్థాశ్వాసము/]] | వివరములు = |సంవత్సరం= 1901 }} <pages index="హరివంశము.pdf" from=332 to=358/> 46tlnko7ccy3v1vaowixbcxkxit7d0o 579222 579219 2026-09-18T07:55:37Z Rajasekhar1961 50 579222 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[../]] | రచయిత = ఎఱ్ఱాప్రగడ |అనువాదం= | విభాగము = ఉత్తరభాగము-తృతీయాశ్వాసము | ముందరి = [[../ఉత్తరభాగము-ద్వితీయాశ్వాసము/]] | తదుపరి =[[../ఉత్తరభాగము - చతుర్థాశ్వాసము/]] | వివరములు = |సంవత్సరం= 1901 }} <pages index="హరివంశము.pdf" from=332 to=358/> 43rv5haigp8odz2rbjlnj2b78l5o3ea 0 119217 579226 374519 2026-09-18T08:00:24Z Rajasekhar1961 50 Rajasekhar1961, [[హరివంశము/ఉత్తరభాగము - చతుర్థాశ్వాసము]] పేజీని [[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-చతుర్థాశ్వాసము]] కు తరలించారు 374519 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[../]] | రచయిత = ఎఱ్ఱాప్రగడ |అనువాదం= | విభాగము = ఉత్తరభాగము - చతుర్థాశ్వాసము | ముందరి = [[../ఉత్తరభాగము - తృతీయాశ్వాసము/]] | తదుపరి =[[../ఉత్తరభాగము - పంచమాశ్వాసము/]] | వివరములు = |సంవత్సరం= 1901 }} <pages index="హరివంశము.pdf" from=359 to=391/> k1tkqldmfx2cdg0hbgu5sg278vyov3c 0 119311 579230 374667 2026-09-18T08:03:19Z Rajasekhar1961 50 Rajasekhar1961, [[హరివంశము/ఉత్తరభాగము - పంచమాశ్వాసము]] పేజీని [[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-పంచమాశ్వాసము]] కు తరలించారు 374667 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[../]] | రచయిత = ఎఱ్ఱాప్రగడ |అనువాదం= | విభాగము = ఉత్తరభాగము - పంచమాశ్వాసము | ముందరి = [[../ఉత్తరభాగము - చతుర్థాశ్వాసము/]] | తదుపరి =[[../ఉత్తరభాగము - షష్ఠాశ్వాసము/]] | వివరములు = |సంవత్సరం= 1901 }} <pages index="హరివంశము.pdf" from=392 to=418/> o5tcrghg6543lwft01te5j41k42rync 0 119374 579232 374797 2026-09-18T08:04:02Z Rajasekhar1961 50 Rajasekhar1961, [[హరివంశము/ఉత్తరభాగము - షష్ఠాశ్వాసము]] పేజీని [[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-షష్ఠాశ్వాసము]] కు తరలించారు 374797 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[../]] | రచయిత = ఎఱ్ఱాప్రగడ |అనువాదం= | విభాగము = ఉత్తరభాగము - షష్ఠాశ్వాసము | ముందరి = [[../ఉత్తరభాగము - పంచమాశ్వాసము/]] | తదుపరి =[[../ఉత్తరభాగము - సప్తమాశ్వాసము/]] | వివరములు = |సంవత్సరం= 1901 }} <pages index="హరివంశము.pdf" from=419 to=447/> 9qf975npj9fusqpy7i5htwh8d8w9pol 0 119434 579234 375288 2026-09-18T08:05:13Z Rajasekhar1961 50 Rajasekhar1961, [[హరివంశము/ఉత్తరభాగము - సప్తమాశ్వాసము]] పేజీని [[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-సప్తమాశ్వాసము]] కు తరలించారు 375288 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[../]] | రచయిత = ఎఱ్ఱాప్రగడ |అనువాదం= | విభాగము = ఉత్తరభాగము - సప్తమాశ్వాసము | ముందరి = [[../ఉత్తరభాగము - షష్ఠాశ్వాసము/]] | తదుపరి =[[../ఉత్తరభాగము - అష్టమాశ్వాసము/]] | వివరములు = |సంవత్సరం= 1901 }} <pages index="హరివంశము.pdf" from=448 to=477/> hz1ld5wlexax6bcfe4ui3n5xaf8s430 0 119736 579236 375450 2026-09-18T08:05:36Z Rajasekhar1961 50 Rajasekhar1961, [[హరివంశము/ఉత్తరభాగము - అష్టమాశ్వాసము]] పేజీని [[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-అష్టమాశ్వాసము]] కు తరలించారు 375450 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[../]] | రచయిత = ఎఱ్ఱాప్రగడ |అనువాదం= | విభాగము = ఉత్తరభాగము - అష్టమాశ్వాసము | ముందరి = [[../ఉత్తరభాగము - సప్తమాశ్వాసము/]] | తదుపరి =[[../ఉత్తరభాగము - నవమాశ్వాసము/]] | వివరములు = |సంవత్సరం= 1901 }} <pages index="హరివంశము.pdf" from=478 to=512/> 9xdvfsvzfvkrgnt5ybczbtsxw933p91 0 119756 579238 375514 2026-09-18T08:05:58Z Rajasekhar1961 50 Rajasekhar1961, [[హరివంశము/ఉత్తరభాగము - నవమాశ్వాసము]] పేజీని [[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-నవమాశ్వాసము]] కు తరలించారు 375514 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[../]] | రచయిత = ఎఱ్ఱాప్రగడ |అనువాదం= | విభాగము = ఉత్తరభాగము - నవమాశ్వాసము | ముందరి = [[../ఉత్తరభాగము - అష్టమాశ్వాసము/]] | తదుపరి =[[../ఉత్తరభాగము - దశమాశ్వాసము/]] | వివరములు = |సంవత్సరం= 1901 }} <pages index="హరివంశము.pdf" from=513 to=539/> oed094uwwnukpqj6vix4s7uijgd46dj 0 119758 579240 470866 2026-09-18T08:07:11Z Rajasekhar1961 50 Rajasekhar1961, [[హరివంశము/ఉత్తరభాగము - దశమాశ్వాసము]] పేజీని [[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-దశమాశ్వాసము]] కు తరలించారు 470866 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[../]] | రచయిత = ఎఱ్ఱాప్రగడ |అనువాదం= | విభాగము = ఉత్తరభాగము - దశమాశ్వాసము | ముందరి = [[../ఉత్తరభాగము - నవమాశ్వాసము/]] | తదుపరి =[[../పదపట్టిక/]] | వివరములు = |సంవత్సరం= 1901 }} <pages index="హరివంశము.pdf" from=540 to=578/> 3ojj8nqdl304ox0dnv8qe2fxe3jk2m5 106 132128 579059 406598 2026-09-18T06:24:31Z Rajasekhar1961 50 579059 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |రకం=పుస్తకం |శీర్షిక=[[రుక్మిణీపరిణయము]] |భాష=te |సంపుటి= |రచయిత=[[రచయిత:కూచిమంచి తిమ్మన|కూచిమంచి తిమ్మన]] |అనువాదకులు= |ఎడిటర్= |చిత్రకర్త= |పాఠశాల= |ప్రచురణకర్త=వావిళ్ళ రామస్వామిశాస్త్రులు అండ్ సన్స్ |చిరునామా=చెన్నపురి |సంవత్సరం=1923 |ఆధారం= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |మూలం=pdf |బొమ్మ=1 |పురోగతి=V |పుటలు=<pagelist 1="ముఖచిత్రం" 2=3 /> |సంపుటాలు= |వ్యాఖ్యలు= |వెడల్పు= |సిఎస్ఎస్= |పేజీ మొదటి వరుస= |పేజీ చివరివరుస= }} dswed2ifi0mk11l04l7u8rfywce8tei 104 164650 579212 482064 2026-09-18T07:50:10Z Rajasekhar1961 50 579212 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="A.Murali" />{{rh||XIII|}}</noinclude> హరివంశము నంతను మరల నీతడు దెనింగింప దలంచుకో లేదు. కావుననే పూర్వ భాగమునంతము వదలి వేసెను. ఉత్తరభాగముననైనఁ గృష్ణుని చర్యలలో రసవంతములును, తనకల్పనా చాతుర్యమును, వర్ణనా ప్రాగల్భ్యమును జూపుటకు మనసుపనుమాత్రమే గ్రహించి స్వతంత్రమగు నోక ప్రబంధమును రచించెను ఎఱాప్రెగ్గడ హరి వంశ పురాణమునంతను, నంతకబూర్వము నన్నయ తిక్కనలు భారతమునఁ దెని గించిన రీతినే సర్వజన సమాదరణీయమగునట్లు రచించి భారతామ్నాయమును సంపూర్తి చేసి యాంద్రభాష యందు నెలకొల్పెను. నన్నయ చే మొదలుఁ పెట్టఁబడిన భారతాంధ్రీకరణము రెండువందల యేండ్లికీ మహా కాలమున సంపూర్తి యగుట తటస్థించినది. ఇట్లార్యమతాభిమానుల కత్యంతా దరణీయములగు భారత రామాయణము లీతనికాలమున నాంధ్రమున సంపూర్ణములగుటచేత నన్నయ తిక్కనల యంశమున నావిర్భవించిన యీతఁడు వారి ఱు ప్రారంభించిన కార్యములను కొనసాగించియాంధ్రావళి కత్యంతామోదమును గూర్పివాఁడయ్యెను. {{rule|6em}}<noinclude><references/></noinclude> 3vohc264ngq3k4pwxbc1kmg1yeuxcwz 104 170179 579214 481118 2026-09-18T07:52:43Z Rajasekhar1961 50 579214 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="A.Murali" /></noinclude> {{Center|{{p|fs150}}విషయసూచిక</p>}} {{c|{{larger|ఉత్తరభాగము|ఉత్తరభాగము}}}} {{c|{{larger|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ప్రథమాశ్వాసము|ప్రథమాశ్వాసము]]}}}} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ప్రథమాశ్వాసము|జరాసంధుఁడు మధురపై దండెత్తి వచ్చి కృష్ణునొద్దకు దూతలఁ బంపుట]]}} |{{DJVU page link|237|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ప్రథమాశ్వాసము|రామదామోదరులు మధురాపురంబు విడిచి జరాసంధుఁడు వెసుకొనఁ దొలంగిపోవుట.]]}} |{{DJVU page link|240|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ప్రథమాశ్వాసము|శ్రీకృష్ణబలరాములు పరశురామునిం గని తమ రాక యెఱింగించుట]]}} |{{DJVU page link|241|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ప్రథమాశ్వాసము|శ్రీకృష్ణ బలరాములు పరశురామసహితంబుగా గోమంతంబుం జేరుట]]}} |{{DJVU page link|243|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ప్రథమాశ్వాసము|జరాసంధుఁడు సైన్యంబులతోడఁ గృష్ణబలరాము లెక్కిన పర్వతంబు చుట్టి విడియుట.]]}} |{{DJVU page link|246|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ప్రథమాశ్వాసము|జరాసంధుఁడు రామదామోదరు లెక్కిన పర్వతంబును గాల్చుట ]]}} |{{DJVU page link|248|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ప్రథమాశ్వాసము|శ్రీ కృష్ణబలరాజులు గోమంతమునుండి సైన్యమధ్యంబునకు లంఘించుట]]}} |{{DJVU page link|249|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ప్రథమాశ్వాసము|జరాసంధుఁడు బలదేవవాసు దేవులతోడ యుద్ధంబు చేయుట ]]}} |{{DJVU page link|252|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ప్రథమాశ్వాసము|జరాసంధుఁడు సకల సైన్యసమేతంబుగఁ బరాజితుడై పోవుట ]]}} |{{DJVU page link|254|10}} }} {{c|{{larger|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము - ద్వితీయాశ్వాసము|ద్వితీయాశ్వాసము]]}}}} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ద్వితీయాశ్వాసము|జరాసంధుడు రెండవసారి మధురమీఁద దండెత్తివచ్చుట]]}} |{{DJVU page link|261|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ద్వితీయాశ్వాసము|రుక్మి శ్రీకృష్ణునితోడం వలపడి యుద్ధము చేసి పరాజితుండై పోవుట]]}} |{{DJVU page link|265|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ద్వి తీయాశ్వాసము|బలరామజరాసం ధగదాయుద్దవిజృంభణము]]}} |{{DJVU page link|267|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ద్వి తీయాశ్వాసము|జరాసంధుండు పరాజయంబునొంది మరలి నిజపురంబునకుం జనుట]]}} |{{DJVU page link|269|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ద్వి తీయాశ్వాసము|బలరామ దేవుండు కాళిందీ భేదనంబు సేయుట]]}} |{{DJVU page link|271|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ద్వి తీయాశ్వాసము|బలరాముఁడు వ్రేపల్లెనుండి మధురాపురంబునకు వచ్చుట ]]}} |{{DJVU page link|272|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ద్వి తీయాశ్వాసము|వైశంపాయనుండు జన మేజయునకు కాలయవనునిజనన ప్రకారం బెఱింగించుట.]]}} |{{DJVU page link|274|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ద్వి తీయాశ్వాసము|కాలయవనుడు ముచికుందునితో సావలంబున భస్మీభూతుఁ డగుట]]}} |{{DJVU page link|277|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ద్వి తీయాశ్వాసము|శ్రీ కృష్ణుఁడు విశ్వకర్మను రావించి ద్వారపతి యనుపురంబు నిర్మింపం బనుచుట]]}} |{{DJVU page link|279|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ద్వి తీయాశ్వాసము|శ్రీకృష్ణుఁడు వాయుదేవునిచేత సుధర్మయను దేవసభ ద్వారకకుఁ దెప్పించుట]]}} |{{DJVU page link|281|10}} }} {{c|{{larger|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-తృతీయాశ్వాసము|తృతీయాశ్వా సము]]}}}} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-తృతీయాశ్వాసము|రుక్మిణి శ్రీకృష్ణునం దనురాగపతి యగుట]]}} |{{DJVU page link|284|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-తృతీయాశ్వాసము|నారదుఁడు శ్రీకృషునొద్దకు వచ్చి రుక్ష్మిణీపరిణయోద్యమంబు తెఱం గెఱింగించుట]]}} |{{DJVU page link|286|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-తృతీయాశ్వాసము|నారదుఁడు శ్రీకృష్ణుని రుక్మిణీదేవిఁ బరిగ్రహించికొని తేర నియోగించుట]]}} |{{DJVU page link|288|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-తృతీయాశ్వాసము|శ్రీకృష్ణుఁడు రుక్మిణీపరిణయార్థంబుగాఁ గుండినపురంబునకు నరుగుట]]}} |{{DJVU page link|290|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-తృతీయాశ్వాసము|పురంబువెలుపల గౌరీ దేవిని సేవించివచ్చు. రుక్మిణీ దేవిని శ్రీకృష్ణుండు గొనిపోవుట]]}} |{{DJVU page link|292|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-తృతీయాశ్వాసము|శ్రీకృష్ణుఁడు రుక్మిణీ దేవిం గొనిపోవునెడ జరాసంధాదు లెదిరి పోరుట]]}} |{{DJVU page link|294|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-తృతీయాశ్వాసము|బలరాముండు సంరంభవిజృంభితుండై నంగాదిసైన్యంబులఁ దునుమాడుట]]}} |{{DJVU page link|297|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-తృతీయాశ్వాసము|రుక్మిణీసహోదరుండగు రుక్మి యనువాఁడు శ్రీకృష్ణునితో యుద్ధంబు చేయుట]]}} |{{DJVU page link|299|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-తృతీయాశ్వాసము|శ్రీకృష్ణుఁడు రుక్తి మూర్ఛితుంజేసి రుక్ష్మిణింగోని ద్వారకకు వచ్చుట]]}} |{{DJVU page link|300|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-తృతీయాశ్వాసము|రుక్ష్మిణీకల్యాణమహోత్సవప్రకారము]]}} |{{DJVU page link|302|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-తృతీయాశ్వాసము|ప్రద్యుమ్నుండు శంబరాసురుం జంపి జీనీస మేతముగా ద్వారావతికి వచ్చుట]]}} |{{DJVU page link|305|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-తృతీయాశ్వాసము|ప్రద్యుమ్నుండు రుక్ష్మికూఁతు రగు శుభాంగిని స్వయంవరంబున వరించి వివాహంబగుట.]]}} |{{DJVU page link|307|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-తృతీయాశ్వాసము|రుక్మి బలరామునితో జూదమాడ నారంభించుట]]}} |{{DJVU page link|309|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-తృతీయాశ్వాసము|జూదంబున ననృతంబాడిన రుక్మినిఁన్ని గళింగుని బలరాముఁడు దునుమాడుట]]}} |{{DJVU page link|310|10}} }}<noinclude><references/></noinclude> bxi0fzg1req0lhogs6gdr8rjb0v1baa 579218 579214 2026-09-18T07:54:34Z Rajasekhar1961 50 579218 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="A.Murali" /></noinclude> {{Center|{{p|fs150}}విషయసూచిక</p>}} {{c|{{larger|ఉత్తరభాగము|ఉత్తరభాగము}}}} {{c|{{larger|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ప్రథమాశ్వాసము|ప్రథమాశ్వాసము]]}}}} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ప్రథమాశ్వాసము|జరాసంధుఁడు మధురపై దండెత్తి వచ్చి కృష్ణునొద్దకు దూతలఁ బంపుట]]}} |{{DJVU page link|237|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ప్రథమాశ్వాసము|రామదామోదరులు మధురాపురంబు విడిచి జరాసంధుఁడు వెసుకొనఁ దొలంగిపోవుట.]]}} |{{DJVU page link|240|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ప్రథమాశ్వాసము|శ్రీకృష్ణబలరాములు పరశురామునిం గని తమ రాక యెఱింగించుట]]}} |{{DJVU page link|241|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ప్రథమాశ్వాసము|శ్రీకృష్ణ బలరాములు పరశురామసహితంబుగా గోమంతంబుం జేరుట]]}} |{{DJVU page link|243|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ప్రథమాశ్వాసము|జరాసంధుఁడు సైన్యంబులతోడఁ గృష్ణబలరాము లెక్కిన పర్వతంబు చుట్టి విడియుట.]]}} |{{DJVU page link|246|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ప్రథమాశ్వాసము|జరాసంధుఁడు రామదామోదరు లెక్కిన పర్వతంబును గాల్చుట ]]}} |{{DJVU page link|248|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ప్రథమాశ్వాసము|శ్రీ కృష్ణబలరాజులు గోమంతమునుండి సైన్యమధ్యంబునకు లంఘించుట]]}} |{{DJVU page link|249|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ప్రథమాశ్వాసము|జరాసంధుఁడు బలదేవవాసు దేవులతోడ యుద్ధంబు చేయుట ]]}} |{{DJVU page link|252|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ప్రథమాశ్వాసము|జరాసంధుఁడు సకల సైన్యసమేతంబుగఁ బరాజితుడై పోవుట ]]}} |{{DJVU page link|254|10}} }} {{c|{{larger|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ద్వితీయాశ్వాసము|ద్వితీయాశ్వాసము]]}}}} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ద్వితీయాశ్వాసము|జరాసంధుడు రెండవసారి మధురమీఁద దండెత్తివచ్చుట]]}} |{{DJVU page link|261|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ద్వితీయాశ్వాసము|రుక్మి శ్రీకృష్ణునితోడం వలపడి యుద్ధము చేసి పరాజితుండై పోవుట]]}} |{{DJVU page link|265|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ద్వి తీయాశ్వాసము|బలరామజరాసం ధగదాయుద్దవిజృంభణము]]}} |{{DJVU page link|267|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ద్వితీయాశ్వాసము|జరాసంధుండు పరాజయంబునొంది మరలి నిజపురంబునకుం జనుట]]}} |{{DJVU page link|269|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ద్వితీయాశ్వాసము|బలరామ దేవుండు కాళిందీ భేదనంబు సేయుట]]}} |{{DJVU page link|271|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ద్వితీయాశ్వాసము|బలరాముఁడు వ్రేపల్లెనుండి మధురాపురంబునకు వచ్చుట ]]}} |{{DJVU page link|272|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ద్వితీయాశ్వాసము|వైశంపాయనుండు జన మేజయునకు కాలయవనునిజనన ప్రకారం బెఱింగించుట.]]}} |{{DJVU page link|274|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ద్వితీయాశ్వాసము|కాలయవనుడు ముచికుందునితో సావలంబున భస్మీభూతుఁ డగుట]]}} |{{DJVU page link|277|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ద్వితీయాశ్వాసము|శ్రీ కృష్ణుఁడు విశ్వకర్మను రావించి ద్వారపతి యనుపురంబు నిర్మింపం బనుచుట]]}} |{{DJVU page link|279|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ద్వితీయాశ్వాసము|శ్రీకృష్ణుఁడు వాయుదేవునిచేత సుధర్మయను దేవసభ ద్వారకకుఁ దెప్పించుట]]}} |{{DJVU page link|281|10}} }} {{c|{{larger|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-తృతీయాశ్వాసము|తృతీయాశ్వాసము]]}}}} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-తృతీయాశ్వాసము|రుక్మిణి శ్రీకృష్ణునం దనురాగపతి యగుట]]}} |{{DJVU page link|284|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-తృతీయాశ్వాసము|నారదుఁడు శ్రీకృషునొద్దకు వచ్చి రుక్ష్మిణీపరిణయోద్యమంబు తెఱం గెఱింగించుట]]}} |{{DJVU page link|286|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-తృతీయాశ్వాసము|నారదుఁడు శ్రీకృష్ణుని రుక్మిణీదేవిఁ బరిగ్రహించికొని తేర నియోగించుట]]}} |{{DJVU page link|288|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-తృతీయాశ్వాసము|శ్రీకృష్ణుఁడు రుక్మిణీపరిణయార్థంబుగాఁ గుండినపురంబునకు నరుగుట]]}} |{{DJVU page link|290|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-తృతీయాశ్వాసము|పురంబువెలుపల గౌరీ దేవిని సేవించివచ్చు. రుక్మిణీ దేవిని శ్రీకృష్ణుండు గొనిపోవుట]]}} |{{DJVU page link|292|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-తృతీయాశ్వాసము|శ్రీకృష్ణుఁడు రుక్మిణీ దేవిం గొనిపోవునెడ జరాసంధాదు లెదిరి పోరుట]]}} |{{DJVU page link|294|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-తృతీయాశ్వాసము|బలరాముండు సంరంభవిజృంభితుండై నంగాదిసైన్యంబులఁ దునుమాడుట]]}} |{{DJVU page link|297|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-తృతీయాశ్వాసము|రుక్మిణీసహోదరుండగు రుక్మి యనువాఁడు శ్రీకృష్ణునితో యుద్ధంబు చేయుట]]}} |{{DJVU page link|299|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-తృతీయాశ్వాసము|శ్రీకృష్ణుఁడు రుక్తి మూర్ఛితుంజేసి రుక్ష్మిణింగోని ద్వారకకు వచ్చుట]]}} |{{DJVU page link|300|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-తృతీయాశ్వాసము|రుక్ష్మిణీకల్యాణమహోత్సవప్రకారము]]}} |{{DJVU page link|302|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-తృతీయాశ్వాసము|ప్రద్యుమ్నుండు శంబరాసురుం జంపి జీనీస మేతముగా ద్వారావతికి వచ్చుట]]}} |{{DJVU page link|305|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-తృతీయాశ్వాసము|ప్రద్యుమ్నుండు రుక్ష్మికూఁతు రగు శుభాంగిని స్వయంవరంబున వరించి వివాహంబగుట.]]}} |{{DJVU page link|307|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-తృతీయాశ్వాసము|రుక్మి బలరామునితో జూదమాడ నారంభించుట]]}} |{{DJVU page link|309|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-తృతీయాశ్వాసము|జూదంబున ననృతంబాడిన రుక్మినిఁన్ని గళింగుని బలరాముఁడు దునుమాడుట]]}} |{{DJVU page link|310|10}} }}<noinclude><references/></noinclude> b6wc8ytx9vxxou4gjxqzmwvlf1l143c 579223 579218 2026-09-18T07:57:34Z Rajasekhar1961 50 579223 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="A.Murali" /></noinclude> {{Center|{{p|fs150}}విషయసూచిక</p>}} {{c|{{larger|ఉత్తరభాగము|ఉత్తరభాగము}}}} {{c|{{larger|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ప్రథమాశ్వాసము|ప్రథమాశ్వాసము]]}}}} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ప్రథమాశ్వాసము|జరాసంధుఁడు మధురపై దండెత్తి వచ్చి కృష్ణునొద్దకు దూతలఁ బంపుట]]}} |{{DJVU page link|237|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ప్రథమాశ్వాసము|రామదామోదరులు మధురాపురంబు విడిచి జరాసంధుఁడు వెసుకొనఁ దొలంగిపోవుట.]]}} |{{DJVU page link|240|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ప్రథమాశ్వాసము|శ్రీకృష్ణబలరాములు పరశురామునిం గని తమ రాక యెఱింగించుట]]}} |{{DJVU page link|241|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ప్రథమాశ్వాసము|శ్రీకృష్ణ బలరాములు పరశురామసహితంబుగా గోమంతంబుం జేరుట]]}} |{{DJVU page link|243|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ప్రథమాశ్వాసము|జరాసంధుఁడు సైన్యంబులతోడఁ గృష్ణబలరాము లెక్కిన పర్వతంబు చుట్టి విడియుట.]]}} |{{DJVU page link|246|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ప్రథమాశ్వాసము|జరాసంధుఁడు రామదామోదరు లెక్కిన పర్వతంబును గాల్చుట ]]}} |{{DJVU page link|248|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ప్రథమాశ్వాసము|శ్రీ కృష్ణబలరాజులు గోమంతమునుండి సైన్యమధ్యంబునకు లంఘించుట]]}} |{{DJVU page link|249|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ప్రథమాశ్వాసము|జరాసంధుఁడు బలదేవవాసు దేవులతోడ యుద్ధంబు చేయుట ]]}} |{{DJVU page link|252|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ప్రథమాశ్వాసము|జరాసంధుఁడు సకల సైన్యసమేతంబుగఁ బరాజితుడై పోవుట ]]}} |{{DJVU page link|254|10}} }} {{c|{{larger|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ద్వితీయాశ్వాసము|ద్వితీయాశ్వాసము]]}}}} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ద్వితీయాశ్వాసము|జరాసంధుడు రెండవసారి మధురమీఁద దండెత్తివచ్చుట]]}} |{{DJVU page link|261|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ద్వితీయాశ్వాసము|రుక్మి శ్రీకృష్ణునితోడం వలపడి యుద్ధము చేసి పరాజితుండై పోవుట]]}} |{{DJVU page link|265|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ద్వితీయాశ్వాసము|బలరామజరాసంధ గదాయుద్దవిజృంభణము]]}} |{{DJVU page link|267|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ద్వితీయాశ్వాసము|జరాసంధుండు పరాజయంబునొంది మరలి నిజపురంబునకుం జనుట]]}} |{{DJVU page link|269|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ద్వితీయాశ్వాసము|బలరామ దేవుండు కాళిందీ భేదనంబు సేయుట]]}} |{{DJVU page link|271|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ద్వితీయాశ్వాసము|బలరాముఁడు వ్రేపల్లెనుండి మధురాపురంబునకు వచ్చుట ]]}} |{{DJVU page link|272|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ద్వితీయాశ్వాసము|వైశంపాయనుండు జన మేజయునకు కాలయవనునిజనన ప్రకారం బెఱింగించుట.]]}} |{{DJVU page link|274|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ద్వితీయాశ్వాసము|కాలయవనుడు ముచికుందునితో సావలంబున భస్మీభూతుఁ డగుట]]}} |{{DJVU page link|277|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ద్వితీయాశ్వాసము|శ్రీ కృష్ణుఁడు విశ్వకర్మను రావించి ద్వారపతి యనుపురంబు నిర్మింపం బనుచుట]]}} |{{DJVU page link|279|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ద్వితీయాశ్వాసము|శ్రీకృష్ణుఁడు వాయుదేవునిచేత సుధర్మయను దేవసభ ద్వారకకుఁ దెప్పించుట]]}} |{{DJVU page link|281|10}} }} {{c|{{larger|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-తృతీయాశ్వాసము|తృతీయాశ్వాసము]]}}}} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-తృతీయాశ్వాసము|రుక్మిణి శ్రీకృష్ణునం దనురాగపతి యగుట]]}} |{{DJVU page link|284|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-తృతీయాశ్వాసము|నారదుఁడు శ్రీకృషునొద్దకు వచ్చి రుక్ష్మిణీపరిణయోద్యమంబు తెఱం గెఱింగించుట]]}} |{{DJVU page link|286|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-తృతీయాశ్వాసము|నారదుఁడు శ్రీకృష్ణుని రుక్మిణీదేవిఁ బరిగ్రహించికొని తేర నియోగించుట]]}} |{{DJVU page link|288|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-తృతీయాశ్వాసము|శ్రీకృష్ణుఁడు రుక్మిణీపరిణయార్థంబుగాఁ గుండినపురంబునకు నరుగుట]]}} |{{DJVU page link|290|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-తృతీయాశ్వాసము|పురంబువెలుపల గౌరీ దేవిని సేవించివచ్చు. రుక్మిణీ దేవిని శ్రీకృష్ణుండు గొనిపోవుట]]}} |{{DJVU page link|292|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-తృతీయాశ్వాసము|శ్రీకృష్ణుఁడు రుక్మిణీ దేవిం గొనిపోవునెడ జరాసంధాదు లెదిరి పోరుట]]}} |{{DJVU page link|294|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-తృతీయాశ్వాసము|బలరాముండు సంరంభవిజృంభితుండై నంగాదిసైన్యంబులఁ దునుమాడుట]]}} |{{DJVU page link|297|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-తృతీయాశ్వాసము|రుక్మిణీసహోదరుండగు రుక్మి యనువాఁడు శ్రీకృష్ణునితో యుద్ధంబు చేయుట]]}} |{{DJVU page link|299|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-తృతీయాశ్వాసము|శ్రీకృష్ణుఁడు రుక్తి మూర్ఛితుంజేసి రుక్ష్మిణింగోని ద్వారకకు వచ్చుట]]}} |{{DJVU page link|300|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-తృతీయాశ్వాసము|రుక్ష్మిణీకల్యాణమహోత్సవప్రకారము]]}} |{{DJVU page link|302|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-తృతీయాశ్వాసము|ప్రద్యుమ్నుండు శంబరాసురుం జంపి జీనీస మేతముగా ద్వారావతికి వచ్చుట]]}} |{{DJVU page link|305|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-తృతీయాశ్వాసము|ప్రద్యుమ్నుండు రుక్ష్మికూఁతు రగు శుభాంగిని స్వయంవరంబున వరించి వివాహంబగుట.]]}} |{{DJVU page link|307|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-తృతీయాశ్వాసము|రుక్మి బలరామునితో జూదమాడ నారంభించుట]]}} |{{DJVU page link|309|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-తృతీయాశ్వాసము|జూదంబున ననృతంబాడిన రుక్మినిఁన్ని గళింగుని బలరాముఁడు దునుమాడుట]]}} |{{DJVU page link|310|10}} }}<noinclude><references/></noinclude> 0sv0sobtqvao2qzmbgqwxzi5dxqr75f 104 170180 579225 481248 2026-09-18T07:59:09Z Rajasekhar1961 50 579225 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="A.Murali" /></noinclude> {{c|{{larger|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-చతుర్థాశ్వాసము|చతుర్థాశ్వాసము]]}}}} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-చతుర్ధాశ్వాసము|బల దేవబలోదయ ప్రభావము]]}} |{{DJVU page link|311|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-చతుర్ధాశ్వాసము|హయగ్రీవని శుంభమురాసురులతోఁబోరి వరుణ యమకు బేరులు పాఱిపోవుట]]}} |{{DJVU page link|313|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-చతుర్ధాశ్వాసము|నరకుఁడు దేవలొకం బాక్రమించి యదితికుండలంబు లపహరించి యచ్ఛరల జెఱగొనుట]]}} |{{DJVU page link|315|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-చతుర్ధాశ్వాసము|వసిష్ఠాది మహర్షులు ద్వారకకు వచ్చుట]]}} |{{DJVU page link|318|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-చతుర్ధాశ్వాసము|వసిష్ఠాది మహర్షులు శ్రీకృష్ణునితో నరకాసురునిదు శ్చేష్టలు చెప్పుట]]}} |{{DJVU page link|320|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-చతుర్ధాశ్వాసము|ఇంద్రుఁడు ద్వారకానగరంబు కు వచ్చి కృష్ణునిఁ జూచుట]]}} |{{DJVU page link|323|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-చతుర్ధాశ్వాసము|ఇంద్రుఁడు శ్రీకృష్ణుని నరకాసురవధకుఁ బ్రేరేపించుట]]}} |{{DJVU page link|324|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-చతుర్ధాశ్వాసము|శ్రీకృష్ణునిచేత మురాసురుండు మొదలైన మహారాక్షసవీరులు చంపఁబడుట]]}} |{{DJVU page link|326|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-చతుర్ధాశ్వాసము|సత్యభామ నరకాసురునితో యుద్ధంబు చేయుట]]}} |{{DJVU page link|329|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-చతుర్ధాశ్వాసము|శ్రీకృష్ణుఁడు సుదర్శన చక్రంబుచేత నరకాసురుని ఖండించుట ]]}} |{{DJVU page link|331|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-చతుర్ధాశ్వాసము|శ్రీకృష్ణుఁడు పదియాఱు వేలనూర్గురు సురకన్యకలం గ్రహించుట ]]}} |{{DJVU page link|333|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-చతుర్ధాశ్వాసము|శ్రీకృష్ణుడు సత్యభామా ప్రేరితుఁడై పారిజాతంబు గొనితెచ్చుట]]}} |{{DJVU page link|335|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-చతుర్ధాశ్వాసము|శ్రీకృష్ణుఁడు పారిజాతంబుతో నిజపురంబునకు వచ్చుట]]}} |{{DJVU page link|337|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-చతుర్ధాశ్వాసము|నారదమహాముని శ్రీకృష్ణుని ప్రభావము యాదవుల కెఱింగించుట బల దేవబలోదయ ప్రభావము]]}} |{{DJVU page link|340|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-చతుర్ధాశ్వాసము|శ్రీకృష్ణుఁడు పారిజాతకుసుమసమర్పణంబున సత్యభామాదులకుఁ బ్రియంబుసేయుట]]}} |{{DJVU page link|342|10}} }} {{c|{{larger|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-పంచమాశ్వాసము|పంచమాశ్వాసము]]}}}} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-పంచమాశ్వాసము|దుర్యోధనాదిరాజులు శ్రీకృష్ణుని దర్శించుట]]}} |{{DJVU page link|344|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-పంచమాశ్వాసము|నారదుఁడు కృష్ణుని ప్రభావంబు రాజుల కెల్లం దెలియఁజేయుట ]]}} |{{DJVU page link|346|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-పంచమాశ్వాసము|అర్జునుఁడు ధర్మ రాజునకు శ్రీకృష్ణుని ప్రభావంబు చెప్పుట]]}} |{{DJVU page link|348|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-పంచమాశ్వాసము|అర్జునుఁడు బ్రాహణకుమారుని రక్షింపఁబోవుట]]}} |{{DJVU page link|350|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-పంచమాశ్వాసము|శ్రీకృష్ణుఁడు బ్రాహ్మణునకు మృతపుత్ర దానంబు చేసి పంపుట ]]}} |{{DJVU page link|353|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-పంచమాశ్వాసము|రుక్మిణీదేవి శ్రీకృష్ణునితోఁ దనకుఁ గల సంతానా పేక్ష యెఱింగించుట]]}} |{{DJVU page link|355|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-పంచమాశ్వాసము|శ్రీకృష్ణుఁడు బలభద్రాదులకుఁ దన కైలాసయాత్ర దెలియ జేయుట]]}} |{{DJVU page link|356|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-పంచమాశ్వాసము|శ్రీకృష్ణుఁడు కైలాసంబునకుఁ బుత్రార్ధియై పోవుట]]}} |{{DJVU page link|358|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-పంచమాశ్వాసము|శ్రీకృష్ణుఁడు బడరీవనంబున సమాధియోగంబున నుండుట]]}} |{{DJVU page link|361|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-పంచమాశ్వాసము|ఘంటాకర్ణుఁడు శ్రీకృష్ణునిఁ గని సంభాషించుట]]}} |{{DJVU page link|362|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-పంచమాశ్వాసము|ఘంటాకర్ణుఁడు శ్రీకృష్ణు నుద్దేశించి నిజనియమం బనుష్ఠించుట ]]}} |{{DJVU page link|364|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-పంచమాశ్వాసము|ఘంటాకర్ణుఁడు శ్రీకృష్ణమూర్తిం బోడగని స్తుతించుట]]}} |{{DJVU page link|366|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-పంచమాశ్వాసము|ఘంటాకర్ణుఁడు పిశాచదేహంబు వదలి పుణ్యలొకంబునకుం బోవుట]]}} |{{DJVU page link|369|10}} }} {{c|{{larger|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-షష్ఠాశ్వాసము|షష్ఠాశ్వాసము]]}}}} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-షష్ఠాశ్వాసము|శ్రీకృష్ణుండు కైలాసంబు గనుంగొని తదీయ వైభవంబు నభివర్ణించుట ]]}} |{{DJVU page link|371|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-షష్ఠాశ్వాసము|ఇంద్రాది దేవతలు శ్రీకృష్ణుని దర్శించుటకు గైలాసపర్వతంబునకు వచ్చుట]]}} |{{DJVU page link|373|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-షష్ఠాశ్వాసము|శివుఁడు సపరివారుండై శ్రీకృష్ణునిఁ గానవచ్చుట]]}} |{{DJVU page link|376|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-షష్ఠాశ్వాసము|శ్రీకృష్ణుడు శివునిమాహాత్మ్యం అభివర్ణించి స్తుతియించుట]]}} |{{DJVU page link|376|10}} }}<noinclude><references/></noinclude> hk28v4edgnoma52j8kupndbbgca9pzi 579229 579225 2026-09-18T08:02:50Z Rajasekhar1961 50 579229 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="A.Murali" /></noinclude> {{c|{{larger|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-చతుర్థాశ్వాసము|చతుర్థాశ్వాసము]]}}}} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-చతుర్థాశ్వాసము|బల దేవబలోదయ ప్రభావము]]}} |{{DJVU page link|311|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-చతుర్థాశ్వాసము|హయగ్రీవని శుంభమురాసురులతోఁబోరి వరుణ యమకు బేరులు పాఱిపోవుట]]}} |{{DJVU page link|313|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-చతుర్థాశ్వాసము|నరకుఁడు దేవలొకం బాక్రమించి యదితికుండలంబు లపహరించి యచ్ఛరల జెఱగొనుట]]}} |{{DJVU page link|315|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-చతుర్థాశ్వాసము|వసిష్ఠాది మహర్షులు ద్వారకకు వచ్చుట]]}} |{{DJVU page link|318|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-చతుర్థాశ్వాసము|వసిష్ఠాది మహర్షులు శ్రీకృష్ణునితో నరకాసురునిదు శ్చేష్టలు చెప్పుట]]}} |{{DJVU page link|320|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-చతుర్థాశ్వాసము|ఇంద్రుఁడు ద్వారకానగరంబు కు వచ్చి కృష్ణునిఁ జూచుట]]}} |{{DJVU page link|323|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-చతుర్థాశ్వాసము|ఇంద్రుఁడు శ్రీకృష్ణుని నరకాసురవధకుఁ బ్రేరేపించుట]]}} |{{DJVU page link|324|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-చతుర్థాశ్వాసము|శ్రీకృష్ణునిచేత మురాసురుండు మొదలైన మహారాక్షసవీరులు చంపఁబడుట]]}} |{{DJVU page link|326|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-చతుర్థాశ్వాసము|సత్యభామ నరకాసురునితో యుద్ధంబు చేయుట]]}} |{{DJVU page link|329|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-చతుర్థాశ్వాసము|శ్రీకృష్ణుఁడు సుదర్శన చక్రంబుచేత నరకాసురుని ఖండించుట ]]}} |{{DJVU page link|331|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-చతుర్థాశ్వాసము|శ్రీకృష్ణుఁడు పదియాఱు వేలనూర్గురు సురకన్యకలం గ్రహించుట ]]}} |{{DJVU page link|333|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-చతుర్థాశ్వాసము|శ్రీకృష్ణుడు సత్యభామా ప్రేరితుఁడై పారిజాతంబు గొనితెచ్చుట]]}} |{{DJVU page link|335|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-చతుర్థాశ్వాసము|శ్రీకృష్ణుఁడు పారిజాతంబుతో నిజపురంబునకు వచ్చుట]]}} |{{DJVU page link|337|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-చతుర్థాశ్వాసము|నారదమహాముని శ్రీకృష్ణుని ప్రభావము యాదవుల కెఱింగించుట బల దేవబలోదయ ప్రభావము]]}} |{{DJVU page link|340|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-చతుర్థాశ్వాసము|శ్రీకృష్ణుఁడు పారిజాతకుసుమసమర్పణంబున సత్యభామాదులకుఁ బ్రియంబుసేయుట]]}} |{{DJVU page link|342|10}} }} {{c|{{larger|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-పంచమాశ్వాసము|పంచమాశ్వాసము]]}}}} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-పంచమాశ్వాసము|దుర్యోధనాదిరాజులు శ్రీకృష్ణుని దర్శించుట]]}} |{{DJVU page link|344|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-పంచమాశ్వాసము|నారదుఁడు కృష్ణుని ప్రభావంబు రాజుల కెల్లం దెలియఁజేయుట ]]}} |{{DJVU page link|346|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-పంచమాశ్వాసము|అర్జునుఁడు ధర్మ రాజునకు శ్రీకృష్ణుని ప్రభావంబు చెప్పుట]]}} |{{DJVU page link|348|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-పంచమాశ్వాసము|అర్జునుఁడు బ్రాహణకుమారుని రక్షింపఁబోవుట]]}} |{{DJVU page link|350|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-పంచమాశ్వాసము|శ్రీకృష్ణుఁడు బ్రాహ్మణునకు మృతపుత్ర దానంబు చేసి పంపుట ]]}} |{{DJVU page link|353|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-పంచమాశ్వాసము|రుక్మిణీదేవి శ్రీకృష్ణునితోఁ దనకుఁ గల సంతానా పేక్ష యెఱింగించుట]]}} |{{DJVU page link|355|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-పంచమాశ్వాసము|శ్రీకృష్ణుఁడు బలభద్రాదులకుఁ దన కైలాసయాత్ర దెలియ జేయుట]]}} |{{DJVU page link|356|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-పంచమాశ్వాసము|శ్రీకృష్ణుఁడు కైలాసంబునకుఁ బుత్రార్ధియై పోవుట]]}} |{{DJVU page link|358|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-పంచమాశ్వాసము|శ్రీకృష్ణుఁడు బడరీవనంబున సమాధియోగంబున నుండుట]]}} |{{DJVU page link|361|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-పంచమాశ్వాసము|ఘంటాకర్ణుఁడు శ్రీకృష్ణునిఁ గని సంభాషించుట]]}} |{{DJVU page link|362|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-పంచమాశ్వాసము|ఘంటాకర్ణుఁడు శ్రీకృష్ణు నుద్దేశించి నిజనియమం బనుష్ఠించుట ]]}} |{{DJVU page link|364|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-పంచమాశ్వాసము|ఘంటాకర్ణుఁడు శ్రీకృష్ణమూర్తిం బోడగని స్తుతించుట]]}} |{{DJVU page link|366|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-పంచమాశ్వాసము|ఘంటాకర్ణుఁడు పిశాచదేహంబు వదలి పుణ్యలొకంబునకుం బోవుట]]}} |{{DJVU page link|369|10}} }} {{c|{{larger|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-షష్ఠాశ్వాసము|షష్ఠాశ్వాసము]]}}}} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-షష్ఠాశ్వాసము|శ్రీకృష్ణుండు కైలాసంబు గనుంగొని తదీయ వైభవంబు నభివర్ణించుట ]]}} |{{DJVU page link|371|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-షష్ఠాశ్వాసము|ఇంద్రాది దేవతలు శ్రీకృష్ణుని దర్శించుటకు గైలాసపర్వతంబునకు వచ్చుట]]}} |{{DJVU page link|373|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-షష్ఠాశ్వాసము|శివుఁడు సపరివారుండై శ్రీకృష్ణునిఁ గానవచ్చుట]]}} |{{DJVU page link|376|10}} }} {{dotted TOC page listing| |{{sc|[[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-షష్ఠాశ్వాసము|శ్రీకృష్ణుడు శివునిమాహాత్మ్యం అభివర్ణించి స్తుతియించుట]]}} |{{DJVU page link|376|10}} }}<noinclude><references/></noinclude> 1ktgul67lcrc02v4pk5y7802rluru1b 106 173471 579308 490051 2026-09-18T10:32:50Z Rajasekhar1961 50 579308 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |రకం=పుస్తకం |శీర్షిక=[[కవిజనసంజీవని]] |భాష=te |సంపుటి= |రచయిత=[[రచయిత:ముద్దరాజు రామభద్రుడు|ముద్దరాజు రామభద్రుడు]] |అనువాదకులు= |ఎడిటర్=జనమంచి వేంకట సుబ్రహ్మణ్యశర్మ |చిత్రకర్త= |పాఠశాల= |ప్రచురణకర్త=వావిళ్ళ రామస్వామిశాస్త్రులు అండ్ సన్స్ |చిరునామా=చెన్నపురి |సంవత్సరం=1930 |ఆధారం= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |మూలం=pdf |బొమ్మ=1 |పురోగతి=MS |పుటలు=<pagelist 1="ముఖచిత్రం" 2to3="పీఠిక" 4=5 /> |సంపుటాలు= |వ్యాఖ్యలు= |వెడల్పు= |సిఎస్ఎస్= |పేజీ మొదటి వరుస= |పేజీ చివరివరుస= }} qsuisbf642zvs67i92d2fj0qwj87yqm 104 173473 579307 490053 2026-09-18T10:25:47Z Rajasekhar1961 50 579307 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Center|శ్రీరస్తు}} {{p|ac|fs125}}ముద్దరాజు రామభద్రకవి</p> {{Center|విరచితం బగు}} {{p|ac|fs150|fwb}}కవిజనసంజీవని</p> {{Center|(లక్షణగ్రంథము)}} {{Css image crop |Image = కవిజనసంజీవని_(ముద్దరాజు_రామభద్రుడు).pdf |Page = 1 |bSize = 359 |cWidth = 117 |cHeight = 134 |oTop = 252 |oLeft = 108 |Location = center |Description = }} {{Center|చెన్నపురి:}} {{p|ac|fwb}}వావిళ్ల. రామస్వామిశాస్త్రులు అండ్ సన్స్ వారిచే</p> {{Center|బ్రకటితము.}} {{Center|1930}} {{Center|All Rights Reserved.}}<noinclude><references/></noinclude> 6v1houlw6hazyci2remynwto5j8vq1h 106 175271 579314 492212 2026-09-18T11:27:21Z Rajasekhar1961 50 579314 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |రకం=పుస్తకం |శీర్షిక=[[లక్షణశిరోమణి]] |భాష=te |సంపుటి= |రచయిత=[[రచయిత:పొత్తపి వేంకటరమణ|పొత్తపి వేంకటరమణ]] |అనువాదకులు= |ఎడిటర్=రావూరి దొరసామిశర్మ |చిత్రకర్త= |పాఠశాల= |ప్రచురణకర్త=ఆంధ్రప్రదేశ్ సాహిత్య అకాడమి |చిరునామా=హైదరాబాదు |సంవత్సరం=1978 |ఆధారం= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |మూలం=pdf |బొమ్మ=1 |పురోగతి=MS |పుటలు=<pagelist 1="ముఖచిత్రం" 28=1 /> |సంపుటాలు= |వ్యాఖ్యలు= |వెడల్పు= |సిఎస్ఎస్= |పేజీ మొదటి వరుస= |పేజీ చివరివరుస= }} gw21e9j2vi9b61no6hq90jjv4d4567r 104 187903 578828 578495 2026-09-18T00:17:56Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 578828 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{left margin|5em}}<poem>"ఏనడిగెద మిమ్ము నిపుడు నాపదము లాన బొంకినమీకు ననఘాత్ములార! అనుజులయందు నాయందు నాకూర్చు జనకనందనయందు జననులయందుఁ గలదేని <ref>క. చెప్పుడీ కల్మషంబిపుడు</ref>చెప్పుడు కల్మషంబిపుడు వలవదు <ref>క. దండంబువలను భీతిల్ల</ref>దండంబువలన భీతిల్ల” <ref>క. అనవుండు నాచారుఁ డారఘువీరు, ఖ. అనవుండు నాచారు లారఘువీరు</ref>ననవుండు నొకచారుఁ డారఘువీరుఁ <ref>క. గనుఁగొని నలడగాఁగ నిట్లనియె</ref>గనుఁగొని యలవోకగా నప్పుడనియె. "శ్రీరామ! నినుఁ దలంచినఁ బేరుకొనిన భోరునఁ బాపంబు <ref>పొలియక నున్న, క. పోలికమున్నె</ref>పొలయకయున్న <ref>క. విపరీతదోషంబు నిన్నొందె ననుట</ref>నృపవీర! దోషంబు నినుఁ బొందెననుట విపరీత మేమని వివరింపవచ్చుఁ <ref>క. తిరుగుదు మతిపాపదేశంబునందు</ref>దిరుగుదు మతిపాపదేశంబులందు దురితదూరుల మగుదుము నిన్నుఁ జూచి <ref>క. యెఱిఁగియు నటలోక మీలోకు లిపుడు</ref>యెఱిఁగి యున్నతలోక మీలోకమెన్ని <ref>క. కొఱఁతలు కల్పించి కొనియాడుదురు</ref>కొఱఁతలు మీమీఁదఁ గొన్నిఁ గల్పించి</poem></div><noinclude><references/></noinclude> kebqpc15vgbdykaualhi6m5wr1a2qml 106 209619 578772 578693 2026-09-17T12:28:54Z Rajasekhar1961 50 578772 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |రకం=పుస్తకం |శీర్షిక=[[పటం కతలు]] |భాష=te |సంపుటి= |రచయిత= |అనువాదకులు= |ఎడిటర్=[[రచయిత:మామిడి హరికృష్ణ]] |చిత్రకర్త= |పాఠశాల= |ప్రచురణకర్త= |చిరునామా=2017 |సంవత్సరం= |ఆధారం= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |మూలం=pdf |బొమ్మ=1 |పురోగతి=X |పుటలు=<pagelist 16to17="విసూ" 18=1 /> |సంపుటాలు= |వ్యాఖ్యలు= |వెడల్పు= |సిఎస్ఎస్= |పేజీ మొదటి వరుస= |పేజీ చివరివరుస= }} qn1nl6grwq3ib4fe2rmvyju9mfudhoz 578786 578772 2026-09-17T12:49:09Z Rajasekhar1961 50 578786 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |రకం=పుస్తకం |శీర్షిక=[[పటం కతలు]] |భాష=te |సంపుటి= |రచయిత= |అనువాదకులు= |ఎడిటర్=[[రచయిత:మామిడి హరికృష్ణ]] |చిత్రకర్త= |పాఠశాల= |ప్రచురణకర్త= |చిరునామా=హైదరాబాద్ |సంవత్సరం=2017 |ఆధారం= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |మూలం=pdf |బొమ్మ=1 |పురోగతి=X |పుటలు=<pagelist 16to17="విసూ" 18=1 /> |సంపుటాలు= |వ్యాఖ్యలు= |వెడల్పు= |సిఎస్ఎస్= |పేజీ మొదటి వరుస= |పేజీ చివరివరుస= }} ak1btnp6w6ct2yvg7c7k7p6oo0y04xe 578787 578786 2026-09-17T12:52:18Z Rajasekhar1961 50 578787 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |రకం=పుస్తకం |శీర్షిక=[[పటం కతలు]] |భాష=te |సంపుటి= |రచయిత= |అనువాదకులు= |ఎడిటర్=[[రచయిత:మామిడి హరికృష్ణ]] |చిత్రకర్త= |పాఠశాల= |ప్రచురణకర్త=తెలంగాణ ప్రభుత్వం - భాషా సాంస్కృతిక శాఖ |చిరునామా=హైదరాబాద్ |సంవత్సరం=2017 |ఆధారం= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |మూలం=pdf |బొమ్మ=1 |పురోగతి=X |పుటలు=<pagelist 16to17="విసూ" 18=1 /> |సంపుటాలు= |వ్యాఖ్యలు= |వెడల్పు= |సిఎస్ఎస్= |పేజీ మొదటి వరుస= |పేజీ చివరివరుస= }} 5ryukdm6clccw5ag0pq94dgdrj1jx2r 578788 578787 2026-09-17T12:53:39Z Rajasekhar1961 50 578788 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |రకం=పుస్తకం |శీర్షిక=[[పటం కతలు]] |భాష=te |సంపుటి= |రచయిత= |అనువాదకులు= |ఎడిటర్=[[రచయిత:మామిడి హరికృష్ణ]] : [[రచయిత:విష్ణుభట్ల ఉదయశంకర్]] |చిత్రకర్త= |పాఠశాల= |ప్రచురణకర్త=తెలంగాణ ప్రభుత్వం - భాషా సాంస్కృతిక శాఖ |చిరునామా=హైదరాబాద్ |సంవత్సరం=2017 |ఆధారం= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |మూలం=pdf |బొమ్మ=1 |పురోగతి=X |పుటలు=<pagelist 16to17="విసూ" 18=1 /> |సంపుటాలు= |వ్యాఖ్యలు= |వెడల్పు= |సిఎస్ఎస్= |పేజీ మొదటి వరుస= |పేజీ చివరివరుస= }} olxd66jw4l4nl14552icqkc41hhys6z 578789 578788 2026-09-17T12:55:00Z Rajasekhar1961 50 578789 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |రకం=పుస్తకం |శీర్షిక=[[పటం కతలు]] |భాష=te |సంపుటి= |రచయిత= |అనువాదకులు= |ఎడిటర్=[[రచయిత:మామిడి హరికృష్ణ]] : [[రచయిత:విష్ణుభట్ల ఉదయశంకర్]] |చిత్రకర్త= |పాఠశాల= |ప్రచురణకర్త=తెలంగాణ ప్రభుత్వం - భాషా సాంస్కృతిక శాఖ |చిరునామా=హైదరాబాద్ |సంవత్సరం=2017 |ఆధారం= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |మూలం=pdf |బొమ్మ=1 |పురోగతి=MS |పుటలు=<pagelist 16to17="విసూ" 18=1 /> |సంపుటాలు= |వ్యాఖ్యలు= |వెడల్పు= |సిఎస్ఎస్= |పేజీ మొదటి వరుస= |పేజీ చివరివరుస= }} omvz8th22ujypefukqg9nsy3dyy9uhd 104 211451 578806 552220 2026-09-17T23:44:44Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578806 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Css image crop |Image = పటం కతలు.pdf |Page = 18 |bSize = 600 |cWidth = 476 |cHeight = 190 |oTop = 90 |oLeft = 55 |Location = center |Description = }} {{center|{{p|fs150}}'''1. పటం కతలకు ఆధారాలు - నకాశీ చిత్రాలు '''</p>}} తెలంగాణలోని జనగామ జిల్లా 'చేర్యాల' గ్రామం ఉంది. ఇక్కడ 'నకాశీ' అనే వారికి కళా కృతులు/పటాలు ఉత్పత్తి చేయడమే జీవనాధారం. జానపదం మరియు పౌరాణిక కళాకృతులు తయారు చేయడం వీరి ప్రధాన వృత్తి. సంపూర్ణ మతతత్వ పరిధి కలిగి, రాజకీయ, సామాజిక స్ఫురణతో, క్లిష్టమైన ప్రాంతీయ కుల విధానాన్ని సంపూర్ణంగా మిళితం చేసి గీసే చిత్రాలు 'నకాశీ చిత్రాలు'. ఈ పటాలు ఒక కులం యొక్క ఆవిర్భావం, ఆ కుల ప్రాచుర్యం కొరకు ఒక వ్యక్తి చేసే వీరోచిత పోరాటాలను ప్రస్పుటంగా తెలియజేస్తాయి. రామాయణ, మహాభారత, పౌరాణిక గాథలు, ప్రాంతీయ జానపద గేయాలు మరియు నిత్య జీవితంలో జరిగే పలు సంఘటనల ఆధారంగా రూపొందించ బడినవే నకాశీ చిత్రాలు.<noinclude><references/></noinclude> 8zc5lz0eggwsgub3ybvga7w7r39jr2z 104 211452 578807 552221 2026-09-17T23:45:23Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 578807 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="2" user="A.Murali" /></noinclude> {{Css image crop |Image = పటం కతలు.pdf |Page = 19 |bSize = 600 |cWidth = 409 |cHeight = 813 |oTop = 47 |oLeft = 103 |Location = center |Description = }}<noinclude><references/></noinclude> 9leiblln7g57zjgeq7yatkine44xwsw 578808 578807 2026-09-17T23:45:36Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578808 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude> {{Css image crop |Image = పటం కతలు.pdf |Page = 19 |bSize = 600 |cWidth = 409 |cHeight = 813 |oTop = 47 |oLeft = 103 |Location = center |Description = }}<noinclude><references/></noinclude> oizlkcje0lxu04zbwuxiko2y4sspyhp 104 211588 578809 552222 2026-09-17T23:46:39Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578809 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Css image crop |Image = పటం కతలు.pdf |Page = 34 |bSize = 600 |cWidth = 468 |cHeight = 177 |oTop = 98 |oLeft = 60 |Location = center |Description = }} {{center|{{p|fs150}}'''2.ఎ అద్దపు పటం కత '''</p>}} జానపద విజ్ఞానంలో కళలు, సాహిత్యానికి ప్రత్యేకమైన స్థానం ఉంది. తరతరాల చరిత్రను, ఆచారాన్ని, సంప్రదాయాన్ని ఒక తరం నుంచి మరో తరానికి అందించడానికి ఇవి దోహదపడుతున్నాయి. జానపద విజ్ఞానం అంటే సాహిత్యమే అనే దశ నుంచి బహుముఖాంశాల సమాహారం వరకు విస్తరించి ఆ దిశలో అధ్యయనాలు జరుగుతున్నాయి. స్వయం సమృద్ధి కలిగిన గ్రామీణ జీవనాన్ని సుసంపన్నం చేస్తున్న కళలు అగ్రభాగాన నిలిచాయి. ఆయా సమాజాల చేత, సమూహాల చేత ఆదరించబడి, వాటి ఔన్నత్యాన్ని చాటుకుంటూ నిలిచాయి. కళనే వృత్తిగా చేసుకొని తరతరాలుగా ఆ కళల్ని పోషించుకుంటూ వస్తున్న సంప్రదాయ వృత్తికళలు తెలంగాణ అంతటా వ్యాపించి ఉన్నాయి. ఇలా<noinclude><references/></noinclude> 37kiw0gi21yo8nxq43kjklwg1t1n3ml 104 211589 578810 552223 2026-09-17T23:47:37Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578810 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Css image crop |Image = పటం కతలు.pdf |Page = 35 |bSize = 600 |cWidth = 493 |cHeight = 420 |oTop = 67 |oLeft = 65 |Location = center |Description = }} {{Css image crop |Image = పటం కతలు.pdf |Page = 35 |bSize = 600 |cWidth = 489 |cHeight = 333 |oTop = 476 |oLeft = 69 |Location = center |Description = }}<noinclude><references/></noinclude> 5h2ifvhxtzo163pnvaho5g8r7a1swpj 104 211594 578811 552224 2026-09-17T23:48:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578811 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Css image crop |Image = పటం కతలు.pdf |Page = 40 |bSize = 600 |cWidth = 471 |cHeight = 180 |oTop = 95 |oLeft = 52 |Location = center |Description = }} {{center|{{p|fs150}}'''2 బి. నాయీ పటం కత '''</p>}} జానపద పురాణాలల్లో విశిష్టమైనదే కాదు తెలంగాణా పటం కథల్లో అపురూపమైంది నాయీ పటం. సూత సంహితలోని 12వ అధ్యాయం ఆరవ సూత్రం ఆధారంగా ఈ నాయీ పటం కథ చెప్పబడుతూ వస్తున్నది. నాయీ వృత్తి కథాంశంతో ముడిపడి ఉంది. శివలీల వినోదంగా ఈ పటం కథ ప్రదర్శితమౌతుంది. వృత్తి పవిత్రమనే భావనతో "క్షుర” వృత్తిని ఉన్నతీకరించడానికి ఈ పురాణ రచన నిర్మితమైంది. దాని సారాంశం ఏమంటే వృత్తి నీచమనే భావన సామాజికుల్లో ఉత్పన్నం కాకుండా చేయడం అనేదే దీని లక్ష్యం.<noinclude><references/></noinclude> 4xuzakimz9p91ks4simudoamscumw0z 104 211595 578812 552225 2026-09-17T23:49:38Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578812 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Css image crop |Image = పటం కతలు.pdf |Page = 41 |bSize = 600 |cWidth = 488 |cHeight = 753 |oTop = 87 |oLeft = 67 |Location = center |Description = }}<noinclude><references/></noinclude> 52fp3fd6bio6f58o65f51i0wq790cjd 104 211602 578813 552226 2026-09-17T23:50:49Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578813 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Css image crop |Image = పటం కతలు.pdf |Page = 48 |bSize = 600 |cWidth = 476 |cHeight = 183 |oTop = 92 |oLeft = 55 |Location = center |Description = }} {{center|{{p|fs150}}'''3. ఏనూటి పటం కత '''</p>}} నపద గిరిజన కళారూపాల్లో పటం కథలు ప్రత్యేకమైనవి. తెలంగాణలో మాత్రమే కనిపించే పటం కథల కళాకారులు మౌఖికంగా ప్రచారంలో ఉన్న కులపురాణాలకు నకాశీ చిత్రకారులతో దృశ్యరూపం కల్పించుకొని పండితులకు పామరులకు కథాంశం అర్థమయ్యేలా కథాగానం చేయటం వీరి ప్రత్యేకత. పటం కథలు ప్రదర్శించే ఆయా కళారూపాల్లో అద్దపువారు నాయీబ్రాహ్మణులకు అద్దపు పురాణం, కూనపులివారు పద్మశాలీలకు మార్కండేయ పురాణం, మాసయ్యలకు రజకులకు మడేలు పురాణం, కాకిపడిగెలవారు ముదిరాజ్లకు భారతం కథలు, పెక్కర్లు కుమ్మరి వారికి గుండ బ్రహ్మాయ్య పురాణం, తెరచీరలు, కొమ్ము మరియు మందహెచ్చులవారు యాదయ్యకు కాటమరాజు కథలు, దక్కలివారు మాదిగలకు జాంబపురాణం, గుర్రపువారు మాల కులానికి భేతాళపురాణం,<noinclude><references/></noinclude> 5himfbyppk831a7kkfcwc7ohwruc87o 104 211603 578814 552042 2026-09-17T23:52:22Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578814 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Css image crop |Image = పటం కతలు.pdf |Page = 49 |bSize = 600 |cWidth = 483 |cHeight = 447 |oTop = 74 |oLeft = 67 |Location = center |Description = }} {{Css image crop |Image = పటం కతలు.pdf |Page = 49 |bSize = 600 |cWidth = 236 |cHeight = 307 |oTop = 542 |oLeft = 72 |Location = center |Description = }} {{Css image crop |Image = పటం కతలు.pdf |Page = 49 |bSize = 600 |cWidth = 229 |cHeight = 293 |oTop = 548 |oLeft = 315 |Location = center |Description = }}<noinclude><references/></noinclude> frbz7alc5t6qxzohj4d2m1fvedlk0mm 104 211614 578815 552210 2026-09-17T23:53:40Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578815 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Css image crop |Image = పటం కతలు.pdf |Page = 58 |bSize = 600 |cWidth = 476 |cHeight = 182 |oTop = 95 |oLeft = 54 |Location = center |Description = }} {{center|{{p|fs150}}'''4. డక్కలి పటం కత '''</p>}} భారతీయ సమాజపు రీతులని కుల చట్రాలతోపాటు, ఆ కులాలకి ఉన్న ఉపకులాలు, ఆ ఉపకులాలకు వారసత్వ సంపదగా అందే విలక్షణ కళా, సాంస్కృతిక లక్షణాలని అర్థం చేసుకోవడం అవసరం. అర్థం చేసుకోవాలంటే ముందు తెల్సుకోవాలి. భారతీయ కుల వ్యవస్థకు పాశ్చాత్య దృక్పథం, అదీ అంతగా పొసగని ధృక్పథంతో జోడించి చూసుకుని లోటుపాట్లని ఎత్తిచూసుకొని వాటిని అధిగమించడానికి చేసే ప్రయత్నాలతోపాటు అదే కుల వ్యవస్థలో ఉన్న కొన్ని అరుదైన, విలక్షణమైన, విభిన్నమైన, సాంస్కృతిక కోణాలను కులాలను దాటుకుని అందుకోవాల్సి ఉంది. ఆధునికత వైపుకి అతి వేగంగా వెళ్తున్న ఈ గమనంలో ఈ కళాకోణాలు పూర్తిగా నిర్లక్ష్యం చేయబడి మన సమాజాలు ఒకటొకటిగా ఎన్నో అరుదైన 'సాంస్కృతిక సమూహాలను' కోల్పోతున్నాయి. 'కులం - ఉపకులం' కోణంలో సామాజిక<noinclude><references/></noinclude> e7blp3jif2qka0qvr5srojlg96e4zin 104 211615 578816 552211 2026-09-17T23:55:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578816 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Css image crop |Image = పటం కతలు.pdf |Page = 59 |bSize = 600 |cWidth = 479 |cHeight = 573 |oTop = 67 |oLeft = 70 |Location = center |Description = }} {{Css image crop |Image = పటం కతలు.pdf |Page = 59 |bSize = 600 |cWidth = 218 |cHeight = 203 |oTop = 657 |oLeft = 75 |Location = center |Description = }} {{Css image crop |Image = పటం కతలు.pdf |Page = 59 |bSize = 600 |cWidth = 254 |cHeight = 198 |oTop = 657 |oLeft = 287 |Location = center |Description = }}<noinclude><references/></noinclude> o71ubmrmukqk55le9gzy57h9hy6fy0m 104 211628 578817 552218 2026-09-17T23:56:42Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578817 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Css image crop |Image = పటం కతలు.pdf |Page = 66 |bSize = 600 |cWidth = 469 |cHeight = 180 |oTop = 95 |oLeft = 57 |Location = center |Description = }} {{center|{{p|fs150}}'''5. గౌడజెట్టీల పటం కత '''</p>}} గౌదులకు ఆశ్రితులు గౌడ జెట్టీలు. గౌడులకు సంబంధించిన 'గౌడపురాణాన్ని పటం ఆధారంగా ప్రదర్శించడం వీరి సంప్రదాయం. రెండు లేదా మూడు యేండ్లకు ఒకసారి తమ హక్కు గల గ్రామాలకు వెళ్ళి త్యాగం అడుగుతారు. కులపురాణాన్ని పటం ఆధారంగా ప్రదర్శిస్తారు. గౌడులు ఆయురారోగ్యాలతోను, అప్లైశ్వర్యాలతోనూ నిండు నూరేళ్లు జీవించాలని కాటమయ్య పండుగ, బలి వంటి కార్యక్రమాలు నిర్వహిస్తారు. '''గౌడజెట్టీల పుట్టుక ''' త్రిమూర్తులైన బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరులు ఒకరోజు త్రిపురలో తిరిగి వస్తున్నపుడు బ్రహ్మదేవుని శరీరానికి విపరీతమైన చెమట పట్టడంతో అరచేతిలో పట్టి భూమిపై వేయబోగా భూమి భయపడిపోయింది. చేయిని పైకెత్తగా<noinclude><references/></noinclude> d9jzs1xcti12z150eexba9i3h2kp520 104 211629 578818 552219 2026-09-17T23:58:31Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578818 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Css image crop |Image = పటం కతలు.pdf |Page = 67 |bSize = 600 |cWidth = 474 |cHeight = 476 |oTop = 70 |oLeft = 73 |Location = center |Description = }} {{Css image crop |Image = పటం కతలు.pdf |Page = 67 |bSize = 600 |cWidth = 466 |cHeight = 326 |oTop = 532 |oLeft = 73 |Location = center |Description = }}<noinclude><references/></noinclude> 00jahb0kpfuupxk6ecbaxuht3csig4e 104 211844 578795 552335 2026-09-17T13:27:41Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578795 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Css image crop |Image = పటం కతలు.pdf |Page = 76 |bSize = 600 |cWidth = 471 |cHeight = 190 |oTop = 90 |oLeft = 55 |Location = center |Description = }} {{center|{{p|fs150}}'''6. గుర్రపు పటం కత '''</p>}} గుర్రపు వాళ్లు మాల లేదా మన్నెపు కులస్థులకు ఆశ్రితులు. వీరిని గుర్రపు మల్లన్నలు అని కూడా అంటారు. తమకు కట్టుబడి ఉన్న గ్రామాలకు రెండు, మూడు లేదా ఐదు సంవత్సరాలకు ఒకసారి వెళ్లి కథలు చెప్పి త్యాగం వసూలు చేసుకుంటారు. మాల వారికి సంబంధించిన మాల చెన్నయ్య పురాణాన్ని పటం ద్వారా ప్రదర్శించి ప్రతిఫలం పొందుతారు. ఈ మధ్యకాలంలో మాల చెన్నయ్య పురాణాన్ని యక్షగానం శైలిలో కూడా ప్రదర్శిస్తున్నారు. కళాకారుల సంఖ్య తక్కువగా ఉన్నందున ఇతర కులాలకు చెందిన కళాకారులు సహాయం తీసుకొని ప్రదర్శనలు ఇస్తున్నారు. తెలంగాణ రాష్ట్రంలో గుర్రపువారు వరంగల్ జిల్లా పర్కాల మండలంలోని ముత్యాలపల్లి, వర్ధన్నపేట మండలం ఒగ్లాపూర్, మహబూబాబాద్ మండలం అనంతారం, ములుగు<noinclude><references/></noinclude> 13a48swrcigzc1juhf0kzs8rziekuui 104 211845 578794 552235 2026-09-17T13:26:34Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578794 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Css image crop |Image = పటం కతలు.pdf |Page = 77 |bSize = 600 |cWidth = 489 |cHeight = 274 |oTop = 62 |oLeft = 67 |Location = center |Description = }} {{Css image crop |Image = పటం కతలు.pdf |Page = 77 |bSize = 600 |cWidth = 474 |cHeight = 277 |oTop = 326 |oLeft = 65 |Location = center |Description = }} {{Css image crop |Image = పటం కతలు.pdf |Page = 77 |bSize = 600 |cWidth = 473 |cHeight = 262 |oTop = 596 |oLeft = 75 |Location = center |Description = }}<noinclude><references/></noinclude> l2a657anmtdnal9b8zwyhmtde6zhgiu 104 211877 578819 552354 2026-09-17T23:59:19Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 578819 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="2" user="A.Murali" /></noinclude>{{Css image crop |Image = పటం కతలు.pdf |Page = 86 |bSize = 600 |cWidth = 468 |cHeight = 185 |oTop = 93 |oLeft = 57 |Location = center |Description = }} {{center|{{p|fs150}}'''7. కాకి పడిగెల పటం కత '''</p>}} కాకిపడిగెల వారు ముదిరాజ్ కులం వాళ్లకు ఆశ్రిత కులం. ఒక సంవత్సరం తప్పించి ఒక సంవత్సరం తమ హక్కు గల గ్రామాలకు పోయి పటం ఆధారంగా పాండవులకు సంబంధించిన కథలు చెప్పి త్యాగం అడుక్కొని జీవితాన్ని గడిపే వృత్తికళాకారులు ఈ కాకిపడిగెల కళాకారులు. వీళ్ళు వరంగల్ జిల్లా వివిధ ప్రాంతాలలో నివాసం ఏర్పరచుకొని సంవత్సరంలో ఎనిమిది నెలలు దేశాలు మీద కథలు చెబుతూ సంచార జీవనం కొనసాగిస్తూ - కేవలం నాలుగు నెలలు మాత్రం తమ ఇండ్ల దగ్గర ఉంటారు. వీరు వరంగల్ జిల్లాలోనే కాక కరీంనగర్, హైదరాబాద్ జిల్లాల్లో కూడా ఉన్నట్లు సమాచారం.<noinclude><references/></noinclude> reh6g3307t66cso5pbfc9o78ykhv1l2 578820 578819 2026-09-17T23:59:31Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578820 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Css image crop |Image = పటం కతలు.pdf |Page = 86 |bSize = 600 |cWidth = 468 |cHeight = 185 |oTop = 93 |oLeft = 57 |Location = center |Description = }} {{center|{{p|fs150}}'''7. కాకి పడిగెల పటం కత '''</p>}} కాకిపడిగెల వారు ముదిరాజ్ కులం వాళ్లకు ఆశ్రిత కులం. ఒక సంవత్సరం తప్పించి ఒక సంవత్సరం తమ హక్కు గల గ్రామాలకు పోయి పటం ఆధారంగా పాండవులకు సంబంధించిన కథలు చెప్పి త్యాగం అడుక్కొని జీవితాన్ని గడిపే వృత్తికళాకారులు ఈ కాకిపడిగెల కళాకారులు. వీళ్ళు వరంగల్ జిల్లా వివిధ ప్రాంతాలలో నివాసం ఏర్పరచుకొని సంవత్సరంలో ఎనిమిది నెలలు దేశాలు మీద కథలు చెబుతూ సంచార జీవనం కొనసాగిస్తూ - కేవలం నాలుగు నెలలు మాత్రం తమ ఇండ్ల దగ్గర ఉంటారు. వీరు వరంగల్ జిల్లాలోనే కాక కరీంనగర్, హైదరాబాద్ జిల్లాల్లో కూడా ఉన్నట్లు సమాచారం.<noinclude><references/></noinclude> 3grpwj36ocvbeicf1clyhswvu9hhf9i 104 211878 578821 552355 2026-09-18T00:01:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578821 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Css image crop |Image = పటం కతలు.pdf |Page = 87 |bSize = 600 |cWidth = 474 |cHeight = 307 |oTop = 69 |oLeft = 72 |Location = center |Description = }} {{Css image crop |Image = పటం కతలు.pdf |Page = 87 |bSize = 600 |cWidth = 249 |cHeight = 216 |oTop = 392 |oLeft = 174 |Location = center |Description = }} {{Css image crop |Image = పటం కతలు.pdf |Page = 87 |bSize = 600 |cWidth = 474 |cHeight = 244 |oTop = 611 |oLeft = 72 |Location = center |Description = }}<noinclude><references/></noinclude> sg39z8ofh9yqxvn07yiff2myyjkm74m 104 211992 578822 552645 2026-09-18T00:02:17Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578822 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Css image crop |Image = పటం కతలు.pdf |Page = 96 |bSize = 600 |cWidth = 469 |cHeight = 185 |oTop = 95 |oLeft = 57 |Location = center |Description = }} {{center|{{p|fs150}}'''8. కొమ్ము పటం కత '''</p>}} సంప్రదాయ పటం కథల్లో కొమ్ము కథ ఒకటి. జానపద కళారూపాల్లో ప్రదర్శన వివిధ మాధ్యమాల్లో సాగుతుంది. అందులో 'పటం' ఆధారంగా ప్రదర్శన ఇచ్చే కళారూపాలు తెలంగాణలో ఉండడం ప్రత్యేకత. కుల పురాణాలను పటం ఆధారంగా చెప్పే విధానం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది. నకారి అనే ప్రత్యేక కులం వారి కలం నుండి పురుడు పోసుకున్న పటాలు ఎక్కువ. కానీ కొమ్ము కథకు ప్రధానమైన పటం కథను నెల్లూరు జిల్లా కలంకారి కళాకారులచే రూపొందించడం కొమ్ము పటం ప్రత్యేకత. యాదవరాజుల చరిత్రను, వారి సామాజిక స్థితిగతులను, సాంస్కృతిక బృందాలను అందమైన చిత్రాలుగా పటంపై రూపొందించగా వాటి ఆధారంగా ప్రదర్శన ఇచ్చే కళాకారులు కొమ్ము కథకులు.<noinclude><references/></noinclude> dcmjg4sbvig4l85qkjlkuhra1rgrlaw 104 211993 578823 552646 2026-09-18T00:03:31Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578823 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Css image crop |Image = పటం కతలు.pdf |Page = 97 |bSize = 600 |cWidth = 471 |cHeight = 234 |oTop = 67 |oLeft = 70 |Location = center |Description = }} {{Css image crop |Image = పటం కతలు.pdf |Page = 97 |bSize = 600 |cWidth = 468 |cHeight = 303 |oTop = 293 |oLeft = 73 |Location = center |Description = }} {{Css image crop |Image = పటం కతలు.pdf |Page = 97 |bSize = 600 |cWidth = 474 |cHeight = 262 |oTop = 594 |oLeft = 70 |Location = center |Description = }}<noinclude><references/></noinclude> fn3g1ewt4zzh0fs5ootlqodkr5zpse3 104 211998 578824 552662 2026-09-18T00:05:00Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578824 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Css image crop |Image = పటం కతలు.pdf |Page = 102 |bSize = 600 |cWidth = 476 |cHeight = 185 |oTop = 92 |oLeft = 54 |Location = center |Description = }} {{center|{{p|fs150}}'''9. కొర్రాజుల పటం కత '''<p>}} సంప్రదాయ గిరిజన తెగలు మానవజాతి మూలాలకు ప్రతీకలు. తెగల ఆవిర్భావం గురించి ఉనికి గురించి వారికి సంబంధించిన సాహిత్యం, చరిత్ర ఈ విషయాల్ని రూఢీపరుస్తున్నాయి. భారతదేశ గిరిజనులు ముఖ్యంగా తెలుగు నేలపైన ప్రత్యేక ఉనికిని చాటుకుంటున్నారు. సుమారు 35 గిరిజన తెగలు అడవుల్లో, కొండకోనల్లో, నదీతీరాల వెంట ఆవాసాలు ఏర్పర్చుకున్నాయి. మరికొన్ని గిరిజన తెగలు మైదాన ప్రాంతాల్లో నివసిస్తున్నాయి. ఆదివాసీ, గిరిజన తెగల వృత్తి - ప్రవృత్తులు, జీవన విధానం, ఆచార అనుష్టానాల్లో ప్రత్యేకతలు ఉన్నాయి. ప్రకృతిలో మమేకమై జీవనం కొనసాగిస్తున్న గిరిజనుల చరిత్రను మౌఖిక సాహిత్యంగా గానం చేసున్న ఉపతెగలు నేటికి కూడా కొనసాగుతూ ఉండటం గమనార్హం.<noinclude><references/></noinclude> ath7qhdxn0gimk6pnse53x74wb1tymv 104 211999 578825 552663 2026-09-18T00:06:30Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578825 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Css image crop |Image = పటం కతలు.pdf |Page = 103 |bSize = 600 |cWidth = 218 |cHeight = 317 |oTop = 72 |oLeft = 182 |Location = center |Description = }} {{Css image crop |Image = పటం కతలు.pdf |Page = 103 |bSize = 600 |cWidth = 264 |cHeight = 196 |oTop = 390 |oLeft = 85 |Location = center |Description = }} {{Css image crop |Image = పటం కతలు.pdf |Page = 103 |bSize = 600 |cWidth = 177 |cHeight = 186 |oTop = 392 |oLeft = 363 |Location = center |Description = }} {{Css image crop |Image = పటం కతలు.pdf |Page = 103 |bSize = 600 |cWidth = 474 |cHeight = 282 |oTop = 578 |oLeft = 75 |Location = center |Description = }}<noinclude><references/></noinclude> 2l1ks87vtwapeq56t4wr1geo9xhyhtd 104 212008 578826 552936 2026-09-18T00:07:27Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578826 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Css image crop |Image = పటం కతలు.pdf |Page = 112 |bSize = 600 |cWidth = 471 |cHeight = 178 |oTop = 97 |oLeft = 55 |Location = center |Description = }} {{center|{{p|fs150}}'''10. కోయ పటం కత '''</p>}} భారతదేశంలో మూలవాసులుగా పేర్కొంటున్న ఆదిమ జాతి ఈ కోయ జాతి. ఈ ఆదివాసులే మొదట భారతదేశానికి వచ్చిన ఆర్యులని 'కోయ చరిత్ర' చెపుతున్నది.. కోయ భాషకు అప్పటికే లిపి ఏర్పడలేదు. మౌఖికంగానే సాగే కోయ భాషలో ఈ పురాణం చెప్పబడుతూ వస్తున్నది. మైదాన ప్రాంతంలోని బడుగు, బలహీన వర్గాల పురాణాలాగా ఈ పురాణం కూడా 'పటం కథ' కళారూపంలో ప్రదర్శించబడుతుంది. వృత్తి పురాణాల ప్రదర్శనలలో పటం తయారీ, పటం కథాగానం, ఒక నూతన ఒరవడిని దిద్దింది. సంగీతం, సాహిత్యం, కళారూపం మిశ్రితమైనదే పటం కథా గానమని చెప్పాలి. దాదాపుగా ఏడు కోట్ల జనాభాకు చేరిన కోయలకు తమదైన చరిత్ర, సంస్కృతులను పరిరక్షించుకునేందుకే ఈ కోయ పురాణాన్ని వారు సృష్టించుకున్నారు. తెలంగాణలోఈ కోయ పురాణాన్ని చెప్పేందుకు వేల్పుల వారు, పట్టెడ, డోలి అనే ఆశ్రిత గిరిజన తెగలున్నాయి.<noinclude><references/></noinclude> iud295bk4aa3l881wy918i9uen85ddy 104 212009 578827 552937 2026-09-18T00:08:05Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578827 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Css image crop |Image = పటం కతలు.pdf |Page = 113 |bSize = 600 |cWidth = 478 |cHeight = 366 |oTop = 268 |oLeft = 70 |Location = center |Description = }}<noinclude><references/></noinclude> qfptefhovhopyaodn7tjtg2wuhug0og 104 212014 578782 552961 2026-09-17T12:42:40Z Rajasekhar1961 50 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578782 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Rajasekhar1961" /></noinclude> {{Css image crop |Image = పటం కతలు.pdf |Page = 118 |bSize = 600 |cWidth = 496 |cHeight = 212 |oTop = 81 |oLeft = 42 |Location = center |Description = }} {{p|fs150|ac}}'''11. కూనపులి పటం కత '''</p> {{rule}} {{di|తె}}లంగాణ జానపద కళారూపాల్లో ఆశ్రిత కళారూపాలు, ఆశ్రితేతర కళారూపాలని రెండు రకాలుగా చెప్పవచ్చు. ఇందులో ఆశ్రిత కళారూపాలనేవికేవలం ఒక కులాన్ని మాత్రమే ఆశ్రయించి వారికి హక్కుదారులుగా వుంటూ ప్రదర్శనలిస్తూ మనుగడ సాగిస్తాయి. ఆశ్రితేతర కళారూపాలనేవి కులంతో సంబంధంలేకుండా అన్ని కులాలను ఆశ్రయిస్తూ ప్రదర్శనలిస్తాయి. 12 శతాబ్దం నాటి కంటే ముందు నుంచే ఆశ్రిత కళారూపాల ప్రస్తావన ప్రాచీన గ్రంథాల్లో ఉన్నట్టు ఆధారాలున్నాయి. అంతటి ప్రాచీనత కలిగిన ఆశ్రిత కళా రూపాల్లో భాగమైనదే పటం కథల కళారూపాలు. ఈ పటం కథల్లో అద్దపు, గౌడజెట్టి, ఏనూటి, తెర చీరలు, కొమ్ము, డక్కలి, గుర్రపు, కొర్రాజులు (తోటి), కాకి పడిగెలు, మాసయ్యలు, పూజరి, మందహెచ్చులు, పెక్కర్లు, కూనపులి పటం కథల్లాంటివి వున్నాయి. పద్మశాలికి చెందిన ఆశ్రిత కళారూపాల్లో ఒకటైన<noinclude><references/></noinclude> 18qhfrkfi6i0zzgu7wb0d5l3g9lnepm 104 212015 578783 552962 2026-09-17T12:43:39Z Rajasekhar1961 50 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578783 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Rajasekhar1961" /></noinclude>{{Css image crop |Image = పటం కతలు.pdf |Page = 119 |bSize = 600 |cWidth = 593 |cHeight = 915 |oTop = 2 |oLeft = 4 |Location = center |Description = }}<noinclude><references/></noinclude> obg10q86h8tg6ywupbyyr3ziais4sf9 104 212022 578779 553114 2026-09-17T12:36:35Z Rajasekhar1961 50 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578779 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Rajasekhar1961" /></noinclude> {{Css image crop |Image = పటం కతలు.pdf |Page = 126 |bSize = 600 |cWidth = 497 |cHeight = 201 |oTop = 88 |oLeft = 46 |Location = center |Description = }} {{p|fs150|ac}}'''12. మందెచ్చుల పటం కత '''</p> {{rule}} {{di|మం}}దెచ్చుల వారు యాదవకులం వారికి ఆశ్రితులు. యాదవుల ఇంట ఉన్న గొర్లు, మేకల మందలు హెచ్చుకావాలని కథలు చెప్పి గావు పట్టి, ఐలి చల్లె వారినే మందహెచ్చులు లేక మందెచ్చుల వాళ్ళు అని అంటారు. వీరు చెప్పే కథలను మందెచ్చుల కథలు అంటారు. వీరు బుడిగె జంగాలలోని ఒక వర్గానికి చెందినవారు. తెలంగాణలో వరంగల్, కరీంనగర్, నల్లగొండ, మహబూబ్ నగర్ జిల్లాలో మందెచ్చుల వారు అధికంగా నివసిస్తున్నారు. వీరిని ప్రాంతాన్ని బట్టి వివిధ రకాల పేర్లతో పిలుస్తున్నారు. వరంగల్ జిల్లాలో మందెచ్చుల వారని, నల్లగొండ జిల్లాలో పొదపొత్రపు వాళ్ళని, పొగడుపోల్లు అని పోడారులు, బొమ్మలాటల వాళ్లు అనే పేర్లతో పిలుస్తున్నారు.<noinclude><references/></noinclude> 6h5ri3dox8gs5j4vz4a7itzut1zdg85 104 212023 578780 553115 2026-09-17T12:37:22Z Rajasekhar1961 50 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578780 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Rajasekhar1961" /></noinclude>{{Css image crop |Image = పటం కతలు.pdf |Page = 127 |bSize = 600 |cWidth = 593 |cHeight = 910 |oTop = 6 |oLeft = 4 |Location = center |Description = }}<noinclude><references/></noinclude> 6nrdsi76abem952ky9phliam40f40yo 104 212030 578776 553128 2026-09-17T12:33:27Z Rajasekhar1961 50 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578776 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Rajasekhar1961" /></noinclude> {{Css image crop |Image = పటం కతలు.pdf |Page = 134 |bSize = 600 |cWidth = 487 |cHeight = 200 |oTop = 88 |oLeft = 49 |Location = center |Description = }} {{p|fs150|ac}}'''13. మాసయ్య పటం కత '''</p> {{rule}} {{di|జా}}నపద విజ్ఞానంలో ఆశ్రిత కులాలకు ఒక విశిష్టమైన సాహిత్యంతో పాటు.. వైవిధ్య భరితమైన సాంస్కృతిక జీవనం ఉంది. క్రీ.శ. 12వ శతాబ్దానికి చెందిన పాల్కురికి సోమనాథుడు రచించిన 'పండితారాధ్య చరిత్ర'లో ఆశ్రిత కులాల ప్రస్తావన కనిపిస్తుంది. అంతటి ప్రాచీనత కలిగిన ఆశ్రిత కులాలు నేటికి సమాజంలో తమ సంస్కృతిని కాపాడుకుంటూ జీవనం కొనసాగిస్తున్నాయి. ఇవి హక్కుగా ఒక ప్రక్రియ ద్వారా దాతృ కులాలకు లేదా పోషక కులాలకు విజ్ఞానాన్ని, వినోదాన్ని పంచుతూ ముందుకు సాగుతున్నాయి. ఇందులో భాగంగానే దాతృకులాల మూలపురుషులు వంశచరిత్ర లేదా కుల పురాణాన్ని వంశం యొక్క గోత్రనామాలను కీర్తిస్తున్నారు. ఇందులో కొన్ని ఆశ్రిత కులాలు కనికట్టు విద్యలు ప్రదర్శించి కూడా దాతృకులాన్ని ఆనందింపజేస్తున్నాయి. ఇటువంటి ఆశ్రిత కులాలను ఉపకులాలు, వృత్తి గాయకులు, భిక్షుక గాయకులు, ఆశ్రిత<noinclude><references/></noinclude> av7d4wvj04wutn27p5dmk6t78yxo5r1 104 212031 578777 553129 2026-09-17T12:34:14Z Rajasekhar1961 50 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578777 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Rajasekhar1961" /></noinclude>{{Css image crop |Image = పటం కతలు.pdf |Page = 135 |bSize = 600 |cWidth = 595 |cHeight = 910 |oTop = 2 |oLeft = 4 |Location = center |Description = }}<noinclude><references/></noinclude> advjlrmfsnpd11x2bpu1edg6uez0duy 104 212038 578764 553147 2026-09-17T12:18:18Z Rajasekhar1961 50 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578764 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Rajasekhar1961" /></noinclude> {{Css image crop |Image = పటం కతలు.pdf |Page = 142 |bSize = 600 |cWidth = 490 |cHeight = 201 |oTop = 86 |oLeft = 48 |Location = center |Description = }} {{p|fs150|ac}}'''14. పెక్కర్ల పటం కత '''</p> {{rule}} {{di|శూ}}న్యంలోంచి కుండ ఆకారాన్ని ఊహించి దాన్ని మట్టి ఆధారంగా రూపొందించిన సృష్టికారుడు గుండ్ర బ్రహ్మ. అపూర్వ సృజనశీలుడు. ఈయన మట్టితో పాత్రలని తయారు చేయడం వృత్తిగా పెట్టుకున్నాడు. కుండను తయారుచేయడంతో మానవ నాగరికత వికాసం పొందింది. హిందూ సంస్కృతిలో కుండ అత్యంత ప్రాధాన్యం పొందింది. కర్మకాండల్లో కుండకు ఇస్తున్నంత విలువ మరేపాత్రకూ ఇవ్వడం లేదు. మనిషి పుట్టినప్పుడు 'మాయికుండ' అవసరమైంది. పెళ్ళికి 'బరోండ్లు కుండలు' అవసరం. మనిషి చనిపోయినప్పుడు “పిండకుండ” ఇంకా అవసరం. ఇంకా సమాజంలో మానవులు ఎన్నో పనులకు కుండను ఉపయోగిస్తున్నారు.<noinclude><references/></noinclude> p99y3gb0z0jcs43x4lb4lgn2m9kq507 578765 578764 2026-09-17T12:18:37Z Rajasekhar1961 50 578765 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Rajasekhar1961" /></noinclude> {{Css image crop |Image = పటం కతలు.pdf |Page = 142 |bSize = 600 |cWidth = 490 |cHeight = 201 |oTop = 86 |oLeft = 48 |Location = center |Description = }} {{p|fs150|ac}}'''14. పెక్కర్ల పటం కత '''</p> {{rule}} {{di|శూ}}న్యంలోంచి కుండ ఆకారాన్ని ఊహించి దాన్ని మట్టి ఆధారంగా రూపొందించిన సృష్టికారుడు గుండ్ర బ్రహ్మ. అపూర్వ సృజనశీలుడు. ఈయన మట్టితో పాత్రలని తయారు చేయడం వృత్తిగా పెట్టుకున్నాడు. కుండను తయారుచేయడంతో మానవ నాగరికత వికాసం పొందింది. హిందూ సంస్కృతిలో కుండ అత్యంత ప్రాధాన్యం పొందింది. కర్మకాండల్లో కుండకు ఇస్తున్నంత విలువ మరేపాత్రకూ ఇవ్వడం లేదు. మనిషి పుట్టినప్పుడు 'మాయికుండ' అవసరమైంది. పెళ్ళికి 'బరోండ్లు కుండలు' అవసరం. మనిషి చనిపోయినప్పుడు “పిండకుండ” ఇంకా అవసరం. ఇంకా సమాజంలో మానవులు ఎన్నో పనులకు కుండను ఉపయోగిస్తున్నారు.<noinclude><references/></noinclude> cjzak2jyplx57nc6k1xgdqwn5c5k0r6 104 212041 578766 553153 2026-09-17T12:19:24Z Rajasekhar1961 50 578766 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="A.Murali" />{{rh|128||పటం కతలు}}</noinclude> చితాభస్మం నుంచి జన్మించిన సరస్వతి, లక్ష్మి, పార్వతులను త్రిమూర్తులు వివాహం చేసుకోబోతారు. సనాతన సంప్రదాయం ప్రకారం పెళ్ళికి బరోని కుండలు కావలసి వస్తుంది. దాన్ని తయారు చేసే జ్ఞానం పౌలస్యబ్రహ్మకు ఉంది. ఆయనకు జన్మించిన గుండ్యబ్రహ్మ కుండపాత్రను తయారు చేసి ఇస్తాడు. ఆయన ప్రజ్ఞను మెచ్చుకొని దేవతలంతా సూర్యవతితో పెళ్ళి చేయిస్తారు. ఆయన సమాజం కోసం కుమ్మరి వృత్తిని సాగిస్తాడు కాని, ఆయనకు పుత్ర సంతానం కలుగలేదు. “న పుత్రస్య గతిర్నాస్తి" అంటూ చింతిస్తుంటే, ఆయనకి శివుడు జంగమరూపంలో దర్శనమిచ్చి సంతానభాగ్యం కలిగించాడు. ఆమె దైవ స్వరూపురాలు నాగవతి. ఆమె కన్యప్రాయంలో ఉండగానే నాగేంద్రుడు కలలో కనిపించి సంతానాన్ని ప్రసాదిస్తాడు. ఆయనే కారణజన్ముడు శాలివాహనుడు. శాలివాహనుడు ప్రతిష్ఠానపురంలో దిన దిన వర్ధమానమవుతున్న తరుణంలో ఉజ్జయినిని ఏలుతున్న విక్రమార్కునికి అపశకునాలు ఎదురవుతాయి. తనకు శత్రువు పుట్టి పెరుగుతున్నట్టుగా కలగంటాడు. శత్రువుని వెతికి బంధించమని గూఢచారుల్ని పంపిస్తే వారు పట్టణాలన్నీ వెదుకుతూ ప్రతిష్ఠానపురం చేరుకొని శాలివాహనుణ్ణి బంధించబోయి మరణిస్తారు. ఈ విషయం తెలిసి విక్రమార్కుడు స్వయంగా వేల సైన్యంతో దండెత్తిరాగా శాలివాహనుడు శివుని ప్రార్థించి మాయావిభూతి వరంగా పొందాడు. అంతకుముందు తాను చేసిన మట్టి ఏనుగులు, గుర్రాలు, సైన్యం, ఆయుధాలు కుమ్మరి వాములో పెట్టి వాటిమీద మాయ విభూతి చల్లగానే అవి ప్రాణం పోసుకొని శత్రుసైన్యం మీదపడి విక్రమార్కుణ్ణి ఓడిస్తాయి. బందీగా చిక్కిన విక్రమార్కుడు కుమ్మరవాముని వాహనంగా చేసుకొని వచ్చావు. కాబట్టి "శాలివాహనుడివి”, మృణ్మయ ఆధారంగా సైన్యాన్ని తయారుచేసుకొని వచ్చావు గనుక ఉజ్జయిని నగరాన్ని “మహిమాసూరి"గా పాలించమని తనువు చాలిస్తాడు. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> etozfobjfxzglke0xb46yxq9dc9lhoc 104 212044 578762 553173 2026-09-17T12:12:18Z Rajasekhar1961 50 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578762 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Rajasekhar1961" /></noinclude> {{Css image crop |Image = పటం కతలు.pdf |Page = 148 |bSize = 600 |cWidth = 490 |cHeight = 201 |oTop = 85 |oLeft = 46 |Location = center |Description = }} {{p|fs150|ac}}'''15. పూజరి పటం కత '''</p> {{rule}} {{di|ద}}క్కన్ పీఠభూమిలో గోండ్వాన ప్రాంతానికి ప్రత్యేకత ఉంది. అదిలాబాద్ జిల్లా నుండి అటువైపు సాత్పురా పర్వతాల వరకు అనేక గిరిజన సమూహాలు గొండ్వాన అడవులలో మనుగడలో ఉన్నాయి. వీరిలో గోండు గిరిజనులు పెద్ద సంఖ్యలో నివసిస్తున్నారు. ఆదిమ గిరిజన తెగ గోండులకు సంబంధించిన వారే కోయ. కోలాం, నాయకపోడు, ప్రధాన్, తోటి తదితర తెగలుగా పరిశోధకులు గుర్తించారు. వీరిలో గోండు, కోయగిరిజనులు కోయిత్తూర్ భాషా కుటుంబానికి చెందిన వారు కాగా కోలాంలు, నాయకపోడు గిరిజనులు మాట్లాడే భాషకు దగ్గరి సంబంధం ఉంది. కాని ఏ కారణంగానో నాయకపోడు గిరిజనులకు వారి భాష వినియోగంలో లేదు. నాయకపోడు గిరిజనులు తెలుగుభాషనే మాట్లాడుతూ ఉంటారు. నాయకపోడు గిరిజనులనే పద్మనాయక గిరిజనులని అంటారు. వీరు ఒకప్పడు అదిలాబాద్ లొ ఉన్న వారే అయినప్పటికీ తరువాత కాలంలో<noinclude><references/></noinclude> 7eyc5m7fs2vexobn43wiyf95fv4yo5d 104 212045 578763 553174 2026-09-17T12:13:25Z Rajasekhar1961 50 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578763 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Rajasekhar1961" /></noinclude>{{Css image crop |Image = పటం కతలు.pdf |Page = 149 |bSize = 600 |cWidth = 595 |cHeight = 911 |oTop = 5 |oLeft = 5 |Location = center |Description = }}<noinclude><references/></noinclude> pxrqz10jbhmtv14ozel3d5knyg53q9v 104 212053 578760 553183 2026-09-17T12:06:45Z Rajasekhar1961 50 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578760 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Rajasekhar1961" /></noinclude>{{Css image crop |Image = పటం కతలు.pdf |Page = 157 |bSize = 600 |cWidth = 596 |cHeight = 910 |oTop = 6 |oLeft = 2 |Location = center |Description = }}<noinclude><references/></noinclude> 6sq1trbcacr1pku5hf6f1bgaozk751z 104 212057 578761 553791 2026-09-17T12:09:30Z Rajasekhar1961 50 578761 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="A.Murali" />{{rh|144||పటం కతలు}}</noinclude> కృష్ణుని చేష్టలన్నీ నాటకీయంగా కనిపిస్తాయి. కథకుని గానంలో ఆ దృశ్యాన్ని నిందుగాపండిస్తాయి. <poem> {{left margin|5em}} 'ఒకరి చాటుననొకరు వయ్యన జోక చాటుగా నొకచెయ్యి చాటు బెట్టుకొక బట్ట బయటకి రారే ఓ భామలారా'</poem> అంటూ తాత్వికతను కనబరుస్తాడు కృష్ణుడు. ఇదే తాత్వికతను ఆధునిక కవి సి.నారాయణరెడ్డి... <poem> {{left margin|5em}} 'చీరలు గావు తొలిగింది కనులు పొరలు ఎక్కింది చెట్టుగాదే అందని తొలిమెట్టు' లాంటి</poem> కృష్ణతత్వంలో ఇమిడించి నూతనత్వాన్ని కలిగించాడు. తెరచీరల కళాకారులు చేసే కథాగానంలో దేశీ దరువులు వైవిధ్యంగా కనిపిస్తాయి. చిరుతల రామాయణంలో ఉండే కృష్ణలీలలు దరువుల వలనే ఇవి కనబడతాయి. ఈ సాహిత్యంలో శ్రామిక పదజాలం, నుడికారాలు, వ్యంగ్యార్థాలు ప్రేక్షకుల్ని రసానందంలో తేలి ఆడిస్తాయి. తెలంగాణలోనే కనిపించే ఈ తెరచీరల కళారూపం ఇప్పటికీ సజీవంగా సాగుతూ వస్తోంది. ఆశ్రిత కళాకారులు వారి కథాగానం లో కళాభినివేశం తప్ప ఎక్కడా కూడా తమ మిరాశి హక్కులను కానీ, పోషిత కులాల ఆధిపత్యం కానీ కనిపించ నివ్వరు. తెలంగాణ ప్రభుత్వం ఇలాంటి ప్రాచీన కళారూపాల్ని ప్రోత్సహిస్తూ విశ్వవిద్యాలయాల వేదికల మీద, హైదరాబాద్ నెక్లెస్ రోడ్డులోని 'పీపుల్స్ ప్లాజా' వంటి వేదిక మీద ప్రదర్శనలు ఇప్పిస్తున్నది. కళాకారుల సంఖ్య తక్కువగా ఉన్నప్పటికీ ఈ తెరచీరల ప్రదర్శనలకు ప్రజల నుంచి తరగని ఆదరణ లభిస్తోంది. {{right|- నేతి మాధవి}}<noinclude><references/></noinclude> 3fyh7tkoy0ubn6jhojfxlfdedrhwplz 104 212060 578785 553794 2026-09-17T12:46:52Z Rajasekhar1961 50 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578785 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Rajasekhar1961" /></noinclude>{{Css image crop |Image = పటం కతలు.pdf |Page = 164 |bSize = 600 |cWidth = 596 |cHeight = 922 |oTop = 0 |oLeft = 1 |Location = center |Description = }}<noinclude><references/></noinclude> i74c1fytn25nkxz24ys69gcaizwq4qe 104 212062 578784 552584 2026-09-17T12:45:29Z Rajasekhar1961 50 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578784 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Rajasekhar1961" /></noinclude>{{Css image crop |Image = పటం కతలు.pdf |Page = 166 |bSize = 600 |cWidth = 600 |cHeight = 918 |oTop = 3 |oLeft = 0 |Location = center |Description = }}<noinclude><references/></noinclude> f3654zdbf25b7h98d0xv2z91waa4k5p 104 212066 578796 552589 2026-09-17T13:33:25Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578796 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Css image crop |Image = పటం కతలు.pdf |Page = 4 |bSize = 600 |cWidth = 429 |cHeight = 499 |oTop = 88 |oLeft = 86 |Location = center |Description = }} {{Center|తెలంగాణ మట్టిలోని త్యాగాన్ని - తెలంగాణ నీటిలోని నెనరుని<br> తెలంగాణ గాలిలోని సాహసాన్ని - తెలంగాణ అగ్నిలోని పౌరుషాన్ని<br> కలబోసుకున్న వ్యక్తిత్వం - నిలువెత్తు తెలంగాణ మూర్తిమత్వం<br> గౌ॥ ముఖ్యమంత్రి '''శ్రీ కల్వకుంట్ల చంద్రశేఖరరావు''' గారికి<br> ధన్యవాదాలతో-}} {{rh|||{{Center|మామిడి హరికృష్ణ<br> డైరెక్టర్<br> భాషా సాంస్కృతిక శాఖ}}}}<noinclude><references/></noinclude> 7sw9hh7vjsm94iar0ksb25jsvv9eitf 104 212067 578797 578658 2026-09-17T13:38:10Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578797 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Css image crop |Image = పటం కతలు.pdf |Page = 5 |bSize = 600 |cWidth = 120 |cHeight = 135 |oTop = 97 |oLeft = 411 |Location = center |Description = }} {{p|ac|fwb}}<big>తెలుగు సాహితీ జగతి - తెలంగాణ ఘనకీర్తి</big></p> తెలంగాణలో పరిఢవిల్లిన తెలుగు భాషా సాహిత్య వైభవాన్ని చాటి చెప్పాలనే ఆశయంతో రాష్ట్ర ప్రభుత్వం ప్రపంచ తెలుగు మహాసభలను ప్రతిష్టాత్మకంగా నిర్వహిస్తున్నది. అజంత భాషగా, సంగీతాత్మకమైన భాషగా, సుసంపన్న సాహిత్య వారసత్వం కలిగిన భాషగా తెలుగుభాష కీర్తి పొందింది. నికోలె డి కాంటి అనే పాశ్చాత్య పండితుడు తెలుగును 'ఇటాలియన్ ఆఫ్ ద ఈస్ట్'గా కొనియాడారు. తమిళ జాతీయ కవి సుబ్రహ్మణ్య భారతి 'సుందర తెలుంగు' అని కీర్తించారు. మన తెలంగాణ ప్రాచీనకాలం నుంచి విభిన్న ప్రక్రియల్లో తెలుగు సారస్వత సంపదను వెలయించిన సాహితీ సుక్షేత్రం. చరిత్రకు అందినంత వరకు తెలంగాణలో 2000 ఏండ్ల పూర్వం నుంచే తెలుగు భాషా పదాల ప్రయోగం ఉన్నట్టు చారిత్రక ఆధారాలు నిరూపిస్తున్నాయి. క్రీ.శ. ఒకటవ శతాబ్దానికి చెందిన హాలుని 'గాథా సప్తశతి'లో తెలుగుకు సంబంధించిన మౌలిక పద ప్రయోగాలు కనిపిస్తున్నాయి. కరీంనగర్ జిల్లా కురిక్యాల వద్ద బొమ్మలమ్మ గుట్టపై ఉన్న జినవల్లభుని శాసనం కంద పద్యాలలో ఉండటం విశేషం. దీనిని బట్టి క్రీ. శ. 947 నాటికే తెలంగాణలో ఛందోబద్ధ సాహిత్యం ఉన్నదని చరిత్ర చాటి చెబుతున్నది. ఎలుగెత్తి పాడుకునే ద్విపద వంటి దేశీయ ఛందస్సులకు తెలంగాణనే జన్మభూమి. ఉరుతర గద్య పద్యోక్తుల కన్న సరసమైన పరగిన జాను తెనుగులో కావ్యసృష్టి చేస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేసి, అచ్చ తెలుగు పలుకుబడికి పట్టం కట్టిన పాల్కురికి సోమన మన జనగామ జిల్లా పాలకుర్తి నివాసి. {{p|ac|fwb}}అనేక సాహిత్యప్రక్రియలకు తెలంగాణనే ఆదిగా నిలిచింది</p> తెలుగులో అనేక సాహిత్య ప్రక్రియలకు తెలంగాణనే ఆదిగా నిలిచింది. తెలుగులో తొలి స్వతంత్ర రచన 'బసవ పురాణం' తొలి శతకం 'వృషాధిప శతకం', తొలి ఉదాహరణ కావ్యం బసవోదాహరణం పాల్కురికి సోమన వెలువరించిన అనర్ఘ కావ్యరత్నాలు, తొలిగా సోమన చేసిన విభిన్న సాహిత్య ప్రయోగాలే తర్వాత కాలానికి ప్రామాణికాలుగా నిలిచాయి. దీనిని బట్టి తెలుగు భాషా సాహిత్య ప్రస్థానానికి తెలంగాణనే మార్గదర్శకంగా నిలిచిందన్నది నిర్వివాదాంశం.<noinclude><references/></noinclude> qfh7gjdqfwhbiqd2hi8r7ca41fj6841 104 212068 578837 578654 2026-09-18T03:13:07Z Rajasekhar1961 50 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578837 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Rajasekhar1961" /></noinclude> తేట తెలుగు నుడికారపు సొంపును వెలయిస్తూ గోన బుద్ధారెడ్డి వెలువరించిన 'రంగనాథ రామాయణం' తెలుగులో తొలి 'ద్విపదకావ్యం'. మెదక్ జిల్లా పటాన్ చెరువు నివాసి పొన్నిగంటి తెలగన రచించిన 'యయాతి చరిత్రం' తొలి అచ్చ తెలుగు కావ్యం. సకల నీతి సమ్మతం అనే తొలి నీతిశాస్త్ర గ్రంథాన్ని రచించిన మడికి సింగన పెద్దపల్లి జిల్లా రామగిరి నివాసి. తొలి కథాసంకలన కావ్యం సింహాసన ద్వాత్రింశిక'ను రచించిన కొఱవి గోపరాజు నిజామాబాద్ జిల్లా భీమ్గల్ నివాసి. చాటు పద్యాలతో ప్రసిద్ధుడైన వేములవాడ భీమకవిది వేములవాడ. 'వాణి నా రాణి' అని ప్రకటించిన 'జైమినీ భారత' కర్త పిల్లలమర్రి పినవీరభద్రుడు నల్లగొండ జిల్లా వాసి. రాచకొండనేలిన సర్వజ్ఞ సింగభూపాలుడు రాజు మాత్రమే కాదు కవిరాజు కూడా. తెలుగువారి పుణ్యపేటిగా భావించే బమ్మెర పోతన రచించిన 'శ్రీమద్భాగవతం' మధురభక్తికి, మంజుల పదవిన్యాసానికి, మనోహరమైన అలంకారిక శైలికి అలవాలమై అజరామర కీర్తి పొందింది. ఆ మహనీయుడు జీవించిన బమ్మెర తెలంగాణ ప్రజల సుసంపన్న సాహిత్య వారసత్వానికి గొప్ప ప్రతీక. ద్వ్యర్థి, త్యర్థి, చతురర్థి కావ్యాలు, చిత్ర, బంధ అవధాన పదవిద్యకు తెలంగాణ ఆలవాలంగా నిలిచింది. శిష్ట సాహిత్యంతో పాటు జానపద జీవధారలకు తెలంగాణ పుట్టినిల్లు. నిరక్షరాస్యులైన శ్రామికుల నోటి నుంచి ఆశువుగా వెలువడి, అలవోకగా అందమైన తెలుగు పరిమళాలు వెదజల్లే జానపద గీతాలు తెలంగాణ కాపాడుకుంటున్న సజీవ నిధులు. ఆయా శ్రమ సందర్భాల్లో పాడుకునే నాటుపాటలు, రాటు పాటలు, మోటపాటలు, కల్లాలదగ్గర పాడుకునే పాటలు, దంపుడు పాటలు, ఇసుర్రాయి పాటల్లో పల్లె జనుల హృదయ సౌందర్యం ప్రతిఫలిస్తుంది. వివిధ పండుగల సందర్భంగా సామూహికంగా ఆడిపాడే బతుకమ్మ పాటలు, కాముని పున్నమి పాటలు, అసోయి ధూల అని పాడే పీరీల పాటలు ప్రజల సంఘజీవన సంస్కృతిని చాటుతున్నాయి. ఒకతరం నుంచి మరోతరానికి సజీవమైన తెలుగు పద సంపదను, నుడికారపు సొగసును వారసత్వంగా అందిస్తున్నాయి. చిరుతల రామాయణం, హరికథ, యక్షగానాలు, ఒగ్గు కథలు, బుడిగ జంగాల శారద కథలు, బాలసంతుల పాటలు ఇంకా ఎన్నో విశిష్ట, విలక్షణ కళారూపాల్లో నిండుగా పండిన తెలంగాణ తెలుగు భాష దర్శనమిస్తుంది. '''సమైక్య రాష్ట్రంలో తెలంగాణ సాహిత్య ప్రశస్తి మసకబారింది''' పాక్షిక దృష్టితో రాసిన సాహిత్య చరిత్రే చరిత్రగా చలామణి అయింది. మన సాహితీమూర్తుల కృతులు మట్టిలో మాణిక్యాలుగా మిగిలిపోయాయి. వేములవాడ భీమకవి, బమ్మెర పోతన వంటి కవీశ్వరుల జన్మస్థలాల గురించిన చరిత్ర వక్రీకరణకు గురైంది. ఒకదశలో 'తెలంగాణలో కవులే లేరు' అనే స్థాయిలో వాదన చెలరేగిన విపరీతాలు చోటుచేసుకున్నాయి. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> 4zs2e46z7wm5oyqulvmf7q3w78lxgm3 104 212069 578831 578651 2026-09-18T02:51:30Z Rajasekhar1961 50 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578831 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Rajasekhar1961" /></noinclude> ఆ సందర్భంలోనే మహెన్నత చారిత్రక పరిశోధకుడు, తెలుగు సాహిత్య శిఖరంగా వెలుగొందిన కవి, పండితుడు సురవరం ప్రతాపరెడ్డి తెలంగాణ సాహిత్య ప్రతిపత్తిని ప్రపంచానికి చాటాలనే సంకల్పంతో శ్రమకోర్చి, తెలంగాణ నాలుగు చెరుగులా తిరిగి, 354 మంది కవుల రచనలతో 'గోలకొండ కవుల సంచిక'ను వెలువరించారు. అది మన స్వాభిమాన ప్రతీక. సాహిత్య జయపతాక, జలపాత సదృశమైన ధారతో, అద్భుతమైన ప్రౌఢిమతో 'అగ్నిధార', 'రుద్రవీణ' వంటి పద్య కావ్యాలను సృజించిన మహాకవి దాశరథి నా తెలంగాణ తల్లి కంజాత వల్లి' అని మాతృభూమిని అపూర్వంగా అభివర్ణించారు. 'భూగర్భమున గనులు, పొంగిపారే నదులు నా తల్లి తెలంగాణరా! వెలలేని నందనోద్యానమ్మురా!' అంటూ ఖమ్మం జిల్లాకు చెందిన రావెళ్ల వెంకట రామారావు తెలంగాణ తల్లి యశస్సును అద్భుతంగా గానం చేశారు. '''వెక్కిరించిన వారికి కాళోజీ కవితలు దీటైన సమాధానం''' ప్రజాకవి కాళోజీ తన కవితలతో తెలంగాణ ప్రజల జీవద్భాష గొప్పతనాన్ని ప్రకటిస్తూనే, తెలంగాణ ప్రజల తెలుగును వెక్కిరించినవారికి దీటైన సమాధానమిచ్చారు. ఈ నేపథ్యంలోనే తెలంగాణ ప్రజలు తమపై అన్ని రంగాల్లో అమలవుతున్న వివక్ష నుంచి బయటపడేందుకు ఉద్యమించి రాష్ట్రాన్ని సాధించుకున్నారు. ప్రజల ఆకాంక్షలు సాకారం చేస్తూ ఏర్పడిన స్వరాష్ట్రంలో తెలంగాణలో వెలుగొందిన తెలుగు భాషా వైదుష్యాన్ని విశ్వవ్యాప్తం చేసేందుకు ప్రభుత్వం ధృఢ సంకల్పంతో ఉన్నది. నేటి తరానికి మాతృభాష విశిష్టతను తెలిజేయాలని, మన సాహిత్య వారసత్వాన్ని అందించాలని కృత నిశ్చయంతో కృషి చేస్తున్నది. తెలంగాణ సాహిత్యంపై నిరంతర అధ్యయనం, పరిశోధన, విశ్లేషణ, ప్రచురణ, ప్రచారం జరుగవలసిన అవసరాన్ని గుర్తించిన ప్రభుత్వం ఇందుకోసం తెలంగాణ సాహిత్య అకాడమీని ఏర్పాటు చేసింది. అకాడమీ అధ్యక్షుడిగా ప్రసిద్ధ కవి నందిని సిధారెడ్డిని నియమించి, సారథ్య బాధ్యతలు అప్పగించింది. అలాగే, డిసెంబర్ 15 నుంచి 19 వరకు (ఐదు రోజులపాటు) తెలంగాణలో మహోత్సవంగా ప్రపంచ తెలుగు మహాసభలు నిర్వహించాలని భావించింది. ప్రపంచ తెలుగు మహాసభల సందర్భంగా వివిధ అంశాలపై పుస్తకాల్ని ప్రచురించడం అత్యావశ్యకం. ఈ పుస్తకాలు వివిధ రంగాలలో తెలంగాణ జాతి వైభవాన్ని ప్రపంచానికి చాటి చెప్పే దిక్సూచిగా ఉంటాయి. ఈ దిశగా చొరవ చూపి అందంగా, హృద్యంగా ప్రచురించిన భాషా సాంస్కృతిక శాఖను అభినందిస్తున్నాను. {{right|గౌ॥ శ్రీ కల్వకుంట్ల చంద్ర శేఖరరావు}} {{right|ముఖ్యమంత్రి}} {{right|తెలంగాణ రాష్ట్ర ప్రభుత్వం}}<noinclude><references/></noinclude> igt800p2y0dj0ycheznh99pt05ty7xh 104 212322 578832 578655 2026-09-18T02:54:23Z Rajasekhar1961 50 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578832 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Rajasekhar1961" /></noinclude>ఆధారాలెన్నో ఉన్నాయి. వాటికి ప్రత్యక్ష నిదర్శనమే వేలాది సంవత్సరాలు దాటినప్పటికీ ఇప్పటికి ప్రజల నాల్కలమీద నడయాడుతున్న మౌఖిక సంప్రదాయ గాథలే అని చెప్పాలి. '''కథన సంప్రదాయం - పరిణామ దశలు :''' ఈ 'మౌఖిక కథన భాషా సంప్రదాయం' భాషను ఎంతో సుసంపన్నం చేసిందని చెప్పాలి. కొత్త పదాలు పుట్టడానికి, ఆ పదాలకు ప్రచారం లభించడానికి, అవి ఇతరులు ఉపయోగిస్తూ భాషాపదకోశంలో చేరడానికి, సర్వజనామోదయోగ్యత ఏర్పడటానికి ఈ కథాసంప్రదాయం ఎంతగానో దోహదపడింది. అలా ఈ కథా కధన సంప్రదాయం పరిణామం ఈ క్రింది దశలుగా జరిగిందని చెప్పవచ్చు. 1. ఏదైనా జరిగిన సంఘటన, పురాణం, రామాయణ, మహాభారత ఘట్టాలను కథగా సాధారణంగా చెప్పేదశ. 2. వాటికి విశేషణాలు జోడించి, ఘట్టాలను వివరిస్తూ, సంఘటనలకు తగిన హావభావ ముఖ విన్యాసాలను తోడుచేసి కథను చెప్పేదశ. 3. కథకుడు తను చెప్తున్న కథలోని ఆయా పాత్రల స్వభావాన్ని బట్టి, సన్నివేశాన్నిబట్టి అన్ని పాత్రలనూ తానొక్కడే అభినయిస్తూ అంగిక విన్యాసాలను ప్రదర్శిస్తూ, గొంతులో ఆయా భావోద్వేగాలను పలికిస్తూ అన్నీ తానై వివరించే దశ. 4. కథను గంటలతరబడి చెప్పాల్సిరావడంవల్ల ఒక్క కథకుడే చెపుతూపోలేడు. కనుక, ప్రధాన కథకుడికి సహాయకులు తోడైన దశ. దీన్ని అనుసరించి కథ మధ్యలో సంభాషణలు, హాస్య సంభాషణలను జోడించిన దశ. 5. కథను చెప్తున్న క్రమంలో కేవలం కథనం మాత్రమేకాక, ఆయా సందర్భం, సన్నివేశాన్ని అనుసరించి కథనాన్ని రాగయుక్తంగా, లయబద్ధంగా చెప్పే దశ. కథాగానం ఇక్కడే పాదులు వేసుకుంది. కథన సంప్రదాయంలో పద్యం పునాదులు ఇక్కడే మొదలయ్యాయి. 6. కథాగానం జరుగుతున్న క్రమంలో కథనానికి మరింత రంజకత్వాన్ని తీసుకురావడానికి సహాయకుల చేతుల్లో వాయిధ్యాలను జత చేసి కథాగానానికి ధ్వనిని, సంగీతాన్ని అందించిన దశ. 7. వివిధ రకాల విశేషణాలు, పదాలు, గానాలతో, సంగీత రాగాలతో కథను చెప్తున్న స్థితిలో మాటలతోనే ప్రేక్షకులకు సన్నివేశాలను ఊహా దృశ్యాలుగా కళ్ళకు కట్టినట్టు చెప్తున్న కాలంలోనే, ఆ కథాగానానికి 'భౌతిక దృశ్యాన్ని' కూడా జోడు చేసి సన్నివేశాన్ని మరింత రక్తికట్టిస్తూ ప్రేక్షకుల అవధానాన్ని, దృష్టిని మరల్చకుండా కొనసాగించే దశ వచ్చింది. ఆ భౌతిక దృశ్యాలే చిత్రపటాలుగా, చిత్ర పటాల శ్రేణిగా రూపొంది, కథకుడు తను చెప్పాల్సిన కథను చిత్రాలశ్రేణిగా ముద్రించి కథను నడిపించిన దశ. 'కథ చెప్పడం' అనే మౌఖిక కథన సంప్రదాయంలో ఈ ఏడవదశ దగ్గర ఆవిర్భవించిన కథన కళారూపాలే 'పటం కతలు'? అంటే కథకి, కథాగానానికి ఈ 'పటం' ఒక 'స్క్రీన్ప్లే' లాంటిదన్నమాట! సినిమా భాషలో చెప్పాలంటే ఈ 'పటాలచుట్ట' ఓ 'స్టోరీ బోర్డ్' అని చెప్పొచ్చు.<noinclude><references/></noinclude> lsz2ge90hk34z7y4mjm39i96lzz4y07 578838 578832 2026-09-18T03:17:10Z Rajasekhar1961 50 578838 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Rajasekhar1961" /></noinclude>ఆధారాలెన్నో ఉన్నాయి. వాటికి ప్రత్యక్ష నిదర్శనమే వేలాది సంవత్సరాలు దాటినప్పటికీ ఇప్పటికి ప్రజల నాల్కలమీద నడయాడుతున్న మౌఖిక సంప్రదాయ గాథలే అని చెప్పాలి. '''కథన సంప్రదాయం - పరిణామ దశలు :''' ఈ 'మౌఖిక కథన భాషా సంప్రదాయం' భాషను ఎంతో సుసంపన్నం చేసిందని చెప్పాలి. కొత్త పదాలు పుట్టడానికి, ఆ పదాలకు ప్రచారం లభించడానికి, అవి ఇతరులు ఉపయోగిస్తూ భాషాపదకోశంలో చేరడానికి, సర్వజనామోదయోగ్యత ఏర్పడటానికి ఈ కథాసంప్రదాయం ఎంతగానో దోహదపడింది. అలా ఈ కథా కధన సంప్రదాయం పరిణామం ఈ క్రింది దశలుగా జరిగిందని చెప్పవచ్చు. 1. ఏదైనా జరిగిన సంఘటన, పురాణం, రామాయణ, మహాభారత ఘట్టాలను కథగా సాధారణంగా చెప్పేదశ. 2. వాటికి విశేషణాలు జోడించి, ఘట్టాలను వివరిస్తూ, సంఘటనలకు తగిన హావభావ ముఖ విన్యాసాలను తోడుచేసి కథను చెప్పేదశ. 3. కథకుడు తను చెప్తున్న కథలోని ఆయా పాత్రల స్వభావాన్ని బట్టి, సన్నివేశాన్నిబట్టి అన్ని పాత్రలనూ తానొక్కడే అభినయిస్తూ అంగిక విన్యాసాలను ప్రదర్శిస్తూ, గొంతులో ఆయా భావోద్వేగాలను పలికిస్తూ అన్నీ తానై వివరించే దశ. 4. కథను గంటలతరబడి చెప్పాల్సిరావడంవల్ల ఒక్క కథకుడే చెపుతూపోలేడు. కనుక, ప్రధాన కథకుడికి సహాయకులు తోడైన దశ. దీన్ని అనుసరించి కథ మధ్యలో సంభాషణలు, హాస్య సంభాషణలను జోడించిన దశ. 5. కథను చెప్తున్న క్రమంలో కేవలం కథనం మాత్రమేకాక, ఆయా సందర్భం, సన్నివేశాన్ని అనుసరించి కథనాన్ని రాగయుక్తంగా, లయబద్ధంగా చెప్పే దశ. కథాగానం ఇక్కడే పాదులు వేసుకుంది. కథన సంప్రదాయంలో పద్యం పునాదులు ఇక్కడే మొదలయ్యాయి. 6. కథాగానం జరుగుతున్న క్రమంలో కథనానికి మరింత రంజకత్వాన్ని తీసుకురావడానికి సహాయకుల చేతుల్లో వాయిధ్యాలను జత చేసి కథాగానానికి ధ్వనిని, సంగీతాన్ని అందించిన దశ. 7. వివిధ రకాల విశేషణాలు, పదాలు, గానాలతో, సంగీత రాగాలతో కథను చెప్తున్న స్థితిలో మాటలతోనే ప్రేక్షకులకు సన్నివేశాలను ఊహా దృశ్యాలుగా కళ్ళకు కట్టినట్టు చెప్తున్న కాలంలోనే, ఆ కథాగానానికి 'భౌతిక దృశ్యాన్ని' కూడా జోడు చేసి సన్నివేశాన్ని మరింత రక్తికట్టిస్తూ ప్రేక్షకుల అవధానాన్ని, దృష్టిని మరల్చకుండా కొనసాగించే దశ వచ్చింది. ఆ భౌతిక దృశ్యాలే చిత్రపటాలుగా, చిత్ర పటాల శ్రేణిగా రూపొంది, కథకుడు తను చెప్పాల్సిన కథను చిత్రాలశ్రేణిగా ముద్రించి కథను నడిపించిన దశ. 'కథ చెప్పడం' అనే మౌఖిక కథన సంప్రదాయంలో ఈ ఏడవదశ దగ్గర ఆవిర్భవించిన కథన కళారూపాలే 'పటం కతలు'? అంటే కథకి, కథాగానానికి ఈ 'పటం' ఒక 'స్క్రీన్ప్లే' లాంటిదన్నమాట! సినిమా భాషలో చెప్పాలంటే ఈ 'పటాలచుట్ట' ఓ 'స్టోరీ బోర్డ్' అని చెప్పొచ్చు. {{nop}}<noinclude><references/></noinclude> c1w4q77dpi3auickzuqeb0pv2s227zv 104 212323 578833 578656 2026-09-18T03:00:59Z Rajasekhar1961 50 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578833 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Rajasekhar1961" /></noinclude> '''పటం కత కళాకారులు - ఆశ్రిత వర్గాలు:''' ప్రాచీనకాలం మధ్యయుగాలనాటి తెలంగాణ పల్లెలలోని వృత్తికులాలలో, ఉత్పాదకతకు సంబంధించిన సామాజిక వర్గాలలో ఈ 'పటం కతలు' ఎంతో ఆదరణని పొందాయి. ప్రతీ ఉత్పాదక వర్గం తనకు, తన సామాజిక వర్గానికి కావలసిన వినోదం కోసం, మనోల్లాసం కోసం తమకే సొంతమైన కొందరు పటంకతల కళాకారులను పోషించడం మొదలెట్టాయి. ఆ కళాకారులు, వారి వారసులు క్రమంగా ఉత్పత్తి క్రియలనుంచి దూరమై కేవలం కతలు చెప్పడానికి పరిమితమైపోయారు. దాంతో 'జీవిక' కోసం వారు అనివార్యంగా ఉత్పత్తి వర్గాలపై ఆధారపడాల్సి వచ్చింది. వారే క్రమంగా 'ఆశ్రితకులాలు'గా గ్రామీణ సమాజంలోని ప్రధాన కులాన్ని ఆశ్రయించేలా ఈ పటంకతల కళాకారులు రూపొందారు. అలా తెలంగాణా గ్రామీణ సమాజంలో పద్మనాయకులను ఆశ్రయించినవారు కొర్రాజులవారుగా, పద్మశాలి వారిని ఆశ్రయించిన వారు కూనపులివారుగా, గౌడ కులాన్ని ఆశ్రయించినవారు గౌడజెట్టీలుగా, దళితులను ఆశ్రయించినవారు డక్కలివారుగా రకరకాల పేర్లని పొందారు. '''కథావస్తువులేంటి?''' పటంకతల కళాకారులు చెప్పే కథనాలు నవరసభరితంగా, ఆయా కులాల గొప్పతనాన్ని కీర్తించేలా ఉండటం సహజం అయిపోయింది. అయితే వీరు గానంచేసే కథలకు కథా వస్తువు ఏంటో గమనిస్తే ఈ క్రింది రకాలుగా ఉంటుందని అర్థమవుతుంది. 1. పురాణాల గాధలు, మహాభారత, రామాయణం ఇతిహాసాలలోని వివిధ ఘట్టాలు. 2. కులపురాణాలు, వంశ చరిత్రలు, ఆయా కులాలలోని పూర్వీకుల శౌర్య వీర పరాక్రమాలు. 3. నీతిని, విలువలను బోధించే 'కట్టుడుకతలు' (కాల్పనిక కథలు) ప్రస్తుత పరిస్థితి? 'పటంకతలు' వాటిని చెప్పే కళాకారులు ప్రస్తుతం తెలంగాణలో అతి తక్కువమంది ఉన్నారు. వీరు 15 రకాల పటంకతల కథకులుగా ఉన్నారని గత మూడు సం॥రాల నుంచి భాషా సాంస్కృతికశాఖ చేస్తున్న పరిశోధనకృషిలో వెల్లడయింది. అవి: 1. అద్దపు పట - నాయీ బ్రాహ్మణ పురాణం 2. ఏనూటి పటం కత - గౌడ పురాణం 3. గౌడ జట్టీల పటం కత - గౌడ పురాణం 4. కాకి పడిగెల పటం కత - పాండవుల కథలు 5. పుజరి పటం కత - పాండవుల కథలు 6. గుఱ్ఱపు పటం కత - మాల చెన్నయ్య పురాణం 7. డక్కలి పటం కత - జాంబ పురాణం 8. కొమ్ము పటం కత - కాటమరాజు, యాదవ కథలు 9. మందెచ్చుల పటం కత - యాదవ కథలు 10. తెర చీరల పటం కత - యాదవ కథలు<noinclude><references/></noinclude> m4diu024kjfn9pybna7f4ro4tc7aevu 104 212324 578834 578657 2026-09-18T03:05:31Z Rajasekhar1961 50 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578834 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Rajasekhar1961" /></noinclude> 11. మాసయ్య పటం కత - మడేలు పురాణం 12 పెక్కర్ల పటం కత - గుండ బ్రహ్మయ్య పురాణం 13. కోయ పటం కత - కోయ పురాణం 14. కూనపులి పటం కత - మార్కండేయ పురాణం 15. కొర్రాజుల పటం కత - పద్మనాయక పురాణం కొన్ని వందల ఏళ్ళపాటు తెలంగాణ గ్రామీణ ప్రాంతాలలో వినోదంగా, కళగా, హోదా ప్రదర్శనకు ఆలంబనగా, ఉంటూ వస్తున్న కథన కళారూపాలు (Narrative art forms) ఈ 'పటం కతలు'! అయితే ఈ కళారూపాలు గత కొన్ని దశాబ్దాల కాలం నుంచీ నిర్లక్ష్యానికి, నిరాదరణకు గురైనాయనేది నిజం! మరోవైపు, నాటకం, నృత్యం, సినిమావంటి నవీన, ఆధునిక కళారూపాలు రావడంతో, సంప్రదాయ గ్రామీణ వృత్తి కళాకారులైన ఈ పటం కతల కళాకారులు తను 'ప్రభ'ను కోల్పోయారు. ఇపుడు వీరి సంఖ్య గణనీయంగా తగ్గిపోయింది. అందుకే భాషా సాంస్కతిక శాఖ ఈ 'పటంకతల' కళారూపాన్ని వాటిలోని రకాలని, విశిష్టతలని ఒక్కచోట పేర్చి ఓ పుస్తకంగా డాక్యుమెంట్ చేయాలనుకుంది. కథన సంప్రదాయానికి చెందిన ఈ పటం కతలు 'రికార్డు' కావలసిన ఆవశ్యకతను గమనించిన తెలంగాణ ప్రభుత్వం వీటిని 'విజువల్ డాక్యుమెంటేషన్'గా కూడా చేయాలని సంకల్పించింది. ఆదిశగా గత రెండేళ్ళ క్రితమే అడుగులు వేసి, ఈ పటంకతలలో ఒకటైన 'కూనపులి పటంకత' తీరు తెన్నులను 'పటంకత' పేరుతో డాక్యుమెంటరీగా సాంస్కృతికశాఖ, నిర్మించింది. దీనిని ప్రఖ్యాత చిత్రకారుడు డా. ఏలె. లక్ష్మణ్ తీసారు. అలాగే గౌడ జెట్టీ పటం కతపై మరో డాక్యుమెంటరీ నిర్మాణాన్ని ఆరంభించింది. ఇక కళారూపంగా పటంకతలను అర్థం చేసుకోవాలనే లక్ష్యంతో భాషాసాంస్కృతిక శాఖ ప్రస్తుత గ్రంథం 'పటంకతలు'ను ప్రచురించాలని సంకల్పించింది. ఇవన్నీ ఒక్కచోట చదవడం ద్వారా పటంకతలలోని వైవిధ్యత, విశిష్టత తులనాత్మకంగా అవగతమయ్యే అవకాశం కూడా ఏర్పడ్తుంది. {{right|- మామిడి హరికృష్ణ}}<noinclude><references/></noinclude> sh9mwk787ipvgdblegoip71wskvvfbh 104 218952 578798 571779 2026-09-17T21:03:06Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578798 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>శాంతరసము గ్రహింపఁబడినవిధమునఁ బ్రవృత్తియందు మాయారస మంగీకరింపవలెను. రతి, హాస, శోక, క్రోధ, ఉత్సాహ, భయ జుగుప్సా, విస్మయము లీ ప్రవృత్తియందే మెఱపులవలెఁ బుట్టును; అడఁగును. కాన నివ్వన్నియు మాయారసమునకు వ్యభిచారిభావములు. ఈ మాయారసమునకు స్థాయిభావము మిథ్యాజ్ఞానము. సాంసారికభోగము నార్జించు ధర్మాధర్మములు విభావములు. పుత్త్ర, కళత్ర, విజయ, సామ్రాజ్యాదు లనుభావములు.” ఈ మతమును మందారమరందచంపువుగూడ బలపఱచెను. ఈ మతమును గావ్యవిలాసకర్త యగు చిరంజీవి భట్టాచార్యుఁ డిట్లు ఖండించెను:— “మాయ యనాది యగుటవలన నది యొకదానివలనఁ బుట్టదు. కాన రసము గాదు. రసములు జన్యములు. మాయయే మిథ్యాజ్ఞానమునకుఁ గారణమగును. కాని మిథ్యాజ్ఞానము మాకుఁ గారణ మెట్లగును? శాస్త్రవిరుద్ధము గదా! మరియు నాలంకారికమతమున రసము నిత్యము. ఆనందరూపము. కావున బ్రహ్మస్వరూపము. అట్లగుచో మాయకు రసత్వ మెట్లు గలుగును? మాయ తుచ్ఛ, వినాశశాలిని. బ్రహ్మకన్న భిన్నము. కావుననే ప్రాచీనులు తొమ్మిదేరసములని సిద్ధాంతీకరించిరి.” {{p|ac|fwb}}శృంగారరసము</p> భోజుఁడు "శృంగార ఏవ ఏకో రసః" (శృంగార మొక్కటే రసము) అని సిద్ధాంతించెను. మరియు నీ శృంగారమునకు 'అభిమానరసము, అహంకారరసము’ అనియు నాతని మతమున నామాంతరములు. శాంత మొక్కటియే యహంకార ప్రళయరూపము. మిగిలిన రసములన్నియు నహంకారరూపములే. ఒక్క శృంగారమునే యాతఁ డంగీకరించుటచే నది యహంకారరసమని చెప్పెను. {{left margin|3em}}<poem>శృంగార వీర కరుణాద్భుత రౌద్ర హాస్య బీభత్స వత్సల భయానక శాంత నామ్నః ఆమ్నాసిషుర్దళ రసాన్ సుధియో; వయంతు శృంగారమేవ రసనాద్రసమామనామః</poem> </div> పండితులు శృంగారాది శాంతాంతములగు పది రసములను బేర్కొనిరి. మే మొక్కశృంగారమే రసమని సిద్ధాంత మొనర్తుము. {{left margin|3em}}<poem>వీరాద్భుతాదిషు చ యేహరస ప్రసిద్ధిః సిద్ధా కుతో౽పి వటయక్షపదావిభాతి</poem> </div><noinclude><references/></noinclude> eqf9zyg3004rf4lw7jtip0d2vocv61g 104 218953 578799 571781 2026-09-17T21:13:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578799 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{left margin|3em}}<poem>లోకే గతానుగతికత్వ వశాదుపేతా మేతాం నివర్తయితు మేష పరిశ్రమో నః</poem> </div> వటయక్షన్యాయానుసారముగా వీరాద్భుతాదులందు రసప్రసిద్ధి గలదు. దానిని నివారించుటకే మాయత్నము అనియును ఇతఁడు దెలిపెను. ఈయన సిద్ధాంత మది:— పండితు లెనిమిది స్ధాయిభావములను, ఎనిమిది సాత్త్వికభావములను, ముప్పదిమూఁడు వ్యభిచారిభావములను బేర్కొనిరి. ఈ నామకరణ మయుక్తము. ఇవన్నియును భావములే. అవస్థావశమున నొక్కొక్కటి యొకానొకప్పుడు స్థాయియు, మరొకపుడు వ్యభిచారియు, నింకొకపుడు సాత్త్వికమును నగును. ఇవన్నియు మనస్సునఁ బుట్టినవే కావున భావములే. “భవంతి మనసీతిభావా!” అని వ్యుత్పత్తి. స్ధాయ్యాదిభేద మనుచితము. విభావానుభావ వ్యభిచారి సంయోగము వలన స్ధాయిభావము (రత్యాదులు) రసత్వమును బొందుననుటయుఁ జింత్యము. హర్షాది వ్యభిచారులును విభావాది సంయోగమువలన రసత్వమును బొందును. కావున నెల్లభావములకును రసత్వము గలుగుచుండఁగాఁ బరప్రకర్షను బొందు రత్యాదులకు శృంగారాదివ్యపదేశ మనుపపన్నము. ఆ హర్షాది వ్యభిచారులే కాదు. ఆనందము, స్వాతంత్ర్యము, ప్రశమము, పారవశ్యము, సాధ్వసము, అనురాగము, సంగమము మొదలగున వన్నియును రసములు గావచ్చును. కావున ‘రత్యాదులే రసము లగును. మిగిలినవి కావు' అని చెప్పఁదగదు. రత్యాదులన్నియును భావములే. శృంగారమే రసము. అది రత్యాదులచేఁ బ్రకాశించుచు విశేషముగా నాస్వాదింపఁబడును. కొందఱు “రతిప్రభవః శృంగారః” ( రతివలన శృంగారము పుట్టును) అని చెప్పుదురు. కానీ యీ శృంగారమే రత్యాదులకు జన్మకారణమని చెప్పుదుము. శృంగారికే రత్యాదులు గలుగును. కాని యశృంగారికి గాదు. శృంగారి యగునతఁడు రమించును; విస్మయపడును; ఉత్సహించును. ఇవి ( రతి, విస్మయ, ఉత్సాహములు) భావ్యమానములు గాన భావము లనఁబడును. అంతేకాని యివి రసములు గావు. రసభావములకు భేద మిది:— సాధ్యమైనంతవఱకు భావనచే (పునఃపునరనుసంధానము) భావ్యమాన మగునది భావము. భావనాపథము నతిక్రమించునది రసము. అట్లగుట మనో౽నుకూలము లయిన దఃఖాదులందుఁ దనకుఁగల సుఖానుభవాభిమానమే రసము. ఆది పరంపరాసుఖహేతు వగుటవలన రత్యాదులందును రసపద మౌపచారికము. కాన రత్యాదులకు రసత్వము లేదు. భావనావిషయము లగుటవలన భావత్వమే. కావున శృంగారమే<noinclude><references/></noinclude> 87s38gnsik9gxjjkn1v6bkm1buthxhr 104 218954 578800 571782 2026-09-17T21:23:02Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578800 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>రసము. శృంగార మనఁగా "శృంగారోహినామ విశిష్ట, ఇష్ట, దృష్ట, చేష్టాభివ్యంజకానాం ఆత్మగుణసంపదాం ఉత్కర్షబీజం బుద్ధిసుఖదుఃఖేచ్ఛాద్వేషప్రయత్నసంస్కారా ద్యతిశయహేతురాత్మనో౽హంకారవిశేషః” (తన యిచ్ఛావిషయమగు విశేషముతోఁ గూడిన చేష్టలచే నభివ్యక్తములును, చేష్టలను వ్యక్తీకరించునవియు నగు నాత్మగుణసంపదలను (రత్యాదులను) ఇతరవ్యక్తియందు గ్రహించి స్వవిషయములుగా భావించుటవలనఁ దన రత్యాదులకు నతిశయము గలుగును. మరియు బుద్ధి సుఖదుఃఖాదులకును నతిశయము గలుగును. ఈ యతిశయమునకు హేతుభూత మహంకారవిశేషము. ఆ యహంకారమే శృంగారము. దీనిని మరికొంత వివరింతును. లోకమున నొకానొకనాయికను గాంచినపుడే యొకనాయకునకు రతి గలుగును. అట్లే యొకానొకనాయకునిఁ గాంచినపుడే యొకానొకనాయికకును రతి గలుగును. అట్లు గలుగుటకుఁ గారణమేమనఁ దమతమ రతి కుద్బోధకములు చేష్టలు వారియందుఁ గనఁబడుటయే. అనఁగా నొకానొకవిశేషముతోఁ గూడిన చేష్ట లోకనాయకుని రతి కుద్బోధకము లగును. అపుడు నాయికానాయకు లొండొరులచేష్టలను స్వస్వవిషయములుగా భావించుకొనుటవలనఁ దమతమరత్యాదుల కతిశయము గలుగును. మరియును బుద్ధి, సుఖ, దుఃఖ, ఇచ్ఛా, ద్వేష, ప్రయత్న, సంస్కారాదులకును నతిశయము గలుగును. ఈ యతిశయమునకు హేతుభూత మహంకారవిశేషము. ఈ యహంకారమే శృంగారము. అది యనఁగా నా యహంకారవిశేషము మనస్సుచే రస్యమానమై రస మగును. అహంకార మనఁగా లోకములో ననుకొన్నట్లు 'గర్వము' అని యర్ధము గాదు. 'నేను' అను నొకయభిమానవిశేషము; అది గలవాఁడే రసికుఁడు. లేనివాఁడు నీరసుఁడు; ఆ రసావిర్భావమునకు హేతువులు దానినుండి పుట్టిన భావములే. అవి రతి హర్ష రోమాంచాదులు. ఈశృంగారము ధర్మార్థకామమోక్షభేదములచేఁ జతుర్విధము. ఇది దృశ్యశ్రవ్యములయందు సామాజికులచే నాస్వాదింపఁబడును. కాని శ్రవ్యమునందు దృశ్యమునందువలెఁ బదార్ధములు బ్రత్యక్షములు గామి నంతగా నాస్వాద్యమానము గాదు. కావున దృశ్యకర్తలగు కవులనే బహుమానింతుము. {{p|ac|fwb}}అద్భుతరసము</p> ఈరసమును స్థాపించినవాఁడు నారాయణుఁడు. ఇతఁడు సాహిత్యదర్పణకర్తయగు విశ్వనాథునికి బూర్వుఁడు. అతనిసిద్ధాంత మిది:—<noinclude><references/></noinclude> l04jh79qi6voqkv32ydm43vil95a1ws 104 218955 578801 571783 2026-09-17T21:44:17Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578801 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{nop}} సత్త్వగుణాధిక్యమువలన మనకు బాహ్యప్రపంచమును మఱపించు నొకయానందము గలుగును. అది బ్రహ్మానందసదృశము. దీనికి లోకోత్తరచమత్కారమే ప్రాణము. చమత్కార మనఁగా మనస్సు విస్తరించుటయే. మనోవిస్తార మనఁగా విస్మయమే! కావున విస్మయ మెల్లరసములకును మూలకారణము. కాఁబట్టి యద్భుతరసముననే మిగిలిన రసము లన్నియును నిమిడియున్నవి. {{p|ac|fwb}}కరుణరసము</p> <ref>ఉత్తరరామచరిత్రవ్యాఖ్యాత యగు వీరరాఘవపండితు డిట్లు వ్రాసెను. ఇద మత్ర కరేర్మతం:― యద్యపి శృంగార ఏక ఏవ రస ఇతి శృంగార ప్రకాశకారాదిమతం। తథాపి ప్రాచుర్యాత్ రాగి విరాగి సాధారణ్యాత్ కరుణ ఏక ఏవ రసః। అన్యేతు తద్వికృతయ ఇతి॥</ref>భవభూతి "ఏకోరసః కరుణ ఏవ నిమిత్తభేదాద్భిన్నః పృథక్ప్పథగివాశ్రయతే వివర్తాౝ। ఆవర్త బుద్బుదతరంగమయాౝ వికారాౝ। అంభో యథా సలిల మేవ హి తత్సమస్తం॥ (కరుణరస మొక్కటియే రసము. జల మావర్త, బుద్బుద, తరంగరూపములతోఁ గానఁబడునట్లు నిమిత్తభేదమువలన నాకరుణమే భిన్నభిన్నముగాఁ గానఁబడును) అని చెప్పినాఁడు. అనఁగా లోకమంతయు శోకమయమే. కాని యిదియే నిమిత్తభేదముచే శృంగారాద్యన్యతమముగా గోచరించును. శృంగారాదులు తాత్కాలికములు. అవి తుదికి శోకముగానే పరిణమించును. ఆవర్తాదు లన్నియును జలరూపములే యయినట్లు శృంగారాదు లన్నియుఁ గరుణరూపములే యని యాతనివాదము. మరియు రస మనుభవింపఁబడునపుడు చిత్తవిద్రుతి (మనస్సు కరుగుట) కలుగును. అది ప్రధానముగా విశేషించి కరుణరసమునఁ గలుగును. కావునఁ ‘గరుణ మొక్కటియే రసము' అని సారాంశము. విశ్వనాథునికిఁ బూర్వుఁడగు నారాయణుఁడు రసానుభవకాలమునఁ జిత్తవిస్తారము గలుగు ననెను. భవభూతి చిత్తద్రుతి గలుగు ననెను. భోజుఁడు చిత్తవికాసము గలుగు ననెను. ఈ భేదముచే వారు క్రమముగా నద్భుతమును, గరుణమును, శృంగారమును ప్రధానముగాఁ బేర్కొనిరి. {{p|ac|fwb}}ఒకటే రసము</p> కవికర్ణపూరగోస్వామి యలంకారకౌస్తుభమున నిట్లు నుడివెను. {{left margin|3em}}<poem>ఆస్వాదాంకుర కందో౽స్తి ధర్మః కశ్చన చేతసః రజస్తమోభ్యాం హీనస్య శుద్ధసత్త్వ తయా సతః</poem> </div><noinclude><references/></noinclude> aoerr66b2cpm24nqibhd6londsayntu 578802 578801 2026-09-17T21:47:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 578802 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{nop}} సత్త్వగుణాధిక్యమువలన మనకు బాహ్యప్రపంచమును మఱపించు నొకయానందము గలుగును. అది బ్రహ్మానందసదృశము. దీనికి లోకోత్తరచమత్కారమే ప్రాణము. చమత్కార మనఁగా మనస్సు విస్తరించుటయే. మనోవిస్తార మనఁగా విస్మయమే! కావున విస్మయ మెల్లరసములకును మూలకారణము. కాఁబట్టి యద్భుతరసముననే మిగిలిన రసము లన్నియును నిమిడియున్నవి. {{p|ac|fwb}}కరుణరసము</p> <ref>ఉత్తరరామచరిత్రవ్యాఖ్యాత యగు వీరరాఘవపండితు డిట్లు వ్రాసెను. ఇద మత్ర కరేర్మతం:― యద్యపి శృంగార ఏక ఏవ రస ఇతి శృంగార ప్రకాశకారాదిమతం। తథాపి ప్రాచుర్యాత్ రాగి విరాగి సాధారణ్యాత్ కరుణ ఏక ఏవ రసః। అన్యేతు తద్వికృతయ ఇతి॥</ref>భవభూతి "ఏకోరసః కరుణ ఏవ నిమిత్తభేదాద్భిన్నః పృథక్ప్పథగివాశ్రయతే వివర్తాౝ। ఆవర్త బుద్బుదతరంగమయాౝ వికారాౝ। అంభో యథా సలిల మేవ హి తత్సమస్తం॥ (కరుణరస మొక్కటియే రసము. జల మావర్త, బుద్బుద, తరంగరూపములతోఁ గానఁబడునట్లు నిమిత్తభేదమువలన నాకరుణమే భిన్నభిన్నముగాఁ గానఁబడును) అని చెప్పినాఁడు. అనఁగా లోకమంతయు శోకమయమే. కాని యిదియే నిమిత్తభేదముచే శృంగారాద్యన్యతమముగా గోచరించును. శృంగారాదులు తాత్కాలికములు. అవి తుదికి శోకముగానే పరిణమించును. ఆవర్తాదు లన్నియును జలరూపములే యయినట్లు శృంగారాదు లన్నియుఁ గరుణరూపములే యని యాతనివాదము. మరియు రస మనుభవింపఁబడునపుడు చిత్తవిద్రుతి (మనస్సు కరగుట) కలుగును. అది ప్రధానముగా విశేషించి కరుణరసమునఁ గలుగును. కావునఁ ‘గరుణ మొక్కటియే రసము' అని సారాంశము. విశ్వనాథునికిఁ బూర్వుఁడగు నారాయణుఁడు రసానుభవకాలమునఁ జిత్తవిస్తారము గలుగు ననెను. భవభూతి చిత్తద్రుతి గలుగు ననెను. భోజుఁడు చిత్తవికాసము గలుగు ననెను. ఈ భేదముచే వారు క్రమముగా నద్భుతమును, గరుణమును, శృంగారమును ప్రధానముగాఁ బేర్కొనిరి. {{p|ac|fwb}}ఒకటే రసము</p> కవికర్ణపూరగోస్వామి యలంకారకౌస్తుభమున నిట్లు నుడివెను. {{left margin|3em}}<poem>ఆస్వాదాంకుర కందో౽స్తి ధర్మః కశ్చన చేతసః రజస్తమోభ్యాం హీనస్య శుద్ధసత్త్వ తయా సతః</poem> </div><noinclude><references/></noinclude> p46eebdqky18bpsvc150nzvgsrvwqk6 578803 578802 2026-09-17T21:48:49Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 578803 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{nop}} సత్త్వగుణాధిక్యమువలన మనకు బాహ్యప్రపంచమును మఱపించు నొకయానందము గలుగును. అది బ్రహ్మానందసదృశము. దీనికి లోకోత్తరచమత్కారమే ప్రాణము. చమత్కార మనఁగా మనస్సు విస్తరించుటయే. మనోవిస్తార మనఁగా విస్మయమే! కావున విస్మయ మెల్లరసములకును మూలకారణము. కాఁబట్టి యద్భుతరసముననే మిగిలినరసము లన్నియును నిమిడియున్నవి. {{p|ac|fwb}}కరుణరసము</p> <ref>ఉత్తరరామచరిత్రవ్యాఖ్యాత యగు వీరరాఘవపండితు డిట్లు వ్రాసెను. ఇద మత్ర కరేర్మతం:― యద్యపి శృంగార ఏక ఏవ రస ఇతి శృంగార ప్రకాశకారాదిమతం। తథాపి ప్రాచుర్యాత్ రాగి విరాగి సాధారణ్యాత్ కరుణ ఏక ఏవ రసః। అన్యేతు తద్వికృతయ ఇతి॥</ref>భవభూతి "ఏకోరసః కరుణ ఏవ నిమిత్తభేదాద్భిన్నః పృథక్పృథగివాశ్రయతే వివర్తాౝ। ఆవర్త బుద్బుదతరంగమయాౝ వికారాౝ। అంభో యథా సలిల మేవ హి తత్సమస్తం॥ (కరుణరస మొక్కటియే రసము. జల మావర్త, బుద్బుద, తరంగరూపములతోఁ గానఁబడునట్లు నిమిత్తభేదమువలన నాకరుణమే భిన్నభిన్నముగాఁ గానఁబడును) అని చెప్పినాఁడు. అనఁగా లోకమంతయు శోకమయమే. కాని యిదియే నిమిత్తభేదముచే శృంగారాద్యన్యతమముగా గోచరించును. శృంగారాదులు తాత్కాలికములు. అవి తుదికి శోకముగానే పరిణమించును. ఆవర్తాదు లన్నియును జలరూపములే యయినట్లు శృంగారాదు లన్నియుఁ గరుణరూపములే యని యాతనివాదము. మరియు రస మనుభవింపఁబడునపుడు చిత్తవిద్రుతి (మనస్సు కరగుట) కలుగును. అది ప్రధానముగా విశేషించి కరుణరసమునఁ గలుగును. కావునఁ ‘గరుణ మొక్కటియే రసము' అని సారాంశము. విశ్వనాథునికిఁ బూర్వుఁడగు నారాయణుఁడు రసానుభవకాలమునఁ జిత్తవిస్తారము గలుగు ననెను. భవభూతి చిత్తద్రుతి గలుగు ననెను. భోజుఁడు చిత్తవికాసము గలుగు ననెను. ఈ భేదముచే వారు క్రమముగా నద్భుతమును, గరుణమును, శృంగారమును ప్రధానముగాఁ బేర్కొనిరి. {{p|ac|fwb}}ఒకటే రసము</p> కవికర్ణపూరగోస్వామి యలంకారకౌస్తుభమున నిట్లు నుడివెను. {{left margin|3em}}<poem>ఆస్వాదాంకుర కందో౽స్తి ధర్మః కశ్చన చేతసః రజస్తమోభ్యాం హీనస్య శుద్ధసత్త్వ తయా సతః</poem> </div><noinclude><references/></noinclude> cqfu74zrxum243vlgv16gaf5o6gh1wo 104 218956 578804 571785 2026-09-17T23:10:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578804 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{left margin|3em}}<poem>సస్థాయీ కథ్యతే విజ్ఞై ర్విభావస్య పృథక్తయా పృథగ్విధత్వం యాత్యేష సామాజికతయా సతాం</poem> </div> రజస్తమోగుణములస్పర్శయు లేని శుద్ధసత్త్వస్వరూపము గల మనస్సునకు ఆస్వాదాంకురకందము ‘లేక యానందము’ అను ధర్మము గలదు. అదియే స్థాయి. ఒక్కటే రస మనియు దాని కానందమే స్థాయిభావమనియును నతని సిద్ధాంతము. అట్లగుచో భిన్నభిన్నరసములు లేవా? ఉన్నచో వాని కన్నింటికిని నొక్కయానందమే స్థాయి యెట్లగును? అను ప్రశ్న కతని సమాధాన మిది:― స్ఫటికము జపాకుసుమాది నానాపదార్థములసంయోగమువలన నొకతఱి నెఱ్ఱగా, నొకతూరి పచ్చగా, నొకపరి నల్లఁగాఁ గనఁబడునట్టు లొకటియే యగు స్థాయి, యుత్సాహాదిపోషకములగు నానావిధవిభావాదుల సంయోగమువలన వీరమనియు, అద్భుతమనియుఁ, గరుణమనియు, నీవిధముగా వివిధాకారమును దాల్చుచున్నది. మరియు, {{left margin|3em}}<poem>రస స్యానంద ధర్మత్వా దైకథ్యం భావ ఏవ హి ఉపాధి భేదాన్నానాత్వం రత్యాదయ ఉపాధయః</poem> </div> ఘటశరావాది నానావిధపాత్రములందుఁ బెక్కు ప్రతిబింబములు ప్రతిఫలించినను సూర్యునిబింబ మొక్కటియే యైనవిధమున నుపాధిరూపములగు రత్యాదులందు భేదమేకాని యానందమున భేదము లేదు. ఈసిద్ధాంతము దుష్టము గాదు. ఏలన నన్నిరసములవలనఁ గూఁడఁ గలుగు నానంద మొక్కటియే. ఆనందములో భేదము లుండవు. కావ్యమున శృంగారమువలనఁ గలుగు నానందమును, గరుణమువలనఁ గలుగు నానందమును నేకమే. విభావాదుల భేదమును బట్టియే రసభేదము లేర్పడినవి. భోజుని సరస్వతీకంఠాభరణమునకు నొకవ్యాఖ్యాతయగు భట్టనరసింహుఁడు గూడ రసాస్వాద మొక్కటే యని చెప్పెను. ఎట్లన "అష్టావేవస్థాయినః ఇతి కుతః? తావతామేవ స్వాదాత్మకత్వాత్ ఇతిచేత్ కిమేతేష్వనుస్యూత ఏక ఏవస్వాదాత్మా? తర్హ్యనక్షర మిదముక్తం “ఏతేషాంకూటస్థ ఏక ఏవస్వాదాత్మా; ఏతే చ తద్విశేషా” ఇతి {{left margin|3em}}అత్రసర్వేషాం కూటస్థ ఏక ఏవ స్వాదాత్మా </div> ఎనిమిదే స్థాయిభావములని యేల చెప్పవలెను? అవియే స్వాద్యమానములగువంటిమేని వీనియం దొక్కస్వాదమే యనుస్యూతము గాఁగలదా? అట్లేనిఁ జెప్పఁ<noinclude><references/></noinclude> gajwpqo6e62826a5ox0uugbr7a385nm 104 218957 578805 571786 2026-09-17T23:36:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578805 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>బడకయే వీనికిఁ గూటస్థనుగు నొకటే స్వాదాత్మ గలదని చెప్పఁబడినట్లయినది. ఈరసము లన్నియును దద్విశేషములే. కావున నెల్లరసములకును స్వాదాత్మ యొక్కటే. ఈమతము నభినవగుప్తుఁడు దెలుపలేదు. కాని యిది యితని సిద్ధాంతమునకు విరుద్ధము గాదు. {{p|ac|fwb}}రససమీకరణవాదము</p> మహామహోపాధ్యాయ S. Kuppuswami Sastry M.A., I.E.S. గారు “ఆశ్చర్యచూడామణి నాటకోపోద్ఘాతములో నీ రససమీకరణవాదముల నిట్లు తెలిపిరి. రససమీకరణవాదమన నేదో యొకరసము ప్రకృతిరస మనియు మిగిలినవన్నియు వికృతిరసము లనియుఁ దెలుపు సిద్ధాంతము. "In the course of the development of the philosophy of Rasa, several attempts were made in the direction of Syinthesising the various Rasas, The more important results of such attempts were summed up in four kinds of syinthesis. Firstly, there is the Karuna syinthesis which originated from Valmiki and found its culmination in Bhavabhuti's ఏకో రసః కరుణ ఏవ on the practical side and in Ananda Vardhana's శోకః శ్లోకత్వ మాగతః on the theoritical side. Secondly there is the Santha-syinthesis, which started perhaps from the Mahabharata, found its practical fulfilment in work like Aswaghosha's శారీపుత్ర ప్రకరణ, Sriharsha's Nagananda and Krishna Misra's Prabodha Chandrodaya and received able advocacy on the theoretical side at the hands of the two great Alankarikas ― Ananda Vardhana and Abhinavagupta. Thirdly there is the Sringara-syinthesis, which firmly rooted in human nature itself since the beginning of creation reached its acme of spiritual refinement, on the practical side, in the self effacing ideal of love delineated in an inimitable manner by the creative genious of great poets like Kalidasa and Bana and on the theoretical side, in the welknown dictum of the royal polymath, Bhoja రసో౽భిమానో౽హంకార శ్శృంగార ఇతి గీయతే. And fourthly there is Adbhuta syinthesis which on the theoretical side became crystallized in the views of Narayana and Dharma Datta, reffered to by Viswanadha in his Sahitya Darpana and in the views of Bhanudatta as expressed in his Rasatarangini, and which, on the practical side led to the production of the wonder-dominated dramatic type represented by the older Ascbaryachudamani and the later Adbhuta Darpana of Mahadeva at the end of the 17th century".<noinclude><references/></noinclude> gkehd2m4u83zufpjlwrbbbquuwwzeu5 104 218958 578829 571787 2026-09-18T02:30:09Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578829 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{nop}} రసతత్త్వచర్చావసరమునఁ బెక్కండ్రుపండితు లొక్కొక్కరసము నభిమానించి యిది యొక్కటే రస మని వాదములు చేసిరి. ఆ చర్చలనుండి నాలుగు సిద్ధాంతములు వెలువడినవి. మొదటిది కరుణరససమీకరణము. సమీకరణమన మిగిలినవానినిఁ దగ్గించివేయుట. ప్రపథమమువ నీ కరుణము వాల్మీకినుండి యుత్పన్నమైనది. తదుపరి భవభూతిచే 'ఏకోరసః కరుణ ఏవ' అనువిధమున రూపమును బొందెను. పిమ్మట ఆనందవర్ధనునిచే “శోకః శ్లోకత్వ మాగతః” అని సిద్ధాంతము చేయఁబడెను. రెండవది శాంతరససమీకరణము. ఇది మహాభారతమునుండి యవతరించి యశ్వఘోషుని శారీపుత్త్రప్రకరణము, శ్రీహర్షుని నాగానందము, కృష్ణమిత్రుని ప్రబోధచంద్రోదయము, అనువానియందు రూపొంది యానందవర్ధన, అభినవగుప్తుల ప్రతిభావంతములగు వాదములచే సిద్ధాంతితమైనది. మూఁడవది శృంగారసమీకరణము. ఇది సృష్ట్యాదినుండియు మానవప్రకృతియందు బద్ధమూలమై మహాకవీశ్వరులగు కాళిదాస, బాణుల యమోఘనిర్మాణశక్తిచే ననుకరింపరానివిధమున వ్యక్తీకృతమై యాధ్యాత్మికోన్నతినిఁ బొందిన స్వార్ధరహితప్రేమయే లక్ష్యముగాఁ గలది. భోజుఁ డిద్దానిని “రసో౽భిమానో౽హంకారశ్శృంగార ఇతి గీయతే” అని కీర్తించెను. నాల్గవది యద్భుతరససమీకరణము. సాహిత్యదర్పణమున నుదాహరింపఁబడినట్లు నారాయణ ధర్మదత్తులచే మొదట సిద్ధాంతము చేయఁబడినది. పిమ్మట ఆశ్చర్యచూడామణి యందును, అద్భుతదర్పణమునందును రూపొందినది. కరుణ మొక్కటియే ప్రకృతిరసము; మిగిలినవి వికృతిరసములని కరుణసమీకరణవాదుల వాదము. శాంత మొక్కటియే ప్రకృతిరసము; మిగిలినవి వికృతిరసములని శాంతరససమీకరణవాదుల మతము. శృంగార మొక్కటియే రసము; మిగిలినవన్నియును భావములే యని శృంగారరసమీకరణవాదుల మతము. అద్భుత మొక్కటియే ప్రకృతిరసము; మిగిలినవి వికృతిరసములని యద్భుతసమీకరణవాదుల మతము. భారతమతానుసారముగా నెనిమిదిరసములున్నము నందుఁ బ్రధానరసములు నాలుగు మాత్రమే. అవి శృంగారము, రౌద్రము, వీరము, బీభత్సము, మిగిలిన నాలుగు రసములను వీనినుండి పుట్టినవే. ఎట్లన శృంగారమునుండి హాస్యమును, రౌద్రమునుండి కరుణమును, వీరమునుండి యద్భుతమును, బీభత్సమునుండి భయానకమును గలిగెను. శృంగారతిలకమున నిట్లు చెప్పఁబడినదని విద్యానాథుఁ డీ క్రిందిశ్లోకము నుదాహరించెను. {{left margin|3em}}<poem>హాస్యో భవతి శృంగారాత్ కరుణో రౌద్రకర్మణః అద్భుతశ్చ తథా వీరా ద్బీభత్సాచ్ఛ భయానకః.</poem> </div><noinclude><references/></noinclude> rzb11whbumk7th2ug4rkr5e7qfajqav 578830 578829 2026-09-18T02:31:27Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 578830 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{nop}} రసతత్త్వచర్చావసరమునఁ బెక్కండ్రుపండితు లొక్కొక్కరసము నభిమానించి యిది యొక్కటే రస మని వాదములు చేసిరి. ఆ చర్చలనుండి నాలుగు సిద్ధాంతములు వెలువడినవి. మొదటిది కరుణరససమీకరణము. సమీకరణమన మిగిలినవానినిఁ దగ్గించివేయుట. ప్రపథమమువ నీ కరుణము వాల్మీకినుండి యుత్పన్నమైనది. తదుపరి భవభూతిచే 'ఏకోరసః కరుణ ఏవ' అనువిధమున రూపమును బొందెను. పిమ్మట ఆనందవర్ధనునిచే “శోకః శ్లోకత్వ మాగతః” అని సిద్ధాంతము చేయఁబడెను. రెండవది శాంతరససమీకరణము. ఇది మహాభారతమునుండి యవతరించి యశ్వఘోషుని శారీపుత్త్రప్రకరణము, శ్రీహర్షుని నాగానందము, కృష్ణమిత్రుని ప్రబోధచంద్రోదయము, అనువానియందు రూపొంది యానందవర్ధన, అభినవగుప్తుల ప్రతిభావంతములగు వాదములచే సిద్ధాంతితమైనది. మూఁడవది శృంగారసమీకరణము. ఇది సృష్ట్యాదినుండియు మానవప్రకృతియందు బద్ధమూలమై మహాకవీశ్వరులగు కాళిదాస, బాణుల యమోఘనిర్మాణశక్తిచే ననుకరింపరానివిధమున వ్యక్తీకృతమై యాధ్యాత్మికోన్నతినిఁ బొందిన స్వార్ధరహితప్రేమయే లక్ష్యముగాఁ గలది. భోజుఁ డిద్దానిని “రసో౽భిమానో౽హంకారశ్శృంగార ఇతి గీయతే” అని కీర్తించెను. నాల్గవది యద్భుతరససమీకరణము. సాహిత్యదర్పణమున నుదాహరింపఁబడినట్లు నారాయణ ధర్మదత్తులచే మొదట సిద్ధాంతము చేయఁబడినది. పిమ్మట ఆశ్చర్యచూడామణి యందును, అద్భుతదర్పణమునందును రూపొందినది. కరుణ మొక్కటియే ప్రకృతిరసము; మిగిలినవి వికృతిరసములని కరుణసమీకరణవాదుల వాదము. శాంత మొక్కటియే ప్రకృతిరసము; మిగిలినవి వికృతిరసములని శాంతరససమీకరణవాదుల మతము. శృంగార మొక్కటియే రసము; మిగిలినవన్నియును భావములే యని శృంగారరసమీకరణవాదుల మతము. అద్భుత మొక్కటియే ప్రకృతిరసము; మిగిలినవి వికృతిరసములని యద్భుతసమీకరణవాదుల మతము. భారతమతానుసారముగా నెనిమిది రసము లున్నను నందుఁ బ్రధానరసములు నాలుగు మాత్రమే. అవి శృంగారము, రౌద్రము, వీరము, బీభత్సము, మిగిలిన నాలుగు రసములును వీనినుండి పుట్టినవే. ఎట్లన శృంగారమునుండి హాస్యమును, రౌద్రమునుండి కరుణమును, వీరమునుండి యద్భుతమును, బీభత్సమునుండి భయానకమును గలిగెను. శృంగారతిలకమున నిట్లు చెప్పఁబడినదని విద్యానాథుఁ డీ క్రిందిశ్లోకము నుదాహరించెను. {{left margin|3em}}<poem>హాస్యో భవతి శృంగారాత్ కరుణో రౌద్రకర్మణః అద్భుతశ్చ తథా వీరా ద్బీభత్సాచ్ఛ భయానకః.</poem> </div><noinclude><references/></noinclude> iyn6x46g9ot61kcp7unncxa7hlbs6p1 104 223529 578790 577939 2026-09-17T13:05:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578790 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>శ్లో॥ “ద్రుతవిలంబితమాహనభౌభరౌ” “లసదంగ" అనునది తోటకవృత్తము లక్షణము “వద తోటక మబ్ధిసకారయుతమ్” {{Telugu poem|type=శ్లో॥|lines=<poem> తడిత్పుంజమంజుప్రసర్పత్ప్రతీక ప్రభాపూరదూరావధూతాంధకారః మనోమీనహర్షప్రకర్షైకవర్షమ్ దృగంభోరుహానన్దసందోహహేతుః॥</poem>|ref=38}} '''టీ'''. తడిత్పుంజ...ధకారః ― తడిత్పుంజ = మెఱుపులగమిచేత, మంజు = సుందరమైనట్టియు, ప్రస్పుత్ = వ్యాపించుచున్నట్టియు, ప్రతీక = శరీరావయవములయొక్క, ప్రభాపూర = కాంతిపటలముచేత, దూరావధూత = దూరముగా తొలఁగగొట్టబడిన, అంధకారః = చీకటి కలవాడు, ప్రకర్ష = అతిశయము. “తడిత్పుంజ" అనునది భుజంగప్రయాతవృత్తము. లక్షణము శ్లో॥ "భుజంగప్రయాతం చతుర్భిర్యకారై.” {{Telugu poem|type=శ్లో॥|lines=<poem>అఖిలజగదవేక్ష్యమాణ లక్ష్మీః స్వగుణవిరాజిభిరంగకైక ప్రశస్యః వసతి రతివలక్షహంస పక్ష ప్రకర విజిత్వర కీర్తి కౌముదీనామ్॥</poem>|ref=39}} '''టీ'''. వలక్ష = తెల్లనైన “వలక్షోధవలో౽ర్జునః" అని అమరము. ఇది పుష్పితాగ్రావృత్తము. లక్షణము. శ్లో॥ అయుజినయుగరేఫతోయకారో యుజిచనజౌజరగాశ్చపుష్పితాగ్రా” {{Telugu poem|type=శ్లో॥|lines=<poem>నిశ్శేషలోకపరితోషకరస్వరూపః శోభాన్వితావయవసున్దరసన్నివేశః। దూరం నిరస్తఖలదుర్వచనావకాశో వ్యాజృంభమాణగుణసంగ్రహణప్రవీణః॥</poem>|ref=40}} {{Telugu poem|type=|lines=<poem>ప్రవ్యక్తతత్తదఖిలావయవా నవద్యః</poem>|ref=}}<noinclude><references/></noinclude> gklw3n78qmk31wkm9i3xz0gmcsvbyw4 104 223530 578793 577940 2026-09-17T13:20:40Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578793 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>{{Telugu poem|type=|lines=<poem>ప్రోద్యన్నిజోజ్జ్వలగుణప్రకరాభిరామః। ఆనన్దిభి స్సహృదయై రభినన్ద్యమానః స్వప్రక్రియాభిరభితశ్చవిరాజమానః॥ </poem>|ref=41}} '''టీ'''. వ్యాజృంభమాణ = వృద్ధిబొందుచున్న, ఆనందిభిః = సంతోషించెడు “నిశ్శేష” యనునిది మొదలు రెండుశ్లోకములును వసంతతిలకవృత్తములు లక్షణము “జ్ఞేయం వసంతతిలకం తభజాజగౌగః" {{Telugu poem|type=శ్లో॥|lines=<poem>కుతుకతరలచిత్తై స్సజ్జనై స్తూయమాన స్త్రిభువనిజననేత్రక్షేత్రపీయూషవృష్టిః। <ref>ప్రతికల</ref>అసదృశసముదంచద్రూపసంపన్నిధానం సకలమలవిముక్త స్సాధువాదేన యుక్తః॥</poem>|ref=42}} {{Telugu poem|type=|lines=<poem>ముఖరఖరఖలోక్తి ధ్వాంతవిధ్వంసనేందు ర్విలసదమలకాం వ్యాయతానంతకాంతిః। అననుగుణమణిశ్రీ శ్రేణివిశ్రామధామః క్షపిత సకలదోష స్సర్వసంతోషహేతుః॥ </poem>|ref=43}} '''టీ'''. త్రిభు...ష్టిః = ముల్లోకములయందలిజనుల నేత్రము లనెడు పంటభూములకు నమృతవర్షస్వరూపుడు, ముఖ...దుః = ధ్వనించుచున్నవియు తీవ్రమైనవియు నగు దుష్టవాక్యము లనెడు చీకట్లను నశింపఁజేయుటకుఁ జంద్రుడైనవాడు అన...ధామః = అధికమైనసుగుణము లనెడుమణికాంతులయొక్క సమూహమునకు నివాసగృహమైనవాడు, క్షపిత = నశింపజేయబడిన సర్వదోషములు కలవాడు. ఈరెండును మాలినీవృత్తములు. లక్షణము. “ననమయ యయుతేయం మాలినీభోగిలోకైః” {{Telugu poem|type=శ్లో॥|lines=<poem>సముద్యత్ప్రత్యంగప్రసృమరమనోజ్ఞద్యుతిభరో। మనోమీనాకృష్టి ప్రబలబడిశంకామమృగయోః॥</poem>|ref=44}}<noinclude><references/></noinclude> 61377z6dhqfbsvurordy7hjrj3nbca2 104 223924 578835 578645 2026-09-18T03:07:38Z Rajasekhar1961 50 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578835 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Rajasekhar1961" /></noinclude> {{p|fs125|ac}}పటం కతలు - ఓ సాంస్కృతిక ప్రయాణం!</p> ఇది చాలా ఆసక్తిదాయకమైన ప్రయాణం! తెలంగాణ ఉద్యమకాలంలో ప్రారంభమై, రాష్ట్రం అవతరించిన తర్వాత తెలంగాణకు సంబంధించిన కళలు, కళారూపాలు, కళాకారులు, వైతాళికులు, చారిత్రక విషయాలు గురించిన చర్చ, పరిశోధన, ప్రచారం అనివార్యం అయింది. అయితే సాంస్కృతికశాఖ పక్షాన ఆ పరిశోధనను, ప్రచారాన్ని విస్తృతం చేయడం, శాస్త్రీయంగా నిర్వహించడం అవసరమైంది. అదే సమయంలో చాలామంది వ్యక్తులు, కళలు, కళాకారులు, చిరస్మరణీయులకు సంబంధించిన వివరాలు దొరకని పరిస్థితి కూడా నెలకొంది. ఈ పరిస్థితిని గమనించిన సాంస్కృతికశాఖ ఈ అంశాలను డేటా బ్యాంక్ లా తయారుచేయడం కోసం రకరకాల ప్రయత్నాలు చేసింది. అవన్నీ అసంపూర్ణంగానే కనిపించాయి. 'ఆకాశవాణి' వంటి జాతీయ ప్రసారసంస్థతో కలిసి ఈ బృహత్ యజ్ఞాన్ని నిర్వహించాలని భావించాము. దాన్లోంచే ఆకాశవాణి, హైదరాబాద్ కేంద్రం డైరెక్టర్ శ్రీ ఉదయశంకర్ తో కల్పి ఈ కార్యక్రమానికి శ్రీకారం చుట్టాం. తెలంగాణ అవతరణ నుంచి 'భాషా సాంస్కృతికశాఖ - ఆకాశవాణి' సంయుక్తంగా కొన్ని జానపద, సంగీత ఉత్సవాలను నిర్వహించడం జరిగింది. అవి మంచి విజయాన్ని, ప్రజాదరణను చూరగొన్నాయి. ఆ నేపద్యాన్ని పురస్కరించుకుని 'తెలంగాణ వైభవం' కార్యక్రమాన్ని ఆరంభించాం. అలా ఆకాశవాణిలో 2017, ఏప్రిల్ 2వ తేదినుంచి పూర్తిగా తెలంగాణ కేంద్రీకృతంగా ప్రత్యేక కార్యక్రమాలను రూపొందించి, ప్రసారం చేయాలని నిర్ణయం తీసుకున్నాము. తెలంగాణాకు సంబంధించి ఈ క్రింది అంశాలను కూడా నిర్ధారణ చేసాము. 1. వైతాళికులు / చిరస్మరణీయులు / తేజోమూర్తులు - వారికి సంబంధించిన జీవిత విశేషాలు, వివిధ రంగాలలోవారు చేసిన కృషి. 2. కళలు - కళారూపాలు - వాటి ప్రత్యేకత 3. పర్యాటక, చారిత్రక ప్రదేశాలు - వాటి విశిష్టత స్థూలంగా ఈ క్యాటగిరీలను నిర్ధారించిన తర్వాత, ఆయా క్యాటగిరీలలోని మౌలికాంశాలను ఎంపిక చేయడానికి, తెలంగాణాకు సంబంధించిన లబ్దప్రతిష్టులైన ప్రముఖులతో కమిటీలను వేసాం. వారితో సుదీర్ఘంగా చర్చలు జరిపి, మేధోమధనం చేసి అంశాలను, వాటిగురించి రాయగలిగిన నిపుణలను కూడా ఎంపిక చేసి, ఆయా అంశాల రచనా బాధ్యతలను వారికి అప్పగించడం జరిగింది. ఇలా వచ్చిన పరిశోధనా పత్రాలను ఆకాశవాణి నుండి ప్రసారం చేయడం ప్రారంభించాం.<noinclude><references/></noinclude> pv2h77bedkd3guic0vzfjpo0ni164q1 104 223925 578836 578646 2026-09-18T03:10:24Z Rajasekhar1961 50 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578836 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Rajasekhar1961" /></noinclude> ఇక పుస్తకం ప్రచురణ బాధ్యతను పూర్తిగా భాషాసాంస్కృతికశాఖ చేపట్టింది. ఒక్కచోట చేర్చి గ్రంథస్థం చేసే మహా యజ్ఞానికి శ్రీకారం చుట్టింది. ఆవిధంగా ఆకాశవాణి హైదరాబాద్ కేంద్రంలో 2017 ఏప్రిల్ 2వ తేదీ నుంచి ప్రతిరోజూ ఉదయం గం. 7.15 ని.ల నుండి గం. 7.30 ని.ల వరకు, రైన్‌బో ఎఫ్.ఎమ్ కేంద్రం నుండి మధ్యాహ్నం 2.45 ని.ల నుండి 3.00 గంటల వరకు (శనివారం మినహాయించి) ప్రసారం చేస్తూనే ఉంటాం. ఈ మొత్తం వ్యవహారాలను ఉదయశంకర్ (డైరెక్టర్) గారి సారధ్యంలో శ్రీమతి అయినంపూడి శ్రీలక్ష్మి, చావలి దేవదాస్, సి.ఎస్. రాంబాబు, ఎన్. విజయరాఘవరెడ్డి బృందం సమర్థవంతంగా రేడియో ప్రసారాలు చేసి తెలంగాణాకు సంబంధించి ప్రజలకు తెలియని ఎన్నెన్నో విషయాలను, విశేషాలను అందించాము. ఇక ఈ రేడియో ప్రసంగాలను పుస్తకంగా ప్రచురించే బాధ్యతను భాషా సాంస్కృతిక శాఖ మొదలు పెట్టి, వాటిని 'ప్రపంచ తెలుగు మహాసభల'లో ఆవిష్కరించే ప్రణాళికను రూపొందించింది. మొత్తంగా దీనికి సంబంధించి ఆకాశవాణి ప్రసారాల విషయంలోనూ, పుస్తక ప్రచురణ విషయంలోనూ సమన్వయం, నిర్వహణ కూర్పు బాధ్యతలను సమర్ధవంతంగా నిర్వహించినవారు శ్రీమతి అయినంపూడి శ్రీలక్ష్మిగారు. అలా ఈ పుస్తకంలోని ఆయా అంశాలను పరిచయం చేయడంలో, వాటి విశిష్టతలను అద్దం పట్టడంలో రెండు శాఖలు సఫలీకృతం అయ్యాయి. వీటిని రాసిన రచయితలు కూడా ఆయా రంగాలలో లబ్ద ప్రతిష్టులు, విశేష కృషి చేసినవారు కనుక, ఈ పరిశోధనా, పరిశీలనా వ్యాసాలకు సాధికారత కూడా సమకూరిందని భావిస్తున్నాం. అందువల్ల భవిష్యత్లో ఇంకా లోతుగా జరిగే పరిశోధనలకు ఈ గ్రంథం ఒక ఆధార భూమికను, ఒక విశాల అవగాహనను కలిగిస్తుందని కూడా నమ్ముతాము. దాదాపు 18 నెలల నిరంతర కృషి ఫలితంగా వెలువడుతున్న ఈ గ్రంథం ఈ వరుసలో మొదటి సంపుటిగానే భావిస్తూ, మరింత విస్తృత పరిశోధనతో రాబోయే కాలంలో మరిన్ని పుస్తకాలుగా రావాలని దానికి తగిన ప్రయత్నాలను కూడా భాషాసాంస్కృతికశాఖ, ఆకాశవాణి సంయుక్తంగా పూనుకుంటాయని సవినయంగా మనవి చేస్తున్నాము. ఇలా ఎన్నెన్నో వ్యయ ప్రయాసలకోర్చి వెలువడుతున్న ఈ గ్రంథం తెలంగాణా పునర్నిర్మాణ ప్రస్థానంలో, సాంస్కృతిక కళారంగంలో ఓ అపురూప డాక్యుమెంట్ అని చెప్పడంలో ఎలాంటి సందేహంలేదు. ఇలాంటి అపూర్వ గ్రంథం తెలంగాణ ప్రభుత్వం ప్రతిష్టాత్మకంగా నిర్వహిస్తున్న 'ప్రపంచ తెలుగు మహాసభలు'లో ఆవిష్కృతం కావడం ఆనందంగా భావిస్తున్నాము. {{right|- సంపాదకులు}}<noinclude><references/></noinclude> trmb00oj1w19fjxggnrh93x03v4l8bt 104 223928 578769 578713 2026-09-17T12:25:58Z Rajasekhar1961 50 578769 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Rajasekhar1961" /></noinclude>{{p|fs150|ac}}ఇదీ పటం కతల వరుస…</p> {{TOC begin|max-width=35em}} {{TOC row 1-1-1-1 | 1. |[[పటం కతలు/పటం కతలకు ఆధారాలు-నకాశీ చిత్రాలు|పటం కతలకు ఆధారాలు-నకాశీ చిత్రాలు]]| డా. గడ్డం వెంకన్న|1}} {{TOC row 1-1-1-1 | 2.ఎ.|[[పటం కతలు/అద్దపు పటం కత|అద్దపు పటం కత (నాయి బ్రాహ్మణ పురాణం)]]| డా. అన్నావఝ్ఝల మల్లికార్జున్|17}} {{TOC row 1-1-1-1 | 2.బి.|[[పటం కతలు/నాయీ పటం కత|నాయీ పటం కత]]| కట్టా ప్రతిభా గౌడ్|23}} {{TOC row 1-1-1-1 | 3.|[[పటం కతలు/ఏనూటి పటం కత|ఏనూటి పటం కత (గౌడ పురాణం)]]| డా. బాసని సురేష్|31}} {{TOC row 1-1-1-1 | 4.|[[పటం కతలు/డక్కలి పటం కత|డక్కలి పటం కత (జాంబ పురాణం)]]| డా. గూడూరు మనోజ|41}} {{TOC row 1-1-1-1 | 5.|[[పటం కతలు/గౌడ జట్టీల పటం కత|గౌడ జట్టీల పటం కత (గౌడ పురాణం)]]| డా. గడ్డం వెంకన్న|49}} {{TOC row 1-1-1-1 | 6.|[[పటం కతలు/గుఱ్ఱపు పటం కత|గుఱ్ఱపు పటం కత (మాలచెన్నయ్య పురాణం)]]| అబ్బు గోపాల్ రెడ్డి|59}} {{TOC row 1-1-1-1 | 7.|[[పటం కతలు/కాకిపడిగెల పటం కత|కాకిపడిగెల పటం కత (పాండవుల కతలు)]]| డా. గడ్డం వెంకన్న|69}} {{TOC row 1-1-1-1 | 8.|[[పటం కతలు/కొమ్ము పటం కత|కొమ్ము పటం కత (కాటమరాజు యాదవ కతలు)]]| డా. భట్టు రమేష్|79}} {{TOC row 1-1-1-1 | 9.|[[పటం కతలు/కొర్రాజుల పటం కత|కొర్రాజుల పటం కత (పద్మనాయక పురాణం)]]| అడ్లూరి శివప్రసాద్|85}} {{TOC row 1-1-1-1 | 10.|[[పటం కతలు/కోయ పటం కత|కోయ పటం కత (కోయ పురాణం)]]| కట్టా ప్రతిభా గౌడ్|95}} {{TOC row 1-1-1-1 | 11.|[[పటం కతలు/కూనపులి పటం కత|కూనపులి పటం కత (మార్కండేయ పురాణం)]]| డా. బాసని సురేష్|101}} {{TOC end}}<noinclude><references/></noinclude> 3u7gii16q4hrg20m0v2ee34wh85m42r 578770 578769 2026-09-17T12:27:05Z Rajasekhar1961 50 578770 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Rajasekhar1961" /></noinclude>{{p|fs150|ac}}ఇదీ పటం కతల వరుస…</p> {{TOC begin|max-width=35em}} {{TOC row 1-1-1-1 | 1. |[[పటం కతలు/పటం కతలకు ఆధారాలు-నకాశీ చిత్రాలు|పటం కతలకు ఆధారాలు-నకాశీ చిత్రాలు]]| డా. గడ్డం వెంకన్న|1}} {{TOC row 1-1-1-1 | 2.ఎ.|[[పటం కతలు/అద్దపు పటం కత|అద్దపు పటం కత (నాయి బ్రాహ్మణ పురాణం)]]| డా. అన్నావఝ్ఝల మల్లికార్జున్|17}} {{TOC row 1-1-1-1 | 2.బి.|[[పటం కతలు/నాయీ పటం కత|నాయీ పటం కత]]| కట్టా ప్రతిభా గౌడ్|23}} {{TOC row 1-1-1-1 | 3.|[[పటం కతలు/ఏనూటి పటం కత|ఏనూటి పటం కత (గౌడ పురాణం)]]| డా. బాసని సురేష్|31}} {{TOC row 1-1-1-1 | 4.|[[పటం కతలు/డక్కలి పటం కత|డక్కలి పటం కత (జాంబ పురాణం)]]| డా. గూడూరు మనోజ|41}} {{TOC row 1-1-1-1 | 5.|[[పటం కతలు/గౌడ జట్టీల పటం కత|గౌడ జట్టీల పటం కత (గౌడ పురాణం)]]| డా. గడ్డం వెంకన్న|49}} {{TOC row 1-1-1-1 | 6.|[[పటం కతలు/గుఱ్ఱపు పటం కత|గుఱ్ఱపు పటం కత (మాలచెన్నయ్య పురాణం)]]| అబ్బు గోపాల్ రెడ్డి|59}} {{TOC row 1-1-1-1 | 7.|[[పటం కతలు/కాకిపడిగెల పటం కత|కాకిపడిగెల పటం కత (పాండవుల కతలు)]]| డా. గడ్డం వెంకన్న|69}} {{TOC row 1-1-1-1 | 8.|[[పటం కతలు/కొమ్ము పటం కత|కొమ్ము పటం కత (కాటమరాజు యాదవ కతలు)]]| డా. భట్టు రమేష్|79}} {{TOC row 1-1-1-1 | 9.|[[పటం కతలు/కొర్రాజుల పటం కత|కొర్రాజుల పటం కత (పద్మనాయక పురాణం)]]| అడ్లూరి శివప్రసాద్|85}} {{TOC row 1-1-1-1 | 10.|[[పటం కతలు/కోయ పటం కత|కోయ పటం కత (కోయ పురాణం)]]| కట్టా ప్రతిభా గౌడ్|95}} {{TOC row 1-1-1-1 | 11.|[[పటం కతలు/కూనపులి పటం కత|కూనపులి పటం కత (మార్కండేయ పురాణం)]]| డా. బాసని సురేష్|101}} {{TOC end}}<noinclude><references/></noinclude> dcwjw8474cfyn5icqztv9l2q3fi663x 578771 578770 2026-09-17T12:27:22Z Rajasekhar1961 50 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578771 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Rajasekhar1961" /></noinclude>{{p|fs150|ac}}ఇదీ పటం కతల వరుస…</p> {{TOC begin|max-width=35em}} {{TOC row 1-1-1-1 | 1. |[[పటం కతలు/పటం కతలకు ఆధారాలు-నకాశీ చిత్రాలు|పటం కతలకు ఆధారాలు-నకాశీ చిత్రాలు]]| డా. గడ్డం వెంకన్న|1}} {{TOC row 1-1-1-1 | 2.ఎ.|[[పటం కతలు/అద్దపు పటం కత|అద్దపు పటం కత (నాయి బ్రాహ్మణ పురాణం)]]| డా. అన్నావఝ్ఝల మల్లికార్జున్|17}} {{TOC row 1-1-1-1 | 2.బి.|[[పటం కతలు/నాయీ పటం కత|నాయీ పటం కత]]| కట్టా ప్రతిభా గౌడ్|23}} {{TOC row 1-1-1-1 | 3.|[[పటం కతలు/ఏనూటి పటం కత|ఏనూటి పటం కత (గౌడ పురాణం)]]| డా. బాసని సురేష్|31}} {{TOC row 1-1-1-1 | 4.|[[పటం కతలు/డక్కలి పటం కత|డక్కలి పటం కత (జాంబ పురాణం)]]| డా. గూడూరు మనోజ|41}} {{TOC row 1-1-1-1 | 5.|[[పటం కతలు/గౌడ జట్టీల పటం కత|గౌడ జట్టీల పటం కత (గౌడ పురాణం)]]| డా. గడ్డం వెంకన్న|49}} {{TOC row 1-1-1-1 | 6.|[[పటం కతలు/గుఱ్ఱపు పటం కత|గుఱ్ఱపు పటం కత (మాలచెన్నయ్య పురాణం)]]| అబ్బు గోపాల్ రెడ్డి|59}} {{TOC row 1-1-1-1 | 7.|[[పటం కతలు/కాకిపడిగెల పటం కత|కాకిపడిగెల పటం కత (పాండవుల కతలు)]]| డా. గడ్డం వెంకన్న|69}} {{TOC row 1-1-1-1 | 8.|[[పటం కతలు/కొమ్ము పటం కత|కొమ్ము పటం కత (కాటమరాజు యాదవ కతలు)]]| డా. భట్టు రమేష్|79}} {{TOC row 1-1-1-1 | 9.|[[పటం కతలు/కొర్రాజుల పటం కత|కొర్రాజుల పటం కత (పద్మనాయక పురాణం)]]| అడ్లూరి శివప్రసాద్|85}} {{TOC row 1-1-1-1 | 10.|[[పటం కతలు/కోయ పటం కత|కోయ పటం కత (కోయ పురాణం)]]| కట్టా ప్రతిభా గౌడ్|95}} {{TOC row 1-1-1-1 | 11.|[[పటం కతలు/కూనపులి పటం కత|కూనపులి పటం కత (మార్కండేయ పురాణం)]]| డా. బాసని సురేష్|101}} {{TOC end}}<noinclude><references/></noinclude> mm5f9kqhyski5s1fcbbu871ez86lyo8 104 223933 578767 578715 2026-09-17T12:23:44Z Rajasekhar1961 50 /* అచ్చుదిద్దారు */ 578767 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Rajasekhar1961" /></noinclude> {{TOC begin|max-width=35em}} {{TOC row 1-1-1-1 | 12.|[[పటం కతలు/మందెచ్చుల పటం కత|మందెచ్చుల పటం కత (యాదవ కతలు)]]| డా. శ్రీమంతుల దామోదర్|109}} {{TOC row 1-1-1-1 | 13.|[[పటం కతలు/మాసయ్య పటం కత|మాసయ్య పటం కత (వండేలు పురాణం)]]| డా. చూరేపల్లి రవికుమార్|117}} {{TOC row 1-1-1-1 | 14.|[[పటం కతలు/పెక్కర్ల పటం కత|పెక్కర్ల పటం కత (గుండ బ్రహ్మయ్య పురాణం)]]| నేతి మాధవి|125}} {{TOC row 1-1-1-1 | 15.|[[పటం కతలు/పూజరి పటం కత|పూజరి పటం కత (పాండవుల కత)]]| అడ్లూరి శివప్రసాద్|131}} {{TOC row 1-1-1-1 | 16.|[[పటం కతలు/తెరచీరల పటం కత|తెరచీరల పటం కత (యాదవ కతలు)]]| నేతి మాధవి|139}} {{Css image crop |Image = పటం కతలు.pdf |Page = 17 |bSize = 600 |cWidth = 478 |cHeight = 422 |oTop = 413 |oLeft = 74 |Location = center |Description = }}<noinclude><references/></noinclude> ghpw0e17qzki74nh9xr6sen5w0fcr2j 578768 578767 2026-09-17T12:25:27Z Rajasekhar1961 50 578768 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Rajasekhar1961" /></noinclude> {{TOC begin|max-width=35em}} {{TOC row 1-1-1-1 | 12.|[[పటం కతలు/మందెచ్చుల పటం కత|మందెచ్చుల పటం కత (యాదవ కతలు)]]| డా. శ్రీమంతుల దామోదర్|109}} {{TOC row 1-1-1-1 | 13.|[[పటం కతలు/మాసయ్య పటం కత|మాసయ్య పటం కత (వండేలు పురాణం)]]| డా. చూరేపల్లి రవికుమార్|117}} {{TOC row 1-1-1-1 | 14.|[[పటం కతలు/పెక్కర్ల పటం కత|పెక్కర్ల పటం కత (గుండ బ్రహ్మయ్య పురాణం)]]| నేతి మాధవి|125}} {{TOC row 1-1-1-1 | 15.|[[పటం కతలు/పూజరి పటం కత|పూజరి పటం కత (పాండవుల కత)]]| అడ్లూరి శివప్రసాద్|131}} {{TOC row 1-1-1-1 | 16.|[[పటం కతలు/తెరచీరల పటం కత|తెరచీరల పటం కత (యాదవ కతలు)]]| నేతి మాధవి|139}} {{TOC end}} {{Css image crop |Image = పటం కతలు.pdf |Page = 17 |bSize = 600 |cWidth = 478 |cHeight = 422 |oTop = 413 |oLeft = 74 |Location = center |Description = }}<noinclude><references/></noinclude> dv32yy54nn6rmnfzcph253mqa440gqo 0 223943 578781 578739 2026-09-17T12:39:25Z Rajasekhar1961 50 578781 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = బాసని సురేష్ | translator = | section = 11. కూనపులి పటం కతన | previous = [[../కోయ పటం కత/]] | next = [[../మందెచ్చుల పటం కత/]] | year = 2017 | notes = }} <pages index="పటం కతలు.pdf" from=118 to=125 /> [[వర్గం:పటం కతలు]] m9bc5vnzx71mawytrqenl0udpfzud7p 0 223944 578778 578741 2026-09-17T12:35:10Z Rajasekhar1961 50 578778 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = శ్రీమంతుల దామోదర్ | translator = | section = 12. మందెచ్చుల పటం కత | previous = [[../కూనపులి పటం కత/]] | next = [[../మాసయ్య పటం కత/]] | year = 2017 | notes = }} <pages index="పటం కతలు.pdf" from=126 to=133 /> [[వర్గం:పటం కతలు]] tqnrj88qola5ejjuk3tb43iab8r1pcg 0 223945 578775 578744 2026-09-17T12:32:01Z Rajasekhar1961 50 578775 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = చూరేపల్లి రవికుమార్ | translator = | section = 13. మాసయ్య పటం కత | previous = [[../మందెచ్చుల పటం కత/]] | next = [[../పెక్కర్ల పటం కత/]] | year = 2017 | notes = }} <pages index="పటం కతలు.pdf" from=134 to=141 /> [[వర్గం:పటం కతలు]] k9d42mxss7gknxvnekpufqr5gx8f4q3 0 223946 578774 578747 2026-09-17T12:31:34Z Rajasekhar1961 50 578774 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = నేతి మాధవి | translator = | section = 14. పెక్కర్ల పటం కత | previous = [[../మాసయ్య పటం కత/]] | next = [[../పూజరి పటం కత/]] | year = 2017 | notes = }} <pages index="పటం కతలు.pdf" from=142 to=147 /> [[వర్గం:పటం కతలు]] j0op7vrduiyknvxksa74oogk7gn90jq 0 223947 578773 578754 2026-09-17T12:30:45Z Rajasekhar1961 50 578773 wikitext text/x-wiki {{header | title = [[../]] | author = అడ్లూరి శివప్రసాద్ | translator = | section = 15. పూజరి పటం కత | previous = [[../పెక్కర్ల పటం కత/]] | next = [[../తెరచీరల పటం కత/]] | year = 2017 | notes = }} <pages index="పటం కతలు.pdf" from=148 to=155 /> [[వర్గం:పటం కతలు]] j03ei1nqq0voa6lqmog2zk0du644vrf 102 223949 578791 2026-09-17T13:14:46Z Rajasekhar1961 50 [[WP:AES|←]]Created page with '{{రచయిత |ఇంటిపేరు = విష్ణుభట్ల |అసలుపేరు = ఉదయశంకర్ |పేరు_మొదటి_అక్షరం = వ |పుట్టిన_యేడు = |గిట్టిన_యేడు = |వివరణ = |బొమ్మ= |వికీపీడియా_లంకె = విష్ణుభట్ల ఉదయశంకర్ |వికీవ్యాఖ్య_లంక...' 578791 wikitext text/x-wiki {{రచయిత |ఇంటిపేరు = విష్ణుభట్ల |అసలుపేరు = ఉదయశంకర్ |పేరు_మొదటి_అక్షరం = వ |పుట్టిన_యేడు = |గిట్టిన_యేడు = |వివరణ = |బొమ్మ= |వికీపీడియా_లంకె = విష్ణుభట్ల ఉదయశంకర్ |వికీవ్యాఖ్య_లంకె = |కామన్సు లంకె= }} ==రచనలు== * [[తెలంగాణ తేజోమూర్తులు]] (2017) * [[పటం కతలు]] (2017) ck9ob8grxgu9tg63hb46bb9n6a64mgf 578792 578791 2026-09-17T13:16:24Z Rajasekhar1961 50 /* రచనలు */ 578792 wikitext text/x-wiki {{రచయిత |ఇంటిపేరు = విష్ణుభట్ల |అసలుపేరు = ఉదయశంకర్ |పేరు_మొదటి_అక్షరం = వ |పుట్టిన_యేడు = |గిట్టిన_యేడు = |వివరణ = |బొమ్మ= |వికీపీడియా_లంకె = విష్ణుభట్ల ఉదయశంకర్ |వికీవ్యాఖ్య_లంకె = |కామన్సు లంకె= }} ==రచనలు== * [[తెలంగాణ తేజోమూర్తులు]] (2017) * [[పటం కతలు]] (2017) * కళా తెలంగాణ h79z10y7agptgzohxxq8kgohdwwyqza 6 223950 578839 2026-09-18T03:41:58Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 578839 wikitext text/x-wiki == లైసెన్సింగ్ == {{PD-India}} hj0sf97r04cynfx14q7glftdni7a88z 3 223951 578841 2026-09-18T03:46:23Z Max 6152 Max, [[వాడుకరి చర్చ:SHB2000]] పేజీని [[వాడుకరి చర్చ:SHB]] కు తరలించారు: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/SHB2000|SHB2000]]" to "[[Special:CentralAuth/SHB|SHB]]" 578841 wikitext text/x-wiki #దారిమార్పు [[వాడుకరి చర్చ:SHB]] f2deka2bgw7vifolaiq1uqah8rshl68 106 223952 578842 2026-09-18T03:48:26Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 [[WP:AES|←]]Created page with '' 578842 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |రకం=పుస్తకం |శీర్షిక=[[కావ్యమీమాంసా]] |భాష=te |సంపుటి= |రచయిత=[[రచయిత:రాజశేఖరుడు|రాజశేఖరుడు]] |అనువాదకులు=[[రచయిత:పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు|పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు]] |ఎడిటర్= |చిత్రకర్త= |పాఠశాల= |ప్రచురణకర్త= |చిరునామా=హైదరాబాదు |సంవత్సరం=1979 |ఆధారం= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |మూలం=pdf |బొమ్మ=2 |పురోగతి=MS |పుటలు=<pagelist /> |సంపుటాలు= |వ్యాఖ్యలు= |వెడల్పు= |సిఎస్ఎస్= |పేజీ మొదటి వరుస= |పేజీ చివరివరుస= }} mfvp38htzxhp4kq26yxf1ghb24ghm8c 579209 578842 2026-09-18T07:13:27Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 579209 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |రకం=పుస్తకం |శీర్షిక=[[కావ్యమీమాంసా]] |భాష=te |సంపుటి= |రచయిత=[[రచయిత:రాజశేఖరుడు|రాజశేఖరుడు]] |అనువాదకులు=[[రచయిత:పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు|పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు]] |ఎడిటర్= |చిత్రకర్త= |పాఠశాల= |ప్రచురణకర్త= |చిరునామా=హైదరాబాదు |సంవత్సరం=1979 |ఆధారం= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |మూలం=pdf |బొమ్మ=2 |పురోగతి=C |పుటలు=<pagelist /> |సంపుటాలు= |వ్యాఖ్యలు= |వెడల్పు= |సిఎస్ఎస్= |పేజీ మొదటి వరుస= |పేజీ చివరివరుస= }} 6csljv6w4ammsb99ij4zh5j8d94916q 104 223953 578843 2026-09-18T03:52:12Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* పాఠ్యం లేనిది */ 578843 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="0" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude><noinclude><references/></noinclude> jrd8kg3tvmzhwj4n80k4xbgnqa9uxkx 104 223954 578844 2026-09-18T03:52:55Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'రాజ శేఖర విరచితా కావ్యమీమాంసా బాలానన్దిన్యాఖ్యయా ఆంధ్రభాషా వ్యాఖ్యయా సమేతా డా. వ్యాఖ్యారచయితా పుల్లెల శ్రీరామచంద్రః' 578844 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>రాజ శేఖర విరచితా కావ్యమీమాంసా బాలానన్దిన్యాఖ్యయా ఆంధ్రభాషా వ్యాఖ్యయా సమేతా డా. వ్యాఖ్యారచయితా పుల్లెల శ్రీరామచంద్రః<noinclude><references/></noinclude> aei758wqquon7ira3i3uls5onf9shbb 104 223955 578845 2026-09-18T03:53:06Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ప్రథమ ముద్రణము : 1979 ప్రతులు : 1000 C-5889 మూల్యము: రూ.15-00 ప్రతులకు విజ్ఞాన గ్రంథాలయం A c. నెం. 17,662 గారాబాదు 500 044. శ్రీమతి పుల్లెల సుబ్బలక్ష్మి R. 88; O. U. Campus హైదరాబాదు 500 007. ముద్రణ నాగలక్ష్మి ఆర్ట్ ప...' 578845 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ప్రథమ ముద్రణము : 1979 ప్రతులు : 1000 C-5889 మూల్యము: రూ.15-00 ప్రతులకు విజ్ఞాన గ్రంథాలయం A c. నెం. 17,662 గారాబాదు 500 044. శ్రీమతి పుల్లెల సుబ్బలక్ష్మి R. 88; O. U. Campus హైదరాబాదు 500 007. ముద్రణ నాగలక్ష్మి ఆర్ట్ ప్రింటర్స్, హైదరాబాదు. 29. ఫోన్ నెం 220238<noinclude><references/></noinclude> 4ryab87nf1apt3pjskxdwfrhcrytaiw 104 223956 578846 2026-09-18T03:53:18Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కృతిసమర్పణము పుట్టినది జమీందారుల కుటుంబములో నైనను నిరాడంబర జీవితము గడుపుచు ఉన్నతపదవులలో ఉన్న పలువురకు మార్గ దర్శకులును, ఆంధ్రప్రదేశ సాహిత్యఅకాడమీకి కార్యదర్శిగ ఉండి...' 578846 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కృతిసమర్పణము పుట్టినది జమీందారుల కుటుంబములో నైనను నిరాడంబర జీవితము గడుపుచు ఉన్నతపదవులలో ఉన్న పలువురకు మార్గ దర్శకులును, ఆంధ్రప్రదేశ సాహిత్యఅకాడమీకి కార్యదర్శిగ ఉండి ఇతర రాష్ట్రములలోని అకాడమీలకు ఒక ఉన్నతాదర్శము నెలకొల్పిన కార్యనిర్వహణదక్షులును, చాల కాలము ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయము సిండికేటులో సభ్యులుగా ఉండి, వివిధ శాఖలలో ఉత్తమ విద్యాప్రమాణములను రూపొందించుటయే విశ్వవిద్యాలయముల ప్రధానకర్తవ్యమను నమ్మికతో ఉన్నత విద్యాసేవ చేసిన విద్యావేత్తలును అగు శ్రీ దేవులపల్లి రామానుజరావుగారికి సాదరముగా సమర్పితము భవ్యేయం కావ్యమీమాంసా వాలానన్దిస్యుపస్కృతా రామానుజాయ సుధియే శ్రీమతే తే సమర్ప్యతే. పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు బాలానన్దినీ రచయిత<noinclude><references/></noinclude> 1tc55h5e9vrj8tghds7rias195qk7yb 104 223957 578847 2026-09-18T03:53:32Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ప్రస్తావన సాధారణముగ సంస్కృత గ్రంథరచయితల జీవితవిశేషాదులను గూర్చి తెలిసికొనుటకు వారి గ్రంథములు అంతగ ఉపకరింపవు. కాని రాజ శేఖరుడు తన రచనలలో తన జీవితాదులకు సంబధించిన ఎన్నో...' 578847 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ప్రస్తావన సాధారణముగ సంస్కృత గ్రంథరచయితల జీవితవిశేషాదులను గూర్చి తెలిసికొనుటకు వారి గ్రంథములు అంతగ ఉపకరింపవు. కాని రాజ శేఖరుడు తన రచనలలో తన జీవితాదులకు సంబధించిన ఎన్నో విషయములను పేర్కొని యుండుటచే ఆతని దేశకాలాదులకు సంబంధించిన విషయములను కొంతవరకు నిశ్చయపూర్వకముగ తెలిసికొనగలుగుచున్నాము. రాజశేఖరుడు మహారాష్ట్రదేశీయుడు. ఆ రోజులలో వివిధ ప్రాంతముల రాజుల మధ్య తరచుగ యుద్ధములు జరుగుచుండుటచే దేశముల సరిహద్దులు అతిశీఘ్రముగ మారిపోవుచుండెడివి. కుంతల- విదర్భ -లాట - చేదిదేశములలోని కొన్ని భాగములు కలిసి అనాటి మహారాష్ట్రము. రాజశేఖరునకు ఈ నాలుగు ప్రాంతములతో సంబంధ మున్నట్లు అతని గ్రంథములవలన తెలియుచున్నది ఈతడు లాటదేశీయుల ప్రాకృతభాషను, ఆచటి సుందరాంగుల సౌందర్యాదులను ఎక్కువగ మెచ్చుకొనినాడు దక్షిణగుజరాతు ప్రాంతమునకును, మహారాష్ట్రము లోని కొంత భాగమునకును ఆనాడు లాటదేశ మని పేరు. లాటదేశము పై ఈతడు చూపిన మక్కువను బట్టి ఈతడు కొంతికాలము ఈ ప్రాంతమునందు నివసించి యుండు ననియు, ఈ దేశమునకు సంబంధించిన పభుదేవి యను కవి ఈతనికి పేయసి ఐ ఉండు ననియు విమర్శకుల అభిప్రాయము. మహారాష్ట్రాం తర్గతమైన విదర్భ ప్రాంతము (నేటి ఇరార్) ఈతని జన్మస్థానమై యుండు నని కూడ కొందరి అభి ప్రాయము. ఈ ప్రాంతమును రాజశేఖరుడు బాలరామా యణాదులలో కుంతలదేశ మని కూడ పేర్కొనినాడు. ఆ రోజులలో కుంతల దేశీయులు (కర్ణాట దేశీయులు) ఈ ప్రాంతమును కూడ ప్రార్ధించియుందురు. రాజశేఖరుని వంశాదులు:- తాను యాయావరవంశీయు డని రాజ శేఖరుడు కావ్యమీమాంసలో అనేకస్థలములందు చెప్పికొనినాడు తరువాతి కవులు కొందరు ఈతనిని యాయావరు డనియే పేర్కొన్నారు. ఈతని పూర్వపురుషులను గూర్చిన కొన్ని విషయములు అతని నాటకముల ద్వారా తెలియుచున్నవి. ఈతని ముత్తాత .<noinclude><references/></noinclude> nb6tbcydq9xk8wt4u14f09lk3blzo69 104 223958 578848 2026-09-18T03:53:42Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'యగు ఆకాలజందుడు మహాకవి. ఈతని శ్లోకములను అపహరించి, తన నాటక ములలో కూర్చుకొని కాదంబరీరాము డను కవి నాటకరచయితగా పేరు పొంది నాడట. రాజశేఖరుని వంశములో సురానందుడు, తరలుడు, కవిరాజు అ...' 578848 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>యగు ఆకాలజందుడు మహాకవి. ఈతని శ్లోకములను అపహరించి, తన నాటక ములలో కూర్చుకొని కాదంబరీరాము డను కవి నాటకరచయితగా పేరు పొంది నాడట. రాజశేఖరుని వంశములో సురానందుడు, తరలుడు, కవిరాజు అనువారు కూడ గొప్ప ప్రసిద్ధి పొందిన కవులు. సురానందుడు చేదిరాజాస్థానపండితుడుగా ఉండెనట కావ్యమీమాంసలో అచ్చటచ్చట ఈకని మతిమును ఉదాహరించుటను పట్టి ఈతడు అలంకారశాస్త్ర గంథ మేదియో వ్రాసి యుండు నని తెలియు చున్నది. రాజశేఖరుని తండ్రి యైన దుర్దుకుడు లేదా దుహికుడు మహామంత్రిగా ఉండెనట. ఈతని తల్లి పేరు శీలవతి. రాజశేఖరుడు యాయావరవంశమునకు చెందినవాడే యైనను, ఈతని భార్య యైన అవంతి సుందరి 'చాహువాన' వంశమునకు చెందిన దగుటచే ఈతడు క్షత్రియుడై యుండునా అని కొందరి ఊహ. కాని ధర్మశాస్త్రములను బట్టి చూడగా యాయురీయులు బ్రాహ్మణులే అని తెలియుచున్నది. (చూ. కావ్య మీమాంస.పు. 4) అవంతిసుందరి ఉత్తమవిద్యాసంస్కృతిసంపన్నురాలు. కావ్యమీమాంసలో రాజ శేఖరుడు ఈమె మతమును మూడు స్థలములలో ఉదాహ రించినాడు దీనిని పట్టి చూడగా ఈమె ఏడియో అలంకారశాస్త్ర గ్రంథమును రచించి యుండవచ్చు నని తోచుచున్నది రాజశేఖరుని ప్రాకృతభాషారూపక మగు కర్పూరమంజరి మెట్టమొదట ఈమె అభిలాష ననుసరించి ప్రయోగింప బడినది రాజ శేఖరుని గ్రంథములను పరిశీలింపగా ఈతనికి శివవిష్ణ్వాదులవిషయ మున తారతమ్య బుద్ధి లేకపోవుటయే కాక జైనబౌద్ధాదిమతముల విషయమున గూడ ఈతడు ఉదారాశయు డని తెలియుచున్నది. మహారాష్ట్రములోని బరారు ప్రాంతమునకు చెందినవా డగుటచే రాజశేఖ రునకు ఆంధ—క ర్ణాట-ద్రావిడాది ధాక్షిణాత్యదేశములతో ఘనిష్ఠసంబంధ ముండి యుండును. ఈతడు యౌవనమున ఈ దేశములందు సంచరించుచు భోగవిలాస పూర్ణమైన జీవితమును గడపినట్లు క్షేమేంద్రుని ఔచిత్య విచారచర్చలోని ఈ క్రింది శ్లోకమువలన తెలియుచున్నది:- "కర్ణాటిదశనా ఈ శీతమహారాష్ట్రకటావక్షతః ప్రౌఢాస్త నపీడితః ప్రణయినీ భూభఙ్గని త్రాసిత్య,<noinclude><references/></noinclude> drilqcj6ukfbd6drfls6qgp8ngnrwxq 104 223959 578849 2026-09-18T03:53:52Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'లాటిబాహువివేష్టితళ్ళ మలయ శ్రీ తర్జనీతర్జితః సోయం సంప్రతి రాజశేఖర క విర్వారాణ సీం వాచ్చాతి" "కర్ణాటకాంతం దంతక్షతములదే చిప్నితుడును, మహారాష్ట్రమంద యానల తీవ్ర కటాక్షములచే...' 578849 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>లాటిబాహువివేష్టితళ్ళ మలయ శ్రీ తర్జనీతర్జితః సోయం సంప్రతి రాజశేఖర క విర్వారాణ సీం వాచ్చాతి" "కర్ణాటకాంతం దంతక్షతములదే చిప్నితుడును, మహారాష్ట్రమంద యానల తీవ్ర కటాక్షములచే గుచ్చబడిన వాడును, ప్రౌఢ లగు ఆంధ్రమహిళా మతల్లుల పయోధరములచే పీడింపబడినవాడును, ప్రేయసుల భూభంగములచే భయపెట్టబడినవాడును, రాట దేశీయకుటిలాలకం బాహువులచే బంధింపబడిన వాడును, మలయపర్వత ప్రాంతీయ సుందరీమణుల తర్జనిచే జడిపింపబడిన వాడును అగు ఈ రాజ శేఖరకవి ఇపుడు వారణాసిపై ఇచ్చ చూపుచున్నాడు". ఈ విధముగ మహారాష్ట్రమన జన్మించి, దక్షిణాపథమునందలి అనేక ప్రాంతములతో గూడ సంబంధము గల రాజశేఖరుడు తన పాండిత్యాదులచే, ఆనాడు సకలవిద్యాస్థానమై భారతీయసంస్కృతికి ఆట పద్దెన కాన్యకుబ్జమున రాజాదరము సంపాదించుటయే కాకి అపుడు రాజ్యము పాలించుచున్న నిర్భయ మహేంద్రపానికి ఉపాధ్యాయుడుగ కూడ ఉండేరు. మహేంద్రపాలుని కుమారు డగు మహీపాలుడు కూడ రాజశేఖరుని తన ఆస్థానవిద్వాంసునిగ చేసి కాని గౌరవించెను. కనౌజును రాజధానిగ చేసికొని మధ్యదేశమును పాలించిన ఈ నిర్భయ మహేంద్రహం-మహీపాలులు గూర్ణదేశములోని ప్రతీహార వంశమునకు చెందిన జురు. మహేంద్రపాలుడు క్రీ.శ. 890-908 సంవత్సర ములందును, మహీ పాలుడు 910_940 సంవత్సరములందును రాజ్యపాలనము చేసిరి. కావున చాల కాలము మహేంద్రపాలుని ఆస్థానమును, తరువాత కొంచెము కాలము మాత్రమే అతని కుమారు డగు మహీపాలుని ఆస్థానమును అలంకరించిన రాజశేఖరుని కాలము క్రీ.శ. 830920 అని నిర్ధారణగ చెప్పవచ్చును. రాజశేఖరుడు ఈ కాలమునకు చెందినవా డని చెప్పుటకు మరి కొన్ని ఆధారములు కూడ ఉన్నవి. క్రీ. శ. 857–984 ప్రాంతమునకు చెందిన ఆనందవర్ధనుని మతమును రాజశే ఖరుడు ఉదాహరించివాడు. అల్లే పదవశతాబ్దము ఉత్తరార్ధమునకు చెందిన సోమదేవసోడ్డల- అలికవగుప్తలు రాజశేఖరుని గ్రంథముల-నుండి ఉదాహఠించి యున్నారు,<noinclude><references/></noinclude> ilzbcsbgv6h1rqkuk7d3seumziz0jj8 104 223960 578850 2026-09-18T03:54:03Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '"హిమద్విన్ద్యయోర్మధ్యం యత్రాగ్వినికనాదపి, ప్రత్యగేవ ప్రయా గాచ్చ మధ్యదేశీ॥ ప్రకీర్తితః" ఆను మనుస్మృతి వాక్యము ననుసరించి, దక్షిణ మున వింధ్యము, ఉత్తర మున హిమాలయము, పశ్చిమము...' 578850 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>"హిమద్విన్ద్యయోర్మధ్యం యత్రాగ్వినికనాదపి, ప్రత్యగేవ ప్రయా గాచ్చ మధ్యదేశీ॥ ప్రకీర్తితః" ఆను మనుస్మృతి వాక్యము ననుసరించి, దక్షిణ మున వింధ్యము, ఉత్తర మున హిమాలయము, పశ్చిమమున వినశనము (సరస్వతీనది భూమిలో హరించిపోయిన చోటు. ఇదినేటి థానేశ్వరము. అంబాలా జిల్లాలోని 'సర్పేందు' అను స్థాన మని కొందరు చెప్పుదురు) తూర్పున ప్రయాగ - ఈ నాలిగింటి మధ్య నున్న దేశము మధ్యదేశము. రాజ శేఖరుడు కూడ దీనినే మధ్యదేశ మని చెప్పినాడు. ఈ ప్రాంతము వారు సూ చారసంపన్నులు, సభ్యత కలవారు అని కామ సూత్రములో చెప్పబడినది. "మధ్యదేశ్యాః ఆ్యప్రాయాః శుచ్యుపదారాః''(కా. సూ.). ఈ సూత్రార్థమును వివరించుచు జయంంగళ వ్యాఖ్యానమున, "వసిష్ఠుని మతము ప్రకారము గంగా యమునల మధ్యనన్న దేశము మధ్యదేశము" అని చెప్పబడినది. రాజశేఖరుడు గంగాయమునామధ్య ప్రాంతమును అంతర్వేది యనియు, పాంచాల మనియు పేర్కొనినాడు. కాన్యకుబ్జము మధ్యదేశరాజధాని. కాన్యకుబ్జరాజాదరణము పొందిన రాజశేఖరుకు పాంచాలములోని పండితులు శాస్త్ర కావ్యాదులలో చాల నిష్ణాతు లనియు, ఉత్త మసంస్కృతి కలవారనియు, వీరి అభిరుచులు ఆగ్రామ్య ములుగ నుండు ననియు, కాన్యకుబ్జస్త్రీం సుందరము లగు వేషభూషాదులను ఇతర ప్రాంతీయు అందరును, అనుకరించుటకై ప్రయత్నించుచుందు రనియు బాలరామాయణకావమీమాంసాదులలో చెప్పియున్నాడు. 'రతి కవి ర్గామీణగీర్గుమనే శాస్త్రీయాసు చ లౌకికీము చ యథా భవ్యాసు నవ్యోక్తి మ. పాలాస్తు పశ్చిమేన త ఇమే వామా గిరాం భాజనా స్వకృషే రతినే భవన్తు యమునాం త్రిప్రోతనం దాన్తరా. (బాలరామాయణము, 10.8) "యో మార్గః పరిధానకర్మణి, గిరాం యా సూక్తిమద్రాక్రమో భంగిర్యా కబరీచయేము, రచనం యద్భూషణాలీషు చ. దృష్టం సున్దరి కాన్యకుబ్జలలనాలో కై రిహాన్యచ్చ యత్ శివన్హే సకలాసు దికు తరసా తర్ శౌతికిన్యః శ్రీయః" బాలరామాయణము. 10.80,<noinclude><references/></noinclude> rzaqrlchy5z2ohwpdfbpcg1ysf73n5f 104 223961 578851 2026-09-18T03:54:13Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఈ కాన్యకాణమునే కేంద్రముగా గ్రహించి రాజశేఖరుడు భారతదేశము నందలి వివిధప్రాంతముల సీమావిభజనము చేసి యున్నాడు. రాజశేఖరుడు తనకు 'కవిరాజు' అను బిరుద మున్నట్లు కరూపర మంజ రిలో చెప్...' 578851 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఈ కాన్యకాణమునే కేంద్రముగా గ్రహించి రాజశేఖరుడు భారతదేశము నందలి వివిధప్రాంతముల సీమావిభజనము చేసి యున్నాడు. రాజశేఖరుడు తనకు 'కవిరాజు' అను బిరుద మున్నట్లు కరూపర మంజ రిలో చెప్పికొన్నాడు. కావ్యమీమాంసలో ఈతడు వర్ణించిన పది 'కవి' భేదము లలో 'కపిరాజు' అనునది ఏడవది. కవిరాజు మహాకవికంటె గొప్పవాడు, అనేక భాషలలో, విభిన్నరసములతో ఒప్పారు వివిధసాహిత్యప్రక్రియలందును చేయి తిరిగినవాడు కవిరాజు. రాజశేఖరునికృతులు:- “బాలరామాయణ'-'బాలభారత'(అసంపూర్ణము ! 'విద్ధసాలభంజికలు'. ఈతని సంస్కృతి రూపకము 'కర్పూర మంజరి' ప్రాకృతరూపకము. కావ్యమీమాంస ఈతడు పరిణతబుద్ధియైన పిమ్మట రచించిన అలంకారశాస్త్రీయ గ్రంథము, కర్పూరమంజరి రచించునాటికే ఈతనికి 'కవిరాజు' బిరుదము లభించినది. మొదటి రూపముల మూడు " లోని శ్లోకములను కావ్యమీమాంసలో ఉదాహరించుట జరిగినది 'ఈతడు 'హరవి లాస' మను ఒక మహాప్రబంధమును కూడరచించి యుండునని తరువాతి కవుల రచనల ద్వారా తెలియు చున్నది. ఇది ఇపుడు అలభ్యము. హేమచంద్ర - ఉజ్జ్వల దత్తాదులు దీనినుండి కొన్ని శ్లోకములను ఉదాహరించినారు. ఈ కావ్యము ప్రారం థమున ఈతడు కొందరు పూర్వకవులను స్తుతించి యుండును. అట్టి సంప్రదా యము ఆనాటి ప్రాకృతకావ్యములలో కూడ ఉన్నది. రాజశేఖరుని ఈ విశిష్టకవి ప్రశంసలు జల్హణుని సూక్తిముక్తావళిలో ఉద్ధృతములై ఉన్నవి. ఈ శ్లోకము లాధారముగ చేసికొని కొందరు 'కవివిమర్శము' అను మరి యొక గ్రంథమును కూడ రాజశేఖరుడు రచించి యుండు నని ఊహించుచున్నారు. అట్లూహించుట కంటే హరవిలాస ప్రారంభముననే రాజశేఖరు డా శ్లోకములను కూర్చి యుండు నని చెప్పుట యు క్త మని మరి కొందరి అభిప్రాయము. భూగోళమును వర్ణించు 'భువనకోశము' అను గ్రంథమును కూడ రాజశేఖరుడు రచించినట్లుశా వ్యమీమాం సలోని 17వ అధ్యాయమువలన తెలియుచున్నది. అది స్వతంత్ర గ్రంథమో లేక కావ్యమీమాంసలోని అలభ్య మగు భాగమో తెలియదు. ఉజ్జ్వలదత్తుడు. శివనామ పర్యాయములను చెప్పు శ్లోక మొకదానిని రాజు శేఖర కృత మని ఉదాహరించినాడు. ఇది హరవిలాసములో ఉన్నదో, రాజశేఖరుడు నిఘుంటువు కూడ ఏదైన రచిం చినాడో తెలియదు. అలంకార శేఖరమునందు మూడు శ్లోకములు రాజశేఖరకృత ముగ ఉదాహరింపబడినవి? -<noinclude><references/></noinclude> gyf46fsfcxtnxjaxmeq0gwu2vb02ksg 104 223962 578852 2026-09-18T03:54:23Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '"సమానుధికం న్యూనం సజాతీయం విరోధిచ సకుల్యంసోదరం కల్పమిత్యాద్యాః సామ్యవాచకాః. అలణ్కా కిరోరత్నం సర్వస్వం కావ్యసమ్పదామ్, ఉపమా (వివంశస్య మాతై వేతి మతిర్మమ." "ఉత్పాది భోబీతై: శై...' 578852 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>"సమానుధికం న్యూనం సజాతీయం విరోధిచ సకుల్యంసోదరం కల్పమిత్యాద్యాః సామ్యవాచకాః. అలణ్కా కిరోరత్నం సర్వస్వం కావ్యసమ్పదామ్, ఉపమా (వివంశస్య మాతై వేతి మతిర్మమ." "ఉత్పాది భోబీతై: శైలై రామూలబన్ధ నాత్. తాంస్తానర్థానమా లోక సమస్యాం పూరయేత్కవిః" ఇవి నిజవగ రాజశేఖరుని శ్లోకములే యైనచో మొదటి రెండును ఉభ యాలంకారికాధికరుములోనివి, మూడవది పైనోదికాధికరణములోనిది అయి ఉండవలెనని విమర్శకుల అభిప్రాయము. కూడ సూచించినాడు రాజశేఖరుని కాలమున సంస్కృతభాషతో పాటు ప్రాకృత-ఆప దంశ- పైశాచీ భాషలు కూః కావ్యభాషలుగా ప్రచారములో ఉండెడివి. నేటి ప్రజభాషకు మూలభాష యైన శిరసేనీ ప్రాకృతమును గూర్చి రాజశేఖరుడు "మధుర మథురవాసి భణితి" అని చెప్పియున్నాడు ఏ ప్రాంతమున ఏ భాషలు ప్రచారములో ఉండే ఎవరు ఏ భాషను ఆవరించెడివారో దేనిని ద్వేషించేడి వారో, ఎవరు ఏ భాశలో ప్రవీణులో మొదలగు విషయములను కూడ ఈతడు కావ్యమీమాంసలోనే బాలరామాయణాదులలో అపభ్రంశభాష మావాడ్, తూర్పు పంశాలు, స్కాల్ కోట్ మొదలైన ప్రాంతాల లోను, పైశాచీ భాష అవన్తి-పారియా తదశపురాది ప్రాంతములలోను ప్రచా రములో నుండెడివి. ఆయా ప్రాంతీయుల ఉచ్ఛారణభేదములను కూడ వర్ణించి నాడు. దీనిని బట్టి రాజశేఖరునకు ఆనాటి దేశభాషలలో కూడ మంచి ప్రవే మున్నట్టు స్పష్టమగుచున్నది. కావుననే ఈతడు తన తవిరాజత్వమును బాల రామాయణములో ఈ విధముగ సమర్ధించుకొనినాడు:- "గిరః శ్రవాదివ్యాః ప్రకృతిమధురాః ప్రాకృతధురా ఖ సుభవ్యోఒప(cs సరస రచనం భూతవచనమ్. విభిన్నాః పర్ణాని కనుపి కథనీయాశ్చ ఈ ఇమే నిబద్ధాయస్తేషాం స ఇహ కవిరాజో విజయతే." " శ్రవణమధురము లగు సంస్కృతరచనలు, స్వభావ మధురము లగు ప్రాకృతకృతులు. అండమైన అపధంశభాషాకావ్యము; సరసమైన పైశాచ భాషా<noinclude><references/></noinclude> d5cauh0d4fohy83233g9827hvq2lotl 104 223963 578853 2026-09-18T03:54:35Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '10 రచనము- వీటినన్నింటిని విభిన్న సాహిత్య ప్రక్రియలలో నడిపిచిన కవిరాజు సర్వోత్కర్షతో ఉన్నాడు. " ప్రాకృతభాష విషయమున రాజశేఖరుడు లాటదేశీయులను అధికముగ ప్రశంసించినాడు. సంస్కృత...' 578853 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>10 రచనము- వీటినన్నింటిని విభిన్న సాహిత్య ప్రక్రియలలో నడిపిచిన కవిరాజు సర్వోత్కర్షతో ఉన్నాడు. " ప్రాకృతభాష విషయమున రాజశేఖరుడు లాటదేశీయులను అధికముగ ప్రశంసించినాడు. సంస్కృతభాషాద్వేషులగు లాట దేశీయులు పాకృత కావ్యము లను పఠించునపుడు వారు నాలుకను త్రిప్పడు విధానము కూడ కూడ ముచ్చటగా నుండునట "పఠన్తి లటకం లాటా। ప్రాకృతం సంస్కృతద్విషః జిహ్వయా లలితోల్లాప లబ్ధసౌందర్యముదన" (కామీ. vii) లాటదేశీయుల నోటినుండి ఇంత మధురముగ వినవప్పు ఈ ప్రాకృత కావ్యమే గౌడ దేశీయులు చదుపుచున్నపుడు వినుటకు చాల దుర్భరముగ నుండు నట, అందుచేతచే సరస్వతి బ్రహ్మవద్దకు వెళ్లి-"నీవు గౌకుడు ప్రాకృత గాథలు చదువకుండునట్లు చేసెదవా; లేదా నన్ను వాగ్గేవిగా ఉద్యోగమునకు రాజీనామా ఈయమందువా" అని అడిగినదట:- "బ్రహ్మన్ :జ్ఞావయామి త్వాం స్వాధికారజిహాసయా, గౌరస్య జతు వా గా థామన్యా వాస్తు సరస్వతీ" (కామీ. vii) బాలరామాయణములోని లాటదేశ వర్ణనప్రకరణమునంట గూడ రాజశేఖ రుడు లాటదేశీయుల ప్ర్రాకృతమును ప్రశంసించుచు వారి ప్రకృతము చెవిలో ు కటువుగ ఉండు ననియు, లాటదేశ స్త్రీల మధుర ప్రాకృతో క్తులు, పక్రవీక్షణములు, మన్మథుని కూడా ననియు చెప్పియున్నాడు:- . శ్రేణితుని చేయు "యద్యోనిః కీల సంస్కృతస్య సుదృశాం జిహ్వాసు యన్మోదతే యత్ర శ్రోత్రఫథావతారిణి కటుర్భాషాక్షరాణాం రసః గద్యం చూర్ణపదం పదం రతిపత్తే సత్పాకృతం వద్వచ తాన్ లాటా లలితాణ్ణి పశ్య సుదతి దృష్టర్ని మేష వతమ్ లక్ష్మీకర్తుం పద్మతో లాటీలడహ వీక్ష లై లక్ష్మీభవతి కన్దర్పః స్వేషామేచాత్ర పతిణామ్" రాజశేఖరునకు సంస్కృత కావ్యములకంటె ప్రాకృత కావ్యములందే ఆసక్తి అధికము. సంస్కృతము పరుషమైనదనియు ప్రాకృతము సుకుమార<noinclude><references/></noinclude> tugatt49npc7zohu6p7vcbtq8gz13hk 104 223964 578854 2026-09-18T03:54:45Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '11 మైనదనియు కర్పూర మంజరీ ప్రారంభమున చెప్పుచు ప్రాకృత సంస్కృత కావ్యములనడుమనున్న భేదము శ్రీ పురుషుల మధ్య నున్న భేదము వంటి దాని వర్ణించినాడు:- * పరుసా కంక్కి అబద్ధా పాఉదబనో వి...' 578854 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>11 మైనదనియు కర్పూర మంజరీ ప్రారంభమున చెప్పుచు ప్రాకృత సంస్కృత కావ్యములనడుమనున్న భేదము శ్రీ పురుషుల మధ్య నున్న భేదము వంటి దాని వర్ణించినాడు:- * పరుసా కంక్కి అబద్ధా పాఉదబనో వి హోఇ సుఉమారో పురుస మాలాణం జేతి మిహంతరం తేత్తి ఆ మిమాణం". ప్రాకృతవ నంస్కృతమునకు మూల మని కొందురు, సంస్కృతము ప్రాకృతమునకు మూల మని మరికొందరు చెప్పుచుందురు. రాజశేఖరుడు మాత్రము, పైన దాహరించిన 'యద్యోని కిల' అను శ్లోకములో, ప్రాకృత మునుండి సంస్కృము పుట్టిన దని చెప్పినాడు. రాజశేఖరు తన పాండిత్య ప్రకర్ష విషయమునను, కవితానిర్మాణ చాతుర్యము విషయునను మంది ఆత్మవిశ్వాసము గల వ్యక్తి. ఆదికవి యైన వాల్మీకియే రెండవ జన్మమున భర్తృ మేంకుకు గాను, తరువాత భవభూతి గాను ఆనించి, పిదప రాశేఖరుడుగా అవతరించినా డని ఒక దైవజ్ఞుడు చెప్పినట్లుగా అతడే ఈ క్రింది కములో చెప్పికొన్నాడు. "బభూవ ల్మీకథవః కవిః పురా తతః ప్రపేనే భువి భర్తృమేణ్ణతామ్. స్థితః పునః భవభూలిరేఖియా స వర్తతే సంప్రతి రాజ శేఖరః", వాల్మీకి-భ'; మేంఠ - భవభూతులు రాజశేఖనరుకు ఆదర్శకపు లను విష యమును గూడ ఈశ్లోకము సూచించు చున్నది. మహావీరచరిత - మాలతీమాధవ ఉత్తరరామచరితలు రచయిత యైన భవభూతి సర్వవిదితుడు. భర్తృ మేంఠుడు కాశ్మీరదేవా జగు మాతృగుప్తుని ఆస్థానములో నుండెడివాడు. ఈతడు రచించిన హయగ్రీవధమహాకావ్యము ఇపుడు అలభ్యము. ఈతడు వకోక్తి నిపుణు డని వర్ణించ శ్లోక మొకటి జల్హణుని సూక్తి ముక్తావళిలో ఉన్నది:- "వక్రోక్త్యావే రాజస్య వహన్త్యా సృణిరూపతామ్, ఆవిధాఇన ఎవ్వని మూర్ధనం కవికుఱ్ఱరాః" " అంకుశముగా నైన మేంఠుని వక్రోక్తిచే గ్రుచ్చబడినవారు వలె కవి కుంజరులు తల లూపుకున్నారు" రాజశేఖరుడు శాలహృదయుడైన కవి; విమర్శకుడు, పురుషుల వలె స్త్రీలు కూడ ఉత్త మనవుుణ కావలెనని కావ్యమీమాంసాఛనమావ్యాయమున చెప్పుచు<noinclude><references/></noinclude> raalu00km5tcdlmlci30eccqylsyf9l 104 223965 578855 2026-09-18T03:54:54Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '12 మంచి సంస్కారమును సంపాదించుకొను విషయములో శ్రీ పురుషాదిభేదము లేదని స్పష్టీకరించినాడు. ఈతని భార్యయైన అవంతిసుందరి గొప్ప విదుషీమణి అను విషయమును చూచియున్నాము. ఈతడు కొందరు శ...' 578855 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>12 మంచి సంస్కారమును సంపాదించుకొను విషయములో శ్రీ పురుషాదిభేదము లేదని స్పష్టీకరించినాడు. ఈతని భార్యయైన అవంతిసుందరి గొప్ప విదుషీమణి అను విషయమును చూచియున్నాము. ఈతడు కొందరు శ్రీకవులను ప్రశంసిం చుచు వ్రాసిన కొన్ని శ్లోకములు సూక్షిముక్తావళిలో పొందుపర పబడియున్నవి. మంచి సంస్కారము సంపాదించుకున్నవారు జాతివర్ణాదిభేదములతో పని లేక గౌరవపాత్రులే అని కూడ రెండు శ్లోకములలో చెప్పియున్నాడు:- "కేకటనితమైన గిరాం గుమ్సేన గుమ్భితాః. న నిస్ధన్తి నిజకాన్తానాం న మౌర్ధ్యమధురా గిర." ఇది వికటనితఁణ యను శ్రీకవిని ప్రశంసించు శ్లోకము. “వికటనితంబ యొక్క వాగ్దాుఁభనముల రుచి చూచిన తరువాత, మౌర్యముచే మధుకములైన తమ కాంతల వాక్కులను కూడ విందింపని వారు ఎవరైన ఉదురా?" *రయోః నమో గుమ్మ ॥ పాఠాలీరీతిరుచ్యతే శీలాభట్టారికావాచి బాణోక్తి మ చ సా యది." ""శబ్దార్థముల సమమైన (అన్యూనానతిరిక్తమైన) కూర్పు పాంచాలీరీతి. అది చూడవలె నన్నచో శీలాభట్టారిక రచనలో చూడవలె, లేదాబాణుని రచనలో చూడవలెను." "పార్థస్య మనసి స్థానం లేలే ఖలు సుభద్రయా కవీనాం ద వచోవృత్తిదాతుర్యేణ సుభద్రయా.." "ఆ సుభద్ర అర్జునుని మనస్సులో స్థానము చేసికొనినది. ఈ సుభద్ర (ఒక శ్రీ కవి) కావ్యరచనాచాతుర్యముచే కవుల మనస్సులో స్థానము చేసి కొన్నది " "సూ శ్రీరాం స్మర కేలీచాం కలానాం చ విలాసభూః. ప్రభుదేవీ కవిర్ణాటి గతాపి హృది తిష్ఠతి." "సూక్తులకును, కామ కేళులకును, కళలకును, విలాసస్థాన మైన లాటదేశ శ్రీకవియైన ప్రభుదేవి మరణించినను, నా హృదయములోనే ఉన్నది." ''అహో ప్రభావో వాగ్దేవ్యా యన్మాతఙ్గరివాకరః శ్రీహర్షస్యాభత్సభ్యః సమో బాణమయూరయ్యో"<noinclude><references/></noinclude> 0yjhr9scb3b4yplavgpwm0qu6thh5k9 104 223966 578856 2026-09-18T03:55:03Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '18 "వాగ్దేవి పభావము ఎంత గొప్పది! ఏల ననగా అంత్యజాతివాడైన దీవా కరుడు కూడ ణుమయూరులతో సమముగ శ్రీహర్షుని ఆస్థానములో సభ్యుడుగ ఉండెను." "సరస్వపవిత్రాణాం జాతి స్తత్ర న దేవానామ్, వ్య...' 578856 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>18 "వాగ్దేవి పభావము ఎంత గొప్పది! ఏల ననగా అంత్యజాతివాడైన దీవా కరుడు కూడ ణుమయూరులతో సమముగ శ్రీహర్షుని ఆస్థానములో సభ్యుడుగ ఉండెను." "సరస్వపవిత్రాణాం జాతి స్తత్ర న దేవానామ్, వ్యాసస్ప కులాలో భూత్ యజ్ఞోలో భారతే కవి" "సరస్వదే పవిత్రులైన మానవులకు జాతి అనునది లేదు ఎందుచేత ననగా-కుమ్మరియై ద్రోణకవి భారతరచన విషయమున వ్యాసునితో పోటీచేయ కలిగెను.'' ఉత్తమ సాత్యవిమర్శకుడుగా, కవిరాజుగా ప్రసిద్ధి పొందిన రాజశేఖ ముని, అతని సహకులు, తదితరులు కూడ ప్రశంసించినా రన్నచో ఆశ్చ ర్యము లేదు. రాజఖరుని కవిగోష్ఠిలో సదస్యుడును, మృగాంకలేఖాకథారచ యితయు అగు పరాజితుడు ఆతనిని గూర్చి ప్రాకృతములో వ్రాసిన ఒక ప్రశంసాపద్యము ర్పూరమంజరీ ప్రారంభమున కూర్పబడిరది :- "చాలక ఈ(ఇరాట ఉబ్బ ఆ అస్స తహ ఇతి ఆస్స రంపరాఏ అత్తా మహత్త మారూడో." " మొదట లకవియై, తరువాత కవిరాజై, తరువాత నిర్భరరాజుకు ఉపాధ్యాయుడై * 4 విధముగ రాజశేఖరుడు క్రమక్రమాభివృద్ధి పొందినాడు. " ఈ కవిగోట్టో మరియెక సభ్యుడైన కృష్ణకంకరశర్మ తనను గూర్చి చెప్పిన పద్యమును ”జశేఖరుడు విద్ధశాలభంజికా ప్రారంభమున చేర్చినాడు:- "పాతుం శ్రితరసాయం రచయితుం వాదః సతాం సమ్మతాః వ్యుత్పత్తిం సమామవామవధిం లబ్ధుం రసప్రోతసః. భోక్తుం స్వామి ఫలం చ జీవితతరోర్యద్యస్తికౌతుకం తద్ భ్రాతః శ్రీణురాజ శేఖరకవేః సూక్తిః సుధాస్యన్దినీః." "శ్రోత్రరసాయనమును నము చేయుటకును, సత్పురుషులకు సంఘ తములగు వాక్కులను రచించుటకును, మంచి వ్యుత్పత్తి సంపాదించుకొనుట కను, రస సవాహపరసావధి చేసుటకును, జీవితవృక్షము మధురఫలమును అను భవించుటకును నీ కేమైన కోరిక ఉన్నచో, ఓ సోదరా! అమృతము ఓలకు రాజ శేఖరుని సూక్తులను వినము.”<noinclude><references/></noinclude> 3yjxjix44ngstlv3g00q814bq4fw0kx 104 223967 578857 2026-09-18T03:55:12Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '24 తిలకమంజరి యను గద్యకావ్యమును రచంచిన ధనపాండు రాజశేఖరుని ఈ విధముగ ప్రశంసించెను :- *‘సమాధిగుణశాలిన్యః ప్రసన్న పరిప మా॥ యాయావరక వేర్వాదో మునీనామిన వృత్తయః.". యాయావరకని వాక్కు...' 578857 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>24 తిలకమంజరి యను గద్యకావ్యమును రచంచిన ధనపాండు రాజశేఖరుని ఈ విధముగ ప్రశంసించెను :- *‘సమాధిగుణశాలిన్యః ప్రసన్న పరిప మా॥ యాయావరక వేర్వాదో మునీనామిన వృత్తయః.". యాయావరకని వాక్కులు, మునుల వృత్తులు వరి, సమాధి యను గుణముతో ప్రకాశించునవి. (ధ్యానముతోడను సద్గుణముల తోడను ప్రకాశించు నవి అని ముని పక్షమున అర్థము). ప్రసాదగుణము కలవి (నిర్మలమైనవి). ద్రాక్షాపాకాదులతోకూడినవి (పుణ్యపరిపాకమును పొందినవి)." - లాట దేశీయుడైన ఫోడ్డలు డనే ఒక కాయస్థకవి ఉరయసుందరీకథ అనే చంపూకావ్యములో రాజశేఖరుని ప్రశంసించుచు ** పండిత సమాజముల మన్న నలు పొందిన రాజశేఖరుని వాక్కులలో సరసపదలక్ష్మి నది వలె నాట్యమాడి నది" అని చెప్పినాడు :- *యాయావరః ప్రాజ్ఞవరో గుణథైరాశంసితః సూరిమాఱవర్యైః. నృత్యత్యుదారం భణితే రసస్థా నటీవ యస్కోఢతని పదశ్రీః." ఈ విధముగ ఎందరో కవులు రాజశేఖరుని కవితా వై దుష్యములను ప్రశంసించి యున్నారు. కావ్యమీమాంసా :- ఇది అర్థశాస్త్ర - కామశాస్త్రాదుల వలె సూత్ర సదృశము లగు వాక్యములలో వ్రాయబడినది. కావుననే దీని శైలి ఆహ్లాదకరము గను అర్థగంభీరముగను ఉండును. శాస్త్ర సంగ్రహ మను మొదటి అధ్యాయమును బట్టి చూడగా రాజశేఖరుడు అతివిస్తృత మైన అలంకార విజ్ఞానసర్వస్వము వంటి గ్రంథమును రచించుటకు ఉపక్రమించినట్లు తెలియు మున్నది. కాని ఈతడు వ్రాయదలచిన, లేదా వ్రాసిన పదునెనిమిది అధికరణములలో కవి రహస్య మను పేరు గల మొడటి అధికరణము మాత్రమే మన కిపుడు లభ్యమగుచున్నది. "మూడు రీతులను గూర్చి ముందు ముందు చెప్పగలను"; "ఈ విషయమును ఔషనిషదధికరణమున విశదీకరించెదము' ఈ విధమగ రాజశేఖరుడు వ్రాసిన దానిని బట్టి అతడు ఆ యధికరణములను వ్రాయుటకై ఒక ప్రణాళికను వేసి కొనినట్లు తెలియచున్నది.<noinclude><references/></noinclude> flmynnosme4a8nj75mhshua9y8qtb9x 104 223968 578858 2026-09-18T03:55:21Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '16 కవి రహస్య మను ఈ ప్రథమాధికరణములో పద్దెనిమిది ఆధ్యాయ ము లున్నవి. కాని ఈ అధికరణములోని మొదటి మూడు అధ్యాయములను, రాజ శేఖరుడు తాను వ్రాయదలచిన అష్టాదశాధికరణాత్మక మగు మొత్తము కా...' 578858 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>16 కవి రహస్య మను ఈ ప్రథమాధికరణములో పద్దెనిమిది ఆధ్యాయ ము లున్నవి. కాని ఈ అధికరణములోని మొదటి మూడు అధ్యాయములను, రాజ శేఖరుడు తాను వ్రాయదలచిన అష్టాదశాధికరణాత్మక మగు మొత్తము కావ్య మీమాంసకు ఉపోద్ఘాతరూపమున వ్రాసినట్లు కనబడుచున్నది. అందుచే 'వి రహస్యమునకు' సంబంధించిన విషయము నాల్గవ అధ్యాయముతో ప్రారంభమగు చున్నది. మొదటి అధ్యాయములో సాహిత్య శాస్త్రోత్పత్తి, ఈ శాస్త్రమునకు సంబంధించిన వివిధ విషయములును నిరూపింపబడినవి. రెండవ అధ్యాయములో సాహిత్యశాస్త్రప్రాధాన్యము నిరూపింపబడినది. ఇది వేదార్థజ్ఞానమునకు ఉపక రించున దగుటచే ఏడవ వేదాంగము, పదునైదవ విద్యాస్థానము తృతీయా ధ్యాయములో కావ్యపురుషోత్పత్తి, సాహిత్యవిద్యతో ఆతని వివాహము ఆ యా ప్రాంతములలో నున్న వృత్తి. ప్రవృత్తి రీత్యాదుల భేదములు కావ్యశైలిలో వర్ణింపబడినవి. ఈ కావ్యపురుష - సాహిత్యవిద్యావృత్తాంతము రాజశేఖరుని ఆద్భుత ప్రతిభకు నిదర్శనము. 105 ఈ కవిరహస్యములో ప్రధానముగ (1) కవి కాదలచినవాడు సంపాదించు కొనవలసిన యోగ్యతల (2) అతడు కావ్య నిర్మాణ విషయమున అనుసరింప దగిన నియమములు (8) పరిహరింపదగిన దోషాదులు - ఈ మూడు విషయము లును ప్రతిపాదింపబడినవి. 6-9 ఆధ్యాయములలో మొదటి విషయము, అధ్యాయములో రెండవ విషయము, 11-18 అధ్యాయములలో మూడవ విషయము ప్రతిపాదింపబడినవి. పాఠకు లీ విషయములను గ్రంథమునుండియే గ్రహింపరను అభిప్రాయముతో ఇచట వివరించుటలేదు. కావ్యమీమాంసలోని విషయములను తరువాతి ఆలంకారికులు గ్రహించి తమ గ్రంథ ములలో పొందుపరణ. హేమచంద్రుడు ఇందలి విషయములను కావ్యానుశాసన వివేకము లోనికి గ్రహించినాడు. 17, 18 అధ్యాయములలోని విషయము యథాతథముగ గ్రహింపబడినది. ఇట్లే నేమికుమారుని కుమారుడగు వాగ్భటుడు, కవిశిక్షలు వ్రాసిన క్షేమేంద్ర ఆమర - వినయచంద్ర-దేవేశ్వరాదులు కూడ ఎన్నో విషయములను ఈ గ్రంథమునుండి సంగ్రహించినారు. భోజుడు సరస్వతీకఁ ఠాభరణములో ఉదాహరించిన కొన్ని పద్యములు కావ్యమీమాంసలో<noinclude><references/></noinclude> iuh3a8clxvinucnd9r9w95vi2a9lqt7 104 223969 578859 2026-09-18T03:55:30Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '18 మాత్రమే లభ్యనుగుచున్నవి. దీనిని బట్టి కావ్యమీమాంసకు గల ప్రసిద్ధి స్పష్ట ముగ తెలియుచున్నది. రాజ శేఖరుడు కావ్యమీమాంసలో సాహిత్యశాస్త్రమును ఒక నూతన దృక్పథముతో నిరూపించుట...' 578859 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>18 మాత్రమే లభ్యనుగుచున్నవి. దీనిని బట్టి కావ్యమీమాంసకు గల ప్రసిద్ధి స్పష్ట ముగ తెలియుచున్నది. రాజ శేఖరుడు కావ్యమీమాంసలో సాహిత్యశాస్త్రమును ఒక నూతన దృక్పథముతో నిరూపించుటయే గాక భారతదేశములోని అనేక ప్రాంతములలో నున్న విభిన్న ఆచారవ్యవహారాదులను, వేషభూషాదులను కూడ చక్కగ వర్ణించి యున్నాడు. ఇతర గ్రంథములలో లభ్యము కాని ఎన్నో మనోహరము లగు పద్యములను ఉదాహరించినాడు. ఆనాటి కవితాగోష్ఠులస్వరూపము, కవుల లోని తారతమ్మములు, మొదలగు ఎన్నో విషయములు ఈ గ్రంథము ద్వారా తెలియుచున్నవి. ఏ భాషలో కవిత్వము వ్రాసినను ప్రతి ఒక్క కవియు. రావుకుడును తప్పక చదువవలసిన ఉత్తమ గ్రంథము ఈ కావ్యమీమాంస. దాదాపు 12 సంవత్సరములకు పూర్వము నేను రసగంగాధరముపై థీసిస్ వ్రాయు సందర్భమున ఈ కావ్యమీమాంసాది గ్రంథములను చదువుట జరిగినది. కావ్యమీమాంసను తెలుగులోనికి తీసికొనివచ్చిన బాగుండును అను అభిలాష అనాడే కలిగినది. కాని అది ఈనాటికి సఫలమైనది. గ్రంథము వ్రాయుటకంటె కష్ట మైన పని తత్ప్రచురణము. దానికి కూడ సాహసించితిని. ఇది ఏ కొందరు సహృదయుల కైనను ఉపకరించినచో శ్రమ సఫల మగును మదీయ శ్రేయోభిలాషులును. గ్రంథప్రచురణాదికార్య నిర్వహణముచే వివిధరాష్ట్రములలో నున్న సాహిత్యఅకాడమీలలో ఆంధ్రప్రదేశ్ సాహిత్య ఆకాడమీకి అందరి మన్ననలు పొందిన అగ్రస్థానమును సంపాదించిన కార్య దక్షులును అగు శ్రీ దేవులపల్లి రామానుజరావుగారు ఈ సాహిత్యశావు గ్రంథమును కృతిగా స్వీకరించుటకై అంగీకరించినందులకు వారి కెంతయు కృతజ్ఞుడను. నాగలక్ష్మి ఆర్ట్ ప్రింటర్స్ అధిపతి యగు శ్రీ యన్. చిదంబర రావు గారు అతి శీఘ్రముగ ముద్రణ కార్యమును నిర్వహించినందులకు మదీయ కృతజ్ఞతాపాత్రులు, హైదరాబాదు 27-6-1978. పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు.<noinclude><references/></noinclude> rkjevgn5xi9c4d9p01npqs1mecduj2e 104 223970 578860 2026-09-18T03:55:53Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'శ్రీ మహాగణాధిపతయేనమః కావ్యమీమాంసా. ప్రథమోధ్యాయః _శాస్త్ర సహః. మూ. ఆథాతః కావ్యం మీమాంసిష్యామహే యథోపది దేశ శ్రీ కఱ్ఱః పరమేష్ఠి వై కుబ్జవిభ్యశ్చతుః షష్టయే శిష్యేర్మం. సోఒపి...' 578860 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>శ్రీ మహాగణాధిపతయేనమః కావ్యమీమాంసా. ప్రథమోధ్యాయః _శాస్త్ర సహః. మూ. ఆథాతః కావ్యం మీమాంసిష్యామహే యథోపది దేశ శ్రీ కఱ్ఱః పరమేష్ఠి వై కుబ్జవిభ్యశ్చతుః షష్టయే శిష్యేర్మం. సోఒపి భగవాన్ స్వయమ్భూ రిచ్చా జన్మభ్యః స్వా దేవాసిథ్యః తేమ సారస్వతేయో వృన్డీయసామపి వన్ద్యః కావ్యపురుష ఆసీత్. తంచ సర్వసమయవిదఁ దివ్యేన చక్షుషా భవిష్యదరదర్శినం భూర్భువః స్వష్టితయవర్తిసీషు ప్రజాసు హితకామ్యయా ప్రజాపతిః కావ్యవిద్యా ప్రవర్తనా ప్రాయం. సోఒష్టాదశాధికరణీం దివ్యేద్యః కావ్యవిద్యా న్నాత కేభ్యః సప్రపఞ్చం ద్రోవాచ. బాలానన్దినీవ్యాఖ్య, నత్వా శ్రీ తాతపాదాద్యాన్ శాస్త్రమన్తాదిసద్గురూన్ కుర్వే౬.హం కావ్యమీమాంసా వ్యాఖ్యామ్యాం యథామతి. శ్రీకంఠుడు బ్రహ్మవిష్ణ్వాదులైన ఆరవైనలుగురు శిష్యులకు ఉపదేశించిన పద్ధతిలో ఇపుడు కావ్యమును గూర్చిన మీమాంసను చేసెదము. (మీమాంస అనగా పూజనీయమైన విచారము.) భగవంతు డగు ఆ బ్రహ్మ కూడ స్వేచ్ఛా మాత్రలబ్ధ జన్ములైన తన శిష్యులకు ఉపదేశించెను. వీరిలో సరస్వతీపుతు డగు కావ్యపురుషుడు ఒకడు. అతడు జుగర్చూజ్యలగు ప్రధానదేవతలకు కూడ పూజ్యుడు: సర్వసం ప్రదాయములు తెలిసినవాడు; దివ్యదృష్టిచే భవిష్యద్విషయ ములను కూడ తెలిసికొనకలిగినవాడు. భూర్భువః స్వర్లోకము లనెడు మూడు లోకములందును నివసించు పజలకు హితము కూర్చవలె ననెడు అభిలావచే<noinclude><references/></noinclude> juuz4hrtt50zx5vff8zg3uv3hbg1nkf 104 223971 578861 2026-09-18T03:56:03Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '2 ప్రజాపతి, కావ్యవిద్యా పచారమునకై ఆ కావ్యపురుషుని నియమించారు. అతడు పద్దెనిమిని అధికరణములలో నున్న ఈ కావ్యవిద్యను కావ్యవిద్యాస్నాతకు లగు దివ్యపురుషులకు సవిస్తరముగ బోధించ...' 578861 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>2 ప్రజాపతి, కావ్యవిద్యా పచారమునకై ఆ కావ్యపురుషుని నియమించారు. అతడు పద్దెనిమిని అధికరణములలో నున్న ఈ కావ్యవిద్యను కావ్యవిద్యాస్నాతకు లగు దివ్యపురుషులకు సవిస్తరముగ బోధించెను. = వి. రాజశేఖరుడు ఈ గ్రంథమును సూతపద్ధతిలో వ్రాయుచున్నాడు. అందుచే "అథాతో ధర్మజిజ్ఞాసా" (జైమినిసూ) "అథాతో బ్రహ్మజిజ్ఞాసా" (బ్రహ్మసూ) ఇత్యాదులందు వలే ఆధాతః ఆను శబ్దములతో ప్రారంభించినాడు. అథ = కావ్యనాటకాదిరచనానంతరము, అతః వాటి వ్యుత్పత్తికి కావ్యమీమాంస ఆవశ్యకము గాన ఇత్యాది విధమున అర్థము చెప్పుకొనవలెను. 'అథ' అనునది శ్రవణమాత్రము చేతనే మంగళప్రదముగాన మంగళాచరణము కూడ జరిగినది. "ఓంకారశ్చాథబ్దశ ద్వావేతౌ బ్రహ్మణః పురా, కణ్ణం భిత్త్వా వినిర్యాతౌ తస్మాన్మా జలికావుభౌ" అను వాక్యమిచట ప్రమాణము. మూ. తత్ర కవిరహస్యం సహస్రాక్షః సమామ్నా సీత్ : ఔక్తి కముక్తి గర్భ; రీతినిర్ణయం సువర్ణనాథః: అనుప్రాసికం ప్రచేతాః; యమో యమకాని; చిత్రం చిత్రాఙ్గదః; శబ్దశ్లేషం శేషః; వాస్తవం పులస్త్యః; ఔపమ్యమౌపకా యనః; ఆతిశయం పారాశరః; ఆర్థ శ్లేషముతథ్యః ; ఉభయాలజ్కారికం కుబేరః; వై నోదికం కామదేవః; రూపక నిరూపణీయం భరతః; రసాధికారికం నన్దికేశ్వర ః; దోషాధికరణం ధిషణః; గుణాపాదానిక ముపమన్యుః; ఔపనిషదికం కుచమార -ఇతి తతస్తే పృథక్ పృథక్ స్వశాస్త్రాణి పిరచయ్చా; కుః. వ్యా, సహస్రాక్షుడు కవిరహస్య మనెడు అధికరణమును రచించేను. ఉ క్తిగర్భుడు (ఉక్తులకు సంబంధించిన అనగా శబ్దరచనకు సంబంధించిన) మౌక్తి కాధికరణమును రచించెను. ఇట్లే సువర్ణనాభుడు రీతినిర్ణయమును, ప్రచేతసుడు అనుప్రాసికమును, యముడు యమకములను, చిత్రాంగదుడు చితమును, శేషుడు శబ్దశ్లేషమును, పులస్త్యుడు వాస్తవమును, ఔపకాయనుడు ఔపమ్యమును, పారాశరుడు అతిశయమును, ఉతథ్యుడు అర్థశ్లేషమును, కుబేరుడు ఉభయాలంకారి కమును, కామదేవుడు వైనోదికమును, భరతుడు రూపక నిరూపణీయకమును, నంది కేశ్వరుడు రసాధికారికమును, బృహస్పతి దోషాధికగణమును, ఉపమన్యువు గుణాపాదానికమును, కుచుమారుడు ఔపనిషధికమును (అనగా కావ్యతత్త్వ<noinclude><references/></noinclude> dk37t32908s3529o5phsyywbsksjccb 104 223972 578862 2026-09-18T03:56:12Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '8 విచారమై లేదా మంత్రోపాసనాదికమై యుండును) రచించిరి. వారందరును తమ తమ శాస్త్రములను కూడ వేరు వేరుగ రచించిరి. అటు పిమ్మట ఇత జ్కారం ప్రకీర్ణత్వాత్ సా కిష్చోదుచ్చిఛ్ఛిదే. ఇతీయం ప...' 578862 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>8 విచారమై లేదా మంత్రోపాసనాదికమై యుండును) రచించిరి. వారందరును తమ తమ శాస్త్రములను కూడ వేరు వేరుగ రచించిరి. అటు పిమ్మట ఇత జ్కారం ప్రకీర్ణత్వాత్ సా కిష్చోదుచ్చిఛ్ఛిదే. ఇతీయం ప్రయోజకాఙ్గవతీ సట్టైప్య సర్వమర్థ మల్పగ్రస్థీన అష్టాదశాధికరణీ ప్రణీతా, వ్యా. ఈ విధముగ ప్రకీర్ణముగ ఉండుటచే, అనగా వేరు వేరు రచయి తలు వేరు వేరు విధములలో రచింపగా భిన్న భిన్నముగ ఉండుటచే, ఆకావ్య విద్య కొంచెము ఉచ్ఛిన్న మైపోయినది. కావున ఆవశ్యకము లగు అంగములతో గూడిన అష్టాదశాధికరణాత్మక మగు ఈ కావ్యవిద్యలో ఉన్న విషయముల నన్నింటిని సంక్షిప్తముగ ప్రతిపాదించుచు ఈ గ్రంథమును రచించినాను. మూ. తస్యా ఆయం ప్రకరణాధికరణ సమిద్దేశం, శాస్త్ర సహః, శాస్త్ర నిర్దేశః, కావ్యపురుషోత్పత్తి, పదవాక్యవివేక పాఠ పఠిష్టా, అర్దానుశాసనం, వాక్యవిధయః, కవివిశేషః, కవిచర్యా, రాజచర్యా, కాకు ప్రకార్యా, శబ్దార్థహరణో పాడః, కవిసమయః, దేశకాలవిభాగం, భువనకోశః ఇతి కవిరహస్యం ప్రథమ మధికరణ మిత్యాది. వ్యా. ఆ కావ్యవిద్యకు సంబంధించిన వివిధ ప్రకరణ సహితము లగు అధికరణముల సముద్దేశము ఈ కింది విధముగ ఉండును. (ప్రతిపాదింప నున్న విషయముల పేర్లు మాత్రము చెప్పుటకు 'సముద్దేశము' అని పేరు) ప్రథమాధి శరణ మైన కవి రహస్యములో - శాస్త్ర సంగ్రహము, శాస్త్రనిర్దేశము, కావ్య పురుషోత్పత్తి, పదవాక్యవివేకము, పాఠప్రతిష్ఠ, ఆర్థానుశాసనము, వాక్యవిధులు, రవి విశేషము, కవిచర్య, రాజచర్య, కాకుస్వర పద్ధతులు, శబ్దార్థములను కూర్చు టకు ఉపాయములు, కవిసమయము, దేశకాలవిభాగము, భువనకోశము అను ప్రక రణములుండును. వి. కవిరహస్యమున 18 ప్రకరణము లుండగా, రాజ శేఖరుడు 15 మాత్రమే పేర్కొనినాడు. క్రమము కూడ మార్చి చెప్పినాడు. దీనిని బట్టిమొదట అతడు అనుకొనిన పద్ధతిలో కాక వేరే విధమున ఇందలి ప్రకరణ క్రమాదులు నడచినట్లు కనబడుచున్నది. మూ. ఇతి సూత్రాణ్యతై తేషాం వ్యాఖ్యా భాష్యం భవిష్యతి. 1 సమాసవ్యాసవిన్యాసః సైవ శిష్యహితాయ నః<noinclude><references/></noinclude> odaytnvgz62hv3qa7wb0ikbyj467qmr 104 223973 578863 2026-09-18T04:19:42Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యా."ఈ విధముగ విషయసూచకము లగు సూ తములు చెప్పబడినవి. వీటి విస్తృతవ్యాఖ్యానము ముమ్మందు చేయబడును. ఈ రీతిగ సంక్షిప్తరూపము నను (సమాస) విస్తృతరూపమునను (వ్యాస) విషయ ప్రతిపాదనము శి...' 578863 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యా."ఈ విధముగ విషయసూచకము లగు సూ తములు చెప్పబడినవి. వీటి విస్తృతవ్యాఖ్యానము ముమ్మందు చేయబడును. ఈ రీతిగ సంక్షిప్తరూపము నను (సమాస) విస్తృతరూపమునను (వ్యాస) విషయ ప్రతిపాదనము శిష్యుల హితము కొరకై చేయబడుచున్నది." మూ. చిత్రోదాహరడై ర్గుర్వీ గణేశ తు లఫీయసీ. ఇయం నః కావ్యమీమాంసా కావ్యవ్యుత్పత్తి కారణమ్ 2 వ్యా. "గ్రంథరూపమున లఘువే యైనను, చిత్రము లగు ఉదాహరణ ములతో గురువైన ఈ మా 'కావ్యమీమాంస' కావ్యములకు సంబంధించిన పరి నిష్ఠిత జ్ఞానమును కలిగించును. " మూ. ఇయం సాకావ్యమీమాంసా మీమాంసా యత్ర వాగ్దేవ వాగ్దేవం న న జానాతి న విజానాతి యస్విమామ్, 8 "దేనియందు ఇతర మీమాంస అంతయు వాక్కు యొక్క ఒక లేశ మా త్రముగ కన్పట్టునో అట్టి కావ్యమీమాంస ఇదియే ఈ కావ్యమీమాంసను తెలిసికొనని వాడు వాక్కు యొక్క లేశమును కూడ తెలిసికొనజాలడు." మూ. యాయావరీయః సంఖ్య మునీనాం మత విస్తరమ్ వ్యాకరోత్కావ్యమీమాంసం కవిభ్యో రాజశేఖరః. వ్యా. "యాయావరీయు డగు రాజశేఖరుడు అతివిస్తృతము లగు మునుల మతములను సంగ్రహించి, కవుల ఉపయోగము కొరకై కావ్యమీమాంసను రచించెను." (విశేషాంశములు) వైఖానస ధర్మ ప్రశ్నము ప్రకారము, గృహస్థులు, వార్తావృత్తి, శాలీన వృత్తి, యాయావరుడు, మోరాదారికుడు, అని నాలుగు విధము. హవిర్యజ్ఞసోమయజ్ఞాదులను తాను చేయుచు, ఇతరులచే చేయించుచు, యజన-యాజన అధ్యయన- అధ్యాపన దాన- ప్రతి గ్రహరూపములగు షట్కర్మ లను ఆచరించుచు, నిత్యము అగ్నిపరిచర్య చేయుచు, ఆతిథ్యభ్యాగతాదులకు అన్నాదులను ఇచ్చుచుండు గృహస్థుడు యాయావరుడు. "యాయావరో హవిర్యక్షైః సోమయజ్జెశ్చ యజతే యాజయత్యధీత్మే ధ్యాపయతి, దదాతి, ప్రతి గృష్ణతి, షట్కర్మనిరతో నిత్యమగ్ని పరిచరణ మతిథిభ్యో భ్యాగణేభ్యో<noinclude><references/></noinclude> pcaslqu6yxzo6gzb6hz0ox4l06zy4ex 104 223974 578864 2026-09-18T04:19:52Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'న్నాధ్యం చ కురుతే" (వైఖానసధర్మ ప్రశ్నము. 1.6.4) రాజశేఖరుని పూర్వీకులు ఇట్టి యాయావరులై యుందురు. ఇతి రాజశేఖర కృతో కావ్యమీమాంసాయం కవిరహస్యే బాలానందీనిలో ప్రథమాధ్యాయము సమాప్తము....' 578864 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>న్నాధ్యం చ కురుతే" (వైఖానసధర్మ ప్రశ్నము. 1.6.4) రాజశేఖరుని పూర్వీకులు ఇట్టి యాయావరులై యుందురు. ఇతి రాజశేఖర కృతో కావ్యమీమాంసాయం కవిరహస్యే బాలానందీనిలో ప్రథమాధ్యాయము సమాప్తము. ద్వితీయోధ్యాయః, శాస్త్ర నిర్దేశం. మూ. ఇహ హి వాఙ్మయముభయథా శాస్త్రం. కావ్యం చ శాస్త్ర పూర్వకత్వాత్ కావ్యానాం పూర్వం శాస్త్రేష్వభిని విశేత. నహ్య ప్రవర్తిత పదీపాస్తే తత్త్వార్థ సార్థ మధ్యక్షయన్తి వ్యా శాస్త్రమనియు, కావ్య మనియు వాఙ్మయము రెండు విధములు. కావ్యములు శాస్త్రపూర్వకములు గాన ముందుగా శాస్త్రముల విషయమున శ్రద్ధ చూపవలెను. (అనగా శాస్త్రజ్ఞానము లేనిచో కావ్యజ్ఞానము కలుగదు గాన ముందుగా శాస్త్రార్యాసము చేయవలెను ) దీపము వెలిగించుకొనకుండా పదా ర్థములను చూడ జాలరు కదా? మూ, తచ్చ ద్విధా- అపౌరుషేయం పౌరుషేయం చ. అపౌరుషేయం శ్రుతిః, సాదమస్త్ర బ్రాహ్మణే వివృత క్రియాతస్త్రా మన్తాః. మస్త్రాణాం స్తుతినిన్గా వ్యాఖ్యాన వినియోగగ్రస్ట్లో బ్రాహ్మణమ్. వ్యా. ఆ శాస్త్రము కూడ అపౌరుషేయము (పురుషనిర్మితముకానిది). పౌరుషేయము అని రెండు విధములు. అపౌరుషేయశాస్త్రము వేదము. అది మంత్ర బాహ్మణాత్మకము, యజ్ఞాది క్రియాకలాపమును వివరించునవి (యజ్ఞాద్యన స్థానముతో ప్రత్యక్షముగ సంబంధించునవి) మంత్రములు, ఆయా విషయముల స్తుతినిందాదుల ద్వారా మం తార్థములను వివరించుచు, వాటిని యజ్ఞాదులలో ఏ విధముగ వినియోగించవలెనో బోధించునవి బ్రాహ్మణములు. మూ. ఋగ్యజుః సామ వేదాస్త్రయీ. అధర్వణశ్చ తురీయ తత్రార్థ వ్యవస్థితపాదా ఋదః రా॥ సగీత మః సామాని. అచ్చస్థాంస్యగీతాని యజూంషి. ఋచో, యజూంషి సామాని బాధర్వణం త ఇమే చత్వారో వేడాః.<noinclude><references/></noinclude> k905ubosu5vn422bjxfizdqegwfs2xw 104 223975 578865 2026-09-18T04:20:04Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యా. ఋగ్యజుః సామవేదములకు 'త్రయి' (మూడింటిసముదాయము) అని పేరు. అధర్వణము నాల్గవది. అర్థానుసారముగా నిర్ణీతమైన పాదములు కలవి ఋక్కులు. గానముతో కూడిన ఆ ఋక్కులే సామములు. చందస్సుకాన...' 578865 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యా. ఋగ్యజుః సామవేదములకు 'త్రయి' (మూడింటిసముదాయము) అని పేరు. అధర్వణము నాల్గవది. అర్థానుసారముగా నిర్ణీతమైన పాదములు కలవి ఋక్కులు. గానముతో కూడిన ఆ ఋక్కులే సామములు. చందస్సుకాని, గానము కాని లేనివియజుస్సులు. ఋక్కులు, యజుస్సులు, సామములు, ఆధర్వణములు- ఈ నాల్గును నాలుగు వేదములు. మూ. ఇతిహాసధనుర్వేదౌ గాన్జర్వాయుర్వేదావపి చోపవేదాః "వేదోప వేదాత్మా సార్వవర్ణికః పశ్చిమో గేయ వేది " ఇతి ద్రౌహిణిః. వ్యా. ఇతిహాస వేదము, ధనుర్వేదము, గాంధర్వవేదము, ఆయుర్వేదము, ఉపవేదములు. వేదోపవేదరూపము, అన్ని వర్ణముల వారికిని ఉపయోగించునదియు అగు గాన వేదము పంచమవేద మని ద్రౌహిణి చెప్పియున్నాడు. వి. గాన వేద మనగా గాంధర్వవేదము. ఇది సామవేదముతో సంబం ధించినది గాన వేదము; పైన చెప్పినట్లు ఉపవేదము కూడ. దీనిని పంచమ వేదముగ గ్రహింపవలె నని అభిప్రాయము. మూ. "శిక్షా, కల్పో, న్యాకరణం, నిరుక్తం, ఛన్దోవిచితిః. జ్యోతిషం చ షడకాని" ఇత్యాచార్యాః. "ఉపకారకత్వాదలజా రః సప్తమమఙ్గమ్" ఇతి యాయావరీయః. వ్యా, శిక్ష, కల్పము, వ్యాకరణము, నిరుక్తము, ఛందోవిచితి, జ్యోతిషము అనునవి ఆరు అంగములు అని ఆచార్యులు చెప్పియున్నారు. ఉపకారకముగాన, అనగా వేదార్థజ్ఞానమునకు ఉపకరించునది గాన అలంకార శాస్త్రము ఏడవ అంగము అని యాయావరీయుని. అభిప్రాయము. మూ, ఋతే చ తత్స్వరూపపరిజ్ఞానాద్వేదార్థానవగతిః. యథా:- ఉదా:- “ద్వా సుపర్ణా సయుజా సఖాయా సమానం వృక్షం పరిష స్వజాతే. తయోరన్యః పిప్పలం స్వాద్వత్తి అనశ్నన్నన్యో అభిదాకశీతి" వ్యా. ఆలంకారశాస్త్ర స్వరూపము తెలియనిచో వేదారజ్ఞానము కలుగదు 1 "మంచి రెక్కలు కలవి కలిసి ఉండునవి, మైత్రితో కూడినవి అగు రెండు పక్షులు ఒకే వృక్షమును ఆశ్రయించి యున్నవి. వాటిలో ఒకటి<noinclude><references/></noinclude> mw9ivlw3zcbrskffb8hhoh99b71kho4 104 223976 578866 2026-09-18T04:20:14Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'మధురమైన ఫలమును (కర్మఫలమును) భుజించుచున్నది. రెండవది తిరకుండగ ప్రకాశించుచున్నది. వివ. ఈ మంత్రము, రూపకవ్యతిరేకాలంకారములను ఉపయోగించి, జీవాత్మపరమాత్మలు ఒకే దేహమును ఆశ్రయించ...' 578866 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>మధురమైన ఫలమును (కర్మఫలమును) భుజించుచున్నది. రెండవది తిరకుండగ ప్రకాశించుచున్నది. వివ. ఈ మంత్రము, రూపకవ్యతిరేకాలంకారములను ఉపయోగించి, జీవాత్మపరమాత్మలు ఒకే దేహమును ఆశ్రయించి యున్న వనియు, వారిలో జీవాత్మ కర్మఫలమును అనుభవించుచుండగా, పరమాత్మ మాత్రము కర్మఫలలోగ విపీడై ప్రకాశించుకున్నా డనియు బోధించుచున్నది ఈ విధముగ రూపకోప మాదులతో నిండిన వేదముల అర్థము స్పష్టముగ తెలియవలె నన్నచో అలంకార శాస్త్రము ఆవశ్యక మని అభి ప్రాయము. మూ సేయం శాస్త్రోక్తిః ప్రత్యధికరణం చఋచం బ్రాహ్మణం యజుః సామాథర్వణం చోదాహృత్య భాషా ముదాహరిష్యామ॥ వ్యా. ఇది శాస్త్రోక్తి; అనగా శాస్త్రములను గూర్చిన విషయము. ప్రతి అధికరణము నందును (ఆపౌరుషేరు శాస్త్రములగు ) ఋగ్యజుః సామాధర్వములను ఉదాహరించి భాషను అనగా పౌరుషేయ శాస్త్రములను ఉదాహరించెదము. మూ. తత్ర వర్ణానాం స్థానకరణ ప్రయత్నాదిభిః నిష్పత్తి నిర్ణయినీ శిక్షా ఆపిశలీయాదికా వ్యా, కంఠతాల్వాది స్థానములు, కరణములు (ఆభ్యంతర ప్రయత్నములు), బాహ్య ప్రయత్నములు మొదలగు వాటి ద్వారా వర్ణములు ఏ విధముగ ఉత్పన్న మగునో నిర్ణయించి చెప్పునది ఆపిశలీయాది శివ వి. పాణిని, ఆపిళలి, యాజ్ఞవల్క్యుడు మొదలగువారు రచించిన శిక్షలు అనేకములు ఉన్నవి. వర్ణములను ఏ విధముగ ఉచ్చరింపవలెను అను విషయ మును ఇవి ప్రతిపాదించును. ఉదాహరణకు- క కారమునకు స్థానము కంఠము. కరణము అనగా- ఆధ్యంతర ప్రయత్నము, స్పృష్ట ప్రయత్నము. బాహ్య ప్రయత్నములు శ్వాస అఘోష వివార ఆల్ప పాణములు. ఈ విధముగ శిక్షా గ్రంథములలో వర్ణోచ్చారణాదులకు సంబంధించిన అనేక విషయము లున్నవి. మూ. నానాశాఖాధీకారం మన్తాణాం వినియోజకం సూత్రం కల్పః. సచ యజుర్విదా;,<noinclude><references/></noinclude> n14114zzzt7q1gdzptaqrg0qkj7nxoi 104 223977 578867 2026-09-18T04:20:23Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'వ్యా, వివిధ శాఖలలోని మంత్రములను ఏయే కర్మలలో ఏయే విధముగా ఉపయోగింపవలెనో బోధించు సూత్రము కల్పసూత్రము. (ఒక్కొక్క వేద శాఖకు ఒక్కొక్క కల్పనూ తము ఉండును. ఇవి కాత్యాయనాది వివిధ ఋష...' 578867 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>వ్యా, వివిధ శాఖలలోని మంత్రములను ఏయే కర్మలలో ఏయే విధముగా ఉపయోగింపవలెనో బోధించు సూత్రము కల్పసూత్రము. (ఒక్కొక్క వేద శాఖకు ఒక్కొక్క కల్పనూ తము ఉండును. ఇవి కాత్యాయనాది వివిధ ఋషి నిర్మిత ములు,) ఇది యజుర్విద్య, అనగా యజ్ఞాది కర్మానుష్టానమునకు సంబంధించిన విద్య. మూ, శబ్దానా మన్వాఖ్యానం వ్యాకరణమ్. వ్యా. ప్రయోగములో ఉన్న శబ్దముల స్వరూపమును నిరూపించునది వ్యాకరణము. వి. శాకటాయన పాణిన్యాదులు రచించిన వ్యాకరణ గ్రంథములు ప్రకృతి ప్రత్యయవిభాగమును చూపి వివిధ శబ్దముల వ్యుత్పత్తిని బోధించును. 'వ్యాకరణము' అనగా పదములో, ఇది ప్రకృతి, ఇది ప్రత్యయము అని విడదీసి చూపించుట. మూ. నిర్వచనం నిరుక్తమ్, ఛన్దసాం ప్రతిపాదయిత్రీ ఛందో విచితిః, గ్రహగణితం జ్యోతిషమ్. అలజ్కార వ్యాఖ్యానం తు పురస్తాత్. వ్యా. నిరుక్త మనగా నిర్వచనము. ( అనగా ఒకపదమునకు ఆ అర్థమును చెప్పుటకు కారణ మేమి అను విషయమును బోధించునది నిరుక్తము. ప్రస్తుతము యాస్కరచిత మను నిరుక్తము ప్రచారములో ఉన్నది.) అనుష్టుప్, త్రిష్టున్ మొదలైన ఛందస్సుల లక్షణ స్వరూపాదులను బోధించునని ఛందోవిచితి. గ్రహములకు సంబంధించిన గణితము జ్యోతిషము. (జ్యోతిఃస్వరూపము లైన గ్రహముల గమనము ననుసరించి కాలాదుల నిర్ణయము చేయు శాస్త్రము గాన దీనికి జ్యోతిశాస్త్రమని పేరు.) అలంకార శాస్త్ర స్వరూపము మున్ముందు చెప్ప గలము. (కావ్యమీమాంసలోని అలంకార ప్రతిపాదకాధికరణము లభ్యము కాదు). మూ, పౌరుషేయం తు:- పురాణమ్, అన్వీక్షకి, మీమాంసా, స్మృతితస్త్రమితి చత్వారి శాస్త్రాణి. వ్యా, పురాణము, అన్వీక్షకి, మీమాంస, స్మృతితంత్రము (ధర్మశాత్ర గ్రంథములు) అనునవి పౌరుషేయ శాస్త్రములు,<noinclude><references/></noinclude> 7dbtvb8xkwy80xlvxxwxh64o0fz713k 104 223978 578868 2026-09-18T04:20:38Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'మూ.తత్రవేదా ఖ్యానోపనిబన్ధన ప్రాయం పురాణమష్టాదళధా. యదాహః:- "సర్గః ప్రతిసంహారకల్చోమన్వ స్తరాణి వంశవిధిః. జగతో య త నిబద్ధం తద్విజ్ఞేయం పురాణమితి. " వ్యా. చాలవరకు వేదములలోనిఉప...' 578868 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>మూ.తత్రవేదా ఖ్యానోపనిబన్ధన ప్రాయం పురాణమష్టాదళధా. యదాహః:- "సర్గః ప్రతిసంహారకల్చోమన్వ స్తరాణి వంశవిధిః. జగతో య త నిబద్ధం తద్విజ్ఞేయం పురాణమితి. " వ్యా. చాలవరకు వేదములలోనిఉపాఖ్యానములను కూర్చుటకు ఉద్దిష్టమైన పురాణము పద్దెనిమిది విధములు. పురాణలక్షణమును ఈ విధముగ చెప్పి యున్నారు :- జగత్తు యొక్క సృష్టి, సంహారము, శ్వేతవరాహకల్పాదికల్పములు, మన్వంతరములు, వివిధరాజవంశవర్ణనము ఏ గ్రంథమునందు చేయబడునో అది పురాణమని గ్రహింపవలెను. వి. కొన్ని చోట్ల "సర్గశ్చ ప్రతిసర్గశ్చ వంశో మన్వస్తూణి చ. వంశానుచరితంచేతి పురాణం పక్షాలక్షణమ్" అను శ్లోక మున్నది. దానిలో 'సర్గః' అనుదానికి పంచ మహా భూతాది మూలపదార్థ సృష్టి యనియు, ప్రతిసర్గ ॥ అనుదానికి మనుష్యవృక్షాదిసృష్టిరూప మగు అవాంతరసృష్టి యనియు అర్థము చెప్పుదురు. కొందరు ప్రలయ మని అర్థము చెప్పుదురు. మూ. "పురాణ ప్రవిభేద ఏవేతిహాసః" ఇత్యేకే. స చ ద్విధా-పర క్రియా పురాకల్పాఖ్యామ్" యదాహుః_ "పర క్రియా పురాకల్ప ఇతిహాసగతిర్ద్విరా స్యాదేశ నాయ పూర్వా ద్వితీయా బహునాయకా, త త రామాయణం భారతం చోదాహరణే. వ్యా, ఇతిహాసము కూడ పురాణములలో ఒక భేదమే అని కొందరు చెప్పుదురు 'పర క్రియ' 'పురాకల్పము' అని అది రెండు విధములు. కావుననే ఈ విధముగ చెప్పబడినది:- పరక్రియ యనియు, పురాకల్పమనియు ఇతిహా సముల పద్ధతి రెండు విధములు, ఒక్క నాయకుడు మాత్రమే ఉన్నది మొదటిది (పరక్రియ). బహునాయకులు కండి రెండవది (పురాకల్పము). వీటికి వరుసగ రామాయణ భారతములు ఉదాహరణములు. మూ. ఆన్వీక్షణం ఈ విద్యావసరే వక్ష్యామ।। వ్యా, అన్వీక్షికిని గూర్చి విద్యాస్వరూపము చెప్పునపుడు వివరించదము.<noinclude><references/></noinclude> qnvze5h8tjrme69a5yi6g4vyvp5iyaa 104 223979 578869 2026-09-18T04:20:51Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '10 మూ, నిగమవాక్యానాం న్యాయైః సహస్రేణ వివేక్తి మీమాంసా సా చ ద్వివిధా- విధి వివేచనీ బ్రహ్మనిదర్శనీ చ. వ్యా. సహస్రన్యాయములతో వేరవాక్యముల అర్థమును వివరించునది మీమాంసా శాస్త్రమ...' 578869 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>10 మూ, నిగమవాక్యానాం న్యాయైః సహస్రేణ వివేక్తి మీమాంసా సా చ ద్వివిధా- విధి వివేచనీ బ్రహ్మనిదర్శనీ చ. వ్యా. సహస్రన్యాయములతో వేరవాక్యముల అర్థమును వివరించునది మీమాంసా శాస్త్రము, విధివాక్యములను గూర్చి వివేచనము చేయు పూర్వ పీమాంస యనియు, బ్రహ్మను గూర్చి వివేచనము చేయు ఉత్తరమీమాంస యనియు అది రెండు విధములు, వి. వేదవాక్యములకు అర్థనిర్ణయ మెట్లు చేయవలెనో తెలుపుచు మీమాంసా శాస్త్రమున కొన్ని నియమములు ఏర్పరుపబడినవి దానిలో దాదాపు వేయి అధిక రణములు ఉన్నవి. ఒక్కొక్క అధికరణము ఒక్కొక్క న్యాయమును, అనగా విషయమును, ప్రతిపాదించును. ఆ న్యాయమును వినియోగించుచు వేదవాక్య ముల అర్థనిర్ణయము చేయవలెను. అందు కర్మకాండను బోధించు వేదభాగము నకు సంబంధించిన మీమాంసకు పూర్వమీమాంస అనియు జ్ఞాన ప్రతిపాదక మగు ఉపనిషద్భాగమునకు సంబంధించిన భాగమునకు ఉత్తరమీమాంస అనియు పేర్లు. మూ. అష్టాదశైవ శ్రుత్యర్ధస్మరణాత్ స్మృతయః తానీమాని చతుర్దశ విద్యా స్థానాని, యదుత వేదాశ్చత్వారం. షడక్గాని, చత్వారి శాస్త్రాథ" ఇత్యా చార్యాక వ్యా. వేదముల అర్థమును స్మరించుచు వ్రాసినవి స్మృతులు. అవి కూడ పదునెనిమిది మాత్రమే నాలుగు వేదములు, ఆరు వేదాంగములు, నాలుగు శాస్త్ర ములు ఇవన్నియు కలిసి చతుర్దశవిద్యాస్థానములు" అని ఆచార్యులు చెప్పుదురు. తదాహు :: "పురాణన్యాయ మీమాంసా ధర్మశాస్త్రాఙ్గమి శ్రితాః వేదాః స్థానాని విద్యానాం ధర్మస్మచ చతుర్ధశ మూ, తాన్యేతాని కృత్స్నాని భూర్భువః స్వస్త్రయీం వ్యాసజ్య వర్తనే. “విద్యాస్థానానాం గనుమ నం న శక్తో శ్రీవేద్వర్షాణాం (మోఒపి సాగ్రం సహస్రమ్<noinclude><references/></noinclude> qr4atnfmpcix7gbv5l0cxu3a8vtonyv 104 223980 578870 2026-09-18T04:21:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తస్మాత్పళ్లేపాదర్థ సన్దోహ ఉక్తో 11 వ్యాసః సంత్యక్తో గ్రన్థభీరుప్రియార్థమ్", వ్యా ఈ పదునాలుగు విద్యాస్థానములు భూలోక - భువర్లోక స్వర్ణో కము లనెడు మూడు లోకములందును వ్యాపించ...' 578870 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>తస్మాత్పళ్లేపాదర్థ సన్దోహ ఉక్తో 11 వ్యాసః సంత్యక్తో గ్రన్థభీరుప్రియార్థమ్", వ్యా ఈ పదునాలుగు విద్యాస్థానములు భూలోక - భువర్లోక స్వర్ణో కము లనెడు మూడు లోకములందును వ్యాపించి ఉన్నవి. (అనగా ఈ మూడు లోకములకును సంబంధించిన విషయములు వీటిలో ఉన్నవి). కావుననే ఇట్లు చెప్పి యున్నారు. "వేయి సంవత్సరముల పాటు జీవించ కలిగిన వాడు కూడ విద్యాస్థానముల అంతమును చూడజాఁడు. అనగా సంపూర్ణముగా తెలిసికొన జాలడు. అందువలన విషయముల నన్నింటిని సంక్షేపముగ ప్రతిపాదించి ఉన్నాము గ్రంథ గౌరవమును చూచి భయపడువారు సంతోషించుటకు విస్తృత వివరణమును విడిచిపెట్టినాము". మూ. "సకలవిద్యాస్థానై కాయతనం పఞ్చదశం కావ్యం విద్యాస్థానమ్" ఇతి యాయావరీయః. గద్యపద్య మయత్వాత్, క విధర్మత్వాత్ హితోపదేశ కత్వాచ్చ తద్ది శాస్త్రాణ్యను ధావతి. వ్యా, సమస్త విద్యాస్థానములకును ఏకైకస్థానమైన (అనగా సకలవిద్య లును ప్రధానాధారమైన కావ్యము పదిహేనవ విద్యాస్థాన మని యా యాపరీ యుడ నైన నేను చెప్పుచున్నాను. కావ్యము గద్యపద్య మయము. కవి ధర్మము (కర్మ);హితమను ఉపదేశించునది అందుచే అది శాస్త్రముల నన్నింటిని అనురించి నడచుచుండును. మూ. "వార్తా, కామసూత్రం, శిల్పశాస్త్రం, దణ్ణనీతిరితి పూర్వై సహాష్టాదశవిద్యాస్థానాని" ఇత్యపఠే. వ్యా. "వెనుక చెప్పిన చతుర్దశ విద్యాస్థానములలో వార్త, కామసూత్రము, దండనీతి అనువాటిని కూడ చేర్చగా అష్టాదశ విద్యాస్థానములు” అని కొందరు చెప్పుదురు. మూ, అన్వీక్షకి, త్రయీ, వార్తా, దణ్ణనీతిశ్చేతివిద్యాః, 'దణ్ణనీతిరేవై శా విద్యా 'ఇత్యాశనసాః. ద ణ్ణభయాద్ధి కృత్స్నా లోకః స్వేషు స్వేము కర్మ స్వవతిష్ఠతే. "వార్తా దణ్ణనీతిర్వే విద్యే" ఇతి బార్హస్పత్యాః. వృత్తిర్వినయ గ్రహణం చ స్థితి హేతు ర్లోక యాత్రాయాః. త్రయీ వార్తా దణ్ణనీతయన్తి ప్రో విద్యాః" ఇతి<noinclude><references/></noinclude> lcdqp3wi4nja8na5bxdgkub8ytx3wwo 104 223981 578871 2026-09-18T04:21:17Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '12 మానవాః, త్రయీ హి వార్తాదణ్ణనిత్యోరు పదేష్టి, "అన్వీక్షకి-త్రయీ-వార్తా- దణ్ణనీతయశ్చతసోవిద్యాః" ఇలి కౌటిల్యః. అవ్వీక్షక్యాహి వివేచితా త్రయీ వార్తాదణ్ణనీత్యోః ప్రభవతి. వ్య...' 578871 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>12 మానవాః, త్రయీ హి వార్తాదణ్ణనిత్యోరు పదేష్టి, "అన్వీక్షకి-త్రయీ-వార్తా- దణ్ణనీతయశ్చతసోవిద్యాః" ఇలి కౌటిల్యః. అవ్వీక్షక్యాహి వివేచితా త్రయీ వార్తాదణ్ణనీత్యోః ప్రభవతి. వ్యా. అన్వీక్షకి (న్యాయశాస్త్రాదికము). వేదత్రయము, వార్త (వాణిజ్య - పాళుపాల్యాదికము), దండనీతి అనునవి విద్యలు. "విద్య అనగా దండనీతి ఒక్క టియే అని * కాచార్యమతానుయాయులు చెప్పుదురు. సమస్తజనులును దండభయమువలననే కదా తమ తమ కర్తవ్యములను చేయుచున్నారు. "వార్త, దండనీతి అనునవి రెండును విద్యలు" అనిబృహస్పతి మతానుయాయులు చెప్పుదురు. (వార్తవలనకలుగు) ఆయా వృత్తులకు సంబంధించిన జ్ఞానముచేతను, (దండనీతివలన కలుగు) వినయ గ్రహణముచేతను, అనగా ని నియమబద్ధ జీవన విధానమును అలవరచుకొనుటచేతను లోకయా త నడచుచున్నది. "వేద తయము | వార్త, దండనీతి అనునవి మూడు విద్యలు" అని మనుమతానుయాయులు చెప్పుచు నారు. నీతులను ఉపదేశించునది వేదత్రయమే కదా? "ఆస్వీక్షకి, త్రయి, వార్త, దండనీతి అను నాలుగును విద్యలని కౌటిల్యుని అభిప్రాయము. ఆన్వీషికి బాగుగ వివేచనము చేసిన వేదత్రయమే వార్తాదండనీతులను ఉపదే శింప సమర్థ మగును కదా? మూ. "పణ్యమీ సాహిత్యవిద్యా" ఇతి యాయావరీయం. సాహి ద తసృణామపి విద్యానాం నిష్యన్దం. అభిర్ధర్మార్థ్ యద్విద్యా తద్విద్యానాం విద్యాత్వమ్. వ్యా, "సాహిత్యవిద్య, ఐదవవిద్య' యని యాయావరీయుని అభిప్రా యము. అవి నాలుగు విద్యల సారము కదా? వీటి సహాయముతో ధర్మార్ధములను తెలిసికొందురు లేదా సంపాదింతురు; అందువలన వీటికి "వేద్యేతే ధర్మార్థ అభిరితి విద్యాః" అను విగ్రహముచే విద్యలు అని పేరు. న్యాయ వైశేషికౌ మూ. తత్ర త్రయీ వ్యాఖ్యాతా. ద్విధా దాన్వీక్షకి పూర్వోత్తర ప్నఖ్యామ్. ఆర్హద్భద నదర్శనే లోకాయతం చ పూర్వః పక్షః సాట్యం చోత్తరం. ఈ ఇమే షట్ శర్కాం. తరచూ తినః కథా ఆల్ఫో, వితజ్ఞాచ. భవన్తి. నాదో,<noinclude><references/></noinclude> 5u98p5s0k04w69pkh1p9hx4fr2sviwv 104 223982 578872 2026-09-18T04:21:29Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '18 వ్యా, వీటిలో 'త్రయి' అనుదాని అర్థము వెనుక వివరించబడినది. పూర్వ పక్ష మనియు, ఉత్తర పక్ష మనియు అన్వీక్షకి రెండు విధములు. జైన - బౌద్ధ లోకాయత - దర్శనములు పూర్వపక్షము సాంఖ్య- న్యాయ-...' 578872 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>18 వ్యా, వీటిలో 'త్రయి' అనుదాని అర్థము వెనుక వివరించబడినది. పూర్వ పక్ష మనియు, ఉత్తర పక్ష మనియు అన్వీక్షకి రెండు విధములు. జైన - బౌద్ధ లోకాయత - దర్శనములు పూర్వపక్షము సాంఖ్య- న్యాయ-వైశేషిక దర్శనములు, ఉత్తరపక్షము, ఈ ఆరును తర్కములు. వీటిలో వాదము, జల్పము, వితండ అనుమూడు విధము లగు కథలు (వాగ్వాదపద్ధతులు) ఉండును. మూ. మధ్యస్థయో సత్త్వావబోధాయ వస్తుతత్వ పరామర్మో వాదః. విజిగీషో॥ స్వపక్షసిద్ధయే ఛల-జాతి-ని గ్రహాది-పరిగ్రహో స్యాపరిగహితీ, పరపక్షస్య దూషయితీ వితణ్ణా. జల్పం. స్వపక్ష వ్యా, తత్త్వమును తెలుసుకొనుటకై, మధ్యస్థులు, (అనగా ముందుగానే ఏదో ఒక నిర్ణయమునకు వచ్చి ఒక పక్షమును స్వీకరించనివారు చేయు వస్తు తత్వవిమర్శము వాదము పతివాదిని జయింపవలె నని అభిలషించువాడు, తన పక్షమును ఏదియో విధముగ స్థాపించుటకై చలము, జాతి, నిగ్రహస్థానము మొదలగువాటిని స్వీకరించి వాదించుట జల్పము. స్వపక్షమును స్థాపించుటకై ప్రయత్నించక, పరపక్ష దూషణము మా త్రమే చేయు కథ వితండ వి. ఛం–శాత్యాచులను గూర్చి న్యాయశాస్త్రమున అతివిపుల మగు చర్చ చేయబడినది. వాడి ఒక అర్థమున ప్రయోగించిన మాటకు మరొక అర్థము కల్పించి ఆతనిని ఆక్షేపించుట చలము. ఉదా. "నవకమ్బలో 2 యం బాల" "ఈ బాలుని దగ్గర క్రొత్త కంబళీ ఉన్నది" అని వాది చెప్పినపుడు 'నవ' ఆను దానికి తొమ్మిది ఆమె అర్థము గ్రహించి, “ఏవీ! ఇతని దగ్గర ఒక్క కబంళీయే ఉన్నది కదా" అని ఆక్షేపించవచ్చును. Doctors should serve the weak' అని ఎవరైన అన్నప్పుడు, “Why! they always serve the weak only" అని అన్నచో ఛల మగును. ఇట్టి పద్ధతులు స్వపక్షికులు అధిక సంఖ్యలో ఉన్నచోట మాత్రమే ఉపయోగించును. వాది ఒక విషయమును స్థాపించుటకై కొన్ని యుక్తులు చూపును. ప్రతి వాది కొన్ని ప్రతియుక్తులు చూపి వాటి నాక్షేపించును అపుడు వాది సరియైన యుక్తి తోచక సామ్యమును బట్టి కాని, వైషమ్యమును బట్టి కాని ఏవో యుక్తు లను చూపి పది వాదియుక్తులను ఖండించుటకు ప్రయత్నించును. అది జాతి. ఉదా— “ఆత్మ నిత్యము" అని వాది చెప్పగా ప్రతివాది "ఆకాశమువలె<noinclude><references/></noinclude> ehrwvj9knsogpmwxaruny8fhfguuy5s 104 223983 578873 2026-09-18T04:21:39Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '14 సర్వవ్యాపి గాన ఆత్మ నిత్యము" అని చెప్పును. అపుడు మొదటివాడు- "సర్వ వ్యాపిత్వ మనెడు ఆకాశసామ్యమును బట్టి నీవు ఆత్మ నిత్య మనుచున్నావు. కాని చైతన్యరూపత్వ మనెడు వైషమ్యమును బట్ట...' 578873 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>14 సర్వవ్యాపి గాన ఆత్మ నిత్యము" అని చెప్పును. అపుడు మొదటివాడు- "సర్వ వ్యాపిత్వ మనెడు ఆకాశసామ్యమును బట్టి నీవు ఆత్మ నిత్య మనుచున్నావు. కాని చైతన్యరూపత్వ మనెడు వైషమ్యమును బట్టి, (అనగా ఆత్మచైతన్యవంతము, ఆకాశము కాదు అనెడు తేడాను బట్టి) ఆత్మ అనిత్యమే అని నేనందును" అని పలుకును. ఇట్టి దూషణాభాసమే జాతి. విప్రతిపత్తి, అప్రతిపత్తి అని ని గ్రహస్థానము రెండు విధములు. విషయ మును సరిగా గ్రహింపజాలకపోవుట విప్రతిపత్తి. ప్రతివాది యుక్తులను ఖండించ లేకపోవుట లేదా అతడు చూపిన దూషణములకు సమాధానము చెప్పలేకపోవుట అప్రతిపత్తి. ఈ రెండింటిలో ఏది ఏర్పడినను ఆ వ్యక్తి పరాజితు డైనట్లు పరిగణింపబడును. మూ. కృషిపాశుపాల్యే వాణిజ్యా చ వార్తా. అన్వీక్షకి త్రయీ వార్తానాం యేగక్షేమసాధనో దణ్ణః; తస్య నీతిర్ధణనీతిః, తస్మామాయత్తా లోకయాత్రా. ఇతి శాస్త్రాజి. వ్యా వ్యవసాయము, పశుపాలనము, వర్తకము.. వీటికి వార్త అని పేరు. అన్వీక్షకి- త్రయీ - వార్తల యోగక్షేమములకు పాధనమైనది దండము, దండము నకు సంబంధించిన నీతి దండనీతి. లోకయాత్ర అంతయు ఈ దండనీతి పైననే ఆధారపడి యున్నది. ఈ విధముగ శాస్త్రస్వరూపము చెప్పబడినది. మూ, సామాన్యలక్షణం దై షామ్:- “సరితామిన ప్రవాహా స్తుద్భాః ప్రథమం యథోత్తరం విపులాః. యే శాస్త్ర సమారమ్యా భవన్తిలోకస్య తే వ్యం" వ్యా, శాస్త్రముల సామాన్యలక్షణము ఈ విధముగ నుండును:- "ఏ శాస్త్రముల ప్రారంభములు, నదీ ప్రవాహముల వలె మొదట స్వల్పముగ నుండునో, క్రమక్రమముగ విపులముగ ఉండునో అట్టి శాస్త్రములు లోకముల ఆదరమునకు పాత్ర మైనవి." మూ. సూత్రాదిభిశ్చైషాం ప్రణయనమ్. తత్ర సూత్రణాత్ సూత్రమ్, యధాహుః - 6<noinclude><references/></noinclude> 4jrjdeavcwmh9bqdevd75n5uhrejn9a 104 223984 578874 2026-09-18T04:21:52Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '"అల్పాక్షరమసన్ధిగ్ధం సారవద్విశ్వతోముఖమ్. అసోథమనపద్యం చ సూత్రం సూత్రకృతో విదుః" వ్యా ఈ శాస్త్రముల రచన సూత్రాదుల ద్వారా జరిగినది. సూత్ర మనగా విస్తృతమైన అర్థమును సంక్షిప్త...' 578874 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>"అల్పాక్షరమసన్ధిగ్ధం సారవద్విశ్వతోముఖమ్. అసోథమనపద్యం చ సూత్రం సూత్రకృతో విదుః" వ్యా ఈ శాస్త్రముల రచన సూత్రాదుల ద్వారా జరిగినది. సూత్ర మనగా విస్తృతమైన అర్థమును సంక్షిప్తరూపమున ప్రతిపాదించునది. దీని లక్షణము నిట్లు చెప్పుదురు:- "ఆల్ప మైన అక్షరములు కలది, సందేహముకలిగించనిది, సారము కలది, వ్యాపక మగు అర్థమును భోదించునది, వ్యర్థపదములు లేనిది, దోషరహిత మైనది. అగు వాక్యము సూత్రము అని సూత్రలక్షణము తెలిసినవారు చెప్పుదురు. " మూ, సూత్రాణాం సకలసార వివరణం వృత్తిః సూత్రవృత్తివివేచనం పద్ధతి. ఆక్షిస్య భాషణాద్భాష్యమ్. ఆన్తర్భాష్యం సమీక్షా. అవాస్తరార్ణవిచ్చే దశ్చ సా. యథాసమ్భవమర్థస్య టీకనం టీకా. విషమపదరజ్జీకా పజ్జాకా, అర్థప్ర దర్శనకారికా కారికా, ఉను కదురు కచినా వార్షికమితి శాస్త్ర భేదాః. వ్యా. సూతముల సారము నంతను వివరించునది 'వృత్తి,' ఆ వృత్తిని విశదీకరించునది 'పద్ధతి'. ఎన్నియో ఆక్షేపములు చేయుచు, అనగా అనుప పత్తులు చూపుచు, వాటికి తగు సమాధానములను చెప్పునది "భాష్యము." భాష్యో క్త విషయములను వివరించునది సమీక్ష, భాష్యములో ప్రసూను ప్రసక్తముగా వచ్చిన విషయములను వివరించుటకు గూడ 'సమీక్ష' అని పేరు. వీలైనంతవరకు అర్థములను సూచించునది 'టీక' విషము పదములను విరుగగొట్టి అర్థమును చెప్పునది 'పఁజిక'. ఒక పరినిష్ఠితార్థమును ప్రదర్శించునది కారిక (శ్లోకరూపమునఉండను, ) చెప్పినవిషయములను గూర్చియు, చెప్పని విషయము లను గూర్చియు, ఉప్పుగా చెప్పిన విషయములను గూర్చియు చేయు చింతకు; అనగా పర్యాలోచనమునకు, 'వార్తికము' అని పేరు. ఇవన్నియు శాస్త్రరచనా రీతులలోని భేదములు. : మూ. "భవతి ప్రథయన్నర్థం లీనం సమభిప్లుతం స్ఫుటికుర్వన్ ఆల్పమనల్పం రచయన్ననల్పమత్పం చ శాస్త్ర కవిః. వ్యా. నిగూఢమైన అర్థమును ప్రకటింపచేయుచు, అస్పష్టముగాను, సంది గ్ధముగాను ఉన్న అర్థమును స్పష్టీకరించుచు, సంక్షిప్తముగా ఉన్న విషయ<noinclude><references/></noinclude> srpltef7a7nq68qv5mgs3zk097amwxw 104 223985 578875 2026-09-18T04:22:05Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '16 మును విస్తరించుచు, విస్తృతముగా ఉన్న దానిని సంక్షిప్తము చేయుచు రచన చేయువాడు శాస్త్రకవి యగును. మూ. శాస్త్రైక దేశస్య ప్రక్రియా ప్రకరణమ్ అధ్యాయాదయ స్వ నరవిచ్చేదాః. కృతిభిః...' 578875 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>16 మును విస్తరించుచు, విస్తృతముగా ఉన్న దానిని సంక్షిప్తము చేయుచు రచన చేయువాడు శాస్త్రకవి యగును. మూ. శాస్త్రైక దేశస్య ప్రక్రియా ప్రకరణమ్ అధ్యాయాదయ స్వ నరవిచ్చేదాః. కృతిభిః స్వత స్త్రీతయా ప్రణీతా ఇత్య సజ్ఞ్యేయా అనాఖ్యే వ్యా. శాస్త్రముయొక్క ఒక భాగమునకు సంబంధించిన ప్రక్రియ ప్రకరణము, శాస్త్ర గ్రంథములలో చేయు అవాంతర విభాగములు ఆధ్యాయాదులు* 'అధ్యాయము' మొదలైన ఈ విభాగములు శాస్త్ర రచయితలు స్వతంత్ర రూపమున చేయుచుందురు. కావున ఇవి అసంఖ్యాకములు. చెప్పశక్యము కానివి. మూ, శబ్దార్థయోర్యభావత్సహభావేన విద్యా సాహిత్యవిద్యా, ఉపవిద్యాస్తు చతుః షష్టిః- తాళ్ళ కలా ఇతి విదగ్ధవాదః స అజీవః కావ్యస్య తమౌపని షదకే వక్ష్యామః. వ్యా, శబ్దార్థములు రెండున పరస్పకరాముకూలముగ కలసి యుండు విద్య సాహిత్యవిద్య. ఉపవిద్యలు అరువదినాలుగు. వాటిని కళ లని విద్వాంసులు చెప్పుదురు. ఉపవిద్యలు కావ్యమునకు జీవనాధార మైనవి. ఆ విషయమును గూర్చి 'ఔపనిషదిక' ప్రకరణమునందు చెప్పగలము. మూ ఇత్యనన్తో ఒబియు క్తానామత్ర సంరమృవిస్తరః త్యక్తో నిపుణధీగమ్యో గన్జగౌరవకారణాత్. ఇతి రాజశేఖరకృతా కావ్యమీమాంసాయం కవిరహస్వే ప్రధమేధికరణే ద్వితీయోధ్యాయః శాస్త్ర నిర్దేశః, వ్యా. ఈ విధముగ గ్రంథరచనావిషయమున పండితుల ప్రవృత్తి బహుముఖముల ఆనంతముగ ఉన్నది. దీనిని గూర్చి బుద్ధిమంతులు ఊహించి తెలుసుకొనగలరు. గ్రంథగౌరవభయముచే దాని విస్తృత వేచనమును విడిచినాను. బాలానందినియందు ద్వితీయాధ్యాయము సమాప్తము. "తృతీయోధ్యాయః-కావ్యపురుషోత్పత్తిః." మూ. ఏవం గురుభ్యో గిరః పుణ్యాః పురాణీః శృణుమః స్మ; యత్కిల ధిషణం శిష్యాః కథాప్ర-సబ్స్టే పపచ్చుః - కీదృశః పునరసౌ సారస్వతే యః కావ్య పురుషో వో గురు? ఇతి. సకాన్ బృహతాం పతిరూచే.<noinclude><references/></noinclude> hck17gwnwa0s39g8bf6xrmu220bbo5s 104 223986 578876 2026-09-18T04:22:19Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '17 వ్యా. గురువులనుండి ఈ విధముగ ప్రాచీనము లగు కొన్ని వాక్కులు విన వచ్చుచున్నవి. "మీ గురు వైన ఆ సరస్వతీపుతు డగు కావ్యపురుషుడు ఎవరు? ఎట్టివాడు?" అని మాటల సందర్భమున బృహస్పతిని అతన...' 578876 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>17 వ్యా. గురువులనుండి ఈ విధముగ ప్రాచీనము లగు కొన్ని వాక్కులు విన వచ్చుచున్నవి. "మీ గురు వైన ఆ సరస్వతీపుతు డగు కావ్యపురుషుడు ఎవరు? ఎట్టివాడు?" అని మాటల సందర్భమున బృహస్పతిని అతని శిష్యులు ప్రశ్నించి నారట. బృహస్పతి వారి కిట్లు చెప్పెను. (బృహస్పతి యనగా 'బృహతాం పతిః'. అనగా వాక్కులకు పతి). - మూ పురా పు తీయ స్త్రీ సరస్వతీ తుషారగిరౌ తపస్యామాన. ప్రీతీన మనసా తాం విరిక్ష్చాః ప్రోవాచ పుత్రం తే సృజామి. ఆథైషా కావ్యపురుషం సుషువే. సో భ్యుత్థాయ సపాదోప గ్రహం ఛన్దస్వతీం వాచ ముదచీచరత్. “యదేశద్వాజ్మయం విశ్వమర్థమూర్త్యా వివర్తతే సోస్మి కావ్యపుమానన్బు పాదౌ వన్దేయ తావకొ.." వ్యా. పూర్వము సరస్వతి పు తాఖిలాషతో హిమాచలముపై తపస్సు చేసెను. బ్రహ్మ సంతుష్టాంతరంగుడై "నీకు పుత్రుని సృజించెదను" అని పలికెను. ఆవు డామె కావ్యపురుషుని కనెను. ఆతడు లేచి, తల్లి పాదములకు కలుస్కరించుచు ఛందోమయ మగు వాక్కును పలికెను: "తల్లీ! ఎవని ద్వారా ఈ చాఙ్మయ ప్రపంచ మంతయు అర్థ రూపమున పరిణతి చెందుచుండునో అట్టి కావ్యపురుషుడు నగు నేను నీ పాదములకు నమస్క రించు చున్నాను." మూ. తామామ్నాయదృష్టచరీ ముపలభ్య భాషావిషయే ఛన్దోముద్రాం నేఏ ససమ్మదమఙ్క పర్యజ్కే నాదాయ తమదలాపయత్ "పర్స! సచ్ఛన్ద స్కాయా గిరః ప్రణేతర్వాజ్మయ మాతరమవీ మాతరం మాం విజయసే. ప్రశస్యతమం చేదముదాహరన్తి 'యదుత పు తాత్పరాజయో ద్వితీయం పుత్ర జన్మ "ఇది. త్వత్తః పూర్వే హి విద్వాంసో గద్యం దదృశుర్న పద్యమ్. త్వదపజ్ఞ మఖాతః ఛన్దస్వద్వచః ప్రవర్త్యతి. అహో క్లామనీ యో ఒసి. శబ్దార్థ తే శరీరమ్, సంస్కృతం ముఖమ్. ప్రాకృతం బాహుః, జమన మప్రభం శం. పైశాచం పాదౌ, ఉరో మిశ్రమ్. సమః, పసన్నో, మధుర, ఉదార ఓజస్వీ దాసి, ఉక్తి చణం తే పచో; రస ఆత్మా; రోమాణి ఛన్దాంసి. ప్రశ్నోత్తర ప్రవహ్లికాదికం చ (3)<noinclude><references/></noinclude> 2o6q1i46z0h1xqs4qp4v4ihf6r4nfw7 104 223987 578877 2026-09-18T04:22:32Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '19 వాక్కేలి అను ప్రాసోపమాదయశ్చ త్వాములఙ్కుర్వన్తి, భవిష్యతో ఒర్థస్మాలి ధాత్రీ శ్రుతిరపి భవన్త మఖిస్తాతి :-— "చత్వారి శృక్లాస్త్రయో ఒక్క పాద ద్వే శీర్షే సప్తహస్తాసో ఒస్య త్...' 578877 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>19 వాక్కేలి అను ప్రాసోపమాదయశ్చ త్వాములఙ్కుర్వన్తి, భవిష్యతో ఒర్థస్మాలి ధాత్రీ శ్రుతిరపి భవన్త మఖిస్తాతి :-— "చత్వారి శృక్లాస్త్రయో ఒక్క పాద ద్వే శీర్షే సప్తహస్తాసో ఒస్య త్రిధా ఒద్దో రోర వీతి మహో దేవో మర్త్యాం అవివేళ." 2 తథాపి సంవృణు ప్రగల్భస్య పుంసః కర్మ. బాలోవితం చేష్టస్వ" ఇతి నిగద్య నివేశ్య చైనమనోకహా శ్రయిణి గణశైలతల్పే స్నాతుమభ్రగల్గాం జగామ. - వ్యా. పూర్వము వేదమునందు మాత్రమే కనబడుచుండెడి ఆ ఛందో ముద్ర (లౌకిక) భాషావిషయమున గూడ ప్రవర్తించుటను చూచి సరస్వతీదేవి సంతోషముతో ఆతనిని ఒడిలోకి తీసికొని, బుజ్జగించుచు ఇట్లనెను . "ఛందో మయ మగు వాక్కును రచించిన ఓ వత్సా! వాఙ్మయమున కంతకును తల్లియు, నీ జననియు అగు నన్ను కూడ జయించుచున్నావు 'పుతుని చేతిలో ఓటమి ద్వితీయపుత్రజన్మతుల్యము' అని ఒక ప్రశస్త మగు లోకోక్తి చెప్పుచుందురు. నీకు పూర్వమునందున్న విద్వాంసులు గద్యను మాత్రమే చూచిరి కాని పద్య మునచూడలేదు. అందుచే త్వదుపజ్ఞమైన, అనగా ప్రపథమమున నీ చేతనే ప్రయుక్తమైన, ఛందోమయ మగు వాక్కు లోకములో ప్రసిద్ధి పొందగలదు శబ్దార్థములు నీ శరీరము సంస్కృతభాష ముఖము. ప్రాకృతభాషలు నీ బాహువులు. అప భంశ భాష జననము (నడుము) పైశాచభాష పాదములు. మిశ్రభాషలు వక్షస్థలము. నీవు సముడవు; ప్రసన్నుడవు; మధుర స్వభావుడవు; ఉదారుడపు; ఓజశ్శాలివి. (సమత, ప్రసాదము, మాధుర్యము, ఔదార్యము॥ ఓజస్సు అనునవి కావ్యగుణమాలు) నీ వాక్కు ఉక్తిచణము, అనగా సదుక్తులచే ప్రసిద్ధము రసము ఆత్మ. ఛందస్సులు రోమములు. ప్రశ్నోత్తరములు, ప్రహేలి కాదులు నీ వాగ్విలాసము. అను ప్రాసోపమాదులు నిన్ను అలంకరించును. రాబోవు విషయములను చెప్పు సామర్థ్యము గల భ్రుతి కూడ నిన్ను స్తుతించుచున్నది: "ఈ వృషభమునకు కొమ్ములు నాలుగు; పాదములు మూడు; శిరస్సులు రెండు; హ సములు ఏడు; మూడు విధముల బంధింపబడినదై ధ్వని చేయుచు ఈ మహాదేవుడు మనుష్యలలో ప్రవేశించెను" "సప్తస్వరాః, తీణి స్థానాని, చత్వారోవర్ణాః, ద్వివిధాకాకు. షడలం కారాః షడఙ్గరి" అని భరతనాట్యశాస్త్రము (178). వీటిని యథాసంభవముగ శృంగాదిరూపమున ఆశ్వయించుకొనవలెను.<noinclude><references/></noinclude> 0yvlqh4oov5pt8du7qo8av8vobvc3id 104 223988 578878 2026-09-18T04:22:47Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '18 వి. ఈ మంత్రమును రాజశేఖరుడు తన శాస్త్రమునకు అన్వయించునట్లు వ్యాఖ్యానించినాడు సాయణాచార్యులు (ఋగ్వేద భాష్యభూమిక లో దీనిని ఈ క్రింది విధముగ వ్యాఖ్యానించియున్నారు." ఈ యజ్ఞ-...' 578878 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>18 వి. ఈ మంత్రమును రాజశేఖరుడు తన శాస్త్రమునకు అన్వయించునట్లు వ్యాఖ్యానించినాడు సాయణాచార్యులు (ఋగ్వేద భాష్యభూమిక లో దీనిని ఈ క్రింది విధముగ వ్యాఖ్యానించియున్నారు." ఈ యజ్ఞ- వృషభమునకు హోత, ఆధ్వర్యువు ఉద్గాత బ్రహ్మ అను వారు నలుగురును శృంగములు, ప్రాతః పవనాదులు మూడునూ పాదములు. పత్నీయజమాను లిరువురును రెండు శిరస్సులు. గాయ త్యాదిఛందస్సులు ఏడును హస్తములు, ఋగ్వేదాది వేదత్రయముడే మూడు విధములు బంధింపబడినది. కామములను వర్షించును గాన వృషభము. మాటి మాటికి స్తోత్రశస్త్రాదిధ్వనులు చేయును. యజ్ఞరూపుడగు ఈ ప్రౌఢుడైన దేవుడు మర్త్యులలో ప్రవేశించెను. అనగా మర్త్యులే ఇందుకు అధికారులు.” కొంచెము మార్పుతో నిరుక్తము కూడ ఈ మంత్రమును యజ్ఞపురుషార్థమున సమన్వ యించెను. (18.8) పతంజలి తన మహాభాష్యమున ఈ మంత్రమునే వ్యాకరణశాస్త్ర పరముగ వ్యాఖ్యానించినారు, "మహాదేవుడు మానవులలో ప్రవేశించెను. ఈ శబ్దము కామ ములను వర్షించునది గాన వృషభము. ఈ వృషభమునకు నామములు, ఆఖ్యాత ములు, ఉపసర్గలు, నిపాతమాలు అనునవి నాలుగు శృంగములు, భూత భవిష్య ద్వర్తమానకాలములు మూడుకు మూడు పాదములు. నిత్యశబ్ద - కార్యశబ్దములు రెండును రెండుశిరస్సులు. ఏడు విభక్తులు ఏడు హస్తములు, మూడు విధములుగ వక్షస్థలము, కంఠము, శిరస్సు అను మూడు స్థానములందు బంధింపబడినది. ఇది ధ్వనిచేయుచుండును (రోరవీతి)". వ్యా. ఐనను ప్రగల్యుడగు పురుషుని కర్మను కప్పిపుచ్చుము. (ప్రగల్భ పురుషుని వలె ప్రవర్తింపకుము). బాలురకు తగు విధముగ ప్రవర్తించుము.' ఇట్లు పలికి అతనిని వృక్షములకాశ్రయ మగు (వృక్షములతో గూడిన) పర్వత శిలా తల్పముపై పరుండ బెట్టి, స్నానము చేయుటకై ఆకాశగంగకు వెళ్లెను. మూ, తావచ్చ కుశాన్ సమిధశ్చ సమాహర్తుం నిఃసృతో మహాముని రుశనాః పరివృత్తే పూషణ్యష్మోపప్పుకం తమ ద్రాక్షత్. కస్యాయమనాథో బాల ఇతి చి న్తయన్ స్వమాశ్రమపద మనై షీత్. వ్యా. ఇంతలో మహాముని యగు ఉశనస్సు (శుక్రాచార్యుడు) దర్భలను సమిధలను ప్రోగుచేసికొనుటకై బయలుదేరెను. సూర్యుడు పైకి లేచుటచే వేడికి<noinclude><references/></noinclude> j8fzzwrxnm9ebrsbsjqom4ivoznw9ay 104 223989 578879 2026-09-18T04:22:59Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '20 బాధపడుచున్న ఆ పిల్లవానిని చూచెను అనాథుడగు ఈ బాలుడు ఎవరి పిల్ల వాడు? అని అనుకొనుచు తన ఆశ్రమమునకు తీసికొని వెళ్లేను. మూ. క్షణాదాశ్వ స్తశ్చ స సారస్వతేయస్తస్మై (మకారం) ఛందస్వ...' 578879 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>20 బాధపడుచున్న ఆ పిల్లవానిని చూచెను అనాథుడగు ఈ బాలుడు ఎవరి పిల్ల వాడు? అని అనుకొనుచు తన ఆశ్రమమునకు తీసికొని వెళ్లేను. మూ. క్షణాదాశ్వ స్తశ్చ స సారస్వతేయస్తస్మై (మకారం) ఛందస్వతీం వాచం సమాచారయత్. అకస్మాద్విస్మాపయన్ సదాభ్యువాచ:- "యా దుగ్ధాపి న దుగ్దేవ కవిదోగ్దృభిరన్వహమ్. హృది నః సన్నిధత్తాం సా సూక్తిధేయుః సరస్వతీ" ఇతి. 8 వ్యా, క్షణకాలములో సేదదేరిన ఆ సరస్వతీ కుమారుడు ఆ శుక్రాచార్యు నాకు, ఛందోమయ మగు వాక్కు ప్రసరించునట్లు చేసెను. ఆశ్చర్యమును కలిగించు విధమున అతడు ఆకస్మాత్తుగ ఇట్లు పలికేరు:- “కపులనెడు దోగ్ధలు (ప్రాలుపితుకువారు ప్రతిదినము పితుకుచున్నను ఏది పితకనట్లే ఉన్నదో అట్టి సూక్తి కామధేను నగు సరస్వతి మా హృదయము నందు నివసించుగాక". మూ. తత్పూర్వక మధ్యతౄణాం చ సుమేధ స్వమాది దేశ తతః ప్రభృతి తముశనసం సన్తః కవిరిత్యా చక్షతే. తదుపదారాచ్చ కనయః శివయ ఇతి లోక యాతా, కవిశబ్దశ్చ "కబ్మ వడ్డే” ఇత్యస్యరాతో కావ్యకర్మణో రూపమ్. కావ్యైకరూపత్వాచ్చ సారస్వతేయే పి కావ్యపురుష ఇతి భక్త్యా ప్రయుజ్ఞుతే. వ్యా, (ఆ సారస్వతేయుడా విధముగ శుకునియందు ఛందోమయ వాక్కు ప్రసరించునట్లు చేసి) ఈ శ్లోకముతో (శుకునినోటినుండి వెలువడిన 'యా దుగ్ధపి' ఇత్యాది శ్లోకముతో) ప్రారంభించి అధ్యయనము చేయువారికి సుమేధ స్వము కలుగునని వారు మేధాసంపన్నులగుదు రని) ఆజ్ఞాపించెను. (అనుగ్రహించెను). అంతవరకును ఉశనసుడను పేరుతో నున్న అతనిని (శుకుని) అప్పటినుండి కవి యని చెప్పుచున్నారు. ఈ పేరునే ఆరోపించి ఇతరులను గూడ 'కవులు' 'కవులు' అను లోక ప్రసిద్ధి ఏర్పడినది. 'కవి' శబ్ధము కావ్యము అను అర్థము గల 'కబ్బ వద్దే' అను ధాతువుయొక్క ధాతువునుండి నిష్పన్న మైన) రూపము. సారస్వతీయుడు కావ్యైకరూపుడు గాన అతని విషయమున 'కావ్యపురుషుడు' ( అనగా కావ్యాభిన్నుడైన పురుషుడు) అని ఔపచారిక ప్రయోగము చేయుచున్నారు.<noinclude><references/></noinclude> tc70m21c36lvagmfa9f1wdopgtvjscu 104 223990 578880 2026-09-18T04:23:09Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '21 మూ, తతశ్చ వినివృత్తా వాగ్దేవీ తత్ర పు తమపశ్యస్తీ మధ్యేహృదయం చక్రన్ద ప్రసజ్ఞానతశ్చ వాల్మీకిర్మునివృషా స పశ్రయం తముదనముదాహృత్య భగవత్యై భృగుసూతే రాశ్రమపదమదర్శయత్. న్యా....' 578880 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>21 మూ, తతశ్చ వినివృత్తా వాగ్దేవీ తత్ర పు తమపశ్యస్తీ మధ్యేహృదయం చక్రన్ద ప్రసజ్ఞానతశ్చ వాల్మీకిర్మునివృషా స పశ్రయం తముదనముదాహృత్య భగవత్యై భృగుసూతే రాశ్రమపదమదర్శయత్. న్యా. అంతట తిరిగి వచ్చిన వాగ్దేవత, అచట పుత్రుడు కనబడకపోవుటతో మనస్సులో ఆక్రందించేను. ప్రసంగపరముచే ఆచటకువచ్చిన మునిశ్రేష్టుడైన వాల్మీకి, సవినయముగ భగవతి యగు వాగ్దేవికి ఆ వృత్తాంతమును తెలిపి, శుకుని ఆశ్రమమును చూపించెను. - మూ. సాపి పస్తు తపయోధరా పురాయాణ-పాలీం రదానా, శిరసి చ చుమ్బ నీ స్వస్తిముతా చేతసా ప్రాచేతసాయాపి మహర్షయే నిభృతం సచ్చద్దాంసి వదాంసి ప్రాయచ్చత్. వ్యా. ఆమె కూడ చనుబాలు స్రవింప కుమారుని ఒడిలోకి తీసికొని, శిరమున ముద్దిడిచు శుభచిస్తాథరిత మగు చిత్తముతో ఆ వాల్మీకికి కూడా, రహ స్యముగ, ఛందో గథితము లగు వాక్కులను అనుగ్రహించెను. మూ. అనుప్రేషితక్క న తయా నిషాదనిహతసహచరికం క్రౌఞ్చయు వానం కరుణ కేట్కారయా గిరా క్రన్దనం ఉదీక్ష్య కోకవాన్ శ్లోకముజ్జగాద:- “మా నిషాద పతిం త్వమగమః శాశ్వతీః సమాః యత్కౌచ్చా మిథునాదేకమవధీః కామమోహితమ్.” వ్యా, స్వాశ్రమమునకు వెళ్లుటకై ఆమెచే అనుమతింపబడిన అతడు, నిషాదు డొకడు తన సహచరిని సంహరింపగా కరుణాభరిత కేంకారరూప మగు (కొన్ని పక్షుల కూతలకు కేంకార మని పేరు) ధ్వనితో ఆక్రందించుచున్న ఒక యఃవక్రౌంచపక్షిని చూచి, శోకవంతుడై ఈ శ్లోకమును పలికెను:- "ఓ నిషాదుడా కొంచమిథునమునుండి కామమోహితమై యున్న ఒక పక్షిని చంపినావు అందుచే చిరకాలము భూమిపై మనకుందువు గాక". వి. ఇచటరాజశేఖరుడు, ఆడ పక్షిని చంపినట్లు వ్రాసినాడు ఆనందవ- ర్ధనుడు కూడ అట్టి అర్థమే వచ్చునట్లు వాసినాడు కాని అభినవగుప్తుడు శ్రమ పడి దానికి అర్థము కుదర్చినాడు. అట్లుకుదర్చుట ఈ వాక్యములో శక్యముకాదు. కావున ఇది రామాయణములో ఇప్పుడు పసిద్ధిలోనున్న పాఠమునకు విరుద్ధము,<noinclude><references/></noinclude> qgbw1j57cn21c3cohjwo1yif6p39umc 104 223991 578881 2026-09-18T04:23:21Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '28 మూతతో దివ్యదృష్టిర్దేవీ తస్మా అపి శ్లోకాయ వరమదాత్; యదు తాన్యదనధీయావో యః ప్రథమమేనమధ్యేష్యతే న సారస్వతః కవిః సమ్పత్స్యతే ఇతి. స తు మహాముని ప్రవృత్తవచనో రామాయణమితిహాసం సమ...' 578881 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>28 మూతతో దివ్యదృష్టిర్దేవీ తస్మా అపి శ్లోకాయ వరమదాత్; యదు తాన్యదనధీయావో యః ప్రథమమేనమధ్యేష్యతే న సారస్వతః కవిః సమ్పత్స్యతే ఇతి. స తు మహాముని ప్రవృత్తవచనో రామాయణమితిహాసం సమదృఢత్; ద్వైపాయనస్తు శ్లోక ప్రథమాధ్యాయీ తత్ప్ర్పభావేన శతసాహనం సంహితాం భారతమ్. వ్యా, దివ్యదృష్టిచే ఈ శ్లోక నిర్మాణమును తెలిసికొనిన సరస్వతీదేవి "అంతవరకును ఏమియు అధ్యయనము చేయనివాడు మొట్టమొదటగా ఈ శ్లోకమును పఠించినచో సారస్వతకవి (సరస్వతీ ప్రసాదపార మగు కవి) యగును" అని ఈ శ్లోకమునకు కూడ వర మిచ్చెను. ఈ విధముగ అనాయసముగ వెడలినశ్లోకము గల ఆ ముని రామాయణ మనెడు ఇతిహాసమును రచించెను. ప్రప్రథమముగ ఈ శ్లోకమునే చదివిన ద్వైపాయనుడు, దీని ప్రభావముచే, శతసాహససంపాతారూప మైన (నూగువేల శ్లోకములు గల) భారతమును రచించెను. మూ. ఏకదా తు బ్రహ్మర్షివృన్దారకయోః మతినివాదే దాక్షిణ్యవాన్ దేవశి స్వయమ్భూః రామిమాం నిర్ణేశ్రీముద్దిదేశ, ఉపశ్రుతవృత్తాస్తశ్చ మాతరం ప్రణస్త్రీం స్కో నువవాజ. "వత్స' పరమేష్ఠి నాననుమతస్య తేన బ్రహ్మ లోకయాత్రా నిః శ్రేయసాయ" ఇత్యభిదధానా హకార్న్యవర్తయదేన మాత్మనా తు ప్రవృతే. వ్యా- ఒకనాడు బ్రహ్మర్షులకును దేవతలకును మధ్య ఏదియో వైదిక విష యమును గూర్చి వివాద మేర్పడినది. అపుడు దాక్షిణ్యవంతు డగు బ్రహ్మ (రెండు పక్షముల వారియందును తుల్య మగు ప్రేమ కలవాడు దాక్షిణ్యవంతుడు. అందుచే బ్రహ్మ తాను ఈ నిర్ణయము చేయలేదు). ఆమెను (సరస్వతిని) వివాదనిర్ణేత్రినిగా ఆజ్ఞాపించెను. కావ్యపురుషుడు ఈ విషయము తెలిసి బ్రహ్మ లోకమునకు వెళ్ళుచున్న తల్లిని అనుసరించెను "వత్సా! బ్రహ్మ అనుమతి లేనిదే నీవు బ్రహ్మలోకమునకు వచ్చుట క్షేమకరము కాదు" అని పలికి ఆమె అతనిని బలాత్కారముగ వెనుకకు పంపెను. తాను మాత్రము ముందుకు సాగెను. మూ. తతః స కావ్యపురుషో రుషా నిశ్చకాము. ప్రియం మీ తమస్య చ కుమారః సాక్రన్ధం రుదన భ్యధీ యత గౌర్యా -"తాత తూష్టిమాస్స్వ. సాహ -<noinclude><references/></noinclude> ev06k30fspwvkmza3zwk7zzixbas4um 104 223992 578882 2026-09-18T04:23:36Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '28 మేషా నిషేధామి" ఇతి నిగదస్తీ సమచినయర్ "ప్రాయ ప్రాణభృతాం ప్రేమాణము న్తరేణ నాన్యద్ బన్ద నమస్తి తదేతన్య వశీకరణం కామపి స్త్రీయం సృజామి"ఇతి విచిన్తయ స్త్రీ సాహిత్య విద్యావధూ...' 578882 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>28 మేషా నిషేధామి" ఇతి నిగదస్తీ సమచినయర్ "ప్రాయ ప్రాణభృతాం ప్రేమాణము న్తరేణ నాన్యద్ బన్ద నమస్తి తదేతన్య వశీకరణం కామపి స్త్రీయం సృజామి"ఇతి విచిన్తయ స్త్రీ సాహిత్య విద్యావధూ ముద పాదయదాది చ్చైనామ్ "ఏష తే రూషా ధర్మపతిః పురః ప్రతిష్ఠ తే, తదినువర్తస్వైనం, నివర్తయ చ భవన్తోపి హస్త మునయః కావ్యవిద్యాసా తకాశ్చరితమేతయోః స్తుధ్వమ్ ఏత ద్ధి వ కావ్యసర్వస్వం భవిష్యతి " ఇత్యభిధాయ భవానీ జోషమాసిష్ట. తేరై పి తథా కర్తుమపతస్థిరే. - - వ్యా. అంతట అకావ్యపురుషుడు కోపముతో ఎచటికో పోవుటకు బయలు దేరెను. అతని పియమితు డగు కుమారస్వామి బిగ్గరగ ఏడ్వ మొదలిడెను. అపుడు పార్వతి ఇట్లు చెప్పెను . "తం డీ। ఊరుకొనుము, వీనిని నేను వెళ్ళ కుండ చేసెదను." ఇట్లు పలికి ఆమె మనస్సులో ఈ విధముగ ఆలోచించెను... " సాధారణముగ పాటలకు, ప్రేమను మించిన బంధము మరి యొకటి లేదు. అందుచే ఈతనిని వశము చేసికొనెడు స్త్రీని ఒక తెను సృజించెదను." ఇట్లు ఆలోచించి సాహిత్యవిద్యావధువును సృజించి, ఆమెను ఇట్లు ఆజ్ఞాపించెను "ఇదుగో నీ ధర్మపతి కోపముతో (ఎచటికో) వెడలిపోవుచున్నాడు. అందుదే ఇతనిని అనువర్తించుము; వెనుకకు మరల్చాము." "ఓమునులారా! కావ్య విద్యా స్నాతకు లగు మీరుకూడ వీగి (సాహిత్యవిద్యావధూ కావ్యపురుషుల) చరిత మును స్తుతింపుడు. ఇది (వీరిచరితము) మీ కావ్వసర్వస్వము కాగలదు" అని (మునులతో) పలికి భగవతి యగు పార్వతి మౌనము వహించెను. వారు కూడ ఆ విధముగ చేయ నుద్యుక్తులై యుండిరి. ち మూ అథ సర్వే ప్రథమం ప్రాచీం దిశం శియుః యర్రాఙ్గ-వఙ్గ- సుహ్మ బ్రహ్మ పుష్ఠిద్యా జనపదాః తతాబియు జ్ఞానా తమౌ మేయీ యం వేషం యశ్రేష్టమ సేవిష్ణ సతతత్యాభిః శ్రీభిరన్వ కియత పాపవృత్తి రౌద్రమాగధీ. తం తే మునయో ఓతుష్టువుః- 2 "ఆర్దార్ద్ర చన్దనక్ష దార్పిత సూ తహారం సీమ సమమ్బిసిచయః స్ఫుటబాహుమూలం. దూర్వా ప్రకాణ్డకు చిరాస్వగురూపభోగాద్ గౌడాఙ్గ వాసు చిరు మేష చూస్తు వేషం. "<noinclude><references/></noinclude> o2z5tgvsi228iwkhds571zcr9s87a8b 104 223993 578883 2026-09-18T04:23:51Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '24 బ్యా. అంత వారందరును మొదట తూర్పు దిక్కు వైపు వెళ్లిరి. అంగ- వంగ - సుహ్మ - బ్రహ్మ - పుండ్రాది దేశములు ఈ దిక్కుననే ఉన్నవి. వి. భాగలపుర నుండి ముంగేర్ వరకు ఉన్న ప్రదేశము అంగదేశము, చం...' 578883 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>24 బ్యా. అంత వారందరును మొదట తూర్పు దిక్కు వైపు వెళ్లిరి. అంగ- వంగ - సుహ్మ - బ్రహ్మ - పుండ్రాది దేశములు ఈ దిక్కుననే ఉన్నవి. వి. భాగలపుర నుండి ముంగేర్ వరకు ఉన్న ప్రదేశము అంగదేశము, చంపాపురి దీని రాజధానిగా ఉండెడిది. ఇది నేటి భాగలపురక్కు మూడు కిలో మీటర్ల దూరములో గంగాతీరమున ఉన్నది. వంగదేశమనగా నేటి బంగాలా దేశము. దీనికి సమతటము అని కూడ పేరు. ఒక కాలమున ఈ దేశము టిపరా గారో పర్వతములవరకు వ్యాపించి యుంచెడిది. సుహ్మదేశము: నేటి మిదినాపుర్ హుగలీ, వర్ధమాన మండలాలకు ప్రాచీన కాలమున సుహ్మదేశ మని పేరు. తామ్రవిృప్తి దాని రాజధానిగా ఉండెడిది. బ్రహ్మదేశము: నేటి బర్మాదేశము. పుండ్రదేశము: నేటి బంగాలదేశమునందలి మాలధా- భోగరా మండలములలోని కొన్ని భాగములకు పూర్వము పుండ్రదేశ మని పేరు. వ్యా- ఆచట ఆతనిని (కావ్యపురుషుని) వశము చేసికొనుటకై అనుస రించుచున్న ఆ ఉమాపుత్రి (సాహిత్యవిధ్యావధువు) యథేష్టముగ (ప్రయత్న పూర్వకముగ) ఏ వేషమును ధరించెనో ఆ వేషమును ఆచట నున్న స్త్రీలు అనుక రించిరి. ఆ పేషరచనకు "రౌద్రమాగధ ప్రవృత్తి" యని పేరు. ఆ ప్రవృత్తిని (కావ్యవిద్యాస్నాతకు లగు ఆ మునులు ఈ విధముగ స్తుతించిరి: "అగురు ధూపమును సేవించుటచే (వర్ణము కొంచెము మారి) దూర్వతృణములో మధ్య నున్న కాండము వలె సుందర మైన శరీరకాంతి గల గౌడాంగనలలో తడి తడిగా ఉన్న చందనము గల కుచములపై ఉంచబడిన హారసూత్రము కలదియు, సీమంతమును చుంబించుచున్న (పాపటను అంటుచున్న) వస్త్రాంతము (మేలి ముసుగు) కలదియు, స్పష్టముగ దృశ్యము లగు బాహుమూలములు కలదియు ఆగు ఈ వేషము, దాల కాలము ప్రకాశించుగాక" ! మూ. యదృచ్ఛయాపి యాదృజ్నే పథ్యః స సారస్వతేయ ఆసీత్ తద్వేషాశ్చ పురుషా బభూవుః. సాపి దైవ ప్రవృత్తి. యదపరం నృత్తవాద్యా దిక మేషా చత్రే సాభారతివృత్తిః. తాం తే మునయ ఇతి సమానం పూర్వేణ. వ్యా. ఆ సారస్వతేయుడు ఆ సమయమున యాదృచ్చికముగ ఏ వేషమును ధరించెనో, అచటి పురుషు లందరును ఆ వేషమునే ధరించిరి మరియు ఆమె (సాహిత్యవిద్యావధువు) ఏ నృత్తవాద్యాదికమును చేసెనో అది భారతీ<noinclude><references/></noinclude> 1zwxe6nvt8mcf8uawx64r9y00inr0dj 104 223994 578884 2026-09-18T04:24:02Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '26 వృత్తి. ‘తాం తే మునయః' ఇత్యాదికము పూర్వము వలె సమానమే. (అనగా ఆ మునులు ఆ భారతీవృత్తిని స్తుతించిరి అని యర్థము). మూ, తథావిధాకల్పయాపి తయా యదవశంపదీకృతః సమాసవత్, అను ప్రాసవత్, యోగవ...' 578884 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>26 వృత్తి. ‘తాం తే మునయః' ఇత్యాదికము పూర్వము వలె సమానమే. (అనగా ఆ మునులు ఆ భారతీవృత్తిని స్తుతించిరి అని యర్థము). మూ, తథావిధాకల్పయాపి తయా యదవశంపదీకృతః సమాసవత్, అను ప్రాసవత్, యోగవృత్తి పరస్పరాగర్భం జగాద సా గౌడియా రీతిః. అంతే మునయ ఇతి సమానం పూర్వేణ. వృత్తిరీతి స్వరూపం యథావసరం వక్ష్యామః వ్యా. ఆమె అటి వేషమును ధరించినను ఆ కావ్యపురుషుడు ఆమెకు వళంపదుడు కాలేదు అతడు సమాసభూయిష్ఠము, అను పాసబహులము అగు యౌగికవృత్తి పరంపరతో కూడినది అగు (వాక్యమును) (లేదా "యౌగికవృత్తి పరంపరా గర్భముగ అని క్రియావిశేషణము) పలికెకు. ఆదియే గౌడి యరీతి. మునులు దానిని ఇత్యాదికము యథాపూర్వమే. భారత్యాదివృత్తుల స్వరూపమును, గౌడియాది రీతిస్వరూపమును ముమ్మందు సమయము వచ్చినపుడు చెప్పగలను. మూ. తతశ్చ స పాఠ్బాలాన్ ప్రత్యుచ్చదాల యత్ర పాల్గ్చొల కూర సేన - హ స్తినాపుర కాశ్మీర వాహిక బాహ్లిక - వాహ్ల వేయాదయో జనపదాః తత్రాభియున్నానా తమౌమేయీతి సమానం పూర్వేణ.సా పాఠ్చాల మధ్యమా ప్రవృత్తిః. తాం తే మనయో ఒఖితుష్టువుః. - - వ్యా. అంతట అతడు, పొందాల- శూరసేన - హస్తినాపుర కాశ్మీర -వాహిక దాహ్లిక బాహ్లి వేయాదిదేశములకు స్థాన మైన పొందాల పాంత మునకు వెళ్లెను.‘'తత్రాభియు జ్ఞానా తమౌ మేయీ" ఇత్యాదిశము వెనుకటి వలెనే. (అనగా అచట ఆతనిని వశము చేసికొనుటకై ఉమాపురి ప్రయత్నపూర్వ కముగ ఏ వేషమును ధరించెనో దానిని అచటి స్త్రీలు అనుకరించిరి అని యర్థము.) ఆది పాంచాలమధ్యమప్రవృత్తి. మునులు దానిని స్తుతించిరి. వి. పాంచాలదేశము: థానేశ్వరమునుండి (ధనేసర్) ప్రయాగవరకు, హిమా లయ ప్రాంతమునులడి యమునవరకు వ్యాపించి యున్న దేశము పొందాలదేశము. ఇది ఉత్తరపాందాలము, దక్షిణపాంచాలము, అని రెండు ప్రదేశములగ విభక్త మైనది. అహిచ్ఛత్రము (నేటి ఆపాచ్చ త) దక్షిణపాంచాలమునకును, కాంపిల్యము ఉత్తరపాంచాలమునకును రాజధానులు. పాంచాలమును రాజా శేఖరుడు అంతర్వేది యని కూడ సిర్ధేశించి యున్నాడు. అతని కాలమున దీని రాజధాని కాన్యకుబ్జము. కూర సేనదేశము: ఇది కూడ ఉత్తరమున నున్నది దీనికి మధుర రాజధానిగ<noinclude><references/></noinclude> ovtn6d990ouuuo6k0krcop67dbktlt7 104 223995 578885 2026-09-18T04:24:11Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '26 ఉండెడిది హస్తినాపురము: ఇది కురుదేశరాజధాని. ఇది మేరక్కు వాయవ్యముగా 22మైళ్ల దూరమునను ఢిల్లీకి ఆగ్నేయముగ వీటిమైళ్ల దూరమునకు ఉన్నది. కాశ్మీరము: నేటి కాశ్మీరము. "శారదామథ మారభ్...' 578885 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>26 ఉండెడిది హస్తినాపురము: ఇది కురుదేశరాజధాని. ఇది మేరక్కు వాయవ్యముగా 22మైళ్ల దూరమునను ఢిల్లీకి ఆగ్నేయముగ వీటిమైళ్ల దూరమునకు ఉన్నది. కాశ్మీరము: నేటి కాశ్మీరము. "శారదామథ మారభ్య కుంకుమాదితటానకః. తావత్కాశ్మీరదేశ ॥ స్వాత్ పంచాశద్యోజనాత్మకః" అను తంత్రశాస్తోక్తి నను గురించి శారదాపీఠము మొదలు కుంకుమాద్రివరకును గల 500మైళ్ల ప్రమాణము గల దేశము. వాహికము: దీనికి పంచనదము, ఆరట్టదేశము, ఒక్క దేశము: అను నామాంతరములు కలవు. "పందానాం సిద్ధు షష్టానాం నదీనాం యత్ర సంగమః. వాహికా నామతే దేశాః " ఆను ప్రసిద్ధిక్తి ననుసరించి సింధ్వాదినదులు ఆరు కలియు దేశము వాహీకదేశము. ఇచటివారు పూర్వము అనార్యులుగ భావింపబడెడివారు ఈ దేశము పంజాబులో భాగము, బాహ్లికము : ఇది వాహిక దేశ సమీపవర్తి దేశము. ఇది నేటి 'ఐలఖ్' ప్రాంతము. బాహవేయము: ఇది 'ములతాన్' సమీపమున నున్న నేటి 'వాటియా'. ఇది సింధునదీతీరమున నున్నది. మూ, తాటఙ్కవల్గనతరఙ్గతగఱ్ఱ లేఖ మానాఖిలమ్బిదరదోలితతారహారమ్ ఆశ్రోణిగుల్ఛపరిమణ్డలితా నదీయు. వేషం సమస్యత మహోదయసున్దరీ జామ్ వ్యా. తాటంకముల (కర్ణభూషణములు) కదలికలే తరంగములు కలిగినట్లు కనబడు చెక్కిళ్లు కలదియు, నాఖీ దేశమువరకును వ్రేలాడుచున్న, కొంచెము ఊగుచున్న పెద్దముత్యముల హారము కలదియు, నితంబ ప్రదేశమునుండి మడమల వరకును చుట్టుబడిన ఆధోవస్త్రము కలదియు అగు కాన్యకుఱ్ఱశ్రీల వేషమును నమస్కరింపుడు (నేటి 'కనౌజు' కు పూర్వము 'కన్యకుఱ్ఱము', 'గాధీనగరము' 'మహోదయము' అను నామధేయములుండెడివి). మూ, కిళ్ళదార్థితమనా యన్నే పథ్యః స సారస్వతేయ ఆసీదిరి సమానం పూర్వేణ. సాపి యదీషన్నృత్తగీత వాద్య విలాసాదికం దర్శయామ్బభూవ సా సాత్వతీ వృత్తిః. ఆవిద్ధగతిమత్వాత్సా దారఁటీ. తాం తే మనయ ఇతి సమానం .పూర్వేణ. తథావిధాకల్పయాపి తయీ యదీక్ష ద్వశంవదీకృత ఈషదసమాసం,<noinclude><references/></noinclude> 9ozmg70kprqi5wy6vnlz5mba7e11q57 104 223996 578886 2026-09-18T04:24:23Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '27 ఈషదను ప్రాసముపదారగర్భం చ జగద షా పాల్గ్చొలీ రీతిః తాం తే మురయ ఇతి సమానం పూర్వేణ. వ్యా (సాహిత్య విద్యానధువురరించిన ఆ వేషమును చూరి) ఆసారస్వ తేయుడు కొంచెము అర్ద్రమైన మనస్సు క...' 578886 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>27 ఈషదను ప్రాసముపదారగర్భం చ జగద షా పాల్గ్చొలీ రీతిః తాం తే మురయ ఇతి సమానం పూర్వేణ. వ్యా (సాహిత్య విద్యానధువురరించిన ఆ వేషమును చూరి) ఆసారస్వ తేయుడు కొంచెము అర్ద్రమైన మనస్సు కలవాడై ఏ వేషమును ధరించెనో (ఆ వేషమును ఆచటి పురుషులు ధరించిరి) ఇత్యాదికము యథాపూర్వమే. ఆమె కొంచెము, ఏనృత్తగీత వాద్యవిలాసాదికమును చూపించెనో, అది సాత్వతీ వృత్తి, కొంచెము గమనమును అడ్డుకొనుటచే ఆ వృత్తియే ఆరభటికూడ. దానిని ఇత్యాదికము వెనుకటి వలెనే దానిని ఆ మునులు స్తుతించిరి.) అట్టి వేషమును ధరించినను ఆమెచే కొంచెము మా త్రమే వశీకృతుడై (ఆ కావ్య పురుషుడు) చిన్న చిన్న సమాసములుతోడను, అనుప్రాసము తక్కువగ ఉండున ట్లును, ఉపగముగను పలికెను. ఆదియే పాంచాలీరీతి. దానిని మునులు ఇత్యాదికము వెనుకటి వలెనే, (మును ఆ రీతిని ప్రశంసించిరి). ఆమునులు *** *** మూ. ఈత సోటవ స్త్రీన్ ప్రత్యుచ్చ చాల యత్రావ స్త్రీ- వైదిశ-సురాష్ట్ర - మాలవార్బుద - భృగుకచ్ఛాదయో జనపద్మా. తత్రెలియుజ్ఞానా త మౌమేయీతి సమానం పూర్వేణ. సాప్రవృత్తిరావ నీ పాఠా లీమధ్యమా-దాక్షిణాత్య యోర నర దారిణి హి సా. అత ఏవ సాత్త్వికి కైశిక్యా తత వృత్తి. తాం తే మునయోఒఖి తుష్టువు। పాఠ్చాలనేపథ్యవిధిర్నరాణాం శ్రీణాం ణాం పునర్నన్దతు దాక్షిణాత్యః. యజ్ఞల్పితం యచ్చరితాదిక త . దన్యోన్యసంభిన్న మవ న్తిదేశే వ్యా. అనంతరము అతడు అవ స్త్రీ- వైదిశ - సురాష్ట్ర - మాలవ .. అర్బుద - భృగుకచ్ఛదేశము లున్న అవంతీదేశము వైపు వెళ్ళెను. "తత్రాభి యు జ్ఞానాతమోమేయీ" ఇత్యాదికము పూర్వము వలెనే (అనగా అతనిని పళము చేసికొనుటకై ఉమాపుత్రి ఏ వేషమును ధరించెనో ఆ వేషమును అచటి స్త్రీలు కూడ ధరించిరి.) ఆ ప్రవృత్తికి పాంచాలీ ప్రవృత్తి యని పేరు. అది పొందాల మధ్యమావృత్తికిని, దాక్షిణాత్యవృత్తికిని నడుమ నుండునది. కావుననే ఆచం సాత్వతీ – తై ళికివృత్తులున్నవి. ఆ వృత్తిని ముక్కులు ఈ విధముగ స్తుతించిరి బు -<noinclude><references/></noinclude> pwi16jvuwwlbr54ya3efnxck1d0bwqz 104 223997 578887 2026-09-18T04:24:33Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '28 "పురుషుల పొందాలనేషవిధానము సుందరమైనది. స్త్రీలకు మాత్రము దాక్షిణాత్యవేషవిధానము మనోహరమైనది. సంభాషణ- చరితములు రెండును అవంతిదేశమున పరస్పరము కలిసియున్నవి." వి. ఆవ న్తిప్రదే...' 578887 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>28 "పురుషుల పొందాలనేషవిధానము సుందరమైనది. స్త్రీలకు మాత్రము దాక్షిణాత్యవేషవిధానము మనోహరమైనది. సంభాషణ- చరితములు రెండును అవంతిదేశమున పరస్పరము కలిసియున్నవి." వి. ఆవ న్తిప్రదేశము :- నేటి మాలవా ప్రాంతము దీనికి ఉజ్జయిని రాజ ధానిగా ఉండెడిది. ఈ ప్రాంతమునకు వీతిహోత్ర మని కూడ నామాంతర మన్నది. వైదిశః విదిశానగరమునకు చుట్టు పక్కల నున్న దేశము. విదేశా నగరము (నేటి ఖిలిసా.) లోపాలకు 28 మైళ్ళ దూరమున వేత్రవతీనదీతీరమున నున్నది. ఇది దశార్ణ దేశమునకు రాజధానిగా ఉండెడిది సౌరాష్ట్రము కఠి మావాడ్ ప్రాంతమునకును, గుజరాత్ లోని కొంత భాగమునకును సౌరాష్ట్ర మని పేరు ఉండెడిది దీనికి ఆనర్తదేశ మని కూడ పేరు. ద్వారక దీని రాజు ధానిగా ఉండెడిది. కొంతకాలము వలఖి కూడ రాజధానిగా ఉండెడిది. - మాలవదేశము: నేటి మాలవా. ఆర్భుదము: అరావలీపర్వత శ్రేణికి సంబంధించిన అబూపర్వతము రాజపుతానాలో సిరోహి ప్రాంతమున నున్నది. ఈ పర్వతము చుట్టు పక్కల నున్న భూభాగము ఆర్భుదదేశము. భృగుకచ్ఛము గుజరాతులోని 'బ్రోచ్' ప్రాంతము. దీనికే 'భడోచ్' అని కూడ పేరు. మూ. తతశ్చ స ద క్షిణాం దిశమాససాద యత మలయ-మేకల... కున్తల- కేరల-పాలమజ్జుర -మహారాష్ట్ర-గఙ్గ కలిజ్గాదయో జనపదాః. తత్రా ఖియుజ్ఞానా తమౌమేయీతి సమానం పూర్వేణ. సా దాక్షి దాత్యా ప్రవృత్తిః తాం తే మునయో ఒలితుష్టువు। - - "ఆమూలతో వలితకు వలదారు చూడ శూలక ప్రచయలాళ్ళతకాలభాగం. కక్షానివేళ నిబిడీకృత నీవి రేష వేషశ్చిరం జయతి కేరల కాషి నీనామ్ " 8 వ్యా, అచటినుండి అతడు, మలయ-మేకల-కు నల-కేరల-పాం- నుజ్జుర - -మహారాష్ట్ర-గంగ - కలింగాది దేశములున్న దక్షి ణదిశకు చేరెను. ఆతనిని వెన్నం టుచువెళ్లిన ఆ ఉమాపు 8 ఇత్యాదికము వెనుకటివలెనే. ( అతనిని వశముచేసి కొనటకై వెన్నంటి వెళ్లిన ఆ ఉమాపతి ఏ వేషమును ధరించెనో ఆ వేషమును .<noinclude><references/></noinclude> ef3galanpta25e56f7jom17zzjufjvs 104 223998 578888 2026-09-18T04:24:47Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఆచది స్త్రీలు కూడా ధరించిరి.) అది దాక్షిణాత్య ప్రవృత్తి దానిని మునులు ఈ విధముగ స్తుతించిరి. "కుదుళ్లనుంచి త్రిప్పి కట్టబడిన కుంతలములతో అందముగ నున్న శిరస్సు కలదియు, ముంగుర...' 578888 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఆచది స్త్రీలు కూడా ధరించిరి.) అది దాక్షిణాత్య ప్రవృత్తి దానిని మునులు ఈ విధముగ స్తుతించిరి. "కుదుళ్లనుంచి త్రిప్పి కట్టబడిన కుంతలములతో అందముగ నున్న శిరస్సు కలదియు, ముంగురుల సముదాయముచే అలంకృత నుగు నుదురు కలదియు, బుజము క్రింద బిగించి వేసిన కోకముడి గలదియు అగు కేరంత్రం వేషము చిరకాలము సర్వోత్కృష్టముగ నున్నది " వి. మలయము: మైసూరునుండి ట్రావన్ కూరు వరకును వ్యాపించి యున్న పర్వతశ్రేణి. మేకలము: వింధ్యపర్వత శ్రేణిలో ఒక భాగము. దీనికి అమరకంటక మని కూడ పేరు. నర్మదానది ఈ పర్వత ప్రాంతమునుండియే జనించినది. కున్తలదేశము: ఈ దేశము గోదావరీకృష్ణానదుల మధ్యభాగమున సున్నది. ఇది చోలదేశమునకు ఉత్తరముగ ఉండెడివి. దాని రాజధాని కల్యాణ పురము. ఇది హైదరాబాదుకు వాయవ్యముగా నున్న దేశము. కర్ణాటదేశములోని కొంతభాగము, విదర్భ ప్రాంతము, కుంతలదేశ ముపాలనలో ఉండెడిది. కేరలదేశము: నేటి మలబారు, కొచిన్, ట్రావన్ కూర్ మండలములు కేరళ దేశనామముతో ప్రసిద్ధములై యుండెడివి. ఇది కొంకణదేశములోని గోకర్ణ క్షేత్రమునుండి కన్యా కుమారివరకు వ్యాపించి యుండెడిది పాలదేశము॥ పాలమంజర దేశము అనునది ఒక్క దేశమా, లేక పాలదేశము వేరు మంజర దేశము వేరా అనునది సంశయా స్పదము, మహోడ్ ప్రాంతదేశము పాలదేశ మని కొందరి అభిప్రాయము, మహా రాష్ట్రము: నేటి మహారాష్ట్ర, ప్రదేశము. రామాయణములో ఇది దండకారణ్యము. కలింగము: ఉత్తరమున ఒరిస్సా మొదలు దక్షిణమున గోదావరీతీరము వరకును ఉన్న దేశము. 'దంత కూర్' దీని రాజధాని. దీనికే మహాభారతమున 'దంత పురము' అని పేరు. నేటి రాజమహేంద్రవరము దీని రాజధానిగా ఉండేడి దాని కొందరు ఐతిహాసికుల అభిప్రాయము. గంగదేశము: కోయంబత్తూరు, సేలం జిల్లాలకు పూర్వము 'కోంగు' అను పేరు ఉండెడివనియు, ఆదియే ఈ గంగదేశ మనియు కొందరి అభిప్రాయము. మూ. తామనురక్తమనాః స యన్నేపథ్యః సారస్వతేయ ఆసీదితి సమానం పూర్వేణ. సా పి యద్విచి తనృత్తగీత వాద్య విలాసాదిక మావిర్భావయా మాస సా కైశికి వృత్తిస్తాం తే మునయ ఇతి సమానం పూర్వేణ. యదత్యర్థం<noinclude><references/></noinclude> euw83lg0spi0aaovh80el1p5fvecqlf 104 223999 578889 2026-09-18T04:24:59Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '४० చ స తయా వశంపదీకృతః స్థానానుప్రాసవదసమాసం యోగవృత్తిఞ్చ జగాద సా వైదర్భి రీతిః. తాం తే మునయః ఇతి సమానం పూర్వేణ. తత్ర వేషవిన్యాస క్రమః ప్రవృత్తిః; విలాస విన్యాసక్రమో వృత్తిః...' 578889 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>४० చ స తయా వశంపదీకృతః స్థానానుప్రాసవదసమాసం యోగవృత్తిఞ్చ జగాద సా వైదర్భి రీతిః. తాం తే మునయః ఇతి సమానం పూర్వేణ. తత్ర వేషవిన్యాస క్రమః ప్రవృత్తిః; విలాస విన్యాసక్రమో వృత్తిః. వచనవిన్యాసకమో రీతిః. వ్యా, ఆమెపై అనురాగముతో నిండిన మనస్సు గల ఆ సారస్వతేయుడు ఏ వేషమును ధరించెనో ఇత్యాదికము వెనుకటి వలెనే ( ఆ వేషమునే అచటి పురుషులు ధరించిరి). ఆమె విచిత్రములగు ఏ నృత్త గీత వాద్య - విలాసాదులను ఆవిష్కరించెనో అదియే కైశికివృత్తి. దానిని మునులు ఇత్యాదికము పూర్వము వలెనే (దానిని మునులు స్తుతించిరి). పూర్తిగ ఆమెకు వశంవదు డైన ఆ సారస్వ రేయుడు, నియత స్థానములందు అనుప్రాసము కలదియు, సమాసరహితమును, యోగవృత్తి గర్భమును (యౌగికపదభూయిష్ఠ మని యర్థము) అగు వాక్యమును పలికెను. ఆదియే వైదర్భీరీతి. 'మునులు దానిని' ఇత్యాదికము పూర్వమువలెనే, (మునులు దానిని స్తుతించిరి) అందు వేష విన్యాస పద్ధతికి ప్రవృత్తి యని పేరు. విలాసవిన్యాస క్రమమునకు వృత్తి యని పేరు. వచనవిశ్యాస క్రమమునకు రీతి అన్ని పేరు. మూ. "చతుష్టయీ గతిర్వృత్తినాం ప్రవృత్తినాం చః దేశానాం పునరాన స్యమ్. తత్కథమిన కార్స్నేన పరిగ్రహః"ఇత్యాచార్యాః. "అనన్తానసి హే దేశాన్ చతురై వాకల్ప్య కల్పచున్తి. చక్రవర్తిక్షేత్రం సామాన్యేన. తదవా నరవిశేషైః పునరనన్తా ఏవ" ఇతి యాయావరీ యః. వ్యా. "వృత్తులును, ప్రవృత్తులును నాలుగేసి విధములు. దేశములో- అనంతములు. అట్టి పరిస్థితులలో అన్ని దేశములకును సంబంధించిన వృత్త్యాదు లను పూర్తిగ పరిగ్ర హించుటకు ఎట్లు వీలగును?" అని ఆచార్యుల ఆక్షేపము, దేశము అనంతము తైనను వాటిని నాలుగు భాగములుగా విభజించి కల్పించు చుందురు. సామాన్యరూపమున చక్రవర్తి క్షేత్రము ఒక్కటే. అవాంతర విశేషము లను దృష్టిలో నుంచుకొని విభజించినచో (దేశముల వలె వృత్త్యాదులు కూడ) అనంతములే" అని యాయావరీయుడు అనగా రాజ శేఖరుడు, (చెప్పుచున్నాడు.) మూ. దక్షిణాత్సముద్రా దుదీచీం దేశం ప్రతి యోజనసహసం చక్రవర్తి క్షేత్రమ్. తత్రైష నేపథ్యవిధిః. తతః పరం దివ్యాద్యా అవి యం దేశ మధివ సేయు సద్దేశ్యం వేషమాశ్రయన్తో నిబద్ధరీయాః స్వభూమౌ తు కామదార కి.<noinclude><references/></noinclude> risdq518oyhjpeoq4i3fdke5ax3faqm 104 224000 578890 2026-09-18T04:35:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '81 ద్వీపా న్తరభవానాం తదనుసారేణ వృత్తి ప్రవృత్తి. రీతయస్తు తిస్రః శాస్తు పురస్తాత్. వ్యా. దక్షిణ సముద్రమునుండి ఉత్తరపుదిక్కు వైపు వేయి యోజనముల భూభాగమునకు చక్రవర్తిక్షేత్ర...' 578890 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>81 ద్వీపా న్తరభవానాం తదనుసారేణ వృత్తి ప్రవృత్తి. రీతయస్తు తిస్రః శాస్తు పురస్తాత్. వ్యా. దక్షిణ సముద్రమునుండి ఉత్తరపుదిక్కు వైపు వేయి యోజనముల భూభాగమునకు చక్రవర్తిక్షేత్ర మని పేరు ఇంతవరకును చెప్పిన వేషవిధానము ఈ చక్రవర్తినే త్రమునకు సంబంధించినది. దానిని దాటిన దేశమునకు సంబంధించిన, దివ్యపురుషాదులు కూడ ఏ దేశమును ఆశ్రయించి యుందురో ఆ దేశమునందలి వేషమును ధరించినట్లుగ వర్ణింపవలెను (కాని ఆ దివ్యపురుషులు) తమ లోకములో నన్నపుడు మాత్రము (కవి వారి వేషభూషాదులను) తన ఇచ్చ నమసరించి వర్ణింపవచ్చును. ద్వీపాంతరనివాసులు వృత్తి ప్రవృత్తులను ఆయా ద్వీపములలో నుండు విశేషముల ననుసరించి వర్ణింపవలెను. రీతులు మా తము మూడే వాటిని గూర్చి మున్ముందు చెప్పగలము. L మూ. తత్రాస్త్రి మనోజన్మనో దేవస్య క్రీడావాసః విదర్భేషు, వత్స గుల్మం నామ నగరమ్. తత్ర సారస్వతస్తామౌమేయీం గన్ధర్వవత్ పరిణినాయ. తత్వస్తద్వధూపరం వినివృత్త్య శేషు ప్రదేశేష విహరమాణం తుషాదగిరిమేదా జగామ, యత్ర గౌరీ సరస్వతీచ మిథుః సమృద్ధిన్యౌ తస్థతుతొ చ కృతవన్దనో దమ్పతీ దత్త్వాశిషం ప్రభావమయేన వపుషా కవిమానసనివాసినౌ చక్రతః తయోశ్చ కవిలోక స్వర్గ సర్గం తమకల్ప (యే) తామ్; యత్ర కావ్యమయేన శరీరేణ మర్త్యమధి వసన్తో దివ్యేన దేహేన కనయ ఆకల్పం మోదనే, వ్యా. భగవంతు డగు మన్మథునికి క్రీడానివాస మైన వత్సగుల్మ మనెడు ఒక నగరము విదర్భదేశములో నున్నది. సారస్వతేయుడు ఆ నగరమున ఆ ఉమాపు తిని గాంధర్వవిధిచే వివాహ మాడెను. ఆ వధూవరులు అచటినుండి వెనుకకు మరలి, ఆ యా దేశములలో విహరించుచు హిమవత్పర్వతమును చేరిరి. వియ్యమందిన గౌరీసరస్వతులు అచటనే ఉండిరి. ఆ గౌరీ సరస్వతులు, నమస్క రించిన దంపతులను ఆశీర్వదించి, వారు (ఆ దంపతులు) ప్రభావమయ మగు శరీరముతో క విమానసమునందు నివసించునట్లు చేసిరి. వారికొరకై ఒక కవిజన స్వర్గసృష్టి చేసిరి. కావ్యమయశరీరముతో భూలోకములో నివసించు కవులు దివ్యదేహముతో ఈ స్వర్గమునందు కల్పాంతమువరకును ఆనందించుచుందురు.<noinclude><references/></noinclude> knr7gdvctdqelbsya9uonn19j33pnoe 104 224001 578891 2026-09-18T04:35:19Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '$2 మూ. ఇత్యేష కావ్యపురుషః పురా సృష్టః స్వయముృవా, ఏవం విభజ్య జానానః ప్రేత్య దేహ చ నన్దతి ఇతి రాజశేఖరకృతా కావ్యమీమాంసాయం కి విరహస్యే ప్రథమేజ కరణే తృతీయోధ్యాయః కావ్యపురుషోత్ప...' 578891 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>$2 మూ. ఇత్యేష కావ్యపురుషః పురా సృష్టః స్వయముృవా, ఏవం విభజ్య జానానః ప్రేత్య దేహ చ నన్దతి ఇతి రాజశేఖరకృతా కావ్యమీమాంసాయం కి విరహస్యే ప్రథమేజ కరణే తృతీయోధ్యాయః కావ్యపురుషోత్పత్తిః. వ్యా. ఈ విధముగ పూర్వము బ్రహ్మదే కావ్యపురుషుడు సృజింపబడెను. ఈ విధముగ వివేక పూర్వకముగ తెలిసికొనువాడు ఇహలోకమునందును, మరణా నంతరము గూడ ఆనందించును. వి. సారస్వత్రేయుని ఉత్ప త్తిని గూర్చి వాయుపురాణం. మహాభారతములలో కూడ ఉన్నది, కాని అది కొంచెము భిన్నముగ నున్నది. దీనిని బాణభట్టు కూడ హర్షచరిత ప్రారంభమున చెప్పి యున్నాడు. రాజశేఖరు డా కథను కొంచెము స్వప్రయోజనుకూలము లగు మార్పులతో ఇచట చేర్చినాడు. ఈ సారస్వరాయుడే కావ్యప్రవర్తకు డగు కావ్యపురుషు డనియు అతడు ఉమాపుతి యగు సాహిత్య విద్యా వధువును వివాహ మాడె ననియు చెప్పుచు. ఇతడు, కావ్యములకును, తద్గుణదోషవిమర్శనాత్మక మగు అలంకారశాస్త్రమనుకును గల ఘనిష్ఠ సంబంధ మును సూచించినాడు. ఆయా ప్రాంతములలో వృత్తిరీత్యాదుల భేదమును కూడ చక్కగ చి తించినాడు. ప్రచారములో నున్న దృశ్యకావ్యములు, శ్రవ్యకావ్యములు అని కావ్యములు రెండు విధములు - దృశ్యకావ్యములలో నాట్యసంబంధ ముండును. నాట్యమునందు వేషవిన్యాసము. విలాసవిన్యాసము, వచనవిన్యాసము అనుమూడు ప్రధానాంగము లుండును. వీటికి వరుసగ ప్రవృత్తి, వృత్తి, రీతి అని నాముధేయములు. మూడవ దైన రీతి శ్రవ్యకావ్యములకు కూడ సాధారణము. ప్రాంత భేదము ననుసరించి ఈ వృత్తి రీత్యాదుల స్వరూప మెట్లుండునో, కావ్యపురుష - సాహిత్యవిద్యావధువుల వేష భాషాదివర్జన ద్వారా రాజ శేఖరుడు ఈ ప్రకరణమున సూచించినాడు. బాలానందినిలో తృతీయాధ్యాయము సమాప్తము. చతుర్దధ్యాయః - పదవాక్యవివేక మూ. ద్వివిధం శిష్యమాచక్షతే యదుత బుద్ధిమానాహార్యబుద్ధిశ్చ. యస్య నిసర్గతః శాస్త్రమనుధావతి బుద్ధిః స బుద్ధిమాన్. యస్య చ శాస్త్రార్యాసః సంస్కురుతే బుద్ధిం అసావాహార్యబుద్ధిః.<noinclude><references/></noinclude> 3mpbdrow569e7t2dpda2pwmzip1yrop 104 224002 578892 2026-09-18T04:35:29Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్థాధ్యాయః 88 వ్యా. బుద్ధిమంతు డనియు, ఆహార్యబుద్ధి యనియు శిష్యుడు రెండు విధ ములు. స్వభావముచేతనే (అప్రయత్నముగనే) శాస్త్రములలో ప్రవేశించు బుద్ధి గలవాడు బుద్ధిమంతుడు. శాస్...' 578892 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్థాధ్యాయః 88 వ్యా. బుద్ధిమంతు డనియు, ఆహార్యబుద్ధి యనియు శిష్యుడు రెండు విధ ములు. స్వభావముచేతనే (అప్రయత్నముగనే) శాస్త్రములలో ప్రవేశించు బుద్ధి గలవాడు బుద్ధిమంతుడు. శాస్త్రాభ్యాసముచే సంస్కారమును సంపాదించు కొనిన బుద్ధి కలవాడు ఆహార్యబుద్ధి. మూ. త్రిధా చ సా—స్మృతిః, మతిః పట్టేతి, అతిక్రాన్తార్తస్య స్మర్తీ స్మృతిః. వర్తమానస్య మస్త్రి మతిః. అనాగతసః పక్షాత్రీ ప్రజ్ఞాఇతి. సా త్రిప్రకారాపి కవీనాముపకర్తీ. వ్యా. స్మృతి, మతి, ప్రజ్ఞ అని ఆ బుద్ధి మూడు విధములు. గడచిపోయిన విషయములను స్మరించు బుద్ధి స్మృతి. జరుగుచున్న విషయమును తెలిసికొన గల్గుబుద్ధిమతి. రాబోవు విషయములను గ్రహింపగల్గునది ప్రజ్ఞ. ఈ మూడు విధముల బుద్ధియు కవులకు ఉపకరించును. మూ. తయోర్బుద్ధిమాన్ శుశ్రూష, శృణోతి, గృష్ణాతే, ధారయతి, విజా నాతి,ఊహతే, ఆపోహతి, తత్వం చాభినివితే, ఆహార్యబుద్ధేన స్యేత ఏవ గుణాః; కిన్తు ప్రశాస్తారమ పేక్షనే ఆహరహః సుగురూపాసనా తయోః ప్రకృష్టో గుణః. సా పా బుద్ధి వికాసకామధేమః. తదాహు:- వ్యా. ఈ రెండు విధముల మనుష్యులలో బుద్ధిమంతుడు వినుటకు అఖిల షించుచుండును; వినును, గ్రహించును; ధారణము చేయును, తెలిసికొనును, ఊహించును, ఆశంకలకు సమాధానము చెప్పును. యథార్థస్వరూపమునందు ఆస్థతో ఉండును. ఆహార్యబుద్ధికి గూడ ఈ గుణము ఉండును, కాని అతనికి ఈ గుణములు అలవడుటకు ఉపదేష్టయొక్క ఆవశ్యకత ఉండును. ప్రతిదినము సద్గురువును ఉపాసించుట వారిరువురికిని ప్రకృష్ణ మగు గుణము. (గురుపాసన చేసినచో వారికి ఇంకను మంచి దాని యర్థము.) ఆ గురూపాసన బుద్ధి వికాసము కలిగించుటలో కామధేనువు కదా ? ఈ విషయమునే ఇట్లు చెప్పుదురు - మూ, ప్రథయతి పురః ప్రజ్ఞా జ్యోతిర్యథార్థ పరిగ్రహే తదను జనయత్యూహాపోహక్రియావిశదం మహాః. (8)<noinclude><references/></noinclude> ip3niy1t7s9qpbb86wj5jlwvtkbuquf 104 224003 578893 2026-09-18T04:35:39Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '84 అభినివికతే తస్మాతత్తః తదేశముఖోదయం సహ పరిచయో విద్యావృదైః - కమాదమృతాయతే| కావ్యమీమాంసా వ్యా, విద్యావృద్ధులతో పరిచయము, ముందుగా ప్రజ్ఞాజ్యోతిని వికసింప చేసి యథార్ధగ్రహణ శక...' 578893 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>84 అభినివికతే తస్మాతత్తః తదేశముఖోదయం సహ పరిచయో విద్యావృదైః - కమాదమృతాయతే| కావ్యమీమాంసా వ్యా, విద్యావృద్ధులతో పరిచయము, ముందుగా ప్రజ్ఞాజ్యోతిని వికసింప చేసి యథార్ధగ్రహణ శక్తిని కలిగించును. పిమ్మట మనస్సును, ఊహాపోహలు చేయుటచే (శంకాసమాధానములు చేయుటచే పరిశుద్ధ మైనదానినిగ చేయును. ఇట్టి విశదత్వము లభించుటచే మనస్సు ఏకాగ్రమై తత్వమును గ్రహించును. ఈ విధ ముగ విద్యావృద్ధుల సహవాసము క్రమముగ అమృతమువంటి దగును. వి. ఒక విషయమునకు సంబంధించిన మంచిచెడుగుల నన్నింటిని బాగుగ పరిశీలించుట ఊహాపోహము. మూ, తాభ్యామన్యథా బుద్ధిద్దుర్బుద్ధి. తత్ర బుద్ధి మతః ప్రతిపత్తిః. స ఖలు సకృదభిధానప్రతిపన్నార్థ, కవిమార్గం మృగయితుం గురుకులముపాసీత. ఆహార్యబుద్దేసు ద్వయమ ప్రతిపత్తిః సర్దేహశ్చ, స ఖల్వ పతిపన్నమర్థం ప్రతిపత్తుం సర్దేహం చ నిరాకర్తుమాచార్యా ముపతి క్షేత, వ్యా ఈ ఇరువురికంటెను భిన్నమైన బుద్ధి కలవాడు దుర్భుద్ధి. వీరిలో బుద్ధిమంతునకు విషయ గ్రహణము బాగుగ నుండును. అతడు ఒక్కమారు చెప్పి నంతనే విషయమును గ్రహించును. అతడు కవి మార్గమును అన్వేషించుట కై గురుకులమును సేవించవలెను. ఆహార్యబుద్ధికి విషయ ఆ గ్రహణము, సందేహము రెండును ఉండును. తెలియని విషయమును గహించుటకును, సందేహములను తొలగించుకొనుటకును అతడు ఆచార్యులను సేవించవలెను. మూ. దుర్బుద్ధేస్తు సర్వత మతివిపర్యాస ఏవ సహి నీలమేచకిత సిచయకల్పః, అనాధేయగుణా నర త్వాత్. తం యది సారస్వతో2 సుభావః ప్రసాద యతి తమౌపనిషదికే వక్ష్యామః, వ్యా, దుర్బుద్ధికి అంతటను మతివిపర్యాసమే. (అతని బుద్ధి ఎల్లప్పుడును విపరీతముగనే పనిచేయుచుండును). క్రొత్త గుణములను వేటిని అతనిలో కల్పించుటకు శక్యము కాదు. అందుచే అతడు నీలిమందుతో నల్లగ తయారుచేసిన వస్త్రము వంటివాడు. సరస్వతీ ప్రసాద విశేషము అతనిలో కూడ కొంత మంచిని కలిగించునా అను విషయమును 'ఔపనిషదిక' ప్రకరణములో చెప్పగలము. 1<noinclude><references/></noinclude> h6okqum27n4d9mx9eut653sigdu7bro 104 224004 578894 2026-09-18T04:35:51Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్థాధ్యాయ 85 వి. రాజశేఖరుడు ఈ ఔపనిషద ప్రకరణమున, మంత్రజపదేవతాను గ్రహాదులచే కవిత్వ శ క్తిని సంపాదించు ఉపాయములను వివరించియుండును. ఆది లభ్యముకాదు. మూ. "కావ్యకర్మణి కవే సమాధి...' 578894 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్థాధ్యాయ 85 వి. రాజశేఖరుడు ఈ ఔపనిషద ప్రకరణమున, మంత్రజపదేవతాను గ్రహాదులచే కవిత్వ శ క్తిని సంపాదించు ఉపాయములను వివరించియుండును. ఆది లభ్యముకాదు. మూ. "కావ్యకర్మణి కవే సమాధిః పరం వ్యాప్రియతే ఇతి శ్యామ దేవః. మనస ఏకాగ్రతా సమాధిః సమాహితం చిత్తమర్థాన్ పశ్యతి. ఉక్తచ్చా : - " సారస్వతం కిమపి తత్సుమహా రహస్యం యన్గోచరే చ విదుషాం నిపుణైక సేవ్యమ్. త్సిద్ధయే పరమయం పరమో మభ్యుపాయం యచ్చేతసో విదిత వేద్య విధేః సమాధిః." 2 వ్యా, “కావ్యరచనావిషయమున కవికి సమాధియే అధికముగ ఉపయుక్త మగును" అని శ్యామదేవుని అభిప్రాయము. సమాధి యనగా మనస్సు యొక్క ఏకాగ్రత ఏకాగ్ర మగు మనస్సు విషయములను బాగుగ గ్రహించును. కావుననే ఇట్లు చెప్పుదురు. "ఆ సారసతతత్వము వర్ణింప శక్యము కాని, మహారహస్యము విద్వాం సులు మాత్రమే తెలియదగిన ఆ తత్వము కేవలము నిపుణులచేత మాత్రమే సేవింపదగినది. ఆ సారస్వతతత్త్వము సిద్ధింపవలె నన్నచో, విదిత వేద్య మగు (తెలియదగిన విషయము లన్నియు తెలిసిన) మనస్సు యొక్క ఏకాగ్రత ఒక్కటియే పరమోపాయము." మూ, 'అభ్యాస' ఇతి మంగల, అవిచ్చేదేన శీలనమభ్యాసః స హి సర్వత నిరతిశయం కౌశలమాధతే, "సమాధిరా నరః ప్రయత్నా బాహ్య స్త్వ వ్యాసం. తావుభావపి శక్తిముద్భాసయతః సా కేవలం కావ్యే హేతుః" ఇతి వ్యా, (కవికి కావ్యనిర్మాణమున ఉపకరించునది) అధ్యాస మని మంగలుని అభిప్రాయము. నిరంతరము కావ్యపరిశీలనమునకు ఆధ్యాస మని పేరు. అది (అభ్యాసము) సర్వవ్యాప్తమై అన్ని విషయములను ఆకలించు కొనునదై) ఆన్నిటియందు అత్యధిక మగు నేర్పును కలిగించును. 'సమాధి మానసిక మగు ప్రయత్నము. అభ్యాస మనునది బాహ్యప్రయత్నము. ఈ సమాధ్యాభ్యాసములు<noinclude><references/></noinclude> 26o3w5pg5dms8g75hh838xm802162dm 104 224005 578895 2026-09-18T04:36:00Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '86 కావ్యమీమాంసా రెండును శ క్తిని వికసింప చేయుసు. కేవలము ఆ శక్తి మాత్రమే కావ్యమునకు హేతువు" అని యాయావరీయుడు చెప్పుచున్నాడు. మూ, వి ప్రసృతిశ్చ సా ప్రతిభావ్యుత్పత్తిభ్యామ్, శక...' 578895 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>86 కావ్యమీమాంసా రెండును శ క్తిని వికసింప చేయుసు. కేవలము ఆ శక్తి మాత్రమే కావ్యమునకు హేతువు" అని యాయావరీయుడు చెప్పుచున్నాడు. మూ, వి ప్రసృతిశ్చ సా ప్రతిభావ్యుత్పత్తిభ్యామ్, శక్తి హేతుకే హి ప్రతి భావ్యుత్పత్తికర్మణీ. రక్తస్య ప్రతిభాతి శక్తశ్చ వ్యుత్పద్యతే యా శబ్ద గ్రామం, అర్థసార్థం, అలజ్కారత స్త్రం, ఉక్తిమార్గం. అన్యదపి తథా విధమధి హృదయం ప్రతిభాసయతి సా ప్రతిభా. అప్రతిభస్య పదార్థసార్థః పరోక్ష ఇవ. ప్రతిభావతః పునరపశ్యతో2పి ప్రత్యక్ష ఇవ. యతో మేధావి రుదకుమారాదయో జాత్యస్థాః కవయః శ్రూయ స్తే. సా వ్యా. అది (శ క్తి) ప్రతిభావ్యుత్పత్తులచే విశిష్టమైన ప్రసారము కలది. (ప్రతిభావ్యుత్పత్తుల ద్వారా శక్తి బాగుగ ప్రసరించును అనగా శక్తియే ప్రతిభా వ్యుత్పత్తుల రూపమున ప్రసరించు నని అర్థమ). ఏలకన ప్రతిభావ్యుత్పత్తి కర్మలు శక్తియే కర్తగా కలవి. ( పతిభావ్యుత్పత్తుల కరశక్తియే శక్తి కల వానికే ప్రతిభానము కలుగును. శక్తి కలవానికే వ్యుత్పత్తి కూడ కలుగును. శబ్ద సముదాయమును, అర్థ సంఘాతమును అలంకార మర్యాదను, చెప్పెడు. విధానమును, ఈ విధము లగు ఇతర విషయములను హృదయమునందు ఖాసింప చేయునది ప్రతిభ. ప్రతిభ లేనివానికి పదార్థ సముదాయ మంతయు పరోక్షము వలె నుండును. ప్రతిభావంతునకు మాత్రము, అతడు చూడకున్నను, ప్రత్యక్షము వలె నుండును. ఏల ఆన మేధావి రుద్ర కుమారదాసాది కవులు జాత్యంధు లవి వినవచ్చు చున్నది. మూ. కిఞ్చన మహాకవయోఒపి దేశద్వీపాన్తర కథాపురుషాదిదర్శనేన తత్రత్యాం వ్యవహృతిః నిబధ్న ని స్మ. తత్ర దేశా న్తర వ్యవహారం: వ్యా. మహాకవులు గూడ దేశాంతరములకును ద్వీపాంతరములకును సంబంధించిన కథలను, ఆచ్చట నున్న పురుషాదులను చూచి అచ్చటి వ్యవహాద మును కూర్చలేదు. అనగా అచటి విషయములను వేటిని స్వయముగ చూడ కున్నను కూర్చి రని అర్థము. దేశాంతర వ్యవహారమునకు ఉదాహరణము:- (ఈ శ్లోకము అభిజ్ఞాన కాకున్తలములో మేరుపర్వతముపై నున్న మారీచ మున్యాశ్రమవర్ణనఘట్టము లోనిది).<noinclude><references/></noinclude> oeyrklhebq9vryug2pkvik9kc7viydo 104 224006 578896 2026-09-18T04:36:11Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్థాధ్యాయః "ప్రాణానామనిలేన వృత్తిరుచిరా సత్కల్పవృక్షే వనే తోయే కాఞ్చన పద్మరేణుకపిశే పుణ్యాభిషేకక్రియా. ధ్యానం రత్నశిలాగృహేము విబుధస్త్రీ సన్నిధౌ సంయమ ॥ యత్కాంక్ష...' 578896 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్థాధ్యాయః "ప్రాణానామనిలేన వృత్తిరుచిరా సత్కల్పవృక్షే వనే తోయే కాఞ్చన పద్మరేణుకపిశే పుణ్యాభిషేకక్రియా. ధ్యానం రత్నశిలాగృహేము విబుధస్త్రీ సన్నిధౌ సంయమ ॥ యత్కాంక్ష న్తి తపోభిరన్యమునయ సస్మిం స్తపస్య న్యమీ." 87 8 వ్యా. "ఉత్తమ మైన కల్పవృక్షములు కల వనమునందు గాలి మాత్ర మును ఆహారముగా గ్రహించి ప్రాణధారణము చేయుట అలవాటుగా నున్నది. బంగారు పద్మముల పుప్పొడిచే కపిశవర్ణముతో నున్న ఉదకమునందు పుణ్య స్నానము రత్న శిలా గృహముల యందు ధ్యానము దేవతాస్త్రీల (అప్సరస్త్రీల) సన్నిధిలో సంయముము. ఇతర ముకులు తపస్సు చేసి ఏ స్థానమును పొందవలె నని అభిలషింతురో ఆ స్థానమునఁదు వీరు తపస్సు చేయుచున్నారు." వి. ఇచట కవి తానెన్నడును చూడని దేవర్షుల తపస్సును ప్రత్యక్షముగ చూచినట్లుగా, చక్కగ వర్ణించిచాడు. మూ ద్వీపా నరవ్యవహార శి "అనేక సార్ధం విహరామ్బురాశే స్తీరేషు తాలీవనమర్మరేషు ద్వీపా నరానీతలపఙ్గపుష్పైరపాకృత స్వేదలవా మరుద్భి 1. వ్యా. ద్వీపాంతరస్యవహార వర్ణన మెట్లనగా— (ఈ శ్లోకము రఘువంశమునందలి అందుమతీ స్వయంవర ఘట్టములోనిది. సునంద ఇందుమతిని దక్షిణదేశరాజు వద్దకు తీసికొని వెళ్ళి అతనిని వివాహ మాడినచో ఏట్లు సుఖించవచ్చునో చెప్పుచున్నది) :- "ద్వీపాంతరమునుండి లవంగపుష్పములను తీసికొనివచ్చెడు చల్లగాలు లచే తొలగింపబడిన చెమట బిందువులు కలదాన పై తాలవృక్షవనము లుండుట చే మర్మరధ్వనిచేయుచున్న సముద్రతీరములందు ఈతనితో కూడ విహరింపుము. " వి దక్షిణదేశమునకు అవతలి ద్వీపమైన లంకిలో లవంగల తాదు లునట్లును, (ద్వీపాంతరమువలె, )సుదూర మైన దక్షిణసముద్రతీరమున తాళీవనాదు లున్నట్లును వర్ణించుటచే ఇవి కవికి గల ద్వీపాన్తరవ్యవహార జ్ఞానమును సూచించుచున్నది. మూ. కథాపురుష వ్యవహారం -<noinclude><references/></noinclude> qy6eov8ogn0xrqt1qibhnn4cy639rwc 104 224007 578897 2026-09-18T04:36:23Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '88 కావ్యమీమాంసా “హరోపి తావత్పరివృత్త ధైర్యః చద్దోదయారమ్భ ఇవామ్బురాశిః ఉమాముఖేబిమ్బసలాధరోనే వ్యాపారయామాస విలోచనాని. "" “తథాగతాయాం పరిహాసపూర్వం సభ్యం సఖీ వేత్రభృదాణణాషే....' 578897 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>88 కావ్యమీమాంసా “హరోపి తావత్పరివృత్త ధైర్యః చద్దోదయారమ్భ ఇవామ్బురాశిః ఉమాముఖేబిమ్బసలాధరోనే వ్యాపారయామాస విలోచనాని. "" “తథాగతాయాం పరిహాసపూర్వం సభ్యం సఖీ వేత్రభృదాణణాషే. బాలే ప్రజామోఒన్యత ఇత్య రైనాం వధూరసూయాకుటిలం దదర్శ" 8 వ్యా, కథాపురుషవ్యవహారము అనగా కథలో నున్న వ్యక్తులను కండ్లకు కట్టినట్లు వర్ణింపగలిగిన ప్రతిభ. మొదటి శ్లోకము కుమారసంభవమున తృతీయ సర్గలోనిది. తపస్సు చేయుచున్న శివునికి పార్వతీయందు ప్రేమను కలిగించుటకై మన్మథుడు ప్రయత్నించుచు బాణ ప్రయోగమునకు అవకాశమున పొంచి యుండును' అంతలో పార్వతి శివుని సమీపించి పుష్పములను సమర్పించును. ఇదే సమయ మని మన్మథుడు అస్త్ర ప్రయోగము చేయగా శివుని మనస్సు చలిం చును. "చంద్రోదయ ప్రారంభమున సముద్రము వలె, శివుడు కూడ కొంచెము చలించిన ధైర్యము కలవాడై, బింబఫలము వంటి ఆధరోష్ణముగల ఉమాముఖము నందు నేత్రములను ప్రసరింపచేసెను. " రెండవ శ్లోకము రఘువంశమునందలి ఇందుమతీ స్వయంవర వర్ణనఘట్ట ములోనిది. సునంద స్వయంవరమునకు వచ్చిన రాజులనందరిని ఒక్కొక్కరుగ ఇందుమతికి పరిచయము చేయుచుండెను. ఆమె ఒక్కొక్కరినీ కాదని ముందుకు సాగుచుండెను. ఆజుని దగ్గరకు చేరిన పిమ్మట సునంద అతని పరిచయము చేసెను. అతనిని వరింపలె ననెడు అభిప్రాయములో ఇందుమతి ముందుకు సాగ కుండగా ఆచటనే నిలచి తటపటాయించుచుండెను. ఆమె భావమును గ్రహించినది సునంద. “ఇందుమతి అట్టి పరిస్థితిలో నుండగా "బాలా! ముందుకు సాగుదమాః" అని పరిహాస పూర్వకముగ సునంద పలికెను. అపుడు ఆ వధువు ఆమె వైపు కోపముతో వక్రముగ చూరెను.” పై రెండు కములందును కవి ఆయా వ్యక్తులను కంటికికట్టి నట్లు అతి . మనోహరముగ చిత్రించె ననగా ఇందుకు ప్రతిభయే కారణము. మూ, సాచ ద్విధా-కారయితీ భావయిత్రీ చ కవేరుపకుర్వాణా కార యిత్రీ, సాపి త్రివిధా సహజా, ఆహార్యా, ఔపదేశికి చ. జన్మాన్తర సంస్కారా పేషిణీ సహజా. జన్మసంస్కార యోని రాహార్యా, మనతం తాద్యు పదేశ పభవా ఔపదేశికి బహితేన క్రియలాఫీ సంస్కారేణ ప్రథమాం తాం సహణేతి వ్యపదిశక్తి.<noinclude><references/></noinclude> 61yzpvrt4rmcj02mq9wc7sof83u956m 104 224008 578898 2026-09-18T04:36:33Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్థాధ్యాయ। 89 మహతా పునరాహార్యా, ఔపదేశిక్యాః పున రైహిక ఏవోపదేశకాలం; బహిక ఏవ సంస్కారకాలః. వ్యా. కాయిత్రి భావయితి అని ఆ ప్రతిభ రెండు విధములు. కవికి ఉపకరించునది, అనగా కవిచేత క...' 578898 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్థాధ్యాయ। 89 మహతా పునరాహార్యా, ఔపదేశిక్యాః పున రైహిక ఏవోపదేశకాలం; బహిక ఏవ సంస్కారకాలః. వ్యా. కాయిత్రి భావయితి అని ఆ ప్రతిభ రెండు విధములు. కవికి ఉపకరించునది, అనగా కవిచేత కావ్యములు వ్రాయించునది, కారయిత్రి. ఆ కార త్రి ప్రతి కూడ సహజ, ఆహార్య, ఔపదేశికి అని మూడు విధములు. జన్మాంతర సంస్కారము చే లభించినది సహజ. జన్మతః వచ్చి శాస్త్రాభ్యాసాది సంస్కారమువలన కూడ కలిగినది ఆహార్య ప్రతిభ. మంత్రతం తాద్యు పదేశముల వలన కలిగినది ఔపదేశికి మొదటి దగు సహజ ప్రతిభకు ఐహిక మగు సంస్కా రము చాల కొద్దిగ చేయవలసి యుండును. ఈ సంస్కారము అతిస్వల్పము గాన దీనిని సహజ యందురు. శాస్త్రాభ్యాసాది సంస్కారము అత్యధికముగ చేయ వలసి యున్నచో అది ఆహార్యప్రతిభ అనగా దానిలో జన్మతః లభించినది స్వల్పము సంస్కారమువల్ల లభించినది అధికము. మొదటిదానిలో జన్మతః లభించినది అధికము సంస్కారముచే లభించినది స్వల్పము. ఔపదేశిక ప్రతిభ ఇహలోకమున (ఈ జన్మలో జరిగిన ఉపదేశాదుల వలననే జనించును. సంస్కా రము కూడ ఇహలోకమునందే చేయబడును. మూ. ఈ ఇమే త్రయో _పి కవయః సారస్వతః, అభ్యాసికం, ఔపదేశి కళ్చ. జన్మా నరసంస్కార ప్రవృత్త సరస్వతీకో బుద్ధిమాన్ సారస్వతః. ఇహ జన్యాభ్యాసోద్భాసిత భారతీక ఆహార్యబుద్ధికాభ్యాసికః. ఉపదేశదర్శిత వాగ్విభవో దుర్బుద్ధి రేపదేశికః. "తస్మాన్నేతరౌ తస్త్ర శేషమును తిష్ఠతామ్. న హి ప్రకృతిమధురా ద్రాక్షా ఫొణితసంస్కార మపేక్షతే" ఇత్యాచార్యాః. 'న' ఇతి యాయావరీయః "ఏకార్థం హి క్రియాద్వయం ద్వైగుణ్యాయ సమృద్యతే.” వ్యా. సహజము, ఆహార్యము, ఔపదేశికము అను మూడు విధములగు కారయితీ ప్రతిభను అనుసరించి, సారస్వతలు, ఆధ్యాసికలు, ఔపదేశికులు అని కవులు మూడు విధములుగ నుందురు. జన్మాంతర సంస్కారముచే ప్రవర్తించిన సరస్వతి గల బుద్ధిమంతు డగు కవి 'సారస్వతుడు'. ఈ జన్మలో చేసిన అభ్యాసముచే వికసించిన సరస్వతి కాల ఆహార్యబుద్ధి (మెరుగు పెట్టవలసిన బుద్ధికలవాడు) అభ్యాసికుడు. (మెంతతంత్రాదుల) ఉపదేశముచే వాగ్వైభవమును చూపగలిగిన దుర్బుద్ధి (మందబుద్ధి) ఔపదేశికుడు," మొదటి రెండు తరగతులకును<noinclude><references/></noinclude> hr3151m3wfybk598y0xdn0hcfd80xv2 104 224009 578899 2026-09-18T04:36:44Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '40 కావ్యమీమాంసా చెందినవారు తంత్రమంతాద్యనుష్ఠానము చేయవలసిన పని లేదు. స్వభావతః మధుర మగు ద్రాక్షకు మామూలు బెల్లముతో చేయు సంస్కారము యొక్క ఆవశ్యకత ఉండదు కదా?" అని ఆచార్యుల అభిప...' 578899 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>40 కావ్యమీమాంసా చెందినవారు తంత్రమంతాద్యనుష్ఠానము చేయవలసిన పని లేదు. స్వభావతః మధుర మగు ద్రాక్షకు మామూలు బెల్లముతో చేయు సంస్కారము యొక్క ఆవశ్యకత ఉండదు కదా?" అని ఆచార్యుల అభిప్రాయము. "ఇట్లు చెప్పుట యుక్తము కాదు. ఒకే ప్రయోజనమును ఉద్దేశించి రెండు క్రియలు చేసినచో ఫలము రెట్టింపు లభించును కదా?" అని యాయావరీయుని అభిప్రాయము. మూ. "రేషాం పూర్వ పూర్వః శ్రేయాన్" ఇతి శ్యామదేవః యతః - "సారస్వతః స్వత స్త్ర॥ స్యాద్భవేదాభ్యాసి మిఠః ఔపదేశకవి స్వత్ర వల్గు ఫల్గు చ జల్పతి.”. వ్యా. వీరిలో పూర్వపూర్వుడు గొప్పవాడు, ఔపదేశికునికంటె ఆహార్యబుద్ధి, ఆహార్యబుద్ధికంటె సారస్వతుడు గొప్పవాడు, అని శ్యామదేవుని అభిప్రాయము ఏలననగా 7 "సారస్వతకవి స్వతంత్రుడై రచనలు చేయగలడు, ఆర్యాసిక కవికొన్ని పరిధులలో సీమితుడై, సిమితమైన రచనలు మాత్రమే చేయగలుగును. ఔప దేశికకవి పలుకులు సుందరముగనే ఉండును గాని సారరహితముగ ఉండును" మూ. "ఉత్కర్షః శ్రేయాన్" ఇతి యాయావరీయః స చ అనేక గుణ సంపాతే భవతి. కిఞ్చ “బుద్ధిమత్వంచకావ్యాఙ్గ విద్యాస్వర్యాసకర్మ చ కవేళ్ళో పనిషచ్ఛక్తి స్త్రయమేకత్ర దుర్లభమ్." "కావ్యకావ్యాఙ్గవిద్యాసు కృతాభ్యాసస్య ధీమత మన్తానుష్ఠాననిష్ఠస్య నేదిష్ఠా కవిరాజతా." 8 9 వ్యా, ఉత్కర్షము మంచిది. అని యాయావరీయుని అభిప్రాయము. అది (ఉతర్ష), అనేక గుణముల కలయికవలన కలుగును. అనగా సారస్వతాది భేదములను పట్టి కవుల తారతమ్యమును నిర్ణయించుట యుక్తము కాదు. అనేక సద్గుణములు ఎవనియందు కలిసి యుండునో అతడు ఉత్తముడు. ఆ గుణములు ఎట్లు వచ్చినవి అను విషయము అప్రధానము అని అభిప్రాయము,<noinclude><references/></noinclude> tda88z6kovcuuauyg6wold4ryakxti8 104 224010 578900 2026-09-18T04:36:55Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్ధాధ్యాయ 41 కవికి సహజబుద్ధి, కావ్యాంగము లగు విద్యల అభ్యాసము, మంత్ర తంత్రాదిజన్య మగు దైవశక్తి అనునవి ఆవశ్యకములు. ఈ మూడును ఒకని యందు లభించుట కష్టము. " సహజ బుద్ధి కలిగియుండ...' 578900 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్ధాధ్యాయ 41 కవికి సహజబుద్ధి, కావ్యాంగము లగు విద్యల అభ్యాసము, మంత్ర తంత్రాదిజన్య మగు దైవశక్తి అనునవి ఆవశ్యకములు. ఈ మూడును ఒకని యందు లభించుట కష్టము. " సహజ బుద్ధి కలిగియుండి, కావ్యాంగ విద్యల అభ్యాసము చేయుచు, మంత్రానుష్ఠాననిష్ఠ గూడ కల కవికి కవిరాజత్వము అతి సమీపమున నుండును అనగా అట్టివాడు 'కవిరాజు' అగును. " మూ. కవీనాం తారతమ్యతశ్చైవ ప్రాయోవాదః. "ఏకస్య తిష్ఠతి కవేర్లృహ ఏవ కావ్య మన్యస్య గచ్ఛతి సుహృద్భవనాని యావత్, న్యస్యావిదగ్ధవదనేషు పదాని శశ్వత్ కస్యాపి సఞ్చరతి విశ్వకుతూహలీవ ' " 10 వ్యా. కవులలో నున్న తారతమ్యమును బట్టి సాధారణముగ ఈ విధ ముగ చెప్పుట కలదుః- "ఒక కవి రచించిన కావ్యము అతని ఇంటిలోనే ఉండును. మరొక కవి వ్రాసిన కావ్యము మిత్రుల గృహముల వరకును పోవును. ఒక్కొక్కని కవి త్వము, ప్రపంచయాత్ర చేయుటకు కుతూహలము కలదా అన్నట్లు, అవిదగ్ధుల (కావ్యరచనాపాటవము లేనివారి ముఖములందు పదములను ఉంచుచు, ఎల్లప్పు డును సంచరించుచుండును. (అనగా ఈతని కవిత్వము ప్రచురప్రచారము కల దగుటచే కొంచమో, గొప్పగనో, సామాన్య విద్యావంతులు కూడ దీనిని చదువు చిందుగు అందుచే వారి ముఖముపై పదములుంచి పదములు అనగా అడుగులు అని కూడ అర్థము) ఇది విశ్వపరిభ్రమణము చేయును). మూ. సేయం కారయిత్రీ, భావకస్యోపకుర్వాణా భావయిత్రీ, సాహి కవేః శ్రమమభిప్రాయంచ రావయతి. తయా ఖలు ఫలితః కవేర్వ్యాపార తరు- రన్యథా సోఒవ కేశీ స్వాత్." పునరనయోర్భేదో యత్కవిర్భావయతి భావకశ్చ కవి" ' ఇత్యాచార్యః. తదాహుః - ప్రతిభారతమే ప్రతిష్ఠాభుని భూరిధా భావకస్తు కవిః ప్రాయో న భజత్యధమాం దమ్. แ<noinclude><references/></noinclude> n2i53qv048cqwqcnpoa81tgp0k2i4yp 104 224011 578901 2026-09-18T04:37:04Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '. 42 కావ్యమీమాంసా వ్యా, ఇంతవరకును చెప్పినది కారయిత్రి అను ప్రతిభ. భావకునికి ఉపక రించు ప్రతిభ భావయిత్రి. కవియొక్క వ్యాపార మనెడు వృక్షము ఈ భావయిత్రి ఉన్నపుడే ఫలించును. లేకున్న...' 578901 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>. 42 కావ్యమీమాంసా వ్యా, ఇంతవరకును చెప్పినది కారయిత్రి అను ప్రతిభ. భావకునికి ఉపక రించు ప్రతిభ భావయిత్రి. కవియొక్క వ్యాపార మనెడు వృక్షము ఈ భావయిత్రి ఉన్నపుడే ఫలించును. లేకున్నచో ఆ వృక్షము పుష్పవలశూన్య మగును. "కవి యైనవాడు భావన చేయవచ్చును. భావకుడు కవి కావచ్చును. అట్టి పరిస్థితిలో కవిభావకులకు గాని, భావయిత్రీకారయి త్రీరూప ప్రతిభలకు గాని భేద మేమి?" అని ఆచార్యుల మతము. కావుననే ఇట్లు చెప్పబడినది "ప్రతిభాతారతమ్యమును బట్టి భూమిపై అనేక విధముల ప్రతిష్ఠ కలుగును. భావకు డైన కవి సాధారణముగ అధమదశను పొందడు." మూ. 'న' ఇతి కాలిదాసః, 'పృథగేవ హి కవిత్వాద్భావక త్వమ్, భావకత్వాచ్చ కవిత్వమ్, స్వరూపభేదాడ్విషయభేదాచ్చ. యదాహుః - "కశ్చిద్వాచం రచయితుమలం శ్రోతుమే వాపరం కల్యాణీ తే మతిరుథియథా విస్మయం నస్తనోతి న హ్యేతస్మిన్నతిశయవతాం సన్నిపాతో గుణానా- మేక సూతే కనకముపల స్తత్పరీక్షా క్షమో2న్యః." 12 వ్యా, 'ఇట్లు చెప్పుట యుక్తము కాదు,' అని కాళిదాసు అభిప్రాయము. శీలనన - కవిత్వ - భావకత్వముల స్వరూపము వేరు, వాటి విషయము కూడ వేరు. అందుచే కవిత్వముకంటె భావకత్వము భిన్న మైనది. కావుననే ఈ విధముగ చెప్పుచున్నారు; "ఒకడు వాక్కును (కవిత్వమును) రచించుటకు మాత్రమే సమర్థుడు; మరి యొకడు దానిని వినుటకు (విని అభినందించుటకు) మాత్రమే సమర్థుడు, ఉత్తమ మైన నీ బుద్ధి రెండు విధములుగను కూడ మాకు ఆశ్చర్యమును కలిగించు చున్నది. ఉత్తమ గుణములకు ఒకే స్థానమున కలయిక ఉండదు కదా? బంగారము ఉత్పత్తి చేసెడి శిల ఒకటి, దాని పరీక్షణము చేయు శిల మరియొకటి." మూ. "తే చ ద్విధా రోచకినః సతృతాధ్యావహారిణశ్చ" ఇతి మఙ్గలం. 'శవయో ఒపి భవన్తి' ఇతి వామనీయాః, 'చతుర్ధా' ఇతి యాయావరీయః; మత్స రిణః తత్త్వాలిని వేశినర్చ. “తత్ర వివేకినః పూర్వేః తద్విపరీతాస్తు ఈరోఒన నూః" ఇతి వామనీయా 1-<noinclude><references/></noinclude> oz8387qnipxxev3rdcvrrxj8m17giw5 104 224012 578902 2026-09-18T04:37:14Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్ధాధ్యాయః 48 వ్యా. వారు (భావకులు) ఆరోచకులు, సతృణాభ్యవహారులు అని రెండు విధములు" అని మంగళుని అభిప్రాయము. కవులలో కూడ ఆరోచకులు, సతృణాద్యవహారులు అనురెండు విధములవా రుందురని వా...' 578902 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్ధాధ్యాయః 48 వ్యా. వారు (భావకులు) ఆరోచకులు, సతృణాభ్యవహారులు అని రెండు విధములు" అని మంగళుని అభిప్రాయము. కవులలో కూడ ఆరోచకులు, సతృణాద్యవహారులు అనురెండు విధములవా రుందురని వామనమతాను యాయులు అందురు. మత్సరవంతులు, తత్త్వాలిని వేళము బాగుగ విమర్శించి యథార్థము కనుగొనవలె నను అస్థి) కలవారు అను మరి రెండు విధములు కూడ చేర్చుటచే నాలుగు విధము లని యాయావరీయుని అభిప్రాయము. గుణదోష వివేకము కలవారు ఆరోచకులు, అట్టి వివేకము లేనివారు సతృణాభ్యవహారులు అని వామనమతానుయాయులు చెప్పుదురు. (ఎంతటి ఉత్తమరచన నైనను ఆరోచకులు అంత తేలికగా మెచ్చరు, సతృణార్యవహారులు అన్నింటిని మెచ్చుకొందురు ) మూ "అరోచకితా హి తేషాం నైసర్గికీ జ్ఞానయోనిర్వా. నైసర్గికీం హి సంస్కారశతేనాపి వఙ్గమిన కాలికాం తేన జహతి. జ్ఞానయోనౌ తు తస్యాం విశిష్టజ్ఞేయవతి వచసి రోచకిరావృత్తిరేవ" ఇతి యాయావరీయః. వ్యా, వారి ఆరోచకిత్వము (ఏ రచనను మెచ్చకుఁడుట) స్వభావ సిద్ధముగ నుండవచ్చును. లేదా జ్ఞానమువలన కలగవచ్చును. (అనగా అనేక గ్రంథపఠనవంతులగువారు ఆత్యుత్తమరచనలనే మెచ్చుకొందురు కాని అన్నింటిని మెచ్చుకొనరు). మొదటి తరగతికి చెందినవారు సహజసిద్ధ మగు ఆరోచకితను వంగము (సీసము) నలుపునువలె, ఎన్ని సంస్కారములు చేసినను విడువరు. కాని ఈ ఆరోచకిత జ్ఞానమువలన ప్రాప్తించిన దైనచో అట్టివారు విశిష్ఠ సుగు జ్ఞేయము గల వాక్కునందు, అనగా ఉత్తమివిషయము గల రచన యందు, రోచకితనే కలిగి యుందురు. (దానిని మెచ్చుకొందురు) అని యాయావరీయుని అభిప్రాయము. మూ- కించ సతృతాధ్యవహారితా సర్వసాధారణి తథా హిః వ్యుత్పిత్సో శౌతుకినః సర్వస్య సర్వత ప్రథమం సా. ప్రతిభావివేక వికలతా హి న గుణాగుణయోర్విభాగసూత్రం పాతయతి తతో బహు త్యజతి; బహుదగృష్ణతి. వివేకానుసారేణ హీ బుద్ధయో మధు నిష్యద్ధన్తి పరిణామే ఈ యథార్థదర్శీ స్యాత్, విభమ భంశశ్చ శ్రేయసం సన్నిధ<noinclude><references/></noinclude> o35i8361mwhjlb9ccvkdprt2kfnte9c 104 224013 578903 2026-09-18T04:37:24Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '44 కావ్యమీమాంసా వ్యా, మరియు సతృతాధ్యవహారిత అనునది (మొదట) అందరికిని సమ మగ నుండును. ఏలననవ్యుత్పత్తి సంపాదించుకొనవలె నని అభిలషించు కుతూ హలవంతునకు ప్రతివానికిని ప్రారంభమున అన...' 578903 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>44 కావ్యమీమాంసా వ్యా, మరియు సతృతాధ్యవహారిత అనునది (మొదట) అందరికిని సమ మగ నుండును. ఏలననవ్యుత్పత్తి సంపాదించుకొనవలె నని అభిలషించు కుతూ హలవంతునకు ప్రతివానికిని ప్రారంభమున అన్ని విషయములందును అది అనగా సతృణాభ్యవహారిత, ఉండును. అనగా ప్రారంభదశలో అతడు ఒక్క డైన అన్ని విషయములను స్వీకరించును. ప్రతిభా వివేకములు లేకున్నచో ఇది గుణము, ఇవి కాదు అనేడు విభాగము స్పష్టముగ తెలియదు. అటు పిమ్మట (కొంతకాలము ఈ విధముగ సతృణాభ్యవహారిగ నున్న పిమ్మట) బాల విషయ ములను (నిస్సార మైనవాటిని) విడచి, (సారవంతము లగు చాలవిషయములను గ్రహించును. బుద్ధులు వివేకాను సారముగా తేనె లొలుకును కదా? ఈ విధముగ, బుద్ధి పరిణామము లభించిన తరువాత (బుద్ధి పరిపక్వమైన తరువాత) యథార్థమును గ్రహించును. భ్రాంతి తొలగిపోయినచో శ్రేయస్సు లభించును. మూ. మత్సరిణస్తు ప్రతిభారమపి న ప్రతిభాతమ్; వరగుణేషు వాచం యమత్వార్. స పునరమత్సరీ జ్ఞాతా చ విరలః. తదుక్తమ్ :- స "కస్త్వం భోః! కవిరస్మి కాప్యభినవా సూక్తిః సభే పఠ్యతామ్ త్యక్తా కావ్యకశైవ సత్ప్రతి మయా కస్మాదిదం శ్రూయతామ్. యః సమ్యగ్వివిన క్తి దోషగుణయోః సారం స్వయం సత్కవిజ్ఞ సోస్మిన్ భావక ఏవ నాస్త్వథ భవేద్దెవాన్న నిర్మత్సర" 18 వ్యా. సత్సరవంతుడు విషయమును గ్రహించినను గ్రహించనట్లే. ఏల నన అతడు పరగుణముల విషయమున వాక్సంయమముతో నుండును. (పరగుణ ములను ప్రశంసింపజాలడు.) గుణగ్రహణశక్తి యుండి మాత్సర్యము లేనివాడు చాల విరలముగ లభించును. కావుననే ఇట్లు చెప్పబడినది:- "ఓయీ! నీవెవరవు?" "కవిని", "మిత్రమా ఏదైన ఒక క్రొత్త రచన చదువుము." "నేనీ మధ్య కావ్యము మాటయే విడిచిపెట్టినాను." "అదెందు వలన " "ఇదిగో చెప్పుచున్నాను; వినుము. తాను సత్కవియై యుండి గుణ దోషముల సారమును బాగుగ వివేచించి గ్రహింపగల భావకుడే ఈ నాడు లేడు. అథవా దైవవశముచే ఎవడైన ఒక డున్నను, అతడు మాత్సర్యహీనుడుగ ఉండడు."<noinclude><references/></noinclude> 9nq4hvx441fxr479dq323vkv4lxj3fe 104 224014 578904 2026-09-18T04:37:33Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్థాధ్యాయ మూ, తత్వాభివేశీ తు మధ్యేసహ సంయద్యేకం తదుక్తమ్:- "శబ్దానాం వివిన క్తి గుమ్మ: విధీనామోదతే సూక్తిభిః సార్ద్రం లేడి రసామృతం వచినుతే తాత్పర్యముద్రాం చ యః. పుణ్యైః...' 578904 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్థాధ్యాయ మూ, తత్వాభివేశీ తు మధ్యేసహ సంయద్యేకం తదుక్తమ్:- "శబ్దానాం వివిన క్తి గుమ్మ: విధీనామోదతే సూక్తిభిః సార్ద్రం లేడి రసామృతం వచినుతే తాత్పర్యముద్రాం చ యః. పుణ్యైః సంఘటతే వివేక్త విరహాదనర్ముఖం తామ్యతాం శేషామేవ కదాచిదేవ సుధియాం కావ్యశ్రమట్టో జనః." 14 వ్యా. కాని తత్వాభినివేశి (తత్త్వమును తెలుసుకొనవలె నని పట్టుదల కలవాడు) వేయిమందిలో ఒకడుండునేమో: కావులనే ఇట్లు చెప్పబడినది:- "ఎవడు శబ్దముల గుంఫన విధానమును బాగుగ వివేచింపగలడో, సూక్తులను విని ఆనందించునో, దట్టమైన రసామృతమును ఆస్వాదించునో, తాత్పర్యముద్రను అన్వేషించి గ్రహించునో, కావ్యరచనలో నున్న శ్రమను గుర్తింపగలిగిన అట్టి జనుడు, మంచి వివేచకుడు లభింపకపోవుటచే లోలోననే కుములుచున్న బుద్ధిమంతులలో (కవులలో) ఏ కొలదిమందికో, ఎప్పుడో, పుణ్యములదే లభించును". మూ. స్వామీ మిత్రం చ మస్త్రి చ శిష్యశ్చాచార్య ఏవ చ ర్భవతి చిత్రం హి తద్యన్న భావశః. 15 వ్యా, కవికి భావకుడే స్వామి; మిత్రుడు; మంత్రి; శిష్యుడు; మరియు ఆచార్యుడు. రవికి భావకుడు ఏమి కాడు? ఏమి ఆశ్చర్యము॥ (కవికి సర్వవిధముల సహాయము చేయువాడు భావకుడే అని అర్థము). మూ. కావ్యేన కిం కవే సస్య తన్మనోమాత్రవృత్తినా నీయనే భావకైర్యస్య వ నిబద్ధాదిశో దశ. 16 వ్యా. "ఏ కవియొక్క రచనలను భావకులు పది దిక్కులందును వ్యాపింపచేతురో అట్టి కవియొక్క, మనస్సులో మాత్రమే ఉండెడు కావ్యముచే ఏమి ప్రయోజనముః " మూ, సృన్తి పుస్తక విన్యస్తాః కావ్యబన్దా గృహే గృహే. ద్విత్రాస్తు భావకమనః శిలాపట్టనికుట్టితాః. 17 వ్యా. పుస్తకలిఖితములగు కావ్యబంధములు ఇంటింటను ఉన్నవి (ఉండ వచ్చును.) భావకుల మనస్సులనెడు శిలాఫలకములపై చెక్కినవి మాత్రము<noinclude><references/></noinclude> rhmklqbys1albaoa9e90ie2txj2v5or 104 224015 578905 2026-09-18T04:37:43Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '46 రెండు - మూడే ఉండును. మూ. సత్కావ్యే విక్రియాః కశ్చిద్భావక సోల్లసన్తితాః సర్వాభినయనిర్ణీతౌ దృష్టా నాట్యసృజా న యాః. కావ్యమీమాంసా 18 వ్యా. సత్కావ్యమునఁదు; (సత్కావ్యపతనసమయమునం...' 578905 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>46 రెండు - మూడే ఉండును. మూ. సత్కావ్యే విక్రియాః కశ్చిద్భావక సోల్లసన్తితాః సర్వాభినయనిర్ణీతౌ దృష్టా నాట్యసృజా న యాః. కావ్యమీమాంసా 18 వ్యా. సత్కావ్యమునఁదు; (సత్కావ్యపతనసమయమునందు), భావకునకు ఒకానొక విధమైన, అనగా వర్ణింపశక్యము కాని, మానసవికారములు కలుగును. అనేకవిధము లగు అభినయములను నిర్ణయించునపుడు, నాట్యశాపునిర్మాత యగు భరతుడు కూడ, వాటిని గూర్చి ఊహించియుండలేదు. మూ, రాగ్యానకో భవేత్కశ్చిత్కశ్చిద్ధృదయభావకః సాత్త్వికై రాళ్ల కై । శైశ్చిదసుభా వైళ్ళ భావకః. 19 వ్యా భావకులలో కొందరు (ఆహా! ఓహో! మొదలైన) మాటలద్వారా భావ ప్రకటన చేయుదురు. కొందరు హృదయమునందే భావన చేయుదురు. మరికొందరు, సాత్విక భావముల ద్వారా, అంగికదేష్టల ద్వారా, అనుభావముల ద్వారా భావావిష్కరణము చేయుదురు. మూ. గుణాదానపరః కశ్చిద్దో షాదాన పరోఒ పర గుణదోషాహృతిత్యాగపరః కశ్చన భావకః 20 వ్యా. ఒకడు గుణములను స్వీకరించుటయందు ఆసక్తి కలవాడు, మరి యొకడు దోషములను గ్రహించుటయందు ఆసక్తుడు. మూడవరకమైన భావకుడు గుణగ్రహణదోషపరిత్యాగములందు ఆసక్తి కలవాడు. మూ. అభియోగే సమానేఒపి విచితో యదయం క్రమః తేన విద్మః ప్రసాదోఒత్ర నృతాం హేతుర మానుషః 21 వ్యా. భావుకు లందరును కావ్యార్థభావన చేయుటకై ప్రయత్నము చేయు చుండుట సమానమే యైనను వారిలో, పైన చెప్పిన విధమున, విచిత్ర పద్ధతులు కానవచ్చుచున్నవి. దీనిని బట్టి, ఆయా వ్యక్తులు సంపాదించుకొనిన ఒకానొక దివ్య ప్రసాదమే దీని కంతకును హేతు వని తెలుసుకొను చున్నాము. మూ. న నిసర్గకవిః శాస్త్రే న శ్రుణ్ణః కవతే చ యః. విడమ్బయతి సాత్మానమాగ్రహగ్రహం:- కిం.- 22<noinclude><references/></noinclude> kbw5589bfhwm4v22915ociyojhvwwua 104 224016 578906 2026-09-18T04:37:57Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్థాధ్యాయః వ్యా. ఎవడు సహజకవి కాడో, ఎవడు శాస్త్రము నందు పరినిష్ఠిత జ్ఞాన వంతుడు కాడో, అట్లయినను కవితారచన చేయుచుండునో, అట్టివాడు కేవలము మొండి పట్టుదలతో తనను తాను పరిహాసప...' 578906 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్థాధ్యాయః వ్యా. ఎవడు సహజకవి కాడో, ఎవడు శాస్త్రము నందు పరినిష్ఠిత జ్ఞాన వంతుడు కాడో, అట్లయినను కవితారచన చేయుచుండునో, అట్టివాడు కేవలము మొండి పట్టుదలతో తనను తాను పరిహాసపాత్రమునుగా చేసికొనుచున్నాడు. (స + ఆత్మానమ్ సోచిలో పేచేత్పాద పూరణమ్" అను సూత్రముచే సులో పము.) మూ కవిత్వం న స్థితం యస్య కాన్యే చ కృతకౌరుకం 28 తస్య సిద్ధిః సరస్వత్యా సమస్త్ర ప్రయోగతః. వ్యా. సహజ కవితాశక్తి లేక పోయినను కావ్యము రచింపపలె నని ఆసక్తి కలవానికి సరస్వతీ తంత్రమంత్రముల ప్రయోగము వలన సిద్ధి లభించును. మూ. పదానరం వేత్తి సుధీః స్వవాక్య పరవాక్యయోః తదాస సిద్ధామన్తవ్యః కుకవి, కవిరేవ వా. 28 వ్యా. కుకవి యైనను కవియైనను ఒక కవి ఎపుడు తన వాక్యమునం దును. పరుల వాక్యమునందును ప్రయోగించిన పదముల తారతమ్యమును గ్రహింపగలుగునో, అపుడు అతడు సిద్ధుడు(కవితాసిద్ధి కలవాడు) అని గ్రహింప వలెను. వి. యదాన రం ఆను పాఠము యుక్తము "ఎపుడు స్వపరరచనలలోని తారతమ్యమును గ్రహించునో" అని యర్థము. మూ. కారణం త్రీ భావయి త్యావితీమే ప్రతిఖాలివే. L ఆఖాతః కథయిష్యామో వ్యుత్పత్తిం కావ్యమాతరమ్ 24 ఇతి రాజశేఖరకృతౌ కావ్యమీమాంసా యాంకవి హస్మే ప్రథమేధికరణే చతురోఒధ్యాయః పదవాక్యవివేకః కావ్య విశే షేము కారయిత్రీ భావయిత్రీ నామ సమీ వ్యా. ఇవి (ఇంతవరకును నిరూపిత మైనవి ) కారయిత్రి భావయిత్రి అను ప్రతిభా భేదములు, ఇక ఇటు పైన కావ్యమాత యైన వ్యుత్పత్తిని గూర్చి చెప్పే బాలానందీనిలో చతుర్థాధ్యాయము సమాప్తమః .<noinclude><references/></noinclude> aafeulc8diidjoabgol7hdflt2tixyn 104 224017 578907 2026-09-18T04:38:10Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '48 కావ్యమీమాంసా పఞ్చమోధ్యాయః :- వ్యుత్పత్తి ః కావ్యపాకళ్ళ. మూ. "బహుజ్జరా వ్యుత్పత్తిః " ఇత్యాచార్యాః సర్వతోదిక్కా హి కవి వాచ. తదుక్త్రమ్ :- ప్రసరతి కిమపి కథణ్చన నాథ్యస్తే గోచర...' 578907 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>48 కావ్యమీమాంసా పఞ్చమోధ్యాయః :- వ్యుత్పత్తి ః కావ్యపాకళ్ళ. మూ. "బహుజ్జరా వ్యుత్పత్తిః " ఇత్యాచార్యాః సర్వతోదిక్కా హి కవి వాచ. తదుక్త్రమ్ :- ప్రసరతి కిమపి కథణ్చన నాథ్యస్తే గోచరే వచః జస్య ఇద మేవ తత్కవిత్వం యద్వాచః సర్వతో దిక్కాః. వ్వా, అనేక విషయములు తెలిసి యుండుటకు వ్యుత్పత్తి యని పేరు అని ఆచార్యుల అభిప్రాయము. కవుల వాక్కులు సర్వతోముఖములుగ (అన్ని విషయములకు సంబంధించినవిగ) ఉండును కదా? కావున వీ ఇట్లు చెప్పబడి యున్నది "అలవాటైన విషయమున, ఏదియో విధముగ, ఏ కొంచెముగనో, ఎవనివాక్కు బ్రసరించకుండ ఎట్లుండును. (అలవాటుగా తెలిసిన విషయమును గూర్చి ప్రతి యొక్క డును ఏ కొంచెమో వ్రాయ గలిగియే యుండును. అందులో విశేష మేమియు లేదు) వాక్కులు సర్వతోముఖములుగ నుండుటయే, అనగా అనేక విషయములకు సంబంధించి యుండుటయే సత్కవిత్వమునకు లక్షణము. " మూ, 'ఉచితానుచితవివేకో వ్యుత్పత్తిః" ఇతి యాయావరీయః ప్రతిఖా వ్యుత్పత్తిః ప్రతిభా శ్రేయసీ ఇత్యానన్దః. సాహి కవేరవ్యుత్పత్తికృతం దోషమశేష మాచ్ఛాదయతి, తదాహ :- " అవ్యుత్పత్తికృతో దోషః శక్త్యా సంప్రియతే కవేః. య స్వశ క్తికృత స్తస్య ఝగిత్యేవావభాసతే." శ క్తిశబ్దశాయ్యముపచరితః ప్రతిభానే వర్తతే, మమ పితుఃః ఖణ్డం సుధాజన్మనో లారాటం కిమిదం విలోచనమిదం, హస్తేఒస్య కింః పన్నగః. ఇత్థం క్రౌణ్చరిపోః క్రమాదుపగతే దిగ్వాససః శూలినః ప్రశ్నే వానకరోపరోధసుభగం దేవ్యాః స్మితం పాతు వః. వ్యా. వ్యుత్పత్తి యనగా ఉచితానుచితవివేక మని యాయావరీయుని అభిప్రాయము. ప్రతిభావ్యుత్పత్తులలో ప్రతిభ ఉత్తమమైనది అని ఆనందవర్ధనుడు 1 2<noinclude><references/></noinclude> pvjkqx2krpiwaiyvui7w81w4ut0an4g 104 224018 578908 2026-09-18T04:38:42Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పఞ్చమోధ్యాయః 19 చెప్పినాడు ఆది అవ్యుత్పత్తిచేత కవికి కలిగిన లోపమును పూర్తిగ ఆచ్ఛాదించుకు. ఆ విషయమునే చెప్పియున్నాడు:-"కవికి వ్యుత్పత్తి లేని లోపము శక్తిచేత కప్ప బడును కాన...' 578908 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పఞ్చమోధ్యాయః 19 చెప్పినాడు ఆది అవ్యుత్పత్తిచేత కవికి కలిగిన లోపమును పూర్తిగ ఆచ్ఛాదించుకు. ఆ విషయమునే చెప్పియున్నాడు:-"కవికి వ్యుత్పత్తి లేని లోపము శక్తిచేత కప్ప బడును కానీ శక్తి లేక పోవుటచే కలిగిన దోషము మాత్రము వెంటనే కనబడి పోవును." (ఈ శ్లోకము ధ్వన్యాలోకములోనిది). ఇచట 'శక్తి' శబ్దము ఉపచారముచే గౌణ ప్రయోగముచే ప్రతిభ అను వర్ధమున ప్రయుక్త మైనది. ( పతిభకు ఉదాహరణము):- “నా తండ్రి శిరస్సుపై నున్నది ఇది ఏమిః" "చంద్రకళ” “లలాట ముపై నున్నది ఏమి?" "ఇది నేతము". "ఈయన హస్తమున ఇది ఏమి?" "ఆది సర్పము". "ఈ విధముగ దిగంబరుడైన ఈశ్వరుని విషయమున (బాలుడైన) కుమారస్వామియొక్క ప్రశ్న క్రమముగ వచ్చుచుండగా, ఎడమ చేతితో నతని నోరు మూయుట ద్వారా ఆ ప్రశ్నను అడ్డుకొనుటచే సుందరముగ నున్న, పార్వతియొక్క చిరునవ్వు మిమ్ములను రక్షించుగాక. ” వి. ఇచట కుమారస్వామి పార్వతుల నడుము జరిగిన ప్రశ్నోత్తరముల వర్ణనము ఆమెచితముగ నున్నది గాన ఇందు కొంతవరకు కవియొక్క వ్యుత్పత్తి (యాయావరీయమత ప్రకారము) కొరతవడినది, కాని ప్రతిభచే ఆ ప్రశ్నోత్తర ముల కొక క్రొత్త సళుపు ఏర్పరచి కవి ఇచట కావ్యసౌందర్య మంతగ చెడకుండ చేసినాడు. మూ. "వ్యుత్పత్తిః శ్రేయసీ" ఇతి మంగళం. సాహి కవేరశక్తికృతం దోషమశేషమాచ్చాడయతి. తథాహి :- “కవేః సంవ్రియఒతేశ క్తి ర్వ్యుత్పత్త్యా కావ్యవర్త్మని. వైడగీచిత్త (త) చిత్తానాం హేయా శబ్దార్థగుమ్పనా." వ్యా, ''(ప్రతిభావ్యుత్పత్తులలో) వ్యుత్పత్తి గొప్పది" అని మంగళుని అభి ప్రాయము. అది కవికి శక్తి లేని లోపము నంతను పూర్తిగ కప్పివేయును. ఈ విషయమే ఇట్లు చెప్పబడినది. "కావ్యమార్గమున కవి యొక్క ఆశక్తి వ్యుత్పత్తిచేత కప్పివేయ బడును. వైదగ్ధచే (వ్యుత్పత్తిచే చిత్రిత మగు మనస్సు కల పాఠకులకు ($)<noinclude><references/></noinclude> i3a62xkd8f6jgmjnnwit52apkst4x5f 104 224019 578909 2026-09-18T04:38:52Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '60 కావ్యమీమాంసా (పతితాకృత మగు శబ్దారగుంపు హేయమైనది." అనగా కవియొక్క వ్యుత్పత్తిచే ఆకృష్టచిత్తు లగు పాఠకులు, ప్రతికాకృత మగు శబ్దార్థగు ఫన విషయమున అంతగా ఆదరము చూపరు. మూ వ్యుత్...' 578909 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>60 కావ్యమీమాంసా (పతితాకృత మగు శబ్దారగుంపు హేయమైనది." అనగా కవియొక్క వ్యుత్పత్తిచే ఆకృష్టచిత్తు లగు పాఠకులు, ప్రతికాకృత మగు శబ్దార్థగు ఫన విషయమున అంతగా ఆదరము చూపరు. మూ వ్యుత్పత్తిర్యథా :- కృతః కట్టే సిస్కో నహి కిముతి తన్వీ మణిలతా కృశం లీలాప తం శ్రవసి నిహితం కుబ్జలములి. న కౌశేయం చిత్రం వసనమవదాతం తు వసితం సమాసన్నీభూతే నిధుపనవిలా సే వనితయా. వ్యా. వ్యుత్పత్తికి ఉదాహరణ మెట్లనగా. "సురత విలాస సమయము ఆసన్న మైనపుడు, పనిత, కంఠమయిన సువర్ణాభరణమును ధరింపక సన్నని మణిలకను ధరించెను. కుండలములు తీసి వేసిన శ్రవణములందు సన్నని విలాసార్థ మైన పత్రము ఉంచెను. పట్టు వస్త్ర మును ధరింపక తెల్లని వస్త్రమను ధరించెను." ఏ. ఇచట కబ్దార్థగుంభనలో అంతగా సౌందర్యము లేకున్నరు, సురతాని కూల వేషధారణ వర్ణనము ఔచిత్యజ్ఞాం సమంచిత మగుటచే కవికి గల వ్యుత్ప త్తిని సూచించుచున్నది. మూ. " ప్రతిభావ్యుత్పత్తి మిఠః సమవేతే శ్రేయస్యౌ" ఇతి యామావ రియః. న ఖలు లావణ్యలాభాదృతే రూపసమ్పత్, ఋతే రూపసమ్పదో వా లావణ్యలబ్ధిర్మహతే సౌందర్యాయ. వ్యా ప్రతిభావ్యుత్పత్తులు రెండును ఒకదానితో ఒకటి కలిసి యున్నచో మంచిది, అని యాయోవరీయుని అభిప్రాయము. లావణ్యము లేనిచో రూపసంపద గాని, రూపసంపద లేనిచో లావణ్యము గాని సౌందర్యజనకము కాజాలదు కదా? వి. ముత్యములలోని కాంతి వలె, శరీరము నందంతటను కనబడు ఒక విధమగు నిగారింపు లావణ్యము. వివిధము లగు అవయవముల సంఘటనము నిర్దుష్టముగ నుండుట రూపము, ఈ రెండింటి కలయిక వలన లభించునది సౌంద మ మూ, ఉభయయోగో యథా :-<noinclude><references/></noinclude> riexh6dm8559gfzvdu5uj4emg91a6pd 104 224020 578910 2026-09-18T04:39:02Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పఞ్చమోధ్యాయః జజ్ఞాకాన్డోరునాలో నఖకిరణం సత్కే సరాలీ కరాల ప్రత్యగ్రాల క్షకాభా ప్రసరకిసలయో మజ్జమజ్జరభృఙ్గః. భర్తుర్నృత్యానుకారే జయతి ని జతనుస్వచ్చ లావణ్య వాపీ సమ్భూతామ్...' 578910 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పఞ్చమోధ్యాయః జజ్ఞాకాన్డోరునాలో నఖకిరణం సత్కే సరాలీ కరాల ప్రత్యగ్రాల క్షకాభా ప్రసరకిసలయో మజ్జమజ్జరభృఙ్గః. భర్తుర్నృత్యానుకారే జయతి ని జతనుస్వచ్చ లావణ్య వాపీ సమ్భూతామ్భోజళోఖాం విదధదభిన యాద్దణ్ణుపాదో భవాన్యాః. 51 వ్యా, ప్రతిభావ్యుత్పత్తుల సంమేళనమునకు ఉదాహరణ మెట్లనగా :- "భర్త యొక్క (శివునియొక్క-) నృత్యమును అనుకరించుచు (పార్వతి) అభినయము చేయుటవలన (చేయునపుడు), కాలు అనెడు పెద్దదైన కాడ కలదియు, నఖ కిరణము లనెడు ప్రకాశించుచున్న కింజలములచే వ్యాప్తమైనదియు, అప్పుడే పెట్టిన అత్తుక యొక్క కాంతి ప్రసారమనెడు చిగుళ్లు కలదియు, మృదు వైన(మధురధ్వని చేయుచున్న) అందెలయే తుమ్మెదగా కలసియు, (ఈ విధ మగ) తన శరీరము యొక్క స్వచ్ఛమైన లావణ్యమనెడు దిగుడు బావియందు పుట్టిన పద్మము యొక్క శోభను కల్పించుచున్న పార్వతీదేవియొక్క దండ పాదము సర్వోత్కృష్టముగ నున్నది." వి నూపురముతో కూడిన పాదమును దండమును దాచినట్లు శీఘ్రముగ బాచినచో అది దండపాదము. "నూపురం చరణం కృత్వా దణ్ణపాదం ప్రసా రయేత్. క్షి పావిద్ధకరం చైవ దణ్ణపాదం తదుచ్యతే" అని నాట్యశాస్త్రము (4.648). ఈ విధముగా శాస్త్రవ్యుత్పత్తియు, ఉచితపదాది ప్రయోగముచే దేవీ నృత్యమును వర్ణించుట ద్వారా ప్రతిభయు ఇచట చూపబడినవి. ఇది చండీశత కములోని పద్య ముని కావ్య ప్రకాశాదులలో నాగేశాదులు చెప్పినారు కాని కావ్య మాలా ప్రచురిత మగు చండీ శతకములో ఈ శ్లోకము లేదు. మూ, ప్రతిభావ్యుత్పత్తి మాంశ్చ కవిః కవిరిత్యుచ్యతే.స చ త్రిరా-శాస్త్ర కవిః, కావ్యకవిః, ఉభయకవిశ్చ. "తేషాముత్తరోత్తరో గరీయాన్" ఇతి శ్యామ దేవః. 'న' ఇతి యాయావరీయః, యథా స్వవిషయే సర్వోగరీయాన్. న పా రాజహంసశ్చన్దికాపానాయ ప్రభవతిః వాపి చకోరోఫై దృ్యః క్షీరోద్ధరణాయ, యచ్ఛాత కవి కాన్యీ రససస్పదం విచ్ఛినత్తి. యత్కావ్యకవి। శాస్త్రి తర్క కర్కశమప్యర్థ ముక్తి వై చిత్ర్యేణ కథయతి. ఉభయకవిస్తూ భయోరపి వరీ యాన్ యద్యుభయత్ర పరం ప్రవీణః స్యాత్. తస్మాత్తుల్య ప్రభావావేవ శాస్త్ర<noinclude><references/></noinclude> 2fjwqwu9578wvnlw5ruxnvbo780qune 104 224021 578911 2026-09-18T04:39:11Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '62 కావ్యమీ:మాసా వ్యా ప్రతిభావ్యుతృత్తులు రెండుకు ఉన్న కవియే యని చెప్పబడును అట్టి కవి శాస్త్రకవి, కావ్యకవి ఉభయకవి అని మూడు విధములు, వీరిలో ఉ త్తరోత్తరుడు (మొదటివానికంటె రెం...' 578911 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>62 కావ్యమీ:మాసా వ్యా ప్రతిభావ్యుతృత్తులు రెండుకు ఉన్న కవియే యని చెప్పబడును అట్టి కవి శాస్త్రకవి, కావ్యకవి ఉభయకవి అని మూడు విధములు, వీరిలో ఉ త్తరోత్తరుడు (మొదటివానికంటె రెండవవాడు, రెండవవానికంటె మూడవ వాడు) గొప్పవాడు" అని శ్యామదేవుని అభి ప్రాయము అది అట్లు కాదని యాయావరీయుని అభి ప్రాయము. అది యెట్లనగా - తన తన విషయమున ప్రతి ఒక్కరు గొప్పవాడే రాజహంస చం దికావానము చేయజాలదు; చకోరము నీటి నుండి పాలను వేరుచేయజాలదు. శాస్త్రకవి (యథాశాస్త్రముగ రచన జేయుటచే కావ్యమునందు రససంపదను శోఖాయుక్తము చేయును. కావ్యకవి, శాస్త్రమునందు తర్కకర్కశ మగు విషయమును గూడ ఉక్తి వైచి త్యముచే శిథిలముగ (కాఠిన్య రహితమగ) చేయును. అటు శాస్త్రమునందును, ఇటు కావ్యమునందును మంచి ప్రావీణ్యము సంపాదించినయెడలనే ఉదయకవి శాస్త్ర కావ్యములు రెండిటియందును గొప్పవాడగును. కావున శాస్త్రకవియు కావ్యకవియు గూడ సమాన మైన ప్రభా వము కలవారే. (వారిలో తారతమ్యము ఎంచవలసిన పని లేదు) మూ ఉపకార్యోపకాంశ భావం తు మిథః శాస్త్రకావ్యకవ్యోర సుమ వ్యామ హే యచ్ఛాస్త్రసంస్కారః కావ్యమిన గృ ష్ణతిః శాస్త్రి 3 ప్రవణతా తు నిగృష్ణతి, కావ్యసంస్కారో2 పి శాస్త్రవాక పాక మనురు ఆద్ధి; కావ్యైక ప్రవణతా తు వీరుణద్ధి, వ్యా, శాస్త్రకావః - కావ్యకావ్యములకు పరస్పరము ఉపకార్యోపకారక భావ మును అంగీకరింతుము, ఏలనన శాస్త్ర సంస్కారము కావ్యమును అనుగ్రహించును. (శాస్త్రసంస్కారము కొంతవరకు ఉన్న చో దానివలన కావ్యమునకు శోభ లభిం చును) కేవలము శాస్త్రదృష్టి ఒక్కటియే ఉన్నచో, అది కావ్యమును నిగ్రహించును (కావ్యశోభను తగ్గించును) అట్లే కావ్యసంస్కారము శాస్త్రవాక్యపాశమునకు ఆను గుణముగ నుండి దానికి ఉపకరించును. కేవలము కావ్యదృష్టికి మాత్రమే ఎక్కువ ప్రాధాన్య మిచ్చినచో అది కాపువాక్యపాకమునకు విరుద్ధముగ నుండును. మూ. తత్ర తీధా శాస్త్రకవిః :- యః శాస్త్రం విధత్తే యశ్చ శాస్త్రే కావ్యం సంవిధత్తే; యోఒపి కావ్యే శాస్త్రార్థం నిధత్తే కావ్యకవిః పునరష్టధా- తద్యథా రచనాః విః, శబ్దకవి, ఆర్థకవిః, ఆలజ్కారకవిః, ఉక్తికవిఖ. రసకవిః, మార్గకవిః, శాస్త్రార్థక విరితి.<noinclude><references/></noinclude> d0pjm2yifi3fzl508jflrn7w9dngrat 104 224022 578912 2026-09-18T04:40:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పశ్చిమోధ్యాయః 58 వ్యా. శాస్త్రమును రచించువాడు. (ఆనందవర్ధనాదులు) శాస్త్రమునందు కావ్యమును కూర్చువాడు (పండితరాజాదులు) కావ్యమునందు శాస్త్రార్థమును కూర్చువాడు (భట్టి పభృతులు)...' 578912 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పశ్చిమోధ్యాయః 58 వ్యా. శాస్త్రమును రచించువాడు. (ఆనందవర్ధనాదులు) శాస్త్రమునందు కావ్యమును కూర్చువాడు (పండితరాజాదులు) కావ్యమునందు శాస్త్రార్థమును కూర్చువాడు (భట్టి పభృతులు) అని శాస్త్రకవి మూడు విధములు. అట్లే. రచనా కవి, శబ్దకవి, అర్థకని, అంజా, రకవి, ఉక్తికవి, రసకవి, మారకవి, శాస్త్రార్థ కవి అని కావ్యకవి కూడ ఎనిమిది విధులు, మూతత రచనా వి। :- ער లోకెల్లా జూలపల్లి వల తవకులానోక హస్క స్ధగోలై - ర్గోలాజూరడ ప్రతిర సితజరత్మ న్దరామన్ది రేషు ఖడ్డేమాద్దణ్డపిణీతిగర తరిలకాః పాపిరే యేన వేలా వ్యా. ఆందు రచనాకవి యెట్లనగా :- "ఎవనిచే సము దతీర మును దాటి కదలుచున్న లాంగూలవల్లుల చే (లతలవంటి తోకలచే చుట్టబడిన వకులవృక్షముల గుం డని మ్రానులు కల, ధ్వనిచేయుచున్న గోలాంగూలములచే (కొండముచ్చులదే) ప్రతిధ్వనించుచున్న అతిపురాతనమైన గుహామందిరములు గల ద్వీపములయందు, తీవ్రమైన పిండి. తగర-తరలకనక్షనుల: కలము (అస్మక్షములమీదుగా వచ్చుచున్నవి) అత్యు ద్ధతములగు (ఉత్తాల) సరస్సుల (తల్ల :) లో వికసించిన పద్మసమూహముల (పుటకినీ) బంధువులై నవియు ఆగు వాయువులు పొందబడినవో" వి ఈ శ్లోకమునందు కేవలము కద్దాము పాపముకొరకై అనేక నిరర్థక శబ్దములు — అనావశ్యక శబ్ధములు, పయోగించబడినవి. ఈ విధముగ శ్లోకరచ రామా తమునందే దృష్టి కలవా డగుటచే ఈ కవి రచనాకవి. ౠ. త్రిధా చ శబ్దకవిర్నామాఖ్యాతార్థభేదేన తత నామక వి॥ - విద్యేవ పుంసో మహిమేవ రాజ ప్రజ్ఞేవ వైద్యస్య దయేవ సాధోః. లక్టేప శూరస్య మృజేవ యూనో విభూషణం తస్య నృపస్య సేవ వ్యా, నామకవి, ఆఖ్యాతకవి, అర్థకని ఆము భేదములచే కవి మూఢు విధములు, వారిలో నామకవి ఎట్లనగా :- 8<noinclude><references/></noinclude> 8mksyzbnju1wxf3kqk9mye78g74xrz6 104 224023 578913 2026-09-18T04:42:35Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '54 కావ్యమీమాంసా "పురుషునకు విద్య వలె, రాజుకు మహిమ వలె (ప్రభుత్వము వలె) వైద్యునకు (లేదా పండితునకు) ప్రజ్ఞ వలె, సత్పురుషునకు దయ వలె, వలె, యువకునకు స్నిగ్ధశరీరకాంతి వలె, ఆ రాజునకు...' 578913 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>54 కావ్యమీమాంసా "పురుషునకు విద్య వలె, రాజుకు మహిమ వలె (ప్రభుత్వము వలె) వైద్యునకు (లేదా పండితునకు) ప్రజ్ఞ వలె, సత్పురుషునకు దయ వలె, వలె, యువకునకు స్నిగ్ధశరీరకాంతి వలె, ఆ రాజునకు ఆమెయే కూరునకు ఆలంకారము. " వి. ఈ శ్లోకము అన్నియు నామవాచకములే ప్రయోగింపబడినవి విజతపద మొక్కటి యైనను ప్రయుక్తము కాదు. అందుచే ఈ కవి 'నామకవి.' మూ, ఆఖ్యాతకవిర్యథా :- ఉచ్చైస్తరాం జహసురాజహృమద్దిగరు రాజుమ్నీరే భుజతటినిక రై స్పురద్భిః. సన్తుష్టపుర్ము ముదిరే బహుమేనిరేచ వాచం గురోరమృతసమ్భవలాభగర్భామ్. వ్యా. ఆఖ్యాతకవి ఎట్లనగా - "అమృతము జనించిన దను విషయమును తెలిపెడు బృహస్పతి యొక్క వాక్యమును (విని). (దేవతలందరును ఆనంద పారవశ్యముచే) బిగ్గరగా నవ్విరి. సంతోషించిరి; గర్జించిరి, జబ్బలు చరుచుకొనిరి. స్తుతించిరి; ఆనందించిరి; గౌర వించిం" ఈ శ్లోకమున అనేక తిజంతపదములను ప్రయోగించి ఒక విధమగు శోభను కూర్చుటచే ఈ కవి 'ఆఖ్యాతకవి'. అఖ్యాత మనగా లిజంతపదము. మూ, నామాఖ్యాతకవిః :- హతత్విషోః శిథిలాంసబాహవః శ్రీ (డి) యో విషాదేన విచేతనా ఇవ. న చుక్రుశుర్నో రురుదుర్న స్వస్వను ర చేలురాసుర్ణిబితా ఇవ క్షణమ్. వ్యా. సామాఖ్యాతకవికి ఉదాహరణము :- 10 "నశించిన కాఁతికలవారై, ఆంధలై శిథిల మైన భుజబంధము గల బాహువులు కలవారై, స్త్రీలు, దుఃఖసుచే చైతన్యరహితలు వలె అయి, ఆకో<noinclude><references/></noinclude> klrydkmfrb72nd1p1uaqjqbuf57rd0u 104 224024 578914 2026-09-18T04:42:55Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పఞ్చమోధ్యాయః 66 శించలేదు; ఏడవలేదు; ధ్వనిచేయలేదు, చలించలేదు; క్షణకాలము పాటు వ్రాసిన బొమ్మల వలె ఉండపోయిరి." వి. ఈ శ్లోకములో పూర్వార్ధమున నామ ప్రయోగము, ఉత్తరార్ధమున ఆఖ్యాత ప్రయ...' 578914 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పఞ్చమోధ్యాయః 66 శించలేదు; ఏడవలేదు; ధ్వనిచేయలేదు, చలించలేదు; క్షణకాలము పాటు వ్రాసిన బొమ్మల వలె ఉండపోయిరి." వి. ఈ శ్లోకములో పూర్వార్ధమున నామ ప్రయోగము, ఉత్తరార్ధమున ఆఖ్యాత ప్రయోగము చక్కగ చేయుటచే ఈ కవి 'నాసూఖ్యాతకవి. ' మూ, అర్థకవిః - దేవీపు తమసూత నృత్యత గణాః కిం తిష్ఠతేత్యుద్భుతే హర్షాద్ భృంగిరిటావుదాహృతగిరా దాసుణ్డయాలిఙ్గతే. పాయాద్వోజిత దే : దున్దులిఘనవ్వాని పప్ప “స్తయో - రన్యోర్యాణ నిపాతజర్థశ జరల్ సూలాస్థి జన్మా రవః "దేవి కుమారుని కన్నది. ఓ ప్రమథులారా! కూర్చున్నా రేమి ! నాట్యము చేయండి" అని పలుకుచు ఆనందముతో చేతు లెత్తి నాట్యము చేయు చున్న కృంగి (గణనాయకులలో ఒకడు ) ఆ వాక్యమనే మరల పలికిన రాముఁడలే (సప్తమాతృకలలో ఒకతె) కౌగలించుకొనబడినవాడగుచుఁడగా దేవ దుందుభుల ఘనధ్వని ప్రసారమను కూడ జయించిన దై, వారిరువురు ఒండొరులను ఢీకొనటనే కలసినవియు, జర్జరములు, జీర్ణములును అగు స్థూలము లగు ఎము కల (1.ఠమాలగా ధరించిన ఎముకల) నుండి కలిగిన ధ్వని మిమ్ములను రక్షించు గాక" వి ఇచట ఈ కవి నామముల ప్రయోగమునకు గాని, ఆఖ్యాత ప్రయోగ మనకు గాని అంతగ ప్రాధాన్య మీయక చనత్కార జనక మగు అర్థముకు కూర్చుటయందే ఆసక్తి చూపి యున్నాడు గాన ఇతడు 'అర్థకవి'. న పాపం విషషరణం ప్రాప్తం పాపేన కర్మణా విష మరణమ్ న మ్మతో భాగీఁ థ్యాం మ్మతో ఒహమ పగూహ్య మన్దభాగీ రథ్యామ్, 12 వ్యా, శబ్దాలంకారకవి, అర్థాలంకారకవి అను భేదముచే అలంకారకవి రెఁడు విధములు. వారిలో శబ్దాలంకార కవి ఎట్లనగా :- "విషమరణము అనగా భయంకర మైన యుద్ధము, పొందబడలేదు. పాపకర్మచేత విష-మరణము, అనగా విషముచే మరణము పొందబడినది. నేను i<noinclude><references/></noinclude> 8y5gbsmclfu2yf77sill24p75wvs16t 104 224025 578915 2026-09-18T04:43:06Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '56 ||జావ్యమీమాంసా భాగీరథిలో మరణింపలేక పోయితిని. మన్దరాగి నైన, అనగా దురదృష్టవంతుడ నైన, నేను వీథిని కౌగలించుకొని మరణించితిని - మరణించుచున్నాను.” వి. ఇచట విషమరణమ్ 'భాగీరథ్యామ్' అ...' 578915 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>56 ||జావ్యమీమాంసా భాగీరథిలో మరణింపలేక పోయితిని. మన్దరాగి నైన, అనగా దురదృష్టవంతుడ నైన, నేను వీథిని కౌగలించుకొని మరణించితిని - మరణించుచున్నాను.” వి. ఇచట విషమరణమ్ 'భాగీరథ్యామ్' అను పదముల ఆవృత్తిచే (యమక) శబ్దాలంకారము ఉపయుక్త మైనది. కావున ఈ కవి శబ్దాలంకార కవి. మూ. ఆర్థాలజ్కారః :- న జిహ్వాపతాకస్య ఫణచ్చ తస్య వాసు కే. దంష్ట్రాశలాకాదారి ద్యం కర్తుం యోగ్యోఒస్తి మే భుజః . వ్యా, అర్థాలంకార కవి:- 18 " తిరుగుచున్న (ఎగురుచున్న) జిహ్వలే పతాకలుగా కలవాడును పడ గయే ఛత్రముగా కలవాడును అగు వాసుకికి కోర లనెడు శలాకలు (ఛత్రము నందున్న ఊచలు) లేకుండ చేయగల శక్తి నా భుజమున కున్నది." వి. 'జిహ్వాపతాక' 'వణచ్ఛత' 'దంష్ట్రా లాక' శబ్దములలో రూపకాలం కారములు. వాటిచే వాసుకి చక్రవర్తి యను నర్థము ప్రతీత మగుచున్నది. ఈ విధముగ అర్థాలంకారఋలను కూర్చుటచే ఇతడు అర్థాలంకార కవి. మూ. ఉక్తి కవి — ఉదరమిదమనిన్ద్యం మానినిశ్వాసలావ్యం స్తనతట పరిణాహో దోర్లతాలేహ్యసీమా. చ స్ఫురతి చ వదనేన్దు ర్దృత్ప్రదాలీని పేయ స్తదిహ సుదృశి కల్యాః కేలయో యౌవనస్య. నా ఉనికి ఉదాహరణము:- 14 "నిర్దుష్ట మగు ఈ ఉదరము మానిని యొక్క శ్వాసల చేత కూడ తెగి పోవును. స్తనతటవైశాల్యము బాహులతలచే నాకతగిన (స్పృశింపదగిన) సరి హద్దులు (ప్రాంతములు) కలది. ముఖపద్మము నేత్రము లనెడు గొట్టములచే త్రాగుటకు వీలుగ నున్నది. ఈ విధముగ ఈ వనితయందు యౌవన విలాసులు మాదకములుగ నున్నవి”<noinclude><references/></noinclude> c2oqnbwdpmubj38n2mnjs1sllhox49p 104 224026 578916 2026-09-18T04:43:22Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సమాధ్యాయ 67 వి. ఈ శ్లోకములో ఉదరము శ్వాసతగిలినంతనే తెగిపోవుననియు, సనవైశాల్యము చేతులను ఒరచుకొనుచున్న దనియు, ముఖచంద్రుని నేత్ర ములతో తాగవచ్చు ననియు చెప్పుటలో చమత్కార మున్నద...' 578916 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సమాధ్యాయ 67 వి. ఈ శ్లోకములో ఉదరము శ్వాసతగిలినంతనే తెగిపోవుననియు, సనవైశాల్యము చేతులను ఒరచుకొనుచున్న దనియు, ముఖచంద్రుని నేత్ర ములతో తాగవచ్చు ననియు చెప్పుటలో చమత్కార మున్నది గాన ఈ కవి ఉక్తీకవి. మూ. యథావా:- ప్రతీచ్ఛత్యాళోకిం కిసలయపరావృత్తిమధర కపోలః పాఱ్ఱుత్వాదవతరతి తాడీ పరిణతిమ్. పరిమానప్రాయామనువదతి దృష్టి : కమలినీ మితీయం మాధుర్యం స్పృశతి చ తనుత్వం చ దwతే. వ్యా మరి యొక ఉదాహరణ మెట్లనగా.. 16 " ఆధారోష్ణము అశోక వృక్షసంబంధ మైన కిసలయపరావృత్తిని ఎదురు చూచుచున్నది. గండస్థలము తెల్లగా నుండుటచే ఆశీదళము యొక్క పరిణామ మును పొందుచున్నది దృష్టి ఎక్కువగా వాడిపోయిన పద్మలతను అనుకరించు చున్నది. ఈ విధముగ ఈమె మాధుర్యమును స్పృశించుచు, కృకత్వమును కూడ పొందుచున్నది." వి. ఇది విరహావస్థావర్ణన మై యుండును. పరావృత్తి యనగా ఒక వస్తువు నిచ్చి మరి యొక వస్తువును గ్రహించుట ఇది సను మూల్యాదు లగు వస్తువులందే కుదురును. అధరము పూర్వము ఆశోక ప్రవాళము కంటె ఎర్రగా నుండెడిది. ఇప్పుడు ఎరుపు తగ్గుటచే ఆ అశోక ప్రవాళముతో వినిమయము చేయుటకు తగినదిగా ఉన్నది తాశీపరిణతి యనగా తాటి మొవ్వులోని ఆకు యొక్క పరిణామ మని యర్థము. ఆ ఇచట గూడ విషయమును చెప్పెడు విధానములో చమత్కార ముండుటరే ఈ కవి ఉ క్తికవి. దండి - భోజరాజాదులు మతము ప్రకారము ఇట్టి రచనలలో సమాధి యను గుణముండుకు. లోక మర్యాదానుసారముగా కవి ఒకదాని ధర్మ ములను మరొకదానియందు ఆరోపించుట సమాధి అని దండి చెప్పిన సమాధిం ణము. “ఆన్యధర్మ స్తతోన్యత్ర లోకసీమానురోధినా సమ్యగాధీయతే యత స సమాధిః స్మృతో యథా" (కావ్యాదర్శము 88.) ఈ సమాధిగుణము కావ్య సర్వస్వ మని దండి అభిప్రాయము. "తదేశ తా. వ్యసర్వస్వం సమాధిర్నామ I<noinclude><references/></noinclude> d8vuljipvmbhg9vrcfv6owlm6n2df09 104 224027 578917 2026-09-18T04:43:34Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '68 కావ్యమీమాంసా యో గుణః. కవిసార్థః సమగ్రఒపి తమేన మనుగచ్ఛతి" (కావ్యాదర్శము. 1100). పై రెండు శ్లోకములలో శ్వాసలావ్యమ్' 'లేహ్యసీమా' 'దృకడాలీ నిపేయః. 'ఆధరః ప్రతీచ్చతి' ఇత్యాదులు అన్యధర...' 578917 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>68 కావ్యమీమాంసా యో గుణః. కవిసార్థః సమగ్రఒపి తమేన మనుగచ్ఛతి" (కావ్యాదర్శము. 1100). పై రెండు శ్లోకములలో శ్వాసలావ్యమ్' 'లేహ్యసీమా' 'దృకడాలీ నిపేయః. 'ఆధరః ప్రతీచ్చతి' ఇత్యాదులు అన్యధర్మముల అన్యత్రారోపణమునకు ఉదాహరణము భోజుడు.. "సమాధిః సోట న్యధర్మాణాం యదన్యత్రాధిరోపణమ్" అని సమాధిలక్షణము చెప్పి 'ప్రతీచ్ఛత్యాళోకిమ్' ఇత్యాది శ్లోకమును ఉదాహ రణముగ చూపినాడు. మూ. రసకవిః - ఏతాం విలోకయ తనూదరి తా తా మపర్జీ మమ్బోనిధౌ వివృతకు క్లిపుటోద్ధకాని. యస్యాః వియంసి పరిణాహిమ హారమూర్త్యా బామ భువాం పరిణమని పయోధరేషు వ్యా. రసకవికి ఉదాహరణము :- 16 "తనుమధ్య యైన ఓ సుందరీ! ఈ తామ్రపర్ణి నదిని చూడుము సముద్ర మునందు, విప్పారి యున్న ముత్యపు చిప్పల దొప్పలలో గ్రహింపబడిన దీని జలములు, సుందర భూలతిక లగు యువతుల విశాలపయోధరములపై ముత్య ముల రూపమున పరిణతి చెందును " - వి ఇచట కవి తా సుపర్ణివర్ణనమును శృంగారరసస్పూర్తి కలుగు విధనము చేసి యున్నాడు గాన రసఃవి.. మూ, మార్గకవిః - మూలం బాలక వీరుద్దాం సురభయో జాతీతరూణాం త్వచః సారశ్చన్దనశాఖినాం కిసలయాన్యార్థాణ్య శోక సంద. రై రిషీ కుసుమోద్గతిః పరిణమన్మోచం చ సోయం గణః గ్రీష్మేణోష హరః పురా కిల దరే దగ్ధయ పళ్చేషవే. 17 వ్యా, మార్గకవికి (రీతిక వికి) ఉదాహరణము :- "బాలకమ మొక్కల వ్రేళ్లు, జాతీవృక్షముల సుగంధము లగు దెగళ్లు, చందనవృక్షముల సారము, అశోకవృక్ష మి యొక్క చల్లని చిగుళ్లు, శిరీషములసః బంద మైన పుష్పోద్దనుము, ఫణతమగు (మగ్గిన) ఆరటి పండు, వీటియొక్క సముదాయము పూర్వము<noinclude><references/></noinclude> e1eq6l2gwkds109v66zd3yhmce5nkap 104 224028 578918 2026-09-18T04:43:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పబ్బమోధ్యాయః 59 ఈశ్వరదగ్ధు డైన పంచబాణునకు వేడిని తగ్గించు సామగ్రిగా గ్రీష్మఋతువుదే ఇవ్వబడెను." ఈ శ్లోకమున సుకుమార మగు వైదర్భీమార్గమును అవలంబించి కవి ఆయా చెట్ల వేళ్లు మొద...' 578918 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పబ్బమోధ్యాయః 59 ఈశ్వరదగ్ధు డైన పంచబాణునకు వేడిని తగ్గించు సామగ్రిగా గ్రీష్మఋతువుదే ఇవ్వబడెను." ఈ శ్లోకమున సుకుమార మగు వైదర్భీమార్గమును అవలంబించి కవి ఆయా చెట్ల వేళ్లు మొదలు పండ్లవరకును గ్రీష్మోపశాంతికరవస్తువులనుగా ఒక క్రమమున చక్కగా వర్ణించుటచే ఇతడు మార్గకవి. వైదర్భ్యాదిరీతులకు మార్గము లని కూడ దండ్యాదు లుపయోగించిన పేరు. మూ. శాస్త్రార్థకవిః -- ఆత్మారామ విహితరతయో నిర్వికల్పే సమాధా జ్ఞా.నో దేకాద్విఘటితత మో గన్జయః స త్వసిష్ఠాః యం వీక్షనే కమపి తమసాం జ్యోతిషాం వా పరస్తా త్తం మోహాన్ధః కథమయమమం వేత్తి దేశం పురాణమ్. వ్యా, శాస్త్రార్థ కవికి ఉదాహరణము :- 18 "నిర్వికల్ప సమాధియందు ఆసక్తి కలవారును, జ్ఞానోద్రేక మువలన తొలగింపబడిన తమో గ్రంథి కలవారును, సత్వగుణమునందే స్థితి కలవారును అగు ఆత్మారాములు మాత్రమే తమస్సులకును, జ్యోతిస్సులకును కూడ దూరమైన యే శ్రీకృష్ణపరమాత్మను చూడగలరో, అట్టి ఈ పురాణపురుషుని, మోహాన్దు డైన ఈతడు (దుర్యోధనుడు) ఎట్లు చూడగలడు?" వి. ఇది పేజీ సంహారములోని శ్లోశము, ఇచట యోగశాస్త్ర వేదా న్తశాస్త్రము లందు ప్రసిద్ధము లగు విషయములు వర్ణింపబడినవి గాన ఇతడు శాస్త్రకవి. మూ. ఏషాం ద్విత్తై ర్గుణైః కనీయాన్; పఞ్చషైర్మధ్యమః, సర్వగుణ యోగీ మహాకవి. వ్యా. పైన వర్ణించిన గుణములలో రెండుమూడు గుణములు కలవాడు సామాన్యుడు; ఐదు గుణము లున్నవాడు మధ్యమ కవి, సర్వగుణములును కల వాడు మహాకవి. మూ, దళచతే కవేరవస్థా భవన్తి, తత్ర చ బుద్ధిమదాహార్యబుద్ధ్యాః సప్త, సశ్చ ఔప దేశికస్య తద్యథా కావ్యస్నాతకః, హృదయకవి, అన్యా<noinclude><references/></noinclude> l5xuklr4p6crqquo0vtfm4jq6y5xmep 104 224029 578919 2026-09-18T04:44:00Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '60 కావ్యమీమాంసా విదేశీ, సేవితా, ఘటమానః, మహాకవిః, కవిరాజః ఆవేశిక, అవిచ్చేదీ, సద్రామయితా చ. అవి ఎట్ల వ్యా. కవికి పది ఆవస్థ లుండును. బుద్ధిమత్కవికిని, ఆహార్యబుద్ధికవికిని ఏడు అవస...' 578919 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>60 కావ్యమీమాంసా విదేశీ, సేవితా, ఘటమానః, మహాకవిః, కవిరాజః ఆవేశిక, అవిచ్చేదీ, సద్రామయితా చ. అవి ఎట్ల వ్యా. కవికి పది ఆవస్థ లుండును. బుద్ధిమత్కవికిని, ఆహార్యబుద్ధికవికిని ఏడు అవస్థలు ఉండును, ఔపదేశికునకు మూడు అవస్థ లుండును. నగా - (ఈ అవస్థలను బట్టి కవులు) కావ్యవిద్యాస్నాతకుడు, హృదయకవి,. అన్యాపదేశీ, సేవిత, ఘటమానుడు, మహాకవి, కవిరాజు, ఆవేశికుడు, అవి చ్చేది, సం కామయిత (అని పరి విధముల నుందురు). మూ, యః కవిశ్వకామః కావ్యవిద్యా గ్రహణాయ గురుకులాన్యుపాస్తే స విద్యాస్నాతకః, యో హృదయ ఏవకవితే నిహ్నతే సహృదయకవిః. యః స్వమని కావ్యం దోషభయాదన్య స్వేత్యపదిశ్య పఠతి సోదిన్యాపదేశీ య ప్రవృత్తవచనం పౌరస్యానామన్యతమర్చాయామధ్యస్వతి స సేవితా యోజనపద్యం కపతేనతు ప్రబధ్నాతి స ఘటమానః యోన్వతర ప్రబనే ప్రవీణః స మహాకవిః. యస్తు త త త త భాషావిశేష తేము తేషు పబన్ధము, తస్మిం సస్మింశ్చరసే స్వత స్త్రః స తవిరాజః తే యది జగత్యపి కతిపయే. యో మస్త్రద్యుపదేశ వశాల్లసిద్ధిరావేశ సమకాలం కవతే స ఆవేశికః యో యదైవేచ్ఛతి తదై వావిచ్చిన్న వచనః సోఒవిల్చేదీ. యః కన్యాకుమారాదిషు సిద్ధ మస్త్రః స సజ్కామయితా. వ్యా కవిత్వమునందు కోరికతో, కావ్యవిద్యను స్వీకరించుటకై గురు కులముల ఉపాసన చేయువాడు 'విద్యాస్నాతకుడు'. హృదయమునందే (మనస్సు లోనే) కవిత్వము చెప్పికొనుచు దానిని మరుగు పరచువాడు, 'హృదయకవి'. తప్పులుండునేమో అను భయముచేత తన కావ్యమును కూడ ఇతరులు కావ్య మని చెప్పి పఠించువాడు. 'అన్యాపదేశి'. కవిత్వమును చెప్పుటలో చేయితిరిగి ప్రాచీన కవులలో ఎవరో ఒకరి ఛాయను (పద్ధతిని) అభ్యసించువాడు సేవిత- నిర్దుష్టమగు కవిత్వమును చెప్పకలిగి యుండి ప్రబంధరచనమును చేయని వాడు ఘట మానుడు ఏడియోఒక పబంధమునందు(సంస్కృత పబంధమునందు గాని, ప్రాకృతప్రబంధమునందు గాని ప్రవీణుడు మహాకవి ఆయా భాషావిశేషము. లందును, ఆయా ప్రబంధము లందును, ఆయా రసములను నిర్వహించుటయందును స్వాతంత్ర్యము కలవాడు 'కవిరాజు'. అట్టి కవిరాజులు ఈ ప్రపంచమునందు<noinclude><references/></noinclude> jrtctduv2el2z6gm83a3mpycd1wubbi 104 224030 578920 2026-09-18T04:44:11Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చాలా కొద్ది మంది మాత్ర మే ఉందురు. ముతామ్యపదేశమువలన కావ్యసిద్ధిని సంపాదించి అదేవతా వేశము కలిగినపుడు కవిత్వము చెప్పుచాడు 'ఆవేశికుడు', ఇచ్ఛ కలిగింపు డెల్ల అవిచ్ఛిన్నముగ కవి...' 578920 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చాలా కొద్ది మంది మాత్ర మే ఉందురు. ముతామ్యపదేశమువలన కావ్యసిద్ధిని సంపాదించి అదేవతా వేశము కలిగినపుడు కవిత్వము చెప్పుచాడు 'ఆవేశికుడు', ఇచ్ఛ కలిగింపు డెల్ల అవిచ్ఛిన్నముగ కవిత్వము చెప్పగలవాడు 'విచ్చేది'. తాము మంత్రసిద్ధి పొంది కన్యలయందును, బాలులయందును గూడ సరస్వతిని సంక్ర మింప చేయువాడు (చిన్నపిల్లలచేత కూడ కవిత్వము చెప్పింపగలిగినవాడు) 'సంక్రామయిత'. మ. సతతమభ్యాస వత సుకవే॥ వాక్యం పాకమాయాతి. "కః పున రయం పాకః" ఇర్మా చార్యాః 'పరిణామః' ఇతి మఙ్గలః, 5 పునరయం పరిణామ ?" ఇత్యాచార్యాః, సుపాం తిజాం చ శ్రవః; యా వ్యుత్పత్తి" ఇతి సౌత్ పదనివేళశిష్యమపతా పాక్య" ఇత్యాచార్యాం తదాహు :- "ఆవాసోద్ధరణే తావద్యావద్ధాలాయతే మనః పదాూం స్థాపితే సైర్మే హన్త సిద్ధాసరస్వతీ.” 19 వ్యా ఎల్లప్పుడును అభ్యాసము చేయుటవలన సుకవి యొక్క వాక్యము పాక మును (ఒక విధ మగు పరిణతిని పొందును. " ఈ పాక మనగా ఏమి?" అని ఆచార్యుల ప్రశ్న. 'పరిణామము " అని మంగలసి సమాధానము. "ఈ పరి జామ మనగా ఏమి ?" అని ఆచార్యులు "సుబంతతి జంతములు వినబడుచుండుట, ఆదియే వ్యుత్పత్తి " అని మంగళుడు "ఈ సుబన్తతిజంత శ్రవణము సాధుక ప్రయోగము క్రింద వచ్చును. కావున పాక మనగా పదముల కూర్పు కదలకుండ ఉండుటయే" అని ఆచార్యులు. కావుననే ఇట్లు చెప్పబడినది. “ఈ పదమా ఆ పదమా అని మనస్సు ఊగులాడునంతవరకే ఆనాపోద్దరణములకు అవకాశము (ఒక పదము తీసి వేసి మరి యొక పదమును పెట్టుచుండుటకు ఆనాసోద్ధరణము లని పేరు.) పదములకు ఒక్కమాటు స్థైర్యము కుదిరినదా - సరస్వతి సిద్ధించినట్లే, " మూ. "ఆగ్రహపరిగ్రహాదపి పద స్థైర్యపర్యవసాయస్త స్మాత్పదానాం పరి వృత్తి వైముఖ్యం పాకః" ఇతి వామనీయాః. తదాహుః :- "యత్ప్రదాని త్యజన్యేవ పరివృత్తి సహిష్ణురామ్. తం సిద్దివ్యాయనిష్ణాతాః శబ్దపాకం ప్రచక్షతే.” 20<noinclude><references/></noinclude> 4aj1r4vd3dj0mgn3a8c7ugbusa9igxx 104 224031 578921 2026-09-18T04:44:22Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '82 కావ్యమీమాంసా వ్యా. 8వియొక్క మొండి పట్టుదలవలన కూడ పద స్వైర్యము కలుగ వచ్చును. అనగా ఒక కవి ఈ పదము ఇచటనే ఉండవలెను. అందు చేతనే అట్లు ప్రయోగించినాను. దీనిని మార్చి మరొక పదమును కూ...' 578921 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>82 కావ్యమీమాంసా వ్యా. 8వియొక్క మొండి పట్టుదలవలన కూడ పద స్వైర్యము కలుగ వచ్చును. అనగా ఒక కవి ఈ పదము ఇచటనే ఉండవలెను. అందు చేతనే అట్లు ప్రయోగించినాను. దీనిని మార్చి మరొక పదమును కూర్చినచో అందము చెడి పోవును. అని మొండిగా వాదించవచ్చును. ఆ విధముగ ఏర్పడిన పద సైర్యము పద స్థైర్యముకాదు. అందుచేత మనస్సు దోలాయమాన మైనచో పద స్థైర్యము లేదని దోలాయ మానము కానిచో స్థైర్యము ఉన్నదని కవియొక్క మనః ప్రవృత్తిని బట్టి చెప్ప కూడదు. ఇక నేమనగా పదముల పరివృత్తి చేయుటడే.. అనగా ఒక పదము తీసివేసి మరి యొక పదము చేర్చుటచే సుందరముగ నున్నదా లేదా అని పరీక్షించి అట్లు పదగుంఫనము పరివృత్తిసహ మైనచో పాకము కుదురలేదనియు, పరివృత్తి సహము కాకున్నచో అచట పాక మున్నదనియు వామనమతానుయాయులు చెప్పుదురు. కావుననే వారిట్లు చెప్పిరి. “పదములు పరివృత్తి సహిష్ణుత్వమును త్యజించినచో, పరివృత్తిసహములు కాకున్నచో (అనగా ఒక పదము తీసివేసి మరియొక పదమును ప్రయోగించుటచే సౌంద ర్యము చెడు నన్న పరిస్థితి యున్నచో దానిని శబ్దన్యాయనిష్ణాతులు శబ్దపాక మని చెప్పుదురు " మూ.*ఇయమశ క్తి ఃఃన పునఃపాకః” ఇత్వవ న్తిసున్దరీ. యదేకస్మిన్ వస్తుని మహాకవీనామునే కోఒపి పాఠః పరిపాకవాన్ భవతి; తస్మాదసోచితశబ్దార్థ శక్తి నిబన్దనః పాఠః యదాహ :- "రరీత్యు క్తిశద్ధార్థ గ్రథన క్రమః. స్వదతే సుధియాం యేన వాక్యపాకః స మాం ప్రతి.” తదు క్తమ్ః- సతి వక్తరి సత్యర్థే కట్టే సతి రసే సతి. ఆ స్తితస్నవినా యేన పరిస్రవతి వాఙ్మధు 21 22 వ్యా. ఇది (శబ్దముల పరివృత్త్యసహిష్ణుత్వము) ఆశక్తియే కాని పాకము కాదు. (ఒక శ్లోకములో నున్న ఒక పదమును తీసి వేసి అందము చెడకుండ. మరియొక పదమును కవి కూర్చలేడన్నచో అది అతని అసామర్థ్యమునకే నిదర్శనము కాని పాకముకాదు) అని అవంతిసుందరి అభిప్రాయము. ఏలనన<noinclude><references/></noinclude> ee86cwtr622z39xzbec0ikir5xa96o4 104 224032 578922 2026-09-18T04:44:38Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పశ్చిమోధ్యాయః 88 ఒకే విషయమును వర్ణించుటలో మహాకవులు నిర్మించిన అనేక విధము లగు పాఠము: పరిపాఃవంతమొగ కానవచ్చుచున్నది. (అనగా వేరు వేరు పద ములను ప్రయోగించి రచించినను పాకము కనబడు...' 578922 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పశ్చిమోధ్యాయః 88 ఒకే విషయమును వర్ణించుటలో మహాకవులు నిర్మించిన అనేక విధము లగు పాఠము: పరిపాఃవంతమొగ కానవచ్చుచున్నది. (అనగా వేరు వేరు పద ములను ప్రయోగించి రచించినను పాకము కనబడుచునే ఉన్నది) కావున, పాక మనునది రసమునకు ఉచితము లగు శబ్దములు, అర్థములు సూక్తులు (చక్కని విషయమును చక్కగ చెప్పెడి విధానము) వీటిపై ఆధారపడి యున్నది. ఈ విషయమునే ఆమె ఇట్లు చెప్పినది:- - "గుణములు, అలంకారములు, రీతులు, ఉక్తులు, శబ్దార్థములు-వీటి గ్రంథనము చేసిన క్రమము దేనిచే విద్వాంసులకు రుచికరముగ నుండునో అదియే నా అభి ప్రాయము ప్రకారము వాక్యపాకము," ఈ విషయములో ఇట్లు చెప్పియున్నారు:- "వక్ష ఉండవచ్చును; అర్థ ముండవచ్చును; రస ముండవచ్చును. ఇన్ని యున్నను - ఏవీ లేనిచో హక్కు తేనె లొంకజాలదో అట్టిది ఒకటి ఉన్నది. (ఆదియే పాకము)" మూ. "కార్యానుమేయతయా యతచ్చబని వేదః పరం పాకో ఒభిధా విషయః. తత్సహృదయ ప్రసిద్ధిసిద్ధ ఏవ వ్యవహారాఙ్గమనీ" ఇతి రియ యా యా వ్యా. "పాకము కేవలము కార్యమును బట్టి ఊహింపదగిన దగుటచే య తచ్ఛబ్ధములచే చెప్పతగినది. కావున సహృదయుం హృదయ ప్రసిద్ధిని పట్టి ఇది సిద్ధించి వ్యవహారాంగ మగును" అని యాయావరీయుని మతము. వి. 'పాక' శబ్దమునకు ఇది అర్థము అని చెప్పుట కష్టము, చమత్కా రము అనెడు కార్యమును బట్టి ఇచట చమత్కార జనకముగ నున్నది గాన పాఠ మన్నది అని ఊహింపవలసినదే. ఈ విధముగ యచ్ఛబతచ్ఛబ్దములను ప్రయో గించి ఏది ఉన్నచో చమత్కార ముండునో అది పాకము. ఏది లేనిచో తమ త్కార ముండదో అది పాకము అని మాత్రమే పాకశబ్దార్థమును చెప్పగలను. కావున సహృదహృదయ ప్రసిద్ధిని బట్టి దీని నిర్ణయము చేయవలెను అని రాజ శేఖరుని అభి ప్రాయము. మూ. స చ కవి గ్రామస్య కావ్యమధ్యస్యతో నవధా భవతి. తద్యన యోరస్వాదు పిచుసున్దపాఃమ్, ఆదావస్వాదు పరిణామే మధ్యమం ఐదరపా3మ్.<noinclude><references/></noinclude> 5z0k6l6xzf3fj2h6e8sbcipncbi3ac8 104 224033 578923 2026-09-18T04:44:51Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '64 కావ్యమీమాంసా ఆదావస్వాదు పరిణామే స్వాదు మృద్వీకాపాకమ్ ఆదౌ మధ్యమమనే బాస్వాదు వార్తాక పాఠమ్, ఆద్యన్తయోర్మధ్యమం తినిడిపాకమ్, ఆదౌ మధ్యమమనే స్వాదు సహకార పాకమ్ ఆదావుత్తమమనే...' 578923 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>64 కావ్యమీమాంసా ఆదావస్వాదు పరిణామే స్వాదు మృద్వీకాపాకమ్ ఆదౌ మధ్యమమనే బాస్వాదు వార్తాక పాఠమ్, ఆద్యన్తయోర్మధ్యమం తినిడిపాకమ్, ఆదౌ మధ్యమమనే స్వాదు సహకార పాకమ్ ఆదావుత్తమమనే దాస్వాదు కముళపాకమ్. ఆదా పుత్తమమ నే మధ్యమం త్రపు సపాకమ్ ఆద్య న్తయోః స్వాదు నాలికేరపాకమితి. వ్యా కావ్యరచనాభ్యాసము చేయు కవి సముదాయములో ఈ పాకము తొమ్మిది విధములుగ ఉండును. ఆదియందును, అంతమునందును గూడ స్వాదు త్వము లేని కావ్యము పిచుమందపాశము. (పిచుమంద మనగా వేపచెట్టు. ఇచట వేపపండు). ప్రారంభమున స్వాదువు కాకున్నను పరిణామమున (అంతమున) మధ్యమముగా నుండు కావ్యము (అనగా కొంతవరకు స్వాదుత్వము కలది) బదరి (రేగిపండు) పాకము. మొదట స్వాదువుకానిది, పరిణామమున స్వాదు వైనది మృద్వీకా (దావా) పాఠము. మొదట మధ్యమమై (కొంచము స్వాదు వై) అంతమున స్వాదుత్వము లేనిది వార్తాకపాకము. ఆద్యంతములయందు మధ్యమ ముగ నుండునది తింతిడి (చింతపండు) పాకము మొదట ఒక విధముగ స్వాదు పుగ నుండి చివరకు పూర్తిగ స్వాదువుగ నుండునది సహకార (మామిడిపండు) పాఠము. మొదట ఉత్తమమై అంతమున స్వాదుత్వరహిత మైనది క్రముక (పోకపండు) పాకము మొదట ఉత్తమమై అంతమున మధ్యమముగ నుండునది త్రపుసపాకము. తపుస మనగా దోసకాయ. ఆద్యంతములయందు మధురమైన తాన్యము నారికేళ పాకము. . మూ, శేషాం త్రిష్వపి త్రిశేషు పాశాః పథమే త్యాజ్యాః, పరమక నిర్న పునః కుకవిః స్యాత్. కుకవితా హి సోచ్చ్వాసం మరణమ్. మధ్యమాః సంస్కార్యా. సంస్కారో హి సర్వస్య గుణముత్కర్షతి. ద్వాదశవర్ణమపి సువర్ణం పావకపాఠేన హేమీభవతి. శేషా గాహ్యాః, వ్యా. ఈ పాఠముల మూడు త్రికములలో మొదటివి త్యాజ్యములు. కవి కాకపోయినను మేలే. కుకవిమాత్రము కాకూడదు. కుకవిత్వము ( చెడ్డకని యగుట) అనునది ప్రాణములతో కూడిన మరణము. మధ్యలో నున్న పాకములు సంస్కారము చేయుటకు వీలైనవి. సంస్కారము అన్నింటికిని గుణోత్కర్ష కలిగించును కదాః పన్నెండు వన్నెల బంగారము కూడ అగ్నిచే పాకము చేసినచో శుద్ధ సువర్ణ మగును. మిగిలిన పాకములు గ్రాహ్యములు, (వాటికి సంస్కారా పేక్ష లేదు).<noinclude><references/></noinclude> p2gczod2uucyd03jv53jyof89kszygw 104 224034 578924 2026-09-18T04:45:03Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పఞ్చమోధ్యాయః - - - - 86 వి. పైన చెప్పిన పాకములు మూడేసి మూడేసి సముదాయములుగా (తికములుగా) ఉన్నవి. పిచుమంద బదర మృద్వీకాపాఠములు మొదటి త్రికము. వార్తాక - తింతిడి సహజ-రపాకములు రెండవ త్రి...' 578924 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పఞ్చమోధ్యాయః - - - - 86 వి. పైన చెప్పిన పాకములు మూడేసి మూడేసి సముదాయములుగా (తికములుగా) ఉన్నవి. పిచుమంద బదర మృద్వీకాపాఠములు మొదటి త్రికము. వార్తాక - తింతిడి సహజ-రపాకములు రెండవ త్రికము. క్రముక - తపుస నారికేలపాకములు మూడవ త్రికము. వీటిలో మొదటి పాకములు అనగా పిచుమంద వార్తాక క్రముకపాకములు, సర్వథా త్యాజ్యములు. మధ్యనున్న పాకములు, అనగా బదర తింతిడి - తపుసపాకములు కొంత సంస్కారము చేసినచో అవి గ్రాహ్యములు. మిగిలిన మూడు పాఠములును అనగా మృద్వీకా – సహకార నారికేళపాకములు సర్వథా గ్రాహ్యములు. వాటికి సంస్కారా పేక్ష లేదు. - మూ. స్వభావశుద్ధం హి న సంస్కారమ పేక్షతే. న ముక్తామణే శాణస్తా రతాయై ప్రభవతి. వ్యా, స్వభావశుద్ధ మైనదానికి సంస్కారాపేక్ష ఉండదు కదా? ముత్యమునకు సానబట్టుట దానిని తారముగ (హారములోని మధ్య మణిగా) చేయజాలదు కదా? మూ. అనవస్థితపాకం పునః కపిత్థ పాకమామనన్తి, తత్ర పలాలధూననేన అన్నకణలాభవత్సుభాషిత లాభః. వ్యా, అవ్యవస్థిత మైన పాకము కలదానిని కపిత్థపాక మని యందురు. దానిలో (ఆ కపిత్థపాకములో) పొట్టు చెరగగా చెరగగా అన్నకణ మొకటి లభిం చినట్లు ఏదైన ఒక సుభాషితము (మంచి శ్లోకము) లభించవచ్చును. మూ. సమ్యగర్యస్యతః కావ్యం నవధా పరిపచ్యతే హానోపాదానసూత్రేణ విభజే త్తద్ధి బుద్ధిమాన్ ఆయమ త్రైవ శిష్యాణాం దర్శిత విధో విధిః కిన్తు వివిధమ ప్యేతత్త్రిజగత్యస్య వర్తతే 28 24 వ్యా. బాగుగా అభ్యాసము చేయువానికి కావ్యము, పైన చెప్పినట్లుగా, నాలుగు విధములుగ పరిపాకమును చెందును. దానిని బుద్ధిమంతుడు | హానోపాదాన (5)<noinclude><references/></noinclude> t3ohiwrfylebg64l2zlkj9ezhjq4kse 104 224035 578925 2026-09-18T04:45:14Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '86 కావ్యమీమాలసా సూతముచే (కొన్ని పాకములు హేయములు కొన్ని ఉపాధేయములు) అనెడు రీతిచే విభజింపవలెను” "శిష్యులకొరకై ఇచట మూడు విధము లగు పద్ధతిచూపబడినది. కాని మూడులోకములను పరిశీలిం...' 578925 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>86 కావ్యమీమాలసా సూతముచే (కొన్ని పాకములు హేయములు కొన్ని ఉపాధేయములు) అనెడు రీతిచే విభజింపవలెను” "శిష్యులకొరకై ఇచట మూడు విధము లగు పద్ధతిచూపబడినది. కాని మూడులోకములను పరిశీలించి చూచినచో దీనికి ఇంకను వైవిధ్యము ఉన్నది" ("వివిధమసి" కి బదులుగా' వైవిద్యమ్' అనిఉన్నచో అర్థము సరిగ ఉండును). ఇతిరాజశేఖరకృతౌ కావ్యమీమాంసాయం కవిరహస్యే ప్రథమే 2ధికరణే శిష్యవిశేషము కావ్యపాకకల్పః పశ్చిమోధ్యాయ, బాలానందిలో పంచమాధ్యాయము సమాప్తము. షష్ణోధ్యాయః– పదవాక్యవివేకః మూ. వ్యాకరణస్మృతినిర్ణీత శబ్ద విరక్త నిఘంట్వాదిభిర్నర్దిష్ట సద ధేయో ఒర్థం. తౌ పదమ్. వ్యా (ఇది సాధువు అని) వ్యాకరణస్మృతిచే నిర్ణయింపబడినది శబ్దము. నిరుక్త నిఘంట్వాదులచే నిర్దిష్టమై ఆ శబ్ధముచే భోధింపబడినది అర్థము. రెండును కలిసిన పద మని పేరు. మూ, తస్య పఞ్చ వృత్త యః-సుట వృత్తి ః, సమానవృత్తి, తద్ధిత వృత్తి, కృద్వృత్తిః, తిజ వృత్తి శ్చ, గౌరశ్వః పురుషో హస్తితి జాతివాచినః శబ్దాః. హరో హరిర్హిరణ్యగర్భః కాల ఆకాశం, దిగితి ద్రవ్యచాచినః. శ్వేతః. కృష్ణా. రక్తః, పీత ఇతి చ గుణవాచినః. ప్రాదయశ్చాదయశ్చాసత్త్వ వచనాః. నగరము.. పస్థితః పన్హాః; వృక్షమను ద్యోతతే విద్యుత్ ఇతి కర్మ ప్రవచనీయాః. పదమునకు సువృత్తి, సమాసవృత్తి, తద్ధితపృత్తి, కృదవృత్తి, తిజ్ వృత్తి, అని ఐదు వృత్తులుండును. గౌ।, ఆశ్వః, పురుషః, హస్తి, మొదలయిన పదములు జాతివాచకములు (ఇవి గోత్వము, అశ్వత్వము మొదలగు అర్థములను బోధించును) హరః, హరి హిరణ్యగర్భశి, (బహ్మ దేవుడు) కాలం, ఆకాశం, డిక్ మొనలైన శబ్దములు ద్రవ్యవాచకములు, (లింగసంఖ్యాదులతో<noinclude><references/></noinclude> 61fkcrdohx3gz5prtp934rdhjst9vdb 104 224036 578926 2026-09-18T04:45:33Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పశ్చిమోధ్యాయః 87 అన్వయించునది ద్రవ్యము). శ్వేతః, కృష్ణః, రక్తి. పీతః ఇత్యాదిశబ్దములు గుణవాచకములు. ప్రాదులు (ప, పరా, అవ మొదలగునవి). బాదులు, (చ, వా, హ మొదలగునవి) అసత్యవాచకములు; అనగా అ...' 578926 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పశ్చిమోధ్యాయః 87 అన్వయించునది ద్రవ్యము). శ్వేతః, కృష్ణః, రక్తి. పీతః ఇత్యాదిశబ్దములు గుణవాచకములు. ప్రాదులు (ప, పరా, అవ మొదలగునవి). బాదులు, (చ, వా, హ మొదలగునవి) అసత్యవాచకములు; అనగా అ దవ్యవాచకములు, (లింగసం ఖ్యాద్యన్వయములేనివి ) "నగరం ఉపస్థితః పనాః" (మార్గము నగరము దగ్గర నున్నది) "వృక్షం అను విద్యోతతే విద్యుత్" (మెరుపు వృక్షమువైపు మెరుయు చున్నది) ఇత్యాదులు కర్మప్రవచనీయములు. వి అనగా సమీపము అను అర్థమును బోధించు 'ఉప' అనునదియు, మేరుపు ఎటువైపు మెరిసినదో గుర్తు చెప్పుటకై ప్రయోగింపబడిన 'అను' అనునదియు కర్మప్రవచనీయములు వాటి సంబంధముచే 'నగర, 'వృక్ష' శబ్ద ములకు "కర్మ ప్రవచనీయయు క్తే ద్వితీయా" అను పాణినిసూ తము ననుసరించి ద్వితీయ వచ్చినది. ఈ విధముగ పైన చెప్పిన ఐదు వృత్తులలో మొదటి దగు సువృత్తి శాత్యాది భేదముచే ఐదు విధము అని యర్థము. మూ. "సేయం సుబవృత్తిః పఞ్చతయ్యపి వాఙ్మయస్య మాతా" ఇతి విద్వాంసః సువృత్తిరేవ సమాసవృత్తిః; వ్యాససమాసా వేవానయోర్భేద హేతూ. సా చ షోఢా ద్వన్ద్వాదిభేదేన. తత షట్సమాసీసమాససూక్తమ్. వ్యా. పంచవిధము లగు ఈ సుబవృత్తి వాఙ్మయమున కంతకును తల్లి యని విద్వాంసుల యభిప్రాయము సుబవృత్తియే సమాసవత్తి. అనగా రెండ వదైన సమాసవృత్తి సుపవ్పత్తిలో అంతర్గతమే, వీటి భేధమునకు హేతువులు వ్యాససమాసములే (సువృత్తి విడిగా ఉన్నచో వ్యాసము; రెండు లేక అంతకంటే అధికమైన సుబవృత్తులు కలిసి యుండుట సమాసము). ఆది (సమాసవృత్తి) ద్వంద్వాది భేదములచే ఆరు విధములు ఆరు సమాసముల పేర్లను కలిపి చెప్పిన సూక్ష మిది:-- మూ, ద్వన్ద్వాఒస్మి ద్విగురస్మి చ గృహే న మే సతతమవ్యయీభావః, తత్పురుష కర్మ ధారయ యేనాహం స్యాం బహువ్రీహిః. వ్యా. (ఒక నిర్ధనుడు ధనికుని వద్దకు పోయి చెప్పిన వాక్యమిది. ఇది బిల్హణుని పపితామహుడగు భట్టముక్తి కలశుడు రచించిన దాని ప్రసిద్ధి) నేను ఇంటగా ఉన్నాను. నాకు ద్విగువు అనగా రెండు ఆవులు మాత్రమే ఉన్నవి. నా<noinclude><references/></noinclude> 9pqdlc8sylx32cuacodqv24jrx06ww7 104 224037 578927 2026-09-18T04:45:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '88 కావ్యమీమాంసా గృహమునందు ఎన్నడును అవ్యయీభావము అనగా ఖర్చు లేక పోవుట, లేదు. అందువలన ఓ పురుషుడా (అల్- పురుష) దేనిచే నేడె బహు వీహిని (అధిక మగు ధాన్యము కలవాడను) అగుదునో పెట్టి కర్మ...' 578927 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>88 కావ్యమీమాంసా గృహమునందు ఎన్నడును అవ్యయీభావము అనగా ఖర్చు లేక పోవుట, లేదు. అందువలన ఓ పురుషుడా (అల్- పురుష) దేనిచే నేడె బహు వీహిని (అధిక మగు ధాన్యము కలవాడను) అగుదునో పెట్టి కర్మము (పనిని) నిర్ణయించుము (కర్మ + ధారయ). (ఈ చాటుల్లోకములో ద్వంద్వ-ద్విగు - అవ్మయీభావ . తత్పురుష - కర్మధారయ - బహువ్రీహి అను సమాసనామధేయములు కూడ వచ్చినవి.) . మూ. తద్ధితవృత్తిః పునరసనా. తద్ధి శాస్త్ర పాయోవాదః యదుత "తతమూ పాణినీయా॥". 'మాజీ స్థమ్, రౌచనికమ్. సౌరమ్, సైన్దనమ్, వైయాసేయమ్. ఇతితద్ధితాన్తాః. వాతిపదిక విషయాచేయమ్, కృద్వృత్తిశ్చ ధాతువిషయా. కర్తా, హర్తా, కుమ్భకారో, నగర కారః ఇతికృదనాః. వ్యా. తద్ధిత వృత్తి అనంత మైనది. కావుననే శాస్త్రములలో "పాణినీయులు తద్ధితల విషయమున మూడు" అని మామూలుగా చెప్పేడు ఒక మాట కలదు (తద్ధిత ప్రత్యయములు అసంఖ్యాకములుగ ఉండుటచే వాటి నన్నింటిని స్మృతిపథమున నిలుపుట కష్ట మిని యర్థము. ప్రాచీనవ్యాకరణములలో నున్న తద్ధిత పత్యయముల నన్నింటిని పాణి చెప్పలేదు. అందుచే పాణిని వ్యాకరణమును మాత్రము అభ్యసించువారు తద్ధిత మూడు అని కూడ దీని యర్థమైయుండును) మార్జోష్ఠమ్ (మంజిష్ఠ అను రంగుపూసిన వస్త్రము) రౌచనికమ్ (గోరోచనముచే ఎర్రనైనది), సౌరమ్; (సూర్యసంబంధమైనది) సైన్దనమ్. (సింధుసంబద్ధము) వైయాసియమ్ (వ్యాసరచితము) ఇత్యాదిపదములు తద్ధిత ప్రత్యయా నములు. తద్ధితవృత్తి ప్రాతిపదికలకు సంబంధించినది. (అనగా తద్ధిత పత్యయములు 'మజ్జిష్ఠా', 'రోచన' మొదలగు ప్రాతిపదికలకు చేర్చబడును. కృద్వృత్తి ధాతు విషయకము, (అనగా 'తృచ్' 'ఆణ్' మొదలగు కృత్పత్యయములు 'కృ' 'హృ' మొదలగు ధాతువులకు చేర్చబడును) కర్తా, హర్తా, కుమ్భకారః, నగర కారః ఇత్యాదులు కృద న్తములు, మూ. తిజ్వృత్తిర్దళధా దశలకారీభేదేవ, ద్విధా చ సా ధాతు సుద్ధాతు విషయల్సేన. ఆపాక్షిత్, పచతి, పశ్యతి, ఇతి ధాతవీయాన్యాఖ్యాతాని, అపల్లవయత్, పల్లవయతి, పల్లవయిష్యతి ఇతి సౌద్ధాతవీయాని. -<noinclude><references/></noinclude> m4ucijf59w1stmvja3icn786p7sqzbj 104 224038 578928 2026-09-18T04:45:59Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '69 వ్యా పది లూకారములను బట్టి తిఖ్విృత్తి పది విధములు. (లట్, లిట్, , లట్, లేట్ లోట్, లజ్, లిజ్, లుజ్, లజ్ అని పది లకారములు) మరల ఆ తిజ్వత్తి ధాతువులకు సంబంధించినది, సుద్ధాతువులకు (నామ...' 578928 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>69 వ్యా పది లూకారములను బట్టి తిఖ్విృత్తి పది విధములు. (లట్, లిట్, , లట్, లేట్ లోట్, లజ్, లిజ్, లుజ్, లజ్ అని పది లకారములు) మరల ఆ తిజ్వత్తి ధాతువులకు సంబంధించినది, సుద్ధాతువులకు (నామధాతు వులకు) సంబంధించినది అని రెండు విధములు. ఆపాక్షిత్, పచతి, పశ్యతి ఇత్యాదులు ధాతువులకు సంబంధించిన ఆఖ్యాతములు. ('పబ్' ధాతువు యొక్క భూతార్థకల జ్ '15' == పండెను. వర్తమానార్థకలట్ - పండుచున్నాడు భవిథ్యదర్థ కల్బట్ - పక్ష్యతి. లేజ తమునకు అఖ్యాత మని పేరు.) అపల్లవయత్, పల్లవయతి, పల్లవ యిష్యతి ఇత్యాదులు సుద్ధాతువులనుండి వచ్చిన ఆఖ్యాతములు, ('పల్లవ' అస్తికది నామవాచకము. దానిని ధాతువుగ పరిగణించి 'గ్రిజ్' ప్రత్యయము:లు చేర్చుటచే "అపల్లవయత్" ఇత్యాదిరూపములు సిద్ధించినవి. వీటికి 'దిగర్చునట్లు చేసెను' ఇత్యాద్యర్థములు. పచతి = = పండగలడు. మూ. తదిదమిత్థకారం పఞ్చప్రకారమపి పదజాతం మిథః సమన్వియ మానమాననాయ కల్పతే. తజ్జన్మాచైవ విదుషాం వాదో యత్కిల "దివ్యం సమాసహస్రం బృహస్పతిర్వక్తా, శతక్రతురధ్యేతా, తథాపి నానః శబ్దరా శే రాసీత్. " మూ. ఈ విధముగ పంచవిధము లగు పదసముదాయము పరస్పరము కలియుటచే అనంతసంఖ్యాక మగును. దీనిని బట్టియే - "వెయ్యి దివ్య సంవత్స రముల పాటు బృహస్పతివక్తః దేవేంద్రుడు అధ్యయనము చేయువాడు; అయినను శబ్దకాశికి అంతము దొరకలేదు" అను ప్రవాదము పండితులలో వ్యాపించియున్నది మూ. తత్ర దయితసుట వృత్తయో విదర్భాం. వల్లభసమాసవృత్తయో గౌడాః ప్రియతిద్దితా దాక్షిణాత్యాః, కృత్ ప్రయోగరుచయ ఉదీద్యాం అభీష్ట శిఙ్పృత్తయః సరే ఒపి స నః తేషాం చ విశేషఃక్షథానం కస్థానే వర్ధతా ధాృత . ''విశేషలక్షణవిదాం ప్రయోగాః ప్రతిభాన్తి యే. ఆఖ్యాతరాశి సైరేష ప్రత్యహం హ్యుపచీయతే.<noinclude><references/></noinclude> ce8sr0cl4ad4c8ds9fqphfi3j79gyu7 104 224039 578929 2026-09-18T04:46:10Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '70 70 కావ్యమీఁమాసా వ్యా. అందు విదర్భదేశీయులకు సువృత్తి అనిన ఇష్టము. గౌడులకు సమాసవృత్తి ఇష్టము. దాక్షిణాత్యులకు తద్ధితాంతప్రయోగము ఇష్టము. ఉత్తర దేశీయులకు కృదంతప్రయోగము ప్రి...' 578929 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>70 70 కావ్యమీఁమాసా వ్యా. అందు విదర్భదేశీయులకు సువృత్తి అనిన ఇష్టము. గౌడులకు సమాసవృత్తి ఇష్టము. దాక్షిణాత్యులకు తద్ధితాంతప్రయోగము ఇష్టము. ఉత్తర దేశీయులకు కృదంతప్రయోగము ప్రియము, ఉత్తర మరచయిత అందరికిని తిజవృత్తి ఇష్టము. వీరందరును తిజనములకు సంబంధించిన విశేషలక్షణములను బాగుగ పరిశీలించి ప్రయోగించుచుండుటచే ఆఖ్యాతగణము (తిజంతశబ్దసము దాయము) క్రమక్రమముగ పెరిగిపోయినది. ఈ విషయమిట్లు చెప్పబడినది ;- "లక్షణ విశేషము నెరింగినవారికి ఏ ప్రయోగములు భాసించునో ఆ ప్రయోగములచే ఈ అఖ్యాత సముదాయము ప్రతిదినమునను పెరిగిపోవుచున్నది.. వి. ఈ శ్లోకమునందును, పై వాక్యమునందును 'ఆఖ్యాత' శబ్దమునకు కేవలతిఙంత మని మాత్రమే అర్థము కాదు. ఎందరు ప్రయోగించినను వాటి సంఖ్య పెరుగుటకు అవకాశముండదు కధా? అందుచే ఆఖ్యాతశబ్దమునకు తిజంతఘటితము లగు వాక్యవిశేషముల ప్రయోగ మని యర్థము. ప్రయోక్తల ప్రతిభావిశేషమును బట్టి విచిత్రప్రయోగములు పెరుగుచుండును కదా ? మూ, పదానా మభిధిత్సితార్థ గన్జనాకర॥ సన్దర్భో వాక్యమ్, "తస్య చ త్రిధా అభిధావ్యాపారః" ఇత్యాద్భటాః - వైభక్తః, శాక్తః శక్తివిభక్తిమ యశ్చ, ప్రతిపదం శ్రూయమాణా సూపపదవిభక్తిమ కారక విభక్తిము వా వైభక్తః. లుప్తాస్వపి విభక్తిమ సమాససామర్థ్యాతదరావగతా శాక్తః ఉభయాత్మా చ శ క్తివిభ క్తిమయః. తత్ర వైభక్తః - వ్యా. చెప్పదలచిన అర్థముయొక్క గ్రథనమునకు (కూర్పునకు) స్థాన మగు పదముల కూర్పు వాక్యము. వాక్యముయొక్క అభిధావ్యాపారము (అర్థము బోధించెడు వ్యాపారము) వైభక్తము, శాక్తము, శక్తివిశ క్తిమయము అని మూడు విధములుగ నుండు నని ఉద్భటమతానుసారులు చెప్పుదురు. ప్రతిపదమ నందును కారక విభక్తులు, ఉపపదవిభక్తులు స్పష్టముగ వినబడుచున్నచో (అట్టి వాక్యముల అభిధావ్యాపారము) వైభక్తము, వి. కారక సంజ్ఞను బట్టి వచ్చిన విభక్తి కారక విభక్తి, ఉదా. "రామాయ పుస్తకం దదాతి" ఆననపుడు, ఇచ్చిన పుస్తకమును తీసికొను రాము నకు సంప్రదానకారక మని పేరు ఉండుటచే రామశబ్ధమునకు “చతుర్థీసం ప్రదానే "<noinclude><references/></noinclude> ehbto36pi6ppat6u9lb0f5n8m3wbj1d 104 224040 578930 2026-09-18T04:46:22Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పఞ్చమోధ్యాయః 71 (పా, సూ.) అను నియమముచే చతుర్థీవిభక్తి వచ్చినది. ఇది కారక విభక్తి. 'రామాయ నమః' అనునపుడు 'నమః' అను పదము పక్క నుండుటచే 'రామ' శబ్దమునకు చతుర్థీవిభక్తి వచ్చినది. ఉపపదము...' 578930 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పఞ్చమోధ్యాయః 71 (పా, సూ.) అను నియమముచే చతుర్థీవిభక్తి వచ్చినది. ఇది కారక విభక్తి. 'రామాయ నమః' అనునపుడు 'నమః' అను పదము పక్క నుండుటచే 'రామ' శబ్దమునకు చతుర్థీవిభక్తి వచ్చినది. ఉపపదమును - అనగా దగ్గర నున్న పద మును, నిమిత్తముగ చేసికొని ఇచట చతుర్థి వచ్చినది గాన ఇది ఉపపదవిభక్తి. వ్యా విభక్తులు లోపించినను సమాసముయొక్క సామర్థ్యముచే (శక్తిచే) ఆ లోపించిన విభక్తుల అర్థము గమ్యమాన మైనచో (అట్టి సమాసములతో కూడిన వాక్యము యొక్క అభిధావ్యాపారము) శాక్తము. వైభక్తము శాక్తము, రెండును ఉన్నచో శ క్తివిభక్తిమయము వి అనగా ఒక వాక్యమునందలి పదం. అన్నియు వ్యస్తపదము లైనచో దాని అభిధావ్యాపారము వైభక్తము. సమస్తపదము లైనచో శాక్తము, ఉభయ విధము లైనచో శ క్తివిభ క్తిమయము వైభక్తమునకు ఉదాహరణ మెట్లగా— మూ. నమస్తస్మై వరాహాయలీలయోద్దరతే మహీమ్. ఖుర యోర్మధ్యగో యస్య మేరు ఖణఖణాయతే. వ్యా, ఎవని డెక్కల మధ్య చిక్కుకొనిన మేరుపర్వతము ( అడుగులు వేసినపుడు) ఖణఖణ మని చప్పుడుగుచున్నదో అట్టి, విలాసగా భూమిని పైకి ఎత్తుచున్న. వరాహమూర్తికి నమస్కారము. 8 వి. ఇందు అన్ని పదములందును విభక్తులు స్పష్టముగ వినవచ్చుచున్నవి. గాన ఇది వైభక్తమునకు ఉదాహరణము. మూ. శాక్తః- విక స్తశత్రుః స్పృహయాల లోక ప్రపన్నసామన ఉద గసత్త్వం. అధిష్ఠితౌదార్యగుణో ఒసిప త ణిణవనిర్నా స్త్రీ కృప స్వదన్మం. వ్యా. శాక్తమునకు ఉదాహరణము... భయపడు శ రువులు కలవాడును, లోక ప్రియుడును, శరణుజొచ్చిన సామంతులు కలవాడును, గొప్ప బలము కలవాడును, ఔదార్యగుణవ. తుడువు,<noinclude><references/></noinclude> fgdw3rwtne35zh0r6c6n8l02crwuldx 104 224041 578931 2026-09-18T04:46:35Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '72 కావ్యమీమాంసా ఖడ్గముచే జయింపబడిన భూమండలము కలవాడును అగు రాజు, నీకంటె అన్యుడు, లేడు. వి. ఇచట పదము లన్నియు సమస్తపదములు. వాటిలోని పూర్వపదముల విభక్తులు లోపించినను, సమాసళ క్తిచే...' 578931 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>72 కావ్యమీమాంసా ఖడ్గముచే జయింపబడిన భూమండలము కలవాడును అగు రాజు, నీకంటె అన్యుడు, లేడు. వి. ఇచట పదము లన్నియు సమస్తపదములు. వాటిలోని పూర్వపదముల విభక్తులు లోపించినను, సమాసళ క్తిచే వాటి యర్థము గవ్య మగుచున్నది. మా, యథా వా -... కఱ్ఱదోలాయితోద్దామనీలే స్టీవర దామతాః హరిభీత్యాశ్రితా శేషకాలియాహికులా ఇన. 5 వ్యా కంఠములందు ఊగులాడుచున్న పెద్దవైన నీలోత్పలమాలికలు గల, వారు, శ్రీకృష్ణునివలన భయముచే ఆ శ్రయించిన సమస్తమైన కాలియవంశీయులు కలవారువలె ఉన్నారు. వి. పూర్వకమునందు వలె ఇచట గూడ అన్నియు సమస్తపదములు. మూ. శ క్తివిభ క్తిమయః- ఆథాగాదేకదా స్పష్టచతురాశాముఖద్యుతిః తం బ్రహ్మేవ శరత్కాల ప్రోత్పుల్ల కమలాసనః, వ్యా. అటు, పిమ్మట ఒకప్పుడు, స్పష్టమైన చతురాశాముఖ కాంతికలు, వికసిత కమలాసన మగు శరత్కాలము బ్రహ్మవలె, అతనిని పొందెను. వి. 'స్పష్టచతురాశాముఖద్యుతిః' అను పదమునకు శరత్కాల పక్షమున - (మేఘములు తొలగుటచే) స్పష్ట మైన నాలుగు దిఙ్మఖముల కాంతి కలది యనియు, బ్రహ్మ పక్షమున స్పష్టమైన, నాల్గు దిక్కుల వైపును తిరిగి యున్న ముఖముల కాంతి కలవాడు అనియు అర్థము. "ప్రోత్ఫుల్లకమలాసనః" అను పదమునకు శరత్వక్షమున వికసించిన పద్మములు, అసనపుష్పములు కలది యనియు, బ్రహ్మపదమున వికసించిన పద్మము ఆసనముగా కుంవాడు అనియు అర్థము, ఈ శ్లోకములో రెండు పదములు అసమ స్తములు; మిగిలినవి సమస్త ములు గాన ఇది శ క్తి విభక్తి మయమునకు ఉదాహరణము. మూ, త త వాక్యం దశరా- ఏకాఖ్యాతమ్, అనేకాఖ్యాతమ్, ఆవృత్తా ఖ్యాతమ్, ఏకాభిధేయాఖ్యాతమ్, పరిణతాఖ్యాతమ్, అనువృత్తాఖ్యాతమ్, సగుచి<noinclude><references/></noinclude> av7b0fbm51msqh2fs7962iibh1cb1f0 104 224042 578932 2026-09-18T04:46:44Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '78 తాఖ్యాతమ్, అధ్యాహృతాఖ్యాతమ్, కృదభిపాతాఖ్యాతమ్, ఆన పేషి తాఖ్యాత మితి. తత్రై కాఖ్యాతమ్ - జయత్యేకపదాక్రాన్త సమస్త భువనశ్రయః ద్వితీయ పదవిన్యాస వ్యాకులాభినయః శివః. వ్యా. వాక్...' 578932 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>78 తాఖ్యాతమ్, అధ్యాహృతాఖ్యాతమ్, కృదభిపాతాఖ్యాతమ్, ఆన పేషి తాఖ్యాత మితి. తత్రై కాఖ్యాతమ్ - జయత్యేకపదాక్రాన్త సమస్త భువనశ్రయః ద్వితీయ పదవిన్యాస వ్యాకులాభినయః శివః. వ్యా. వాక్యము ఏకాఖ్యాతాది భేదముచే పది విధములు. అందు ఏకాఖ్యాత మెట్లనగా:- "ఒక్క పాదవిన్యాసముచే ఆ క్షమింపబడిన భువనత్రయెము కలవాడును, రెండవ పాదవిన్యాసమునకు (స్థానము లేకపోవుటచే) వ్యాకులమైన అభినయము గలవాడును ఆగు శివుడు సర్వోత్కర్షగా నున్నాడు." వి. శ్లోకరూప మగు ఈ వాక్యమునందు 'జయతి' అను ఒక్క ఆఖ్యాతము మాత్రమే ఉన్నది. ప్రథమమ్ మూ, అనేకాఖ్యాతమ్. తచ్చ ద్విరా, సాన్తరం నిరస్తరమ్. తయోః దేవాసురా సమథ మనగిరాం విరామే పద్మాసనం జయజయేతి బభాషిరేచ. గేృతితో బహు మేనిరేచ స్వాగ్రేసరం విదధిరే చ వవస్ధిరే చ. వ్యా, అనేకాఖ్యాతము, సాన్తరము, నిరస్తరము అని అది రెండు విధములు, వాటిలో మొదటిది :- "సముద్రమథనమునకు సంబంధించిన మాటలు పూర్తియైన పిమ్మట దేవతలును అసురులును, ఆ బ్రహ్మను, 'జయ' 'జయ' అని పలికిరి. వెంటనే అన్ని వైపులనుండి అతనిని సేవించిరి. ఆదరించిరి. తమ అగ్రేసరునిగా (ముందుఉండువానినిగా) చేసిరి. మరియు నమస్కరించిరి. " వి ఇచట క్రియాపదమ నకును క్రియాపరమునకును మధ్య ఇతర పదము లుండుటచే ఈ వాక్యము సాన్తరానేకాఖ్యాతవాక్యము, 7<noinclude><references/></noinclude> 7y1w20zv6f0ltmprfq2ry42knnuokax 104 224043 578933 2026-09-18T04:47:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '74 మూ. ద్వితీయమ్ — త్వం పాసి హంసి తనుషే మనుషే బిభర్షి విరాజసే సృజని సంహరసే నిరోషి ఆస్సే నిరస్యసి సర (మ) స్యసి రాసి లాసి సక్రీడసే బడసి మేధసి మోదసేవ. కావ్యమీమాంసా వ్యా. రెండవదాని...' 578933 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>74 మూ. ద్వితీయమ్ — త్వం పాసి హంసి తనుషే మనుషే బిభర్షి విరాజసే సృజని సంహరసే నిరోషి ఆస్సే నిరస్యసి సర (మ) స్యసి రాసి లాసి సక్రీడసే బడసి మేధసి మోదసేవ. కావ్యమీమాంసా వ్యా. రెండవదానికి అనగా నిర నరాఖ్యాతవాక్యమున కుదాహరణము--- "నీవు రక్షించుచున్నావు. సంహరించుచున్నావు, విస్తరింపచేయుచున్నావు.. మననము చేయుచున్నావు. భరించుచున్నావు. ప్రకాశించుచున్నావు, సృజించు చున్నావు, సంహరించుచున్నావు. ధ్వని చేయుచున్నావు. ఉంటున్నావు నిరసించు చున్నావు. బాగుగా కూర్చుచున్నావు. దగ్గరకు చేర్చుచున్నావు. గ్రహించు. చున్నావు. క్రీడించుచున్నావు. ఆరాదించుచున్నావు. కలియుచున్నావు. చచున్నావు ఇచట క్రియాపదము లన్నియు వరుసగా, ఇతర పదముల వ్యవధానము లేకుండ, కూర్చబడినవి గాన ఇది నిరస్తరావేకాఖ్యాతవాక్యమునకు ఉదా హరణము. మూ. "ఆఖ్యాతపరతస్త్ర వాక్య వృత్తిః; ఆతో యావదాఖ్యాత మిహ వాక్యాని" ఇత్యాచార్యాం. "ఏకాకారతయా కారక గ్రామస్యైకార్థతయా చ వచోప్ప త్తేరేకమేవేశం వాక్యమ్" ఇతి యాయావరీయః. వ్యా. "వాక్యవృత్తి అనగా వాక్యార్థము యొక్క పరిసమాప్తి ఆఖ్యాతము పై ఆధారపడి యుండును. కావున ఇట్టి స్థలములలో ఎన్ని ఆఖ్యాతము లున్నవో అన్ని వాక్యములు ఉన్నట్లు అంగీకరింపవలెను" అని ఆచార్యుల అభిప్రాయము. "కర్త మొదలైన కారకములు ఏకాకారముగనే ఉండుట చేతను, ఈ వాక్య ప్రయోగమునకు ప్రయోజనము ఒకటే అయి ఉండుట చేతను, అనే కాఖ్యాతము లున్నను) ఇది ఏకవాక్యమే" అని యావరీయుని అభి ప్రాయము. మూ. ఆవృత్తాఖ్యాతమ్ -<noinclude><references/></noinclude> k7yyoya70ppqgnmgvq01qw50oiw729m 104 224044 578934 2026-09-18T04:47:26Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పఞ్చమోధ్యాయః జయత్యములకౌస్తుభ స్తబకితాంసపీతో హరి ర్ణయ ని చ మృగేక్షణాశ్చలదపాఙదృష్టి క్రమాః. తతో ఆయతి మల్లికా తదను సర్వసంవేదనా వినాశకరణక్షమో జయతి పఞ్చమస్య ధ్వనిః- వ్యా, ఆవ...' 578934 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పఞ్చమోధ్యాయః జయత్యములకౌస్తుభ స్తబకితాంసపీతో హరి ర్ణయ ని చ మృగేక్షణాశ్చలదపాఙదృష్టి క్రమాః. తతో ఆయతి మల్లికా తదను సర్వసంవేదనా వినాశకరణక్షమో జయతి పఞ్చమస్య ధ్వనిః- వ్యా, ఆవృత్తాఖ్యాతమునకు ఉదాహరణము - 76 10 "నిర్మల మైన కౌస్తుభమాణిక్యముచే పుష్పగుచ్ఛములు కలదిగా ఉన్న వక్షఃపీఠము గల విష్ణువు సర్వోత్కర్షగా నున్నాడు. చంచల మైన నేత్రాంతములు గల దృష్టి ప్రసారములు గల మృగనయనలు సర్వోత్కర్షగ నున్నారు. అటు పిమ్మట మల్లిక సర్వోత్కర్షగా నున్నది. అనంతరము సకలమానస కేశములను తొలగించుటకు సమర్థ మగు కోకిలయొక్క పంచమధ్వని సర్వోత్కర్షముగ నున్నది." వి. ఇచట జయతి' అను ఒకే ఆఖ్యాతము నాలుగు పర్యాయములు ఆవృత్త మైనదిగా ఇది ఆవృత్తాఖ్యాతమునకు ఉదాహరణము. Sage. ఏకాభిధేయాఖ్యాతమ్:= హృష్యతి చూతేషు చిరం తుష్యతి వకులేషు మోదతే మరుతి. ఇహ హి మధౌ కలకూజిము పిశేషు చ ప్రియతే రాగీ వ్యా, ఏకాలిధేయాఖ్యాత మెట్లనగా:- 11 "రాగావిష్ణు డైనవాడు ఈ వసంతఋతువునందు, చూతముల విషయమున హర్షించుచున్నాడు. నకులముల(బొగడచెట్లు) విషయమున ఎక్కువ సంతోషిం చుచున్నాడు. వాయువు విషయమున ఆనందించుచున్నాడు. మధురముగా ధ్వనిచే యుచున్న పికముల విషయమున ప్రీతిమంతుడై యున్నాడు." వి. ఇచట 'రాగి' అను ఒకే కర్త అనేక క్రియాపదములతో సబంధించి యుండుటచే ఇది ఏకాభిధేయాఖ్యాతమునకు ఉదాహరణము. పరిణతాఖ్యాతమ్<noinclude><references/></noinclude> 2w1hn820y53moz7sewkm6y0octeimg5 104 224045 578935 2026-09-18T04:47:45Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '76 సోస్మిన్ జయతి జీవాతుః పదోషోః పఞ్చమధ్వనిః తేచ చైత్రే విచిత్రైలా కక్కో లీకేలయోఒ నిలాం వ్యా, పరిణతాఖ్యాతమునకు ఉదాహరణము:- కావ్యమీమాలసా 12 ఈ చైత్రమాసమున మన్మథుని జీవనౌషధమైన (మ...' 578935 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>76 సోస్మిన్ జయతి జీవాతుః పదోషోః పఞ్చమధ్వనిః తేచ చైత్రే విచిత్రైలా కక్కో లీకేలయోఒ నిలాం వ్యా, పరిణతాఖ్యాతమునకు ఉదాహరణము:- కావ్యమీమాలసా 12 ఈ చైత్రమాసమున మన్మథుని జీవనౌషధమైన (మన్మథుని ఉజ్జీవింప చేసెడు) కోకిలల పంచమధ్వని సర్వోత్కర్షగ నున్నది విచిత్రముగా ఏలా కక్కోలీలతలతో క్రీడించుచుచున్న ఆ వాయువులు కూడ సర్వోత్కర్షగ నున్నవి" వి. పూర్వార్ధములో నున్న 'జయతి' అను క్రియాపదము ఉత్తరార్ధములో కూడ 'జయన్తి' అను బహువచనరూపముగ మారి (పరిణామమును చెంది) అన్వ యించుచున్నది గాన ఇది పరిణతాఖ్యాతమునకు ఉదాహరణము. మూ, ఆనువృత్తాఖ్యాతమ్:- చరన్తి చతురమ్భోధివేలో ద్యానేషు దన్తినః చక్రవాతాద్రికుణ్ణము కున్దభాసో గుణాశ్చ తే. వ్యా. అనువృత్తాఖ్యాతమునకు ఉదాహరణము:- 18 "నీ ఏనుగులు చతుస్సముదతీరములందలి ఉద్యానవనములందు సంచ రించుచున్నవి. మల్లెపూవులవంటి తెల్లని కాంతులు గల గుణములు కూడ చక్ర వాలపర్వతమ యొక్క పొదరిండ్లలో సంచరించుచున్నవి.” వి. ఇచట పూర్వార్ధములోని 'చరన్తి' అను క్రియయే ఏమియు మార్పు లేకుండగ ఉ త్తరార్ధమునందు కూడ అనువర్తించి అన్వయించినది గాన ఇది అను వృత్తాఖ్యాతమునకు ఉదాహరణము, మూ. సముచితాఖ్యాతమ్ పరి గ్రహభరాక్రాన్తం దౌర్గత గతిచోదితమ్ మనో గస్త్రీవ కపఠే చీత్కరోతి చ యాతి చ 14 వ్యా, భార్యాపుత్రాదుల భారముచే ఆ క్రమింపబడినదియు, దురదృష్టము యొక్క గతిచే పేరేపింపబడినదియు అగు మనస్సు, (ఎక్కించిన వస్తువుల భారముచే ఆక్రమించబడినదియు, వంకరమార్గమున ప్రేరితమును అగు ఎడ్ల<noinclude><references/></noinclude> 368xsar9v3ow5gmpdoo14548p9zou61 104 224046 578936 2026-09-18T04:48:05Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పఞ్చమోధ్యాయః బండివలె, అమార్గము నందు (విషమముగా నున్న మార్గమునందు) చీత్కారము చేయుచున్నది. నడచుచునే యున్నది. " వి. (కుపథే) 'చీత్కరోతి' 'యాచ' అను క్రియాపదములు అటు మనస్సు నకును, ఇటు...' 578936 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పఞ్చమోధ్యాయః బండివలె, అమార్గము నందు (విషమముగా నున్న మార్గమునందు) చీత్కారము చేయుచున్నది. నడచుచునే యున్నది. " వి. (కుపథే) 'చీత్కరోతి' 'యాచ' అను క్రియాపదములు అటు మనస్సు నకును, ఇటు ఎడ్లబండికిని సముచితమగ ఆశ్వయించుచున్నవి గాన ఈ వాక్యము సముచితాఖ్యాతము. మూ, యథా చ - స దేవః సా దంష్ట్రా కృతకిటివిలాసస్మితసితా ద్వయం దిశ్యాత్తుభ్యం ముదమీదముదారం జయతి చ. ఉదఞ్చద్భిర్భూయ స్తరలితని వేళా వసుమతీ యద గే యద్భ్వా సైర్గిరిగుడక లీలాముదవహల్. వ్యా, మరియొక ఉదాహరణ మెట్లనగా - 16 " ఆ దేవుడు - (ఆవరాహమూర్తియు) వరాహముయొక్క సవిలాసస్మితము వలె తెల్లగా నున్న ఆ కోరము, ఈ ద్వయము నీకు ఆనందమును ఇచ్చుగాక, ఉదారమైన ఈ ద్వ నము సర్వోత్కర్షగా నున్నది. మాటిమాటికిని బయల్వెడలు చున్న ఏ వరాహముయొక్క శ్వాసలచే, మాటిమాటికిని చంచల మగునట్లు చేయ బడిన స్థితి గల (అసగా ఎగురుచును పడుచును ఉన్న) భూమి ఏ కోరయొక్క ఆగ్రభాగమునందు ఒ.ంతియొక్క విలాసను ధరించెనో (బంతి వలె ఉండెనో)" వి. ఇచట (రెండును ఆనందమును ఇచ్చుగాక; జయించుచున్నవి) 'దిశ్యాత్'. 'జయతి' అనుఆఖ్యాతములు అటు దేవునకును ఇటు దంష్ట్రకును అన్వయించునట్లు సముచితముగ పయోగింపబడినవి. మూ. ఆధ్యాహృతాఖ్యాతమ్ — దోరణతాజ్ఞన భష్టముడుఖణ్ణం విభ ర్తి యః. వ్యస్తపుష్పాఱ్ఱులిపదే చన్ద్రచూడః శ్రియే స వః. వ్యా, అధ్యాహృతాఖ్యాతమునకు ఉదాహరణము :- 18 "ఏ చంద్రశేఖరుడు ఇటు నటు పడిపోయిన పుష్పాంజలి స్థానమున, హస్తముల తాండవముచే రాలిపడిన నక్షత్ర సమూహమును ధరించుచున్నాడో<noinclude><references/></noinclude> g15fb0f3x64azmlggu942w87w7dlfie 104 224047 578937 2026-09-18T04:48:16Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '78 కావ్యమీమాంసా అట్టి చంద్రశేఖరుడు మీ ఐశ్వర్యముకొరకు అగుగాక (అనగా మీకు ఐశ్యర్యము ఇచ్చుగాక.)" వి అంతకు పూర్వ మున్న పుష్పాంజలి జారిపోయినను దాని స్థానమున, తాండవముచేయునపుడు హస...' 578937 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>78 కావ్యమీమాంసా అట్టి చంద్రశేఖరుడు మీ ఐశ్వర్యముకొరకు అగుగాక (అనగా మీకు ఐశ్యర్యము ఇచ్చుగాక.)" వి అంతకు పూర్వ మున్న పుష్పాంజలి జారిపోయినను దాని స్థానమున, తాండవముచేయునపుడు హస్తాఘాతమునకు కింద పడిపోయిన నక్షత్ర సమూ హము ఉన్న దని భావము, ఇచడ'అస్తు' లేదా 'భవతు' అను క్రియాపదము ఆధ్యాహృతము. మూ. కృదభికాతాఖ్యాతమ్ :- అభిముఖే మయి సంహృత మీ క్షితం హసితమన్యనిమి తకృతోదయమ్. వినయవారిత వృత్తిరిత సయా న వివృతో మదనో న చ సంవృతః. వ్యా. కృదభిహితాఖ్యాతమునకు ఉదాహరణము : 17 (ఈ శ్లోకము శాకుంతలములోనిది. దుష్యంతుడు విదూషకునితో పలికిన వాక్యము.) “నేను ఎదురుగా నున్నపుడు (శకుంతలయొక్క) చూపు ఉపసంహ రింపబడినది మరి యొక నిమిత్తమేదియో పురస్కరించుకొని ఆమె నవ్వినది. ఈ విధముగ ఆమేచేత, వినయముచే నివారింపబడిన పవృత్తి గల మదనుడు పూర్తిగ వివరింపబడలేదు, అట్లని మరుగుపరచ బడలేదు కూడ." వి. ఇచట తిజంతములను ప్రయోగింపలేదు. వాటి అర్థమును 'సంహృతమ్' ఇత్యాదికృదంతశబ్దములే బోధించుచున్నవి గాన ఇది కృదభిహితాఖ్యాతమునకు ఉదాహరణము మూ. అన పేక్షితాఖ్యాతమ్:- న్మాత్రం జలం ప్రజానుదఘ్నం నరాధిప తథాపీయమవస్థా తే న సర్వత్ర భవాదృశాః. వ్యా, అన పేక్షి తాఖ్యాతమునకు ఉదాహరణ:- 18 "ఓ బ్రాహ్మణుడా! ఏ మాత్రము నీరు ఉన్నది ఓరాజా! మోకాలినరకును ఉన్నది. బును నీ అవస్థ ఇట్లున్నదే! అంతటను నీవంటివారు ఉండరు కదా?"<noinclude><references/></noinclude> ri7yokvqaynpovobx9jt502yi2916xe 104 224048 578938 2026-09-18T04:48:31Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పఞ్చమోధ్యాయః 28 ఏ. ఇచట ఆఖ్యాతము యొక్క ఆవశ్యకత లేదు గాన ఇది అన పేక్షతాఖ్యా తమునకు ఉదాహరణము మూ. గుణనదలఙ్కృతఞ వాక్యమేవ కావ్యమ్ ''అసత్యార్థాలిదా త్వాన్నో పదేష్టన్యం కావ్యమ్" ఇత్...' 578938 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పఞ్చమోధ్యాయః 28 ఏ. ఇచట ఆఖ్యాతము యొక్క ఆవశ్యకత లేదు గాన ఇది అన పేక్షతాఖ్యా తమునకు ఉదాహరణము మూ. గుణనదలఙ్కృతఞ వాక్యమేవ కావ్యమ్ ''అసత్యార్థాలిదా త్వాన్నో పదేష్టన్యం కావ్యమ్" ఇత్యేతే యథాః- స్తేమః స్తోకోఒపి నాళ్లే శ్వసితమనికలం చదుషాం పైవ వృత్తిః మధ్యేషీరాబ్ధి మగ్నా స్ఫుటమథచ వయం కోరి యమీదృక్ ప్రకారం, ఇత్థం దిగిృత్తిరోధః క్షతవిసరతయా మాంస లైస్త్వద్యశోలి ॥ సోకావస్థానది సైతి జగతి ధవడే విస్మయనే మృగావ్యం- 19 వ్యా. సగుణము, సాలజ్కారమును అగు వాక్యమే కావ్యము "కావ్యము అసత్యవిషయములను బోధించును గాన దానిని ఉపదేశింపకూడదు (రచింప గూడదు)" అని కొందరి అభి ప్రాయము. ఎట్లనగా:- (ఒక కవి రాజుయొక్క కీర్తిని వర్ణించుచు చెప్పుచున్నాడు. "ఓరాజా!) దిక్కు లనెడు గోడలు అడ్డుకొ నుటచే ప్రసారము ఆగిపోయి నీ కీర్తి ఎక్కువగ ప్రోగుపడిపోయి, చిన్నస్థా నములో ఉండుటకు చాల శ్రమపడుచు మూడు లోకములను తెల్లగ దేసి వేసినవి, అపుడు స్త్రీలు (తాము క్షీరసముద్రములో మునిగిపోతి మని భ్రాంతి పడుచు) ఈ విధముగ ఆశ్చర్య పడుచున్నారు:- "శరీరముమీద కొంచెమైనను తేనులేదు, శ్వాస మామూలుగానే ఉన్నది. చూపు కూడ యథాపూర్వముగానే ఉన్నది. అయినను మనమందరము క్షీరాబ్ధిలో మునిగిపోయి ఉన్నాము. ఈ పద్ధతి అంతయు క్రొత్తగానున్నదే!" మూ. యథాచ:- భ్రశ్యద్భూభుగ్న లో గేశ్వర ఫణపవనాధార్థ్ తపాతాలతాలు... స్క్రుట్యన్నా నాగిరీన్ద్ర వలిశిఖర ఖరాస్పాలలో లామ్బురాశిః. ఉద్య న్నీరన్ద్రధూలీవిధురసురవధూ ముచ్యమానోపశల్యః కల్యోద్యోగస్య యస్య తిథువరదమనః సైన్యసమ్మర్థ ఆసీత్ వ్యా. ఇంకము ఎట్లనగా. 20 "స్వల్పత్వమును ప్రారంభించిన ఏ రాజు యొక్క క్రిందికి జారిపోవు చున్న భూమిచే వంగిపోయిన ఆవిశేషుని పడగల వాయువుచే నింపబడిన పాఠాలో<noinclude><references/></noinclude> i3be05oe7kh1293tvgkycu1zzde4w4l 104 224049 578939 2026-09-18T04:48:41Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '80 కావ్యమీమాంసా పరిభాగము కలగియు, విరిగి పడుచున్న అనేక గిరిశిఖరముల తీవ్రమైన అఘాత ముచే క్షోభించిన సముద్రము కలదియు, పైకి ఎగయుచున్న దట్ట మైన పరాగ ముచే వ్యాకులత చెందిన దేవతాస్త...' 578939 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>80 కావ్యమీమాంసా పరిభాగము కలగియు, విరిగి పడుచున్న అనేక గిరిశిఖరముల తీవ్రమైన అఘాత ముచే క్షోభించిన సముద్రము కలదియు, పైకి ఎగయుచున్న దట్ట మైన పరాగ ముచే వ్యాకులత చెందిన దేవతాస్త్రీలచే విడువబడిన ప్రాంతభూములు కలదియు అగు సైన్యసంమర్దము మూడు లోకములను పీడించునదిగా అయినదో", వి. పై రెండు శ్లోకములందును కవులు చేసిన కీర్తి సైన్యభారవర్ణనములు ఆతిశయోక్తి భరితము లగుటచే అసత్యములు. అట్టి ఆసత్యకావ్యముల రచన గాని ఉపదేశము గాని వాంఛనీయము కాదని అభిప్రాయము, మూ, ఆహుశ్చ:- దృష్టం కించిదదృష్టమన్యదపరం వాదాలవార్తార్పితం భూయస్తుణ్డపురాణతః పరిణతం కించిచ్చ శాస్త్ర శ్రుతమ్. సూక్త్యా వస్తు యదత్ర చిత్రరచనం తర్కావ్యమవ్యాహతం రత్న స్యేవ న తస్య జన్మ జలధేర్నో రోహణాద్వా గిరేశి. వ్యా. కావుననే చెప్పుదురు - 21 "కొంత విషయము ప్రత్యక్షము; మరికొంత అప్రత్యక్షము; వదరుబోతుల మాటలద్వారా లభించిన విషయము మరికొంత. పుక్కిడిపురాణాల ద్వారా లభిం చినది మరికొంచెము; శాస్త్రాలతో విన్నది కొంత - ఈ విధముగ అనేక విధము లగు విషయము మంచిమాటలలో, చితరీతిలో ఏ కావ్యమునందు ఘటింపబడునో అట్టి కావ్యము అడ్డు లేనిది, అనగా నియమరహిత మైనది. ఇది రత్నమువలె సముద్రమునుండి గాని, రోహణపర్వతమునుండి గాని ఆవిర్భవించుట లేదు. (అందుచే ఇదేదియో అమూల్యరత్న మని సంతోషించవలసిన పని లేదు. " మూ, 'న' ఇతి యాయావరీయః. “నాసత్యం నామ కించన కావ్యే యస్తు స్తుత్యేష్వర్థవాదః న న పరం కవికర్మణి శ్రుతా చ శాస్త్రే చ లోకేచ. 22 వ్యా. (కావ్యము అనుపదేశ్యము అనునది యుక్తముకాదు) 'అట్లు కాదు' అని యాయావరీయుడు చెప్పుచున్నాడు. "కావ్యములో అసత్య మేమియు లేదు. స్తుతింపదగినవాటి విషయమున అర్థవాద మనునది కేవలము కావ్యమునందే కాదు; శ్రుతియందును, శాస్త్రమునందును, లోక మునందును కూడ ఉన్నది."<noinclude><references/></noinclude> fafrrd897t1cy26tg9iwi529tzrkwdo 104 224050 578940 2026-09-18T04:48:50Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'షష్తోధ్యాయః 81 వి. ఏదైన ఒక యాగాది కర్మను విధించి అది చాలా గొప్పది అని చెప్ప టకై ఆ కర్మను లేదా ఆ కర్మకు సంబంధించిన దేవతను సుతించుచు కొన్ని వాక్యములు వేదములో చెప్పబడును. అట్లే...' 578940 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>షష్తోధ్యాయః 81 వి. ఏదైన ఒక యాగాది కర్మను విధించి అది చాలా గొప్పది అని చెప్ప టకై ఆ కర్మను లేదా ఆ కర్మకు సంబంధించిన దేవతను సుతించుచు కొన్ని వాక్యములు వేదములో చెప్పబడును. అట్లే ఏదైన ఒక కర్మను నిషేధించి దానిని నిందించుచు కొన్ని వాక్యములు చెప్పబడును అట్టి వాక్యముల అర్థమును యథాతథముగ గ్రహింపవలసిన పని లేదు. ఆ శర్మ చాలా ఉత్తమమైనది, లేదా చెడ్డది అని చెప్పుటమా త్రమే ఈ వాక్యముల ప్రయోజనము. అట్టి వాక్య ములకు మీమాంసాశాస్త్రానుసారముగా అర్థవాదము లని పేరు. అట్టి అర్థ వాదములు వేద - శాస్త్రాదులలో కూడ ఉన్నవి గారు కేవలము కావ్యమును మాత్రమే చూషింప వలసిన పని లేదని అభి ప్రాయము. మూ. తత్ర శ్రోతః– పుష్పిణా చరతో జ భూష్ణురాత్మా ఫలే గహిః. శేరేషస్య సర్వే పాప్మానః శ్రమేణ ప్రపఠేహతాః. వ్యా. అందు శ్రోత మగు అర్థవాదమునకు ఉదాహరణము:- 28 ( ఈ శ్లోకము ఐతరేయ బ్రాహ్మణములోనిది, దేశసంచారము చేయుట మంచిదని చెప్పుచు ఇంద్రుడు హరిశ్చంద్రకుమారుడగు రోహితునితో అన్న మాటలివి.) "సంచారము చేయువాని పిక్కలు పుష్పించును. ఆతని ఆత్మ ఫ వంతమగును. పవిత్రతీర్ణములు గల మార్గమునందు శ్రమచే (నడచుటచే) త్రొక్కి వేయబడిన వై ఆతని పాపము లన్నియు క్రింద శయనించును (నశించును).” వి. ఇచట దేశసంచారమువలన లాభము కలుగు నని చెప్పుటయందే తాత్పర్యము గాని పిక్కలు పూయును, ఆత్మ ఫలించును, పాపాలు నలిగిపోవును అను అక్షరార్థమునందు తాత్పర్యము కాదు. కాన ఇది అర్థవాదము. (6) మూ. శాస్త్రీయః- ఆపః పవిత్రం పథమం పృథివ్యా మపాం పవిత్రం పరమం చ మస్త్రం తేషాం చ సామర్థ్యజుషాం పవిత్రం మహర్షయో వ్యాకరణం నిరాహః. వ్యాః శాస్త్రీయార్థవాదము ఎట్లనగా-<noinclude><references/></noinclude> a5ww9upb77anuuua54bkc7pi5s54qkz 104 224051 578941 2026-09-18T04:49:02Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '82 కావ్యమీమాంపో "ఈ భూమి మీద అన్నింటికంటేరు పనిత మైనది ఉదకము, ఉదకము కంటెను పవిత్రమైనవి మంత్రములు. సామ-బుగ్- యజుర్వేదాత్మకము లగు ఆమంత్రములకంటె గూడ వ్యాకరణము పవిత మైనదని మహర్ష...' 578941 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>82 కావ్యమీమాంపో "ఈ భూమి మీద అన్నింటికంటేరు పనిత మైనది ఉదకము, ఉదకము కంటెను పవిత్రమైనవి మంత్రములు. సామ-బుగ్- యజుర్వేదాత్మకము లగు ఆమంత్రములకంటె గూడ వ్యాకరణము పవిత మైనదని మహర్షులు చెప్పుదురు." వి. ఇచట వ్యాకరణ శాస్త్రము చాల ఉత్తమ మైనది అని చెప్పుటయందే తాత్పర్యము కాని అది వేదములకంటె పవితమని చెప్పుటయందు కాదు. మూ. కిచ్చా:- "యస్తు ప్రయుక్తే, కుశలో విశేష శబ్దాన్యథా పద్వ్యవహారకాలే సోన స్తమాప్నోతి జ.యం పరత్ర వాగ్యోగవిద్ధుష్మతి దాపశదైః 25 హి కః వాగ్యోగవిదేవ. కుత ఏరత్: యో హి శబ్దాన్ జానాత్యపశబ్దానప్యసౌ జానాతి, యథైవ హి శబ్దజ్ఞానే ధర్మః. ఏవముపశబ్దజ్ఞానే ఒప్మధర్మః. అథవా భూయానధర్మః ప్రాప్నోతి. భూయాంసో హ్యపశద్దా ఆల్పీయాంసః కద్దాః- ఏకైకస్య హి శబ్దస్య బహవో ఒపభ్రంశాః తద్యథా గౌరిత్యస్య శబ్దస్య గానీ, గోడి గోతా. గోపోతలికా ఇత్యేవ మాదయో ఒపరంగా, ఆధ యోజ నాగ్యోగ వివజ్ఞానమేవ తస్య శరణమ్. నాత్యనాయాజ్ఞానం శరణం భవితు మర్హతి. యో హృజానన్వై బ్రాహ్మణం హన్యాత్సురాం వా పిబేత్ సోఒపి మన్యే పతితః స్యాత్. ఏవం తర్షి -"సోఒన న్తమాప్నోతి జయశం పరత వాగ్యోగవిద్ధుష్యతి దాపశద్దె" కఃః అవాగ్యోగవిదేవ, ఆధ యో వాగ్యోగవి ద్విజ్ఞానం తస్య శరణమ్. క్వపు నరిదం పఠితమ్: ఖాజా నామ శ్లోకాః కిం చ ॥ శ్లోకా ఆపి ప్రమాణమ్, కిం చాతఃః యది ప్రమాణమయమపి శ్లోకః ప్రమాణం భవితుమర్హతి. యదుదమ్బర వర్ణానాం ఘటీనాం మణ్డలం మహత్. పీతం న గమయేత్స్వర్గం కిం తత్కతుగతం నయేల్. 26. ఇతి. "ప్రమత్త గీత ఏష తత్రభవతోయస్త్వప్రమత్త గీతస్తత్ ప్రమాణ మేవ" ఇతి గోనర్జీయః. వ్యా, (ఇపుడుమహాభాష్యమునందలి పస్పశాహ్నికములో వ్యాకరణ ప్రాశస్త్యమును _పరిపాదించిన భాగమును శాస్త్రార్థవాదము కు ఉదాహరణముగా చూపుచున్నాడు):-<noinclude><references/></noinclude> 8r4m667k0rzdr4wjpjwty76cgi64c0g 104 224052 578942 2026-09-18T04:49:12Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '88 మరియు: - "ప్రయోగ విశేషమునందు కుశలుడై ఎవడు, వ్యవహారకాల మున శబ్దాయిలను నిర్దుష్టముగ ప్రయోగించునో, అట్టి వాగ్యోగ వేత్త (వాక్స్వరూప జ్ఞానవంతుడు) పరలోకమున అనంత మగు జయమును పొంద...' 578942 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>88 మరియు: - "ప్రయోగ విశేషమునందు కుశలుడై ఎవడు, వ్యవహారకాల మున శబ్దాయిలను నిర్దుష్టముగ ప్రయోగించునో, అట్టి వాగ్యోగ వేత్త (వాక్స్వరూప జ్ఞానవంతుడు) పరలోకమున అనంత మగు జయమును పొందును. అపశబ్దముల చే దోషమును పొందును." (ఈ శ్లోకమునకు పూర్వపక్ష ప్రదర్శన పూర్వకముగ గోనర్దీయుడు, అనగా పతంజలి చేసిన వ్యాఖ్యానము). (ఆ అనంతజయమును పొందువాడు) ఎవరు? వాగ్యోగవేత్తయే. ఇది ఏలః శబ్దములు తెలిసినవానికి ఆపశబ్దములు కూడ తెలియును, శబ్దజ్ఞానము వలన ధర్మము వచ్చునట్లే అపశబ్ద జ్ఞానమువలన అధర్మము కూడ వచ్చును. నిజానికి ఆధర్మము అధికముగ వచ్చును. ఏలనన అపశబ్దములు అధికసంఖ్యాకములు, శబ్దములు అల్పసంఖ్యాకములు, ఒక్కొక్క శబ్దమునకు ఎన్నియో అపశబ్దము లుండును కదా: ఆదెట్లనగా 'గౌ ' అను ఒక శబ్దమునకు 'గావీ' 'గోణి' 'గోతా' 'గోపోతలికా" మొదలైనవి అప భ్రంశములు. ఆయోగ్యోగవిదునకు (ఈ బాధ ఏమియు ఉండదు; అతనికి) అజ్ఞానమే శరణము, (శబ్దములసాధుత్వా సాధుత్వజ్ఞానము లేనివానికి అపశబ్దములు ప్రయోగించినను పాపము రాదు. అతనికి అవి దుష్టశబ్దము లను విషయము తెలియదు కదా అందుచే అతనికి అజ్ఞానమే రక్షకము. అజ్ఞానులగు పశ్వాదులకు బ్రహ్మహత్యాదులు చేసినను ఏ విధముగ పాపము రాదో అట్లే వీనికిని) (ఇంత వరకును పూర్వపక్షి అభిప్రాయము. ఇపుడు సిద్ధాంతి తన అభిప్రాయము చెప్పు చున్నాడు):- అజ్ఞానము పూర్తిగ శరణము కాజాలదు. తెలియక బ్రహ్మహత్య చేసినవాడును, తెలియక సురాపానము చేసినవాడును కూడ పతితు డగునుకదా? (తెలిసికొనుటకు శక్తి లేని పశ్వాదులకు అజ్ఞానమువలన చేసిన పాపము పాపము కాక పోయినను, తెలిసికొన సామర్థ్యము కల మానవులకు తెలిసికొనకుండుట కూడ పాపహేతువే అని అభిప్రాయము). అఙ్ఞాన ఆపశబ్దములచే దోషమును పొందువాడెవరుః అవాగ్యోగవిదుడే. వాగ్యోగవిదునకు విజ్ఞానమే శరణము. (అనగా అతడు సుశబ్దజ్ఞాన ముండి సుశబ్దములనే ప్రయోగించును గాన ఆతనికి, అనంతజయము లభించును. ఆపశబ్దజ్ఞానమున్నను వాటిని ప్రయోగింపడు గాన దోషము లేదు). ఈ శ్లోకము ఎక్కడ పఠింపబడినది? ఖాజము లను శ్లోకము లున్నవి; వాటిలో. (కాత్యాయనుడు భాజము లను పేర కొన్ని శ్లోకములను రచించె నని చెప్పుదురు. ఏమయ్యా: శ్లోకములు కూడ ప్రమాణమేనా? ఐతే `మాత్రము ఏమి? శ్లోకాలు కూడా ప్రమాణమే అయినచో ఈ శ్లోకము మాత్రము<noinclude><references/></noinclude> fvoiffb8u7yykxh6xocqim82pmyt2ys 104 224053 578943 2026-09-18T04:49:27Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '84 కొమ్మమిమాంసో ఎందుకు కాకూడను. "లా మవర్ణము లగు (సు) ఘటముల విశాలమైన సము దాయమును పానము చేసినను స్వర్గము లభింపకున్నచో సౌ తామణి క్రతువు కోని (అత్యల్ప మైన) మద్యము స్వర్గము నిచ్చున...' 578943 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>84 కొమ్మమిమాంసో ఎందుకు కాకూడను. "లా మవర్ణము లగు (సు) ఘటముల విశాలమైన సము దాయమును పానము చేసినను స్వర్గము లభింపకున్నచో సౌ తామణి క్రతువు కోని (అత్యల్ప మైన) మద్యము స్వర్గము నిచ్చునా?" (అనగా వేదములో చెప్పిన రీతిగ సౌగ్రామణియజ్ఞము చేసి దానికి అంగముగ కాంచెము మద్యము సేవించి నచో స్వర్గమువచ్చు పక్షమున, మద్యశాలలోనికి పోయి పాత్ర తరువాత పాత్రగా మద్యపానము చేసినచో స్వర్గము ఏలరాదు అని యర్థము) అయ్యా! నీవు చెప్పిన ఈ శ్లోకము ప్రమత్తు లెవరో వ్రాసినది. (అందుచే _ప్రమాణము కాదు.) అప్రమత్తులు చెప్పినది మాత్రము యైనను) ప్రమాణమే అని గోనర్దీయుని యభిప్రాయము. మూ. లౌకికః :- గుణానురాగమి శ్రేణ యళరీ తవ సర్పతా దిగ్వధూనాం ముఖే జాతమకస్మాదర్ధకుఙ్కుమమ్. వ్యా. లౌకికార్థ వాదమున కుదాహరణము:- (శ్లోకమే 27 "(ఓరాజా!) గుణాకరాగముతో కలిసిన వ్యాపించుకున్న నీ కిర్తిచేత, దిగంగనాముఖమునందు ఆకస్మాత్తుగ అర్ధకుంకుమము (సగముకుంకుమము) ఏర్పడినది". నమ్ వి. ఇది శౌర్యాతిశయమును వర్ణించుటకు చెప్పిన అర్ధవాదము. మూ. "ఆసదుపదేశకత్వా తర్హి నోపదేష్టన్యం కావ్యమ్" ఇత్యపరే, యథా వయం బాల్యే డిష్యూం స్తరుణిమని యూనః పరిణతా వపీచ్చామో వృద్ధాన్పరిణయవిధేస్తు స్థితిరియమ్. త్వయారబ్ధం జన్మ క్షపయితుమమార్గేణ కిమీదం న నో గోత్రే పుత్రిః క్వచిదపి సతీలాంఛనమభూత్ 28 వ్యా. "అట్లయినచో అసదుపదేశము చేయునది గాన కావ్యము ఉపదేశింప దగినది కాదు" అని మరి కొందరు చెప్పుదురు. ఎట్లనగా ఇట్లు:- (ఇది పాతి వత్యము నవలంబించునని చెప్పెడు పుత్రికకు వృద్ధ వేశ్యాంగన చేయు ఉపదేశము) - "మేము బాల్యమునందు బాలులను, తారుణ్యమునందు<noinclude><references/></noinclude> aeqorzdm4dfr8nscdlkk2fa5gzx33qy 104 224054 578944 2026-09-18T04:49:40Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'షష్టోర్యాయః 85 యువకులను, వార్ధకమున వృద్ధులను, పొందగోరెదము. ఇది (వేశ్యాంగనల) పరిణయ విధానము, ఒపు తీ॥ ఏమిది! నీవు అమార్గముచే జీవితమును గడుపుటకు ఉద్యుక్తురాలవైతి వేదః మన కుటుంబమ...' 578944 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>షష్టోర్యాయః 85 యువకులను, వార్ధకమున వృద్ధులను, పొందగోరెదము. ఇది (వేశ్యాంగనల) పరిణయ విధానము, ఒపు తీ॥ ఏమిది! నీవు అమార్గముచే జీవితమును గడుపుటకు ఉద్యుక్తురాలవైతి వేదః మన కుటుంబములో పతివ్రతాత్వకలంక మెన్నడును కలు గలేదు." ఈ శ్లోకమున వివాహపద్ధతియు, పాతివ్రత్యమును దూషింపబడినవి. ఇట్టి ఆసదుపదేశముల నిచ్చుటచే కావ్యము పరిత్యాజ్యమని అభి ప్రాయము. మూ. “ఆ స్యయమపదేశః. కిస్తు నిషేధ్యత్వేన, న విధేయత్వేన" ఇతి యాయావరీయః య ఏవం విధా విధయః పరశ్రీష పుంసాం సంభవన్తి తానవిబుధ్యేతేతి కవీనాం భావః. రాజ వ్యా, "వాస్తవమే: ఇట్టి, ఉపదేశ మున్నది. కాని ఇట్టి పని చేయవలె నని కాదు ఈ ఉపదేశము, పరిహరింప వలె నని" అని యాయావరీయు డగు శేఖరుని ఆశయము, పరస్త్రీల విషయమున పురుషులు ఇట్టి ఉపదేశములు చేయు అవకాశ ముండును. ఇట్టి విషయములను జాగర్తగ తెలిసికొనపలెను అని ఏతా దృశ్య కరచయిత లగు కవుల అభి ప్రాయము • మూ. కించ “కవివదనాయత్తా లోకయాత్రా. సాచ ని॥ శ్రేయసమూ లమ్" ఇతి మహర్షయః. యదాహుః - *వాత్స్యాయనుడు కూడ కామసూత్రమునందలి పారదారికాధికరణమున పరభార్యావర్ణ నోపాయాదులను వర్ణించి చెప్పి చివరకు - "ఈ చెప్పిన దంతయు ఆచరించవలె నను అభిప్రాయముతో కాదు ఇట్టి వంచనా ప్రకారము లుండునని తెలుసుకొని జాగ్రత్తగ నుండుటకు మాత్రమే, అని చెప్పియున్నాడు:- "సందృశ్య శాస్త్ర యోగాన్ పారదారిక లక్షతాన్ న యాతి చలనాం కశ్చిత్ స్వదారాన్ ప్రతి శాస్త్రవిత్. పాక్షికత్వా త్పయోగాణామపాయానాఞ్చ దర్శనాత్ ధర్మార్థయోక్కవై లోమ్యాన్నాచఠేత్పారదారికిమ్. తదేశద్ధారగు వ్యర్థపూరబ్రం శ్రేయసే నృణామ్ ప్రజానాం దూషణాయైప న విజ్జేయో హృయం విధిః" (కామసూత్రము, 6.8.2.60–62)<noinclude><references/></noinclude> c03sghpd1v5z79r4eejyco281rdwvop 104 224055 578945 2026-09-18T04:49:51Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '88 "కావ్యమయ్యో గిరోయా వచ్చర ని విశదా భువి. తావత్సారస్వతం స్థానం కవిరాసాద్య మోదతే". కావ్యమీమాంసా 29 వ్యా. మరియు, లోకయాత్ర కవుల వచనములపై ఆధారపడి యుండును, అట్టి లోకయాత్ర మానవకల్య...' 578945 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>88 "కావ్యమయ్యో గిరోయా వచ్చర ని విశదా భువి. తావత్సారస్వతం స్థానం కవిరాసాద్య మోదతే". కావ్యమీమాంసా 29 వ్యా. మరియు, లోకయాత్ర కవుల వచనములపై ఆధారపడి యుండును, అట్టి లోకయాత్ర మానవకల్యాణమునకు మూలము. ఈ విషయమునే ఇట్లు చెప్పుదురు - "పరిశుద్ధము లైన కావ్యరూపము లగు వాక్కులు భూలోకమున ప్రచారములో నుండునో అంతవరకును కవి పొంది ఆనందించును." మూకించ శ్రీమన్తి రాజ్ఞాం చరితాని యాని ప్రభుత్వలీలాశ సుధాకరం యాః యే చ ప్రభావాస్తపసామృషీణాం తాః సర్క విద్యః శ్రుతయః ప్రసూతాః. ఎంత కాలము వరకు సారస్వతలోకమును 80 వ్యా మరియు "రాజుల ఉజ్జ్వలచరిత్రములు, దేవతల ప్రభుత్వవిలా సలు, ఋషీశ్వరుల తపః ప్రభావములు, ఇవన్నియు సత్కవులనుండి ఆవిర్భ వించిన శ్రుతులు," మూ. ఉక్తణ్చ :- ఖ్యాతా నరాధిపతయః కవిసంశ్రయేణ రాజాశ్రయేణ చ గతాః కవయః ప్రసిద్ధిమ్. రాజా సమోఒ స్త్రీ న కవేః పరమోపకారీ రాజ్జో న చాస్తి కవినా సదృశః సహాయః. వ్యా చెప్పబడినదికూడ - - 81 ఆశ "కవుల ఆశ్రయమువలన రాజులు ప్రసిద్ధి పొందినారు. రాజుల అ యమువలన కవులు ప్రసిద్ధి పొందినారు, కవికి రాజుతో సమానమైన పరమోకార కారి లేడు; రాజుకు కవితో సమానమైన సాహాయ్యకారి లేడు". మూ. పల్మీకజన్మా స కవిః పురాణః కవీశ్వరః సత్యవతీసుతళ్ళ.<noinclude><references/></noinclude> 8bwymbhagmryom5fykwvmjvun8izcjj 104 224056 578946 2026-09-18T04:50:01Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'షష్ఠాధ్యాయః యస్య ప్రణేతా తదిహానవద్యం సారస్వతం వర్త్మ న కస్య వన్ద్యమ్. 87 82 వ్యా. “వల్మీకమునుండి జన్మించిన ఆ ఆర్థికవియు, సత్యవతీకుమారు డైన వ్యాసక వీంద్రుడును దేనిని నిర్మిం...' 578946 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>షష్ఠాధ్యాయః యస్య ప్రణేతా తదిహానవద్యం సారస్వతం వర్త్మ న కస్య వన్ద్యమ్. 87 82 వ్యా. “వల్మీకమునుండి జన్మించిన ఆ ఆర్థికవియు, సత్యవతీకుమారు డైన వ్యాసక వీంద్రుడును దేనిని నిర్మించి యున్నారో అట్టి నిర్దుష్టమైన సార స్వతమార్గము ఎవనికి ఆదరపాత్రము కాదు," మూ. "ఆసఖ్యార్జాభిధాయిత్వాన్నో పదేవవ్యం కేచిత్. యథా సృత వనకుష్పిణఝణా కరాలః ప్రాగల్భ్యం వదతి తరుణీరాం ప్రణఋషు విలానవ్యత్యాసాజ్జఘనఫలకాస్పాలనమన స్ఫుటచ్చేదోత్సి క్షః కలకనక కాణ్చీకలకలం. - కావ్యమ్" ఇతి చ 88 వ్యా. "అసభ్యవిషయములను ప్రతిపాదించున దగుటచే కావ్యము ఉప దేశింప దగినది కాదు" అని కొందరు. ఎట్లనగా (ఇది ఉపరతివర్ణనము), “రతివిలాసమునందు వ్యత్యాసమువలన (ఆవగా ఉపరతివలన) జఘనపంకము యొక్క రాపిడిచే ఘనమైనదియు, స్ఫుటర్ఛేదమునందు అధికమైనదియు, ఎత్తైన గవాక్షముల ద్వారా ప్రసరించుచు భువనమధ్యము నూతను నింపినదియు, ఝణ ఝణధ్వనిచే వికటముగ నున్నదియు ఆగు, బంగారు వడ్డాణముల మధుర మైన కలకలధ్వని, నాయకుల విషయమున తరుణుల ప్రాగల్భ్యమును సూచించు చున్నది." మూ. ఆపిచ, నిత్యం త్వయి ప్రచురచి త్రక ప త్రభణే తాటఙ్క రాడనవి పొఱ్ఱురగణ్ణలేఖాః. స్నిహ్యస్తు రత్నరశనారణ చాఖిరామ కామా ర్తినర్తి తనితమృతటాస్త రుణ్యః. 84 వ్యా, మరియు "ప్రచురమైన ది తకములు (బొమ్మలు) గల ప తరచ నలపై కుండలముల తాడనము తెల్లనైన గండస్థలములు & లిగినట్టియు (అనగా కుండలముల రాపిడికి ని తరచన చెరిగిపోవుటచే తెల్ల నైన గండస్థలములు కలిగిన అని యర్థము), రత్నమయము లైన వడ్డాణముల ధ్వనిచే మనోహర మగు నట్లగ రొమా వేశముచే నాట్యమాడునట్లు చేయబడిన నిరంట్లములు కలవారును అగు<noinclude><references/></noinclude> cbg76l8pcje1tokc31femoktcluammp 106 224057 578947 2026-09-18T04:50:04Z Rajasekhar1961 50 [[WP:AES|←]]Created page with '' 578947 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |రకం=పుస్తకం |శీర్షిక=ప్రభావతీ ప్రద్యుమ్నము (నాటకానువాదము) |భాష=te |సంపుటి= |రచయిత= |అనువాదకులు=[[రచయిత:హోతా వేంకట కృష్ణకవి]] |ఎడిటర్= |చిత్రకర్త= |పాఠశాల= |ప్రచురణకర్త= |చిరునామా= |సంవత్సరం=1911 |ఆధారం= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |మూలం=djvu |బొమ్మ=1 |పురోగతి=X |పుటలు=<pagelist /> |సంపుటాలు= |వ్యాఖ్యలు= |వెడల్పు= |సిఎస్ఎస్= |పేజీ మొదటి వరుస= |పేజీ చివరివరుస= }} hirk57ty5f0k5mg3b2k7vl56sq3h5r6 578955 578947 2026-09-18T04:54:02Z Rajasekhar1961 50 578955 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |రకం=పుస్తకం |శీర్షిక=ప్రభావతీ ప్రద్యుమ్నము (నాటకానువాదము) |భాష=te |సంపుటి= |రచయిత= |అనువాదకులు=[[రచయిత:హోతా వేంకట కృష్ణకవి]] |ఎడిటర్= |చిత్రకర్త= |పాఠశాల= |ప్రచురణకర్త= |చిరునామా=చెన్నై |సంవత్సరం=1911 |ఆధారం= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |మూలం=djvu |బొమ్మ=1 |పురోగతి=X |పుటలు=<pagelist /> |సంపుటాలు= |వ్యాఖ్యలు= |వెడల్పు= |సిఎస్ఎస్= |పేజీ మొదటి వరుస= |పేజీ చివరివరుస= }} 2qdxzhpwofabwbn6w9nlog2f51jmv36 104 224058 578948 2026-09-18T04:50:16Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '88 కావ్యమీఁమాసా యువతులు ఏల్లపుడును నీ విషయమున ప్రేమ కలవారై ఉందురు గాక" వి. పై రెండు శ్లోకములందును విపరీతరతివర్ధనము అసభ్యముగ నున్నది. గాన కావ్యములు త్యాజ్యములు అని భావము. మూ....' 578948 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>88 కావ్యమీఁమాసా యువతులు ఏల్లపుడును నీ విషయమున ప్రేమ కలవారై ఉందురు గాక" వి. పై రెండు శ్లోకములందును విపరీతరతివర్ధనము అసభ్యముగ నున్నది. గాన కావ్యములు త్యాజ్యములు అని భావము. మూ. “ప్రక్రమాపన్నో నిబద్ధనీయ ఏవాయమర్థ'' ఇతియామావరీయః, తదిదం శ్రుతొ శాస్త్రే చోపలభ్యతే, తత్ర యాజుషః :- "యోనిరుదూఖలం, శిశినం ముసలం మిథున మేతర్ ప్రజకనం క్రియతే." అర్చః :- "ఉప్పో మే పరామృక మా మే దబ్రాణి మన్యథా ! సర్వాహమస్మి రోమళా గాస్థారీణా మివావికా." శాస్త్రీయః- యస్యాః ప్రసన్నధవలం చయః పర్యన్త పక్ష్మలమ్. నవనీతోపనం తస్యా భావతి స్మరమస్థిరమ్," 86 86 వ్యా, "ప్రసంగానుసారముగ ఇట్టి విషయమును కూర్చినను తప్పు లేదు" అని యాయావరీయుడు. ఇది (కావ్యములలోనే కాదు); వేదమునందును, శాస్త్రము నందును గూడ కానవచ్చుచున్నది. (అసభ్యవర్ణన లుండుటచే, వేదశాస్త్రములు కూడ హేయములే యగును అని యభిప్రాయము). అందు యజుర్వేదమునకు సంబంధించినది:- “యోని రోలు, శిశినమురోకలి, ఇది మిథునము, సంతానోత్పాదనము చేయబడుచున్నది." ఋద్వేగములోనిది:- (బృహస్పతి దుహిత యగు రోమక తన పతిని పొందుకై పిలిచినది. రోమరహితము లగు ఆమె అంగములను జూచి అతడు నవ్వెను. అవు డామె ఇట్లు చెప్పినది.) "నన్ను సమీపించి అలింగనము చేసికొనుము. (నా శరీరమునందలి రోమములు) అల్పమైనవని భావింపకుము. గాంధారదేశమునకు సంబంధించిన గొజ్జెవేలె, నేను దేహమునం దంతటను రోమవంతురాలనై ఉన్నాను.” (ఋగ్వే దము 2.1.11.7.) (అనగా ఆజాతరోము యగు స్త్రీయొక్క సంగమము చేయరాదు అను శాస్త్రమునకు విరోధ మేమియు రాదు అని తాత్పర్యము). శాస్త్రీయ మగు అసభ్యవర్ణనమున కుదాహరణము;*<noinclude><references/></noinclude> trla0zci7g5as3bfhvsl03dvhwz2lgq 104 224059 578949 2026-09-18T04:50:35Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'స ప్తమోధ్యాయః 89 "ఏ వనిత యొక్క నేత్రము ప్రసన్న మైనదై, తెల్లనిదై, ప్రాంతములందు చిక్కని రెప్పల వెండ్రుకలు కలదై ఉండునో ఆమె యొక్క స్మరమందిరము నవనీతము వలె నుండును." మూ. పదవాక్యవివ...' 578949 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>స ప్తమోధ్యాయః 89 "ఏ వనిత యొక్క నేత్రము ప్రసన్న మైనదై, తెల్లనిదై, ప్రాంతములందు చిక్కని రెప్పల వెండ్రుకలు కలదై ఉండునో ఆమె యొక్క స్మరమందిరము నవనీతము వలె నుండును." మూ. పదవాక్యవివేకో ఒయమితి కిష్చోత్ ప్రపఞ్చర అథ వాక్యప్రకారాంశ్చ కాంశ్చిదన్యాన్ని బోధత. 87 ఇతి రాజశేఖరకృతౌ కావ్యమీమాంసాయం కవిరహ స్యే ప్రథమే ఒధికరణే నష్టో ధ్యాయః పదవాక్యవివేక ః, వ్యా, " ఈ విధముగ కొంతవరకు పద వాక్యవివేకము విశదీకరింపబడినది. ఇపుడిక కొన్ని వాక్యప్రకారములను తెలిసికొనుడు" కావ్యమీమాంసావ్యాఖ్య యగు బాలానందినిలో వష్టాధ్యాయము సమాప్తము. సప్తమోఒధ్యాయః – వాక్య భేదాః. - మూ. వాక్యం వచనమితి వ్యవహరన్తి, తచ్చ త్రిధా ప్రణేతలే దీన- బ్రాహ్మం, శైవం, వైష్ణవమితి. తదిదం వాయుప్రోక్త పురాణాదిభ్య ఉపలబ్ధం యదుతో బ్రాహ్మం వదః పరా స్వయముృవమైశ్వరమార్షమార్షీక మార్షిపుత్రకం చ. వ్యా. వాక్యమును వచన మని కూడ అందురు. వచనము రచయితల శేధమును బట్టి - బ్రాహ్మము, శైవము, వైష్ణవము అని మూడు విధములు. బ్రాహ్మము మరల-స్వాయంభువము, ఐశ్వరము, అర్షము, ఆర్షికము, అర్షి పుత్రకము అని ఐదు విధము లని వాయుపురాణాదులవలన తెలియుచున్నది. ము•. స్వయమ్భూరృహ్మా తస్య స్వాయమ్భువమ్, తన్మనోజన్మనో భృగు ప్రభృతయః పుత్రాస్తే ఈశ్వరాః; తేషామైశ్వరమ్ ఈశ్వరాణాం సుతా ఋషయః| తేషామార్షమ్. ఋషీణామ పర్యాని ఋషీశాఖ; తేషామార్షీకమ్. ఋషీ కాణాం సూనవ ఋషిపుత్రకాః; శేషామార్షిపు రకమ్,<noinclude><references/></noinclude> gumjefcqxxwoomh2po7h5wd51wwxr18 104 224060 578950 2026-09-18T04:51:11Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '90 కావ్యమీమాంసా వ్యా. 'స్వయంభూః' అనగా బహ్మ. అతని వాక్యము స్వాయంభువము, భృగుపు మొదలగువారు ఆతని మానసపుత్రులు. వారు ఈశ్వరులు. వారి వాక్యము ఐశ్వరము, ఈశ్వరుల సుతులు ఋషులు, వారి వాక్...' 578950 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>90 కావ్యమీమాంసా వ్యా. 'స్వయంభూః' అనగా బహ్మ. అతని వాక్యము స్వాయంభువము, భృగుపు మొదలగువారు ఆతని మానసపుత్రులు. వారు ఈశ్వరులు. వారి వాక్యము ఐశ్వరము, ఈశ్వరుల సుతులు ఋషులు, వారి వాక్యము ఆర్షము, ఋషుల సంతాన మైనవారు. ఋషికులు. వారి వచనము ఆర్షికము ఋషికుల పుత్రులు ఋషి పుత్రులు. వారి వదనము ఆర్షిపుత్రకము. మూ, స్వయముృనః ప్రథమం వచః శ్రుతిః శ్రుతేరవ్యచ్చ స్వాయ మ్యునమ్. తదాహు సర్వభూతాత్మకం భూతం పరివాదం చ యద్భవేత్. క్వచిన్నిరు క్త మోక్షార్థం వాక్యం స్వాయమ్భువం హి తత్ వ్యా. స్వయంభువుయొక్క మొదటి వచనము శ్రుతి. శ్రుతిభిన్న మగు స్వయంభువాక్యమునకు స్వాయంభువ మని పేరు. ఈ విషయమునే చెప్పుదురు:- ( బాహ్మవచనమునకు సంబంధించిన ఈ ఐదు విభాగములలో భాషయొక్క క్రమిక వికాసమును ప్రతిపాదించుచున్నట్లు కనబడుచున్నది) సర్వభూతస్వరూప మైనది, అనగా సర్వభూతములను గూర్చి వర్ణించునది. జరిగిన యథార్థవిషయ ములను చెప్పునది (దూతం) నిందాత్మక మైనది(అనగా దోషములను నిందించునది) కొన్ని స్థలములలో మోక్షమును ప్రతిపాదించునది ఆగు వాక్యము స్వాయంభువము. మూ, తదేవ స్త్రోకరూపాన్త ర పరిణత మైశ్వరం వచ॥ ఉక్త ఞ్చ:- వ్యక్త క్రమమసంక్షి ప్తం దీ పగమ్భీరమర్థవత్ ప్రత్యక్షం ద పరోక్షం చ లక్ష్యతామైశ్వరం వచః. 2. వ్యా. కొంచెము రూపా నరముతో పరిణత మగు ఆ స్వాయంభువవచనమే ఐశ్వరవచన మగును. ఈ విషయము కూడ చెప్పబడినది. "స్పష్ట మైన క్రమము కలదియు, నండి ప్తము కానిదియు, దీపము గంభీరము ఆయినదియు, అర్థము కందియు, ప్రత్యక్షము, పరోక్షము అయిన (అనగా ప్రత్యక్ష పరోక్షార్థ పతి పాదకమును) లేదా విషయమును ప్రత్యక్షముగ చెప్పునని పన్యక్షము. కథకు సంబంధించిన వ్యక్తులద్వారా విషయమును చెప్పునది పరోక్షము. వచనము ఐశ్వరవచన మని తెలియవలెను. " =- " మూ. ఆర్షమ్ యత్కిడ్చోన్న స్త్రసంయుక్తం యుక్తం నామవిభక్తిభిః ప్రత్యక్షాభిపాతార్ధం చ తద్భక్షిణాం వచః సృత్యమ్. 8. 1<noinclude><references/></noinclude> 0lsg6bm4g8rbes1zg7d7asr7kerg645 104 224061 578951 2026-09-18T04:51:21Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'స ప్తమోధ్యాయ। 91 వ్యా, అర్షవదనలక్షణము:- ఏవియో కొన్ని మంత్రములతో కూడినదియు, నామవిభక్తులతో కూడినదియు, ప్రత్యక్షముగ చెప్పబడిన అర్థము కలదియు ఆగు వచనము ఆర్షవచన మని చెప్పబడినది....' 578951 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>స ప్తమోధ్యాయ। 91 వ్యా, అర్షవదనలక్షణము:- ఏవియో కొన్ని మంత్రములతో కూడినదియు, నామవిభక్తులతో కూడినదియు, ప్రత్యక్షముగ చెప్పబడిన అర్థము కలదియు ఆగు వచనము ఆర్షవచన మని చెప్పబడినది. మూ. ఆర్షీకమ్:- నైగమైర్వివిదై | శద్దెర్నిపాతబహులందయత్ న చాపి సుముహద్వాక్యమృషీకాణాం వచస్తు తర్, వ్యా, ఆర్షీకవచనమునకు లక్షణము:- "అనేక వైదికములగు శబ్దములతో కూడినదియు, అధికముగ నిపాఠములు కలదియు, దీర్ఘ వాక్యములు లేనిదియు అగు వచనము ఆర్షీకము. మూ. ఆర్షిపుత్రకమ్:- అవిస్పష్టపద ప్రాయం యచ్చ స్యాద్భహు సంశయమ్ ఋషిపు తవచ స్తత్స్యాత్ససర్వపరిదేవనమ్. తదుదాహరణాని పురాణేర్య ఉపలభేత. వ్యా. ఆర్షిపు తక వచనలక్షణము:- "ఆస్పష్టమైన పదములు అధికముగా కలదియు, అధిక సంశయకారియు, అందరి (లేదా అన్ని విధములైన) పరిదే వనములతో (విలాపములతో) కూడినదియు అగు వచనము ఆర్షిపుతకము.” ఈ ఐదు విధముల బ్రాహ్మవచనమునకు ఉధాహరణములను పురాణముల నుండి గ్రహించవలెను. వి. ఈ పంచ విధవిభాగము వాయు పురాణములోనున్నది. లక్షణోదా హరవాదులు మాత్రము లేవు. మూ, సారస్వతాః కవయో నః పూర్వే ఇతజ్కారం కథయన్తి. బ్రహ్మ విష్ణురు దగుహబృహస్పతి భార్గవాడికి ష్యేను చతుఃషష్టావుపదిష్టం వచః పరమే శ్వరమ్. క్రమేణ చ సబ్చరదేవై దేవయోనిభిశ్చ యధామత్యుపజీవ్యమానం దివ్యమితి వ్యపదిశ్యతే. దేవయోనయస్తు:- విద్యాస్సరో గన్ద క్వకిన్నరా? సిద్ధగుహఃకభూతాళ్ళ పిశాదా దేవయోనయః,<noinclude><references/></noinclude> fbtx5awtkjrbegdqxig639jm4tcqjg6 102 224062 578952 2026-09-18T04:51:27Z Rajasekhar1961 50 [[WP:AES|←]]Created page with '{{author | firstname = హోతా వేంకట | lastname = కృష్ణకవి | last_initial = కృ | birthyear = <!--data now imported from wikidata, please consider deleting once matched--> | deathyear = <!--data now imported from wikidata, please consider deleting once matched--> | description = }} ==Works==' 578952 wikitext text/x-wiki {{author | firstname = హోతా వేంకట | lastname = కృష్ణకవి | last_initial = కృ | birthyear = <!--data now imported from wikidata, please consider deleting once matched--> | deathyear = <!--data now imported from wikidata, please consider deleting once matched--> | description = }} ==Works== t45qjhz59b23exw1egtzu5kc9shh04g 578954 578952 2026-09-18T04:53:25Z Rajasekhar1961 50 578954 wikitext text/x-wiki {{రచయిత |ఇంటిపేరు = హోతా |అసలుపేరు = వేంకట కృష్ణకవి |పేరు_మొదటి_అక్షరం = వ |పుట్టిన_యేడు = |గిట్టిన_యేడు = |వివరణ = |బొమ్మ= |వికీపీడియా_లంకె = హోతా వేంకట కృష్ణకవి |వికీవ్యాఖ్య_లంకె = |కామన్సు లంకె= }} ==రచనలు== * [[తెలంగాణ తేజోమూర్తులు]] (1911) ge88ziswn51psfha604oo1avzr6qoj7 578956 578954 2026-09-18T04:54:48Z Rajasekhar1961 50 /* రచనలు */ 578956 wikitext text/x-wiki {{రచయిత |ఇంటిపేరు = హోతా |అసలుపేరు = వేంకట కృష్ణకవి |పేరు_మొదటి_అక్షరం = వ |పుట్టిన_యేడు = |గిట్టిన_యేడు = |వివరణ = |బొమ్మ= |వికీపీడియా_లంకె = హోతా వేంకట కృష్ణకవి |వికీవ్యాఖ్య_లంకె = |కామన్సు లంకె= }} ==రచనలు== * [[ప్రభావతీ ప్రద్యుమ్నము (నాటకానువాదము)]] (1911) {{small scan link|ప్రభావతీ ప్రద్యుమ్నము (నాటకానువాదము 1911).djvu}} azr1fszqfow2mg4ppyqsfwzsf7mdomg 578957 578956 2026-09-18T04:57:30Z Rajasekhar1961 50 /* రచనలు */ 578957 wikitext text/x-wiki {{రచయిత |ఇంటిపేరు = హోతా |అసలుపేరు = వేంకట కృష్ణకవి |పేరు_మొదటి_అక్షరం = వ |పుట్టిన_యేడు = |గిట్టిన_యేడు = |వివరణ = |బొమ్మ= |వికీపీడియా_లంకె = హోతా వేంకట కృష్ణకవి |వికీవ్యాఖ్య_లంకె = |కామన్సు లంకె= }} ==రచనలు== * [[ప్రభావతీ ప్రద్యుమ్నము (నాటకానువాదము)]] (1911) {{small scan link|ప్రభావతీ ప్రద్యుమ్నము (నాటకానువాదము 1911).djvu}} * సుభద్రార్జునీయము (1916) b8z9z8ozks4putiypkq5xb72mjbe341 578958 578957 2026-09-18T05:04:36Z Rajasekhar1961 50 578958 wikitext text/x-wiki {{రచయిత |ఇంటిపేరు = హోతా |అసలుపేరు = వేంకట కృష్ణకవి |పేరు_మొదటి_అక్షరం = వ |పుట్టిన_యేడు = |గిట్టిన_యేడు = |వివరణ = |బొమ్మ= |వికీపీడియా_లంకె = హోతా వేంకట కృష్ణకవి |వికీవ్యాఖ్య_లంకె = |కామన్సు లంకె= }} ==రచనలు== * [[ప్రభావతీ ప్రద్యుమ్నము (నాటకానువాదము)]] (1911) {{small scan link|ప్రభావతీ ప్రద్యుమ్నము (నాటకానువాదము 1911).djvu}} * సుభద్రార్జునీయము (1916) {{authority control}} bxqz1uul45aaqy20o57ctw69pi3k94m 104 224063 578953 2026-09-18T04:51:31Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '92 కావ్యమీమాంసా వ్యా, ప్రాచీను లగు సారస్వతకవులు మనకు ఈ విధముగ చెప్పుచున్నారు. బ్రహ్మ, విష్ణువు, రుద్రుడు. కుమారస్వామి, బృహస్పతి, శుక్రాచార్యులు మొదలగు అరువదినలుగురు శిష్యు...' 578953 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>92 కావ్యమీమాంసా వ్యా, ప్రాచీను లగు సారస్వతకవులు మనకు ఈ విధముగ చెప్పుచున్నారు. బ్రహ్మ, విష్ణువు, రుద్రుడు. కుమారస్వామి, బృహస్పతి, శుక్రాచార్యులు మొదలగు అరువదినలుగురు శిష్యులకు ఉపదేశించిన వచనము పార మేశ్వరము. కాల క్రమమున దేవతలును, దేతయోను లగు విద్యాధరాదులును తమ తమ బుద్ధి బలము ననుసరించి దీనినే ఆశ్రయించుటచే దీనికి దివ్యవచన మను పేరు వచ్చినది. దేవయోను లెవరనగా - "విద్యాధరులు. అప్సరసలు, యక్షులు, రాక్షసు, గఁధ ర్వులు, కిన్నరులు, సిద్ధులు, గుహ్యకులు, భూతములు, పిశాచములు - వీరు దేవ యోనులు.” మూ, తత్ర పిశాచాదయః శివామచరా॥ స్వభూమౌ సంస్కృతవాదినః, మర్త్యేతు భూతభాషయా వ్యవహరన్తో నిబన్దరీయాః అప్సరసస్తు ప్రాకృత భాషయా, తద్దివ్యం పచశ్చతుర్ధ వెబురం, వైద్యాదరం. గాస్ధర్వం, యోగినీగతం చ. శేషాణామ స్యేలే ష్వేవోపలక్షణం ప్రకృతిసాదృశ్యేన. తత వైబుధమ్;- “సమాసవ్యాససందృద్ధిం శృఙ్గరాద్భుత సమృృతమ్, సానుప్రాసముదారం చ వచః స్వాదమృతాళినామ్." వ్యా, వారిలో శివానుచరు లగు పిశాదారులు తమ లోకమున సంస్కృత భాషలోను, మర్త్యలోకమున భూతభాషలోను మాటలాడునట్లు కూర్చవలెను. అప్ప రసలు ప్రాకృతభాషలో వ్యవహరించునట్లు కూర్చవలెను. ఆ దివ్యవచనము:- వైబుధము, వైద్యాధరము. గాంధర్వము, యోగినీగతము, అని నాలుగు విధములు. ఇతరవచనములను ప్రకృతిసాదృశ్యమును బట్టి (ఆయా దేవయోనుల స్వభావ సాదృశ్యమును బట్టి లేదా ఆయాభాషల ప్రకృతుల సాదృశ్యమును బట్టి) ఈ నాల్గు విధము లగు వచనములలోనే అంతర్భావము చేయవలెను. వాటిలో వై బుధవచన లక్షణము:- - "సమస్త వ్యస్త పదములతో కూర్చినదియు, శృంగార అమృతరస ములతో కూడినదియు అనుప్రాససహితము, ఉదాత్తముగ నుండునదియు అగు భాష దేవతల భాష, అనగా వైబుధవచనము" ఎట్లనగా:- మూ. యచ్చన్ద్రకోటిశర కోరక భారభాణి బభామ బభుణి జటాకుహరే హతస్య,<noinclude><references/></noinclude> ee02o5fzyw3wc29ef78vtb5mzcleref 104 224064 578959 2026-09-18T05:54:51Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్తమాధ్యాయః తద్వః పునాతు హిమళైలశిలాని కుజ్జు ఝాతా రడమ్బరవిరావి సురాపగామృ। t 98 వ్యా, "చంద్రకళ యొక్క కిరణము లనెడు మొగ్గల భారమును వహించిన రాగిరంగు గల శివుని జటాగుహ యందు ఏని త...' 578959 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తమాధ్యాయః తద్వః పునాతు హిమళైలశిలాని కుజ్జు ఝాతా రడమ్బరవిరావి సురాపగామృ। t 98 వ్యా, "చంద్రకళ యొక్క కిరణము లనెడు మొగ్గల భారమును వహించిన రాగిరంగు గల శివుని జటాగుహ యందు ఏని తిరుగాడెనో, హిమవత్పర్వత శిలలపై నున్న పొదరిండ్లలోని ఝంకారధ్వని యొక్క ఆడంబరముతో ధ్వనిచేయుచున్న ఆ గంగానదీజలము మిమ్ములను రక్షించుగాక." వి. ఇచట 'చంద్రకోటి' 'హిమళైల' ఇత్యాదిపదములు సమస్త ములు. ఇతరపదములు వ్యస్తములు 'కోరకభారతాణి' ఇత్యామలలో అనుప్రాస మున్నది. అద్భుతరస మున్నది. మూ. వైద్యాధరమ్;- "స్తోకానుప్రాససర్భాయం చతురోక్తి ప్రసాది చ. మీయసా సమాసేన విద్ధి వైద్యాధరం వచః" B వ్యా, వైద్యాధరవచనమునకు ఉదాహరణము :- "కొంచెము అను ప్రాస ద్యాయకలదియు, సుందరమైన ఉక్తులు కలదియు, ప్రసాదగుణము కలదియు, దీర్ఘ సమాసములు కలదియు అగు వదనము వైద్యాధరవచనమని తెలియుము". మూ, యథా:- ప్రణతసురకిరీట ప్రాంతుకతాంశువంత చ్ఛురితనఖశిఖా గోద్భాసమావారుణాస్త్ర. ఉదితతర జీవృద్ధోద్దామధామోర్ధ్వనేత్ర జ్వంననికరదగ్ధానఙ్గమూర్తే నమస్తే. 10. యథా వాః - భ్రమతి భ్రమరకరమ్బితనన్దనవనచమ్పక సంకగౌరః, వ్యాహత ఇవ నియతి స్ఫుటలక్ష్మా రోహిణీరమణః. 11 వ్యా, ఎట్లనగా:- ''నమస్కరించుచున్న దేవతల కిరీటములందలి దీర్ఘ మైన రత్నకిరణముల సముదాయముచే పూయబడిన నఖశిఖం అగ్రభాగములతో ప్రకాశించుచున్న పాదములు కలవాడా! ఉదయించిన సూర్యసముదాయము వలె తీవ్రమైన కాంతిగల ఊర్ధ్వ (పాల) నేత్రమునందలి అగ్ని సముదాయముచే కాల్చబడిన మన్మథశరీరము కలవాడా నీకు నమస్కారము”, ' వి. ఈ శ్లోకములో రెండు దీర్ఘ సమాసము లున్నవి. అయినను అర్థము స్పష్టముగ తెలియుటచే ప్రసాదగుణ మున్నది. "ప్రాంశురత్నాంకు" 'ఉద్ధామధా<noinclude><references/></noinclude> gxp9xjzly55zrmcmpy5l3eeuhqkyarn 104 224065 578960 2026-09-18T05:55:03Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '94 కావ్యమీమాంసా 'మోర్ధ్వ' ఇత్యాదులలో అనుప్రాసచ్చాయ. ఇంకను ఎట్లనగా:- " (గాలికి ఎగుర గొట్టబడిన) తుమ్మెదలతో గూడిన నిందనవనచంపకగుచ్ఛము వలె తెల్లగా నున్న ట్టియు, స్పష్టమైన కలంకము క...' 578960 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>94 కావ్యమీమాంసా 'మోర్ధ్వ' ఇత్యాదులలో అనుప్రాసచ్చాయ. ఇంకను ఎట్లనగా:- " (గాలికి ఎగుర గొట్టబడిన) తుమ్మెదలతో గూడిన నిందనవనచంపకగుచ్ఛము వలె తెల్లగా నున్న ట్టియు, స్పష్టమైన కలంకము కలదియు అగు చంద్రబింణము, గాలికి ఎగురగొట్ట బడినది వలె, ఆకాశమునందు తిరుగుచున్నది... మూ. గాన్ధర్వమ్: " హస్వైః సమాసైర్భూయోభిర్విభూషిత పదోచ్చయా తత్త్వార్థగ్రథనగ్రాహ్యా గన్దర్వాణాం సరస్వతీ". యథా:- నమః శివాయ సోమాయ సగణాయ ససూనవే. సవృషవ్యాలకూలాయ సకపాలాయ సేన్దవే. 12 18 వ్యా. గాంధర్వవచనమునకు లక్షణము:- "అనేకములైన చిన్ని చిన్ని సమాసములచే ఆలంకరించబడిన పద సముదాయము కలదియు, తత్త్వార్థమును ప్రతిపాదించుటచే గ్రాహః మైనదియు అగు సరస్వతి గంధర్వులకు సంబం దించినది." ఎట్లనగా:- "ఉమతోడను, ప్రమథగణములతోడను. కుమారులతోడను, వృషభ - సర్ప - త్రిశూలములతోడను, కపాలముతోడను, చంద్రునితోడను కూడిన శివు నకు నమస్కారము". ఈ శ్లోకములోని సమాసము లన్నియు చిన్నవి. శివునకు సంబంధించిన ఉ త్తమత త్వము ప్రతిపాదింపబడినది. మూ, యోగినీగతమ్ :- “సమానరూపక ప్రాయం గమ్భీరార్థ పదక్రమమ్. సిద్ధాన్తసమయస్థాయి యోగినీనామిదం వచః." 14 వ్యా. యోగినీగతవచనలక్షణము :- ''సమాసములు, రూపకాలంకార ములు ఎక్కువగ ఉండునది, గంభీరమైన అర్థము గల పదరచన కంది, ఆయా మతముల సిద్ధాంతములతోడను సమయముల (సంప్రదాయముల) తోడను సంబంధించినది యోగినీవచనము" మూ, యథా-:- దుఃఖేన్దనై కదహనామృతవర్ష మేఘ సంసారకూపపతనైక కరావలమ్బ.<noinclude><references/></noinclude> nymfzalpcd662ly23frixff099g7lfs 104 224066 578961 2026-09-18T05:55:14Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్తమాధ్యాయః యోగి దర్పణం జగద్గతకృత్స్న తేజః ప్రత్యక్షచౌరవర వీరపతే నమస్తే. . 8b 16 వ్యా, ఎట్లనగా :- "మఃఖ మనెడు ఇంధనమునకు ఏకైకమగు అగ్ని యైనవాడా : అమృతవర్షమును కురిపించు మేముడా (లే...' 578961 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తమాధ్యాయః యోగి దర్పణం జగద్గతకృత్స్న తేజః ప్రత్యక్షచౌరవర వీరపతే నమస్తే. . 8b 16 వ్యా, ఎట్లనగా :- "మఃఖ మనెడు ఇంధనమునకు ఏకైకమగు అగ్ని యైనవాడా : అమృతవర్షమును కురిపించు మేముడా (లేదా దుఃఖమే ఇంద నముగా గల అగ్నిని చల్లార్చుటకు అమృతమును వర్ణించు ఏకైకమేఘమా!) సంసార మనెడు కూపమునందు పడునపుడు ఏకైకహస్తావలంబ మైనవాడా, యోగీంద్రులకు ఆదర్శ మైనవాడా, అందరు చూచుచుండగనే ప్రపంచమునందలి తేజస్సురంతను అపహరించు చోర శ్రేష్ఠుడా ఓవీకాధిపా (శివా ) నీకు నమ స్కారము." I మూ. మహా ప్రభావత్వాద్భౌజఙ్గమని దివ్యమిత్యుపచర్యతే. ప్రసన్న మధురోదా సమాసవ్యాసభాగవత్ అనోజస్విపద ప్రాయం వచో భవతి భోగినామ్. యథా :- సుసర్జి (జి) తాం శ్రోతసుఖం సురూపా మనేకరత్నోజ్జ్వలచి తితాఙ్గమ్, విద్యాధరేన్ద్రః ప్రతిగృహ్మ వీణాం పినాకినే గాయతి మఙ్గలాని. 16 17 వ్యా మహాప్రభావము కలదగుటచే భౌజంగముకూడ, ఉపచారము చే దివ్య మని చెప్పబడుచున్నది. "భోగి (సర్పముల) వచనము ప్రసన్న మైనది గను, మధుర ముగను, ఉదాత్తముగను, సమస్తవ్యస్తపదములు కలదిగను, ఓజో రహితము లగు (సమాస రహితములగు) పదములు అధికముగ కలదిగను (అనగా మృదుబంధముగను ఉండును." ఉదాహరణ మెట్లనగా:- - "విద్యాధరేంద్రుడు బాగుగ సిద్ధము చేయబడినదియు, చెవులకు ఇంపైనదియు, మంచి రూపము కలదియు, అనేకరత్నములచే ప్రకాశించుచున్న చి తీత మైన అంగము కలదియు ఆగు వీణను గ్రహించి, ఈశ్వరునికై, మంగళ గీతములను గానము చేయుచున్నాడు." ! •మూ. "కిమర్థం • పునరనుపదేశ్యయో రాృహ్మపార మేశ్వర యోధ్వాక్య మార్గయోరుపన్యాసః :" ఇత్యాచార్యాం.: "సోజెపి కవీనాముపదేశ పర శీ " ఇతి<noinclude><references/></noinclude> owjkcl6rx18n9wpialy1hb5aekx5ye5 104 224067 578962 2026-09-18T05:55:24Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '98 కావ్యమీమాంసా యాయావరీయః, యతో నాటకాదా వీశ్వరాదీనాం దేవతానాం చ ప్రవేశే తద్భా యావన్తి వాళ్యాని విధేయాని. ఇతివ్యమ్ వ్యా. "ఉపదేశ్యములు కాని (చెప్పుటకు ఆవశ్యకములు కాని) బ్రహ్మ వ...' 578962 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>98 కావ్యమీమాంసా యాయావరీయః, యతో నాటకాదా వీశ్వరాదీనాం దేవతానాం చ ప్రవేశే తద్భా యావన్తి వాళ్యాని విధేయాని. ఇతివ్యమ్ వ్యా. "ఉపదేశ్యములు కాని (చెప్పుటకు ఆవశ్యకములు కాని) బ్రహ్మ వాక్యమార్గ-పార మేశ్వర వాక్యమార్గములను గూర్చిన ఈ నిరూపణము ఎందు- లకు " అని ఆచార్యులందురు. "ఇది కూడ కవుల ఉపదేశముకొరకే" అని యాయావరీయుడు. ఏలనన - నాటకాదులలో, ఈశ్వరాదులు కాని, దేవాదులు కాని ప్రవేశించినపుడు వారి వచనములతో సమాన మైన వాక్యములను ప్రయో గింపవలెను. ఇంతవరకును నిరూపించినది దివ్యము, మూ. ఇహ హి ప్రాయోవాదో యదుర మర్త్యావతారవ్యవహారరుచే ద్భగవతో వాసుదేవస్య వచో వైష్ణవమ్ తన్మానుషమితి వ్యపదిశన్తి, తచ్చ త్రిధా రీతిత్రయభేదేన. తదాహుః- "వైదర్భీ గౌడియా పాజ్చాలీ చేతి రీతయ స్తిస్రః, ఆను చ సాక్షాన్ని వసతి సరస్వతీ తేన లవ్య స్తే. 18 వ్యా, మర్త్యావతారవ్యవహారమునందు రుచి గల భగవంతు డగు వాసు దేవుని వచనము వైష్ణవ మని సాధారణముగ చెప్పుచుందురు. దానినే మానుష మనికూడ అందురు, రీతిత్రయభేదము ననుసరించి అది మూడు విధములు, ఈ విషయమునే ఇట్టు చెప్పుదురు:- "వై దర్భి. గౌడీయ పాఠ్చాతి అని మూడు రీతు లున్నవి. సరస్వతి సాక్షాత్తుగ. వీటియందే నివసించును. అందుచే వీటి లక్ష జములు చెప్పబడుచున్నవి." మూ. రీతిరూపంవాక్య త్రితయం కాకు॥ పునరనేకయతి. "కాకుర్వ (వ) క్రోక్తిర్నామ శబ్దాలఙ్కరోఓయమ్" ఇతి రుద్రట. "అభిప్రాయవాన్సాకధర్మః కాకు; స కథ మలజ్కారీ (రః) స్యాత్ : " ఇతి యాయావరీయః. వ్యా. “కాకువక్త్రశక్తి అనునది శబ్దాలంకారము" అని రుద్రటుడు, "సాభిప్రాయ మగు పాఠధర్మము కాకువు. ఆడి పాఠధర్మము, అనగా చదివెడు పద్ధతి) అలంకార గు " అని యాయావరీయుడు. మూ, సాచ ద్విధా· సౌకాంక్షా నిరాకాంశాచ వాక్యా న్తరాకాంక్షిణీ సారాంశా, వాక్యోత్తరభావినీ నిరాకాండా, తదేవ వాక్యం కాకువిశేషేణ సాకాం<noinclude><references/></noinclude> emgdblx6mwzw943cmjxpkqbbokw6vnx 104 224068 578963 2026-09-18T06:08:17Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్తమాధ్యాయః క్షమ్, తదేవ కాక్వన్తరేణ నిరాకాక్షమ్ ఆక్షేప గర్భా, ప్రశ్న గర్భా, వితర్క గర్భా చేతి సాకాంక్షా, విధిరూపా, ఉత్తరరూపా, నిర్ణయరూపేరి నిరాకాం. తత్రాపగర్భా:- వ్యా, సాకా...' 578963 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తమాధ్యాయః క్షమ్, తదేవ కాక్వన్తరేణ నిరాకాక్షమ్ ఆక్షేప గర్భా, ప్రశ్న గర్భా, వితర్క గర్భా చేతి సాకాంక్షా, విధిరూపా, ఉత్తరరూపా, నిర్ణయరూపేరి నిరాకాం. తత్రాపగర్భా:- వ్యా, సాకాంక్షము. నిరాకాంక్షము అని ఆ కాకువు రెండు విధములు. మర్ యొక్క వాక్యమును ఆపేక్షించునది సాకాంక్షకాకువు. వాక్యమునకు అనంత రమున ఉండు కాకువు నిరాకాంక్షము. ఒకే వాక్యము ఒక రకమైన కాకువును యోగించిన కాంక్ష మగును; మరి యొక విధమగు కాకువును ప్రయో గించినచో నిరాకాంక్ష మగును. సాకాంక్ష కాకువు ఆడే పగర్భము, ప్రశ్న గర్భము, వితర్క గర్భము అని మూడు విధములు. నిరాకాంక్ష కాకువు విధిరూపము, ఉ త్తర రూపము, నిర్ణయరూపము అని మూడు విధములు. అందు ఆక్షేపగర్భకాకువు ఎట్లనగా: మూ. యవీ మే వల్లభా దూతీ తదాహమపి వల్లభా. యది తస్యాః ప్రియా వాచః తన్మమాపి ప్రియ ప్రియాః. 19 ఏవ మేన నిర్దేష్టుర్విధిరూపా, వ్యా. అందు ఆశే పగర్భకాతువు ఎట్లనగా (నాచుకుని తీసికొని వచ్చుటకై పంపిన దూతి అతనిని తీసికొనివచ్చుటకు బదులు అతనితో గమించి వచ్చినది.ఆ దూతిని గూర్చి నాయిక మరి యొక సఖితో మాటలాడు సందర్భమున రెండు నాలుగు పాదములను ఒక విధ మగు స్వరముతో ఉచ్చరించినచో అర్థ మిట్లు వచ్చును):-"నా దూతి (ఆతనికి ఇష్టురాలైనచో అపుడు నేను కూడ ఇష్టురాలనా? (కానని అర్థము. ఇదియే ఆక్షేపము). ఆమె వాక్కులు ప్రియ మైనచో నా వాక్కులు కూడ, ప్రియములాః (కావని యర్థము)." (దూతి ఆవిధముగ మోసము చేయక సహాయకారిణిగానే ఉన్నపుడు ఈ వాక్యములను మామూలు స్వరముతోడనే చదువవలెను. అపుడు అది విధిరూప మగును, "నా దూతిష్ట మైనచో నేనును ఇష్ట మైనదానినే. ఆమె వాక్కులు అతనికి ఇష్ట మైనచో నా వాక్కులు కూడ ఆతనికి ఇష్టమైనవే,” మూ. ప్రశ్నగర్భా:- (1)<noinclude><references/></noinclude> em611a040f9i0ccgep6vci5nfz8wb88 104 224069 578964 2026-09-18T06:08:28Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '93 "గతః స కారో య తాస్మీక్తానాం జన్మ వల్లిషు వర్తనే సామృతం తాసాం హేతవః శుక్తి సమ్పటాః." ఇయమేవోపజిష్టుకుత్తం రూపా. వ్యా, ప్రశ్న గర్భకాకువుకు ఉదాహరణము :- కావ్యమీ సూ.సా 20 (ఈ శ్లోకమున...' 578964 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>93 "గతః స కారో య తాస్మీక్తానాం జన్మ వల్లిషు వర్తనే సామృతం తాసాం హేతవః శుక్తి సమ్పటాః." ఇయమేవోపజిష్టుకుత్తం రూపా. వ్యా, ప్రశ్న గర్భకాకువుకు ఉదాహరణము :- కావ్యమీ సూ.సా 20 (ఈ శ్లోకమున 'గతః' వర్తన్హే' ఆరు పదములను ఒక విధమగు స్వర మితో ఉచ్చరించినచో పశ్నించినట్లు అగును. అని కాక మామూలుగ పలికినచో ఉపదేష్ట (చెప్పువాడు) సమాధాన మిచ్చిన ట్లగును "ఏ కాలమున లతలకు ముత్యములు జన్మించెడివో ఆ కాలము గడచిపోయినదా ? ఇపుడు వాటికి ముత్య పుచిప్పలు మాత్రమే కారణముగా సిన్న వ్యా" (ఇది పశ్నగర్భ,) 'గడచిపో యినది' 'కారణముగా నున్నవి" అని పలికినచో ఇది ఉత్తరరూపకాకు వగును. మూ. వితర్క గర్భా:- నవజలధరసన్న దోఒ యం న దృప్తనిశాచరణ సురధక్షరిదః దూరాకృష్ణం న నామ శరాసనమ్. అయమపి పటుర్ధారాసారో న బాణపరస్పరా STS నికిషస్నిగ్ధా విద్యుత్పియా న మమోర్వశీ 21 ఇయ మేవోపదేష్టుర్నిర్ణయరూపా. తాఖమాస్తి సో, ఒపి నియత నిబన్ధః. తద్వీపరీతాః పునరనన్తాః. వా. వితర్క గర్భకాకువునకు ఉదాహరణము :- "ఏమీ! ఇవి విజృంభించుచున్న నూతనమేఘమాః దృప్తనిశాచరుడు కాడాః ఇది తీవ్రమైన ధారాపాతమా! బాణపరంపరి కాదా? ఇది ఇంద్రధనుస్సాః బాగుగా లాగిన ధనుస్సు కాదా! ఇది బంగారపు రేఖ వలె సుందర మైన మెరుపా। నా ఊర్వశీ కాదా ! " (ఇది ఊర్వశీ విరహముచే ఉన్మత్తు డగు పురూరవుడు మేఘమును చూచి తనలో తాను అనుకొను మాటలు). ఈ శ్లోకమునఁదే "ఇది నవజలధరము; దృప్త నిశాచరుడు కాదు" ఇత్యాదివిధమున చెప్పినచో నిర్ణయరూపకాకు వగును. ఈ మూడు కాకువులును నియాతమైన కూర్పుకలవి. (అనగా, ఆక్షేప గర్భకాకుపు విధిరూపకాకుపుతోడను, ప్రశ్నగర్భకాకువు ఉత్తరహపకాకువు<noinclude><references/></noinclude> 3akbgl5qpqbuix12773qcihuftjpjp9 104 224070 578965 2026-09-18T06:08:39Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్తమాధ్యాయః తోడను, వితర్క గర్భకాకువు నిర్ణయరూపకాకువుతోడను తప్పక సంబంధించి యుండును.) వీటికంటె భిన్నము లగు కాకువులైతే అనంతసంఖ్యాకములు. మూ. తత్రాభ్యుపగమానఃనయకాకూ :- "యుష్మ...' 578965 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తమాధ్యాయః తోడను, వితర్క గర్భకాకువు నిర్ణయరూపకాకువుతోడను తప్పక సంబంధించి యుండును.) వీటికంటె భిన్నము లగు కాకువులైతే అనంతసంఖ్యాకములు. మూ. తత్రాభ్యుపగమానఃనయకాకూ :- "యుష్మ వాసనలజ్ఞ నామనీ మయా మగ్నేన నామ స్థితమ్ ప్రాప్తా నామ్ విగర్హణా స్థితిమాతాం మధ్యేఒనుజానామపి . క్రోధోల్లాసిక శోణితారుణగదసోచ్చిన్దతః కౌరవాన్ నా ద్యైకం దివసం మమాసిన గురుర్నాహం విధేయ స్తవ."22 వ్యా. అందు అభ్యుపగమకాకువునకును (జరిగిన లేక జరుగబోవువిష యమును ఒప్పుకొనుటను సూచించు కాకువు) అనునయం కాకువునకును (అనునయ మన బ్రతిమాలుట) ఉదాహరణము :- (ఇది వేణీ సంహారములో కోపోద్రిక్తు డగు భీముడు సహదేవుని ఎదుట యుధిష్టురుని గూర్చి పలికిన వాక్యము.) ఉదకమునందు మునిగిన "నేను మీ ఆజ్ఞను లంఘించుట అనెడు మునుగుదును గాక, మర్యాదాపాలకు లగు అనుజులలో నాకు నింద వచ్చిన వచ్చుగాక. (ఇవి అభ్యుపగమకాశవులు) కోపముచే తిప్పబడినదియు, రక్తముచే ఎర్ర నైనదియు అగు గద కలవాడనై కౌరవసంహారము చేయు నాకు నీవు ఒక్క రోజుపాటు గురువు కావు; నేను నీకు విధేయుడను కాను." (ఇచట కాకువు ఇట్లు అగునట్లు చేయుము అని అనునయమును సూచించుచున్నది.) ఈ విధముగ ఈ శ్లోక పూర్వార్ధమున అభ్యుపగమకాకువు. ఉత్తరార్ధమున అనునయ కాకువు. ఈ కాకువులు ఒకదానితో ఒకటి సంబంధించినవి కావు). మూ. అభ్యనుజ్ఞోపహాసకాకూ:- "మథ్నామి కౌరవశతం సమరే న కోపాత్ దుఃశాసనస్య రుధిరం న పిఠామ్యుర స్తః. సంచూర్ణయామి గదయా న సుయోధనోరూ సన్ధిం కరోతు భవతాం నృపతిః పణేన. వ్యా. అభ్యనుజ్ఞోపహాసకాకువులకు ఉదాహరణము ... 28<noinclude><references/></noinclude> bdpk2t7btkv623m5jr07kp20wviwkt4 104 224071 578966 2026-09-18T06:08:49Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '100 కావ్యమీమాంసా (వేణీసంహారమున - యువష్టురుడు కౌరవులతో సంధి ప్రయత్నములు చేయుచున్నట్లు విని భీష్ముడు కోపముతో అన్న మాటలు)" యుద్ధము నందు కోప మతో కౌరవశతమును మధించనా ! మంసని వక్షమ...' 578966 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>100 కావ్యమీమాంసా (వేణీసంహారమున - యువష్టురుడు కౌరవులతో సంధి ప్రయత్నములు చేయుచున్నట్లు విని భీష్ముడు కోపముతో అన్న మాటలు)" యుద్ధము నందు కోప మతో కౌరవశతమును మధించనా ! మంసని వక్షమునుండి గత్తమును త్రాగనా ! గిడతో సుయోధుని ఊడవులను చూర్ణముచేయరా: (ఈ మూడు స్థలములందును ఉపహారికాకువు) మీ కాజు ఏనియో షకతులకు లొంగి సంధి చేసుకొనుగాక. (ఇవట అభ్యనుజ్ఞా కాకువు. భీముడు నధికి అభ్య ప్రజ్ఞ ఇచ్చు ట్లు కనబడుచున్నను అతనికి సంధి ఆశిష్టము అనునది స్పష్టము). చున్నట్ల మూ ఏవం చతుర కాకుయోగోపి. చిత్ర తియోగం :- "సేయం పశ్యతి నో కురిఙ్గకవరూ స-సైనమదీక్షతే తస్యాః పాణినయం న మానతవలత తాంగులి పల్లవః, తారం రోదితి సైవ వైష మకుతా వేణుః సమాపూర్యతే " సేయం ఘోమభిలాషతే పియతమా నో కోకిల కూజతి 24 వ్యా ఈ వివఋగ మూడు కాకువులుకు నాలుగు కాకువులును గూడ ఒకచోట కలిసి ఉండ సచ్చును. అందు మూడు కాకువుల యోగమునకు ఉదాహరణము :- (విశ్రమోర్వశీయములో ఊర్వశీ వినిహమచే ఉన్నత్తు డైన పురూరవుని వాక్యము). "'ఆమెయే చూచుచున్నది భయపడిన కురంగవధువు ఈ విధముగ చూచుటలేదు. ఇది ఆమె హస్తమే, మారుతముచే కదలుచున్న పత్రము లనెడు వ్రేళ్లు గల చిగురు కాదు, ఆమెయే గట్టిగా ఏడ్చుచున్నది. ఈ వేణువు గాలిచే నింపబడుట లేదు. ఈ ప్రియతమయే నాతో మాటలాడుచున్నది; కోకిల కూయుట లేదు." వి. "ఆమెయే చూచుచున్నదా? కురంగవధువుచూచుటకాదా !" అని చెప్పినచో మొదటిది ప్రశ్నగర్భకాకువు, రెండవది వితర్క గర్భకాకువు. "ఆమెయే చూచుచున్నది; కురంగవధువు చూచుటలేదు" అని చెప్పినచో నిర్ణయగర్భకాకువు. ఈ విధముగ ఇచట ప్రశ్నగర్భ - వితర్క గర్భ- నిర్ణయ గర్భకాకువుల యోగ మున్నది. మూ చతుర్మోగ—<noinclude><references/></noinclude> 8hevisrq1e3tz9fxin0zvnn8hjriosp 104 224072 578967 2026-09-18T06:08:58Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '" ఉద్వరాః న వివరిచవశేషం నేతి పరుషణా సఖి సాధిం ఆవియైన మరునీయ కథం దా వి వియోణి జనయన్న మ సఖ్యా రా నాయికాయా నా సఖీనాయిక్ సారథ సతీనాం భూమునీనాం రా నాక్యే కాకురహ స్థితా.. వ్యా. నాలు...' 578967 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>" ఉద్వరాః న వివరిచవశేషం నేతి పరుషణా సఖి సాధిం ఆవియైన మరునీయ కథం దా వి వియోణి జనయన్న మ సఖ్యా రా నాయికాయా నా సఖీనాయిక్ సారథ సతీనాం భూమునీనాం రా నాక్యే కాకురహ స్థితా.. వ్యా. నాలుగు విధము లగు కాకువుల యోగములకు ఉదాహరణము :- 25 20 (కిరాతార్జునీ యమునందలి శ్లోకము శృతాపరాదు డగు చుకుని గూర్చి నాయికా సర్యాములు మాటలాడుకొను మాటలు) "ఆనిని తిట్టవలసిన అన్ని తిట్టును లేదా అతనిని తిట్టవలసిన శిక్షాన్నియు తిట్టుటయేవా! ఓ నిలీ భర్త విషయమున పరువశ్వము మంచిది కాదు: లేదా మంచిది కాదా? ఇతనిని బరి మాలి తీసికొని రమ్ము. ఈ విధముగ వి.పి.మునులు చేసువానిని బరిమా ఎట్లు? వి. ఈ శ్లోకములో నాలుగు వాఖ్యము అన్నవి. మొదటి వాశ్యమునందు (రెండవ అర్థము 1) ప్రశ్న కాక వు రెండవ భాగమున (రె-డన్ ఆశీమున) ఉత్తరకాకువు, మూడవ వాక్యమున విధిూవూడువు నాల్గవ వాక్యమున విశర్స గర్భ కావు. ఈ శ్లోకములోని వాద్యములలో ఏని, ఎవరు, ఎవరితో చెప్పినది అను విషయమును శ్లోకములో చెప్పుచున్నాడు. "ఇచట మొదటి రెండు వాక్యములుకు నీలి వాక్యములు రావచ్చును. లేదా నాయిక వాక్యములు కావచ్చును కాదా ఒకటి సలీ వాక్యము రెండవది నాయికా వాక్యము కావచ్చును. చివరి రెండు వాక్యములు నాయికా సలీ వాక్యములు కావచ్చును లేదా ధాలమంది సబు కాండ దార్యములు కావచ్చును. వారి వాక్యములలో కాకువు ఉన్నది". మూ. పదవాక్యవిదాం మారో యోక్క వ వ్యః స్థితిక 27 రెప్పిన అర్థబోధనా విధానము వ్యా, "వైయాకరణ మీమాంసకాదు ఒకరీతిగనున్నచో, సత్త్వాభినయ అంగికాధికాయముల ద్వారా సూచిం మగు<noinclude><references/></noinclude> cn221mrrnckurzxl3v84bngw4n8y2nx 104 224073 578968 2026-09-18T06:09:07Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '102 కావ్యమీమాంసా కాకపు దానిని మరొక విధముగ చేయును." అనగా కాకువు చేర్చుటతోడనే ఒక వాక్యము మామూలుగా ప్రతిపాదించు అర్థము పూర్తిగా మారిపోవును. మూ, ఆయం కాకుకృతో లోకే వ్యవహారో న కేవ...' 578968 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>102 కావ్యమీమాంసా కాకపు దానిని మరొక విధముగ చేయును." అనగా కాకువు చేర్చుటతోడనే ఒక వాక్యము మామూలుగా ప్రతిపాదించు అర్థము పూర్తిగా మారిపోవును. మూ, ఆయం కాకుకృతో లోకే వ్యవహారో న కేవలమ్. కా సేష్వప్యస్య సామ్రాజ్యం కావ్య సొ: ప్యేష జీవితమ్. 28 వ్యా. కాకుస్వరముతో ఈ వ్యహారము లోకమునందే కాదు; శాస్త్రములలో కూడ ఈ కాకువు యొక్క ఆధిపత్యము ఉన్నది: ఇది కావ్యమునకు కూడ జీవితము," మూ. కామం వివృయితే కాకుడర్ణాన్తరమతన్దితా స్ఫుటీకరోతి త సతాం భావాభినయచాతురీమ్. 29 వ్యా, కాకువు ఆర్ధాంతరమును బోధించును అను విషయము వాస్తవమే. కాని దీనినే సరిగ ఉపయోగించునచో సహృదయుల భావావిష్కరణదాతుర్యమును ఆవిష్కరించును", మూ. ఇరం కన్ని జర్నీ యాగితం చ మతిమాన్ పఠేత్. యథాని స్ధానిక దళ్భాయం 3 జ్చోన్ని షిచ్చాలి. 80 వ్యా. కవి తన కావ్యమున కాకువును ఈ విధముగ కూర్చవలెను. బుద్ధి మంతుడు ఈ విధముగ ఆ కాకువును సరిగ పలుకుచు పఠింపవలెను. కవి కాకు వును ఏ విధముగ కూర్చునో ఆ విధముగనే పాఠకుడు పఠించినచో (కావ్యమున) ఒకానోక సౌందర్యమును వర్షించును. మూ. కరోతి కావ్యం ప్రాయేణ సంస్కృతాత్మా యథా తథా పఠితుం వేత్తి స పరం యస్య సిద్ధా సరస్వతీ. 81 వ్యా. "సంస్కృత మగు బుద్ధి కల కవి సాధారణముగ, కావ్యము నెట్లు రచించునో ఆ విధముగ పఠించుటకు సరస్వతీసిద్ధి కలవాడు మాత్రమే సమర్థు డగును". మూ, యథా జన్మాన రాభ్యాసాత్కణే కస్యాపి రక్త తా. తథైవ పాఠసౌన్దర్యం నైకజన్మ వినిర్మితమ్. 82<noinclude><references/></noinclude> nmzphcmfkspslzm827mqrufylbnf4eg 104 224074 578969 2026-09-18T06:09:17Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్తమాధ్యాయ 109 -వ్యా ' ' జన్మాలిరాభాసమవలన ఏ ఒక్కనితో కంఠస్వరమునఁదు మాధుర్యము లభించును. పాఠసౌందర్యముకూడ అట్లే అనేక జన్మల (అభ్యాసము) చే లభించును". మూ. ససంస్కృతమపభ్రంశం లాలిత్యా...' 578969 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తమాధ్యాయ 109 -వ్యా ' ' జన్మాలిరాభాసమవలన ఏ ఒక్కనితో కంఠస్వరమునఁదు మాధుర్యము లభించును. పాఠసౌందర్యముకూడ అట్లే అనేక జన్మల (అభ్యాసము) చే లభించును". మూ. ససంస్కృతమపభ్రంశం లాలిత్యాలిణ్ణితం పఠేల్. ప్రాకృతం భూతభాషాం చ సౌష్ఠవోత్తరముద్గిరేశ్. 89 వ్యా సంస్కృతక విత్వమును, అపభంశభాషాక విత్వమును లలితముగ పఠింపవలెరు. ప్రాకృతభాషా భూత భాషాక విశ్వములను కూడ అధిక సౌష్ఠవముతో పఠింపవలెను. మూ. ప్రసన్నే మన్ద్రయేద్వారం తారయే త్తద్విరోధిని. చ మన్ద్రతారౌ చ రచయేన్నిర్వాహిణి యథోత్తరమ్. 84 వ్యా ప్రసాదగుణము గల కవితను గంభీరముగ పతి పవలెను. తద్వి రుద్ధ మైనచో అనగా ఓజోగుణము కలదైనచో తారస్వతములో పఠింపపలెను. మొదట ప్రసాదము తరవాత ఓ స్సు ఉన్న కవితను ఆవశ్యకతానుసారముగ గంభీర స్వరములోడను, తార స్వరముతోడను పఠింపవలెను మూ. లలితం కాకుసమన్వితముజ్జు లమర్థవశకృతపరిచ్చేదమ్. వర్ణ వయః పాఠం ప్రశంసన్తి, 86 వ్యా, లలిత మైనదియు, కాకుస్వరముతో కూడినదియు, గంభీర మైనదియు, అర్దానుసారముగ చేసిన పదవిభాగము కలదియు, చెవులకు ఇంపైన స్పష్టోచ్చ రితము లైన వర్ణములు కలదియు ఆగు పాఠమును కవులు ప్రశంసింతురు. మూ. అతితూర్ణమతివిలమ్బిత ముల్బణవాదం చ దహీనం చ పచ్ఛిన్నమవృతమతిమృదుపరుషం చనిన్దన్తి. 86 ధ్వని వ్యా, ఆతిశీమ మైనదియు, చాల మందమైనదియు, తీవ్ర మైన కలదియు, అతిమంద మైన ధ్వనికలదియు, పదచ్చేదము లేనిదియు, అర్థ జ్ఞానము లేనిదియ, (ఆధావృతమ్) ఎక్కువమృదు నైనది . ఎక్కువ పరుష్ మైనదియు అగు పఠనవిధానమును నిందింతురు. మూ. గమ్భీకత్వమనై శ్వ (స్ప్య) ర్యం సిర్వ్యూఢిస్తారమన్ద్రయోః. సంయు క్తవర్ణలావణ్యమితి పాఠగుణాః స్మృతాః॥ 87<noinclude><references/></noinclude> ntsg6lwvi9jgfzivdp8xqlasd0budo0 104 224075 578970 2026-09-18T06:09:26Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '104 కావ్యమీమాంసా వ్యా. గంభీరత్వము, హీనస్వరములేకుండుట, తారమంద్రధ్వనులను జాగర్తగ నిర్వహించుట, సంయుక్తాక్షరములను చక్కగ ఉచ్చరించుట అనునవి పాఠములో సద్గుణములుగా చెప్పబడినవి. మ...' 578970 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>104 కావ్యమీమాంసా వ్యా. గంభీరత్వము, హీనస్వరములేకుండుట, తారమంద్రధ్వనులను జాగర్తగ నిర్వహించుట, సంయుక్తాక్షరములను చక్కగ ఉచ్చరించుట అనునవి పాఠములో సద్గుణములుగా చెప్పబడినవి. మూ, యథా వ్యామ్ హరేత్పుత్రాని దంష్ట్రాభిశ్చ న పీడమేత్. భీతా పతనభేదాభ్యాం తద్వద్వర్ణాన్ ప్రయోజయేత్. 88 వ్యా. అడపులి పిల్లలను ఒక చోటినుండి మరియొక చోటునకు తీసికొని వెళ్లుదు, అవి పడిపోవును లేదా వాటికి కోరలు గ్రుచ్చుకొనును అను భయముచే కోరలచే ఏ విధముగ గట్టిగ పీడింపదో, ఆ విధముగనే వర్ణములను ఉచ్చరింప వలెను. (ఈశ్లోకము పాణినీయశిక్షలో కూడ నున్నది.) మూ. విభక్తయః స్ఫుటా యత్ర సమాసశ్చాకదర్థితః. ఆమ్లానః పదసన్ధిశ్చ తత్రపాఠః ప్రతిష్ఠితః. 89 వ్యా. ఏ పద్ధతిలో విభక్తులు స్పష్టముగ పినవచ్చునో, సమాసము చెడ కుండ నుండునో, పదముల సంధులు అస్పష్టముగ నుండవో, అట్టి పద్ధతిలో ఉత్తమపాఠము ప్రతిష్ఠిత మగును. మూ, న వ్య స్తపదయో రైక్యం ని భేదాంతు సమస్తయోః న దాఖ్యాతపడగ్గానిం విదధీత సుధీ॥ పఠన్. వ్యా, బుద్ధిమంతుడు కవితను పఠించు నపుడు కలిపివేయగూడదు. సమస్తపదములను విడదీయగూడదు. అస్పష్టముగ నుండునట్లు చదవకూడదు. మూ. ఆగోపాలకమాయోషిస్తామేతస్య లేహ్యతా ఇతం కవిః పఠన్ కావ్యం వాగ్దేవ్యా ఆతివల్లభః . 40 వ్యస్తపదమును క్రియాపదములు 41 వ్యా, ఈ కవిత్వము విద్యాగంధము లేని పశువుల కాపరులకు స్త్రీలకు సైతము ఆస్వాదయోగ్యముగ నుండవలెను అను దృష్టితో కావ్యమును పఠించు కవి వాగ్దేవికి మిక్కిలి ప్రియు డగును. మూ. యేఒపి శబ్దవిదో నైవ నైవ చార్థవిచక్షణాః శేషామని సతాం పాఠః సుష్టు కర్ణరసాయనమ్. 42<noinclude><references/></noinclude> cmti0scqoiekw39ynq7orhpysx18nyt 104 224076 578971 2026-09-18T06:09:36Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్తమోర్యాయం 106 వ్యా. చతురులు బాగుగ చేయు కవితాపాశము శబ్దజ్ఞానము లేనివారికిని, అర్థజ్ఞానము లేనివారికిని గూడ కర్ణరసాయనముగ నుండును. మూ, పఠన్తి సంస్కృతం సుష్ఠు కుణాః ప్రాకృతవ...' 578971 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తమోర్యాయం 106 వ్యా. చతురులు బాగుగ చేయు కవితాపాశము శబ్దజ్ఞానము లేనివారికిని, అర్థజ్ఞానము లేనివారికిని గూడ కర్ణరసాయనముగ నుండును. మూ, పఠన్తి సంస్కృతం సుష్ఠు కుణాః ప్రాకృతవాచి తే వారాణసీతః పూర్వేణ యే కేచిన్నగధాదయ వ్యా. వారాణసికి తూర్పుగా నున్న మగరాదిదేశ వాసుణ సంస్కృత రచనను చక్కగా చదువుదురు; కాని ప్రాకృతరచనలను పఠించుటలో అన మగధదేశము :- ఇది బీహారులోని దక్షిణ ప్రాంతము. దీని రాజధాని గిరివ్రజము. దీని నిపుడు రాజగృహమందురు. ఇందు విపులగిరి, రత్నగిరి ఉద యగిరి, శోణగిరి, వైధారగిరి అను ఐదు పర్వతములుండుటచే గిరిప్రణ మని పేరు వచ్చినవి. పాటలీపుత్రము దీని రెండవ రాజధాని, మగధకు కికట దేశ మని కూడ పేరు. మూ, ఆహ స్మ:- బ్రహ్మ స్విజ్ఞాపయామి త్వాం స్వాధికారణిహాసయా. గౌడ సంజరు వా గాథామన్యా వాస్తు సరస్వతీ. 44 వ్యా. సరస్వతీదేవి బ్రహ్మతో ఈ విధముగ మొక పెట్టుకొనినదట- ఓ బ్రహ్మదేవా అధికారమును విడిచి పెట్టి వేయవలెనని నిర్ణయించుకొని నీకు విజ్ఞాపనచేయుచున్నాను. గౌడుడు గాథను (ప్రాకృత శ్లోకమును) విడువ నైనా నా విడువవలె లేదా (నీవు) నా స్థానమున మరి యొక సరస్వతి నైనా నియ మింపవలె." (గౌడ దేశీయుల నోటిలో ప్రాకృతగాథ అంత దుర్భరముగ నుండునని అభిప్రాయము). గౌడదేశము:- రాజ శేఖరుని అభిప్రాయము ప్రకారము బనారసు మొదలు బంగాలు వరకు ఉన్న దేశము గౌడదేశము. కాని మొత్తము బంగాలు దేశము గౌడదేశ మని బతిహసికుల అభిప్రాయము, వంగ దేశము మొదలు భువనేశ్వరము వరకు ఉన్న దేశము గౌడదేశ మని "వంగదేశం సమారభ్య భువనేశాన్తగః శివే. గౌడవేశః సమాఖ్యాతం" అని స్కంద పురాణము చెప్పుచున్నది. మూ. నాతిస్పష్లోన దాష్లో న రక్షో నాతికోమలః న మన్రో నాతితారళ్ళ పాతీ (రే) గౌణేషు వాడబ। 45<noinclude><references/></noinclude> 3mm7g8lcvkrr1si5m36k5kinm5y282q 104 224077 578972 2026-09-18T06:09:45Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '108 కావ్యమీమాంసా వ్యా. గౌడదేశ యినందలి బ్రాహ్మణుడు పఠనమునందు, అతిస్పష్టమగ గాని, అస్పష్టముగ గాని అతిపరుషముగ గాని అతికోమలముగ గాని, అతి మంద్రముగ గాని, ఎక్కువ తారస్వరముతో గాని ఉం...' 578972 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>108 కావ్యమీమాంసా వ్యా. గౌడదేశ యినందలి బ్రాహ్మణుడు పఠనమునందు, అతిస్పష్టమగ గాని, అస్పష్టముగ గాని అతిపరుషముగ గాని అతికోమలముగ గాని, అతి మంద్రముగ గాని, ఎక్కువ తారస్వరముతో గాని ఉండడు. మూ రసః కోప్పస్తు కాప్యస్తు రీతి। కోప్పస్తు వా గుణః సగర్వం సర్వకర్ణాటాష్టంకారోత్తర పాఠిరః 46 వ్యా. "రసము ఏమున్నను, రీతి ఏదె నను, గుణము ఏది ఉన్నను కర్ణాట దేశీయులు, సగర్వముగా టంకారమును చేర్చి ("ట ట టా" అని రాగము తీయుచు) చదువుదురు వి. కర్ణాటదేశము :- ఇది నేటి కర్ణాటము శ్రీరంగపతనము, మహిష పురము దీని రాజధానులుగ ఉండెడివి. మూ, గద్య పద్యే ఒళవామి శే కావ్యే కావ్యమనా ఆపి గేయగర్భే స్థిత పాఠే సర్వోఒపి ద్రావిడః కవిః 47 వ్యా, ద్రావిడదేశీయు డగు కవి ప్రతి యొక్క డును, కావ్యజ్ఞానవంతుడై, గద్యకావ్య మైనను, పద్యకావ్య మైనను, చంపూ కావ్య మైనను సంగీత గర్భ ముగ పఠించును. ద్రవిడదేశము :- దక్షిణ దేశమున కంగకును ఇది సామాన్య నామ ధేయముగా ఉండెడిది. కృష్ణా-పోతార నదులమధ్య నున్న దేశము ద్ర విడ దేశ మని కొందరందురు. ఒకప్పుడు కాంచీపురము దాని రాజధానిగ ఉండెడిది. మూ, పఠన్తి లటకం లాటా ప్రాకృతం సంస్కృతద్విష॥ జిహ్వయా అతితోల్లాపలబ్ధ సౌన్దర్య ము దయా 48 వ్యా సంస్కృతద్వేము లగు లాట దేశీయులు లలితోచ్చారణముచే పొంద బడిన సౌదర్యముద్ర గల జిహ్వతో ప్రాకృతమును ఆందముగ పఠింతురు. అనగా వీరి సంస్కృతపాఠము బాగుండము. వి లాటదేశము :- గుజరాతులోని దక్షిణభాగము:, ఖాన్లే దేశము కలిసి లాటదేశమను పేరుతో ప్రసిద్ధ మైనది. మాహీ-మహోదాం క్రింది భూ ప్రదేశము ఈ దేశమలో నుండెడిది. నేటి భదోచ్, బడోదా, అహమదాబాదు, భేకాజిల్లాయి. లాటదేశములో నుండెడివి.<noinclude><references/></noinclude> caw5pj3m90vaalrhkl1492m62ffvrov 104 224078 578973 2026-09-18T06:09:54Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'స ప్తమోధ్యాయ। 107 మూ. సురాష్ట్ర శ్రవణాద్యా యే పఠ న్యర్పితసౌష్టవమ్, అపభ్రంశావదంకాని తే సంస్కృతవరాంస్యపి సురాష్ట్ర - - 49 శ్రవణదేశాదులు కవులు సంస్కృతరచనలను కూడ అపభ్రంశభాషల సంజ...' 578973 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>స ప్తమోధ్యాయ। 107 మూ. సురాష్ట్ర శ్రవణాద్యా యే పఠ న్యర్పితసౌష్టవమ్, అపభ్రంశావదంకాని తే సంస్కృతవరాంస్యపి సురాష్ట్ర - - 49 శ్రవణదేశాదులు కవులు సంస్కృతరచనలను కూడ అపభ్రంశభాషల సంజుతో చక్కగా చదువుదురు. అనగా వారు అపభ్రంశభాషా ప్రియులగుటచే సంస్కృతమును చక్కగనే చదువుదురు కాని అపభ్రంశ భాషలు చదివిన రీతిలో చదువుదురు. త్రవణము :- ఇది పశ్చిమభారతములోని దేశము. సౌరాష్ట్రమునకు సమీపమున నున్నది. మూ. శారదాయాః ప్రసాదేన కాశ్మీర॥ సుకవిర్ణనః. కట్టే గుడూచీగణూష స్తేషాం పాఠ కమః కిము 50 వ్యా, "శారదాదేవి అను గ్రహముచే కాశ్మీరదేశనివాసులు సుకవులే; కాని వారి పఠనపద్ధతి చెవిలో గుడూచీగండూషమును కొట్టుచున్నట్లుండును." వి. 'గుడూచీ' అనగా తిప్పతీగ. గండూష మనగా పుక్కిట తీసికొనిన ద్రవపదార్థయి. బహుశాతిప్పతీగ రసమును లేదా కషాయమును పుక్కిట తీసికొని చెవిపోటు మొదలగు వాటికై పిచికారీ కొట్టినట్లు చెవిలో కొట్టుదురుకాబోలు. అది మంచిదేయైనను, చెవికి తాత్కాలికముగ బాధాకరముగ నుండును. అట్లే కాశ్మీరీయులు చదువు పద్ధతి కర్ణకఠోరముగనుండును అని యర్థము. మూ, తతః పురస్తాత్క. వయోయే భవన్త్యు తరాపఠే తే మహత్యపి సంస్కారే సామనాసిక పాఠినః. 61 వ్యా, దానికి (కాశ్మీరమునకు) తూర్పుగ ఉత్తరాపథమున నివసించు కవులు మంచి సంస్కారవంతు లై నను అనునాసికధ్వనితో పఠింతురు. మూ. మార్గానుగేన నినదేన నిధిర్గుణానాం సంపూర్ణవర్ణరచనో యతిఖిర్విభ క్త ః. పాఠ్యాలమణ్డలభువాం సుభగః కవీనాం శ్రోత్రే మధు క్షరతి కిశ్చెన కావ్యపాఠః. 62 వ్వా, వైదరాదిమార్గములకు అనుగుణమైన ధ్వనితో కూడినదియు, అన్ని పాఠగుణములకును నిధియు సంపూర్ణమైన వర్ణోచ్చారణము కలదియు,<noinclude><references/></noinclude> 53y02qwwzx0lgcaqfbakyl683f1qp2j 104 224079 578974 2026-09-18T06:10:04Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '109 కావ్యమీమాంసా యతిస్థానములందు సరిగా విభజింపబడినదియు, సుందర మైనదియు ఆగు పాంచాలదేశీయుల పాఠము చెవులలో తేనె లొలుకుచున్నట్లుండును. మూల కారక జిహ్మం జర్జరస్పారరేవయా గిరా భుజగ...' 578974 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>109 కావ్యమీమాంసా యతిస్థానములందు సరిగా విభజింపబడినదియు, సుందర మైనదియు ఆగు పాంచాలదేశీయుల పాఠము చెవులలో తేనె లొలుకుచున్నట్లుండును. మూల కారక జిహ్మం జర్జరస్పారరేవయా గిరా భుజగ్గొః పూజ్య నే కావ్యభవ్యధియోన తు. 52 శిథిలముగా వ్యా, సంకరగా ఊగుచున్న లకారోచ్చారణము కలదియు సాగదీయబడిన రేవ కలదియు అగు వాక్కుతో (పఠనరీతితో) విటులు (నాట కాదులలోనికకారాదులు) పూజింపబడుదురేమో కాని కావ్యముచే సంస్కృత మగు బుద్ధి కలవారు పూజింపబడరు. మూ పక్షాస్థానసముద్భవవర్ణేము యథాస్వరూపనిష్పత్తిః హి అర్థవశేన చ విరతిః సర్వస్వమిదం హి పాఠస్య, 69 వ్యా, పంచస్థానములందు జనించు వర్ణములను తగిన రీతిలో ఉచ్చ రించుట, అర్థానుసారముగా నిలుపుచుండుట అనునది పాఠమునకు సర్వస్వము, అనగా చాలా ప్రధాన మైన విషయము. వి. పంచస్థానములు :- కంఠ, తాలు, మూర్ధ, దంత, ఓష్ఠములు ప్రధాన మైన వర్ణోచ్చారణస్థానములు, 'స్వరతః కాలతః స్థానాల్ ప్రయత్నాను దాన ఇతి వర్ణవిదః ప్రాహుః” అని చెప్పిన రీతిగ స్వర-కాల-స్థాన-అభ్య నర ప్రయత్న - బాహ్యప్రయత్నము. లనెడు ఐదును వర్ణోచ్చారణహేతువులే కాని వీటి నన్నింటిని స్థానము లనట యుక్తము కాదు. మూ.. సకాకుకలనాపాఠ ప్రతిష్ఠయం పతిష్ఠితా. అర్థాన శాసనస్వాథ ప్రకారం పరికీర్త్యతే. 54 ఇతి శ్రీరాజశేఖరకృతే కావ్యమీమాంసాయం కవిరహస్య ప్రథమేఒధికరణే సప్తమో ఒధ్యాయఃసమాప్తః. వ్యా, కాకువుతో కూడిన పాఠరీతి ఈ విధముగ నిర్ణయింపబడినది. ఇపుడు అర్థానుశాసనపద్ధతి నిరూపింపబడుచున్నది. బాలానందినిలో సప్తమాధ్యాయము సంపూర్ణము.<noinclude><references/></noinclude> ed3ard0trbx961x3wh0hlssxkgzp18q 104 224080 578975 2026-09-18T06:10:16Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '-- అష్టమోధ్యాయః' * కావ్యార్థయోనయ ః మూ. "శ్రుతిః, స్మృతిః, ఇతిహాసం, పురాణం, ప్రమాణవిద్యా, సమయ విద్యా, రాజసిద్ధాన్తత్రయీ, లోకో, విరచనా, ప్రకీర్ణకం చ కావ్యార్థానాం ద్వాదశ (మోనయః" ఇత్...' 578975 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>-- అష్టమోధ్యాయః' * కావ్యార్థయోనయ ః మూ. "శ్రుతిః, స్మృతిః, ఇతిహాసం, పురాణం, ప్రమాణవిద్యా, సమయ విద్యా, రాజసిద్ధాన్తత్రయీ, లోకో, విరచనా, ప్రకీర్ణకం చ కావ్యార్థానాం ద్వాదశ (మోనయః" ఇత్యాచార్యాః, "ఉచితసంయోగేన, యాతృసంయోగేన, ఉత్ఛాద్యసఁయోగేన, సంయోగవికారేణ చ సహ షోడశ" ఇతి యాయావరీయః. వ్యా. వేదము, మన్వాది విరచితము లగు స్మృతులు, ఇతిహాసము, పురాణము, ప్రమాణవిద్య (మీమాసాన్యాయశాస్త్రాదికము), సమయవిద్య (శైవాగమాదికము), రాజసిద్ధాన్త తయము (ఆర్థశాస్త్ర - నాట్యశాస్త్ర - కామశాస్త్ర ములు) లోకము (లౌకికవ్యవహారజ్ఞానము) విరచన (ఇతరక విరచనలు), ప్రకీర్ణకములు (చతుష్షష్టికళలు, ఆయుర్వేద - జ్యోతిష-వృక్షశాస్త్ర గజశాస్త్ర అశ్వశాస్త్రాదులు). ఈ పండెండును (రాజసిద్ధాంతములు మూడు, మిగిలినవి తొమ్మిది) కావ్యార్థమునకు మూలకారణములు- అనగా కావ్యవస్తువును వీటినుండి గ్రహింపవలెను అని ఆచార్యులు చెప్పుదురు. ఉచితసంయోగము: యోక్తృ సంయోగము, ఉత్పాద్య సంయోగము, సంయోగవికారము అను నాలుగును కలిసినచో కావ్యార్థయోనులు పండ్రెండు అగునని యాయావరీయుని అభిప్రాయము. మూ తత్ర శ్రాతః _"ఊర్వశీ హాప్సరాః పురూరవసమైడం చకమే. " చక్రాద్ బుధః సమభవద్భగవాన్న రేన్ద్ర మాద్యం పురూరవనమైడమసావసూత. తం దాప్సరాః స్మరవతీ చకమే కిమన్య ద త్రోర్వశీ స్మిత వశీకృతశ క్ర చేతాః. వ్యా. అందు వైదిక మగు కావ్యార్థమూల మెట్లనగా "ఊర్వశీ యను అప్సరస ఇడాపుత్రు తగు పురూరవుని కామించెను" అని శతపథబ్రాహ్మణమున (5.1.2) చెప్పబడినది. ఆ విషయమునే గ్రహించి ఈ శ్లోకము రచింపబడినది.<noinclude><references/></noinclude> ma8xdkixu9s78kufxmy3g7jfizlaq7t 104 224081 578976 2026-09-18T06:10:25Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '110 కావ్యమీమాంసా "చంద్రునకు బుధు డను కుమారుడు జనించెను. ఈ బుధుడు, ఇడాకుమారు డును, చంద్రవంశమునకు మూలపురుషుడును అగు పురూరవుడను నరేంద్రుని కనెను. (అతని సౌందర్య విషయమున) వేరేమి చ...' 578976 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>110 కావ్యమీమాంసా "చంద్రునకు బుధు డను కుమారుడు జనించెను. ఈ బుధుడు, ఇడాకుమారు డును, చంద్రవంశమునకు మూలపురుషుడును అగు పురూరవుడను నరేంద్రుని కనెను. (అతని సౌందర్య విషయమున) వేరేమి చెప్పవలెను? చిరునవ్వుచే దేవేంద్రుని కూడ వశము చేసికొనెడు అప్సరస యగు ఊర్వశి, మదనవశం వదియై అతనిని కామించెను.” మూ. యథా వా :- “యదేతన్మణ్డలం తపతి తన్మహదుకంతా ఋచః స ఋదాం లోకోథ యదేతద్దీప్యతే తన్మహావ్రతం తాని సామాని స సామ్నాం లోకోఒక య ఏష తస్మిన్ మణ్డలే పురుషః సోడిగ్నిః కాని యజూంపి స యజుషాం లోకః సైషా త్రయ్యేవ విద్యా తపతి.” వ్యా. వేదమూలక మగు అర్థమునకు మరి యొక ఉదాహరణ మెట్లనగా:- (ఇది మహానారాయణోపనిషత్తులోని చతుర్దశానువాకమునందలి మంత్రమునకు అర్థతోనువాదము.) ప్రకాశించుచున్న ఈ మండలము గొప్ప ఉర్దసామము. అవియే ఋక్కులు, ఆది ఋక్కుల, అనగా ఋగభిమాని దేవతల లోకము. ఆ ప్రకాశించు చున్న కాంతి మహావ్రతము. అవియే సామలు అది సామాధిష్ఠానదేవతల లోకము. ఈ మండలములో నున్న పురుషుడే అగ్ని. అవియే యజుస్సులు. అది యజుస్సుల లోకము. ఈ విధముగ త్రయీవిద్యయే (వేదత్రయమే సూర్యరూపమున) న మూ, ఆత్రార్థే:- ఏతద్యన్మణ్డలం ఖే తపతి దినకృతస్తా యిచోర్చీంషి యాని ద్యోతనే తాని సామాన్యయమపి పురుషో మణ్డలే ఒణుర్యజూంది. ఎవం యం వేద వేదత్రితయమయమయం వేద వేడి సమ్మగో వర్గః స్వర్గాపవర్గప్రకృతి రవికృతిః సోస్తు సూర్యః శ్రియే వః. 2 వ్యా. ఈ విషయమును గ్రహించి రచించిన కావ్యమునకు ఉదాహరణము:- ఆకాశమున సూర్యమండలము వేడిగా ప్రకాశించుచున్నదే అవి ఋక్కులు, ఏ కిరణములు ప్రకాశించున్నవో అవి సామములు. ఈ మండలములో నున్న సూక్ష్మపురుషుడు యజుర్వేదము. ఈ విధముగ వేదజ్ఞానము గల పండితుల సము దాయముఏ సూర్యుని వేద తయమయునిగా తెలుసుకొనుచున్నదో, అట్టివాడును<noinclude><references/></noinclude> fz074tpjsqoujni2q63011xdrum8gbz 104 224082 578977 2026-09-18T06:10:35Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అష్టమోచ్యాయః 111 తాను వికారరహితుడై స్వర్గమునకును మోక్షమునకును కారణభూతుడును అగు సూర్యుడు మీకు ఐశ్వర్య ప్రదుడగుగాక." మూ. తచ్చేదం వేవహరణం మదిగ్ధం కథయన్తి:- "నమోస్తు తస్యై శుతయ...' 578977 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>అష్టమోచ్యాయః 111 తాను వికారరహితుడై స్వర్గమునకును మోక్షమునకును కారణభూతుడును అగు సూర్యుడు మీకు ఐశ్వర్య ప్రదుడగుగాక." మూ. తచ్చేదం వేవహరణం మదిగ్ధం కథయన్తి:- "నమోస్తు తస్యై శుతయే యాం దుహన్తి పదే పదే ' ఋషయః శాస్త్రకారాశ్చ కవయశ్చ యథామతి " 8 వ్యా. వేదమునందలి విషయమును స్వీకరించుట యనగా ఇదియే. దీనిని గూర్చి ఈ విధముగ చెప్పుమరు - "ఋషులును, శాస్త్రకారులును, కవులును వారి వారి బుద్ధిబలము ననుసరించి దేనిని అడుగడుగునకు పితుకుకొనుచుందురో (దేనినుంచి అనేక విషయములను గ్రహించుచుందురో అట్టి శ్రుతికి నమస్కారము,” మూ. స్మార్తం:- బహ్వ శ్లేష్వభియు క్తేన సర్వత్ర వ్యవలాపి నా విభావితేకదేశన దేయం యదిఖియుజ్యతే. వ్యా. స్మృతి ప్రతిపాదిత మగు విషయము :- "అనేక వస్తువులను అపహరించినట్లు ఆరోపణ చేయగా, 'ఒక్క వస్తువును కూడ ఆపహరించలేదు' అని బొంకువాని వద్ద, పోయిన వస్తువులలో ఏ ఒక్కటి యైన దొరకినను, వాడు మిగిలిన వస్తువుల నన్నింటిని ఈయవలసి యుండును." మూ. ఆరార్ధే - హంస ప్రయచ్చ మే కాన్తాం గతిస్త స్యా స్వయా హృతా సమాృని తేకదేశేన దేయం యదభియుజ్యతే వ్యా. ఈ స్మార్తవిషయమును గ్రహించి రచించిన కావ్యము:- (విక్రమోర్వశీయములో ఊర్వశి కనబడకుండుటచే ఉన్నతుడైన పురూరవుడు ఒక హంసను చూచి పలికిన వాక్యము) "ఓ హంసా| నా ప్రియు రాలిని ఇచ్చివేయుము. (ఆమెను నీవే అపహరించి యుందువు) ఆమె నడక నీచే స్వీకరింపబడినది. పోయిన సొమ్ములోని ఒక అంశమును బట్టి, అపహరించి నట్లుగా చెప్పు సొమ్ము నంతను ఈయవలసి యుండును కదా."<noinclude><references/></noinclude> eon24o0w6vf9kpovn5oopn8zbxe1dor 104 224083 578978 2026-09-18T06:10:44Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '112 మూ. ఐతిహాసికం :- న చ సంకుచితః పనా యేన వాలీ హతో గతః సమయే తీష్ఠ సుగ్రీవ మా వాలిపథమన్వగా। వ్యా, ఇతిహాసప్రతిపాదిత మగు విషయము :- సౌవ్యమిమాంసా 8 (ఇచ్చిన మాట ప్రకారము సీతాన్వేషణము చే...' 578978 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>112 మూ. ఐతిహాసికం :- న చ సంకుచితః పనా యేన వాలీ హతో గతః సమయే తీష్ఠ సుగ్రీవ మా వాలిపథమన్వగా। వ్యా, ఇతిహాసప్రతిపాదిత మగు విషయము :- సౌవ్యమిమాంసా 8 (ఇచ్చిన మాట ప్రకారము సీతాన్వేషణము చేయించుటలో అలసించిన సుగ్రీవుని గూర్చి లక్ష్మణుడు కోపముతో అన్న మాటలు, రామాయణము లోనివి), "హతుడై వాలి ప్రయాణము చేసిన మార్గము ఇంకను మూసివేయలేదు. ఓ సుగ్రీవా ! మాటమీద నిలబడుము. వాలి పోయిన మార్గమును అనుసరింప కుము". మూ, ఆత్ర :- మదం న వైశ్వర్యలవేన లమ్మితం " విసృజః పూర్వః సమయో విమృశ్యతామ్. జగజ్జిఘత్సాతురకణ్ణపద్ధతి ర్న వాలినై వాహితతృప్తిర న్తకః. వ్యా, ఐతిహాసికార్థమును గ్రహించి వ్రాసిన కావ్యము :- " క్రొత్తగా వచ్చిన బర్వశ్యలేశముచే కలిగిన మదమును విడచి వెనుకటి ప్రతిజ్ఞను స్మరింపుము. జగత్తును తినవలెనను ఇచ్చతో తొందరపాటు చెందు చున్న కంఠము యొక్క రీతి గల యమునకు ఒక్క వాలిచేతనే తృప్తి కలుగ లేదు." మూ. పౌరాణికః:- హిరణ్యకశివుర్దేత్యో యా యాం స్మిత్వాప్యు దై శత భయబ్రాన్టైః సురైశ్చక్రే తస్యై తస్యై .దిశే నమఃరి వ్యా, పౌరాణితార్ధము :- "దైత్యు డైన హిరణ్యకశిపుడు, నవ్వుచు నైనను, ఏ ఏ దిక్కును చూచెనో, భయభ్రాంతు లైన దేవతలచే ఆయా దిక్కు నకు నమస్కారము చేయబడెను. అత్ర :- స సఞ్చరిష్ణుర్భువనత్రయే.పి యాం యదృచ్ఛయా శిశ్రియదాశ్రయః క్రియః. ఆకారి తస్యై ముకుటోపలస్థం త్కరై ప్రసన్ధ్యం త్రిదశే నమః,<noinclude><references/></noinclude> 9xzlqlb7zkihz8fs2m4eno5a6pm9ta8 104 224084 578979 2026-09-18T06:10:54Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అష్టమోధ్యాయః 118 వ్యా ఈ పౌరాణికార్థము కూర్చి వ్రాసిన కావ్యము :- "మూడు లోకములందును సంచరించువాడును, లక్ష్మికి ఆశ్రయభూతుడును అగు ఆ హిరణ్య కశిపుడు ఏ దిక్కును యాదృచ్చికముగ నైను ఆ...' 578979 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>అష్టమోధ్యాయః 118 వ్యా ఈ పౌరాణికార్థము కూర్చి వ్రాసిన కావ్యము :- "మూడు లోకములందును సంచరించువాడును, లక్ష్మికి ఆశ్రయభూతుడును అగు ఆ హిరణ్య కశిపుడు ఏ దిక్కును యాదృచ్చికముగ నైను ఆశ్రయించెనో, ఆ దిక్కునకు దేవతలచే, తమ కిరీటములపై దోసిళ్లు ఒగ్గుచు, మూడు సంధ్యలందును నము స్కారము చేయబడెను". ..మ.. ఆత్రాహుః - "శ్రుతీనాం సాఙ్గశాఖా నా మితిహాసపురాణయోః ఆర్థి గన్థః రి వాఖ్యాసః క విత్వ స్మైక మౌషధమ్" వ్యా. ఈ విషయమున ఇట్లు చెప్పుదురు :- 10 "సాంగములు వివిధశాఖాసహితములు అగు శ్రుతులయొక్కయు, ఇతిహా నపురాణములయొక యు అర్థముకు స్వీకరించి గ్రథించుట, వాటియందలి కథలను (కూర్చి) అభ్యసించుట కవిత్వమునకు ఏకైక మగు ఔషధము." మూ. "ఇతిహాసపురాణాభ్యాం చకున్నా, మీవ సత్కవి. వివేకొజ్జునశుద్ధాభ్యాం సూక్ష్మమప్యర్థమీక్షతో" 11 వ్యా, "సత్కవి. వివేక మనెడు అంజనముచే శుద్ధము లైన ఇతిహాసపు రాణముల సహాయముచే. ఆంజనముచే శుద్ధము లగు నేత్రముల సహాయముచేతను వలె సూక్ష్మవిషయమును కూడ చూచును." మ. వేదార్థస్య ని శ్లాఘనే కవయో యథా. స్మృతీనామితిహాసస్య పురాణస్య తథా తథా 12 వ్యా. "కవులు వేదార్థమును కూర్చుటచే ఏ విధముగ శ్లాఘింపబడుదురో స్మృతీతిహాసపురాణముల అర్థములను కూర్చుటచే కూడ ఆ విధముగనే శ్లాఘిం పబడుదురు." మూ. ద్వివిధః ప్రామాణికో మీమాంసకస్తార్కికళ్చ. తత్ర ప్రథమః. శబ్దస్య సామాన్యమభిధేయం విశేషశ్చార్థః. అత్ర:- (8) సామాన్యవాచి పదమప్యభిధీయమానం మాం ప్రాప్య జాతమభిధేయవిశేష శిష్టమ్,<noinclude><references/></noinclude> fokzthchonbsotcszxz52ddjokxbb1k 104 224085 578980 2026-09-18T06:11:03Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '114 శ్రీ కాచివితృభిహితే సకతం మనో మే తామేవ వామనయనాం విషయీ కరోతి. కౌవ్యమీమాంసా వ్యా మీమాంసకుడు, తార్కికుడు అని ప్రామాణికుడు రెండు విధములు. అందు మీమాంసకుని మతము ప్రకారము శబ్దమ...' 578980 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>114 శ్రీ కాచివితృభిహితే సకతం మనో మే తామేవ వామనయనాం విషయీ కరోతి. కౌవ్యమీమాంసా వ్యా మీమాంసకుడు, తార్కికుడు అని ప్రామాణికుడు రెండు విధములు. అందు మీమాంసకుని మతము ప్రకారము శబ్దమునకు సామాన్యము అధేయము తద్విశేషము దాని అర్థము. వి. మీమాంసకమతము ప్రకారము 'గో' మొదలగు శబ్దములు 'గోత్వము' అను సామాన్యమును బోధించును. సామాన్య మనగా జాతి. ఈ విధముగ మొదట 'గో'శబ్దమునకు 'గోత్వము' అని అర్థము అని ఒక సారి తెలిసికొనిన వానికి తరువాత ఎన్ని గోవులను చూపనను 'ఇదిగోవు' అను బోధ కలుగును. ఆట్లు కాక ఒక గోవ్యక్తి ని గూర్చి మాత్రమే 'ఇయం గౌః' అను వాక్యముచే మొదట జ్ఞానము కలిగి యున్నచో కొత్త గోవును చూచి నపుడెల్ల అతనికి క్రొత్తగా 'ఇది గోవు'అని ఎవరో చెప్పుచుండవలె. అది ఆసంభావ్యము, అను భవవిరుద్ధము. కావున 'గౌః' అను శబ్దమునకు 'గోత్వము' అనియే ముఖ్య మైన అర్థము ఒకమారు ఈ ఆర్థము తెలిసికొనినవాడు తరువాత ఏ గోవును చూచినను ఈ గోత్త్వము దానియందుండుటచే 'గౌః' అని తెలిసికొనును, "గారి ఆనయ' 'గాం నయ' (గోవును తీసికొని రమ్ము; గోవును తీసికొని సొమ్ము) ఇత్యాదివాక్యములలో 'గో' శబ్దమునకు వాస్తవమున గోత్వ మనియే యర్థ మైనను, గోత్వమును తీసికొనివచ్చుట తీసికొని వెళ్లుట అనునవి కుదరవు గాన, గోవ్యక్తి (ఫలానా గోపు) అని విశేషార్థము చెప్పబడును. పైన చెప్పిన మీమాంసకమతమును మనస్సులో నుంచుకొని వ్రాసిన పద్యము:- “సామాన్యవాచక మగు పదముగూడ, నా విషయమున విశేషార్థబోధక మగుచున్నది. (సామాన్యముగ శ్రీని బోధించు పదమును ప్రయోగించి 'ఒకానొక 'శ్రీ' అని చెప్పగానే నా మనస్సు ఎల్లప్పుడును ఆ వామనయననే స్మరించు చుండును" మూ. తర్కేమ సాంఖ్యీయః- నాసతో విద్యతే భావో నాభావో విద్యతే సతః ఉభయోరపి దృష్టో ఒర్త స్వనయోస్తత్త్వదృష్టి భి?. 18<noinclude><references/></noinclude> 7l5bxiaf6u8cys4babni6t8s0q6wma8 104 224086 578981 2026-09-18T06:11:14Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అష్ట మేధ్యాయ, 116 నా. తర్కములలో సాంఖ్యుల కభీమత మైన తర్కము :- "అసతైన (లేని) పదార్థము సత్తు (ఉన్నది) కాజాలదు, సతైన పదార్థము అసత్తు కాజాలదు. అనగా లేనిది క్రొత్త గా పుట్టదు, ఉన్నదినశిం...' 578981 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>అష్ట మేధ్యాయ, 116 నా. తర్కములలో సాంఖ్యుల కభీమత మైన తర్కము :- "అసతైన (లేని) పదార్థము సత్తు (ఉన్నది) కాజాలదు, సతైన పదార్థము అసత్తు కాజాలదు. అనగా లేనిది క్రొత్త గా పుట్టదు, ఉన్నదినశించదు. తత్త్వదృష్టి కలవారు ఈ సదసత్తుల యథార్థస్వరూపమును తెలియగలుగుచున్నారు, " ఆత్రః- య ఏతే యజ్వానః ప్రథితమహసో యేప్యవనిపా మృగాడ్యో యాశ్చతాః కృతమపర సంసారకథయా, అమీ యే దృశ్యన్తో ఫలకుసుమన మాశ్చ తరవో జగత్యేవం రూపా విలసతి మృదోషా భగవతీ వ్యా. ఈ సాంఖ్య సిద్ధాంతమును చేర్చి కూర్చిన కావ్యము:- 14 “ఇతర ప్రపంచ విషయము చెప్పనేల! ఈ యాగము చేసిన వారు, ప్రసిద్ధమైన కీర్తిగల ఈ రాజులు, ఈ మృగాక్షులు, ఫలములతోడను పుష్పముల తోడము వంగిన ఈ వృక్షములు, ఈ విధముగ ఏస్థావరజంగమాత్మక ప్రపంచము కలదో దాని రూపముతో భగవతియైన మృత్తికయే కనబడుచున్నది." వి. సోమయాగాదికము చేసినవారు, రాజులు, వీరందరును పూర్వము లేనివారు ఎచటి నుండియో రాలేదు, మొదటినుండియు ఉన్న మృత్తికయే ఆయా రూపములలో కనబడుచున్నది, అని బోధించుచున్న ఈ వాక్యము సాంఖ్య మతానుసారము చెప్పబడినది. మూ. న్యాయపై శేషికీయం:- “స కింసామగ్రీక ఈశ్వరః కర్తా?" ఇతి పూర్వపక్షః. "నిరతిశయైశ్వర్యస్య తస్య కర్తృత్వమ్" ఇతి సిద్ధానః- 015:0 కిమీహః కింకాయః స ఖలు కిముపాయ భువనం కిమారో ధాతా సృజతి కి ముపాదాన ఇతి చ. ఆతర్యైశ్వర్యే త్వయ్యనవసరదు|స్థో హతధియః కుతర్కో ఒయం కాంశ్చిన్ముఖరయతి మోహాయ జగతః. 16 వ్యా, న్యాయవై శేషికశాస్త్రములకు సంబంధించిన అర్థము, "జగత్కర్త యని మీరు చెప్పెడు ఆ ఈశ్వరుడు ఏ సామగ్రితో సృజించును?" అని పూర్వపక్షము. అతని ఐశ్వర్యమునకు (సామర్థ్యమునకు) అవధులు లేవు.<noinclude><references/></noinclude> dvognvu30qkox8sf0klh4a8drpu4o11 104 224087 578982 2026-09-18T06:11:24Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '118 CA కొన్మమీ సంతో అందుచే అతని కర్తృత్వము విషయమున ఏ ఆశంకలు చేయవలసిన పని లేదు." సిద్ధాంతము; ఈ యర్థమును కూర్చి రచించిన కావ్యము (పుష్పదంతవిక చిత మహిమ్నస్తోతములోనిది):- "సృజించుటలో...' 578982 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>118 CA కొన్మమీ సంతో అందుచే అతని కర్తృత్వము విషయమున ఏ ఆశంకలు చేయవలసిన పని లేదు." సిద్ధాంతము; ఈ యర్థమును కూర్చి రచించిన కావ్యము (పుష్పదంతవిక చిత మహిమ్నస్తోతములోనిది):- "సృజించుటలో ఈశ్వరుని అభి ప్రాయమేమి? అతనికి ఎట్టి శరీర సున్నది? ఏ ఉపాయములు అవలంబిచును? అతనికి ఆధార మేరి? ఏ ఉపాదానకారణముతో ఈ తిధువనమును సృజించును? ఈ విధముగ పాడుబుద్ధిలో కలుగునవియు, ఆరావశ్యకమును, కావుననే చివరికి నిలువజా అనియు అగు ఈ కుతర్కము, ఊహింపరాని ఐశ్వర్యము గల నీ విషయమున, కేవలము జగత్తుకు మోహింపచేయుటకు మాత్రమే, కొందరిని వదరునట్లు చేయు చున్నది" మూ. బౌద్ధయః వివక్షాపూర్వా హి శబ్దాస్తామేన వివక్షాం యేయుః. ఆ త:- భవతు విదితం, శబ్దా వక్తుర్వివక్షితి సూచకాల స్మరవతి యతః కానే కాన్తాం బలాత్పరిచుమ్బతి. న న న మమమా మా మాం సాక్షర్నిషేధపరం వచో ధవతి శిథిలే మానగ్రన్థె తదేవ విధాయకమ్ " సూ 18 వ్యా, బౌద్ధమతాంగీకృత మగు విషయము - శబ్ద ప్రయోగమునకు వెకి "ఈ విషయమును చెప్పవలెను అనెడు ఒక యొక్క ఇచ్చ ఉండును. ఆ ఇచ్చనే శబ్దములు సూచించును అనిబౌద్ధుల అభి ప్రాయము. అనగా ప్రయోగించిన శబ్దముల అర్థమును ప్రయోక్తయొక్క వివక్షను పట్టి నిర్ణయింపవలెను గాని వాటి స్థూలార్థమును గ్రహింపరా దని అభి ప్రాయము. బౌద్ధులలో, విజ్ఞానవాదుల మతము ప్రకారము బాహ్యపదార్థము లనునవి లేవు విజ్ఞానమే, అనగా మనలో పల నున్న జ్ఞానమే వాహ్యపదార్థరూపమున ఖాసించుచున్నది. కావున ఎవరైన ఒక వాక్యమును ఉచ్చరించగనే అది వినువారి మనస్సులో తాత్కాలిక మగు ఒక మార్పును కలిగించి మాటలాడువారి మనస్సులో నున్న భావమును (వినువారిమన స్సునకు) అందజేయును ఈ విషయమునే తత్త్వసంగ్రహములోని శ్లోకము స్పష్టీకరించుచున్నది:- “వివక్షానుమితి క్లిష్ఠమాకారం బాహ్యభావతః. వ్యవస్యతోః ప్రకృతి శ్చేత్త దేవాస్మన్మతం పురః." కావున చెప్పదలచినదే తప్ప అంతకు అర్థ మేదియు లేదు.. ఈ విషయమును దృష్టిలో నుంచుకొని వాసిన కావ్యము :-<noinclude><references/></noinclude> 3kmeihwf9xd5rvrw1yva4cyd30fkkqr 104 224088 578983 2026-09-18T06:11:34Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '117 "శబ్దములు వక్త చే వివక్షితములగు అర్థమును సూచించుకు ఆరు విష యము తెలియబడుగాక. ఏలనన మన్మథవశంవదు డగు ప్రియుడు ప్రియురాలిని బలాత్కారముగ చుఁఐనచేయుచుండగా - "వద్దు, వద్దు, వద్దు;...' 578983 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>117 "శబ్దములు వక్త చే వివక్షితములగు అర్థమును సూచించుకు ఆరు విష యము తెలియబడుగాక. ఏలనన మన్మథవశంవదు డగు ప్రియుడు ప్రియురాలిని బలాత్కారముగ చుఁఐనచేయుచుండగా - "వద్దు, వద్దు, వద్దు; నన్ను స్పృశించకుము, స్పృశించకుము"అని ఆమె పలికినవాక్యము పైకి నిషేధించునట్లు కనబడినను, మాన గ్రంథిశిథిలమైనపిమ్మట పలికిన వాక్యమగుటచే ఆదియే విధాయక మగుచున్నది. ' వి. అట్లు చేయవద్దని చెప్పుచున్నట్లు పైకి కనబడినను ఈ మాటలలో 'అట్లు చేయుము' అని ఆమె మనస్సులో నున్న భావమే సూచింపబడుచున్నది. గాన శబ్దములు వక్తృనినక్షాసూచకములు ఆరు బౌద్ధుల సిద్ధాంతము యుక్త మే అని యర్ధము. మూలౌకాయతిక :- భూతేభ్యశ్చైతన్యం మదశ క్తివత్. అత్ర :- బహువిధమిహసాక్షిచిన కాఠి ప్రవదన్యన్యమిత॥ కలేవరాత్ ఆపి(చ)స సుదతి తేచ (స)చిస్తూ॥ వలయం యా న్తి సప్తావ చిన్తయా 17. వ్యా. మద్యమును తయారుచేయు అనేక వస్తువుల కలయికవలన మాద కతాశక్తి ఆవిర్భవించినట్లు కలిసిన భూతములవలన చైతన్యశక్తి కలుగును. అంతియేకాని పాంచభౌతిక వైన రీరి సుకంటె వేరుగ చైతన్యము (ఆత్మ) అను నది లేదు అని లౌకాయతికులు (దార్వాకులు) చెప్పుదురు. ఆ విషయమును కూర్చి రచించిన కావ్యము:- "ఈ శరీరముకంటె భిన్న మైన ఆత్మపదార్థ మేథియో ఒకటి ఉన్న దని ఆత్మను గూర్చి చింతన చేయువారు అనేక విధములుగా చెప్పుచుందురు. కాని, ఓ సుందరీ| (అందమైన పలువరసకలదానా నిన్ను గూర్చి చింత చేయువారు ఆ చింతతో కూడ ప్రలయమును పొందుచురు. " వి. నీ చింతకలు గగనే వారు ప్రలయమును పొందుదురు. 'ప్రలయ' శబ్దమునకు స్మృతితప్పుట, నశించుట అని రెడర్థములు. కాముకుల పక్షమన "ఆమెను గూర్చిన చింత కలుగగినే వారు ఓడలు మరచిపోవునూరు" అని యర్థము. రెండవ అర్థమును గ్రహించిన పక్షమున వారు, ఆ చింతయు కూడ నశించిపోవుటచే వారి శరీరముకలదె భిన్న మైన చైతన్య మిషనది ఎక్కడ ఉన్నది? అందుచే లోకాయతుల అభిప్రాయమే యజ్ఞ మరి భాషము,<noinclude><references/></noinclude> adat8fd9d67zbi8bil5wh1m105m0tos 104 224089 578984 2026-09-18T06:11:44Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '118 కావ్యమీమాంసా మూ. ఆర్హతః. శరీరపరిమాణ ఆత్మా, అన్యథా శరీరావణ్యమాత్మాఫల్యం వా. ఆత్ర:- శరీరమాత్రమాత్మానం యే వదన్తి జయన్తి తే. తచ్చుమ్బనే ఒపి యజ్ఞాతః సర్వాఙ్గపులతో ఒస్య మే. 18 వ్య...' 578984 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>118 కావ్యమీమాంసా మూ. ఆర్హతః. శరీరపరిమాణ ఆత్మా, అన్యథా శరీరావణ్యమాత్మాఫల్యం వా. ఆత్ర:- శరీరమాత్రమాత్మానం యే వదన్తి జయన్తి తే. తచ్చుమ్బనే ఒపి యజ్ఞాతః సర్వాఙ్గపులతో ఒస్య మే. 18 వ్యా. ఆత్మ శరీరముతో సమాన మైన పరిమాణము కలది. అట్లు కానిచో అనగా శరీరముకంటే ఆత్మ చిన్నది గాని పెద్దది కాని అయినచో, శరీరము వ్యర్థము కావలసివచ్చును లేదా ఆత్మ వ్యర్థము కావలసి వచ్చును; అని జైనుల సిద్ధాంతము. ఈ విషయమును గ్రహించి రచించిన కావ్యము:- *ఆత్మ శరీరముతో సమాన మైన ప్రమాణము కలది అని ఎవరు చెప్పు చున్నారో వారు సర్వోత్కర్షగా నున్నారు ఏలకన ఆమె యొక్క చుంబనమాత్రము చేతనే నా శరీరము నందంతటను గగుర్పాటు కలిగినది. అనగా శరీరము ఎంత ఉన్నదో ఆత్మకూడ అంతయే ఉన్నది; కావుననే కేవల ఆధరస్పర్శ కలిగినను శరీరమునందంతటను గగుర్పాటు కలిగినది. ఆత్మ శరీరములో ఏదో ఒక మూల మాత్రమే ఉన్నచో అది ఉన్నచోట మాత్రమే గగుర్పాటు కలిగి యుండెడిది. మూ. సర్వపార్షదత్వాతా వ్యవిద్యాయాస్తానిమానన్యాంశ్చార్థాన్వ్యు త్పత్తయే ప్రత్యవేక్షేత. ఆహుశ్చ:- యాం సర్క కర్కశానర్థాన్సూ షాద్రియతే కవిః సూర్యాంశవ ఇవేనౌ తే కాష్చోదర్చన్తి కాన్తతామ్. 19 వ్యా. కావ్యవిద్య అన్ని విద్యలకు వెనుక వెనకనే నడచునది గాన, కావ్య విద్యావ్యుత్పత్తి సంపాదించుకొనుటకై, ఈ విషయములను, ఇట్టి ఇతర విషయము లనుగూడ పరిశీలింపవలెను. కావుననే చెప్పుదురు:- "కవి తన కావ్యములలో, తర్క కర్కశము లగు ఏ విషయములను కూర్చునో, అవి చంద్రునియందు సూర్యకిరణములు వలె ఒక విధ మగు సౌంద ర్యమును పెంచును." వి. స్వతః తీక్షము లైనను సూర్యకిరణములు చంద్రునియందు సంక్ర మించి శైత్యాహ్లాదములను కలిగించును. అట్లే శాస్త్రీయః ష్టవిషయములు గూడ కావ్యములలో మనోహరములుగ కన్పట్టును.<noinclude><references/></noinclude> tbzrragqng0m5wafwm6w22i0iray776 104 224090 578985 2026-09-18T06:11:55Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'మూ. సమయవిద్యాసు శైవసిద్ధాన్తి యః- ఘోర ఘోరతరాతీత బ్రహ్మ విద్యార్థి లాతిగః పరాపర పదవ్యాపీ యాద్వః పరమేశ్వరః 119 20 వ్యా. సమయవిద్యలలో (మతములకు సంబంధించిన సిద్ధాంతములలో) శైవసిద్ధ...' 578985 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>మూ. సమయవిద్యాసు శైవసిద్ధాన్తి యః- ఘోర ఘోరతరాతీత బ్రహ్మ విద్యార్థి లాతిగః పరాపర పదవ్యాపీ యాద్వః పరమేశ్వరః 119 20 వ్యా. సమయవిద్యలలో (మతములకు సంబంధించిన సిద్ధాంతములలో) శైవసిద్ధాంతమునకు సంబంధించినది:- * ఘోర ఘోరతరములకు అతీతమైన బహ్మ-విద్యా- కళలను ఆరిక్ర మించినవాడును. పక – ఆపరపనములను వ్యాపించిన వాడును అగు పరమేశ్వరుడు మిమ్మలను రక్షించుగాక". "మోన ఘోరతర- బ్రహ్మ-విద్యా-కళా- పూ పరములు శైవమతమునకు సంబంధించిన విషయములు. మూ పాఠ్చారా ఈ వాద్యనవన్తః కవయః పురాణాః :- సూక్ష్మాబృహన్తోఒస్యనుశాసీతారః. సర్వజ్వరాన్ మ్నను మమానిరుద్ధ ప్రద్యుమ్న సజర్షణ వాసుదేవాః 21 పాంచరా తమునకు ఉదాహరణము :- "ఆన్యన్తరహితులును, విద్యాస్వ రూపులును, ప్రాచీనులును, సర్వవ్యాప్తు లైనను సూక్ష్మస్వరూపము కలవారును| సర్వరక్షకులును అగు అనిరుద్ధ ప్రద్యుమ్న - సంకర్షణ వాసుదేవులు నా జ్వర ముల నన్నింటిని (తాపములను) తొలగించెవరు గాక". వి. పాంచరాత్ర సిద్ధాంతమున దేవము లను నాలుగు వ్యూహములు ఆవిరుద్ధ- ప్రద్యుమ్న అంగీకరింపబడినవి. - సంకర్షణ వాసు - ఈ వ్యూహములు కూడ భగవత్స్వరూపములు. మూ, బౌద్ధసిద్ధాస్త్రీయః:- "కలికలుషకృతాని యాని లోకేమయి నిపతను విమచ్యతాం స లోకః మమ హ సుచరితేన సర్వసత్త్వాః పరమసుఖేన సుభావనీం ప్రయాను" ఏ రంసిద్ధానాన రే ఒపి కావ్యము, వ్యా, బౌద్ధసిద్ధాంతముకకు సఁబ ధించిన విషయమును కూర్చొ రచించిన<noinclude><references/></noinclude> 4rrf0goo4e6wubsttdmcpdeo94xnq72 104 224091 578986 2026-09-18T06:12:05Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '120 కావ్యమీమాంసా లోకములో కలికృతము లగు పాపఫలము లెన్ని యున్నవో అవన్నియు నా కే చెందుగాక. లోకము ముక్తి పొందుగాక, నా పుణ్యమును స్వీకరించి సకల జీవులు సుఖముగ, సుఖావని యకు స్వర్గమున...' 578986 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>120 కావ్యమీమాంసా లోకములో కలికృతము లగు పాపఫలము లెన్ని యున్నవో అవన్నియు నా కే చెందుగాక. లోకము ముక్తి పొందుగాక, నా పుణ్యమును స్వీకరించి సకల జీవులు సుఖముగ, సుఖావని యకు స్వర్గమును చేరెదరు గాక". వి. బౌద్ధమతమునందలి మహాయానము ప్రకారము బోధిసత్త్వుడు స్వ యస్సుకొరకై ప్రయత్నింపరాదు. తన పుణ్యమును ప్రపంచములో బాధపడు చున్నవారికి ఇచ్చి వారలను ఉద్ధరింపవలెను. వారి పాపమును తాను స్వీకరించి దాని ఫలితమును తాను అన భవింపవలెను. వ్యా, ఇతరసిద్ధాంతముల విషయమున గూడ నిల్లే తెలియవలెను. మూ, రాజసిద్ధాన్త తయ్యా మర్థశాస్త్రీయః - శమవ్యాయామాల్యం పతివిహితత స్త్రస్య నృపతేః వరం ప్రత్యావాపః ఫలతి కృతి సేక స్తరురివ బహువ్యాజం రాజ్యం న సుకరమరాజ ప్రణిధిలి ర్దురారాదా లక్ష్మీర నవహితచిత్తం చలయతి. 28 వ్యా. రాజసిద్ధాంతత్రణలో అర్థశాస్త్రముకు సంబంధించిన విషయము ఎట్లనగా :- (అర్థశాస్త్ర - కాషశాస్త్ర - నాట్యశాస్త్రమల విషయమున రాజులకే ఎక్కువ శ్రద్ధాసక్తులుండుటచే కాబోలు వీటికి రాజసిద్ధాంతత్రయి యని పేరు పెట్టినారు) ""శమవ్యాయామములచే ఏర్పాటుచేయబడిన రాజ్య పరిపాలనా విధానము గల రాజునకు, శత్రువు విషయమన ఆవాపము చేయబడిన జలసేకము గల (నీళ్లుపోసిన) చెట్టువలె ఫలించును. రాజ ప్రణిధులు అనగా గూఢచారులు లేని వారిచే, అనేక వ్యాజములు, అనగా వినాశకారణములు కల రాజ్యము అంత సులభ- ముగ పరిపాలింప శక్యమైనది కాదు. ఆరాధించుటకు చాల కష్టమైన లక్ష్మి అవ ధానము లేని చిత్తము కలవానిని, మోసగించును” . వి. శ్రమ మనగా శాంతి. వ్యాయామ మనగా ఉద్యమము. ఉద్యమము 'వలన కర్మారంభములను చేయగా యోగము, అనగా అలబ్ధము లగు వస్తువుల లాభము, కలుగును. కావున వ్యాయామము యోగసాధనము. శమము, అనగా రాజ్యములో శాంతి, ఉన్నచో సంపాదించినవాటిని అనుభవించుటకు అవకాశము లభించును. ఆదియే క్షేమము. ఈ శమన్నాయావములకు మూలకారణము సంధి- విగ్రహ-మాన - అసన-ద్వైధీభాన-సంశ్రయము అనేడు షాడ్గుణ్యము. ఈ<noinclude><references/></noinclude> gpn8hkrtrlzfscrxq9x2067o71oxqo6 104 224092 578987 2026-09-18T06:12:17Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అష్టమాధ్యాయ 121 విషయము రాణక్యుని అర్థశాస్త్రమను శమవ్యాయామౌ యోగక్షేముయోర్యోనిః, కర్మారమ్యాణాం యోగారాధనో వ్యాయామం. కర్మఫలోపభోగానాం క్షేమారా ధనః శమః. శనువ్యాయామయోర్యోనిః...' 578987 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>అష్టమాధ్యాయ 121 విషయము రాణక్యుని అర్థశాస్త్రమను శమవ్యాయామౌ యోగక్షేముయోర్యోనిః, కర్మారమ్యాణాం యోగారాధనో వ్యాయామం. కర్మఫలోపభోగానాం క్షేమారా ధనః శమః. శనువ్యాయామయోర్యోనిః షాడ్గుణ్యమ్ " అను సూత్రములలో (6-87-2) చెప్పబడినది. ఆవాపమనగా సేనానివేశము చేసి, మిగిలిన సైన్య మును తగు స్థానములందు నిలుపుట ...దణ్ణబాహుల్యమావాస్య” అని అర్థ శాస్త్రము (10-157.6) ఈ విధముగ ఈ శ్లోకములోని కను-వ్యాయామ . ఆవాప- ప్రణిధ్యాదిశబ్దముల ప్రయోగము కవికి గల అర్థకాపజ్ఞానమును సూచించు చున్నది. మూ. నాట్యశాస్త్రీయః - ఏవం ధారయ దేవి బాహులతికామేనం కురుష్వాఙ్గకం మాత్యచ్చైరను కున్నాయా గచరణం మాం పర్య తావల్సితమ్ దేవీం నర్త యతః స్వవక్త్ర మురళే నామ్భోధరర్వాని రా శమ్భోర్వ॥ పరిశీను లమ్బితలయచ్ఛేదాహతాస్త్రాలికాః 24 అంత వ్యా, నాట్యశాస్త్రి యవిషయమునకు ఉదాహరణము :- "ఓ దేవీ! బాహు అతను ఈ విధముగ ఎత్తుము. శరీరమును ఈ విధముగ చేయుము ఎక్కువగా వంగక్షము. పాదాగమును వంచుము. ఇదిగో నేను ఎట్లు నిలచి ఉన్నానో చూడుము. ఈ విధముగ పార్వతీదేవిని నర్తింపచేయుచున్న (నాట్యము నేర్పుచున్న.) ఈశ్వరుని మేఘమువలెధ్వనించుచున్న ముఖమురజముతో కూడి ఇవియు, లంబితలయచ్ఛేదమునందు, అనగా విలంబిత మనేడు లయవ్యవధానము నందు, మ్రోగింపబడినవియు అగు కరతాలధ్వనులు మిమ్ములను రక్షించుగాక." ఇచట నాట్యాభ్యాసమునకు సంబంధించిన వివిధభంగిములు వర్ణింపబడినవి. "అఙ్గభూతాహి తాలస్య యతిపాణిల మాః స్మృతాః, త్రయో లయాస్తు విజ్జేయాః ద్రుతమధ్యవిలమ్బితాః" అను నాట్యశాస్త్రోక్త విలంబితలయము కూడ నిర్ధిష్ట మైనది ఇది యంతయు కవియొక్క నాట్యశాస్త్రజ్ఞానమును సూచించుచున్నది. మూ కాసుసూత్రీయః:- నాశ్చర్యం త్వయి యల్లక్ష్మీ = స్వాధోక్షజమాగతా అనీ మన్దరతస్త్వం తు ప్రాప్తః సమరతస్తియా. 25 -<noinclude><references/></noinclude> 5158kclkoqkp4gy0yubukizfa8gndqn 104 224093 578988 2026-09-18T06:12:28Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '182 వ్యా కామనూ తమునకు స-ఐ: ధి:చినది:- కావ్యమీమాంసా "లక్ష్మీ విష్ణువును విడచి నిన్ను చేరిన దనగా ఇందు ఆశ్చర్య మేమియును లేదు. అతడు అలక్ష్మిచే మందర పర్వతముద్వారా (శ్రీరాబ్ధిమథనమున...' 578988 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>182 వ్యా కామనూ తమునకు స-ఐ: ధి:చినది:- కావ్యమీమాంసా "లక్ష్మీ విష్ణువును విడచి నిన్ను చేరిన దనగా ఇందు ఆశ్చర్య మేమియును లేదు. అతడు అలక్ష్మిచే మందర పర్వతముద్వారా (శ్రీరాబ్ధిమథనమున) పొంద బడినాడు. కానీ నీవు సమరములో (యుద్ధములో) పొంద బడి నావు" వి. ఇచట శ్లేష దే 'మన్దకం' 'సమరతం' అనుపదములకు మందరతి చేయువాడు, సమరతి చేయువాడు అనిఅర్థము. యువతి మందరతము చేయు వృద్ధుని విడచి సమరతి చేయగలిగిన యువకుని చేరును అను కామశాస్త్రము ననుసరించి, మందరతు డగు విష్ణువును విడచి, సమరతుడ వగు నిన్ను లక్ష్మి చేరిన దనగా ఆశ్చర్య మేమియు లేదు అను నర్థము ఇచట కూర్చబడినది. మూ. లౌకికస్తు ద్విధా-ప్రాకృతో వ్యుత్పన్నశ్చ. తయోః ప్రథమః- స్ఫుటితపిఠరీబద్ధమో విపక్షగృహే ఒప్యభూర్ ప్రియతమఃయయోః స్నేహగ్రస్తతా ప్రథమం స నౌ. జనవదధునా సద్మన్యావాం వసావ ఇహైన తా ధీగపరిచితం ప్రేమ శ్రీజం చిరాయ చ జీవితమ్ 28 వ్యా, ప్రాకృతము, వ్యుత్పన్నము అని లౌకికవస్తువు రెండు విధములు, ఆఁదు పాకృతమునకు ఉదాహరణము :- వి. కవులు సమాజమునందలి అన్ని వర్గములవారి ప్రవృత్తులను బాగుగ • తెలిసి కొని తమ కావ్యములందు కూర్చవలెను. సమాజములోని ప్రాకృతజనుల ఆచారవ్యవహారాదులు, భావావిష్కరణ విధానము ఒక విధముగ నుండును. అధిక మగు విద్యాసంస్కృత్యాదులు కలవారి పద్ధతులు మరొక విధముగ నుండును. ఈ క్రింది రెండు శ్లోకములలో ప్రాకృతజనుల సంభాషణాది విధానము వర్ణింపబడినది ఒక ప్రాకృతశ్రీ తన ప్రియునితో అన్న మాటలివి. "ఓ ప్రియతమా! పూర్వము మన మిరువురము వేరు వేరు గృహములలో నున్నపుడు గూడ మన ప్రేమ బద్దలైన కుండ అతుకు వలె(గట్టిగ మ్యమై యుండెడిది. ఇపుడు ఒకే ఇంటిలో అంతగ పరిచయము లేని సామాన్య జనులము వలె నివసించుచున్నాము. శ్రీలయొక్క ఇట్టి అపరిచిత ప్రేమను గూర్చియు, అనగా సరియైన మమతాబుద్ధి<noinclude><references/></noinclude> 8kh2uu7fvg29h4b83l19xwc25tlrfxk 104 224094 578989 2026-09-18T06:12:37Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అష్టమోధ్యాయః 128 లేని ప్రేమను గూర్చియు, (ఇట్టిపరిస్థితులలో కూడ) చాల కాలము బ్రతికి ఉండు టను గూర్చియు నింద యగుగాక" వి. ఇచట చెప్పెడువిధానము, స్థుటికపిఠరీ బంధోపమానాదికము ప్రాకృత...' 578989 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>అష్టమోధ్యాయః 128 లేని ప్రేమను గూర్చియు, (ఇట్టిపరిస్థితులలో కూడ) చాల కాలము బ్రతికి ఉండు టను గూర్చియు నింద యగుగాక" వి. ఇచట చెప్పెడువిధానము, స్థుటికపిఠరీ బంధోపమానాదికము ప్రాకృత జనులలో కనబడునది గాన ఇది ప్రాకృతార్థగ్రథనమునకు ఉదాహరణము. ఇదే భావమును ఆధిక మగు విద్యాసంస్కృత్యాదులు ఉన్నవారు చెప్పిన ఎట్లుండునో క్రింది శ్లోకమువలన స్పష్ట మగును. "పురాభూదస్మాకం ప్రథమమవిభక్తా తనురియం తతో ను త్వం ప్రేయానహమపి హతాశా ప్రియతమా. ఇదానీం నాథ స్త్వం వయమపి కలతం కిమపరం మయా పం ప్రాణానాం కులిశకఠినానాం ఫలమిదమ్". "పూర్వము మన శరీరము అభిన్నముగ ఉండెడిది. కొంతకాలము తరు వాత నీవు ప్రేయాంసుడ వైనావు, దురదృష్టవంతురాలు నగు నేను ప్రియతమ నైనాను. ఇపుడు నీవు నాథుడవు; నేను కళత్రమును. వజ్రము వలె కఠినము లైన నా ప్రాణములకు ఫలితము లభించినది:" అని దీని భావము. మ యథా ఇక్షుదణ్ణస్య మణ్ణస్య దర్శః పిష్టకృతస్యచ వారాహస్య చ మాంసస్య సైష గచ్ఛతి ఫాల్గునః. 27 వ్యా, ప్రాకృతార్థమునకు మరి యొక ఉదాహరణ మెట్లనగా."ఇదండ మునకును, గంణికిని, పెరుగునకును, పిండితో తయారుచేయు పదార్థములకును, అరణ్యవరాహమాంసమునకును అనుకూల మగు ఈ ఫాల్గునమాసము వెళ్ళిపోవు చున్నది.” వి. ఇచట ఫాల్గునమాసము.లో గ్రామీణ జనులు అనుభవించు పదార్థములు వర్ణింపబడినవి. మూ, ద్వితీయో ద్విరా-సమస్తజనజన్యః కతిపయజనజన్మళ్చ. తయోః ప్రథమోఒనేకధా; దేశాను బహుక్వాత్, తత్ర దాక్షిణాత్యః - పిబన్త్యాస్వాద్య మరిచం తామ్బూలవిశడైర్ముఖైః ప్రియాధరావదంశాని మధూని ద్రమిలాఙ్గ కాశి 28<noinclude><references/></noinclude> 0cokx7z6mj1wullxqjo5o5za0fz4ci8 104 224095 578990 2026-09-18T06:12:47Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '194 యథా వా :- విరమ మదన 5 స్వం చైత్ర కా శ క్తి 'నో రిహ హి కుసుషిబాణాః కుణ్ణితా గ్రాః స్థలని. హృదయథువ ఇమాస్తాః కున్తల ప్రేయసీనాం వహతికిణ 5 ఠోర గ్రన్జయో వజ్రసారాః - కావ్యమీ-మాసా 29 వ్యా,...' 578990 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>194 యథా వా :- విరమ మదన 5 స్వం చైత్ర కా శ క్తి 'నో రిహ హి కుసుషిబాణాః కుణ్ణితా గ్రాః స్థలని. హృదయథువ ఇమాస్తాః కున్తల ప్రేయసీనాం వహతికిణ 5 ఠోర గ్రన్జయో వజ్రసారాః - కావ్యమీ-మాసా 29 వ్యా, రెండవది ఆ" గా పుత్పన్నార్థము, సమస్త జనజన్యము, (అందరి జనులకు సంబంధిచునది), కలిపయజనజన్మము (కొందరు జనులకు మాత్రమే సంబంధించునది) అని రెండు విధములు. వీటిలో మొదటి దైన సమస్తజనజన్యము అనేక విధములుగ నుండును. ఏలనన దేశములు అనేక విధముగ నున్నవి కదా! అందు దక్షిణదేశమునకు సం బంధించినది:- "ద్రవిడదేశ స్త్రీలు తాంబూలముచే విశదము లగు సుఖములతో మిరియపు గిఁ జను కొరికి, ప్రియుల ఆధరోష్ఠములే నంజుగా గల మధువులను తాగు చున్నారు.. . వి. ఇచట దేవిడాంగనలు ఎక్కువగ తాంబూలము సేవించుట, దానిచే నాక బెరడుకట్టుకొని పోవును గాన మధువుయొక్క రుచి తెలియుటకే ముందుగా మిరియపు గింజలు కొరికి ఇటుపై మధువును ఆస్వాదించుట మొదలగు విషయ ములు మొత్తము దక్షిణదేశమునకు సంబంధించినవి. వ్యా. మరి యొక ఉదాహరణ మెట్లనగా:- ^^ ఓ ! మదన డా 1 విరమింపుము. ఓ। (వసఁతమా) చైతమాసనూ! నీవెంత చంద్రుని శక్తి యెంత కుసుమబాణములు ఇచట మొకపోయిన అగ్రములు కలవై వ్యర్థమగుచున్నవి. దెబ్బలచే కాయలు కాచి కఠినమైన గ్రంథులు గల కుంతలదేశాంగనల ఈ హృదయభూములు వజ్రమువంటి సారము కలవి. " వి. ఇచట వర్ణిత మగు విషయము కూడ దాక్షిణాత్య దేశ మైన కుంతల దేశమన కంతకును సంబంధించినది. .వి. ఉదీచ నేపాల్వో వల్లబై : సార్ధమాక్రైణకుదమణ్డ 31 గస్థిపర్ణకపాలీషు నయన్తి గ్రీష్మయామినీః 80 00<noinclude><references/></noinclude> 9fianlqd9qkxojnppjhh866l2f7meu5 104 224096 578991 2026-09-18T06:12:58Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '126 వ్యా ఉత్తర దేశీయ ము అర్థ మనకు ఉదాహరణము :- "నేపాల దేశ స్త్రీలు అర్ద్రమైన ఉస్తూరియే అంంకారముగా కలవారై ప్రియులతో గూడ, గంథిపర్ణివృక్ష పంక్తులనుంచు, గ్రీష్మఋతు రాత్రులు గడుపు...' 578991 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>126 వ్యా ఉత్తర దేశీయ ము అర్థ మనకు ఉదాహరణము :- "నేపాల దేశ స్త్రీలు అర్ద్రమైన ఉస్తూరియే అంంకారముగా కలవారై ప్రియులతో గూడ, గంథిపర్ణివృక్ష పంక్తులనుంచు, గ్రీష్మఋతు రాత్రులు గడుపుచున్నారు." మూ. ద్వితీయః :- మిథ్యామీందరాలపక్ష్మణి వలత్య నః కురఙ్గదృ దీర్ఘాపాన తరంగ తరలే తల్పోక్ముఖం చక్షుషి. సత్యుః కేలిసుతః కథాం విరమయన్న న్యోన్యకణ్డూ యనా - త్కోయం వ్యాహృతీ త్యుదీర్ఘ్య నిరగాత్సవ్యాజమాలీ జనః 81 వ్యా, కతిపయుజనజన్మ మగు అర్థమునకు ఉదాహరణము:- "అసత్యముగనే మూసుకొనిపోవుచున్న వక్రమైన రెప్పలు గలదియు, దీర్ఘమైన అపాంగము : నేడు నది యొక్క తరంగము ఏలె చంచలమైనదియు ఆగు హరిణేక్షయొక్క నేత్రము, శయ్య వైపు ప్రసరించుచుండగా సవిలాస సంభాషణము చేయుచున్న భర్తయొక్క కథలు (ఆలాపమును) నిలిచిపోవునట్లు చేయుచు, సఖీజనము ఒకరి నొకరు గోకికొని, 'ఎవరో పించుచున్నట్టున్నదే' అని పలుకుచు బైటకు వెడలిపోయెను." వి. ఇది కొందరు వ్యక్తులకు మా తమే సంబంధించిన విషయము గాన కతిపయమనజన్యము, మూ.కవిమనీషానిర్మితం కథాత స్త్రమర్థమా త్రం వా విరచనా. తర్రాద్యా:- ఆస్తి చిత్రశిలో నామ ఖడ్గ విద్యాధరాధిపః దక్షిణే మలయోత్సళ్లే రత్నవత్యాః పురః పతిః. తస్య రత్నాకసుతా శ్రియో దేవ్యాః సహోదరీ, స్వయంవర విధా వాసీత్కలత్రం చిత్రసున్దరీ, 82 88 వ్యా, కవియొక్క బుద్ధిచేత నిర్మిత మగు కథాకథనమునకు లేదా వస్తు మాత్ర కథనమునకు 'విరచన' అని పేరు. అండు మొదటిది ఎట్లనగా 1- "దక్షిణ మలయ పర్వత ప్రాంతమున, రత్నవతీ నగరమునకు అధిపతి యగు చిత్రశిఖు డను ఖడ్గ (1) విద్యాధరరాజు ఉన్నాడు. రత్నాకరుని కుమా ర్తెయు, (కావుననే) రత్నాకరసుత ఆసగా సముద్రకనః యగు, లక్ష్మీ దేవికి సహోదరియు (సమావరాలనియు, సోదరి యనియ ఆరద్వయము) చిత్రసుందరి ఆతనికి స్వయంవరమునందు భార్యగా అయినది."<noinclude><references/></noinclude> ofboebdn7v2tu906rcsb4ehdhelz28w 104 224097 578992 2026-09-18T06:13:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '128 వి. ఈ రచన కథారూపమున సాగినది. మూ, ద్వితీయా :- కావ్యమీమాంసా జ్యోత్స్నాం లిమృతి చన్దనేన స పుమాన్ సి ఇ్చత్యసౌమాలతీ- మాలాం గన్ధజలై ర్మధూని కురుతే స్వామాన్యనీ ఫొణితై, య సస్మ ప్రథి...' 578992 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>128 వి. ఈ రచన కథారూపమున సాగినది. మూ, ద్వితీయా :- కావ్యమీమాంసా జ్యోత్స్నాం లిమృతి చన్దనేన స పుమాన్ సి ఇ్చత్యసౌమాలతీ- మాలాం గన్ధజలై ర్మధూని కురుతే స్వామాన్యనీ ఫొణితై, య సస్మ ప్రథితాన్గుణాన్ ప్రథయతి శ్రీ వీర చూడామణే సారత్వం సద శాణయా మృగయతే ము కాపలానామపి 84 వ్యా. రెండవదానికి ఉదాహరణము:- "వీరశ్రేష్ఠుడై న అతని లోక ప్రసిద్ధములగు గుణములను ఎవడు ప్రచారము చేయుటకు ప్రయత్నించునో అతడు వెన్నెలకు చందనమును పూయుచున్నాడు; మాలతీమాలను గంధజల ములచే తడుపుచున్నాడు. బెల్లముచే తేనెను తీచుగా చేయుచున్నాడు. సానచే ముత్యములను పెద్దవి చేయుచున్నాడు" ఇచట వర్ణన కవి స్వతంత్రముగ కల్పించినది. మూ. ఆర్రాహుః -- నీర్నార్ధ (త) కథాసరే() యస్య న ప్రతిభావయః స కవిగ్రామణీరత్ర శేషా స్తస్య కుటుమ్బినః. 85 వ్యా. ఈ విషయమున పండితులు చెప్పుదురు:- "ఎవని కథాసృష్టి క్రింది తరగతికి చెందినది కాదో, ఎవని ప్రతిభ కూడ క్షీణింపదో అతడే కవుల నాయకుడు. మిగిలినవారందరును ఆతని క్రింద నుండు కుటుంబులు." 'గ్రామణి' అనగా గ్రామాధిపతి. కొన్ని కుటుంబములు కలిసినచో గ్రామము. అతడు కవిగ్రామణి యైనచో, ఇతరకవులందరును అతని పరిపాలనలో నుండు కంటుబీకులు అని అర్థము. మూ. అభిహితేభ్యో యదన్యత్తత్ప్రకీర్ణకమ్, తత్ర హస్తి శిక్షీయం- మేఘానాం క్షణహాసతాముపగతో హారః ప్రకీర్ణో దిశా మాకాళోల్ల సితామితామరవధూపీనస్త నాస్పాలక . క్షుణ్ణశ్చన్ద్ర ఇవోల్బణో మదవశాదై రావణ పే పేరిత పాయాద్వః పరిపాకపాణులవలీ శ్రీతస్కరః శీకరః 86<noinclude><references/></noinclude> 83r7ibjxvy6aw9is4hj4z6vrejxagbd 104 224098 578993 2026-09-18T06:13:18Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '127 వ్యా, పైన చెప్పిన నాటికంటె భిన్న మైనది పకీర్ణకము. ఆందు గజ శిక్షకు సంబంధించినది. "క్షణకాలము పాటు మేఘముల హాసముగ నేర్పడినదియు, దిక్కుల చిమ్మబడిన హారముగ నైనదియు, ఆకాశమునందు స...' 578993 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>127 వ్యా, పైన చెప్పిన నాటికంటె భిన్న మైనది పకీర్ణకము. ఆందు గజ శిక్షకు సంబంధించినది. "క్షణకాలము పాటు మేఘముల హాసముగ నేర్పడినదియు, దిక్కుల చిమ్మబడిన హారముగ నైనదియు, ఆకాశమునందు సంచరించుచున్న అసంఖ్యాకు లగు దేవతాస్త్రీల హీన స్తనములకు ఒరచుకొనునదియు, పొడిచేసిన చంద్రుడు వలె తీవ్రమైనదియు, అనగా తీవ్ర ప్రకాశము కలదియు, పరిపాకముచే తెల్లగా నైన లవలీంతయొక్క శోభను అపహరించునదియు, మదోద్రేకము చే ఐలావణముచే చిమ్మబడినదియు, శోభాజనక మైనదియు అగు జలశీకరము ( నీటితుంపర ) మిమ్ము లను రక్షించుగాక" . రత్న పరీక్ష - ద్వౌ వజ్రవర్లె జగతీపతీనాం సద్భిః ప్రదిష్టాన తు సార్వజన్యౌ. యః స్వాఱ్ఱపావి దుమభఙ్గళోజో యో వా హరిద్రారస సన్నికాశః. 87 వ్యా, రత్నపరీక్షకు సంబంధించిన అర్థము:- "ఏకి జపాపుష్పము వలెను, పొగడపు ముక్కవలెను ఎఱ్ఱగా నుండునో ఆదియు, పసుపుయొక్క రసముతో ఏది సమానముగా నుండునో ఆదియు, వజ్రముల ఈ రెండు వర్ణములును, సత్పురుషులదే. రాజులకు మాత్రమే చెప్పబడినవి. అందరును ధరించదగినవి కావు". మూ. ధనుర్వేదీయః- స దక్షిణాపాఙ్గనివిష్ట ముష్టిం నతాంసమాకుణ్చితసవ్యపాదమ్ దదర్శ చక్రీకృతచారుబాపం ప్రహర్తుమభ్యుద్యమతమాత్మయోనిమ్. వ్యా, ధనుర్వేదమునకు సంబంధించిన విషయము:- ''అతడు (శివుడు), దక్షిణ (కుడి) నేత్రాంతమునందు ఉంచబడిన పిడికిలి కలవాడును, వంగిన భుజము కలవాడును, పంచబడిన కుడి కాలు కల వాడును, (తనను) కొట్టుటకు ప్రయత్నించుచున్న వాడును అగు మన్మథుని చూచెను." (ఇదికుమార సంభవములోనిది) మూ, యోగశాస్త్రీయః 8.89<noinclude><references/></noinclude> tm968rguzou9g6uspqcy9npmohy4ayu 104 224099 578994 2026-09-18T06:13:28Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '128 యః సర్వేషాం హృదయకమలే పాణి మేక హంపు స్వం జాగర్షి స్పపిషి చ ముహుర్బువసేనాపి బుద్ధ తం త్వాకాద్య పవితతధియో బన్ధభేదం విధాయ ధ్వస్తాతఙ్కా విమలమహసస్తే రపన్తో భవన్తి. వ్యా. యోగశ...' 578994 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>128 యః సర్వేషాం హృదయకమలే పాణి మేక హంపు స్వం జాగర్షి స్పపిషి చ ముహుర్బువసేనాపి బుద్ధ తం త్వాకాద్య పవితతధియో బన్ధభేదం విధాయ ధ్వస్తాతఙ్కా విమలమహసస్తే రపన్తో భవన్తి. వ్యా. యోగశాస్త్రమునకు సంబంధించిన విష శుము:- కావ్యమీమాంసా 89 "సకల ప్రాణుల హృదయ కమలమునందు ఏకైక హంస స్వరూపుడ పైన ఏ నీవు జాగరూకుడవై ఉందువో, స్వప్నావస్థలో ఉందువో, (అన్నిటిని) తెలుసుకొనుచుందువో, కాని (ఇతరులచే) తెలియబడవో, అట్టి నిమ్న ఆరాధించి, తొలగిన భయము కలవారై, స్వచ్ఛమైన కాంతి కలవారై, పూజ్యులుగ అగు చున్నారు." మూ. ఏవం ప్రకీర్ణకా స్తరమపి ఉచిత సంయోగః- -యమం సాక్సితలమృహారః కణపొఙ్గరాగో హరిచన్దలేన. ఆధాతి బాలాతపర క్తసానుః సనిర్ఫరోద్గార ఇచాదిరాజ 40 వ్యా, ఇతర ప్రకీర్ణవిషయములను గూడ ఈ విధముగనే గ్రహింపవలెను. ఉచితవస్తువుల సంయోగమునకు ఉదాహరణము:- “మెడలో వ్రేలాడుచున్న పొడవైన ముత్యాలహారము కలవాడును, హరిచందనముచే కల్పింపబడిన అంగ రాగము గలవాడును అగు ఈ పాండ్యదేశరాజు నీరుటెండలచే ఎర్రనైన చరియలు కలదియు, సెలయేళ్ళ ప్రవాహముతో కూడినదియు ఆగు పర్వతరాజైన హిమా లయము వలె ఉన్నాడు". వి. ఇది రఘువంశములో ఇందుమతీస్వయంవర ఘట్టములోని శ్లోకము. (7.80). ఇచట పాండ్యదేశరాజు తనకు తగిన హారహరిచందనములతో కూడి నట్లు వర్ణింపబడినది గాన ఇది ఉచితసంయోగమునకు ఉదాహరణము. మూ. యోక్తృసంయోగః - కుర్వద్భిః సురద న్తిచో మధులిహామస్వాదు దానోదకం తన్వానై ర్నముచిద్రుహో భగవతశ్చక్షుః సహస్రవ్యథామ్. మజ్జన్స్వర్గతరఙ్గణీ జలధరే పజ్కీకృతే పాంసుభిః యద్యాత్రావ్యసనం నినిన్ద విమనాః స్వర్లోక నారీజనః. వ్యా. యోక్తృసంయోగమునకు ఉదాహరణము :- 41<noinclude><references/></noinclude> 72pa1vwp52i94pdaqn3w80po5e3x8ha 104 224100 578995 2026-09-18T06:13:38Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఆప్టిమాధ్యాయః వి. యోక్తృసంయోగ మనగా కలియువాని సంయోగము. 129 అనగా సంయు క్తి మైనట్లు వర్ణింపబడునవి సంయుక్తమగుటకు వీలైనవి అని యర్థము. దీనికి విరుద్ధము ఉత్పాద్యసంయోగము, అనగా సంయ...' 578995 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఆప్టిమాధ్యాయః వి. యోక్తృసంయోగ మనగా కలియువాని సంయోగము. 129 అనగా సంయు క్తి మైనట్లు వర్ణింపబడునవి సంయుక్తమగుటకు వీలైనవి అని యర్థము. దీనికి విరుద్ధము ఉత్పాద్యసంయోగము, అనగా సంయుక్తము లగుచున్నట్లు వర్ణి తములగు వస్తువులు వాస్తవమను సంయుక్తములు కాజాలపు, కవికల్పనచే వాటి సంయోగము వర్ణింపబడును. వ్యా. "ఐరావణముయొక్క మదోదకమును తుమ్మెదలకు రుచి లేని దానినిగా చేయుచున్ననియు, ఇంద్రుని నేత్రసహస్రమునకు వ్యథను కలిగించు చున్నవియు అగు పరాగములచే పంకముగా మార్చబడి స్వర్గంగా జలఘునందు మునిగిపోవుచున్న స్వర్గి శ్రీ కరము బాధపడుచున్న మనస్సు కలదై ఏ రాజు కావ్యసనమును నిందించెనో", యొక్క యుద్ధ మూ. ఉత్పాన్య సంయోగ ఉభౌ యది వ్యోమ్ని పృథక్ ప్రవాహా వాకాశగత్థాపయసః పఠేతామ్. తేనోపమీయేత తమాలశీల మాముక్త ము కొంతమస్య వక్షః 42 వ్యా. ఉత్పాద్య సంయోగమునకు ఉదాహరణము :- "రెండు వేరు వేరు ఆకాశగంగా ప్రవాహము ఆకాశమునందు నిట్టనిలువుగా ప్రవహించినచో, అపుడు తమాలమువలె నీలమైనదియు, ముత్యాలహారము ధరించినదియు అగు ఈ శ్రీకృష్ణుని వక్షస్థలమును అట్టి ఆకాశముతో పోల్చ వీలుండవచ్చును." వి. ఇచట ఆకాశమునకు గంగా సవాహద్వయసంయోగము కల్పితము గాన ఇది ఉత్పాద్య శ్లోకము (8.8). కవి సంయోగము. ఇది శిశుపాలవధమునందలి మూ. సంయోగవికార గుణానురాగమి శ్రేణ యశసా తవ సర్వతా - దిగ్వధూనాం ముఖే శాతమకస్మాదర్ధకుంకుమమ్. 48 వ్యా సంయోగ వికారమనగా సంయోగమునందు, లేదా సంయోగ ముచే ఏర్పడిన వికారము. దీనికి ఉదాహరణము :- "గుణానురాగముతో (⁹)<noinclude><references/></noinclude> 4y1hyik1qkt8c2ao1cy591fkl7qa6fq 104 224101 578996 2026-09-18T06:13:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '180 కావ్యమీమాంసా మిశ్రమైన, వ్యాపించుచున్న నీ కీ ర్తిచే దిగ్వధువుల ముఖమునందు అకస్మాత్తుగా సగము కుంకుమము ఏర్పడినది." గుణానురాగము తెల్లని కీర్తి కలిసి వ్యాపించుటచే సగము కుంక...' 578996 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>180 కావ్యమీమాంసా మిశ్రమైన, వ్యాపించుచున్న నీ కీ ర్తిచే దిగ్వధువుల ముఖమునందు అకస్మాత్తుగా సగము కుంకుమము ఏర్పడినది." గుణానురాగము తెల్లని కీర్తి కలిసి వ్యాపించుటచే సగము కుంకుమము మాత్రమే ఏర్పడుట ఆరు వికారము కలిగినది. మూ. యథా వా : - ఉన్మాద్యత్యమ్భరాశి ర్విదలతి కుముదం సంకుచ న్యమ్బుణాని సన్ద నే చన్ద్రకాన్తాః పతితసుమనసః సన్తి శేఫాలికాళ్చ. పీయన్లే చన్ద్రకామ్భః కమసరలగలం కిం చ కిల్చోచ్చకోరా శ్చన్దే కర్పూర గౌరద్యుతికృతి నభసో యాతి చూడామణిత్వమ్ . వ్యా మరియు3 ఉదాహరణము ఎట్లనగా "కర్పూరమువలె" తెల్లనైన కాంలి గల చంద్రుడు ఆకాశమునకు చూడాపుణి యగుచుండగా, సముదమునకు మ త్తెక్కుచున్నది. కలున దలితమగుచున్నది. పద్మములు సంకోచించుకున్నవి. చందకా నములు జలమును సవించుచున్నవి. శేఫాలికా పుష్పములు రాలి పోవుచున్నవి. క్రమముగా కంఠమును తడుపుకొనుచు చకోరములు చందికా తాగుచున్నవి జలమును వి ఇచట చంద్రికాసంయోగమువలన ఆ యావస్తువులకో కలిగిన అనేక విధములగు వికారములు వర్ణింపబడినవి, మూ. ఇదం కవిభ్యః కథితమర్ణోత్పత్తి పరాయణమ్. న ఇహ ప్రగల్భమానస్య న జాత్వర్థకదర్థనా. ఇతి రాజశేఖరకృతా కావ్యమీమాంసాయం కవిరహ స్యే ప్రథమే ధికరణే అర్థానుశాసనే షోడశకావ్యార్థయోనయః అష్టమోధ్యాయః 44 వ్యాః కవులకు, ఈ విధముగ ఆర్ణోత్పత్తికి ప్రధాన హేతు పగునది చెప్ప బడికది, ఈ విషయమునందు సామర్థ్యముసంపాదించినవానికి అర్థదారిద్య మెన్న టికిని కలుగదు. చాలా కంపెనీలో అష్టమాధ్యాయము సంపూర్ణము.<noinclude><references/></noinclude> frs0jaiai86xqj5oc0d0oqlku7x9n5m 104 224102 578997 2026-09-18T06:13:58Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'నవమోధ్యాయః"అర్థవ్యాప్తి మూ, "స తీధా" ఇతి ద్రౌహిణిః. దివ్యో దివ్యమానుషో, మానుషశ్చ. సప్తధా ఇతి యాయావరీయః పాతాలీయో, మర్త్యపాడాలీయో, దివ్యపాతాలీయో, దివ్యమర్త్య పాఠాల్చీ, తత దివ్...' 578997 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>నవమోధ్యాయః"అర్థవ్యాప్తి మూ, "స తీధా" ఇతి ద్రౌహిణిః. దివ్యో దివ్యమానుషో, మానుషశ్చ. సప్తధా ఇతి యాయావరీయః పాతాలీయో, మర్త్యపాడాలీయో, దివ్యపాతాలీయో, దివ్యమర్త్య పాఠాల్చీ, తత దివ్యః- వ్యా దివ్యమి, దివ్యమానుషము, మానుషము అను భేదములచే ఆ యర్ధము మూడు విధము లని ద్రౌహిణి అభిప్రాయము. పాతాలీయము। మర్త్యపాతాలీయము దివ్యపాఠాలీయము, దివ్యమర్త్యపాఠాలీయము అను మరి నాగు భేదములు కూడ కలుపుటచే ఏడు విధము లని యాయావరీయుని అఖి ప్రాయము, అందు దివ్యమునకు, అనగా స్వర్గలోక సంబంధీవిషయమునకు, ఉదాహరణము :- మూ, స్మృత్వా యన్ని జవారవాసగతయా వీణాసమం తుంబురో రుద్దీతం నలకూబరస్య విరహాదుత్కశ్చాలం రంగయా. తేనై రావణకర్ణచాపలముషా శ ఒపి నిద్రాం జహ ర్భూయకారిత ఏవ హాసిని శచీవర్ప్లే దృశాం సంభ్రమమ్. వ్యా. తనయొక్క (ఇంద్రునియొక్క). వేశ్యాగృహములో నున్న రంభ (నలకూబరుని) స్మరించి, అతని విరహముతో బాధపడుచు తుంబురుని వీఠాధ్వని వలె మధురముగ గానము చేయగనే, ఐరావణముయొక్క కర్ణములు చాపలమును అపహరించిన ఆ గానముచే దేవేంద్రుడు కూడ నిద్రను విడచినవాడై, నవ్వుచున్న శచీదేవియొక్క ముఖమునందు మరల నేత్రముల సంభ్రమమును (కంగారుగా చూపుల ప్రసారమును) చేయునట్లు చేయబడినాడు." ! వి. దేవేంద్రుడు దేవతా ప్రభు వగుటచే అప్సరసలందరును వంతు ప్రకారము వచ్చి అతని అంతఃపురములో వారికై నిర్దిష్టమైన ఒక గృహమున ఉండవలెను. అది వారి వారవాసము రంభ తన వంతు ప్రకారము వచ్చి ఆచట నున్నను ఆమె దృష్టి యంతయు తన ప్రియుడైన నలకూబరునిపై (కుబేరునికుమారుడు) ఉండు టచే విరహాక్రాంతయై ఆమె మధురముగ పాడమొదలిడినది. బరావణము కూడ<noinclude><references/></noinclude> npwbz6boy7xd4vbddbmzzns3zz57ggc 104 224103 578998 2026-09-18T06:14:07Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '182 కావ్యమీమాంసో చెవులు కదల్చుట నూరి ఆ గీతమును విరుచున్నది. అది వినగనే దేవేంద్రుడు కంగారుగా లేచి ప్రక్కనే ఉన్న శచీదేవి ఏమనుకొనునో అని నేత్రములను ఆమెపై ప్రసరింపచేసినాడు. వి...' 578998 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>182 కావ్యమీమాంసో చెవులు కదల్చుట నూరి ఆ గీతమును విరుచున్నది. అది వినగనే దేవేంద్రుడు కంగారుగా లేచి ప్రక్కనే ఉన్న శచీదేవి ఏమనుకొనునో అని నేత్రములను ఆమెపై ప్రసరింపచేసినాడు. విషయ మంతయు తెలిసిన శచీదేవి నప్పుచున్నది. ఈ విధముగ ఈ శ్లోకార్థమంతయు స్వర్గలో 3 ములోని దివ్యవ్యక్తులకు సంబం ధించి యున్నది. మూ. దివ్యమానుషస్తు చతుర్ధా-వీవస్య మర్యగమనే, మర్త్యస్యచ స్వర్గగమునే ఇత్యేకో లేఢః. దివ్యస్య మర్యలావే, మర్త్యస్య చ దివ్యభావ ఇతి ద్వితీయః, దివ్యేతివృత్త పరికల్పన మాతృతీ మ॥ ప్రధానావిర్భూత శివ రూపతయా చతుర్థః తత్ర దివ్యస్య మర్త్యాగమనయ్:- వ్యా. దివ్యమానుషము నాలుగు విధములు, దివ్యపురుషుడు మర్త్యలోక మునకు వెళ్ళుట, మర్త్యుడు స్వర్గమునకు వెళ్ళుట అనునది ఒక భేవము. దివ్యపు రుషుడు మర్త్యు డగుట, మర్త్ముడు దివ్యపురుషుడగుట అర్జునది రెండవ భేదము. మర్త్యుని విషయమున దివ్యేతివృత్తమును కల్పించుట మూడవ భేదము. పూ వముచే మర్త్యునకు దివ్యరూప మావిర్భవించుట చాల్గవ భేదము. అందు దివ్యపు రుషుడు మర్త్యలోకమునకు వెళ్లుటకు ఉదాహరణము:- మూ శ్రియః పతిః శ్రీమతి శాసితుం జగజ్జగన్ని వాసో వసుదేవసద్మని వసన్దదర్శావతర న మన్సురాద్ధిరణ్యగర్భాఙ్గతవం మునిం హరిః వ్యా "జగత్తును పరిపాలించుటకు, శ్రీమంతమగు వసుదేవ గృహము నందు నివసించుచున్నట్టియు, జగన్నివాసుడును, శ్రీపతియు అగు శ్రీ కృష్ణుడు ఆకాశమునుండి దిగుచున్న, బ్రహ్మపుత్రుడైన నారదుని చూడెను.” మూ. మర్త్యస్య స్వర్గగమనమ్:- పాల్గోర న్దన నన్దనం ననమిదం సఙ్కల్పజై | సీధుఖిః క్ణప్తాపానక కేలి కల్పతరువు ద్వద్వైః సురాలేహినామ్. ఆప్మ తేన్దుశీలాలవాలవలయం సన్తానకానాం తలే జ్యోత్స్నా సంగలదచ్ఛ నిర్హరజలైర్యత్నం వినా పూర్యతే వ్యా. మర్త్యుడు స్వర్గమునకు వెళ్లుటకు ఉదాహరణము:- 2<noinclude><references/></noinclude> t4izygasrnlyzjlhmi33f37zjcuq3c3 104 224104 578999 2026-09-18T06:14:16Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'నవమోధ్యాయః 189 "ఓ అర్జునా! ఇది నందనవనము. ఇచట కల్పవృక్షములలో, దేవతా మిథునములు మానసిక సంకల్పముచే జనించిన మధువులతో ఆ పాన కీడలను చేసికొనుచుందురు ఇచట సంతాన వృక్షముల మొదళ్లలోని చం...' 578999 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>నవమోధ్యాయః 189 "ఓ అర్జునా! ఇది నందనవనము. ఇచట కల్పవృక్షములలో, దేవతా మిథునములు మానసిక సంకల్పముచే జనించిన మధువులతో ఆ పాన కీడలను చేసికొనుచుందురు ఇచట సంతాన వృక్షముల మొదళ్లలోని చంద్రకాంత మణులతో నిర్మించిన కుదుళ్లు వెన్నెలచే సవించుచున్న నిర్మలమైన జలప్రవాహ ములచే అప్రయత్నముగ సింపబడుచున్నవి". వి. ఇచట మర్త్యుడైన అర్జునుడు స్వర్గమునకు వెళ్లినట్లు వర్ణింపబడినది. మూ. దివ్యస్య మర్త్యభావం :-- ఇతి వికసతి తస్మిన్నన్వవాయే యదూ చాల సమజని వసుదేవో దేవకీ యత్కల తమ్, కిమపరమథ తస్మాల్హో3ళ శ్రీసహ స ప్రణిహితపరీరమృః పద్మనాభో బభూవ వ్యా, దివ్యపురుషుడు మర్త్యుడు ఆవిర్భవించుట: "ఈ విధముగ వృద్ధి పొందుచున్న యాదవవంశ మునందు వసుదేవుడు చించెను. అతని భార్య దేవికి అతనినుండి, పదహారు వేల స్త్రీల ఆశ్లేషమును అనుభవించిన పద్మనాథుడు (శ్రీ కృష్ణుకు) జనిఁ చెన్న " మూ. మర్త్యస్య దివ్యభావః- ఆకాశయానతటకోటికృతై కపాదా సద్దేమదణ్డ యుగలాన్య వలమృః హస్తే॥ కౌతూహలా తన తరఙ్గవిఘద్దతాని పశ్యన్తి దేవి మనజాః స్వకలేవరాణి. వ్యా. మర్త్యుడు దివ్యత్వమును పొందుటకు ఉదాహరణము :- "ఓ దేవీ! (గంగా! (స్వర్ణోశ) విమానము యొక్క అగ్రభాగమునందు (మెట్టుపై) ఒక పాద ముంచి, హస్తములచే ఆ విమానము యొక్క సువర్ణ షయ దండముల ద్వయమును గ్రహించి, మానవు, నీ తరంగములచే ఇటు నటు ఊగులాడుచున్న తమ కళేబరములను వేడుకతో చూచుచున్నారు.". వి. గంగానదిలో (ప్రయాగక్షే తమున) ప్రాణత్యాగము చేసినవారు స్వర్గమునకు పోవుట ఇచట ఒర్ణి :పబ్లిక్షినది.<noinclude><references/></noinclude> pyaty44utjae58khlli6qxkszuc3llh 104 224105 579000 2026-09-18T06:14:26Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '184 మూ. దివ్యేతి వృత్తపరికల్పనాః- జ్యోత్స్నా పూరప్రసరవికదే సైకతేజస్మిన్ సయ్యా వాదద్యూతం చిరతరమభూత్సిద్ధయూనోః కయోశ్చిత్, ఏకో బ్రూతే ప్రథమనిహతం కైటభం కంసమన్యః స త్వం త త్వం...' 579000 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>184 మూ. దివ్యేతి వృత్తపరికల్పనాః- జ్యోత్స్నా పూరప్రసరవికదే సైకతేజస్మిన్ సయ్యా వాదద్యూతం చిరతరమభూత్సిద్ధయూనోః కయోశ్చిత్, ఏకో బ్రూతే ప్రథమనిహతం కైటభం కంసమన్యః స త్వం త త్వం కథయ భవతా కో హత స్తత్ర పూర్వమ్. కావ్యమీమాంసా వ్యా. దివ్య మగు ఇతివృత్తము యొక్క కల్పనకు ఉదాహరణము ఎట్లనగా- "జ్యోత్స్నా ప్రవాహముయొక్క ప్రసారముచే స్వచ్ఛమైన ఈ సర యూనది యొక్క ఇసుకతిన్నెయందు ఎవరో ఇద్దరు సిద్ధయువకుల మధ్య వాగ్వాదరూప మగు ద్యూతము (అనగా పందెము వేసికొని చేసిన వాగ్వాదము) జరిగినది. (విష్ణువుచే మొదట కైటభుడు చంపబడెను అని మొదటివాడు అనగా రెండవవాడు మొదట కంసుడు చంపండెను అని అనెను. ఓరాజా: నీచేత వారిలో మొదట ఎవరు చంపబడినారో నిజము చెప్పుము.". వి. ఇచట ఈ కల్పన ద్వారా కవి మర్త్యు డగు రాజును మహావిష్ణు పని ప్రశంసించి యున్నాడు గాన ఇది దివ్యకథాకల్పనము. మూ, ప్రభావావిర్భూత దివ్యభావః- మాగాః పాఠాలముర్వి స్ఫురసి కిమపరం పాట్యమానః కుదైత్య త్రైలోక్యంపాదపీతప్రథమ న హి బలే పూరయస్యూనమం మే!. ఇత్యుత్స్వప్నాయమానే భువనభృతి శిశావఙ్కసుప్తే యశోదా పాయాచ్చక్రాఙ్క పొద ప్రణతిపులకిత స్మేరగణ్ణస్థలా వశి. వ్యా. ప్రభావముచే ఆవిర్భూతమగుదివ్యభావమునకుదాహరణము :- "ఓభూమీ! పాతాలమునకు దిగిపోకుము. ఓరి దుష్టదైత్యుడా ! ఒక మూల చీల్చి వేయబడుచు ఇంకరు ఏమో కదలుచున్నావేమి? ఓబలీ ! మూడు లోకముల వైశాల్యము కూడ (రెండు) పాదత్యానములచే త్రాగివేయబడినది. (మూడవ అడుగునకు లోతైన ప్రదేశమును చూపుము. " ఒడిలో నిద్రపోవు చున్న, సకలభువనపోషకు ధగు శిరువు ఈ విధముగ కలవరించుచుండగా, చక్ర<noinclude><references/></noinclude> 27xmmd6m4txx2xk61q8gvprq8ltogn3 104 224106 579001 2026-09-18T06:14:35Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'నవమోధ్యాయః 188 చిహ్నములతో కూడిన పాదమునకు నమస్కరించుటచే గగుర్పాటు చెందిన వికసించిన గండస్థలము కల యశోద మిమ్ములను రక్షించుగాక.". - వి. ఇచట బాలు డగు శ్రీకృష్ణుడు తాను పూర్వమెత్తి...' 579001 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>నవమోధ్యాయః 188 చిహ్నములతో కూడిన పాదమునకు నమస్కరించుటచే గగుర్పాటు చెందిన వికసించిన గండస్థలము కల యశోద మిమ్ములను రక్షించుగాక.". - వి. ఇచట బాలు డగు శ్రీకృష్ణుడు తాను పూర్వమెత్తిన వరాహ- నరసింహ వామనావతారములకు సంబంధించిన విషయములను గూర్చి కలవరించుచున్నట్లు వర్ణించుటచే ఇది ప్రస్తుతము మానుషరూపములో నున్న శ్రీకృష్ణునకు సహజ మగు ప్రభావముచే దివ్యత్వము ఆవిర్భూత మైనట్లు చెప్పిన బ్లేనది. 'పాద ప్రణతి' అనుటకు బదులు 'పాద సహతి' ఆరు పాఠమున్నచో సమంజసముగ ఉండును. బలిని గూర్చి కలవరించుచు పాదము చాపగానే అది యశోద గఁడస్థలమునకు తగిలి, అంతవరకు ఆమాటలు విన్న ఆమెకు గగుర్పాటు కలిగిన దానినచో యుక్తముగ నుండును. మూ. మర్త్యః- వధూః శ్వ శూస్థానే వ్యవహగతి పుఈ పితృపదే పదేరికేరికే వినిహితపదార్థాన్తరమితి. నదీ_సోతోన్యాయాదక లితవివేక శ్రమఘనం న చ ప్రత్యావృత్తిః ప్రవహతి జగత్పూర్ణమథ చ. వ్యా మర్త్యలోకవ్యవహారమునకు ఉదాహరణము :- 8 'అత్తగారి స్థానములో ఇపుడు కోడలు వ్యవహరించుచున్నది. తండ్రి స్థానములో కుమారుడు వ్యవహరించుచున్నాడు. ఈ విధముగ ఒక్కొక్క స్థానము కాళీ అయినపుడు అచట మరి యొక పదార్థమును చేర్చుచుండగా, నదీప్రవాహన్యాయము, తెలియబడని వివేకము గల క్రమముచే ఘనమైన ఈ జగత్తు ప్రవహించుచునే ఉన్నది; పోయినవి తిరిగివచ్చుట అనునది లేదు; ఐనను ఎప్పుడును పూర్ణముగనే ఉన్నది. వి. నదిలోని పాత జలప్రవాహము పోయి క్రొత్త జలప్రవాహము వచ్చు చుండును. కాని చూచువారికి ఇది తెలియక నది ఎల్లప్పుడును ఒకే విధముగ ఇట్లు కనబడును. అట్టే జగత్ప్రవాహములోని ఈ క్రమమును గూర్చిన వివేకము స్థూలముగ చూడ వారికి ఉండదు ఈ విధముగ ఈ శ్లోకమున మర్త్య లోకవ్యవహారము చక్కగ చిత్రింపబడినది. మూ, పాఠాలీయం:-“కర్కోట కోటికృత్వః ప్రణమతిపురతస్తవ కే దేహిచ సజ్జుః సేవాజ్ఞలిస్తే కపిలకులిక యోః సౌతి చ స్వస్త్మిక స్వామ్,<noinclude><references/></noinclude> sqplfl863kgelgkh7gpeipjdxnbhwuw 104 224107 579002 2026-09-18T06:14:45Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '186 కావ్యమీమాంసా పద్మః సద్మైష భక్తేరవలగతి పురః కంబలోయం బకోయం సోత్పర్పః సర్పరాజో ప్రజలు నిజగృహం ప్రేష్యతాం శంఖపాలః 9. వ్యా, పాతాలమునకు సంబంధించిన అర్థము:- "కర్కోటకుడు కోటి పర...' 579002 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>186 కావ్యమీమాంసా పద్మః సద్మైష భక్తేరవలగతి పురః కంబలోయం బకోయం సోత్పర్పః సర్పరాజో ప్రజలు నిజగృహం ప్రేష్యతాం శంఖపాలః 9. వ్యా, పాతాలమునకు సంబంధించిన అర్థము:- "కర్కోటకుడు కోటి పర్యాయములు నమస్కారము చేయుచున్నాడు. నీ ఎదుట నిలచి ఉన్న తక్షకునిపై దృష్టిని ప్రసరింపచేయుము. కపిల-కులికులు నీ సేవకై కట్టిన దోసిలి సిద్ధముగ నున్నది స్వస్తికుడు నిన్ను స్తుతించుకున్నాడు, ఈ పద్ముడు భక్తికి గృహముగా నున్నాడు. ఈ కంబలుడు నీ ఎదుట పడి యున్నారు. ఈ బలుడు పైకి లేచుచున్నాడు. సర్పరా జైన వాసుకి స్వగృహ మునకు వెళ్లుగాక—అనగా స్వగృహమునకు వెళ్లుటకు అనుమతి ఇమ్ము. శ పాండు(ఇంటికి) పంపబడుగాక." వి. ఇవట పాతాలమునకు సంబంధించిన సర్పములు వర్ణింపబడినవి. మూ. మర్త్యపాఠాలీయః— ఆర్ద్రవలే ప్రజ న నేత ్యపకర్ణ కర్ణం ద్విః సన్దధాతి న శరం హరశిష్యశిష్యః తత్సామృతం సమితి పళ్య కుతూహలేన మధ్యైః శరైరపి కిరీటికిరీటమాథమ్ 10 వ్యా. మర్త్యపాతాలలోకములు రెండింటికిని సంబంధించిన అర్థము. "ఓఆర్ద్రవలీ! వెళ్ళుము. ఓ అపకర్ణుడా। కర్ణుని సంగతినీకు తెలియదు హరశిష్యుడైన పరశురాముని శిష్యుడు (కర్ణుడు) (ఒక) బాణమును రెండు పర్యాయ ములు సంధించడు. ఇంక ఇపుడు -మర్యబాణములచే కూడ యుద్ధమునందు అర్జునుని కిరీటము ఎట్లు ఖండింపబడునో, కుతూహలముతో చూడుము." వి. కర్ణార్జునుల మధ్య ఘోర యుద్ధము జరుగుచున్నది. ఖాండవదహనశ మయమున అర్జునుని పై పగబూనిన ఆశ్వసే క్షడనే సర్పము కర్జునకి తెలియకుండగా అతని అమ్ములపొదిలో ప్రవేశించి అందులో ఉన్న సర్వముఖబాణమును ఆశ్ర యించి యోగణలముచే ఆదృశ్యముగ నుండెను. కర్ణుడు అర్జునుని చంప నిశ్చ యించి ఆబాణమును ప్రయోగించెను. శ్రీకృష్ణు డది గ్రహించి గుర్రములు మోక్షా క్లపై పడునట్లు చేయుటచే అర్జుకుని కంఠమునకు గురి చేసిన బాణము అతని<noinclude><references/></noinclude> qesc8o0a19yofo18fi420a66ejm8rw8 104 224108 579003 2026-09-18T06:14:55Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'నవమోధ్యాయః 187 కిరీటమును మా తము ఖండించే. ఆ పర్వము మరం కర్ణు:వద్దకు వచ్చి మరి యొకసారి తనను ప్రయోగింపవలసినదిగా కోరినపుడు కర్ణుడు పలికిన మాట లివి. అశ్వసేనునికి అర్ధావలి యను నామ...' 579003 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>నవమోధ్యాయః 187 కిరీటమును మా తము ఖండించే. ఆ పర్వము మరం కర్ణు:వద్దకు వచ్చి మరి యొకసారి తనను ప్రయోగింపవలసినదిగా కోరినపుడు కర్ణుడు పలికిన మాట లివి. అశ్వసేనునికి అర్ధావలి యను నామాంతరముండి యుండవచ్చును. ఒక మాటు చెప్పినను వినక మరల ఆ మాటయే పలుకుటచే విసుగు చెంది కాబోలు కర్ణుడు 'అపకర్ణ' అని సంబోధించినాడు. చెవులు లేనివాడా అని యర్థము. సర్పమునకు కండ్లే చెవులని చెప్పుదుడు గానే సర్పమని కూడ అర్థము. మూ ఇహాసి పూర్వవత్సమ సమిశ్రభేదానుగమః - వ్యా, ఇచట గూడ దివ్యమానుషమునందు వలె మిశ్రభేదము లన్నియు చూచుకొనవలెను. అనగా మర్త్యుడు పాతాళమునకు వెళ్ళినపుడు లేదా పాఠా శీయుడు మర్త్యలోకమునకు వచ్చినపుడును ఒక భేదము. మర్త్యుడు పాతాళీయు డైనపుడు లేదా పాతాళీయుడు మర్త్యు డైనపుడును రెండవ భేదము, మర్యేతివృత్త కల్పనము మూడవభేదము. పాఠాలీయు డైన పిమ్మట కూడ ప్రభావవశ యితే మర్త్యరూపావిర్భావము నాల్గవభేదము. మూ. దివ్యపాతాలీయః:- స పాతు వో యస్య శితాశ్మకర్ణికం స్వదేహనాలం ఫణపతసంచయమ్ విభాతి జిహ్వాయుగలోలం కేసరం పినాకినః కర్ణరుణఙ్గపఙ్కజమ్. 11 వ్యా, దివ్యపాతాలీయార్థ ద్వయము యొక్క కలయికకు ఉదాహరణము “శిరోరత్నమే కర్ణికగా (పద్మము మధ్యలోనుండు దుద్దు) కలవిము, తన దేహమే నాళముగా కలనియు, పడగయే ఆకుల సమదాయముగా కలదియు, జిహ్వాద్వ యమే చంచలమైన కేసరములు కలదియు ఆగు ఏ పినాకియొక్క కర్ణాలంకార మైన సర్ప మనెడు పద్మము ప్రకాశించుచున్నదో అట్టి పినాకపాణి మిమ్ములను రక్షించుగాక.'' వి ఇచట దివ్యపురుషుడైన శివుడును, పాఠా లోకమునకు సంబంధించిన సర్పమును వర్ణింపబడినవి. మూ. స్వర్గమ ర్యపాఠాలీయం<noinclude><references/></noinclude> 7il2x5tlly8knxp766yyoe3myqm7qr4 104 224109 579004 2026-09-18T06:15:05Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '188 ఆస్తికోస్తి ముని స్మ విస్మయకృతః పారీక్షితీయాన్మభా క్తారా తక్షకలక్ష్మణః ఫణధృతాం వంశస్య శక్రస్వ చ. ఉద్వేలన్మలయాది వన్దనలతా స్వాన్డోలన ప్రక్రమే యస్యాద్యాపి సవిభ్రమం ఫణ...' 579004 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>188 ఆస్తికోస్తి ముని స్మ విస్మయకృతః పారీక్షితీయాన్మభా క్తారా తక్షకలక్ష్మణః ఫణధృతాం వంశస్య శక్రస్వ చ. ఉద్వేలన్మలయాది వన్దనలతా స్వాన్డోలన ప్రక్రమే యస్యాద్యాపి సవిభ్రమం ఫణివధూవృక్షైర్యతో గీయతే వ్యా. దివ్య-మ ర్య-పాఠాలీయార్థ వర్ణనము :- కావ్యమీమాఁసా 12 "ఆశ్చర్యకరమైన, పరీక్షిత్కుమారుడగు జనమే జయుడు చేసిన యజ్ఞ మునుండి తక్షకుడు ప్రధానవ్యక్తిగా గల సర్పవంశమును, ఇంద్రుని కూడ రక్షించిన ఆ స్త్రీకు డను పేరు గల ముని ఉండెడివాడు. మలయాద్రియందు వ్యాపించి యున్న చందనలతల యందు సవిలాసమగ ఉయ్యాలలూగుటకు ప్రారంభించినపుడు నాగాంగనలు, నేడు కూడ ఆతని కీర్తిని గానము చేయు చుందురు" వి. ఇచట దివ్యుడైన ఇంద్రుని, మర్త్యుడైన ఆ స్తీకుని, పాతాళీయులైన నాగులను వర్ణించుటచే ఇది దివ్యమరం పాఠాలీయము మూ. సో యమితంకారముల్లి జ్యోపజీవ్యమానో నిస్సీమార్థ సార్థః సమృద్యతే "ఆస్తు నామ నిస్సీమార్థసార్థం; కిస్తు ద్విరూప ఏవాసా విచారిత సుస్థో ఒ విదారితరమణీయశ్చ, తయోః పూర్వమాశ్రితాలి శాస్త్రాణి లేదు తరం కావ్యాని" ఇత్యాద్భటాః. వ్యా, ఈ విధముగ కూర్చి ఉపణీవ్యమాన మగు అనగా కావ్య వస్తువుగా సీకృత మగు అర్థము అనంతవిధములుగ నుండును. "అర్థసము దాయము అనంతముగ ఉన్న ఉండవచ్చును. కాని ప్రధానముగ ఈ అర్థసము దాయము - విదారితరమణీయము, అవిదారితరమణీయము అని రెండు విధములు. (బాగుగా పరిశీలించినచో అందముగా నుండు విషయము విచారితరమణీయము బాగుగా పట్టి పరిశీలించనంతవరకు మాత్రమే అందముగా నుండునది అవిచారిత రమణీయము) వీటిలో విచారితరమణీయ మగు అర్థము నా శ్రయించి శాస్త్రములు ప్రవర్తించును, అవిచారితరమణీయార్థము నాశ్రయించి కావ్యములు ప్రవర్తింకి చును" అని ఉద్భటమతానుయాయుల అభి ప్రాయము. మూ. యథా:- అపాం లజ్ఞయితుం రాశిం రుదా పింజర యన్న భః ఖమఃత్సపాత హనుమాన్ నీలోత్పలవలద్యుతిః. 18<noinclude><references/></noinclude> 2e9gx4hbroe6coburxlz04uy12d54da 104 224110 579005 2026-09-18T06:15:16Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'నవమోధ్యాయ 189 వ్యా• ఎట్లవగాః- “తనకాంతిచే ఆకాశమును పచ్చని వర్ణము కలదానినిగ చేయుచు (ఆకాశవర్ణము తనపై సంక్రమించుటచే తాను నీలోత్పలమువంటి కాంతికలవాడగుడు హనుమంతుడు సముదమును లంఘ...' 579005 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>నవమోధ్యాయ 189 వ్యా• ఎట్లవగాః- “తనకాంతిచే ఆకాశమును పచ్చని వర్ణము కలదానినిగ చేయుచు (ఆకాశవర్ణము తనపై సంక్రమించుటచే తాను నీలోత్పలమువంటి కాంతికలవాడగుడు హనుమంతుడు సముదమును లంఘించుటకు ఆకాశముపైకి ఎగిరెను." వి. ఇచట వినగానే బాగుగనే ఉన్నట్లు కనసడినను ఆలోచించగా. ఆకాశము పింజర వర్గమగుటయు, హనుమంతుడు నీలోత్పలదలశ్యాముడగుటయు అసంభావ్యము గాన ఇది అవి దారి తరమణీయార్థము. మూ. యథావా:- ఈ ఆకాశమసిళ్యామముత్పత్య పరమర్షయః ఆసేదురోషధి పస్థం మనసా సమరంహసః. యథా చః, “తదేవ వారి సిద్ధూనాం మహతే మార్చిషామితి" ఇత్యాది. వ్యా. మరియొక ఉదాహరణ మెట్లనగా :- "మనస్సుతో సమానమైన వేగముగల ఆ పరమర్షులు కత్తివలె నల్లగా నున్న ఆకాశము లోనికి ఎగిరి ఓషధిప్రస్థమును చేరిరి." వి. ఇది కుమారసంభవములోని శ్లోకము (8.88). ఇచట ఎట్టి వర్ణము లేని ఆకాశమును నల్లగా నున్నట్లు వర్ణించుటచే ఇది అవికారితరమణీయ మగు అర్థము. వ్యా. మరియొక ఉదాహరణము ఎట్లనగా:- "నదిలోని జలము అధియే; అనగా మనము పూర్వము చూచినదే. నక్షత్రాది జ్యోతిస్సుల సైర్యిము ఎంత గొప్పది." వి. నదులలో పాత నీరు పోయి క్రొత్త నీరు వచ్చుచుండుటచే పూర్వము చూచిన నీరే ఇపుడు కూడ ఉన్నదని చెప్పుటయు, నవ కాదులకు కూడ చలన ముండుటదే అవి స్థిరముగ నుండునని చెప్పుటయు ఆవిదారితరమణీయము. మూ. "న స్వరూపని జన్ధరమిదం రూపమాకాళస్య సరిత్సలిలాదేర్వా, క్రీస్తు ప్రతిబాసనిబన్దనమ్ న ప్రతిభాసస్తావాత్మ్యేన వస్తున్యవతిష్ఠతే, యది తథా స్యాత్సూక్యాచన్ద్రమసోత్మణ్ణలే దృష్టాః పరిచ్ఛివ మానద్వాదశాఙ్గుం ప్రమాణే పురాణాద్యాగమని వేదిత ధరావణయమాత్రేన సః" ఇతి యాయావరీయః, వీపం నక్షతాదీం, సత్సలిలాదీ నామన్యేషాం చ యథా పతిభాసం చ వస్తును స్వరూపం శాస్త్ర కావ్యయోర్నిబనోపయోగి. శాస్త్రే యథా:-<noinclude><references/></noinclude> fumn4elyqyphf8c7i8cqay4s61p0dyb 104 224111 579006 2026-09-18T06:15:27Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '140 కావ్యమీమాంసా వ్యా. "ఇచట వర్ణి చిన ఆకాశరూపము గాని, సరిత్సలిలాల రూపము గాని వాటి యథార్థ స్వరూపమునకు సంబంధించినది కాదు: ఇక నేమనగా, అవి ఏ విధముగ మన కంటికి కనబడుచున్నవో ఆ విధముగ...' 579006 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>140 కావ్యమీమాంసా వ్యా. "ఇచట వర్ణి చిన ఆకాశరూపము గాని, సరిత్సలిలాల రూపము గాని వాటి యథార్థ స్వరూపమునకు సంబంధించినది కాదు: ఇక నేమనగా, అవి ఏ విధముగ మన కంటికి కనబడుచున్నవో ఆ విధముగ వర్ణింపబడినది ఈ ప్రతిభాస వస్తువునందు తాదాత్మ్యముతో ఉండదు అనగా వాస్తవసన వస్తువు మనకు కనబడు రీతిలో ఉండదు అట్లు కానిచో, చూచుటకు చిన్నవిగ నుండి పండెండు అంగుళముల ప్రమాణము కలవి వలె ఉన్న సూర్యచంద్రమండలములు పురాణాద్యాగమములలో చెప్పిన విధముగ భూవలయ ప్రమాణముతో సమానమైన ప్రమాణము కలవి కాకపోవలసి వచ్చును " అని యాయావరీయుని అభి ప్రాయము నక్షత్రాదుల విషయమునను, సరిత్సలిలాదుల విషయమునను ఇతర వస్తువుల విషయమునను ఇట్టే గ్రహించవలెను ప్రతిభారము ననుసరించి అనగా మనకు కండ్లకు కనబడిన విధముగ వస్తుస్వరూపఃర్ణనము శాస్త్ర - కావ్యములు రెండిం టిలోను ఉపయోగించును. శాస్త్రమునందెట్లనగా :- మూ ప్రశాన జలదృతజే. విమలే వియదమ్బసి తారాకుమదసమృద్ధే హంసాయ త ఇవోడురాట్. 16 వ్యా. "తొలగిపోయిన మేఘము అనెడు పంకముగల డియు, నక్షత్రము లనెడు కలవలతో కూడినదియు ఆగు, నిర్మలమైన ఆకాశ మనెడు ఉదకము నందు చంద్రుడు హంస వలె నున్నాడు." వి. ఇచట చేసిన ఆకాశనవ తాదివర్ణనము, ప్రతిఖాసము ననుసరించి చేయబడినది. ఇట్టి వర్ణనము అలంకారశాస్త్ర సమ్మతము. మూ, కావ్యాని పునరేతన్మయాన్వేవ, "అస్తు నామ నిస్సీమార్థసార్థం. క్రీస్తు రసవత ఏవ నిబన్లో యుక్తో న నీర సస్య" ఇతి అపరాజితిః. యదాహ :- వ్యా, కావ్యములు మొదటి నుండి చివరివరకును ఇట్టి అవిదారిత రమణీయార్థములతో నిండి యుండును "అర్థసముదాయము అనంతముగ ఉండ వచ్చును. కాని (కావ్యమునందు) సరస మీగు అర్థామునే కూర్చవలెను గాని నీరస మైనదానిని కూర్చకూడదు" అని ఆపూజికి అభి ప్రాయము కావున నే అత డిట్లు చెప్పియున్నాడు:- మూ. "మజ్జనపుష్పావచయనసన్ధ్యచ ర్ణోదయాదివాక్యమిహ సరసమపి నాతిబహురం ప్రకృతిరసానన్వితం రచయేత్. 18<noinclude><references/></noinclude> f16k6opf44jrrqkwyw1uv020ysz6jg4 104 224112 579007 2026-09-18T06:15:37Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'యస్తు సరిద దిసాగిరపురతురగిరథానివర్ణనే యత్న॥ కవిశ క్తిఖ్యాంఫలో వింతధియాం నో మత, స ఇహ." 141 17 వ్యా "జల క్రీడలు, పుష్పావచయము, సంధ్య, చంద్రోదయాదికము, వీటి వర్ణనము సరసమే యైనను, ప్రకృ...' 579007 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>యస్తు సరిద దిసాగిరపురతురగిరథానివర్ణనే యత్న॥ కవిశ క్తిఖ్యాంఫలో వింతధియాం నో మత, స ఇహ." 141 17 వ్యా "జల క్రీడలు, పుష్పావచయము, సంధ్య, చంద్రోదయాదికము, వీటి వర్ణనము సరసమే యైనను, ప్రకృతిరసమునకు అననుకూలముగ నుండు విధముగ, అతి విస్తృతముగ, కావ్యములలో చేయగూడదు." నదీ-పర్వత సదనగర- తురగ-రథాదుల వర్ణనమునందు చేయు ఈ ప్రయత్నమునకంతకును. ప్రయోజనము కేవలము కవియొక్క శక్తిని చూపు కొనుటయే. విశాలబుద్ధి కలవా రెవరును ఇట్టి దానిని కావ్యమలో అంగీకరింపరు · మూ 'ఆమ్' ఇతియాయాపరీయ ఆస్తి దారుభూయమానో రసస్మానుగుణో విగుణశ్చార్థః కావ్యే తు కవివచనాని రసయన్తి విరసయ ని చ;నార్థాః. అన్వయవ్యతిరేకాఖ్యాం దేది మహఁధ్యతే.. వ్యా ఆపూజితి చెప్పినది యుక్తమే యని రాజశేఖరుని యభిప్రాయము. రసమునకు అనుగుణముగ నున్నట్లు కనబడు విషయములును, అననుకూలముగ నున్నట్లు కనబడు విషయములును ఉన్న మాట వాస్తవమే. కాని కావ్యములో, సరసత్వమును సంపాదించునవియు, విధసత్వమును సంపాదించునవియు కూడ కవిపచనములే కాని అర్థములు కావు. అనగా ఆ విషయమును కూర్చెడు విధాన ములో సరసత్వము నీరసత్వములు ఉన్నవి కాని విషయములో లేవని యర్థము ఈ విషయము అన్వయ వ్యతిరేకములచే స్పష్ట మగుచున్నది. వి. “యత్సత్వే యత్సత్వమన్వయః యదభావే యదభావః వ్యతిరేకం" ఒకటి యున్నపుడు రెండవది కూడ ఉన్నదని చెప్పుటకు వీలున్నచో అది అన్వయము, ఒకటి లేనిచో రెండవది కూడ ఉండదని చెప్పుటకు వీలైనచో అది వ్యతిరేకము. ఈ అన్వయ వ్వతిరేకములను, బట్టి కార్యకారణ భావము నిర్ణ యింపబడును. ఉదాహరణమునకు.. ఆగ్ని యున్నచో ధూమముండును, అగ్ని లేనిచో ధూమము కూడ ఉండదు అందుచే అగ్ని కారణము, ధూమము కార్యము అని నిర్ణయింపబడును. మూ. తత్ర సరిద్వర్ణనరసవత్తా :- ఏతాం విలోకయ తలోదరి తామ్రపర్జీ- మమ్బోనిధౌ వివృతశు క్తి పుటోద్ధృతాని,<noinclude><references/></noinclude> 4rzxnrr1bndt46c8pvr62a2edh4xhzx 104 224113 579008 2026-09-18T06:15:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '142 కావ్యమీమాంసా యస్యాః పయాంసి పరిణాహిషు హారమూర్త్యా వామభువాం పరిణమని పయోధరేము. వ్యా. సరిద్వర్ణనము సరసముగా నుండుటకు ఉదాహరణము: - 18 "ఓ! అరిచేయివంటి ఉదరము కలదానా! ఈ తామ్ర పర్జీనద...' 579008 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>142 కావ్యమీమాంసా యస్యాః పయాంసి పరిణాహిషు హారమూర్త్యా వామభువాం పరిణమని పయోధరేము. వ్యా. సరిద్వర్ణనము సరసముగా నుండుటకు ఉదాహరణము: - 18 "ఓ! అరిచేయివంటి ఉదరము కలదానా! ఈ తామ్ర పర్జీనదిని చూడుము, సముద్రములో, తెరుచుకొని యున్న ముత్యపు చిప్పలలో గ్రహింప బడిన దీని ఉదకములు, అందమైన కనుబొమ్మలు గల యువతుల విశాలములైన పయోధరములందు హార రూపమున పరిణమించుచున్నవి.” వి. ఈ వర్ణనము శృంగార రసాను గుణముగ నున్నది. మూ. అద్రివర్ణన రసవత్తా: ఏకాస్తా మయోపక ఐసరితా మేణా ! రోధోభువ... శ్చాపాధ్యాసని కేతనం భగవతః పేయో మనోజన్మనః. యాసు శ్యామనిశాసు పీతతమసో ముక్తామ యీశస్త్రికా ః పీయస్ర్తీ వివృతోర్ధ్వచశ్చావిచలత్కఱ్ఱం చకోరాఙ్గనా! వ్యా. అత్రివర్ణనము సరసముగా నుండుటకు ఉదాహరణము :- 19 "ఓ! ఇవి మలయ పర్వత ప్రాంతమునందలి నదుల యొక్క ఆ ప్రసిద్ధములైన తీరములు. ఇవి భగవంతుడైన మన్మథుడు చాపాభ్యాసమును చేయు, అతిప్రియ మైన స్థానములు. ఇచట, కృష్ణపక్షరాత్రులందు, చీకట్లను త్రాగివేసిన (తొలగించిన) ముక్తామయములైన అనగా ముత్యముల రూపము గల చంద్రికలను, చకోరాంగనలు, ముద్దెలు పైకి ఎత్తితెరచి, కంఠమును కద ల్చుచు పానము చేయుచుండును” వి. కృష్ణపక్షమునందు కూడ ఈ నదీతీరములలోని ముత్తాకాంతులను చూచి చంద్రిక లను భ్రాంతిచే వాటిని చకోరాంగనలు ఆస్వాదించుచున్న వని భావము. ఇది అద్భుతశృంగార రసములకు అనుగుణ మగు పర్వతవర్ణనము. మూ, సాగరవర్ణనరసవత్తా:- ధ త్తే యత్కిలికిష్చోతై 9 గురుతామేణీదృశాం వారుణీ వై ధుర్యం విదధాతి దమృతిరుషాం వెరచ్చనికార్ధం 'నభః.<noinclude><references/></noinclude> to7sa4bko53yledeaag9vl2nzkljaok 104 224114 579009 2026-09-18T06:15:56Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'నవమోధ్యాయః యచ్చ స్వర్గసదా| వయః స్మరసుహృన్నిత్యం సహ సమ్పదాం యల్లక్ష్మీరధిదైవతం చ జలధే స్తత్కా నమాచేష్టితమ్. 148 20 వ్యా సాగరవర్ణనము సరసముగ నుండుటకు ఉదహరణము "మద్యము స్త్రీలకు...' 579009 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>నవమోధ్యాయః యచ్చ స్వర్గసదా| వయః స్మరసుహృన్నిత్యం సహ సమ్పదాం యల్లక్ష్మీరధిదైవతం చ జలధే స్తత్కా నమాచేష్టితమ్. 148 20 వ్యా సాగరవర్ణనము సరసముగ నుండుటకు ఉదహరణము "మద్యము స్త్రీలకు కిలికించితము విషయమున ఏకైకగురువుగా నుండుట, చంద్రికచే ఆ ర్ద్రమైన ఆకాశము దమృతుల కోపమును శిథిలము చేయుట, దేవతల వయస్సు ఎల్లప్పుడును మన్మథునితో మైత్రి కలదై యుండుట, లక్ష్మి సంపదలకు అధిదేవతయై యుండుట, ఇది యంతయు సముద్రుని మనోహరమైన చేష్టయే" వి కిలికించిత మనగా సవిలాసబేష్టలు. మద్యము, చంద్రుడు, అమృతము లక్ష్మీ ఈ నాలుగును సముద్రమునుండి జనించినవి. మద్య సేవనము యువతుల విలాసచేష్టలను అధికము చేయును. చంద్రోదయముతో దంపతుల ప్రణయ కలహములు శిథిలము లగును. అమృతపానముడే దేవతలు నిత్యయౌవనులై కామ భోగముల ననుభవించుచుందురు. లక్ష్మి ఐశ్వర్యరూపిణి, వీటి కన్నింటికిని మూల కారణము సముద్రుడే. ఈ విధముగ ఇచట సముద్రవర్ణనము శృంగారరసాను గుణముగ నున్నది. ఇది రాజశేఖరుని బాలరామాయణములోని శ్లోకము (10.44) మూ. ఏవం పురతురగాది వర్ణనరసవత్తాపి. విప్రమేృస్య (తి) రసవర్తా :- విధర్మాణో భావాస్త దుపహితవృత్తేర్న భృతయే సరూపత్వాదన్యే విహితవిఫలౌత్సుక విరసాః. తతః స్వేచ్ఛం పూర్వేష్వసజదితరేభ్యః ప్రతిహతం శ్వ హీనం ప్రేయస్వా హృదయమిదమన్యత రమతామ్ వ్యా, పురతురగాదివర్జనము కూడ సరసముగ నుండుటకు ఈ విధముగనే ఉదాహరములను చూచుకొనవలెను. విప్రలంభమునందు కూడ కవివచనము నీరసముగ ఉండవచ్చుననుటకు ఉదాహరణము :- వి. సరసత్వము, నీరసత్వము అనునవి చెప్పెడి విధానములో (కవివచ నములో) నుండును గాని విషయములో నుండవు అను విషయమును ప్రతిపాధిం చుటకై రాజశేఖరుడు అన్వయోదాహరణ రూపమున మూడు శ్లోకములను చూపి 'ఈ క్రింది శ్లోకమును వ్యతిరేకోదాహరణముగ చూపుచున్నాడు. అందుచే రసవత్తా" అనుటకు బదులు 'అరసవత్తా' అను పాఠ మున్న బాగుండును. "08<noinclude><references/></noinclude> q2wbhbli0s9dw4h1l0g2q2g9rlmkd7y 104 224115 579010 2026-09-18T06:16:06Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '144 కావ్యమీమాంసా విప్రబంధశృంగారము అతి సుకుమార మైన రసమగుటచే దీనిని ఎంతో నేర్పుతో చిత్రించవలేను, కాని కవి అసమర్థు డైనచో ఇది కూడ నీకసముగనే ఉండు నని భావము వ్యా. (ఇవి నాయినియోగము...' 579010 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>144 కావ్యమీమాంసా విప్రబంధశృంగారము అతి సుకుమార మైన రసమగుటచే దీనిని ఎంతో నేర్పుతో చిత్రించవలేను, కాని కవి అసమర్థు డైనచో ఇది కూడ నీకసముగనే ఉండు నని భావము వ్యా. (ఇవి నాయినియోగముతో బాధపడుచున్నవాని మాటలు) "ఆమెదే ఉపహిత మగు మనోవృత్తి గల అనగా ఆమెను గూర్చియే చింతించు చున్న, నాకు విధర్మము లైన పదార్థములు అనగా ఆమెతో పోలిక లేని పదార్థ ములు మనః స్థైర్యమును కూర్పజాలవు, ఇతర పదార్థములు ఆమెతో సామ్యము కలుగుటచే వ్యర్థ మగు ఔతుక్యమును కలిగించి చివరకు విరసములే యగు చున్నవి. ఈ విధముగ మొదటి (విధర్మ) పదార్థములతో స్వేచ్ఛా పూర్వకముగ లగ్నము కానిదియు, రెండవ రకపు (సరూప పదార్థములనుండి కొట్టబడినడియు ప్రియురాలితో శూన్యమైనదియు అగు నా హృదయము మరి ఏవస్తువును చూచి ఆనందింపవలెను? ". ກ ని ఇచ్చడ ని పలంతశృంగార చిత్రణమునకై కవి చేసిన ప్రయత్నము అంతగ సఫలము కాలేదు ఇందులకు కారణము అతని శక్తిదారిద్ర్యమే కాని అర్థదోషము కాదని భావము. మూ.. కుక నిర్వి పలమే ఒపి రస్వత్తాం నిరస్యతి అస్తు వస్తువు మా వా భూత్ కవివాది రసస్థితిః. వ్యా, "కుకవి విప్రలంభ శృంగారమును కూడ నీరసముగ నుండునట్లు చేయును. రసము వస్తువులందు ఉండవచ్చును లేకపోవచ్చును అనగా వస్తువు సహజముగ సరసము కావచ్చును కాకపోవచ్చును. కాని రస మనునది ప్రధాన ముగ కవివాక్కు నందే ఉండును.” మూ. "యథా తథా వాస్తు వస్తునో రూపమ్. వక్షృప్రకృతి విశేషాయత్తా ఈ రసవత్తా, తిఖా చ యమర్థం రక్త॥ స్తోతి తం వీరక్తో వినిందతి మథ్య స్థస్తు తత్రోదా స్తే'' ఇతి పాల్యకీర్తిః 1. వస్తు స్వరూపము ఎట్లున్నను రసవత్త్వ మనునది వక్తయొక్క స్వభావవిశేషముపై ఆధారపడి యున్నది. కావుననే రాగవంతుడు స్తుతించిన వస్తువునే రాగము లేనివాడు నిందించును. మధ్యస్థుడు ఆ వస్తువు విషయమున ఉదాసీనుడుగ నుండును." అని పాల్యకీర్తి యభిప్రాయము.<noinclude><references/></noinclude> h62lg9gyf3un5dg5vtvh15iqlhhvkt2 104 224116 579011 2026-09-18T06:16:15Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'నవమోధ్యాయ. 145 వి పాల్యకీర్తి ప్రసిద్ధు డగు ఒక వైయాకరణుడు. జైనమతస్థుడు. ఇత నికి శారటాయను డని కూడ నామాంతర బన్నదట. ఇతడు నిరుక్తములో పేర్కొన్న కాకిటాయరుని కంటే ఆర్వాచీను డై యుం...' 579011 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>నవమోధ్యాయ. 145 వి పాల్యకీర్తి ప్రసిద్ధు డగు ఒక వైయాకరణుడు. జైనమతస్థుడు. ఇత నికి శారటాయను డని కూడ నామాంతర బన్నదట. ఇతడు నిరుక్తములో పేర్కొన్న కాకిటాయరుని కంటే ఆర్వాచీను డై యుండును. మూ. యేషాం వల్లభయా సమం క్షణమిన స్పారా క్షపా క్షియతే తేషాం శీతతరః శశీ విరహిణాముల్కేవ సన్తాపకృత్, అస్మాకం న తు వల్లభా న విరహస్తేనోభయభ్రంశినా మిన్దూ రాజతి దర్పణాకృతిర మం నోష్ఠాన వా శీతలం. 28 వ్యా, "ప్రియురాలితో కలిసి యున్న ఎవరికి సుదీర్ఘ మైన రాత్రి కూడ ఒక క్షణము వలె గడచిపోవునో వారికి చంద్రుడు దాల చల్లగా ఉండును. వీర హులకు ఆ చఁ చుడే ఉల (కొరవి) వలె సంతాపమును చేయును. మాకు లేదు విరహమును లేడు. అందుచే రెండునూ లేని మాకు చంద్రుడు ఒక అద్దము వలె కన్పట్టుచున్నాడు ఈ చంద్రుడు వేడిగాను లేడు; చల్లగా కూడ లేదు." మూ." నిగగ్ధభణితిభక్తిని వేద్యం వస్తునో రూపం, న నియతస్వభావమ్" ఇత్యవ నిసున్దరీ. ఠదాహ :- వస్తుస్వఖ వోఒత్ర కవేరత ప్ర్ర : గుణాగుణావు క్తివశేన కావ్యే స్తువన్నిబన్నాత్యమృతాంశుమిన్దు, నిన్దంస్తు దోషాకరమాహ ధూర్త॥ 24 వ్యా. (పై వాక్యములో 'న' అను పదము లేకున్నచో సరిగ నుండును. దీని అర్థ మేమనగా)-“వస్తుస్వరూపము నియతమైన స్వభావము కలదిగానే ఉండును. దానినే విదగ్ధులైన కవులు వచోభంగులచే చెప్పుచుందురు" అని ఆవన్తిసుందరి యభిప్రాయము. ఈ విషయమునే ఆమె ఇట్లు చెప్పుచున్నది- "కావ్యమునందు, కవికి వస్తుస్వభావముతో పనిలేదు. అతడు చెప్పెడు పద్ధతిని బట్టి గుణాగుణ ములు కనబడుచుఁడును. ధూర్తు డైన కవి చంద్రుని ప్రశంసింపదలచినపుడు 'ఆమృతాంశుః' అని యనును. ఆ చంద్రునే నిందింపదలచి నపుడు 'దోషాకరః' అని యనును." (10)<noinclude><references/></noinclude> gfv59hzs00vt9yzupbagc3ldeq5xs5j 104 224117 579012 2026-09-18T06:16:25Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '146 కావ్యమీమాంసా వి. 'దోషాకర' శబ్దమునకు 'దోషా కరో' అను వ్యుత్పత్తిచే రాతిని చేయువాడనియు, 'దోషాణాం అకరః' అను వి గ్రహముచే దోషములకు నిధి యనియు అర్థములు, మూ. 'ఉభయముప పన్నమ్' ఇతి మాయావ...' 579012 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>146 కావ్యమీమాంసా వి. 'దోషాకర' శబ్దమునకు 'దోషా కరో' అను వ్యుత్పత్తిచే రాతిని చేయువాడనియు, 'దోషాణాం అకరః' అను వి గ్రహముచే దోషములకు నిధి యనియు అర్థములు, మూ. 'ఉభయముప పన్నమ్' ఇతి మాయావరీయః స పునర్ద్విధా- ముక్తక ప్రబద్ధ విషయత్వేన తావపి ప్రత్యేకం పఞ్చరా. శుద్ధః, చిత్రః, శ్రీ థోర్థః, సంవిధానకభూః, ఆధ్యానికవాంశ్చ. తత ముక్తేతివృత్తం శుద్ధః స ఏవ సంపపఞ్చశ్చి ఈ. వృత్తేతివృత్తః కథోర్థిః సమాృవితేతివృత్తః సంవి ధానకభూ॥ పెరికల్పితేతివృత్త ఆఖ్యానక వాన్. ప్యా, (పాల్యకీ ర్తి చెప్పి నదియు ఆవన్తిసుందరి చెప్పినదియు) ఉభయము కూడ యుక్తమే అని యోమావరీయుడు. పూర్వోక్త మగు సప్త విధి మగు అర్థము ముక్తకి విషయము, ప్రబంధ విషయము అని మరల రెండు విధములు ఆ రెండును ఒక్కొక్కటి శుద్ధము, చి తము, కథోర్జము, సంవిధానశభువు, అఖ్యానకవత్ అని ఐదేసి విధములు. అందు ఇతివృత్తము లేనిది శుద్ధము, ఆ శుద్ధమే కొంచెము విస్తృత మైనచో చితము. ప్రాచీన మగు ఇతివృత్తము కలది కథోతము, సంభావిత మగు ఇతి వృత్తము కలది అనగా "ఈ కథ ఇట్లు జరిగి ఉండవచ్చును" అని అనిపించు కథ గలది సంవిధానకరువు. కల్పిత మైన ఇతివృత్తము కలది ఆధ్యానకవత్తు. మూ.. తత్ర ముక్తకే శుద్ధ :- సా పత్యుః ప్రథమాూపరాధకరణే శిక్షోపదేశం వినా నో జానాతి సవిభ్రమాఙ్గవలనావక్రో క్తి చిత్రాం గతిమ్. స్వకపోలభిత్తి గలితై : పర్యస్త నేత్రోత్సలా చాలా కేవలమేవ రోదితి ఇఠల్లోలోద కై రశ్రుభిః. 26 ఈ వ్యా. అందు ముక్తములలో శుద్ధముక్తకమున కుదాహరణము. శ్లోకము అమరుకములోనిది. అప్రగల్భ యగు నాయికను గూర్చి ఒక సఖి మరియొక సఖితో చెప్పినమాట .వి. "భర్త ప్రథమాపరాధము, అనగా ఇతర కాంతాసక్తి మొద లగు అప రాధమును తొలిసారిగా, చేసినపుడు ఆమె సఖుల ద్వారా శిక్షోపదేశములు లేకుం<noinclude><references/></noinclude> p6wsns6ska9hpcbo7sdym51a6vx6t7h 104 224118 579013 2026-09-18T06:16:36Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'నవమోధ్యాయః 147 డగా సవిలాసమగు అవయవదాలనము చేతను వ్యక్తి చేతను చిత్రమైన రీతిని ఎరుగదు. కేవలము, ఆబాల స్వచ్చముగ నున్నవియు, స్వచ్ఛమైన కపోలభిత్తి నుండి జారుచున్నవియు, దొరలుచున్న...' 579013 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>నవమోధ్యాయః 147 డగా సవిలాసమగు అవయవదాలనము చేతను వ్యక్తి చేతను చిత్రమైన రీతిని ఎరుగదు. కేవలము, ఆబాల స్వచ్చముగ నున్నవియు, స్వచ్ఛమైన కపోలభిత్తి నుండి జారుచున్నవియు, దొరలుచున్న చంచలమైన ఉదకములు (బిందువులు) గలవియు అగు నీళ్ళతో వ్యాప్తమైన నేత్రోత్సలములు కలదై ఏడ్చుచున్నది.. వి. ఈ ముక్తకములో కథ ఏదియు లేదు. కేవలము నాయిక యొక్క స్థితి వర్ణింపబడినది. అందుచే ఇది శుద్ధముక్తకము. మూ, చిత్రః- దూరాదుత్సుకమాగతే వివలితం సమాృషిణి స్పారితం సంశ్లేష్యత్యరుణం గృహీతవసనే శోపాశ్చతభ్రూలతమ్ మానిన్యాశ్చరణావతివ్యతికరే బాష్పామ్బుపూర్ణం క్షణా... చ్చవర్ణాతమహో ప్రపణచతురం జాతాగసి ప్రేయసి. 26 వ్యా. చితసుక్తకమునకు ఉదాహరణకు: ఈ శ్లోకము కూడ అమరుకము లోనిది. అపరాధియగు నాయకుడు బ్రతిమాలుచున్నపుడు నాయిక యొక్క స్థితి వర్ణింపబడినది. "ఆపరాధము చేసిన ప్రియుడు దూరమునందుండగా ఔత్సుక్యముతో కూడినదియు, దగ్గరకు వచ్చినపుడు త్రిప్పబడినదియు, అతడు మాటలాడుచున్న పుడు పెద్దదిగా చేయబడినదియు, ఆశ్లేషణము చేయునపుడు ఎర్రగా నున్నదియు వస్త్రమును గ్రహించినపుడు కోపముచే వంచబడిన కనుబొమ్మలు కలదియు, పాదములకు నమస్కరించినపుడు కన్నీటితో నిండినదియు అగు ఆ మానిని యొక్క నేత్రము క్షణములో, అనేక భావములను విస్తరించుటలో నేర్పుగలదిగా అయినది." ఈ ముక్తకములో నాయిక యొక్క నేర ప్రసార రీతి అతి విస్తృతముగ చి తింపబడుటచే ఇది చిత్రము క్తకము. మూ. రథోతః — దత్త్వా రుద్ధగతిః ఖసాధిపతయే దేవీం ధ్రువస్వామినీం యస్మాత్ ఖణ్ణితసాహసో నివవృతే శ్రీకర్మగుప్తా నృపః. తస్మిన్నేవ హిమాలయే గురుగుహాకోణక్వణత్కిన్నరే గీయ స్తే తప కార్తికేయనగర శ్రీణాం గణైః కీర్తయః 27<noinclude><references/></noinclude> 8xdxblxi338vboubvazg1mous6inmjo 104 224119 579014 2026-09-18T06:16:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '148 198 వ్యా, కథోల్డ్ ముక్తకమునకు ఉదాహరణము. కావ్యమిఁమాసా "శ్రీశర్మగుప్తరాజు, అడ్డుకౌవబడిన గమకము కలవాడై, ఖండిత మైన సాహసము కలవాడై బసాధిపతికి, దేవియైన ధ్రువస్వామినిని ఇచ్చివేసి...' 579014 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>148 198 వ్యా, కథోల్డ్ ముక్తకమునకు ఉదాహరణము. కావ్యమిఁమాసా "శ్రీశర్మగుప్తరాజు, అడ్డుకౌవబడిన గమకము కలవాడై, ఖండిత మైన సాహసము కలవాడై బసాధిపతికి, దేవియైన ధ్రువస్వామినిని ఇచ్చివేసి ఏ హిమాలయమునుండి తిరిగి వచ్చినాడో క్రౌంచపర్వత గుహయొక్క (గురుగుహ) కోణమునందు ధ్వనిచేయుచున్న కిన్నరులు గల అ హీనూలయమునంటే, కుమార స్వామి నగరము నందలి స్త్రీల గణములచేత నీ కీర్తులు గానము చేయబడుచున్నవి." వి. ఈ శ్లోకములో ఇతిహాసమునకు సంబంధించిన ఒక విషయము చెప్ప బడినది. హిమాలయ ప్రాంతరాజ్యములకు సంబంధించిన ఒక కుషాన్ ఎంశీయుడై న రాజు (ఆతడే ఇచట ఖసాధిపతి యని చెప్పబడినాడు) సముద్రగుప్తుని కుమారు డైన రామగుప్తుడు తనపైకి దండెత్తి రాగా అతనిని జయించి చివరకు అతనిని విడచుటకు ఒక నిబంధనముగ అతిలోకసుందరి యగు అతని రాణి మునస్వామి నిని కోరెను రామగుప్తుడు అందుకు అంగీకరించారు. ఈ రామగుప్తుడే లేఖక ప్రమాదముచే శ్రీశర్మ ఎప్పుడని ఇచట చెప్పబడినాడు) అవమానకర మగు ఈ సంధిం గూర్చి విని అతని సోదరుడగు (స్వాతీయ) చందుగుప్తుడు ధువ స్వామినీవేషముతో శత్రు నివారయినకు వెళ్ళి అతనిని సంహరించి ఇట్టి అవమానకర మగు సంధికి ఒడబడిన ఆ రామగుప్తుని గూడ పరిమార్చి రాజ్యమును లాగికొని, ధువస్వామినిని తాను వివాహ మాడెనట. విశాఖదత్తుడు వ్రాసినట్లుగ శృంగార ప్రకాశాదులవలన తెలియు చున్న 'దేవీ చంద్రగుప్త' నాటకమున కథావస్తువు ఇదియే ఐయుండును. ఈ ఐతిహాసిక ఘటనకు సంబంధించిన ప్రమాణములు ప్రాచీన శిలాశాసనాదులలో కూడ లభించు చున్నవి. కాని ఈ కథకు సంబంధించిన వారి నామాధేయాదుల విషయమున ఐతిహాసికులలో కొంత విప్రతిపత్తి కనబడుచున్నది. కథమాత్రము ఐతిహాసిక మనుటలో సందేహము లేదు. ఈ ఐతిహాసిక సంఘటనను బాణుడు కూడ హర్ష చరిత్రములో (ఆరవఉచ్చ్వాసము) సూచించినాడు. ఈ విధముగ కథకు సంబం ధించిన దగుటచే ఇది కథోతము క్తకము. మూ సంవిధానకరూ। దృవ్వైకాసనసః స్థితే ప్రియతమే పశ్చాదు పేత్యాదరా దే3స్మా నయనే నిమీల్య విహిత క్రీడాన బన్ధచ్ఛలు.<noinclude><references/></noinclude> qlucefzbfa66vc8lci8n246a88y8mcb 104 224120 579015 2026-09-18T06:16:58Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'నవమోధ్యాయః ఈషద్వ కితకి స్ధరః పులక ప్రేమోల్లస్మూనసా మ నర్ఘాసవలత్క పోలఫలకం ధూర్తో.. పరాం చమృతి.. వ్యా సంవిధానకరువు అగు ముక్తకము:- 140 28 "ధూర్తుడగు నాయకుడు, తన ఇద్దరు ప్రేక్షసులు...' 579015 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>నవమోధ్యాయః ఈషద్వ కితకి స్ధరః పులక ప్రేమోల్లస్మూనసా మ నర్ఘాసవలత్క పోలఫలకం ధూర్తో.. పరాం చమృతి.. వ్యా సంవిధానకరువు అగు ముక్తకము:- 140 28 "ధూర్తుడగు నాయకుడు, తన ఇద్దరు ప్రేక్షసులు ఒకే ఆసనముపై కూర్చిండి యుండగా చూచి, వెనుకనుండి మెల్లగా వచ్చి, ఆటకొరకై చేయు చున్నట్లు వంకతో ఒకతె యొక్క నేత్రములను మూసి, పులకములతో కూడిన వాడై, కొంచెమొ మెడను ప్రక్కకు త్రిప్పి. ప్రేమతో వికసించిన మనస్సుకల దియు, లోలోన నవ్వుకొనుటచే ఉబ్బిన చెక్కిళ్లు కలదియు అగు రెండవ నాయి కను చుఁబించుచున్నాడు” వి. ఇట్లు చేయుట సంభావ్యమే గాన ఈ ముక్తములోని అర్థము సంవిధానకభువు (ఏర్పాటుపై ఆధారపడినది). మూ. యథాఛ ---- "కుర్వన్త్యా కజుమామృ కపిశితవపుషం యత్తదారాజహంసీం క్రీడాహంసో మయాసావజని విరహితశ్చక్రవాకీ భమేణ తస్యైతత్పాప్మనో మే పణమతి ఫలం ఉత్పురే ప్రేమున్నా దేశ త్రావాం వసావో న చ దయిత దృశాప్యస్తి నౌ సన్నికర్షం. 29 వ్యా. మరి యొక ఉదాహరణ మెట్లనగా - “నేను ఒకనాడు ఆడ రాజహంసశరీరమును కుంకుమోదకముదే ఎర్రగ చేసి, పె-పుడు (మొగ) హంసను, చక్రవాకి యను భ్రాంతిచే విరహము కల దానినిగా చేసితిని. (అనగా ఆ రాజహంసి ప్రక్కనే ఉన్నను మొగ హంస దానిని చూచి చక్రవాక మని భ్రాంతిపడుటచే ఆ రెండింటికి విరహము ప్రాప్తించినది). ఓ ప్రియా! ఆ పాపమే నేడు పండినది. ఎందుచేత ననగా ఇంత ప్రేమ బంధముతో కూడిన మనము ఒకే పట్టణములో నివసించుచున్నాము; ఐనను చూపులు కలియుటకు కూడ అవకాశము లేకుండపోయినది. " వి. ఈ ముక్తకములో వర్ణించిన విషయము కూడ అసంభావ్యము కాదు. అందుచే ఇవి సంవిధానకి భువు. మూ, ఆఖ్యానకవాన్ ,<noinclude><references/></noinclude> 8mahimx5mvdkxrf2ud4yd6yet84k5na 104 224121 579016 2026-09-18T06:17:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '150 "ఆర్థిజరార్థదృతానాం వనకరిణాం పథమకలి తైర్థకనైః చక్రే పరోపకారీ హైహయజన్మా గృహం శమ్భోః.". వ్యా, ఆఖ్యానకవత్తు అగు ముక్తకమునకు ఉదాహరణము. కావ్యమీమాంసా 80 "పరోపకారపరాయణు డగు కార్...' 579016 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>150 "ఆర్థిజరార్థదృతానాం వనకరిణాం పథమకలి తైర్థకనైః చక్రే పరోపకారీ హైహయజన్మా గృహం శమ్భోః.". వ్యా, ఆఖ్యానకవత్తు అగు ముక్తకమునకు ఉదాహరణము. కావ్యమీమాంసా 80 "పరోపకారపరాయణు డగు కార్తవీర్యార్జునుడు, యాచకులకై పట్టి సంరక్షింపబడిన వనగజముల యొక్క, ప్రప్రథమముగా మొలచిన దంతములతో ఈశ్వరునకు ఒక మందిరమును నిర్మించెను." వి. ఈ ముక్తకములో కూడ కథ యున్నది గాని అది కవి ప్రతిభా కల్పితమై అతిశయోక్తిపూర్ణముగా నున్నది. అందుచే ఇది ఆఖ్యానకఎత్తు. మూ, నిబన్ధ శుద్ధ " స్తిమితవిక సితానాముల్లస ద్భూతానాం మసృణముకులితానాం ప్రాన్తచిస్తారబాణామ్, ప్రతినయననిపాతే కించిదాకుశ్చాతానాం సుచిరమహమభూమం పాత్రమాలోకితానామ్ " 81 :- వ్యా. నిబంధమునందు శుద్ధ మైన అర్థమునకు ఉదాహరణ మెట్లనగా ఇది మాలతీమాధనములోని శ్లోకము. నాయకు డగు మాధవుడు నాయిక యగు మాలతి తనను చూచిన విధానమును వర్ణించి చెప్పుచున్నాడు :- "నిశ్చలములుగ నుండి వికసించినవియు, కదలుచున్న సన్నని కను బొమ్మలు కలవియు, స్నిగ్ధము లైనవియు, ముకులీభవించినవియు, చివరిభాగము నందు విస్తరించినవియు, ఎదుట నున్న నేత్రములు ప్రసరించినపుడు కొంచెము వంచబడినవియు ఆగు (ఆమె) చూపులకు, నేను చాలకాలము (సేపు) పాత్రుడ నై తిని వి. ఇది మాలతీమాధవ మను నిబంధములో నున్న ఇతివృత్తరహిత మగు అర్థము గాన ప్రబంధగతశుద్ధారము . మూ. చిత్రః - ఆలసవలితమగ్ధస్నిగ్ధనిష్పన్ద మనై రధికవికసవ న్వస్మయ స్మేరతారై శ. హృదయమశరణం మే పద్మలాక్ష్యాః కటాక్షె- ధఫహృతమపవిద్ధం పీతముల్కీలితం 82<noinclude><references/></noinclude> lc3d1mamc9o8g03raa2z5bgjsh823dn 104 224122 579017 2026-09-18T06:17:17Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'నవమోధ్యాయః వ్యా, ప్రబంధగతచిత్రార్థమునకు ఉదాహరణము:- ]F1 "అంసముగ త్రిప్పబడిన పియు, సుందర మైనవియు, స్నేహముతో నిండి నవియు, నిశ్చల మైనవియు, మంద మైనవియు, అధికముగ వికసించుచున్న వియు,...' 579017 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>నవమోధ్యాయః వ్యా, ప్రబంధగతచిత్రార్థమునకు ఉదాహరణము:- ]F1 "అంసముగ త్రిప్పబడిన పియు, సుందర మైనవియు, స్నేహముతో నిండి నవియు, నిశ్చల మైనవియు, మంద మైనవియు, అధికముగ వికసించుచున్న వియు, లోపల నున్న విస్మయముచే నవ్వుచున్నట్లు ఉన్న గ్రుడ్లు కలవియు అగు, చక్కని రెప్పలు గల ఆమె కటాక్షములచే, శరణశూన్య మైన నా హృదయము అపహరింపబడినది; పీడింపబడినది; తాగివేయ్యడినది; మరియు, పెకిలించి వేయబడినది." వి. ఈ శ్లోకము కూడ మాలతీమాధవ మను ప్రబంధములోనిది ఇచట మాధవుడు మాలతీ కటాక్షములను అతిసుందరముగ చిత్రించినాడు. అందుచే ఇది ప్రబంధగత చి అర్థమున కుదాహరణము. మూ. కథోల్డ్ః- "అభిలాషముదీరితే స్థియః స్వసుతాయామక రోత్సశాపతి అథ తేన నిగృహ్య విక్రియామభిశప్త ః వలమేతదన్వభూత్, 88. వ్యా ప్రబంధములో ! ఖోత్థార్థమునకు ఉదాహరణము:- - "(మన్మథునిదే) పేరేపింపబడిన ఇం డియములు గలవాడై బ్రహ్మ తన కుమార్తె యందు అఖిలాషను చేసెను, అపుడు అతడు వికారమును నిగ్రహించు కొని మన్మథుని శపించెను. అందుచే ఇతడి ఫలమును ఆన భంచెను. " వి రుద్రుని కోపాగ్నిచే దగ్ధు డగు మన్మధుని గూర్చి అతని భార్యయగు రతీదేవి విలపించుచుండగా ఆమె నోదార్చుటకై అశరీరవాణి చెప్పిన మాట లివి. ఇదట పూర్వకథ చెప్పబడుటచే ఇది క థోతార్థము, మూ. సంవిధానక భూ:- * కోధం ప్రలో సంహర సంహరేతి యావర్గిరః భేమరుతాం చరన్తి. తావత్స వహ్నిర్భవనేత్రజన్మా భస్మావశేషం మదనం చకార " 84 వ్యా, ప్రబంధములో సంవిధానక ఉన్న ఎగు అర్థమనకు ఉదాహరణముః- "హే! ప్రభో! క్రోధమును ఉపసంహరించుము, ఉపసంహరించుము అని దేవతల మాటలు ఆకాశమలో వ్యాపించులోపలనే ఈశ్వరుని నేత్రమి నుండి జనించిన ఆ అగ్ని మన్మథుని భస్మమాత శేషుని చేసి వేసినది,"<noinclude><references/></noinclude> c8e45be0u4stx8fyyra0u0f35hdr861 104 224123 579018 2026-09-18T06:17:26Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '152 కావ్యమీమాంసా వి. ఇది కుమారసంభవములో మన్మథదాహమట్టములోని శ్లోకము. ఇందు వాసవముగ జరుగుటకు వీలైన విషయము కూర్పబడినది. గాన ఇది ప్రబంధము లోని సంవిధానభువు అగు అర్థము. - మూ. ఆఖ్యానక...' 579018 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>152 కావ్యమీమాంసా వి. ఇది కుమారసంభవములో మన్మథదాహమట్టములోని శ్లోకము. ఇందు వాసవముగ జరుగుటకు వీలైన విషయము కూర్పబడినది. గాన ఇది ప్రబంధము లోని సంవిధానభువు అగు అర్థము. - మూ. ఆఖ్యానకవాన్ :- "పత్యుః శిరశ్చన్ద్రకలామనేన స్పృశేతి సఖ్యా పరిహాసపూర్వమ్. సారజ్జయిత్వా చరణా కృతాశీర్మాల్యేన తాం నిర్వచనం జఘాన," 35 వ్యా, ప్రబంధములో ఆఖ్యానవత్తునకు ఉదాహరణము :- - ఇది కుమారసంభవములో, పార్వతీదేవిని పెండ్లి కూతురుగ అలంకరించు ఘట్టమునందలి శ్లోకము. "పాదములకు పారాయణ పెట్టిన పిమ్మట "ఈ పాదముతో నీ భర్త శిరస్సుపై నున్న చంద్రకళను స్పృశింతువుగాక" అని పరిహాసపూర్వకముగ సఖులిచే పలుకబడిన ఆ పార్వతి, మాటలాడకుండగా ఆమెను చేతిలో నున్న పుష్పమాలతో కొట్టెను." వి. ఇది కవిప్రతిభాకల్పిత మగు అర్థము. మూ. కిక్ష్చా-సంస్కృతవత్సర్వాస్వపి భాషాను, యథాసామర్థ్యం, యథారుచి, యథాకౌతుకం, దావహితః స్యాత్. శబ్దార్థయోశ్చాభిధాన ఖిధేయ వ్యాపారప్రగుణ తామ చబుద్యేత, తదుకమ్:- ఏ సంస్కృతో స సుకవి (ర) రచనః ప్రాకృతేశాపరో ఒస్మిన్ ఆన్యో ఒపభ్రంశగీర్భిః కిమపరమపరో భూతభాషాకమేణ. ద్వితాభిః కోఒపి వాగ్భిర్భవతి చతసృభిః కి కశ్చిద్వివేకు మ్. యస్యేర్థం ॥ ప్రగల్భా స్నపయతి సుక వేస్త న్య కీర్తిరగని . 86 వ్యా, ఇంకొక విషయ మేమనగా కవి, సం్కృతమునం దువలె, ఇతర భాష లన్నింటియందును గూడ తన సామర్ధ్యమును బట్టి, తన అభిరుచిని బట్టి, తన కౌతుకమును బట్టి సావధానచిత్తుడై ఉండవలెకు. శబ్దార్ధముల అభిధారాభిధేయు వ్యాపార వైశిష్ట్యమును బాగుగ తెలియవలెను. అనగా ఏ అర్థవిశేషమును బోధిం చుటకు ఏ శబ్దమును ఉపయోగించిన బాగుండునో స్పష్టముగ తెలిసి ఉండవలెను. ఈ విషయమే చెప్పబడినది:<noinclude><references/></noinclude> hwj0ccqcc2tair2s24x093znpyz5paq 104 224124 579019 2026-09-18T06:17:36Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'నవమోధ్యాయః 158 "ఒక విషయమును చెప్పుటకు (కొన్ని భావములను ఆవిష్కరించుటకు) సంస్కృతభాష దాల అనుకూలముగ నుండును. ఒక విషయమును చెప్పుటకు ప్రాకృతభాష అనువుగ నుండును. కొన్ని విషయములను ప...' 579019 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>నవమోధ్యాయః 158 "ఒక విషయమును చెప్పుటకు (కొన్ని భావములను ఆవిష్కరించుటకు) సంస్కృతభాష దాల అనుకూలముగ నుండును. ఒక విషయమును చెప్పుటకు ప్రాకృతభాష అనువుగ నుండును. కొన్ని విషయములను ప్రతిపాదించుటకు అపభ్రంశరాష అనుకూలముగ నుండును. ఇంకను ఏమనగా - ఒక విషయమును బోధించుటకు భూత భాష (పైశాచీ ప్రాకృతము) బాగుండును. కొన్ని విషయ ములు ప్రతిపాదించుటకు రెఁడు మూడు భాషలు అనుకూలముగ నుండును. కొన్ని విషయములను నాలుగు భాషలలో ఆవిష్కరింపవచ్చును. ఎవని బుద్ధి ఈ విధమగ ప్రగల్భముగ నుండ నో అనగా ఏ కవికి వివిధరావావిష్కరణ యోగ్యము లగు వివిధభాషల జ్ఞాన ముండునో అతని కీర్తి జగత్తులను కప్పివే యును". మూ, ఇతంకారం ఘనైర ధైర్వ్యుత్వన్నమనసః కవే. దుర్గమే ఒపి భవేన్మార్గే కణ్ణితా న సరస్వతీ 87 ఇది రాజశేఖరకృతా కావ్యమీమా సాయం కవిరహస్యే ప్రథమే ఒధికరణే అర్థానుశాసనే అర్థవ్యాప్తి ర్ననమోధ్యాయః వ్యా. ఈ విధముగ మనము లైన వివిధార్థముల వ్యుత్పత్తి గల కవి యొక్క సరస్వతి దుర్గమమార్గమునందు గూడ కుండితము కాదు (అప్రతిహత ముగ ప్రసరించును). బాలానందినిలో నవమాధ్యాయము సమాప్తము దశమో౬ధ్యాయః కవిచర్యా రాజచర్యా చ:- - మూ గృహీతవిద్యోపవిద్యః కావ్య కియాయై ప్రయత. నామధారుపారా యణే అభిధానకోశః, ఛన్దోవిధితి, అలజ్కారతస్త్రం చ కావ్యవిద్యాః. కలాస్తు చతుఃషష్టరుపవిద్యాః. చతుఃషష్టరు పవిద్యాః. సుజనోపజీ వ్యకవిసన్నిధిః, దేశవార్తా, విదగ్ధవాదో, లోక<noinclude><references/></noinclude> 3rugd8000lvse8x334ko8vm2jkauz9v 104 224125 579020 2026-09-18T06:17:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '15$ కావ్యమీమాంసా యాత్రా, విద్వర్ణోష్ణళ్ళ కావ్యమాతరః పురాతన కవిని జనాక, ఆపిచ:- శ్లో. స్వాస్థ్యం ప్రతిభాభ్యాసో భక్తి ర్విద్వత్కథా బహుశ్రుతతా స్మృతిదార్ధ్యమనిర్వేదశ్చ మాతరో...' 579020 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>15$ కావ్యమీమాంసా యాత్రా, విద్వర్ణోష్ణళ్ళ కావ్యమాతరః పురాతన కవిని జనాక, ఆపిచ:- శ్లో. స్వాస్థ్యం ప్రతిభాభ్యాసో భక్తి ర్విద్వత్కథా బహుశ్రుతతా స్మృతిదార్ధ్యమనిర్వేదశ్చ మాతరో ఒష్ట కవిత్వస్య. వ్యా, విద్యలను, ఉపవిద్యలను అభ్యసించిన పిమ్మట కావ్యరచనకు ప్రయత్నించవలెను. నామపారాయణ ధాతుపారాయణములు (అనగా నామముల స్వరూపమును ధాతువుల స్వరూపమును తెలుపు వ్యాకరణశాస్త్రము), శబ్దకోశము, ఛందశాస్త్రము, అలంకారశాస్త్రము అనునవి కావ్యవిద్యలు, అనగా కావ్యరచనకు ఉపయోగించు పధానవిద్యలు. చతుఃషష్టికలలు ఉపవిద్యలు. సుజనలకు ఉప జీవ్యు లైన కవుల సాహచర్యము ఎ వనిపై ఆధారపడి ఇతరులు జీవింతురో అతడు ఉపజీవ్యుడు + సుజనులకు ఉపజీవ్యు లనగా సుజనలకు మార్గము చూప గలవారు), వివిధదేశములకు సంబంధించిన విషయముల జ్ఞానము, వాకతురు లతో సంభాషణము, లోకవ్యవహారజ్ఞానము, విద్వాంసుల గోష్ఠులు, ప్రాచీనకవుల కావ్యములు ఇవన్నియు కావ్య హేతువులు, మరియు :- "స్వాస్థ్యము, ప్రతిభ, ఆభ్యాసము, భక్తి, విద్వాంసుల సహవాసము, బహు శాస్త్రజ్ఞానము, దృఢమైన జ్ఞాపకశక్తి, దిగులు చెందకుండుట ఈ ఎనిమిడియు విశ్వమనకు తల్లులు జనకములు " - మూ. ఆపిచ - నిత్యం శుచి॥ స్వాత్. త్రిధా చ శౌచం:- వాక్శాచం, మనఃశౌచం, కాశౌచం చ. ప్రథమే శాస్త్రజర్మనీ తార్తి యీశంతు-సన ఖర్చేదౌ పాదౌ, సతామ్బూలం ముఖం, సవికీవనమాత్రం వపుః, మహా ర్హమను ల్బణం చ వాసం, సకుసుమం శిర ఇతి శుచిశీలనం హి సరస్వత్యాః సంవ నన మామనన్తి వ్యా. మరియు కవి ఎల్లప్పుడును శుచిగా ఉండవలెను. వాక్శౌశచము, మనఃశౌచము, కాయశౌచము అని శౌచము మూడు విధములు. మొదటి రెండును, అనగా వాక్సౌచ - మనఃశాచములు శాస్త్రమి వలన కలుగునవి. అనగా వ్యాకర దారి శాస్త్రాభ్యాసము చేత వాకౌచము, యోగ వేదా నాదిశాస్త్రాభ్యాసమి చేత మనః శౌచమును కలుగు నని యర్థమె. మూడవ దెన శరీశౌచ మెట్టిదనగా గోళ్లు తీసివేసిన పాదములు, తాంబూలముతో గూడిన ముఖము, చందనాడవిశేషమును మాత్రము చేసిన శరీరము (ఈ విలేపనము కూడ అత్యధిక సంఖ్యాక వస్తువులతో<noinclude><references/></noinclude> hhqaua60fif2b4a5v56ptzatgsm12mv 104 224126 579021 2026-09-18T06:17:55Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోధ్యాయః 165 చేసికొనగూడదు), మంచి ఖరీదైనదియు, కొట్టవచ్చినట్లు మోటుగా కనబడనిదియు అగు వస్త్రము. పుష్పములను ధరించిన శిరస్సు. పరిశుద్ధ మగు శీలమే లేదా పరి శీలనమే సరస్వతిని గౌరవ...' 579021 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోధ్యాయః 165 చేసికొనగూడదు), మంచి ఖరీదైనదియు, కొట్టవచ్చినట్లు మోటుగా కనబడనిదియు అగు వస్త్రము. పుష్పములను ధరించిన శిరస్సు. పరిశుద్ధ మగు శీలమే లేదా పరి శీలనమే సరస్వతిని గౌరవించుట అని చెప్పుదురు. మూ స యత్స్వభావః కవి సదనురూపం కావ్యమ్, "యాదృశాకాకశ్చి తకరస్తాదృశాకారనుస్య చిత్రమ్" ఇతి ప్రాయోవాదః స్మితపూర్వమభిభాషణం, సర్వతో క్తిగర్భమభిధానమ్, సర్వతో రహస్యాన్వేషణమ్, పరదూషణవై ముఖ్య మనలిహితస్య, అభిహితస్య తు యథార్థమభిధానమ్. వ్యా, కవి స్వభావము ఎట్లుండునో, అతని కావ్యము కూడ దానికి అనురూ పముగానే ఉండును. (కావుననే) చి తకారుని ఆకార మెట్లుండునో, అతని చిత్త రుపు ఆకారము కూడ అట్లే ఉండు నవి సాధారణముగ చెప్పుట కలదు. చిరు నవ్వు నవ్వుచు మాటలాడుట, అంతటకు మంచి ఉక్తులతో గూడిన సంభాషణము. అంతటను రహస్యమును (సారమును) అన్వేషించుట ఇతరులు అడగనప్పుడు పరకావ్యములలోని దోషములను ఎత్తి చూపుటయందు విముఖత్వము, వారు అడిగినప్పుడు మాత్రము ఉన్న దున్నట్లు చెప్పుట (ఇవి యన్నియు కవి యను వాడు అభ్యసింపవలెను ) హరితం, మూ తస్య భవనం సుసంమృష్టమ్, ఋతుషట్కో చితవివిధ స్థానమ్, అనేకతరుములకల్పితాపాశ్రయవృక్షవాటికం, సక్రీడాపర్వతకం, పదీర్ఘకా పుష్కరిణికం, ససరిత్సముదావర్తకం, సకుల్యా ప్రవాహం, సబర్హిణహరిణ ససార సచక్రవాక హంసం, సచకోర క్రౌఞ్చకురరశుకసారికం, ఘర్మన్తి చౌరం, సభూమి ధారాగృహయన లతామణ్డ పకం, సదోలా ప్రేఱ్ఱచ్చా స్యాత్, కావ్యాభినివేశ భిన్నస్య మనససన్నిర్వేద చ్చే వాయజ్ఞామూకపరి జనం విజనం వా తస్య స్థానమ్. ఆప భంశభాషణ ప్రవణః పరిచారకవర్గః, సమా గరభాషా భినివేశిన్యః పరిచారికా ప్రాకృత సంస్కృతభాషా విద ఆనఃపురికాః మిత్రాణి దాస్య సర్వభాషావిన్ది భలేయుః సదః సంస్కారవిశుధ్యర్థమ్. వ్యా. అతని గృహము శుభముగ తుడిచి, అలికి, ముగ్గులు పెట్టిన దై ఉండవలెను ఆగృహమునందు ఆరు ఋతువులకును తగిన వివిధస్థానము లుండ వలెను. అనగా మారుచున్న ఋతువుల నక్షసరించి సుఖముగ సమయముము<noinclude><references/></noinclude> d9ty342lbnsix4o8ddnuinurgcsx50q 104 224127 579022 2026-09-18T06:18:09Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '128 కావ్యమీమాంసా గడుపుటకు అను వగు వేరువేరు స్థానములు ఆ గృహములో ఉండవలెను. అనేక వృక్షముల మూలమునందు కల్పింపబడిన లతామఁడపములు గల వృక్షవాటిక లుండవలెను. ('అపాశ్రయ' మనగా క్రింద ఆధార...' 579022 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>128 కావ్యమీమాంసా గడుపుటకు అను వగు వేరువేరు స్థానములు ఆ గృహములో ఉండవలెను. అనేక వృక్షముల మూలమునందు కల్పింపబడిన లతామఁడపములు గల వృక్షవాటిక లుండవలెను. ('అపాశ్రయ' మనగా క్రింద ఆధారము లేవియు లేకుండ ఏర్పరుప బడిన లతామండపాదికము). క్రీడాపర్వతముఁడవలెను. దిగుడుబావులు, పద్మ సరస్సులు ఉండవలెను. (కృతిమములగు) నదీసము దములు, సుడిగుండము లఁడవలెను. కాలువల ప్రవాహములుండవలెను నెమళ్ళు, లేళ్లు హారితపక్షులు, పౌరసములు, చక్రవాకములు, హంసలు, చకోరములు, క్రౌంచములు, గోరిం కలు, సారికలు ఉండవలెను (సభూమిగృహధారాయస్త్ర... అని పాఠమున్న చో బాగుండును) భూగృహములతోడను జలధారాయం తములతోడను, లతామఁడప ములతోడను కూడినదై గ్రీష్మఋతుసంతాపమును తొలగించునదై యుండవలెను. ఊయెల అుండవలెను, కావ్యాభినివేశముచే (కావ్యపరిశీలన రచనాదులచే) అలసిన మనస్సునకు, ఆ అలసట తీరువరకును ఆ స్థానము, తాను ఆజ్ఞాపించగనే మౌన ముగ నుండెడు జనులు కలదై యుండవలెను, లేదా నిర్జనమొగ నైన ఉండవ లెను. అపభ్రంశభాషయం దాసక్తి కలవారైన పరిచారకులుండంవలను మాగధ భాషయందు ఆసక్తి గల పరిచారికలు ఉండవలెను (ఇచట 'సమాగద' అనున పుడు 'స' అనావశ్యకము లేదా మాగధభాషతో కూడ ఇతరదేశ భాషలందు పరి దారికలు నష్టాలలై యుఁడవలె నని అర్థము చెప్పవలెను). అంతఃపుర స్త్రీలు ప్రాకృతసంస్కృతభాషలలో ప్రవీణలై యుండవలెను, సభాసంస్కారశుద్ధికై ఈతని మిత్రులు కూడ సకల భాషావేత్తలై యుండవలెను. అనగా సకలభాషా ఐదు అగు మిత్రులతో గోష్టి జరుపు అలవాటు ఉన్నచో సభలలో పాల్గొనుటకు మంచి సంస్కారము లభించును. పరిచారకాదులుగూడ ఆ యా భాషలలో నిష్ణా తులైనచో ఆ పరిచయముచే కవికి సదః సంస్కార విశుద్ధి కలుగును. మూ. సర్వభాషాకుశలః, శ్రీఘ్రవాక్. బార్వశరః, ఇఙ్గతాకార వేజీ, నానా లిపిజ్ఞం, కవి। లాక్షణికశ్చలేఖకః స్యాత్. దసన్ని ధావతీరాత్రాదీము పూర్వోక్తానామన్యతమః. వ్యా. సకలభాషలలో కుశలుడును, శ్రీమముగ మాటలాడువాడున, ఆంద మైన వ్రాత కలవాడును, పరేంగితాకారములను గుర్తింపగలిగినవాడును, అన్ని - ఖిషులు తెలిసినవాడును, స్వయముగ కవిత్వము చెప్పగలిగినవాడును, లక్షణ<noinclude><references/></noinclude> 416qznyv1hm1prrejrb9msyjbca90td 104 224128 579023 2026-09-18T06:18:19Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '167 వేత్తయు అగు లేఖకుడు ఒకడు కవికి ఉండవలేదు ఆర్ధూ త్యాది సమయమున అట్టి లేఖకుడు దగ్గర లేకున్నచో వెనుక చెప్పినవారిలో, అనగా పరిచారక పరిచారి కా-ఆ న్తఃపుర వనితా-మితులలో, ఎవరైన ఒకర...' 579023 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>167 వేత్తయు అగు లేఖకుడు ఒకడు కవికి ఉండవలేదు ఆర్ధూ త్యాది సమయమున అట్టి లేఖకుడు దగ్గర లేకున్నచో వెనుక చెప్పినవారిలో, అనగా పరిచారక పరిచారి కా-ఆ న్తఃపుర వనితా-మితులలో, ఎవరైన ఒకరు కవికి సహాయకులుగ ఉండవలెను. మూ. స్వభపనే హి భాషానియము యథా ప్రభుద్విధాతి తథా భవతి. శ్రూయతే హి మగధేషు శిశునాగో చామరాజా; తేన దుర్చురానష్టా వర్ణానపాన్య స్వాన్తఃపుర ఏవ ప్రవర్తితో నియమః; టకారాదయశ్చత్వారో మూర్ధన్యాః తృతీ యవర్షమ్ ఊష్మాణస్త్రయః, క్షకార శ్చేతి.. వ్యా, ప్రభువు తన భవనమునందు భాష ఎట్లు ఉండవలె నని విధించునో అట్లే అగును. మగధదేశమున శిశునాగు డను రాజు ఉండెడివాడట. అతడు, ఉచ్చరించుటకు కష్టముగా నుండెడు ఎనిమిది అక్షరములను, టకారాది ముర్ధవ్యా క్షరములను, (ట, ఠ, డ, ఢ,) మూడవది (స) తప్ప మిగిలిన మూడు ఊష్మాక్షరములను (శ, ష, హ.) క్షకారమును నిషేధించి తన అంతఃపురము నందే నియమమును ప్రవర్తింపచేసెనట మూ. రూయతే చ సూరసేనేషు కువద్దో నామ రాజా, తేన పరుషసం యోగాక్షర వర్ణన స్తఃపుర ఎవేతి సమానం పూర్వేణ. శ్రూయతేచ కుస్తకేషు త వాహనో నామ రాజా, తేన చ ప్రాకృతభాషాత్మకమునఃపుర ఏవేతి సమానం పూర్వేణ రూయతే చోజ్జయిన్యాం సాహసాజ్కో నామ రాజా; తేకు చ సంస్కృతభాషాత్మకమ నఃపుర ఏవేతి సమానం పూర్వేణ.. వ్యా, సూరసేన దేశమునందు కువిందుడను రాజు ఉండెడివాడట, అతడు పడుషాక్షరములను సంయోగాక్షరములను నిషేధించి అంతఃపురమునందే ఇత్యా దికము వెనుకటివలెనే (అనగా భాషానియమమును ప్రవర్తింపచేసెను.) కుంతల దేశమున సాతవాహను డనెడు రాజు ఉండెడి వాడట. అతడు తన అంతఃపు రమునందు ప్రాకృతభాషనే మాటలాడవలెనని నియమించెను. ఉజ్జయినిలో సాహ సాంకు డనే రాజు ఉండెడివాడట. అండు తన అంతఃపురములో సంస్కృత భాషలో మా త్రమే మాటలాడవలె నని నియమించెను.<noinclude><references/></noinclude> 5txal6k7ep3t3x3bh22ia7s02bnmxo3 104 224129 579024 2026-09-18T06:18:30Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '168 కావ్యమీమాంసా మూ. తస్య సస్పటికా సఫలకంటి, సమద్దకం సలేఖనీక మషీరాజనాని తాడిపత్రాణి భూర్ణత్వచో వా, సలోహకు కాని తాలదలాని సుపమ్మృష్టాభిత్తయః సతతనన్నిహితాః స్యుః. "తద్ది కావ్య...' 579024 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>168 కావ్యమీమాంసా మూ. తస్య సస్పటికా సఫలకంటి, సమద్దకం సలేఖనీక మషీరాజనాని తాడిపత్రాణి భూర్ణత్వచో వా, సలోహకు కాని తాలదలాని సుపమ్మృష్టాభిత్తయః సతతనన్నిహితాః స్యుః. "తద్ది కావ్యవిద్యాయాః పరికరం" ఇత్యాదారాః. "ప్రతి కైన పరికరం" ఇతి యాయావరీయః కావలెను లేదా వ్యా, పలక_కణికితో కూడిన ఒక చిన్న మడత పెట్టె, ఒక పెట్టె, కలము తోడను సిరా బుడ్డితోడను కూడిన తాడిపత్రములు (ఇవి తాటియాకులు కావు; అట్టివే సిరాతో వ్రాయుటకు తగిన మరియొక చెట్టు ఆకులు భూర్జవృక్షముయొక్క బెరళ్ళు. గంటముతో పాటు తాటి యాకులు, శుభ్రముగ తుడిచి ఉంచిన గోడలు (లేదా విశాలములైన పంకములు) అతనికి (కవికి) ఎల్లప్పుడును అందుబాటులో ఉండవలెను. ఏలనన ఇవి అంతయు కావ్యవిద్యకు కావలసిన సాధనసామ గి" అని ఆచార్యుల అభి ప్రాయము; కవికి కావలసిన ప్రధానమైన సాధనసామగ్రి ప్రతిభయే యని రాజశేఖరును చెప్పుచున్నాడు. : 2 మూ. "కవి: ప్రథమమాత్మానమేవ కల్పయేత్ - కియాన్మే సంస్కారః క్వ భాషావిషయే శక్తోఒస్మి కింరుచిర్లోకి పరివృడో నా కిదృశి గోష్ఠ్యాం వినీతః ! క్వాస్యచేతః సంసజతే ఇతి బుద్ధ్వాభాషావిశేషమాశ్రయేత" ఇత్యా చార్యాః, "ఏక దేశక వేరియం నియమతస్త్రదాః స్వతస్త్రస్య కవేః పునరేకభాషా వత్సర్వా ఆపి భాషాః స్యుః" ఇతి యాయావరీయః, వ్యా. కవి ముందుగ తనను గూర్చి పరీక్షించుకొనవలెను, నా సంస్కార మెంత యున్నది ? ఏ భాషావిషయమున నాకు కావ్యరచనా సామర్ధ్య మున్నది 1 లోకములో జనులయొక్కయు ప్రభువుయొక్క యు అభిరుచి దేనివైపు ఉన్నది? వీరు ఏ విషయమున గట్టివారు ఎట్టి గోష్ఠిలో వీరికి పరిచయమున్నది? వీరి చిత్తము ఏ విషయమున లగ్న మగును ఈ విషయము అన్నింటిని బాగుగ పరిశీలించి భాషావిశేషము నాశ్రయించవలెను అని ఆచార్యుల అభిప్రాయము. "ఈ విధమగు నియమము నియంత్రణము కూడ ఏకదేశకవికి మాత్రమే; అనగా ఏదో ఒక భాషలో మాత్రమే ప్రావీణ్య మున్న వానికి మాత్రమే. స్వతంత్రు డగు వానికి అన్ని భాషలును ఏకభాషవలెనే ఉండును" అని యాయావరీయుని అభిప్రాయము,<noinclude><references/></noinclude> k01k8eru1779uqafuhsn52i2lflo5vp 104 224130 579025 2026-09-18T06:18:41Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశ మాధ్యాయ॥ మూ దేశవిశేషేణ చ భాషాశ్రమణం దృశ్యతే తరు గ్హామ్ :- 160 గౌడాద్యాః సుస్సృరస్థాః పరిచితమవయః పాకృతే లాటదేశ్యా సాపత్రింశ ప్రయోగాః సకలమరుభుపెష్ణక్క భేదానకార్చ. అవన్త్య...' 579025 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశ మాధ్యాయ॥ మూ దేశవిశేషేణ చ భాషాశ్రమణం దృశ్యతే తరు గ్హామ్ :- 160 గౌడాద్యాః సుస్సృరస్థాః పరిచితమవయః పాకృతే లాటదేశ్యా సాపత్రింశ ప్రయోగాః సకలమరుభుపెష్ణక్క భేదానకార్చ. అవన్త్యాః పారియా తాః సహదశపురఖై ర్భూతభాషాం భజ వే యో మధ్యేమధ్య దేశం నివసతి స కవిః సర్వభాషానిషణ్ణః" 2 వ్యా. దేశ విశేషమును బట్టి భాషావిశేషా శ్రయణము కానవచ్చుచున్నది. ఈ విషయమే చెప్పబడినది:- "గౌడాది దేశములవారు సంస్కృత ప్రవీణులు. లాటదేశీయులు ప్రాకృత భాషలో అధికరుచి గలవారు. సమస్తమైన మరుభూమికి సంబంధించినవారును, టక్క-భాదానక దేశములకు సంబంధించినవారును ఆపదంశభాషా ప్రయోగముగు చేయుదురు. అవ నీదేశీయులును, పారియా ఉదేశీయులను, దశపుర దేశీయు లును భూతభాషను సేవింతురు. మధ్యదేశ మధ్యలో నివసించు కవి సర్వ భాషలందును నిపుణుడు. " వి. మరుదేశ మనగా నేటి రాజస్థాన్ ప్రదేశము. 'మీరు' అనునది మార్వాడ్ అయినది. టక్క దేశ యి:-విపాశాసింధునదుల మధ్య నున్న దేశము. దీనికి వాహిక మని కూడ పేరు. కాకలము (నేటి స్మాల్ కోట్) దీని రాజధాని. మద్ర ఆరట్టదేశములు కూడ ఈ దేశములోని భాగములు. రాజతరంగిణి ప్రకారము టక ్క దేశ ఋ చంద్రభాగానదీ (చినాబ్) తీరమున నున్నది. భేదా నక దేశము:- ఇది మహా భారతములో వర్ణించిన 'కాటధానము' కావచ్చును. ఇది శత దు నదికిని, విశశనకును మధ్య ఉండి యుండవచ్చును. ఇది పాలి గ్రంథములలో వర్ణించిన ఠాదీయము లేదా రాదీయనగరము కావచ్చునని కొందరి అభిప్రాయము పారియాత్రము:- ఇది ఒక కుల పర్వతము, వింధ్య పర్వత శ్రేణి పశ్చిమ భాగమునకు సంబంధించి కాంబేలోయ వరకును విస్తరించిన పర్వతము. దశ పురము:- మాలవా ప్రాంతమునకు చెందిన మందసౌరు నగ రమునకు పూర్వము దశపుర మని పేరు. కొందరి అభి ప్రాయము ప్రకారము చర్మణ్వతీ నదీతీరమున నున్న ధౌలపురమే దశపురము, జానీయాల్లోక సామ్యత్యం కవిః కుత్ర మమేతి చ అసమ్మతం పరిహరేన్మతేదిని విశేత<noinclude><references/></noinclude> nl2oh4rtkknwniiw8jg7isna9fgcdbd 104 224131 579026 2026-09-18T06:18:52Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '166 కావ్యమీమాంసా వ్యా "లోకమునకు ఏది సమ్మతమోతనకేది సమ్మతమో తెలిసికొని అసమ్మత మైనదానిని పరిహరించి, సమ్మతమైనదాని విషయమున పట్టుదలతో ప్రయత్నము చేయవలెను". మూ. జనాపవాదమాత్రేణ న జ...' 579026 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>166 కావ్యమీమాంసా వ్యా "లోకమునకు ఏది సమ్మతమోతనకేది సమ్మతమో తెలిసికొని అసమ్మత మైనదానిని పరిహరించి, సమ్మతమైనదాని విషయమున పట్టుదలతో ప్రయత్నము చేయవలెను". మూ. జనాపవాదమాత్రేణ న జుగుప్సేత దాత్మని జానీయాత్స్వయమాత్మానం యతో లోకో నిరఙ్కుశః వ్యా, కేవలము జరాపవాదమును బట్టి (కొందరు బాగులేదన్న మాత్ర ముచే) తనను తాను దూషించుకొనకూడదు, తనకు తానే సరిగ వెల కట్టుకొన వలెను. ఏలనన లోకమునిరంకుశ మైనది. (అందుదే లోకులు ఇష్టము వచ్చినట్లు మాటలాడుచుందురు.) మూ. గీతసూక్తి రతి కార్తే స్తోతా దేశాస్తరస్థితే ప్రత్యక్షేతు కనౌ లోకః సావజ్ఞః సుమహత్వపి వ్యా. కవి మరణించిన పిదప అతనిని గూర్పి పాటలు వాయుదురు. దేశాంతరములో నున్న కవిని స్తుతింతురు కవి ప్రత్యక్షముగ దగ్గరనే ఉన్నచో అత డెంత గొప్పవాడైనను లోకులు ఆనాదరమును చూపుదురు. మూ. ప్రత్యక్షక విశావ్యం చ రూపం చ కులయోషితః గృహవైద్యస్య విద్యా చ కస్మైవిద్యదిలోచతే, 6 వ్యా. ఎదురుగా నున్న కవియొక్క కావ్యము, కులాంగనయొక్క సౌందర్యము, గృహవైద్యుని విద్యయు ఏ ఒక్కనికో రుచించును. మూ. ఇదం మహాహాసకరం విశేష్టితం పరోక్తి పాటచ్చరతారతో ఒపి యత్. సదుక్తిరత్నాకరతాం గతాన్కవీన్ కవిత్వమా రే తేజసమేన నిన్దతి. 7 వ్యా, సరోక్తుల చౌర్యము చేయువాడు కూడ, తనకును వారికిని సమ ముగనున్న కవిత్వమును మాత్రము పురస్కరించుకొని, అనగా తానును కవియే వారును కవులే అను కారణముచే, ఉత్తమ కావ్యసముద్రు లైన మహా కవులను గూడ నిందించును. ఇది ఎంతయు హాస్యకర మగు చేష్ఠ. వచః స్వాదు సతాం లేహ్యం లేశస్వాద్వపికౌతుకాత్ బాలశ్రీహీనజాతీనాం కావ్యం యాతి ముఖాస్కులమ్ వ్యా. సత్కువుల మధురమైన వాక్కు (సర్వజనా) ఆ స్వాద్యమైన 8<noinclude><references/></noinclude> oui8iu66zau371zmobovr9l39l6jxos 104 224132 579027 2026-09-18T06:19:01Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశ మాధ్యాయ 181 యుండును. బాలును, స్త్రీలును, హీరబోతికి చేందిన వారును రచించిన కావ్యము కొంచెము మధుర మైనను, కౌతుకమువలన (అనగా ఇది చిన్నపిల్లవాడు రచించినది ఇది స్త్రీ రచించినది అన...' 579027 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశ మాధ్యాయ 181 యుండును. బాలును, స్త్రీలును, హీరబోతికి చేందిన వారును రచించిన కావ్యము కొంచెము మధుర మైనను, కౌతుకమువలన (అనగా ఇది చిన్నపిల్లవాడు రచించినది ఇది స్త్రీ రచించినది అనెడు వేడుక చేత ఓక నోటి నుండి మరియొక నోటికి వెళ్లు చుండును; అనగా ప్రసిద్ధి పొందును, మూ. కార్యావసర సజ్జారాం పరి వాజాం మహిభుజామ్. చ కావ్యం సద్యఃకవీనాం చ భ్రమత్యహ్నా దిశో దశ. 9. వ్యా. "సమయానుకూల మగు కవిత్వము వ్రాయుటకు సిద్ధముగా నున్న వారియొక్కయు (అనగా వివాహ - ఉత్సవ - యుద్ధాదిసమయములందు సమయాను కూలముగ కవిత్వము వాయువారని అర్థము), (దేశభ్రమణముచేయు) పరివ్రాజ క్షులయొక్కయు రాజుని యొక్కయు, ఆశు విత్త్వము చెప్పువారి యొక్క యు కావ్యము అతికి మముగ పది దిక్కులందును సంచరించును. " మూ. పితుర్గురోర్నరే న్దస్య సుతశిష్యపదాతయ॥ అవిఏద్యైన కావ్యాని స్తువని చ పఠన్తి చ. 10 వ్యా, "పుత్రులు, శిష్యులు, భటులు మొదలగువారు (వగుసగ) తండ్రి యొక్కయు గురువుయొక్కయు, రాజు యొక్క యు కావ్యములను, బాగుగ పరిశీలింపకయే స్తుతించుచుందురు, మరియు పఠించుచుందురు." మూ, కించ "నార్ధకృతం పఠేత్; అసమాప్తి స్తస్యఫలమ్" ఇత్ కవి రహస్యమ్, న నవీనమేకాకినః పురతః స హి స్వీయం బ్రువాణః కతరేణ సాక్షిణా ఉయేత న చ స్వకృతిం బహుమన్యేత, పక్షపాతో హి గుణదోషౌ విపర్యాస యతి. న చ దృప్యేత్. దర్పంతోషి సర్వసంస్కారానుచ్చినత్తి. షరైశ్చ పరీక్షయేత్. యదుదాసీనః పశ్యతి న తదనుష్ఠాతేతి ప్రాయోవాదః. కవిమానినం తుభ శ్రోనువర్తనేన రజ్జయేత్, కవిమ్మన్యసః హి పురతః సూక్ష మరణ్య రుదితం స్యాత్. విప్లవేత చ. తదాహ:- “ఇదం హి వైదగ్ధ్యరహస్యముత్తమం పఠేన్న సూక్తిం కవిమా నినః పురః న కేవలం తాం న విభావయత్యసౌ స్వకావ్యబన్దేన వినాశయత్యపి. 11 (11)<noinclude><references/></noinclude> 2opcndkd0izdkzaki7narqtc6ut06ys 104 224133 579028 2026-09-18T06:19:13Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '182 వ్యమీమాంసా వ్యా, మరియు -" సగము పూర్తియైన కార్యమును ఎచట ు చనన గూశను అట్లు చదువుటకు ఫలము అసమాప్తియే -అనగా అట్లు చదివిన కావ్యము ఎన్నటి కిని పూర్తి కాదు" అనున విరహస్యము తన నవీన...' 579028 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>182 వ్యమీమాంసా వ్యా, మరియు -" సగము పూర్తియైన కార్యమును ఎచట ు చనన గూశను అట్లు చదువుటకు ఫలము అసమాప్తియే -అనగా అట్లు చదివిన కావ్యము ఎన్నటి కిని పూర్తి కాదు" అనున విరహస్యము తన నవీన రచనను ఒంటరిగా ఉన్న శ్రోడఎదుట చమనము ఇది చారచన అని అతడు చెప్పమొదలిడినచో నాదే అని నిరూపించుటకు సాక్షి ఎవరుందురు తన రచనను తానే ప్రశంసించకూడద పక్ష పాతబుద్ధి యనునది గుణదోషములను తల కిందులు చేయును (అనగా తనకావ్యము లోని దోషములు కూడ గుణములుగనే కనబడును: ఇతరుల కావ్యములలోని గుణ ములు దోషములుగ కనబడును). గర్వించరాదు. ఏ కొంచెము గర్వము కలిగినను ఉన్న సంస్కారము లనన్నింటిని నశింపచేయును. తన కావ్యమును ఇతరులచే పరీక్షింప చేయవలేను. ఉదాసీనుడు (ప్రక్షపాతబుద్ధి లేని మధ్యస్థుడు) చూడ గలిగిన దానిని రచయిత చూడజాలడు అనునది ప్రసిద్ధముగ చెప్పుచుండెడు విషయము. కవిత్వాభిమానము కలవానిని, అతడు చెప్పినట్లు విని, రంజింపచేయ వలెను. తానే మహాకవి న్న త చెడు నాని యెనుట కవితాపఠనము ఆరణ్య రోదనమే కదా? ఆ కవిత కూడ చెడిపోవును. ఆవిషయమునే ఇట్లు చెప్పినాడు:- "కవిత్వాభిమానము కలవాని ఎమట కవితను ఎన్నడును పఠింపరాదు. ఇదియే ఉత్తమమైన వైదగ్ధ్యము(నేర్పు) యొక్క రహస్యము ఆత డాక విత్వము గ్రహింపకపోవుటయే కాదు, దానిలో తన కవిత్వమును చేర్చి దానిని పాడు చేయును కూడ". మూ. అనియతకాలాః ప్రవృత్తయో విప్లవస్తే తస్మాద్దివసం నిశాం చ యామక్రమేణ చతుర్ధా విభజేత్ప్రాతరుత్థాయ కృతసన్యావరివస్యః సార స్వతం సూక్త మధీయీత తతో విద్యావసథే యథాసుఖమాసీనః కావ్యస్య విద్యా ఉపవిద్యాశ్చానుశీలయే దా ప్రహరాత్, న హ్యేవంవిధమన్యత్ప్రతిభా హేతుర్యథా ప్రత్యగసంస్కారః, వ్యా. ఏ కార్యము లైనను, నిశ్చితసమయములందు చేయకున్నచో అవి చెడిపోవును. అందుచే(కవి) పగటిని రాత్రిని గూడ జాములలో క్రమము (8గంటలు ఒక జాము) నాలుగు విధములుగ విభజింపవలెను. ప్రొద్దుటనే లేచి, సంద్యోపా సన ముగించుకొని, సారస్నతసూక్తమును పారాయణ చేయవలెను. అటు పిమ్మట విద్యాగృహమున (చదువుకొనెడు గదిలో) సుఖముగ కూర్చుండి, కావ్య<noinclude><references/></noinclude> slh1kkgiim7p3fhv2go84wob7f0eqxs 104 224134 579029 2026-09-18T06:19:23Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దః మోధ్యాక్ 168 విద్యలను, ఉపవిద్యలను ఒక జా యి సేపు పరిశీలింపవలేదు. ప్రత్యగసంస్కార మువంటి ప్రతిభా హేతువు మరేదియు లేదు కదా । (ఎప్పటి కప్పుడు శాస్త్రాదుల నభ్యసించి ఉపస్థితిలో న...' 579029 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దః మోధ్యాక్ 168 విద్యలను, ఉపవిద్యలను ఒక జా యి సేపు పరిశీలింపవలేదు. ప్రత్యగసంస్కార మువంటి ప్రతిభా హేతువు మరేదియు లేదు కదా । (ఎప్పటి కప్పుడు శాస్త్రాదుల నభ్యసించి ఉపస్థితిలో నుంచుకొనుట ప్రత్యగ్ర సంస్కారము. ఎప్పటికిని కొంగొత్తగనే సంపాదించు సంస్కారము) మ. ద్వితీయే కావ్య కియామ్. ఉపమధ్యాహ్నం స్నాయాదవిరుద్ధం భుజ్జీత చ. భోజనానే కావ్యగోష్ఠిం ప్రవర్త యేత్. కదాచిచ్చ ప్రశ్నోత్తరాణి భిన్దత, కావ్యసమస్యా-ధారణామాతృకాధ్యాసః, చితా యోగా ఇల్యాయామత్ర వ్యా. రెండవ జాములో కావ్యరచన చేయవలెను. దాదాపు మధాహ్న మగుసరికి స్నానము చేసి అవిరుద్ధముగ (అత్యధికము కాకుండగా, అత్యల్పము కాకుఁడగా, ఆరోగ్యవర్ధకము లగు పదార్థముల) భోజనము చేయవలెను. భోజు నాంతమున కావ్యగోష్ఠి నడుపవలెను. ఒక్కొకప్పుడు ప్రశ్నోత్తరములను (అనగా ప్రశ్నోత్తరరూపము లగు ప్రహేళికలను) భేదించవలెను. అనగా పొడుపుడు కథలవంటి సమస్యలను ఇచ్చివాటికి సమాధానములను చెప్పుట అను గోష్ఠిని నడ పవలెను. కావ్యసమస్యలు, ధార జామాతృకాభ్యాసము, చిత్రయోగములు మొద లగువాటిని మూడుజాముల వరకును నిర్వహింపవలెను. వి. ప్రశ్నోత్త రభేదనమునకు ఉదాహరణము 'కింకరోతి, కియత్కాలమ్ ' ఇత్యాదికము ఏకాదశాధికరణమున చూపబడును. అసంగతార్ధ మైన ఒక పద్య పాదము నీయగా దానిని పూరించుట మొదలైనవి కావ్యసమస్యలు, ధారణా మాతృక అనగా మనస్సులో విషయమును స్థిరముగ ధరించుటకు ఉపకరించునది. "వస్తు కోశస్తథా ద్రవ్యం లక్షణం హేతురేవ చ ఇత్యేతే ధారణాదేవ్యాః పచ్చాఙ్గరుచిరం వపుః" కామసూత్ర (1.8, 18) వ్యాఖ్య యగు జయమంగలలో చెప్పబడినది. (కథావస్తువు, కోశము, ద్రవ్యము, లక్షణము, హేతువు అను ఈ ఐదును ధారణా దేవి సుందరమైన శరీరముయొక్క ఐదు అంగములు అని దీని యర్థము. కావ్యాదర్శతృతీయపరి చ్ఛేదాదులలో వర్ణించిన చిత్రరచనలు చితయోగములు. మూ. చతుర్థీ ఏకాకినః పరిమిత పరిషదో వా పూర్వాష్ట భాగవిహితస్య కావ్యస్య పరీక్షా, రసావేశతః కావ్యం విరచయతో న చ వివేక్తి దృష్టిః; తస్మా<noinclude><references/></noinclude> 8lnaksb4qnmje23sl00h85zo87ijv40 104 224135 579030 2026-09-18T06:19:32Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '184 కావ్యమీమాంసో దనుపరీక్షేత అధికస త్యాగః, న్యూరప్ప పూరణమ్, ఆర్యథాస్థికన్మ పరివర్త నం, పసృతస్మానుసనామ చ. ఇతర హీరమ్ వ్యా చతుర్థయామమున, ఏకాకిగా కాని, పరిమిత పరిషత్తులో ఉండి గా...' 579030 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>184 కావ్యమీమాంసో దనుపరీక్షేత అధికస త్యాగః, న్యూరప్ప పూరణమ్, ఆర్యథాస్థికన్మ పరివర్త నం, పసృతస్మానుసనామ చ. ఇతర హీరమ్ వ్యా చతుర్థయామమున, ఏకాకిగా కాని, పరిమిత పరిషత్తులో ఉండి గాని, పూర్వాహమునందు రచించిన కావ్యమును పరీక్షింపవలెను. రసావేశముతో కావ్యమును రచంచువాని దృష్టి ఆ సమయమున, సరిగ వివేచింపజాలదు. అందుచే రచనాసమయము దాటిపోయిన తరువాత కావ్యమును పరీక్షించుకొనవలెను అధిక ముగ నున్నదానిని త్యజింపవలెను. తక్కువగ నున్నదానిని పూరింపవలెను. మార్పుచేయవలసిన చోట మార్పు చేయవలెను. మరచిపోయినదానిని కూర్చ వలెను. ఇది పగటిభాగమున చేయదగిన కృత్యము. మూ, సాయం సన్దాముపాసీత సరస్వతీం చ తతో దేవా విహిత పరీక్ష తస్యాఖిలేఖన మాప్రదోషాతీ యావదార్తి శ్రీ యమభిమన్యేత. ద్వితీయతృతీయా సాధు శయీత, సమ్యక్ స్వాపో వపుషోవర మారోగ్యాయ, చతుర్థీ స ప్రయత్నం ప్రతిబుధ్యే బ్రహ్మే ముహూర్తే మనః ప్రసీదత్తా: స్తానర్థానధ్యక్షయతి . ఇత్యాహోరా ప్రకమ్ వ్యా, సాయంకాలమున సంధ్యోపాసన చేయవలెను. సరస్వతిని కూడ ఉపాసింపులెను. బాగా రాత్రి అగు పెరకును, పగలు వాసి పరీక్షించిన కాన్య మును వ్రాయవలెను. ఆర్తి ఉన్నంతవరకును, అనగా సంభోగవాంఛ యున్నం తవరకును, శ్రీ సంబంధమును పొందవలెను. ద్వితీయతృతీయయామములలో పొగుగ ని దింపవలెను. మంచి నిద్ర శరీరమునకు మంచి ఆరోగ్యయినిచ్చును. చతుర్థయామమున ప్రయత్నపూర్వకముగ (బద్ధశించకుండగ మేల్కొనవలెను. బాహ్మముహూర్తమున మనస్సు ప్రసన్నమై ఆయా విషయములను సాక్షాత్క రింప చేయును. ఇది దివసమున కంతకును సంబంధించిన కార్యక్రమము. - మూ. చతుర్విధశ్చాసౌ సూర్యమృళ్యో, నిషణ్ణ, దత్తావసరః, ప్రాయోజనికళ్చ. యోగుహాగర్భ- భూమిగృహాది ప్రవేశాన్నైద్ధికవృత్తిః కవరే అసావసూర్యమ్పశ్యః, తస్య సర్వే కాలాః. వ్యా, అసూర్యంపశ్యుడు, నిషణ్ణుడు, దత్తావసరుడు, ప్రాయోజనికుడు అని కవి నాల్గు విధములు, గుహామధ్యమును గాని, భూగృహమును గాని ప్రవే శించి నిష్టతో కవిత్వము రచించువాడు ఆసూర్యంపక్యుడు. వీనికి అన్ని సమయ ములు అనుకూలములే (అనగా బ్రాహ్మముహుర్తారి నియమము లేదు.)<noinclude><references/></noinclude> iczzutm5j1hhwwoh54ixh12aadhwgn4 104 224136 579031 2026-09-18T06:19:42Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోధ్యాయః теб మూ యః 9 వ్య క్రియాయామభి:విష్టః కవితే న చ నైష్ఠికి వృత్తిః స శిషణ్ణః తస్యాపి త ఏవ కాలా వ్యా. కావ్యరచనయందు పట్టుదలతో ప్రవర్తించి కావ్యరచన చేయువాడు నిపెట్టుడు, కా...' 579031 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోధ్యాయః теб మూ యః 9 వ్య క్రియాయామభి:విష్టః కవితే న చ నైష్ఠికి వృత్తిః స శిషణ్ణః తస్యాపి త ఏవ కాలా వ్యా. కావ్యరచనయందు పట్టుదలతో ప్రవర్తించి కావ్యరచన చేయువాడు నిపెట్టుడు, కాని ఇతడు కావ్యరచనకై నిష్ఠను అవలంబింపడు. ఇతనికి కూడ అన్ని కాలములును అనుకూలములే. మూ యః సేవాదికమవిర స్థాన కవతే,స దత్తా వసరః తస్యశతిపయే కాలాః. సితాయాస్తురీయో యామార్ధః సహి సారస్వతో ముహూర్తం. భోజనా నసౌహిత్యం హి స్వాస్థ్యము. పస్థాపయతి; వ్యవయోపరమః. యదార్తి వినివృత్తి రేక మేకాగ్రతా యతనం:యాప్యయాన మాత్రా. విషయా యాన్తరవిని వృత్తం హి చిత్తం యత్ర య త ప్రణిధీయతే తత్రత గుడూచీలా గం లగతి యదా యదా రాత్మనః క్షణి కతాం మక్యతే స స కావ్యకరణకాలు- వ్యా. తన సేనాదివృత్తులకు భంగము కలుగకుండు విధమున కావ్య రచన చేయువాడు దత్తావసరుడు. అతనికి కొన్ని సమయములు అనుకూలములు. రాత్రియందలి చతుర్థయామము యొక్క అర్ధభాగయ(అనుకూలము). అది సారస్వ తముహూర్తము కదా? భోజనానంతరము తృప్తి మనస్సుకు స్వాస్థ్యమును కలి గించును. మైథునా:ంతరము రిరంపానివృత్తి ఏకాగ్రతకు ప్రధానస్థానము. పల్ల కీలో ప్రయాణము. ఇతర విషయములనుండి నివృత్త మైన చిత్తము ఏ ఏ వస్తు వుపై నిలుపబడునో ఆ యా వస్తువుపై గుడూచివలెఁగ్నమగును. (సేవాదివ్యాప్త డగు ఈ దత్తావసరుడు) ఎప్పుడెప్పుడు తనకు తీరిక ఉన్నట్లు అనుకొనునో అది యంతయు కావ్యరచనానుకూల మగు కాలమే. (తిప్పతీగ కషాయము రోగముపై తప్పక పని చేయును. లేదా దానిరసము బట్టపై పడినచో ఆ కర్రు పోదు కాబోలు. అందుచే గుడూచివలె లగ్నమగును అని చెప్పియుండును). మూ. యస్తు ప్రస్తుతం క్చిన సంవిధానకముద్దిశ్య కవతే, స ప్రాయో ఇనికః. తస్య ప్రయోజనవశాత్కాలవ్యవస్థా వ్యా, తాత్కాలిక మగు ప్రయోజనమును దేనినైన ఉద్దేశించి అవిత్వము చెప్పువాడు ప్రాయోజనికుడు. (సమరగీతనులు మొదలగునవి వ్రాయువారు ఇందుకు ఉదాహరణ. ప్రయోజనమును బట్టి అట్టివాని కాలవ్యవస్థ యుండును.<noinclude><references/></noinclude> mlwtfyocd6ldx8se44d9s48ceaurahg 104 224137 579032 2026-09-18T06:19:50Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '186 కావ్యమీమాంసా మూ. బుద్ధిమదాహార్యబుద్ధ్యోరియం నియమముద్రా ఔపదేశికస్య పుర రిచ్చైన సర్వే కాలాః సర్వాశ్చ నిలయమము దాః. వ్యా. ఈ నియమము లన్నియు బుద్ధిమదాహార్యబుద్ధుల కు మాత్రమ...' 579032 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>186 కావ్యమీమాంసా మూ. బుద్ధిమదాహార్యబుద్ధ్యోరియం నియమముద్రా ఔపదేశికస్య పుర రిచ్చైన సర్వే కాలాః సర్వాశ్చ నిలయమము దాః. వ్యా. ఈ నియమము లన్నియు బుద్ధిమదాహార్యబుద్ధుల కు మాత్రమే. ఔపదేశికునకు మాత్రము అతని ఇచ్ఛయే కాలము అతని ఇచ్చయే అన్ని నియమములును. మూ. పురుషపద్యోషితో ఒహి కవీభవేయుః సంస్కారో హ్యాత్మని సమవైతి, న స్త్రైణం పౌరుషం వా విభాగమ పేక్షతే శ్రూయనే దృశ్యనే చ రాజపుత్ర్యో, మహామాత్మదుహితరో, గణికాః, కౌతుకి భార్యాశ్చ శాస్త్రప్రహత బుద్ధయః కవయశ్చ వా. పురుషులవలెనే స్త్రీలు కూడ కవులు కావలెను. (శాస్త్రాభ్యాసాది జర్మ) సంస్కార మనునది ఆత్మకు సంబంధించి యుండును; అంతియే కాని స్త్రీత్వము, పురుషత్వము అను విభాగమును అపేక్షింపదు. రాజుల కుమార్తెలు, మహా మాత్యుల కుమా ర్తెలు, వేశ్యాస్త్రాలు, ఉత్సాహవంతుల భార్యలు మొదలగు స్త్రీలు శాస్త్రాభ్యాసమునందు నలిగిన బుద్ధికలవారుగను. కవులుగను గూడ వినబడు చున్నారు, చూడబడుచున్నారు కూడ. మూ. సిద్ధం చ ప్రబన్ధమనేకాదర్శగతం కుర్యాత్. యదిత్తం కథ:రు న్తి:- "నిశేపో విక్రయో దానం దేశత్యాగో ఒక్పజీవితా త్రుటికో వహ్నిరమ్భశ్చ ప్రబన్ధచ్చేద హేతవః." 12 వ్యా. సిద్ధ మైన ప్రబంధమునకు అనేకములైన ఆదర్శములను (ప్రతులను) తయారుచేయవలెను. ఏలనన ఇట్లు చెప్పుదురు "ఇతరులవద్ద దాచుటకై ఉంచుట, అమ్మివేయుట, దానము చేయుట, దేశత్యాగము, అకాలమర ణము, కొంత గ్రంథమునశించుట (త్రుటికం) చెదలు మొ. కూడ కావచ్చును) అగ్ని. జలము, ఇవి ప్రజ:ధనాశమునకు హేతువులు. దారిద్ర్యం వ్యసనాస క్తిరవత్థామన్దలాగతా దుష్టే ద్విష్టే చ విశ్వాసం పఞ్చ కావ్యమహాపదః. 18 వ్యా. దారిద్య్ర్యము, దుర్వ్యసనాసక్తి, ఆ వాదర భావము, దురదృష్టము . దుష్టుని, శత్రువును విశ్వసించి వారి కిచ్చుట ఈ ఐదును కావ్యమునకు మహా పదలు; అనగా వ్రాసిన కావ్యము నశించుటకు హేతువులు,<noinclude><references/></noinclude> 8hjyknp5g5rbwqu7yap4h8cmrvej570 104 224138 579033 2026-09-18T06:20:02Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోథ్యాయః 187 మూ. పు ః సమాపణ ష్యామి, పునిః సంస్కరిష్యామి, సుహృడ్భిః సహ వివేచయి.ష్వామి ఇతి కర్తురాకులతా, రాష్ట్రా పప్లఒళ్ళ పబన్ధవినాశకార ణాలి. వ్యా, కొంతకాల మైన తరువాత పూర్తిచ...' 579033 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోథ్యాయః 187 మూ. పు ః సమాపణ ష్యామి, పునిః సంస్కరిష్యామి, సుహృడ్భిః సహ వివేచయి.ష్వామి ఇతి కర్తురాకులతా, రాష్ట్రా పప్లఒళ్ళ పబన్ధవినాశకార ణాలి. వ్యా, కొంతకాల మైన తరువాత పూర్తిచేసెదను, మరల ఒక మారు సంస్కరించెదను, మితులతో కూడ కలిసి వివేచించెదను; అని కర్తకు వ్యాకుల త్వము, అనగా రచయిత కావ్యమునకు అనేక ప్రతులను తయారుచేయించు విష మన ఒక నిర్ణయమునకు రాలేక పోవుట, రాష్ట్రప ద్రవము ప్రబంధవినాశకారణా వి. ఇచట 'వినాశకారణాని' ఆము బహువచన ప్రయోగము చింత్యము. మూహ వియ ఇతం కపితే కృతీ ఏకాపలీప తత్కావ్యం సతాం కణేషు లమృతే 14 వ్యా ఈ విధముగ ఏ బుద్ధిమంతుడు రా తిఁబంగళ్లను విభజి చుకొని కావ్యమును రచించునో, అతని కావ్యము. ఒంటిపేట హారము వలె, సత్పురు షుల కంఠమునందు వ్రేలాడును (కంఠమును ఆశ్రయించి యుండును) మూ. యథా యథాభి మోగళ్చ సంస్కారళ్య భవేత్క వే తదా తథా నిబస్ధానాం తారతమ్యేన రమ్యతా.. 15 వ్యా, కవియొక్క, పట్టుదలయు, సంస్కారమును ఏ యే విధముగ ఉండునో అతని కావ్యముల రమ్యత కూడ అట్టితారతమ్యముతోడనే ఉండును, మూ. ముక్త కే కవయోఒకనాః సదాతే కవయః శతమ్. మహాప్రబన్ధ తు కవి రేకో ద్వౌ దుర్లభాయ 16 వ్యా, మక్త కములు వ్రాయు కవులు అసంఖ్యాకులు. శ్లోకముల సము దాయమును వ్రాయు కవులు నూరుమంది ఉండవచ్చును. మహాప్రబంధమురచింప గల కవి ఒకడు గాని ఇద్దరు కాని ఉండవచ్చును; ముగ్గురు లభించుట కష్టము. వి. ఒకే విషయమును గూర్చి వ్రాసిన అనేక శ్లోకమలకు సంఘాన మని పేరు. "సంఘాత॥ ఏకార్థ విషయం ఏకచ్చట. పద్యస ఘాతః శరత్స్య ఘాత ద్రవిడసంఘా కావీవత్ '' అని శీరుణవాచస్పతి కావ్యాదర్శవ్యాఖ్యలో (1.18) వ్రాసినాడు.<noinclude><references/></noinclude> otj7eth85h5lb0vsasp4zs9ticqo3xo 104 224139 579034 2026-09-18T06:20:13Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '188 కావ్యమీమాంసా కావ్యరూపః పురు మహాప్రబంధ మనగా సంస్కృతమహాకావ్యము. "మహా షార్ధఫలః సమస్త వస్తువర్ణనాప్రబన్ధః సర్గబన్ధః సంస్కృత ఏవ" అని లోచనము. మూ, ఆగ్రాహ స్మ- బహ్వపి స్వేచ్ఛయా...' 579034 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>188 కావ్యమీమాంసా కావ్యరూపః పురు మహాప్రబంధ మనగా సంస్కృతమహాకావ్యము. "మహా షార్ధఫలః సమస్త వస్తువర్ణనాప్రబన్ధః సర్గబన్ధః సంస్కృత ఏవ" అని లోచనము. మూ, ఆగ్రాహ స్మ- బహ్వపి స్వేచ్ఛయా కామం ప్రకీర్ణమభిధీయతే. అనుజ్ఞితార్థ సమృద్ధః ప్రబద్ధో దురుదాహరః. 17 ప్రకీర్ణకవిత్వము అనగా పరస్పరసంబంధము లేని వివిధ విషయములకు సంబంధించిన కవిత్వము, స్వేచ్ఛచే ఆత్మధికముగ చెప్పవచ్చును. విడువబడని ఆర్థసంబంధము గల అనగా అనుస్యూత మైన అర్థము గల ప్రబంధము చెప్పుట మాత్రము చాల కష్టము వి. శిశుపాలవధములోని శ్లోకము, II.78 దీనిని రాజశేఖరుడు తాను చెప్పు విషయమునకు అనుగుణముగ సమన్వయించు కొని ఇచట ఉదాహరించి వాడు. "అనేక విషయములపై ఇష్టము వచ్చినట్లు మాట్లాడవచ్చును గాని, ఒక నియమబద్ధ రీతిలో విషయమును ప్రతిపాదించుట చాలకష్టము" అని దీనికి ఆ ఘట్టమునకు అనుగుణ మైన భావము. మూ. రీతిం విగాహ్య విగణయ్య గుణాన్విగాహః శద్ధార సార్థమను సృత్య చ సూక్తిముదాః. కార్యో నిబన్ద విషయే విదుషా ప్రయత్నం కే పోతయ స్త్రరహితా జలధౌ ప్లవస్తే. *18 వ్యా. రీతుల చింతనము చేసి, గుణములను పరిగణించి, శద్ధారసము దాయములో ప్రవేశించి సూక్తుల ముద్రలకు అనగా పద్ధతులను అనుసరించి, పండితులు నిబంధముల విషయముని ప్రయత్నము చేయవలెను. పోతయంత్రము (నావ) లేనిచో ఎవరు సముద్రములో తేలగలరు? మూ. లీతాభిదోపనిషదాం సవిధే బుధానా మధ్యస్వతః ప్రతిదినం బహుదృశ్వనో ఒపి. కిషోర్ కదాచన కథంచన' సూ క్షిపాఠా ద్వాక్తత్వమున్మిషతి కస్య చిదేవ పుంసః. 19 వ్యా "ఎన్నియో శాస్త్రాములను చూచినవాడైనను, ఆభిధారహస్యము సంతను ఆకళించుకొని యున్న పండితుల సమీపమున ప్రతిదినము అభ్యాసము<noinclude><references/></noinclude> 38zs84yb929i4t6n41nn80i6suls5fg 104 224140 579035 2026-09-18T06:20:23Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోధ్యాయః 189 చేయుచున్నవాడైనను, ఏ ఒక్క పురుషునికో, సూక్తిపాకము అభింది. ఎప్పుడో ఎటులనో, కొంచెము కావ్యయథార్థస్వరూపము హటాత్తుగ (మానసమున) స్పురించును. మూ. ఇత్యనన్యమనోవృత్తేన్...' 579035 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోధ్యాయః 189 చేయుచున్నవాడైనను, ఏ ఒక్క పురుషునికో, సూక్తిపాకము అభింది. ఎప్పుడో ఎటులనో, కొంచెము కావ్యయథార్థస్వరూపము హటాత్తుగ (మానసమున) స్పురించును. మూ. ఇత్యనన్యమనోవృత్తేన్ని శేష ఒసః క్రియాత్రమే. ఏక పత్నీ వ్రతం ధత్తే కవేర్దేవీ సరస్వతీ. 20 వ్యా. ఈ విధముగ సమ సమైన ఈ క్రియా క్రమమునందు నిశ్చల మైన మనోవృత్తి గల ఈ కవి వినయమున, దేవియైన సరస్వతి ఏక పత్నీ వ్రతమును (ఒకే పతి కలిగియుండుట అను వ్రతమును ధరించును. అనగా అట్టివానికి పూర్తిగ సరస్వత్యనుగ్రహము లభించును. మూ. సిద్ధిః సూ క్లిషు తస్య జాయతే జగమత్తరా. మూల్యద్భాన జానాతి యస్యాః సోఒపి గిరాం గురుః. 21 వ్యా, "కావ్యము విషయమున అతనికి, జగత్తు అంతటియందును శ్రేష్ఠమైన ఎట్టి సిద్ధి కలుగు ననగా, ఆ బృహస్పతి గూడ దాని (ఆ కవితాసిద్ధి యొక్క) మూల్యము యొక్క ఛాయ నైనను తెలియజాలడు.'' మూ. రాజా కవిః కవిసమాజం విదధీత, రాజనికవౌ సర్వో లోకః కవిః స్వార్. స కావ్యపరీక్షాయై సభాం కారయేత్. సా షోడశలి? సమ్మైశ్చతుర్భి ర్ద్వారై రష్టభిర్మత్త వారణీభిరు పేతా స్వాత్. తదనలగ్నం రాజ్ఞః కేలిగృహమ్. మధ్యేసభం చతుః సమ్మాన్తరాహస్త మాత్రోత్సేధా, సమణిభూమికా వేదిక. తస్యాం రాజాసనమ్. తస్య చోత్తరతం సంస్కృతాః కవయో నివిశేరన్ బహుభాషాకవిశ్వేయో యత్రాధికం ప్రవీణః స తేన వ్యపదిశ్యతే. యన్త్వనేకత్ర ప్రవీణః స సంక్రమ్యత త త తోపవిశేర్. వ్యా. రాజు తాను కవియై, కవిసమాజమును ఏర్పరుపవలెను. రాజు కవి యైనచో జనులందరును కవు లగుదురు. కావ్యపరీక్షకై రాజు సభ నేర్పరుప వలెను. ఆ సభాభవనమున పదహారుస్తంభములు, నాలుగు ద్వారములు, ఎనిమిది వసారాలు లేదా పైనకట్టిన చిన్న గదులు (మత్త వారణికి 'కపోతపాధికో' అని కూడ పేరు. "గజదనైః కృతాశాలా విజ్జేయా మత్త వారిణీ".) ఉండవలెదు... దానితో సంబంధించి రాజుయొక్క కేళీగృహ ముండవలెను. 'సభామధ్యమున నాలుగు స్తంభముల నడుమ, గజము ఎత్తైనదియు, కళిక్యములతో చపటాదేసినదియు<noinclude><references/></noinclude> kgmyg8gty305wwensh0iprn6pyvy6qw 104 224141 579036 2026-09-18T06:20:33Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '190 కావ్యమీమాంసా అగు వేదిక ఉండవలెక. ఆ వేదిక పై రాజాసము ఉండవలెను. రాజుకు ఉత్తక మున సంస్కృతకవులు కూర్చుండవలెను. కొందరు బహుభాషాకవు లైనిచో ఏ కవి ఏ భాషలో ఎక్కువ పవీణుడో ఆతనిని ఆ భా...' 579036 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>190 కావ్యమీమాంసా అగు వేదిక ఉండవలెక. ఆ వేదిక పై రాజాసము ఉండవలెను. రాజుకు ఉత్తక మున సంస్కృతకవులు కూర్చుండవలెను. కొందరు బహుభాషాకవు లైనిచో ఏ కవి ఏ భాషలో ఎక్కువ పవీణుడో ఆతనిని ఆ భాషాకవిగా చెప్పవలెను. అనేక భాషలలో ప్రావీణ్య మున్నచో అతడు మారి మారి ఆ యా భాషాకవుల మధ్య కూర్చుండవలెను. ము తతః పరం వేదవిద్యావిదః ప్రామాణికాః, పౌరాణికం, స్మార్తాం, భిషణో, మౌహూర్తికా ఆన్మే ఒవీ తథావిధాః. పూర్వేణ ప్రాకృతాః కవయః. తతః పరం నటన ర్తక-గాయన వాదన-రాగ్జీవన-కుశీలవ - రాలావచరా అన్యే ఒపి తథావిధాః. పశ్చిమేరాపభ్రంశిని ॥ కవయః; తతః పరం చిత్రలేప్యకృతో, మాణిక్యబన్ధకాః వైకటికా స్వర్ణకార వర్ధకిలోహకారా అనే ఒపి తథావిధాః దక్షిణతో భూతభాషాకవయః తతః పరం భుజఙ్గగణికాః ప్రవకశాఖికి జమ్బుక మల్లాః శస్త్రోపజీవినో ఒనే ఒపి తథావిధాః. వ్యా. సంస్కృతకవుల తరువాత వేద వేదాంగాదివిద్యావేత్తలు, దర్శన శ్రీ స్త్రవిదులు, పౌరాణికులు, స్మృతిపండితులు, వైద్యులు, జ్యోతిష్కులు, అట్టి వారేబనఇతరులు, (మాంత్రికతాంత్రికాదులు) కూర్చుండవలెను. రాజుకు తూర్పుగ ప్రాకృతకవులు, వారి తరువాత నటులు, నర్తకులు, గాయకులు, సంగీతవాద్యవాదకులు, వాగ్జీవనులు (మాటలతో జీవించువారు అనగాక కాకథకులు) కుశీలవులు (నాట్యకత్తెల వెనుకనుండిగాని, ప్రత్యక్షముగగాని గీతములను గానముచేయువారు) హస్తతాలములతో నాట్యము చేయువారు, ఇంకను అట్టివారు కూర్చుండవలెను. వి. ప్రాచీనలోకవృత్తమును రసభావసమన్వితముగ అభినయించువాడు నటుడు. డోంబీ, శ్రీ గదితము మొదలగు చిన్న రూపకములలో అభినయించు వాడు నర్తకుడు. వ్యా. రాజుకు పశ్చిమమున అపభ్రంశభాషాకవులు, వారి తరువాత చిత్రకారులు--శిల్పకారులు, మాణిక్యములను అలంకారములలో బిగించువారు, రత్నపరీక్షకులు (వైకటికాః) స్వర్ణకారులు, వడ్రంగులు కమ్మరులు, అట్టివారే యైన ఇతరులు కూర్చుండవలెను. రాజుకు దక్షిణమున భూతభాషాకవులు, వారి తరువాత విటులు, వేశ్యాస్త్రాలు, కాడుపై నాట్యము చేయు వారు, సర్పములను<noinclude><references/></noinclude> jpi0t3opj39nf15eiryzb8roajdu5j3 104 224142 579037 2026-09-18T06:20:45Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'దశమోధ్యాయః w 171 ఆడించెడువారు ఇంద్రజాలికులు, మల్లు ఆయువజీవనులు, అట్టివారైన ఇతరులు కూర్చుండవలెను. - మూ. త త యథాసుఖమాసీన కావ్యగోష్ఠిం ప్రవర్తయేశ్, భావయేత్, పరీక్షేత చ. వాసుదేవ స...' 579037 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>దశమోధ్యాయః w 171 ఆడించెడువారు ఇంద్రజాలికులు, మల్లు ఆయువజీవనులు, అట్టివారైన ఇతరులు కూర్చుండవలెను. - మూ. త త యథాసుఖమాసీన కావ్యగోష్ఠిం ప్రవర్తయేశ్, భావయేత్, పరీక్షేత చ. వాసుదేవ సాతవాహన శూరక సాహసాజ్యాదీన్ సకలాన్స భాపతీన్దానమానాభ్యామనుకుర్యాత్. . వ్యా ఆ సభలో సుఖముగ కూర్చున్నవారై కావ్యగోష్ఠిని నడుపవలెను, (కావ్యార్థముల) భావన చేయవలెను. పరీక్షింపవలెను. దానమానములచే వాసుదేవ.. సాతవాహన-- శూద్రక సాహసాంశాదు లగు, సభాపతులుగ వ్యవహరించిన ప్రాచీన రాజులను అనుక గింపవలెను. చ మూ. తుష్టాః పుష్టాశ్చాస్య సభ్యా భవేయుః స్థానే చ పారితోషికం లభేరన్, లోకోత్తరస్య చ కావ్యస్య యథార్హపూజా కవేర్వా. ఆస్తరానూ చ కావ్యగోష్ఠి) శాస్త్రవాదానను జానీయాత్. మధ్వపి నానవదంశం స్వదతే. వ్యా, సభ్యులు సంతుష్టులై, పరిపుష్టులై యుండవలెను, తగు సమయము అందు పారితోషికములు పొందుమండవలెను. లోకోత్తర మగు కావ్యమునకు గాని, కవికి గాని ఈ విధముగ సంమానము చేయవలెను కావ్యగోష్ఠి జరుగు చున్నపుడు మధ్య మధ్య శాస్త్రవాదములను గూడ అనుమతింపవలెను. లేని మధువైనను రుచింపను కదా? - నంజు ము, కావ్యశాస్త్ర వీరతొ విజ్ఞానిష్వభిర మేత. దేశా నరగతానాం చ విదుషా మన (న్య) ద్వారా సఙ్గం కారయేత్: ఔచిత్యాద్యావత్సితి పూజాం చ. వృత్తి కామాంశ్చోపజపేత్ సంగృష్ణాయాచ్చ. పురాక్షరత్నానా మేక ఏన రాజోదన్వాన్ రాజనమ్. రాజచరిరం చ రాజో పజీవినోఒ ప్యనుకుర్యుః రాజ్ఞ ఏవ హ్యసావుప కారో యద్రాజోపజీవినాం సంస్కాఈ. వ్యా, కావ్యగోష్ఠికిని శాస్త్రగోష్ఠికిని విరామము కలిగినపుడు శిల్పుల గోష్ఠిలో క్రీడించవలెను దేశాంతరమునుండి వచ్చిన పండితుల పరిచయము ఇతరుల ద్వారా (సభాసదులకు) వేయించవలెను, ఔచిత్యమును పురస్కరించు కొని వారు తమరాజ్యమునం దున్నంతవరకును, పూజ (సన్మానము) కూడ శయించవలెను. వృత్తి కొరకై వచ్చిన విదేశీయులను రహస్యోపాయములచే తన వె శ్రీ ఆకర్షించుకొని, వారిని సంగ్రహింపవలెను. పురుషరత్నములకు రాజు<noinclude><references/></noinclude> skvdcq9w090es49s37vg0mkdhg0drzs 104 224143 579038 2026-09-18T06:20:55Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యమీమాఁసా అనెడు ఒక్క సముద్రమే స్థానము. రాజసేవకులు ( మంత్రి సేవాపత్యాదులు) కూడ చరితము అనుకరింపవలెను. రాజు సేవకులు సంస్కారవంతులై యున్నచో చివరికి ఉపకారము రాజునకే కదా? మూ....' 579038 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యమీమాఁసా అనెడు ఒక్క సముద్రమే స్థానము. రాజసేవకులు ( మంత్రి సేవాపత్యాదులు) కూడ చరితము అనుకరింపవలెను. రాజు సేవకులు సంస్కారవంతులై యున్నచో చివరికి ఉపకారము రాజునకే కదా? మూ. మహానగరేషు చ కావ్యశాస్త్రపరీక్షార్థం బ్రహ్మసభాః కారయేత్. తత పరీక్షా తీర్ఘా రాం బ్రహ్మరధయానం పట్టబన్ధశ్చ, వాః కావ్యశాస్త్ర పరీక్షలు జరుపుటకై మహానగరములలో బ్రాహ్మణ సభలను ఏర్పరుపలెను అక్కడ పరీక్షలో ఉతీర్ణు లైనవారికి బ్రహ్మరథముపై ఊరేగింపు, పట్టవప్రుధారణము లభింపవలెను. మూ. శ్రూయతే చోజ్జయిన్యాం కావ్యకారపరీక్షా :- "ఇహ కాలిదాసమే జ్ఞాన తామర రూపసూర ధారవయః హరి చన్ద్రగుప్తా పరీక్షితావిహ విశాలాయామ్," 29 వ్యా, ఉజ్జయినిలో కావ్యరచయితల పరీక్ష జరిగినట్లు వినబడుచున్నది. "ఈ విశాల నగరములో కాలిదాసకర్తృమేంఠులు పరీక్షింపబడి వారు ఇచటనే అమర - రూప-ఆర్యసూర - (ఓ బౌద్ధకవి) భారవులు పరీక్షింపబడిచారు. హరి చంద్ర- చంద్రగుప్తులు కూడ ఇచటనే పరీక్షింపబడిచారు. ” మూ. శూయతే చ పాటలీపుత్రే శావు కార పరీక్షా : - "ఆత్రోపవర్షవర్షావిహ పాణినిపిఙ్గలావిహ వ్యాడిః. వరరుఁ పరజ్ఞులీఇహ పరీక్షితాః ఖ్యాతి సుపజగ్ము" 28 వ్యా. పాటలిపు తపురమన శాప్రకారుల పరీక్ష జరుగుచుండెడి దాని విన బడుచున్నది: - "ఉపవర్ష-వర్షులు, పాణిని. పింగలులు వ్యాడి, వరరుచి పతంజ ఖుm,, వీరందరును ఇచట పరీక్ష తులై ఖ్యాతి గాంచిరి. " మూ:- ఇత్థం సభాపతిర్భూత్వా యః కావ్యాని పరీక్షతే యశ సస్య జగద్వ్యాపి స సుఖీ తత్ర తత్ర చూ ఇతి రాజశేఖరకృతౌ .కావ్యమీమాంసాయం కవిరహస్యే చర్యా, రాజచర్యా చ దశమోధ్యాయః 24 ప్రథమే ఒధికరణే కవి వ్యా. ఈ విధముగ సభాపతిగ నుండి ఎవడు కావ్యములను పరీక్షించుకో అతని కీర్తి జగద్వ్యాప్తమై యుండును. అతడు అంతటను సుఖవంతు డగును. బాలానందినిలో దశమాధ్యాయము సమాప్తము<noinclude><references/></noinclude> 04zy5namn8frwxe7jcn7x87723m8oke 104 224144 579039 2026-09-18T06:21:12Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఏకాదశోఒధ్యాయ ః - శబ్దహరణమ్. - మూ పరప్రయుక్త యోః శబ్దార్థయోరుపనిబన్ధ హరణమ్. తద్ద్విధా-పరి త్యాజ్యమను గ్రాహ్యం చ. తయోః శబ్దహరణమేవ తావర్ పశ్చిధా-పదతః, పాదతః అర్థతః, వృత్తతః, ప్ర...' 579039 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఏకాదశోఒధ్యాయ ః - శబ్దహరణమ్. - మూ పరప్రయుక్త యోః శబ్దార్థయోరుపనిబన్ధ హరణమ్. తద్ద్విధా-పరి త్యాజ్యమను గ్రాహ్యం చ. తయోః శబ్దహరణమేవ తావర్ పశ్చిధా-పదతః, పాదతః అర్థతః, వృత్తతః, ప్రజన్దతశ్చ, వ్యా. హరణ మనగా, పరులు ప్రయోగించిన శబ్దార్థములకు తమ కావ్య ములలో కూర్చుట. పరిత్యాజ్యము (పరిహరింపదగినది) ఆను గ్రాహ్యము (అంగీక రింపదగినది) అని హరణము రెండు విధములు. వాటిలో అనగా శబ్దారహరణ ములలో, పదహరణము, పాదహరణము, అర్ధహరణము. వృత్తహరణము, ప్రబంధహరణము అని శబ్దహరణమే ఐదు విధములు. మూ. "తత్రైకపవహరణం న దోషాయ" ఇత్యాచార్యా "అన్యత్ర ద్వ్యర్థపదాత్" ఇతి యాయావరీయః. తత్ర క్లిష్టస్మ క్లిష్టపదేన హరణమ్ – వ్యా. అందు ఏక పదహరణము దోషము కాదని ఆచార్యులు చెప్పుదురు. " ఈ వచనము ద్వ్యర్థము లగు పదములకంటె భిన్నములగు పదముల విషయము నవే ప్రవర్తించును" అని రాజశేఖరుడు చెప్పుచున్నాడు. వి. అనగా ఏక పదహరణము దోషము కాకపోవచ్చును గాని ఆ ఏక పదము రెండరములు గల పద మైనచో దోషమే అని యర్థము క్లిష్టపదమును పూర్తిగా శిష్టపదముగా హరించుటకు ఉదాహరణము ఎట్లనగా- మూ- దూరాకృష్ణశిలీముఖవ్యతికరాన్నో కింకిరాతానిమా నారాద్వ్యావృత పీతలోహితముఖాన్ కిం వా పలాశానవి. పాః కేసరిణం న పశ్యత పురోఒ పేళ్లినం వసన్తం వనే మూఢ రక్షత జీవితాని కరణం యాత ప్రియం దేవతామ్. వ్యా. "ఓ। పాంథులారా! దూరమునుండి ఆకర్షింపబడిన తుమ్మెదలు గల ఈ కింకిరాత(ఆశోక)వృక్షముల ను (ఆకర్ణాంతము లాగబడిన బాణములు గల ఈ కిరాతులను - "కిమ్ + కిరాతాన్" అని పదచ్చేదము), సమీపమున విస్తరింపచేయ<noinclude><references/></noinclude> 4800n4vcz9blv0ku2v6l6me847t6pxo 104 224145 579040 2026-09-18T06:21:21Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '174 పౌవ్యమీమాంసా బడిన, పచ్చగను, ఎరగనుఉన్న ఆ గభాగములు గల పలాశవృక్షములను, (సమీ పముననే తెరవబడినవియు, తాగబడిన రక్తముకలనియు అగు ముఖములు గల రాక్షసులను) ఎదుటనే ఉన్న ఈ కేసరవృక్షమును,...' 579040 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>174 పౌవ్యమీమాంసా బడిన, పచ్చగను, ఎరగనుఉన్న ఆ గభాగములు గల పలాశవృక్షములను, (సమీ పముననే తెరవబడినవియు, తాగబడిన రక్తముకలనియు అగు ముఖములు గల రాక్షసులను) ఎదుటనే ఉన్న ఈ కేసరవృక్షమును, వసన్తమును, వశమునందు చూచుటలేదా? (వనమునందు ఎదుటనే నివసించి యున్న సింహమును చూచుట లేదా?) ఓ మూఢులారా! దేవతయగు ప్రియురాలిని (మీ ఇష్టదేవతను) శరణము పొందుడు జీవితములను రక్షించుకొనుడు." 3 వి. ఈ శ్లోకమున 'శిలీముఖ' 'కింకిరాత' 'పీతలో హితముఖ" 'పలాశ ' మొదలగు పదములు క్లిష్టములు, ఇందులోని 'దూకా కృష్ణ శిలీముఖ' 'కింకిరాత' పదములను యథాతథముగ గ్రహించి ఈ క్రింది శ్లోకము వ్రాయబడినది. అట్టి క్లిష్టపదహరణము ఆయుక్త మనియర్థము. మ. యథా చ మా గా పాన ప్రియాం త్యక్త్వా దూరాకృష్ణశిలీముఖమ్, స్థితం పస్థానమావృత్య కింకిరాతం న పశ్యసి. వ్యా, పూర్వర్ణోశమునందలి క్లిష్టపదములను గ్రహించి వ్రాసిన మరియొక శ్లోక మెట్లనగా- పాడా: ప్రియురాలిని విడచి వెళ్లకుము. దూరమునుండి ఆకర్షింప బడిన తుమ్మేదలు కలదియు, (ఆకర్ణాంతము లాగబడిన బాణము కలవాడును) మార్గమును ఆవరించి ఉన్నదియు (ఉన్నవాడును) అగు ఆశోకవృక్షమును (కిరా తుని) చూచుట లేదా?" హరణము మూ. క్లిష్టపదై కదేశేన హరణమ్.. నాశ్చర్యం యదనార్యాప్తావస్త ప్రీతిరయం మయి మాంసోపయోగం కుర్వీత కథం శుద్రహీతో జనః. వ్యా. క్లిష్టపదము యొక్క ఒక భాగమును మా త్రమే హరించుటకు ఉదా ఆనార్యుడు లభించిన పిమ్మట ఇతనికి నా విషయమున ప్రేమ తగ్గిన దన్నచో ఆశ్చర్య మేమియును లేదు. ముంద్రహీతు డగు జనుడు (శుద్రులకు హిఠుడు; క్షుత్తు అనగా ఆకలి లేనివాడు అని రెండర్థములు) నన్ను ఉపయో<noinclude><references/></noinclude> lj0kse5gbk84cwhi344cefwrudt8ewk 104 224146 579041 2026-09-18T06:21:32Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఏకాదశోధ్యాయః 176 గముకలవానినిగా (మాం + సోపయోగమ్) మాంసముయొక్క ఉపయోగమును ఎట్లు చేయును" మూ వ. థా చ - కోపాన్మానిని కిం స్ఫురత్యతితరాం శోభాధర స్తేఒధర కిం వా చుమ్బనకారణాద్దమొత నో వాయ...' 579041 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఏకాదశోధ్యాయః 176 గముకలవానినిగా (మాం + సోపయోగమ్) మాంసముయొక్క ఉపయోగమును ఎట్లు చేయును" మూ వ. థా చ - కోపాన్మానిని కిం స్ఫురత్యతితరాం శోభాధర స్తేఒధర కిం వా చుమ్బనకారణాద్దమొత నో వాయోర్వికారాదయమ్. తస్మాత్సు భు సుగన్ధిమోహితరసం స్నిగ్ధం భజస్వాదరా సుద్ధే మాం సరసం బ్రువన్నితి తయా గాఢం సమాలిజ్జితః వ్యా, ఇంకను ఎట్లనగా - ( శిష్టపనములో ఒక భాగమను హరించుటకు ఉదాహరణము):- * ఓమానినీ। అతిసుందర మగు నీ అధరము ఎక్కువగ అదరుచున్నది. ఇది కోపమువల్లనా లేక చుంబనమువల్లనా? ఓ ప్రియతమా! (అది ఏదియును) కాదు. ఇది వాయు వికారమువలన. అటులైనచో, ఓ! అందమైన కనుబొమ్మలు గల ముగ్ధః మంచి గంధముకలవాడును (కలదియు). అనురాగముతో నిండిన వాడును (రుచికలది యు) స్నేహభరితుడును (మెత్తగ నున్నదియు) అగు సరసుడ నైన నన్ను (మాం + సరసమ్) (మాంసరసమును) (మాంసర సమ్) ఆదరముతో సేవించుము. ఈ విధముగ పలుకుచున్న ఆ నాయకుడు ఆమెదే గాఢముగ ఆలింగనముచేయబడెను. " " వి. పూర్వశ్లోకములో "మాంసోపయోగమ్" అను క్లిష్టపదమునందలి తాగమగు 'మాంస' శబ్దము ఈ శ్లోకమున హరింపబడినది. మూ, క్లిష్టస్య యమకేశ హరణమ్ హ(ఐఐ)లమపారపయోనిధివిస్తృతం ప్రహరతా హలినా సమరాఙ్గణే. విజయశశ్చ శశాఙ్క కలామలం నిరవధీరితమాకులమాసురమ్. వ్యా. క్లిష్టపదమును యమకముడే (యమకమునిమిత్తము) హరించుటకు ఉదాహరణము:- 5 యుద్ధరంగమునందు, అపారసముదము వలె విస్తృతమైన సైన్యమును కొట్టిన బలరామునిచే చదకళల వలె నిర్మలమైన, అనంతమైన (నిరవధి) తనయొక్క కీర్తి, కులపర్వతములవరకును, దేవలోకము వరకును (అసురం)<noinclude><references/></noinclude> ivfrze3027sdpfyawuazx10fg2mmjta 104 224147 579042 2026-09-18T06:21:41Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '176 కావ్యమీమాంసా వ్యాపింపచేయబడినది. {వ్యాకులమైన, అసురసమూహము కూడ, అత్యధిక ముగ కంపింపచేయబడినది అని నాల్గవపాదమునకు రెండవ అర్థము). మూ, యథా చ దలయతా విశిఖై ర్బలమున్మదం నిరవధీరితమా...' 579042 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>176 కావ్యమీమాంసా వ్యాపింపచేయబడినది. {వ్యాకులమైన, అసురసమూహము కూడ, అత్యధిక ముగ కంపింపచేయబడినది అని నాల్గవపాదమునకు రెండవ అర్థము). మూ, యథా చ దలయతా విశిఖై ర్బలమున్మదం నిరవధీరితమాకులమాసురమ్. దశను దించ తేన యశః సితం నిరవధీరితమాకులమా సూరమ్. B మరియును ఎట్లనగా. - ఈ క్రింది శ్లోకమున పూర్వశ్లోక చతుర్థ పాదము యమకముకొరకై, యథాతథముగ హరింపబడినది. :- వ్యా, "బాణములచే ఛేదించుచున్న అతనిచే, మరోద్ధత మైన ఆ రాక్షస సైన్యము వ్యాకుల మగు విధమున, అత్యధికముగ చిమ్మి వేయబడినది (ఈరితమ్). తెల్ల నిదియు, అనంతమును అగు కీర్తికూడ. కులపర్వతములవరకును, స్వర్గము వరకును వ్యాపింపచేయబడినది. రణము:- మూ. క్లిష్టస్య ప్రశ్నోత్తరేణ హరణమ్ “యస్యాం భుజఙ్గవర్గం కర్ణాయతే క్షణం కామినీవదనం చయథావ కింకరోతి యత్కాలం వేళ్ళా వేళ్ళని కాముక కిదృశం వదనం వీక్ష్య తస్యాః కర్ణాయతేక్షణమ్. 7 వ్యా. క్లిష్ట పదములను ప్రశ్నోత్తరరూపమున హరించుటకు ఉదాహ "ఏ నగరమునందు విటుల సముదాయము క్షణకాలము పాటు కర్ణునివలె ప్రవర్తించునో, అనగా సర్వస్వమును దానము చేయునో (కర్ణాయతే + క్షణమ్). కామినీముఖము కూడ కర్ణములవరకును దీర్ఘమైన నేత్రములు కలదో (కర్ణాయత + ఈక్షణమ్.)" మరియు ఎట్లనగా—ఈ క్రింది శ్లోకమన, పైవాక్యమునందలి 'కర్ణాయతే క్షణమ్' అను క్లిష్టపదము ప్రశ్నోత్తరరూపమున గ్రహింపబడినది. (ప్రశ్న) కాముకుడు వేశ్యాగృహమునందు, ఆమెయొక్క ఎట్టి ముఖమును చూచి, ఎంతకాలము, ఏమి చేయును. (ప్రత్యుత్తరము) - 'కర్ణాయతేక్షణమ్'- కర్ణములవరకు దీర్ఘములైన నేత్రములు గల ఆమె ముఖమును చూచి, క్షణకాలము కర్ణుడు వలె ప్రవర్తించును. "<noinclude><references/></noinclude> r8yerjktx1eokx22g0xbkzfvajuopvc 104 224148 579043 2026-09-18T06:21:50Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఏకాదశోర్యాయః మూ. యమకస్య యమకేన హరణమ్ 177 వరదాయ నమో హరయే పతతి జనోయు స్మరన్నపి న మోహరయే. బహుశశ్చక్రన్ద హతా మనసి దితిర్యేన దైత్యచక్రం దహతా.. యథా చ - చక్రం దహతారం చక్రన్దహతారం ఖడ్గన...' 579043 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఏకాదశోర్యాయః మూ. యమకస్య యమకేన హరణమ్ 177 వరదాయ నమో హరయే పతతి జనోయు స్మరన్నపి న మోహరయే. బహుశశ్చక్రన్ద హతా మనసి దితిర్యేన దైత్యచక్రం దహతా.. యథా చ - చక్రం దహతారం చక్రన్దహతారం ఖడ్గన తవాజౌ రాజన్నరినారీ. వ్యా. యమకమును యమకముచే హరించుట:- 8. "ఏ విష్ణువును స్మరించినంతమాత్రముచేత గూడ జనుడు మోహవేగమున పడడో, అట్టి వరదుడైన విష్ణువునకు నమస్కారము. దైత్యసముదాయమును దహించివేసిన (దైత్యచక్రం + దహతా) ఏ విష్ణువుచే మనస్సునందు పీడింప బడినదై దితిదేవి అనేక పర్యాయములు ఏడ్చినదో (చక్రన్ద + హఠా)" - మరియు ఎట్లనగా – పై శ్లోములో యమకస్థానమునప్రయుక్త మగు 'చక్రం దహరా' ఈ క్రింది శ్లోకార్ధములో గూడ యమకస్థానమున గ్రహింప బడినది:- ఓరాజా! యుద్ధమునందు శత్రుసముదాయమును (ఆరం చక్రమ్) దహించి వేయుచున్న నీ ఖడ్గముచే మిక్కిలి పీడింపబడినదై (ఆరం హఠా) శత్రుశ్రీగణము అందించే' లేదా 'అరం' అనునానిని 'చక్రన్ద' అనుదానితో అన్వయించి '' అని అర్థము చెప్పవచ్చును. మూ. ఏవమన్యోన్యసమన్వయే ఒన్యేఒ పి భేదాః, నవ్విదముపదేశ్యమేన న భవతి. యదితం కథయన్తి :- పుంసః కాలాతిపాతేన చౌర్యమన్యద్విశీర్వతి (రే) అపి పుత్రేషు పౌత్రేషు వాక్చార్యంచనశీర్వతి (తే) 10 వ్యా. ఈ విధముగ పూర్వోక్త భేదములను ఒక దానితో ఒకటి చేర్చుటచే మరి కొన్ని భేదములు కూడ ఏర్పడును. (12)<noinclude><references/></noinclude> kv1jaur0lllto1zw20mmirn7ggpctvu 104 224149 579044 2026-09-18T06:22:00Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '178 కావ్యమీమాంసా (ప్రశ్న). ఇట్టి శబ్దబొమ్మమును గూర్చి ఉపదేశింపము కదా? ఏకక పెద్దలు ఇట్లు చెప్పుదురు: - ఒక పురుషుడు చేసిన ఇతర చౌర్యము లన్నియు కాలము గడచిపోవుటతో నశించును (విస్కృత...' 579044 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>178 కావ్యమీమాంసా (ప్రశ్న). ఇట్టి శబ్దబొమ్మమును గూర్చి ఉపదేశింపము కదా? ఏకక పెద్దలు ఇట్లు చెప్పుదురు: - ఒక పురుషుడు చేసిన ఇతర చౌర్యము లన్నియు కాలము గడచిపోవుటతో నశించును (విస్కృతములగును), వాక్చౌర్యము మాత్రము ఆతని పుత్రులందును, పౌత్రులందును గూడ నశింపదు; (అనగా కొన్ని తరములవరకును, వాక్చార్యకృత మగు అపకీర్తి అనువర్తించుచునే ఉండును). 'శీర్యతే' అనునది శౄధాతువు. కర్మకర్తరి ప్రయోగము గాన ఆత్మనే పదమున ఉండవలెను. మూ, ఆయమప్రసిద్ధః ప్రసిద్ధిమానహమ్; ఆయమప్రతిష్ఠః, ప్రతిష్ఠానానహమ్; ఆప్రక్రాన్తమిదమస్య సంవిధారణం. ప్రక్రాప్తం మమ : గుడూ చీవచనో౭యం. మృద్వీకావచనో ఒహమ్; ఆ దృతభాషావిశేషోయం, ఆహమా దృతభాషావిశేషః; ప్రశాన జ్ఞాతృక మిదమ్; దేశాన రిశకర్తృకమిదమ్ ఉచ్ఛ(త్స) న్న నిబన్దమూలమిదమ్, మ్లేచ్ఛితకోపనిబన్ధనమిదమ్ - ఇత్యేవమాదిభిః కారణైః శబ్దహరణే అర్థహరణే చ వా అభిర మేత" ఇత్యవన్తి సున్దరీ, వ్యా, అర్థహరణశబ్దహరణములు అనుచితములు గాన వాటినిగూర్చి ఉపదే శింపరాదు అనుదానికి సమాధానముగ అవంతిసుందరి ఈ విధముగ చెప్పుచున్నది. కొన్ని సమయములలో అర్థహర శబ్దహరణములు కూడ చేసి ప్రసిద్ధిపొందుటకు ప్రయత్నింపవలె నని ఆమె అభిప్రాయము, = "ఈ కవి అప్రసిద్ధుడు; నేను ప్రసిద్ధుడను. ఈతనికి కవిగా మంచి ప్రతిష్ఠ లేదు, నాకున్నది. ఈతని శబ్దార్థ రచనావిధానము ప్రసంగానుగుణముగ లేదు; నాది ఉన్నది. ఈతనిది గుడూచీపాకము (కటుపాకము); నాది ద్రాక్షా పాకము. ఈతనికి భాషలో నున్న అందచందములు (విశేష = Idiom etc.) సరిగ తెలియవు; నాకు తెలుసును. (అందుచేత అతని శబ్దార్థములే నా కావ్యములో నేనుపయోగించినను వాటి శోభ ఇనుమడించును అని అర్థము). ఈతని కావ్యము నుండి గ్రహించినను ఎవరును తెలిసికొనజాలరు. దీని రచయిత దేశాంతరములో నున్నాడు (అందుచే ఎవరుకు నేనాతని నుండి హరించినట్లు తెలిసికొనజాలరు). ఈ శబ్దారములకు మూల మగు నిబంధము ఇపుడు ఉచ్ఛిన్నమైపోయినది అనగా పఠన పాఠనములలో లేదు. దీనికి మూలము అపశబ్దభూయిష్ట మగు నిబంధము<noinclude><references/></noinclude> n357jv82iw17hydc7hkr3a4vspcws61 104 224150 579045 2026-09-18T06:22:09Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఏకాదశోధ్యాయః 179 లేదా మ్లేచ్ఛభాషలో వ్రాసిన నిబంధము (అందుచే ఆ మూల గ్రంథముల నెవరును చదవరు గాన నేను నిర్భయముగ హరింపవచ్చును). ఇత్యాది కారణము లచే శబ్దారహరణములను గూర్చి ఉపదేశించ...' 579045 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఏకాదశోధ్యాయః 179 లేదా మ్లేచ్ఛభాషలో వ్రాసిన నిబంధము (అందుచే ఆ మూల గ్రంథముల నెవరును చదవరు గాన నేను నిర్భయముగ హరింపవచ్చును). ఇత్యాది కారణము లచే శబ్దారహరణములను గూర్చి ఉపదేశించుట అంతర ఆయుక్తము కాదని అవంతి సుందరి అభిప్రాయము. ఎంత వలదనినను శబ్దారహరణము జరుగుచునే యుండును. పూర్వము సంస్కృత వాఙ్మయాదులనుండి శబ్దారహరణము చేసెడివారు ఇపుడు ఆంగ్ల ఫ్రెంచి వాఙ్మయాదులనుండి కూడ అపహరించి తమ సొత్తుగా చెప్పుకొను చున్నారు. ఇట్లు చేయుటకు కారణములను చెప్పుచు కొన్ని పరిస్థితులలో ఇది అనింద్యమే అని అవన్తిసుందరి సూచించినది. మూ. 'త్రిభ్యః పదేభ్యః ప్రభృతి త్వక్లిష్టభ్యో హరణమ్" ఇత్యాచార్యాః స పాతు వో యస్య జటాకలాపే స్థితః శశాఙ్కః స్ఫుటహారగౌర ః నీలోత్పలానామిన నాలపు నిద్రాయమాణః శరదీవ హంసః. యథాచ :- స పాతు నో యస్య హతావ శేషా స్తతుల్యవర్ణా జ్ఞానరజ్ఞోతేమ. లావణ్యయు శ్లేష్వపి విత్రస న్తి దైతాఃః స్వకాన్తానయనోత్పలేదు. 12 వ్యా. ఒక్క పదమును స్వీకరించినను, దోషము లేదు అని ఆచార్య మతముగా వెనుక చెప్పబడినది. ఒక్క పదమే యైనను అది క్లిష్టపద మైనచో దోషమే యని యాయావరీయుని యభిప్రాయ మని కూడ చెప్పబడినది, ఇపుడు బహుపదములను గూర్చి వారి మతమును చెప్పుచున్నాడు. "ఆక్లిష్టము లగు పదములను మూడింటిని లేదా అంతకంటె అధికసంఖ్యలో ఉన్నవాటిని (ఒకే క్రమమున) గ్రహించినచో అది హరణ మగును" అని ఆచార్యులు చెప్పుచున్నారు. రెండు పదము లైనను దోషము కానట్లు ఇచట ఆచార్యుల మతమని చెప్పి నట్లైనది. ఎట్లనగా :- "ఏ ఈశ్వరుని జటాకలాపములో, స్ఫుటహారము వలె శుభ్రవర్ణుడై యున్న చంద్రుడు, శరత్కాలమునందు, నల్లకలువల కాడల మధ్య నిద్రించుచున్న హంసవలె నున్నాడో అట్టి ఈశ్వరుడు మిమ్ములను రక్షించు గాక."<noinclude><references/></noinclude> kuar97gqs7m0bfy00zvr8hw59mvlmq4 104 224151 579046 2026-09-18T06:22:19Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '180 ఇంకను ఎట్లనగా కావ్యమీమాంసా "ఏ విష్ణువు సంహరింపగా మిగిలిన దైత్యులు, అతనితో సమానమైన వర్ణము గల అంజనముచే రంజితము లైన తమ కాంతల నేత్రోత్పలములను జూచి, అవి అందముగనే ఉన్నను, భయపడ...' 579046 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>180 ఇంకను ఎట్లనగా కావ్యమీమాంసా "ఏ విష్ణువు సంహరింపగా మిగిలిన దైత్యులు, అతనితో సమానమైన వర్ణము గల అంజనముచే రంజితము లైన తమ కాంతల నేత్రోత్పలములను జూచి, అవి అందముగనే ఉన్నను, భయపడుచుందురో అట్టి విష్ణువు మిమ్మలను రక్షించుగాక.” ఇచట మొదటి శ్లోకములో నున్న "స పాతు వో యస్య" అను నాలుగు పదములు రెండవ శ్లోకములో యథాతథముగ గ్రహింపబడినవి గాన ఇది శబ్దహరణ మని ఆచార్యుల అభి ప్రాయము. న మూ. 'న' ఇది యాయావరీయం. ఉల్లేఖవాన్ పదసన్దర్భ॥ పరిహర ణీయః; నా ప్రత్యభిజ్ఞాయాతః పాదోఒ.పి. తస్యాపి సామ్యే న కిఞ్చన దుష్టం స్యాత్. యథా:- ఇత్యు క్తవాను క్తివిశేషరమ్యం మనః సమాధాయ జయోససత్తా.. ఉదారచేతా గిరమిత్యుదారాం ద్వైపాయనేనాభిదరే నరేన్ద్ర.. యథా చ:-ఇర్యుక్తవాను క్తివిశేషరమ్యం రామానుజర్మా విరరామ మానీ, 18 సంక్షిప్తమాప్తావసరం చ వాక్యం సేవావిధియైః పురతః ప్రభూణామ్. వ్యా అది కాదని యాయావరీయుడు చెప్పుచున్నాడు. ఉల్లేఖము గల పదసందర్భమును పరిహరింపవలెను. వి. అనగా ఒక కవి ప్రయత్నపూర్వకముగ కూర్చిన పదసముదా యమును పరిహరింపవలెను. పదముల సంఖ్యతో పని లేదు. ఆ పదసముదాయము ఒక దృష్టివిశేషముతో కూర్చిన దగుటచే పఠితల మనస్సులో స్థిరముగ నుండి పోవును, మరియొక కవి దానిని గ్రహించి శ్లోకము వ్రాసినపుడు అతడు చేసిన పదహరణము కొట్టవచ్చినట్లు తెలిసిపోవును అని భావము. బ్యా. గుర్తుపట్టుటకు వీలులేని విధమున నుండు, అనగా అంత విశేష మేమియు లేని పాదమునైనను గ్రహింపవచ్చును. (అది హరణముగా పరిగణిం పబడదు,) అట్టి పాదముయొక్క సామ్య మున్నను దోష మేమియు లేదు. వి. రాజశేఖరుని అభి ప్రాయ మేమనగా - పూర్వకవులనుండి గ్రహించినవి రెండు పదములా మూడు పదములా, లేక అంతకంటె అధికమా అను దానిని -శెట్టి హరణదోషమును · నిర్ణయింపరాదు. పూర్వక విరచనలో నున్న ఒక” పదసము<noinclude><references/></noinclude> awoh6pzh60y6nbny8xx11okyc30j2s3 104 224152 579047 2026-09-18T06:22:29Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఏకాదశోధ్యాయః 181 దాయము, దాని స్థితిని బట్టి అతిప్రధానమైనచో, పదముల సంఖ్య ఆత్యల్పమే యైనను దానిని గ్రహింపరాదు. అట్టి ప్రాధాన్యము లేని పక్షమున పదమునే కాదు, పూర్తి పాదము నైనను గ్...' 579047 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఏకాదశోధ్యాయః 181 దాయము, దాని స్థితిని బట్టి అతిప్రధానమైనచో, పదముల సంఖ్య ఆత్యల్పమే యైనను దానిని గ్రహింపరాదు. అట్టి ప్రాధాన్యము లేని పక్షమున పదమునే కాదు, పూర్తి పాదము నైనను గ్రహింపవచ్చును. అది హరణముగ పరిగణిం పబడదు. ఇందులకు ఉదాహరణముగ రెండు శ్లోకములను చూపుచున్నాడు. మొదటి శ్లోకమునందలి మొదటి పాదమును రెండవ శ్లోకములో యథాతథముగ గ్రహించినను, ఆ పాదమున కంత ప్రాధాన్యము లేకుండుటచే అది హరణదోషము కాదు. కాని తరువాత చూపిన రెండు శ్లోకములలో, మొదటి శ్లోకమునందలి చతుర్థపాదము (శఙ్కరక్షిగసిన్ధవే) రూపకాలంకారయు క్తముగ కవిచే ప్రయత్న పూర్వకముగ నిర్మింపబడినది. ఈ పదసందర్భమును గ్రహించుటచే రెండవ శ్లోకము సాదహరణదోషదుష్టము. వ్యా. ఎట్లనగా - (ఇది కిరాతార్జునీయములోని శ్లోకము ill. 10). "జయప్రాప్తివిషయమున మనస్సును నిలిపి, ఉక్తివిశేషముతో రమ్య మగునట్లు ఈ విధముగ పలికిన, ఉదారచిత్తు డగు యుధిష్ఠిరుడు, ద్వైపాయనునిచే ఉదార మగు వాక్యమును ఈ విధముగ పలకబడెను ఇంకను ఎట్లనగా."ఉక్తి విశేషముచే రమ్య మగునట్లుగా ఈ విధముగ మానవుడు లక్ష్మణుడు, విరమించెను. సేవావిధిని ఎరిగినవారు ప్రభువుల ఎదుట, సంక్షిప్తమును సమయానుకూలమును అగు వాక్యమునే(పలుకు దురు)." మూ. ఉల్లేఖవాన్యథా :- నమః సంసారనిర్వాణవిషామృతవిధాయినే సప్తలోకోర్మిభర్గాయ శఙ్కరక్షిరసిన్దవే. యథాచ :- ప్రసద్భిన్దునాదాయ శుద్ధామృతమయాత్మనే నమోఒనన్త ప్రకాశాయ శఙ్కరక్షిరసిన్దవే. 16 వ్యా. ఉల్లేఖము గల అనగా ప్రయత్నపూర్వకముగ కూర్పబడిన శబ్ద సందర్భమునకు ఉదాహరణ మెట్లనగా :- "సంసారము, మోక్షము అనెడు విషమును, అమృతమును కల్పించిన డియు, సప్త లోకము లనెడు తరంగములు కలదియు అగు శంకరుడనెడు ఓర సముద్రమునకు నమస్కారము"<noinclude><references/></noinclude> blk5j6z8ekfw6b7qbtjikcd3zzi7wzn 104 224153 579048 2026-09-18T06:22:39Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '182 కావ్యమీమాంసా మరియు ఎట్లనగా…" ప్రసఠించుచున్న బిందువు నాదము అనెడు బిందువుల నాదము కలదియు, శుద్ధమైన మోక్షమనెడు అమృతముతో నిండినట్టిదియు, అనంత మైన ప్రకాశ మనెడు ఆకాశమువంటి ప్...' 579048 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>182 కావ్యమీమాంసా మరియు ఎట్లనగా…" ప్రసఠించుచున్న బిందువు నాదము అనెడు బిందువుల నాదము కలదియు, శుద్ధమైన మోక్షమనెడు అమృతముతో నిండినట్టిదియు, అనంత మైన ప్రకాశ మనెడు ఆకాశమువంటి ప్రకాశము కలదియు ఆగు శంకరు డనెడు క్షీరసముద్రమునకు నమస్కారము" వి. బిన్దువు నాదము :- ప్రలయాంతమునందు, ప్రాణుల కర్మల నను సరించి పరమేశ్వరునకు సృష్టి చేయవలె ననెడు ఇచ్ఛ కలుగును. ఈ ఇచ్చకు మాయావృత్తి యని పేరు. ఆటుపిమ్మట త్రిగుణాత్మక మగు అవ్యక్తము జనిం చును. అదియే బిందువు. దీనినే శక్తి తత్త్వ మందురు ఆ బిందువులోని ఆచిదం శము బీజము; చిదచిన్నిశ్ర మగు అంశము నాదము; చిదంశము బిందువు. శ క్తి తత్త్వాత్మక మగు బిందువునుండి ఆవిర్భవించిన నాదమునకు శబ్ద బ్రహ్మ యని నామాంతరము. ఇది (నాదము) వర్ణాదిపిశేషరహితము, జ్ఞాన ప్రధానము, చేతన మిశ్రము ఆగు సృష్ట్యుపయోగ్యవస్థావిశేషము. ఈ జగదుపాదాన మగు నాదము నకు “రవము” “పరావాక్” ఇత్యాది నామధేయములు కూడ కలవు. నాదస్వరూ పము ప్రపంచసారమున ఈ విధముగ వివరింపబడినది. “బిన్దోసస్మాద్ ద్యమా నాత్ రవోఒవ్యత్తాత్మకో ఒభవర్. స ఏవ శ్రుతిసంపన్నై శబ్దబ్రహ్మేతి గీయతే " (1.45) ఈ బిందునాదముల ఆవిర్భావస్థానము పరబ్రహ్మయే శంకరుడు ప్రకృతశ్లోకమున "ప్రసర్బన్దు నాదాయ" అని వర్ణింపబడినాడు. మూ, “పాద ఏవాన్యథాత్వకరణకారణం న హరణమ్; ఆపి తు స్వీకరణమ్" ఇత్యాచార్యాః యథా:- గాన త్యాగాధికాః స్వర్గముపాశ్రయన్తో త్యాగేన హీనా నరకం ప్రజన్తి న త్యాగినాం కించిదసాధ్యమ స్తి త్యాగో హి సర్వవ్యసనాని హన్తి 17 యథా చ:- త్యాగో హి సర్వవ్యసనాని హస్తి త్యలీకమేతద్ భువి సత్ప్రతీతమ్ జాతాని సర్వవ్యసనాని తస్యాస్యాగేన మే ముగ్ధవిలోచనాయా ॥ 18 వ్యా, ప్రసిద్ధ శ్లోకములో ఉన్న ఒక పాదమును భావమును మార్చుటకై గ్రహించి మరియొక శ్లోకమును వ్రాసినచో అందులకు కారణము హరణము కాదు, స్వీకరణమే అనగా అట్టి అభి ప్రాయముతో ఒక ప్రాచీన శ్లోకపాదమును గ్రహించినచో అది హరణదోషము కాదు అని ఆచార్యుల అభిప్రాయము. ఎట్ల నగా -<noinclude><references/></noinclude> r6hlv553p9rmd54t4j6v8k3bgledc9c 104 224154 579049 2026-09-18T06:22:49Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఏకాదశోధ్యాయః 189 "అధికముగ త్యాగము చేయువారు స్వర్గమును ఆశ్రయింతురు. త్యాగము లేనివారు నరకమునకు పోవుదురు. త్యాగవంతులకు సాధ్యము కానిదేదియును లేదు. త్యాగము సర్వకష్టములను నశిం...' 579049 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఏకాదశోధ్యాయః 189 "అధికముగ త్యాగము చేయువారు స్వర్గమును ఆశ్రయింతురు. త్యాగము లేనివారు నరకమునకు పోవుదురు. త్యాగవంతులకు సాధ్యము కానిదేదియును లేదు. త్యాగము సర్వకష్టములను నశింపచేయును కదా." ఇంకను ఎట్లునగా…"త్యాగము సర్వకష్టములను నశింపచేయును అను లోకప్రసిద్ధి అసత్యము సుందరనేత్రి యగు ఆమెను విడచుటచే నాకు కష్టము లన్నియు వచ్చినవి..' వి. ఇచట 'త్యాగో హి సర్వవ్యసనాన హన్తి' అను పాదము, ప్రాచీన శ్లోకములో దాని కున్న అర్థమును మార్చుటకై గ్రహింపబడినది గాన ఇది పాద హరణదోషము కాదు అని ఆచార్యుల మతము. మూ. తదిదం ప్రయోగేఒపి. యథా - - స్వీకరణాపరనామధేయం పాదస్తే నరవర దక్షిణే సముద్రే పాదోఒన్యో హిమవతి హేమకూటలగ్నే ఆక్రామత్యలము మహీతలం త్వయీతం భూపాలాః ప్రణతిమపాస్య కిం ను కుర్యుః. యథా చో త్తరార్ధ -- ఇతం తే విధృతపదద్వయస్య రాజు న్నాశ్చర్యం కథమిన సీవనీ న భిన్నా.. హరణమేవ, తద్వదర్ధ 19 20 వ్యా, ఒక పాదమును పూర్తిగ గ్రహించినపుడు, అట్లు గ్రహించుటలోని అభి పాయ మేమైనను అది హరణమే యగును, 'స్వీకరణము' అనునది దీనికొక మారుపేరు మాత్రమే (ఆని రాజశేఖరుని) యభిప్రాయము. వి. ఇంతవరకును పాదతఃశబ్దహరణము అను ద్వితీయభేదము విశ దీకరింపబడినది. వ్యా. శ్లోకార్ధ గ్రహణవిషయమున గూడ ఇట్లే గ్రహింపవలెను ఎట్లనగా:-- "ఓరాజా! నీపాద మొకటి దక్షిణ సముద్రమున ఉన్నది. రెండవ పాదము హేమకూటముతో సంబంధించిన హిమవత్పర్వతముపై నున్నది ఈ విధముగ నీవీ భూమినంతను ఆక్రమించుచుండగా రాజులందరును వంగళ ఏమి చేయుదురు "<noinclude><references/></noinclude> e40lh4s5qyl3hb8mcudxtadcadv0yc3 104 224155 579050 2026-09-18T06:22:59Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '184 తావ్యమీమాంసా పూర్వార్ధమును అట్లే గ్రహించి ఉత్తరార్ధమును మార్చి వ్రాయగా "ఓరాజా ! ఈ విధముగ రెండు పాదములను దాచి నిలబడియున్న నీ సీవని (త్రికసంధి -పిరుదులుక లిసియున్న స్థానమ...' 579050 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>184 తావ్యమీమాంసా పూర్వార్ధమును అట్లే గ్రహించి ఉత్తరార్ధమును మార్చి వ్రాయగా "ఓరాజా ! ఈ విధముగ రెండు పాదములను దాచి నిలబడియున్న నీ సీవని (త్రికసంధి -పిరుదులుక లిసియున్న స్థానము) చీల్చుకొనిపోలేదనిన ఆశ్చర్యముగ నున్నది". వి. ఇచట పూర్వార్ధహరణము దోషము. ఇది అర్ధతః శబ్దహకణము' అను శబ్ధహరణ తృతీయభేదము. ఆవ. ఈ అర్ధహరణమునే మరి యొక విధముగ, అనగా శ్లోకములోని ఒక పాదమును ఒక చోట మరియొక పాదమును మరియొక చోట గ్రహించి మొత్తము రెండు పాదములను గ్రహించుటచే ఆర్థహరణము చేయుటగూడ, ఉండు నని చెప్పుచున్నాడు. మూ, ఏవం వ్యసార్ధ ప్రయోగే ఒ.పి. యథా- తత్తావదేవ శశినః స్ఫురితం మహియో యావన్న తిగ్మరుచిమణ్డలమభ్యుదేతి. అభ్యుద్గతే సకలఖామనిధౌ తు తస్మి న్నిన్డోః సితాభ్రశకలస్య చ కో విశేషం. యథా చ తత్తావదేవ శశినః స్ఫురితం మహీయో - యావన్న కిష్చోదపి గౌరతరా హసన్తి. తాభిః పునర్విహసిరాననపఙ్కజాలి నిరాశకలసకో విశేషః. 21 22 వ్యా, వ్యస్త మైన అనగా దూరదూరముగ నున్న రెండు పాదముల కూపములలో నున్న శ్లోకార్ధమును గ్రహించుటకు ఉదాహరణ మెట్లనగా- "సూర్యమండల ముదయించనంతవరకే చంద్రకాంతి మహత్వపూర్ణమై యుండును. సూర్యు డుదయించిన పిమ్మట తెల్లని మేఘఖండమునకును, చంద్ర బింబమునకు భేదమేమి ఉన్నది?" ఇంకను ఎట్లనగా- " గౌరశరీరచ్ఛాయ గల ఆ సుందరులు నవ్వనంతవరకే చంద్రుని కాంతి మహత్తరముగ కనబడును. వారి ముఖపద్మములు వికసించెనా - చంద్రునకును తెల్లని మేఘఖండమునకును భేదమే తెలియదు.".<noinclude><references/></noinclude> nl8yka5pvaz9ia4xjxmztdrhyid3pch 104 224156 579051 2026-09-18T06:23:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఏకాదశోధ్యాయః 185 వి. ప్రాచీనశ్లోకములోని ప్రథమచతుర్ధ పాదములను గ్రహించి రెండవ శ్లోకములో శ్లోకార్ధహరణము చేయబడినది. మూ. పాద ఏవాన్యథాకరణం న స్వీకరణం పాదోనహరణం చా. యథా:- ఆరణ్యే ని...' 579051 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఏకాదశోధ్యాయః 185 వి. ప్రాచీనశ్లోకములోని ప్రథమచతుర్ధ పాదములను గ్రహించి రెండవ శ్లోకములో శ్లోకార్ధహరణము చేయబడినది. మూ. పాద ఏవాన్యథాకరణం న స్వీకరణం పాదోనహరణం చా. యథా:- ఆరణ్యే నిర్జనే రాత్రావ నర్వేశ్మని సాహసే. న్యాసాపహ్నవనే దైవ దివ్యా సమృవతి క్రియా. యథా చో త్తరార్ధ— "తన్వర్గీ యది లభ్యేత దివ్యాసమ్భవతి క్రియా". 28 24 వ్యా, శ్లోకములోని నాలుగు పాదములలో ఒక పాదమును మాత్రమే మార్చి మిగిలిన మూడు పాదములను యథాతథముగ గ్రహించినచో దానిని స్వీకరణ మని గాని, పాదోనహరణ మని గాని (అనగా ఒక పాదము తక్క శ్లోకమునంతను హరించుట యని గాని) చెప్పుటకు వీణలేదు. (అనగా పెరోడి యందు వలె మూల శ్లోకమునే పూర్తిగా గ్రహించి నట్లగును). “నిర్జనమైన అరణ్యమునందును, రాత్రియందును, గృహ మధ్యమునందును, (బందిపోటువంటి) సాహసకృత్యములందును, దాచుటకై ఇచ్చిన వస్తువును అపహరించినపుడుకు దివ్యక్రియ సంభవించును". ఇది నారదస్మృతిలోని శ్లోకము. అపరాధమును నిర్ణయించి అప రాధిని శిక్షించుటకు సావు లుండవలెను. కాని నిర్జనారణ్యాదులలో జరిగిన అపరాధములకు సాక్షులుండరు గాన అట్టి పరిస్థితులలో దివ్యపరీక్ష చేయవలె నని ఈ శ్లోకము చెప్పుచున్నది. నిందితుని చేతిలో కాలిన ఇనుప గుండు పెట్టి ఆతని చేయి కాలకున్నచో అతడు నిర్దోషియనియు, కాలినచో దోషియనియు నిర్ణయింతురు. ఇట్టి పరీక్షలకు దివ్యపరీక్ష అని పేరు. ఇట్టి పరీక్షలు అనేక విధము లున్నట్లు ధర్మశాస్త్ర గ్రంథములవలన తెలియుచున్నది. వ్యా. ఉత్తరార్ధమునం దెట్లనగా- పూర్వోక్త పరిస్థితులలో - "సుందరాంగి అభించినచో దివ్యక్రియ (సంభోగము) సంభావ్య మగును." వి. పై శ్లోకములోని మూడవ పాదమును మాత్రము మార్చి ఈ శ్లోకము రచించుటచే భావము మారిపోయినది. అయినను దీనిని స్వీకరణ మని<noinclude><references/></noinclude> s1595see7cfede8iiubogc5kp3cojfh 104 224157 579052 2026-09-18T06:23:19Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '188 కావ్యమీమాంసా కాని, హరణ మని కాని అనరాదు; అని రాజశేఖరుని అభిప్రాయము. నేటి పెరోడీలు అనునవి ఈ విధమైనవే. మూ. యథా వాః-యస్య కేశేషు జీమూతాః సద్యః సర్వాజ సన్ధిమ. కుజౌ సముద్రాశ్చత్వా...' 579052 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>188 కావ్యమీమాంసా కాని, హరణ మని కాని అనరాదు; అని రాజశేఖరుని అభిప్రాయము. నేటి పెరోడీలు అనునవి ఈ విధమైనవే. మూ. యథా వాః-యస్య కేశేషు జీమూతాః సద్యః సర్వాజ సన్ధిమ. కుజౌ సముద్రాశ్చత్వార సస్మై తోయాత్మనే నమః. యథాచో త్తరార్ధే- "కుడా సముద్రాశ్చత్వారః స సహేత స్మరానలమ్.” 25 వ్యా. ఒక్క పాదమును మాత్రమే మార్చి శ్లోకాంతరము వ్రాయుటకు ఉదాహర ణంతర మెట్లనగా.. "ఎవని కేశములయందు మేఘము లున్నవో, సమస్త శరీరసంధుల యందును నదులున్నవో, కుషియందు నాలుగు సముద్రము లున్నవో అట్టి జల స్వరూపుడగు పరమాత్మకు నమస్కారము" ఉత్త రార్ధములో పాదపరివ ర్తనము చేసి వ్రాయగా - "ఎవని కేళములందు సముద్రము లున్నవో అట్టివాడుమాత్రమే మన్మథాగ్నిని సహింపగలగ వచ్చును." వి. పై రెండు ఉదాహరణములందును ఒక పాదమును మాత్రమే మార్చి మిగిలిన మూడు పాదములను యథాతథముగ గ్రహించుట జరిగినది. ఆ మూడు పాదముల అర్థము రెండు శ్లోకములందును సమానమే. ఆవ. కాని ఒక కవి మూడు వేరు వేరు శ్లోకములనుండి మూడు పాదములను గ్రహించి, తానొక పాదమును కల్పించి ఒక శ్లోకమును కూర్పవచ్చును. మూడు పాదములకు మూల శ్లోకములలో నున్న అర్థము వేరు. ఈ శ్లోకములో ఆర్థము వేరు. అట్టి రచన వాస్తవ మైన కవిత్వమే యని రాజశేఖరుడు చెప్పుచున్నాడు. యథా మూ. భిర్నార్థానాం తు పాదారామేకేన పాదేనాన్వయనం కవిత్వమేవ. కిమిహ కిమపి దృష్టం స్థానమస్తి శ్రుతం వా ప్రజతి దినక రోఒయం య త నాస్తం కదాచిత్. భ్రమతి విహగసార్థానిత్థమాపృచ్ఛమానో రజని విరహభీకశ్చక్రవాకో వరాక 26<noinclude><references/></noinclude> 917xe7vngg4dj1hcd7rmt4ytth6ov6t 104 224158 579053 2026-09-18T06:23:31Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఏకాదశోధ్యాయః యథా చ:-జయతి సిఠవిలోలవ్యాలయజ్ఞోపవీతీ ఘనక పిలజటాన్త రాస్తే గణ్ణాజలౌమః . అవిదితమృగచిహ్నావిన్దులేఖం దధానః పరిణతశీతిక ణ్డశ్యామకణ్ణః పినాకీ. యథాచ:- కుముదవనమపశ్ర...' 579053 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఏకాదశోధ్యాయః యథా చ:-జయతి సిఠవిలోలవ్యాలయజ్ఞోపవీతీ ఘనక పిలజటాన్త రాస్తే గణ్ణాజలౌమః . అవిదితమృగచిహ్నావిన్దులేఖం దధానః పరిణతశీతిక ణ్డశ్యామకణ్ణః పినాకీ. యథాచ:- కుముదవనమపశ్రీ శ్రీమదమ్భోజఖిణ్ణం త్యజతి ముదములూక ప్రీతిమాంశ్చక్రవాక. ఉదయమహిమరశ్మిర్యాతి శీతాంశుర సం హతవిధిలసితానాం హీ విచ్చితో విపాకం యథా చ :- కిమిహ కిమపి దృష్టం స్థానమస్తి శ్రుతం వా ఘనక పిలజటా నర్రా నగర్గాజలౌఘః. నివసతి న పినాకీ యత యాయాం తదస్మిన్ హతవిధిలసితానాం హీ విచిత్రో విపాకం. 187 27 28 వ్యా. భిన్నార్థము లగు పాదములను ఒక పాదముతో అన్వయించుట కవిత్వమే యగును. ఎట్లనగా - "ఏ స్థానమునందు ఈ సూర్యుడు ఎన్నటికిని ఆ స్తమించడో అట్టి స్థాన మేదైనా ఉన్నట్లు ఎవరైనా చూచినారా ? లేక విన్నారా ?" అని పక్షుల నన్నిం టిని అడుగుచు, పాపము : రాత్రివిరహమువలన భయపడిన చక్రవాకము తిరుగు చున్నది." ఇంకను ఎట్లనగా - "కదలుచున్న తెల్లని సర్పమే యజ్ఞోపవీతముగ గలవాడును. దట్టమైనవియు కపిలవర్ణములును అగు జటల మధ్యమున తిరు గాడుచున్న గంగాజల ప్రవాహము కలవాడును మృగచిహ్నము లేని చంద్ర రేఖను ధరించుచున్నవాడును, ముదిమి చెందిన నెమలివలె నల్లని కంఠము గల వాడును, పినాకధారియు ఆగు శివుడు సర్వోత్కర్షగ నున్నాడు''. ఇంకను ఎట్లనగా "కలవల సముదాయము శోభారహిత మై యున్నది. పద్మసముదాయము శోభాయుక్తమై యున్నది. గుడ్లగూబ సంతోషమును త్యజించుచున్నది. వాకము సంతసించుచున్నది. సూర్యుడు ఉదయించు చున్నాడు; చంద్రుడు అస్తమించుచున్నాడు. ఈ పాడు దైవముయొక్క విలాసం విపాకము విచిత్రము కదా!" (శిశుపాలవధము 11,64) ఇంకను<noinclude><references/></noinclude> l4h43ajrdx9okr9vq9ims22qeci4riu 104 224159 579054 2026-09-18T06:23:41Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '188 కావ్యమీమాంసా ఎట్లనగా - "దట్టమైనవియు, కపిలవర్ణము కలవియు అగు జటల మధ్య తిరుగా డుచున్న గంగాజల ప్రవాహము గల పినాకధారి యగు శివుడు ఏ స్థానమున ఉండడో అట్టి స్థాన మెచటనైనను, ఏదైనను (...' 579054 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>188 కావ్యమీమాంసా ఎట్లనగా - "దట్టమైనవియు, కపిలవర్ణము కలవియు అగు జటల మధ్య తిరుగా డుచున్న గంగాజల ప్రవాహము గల పినాకధారి యగు శివుడు ఏ స్థానమున ఉండడో అట్టి స్థాన మెచటనైనను, ఏదైనను (మీరు) చూచినారా లేక విన్నారా? (ఉన్నచో) నేనచటకి పోవుటకు వీలగును కదా! ఈ పాడుదైవముయొక్క విలా సల విపాకము విచిత్రము కదా!" వి. ఇవి శివునివిషయమున అపరాధము చేసి అతని దండనమునుండి తప్పించుకొనుటకై ప్రయత్నము చేయువాని మాటలై యుండును. ఇచట కవి మూడవ పాదమును మాత్రము తాను రచించి మిగిలిన మూడు పాదములను పై మూడు శ్లోకములనుండి గ్రహించినాడు. కాని ప్రకరణభేదముచే ఆ ముడు పాదముల అర్థములు కూడ మార్పుచెందినవి. అందుచే ఇట్టి రచనను కవిత్వ మనవచ్చు నని రాజశేఖరుని అభిప్రాయము. 80 మూ. పాదోనవత్కతిపయపదప్రయోగో ఒ.పి. యథా :- "యా వ్యాపారవతీ రసాన్ రసయితుం కాచిత్కవీనాం నవా దృష్టిరాః పరినిష్ఠితార్థ విషయోన్మేషా చ వైపశ్చితీ. రే ద్వే అప్యవలమ్బః విశ్వమనిశం నిర్వర్ణయన్తో వయం క్రాన్తానైన చలబ్ధమబ్ధిశయన త్వదృక్తి తుల్యం సుఖమ్" యథా చ చతుర్థ పొందే "ముత్పలదృశాం ప్రేమ॥ సమానం సుఖమ్" వ్యా, కతిపయపదప్రయోగము కూడ పాదోనము వంటిదే. ఎట్లనగా :- వి. ప్రాచీన శ్లోకములోని ఒక్క పాదమును మాత్రము మార్చి మిగిలిన మూడింటిని యథాతథముగ గ్రహించినచో దానిని సంగ్రహణ మని గాని, పాదో నహరణ మని కాని చెప్పరాదు అని వెనుక చెప్పబడినది. అట్లే పాదమును పూర్తిగా కాక దానిలోని కొన్ని పదములను మార్చి ప్రయోగించినను దానిని కూడ సంగ్రహణ మని గాని కతిపయపదోనహరణ మని గాని చెప్పరాదు అని అర్థము • వ్యా, రసములను ఆస్వాదించుటకై ప్రయత్నించునది యగు కవులయొక్క ఏ నూతన దృక్పథము కలదో, పరినిష్ఠితము లగు విషయములను గ్రహించునది యగు పండితుల ఏ దృక్పథము కలదో ఆ రెండు దృక్పథములను కూడ ఆశ్ర<noinclude><references/></noinclude> bveyoxhh6iph5hlqwelqg2avbl6q422 104 224160 579055 2026-09-18T06:23:50Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఏకాదశోధ్యాయః 189 యించి, ఈ ప్రపంచము నంతను నిత్యము, పరిశీలించి పరిశీలించి అలసిపోయి నాము. ఓ । క్షీరాబ్ధిశయనా! (ఎంత చేసినను) నీ భక్తితో సమాన మగు సుఖ మును పొందళాలక పోయితిమి," ఇంకను ఎ...' 579055 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఏకాదశోధ్యాయః 189 యించి, ఈ ప్రపంచము నంతను నిత్యము, పరిశీలించి పరిశీలించి అలసిపోయి నాము. ఓ । క్షీరాబ్ధిశయనా! (ఎంత చేసినను) నీ భక్తితో సమాన మగు సుఖ మును పొందళాలక పోయితిమి," ఇంకను ఎట్లనగా-చతుర్థపాదమున. ''అలసిపోయినాము, కాని నల్లకలు వల వంటి నేత్రములు గల యువతుల ప్రేమతో సమానమైన సుఖము పొంద లేదు." వి. నాల్గవపాదములోని అబ్ధిశయన త్వద్భక్తి తుల్యం" అను కొన్ని పదములను మార్చి 'ఉత్పలదృశాం ప్రేమ్జీః సమానం" అను పదములను చేర్చి శ్లోకము వ్రాసినను అది సంగ్రహణము గాని, హరణము కాని కాదు. (ఇది కూడ రోడి వంటిదే). మూ. పాదైక దేశ గ్రహణమపి పడై కదేళో పలక్షణమ్. యథా "అసకలహసితత్వాత్ శాశీరానీవ శాన్త్యా ముకులితనయనత్వాద్వః క్త కర్ణోత్సలాని. పిబతి మధుసుగన్ధిన్యాననాని ప్రియాణాం త్వయి వినిహితభారః కు స్తలానామధీశః." యతా చో త్తరార్ధ— "పిఐతు మధుసుగన్ధిన్యాననాని ప్రియాణాం మయి వినిపాతకార | కు న్తలానామధీశః.” వ్యా, పాదై కదేశము అనునది పదై కదేశమునకు కూడ ఉపలక్షణము. ఎట్లనగా :- వి. వెనుక పాదమునందలి కొన్ని పదములను మార్చుటను గూర్చి చెప్ప బడినది. అది పదైక దేశమునకు కూడ ఉపలక్షణము, అనగా పదములోని కొంత భాగమును, ఒకటి రెండు వర్ణములను, మార్చినను అది స్వీకరణమని గాని, అపహారమని కాని చెప్పరాదు. చెప్పవలసిన దానిలో కొంత భాగమును మాత్ర మే చెప్పుట ఉపలక్షణము. చెప్పినదానిని పట్టి చెప్పని దానిని ఊహించుకొన వచ్చును. "కాళేధ్యో దధి రవ్యతామ్" (పెరుగును కాకులు తినివేయకుండ చూడుము) అని చెప్పినపుడు అచట నున్న కాకపదముచే పెరుగును తినివేయు మార్జాలాది సకలజంతువులను గూడ గ్రహించవలెను. కాకశబ్దమునకు దధ్యుప ఘాతకములందు లక్షణ..' ఈ శ్లోకము కున్తలేశ్వక దౌత్య మను- కాళిదాసర చిత<noinclude><references/></noinclude> rcz804ypl5toapzuiurzw6y13nv2com 104 224161 579056 2026-09-18T06:24:00Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '190 కావ్యమీమాంసా కావ్యములోని దని ప్రసిద్ధి. కాళిదాసు వి క్రమాదిత్యుని దూతగ కుంతలేశ్వరుని వద్దకు వెళ్ళి వారిరువురికిని సఖ్యము కూర్చినట్లు చెప్పుదురు. ఆ కుంతలేశ్వర దౌర్యము...' 579056 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>190 కావ్యమీమాంసా కావ్యములోని దని ప్రసిద్ధి. కాళిదాసు వి క్రమాదిత్యుని దూతగ కుంతలేశ్వరుని వద్దకు వెళ్ళి వారిరువురికిని సఖ్యము కూర్చినట్లు చెప్పుదురు. ఆ కుంతలేశ్వర దౌర్యములోని మూడు శ్లోకములు మాత్రమే, అలంకార గ్రంథో దాహృతము లై లభించుచున్నవి. ఈ శ్లోకమున కాళిదాసు కుంతలేశ్వరుని గూర్చి విక్రమాదిత్యు నితో చెప్పుచున్నాడు. కుంతలాధీశ్వరుడు భారమునంతయు నీపై ఉంచి, మందహాసముతో కూడినవగుటచే కాంతి చే కడిగివేయబడినవి వలె ఉన్నట్టియు, మూసిన నే తములు కలనగుటచే స్పష్టముగ కనబడుచున్న కర్ణోత్పలములు (చెవులలోని నల్లకలువలు) కలవియు. మద్యముచే సుగంధము కలవియు అగుప్రియురాండ ముఖములను పానము చేయుచున్నాడు". వి. ఇది విని విక్రమాదిత్యుడు 'పిబతి' 'త్వయి' అను పదములలోని అక్ష రములను (పదై కదేశ మును=పదములో ఒక భాగమును మార్చి 'పిబతు' 'మయి' అని చేసి ఆశ్లోకమునే పఠించెను,... నాయందు భారమునంతయుఉంచి... పానముచేయు గాక" అని యర్థము. మూ, వాక్యస్యాన్యథా వ్యాఖ్యానమపి న స్వీకరణం హరణం నా. యథా:- "సుభు!త్వంకుపితేత్యపాస్త మఠనం త్యక్తా కథా యోషితాం దూరాదేవమయోళ్లి తాః తాః సురభయః స్రగ్దామరూపాదయః. కోపం రాగిణి ముఖ్య మయ్యవనతే దృష్టే ప్రసీదాధునా సద్యస్త్వద్విరహాద్భవన్తి దయితే సర్వా మమాన్దా దిశః. ఏతచ్చ కాన్తాప్రసాదనపరం వాక్యం కుపితదృష్టిపరతయా వ్యాఖ్యాతయ్, న స్వీకృతం, హృతం వాడే వ్యా. ఒక వాక్యమును మరి యొక విధముగ వ్యాఖ్యానించినను అది స్వీకరణ మని కాని, హరణ మని కాని చెప్పరాదు. ఎట్లనగా- “అందమైన కనుబొమ్మలు కల ఓప్రియురాలాః నీవు కోపగించుటచే భోజనమును విడిచితిని. స్త్రీల కథను కూడ త్యజించితిని. పరిమళించు మాలికలు ధూపములు మొదలగునవి కూడ దూరముగ విడచితిని అనురాగవంతుడనైన నాయందు కోపమును విడిచిపెట్టుము. నమ్రుడనైన, నీ ఎదుటనే కనబడుచున్న, నాయందు ఇపుడు అనుగ్రహింపుము, నీ విరహముచే నాకు దిక్కు లన్నియు ఒక్క మారుగ ఆంధ మైపోవును"<noinclude><references/></noinclude> 8kzdz0t9d7grz2fgdna7qd47h20a1wj 104 224162 579057 2026-09-18T06:24:11Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఏకాదశోధ్యాయః 191 ప్రియురాలిని అను గ్రహింపచేసికొనుటను బోధించు ఈ వాక్యము కండ్ల కలక మొదలగు వాటిచే దూషిత మగు దృష్టిని గూర్చి చెప్పినట్లుగా వ్యాఖ్యా నింపబడినది. ఇట్లు మరి యొక అ...' 579057 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఏకాదశోధ్యాయః 191 ప్రియురాలిని అను గ్రహింపచేసికొనుటను బోధించు ఈ వాక్యము కండ్ల కలక మొదలగు వాటిచే దూషిత మగు దృష్టిని గూర్చి చెప్పినట్లుగా వ్యాఖ్యా నింపబడినది. ఇట్లు మరి యొక అర్థము కల్పించినను ఇచట స్వీకరణముగాని, హరణముగాని లేదు. వి. దృష్టిపక్షమున 'దృష్టి' 'రాగిణి' అనునవి కూడ సంబోధన ప్రథమాన్తములు., 'అందమైన కనుబొమ్మలు కల ఓదృష్టి! నీవు ప్రకోపించు టరే భోజనమును విడచితిని.......... ఓ ప్రకోపమును విడిచి పెట్టుము. (బాధతో) వంగిపోయిన నా విషయమున ప్రసన్నపు కమ్ము అనగా ప్రసాదమును పొందుము......... ఆంధమైపోవును." మూ. యత్తు పరకీయం స్వీయమితి ప్రోక్తానామన్యతమైన కారణేన విలవన్తి తన్న కేవలం హరణమ్, ఆపి తు దోషోదాహరణమ్. ముక్తక ప్రబద్ధ విషయం తర్. మూల్య కయోపి హరణమేవ. వరమప్రాప్తిర్యకసోన పునద్ధుర్యశ వ్యా, పైన చెప్పిన కారణములలో (పద్ధతులలో) ఏదియో ఒక కారణమును పురస్కరించుకొని పరకీయరచన కూడ తమదే అని కొందరు విలపించుచుందురు... అది హరణము మాత్రమే కాదు. (స్వీయ) దోష ప్రకటనము కూడ. ఇట్టి హర ణము ముక్తకములందును ప్రబంధములందును కూడ ఉండుటకు అవకాశ మున్నది. ఇతరుల కావ్యమును మూల్యముచే కొని తనదని చెప్పుకొనుట కూడ హరణమే. యశస్సు లభింపకపోయినను మంచిదే కాని దుర్మశము (అపకీర్తి లేదా దుష్టమార్గమున లభించిన కీర్తి) మంచిది కాదు. మూ. సభాపతిస్తు ద్విధా - ఉపజీవ్య, ఉపజీవకళ్చ (ఇతి). త తోపణీవన మాత్రేణ న కశ్చిద్దోషః. యతః సర్వోఒపి పరేభ్య ఏవ వ్యుత్పద్యతే కేవలం తత్ర సముదాయో గురుః. వ్యా, ఉపజీవ్యుడు, ఉపజీవకుడు అని సభాపతి రెండు విధములు. (ఎవనిపై ఇతరులు ఆధారపడుదుకో అతడు ఉపజీవ్యుడు. ఇతరులపై ఆధారప డువాడు ఉపజీనకుడు). ఉపజీవకుడైనంతమాత్రమున దోష మేమియును లేదు. ఏలనన ప్రతిఒక్కడును ఇతరులనుండియే వ్యుత్పత్తి సంపాదించును. ఉపజీవకు డగు సభాపతి విషయమున విశేష మేమనగా సభ్యుల సముదాయము ఆతనికి గురువుగ నుండును.<noinclude><references/></noinclude> 98ehver0dp5xlt0m47ve47dfkptyodu 104 224163 579058 2026-09-18T06:24:23Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యమీమాంసా పడిన ని. శబ్దహరణమును గూర్చి చర్చించు సందర్భమున సభాపతిని గూర్చిన ఈ వాక్యములు లేఖక ప్రమాదముచే ఎచటనో ఉండవలసినవి ఇచట వేమో అనిపించుచున్నది. బహుశా ఈ వాక్యములు దశమ...' 579058 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యమీమాంసా పడిన ని. శబ్దహరణమును గూర్చి చర్చించు సందర్భమున సభాపతిని గూర్చిన ఈ వాక్యములు లేఖక ప్రమాదముచే ఎచటనో ఉండవలసినవి ఇచట వేమో అనిపించుచున్నది. బహుశా ఈ వాక్యములు దశమాధ్యాయములో చివర ఉన్న “వాసుదేవ ... సభాపతీన్ దానమానాభ్యామను కుర్యాత్" ఆను వాక్యము తరువాత ఉండియుండును. మూ. '+తద్వదు క్తి హరణమ్" ఇత్యాచార్యాః యథా- "ఊరుద్వన్ద్వం సరసకదలీకాఱ్ఱన బ్రహ్మచారి. " యథా చ " ఊరుద్వయం కదలక స్థలమోః సవంశం శ్రోణిః శిలాఫలక సోదర సన్ని వేశా. వక్షః స్తనద్వితయతాడిత కుమృశోభం సబ్రహ్మచారి శశినశ్చ ముఖం మృగ్యం. " 88 వ్యా. * ఉక్తి హరణము కూడ శబ్దహరణము వంటిదే" అని ఆచార్యుల అభిప్రాయము. (ఉక్తి యనగా ఒక విషయమును చమత్కారముగ నుండునట్లు చెప్పుట. ఉదాహరణమునకు సమానముగ నున్నది' అని చెప్పుటకు బదులు "సబ్రహ్మచారి' అనగా 'కలిసి చదువుకున్నది' అని చెప్పినచో చమత్కార మున్నది.) ఎట్లనగాః- "ఊరుద్వయము సరసములైన కదలీ కాండముల సబ్రహ్మచారి అనగా సహపాఠి = సమానమైనది". ఇంకను ఎట్లనగా- ''ఆ మృగాషి యొక్క ఊరుద్వయము కదలీ స్తంభములతో సమానమైన వంశము కలది-కదలీ స్తంభముల వంశమునందు పుట్టినది. కటి ప్రదేశము శిలా ఫలకమునకు సహోదరమైన సన్నివేశము కలది. వక్షఃస్థలము స్తనద్వయముచే కొట్టబడిన కుంభశోభ గలది. ముఖము చంద్రునకు సబ్రహ్మచారి యైనది." F వి. ఈ కవి పూర్వశ్లోకమునందలి 'నబ్రహ్మచారి' అను ఉక్తిని గ్రహించి తాను కూడ ఆ పదమునే కాక తత్సదృశములగు 'సవంశమ్' 'సోదర' అను ఉ ద్వయమును కూడ కల్పించి ప్రయోగించినాడు కావున ఇది కూడ పదాపహా రము వంటిదే.<noinclude><references/></noinclude> 2679vzo1amy34jx83l6wznuxmcenktf 104 224164 579060 2026-09-18T06:24:32Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఏకాదశోధ్యాయః 198 మూ. "ఉక్త యో హ్యర్థాన్తర సజాన్తాన ప్రత్యభిజ్ఞాయ ; స్వద నేచ తదరాస్తు హరణాదపి హరణం స్యుః" ఇతి యాయావరీయః. వ్యా. "ఉక్తులు ప్రసిద్ధార్థముకంటె భిన్నమైన అర్థమును బోధ...' 579060 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఏకాదశోధ్యాయః 198 మూ. "ఉక్త యో హ్యర్థాన్తర సజాన్తాన ప్రత్యభిజ్ఞాయ ; స్వద నేచ తదరాస్తు హరణాదపి హరణం స్యుః" ఇతి యాయావరీయః. వ్యా. "ఉక్తులు ప్రసిద్ధార్థముకంటె భిన్నమైన అర్థమును బోధించును గాన వాటిని గుర్తించుట (ఇతరులనుండి హరింపబడిన వని గుర్తించుట) కష్టము; అవి రుచికరముగ కూడ ఉండును. వాటి అర్థములు మాత్రము హరణమును మించిన హరణములు, లేదా హరింపబడినదానినుండి హరించినవి అగును" అని యాయావ రీయుని అభి ప్రాయము. మూ. నా స్యచౌరః కవిజనో నా సుచౌరో వణిగనః స నన్దతి వినా వాచ్యం యో జానాతి నిగూహితుమ్. 84 వ్యా. చౌర్యము చేయని కవి లేడు. చోరుడు కాని వర్తకుడు లేడు. దొంగ తనమును ఎట్లు కప్పుకొనవలెనో తెలిసినవాడు నిందల పాలు కాకుండగ ఆనందించును. మూ. ఉత్పాదకః కవిః కశ్చిత్కశ్చిచ్చ పరివర్తక ఆచ్ఛాదక స్తథాదాన్యస్తథా సంవళ్లతో ఒపరః. 35 వ్యా. ఒక్కొక్క కవి నూతనమార్గములను సృజించును. ఒక్కొక్కడు మార్పులు చేయును. ఒక్కొక్కడు హరించినదానిని కప్పిపుచ్చును. ఒక్కొక్కడు తనదిగా చేసి వేసికొనును. మూ. శబ్దార్ణోక్తిషు యః పశ్యేదిహ కించన నూతనమ్. ఉల్లిభేత్కించన ప్రాచ్యం మన్యతాం స మహాకవిః ఇది రాజశేఖరకృతా కావ్యమీమాంసాయం కవిరహస్యే ప్రథమేధి కరణే ఏకాదశో ఒధ్యాయః శబ్దహరణాని. ఎవడు శబ్దమునందును, అర్థమునందును, ఉక్తులయందును ఏదైన ఒక నూతన విషయమును చూడకలుగునో, ఏదైన ఒక ప్రాచీనవిషయమును చక్కగ చిత్రించునో అతడు మహాకవి యని గ్రహింప వలెను. (18) బాలానందినిలో ఏకాదశాధ్యాయము సమాప్తము.<noinclude><references/></noinclude> sl6vysp43k9cd7dudfyqkh8vzvpjbc3 104 224165 579061 2026-09-18T06:24:43Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వాదశో౬ధ్యాయః శబ్దార్థ హరణేషు కవి ప్రభేదాః ప్రతిబిమ్బకల్పవికల్పస్య చ సమీక్షా. మూ. పురాణకవివుణ్ణి వర్త్మని దురాపమసృష్టం వస్తు; తతశ్చ తదేవ సంస్కర్తుం ప్రయతేత" ఇత్యాచార్...' 579061 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ద్వాదశో౬ధ్యాయః శబ్దార్థ హరణేషు కవి ప్రభేదాః ప్రతిబిమ్బకల్పవికల్పస్య చ సమీక్షా. మూ. పురాణకవివుణ్ణి వర్త్మని దురాపమసృష్టం వస్తు; తతశ్చ తదేవ సంస్కర్తుం ప్రయతేత" ఇత్యాచార్యాః. 'న' ఇతి వాక్పతిరాజః "ఆసంసారముదారై = కవిభిః ప్రతిదినగృహీతసారో ఒపి ఆద్యాప్యభిన్నముద్రో విభాతి వాగాం పరిస్పన్దః" వ్యా, "ప్రాచీనకవులచే శణ్ణమైన, అనగా అనాదికాలము నుండి ఎందరో మహాకవులు నడచిన, మార్గమునందు, వారు స్పృశించని వస్తువు లభించుట కష్టము. అందుచే వారందరును స్పృశించిన వస్తువునే సంస్కరించుటకు ప్రయ త్నించవలెను" అని ఆచార్యుల అభిప్రాయము. 'ఇది యుక్తము కాదు' అని వాక్పతిరాజు, * సంసార ప్రారంభము నుండియు మహాకవులచే పతిదినము, గ్రహింప బడిన సారముకలదైనను, నేటికిని సీలు విడగొట్టని, వాక్రవాహము సర్వోత్క ర్షతో నున్నది". వి. వాక్పతిరాజు ఈ అభిప్రాయమును ' గౌడవహో' కావ్యములో (64-87) చెప్పిఉన్నాడు. మూ, తత్ప్ర్పతిఖాసాయచ పరప్రబన్దేష్వవదధీత. “తదవగాహనే హి తదేశ యోగయో ఒర్థాః పృథక్ పృథక్ ప్రథస్తే," ఇత్యేకే. "తత్రత్యానామర్థా నాం ధాయయా పరివృత్తి ॥ ఫలమ్," ఇత్యపఠే, “మహాత్మనాం హి సంవాదిన్యో బుద్ధయ ఏక మేవార్థముపస్థాపయన్తి తత్పరిత్యాగాయ తానాద్రియేత" ఇతి వ్యా. అది (అనగా ఇతరులు స్పృశించని ఆర్థము) ప్రతిభాసించుటకై ఇతరుల ప్రబంధముల విషయమున అవధానమును చూపవలెను. ప్రాచీన ప్రబంధ చ 1<noinclude><references/></noinclude> 9oe5rno1x642eju20edmkhzua1mhxam 104 224166 579062 2026-09-18T06:24:53Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వాదశోధ్యాయః 196 ములను పరిశీలించినచో ప్రప్రథమముగ ఆ ప్రబంధములలో ఆవిర్భవించిన (కూర్చబడిన విషయములు ఎట్లు వేరు వేరుగ రాసించునో తెలియును" అని కొందరి అభి ప్రాయము. "వాటిని బాగుగ...' 579062 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ద్వాదశోధ్యాయః 196 ములను పరిశీలించినచో ప్రప్రథమముగ ఆ ప్రబంధములలో ఆవిర్భవించిన (కూర్చబడిన విషయములు ఎట్లు వేరు వేరుగ రాసించునో తెలియును" అని కొందరి అభి ప్రాయము. "వాటిని బాగుగ పరిశీలించినచో అందలి విషయములను ఛాయా రూపమునమార్చి (ఉన్నదున్నట్లుగకాక కొంచెము మార్చి, తమ ప్రబంధ ములలో చేర్చుకొనుటకు వీలుండును. ఇదియే) ఫలము అని మరి కొందరి అభి ప్రాయము. మహాత్ముల బుద్ధులు సంవాదము కలవై ఉండును, అనగా ఒకే విధముగ ఆలోచించును. అందుచే అవి ఒకే విషయమును కూర్చుచుండును. కావున వాటిని తృజంచుటకై వాటిని పరిశీలింపవలెను” అని కొందరు చెప్పుదురు, మూ, 'న' ఇతి యాయావరీయం. సారస్వతం చదరవాఙ్మనసగోచ రేఖ ప్రణిధానేన దృష్టమదృష్టం దార్థశాతం స్వయం విభజతి తదాహు ః "సుప్త స్యాపి మహాక వేః శబ్దార్థో సరస్వతీ దర్శయతి. తదితర స్య త త జాగ్రతో ఒ వ్యర్ధం చక్షుః. అన్యదృష్టచరే హ్యర్థే మహాకవయో జాత్యస్తద్విపరీతే తు దివ్యదృశః న తత్ త్యక్షః సహస్రాతో వా యచ్చర్మచషోపి కవయః పశ్యన్తి మతిదర్పణే కవీనాం విశ్వం ప్రతిఫలతి. కథం ను వయం దృశ్యామహే ఇతి మహాత్మనా మహంపూర్వికయైన శబ్దార్థాః పురో ధావన్తి, యత్సిద్ధప్రణిధానా యోగినః పశ్యన్తి తత్ర వాదా విచరన్తి కవయ ఇత్యనన్తా మహాకవిషు సూక్తయః (ఇతి). వ్యా 'కాదు' (ఇట్లు చెప్పుట యుక్తము కాదు) అని యాయావరీయుడు చెప్పుచున్నాడు. సారస్వతనేత్రము, వాక్కుకు కాని, మనస్సుకు కాని అందని ఏకాగ్రతయొక్క సహాయముచే దృష్టము లగు విషయములను అదృష్టము లగు విషయములను స్వయముగనే వేరు చేసి చూపును. కావుననే ఇట్లు చెప్పుదురు — “మహాకవి నిద్రపోవుచున్నను, సరస్వతి అతనికి శబ్దార్థములను చూపును. మహాకవి కానివాడు మేల్కొని ఉన్నను వాని నేత్రము ఆంధమే. ఇతరులచే పూర్వమే చూడబడిన అర్థముల విషయమున మహాకవులు జాత్యంధులు. (వారికా విషయములు కనబడనే కనబడవు.) ఇతరార్థముల విషయమున దివ్య దృష్టి కలవారు, కవులు చర్మచక్షువులే యైనను, వారు చూడగలిగిన విషయము లను మూడునేత్రములుగల శివుడు కాని, వేయినేత్రములు గల ఇంద్రుడు కాని చూడజాలడు. కపుల బుద్ధియనెడు అద్దమునందు ప్రపంచ మంతయు ప్రతిబింబిం<noinclude><references/></noinclude> jtalrdceax4brew5n8676ueqquuzjx5 104 224167 579063 2026-09-18T06:25:02Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యమిమాంసా చుడు. మనసు వీరి దృష్టికోనికి ఎట్లు వచ్చెదమా ఆరు అహమహమికతో (నేను ముందు నేను ముందు అను పోటీతో) శబ్దార్థములు, మహాకవుల ఎదుటకు, పరువెత్తుచు వచ్చును. చిత్తైకాగ్రతను...' 579063 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యమిమాంసా చుడు. మనసు వీరి దృష్టికోనికి ఎట్లు వచ్చెదమా ఆరు అహమహమికతో (నేను ముందు నేను ముందు అను పోటీతో) శబ్దార్థములు, మహాకవుల ఎదుటకు, పరువెత్తుచు వచ్చును. చిత్తైకాగ్రతను సంపాదించుకొనిన యోగులు ఏ విషయ మును చూడగలరో, ఆ విషయమున కవులు వాక్కులతో సంచరింతురు. కావున మహాకవుల విషయమున సూక్తులు అనంతములు. అనగా మహాకవులకు సూక్తుల కొరత అనునది ఉండదు. ' మూ. "సమస్త మస్తి" ఇతి యాయావరీయం. క్రీస్తు త్రిపథమర్థమధ్య గీష్మహి-యదుతాన్యయోనిర్ని హ్నుత యోనిర యోనిశ్చ. తత్రాఒయోనిర్ద్విధా ప్రతి బిమ్బకల్ప, ఆలేఖ్య పఖ్యశ్చ, నిహ్నుతయోనిరవీ ద్విధా- తుల్యదేహితుల్యః పర పురప్రవేశసదృశశ్చ ఆయోనిః పునరేకాదృశః (లేక) ఏన. తత అర్థః స ఏవ సర్వో వాక్యాన్త రవిరచనా పరం యత్ర. తదపరమార్థ విభేదం కావ్యం ప్రతిబిచ్చుకల్పం స్యాత్. యథా :- వ్యా, “మహాకవుల విషయమున చెప్పిన దంతయు వాస్తవమే" అని యాయావరీయుడు. కాని కావ్యార్థము ఆన్యయోని యనియు నిహ్నతయోని యనియు, ఆయోని యనియు మూడు విధము లని చదివియున్నాము. వి. పూర్వమే ఒక కవిచే చెప్పబడి యున్నది అన్యయోని పూర్వ మెవరు చెప్పిరో తెలియనిది నిహ్న తయోని. కప్పబడిన మూలము కలది అనియర్థము. మూలమేదియు లేనిది ఆయోని. వ్యా. వీటిలో ప్రతిబింబకి ల్పము (ప్రతిబింబముతో సమానమైనది) ఆలేఖ్య ప్రఖ్యము (చిత్తరువు వంటిది) అని అన్యయోని రెండు విధములు. తుల్యదేహి తుల్యము (అనగా మనిషికిని మనిషికిని పోలిక ఉన్నట్లు ఉండునది) పరపుర ప్రవేశసదృశము (వేషము మార్చి శత్రుపురములోనికి ప్రవేశించుటతో సమా నము) అని సిహ్నతయోని కూడ రెండు విధములు. ఆయోని మాత్రము ఒక విధ ముననే ఉండును. అందు- "ఏ కావ్యమునందు ఆర్థమంతయు ప్రాచీనరచనలో నున్నదే - ఉండునో,<noinclude><references/></noinclude> ebo0lthodwih2gdzw823dh19iurak5t 104 224168 579064 2026-09-18T06:25:11Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వాదశోధ్యాయః 197 కేవలము వాక్యరచన మాత్రము వేరుగ నుండునో, అది వాస్తవమున భేదము లేని అట్టి కావ్యము ప్రతిబింఐకల్పము." ఎట్లనగా :- మూ. రే పాస్తు నః పశుపతేరలినీలఖాసః కణ్ణ ప్రదేశఘటిత...' 579064 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ద్వాదశోధ్యాయః 197 కేవలము వాక్యరచన మాత్రము వేరుగ నుండునో, అది వాస్తవమున భేదము లేని అట్టి కావ్యము ప్రతిబింఐకల్పము." ఎట్లనగా :- మూ. రే పాస్తు నః పశుపతేరలినీలఖాసః కణ్ణ ప్రదేశఘటితాః ఫణినః స్ఫురన్తః. చన్ద్రమృతామ్బుకణ సేక సుఖ పరూడై ద్యైరణ్కు రైన విరాజతి కాలకూటం, యథా చ : “జయన్తి సీలకణ్ణస్య నీలాః కట్టే మహాహయః గలద్గణ్ణామ్బుసంసి క్త కాలకూటాఙ్కు రా ఇవ." వ్యా, "తుమ్మెదల వలె నల్లని కాంతి కలవియు, ఈశ్వరుని కంఠ ప్రదేశమునందు కూర్చబడినవై ప్రకాశించుచున్న ఆ సర్పములు మిమ్ములను రక్షించుగాక; వేటిచే (శివుని కంఠములో నున్న, కాలకూటము, చంద్రుని యందలి అమృతకణముల సేకముచే అనాయాసముగ మొలచిన అంకురములతో వలె ప్రకాశించుచున్నదో." (అనగా ఆ సర్పములు కాలకూటమునుండి బయలు దేరిన అంకురముల వలె ఉన్న వని యర్థము.) మరి యొక ఉదాహరణ మెట్లనగా :- “స్రవించుచున్న గంగోదకముచే తడపబడిన కాలకూటముయొక్క అంకురములవలె నున్న నున్న నీలకంఠకంఠగతములగు నల్లని మహాసర్పములు సర్వోత్కృష్టములుగ ఉన్నవి.". వి పూర్వశ్లోకములో నున్న కాలకూటాంకురత్వకల్పనమునే ఇచట గూడ కవి, చంద్రామృత బిందువులకు బదులు గంగోదక సేకము వంటి చిన్న మార్పులు చేసి, కూర్చియున్నాడు గాన ఇది ప్రతిబింబకల్ప మగు అర్థ హరణము బింబముకకును ప్రతిబింబమునకును అంతగ భేదముండదు. మూ కియతాపి యత్ర సంస్కార కర్మణా వస్తు భిన్నవద్భాతి. తత్క థితమర్థచతురైరాలేఖః ప్రఖ్యమితి కావ్యమ్. తత్రైవార్డే యథా - "జయన్తి ధవలవ్యాలాః శమ్భోర్జూటావలమ్బిర గలద్గల్గెమ్బు సంసిక్త్ర చన్ద్రక స్థఙ్కురా 95."<noinclude><references/></noinclude> 364s5qby3ehrl4gm1ejywldlyyfwgwy 104 224169 579065 2026-09-18T06:25:21Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '198 కావ్యమీమాంసా వ్యా. "ఒకే వస్తువు (అర్థము) కొంచెము సంస్కారముచే మరియొక అర్థము వలె కన్పట్టినచో ఆ కావ్యము ఆలేఖ్య పఖ్య మని అర్థజ్ఞులు చెప్పుదురు." పూర్వ శ్లోకములలోని అర్థమునే ఆ...' 579065 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>198 కావ్యమీమాంసా వ్యా. "ఒకే వస్తువు (అర్థము) కొంచెము సంస్కారముచే మరియొక అర్థము వలె కన్పట్టినచో ఆ కావ్యము ఆలేఖ్య పఖ్య మని అర్థజ్ఞులు చెప్పుదురు." పూర్వ శ్లోకములలోని అర్థమునే ఆలేఖ్య: ప్రఖ్యముగ చిత్రించుటకు ఉదా హరణమెట్లనగా:- "వించుచున్న గంగోదకములచే తడసిన ఛంద్రుడనెడు దుంప యొక్క అంకురములా అన్నట్లున్న, శంభుజటాజూటస్థితము లగు తెల్లని సర్పములు సర్వోత్కర్షతో నున్నవి." వి. ఇచట, కవి పూర్వశ్లోకమునుండియే అర్థమును గ్రహించి, కాలకూటాంకు రము లనుటకు బదులు చంద్రాంగురము లని వర్ణించి క్రొత్త అర్థమా అనునట్లు కనబడు విధమున చేసినాడు. అందుచే ఇది ఆలేఖ్య పఖ్యకావ్యము. మూ. విషయస్య యత్ర భేదే ఒప్యభేదబుద్ధిర్నితాన్తసాదృశ్యాత్. తత్తుల్యదేహితుల్యం కావ్యం బన్న ని సుధీయోఒపి. యథా:- అవీనాదౌ కృత్వా భవతి తురగో యావదవరిః పశుర్ధక్యస్తావత్ప్రతివసతి యో జీవతి సుఖమ్. అమీషాం నిర్మాణం కిమపి తదభూర్దగ్ధకరిణాం వనం వా క్షోణీరృద్భవనమథవా యేన శరణమ్. అర్రార్డే: ''ప్రతిగృహముపలానామేక ఏవ ప్రకారో ముహురుపకరణత్వాదర్హితాః పూజితాశ్చ. స్ఫురతి హతమణీనాం కిన్తు తద్ధామయేన క్షితిపతిభవనే వా స్వాకరే వా నివాసం.". 8 వ్యా. "ఎచట, విషయము భిన్నమైనదే యైనను, అత్యధిక సాదృశ్య ముండుటచే అభిన్నమైనట్లు కనబడునో ఆ కావ్యము తుల్యదేహితుల్యము. ఇట్టి తుల్యదేహితుల్యార్ధహరణము కల కావ్యమును సత్కవులు కూడ కూర్చుచుందురు. అట్లనగా :- గొట్టెలు మొదలు గుఱ్ఱములవరకును గల (గోమహిష్యాది) పశువు లన్నియు ధన్యములు; ఏలనన అవి ప్రతిగృహమునందును వసతౌ వసతో = ప్రతివసతి) సుఖముగ జీవించును. ఈ పాడు ఏనుగుల సృష్టి అదేమియో విలక్షణ<noinclude><references/></noinclude> c1rgem0zik84e9aw09qdavyd1e0onz9 104 224170 579066 2026-09-18T06:25:31Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వాదశోధ్యాయః 199 మైనది. ఏలనన అవి వనమునందైన నివసింపవలెను లేదా రాజగృహములందైన నివసింపవలెను" (సామాన్యుల గృహములందు నివసింపజాలవు). ఈ విషయమునే మరియొక విధముగ చెప్పిన శ్లోకము:- "శిల...' 579066 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ద్వాదశోధ్యాయః 199 మైనది. ఏలనన అవి వనమునందైన నివసింపవలెను లేదా రాజగృహములందైన నివసింపవలెను" (సామాన్యుల గృహములందు నివసింపజాలవు). ఈ విషయమునే మరియొక విధముగ చెప్పిన శ్లోకము:- "శిలలకు పతిగృహమునందును ఒకే పద్దతి యుండును; అవి ఉపకర ణములగుటచే (గృహనిర్మాణాదులకు) మాటిమాటికిని కొనబడును; (ప్రతిమాది రూపమున) పూజింపబడును. ఈ పాడు మణుల శాంతివిశేషము ప్రకాశిం చుచున్నది ఆ కారణముచేతనే వీటికి నివాసము రాజగృహమునందైన ఉండును లేదా తమ గనిలోనైన ఉండును." వి. పూర్వములో నున్న భావమునే గ్రహించి, గజములకు మారుగ మణులను వర్ణించినాడు కవి. అందుచే ఇది తుల్యదేహితుల్యార్థహరణము. ఆలేఖ్యప్రఖ్యమును గూర్చి "తత్కథితమర్థచతురై" అని చెప్పుటచేతను, 'తుల్యదేహితుల్య' మును గూర్చి "బధ్నన్తి సురియోఒపి" అని చెప్పుటచేతను ఈ రెండు విధములగు అర్థహరణములును. రాజశేఖరుని అభిప్రాయము ప్రకారము, దుష్యములు కావని తెలియుచున్నది. మూ. మూలైక్యం యత్ర భవేత్పరికరబర్ధస్తు దూరతో ఒనేకః తత్పరపురప్రవేశ ప్రతిమం కావ్యం సుకవిభావ్యమ్. యథా:- యస్యారాతినితమ్బినీభిరలితో విశ్యామ్బరం ప్రావృషి స్ఫూరద్గర్జితనిర్జితామ్బుధిర వస్సారాభవృన్దాకులమ్. ఉత్సృష్టప్రసరాలి షేణనభయస్పష్ట ప్రమోదాశ్రుఖిః కించిత్కు ఇ్చరలోచనాభిర సకృద్ మ్రాతాః కదమ్బానిలా. 10 అర్రెర్థే:-అచ్ఛిద్య పియః కదమ్బకుసుమం యస్యారిదారై ర్నవం యా తాభఙ్గవిధాయినో జలముదాం కాలస్య చిహ్నం మహత్. హృషద్భిః పరిచుమ్బితం నయనయోర్నః స్తం హృది స్థాపితం సీసు నే నిహితం కథఞ్చన తతః కర్ణావతంసీకృతమ్. 11 వ్యా. 'ఎచట మూలము ఒక టే యైనను అనేక విధములగు పరికర బంధము (బాహ్మాడంబరము లేదా ఇతర విషయముల సంగతనము) ఉండునో ఆ కావ్యము పరపుర ప్రవేశ ప్రతిమము . ఇది కూడ సుకవుల భావనకు అర్హమైనదే", ఉదాహ<noinclude><references/></noinclude> nhe44tr444dgjlfzmaxp1ict8d1tuv6 104 224171 579067 2026-09-18T06:25:40Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '200 - కావ్యమీమాంసా రణ మెట్లనగా "ఏ రాజు యొక్క శతువుల స్త్రీలు వర్షకాలమునందు, గంభీరమైన గర్జనములచే జయింపబడిన సముద్రధ్వని గల అతివిస్తృత మగు మేఘముల సముదాయముచే వ్యాకుల మైన ఆకాశము...' 579067 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>200 - కావ్యమీమాంసా రణ మెట్లనగా "ఏ రాజు యొక్క శతువుల స్త్రీలు వర్షకాలమునందు, గంభీరమైన గర్జనములచే జయింపబడిన సముద్రధ్వని గల అతివిస్తృత మగు మేఘముల సముదాయముచే వ్యాకుల మైన ఆకాశమును నలుపై పులందురు చూచి, హటాత్తుగ యుద్ధయా తకై (ఆరాజు) వచ్చుననెడు భయము తొలగిపోవుటచే ఆనందాశ్రువులను కారుచు, కనులు కొంచెము మూసికొని కదంబ వృక్షముల మీదుగ వీచుచున్న వాయువులను అనేక పర్యాయములు ఆఘ్రాణించిరో". 1 ఈ అర్థమునే గ్రహించి "సంతసించుకున్న ఎవని శత్రువుల భార్యలు యుద్ధయాత్రకు భంగమును కలిగించు వర్షకాలముయొక్క గొప్ప చిహ్న మైన నూతన మగు కదంబపుష్పమను, ప్రేమపూర్వకముగ కోసి, ముద్దు పెట్టుకొనిరి. నే త్రములపై అద్దుకొనిరి; పక్షముపై ఉంచుకొనిరి. పాపిటపై ధరించిరి; అటు పిమ్మట ఏదో విధముగ కర్ణావతంసముగ చేసికొనిరి." వి. మొదటి శ్లోకమునందలి ప్రధానవిషయమునే మరి కొన్ని వర్ణనలు చేర్చి రెండవ శ్లోకమున చెప్పుట జరిగినది. కావున ఇది పరపుర ప్రవేశ ప్రతిమము. పరపుర మనగా శత్రుపురము, లేదా ఇతరులపురము అని అర్థము చెప్ప వచ్చును. శత్రువుల పురమును ప్రవేశించువారు తమ వాస్తవస్వరూపము తెలియ కుండు విధమున క్రొత్త వేషమును ధరింతురు. ఇతరుల పురము ప్రవేశించువారు కూడ తమ సహజవేషము కాక ఆడంబరపూర్ణ మగు వేషమును ధరింతురు. అట్లే పూర్వకవి చెప్పిన విషయమునే క్రొత్త వేషముతో కూర్చుటచే దీనికి ఆ పేరు వచ్చినది. మూ, తదేతచ్చతుష్టయనిబన్దనాశ్చ కవీనాం ద్వాత్రింశద్ధర ణోపాయాః. అమీషాం దార్థానామన్వర్ణాఆయస్కాన్తవచ్చత్వారః కవయః. పఞ్చమశ్చాదృష్ట చరార్థదర్శీ. తదాహుః. "భ్రామకళ్చుమ్బకః కిచ్చా కర్షళో ద్రావకశ్చ సః స కవిరౌకికోఒన్యస్తు చిన్తామణి రలౌకిక. ” 12 వ్యా, పైన వివరించిన ప్రతిబింబ కల్పార్థము మొదలగు నాలుగు విధము లగు అర్థములను బట్టి కవులకు ముప్పదిరెండు అర్థహరణోపాయములు లభించి నవీ. (ఈ ద్వాత్రింశద్భేదములు మున్ముందు స్పష్టము కాగలవు.) ఈ నాలుగు విధముల ఆర్థములకు సంబంధించిన కవులు అయస్కాన్తము వలె సార్థకములగు<noinclude><references/></noinclude> q412rknxbbzs0b9s527evpclhh55csd 104 224172 579068 2026-09-18T06:25:50Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వాదశోధ్యాయః 201 నాలుగు సంజ్ఞలతో ఒప్పుదురు. పూర్వదృష్టము కాని అర్థమును చూడగలిగిన కవి ఐదవవాడు, అనగా అయోవ్యర్థకవి. కావుననే ఇట్లు చెప్పుచున్నారు. "లౌకికకవి రామకుడు, చుంబకుడు,...' 579068 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ద్వాదశోధ్యాయః 201 నాలుగు సంజ్ఞలతో ఒప్పుదురు. పూర్వదృష్టము కాని అర్థమును చూడగలిగిన కవి ఐదవవాడు, అనగా అయోవ్యర్థకవి. కావుననే ఇట్లు చెప్పుచున్నారు. "లౌకికకవి రామకుడు, చుంబకుడు, కర్షకుడు, ద్రావకుడు అని నాలుగు విధములు. అలౌకికకవి యగుఐదవ వాడైతే చింతామణియే.” వి దీనిని బట్టి ఆయస్కాంతములో నాలుగు రకములున్నట్లు తెలియు చున్నది. ఏమిట నున్న వస్తువును తిరుగు నట్లు చేయునది భ్రామకము, దగ్గరకు వచ్చి తనకు తగులుకొనునట్లు చేయునది చుంబకము. దూరముగా నున్నదానిని లాగునది కర్షకము. కరిగి పోవునట్లు చేయునది ద్రావకము. అట్లే ప్రతిబింణ కల్పార్థహర్త గ్రామకుడు;ఆలేఖ్య ప్రత్యార్థహర్త చుంబకుడు. తుల్యదేహితుల్యార్థ హర్త కర్షకుడు. పరపుర ప్రవేశ సదృశార్థహర్త దావకుడు. ఇక ఐదవ వాడగు అయోన్వర్థ గథకుడు చింతామణి. మూ. తన్వానో ఒసన్యదృష్టత్యం పురాణస్యాపి వస్తునః యోఒ ప్రసిద్ధ్యాదిభిర్క్రామ్యత్యసౌ స్వాద్రాక్షకః కవిః. 18 వ్యా. “ప్రాచీనకావ్యములలో నున్న అర్థమును కూడ, అది ఆప్రసిద్ధమై యుండుట మొదలగు కారణములచే, “ఇది పూర్వమెచ్చటను చూడబడలేదు" అని ప్రచారము చేయుచు ఇతరులను భ్రమపడునట్లు చేయువాడు భ్రామకకవి. వి. 'భ్రామ్యతి' అనునది అంతర్భావిఠణిజర్థము. మూ. యశ్చమృతి పరస్వార్థం వాక్యేన స్వేన హారిణా స్తోకార్పితనవద్ఛాయం చుమ్మకః స కనిర్మతః. వ్యా. "ఏ కవి మనోహరమగు తన వాక్యముచే కొంచెము ర్భాయును కల్పించి పరుని అర్థమును చుంబించునో (స్వీకరించునో చుంబకకవి." మూ. పరవాక్యార్థ మాకృష్య యః స్వవాచి నివేశయేత్ సముల్లేభేధ కేపి స స్మృతః కర్షక కవి. 14 నూతన అతడు 15 వ్యా. “పరవాక్యార్ధమును ఆకర్షించి దానిని వీడియోఒక ఉక్తి వైచిత్ర్యము ద్వారా తన వాక్కునందు నేర్చుకొనువాడు కర్షకకని "<noinclude><references/></noinclude> r15cu5tc5ax2yjysykf8sis1106bnvz 104 224173 579069 2026-09-18T06:26:00Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '202 మ. ఆ ప్రత్యభిజ్ఞేయతయా స్వవాక్యే నవతం నయేత్ కావ్యమీమాంసా యో ద్రావయిత్వా మూలార్థం ద్రావకం స భలేత్కవి? 16 వ్యా. "ఏ కవి మూలార్ధమును కరిగించి వేసి, గుర్తింపవీలుకానిదానినిగ చేసి...' 579069 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>202 మ. ఆ ప్రత్యభిజ్ఞేయతయా స్వవాక్యే నవతం నయేత్ కావ్యమీమాంసా యో ద్రావయిత్వా మూలార్థం ద్రావకం స భలేత్కవి? 16 వ్యా. "ఏ కవి మూలార్ధమును కరిగించి వేసి, గుర్తింపవీలుకానిదానినిగ చేసి, తన వాక్వములో నూతనమైనదన్నట్లు చూపునో అతడు ద్రావక కవి. " మూ. చినాసమం యస్య రసైకసూతిరుదేతి చితాకృతిరర్థసార్థ ః అదృష్టపూర్వో నిపుడై పురాణైః కవిః స చిన్తామణిరద్వితీయః 17 వ్యా, రసమునకు మూలకందమును, విచి తరూపమును అతినిపుణు లగు ప్రాచీన కవులచేత కూడ చూడబడనిదియ అగు అర్థసముదాయము, ఏ కవికి నుండి ఆలోచించిన వెంటనే వెలువడునో, అతడు సాటి లేని చింతామణి. మూ. తస్య యోనిరర్థం. స చ త్రిరా లౌకికా లౌకిక భేదేన; తయోర్మి శ్రత్వేన చ. తత్ర లౌకికః. వ్యా, అతని అర్థము ఆయోని. లౌకికము, అలౌకికము, లౌకికాలౌకిక మిశ్రము అను భేదములచే అది మూడు విధములు. అందు లౌకికార్ధ మెట్లనగా- మూ. మా కోశకారలతితే వహ వర్ణగర్వం కిం డమ్బరేణ చణికే తప కౌసు మేన వడ్డేమయష్టరియమేకతరా చశాస్తు యా స్వన్దతే రసమృతేఒపి చ యస్త్ర యోగాత్. 18 వ్యా, ఓ కోశకారలతా । రంగును చూచుకొని గర్వపడకుము, ఓచణికా | నీ పుష్పాడంబరముచే ఏమి ప్రయోజనము - యం తసంబంధము లేకపోయినను రసమును స్రవించు ఈ చెరకు కర్ర ఒకటియే ప్రకాశించుగాక. వి. ఇందు లౌకికము లగు లతాదులు అపూర్వరీతిలో వర్ణింపబడినవి. మూ. అలౌకిక ః - "దేవీ పు తమసూత నృత్యత గిడాః కిం తిష్ఠతేత్యుద్భుణే హర్షాద్భృంగిరిటావుదాహృతగిరా రాముణ్డ మాలికైతే పాయాద్వో ఉతదేవడున్దుభిఘనత్వాన పవృత్తి సయో రన్యోన్యాణ నిపాత జర్జర జరత్సూలాస్థి జన్మా రవిః." 19<noinclude><references/></noinclude> m26zru8dnptww7ywh6w42auvk349zye 104 224174 579070 2026-09-18T06:26:11Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వాదశోధ్యాయః 308 వ్యా. అలౌకిక మగు ఆయోన్యర్ధమును కూర్చుటకు ఉదాహరణము:- వి. ఈ శ్లోకము పంచమాధ్యాయమున అర్థకవికి ఉదాహరణముగా చూపబడినది. ఇందు దివ్యపురుషుల వృత్తాంతము ఎవరును వర్ణి...' 579070 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ద్వాదశోధ్యాయః 308 వ్యా. అలౌకిక మగు ఆయోన్యర్ధమును కూర్చుటకు ఉదాహరణము:- వి. ఈ శ్లోకము పంచమాధ్యాయమున అర్థకవికి ఉదాహరణముగా చూపబడినది. ఇందు దివ్యపురుషుల వృత్తాంతము ఎవరును వర్ణింపని రీతిలో వర్ణితమైనది గాన ఇది అలౌకికాయోవ్యర్థవర్ణనమునకు ఉదాహరణము. మూ.. మిశః --- "స్థితే కుషేర నర్మురణయిని నిశ్వాసమురుతో జనన్యా స్తన్నా లీ పరసి | పరాగోత్కరముచః. నిపీతాః సా రచితఫణర శ్రేణ హలిచా L సమన్తాదస్యానుః ప్రతిదివసమేచాంని భవతః " 20 వ్యా లౌకికాలౌకికమిశ్ర మగు అయోవ్యర్థమనకు ఉదాహరణము :- "శ్రీమహావిష్ణువు గర్భములో నుండగా, అతని నాభికమలమునందలి పుప్పొ డిని విరజిమ్ముచున్న ట్రివియు, పడగలను గొడుగుగా పట్టిన బలరామునిచే (బల రాముడుఆ దిశేషావతారము గాన ఆదిశేషునిచే అని యర్ధము) ఆనంద పూర్వకముగ తాగబడినవియు ఆగు, తల్లియైన దేవకి యొక్క నిశ్వాసవాయువులు, ప్రతిదినము నందును, నీపాపములను నలుమూలల చిమ్చివేయుగాక (తొలగించుగాక)." వి. ఇచట పూర్వ మేకవియు కర్ణింపని విషయము వర్ణింపబడినది గాన ఇది అయోన్యర్థము. దేవకి లౌకిక శ్రీ; విష్ణుశేషులు దివ్యపురుషులు, అందుదే మిమ మూ, శేషాం చ చతుర్ణామర్థానామ్ — చత్వార ఏతే కథితా మయైన యేఒర్థాః కవీనాం హరణోపదేశే, పత్యేకమష్టత్వవశాదృవ న్తి ద్వా తింశతా తేజను గతాః ప్రభేదైః. వ్యా, వెనుక చెప్పిన అర్థచతుష్టయములో 21 "కవులకు హరణమును గూర్చి చెప్పు సందర్భమున నాచే ఏ నాలుగు అర్థములు (అనగా ప్రతిబింబకల్పము, అలేఖ్య సఖ్యము అను అన్య యోని భేదములును, తుల్యదేహితులు, పరపురప్రవేశసదృశములనెకు నిహ్నుతయోని భేదములను) చెప్పబడి· వో అవి ఒక్కొక్కటి ఎనిమివేసి భేదములు కలవగుటచే మొత్తము ముప్పది రెండు భేదములగును."<noinclude><references/></noinclude> bxk7r3x5iys06zug3pgc9us8xdwarhl 104 224175 579071 2026-09-18T06:26:22Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '204 మూత ప్రతిబిమ్బకల్పవికల్పా!- కావ్యమీమాంసా వ్యా. అందు ప్రతిబింబకల్పార్థ భేదములు ఎనిమిదియు ఎట్లనగా.. వి. వ్యస్తకము, ఖండము, తైలబిందువు, నటనేపథ్యము, ఛందో వినిమ యము, హేతువ్యత్యయ...' 579071 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>204 మూత ప్రతిబిమ్బకల్పవికల్పా!- కావ్యమీమాంసా వ్యా. అందు ప్రతిబింబకల్పార్థ భేదములు ఎనిమిదియు ఎట్లనగా.. వి. వ్యస్తకము, ఖండము, తైలబిందువు, నటనేపథ్యము, ఛందో వినిమ యము, హేతువ్యత్యయము, సంక్రాంతకము, సంపుటము అను ఎనిమిది భేదము లకు లక్షణోదాహరణములు చూపుచున్నాడు. మూ, స ఏవార్థః పౌర్వాపర్య విపర్యాసాత్ వ్యక్తీక యతాః-"దృష్ట్వాన్వేభం ఛేదముత్పాద్య రజ్జ్వా యస్తుర్వాదం మన్యమాన సృణాయ. గచ్ఛన్ద ధే నాగరాజః కరిణ్యా ప్రేమా తుల్యం బన్ధనం నాస్తి జన్త్మో". అతా:- నిర్వివేకమనసోఒపి హి జన్తోక్ ప్రేమున్దర మశృంఖలదామ. యత్ప్రతి ప్రతిగజం గజరాజః ప్రస్థితశ్చిరమధారి కరిణ్యా." 22 28 వ్యా. ఆ విషయమునే వెనుక ముందులు మార్చి చెప్పుట వ్య స్తకము. ఎట్లనగా. * ఇతరగణమును చూచి, రజ్జువును ఛేదించుకొని, మావటివాని మాటను గడ్డిపరకను వలె లక్ష్య పెట్టక వెళ్ళిపోవుచున్న గజరాజు, ఆడఏనుగచే ఆపివేయ ఇడినది. ప్రాణికి ప్రేమతో సమాన మైన బంధనము లేదు " ఈ విషయము *వివేకశూర్యమైన ప్రాణికి కూడ ప్రేము అనునది శృంఖలము, రాడు కాని బంధనము. ఏలననగా, శతుగజమును గూర్చి వెళ్ళనున్న గజరాజు, అడ ఏనుగుచే చాలసేపు ఆపివేయబడినది. " వి. పూర్వశ్లోకోత్త విషయమునే, ఈ శ్లోకముక, శ్రమము మార్చి చెప్పుట జరిగినది. అందుచే ఇది వ్యస్తకము. మూ, బృహతో ఒర్థసార్థ ప్రణయనఁ శఱ్ఱమ్.<noinclude><references/></noinclude> 7n36yykggcl03buosfb9a3oalio7ivp 104 224176 579072 2026-09-18T06:26:34Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వాదశోధ్యాయః ఎట్లనగా యథా :- "పురా పొఱ్ఱు పాయం తదను కపిశిమ్నా కృతపదం తతః పాకోద్రేకాదరుణగుణ సంపర్గితనపుః. శనై 8 శోషారమేృ స్థపుటనిజవిష్కమృవిషమం వనే వీతామోహం బవరమరసత్వం కలయత...' 579072 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ద్వాదశోధ్యాయః ఎట్లనగా యథా :- "పురా పొఱ్ఱు పాయం తదను కపిశిమ్నా కృతపదం తతః పాకోద్రేకాదరుణగుణ సంపర్గితనపుః. శనై 8 శోషారమేృ స్థపుటనిజవిష్కమృవిషమం వనే వీతామోహం బవరమరసత్వం కలయతి. " అత్రార్ధ:- "పాక క్రియా పరిచయ ప్రగుణీకృతేన సంవర్గితారుణగుణం వపుషా నిశేన. ఆపాదిత స్థపుటసంస్థితి రోషపోషా దేతద్వనే విరసతాం బదరం బిభ ర్తి". 206 24 26 వ్యా విస్తృతమైన అర్థమనుండి సగము మాత్రమే గ్రహించుట ఖండము. "వనమునందలి బదరము (రేగికాయ) మొదట తెల్లగా నున్నట్లుండి. తరవాత కపిశవర్ణమును పొందినదై, అటుపిమ్మట పాకాతిశయమువలన ఎరుపుతో కప్పబడిన శరీరము కలదై, మెల్లమెల్లగ ఎండుట ప్రారంభింపగనే తన వర్తు లాకారము ముణుచుకొనిపోవుటచే (స్థపుటముణచుకొనిపోయిన; విష్కమ్భ = వర్తులము) మిట్టపల్లములు ఏర్పడినదై, సువాసన తొలగిపోయి, రసవిహీన మగుచున్నది.". ఈ అర్థమునే గ్రహించి వ్రాసిన మరి యొక శ్లోకము:- "ముదురుటచే రెట్టింపు ప్రమాణము కలదైన తన శరీరముతో కప్పబడిన (వ్యా ప్తమగునట్లు చేయబడిన) ఎరుపు గలదైన, వనము నందలి ఈ రేగికాయ, ఎండిపోవుటచే ముడుచుకొనిపోయిన స్థితిని పొందినదై, వీరసత్వమును ధరించుచున్నది." వి. పూర్వకవర్ణిత మను బదరఫలస్థితియే ఈ శ్లోకమునందు కూడ వర్ణింపబడినది. అయినను పూర్వశ్లోకమునందలి పాండు ప్రాయత్వ, కపిశత్వ, వీతామోదత్వములు ఇందు చెప్పకుండుటచే ఇది ఖండము, మూ. సంక్షిప్తార్ణవి స్తరేణ తైలచిను:- యథా:- యస్యత స్త్రీథరా కాన్త్యా పాఠాలరంగామినీ మహావరాహదంష్ట్రా-యా భూయః సస్మార మేదినీ. 26<noinclude><references/></noinclude> ecgll1v9l40jg7wvlipl1suvwoswa88 104 224177 579073 2026-09-18T06:26:44Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '206 కావ్యమీమాంసా అత్రారే:-య త్తనాకా నిమజ్జత్ పృథుల మణిశిలా శల్య వేల్లత్పణానే క్లా నే పత్యావహీనాం చలదదలమహా సమృసమాృరసీమా. సస్మార స్పారచన్ద్రద్యుతి పునరవని సద్దిరణ్యాక్షనమః...' 579073 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>206 కావ్యమీమాంసా అత్రారే:-య త్తనాకా నిమజ్జత్ పృథుల మణిశిలా శల్య వేల్లత్పణానే క్లా నే పత్యావహీనాం చలదదలమహా సమృసమాృరసీమా. సస్మార స్పారచన్ద్రద్యుతి పునరవని సద్దిరణ్యాక్షనమః స్థూలాస్థి శ్రేణిళాణానికషణసితమస్మాకు దంష్ట్రాగ్రముగ్రమ్. 72 వ్యా. సంక్షిప్తముగ చెప్పిన అర్థమును విస్తరించి చెప్పినచో తైలబిందువు. (నీటిపై బిందువును వేసినచో అది విస్తరించును గాన దీనికాపేరు) ఎట్లునగా:- "ఏ రాజు సైన్యభారము యొక్క ఆక్రమణములే పొతాలమునకు పోవు చున్న భూమి, మాటి మాటికిని, మహావరాహముయొక్క కోరను గూర్చి స్మరిం చెనో ఈ విషయమునే గ్రహించి - "ఏ రాజుయెక్క సైన్యభారముచే క్రిందికి దిగిపోవుచున్న పెద్దవైన మణు అనేడు శల్యములచే కంపించి పోవుచున్న పడగల అగభాగము గల ఆదిశేషుడు అలసిపోయినవాడగుచుండగా, కదలిపోవుచున్న పర్వతము లనెడు మహాస్తం భాగ్రమలు గల భూమి, వెంటనే అధిక మైన చంద్రకాంతి వంటి కాంతి కలదియు, ఆహిరణ్యాక్షవక్షమునందలి స్థూలము లైన ఎముకల పంక్తి యనెడు శాణమునందు ఒరయుటచే తెల్లగా అయినదియు, ఉగ్రమైనదియు అగు దంష్ట్రాగ్రమును (వరాహము కోర యొక్క అగ్రభాగమును) మరల స్మరించేనో" వి. పూర్వశ్లోకమున భూమి వరాహదంష్ట్రను స్మరించెను అని మా తమే వర్ణింపబడినది. ఇచట ఆదిశేషుని ఫణాగ్రములు వంగిపోవుట, హిరణ్యాక్షుని వక్షస్థలాస్థి భేదనము మొదలగు విషయములు కూడ అధికముగ చేర్చబడినవి. మూ ఆన్యతమభాషా నిబద్ధం భాషాన రేణ పరివర్త్యత ఇతి నటనేపథ్యమ్. “నేచ్ఛఇ పాసాసంకీ కాఓ దిణ్ణం పి పహితఘరిణీఏ ఓహత్త కరయలోగ్గలియవలయమఙ్ఞట్టి అం పిద్దాం.” అత్రార్థే:-"'దత్తం పిణ్ణం నయనసలిలవాలనాధౌతగణ్ణం ద్వారోపానే కథమపి తయా సఙ్గమాశానుబస్టార్. వక్రగ్రీవశ్చలనతశిరాః పార్మ్వస్చంచతుః పాశాశట్కీ గలితవలయం పైన మళ్నాతి కాకః." 28 29<noinclude><references/></noinclude> m3nnxij9x0apfa8ooprkc3id57dnril 104 224178 579074 2026-09-18T06:26:54Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వాదశోధ్యాయః 207 వ్యా ఒక భాషలో నున్ని విషయమును మరియొక భాషలోనికి మార్చి చెప్పుట నటనేపథ్యము ఎట్లనగా :- "నేచ్ఛతి పాశాశట్కీ కాకో దత్తమపి పధికగృహిణ్యా. అవనతకరతలో ద్దలితవలయమధ్య...' 579074 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ద్వాదశోధ్యాయః 207 వ్యా ఒక భాషలో నున్ని విషయమును మరియొక భాషలోనికి మార్చి చెప్పుట నటనేపథ్యము ఎట్లనగా :- "నేచ్ఛతి పాశాశట్కీ కాకో దత్తమపి పధికగృహిణ్యా. అవనతకరతలో ద్దలితవలయమధ్యస్థితం పిఱ్ఱమ్." అని సంస్కృతచ్చాయ. "పాంతుని భార్యదే ఇవ్వబడినదియు, క్రిందికి వంగిన చేతినుండి జారి పోయి వలయము మధ్యలో నున్నదియు అగు అన్న పిండమును, పాశమునుగా శంకించుచు, కాకి తీసికొనుటకు ఇచ్చగించుటలేదు." వి. పాందవనిక వియోగముచే రాల కృశించి పోయినది. ఆమె కాకికి అన్నిము ముద్ద వేయుటకై వంచిన చేతినుండి గాజు జారిపోయి క్రింద పడినది. అది తనను బంధించుటకై వేసిన పాఠ మని భయపడి, కాకి ఆ గాజు మధ్య నున్న అన్న మును తినుటలేదు. వ్యా. ఈ విషయమునే గ్రహించి వ్రాసిన మరి యొక శ్లోకము :- "భర్తృసంగమా ఇంకను మానసమున నెలకొనియుండ, ఆమె, కన్నీటితో కడిగివేయుటచే కు థమైన గండస్థలము కలుగునట్లుగా, పిండమును, ఎటులనో ద్వార ప్రాంతమునందు ఉంచినది. వక్రమైన కంతముకలదియు, కదలు చున్న పంచబడిన శిరస్సు కలదియు, పార్శ్వములందు త్రిప్పబడిన నేత్రములు కలదియు అగు కాకి, జారిన వలయయుతో కూడిన ఆ అన్నపుముద్దను, అచట పాక మున్నదను భయము, తినుటలేదు". వి. ప్రాకృతభాషా పద్యములోనున్న విషయమునే ఇచట కవి సంస్కృత పద్యరూపమున కూర్చినాడు. మూ, ఛన్దసా పరివృత్తి కృన్తో వినిమయః యధాః- *కానే తల్పముపాగతే విగలితా నీవీ స్వయం బన్దనాత్ తద్వాసః శ్లథమేఖలా గుణధృతం కిక్ష్చాన్నితమ్బే స్థితమ్. ఏతావత్సఖి వేడి కేవలమహం తస్యాఙ్గపట్టే పునః కోసౌ కాస్మి రతం ను కిం కథమపి స్వల్పాపి మేన స్మృతిః 80<noinclude><references/></noinclude> jtytn5csgueqqngla9clhvsd335bpz9 104 224179 579075 2026-09-18T06:27:04Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '208 "ధనాస్తు యాః కథయథ పియసఙ్గమేపి విశ్రఙ్ఞదాటుకశతాని రఠాన రేవు. నీవీ ప్రతి ప్రణిహిత కరః ప్రియేణ సఖ్యః శపామి యది కిబ్బిదపి స్మరామి" కావ్యమీమాంసా 81 వ్యా, ఒక ఛందస్సులో కూర్చిన అ...' 579075 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>208 "ధనాస్తు యాః కథయథ పియసఙ్గమేపి విశ్రఙ్ఞదాటుకశతాని రఠాన రేవు. నీవీ ప్రతి ప్రణిహిత కరః ప్రియేణ సఖ్యః శపామి యది కిబ్బిదపి స్మరామి" కావ్యమీమాంసా 81 వ్యా, ఒక ఛందస్సులో కూర్చిన అర్థమును మరి యొక ఛందస్సులో కూర్చుట ఛందోవినిమయము. ఉదాహరణ మెట్లనగా:- "ప్రియుడు తల్పము చేరగనే పోకముడి తనంతతానే బంధనమునుండి జారిపోయినది. వదులై పోయిన వడ్డాణము త్రాడుకు తగుల్కొని ఆ వస్త్రము కొంచెము మాత్రమే నితంబముపై నుండెను. ఓ సఖీ ఇంతమాతమే ఎరుగుదును. కాని ఆతని శరీరస్పర్శ కలిగిన పిమ్మట. అతడెవరు: నేనెవరు; సురత మనగా ఏమి ? అది ఎట్లు జరిగినది ? వీటి విషయమై నాకు స్వల్పమైనను స్మృతి లేదు." ఇది అమరుకములోనిది. " ఈ విషయమునే గ్రహించి వ్రాసిన మరి యొక శ్లోకము :- . "ఓ ! చెలికత్తె లారా ! మీరు ప్రియసంగమమునందు, సురతమధ్యము నందు కూడ విశ్వాసభరితములైన అనేక చాటువాక్యములను చెప్పకలిగి ఉన్నా రన్నచో మీరు ధన్యలు. ప్రియుడు పోక ముడి వైపు హస్తమును చాచినాడు. అంతేఁ ఇంక ఏమైనస్మరింతు నన్నచో ఒట్టే " ఇది విజ్జిక యను స్త్రీకవి రచించినట్లు ప్రసిద్ధి. మొదటిది శార్దూలని క్రీడిత వృత్తము, రెండవది వసన్తతిలకము ఇట్లు వృత్త భేదమే కాని అర్థమొక్కటియే. మూ. కారణపరావృత్త్యా హేతువ్యత్యయః, యథా :- ''తతోరుణపర స్పన్దమస్థీకృతరుచిః శశీ దర్రే కామపరిషామకామినీగఱ్ఱపాణ్డుతామ్," అత్రార్థే:- సమం కుసుమదాసేన గర్భిణీగణపొఱ్ఱునా ఉదయాద్రిశిరఃసీమ్ని నిర్ణీతం పదమిన్దునా. వ్యా, కారణమును మార్చినచో "హేతువ్యత్యయము :- 82 88<noinclude><references/></noinclude> 9sdrzu571tsflu8qluw78jnjkb7xljq 104 224180 579076 2026-09-18T06:27:14Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ద్వాదశోధ్యాయః 209 "అటుపిమ్మట అరుణుని ప్రకాశమించే మందముగా చేయబడిన కాంతి గల చంద్రుడు కానముచే (విరహముచే కృశించిన కామిని యొక్క గండస్థలము (తెలుపువంటి) తెలుపును ధరించెను." ఈ అర్థమ...' 579076 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ద్వాదశోధ్యాయః 209 "అటుపిమ్మట అరుణుని ప్రకాశమించే మందముగా చేయబడిన కాంతి గల చంద్రుడు కానముచే (విరహముచే కృశించిన కామిని యొక్క గండస్థలము (తెలుపువంటి) తెలుపును ధరించెను." ఈ అర్థము మరి యొక విధముగ ఎట్లనగా :- “గర్భిణిస్త్రీయొక్క గండస్థలము వలె తెల్లగా నున్న చంద్రునిచే, మన్మ ధునితో కూడ, ఉదయాద్రిశిఖరా గమున పదము ఉంచబడెను." వి. పై రెండు శ్లోకములందును చం ద్రుడు స్త్రీ యొక్క తెల్లని చెక్కిలితో పోల్చబడినాడు. మొదటి శ్లోకములో విరహము గండపాండుత్వమునకు కారణ మని చెప్పబడినదీ; రెండవ శ్లోకములో గర్భిణిత్వము కారణముగ చెప్పబడినది, కావున ఇది హేతువ్యత్యయమునకు ఉదాహరణము. మూ, దృష్టస్య వస్తునోఒన్య త సంక్రమితిః సంక్రాన్తమ్ :- యథా:- స్నానార్ద్రర్విధుతక ఐరీబన్ధలో లై రిదానీం 'శ్రోణీకారః కృతపరిచయః పల్లవై: హన్తలానామ్. అప్యేళేభ్యో నభసి పఠతిః పత్తి- శో వారిబిన్దూన్ స్థిత్వోపం కువలయదృశాం కేలిహంసాః పిబన్తి. 84 అతార్థే:- “సద్యః స్నాతజప తపోధనజటా ప్రాన సుతాః ప్రోను ఖైః యమకణా ఙ్గశిశుభి సృష్ణావ్యథా విళ్ల వైః. ఏతాం ప్రేమభరాలసాం చ సహసా శుష్యన్ముఖామాకుల శ్లేష్మన్ రక్షతి పక్ష సమ్పుట కృతచ్చాయ॥ శకునః ప్రియామ్." 86 వ్యా, ఒకచోట చూడబడినదానిని మరి యొక స్థానమునకు సంక్రమిప చేయుట సంక్రాంతము. ఎట్లనగా "స్నానము చేయుటచే ఎక్కువ తడిగా ఉన్నవియు, దులిపిన కేశపాశము నుండి శిథిలములై నవియు ఆగు స్త్రీం కేశాగ్రములతో శ్రోణిభారము ఏర్పడిన సంబంధము కలదై నది. ఈ కుంతలాగ్రములనుండి వరుసగ ఆకాశమునందు పడు (14)<noinclude><references/></noinclude> kqtk9obouo6toqb9hxod5ztzw19zlhv 104 224181 579077 2026-09-18T06:27:23Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '210 కావ్యమీమాంసా చున్న జంబిందువులను, ఆ కువలయనయనల క్రీడాహంసలు, మెడ పైకెత్తి, నిలబడి, త్రాగుచున్నవి. " ఈ విషయమును గ్రహించి వ్రాసిన మరి యొక శ్లోకము : - "అప్పుడే స్నానము చేసి జపము చే...' 579077 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>210 కావ్యమీమాంసా చున్న జంబిందువులను, ఆ కువలయనయనల క్రీడాహంసలు, మెడ పైకెత్తి, నిలబడి, త్రాగుచున్నవి. " ఈ విషయమును గ్రహించి వ్రాసిన మరి యొక శ్లోకము : - "అప్పుడే స్నానము చేసి జపము చేసికొనుచున్న తపోధనుల జటా గ్రము లనుండి స్రవించుచున్న జలక్షణములు, దప్పికతో వ్యాకులమైన లేడిపిల్లలచే. కంఠములెత్తిత్రాగబడుచున్నవి. ప్రేమధారముతో నిండినదియు, హటాత్తుగా ఎండిపోవుచున్న ముఖము కలదియు ఆగు తన ఈ ప్రియురాలిని, ఈ పక్షి, కంగారుపడుచున్నదై కౌగలించుకొని (సమీపమునకు చేరి) దొప్పల వలె నున్న రెక్కలచే చేయబడిన నీడ గలదై రక్షించుచున్నది". వి. ఇచట, కుంతలాగ్రములనుండి స్రవించుచున్న జంబిందువులను పెంపుడు హంసలు అగుచున్నవి అను విషయమును తీసికొని, రెండవ శ్లోకములో ఆ త్రాగుటను లేళ్ళకు కూర్చుట జరిగినది కావున ఇది సం కాంతకము. మూ. ఉభయవాక్యార్టో హదానం సమ్పుటః. యథా. - విన్యస్యాదేశ పరిసరనదీ నర్మదా సుభు సైషా దోభర్తుః ప్రథమగృహిణీం యాం విదుః పశ్చిమస్య. యస్యామన్తః స్ఫురితశఫర తాసహాసాకులాక్షి స్వైరం స్వైరం కథమపి మయా తీరముత్తాతాసి. యథా :- నాభీ గుహాబింవిచ్చలవీలిజాత మష్టాధ్వని కుతికణత్కలకుక్కు ధాని, ర క్రియ నే లాటాఙ్గనా ఖిర పరాహనిమజ్జనేషు. 86 87 ఆత్రార్థే:= యద్వర్గ్యాభిర్ణగా హే గురుశకులకు లాస్పాలన తాసహాస వ్యస్తోరు స్తమ్భికాభిర్ధిశి దిశి సదితం దిగ్ధయపకమేషు. అమ్భోగమ్భీర నాభీకుహర కవలనోన్ముక్తిపర్యాయలోల త్కల్లోలాబద్ధముగ్ధధ్వనిచకితరణత్కుక్కురం కామినీలి. 88 వ్యా. రెండు శ్లోకముల నుండి రెండు వాక్యార్థములను హరించి మరి యొక్క శోకము రచించుట సంపుటము. ఎట్లనగా - "ఓ! అందమైన కనుబొమ్మలు<noinclude><references/></noinclude> cclx0p7zstqcekpjsjk9awetd3edt0v 104 224182 579078 2026-09-18T06:27:33Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'త్రయోదశోధ్యాయః 211 కలదానా! ఇది వింధ్య పర్వత ప్రాంతనది యైన నర్మద. ఇది పశ్చిమ సముద్ర ముయొక్క ప్రథమచార్య ముని చెప్పుదురు ఏ నదియందు, లోపల కదలుచున్న మత్స్యములవలన కలిగిన భయముచే కల...' 579078 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>త్రయోదశోధ్యాయః 211 కలదానా! ఇది వింధ్య పర్వత ప్రాంతనది యైన నర్మద. ఇది పశ్చిమ సముద్ర ముయొక్క ప్రథమచార్య ముని చెప్పుదురు ఏ నదియందు, లోపల కదలుచున్న మత్స్యములవలన కలిగిన భయముచే కలిగిన నవ్వుచే వ్యాకులమైన నేత్రములు కలదానవై, మందమందముగ నాచే ఎటులనో తీరమునకు చేర్చబడితివో.” మరి యొక్క వాక్యార్ధ మెట్లనగా :- "నాలీగు హారం ధములందు ప్రవేశిం చుచున్న చంచలమైన తరంగములవలన కలిగిన మధుర ధ్వని వినుటచే భయ మంచే లేదా సజాతీయముక్షులు ధ్వని యను భ్రాంతిచే మధురముగా ధ్వని చేయు చున్న కుక్కుథపక్షులు గల రేవానదీజలములు, ఎల్లప్పుడును, లాట దేశ స్త్రీలచేత, అపరాహసమయములందు కలుషము చేయబడుచున్నవి." ఈ రెండు శ్లోకములలోని అర్థములను గ్రహించి వ్రాసిన శ్లోక 3 మెట్లనగా:- "దిగ్విజయసమయములందు, పెద్దవైన శకులమును పేరుగల మత్స్యముల సముదాయము డికొనుటవలన తాసముతో కూడిన హాసముతో ఎగుడుదిగుడుగా చేయబడిన ఊరు స్తంభములు (స్తంభముల వంటి తొడలు) గల ఏ రాజ వర్గీయలైన వనితలచేత, (వారి) లోతైన నాభీకుహరములయఁదు ప్రవేశించి తిరుగుట బైటకు వచ్చుట (ఆను కియల)చే పర్యాయము చంచలమైన తరంగ ములచే ఏర్పడిన మధురధ్వనులచే ఉలిక్కి పడిన కుక్కు భపక్షులు గల, ఏ నది యొక్క జలము ప్రవేశింపబడినదో.” వి. మత్సా స్పాలనముచే స్త్రీలు భయపడుట అను అర్థమును మొదటి శ్లోకమునుండియు స్త్రీల నాభీ కుహరములందు ప్రవేశించిన జలముయొక్క ధ్వనిచే కుక్కుభములు చకితము లైన వను అర్థమును రెండవ శ్లోకమునుండియు గ్రహించి మూడవ శ్లోకము రచింపబడినది గాన ఇందు రెండు విభిన్నార్థములు కలియుటచే సంపుటము. మూ, సోషయం కవేరక విత్వదాయీ సర్వథా ప్రతిబిమ్బకల్ప పరి హరణీయం. యతః- పృథక్ష్వేనన గృహన్తి వస్తు శావ్యా నరస్థితమ్. పృథ త్త్వేన న గృహన్తి స్వవపుః పతిబిమ్బితమ్. 89<noinclude><references/></noinclude> lqrkb2d7xpea38gy3s5wcl77vtjiuu4 104 224183 579079 2026-09-18T06:27:44Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '212 కౌవ్యమీసూంహా ఇతి రాజశేఖరకృతో కావ్యమీహంసాయాం కవి రహసే పథమే ధికరణే శబ్దానహరణేషు కవి ప్రభేదాః, ప్రతిబిమ్బకల్పవికల్పస్య సమీక్షా ద్యాదళోఒధ్యాయః. వ్యా. కవికి అకవి యను అపకీర...' 579079 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>212 కౌవ్యమీసూంహా ఇతి రాజశేఖరకృతో కావ్యమీహంసాయాం కవి రహసే పథమే ధికరణే శబ్దానహరణేషు కవి ప్రభేదాః, ప్రతిబిమ్బకల్పవికల్పస్య సమీక్షా ద్యాదళోఒధ్యాయః. వ్యా. కవికి అకవి యను అపకీర్తిని కలిగించు ఈ ప్రతిబింబకల్పమును సర్వథా పరిహరింపవలెను. ఏలనన "మరియొక కావ్యములో ( శ్లోకములో) ఉన్నంత మాత్రమున ఒక అర్థము, భిన్న మైనదని ఎవరును అనుకొనరు. ప్రతి బింబించిన తము దేహమును చూచి అది మరియొక దేహమని భావింపరు " బాలానందినిలో ద్వాదశోధ్యాయము సమాప్తము. త్రయోదశోధ్యాయః అర్థహరణేష్వాలేఖ్య ప్రఖ్యాది భేదాః మూ, ఆలేఖ్య సఖ్యపరిసజ్ఞ్యాఃః- సదృశ సత్ఛారణం సమక్ర మః. యథా:- ఆస్త్మాదివేళ్మని దిశో వరుణప్రియాయా స్తిర్యక్కథఞ్చదపయ న్ద్రణమా స్థితాయాః. గజ్జెకపార్శ్వమివ కుఁణ్కుమపఙ్కచుమ్బి బిమ్బం రుచామధిపతేరరుణం రరాణ. యథా చః- ప్రాబ్దిశః ప్రతీకలం విలసన్త్యాః కుఙ్కు మారుణక పోలత లేన. సామ్యమేతి కలితోదయరాగః పశ్య సున్దరి తుషారమయూఖః. వ్యా, ఆలేఖ్యప్రఖ్య మగు అర్థహరణముయొక్క భేదములు:- (సమక మము, విభూషణమోషము, ప్యుతమము, విశేషోక్తి, ఉత్తంసము, నటనే పథ్యము, ఏక పరికార్యము, ప్రత్యాపత్తి అనునవి దీని భేదములు.) అందు సమాన మగు ఆరమును సంక్రమింపచేయుట సమ కమము. ఉదాహరణ మెటనగా. 2<noinclude><references/></noinclude> 0z5azids6w5um6s89rto4fajkc77fvn 104 224184 579080 2026-09-18T06:27:55Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'త్రయోదశోధ్యాయః 218 "సూర్యుని ఎర్రనైన బింబము, అస్తాదిగృహమునందు ఏ కారణము వలననో అడ్డముగ తిరిగి ఇరుకుగా కూర్చుండి యన్న పశ్చిమదిన్నా యిక యొక్క కుంకుమపంకము పూసిన గండస్థలము యొక్...' 579080 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>త్రయోదశోధ్యాయః 218 "సూర్యుని ఎర్రనైన బింబము, అస్తాదిగృహమునందు ఏ కారణము వలననో అడ్డముగ తిరిగి ఇరుకుగా కూర్చుండి యన్న పశ్చిమదిన్నా యిక యొక్క కుంకుమపంకము పూసిన గండస్థలము యొక్క ఒక భాగము వలె ప్రకాశించెను.' ఇంకను ఎట్లనగా:- "ఓసుందరీ! ఉదయరాగముతో కూడిన చంద్రుడు, ప్రతిక్షణ నందును ప్రకాశించుచున్న పార్థి నాయిక యొక్క కుంకుమారుణ మగు పోలతలనుతో సామ్యమును పొందుచున్నాడు. చూడుము" వి. పూర్వశ్లోకమున సమించుచున్న సూర్యుని బింబము ప్రతీచీది శాంగనంక్క చెక్కిలితో పోల్చబడినది. ఈ శ్లోకమున ఉదయించుచున్న చంద్రబింఖము పాచీదిశాంగనాక పోలముతో పోల్చబడినది. సదృశసంచారణ ఈ ఆలేఖ్య పఖా: ర్థభేదమనకుడు పతిని ఐకల్పార్థ స ప్తమ భేద మగు సం కమమునకును పోలిక లున్నవి. మూ. అలంకృతమనలంకృత్యాభిధీయత ఇతి విభూషణమోషః యథా:- కువలయసితి మూలే బాలచన్ద్రజ్కు రాభం తదను ఖలు రితో గే పాకపీతామపీతమ్ అభినవరవిరోచిరూమధూ నుం శిఖాయా మితి వివిధవికారం దిద్యుతే సమర్చిం." ఆ తారే :- “మనాఙ్మూచే సీలం తదను కపిళోన్మేషముద రే తతః పొట్టు స్తోకం స్సు దరుణ లేఖం చ తదను, శిఖాయామాధూ మం రుతవివిధవర్ణ క్రమమితి క్షణాదర్బిర్డేపం దలయతి తమః పుర్ణోతమపి." వ్యా అలంకార సహిత మగు అర్థమును అలంకారములు తీసివేసి చెప్పుట విభూషణ మోక్షము, (దీనికిని ప్రతిబింబ కల్పార్థ ప్రథమ భేద మగు 'ఖండము' నకును సామ్యమున్నది) ఎట్లనగా :- "దీపజ్వాల మూలమునందు నల్లకలువవలె నీలమైన గను, తరువాత బాలచంద్రాంకురము BCతి వంటి కాంతి కలదిగాను, దానిపైన పశ్వ మగుటచే పచ్చబడిన మామిడిపండు వలె పచ్చగను, ఆగభాగమున దానిపైన నూతనమైన సూర్యునిపింది కాంతి కలదిగను, మానుములే ధూ సువర్ణమును ఈ విధముగ వివిధాకారములు కలదై ప్రకా 1.35." 8<noinclude><references/></noinclude> 284dg5di5oqwikzgwsma21w5cqmz89u 104 224185 579081 2026-09-18T06:28:05Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '214 కావ్యమీమాంసా ఈ అర్థమునే (ఉపమాలంకారములు తీసివేసి) గ్రహించిన ఉదాహరణ మెట్లనగా:-- "మూలము నందు కొంచెము నీలమైనదియు, అటుపిమ్మట కపిశవర్ణ మైన ఉన్మేషము (వికాసము) కలదియు, అటుపైన మధ్య...' 579081 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>214 కావ్యమీమాంసా ఈ అర్థమునే (ఉపమాలంకారములు తీసివేసి) గ్రహించిన ఉదాహరణ మెట్లనగా:-- "మూలము నందు కొంచెము నీలమైనదియు, అటుపిమ్మట కపిశవర్ణ మైన ఉన్మేషము (వికాసము) కలదియు, అటుపైన మధ్యభాగమునందు తెల్లగా నున్నదియు. దాని పైన ప్రకాశించుచున్న అరుణకాంతి కలదియు, శిఖయుందు ధూమ్రవర్ణము కలదియు అగు దీపక్ష్వాల పోగుపడియున్న తమస్సును కూడ చీల్చివేయుచున్నది." మూ. క్రమేణాభిహితస్వార్థస్య విపరీతాభిదానం వ్యుత్కమః. యథా తత్ప్రవ:- "శ్యామం శికాభుని మనాగరుణం తలోద స్తోకావపాణ్డురఘనం చ తతో ఒక్కరస్తాత్. ఆపిజ్జరం తదను తస్య తలే చ నీల- మర్ధం తమఃపటల మర్దతి దై పమర్చివి. వ్యా, ఒక క్రమములో చెప్పిన విషయమును దాని విపరీతక్రమములో చెప్పుట వ్యుతమము. ఆ దీపవర్ణనమునందే ఉదాహరణము ఎట్లరగా- "అగ్రభాగమునందు నల్లగా నున్నదియు, దాని కింద కొందెము ఎఱ్ఱగా నున్నదియు, దానికంటె కూడ క్రింద కొంచెము తెల్లగాను లావుగను ఉన్నదియు, దాని క్రింద కొంచెము పింజర వర్ణ మైనదియు, అడుగున నీలవర్ణ మైనదియు ఆగు దీపశ్వాల దట్టమైన తమస్సును తొలగించుచున్నది.” 6 పూర్వ శ్లోకములలో దీపజ్వాల మొదటినుండి అగ్రభాగమువరకు వర్ణింప బడినది. ఈ శ్లోకమున అగ్రభాగమునుండి మూలమువరకును వర్ణింబపడినది. ఈ ప్యుత్కమమునకును, ప్రతిబింబకల్పార్థలేవ మగ వ్యత్యస్తకమునకును సామ్య మున్నది. మూ. సామాన్యనిబన్దే విశేషాభిధానం విశేషోక్తి.. యథా :- "ఇత్యుద్ధతే శశిని పేశలకా నదూతీ సంలాప పఞ్చలితలో చ నమా రసాభిః . ఆ గాపా మణ్డనవిధిర్విపరీతభూషా వినాసహాసిత సఖీ జనము కాలి।".<noinclude><references/></noinclude> adn89g0ubyof1s2bcjn6rgzl5mpwpz4 104 224186 579082 2026-09-18T06:28:15Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'త్రయోదశోధ్యాయః ఆ తార్థే:- "చకార కాచిత్సితచన్దనాజ్కే కాశ్చీకలాపం స్తనభారపృష్టే 215 ప్రియం ప్రతి ప్రేషితచిత్తవృత్తిరితమ్బబియ్యే చ బబన్ద హారమ్." వ్యా. ఒక శ్లోకములో సామాన్యరూప...' 579082 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>త్రయోదశోధ్యాయః ఆ తార్థే:- "చకార కాచిత్సితచన్దనాజ్కే కాశ్చీకలాపం స్తనభారపృష్టే 215 ప్రియం ప్రతి ప్రేషితచిత్తవృత్తిరితమ్బబియ్యే చ బబన్ద హారమ్." వ్యా. ఒక శ్లోకములో సామాన్యరూపమున చెప్పిన విషయమును గ్రహించి విశేషరూపమున వర్ణించుట విశేషోక్తి. ఉదాహరణ మెట్లనగా :- "చంద్రుడు ఈ విధముగా ఉదయించగా, మధురములైన ప్రియదూతీ సంభాషణములచే చలించిన నేత్రములు, మనస్సులును గల స్త్రీలచే, అలంకారము లను విపరీతముగ ధరించుటచే సఖీజనము నవ్వునట్లుగా, అలంకరణ విధి గ్రహింపబడెను." ఈ విషయమునం చే-అనగా అలంకారములను తారుమారుగ ధరించుట అని సామాన్యరూపమున చెప్పిన విషయమునే గ్రహించి, ఏ అలంకారము ఏ విధముగ విపరీతముగ ధరింపబడినదో విశేష రూపమున చెప్పుచు, వ్రాసిన శ్లోకము :- "ప్రియునివద్దకు పంపబడిన మనోవృత్తి గల ఒక నాయిక తెల్లని చంద నము పూసిన సనభారముయొక్క పైభాగమున వడ్డాణమును (ఆరోజులలో వడ్డాణము బంగారుపూసలు మొదలగునవి గ్రుచ్చి తయారుచే సెడివారు) ఉంచెను. హారమును నింతణముపై కట్టెను:" వి. ఈ విశేషోక్తికిని ప్రతి ఐకల్పార్థ భేద మగు తైలబిందువునకును పోలికన్నవి. మూ. ఉపసర్జనప్యార్థస్య ప్రధానతాయాముత్తంసః. యథా :- "దీపయన్నథ నభః కిరణాః కుఱు మారుణపయోధర గౌర ః. హేమమ్మ ఇవ పూర్వపయోధేరున్మమమజ్జ శనకేస్తుహినాంశుః", 8 ఆ తార్థే:- "తతస్తమః శ్యామలపట్టకిఞ్చకం విపాటయత్కి దదృశ్యతా స్తరా. నిశాతర ద్యాః స్థితి శేషకబ్కిమ స్తూభిరామం స(క)కలం కలావతః." వ్యా, ఆ ప్రధాన మైన అర్థమును ప్రధానముగ కూర్చినచో ఉత్తంసము. ఎట్లనగా :-<noinclude><references/></noinclude> ezg34v2037ifyvzf1eo4si8xpoia5yq 104 224187 579083 2026-09-18T06:28:25Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '218 కావ్యమీమాంసా "ఇంతలో కిరణసముదాయములచే ఆకాశమును ప్రకాశింప చేయుచు, కుంకుమముచే ఎఱ్ఱనైన స్తనమునలెగౌరవర్ణము గల చందుడు పూర్వసము ద్రమునుండి, బంగారుకుంధమువలె, మెల్లగ పైకి లేచె...' 579083 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>218 కావ్యమీమాంసా "ఇంతలో కిరణసముదాయములచే ఆకాశమును ప్రకాశింప చేయుచు, కుంకుమముచే ఎఱ్ఱనైన స్తనమునలెగౌరవర్ణము గల చందుడు పూర్వసము ద్రమునుండి, బంగారుకుంధమువలె, మెల్లగ పైకి లేచెను.” (కిరాతార్జు నీయము 8.18) ఈ అర్థమునందే. ఆటుపిమ్మట నిశాతరుణి యొక్క. తమస్సు అనెడు నల్లని పట్టురవికెను చీల్చి వేయదు. కొంచెము మిగిలిపోయిన కుంకుమము గల సనము వలె మనోహర మైన చంద్రుని ఖండము, మధ్యయందు కొంచెము కనబడెను." వి. పూర్వశ్లోకమున "కుడా మారుణపయోధరగౌరం" ఆము విశేషణము చే చంద్రునకు ననసామ్యము మాత్రము చెప్పబడినది. రెండవ శ్లోకమన తమస్సును కూడ పట్టకలచుకముతో పోల్చటంచే చందుని ఈ స్తరసాదృశ్యము నకు మరి కొంత ప్రాధాన్య మీయబడినది గాని ఇది ఉత్తంసము. మూ. తదేవ వస్తూ క్తివశాదన్యథా క్రియత ఇతి నటనేపథ్యమ్ యథా :- ఆననేన్దుశశలక్ష్మ కపోలే సాదరం విరచితం తిలకం యత్. తత్పియే విరచితావధిభ భేధౌతమీక్షణజలై సరలాక్ష్యాః అత్రార్థే:- శోకా కుభిర్వాసరఖణ్ణితానాం సిక్షాః కపోలేదు విలాసినీనామ్, కానే షు కాలాత్వయమాచరత్సు స్వల్పాయుషః పతలతా ఐభూవుః. 11 ఆవిషయమునే చెప్పెడు విధానమును మార్చి మరి యొక విధముగ చెప్పినచో ఆది నట నేపథ్యము. ఎట్లనగా:- 10 "అచపలా ముఖచంద్రునిలో మచ్చగా, కపోలమునందు ఏ తిల కము ఉంచబడెనో, ఆది, ప్రియుడు తాను పచ్చెద నన్న అవరికి భంగము చేయగా, కన్నీళ్ల చే కడిగివేయబడినది,” ఈ అర్థమునందే మరియొక్క శ్లోకము:- "వాసర ఖండిత లగు విలాసినుల కపోలములందలి ప తంతారచనలు, ప్రియులు ఆలస్యము చేయుటచే, శోకాళు వులచే తడపబడినవై, స్వల్పమైన ఆయుర్దాయము కలవై అయినవి" వి. వాసర మనగా "ఈ రోజున ఇక్కడకు వచ్చెదను"ఇత్యాదివిధమున నిర్ణయించుకొనిన దివసము. ఆ నిర్ణయము ప్రకారము రాకుండ ప్రియునిచే మోస గింపబడిన నాయికలు వాసకఖండితలు. 8పోలమునందలి తిలకము అని పూర్వ శ్లోకోక్త మైనదానిని ఈ శ్లోకమున ప తరచనగ మార్చి చెప్పుట జరిగినది.<noinclude><references/></noinclude> ibmigfj5mtxvkndze5vlm02xn85wn96 104 224188 579084 2026-09-18T06:28:38Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తయోదశోధ్యాయః (యథా):- 217 మూ పరికరసామ్యే సత్వపి పరికార్యస్యాన్యథాత్వాదేక పరికార్యం. అవ్మాద్ గణేష్ఠపదనః స ఇమాం త్రిలోకిం యస్వోద్గతేన గగనే మహతా కరేణ, మూలావలగ్న సీతదన బిసాజు రేణ...' 579084 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>తయోదశోధ్యాయః (యథా):- 217 మూ పరికరసామ్యే సత్వపి పరికార్యస్యాన్యథాత్వాదేక పరికార్యం. అవ్మాద్ గణేష్ఠపదనః స ఇమాం త్రిలోకిం యస్వోద్గతేన గగనే మహతా కరేణ, మూలావలగ్న సీతదన బిసాజు రేణ నాలాయితం తపన బిమ్బసరోరుహస్య.". అ లార్థే:- "సరలకరదణ్డనాలం గజవపుషః పుష్కరం విభోర్జయతి. మతాభూదేకదం స్ట్రెవ." 12 18 వ్యా వర్ణనావిధానము ఒక టే యైనను ప్రధానవర్ణ్యము వేరుగ నున్నచో అది ఏక పరికార్యము. ఎట్లనగా:- "ఆకాశములోనికి ఎత్తబడినదియు, గొప్పదియు, మూలమునందు లగ్న మైన తెల్లని దంత మనెడు తామర తూడు లదియు అగు ఏగజవదనుని తొండము, సూర్యబింబ మనెడు పద్మమునకు కాడగ అయినదో అట్టి గజవదనుడు మూడు లోకములను రక్షించుగాక.". ఈ అర్థమునే గ్రహించి వ్రాసిన మరి యొక శ్లోకము :- "సరలమైన తొండమే కాడగా గలదైన గజళనీరుడైన ప్రభువుయొక్క పుష్కర మనెడు పుషరము (పుష్కర మనగా తొండము యొక్క అగ్ర భాగము, పద్మము అని రెండర్థములు) సర్వోత్కర్షగ నున్నది. దేనియందు, ఒక దంతము మూలమునందుండు తామరతూడు యొక్క స్థానమున (తామర తూడుపలె) ఉండెనో" మొదటి శ్లోకమున ప్రధానవర్ణ్య వస్తువు గజేంద్రవదనుడు. రెండవ కయిన పుష్కరాగము. మూ. వికృతేః ప్రకృతి పాపణం పత్యాపత్తిః యతాః - "రవిసఙానసౌభాగ్య స్తుషారావిలమణ్డః । శ్వాసాన్ద ఇవాదర్శశ్చన్ద్రమాన ప్రకాశతే." ఆ తార్థే :- తస్వాః పతిద్వన్ద్విభ వాష్విపాదా త్సదో విముక్తం ను ఖమాలలా సే, 14<noinclude><references/></noinclude> 59evysjyom11uvfcqu9c21uybxm3iov 104 224189 579085 2026-09-18T06:28:50Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '218 కావ్యమీమాంసా నిశ్వాసబాష్పాపగ మే ప్రసన్న। ప్రసాదమాత్మీయమివాత్మదర్శః. " 16 వ్యా, వికారమునుండి మరల యథాపూర్వస్థితిని పొందించుట ప్రత్యాపత్తి. ఎట్లనగా:- "సూర్యునియందు సంక్రమి...' 579085 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>218 కావ్యమీమాంసా నిశ్వాసబాష్పాపగ మే ప్రసన్న। ప్రసాదమాత్మీయమివాత్మదర్శః. " 16 వ్యా, వికారమునుండి మరల యథాపూర్వస్థితిని పొందించుట ప్రత్యాపత్తి. ఎట్లనగా:- "సూర్యునియందు సంక్రమించిన సౌందర్యము కలవాడును, మంచుచేత వ్యాకులమైన మండలము కలవాడును అగు చంద్రుడు నిట్టూర్పు తగులుటచే మాసిపోయిన అద్దము వలె ప్రకాశించుటలేదు." ఈ అర్థమునే గ్రహించి అద్దమునకు సంక్రమించిన మాలిన్యరూప మగు వికారము తొలగిపోయినట్లు వర్ణించిన శ్లోకము ఎట్లనగా:- (ఇది రఘువంశ ములోనిది. ఇందుమతీస్వయంవరాన నరము అజుడు ఇందుమతీసమేతుడై స్వదే శమునకు వెళ్ళుచుండగా అసూయాపరులైన ఇతర రాజులు అతని పైకి యుద్ధ మునకై వచ్చిరి. వారినందరిని అతడు జయించిన తరువాత ఇందుమతి స్థితిని వర్ణించు శ్లోక మిది,) " తువులవలన కలిగిన విషాదము తొలగిపోయిన ఆమె ముఖము, నిశ్శ్వా సమునకు సంబంధించిన బాష్పము. (పైన కమ్మిన అవిరి) తొలగుటచే తన సహజ నిర్మలత్వమును పొందిన అద్దము వలె ప్రకాశించెను." మూ. తా ఇమా ఆలేఖ్య సఖ్యసః భేదాః సోమయమనుగ్రాహ్యో మార్గం ఆహు:- "సోయం భణితిపై చిత్ర్యాత్సమస్తో వస్తుని స్తరః నటవద్వర్థికాయోగాదన్యథాత్వమివార్ఛతి 16 వ్యా. ఈ ఎనిమిదియు అలేఖ్య సత్యార్ధముయొక్క భేదములు. ఈ మార్గము గ్రాహ్యము కావుననే ఇట్లు చెప్పుచున్నారు :- "సమస్తమైన ఈ వస్తు ప్రపంచము (పై" చూపిన అర్థములన్ని యు). ఉక్తి వైచి త్యముచే (పా తాను గుణమగు) రంగులు వేసికొనుటచే నటుడు"లె, కొత్తదివలె అగును." . మూ. ఆఫ్ తుల్యదేహిత్యుస్య భివాం. తస్యైవ వస్తునో విషయాన్తర యోజనాదన్యరూపా పత్తి ర్విషయ పరివర్తః. యథాః -<noinclude><references/></noinclude> 8klbogtdoxtuot0l54qldmx2tanxqt7 104 224190 579086 2026-09-18T06:29:03Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'తయోదశోధ్యాయః “యే సీమ నితగాతథస్మరణసో యే కుమృకద్వేషణో యే లీథాః శ్రవణాశ్రయేణ వణినా యే చన్దశైత్య దుహః | తే కుప్యద్గిరిజావిధ క్తవపుషశ్చిత్త వ్యథాసాక్షిణ స్థాణోర్ధక్షిణనాసి...' 579086 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>తయోదశోధ్యాయః “యే సీమ నితగాతథస్మరణసో యే కుమృకద్వేషణో యే లీథాః శ్రవణాశ్రయేణ వణినా యే చన్దశైత్య దుహః | తే కుప్యద్గిరిజావిధ క్తవపుషశ్చిత్త వ్యథాసాక్షిణ స్థాణోర్ధక్షిణనాసికాపుటభువః శ్వాసానిలాః పాస్తు వః." ఆత్రార్థ :- యే కీర్ణక్వథితోదరాబ్జమధవో యే మాపితోరః సజో యే తాపా తరలేన తల్పఫణినా పీఠ పతీపోట్టి తాః. తే రాధాస్మృతిసాక్షిణ॥కమలయా సాసూయ మాకర్ణితా గాఢా నర్ధవఠోః పత ప్రసరలాః శ్వాసా హరేః పాన్తు వః, 819 17 18 వ్యా, మరి యొక విషయముతో సంబంధము ఏర్పరచుటచే, ఒకే వస్తువు మరియొక రూపమును ధరించుట విషయపరివర్తము. ఎట్లనగా :- ఏవి శరీరము నందలి భస్మపరాగమును రేఖలుగా చేయుచున్నవో, ఏవి కుంభకమును (శ్వాసను లోపల నిరోధించుటకు కుంభక మని పేరు) ద్వేషించుచున్నవో అనగా కుంభక మునకు విరుద్ధముగ నున్నవో, ఏవి శ్రవణమును ఆశ్రయించి యున్న సర్పముచే ఆస్వాదింపబడినవో, ఏవి చంద్రుని రైత్యమునకు దోహము చేయుచున్నవో. అట్టి, కోపించిన పార్వతిదే విభజించుకొనబడిన శరీరము గల (అర్ధనారీశ్వర రూపుడైన ఈశ్వరుని చిత్తవ్వథకు సాక్షులుగా నున్న. (ఆ శివుని) కుడి నాసి కాపుటమునుండి వెలువడుచున్న శ్వాసవాయువులు మిమ్ములను రక్షించుగాక." (ఇది రాజ శేఖకకృతబాలభారతము నందలి శ్లోకము. 1. 2) ఈ అర్థమునందే "ఏవి ఉదరాబ్జమునందలి మధువును మరిగిపోవునట్లు చేసి చిమ్మి వేయు చున్నవో, ఏవి వక్షఃస్థలమునందలి మాలికలను వాడిపోవునట్లు చేయుచున్నవో, తాపముచే బాధచెందిన, తలమైన ఆదిశేషునిచే, ఏవి పానము చేయండి ఎదురుగా (వెంటనే) విడిచివేయ బడినవో అట్టివియు, రాధయొక్క స్మృతికి సాక్షులును, లక్ష్మి అసూయతో వినబడినవియు, చాల వేడిగా ఉన్నవియు, సరలమైనవియు అగు, గాఢమైన అంతస్తాపము గల విష్ణువుయొక్క శ్వాసలు మిమ్ములను రక్షించు 18."<noinclude><references/></noinclude> r1p2pgju4qft5kx5psm6sx0kz3fmxqr 104 224191 579087 2026-09-18T06:29:12Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '2:0 కావ్యమీమాంసా వి. వెనుకటి శ్లోకమున ప్రణయకలహకృత విరహతాపముచే ఈశ్వరుడు ఉష్ణశ్వాసలను విడుచుచున్నట్లు వర్ణింపబడినది. ఇచట రాధావియోగతాపములే విష్ణువు ఉష్ణశ్వాసలను విడచుచున్...' 579087 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>2:0 కావ్యమీమాంసా వి. వెనుకటి శ్లోకమున ప్రణయకలహకృత విరహతాపముచే ఈశ్వరుడు ఉష్ణశ్వాసలను విడుచుచున్నట్లు వర్ణింపబడినది. ఇచట రాధావియోగతాపములే విష్ణువు ఉష్ణశ్వాసలను విడచుచున్నట్లు వర్ణింపబడినది. ఈ విధముగ ఉష్ణశ్వాస రూప మగు ఒక వస్తువు భిన్న వర్ణవాచమత్కారముచే వేరుగ నున్నట్లు కనబడు చున్నది. మూ. ద్విరూపస్య వస్తునో ఒకృతమే (ర) రూపోపాదానం ధ్వస్ధ్వవిచ్చిత్తిః. "ఉల్లే,శం కేశబద్ధః కసురశరరిపోః కల్మషం వః స ముష్మా- ద్య తేన్దుఁ వీక్ష్య గణ్ణాజలధరలు లితం బాలభావాడభూతామ్ కౌజ్చురారిశ్చ ఫాబ్జస్ఫురితశ ఫరికామోహలో లేక్షణ శ్రీ ః సదఃః సోద్యన్మృణాలీ గ్రహణరసలసత్సువ సంశ్చ ద్విపాస్యం" 19 దిశాదూర్జటి జూటకోటి సరితి జ్యోత్స్నాలవోద్భాసినీ శాశాట్నీ కలికా జలభ్రమినశాద్ దాగృవనష్టా సుఖమ్. యాం చంచత్కవరీ భమేణ కులీకుర్వన్ ఫూలీం ముహ ర్ముహ్యల్లక్ష్యమహర్షిమృక్షతితమామాకుశ్చాన పాఠ్పానై s. " 20 వ్యా. (ప్రాచీన శ్లోకమున) రెండు రూపములలో వర్ణిత మగు వస్తువు యొక్క ఒక రూపనును, గ్రహించుట ద్వన్ద్వవిచ్చిత్తి. ఎట్లనగా :- "దేనియందు, గంగాజల ప్రవాహము నందు నలిగిపోవుచున్న చంద్రుని చూచి, బాల్యముచే, కుమారస్వామి, అనాయాసముగా సంచరించుచున్న చేప అనెడు భ్రాంతిదే చంచలమైన నేతలక్ష్మి కలవాడుగను, గజాననుడు, అప్పుడే బయలుదేరుచున్న తామరతూడును గ్రహించుటకై ఆసక్తిచే కదలుచున్న తుండా గము కలవాడు గను అయినారో, అట్టి మన్మథారి యొక్క జటాజూటము మీ సకల కేశ కారణ మైన పాపమును అపహరించుగాక'. శమ్' అక్షదానిని కియావిశేషణ ముగ గ్రహించి- సకలకేశములును నిశించు విధముని' అను నర్థము చెప్ప వచ్చును. పైశ్లోకములోని శవర భ్రాంతి అను అంశమును మా తము గ్రహించి వ్రాసిన మరియొక శ్లోకము : ఆ<noinclude><references/></noinclude> 1t5frmgt1h9rgzl6pr7jjrs76cp4e7o 104 224192 579088 2026-09-18T06:29:29Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'త్రయోదశోధ్యాయ * 221 కొంచెము "ఈశ్వరుని జటాజూటాగమునందలి గంగానవియందు వెన్నెలతో ప్రకాశించుచున్నదియు, జలము యొక్క సుడి గుండముల చే లేదా జలమునందు తిరుగుటచే, ఒక మోటు కనబడి వెంటనే కన...' 579088 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>త్రయోదశోధ్యాయ * 221 కొంచెము "ఈశ్వరుని జటాజూటాగమునందలి గంగానవియందు వెన్నెలతో ప్రకాశించుచున్నదియు, జలము యొక్క సుడి గుండముల చే లేదా జలమునందు తిరుగుటచే, ఒక మోటు కనబడి వెంటనే కనబడకుండ పోవుడు ఉన్న చంద్రకల సుఖము నిచ్చుగాక. కదలుచున్న మత్స్య మనెడు భమచే సర్పము, మాటిమాటికిని పడగల పంక్తివి ముడుచుకొనుచు, గురి తప్పిపోవు చుండగా, దేహమును ముడుచుకొనుచు దీర్ఘముగ చేయుచు దేనిని గ్రహించుటకు ఇచ్ఛయించు (ప్రయత్నించు చున్నదో.” 21 వి. పూర్వశ్లోకమున మృణాలరూపమునను శఫరీరూపమునను చంద్ర కళను వర్ణింపగా ఈ శ్లోకమున అది శఫరీరూపముననే వర్ణింపబడినది. మూ పూర్వార్థానామర్ధానరైర స్తరణం రత్నమాలా. యథా:- "కపాలే మార్జారః పయ ఇతి కరాన్ లేడి శశినః తరుచ్చి ద పోతాన్ బిసమితి కరేణుః కలయతి. రతానే తల్పస్థాన్ హరతి వనితాప్యంశుకమితి ప్రభామ తశ స్ట్రో జగదిదమహో! విభ్రమయతి, " అత్రార్థే :- "జ్యోతార్చిర్డు బుద్ధ్యా కవలితమసకృద్భాజనే రాజహంసై స్వాంసే కర్పూరపాంసుస్ఫురణరథసతః సమృృతం సున్దరీభిః. పుమ్బీర్వ్యస్త స్తనానాత్సితయమితి రహఃసమృమే వల్లభానాం లీఢం ద్రాక్ సిన్దు నారేష్వభి నవసుమనోలమ్పుత్తేః షట్పదైశ్చ." 22 వ్యా, ప్రాచీనార్థములను ఇతరార్థములతో కలుపుట రత్నమాల, ఎట్లనగా:- "మూకుడులో పడిన చంద్రకిరణములను చూచి పాలు అనుకొని పిల్లి నాకుచున్నది. వృక్షముయొక్క (ఆకుల) రంధ్రమునుండి క్రిందికి దిగుచున్న కిరణములను, (ఆడ) ఏరుగు తామరతూడు అని అనుకొనుచున్నది. శయ్యపై పడిన ఆ కిరణములను వస్త్ర మను భ్రాంతిదే, వనిత, సురతాంతమునందు, ప్రోగుచేసుకొనుచున్నది. కాంతిచే మత్తుడైన చంద్రుడు ఈ జగత్తున కంతకును భ్రాంతికలిగించుచున్నాడు. ఏమి ఆశ్చర్యము!". ఈ అర్థమునందే “పాత్రలో నున్న వెన్నెల యొక్క కాంతి, పాలు అనెడి భ్రాంతిచే, రాజహంసలదే మాటిమా టికిని కబలింపబడినది. తమ పక్షముపై కర్పూర పరాగమును వాసుకొను తొంద 1<noinclude><references/></noinclude> 2xll4pat00syvgz2o8p9yiuu9iuk9fb 104 224193 579089 2026-09-18T06:29:39Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '222 కావ్యమీమాంసా రలో, శ్రీలచే ప్రోగుచేయబడినది. ఏకాన్త క్రీడా సంభ్రమమునందు, పురుషు లచేత, వస్త్రమను బుద్ధిదే ప్రియురాండ స్తనతటమునుండి తొలగింపబడినది. నూతనపుష్పములం దాసక్తి గ...' 579089 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>222 కావ్యమీమాంసా రలో, శ్రీలచే ప్రోగుచేయబడినది. ఏకాన్త క్రీడా సంభ్రమమునందు, పురుషు లచేత, వస్త్రమను బుద్ధిదే ప్రియురాండ స్తనతటమునుండి తొలగింపబడినది. నూతనపుష్పములం దాసక్తి గల తుమ్మెదలచే, తొందరగా, సిందువారవృ క్షములండు, నాకబడినది. " బడినది. వి. ఇచట, మొదటి పద్యములో నున్న అర్థమే, వేరు రీతిలో చిత్రింప మూ, సంఖ్యా వైషమ్యేణార్థ పణయనం సంభ్యోల్లేఖః. యథా:- నమన్నారాయణచ్ఛాయాచ్చురితాః పాదయోర్నఖాః త్వచ్ఛస్త్రమిన సేవనే రుద్ర రుదేన్దవో దశ. 28 అత్రార్థే:- ఉమైకపాదామ్బురుహే స్ఫురన్నభే కృతాగసో యస్య శిరః సమాగమే షడాత్మతామా శ్రయతీవ చన్ద్రమాః స నీలకణ్ణః ప్రియమాతనోతు నః. వ్యా. ప్రాచీనశ్లోకములో నున్న సంఖ్యకంటే భిన్న మగ సంఖ్యను కూర్చుట సంఖ్యోల్లేఖము, ఎట్లనగా : "ఓ రుద్రా! నీ పాదనములు నమస్కరించుచున్న నారాయణుని శరీర కాంతిచే పూయబడినవి (అందుచే (మిగిలినపదిమంది) రుద్రులకు సంబధించిన చంద్రులు నీ (శిరస్సుపైనున్న) చంద్రుని సేవించుచున్నవా అన్నట్లున్నది.". వి. ఎఱ్ఱగ ప్రకాశించు గోళ్ళలో నారాయణుని నీలశరీరచ్ఛాయ ప్రతి బింబించుటచే అది కలంకము వలె నుండి పని నఖములు పది చంద్రులవలె నున్నవి. రుద్రులు పదకొండుగురు గాన మిగిలిన పదిమంది రుదుల శిరస్సులపై నున్న చంద్రులు ఈ రుద్రుని శిరముపై నున్న చంద్రుని సేవించుటకై వచ్చి వారా అని ఉత్ప్రేక్ష. ఈ అర్థమునందే (సంఖ్యాభేదముచే ఎట్లనగా) :- "అపరాధము చేసిన ఏ శివుని శిరస్సు ప్రకాశించుచున్న నఖములు గల పార్వతి యొక్క ఒక పాదపద్మమును సృశింపగనే చంద్రుడు ఆరు దేహ ములు కలవాడై నట్లు ఆయెనో, అట్టి నీలకంఠుడు మీకు ప్రియమును చేకూర్చు గాక."<noinclude><references/></noinclude> 9m0blzuhjqkdwff7hr6djoaqvlbcc5d 104 224194 579090 2026-09-18T06:29:49Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'త్రయోదశోధ్యాయః 228 వి. ఐదు నఖము లందు ప్రతిఫలించుటచే మొత్తము ఆరుగురు చంద్రు లైనట్లున్న దని భావము. వెనకటి శ్లోకమున దశ (ఏకాదశ) సంఖ్యను మార్చి మరి యొక సంఖ్య ఇచట వర్ణింపబడినది. కాన...' 579090 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>త్రయోదశోధ్యాయః 228 వి. ఐదు నఖము లందు ప్రతిఫలించుటచే మొత్తము ఆరుగురు చంద్రు లైనట్లున్న దని భావము. వెనకటి శ్లోకమున దశ (ఏకాదశ) సంఖ్యను మార్చి మరి యొక సంఖ్య ఇచట వర్ణింపబడినది. కాని పార్వతీయొక్క ఒక్క పాదముపై నున్న నఖములందే ప్రతిఫలిం చుటకు కారణమేమియో కవి సూచించలేదు. అర్థ నారీశ్వర రూపమును మనస్సులో నుంచుకొని అట్లు చెప్పె నన్నచో శివుని శిరస్సుమాత్రమే వంగుట అసంగ తము. లేదా కుడిభాగము మా తము ఎడమ పాదము పైనుంచబడి నని సమర్థించు కొనవలెను. మూ. సమమలిరాయాధిక స్యోపన్యాసశ్చూలికా. ద్విధా చ సా సంవాదినీ విసంవాదినీచ. తయోః ప్రథమా యథా:- *అఙ్గడే శశిమరీబలేపనే ను ప్తమిన్ధుకరపుజ్జాసన్నిభమ్, రాజహంసమసమీక్ష్య కాతరా రౌతి హంసవనితాశ్రుగద్గదమ్." ఆ తార్థే:- చన్ద్ర పలా పసరహాసిని సౌరపృ దుర్లక్ష పక్షంపుటం న వివేద జాయామ్. మూఢ శుతిర్ముఖర నూపురనిఃస్వనేన వ్యాహారిణిచుపి పురో గృహరాజహంసః. ద్వితీయా తత్రై వార్డే యథా:- జ్యోత్స్నా జలస్నాయిని సౌధపృష్టే వివిక్తముక్తావలపుణ్ణ గౌరమ్. వివేద హంసీ దయితం కథq్చచ్చలత్తులా కోటిక లైర్నినాదై ." 26 26 27 వ్యా, ప్రాచీనశ్లోకములో నున్న ఒక అర్థముతో తుల్య మగు అర్థమును చెప్పి, అంతకంటె అధికమగు విషయమును కూడ కూర్చుట చూళిక. సంవాదిని అనియు విసంవాదిని అనియు ఆది రెండు విధములు. (సంవాదిని అనగా ప్రాచీ నశ్లోకోక విషయమును అనుసరించి యున్నది. విసంవాదిని అనగా దానికి విరు ర్థముగ నున్నది. వాటిలో మొదటిదానికి ఉదాహరణ మెట్లనగా:- "చంద్రకిరణములచే పూయబడిన వాకిలియందు నిద్రించుచున్నదియు, చం దకిరణస ముదాయముతో సమాన మైనదియు అగు రాజహంసను చూడజాలక,<noinclude><references/></noinclude> 1z7ynmz0ml0oxqp3xb87jpihrfsk50k 104 224195 579091 2026-09-18T06:29:58Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '224 కావ్య మీమాంసా దుఃఖించుచున్నదై, ఆడుహంస, కన్నీటితో గద్గదస్వరము కలుగునట్లుగా, విలపిం చుచున్నది." (ఇది కుమారదాసుని జానకీహరణములోని శ్లోకము, 8 85) ఈ అర్థమునందే:- "ఇంటిలో నుండెడు పె...' 579091 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>224 కావ్య మీమాంసా దుఃఖించుచున్నదై, ఆడుహంస, కన్నీటితో గద్గదస్వరము కలుగునట్లుగా, విలపిం చుచున్నది." (ఇది కుమారదాసుని జానకీహరణములోని శ్లోకము, 8 85) ఈ అర్థమునందే:- "ఇంటిలో నుండెడు పెంపుడు రాజహంస, ధ్వని చేయుచున్న నూపురముఖ ధ్వని చేత మూఢమైన చెవులు కలదై, ఎన్నెలయొక్క ప్రసారముచే నవ్వుచున్న (తెల్లగానున్న) సౌధోపరిభాగమునందు చూడశక్యము కాని (కానరాని) రెక్కలుగల భార్యను (తన భార్య యగు రాజహంసిని) అది ఎదుట ధ్వని చేయుచున్నను గుర్తింప లేదు." వి. వెనుకటి శ్లోకమున రాజహంసి రాజహంసను గుర్తింపజాలకపోయినది అని మాత్రమే చెప్పబడినది. ఈ శ్లోకమునందు ఆ విష యమునే కొంచెము మార్చి చెప్పుడు నూపురస్వనాదులగు కొత్త విషయములు కూడ కూర్చబడినవి. ఇది సంవాదినీ చూళిక. రాబోవు శ్లోకమున ఏఠదర విరుద్ధ ముగు గుర్తించుట చెప్పబడినది గాన అది విసంవాదినీ చూళిక. వ్యా. ఆ ఆర్థఘనందే విసంవాదినీ చూళిక ఎట్లనగా :- "వెన్నెలనీటిచే స్నానము చేయించబడిన సౌధోపరిభాగమునందు, ఆడు హంస, శుభ్రమైన ముత్యముల రాశివలె తెల్లగా నున్న తన ప్రియుని, కథలు చున్న నూపురముల ధ్వనివలే మధురములైన ధ్వనులచే ఎటులనో గుర్తించినది" మూ. నిషేధస్య విధినా నికొనో విధానాసహారః. యథా :- కురబక కుచాఘాత క్రీడార సేన వియుజ్య సే బకులవిటపిన్ స్మర్తవ్యం తే ముఖాసవ సేచనమ్. చరణఘటనాశూన్యో యాస్వస్యతోక సశోకతా మితి నిజపురత్యాగే యస్య ద్విషాం ఆగదు| ప్రియః. అత్రార్థ : - ముఖమదిరయా పాదన్యా సైర్విలాసనిలోకితై స్వకుల విటపీ రకాశోక స్తథా తిలక దుమః. జలనిధితటీకాన్తారాణాం క్రమాత్ కకుభాం జయే ఝగితి గమితా యద్వర్గ్యాభిర్వికాసమహోత్సవమ్. 28 29 వ్యా. నిషేధమును విధిరూపమున నిబంధించుట విధానాపహారము. ఎటనగా :- “ఓకురవరమా! కుచముల ఆఘాతము అనెడు క్రీడార సమునుండి<noinclude><references/></noinclude> fgq4qgo2u93asqhfkqj0cml7bl6p921 104 224196 579092 2026-09-18T06:30:11Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'త్రయోదశోధ్యాయః 225 దూరము కాగలవు. పక్షులవృక్షమా! నీకు ( నేను చేసిన) ముఖమధు సేవనము స్మరింపదగినది. ఓ అశోకమా! (మా) పాదస్పర్శతో శూర్యమైనదానవై సశోకత్వమును పొందగలవు. ఈ విధముగ ఎవరి శత్...' 579092 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>త్రయోదశోధ్యాయః 225 దూరము కాగలవు. పక్షులవృక్షమా! నీకు ( నేను చేసిన) ముఖమధు సేవనము స్మరింపదగినది. ఓ అశోకమా! (మా) పాదస్పర్శతో శూర్యమైనదానవై సశోకత్వమును పొందగలవు. ఈ విధముగ ఎవరి శత్రుస్త్రీలు, తమ పురమును విడిచిపోవుచు పలికిరో.* "దిగ్విజయము చేయుచున్నపుడు ఏ రాజుపక్షమునకు చెందిన స్త్రీలచే, సముద్రతటమునందలి అరణ్యములలోని ఎకులవృక్షము, రక్తాశోకవృక్షము, తిలకవృక్షము, క్రమముగ ముఖమదిర చేతను, పాదవిన్యాసముల చేతను, విలాస దృష్టులచేతను వికాసమహోత్సవమును పొందింపబడినవో.” వి. పూర్వశ్లోకమున కురవకాదులకు యువతీకుదాఘాతాది దోహదము లేకుండుటచే పుష్పవికాసము లేనట్లు వర్ణింపబడినది. ఈ శ్లోకమున అట్టి దోహదా దులు ఉన్నట్లు వర్ణింపబడినవి. మూ. బహూనామర్థానా మేక త్రోపసంహారో మాణిక్యపుణ్ణు. యథా:- శైలచ్చలేన స్వం దీర్ఘం భుజముత్తమః భూవధూ| నిశాసఖ్యాః కరోతీన శశాఙ్కతిలకం ముఖే. యథాచ:- పుల్లాతిముక్త కుసుమస్త బకాభిరామ దూరోల్ల సత్కిరణకే పరమిన్దుసింహమ్? దృష్ట్వోదయా దిశి ఖరస్థిత మన్దకార దుర్వార వారణమటా వ్యఘటన సద్యః. 80 81 యధాచ:- సంవిధాతుమభిషేకముదాసే మన్మథస్య లసదంకు లోమః, యామినీవనితయా తతచిహ్న సోర్సలో రజతకుమ్మ ఇవేన్దు,'' 82 యథా చ:- ఉదయతి పశ్య కృకోదరి దలితత్వక్షర (తపక్షిర) (త్వచిసార) కరణిభిః కిరడై 1. ఉదయాచలచూడామణిరేష పురో రోహిణీరమణః యధా చ:- ఉదయతి నవనీత పిఱ్ఱపాణ్డుః కుముదవనాన్యవఘట్టయన్ కరాగైః 88 (16)<noinclude><references/></noinclude> se3n53slyzc7m76w84tjaufxstpn8q1 104 224197 579093 2026-09-18T06:37:06Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '226 ఉదయగిరితటస్ఫుటాట్టహాసో రజనివధూముఖదర్పణః శశాఙ్క యథా చ :- ప్రోషితై కేన్దుహుసేఒస్మిన్సస్నా వివ తమోమ్బుభిః నభస్త డాగే మదనస్తారాకుముదహాసిని. అడ్రార్థే:- రజనిపుర ద్ధికో రతి...' 579093 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>226 ఉదయగిరితటస్ఫుటాట్టహాసో రజనివధూముఖదర్పణః శశాఙ్క యథా చ :- ప్రోషితై కేన్దుహుసేఒస్మిన్సస్నా వివ తమోమ్బుభిః నభస్త డాగే మదనస్తారాకుముదహాసిని. అడ్రార్థే:- రజనిపుర ద్ధికో రతింకస్తి మిరద్విపయూథ కేసరీ రజతమయోభి షేక కలశం కుసుమాయుధమేదినీపతేః. ఆయముదయాచలేక చూడామణి రభినవదర్పణో దిశా ముదయతి గగనసరసి హంసస్వహసన్నివ విభ్రమం శ సౌవ్యమీమాంసా 84 85 86 వ్యా, అనే కార్థములను అనగా అనేక ప్రాచీనశ్లోకములలో నున్న అర్ధము లను ఒక చోట కూర్చుట మాణిక్యపుంజము. ఎట్లనగాః:- "భూమి యనెడు ఉ. పర్వత మనెడు మిషచే, దీర్ఘమైన తన భుజమును పైకి ఎత్తి రాత్రి యనెడు సఖి యొక్క ముఖమునందు, చంద్రు డనెడు తిలకమును ఉంచుచున్నదా అన్న ఇంకను ఎట్లనగా :- "వికసించిన అతిముక్త లతా పుష్పములు గుత్తివలె మనోహర మైనవియు, దూరముగ వ్యాపించుచున్నవియు అగు కిరణము అనెడు జూలుగల, ఉదయాద్రిశిఖరముపై నున్న చంద్రు డనెడు సింహమును చూచి వెంటనే అంధకార మనెడు దుర్వారము లగు ఏనుగుల గుంపులు చెదిరిపోయినవి.,, ఇంకను ఎట్లనగా :- "జలసముదాయమువంటి ప్రకాశించుచున్న కిరణ ములు, స్పష్టమైన కలంకము గల చంద్రుడు, నల్లకలువలతో కూడిన రజతి కుంభము వలె, మన్మథుని అభిషేకము చేయుటకై వనితవంటి రాత్రిచేత పైకి ఎత్తబడెను.... మరి యొక శ్లోక మెట్లనగా :- "నలగకొట్టబడిన తపక్షీర మనెడు మూల మువలెనున్న ('త్వచిసార' అను పాఠమున్న చో.. "చీల్చబడిన వెదురు బద్దల వలె నున్న"అని యర్థము) కిరణములతో ఓ కృకోదరీ చూడుము; ఉదయాచలము నకు చూడామణిగనున్న ఈ చంద్రుడు ఎదుట, ఉదయించుచున్నాడు... మరి యొక శ్లోక మెట్లనగా :- " వెన్న ముద్ద వలె తెల్లనైన కాడును. కరా గమలచేకలువల వనములను విడదీయుచున్నవాడును, (విక సింపచేయుచున్న)<noinclude><references/></noinclude> 0rb2ep04iokxg0pdcwnbok4ouzpog2k 104 224198 579094 2026-09-18T06:37:16Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'త్రయోదశోధ్యాయః 227 ఉదయాద్రియొక్క స్ఫుటమైన అట్టహాస మైనవాడును, రజని అనెడు ఫ్రీయొక్క అర్ధ మైన వాడును అగు, చంద్రుడు ఉదయించుచున్నాడు." మరియొక శ్లోక మెట్లనగా :- "దూరముగా పోయిన చంద్...' 579094 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>త్రయోదశోధ్యాయః 227 ఉదయాద్రియొక్క స్ఫుటమైన అట్టహాస మైనవాడును, రజని అనెడు ఫ్రీయొక్క అర్ధ మైన వాడును అగు, చంద్రుడు ఉదయించుచున్నాడు." మరియొక శ్లోక మెట్లనగా :- "దూరముగా పోయిన చంద్రుడనెడు ఏకైక హంస కలదియు, నక్షతము లనెడు కలువలతో నప్పుచున్నదియు అగు ఆకాశ మనేడు తటాకమునందు మన్మథుకు తమస్సు లనెడు ఉదకములతో స్నానము చేసెనా అన్నట్లుండెను. " ఈ ఆర్థములను గ్రహించి వ్రాసిన శ్లోక మెట్లనగా : :- "రాతి యనెడు స్త్రీ యొక్క లో ధతిలక మైనవాడును, చీకట్లనెడు ఏనుగుల గుంపునకు సింహ మును, మన్మథమహారాజు యొక్క అభిషేక రజతకలశమును, ఉదయపర్వత మునకు ప్రధానచూడామణియు, దిక్కుల నూతనమైన సింహ మైనవాడును ఆగు చంద్రుడు గగనసరస్సునందు, హంసయొక్క విలాసను పరిహసించుచున్నవాడు వలె ఉదయించుచున్నాడు. వి. వెనుకటి ఆరు శ్లోకములలో నున్న రూపకములను కొన్నిటిని ఈ శ్లోకమున కూర్చుట జరిగినది గాన ఇది మాణిక్యపుంజము. యథా:-- మూ. కన్దభూతోఒర్థ కన్డలాయమానైర్విశేషైరఖిధీయత ఇతి కన్దం. "విశిఖాముఖేషు విసరతి పుణ్ణిభవతీన సౌధశిఖరేషు.. కుముదాక రేషు వికసతి శశికల పరిసృతా జ్యోత్స్నా." అత్రారే:- వియతి విసర్పతీవ కుముదేషు బహుభవతీవ యోషితాం ప్రతిఫలతీన జరఠశరకాణ్డపాణును గణ్ణలి తిమ. అమ్మని వికసతీవ లసతీవ సువాధవలేను ధామను ధ్వజపటపల్ల వేషు లలతీవ సమీరచలేషు చన్దికా. "స్ఫటికమణిఘట ఇవేన్దుస్తస్యామపిధానమాననమివాఙ్క | క్షరతి చిరం తేన యథా జ్యోత్స్నా ఘనసార ధూలిరివ. ''సీతమణికలతాదినోర్హ రిణహరి తృణపిధానతో గలితై • రజనిభణిష్యా సిందతి సభో ఒఙ్గణం చన్దికామోలి". 87 88 89 40<noinclude><references/></noinclude> 5lib10vgzf3ubfai9z9jqr379bmsap2 104 224199 579095 2026-09-18T06:50:10Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '228 కావ్యమీమాంసా " సంవిధాతుమభిషేకముదా సే మన్మథస్య లసదంశు లౌవు॥ యామినీవనితయా తతచిహ్నః సోత్సలో రజతకుమ్భఇవేన్దు " 41 వ్యా, మూలకందమైన అర్థము అంకురముల వలె విశేషములచే చెప్పబ డినచో...' 579095 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>228 కావ్యమీమాంసా " సంవిధాతుమభిషేకముదా సే మన్మథస్య లసదంశు లౌవు॥ యామినీవనితయా తతచిహ్నః సోత్సలో రజతకుమ్భఇవేన్దు " 41 వ్యా, మూలకందమైన అర్థము అంకురముల వలె విశేషములచే చెప్పబ డినచో అది కందము ఎట్లనగాః- "చంద్రుడనెడు కలశమునుండి స్రవించిన వెన్నెల వీథుల కొనలలో ప్రసరించుచున్నది. మేడల శిఖరములయందు పోగుపడుచున్నట్లున్నది. కలువల సరస్సులలో వికసించుచున్నది. " ఈ అర్థమునందు:- " వెన్నెల ఆకాశమునందు ప్రసరించుచున్నట్లున్నది. కలువలలో మిక్కుట మగుచున్నట్లున్నది. ముదిరిన రెల్లుకాడ వలె తెల్లనైన శ్రీల గండభిత్తులయందు ప్రతిబింబించుచున్నట్లున్నది. ఆకాశమునందు వికసించు చున్నట్లున్నది. సున్నముచే తెల్ల నైన గృహమునందు మెరయుచున్నట్లున్నది. వాయువుడే కదలుచున్న ధ్వజపటాగములందు కదులుచున్నట్లున్నది.” వి. పూర్వశ్లోకములో మొదటి మూడు పాదములలో నున్న అర్థము ఈ శ్లోకమున 'వియతి విసర్పతీన 'కుముదేఘ బహూభవతీవ"లసతీవ సుధాధవలేము ధామసు' ఆను వాక్యములలో విశేష రూపమున చెప్పబడినది. క్రింది మూడు శ్లోకములలో, పూర్వశ్లోకచతుర్థపాదార్థము విస్తరింపబడినది, కావున ఈ నాలుగు శ్లోకముల అర్థములు అంకురములు, పూర్వశ్లోకార్థము కందము. (రెండవ ఉదాహరణము):- ఇచట 'తస్యామపిధాన' అనుటకు బదులు "తస్యాపపిధాన" అన్న పాఠమున్నచో యుక్తము, "చంద్రుడు స్ఫటికమణిమయమటము వలె నున్నాడు. కలంకము, ఆ కలశము యొక్క మూత లేని ముఖము వలె నున్నది. కావుననే వెన్నెల కర్పూర పరాగము వలె చాల సేపు కారిపోవుచున్నది"(మూడవ ఉదాహరణము):-"రాత్రి యనెడు సేవకురాలు, చంద్రుడనెడు స్ఫటికమణికలశమునుండి, లేడి యనెడు హరితవర్ణములైన తృణముల ఆచ్ఛాదనమునుండి జారిన, వెన్నెల యనెడు ఉదక ములతో ఆకాశ మనెడు వాకలిని తడుపుచున్నది." 'సంవిధాతుమ్' ఇత్యాది శ్లోకము మాణిక్యపుంతో దాహరణముగ కూడ చూపబడినది.<noinclude><references/></noinclude> lslwfvqvx2g97izqn33ncx6uy1rf6bv 104 224200 579096 2026-09-18T06:50:22Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'త్రయోదశోధ్యాయః 229 మూ. తా ఇమాస్తుల్యదేహితుల్యస్య పరిసంఖ్యాః. "సోడియముల్లేఖ వాననుగ్రాహో మార్గః" ఇతి సురానన్దః, తదాహ:- "సరస్వతీ సా జయతి ప్రకామం దేవీ శ్రుతిః స్వస్యయనం కవీనామ్. అ...' 579096 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>త్రయోదశోధ్యాయః 229 మూ. తా ఇమాస్తుల్యదేహితుల్యస్య పరిసంఖ్యాః. "సోడియముల్లేఖ వాననుగ్రాహో మార్గః" ఇతి సురానన్దః, తదాహ:- "సరస్వతీ సా జయతి ప్రకామం దేవీ శ్రుతిః స్వస్యయనం కవీనామ్. అనర్హతామానయతి స్వభఙ్గ్య యోల్లిఖః యత్కి వదిహార్థరత్నమ్"42 వ్యా. ఇవి తుల్యదేహితుల్యార్థముయొక్క భేదములు. "నూతనారోల్లేఖముతో కూడిన ఈ అర్థము గ్రాహ్యమే" అని సురానందుడు చెప్పుచున్నాడు. ఈ విష యమున చెప్పుచున్నాడు:- "కవులకు మంగళకారణభూతురాలును లేదా ఖ్యాతికి కారణభూతురాలును, శ్రుతిసారభూతము అగు ఆ సరస్వతీదేవి మిక్కిలి సర్వోత్కర్షములో నున్నది. ఏ సరస్వతి సామాన్య మగు అర్థ మనెడు రత్నమును కూడ తన భంగిచే జాసి, అమూల్యమైనదానిని చేయునో" (అనగా వాగ్యంగీ విశేషముచే సామాన్యార్థము కూడ చమత్కార జనక మగును అని భావము. మూ. ఆథ పరిపుర ప్రవేశసదృశస్య భిదాః:- ఉపనిబద్ధస్య వస్తునో యుక్తి మతీ పరివృత్తిర్హుడు యుద్ధమ్ యథా:- కథమసౌ న భజత్యశరీరతాం హతవివేకపదో హతమన్మథః ప్రహరతఃకదలీదలకోమలే భవతి యస్య దయా న వధూజనే. అత్రార్ధే;= కథకుసౌ మదనో న నమస్యతాం స్థితవివేకపదో మకరధ్వజ మృగదృశాం కదలీసదృశం వపు గ్యదభిహన్తి శరైః కుసుమోద్భవై. 48 44 త్యా, ఇక పరపుర ప్రవేశసదృశార్థము యొక్క భేదములు. (ఇవి కూడ - హుడు యుద్ధ- పతికఞ్చక -వస్తుసందార-ధాతువాద -సత్కార-జీవఁజీవక - రావ ముద్రా-తద్విరోదు అని ఎనిమిది విధములు. ప్రాచీన శ్లోకమున కూర్చిన వస్తువును యుక్తి పూర్వకముగ మార్చి చెప్పుట హడు యుద్ధము. (హడు గొట్టె). ఎట్లనగా : "అరిటాకు వలె కోకులమైన వధూజనమును కొట్టుచున్న మన్మథునకు దయ అనునది లేదో, అట్టి వివేకరహితు డగు ఈ పాడు మన్మథుడు ఆశరీరత్వమును సౌందకుండ ఎట్లుండును 711<noinclude><references/></noinclude> 7jml61sexumpz513ysn1kvtt60efoqi 104 224201 579097 2026-09-18T06:50:32Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '280 - కావ్యమీమాంసా ఈ అర్థమునందే (ఈ యర్ధమునే యుక్తి పూర్వకముగ మార్చి చెప్పు టకు ఉదాహరణము) :- *వివేకవంతు డగు ఈ మకరధ్వజుడైన మన్మథుడు ఏల నమస్కరింప బడకుండును? (మన్మథుని ఏల నమస్కరింపర...' 579097 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>280 - కావ్యమీమాంసా ఈ అర్థమునందే (ఈ యర్ధమునే యుక్తి పూర్వకముగ మార్చి చెప్పు టకు ఉదాహరణము) :- *వివేకవంతు డగు ఈ మకరధ్వజుడైన మన్మథుడు ఏల నమస్కరింప బడకుండును? (మన్మథుని ఏల నమస్కరింపరాదు?) ఏలననగా-అరిటాకు వలె సుకుమార మగు మృగనయనం శరీరమును ఈతడు పుష్పమయములైన బాణములతో కొట్టుచున్నాడు... యథా :- మూ. ప్రకారాన్తరేణు విసదృశం యద్వస్తు తన్య నిజస్థః ప్రతికఞ్చకమ్. 46 “మ్యాచ్చకోరేక్షణ తుల్యధామ్నో ధారాం దధానా మధునః పతన్తీమ్ చఞ గదష్టోత్సలనాలహృద్యా హంసీవ రేజే శశిరత్నపారీ " ఆ తార్థే :- మసారపారేణ బభౌ దధానా కాచిత్సురాం విద్రుమనాల కేన వల్లూరవల్లీం దధతేవ చశ్చ్వా కేలీశుకేనాజ్ఞలినా ధృతేన. 46 వ్యా, ప్రాచీనరచనలో నున్న వస్తువుతో పోలిక లేని వస్తువును ప్రకా రాంతరముచే కూర్చుట ప్రతికఞ్చకము. ఎట్లనగా :- "మదించిన చకోరపక్షి నేత్రములతో సమానమైన కాంతి గల మధువుయొక్క పడుచున్న ధారను దరించి యున్న చంద్రకాంతమయమరు పాత్ర ముక్కున ఉత్పలనాలమును కరచికొని మనోహరముగ నున్న ఆడహంస వలె ప్రకాశించెను... ఈ అర్థమునందే "పొగడములతో చేసిన కొమ్ముగల మరకతమాణిక్య వికారమైన మధుపాత్రతో మధ్యమును ధరించియున్న ఒక వనిత, ముక్కున వల్లూరపుష్పమంజరిని గ్రహించి యున్న పెంపుడు చిలుకను దోసిలిలో పట్టు కున్నది వలె ప్రకాశించెను. " ప్రతికంచుక మనగా వేరురంగు చొక్కా, మొదటి శ్లోకమున నల్లటి కొమ్ముతో. థన్న తెల్లని పానపాత్రను వర్ణింపగా రెండవ శ్లోకమున ఎఱ్ఱని కొమ్ము గల ఆకుపచ్చని పానపాత వర్ణింపబడినది. మూ, ఉపమానస్కోపమా న్తర పరివృతిర్వస్తుసంచారః.<noinclude><references/></noinclude> 92olhcy0rqxzf79skoisyfcs1fjw994 104 224202 579098 2026-09-18T06:50:47Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'త్రయోదశోధ్యాయః యథాః- "అవిరలమిన దామ్నా పౌణ్డరీ కేణ బద్ధః స వచసా నిర్బరేణ. కవలిత ఇవ కృత్స్నశ్చకుషా స్ఫారితేన ప్రసభమమృత మేఘేనేవ సాన్దేణ సిక్తం.". ఆత్రార్ధ:- “ముక్తానామీన రజ్జల...' 579098 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>త్రయోదశోధ్యాయః యథాః- "అవిరలమిన దామ్నా పౌణ్డరీ కేణ బద్ధః స వచసా నిర్బరేణ. కవలిత ఇవ కృత్స్నశ్చకుషా స్ఫారితేన ప్రసభమమృత మేఘేనేవ సాన్దేణ సిక్తం.". ఆత్రార్ధ:- “ముక్తానామీన రజ్జలో హిమరుచేర్మాలా కాలానామివ క్షీరాబ్దేరిన వీచయః క్లమముషః పీయూషధారా ఇవ. దీర్ఘాపానదీం విలజ్ఞః సహసా లీలాను భావాఞ్చరాః 281 $7 48 సద్యః ప్రేమభరోల్లసా మృగదృశో మామభ్యషిఇ్చన్ దృశః." వ్యా ఒక ఉపమానమును మార్చి మరి యొక ఉపమానముకు ప్రయో గించుట వస్తుసంచారము. ఎట్లనగా:- (ఈ శ్లోకము మాలతీమాధవీయములోనిది. నాయకుడు మిత్రునితో చెప్పుచున్నాడు) "(ఆమె నన్ను చూచినపుడు) - పద్మ 3 ముల మాలతో దట్టముగ కట్టబడినట్లైతిని. అత్యధికమగు పాల ప్రవాహములో ముంచబడినట్లు బతిని, వికసింపచేసిన నేత్రముతోపూర్తిగ మ్రింగివేయబ డినట్లేతిని, దట్టమైన అమృతమేఘముచే బలాత్కారముగ తడపబడిన ట్లైతిని." ఈ అర్థమునందే :- "విలానసమంచితములును, ప్రేమధారముతో ప్రకా శించుచున్ననియు అగు ఆ మృగాక్షి చూపులు దీర్ఘ మగు నేత్రాంత మనెడు నదిని వెంటనే దాటి ముత్యములతో తయారుచేసిన త్రాళ్ళు వలె, చంద్రకళల మాలలు వలె, క్షీరాబ్ధి తరంగములు వలె, శ్రమను తొలగించు అమృతధారలు వలె, వెంటనే నన్ను తడిపివేసినవి." వి. పూర్వకమున, చూపులకు పద్మమాలాదులు ఉపమానముగ చెప్ప బడినవి. ఈ శ్లోకమున ముక్తారఖ్వారులు ఉపమానములు . మూ. శబ్దాలఙ్కారస్వార్థాలజా రేణాన్యధాత్వం ధాతువాదః. యథా :- "జయన్తి మౌలిలాలితా దశాస్య చూడామణిచక్రచుమ్బినః సురాసురాధీశ శిఖా నశాయినో భవచ్ఛిదవ్యమృక పాదపాంసవః" అత్రార్థే :- సన్మార్గాలోకనప్రౌడికిరణీకృతణ నవః జయ నఃపూర్వణ్యాపారాః పురారే॥ పాదపాంసవః”. 49 60 వ్యా, శబ్దాలంకారమునకు అర్థాలంకారమును ప్రయోగించుట ధాతువాదము ఎట్లనగా<noinclude><references/></noinclude> 119cfnoctilkicro3ilyqxz01ean7q5 104 224203 579099 2026-09-18T06:50:58Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '282 కావ్యమీమాంసా "బాణాసురుని శిరస్సుపై లాలింపబడినట్టియు, దశవదనుని శిరస్సు లందలి మాణిక్యముల సముదాయమును స్పృశించుననియు, దేవతాధీశుల యొక్కయు, అసురాధీశులయొక్కయు శిఖాంతమునంద...' 579099 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>282 కావ్యమీమాంసా "బాణాసురుని శిరస్సుపై లాలింపబడినట్టియు, దశవదనుని శిరస్సు లందలి మాణిక్యముల సముదాయమును స్పృశించుననియు, దేవతాధీశుల యొక్కయు, అసురాధీశులయొక్కయు శిఖాంతమునందు శయనించునవియు. సంసారచ్ఛేదకములును అగు ఈశ్వర పాదపరాగములు సర్వోత్కర్షగ నున్నవి." (ఇది బాణభట్టుని కాదంబరిలోనిది). వి. ఈ శ్లోకములో లకార-చకార శకారాదుల ఆవృత్తిదే వృత్త్యను ప్రాసాలంకార మను శబ్దాలంకారము. వ్యా, ఈ అర్థమునందే :- "సన్మార్గమును చూచుటకు తగిన సామ ర్థ్యముచే రణోరహితులుగ చేయబడిన ప్రాణులు గలవియు, కావుననే ఆపూర్వ మైన వ్యాపారము కలవియు అగు; మహేశ్వరుని పాద పరాగములు, సర్వో త్కర్షగ నున్నవి." వి. ఇచట పరాగములు, రజస్సు లేకుండ చేసి చూడకల్గునట్లు చేయుట విరుద్ధము, కాని రజ|శబ్దమునకు రజోగుణ మను అర్థమును గ్రహించుటచే విరోధపరిహారము. కావున ఇచట పూర్వశ్లోకవర్ణితములగు శివపాదపాంసువులనే వర్ణించుచు శబ్దాలంకారమునకు మారుగ విరోధాభాస మను అర్థాలంకారము ప్రయోగింపబడినది. 51 మూ. తస్యైవ వస్తున ఉత్కర్షణాన్యథాకరణం సత్కారం. యథా :- స్నానార్ధాద్య్రర్విధుతక ఐరీబన్ధలో లై రిదానం శ్రోణీభారః కృతపరిచయః పల్లవై = కున్తలానామ్. అప్యేతేభ్యో నభసి పతతః పత్తిలో వారిబి నూన్ స్థిత్వోనం కువలయదృశాం కేవిహంసాః పిబన్తి". అత్రా:-శ్లో: "లక్ష్మ్యాః క్షీరనిధేరుద క్తవపుషో వేణిలతా గ్రచ్యుతా యే ముక్తాగ్రథనామసూత్రసుభగాః ప్రాప్తాః పయో బిన్దవళి. తే వఃపాన్తు విశేషసస్పృహదృశాదృష్టాశ్చిరం శార్ణిణా హేలోద్దివణలేక హంసవనితాలీధాః సుధాస్వాదవః." 52 వ్యా, ప్రాచీన శ్లోక వర్ణితమగు విషయమునే, కొంచెము ఉత్కృష్ట మగు అంశమును కూర్చి మరి యొక విధముగ చేయుట సత్కారము. ఎట్లనగా -<noinclude><references/></noinclude> odrneog4bnft3ml5wjxbnby9skpftl3 104 224204 579100 2026-09-18T06:51:14Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'త్రయోదశోధ్యాయః 288 “స్నానార్ధాత్రై’' మొ. (ఇది సంతిన్తమునకు ఉదాహరణముగ ద్వాదశాధ్యా యమున చూపబడినది.) ఈ యర్థమునందే "క్షీరసముద్రమునుండి అప్పుడే బయటకు వచ్చిన తడిసిన శరీ రముగల లక్...' 579100 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>త్రయోదశోధ్యాయః 288 “స్నానార్ధాత్రై’' మొ. (ఇది సంతిన్తమునకు ఉదాహరణముగ ద్వాదశాధ్యా యమున చూపబడినది.) ఈ యర్థమునందే "క్షీరసముద్రమునుండి అప్పుడే బయటకు వచ్చిన తడిసిన శరీ రముగల లక్ష్మి యొక్క వేణిలతయొక్క అగ్రభాగమునుండి వారినవియు, ('ఆసూత్రసుభగామ్' అని ద్వితీయైక వచనా స్తపాశ మున్న బాగుండును) దారము లేకపోయినను సుందరముగా నున్న ముత్యముల కూర్పును పొందిన (ముత్యముల కూర్పువలె నున్న) వియు, అత్యధిక మగు ఆసక్తితో కూడిన చూపులతో విష్ణువుచే చాలసేపు చూడబడినవియు, సవిలాసముగ మెడలు పైకెత్తి సముద్రమునందలి హంసవనిరిలచే ఆస్వాదింపబడినవియు, అమృతమువలె మధు రమైనవియు ఆగు క్షీరబిందువులు మిమ్ములను రక్షించుగాక." వి. "శేశాగ్రములనుండి జారుచున్న వారిబిందువులను హంసలు త్రాగుట" అను విషయమును ప్రాచీనశ్లోకమునుండి గ్రహించి దానికి ఇచట లక్ష్మీ - నారాయ వాదుల సంబంధము కల్పించుటచే ఏర్పడిన ఉత్కర్షతో వర్ణించుట జరిగినది గాన ఇది సత్కారము. మూ. పూర్వం సదృశః పశ్చాద్భిన్నో జీవజ్జీవకః. యథా:- *నయనోదరయోః కపోలభాగే రుచిమద్రత్న గణేషు భూషణేము. సకలఫతిబిమ్చితేన్దుబిమ్బా శతవస్త్రాభరణేవ కాచిదాసీత్." ఆరారే :- "భాస్వత్క పోలతలకుణ్డలపారిహార్య సన్మేఖలామణిగణ ప్రతిబిమ్బి తేన. చన్ద్రణ ఖాతి రమణీ రమణీయవక్త్ర శోభాభిభూతనపు షేన నిషేవ్యమాణా. 58 వ్యా. మొదట సాదృశ్యము కలిగి యుండి తరువాత వేరుగా నుండునది జీవఁజీవకము. ఎట్లనగా— "నేత మధ్యములందును, కపోలములందును, ప్రకాశించుచున్న రత్న గణ ములు గల అలంకారములందును, ప్రతిబింబించిన సకల (పూర్ణ) చంద్రబింబము గల ఒక వనిత, అనేకచంద్రులే ఆభరణముగ కలది వలె ఆయెను." ఈ అర్థమునందే :- "ప్రకాశించుచున్న కపోలతలములందును, కుండం- కంకణ- మేఖలలోని మాణిక్యసముదాయమునందును ప్రతిబింబించిన చంద్రునితో<noinclude><references/></noinclude> 0ffqtb2khhfe9o80k79dm8pluhz307k 104 224205 579101 2026-09-18T06:51:28Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '284 కావ్యమీమాంసా ఆ రమణి, సుందరముఖశోభచే తిరస్కరింపబడిన శరీరము గల ఆ చంద్రునిచే సేవింపబడుచున్నది వలె ప్రకాశించుచున్నది." వి. పూర్వశ్లోక ప్రారంభమునందు, ఈ శ్లోకము ప్రారంభమునందు...' 579101 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>284 కావ్యమీమాంసా ఆ రమణి, సుందరముఖశోభచే తిరస్కరింపబడిన శరీరము గల ఆ చంద్రునిచే సేవింపబడుచున్నది వలె ప్రకాశించుచున్నది." వి. పూర్వశ్లోక ప్రారంభమునందు, ఈ శ్లోకము ప్రారంభమునందు కూడ చంద్రుడు ప్రతిబి: బించుట వర్ణింపబడినది. కాని ఉత్తరార్ధమున ఉత్ప్రేక్ష ఒకటి అధికముగా చేర్చబడినది. మూ. ప్రార్త నవాక్యాభి ప్రాయనిబద్ధో భావము దా :- యథా తామ్బూలవల్లీ పరిణద్దపూగా స్వేలాలతావిణ్ణిత చన్ద వాసు. - తమాలప కాస్త రణాసు రస్తుం ప్రసీద శశ్వన్మలయస్థలీషు. ” ఆత్రార్థే :- "నిశ్చేతనానామపి యుక్త యోగదో నూనం స ఏనం మదనో ఒధితిష్ఠతి ఏష్టవతీ చన్దనం పూగద్రుమం నాగలతాధిరోహతి ''లిరి వ్యా, ప్రాచీన వాక్యముయొక్క అభిప్రాయమును అనగా అందలి నిగూఢ భావమును కూర్చుట భావముద్ర ఎట్లనగా :- (ఈ శ్లోకము రఘువంశములోని ఇందుమతీ స్వయంవరఘట్టములోనిది. దక్షిణదేశరాజును చూపి సునంద యను సఖి ఇందుమతితో చెప్పిన మాటలివి.) "తాంబూలలతలచే చుట్టుకొనబడిన పోకరెట్లు కలవియు, ఏలాలతలచే అలింగితము లగు చందనవృక్షములు కలవియు, తమాలపత్రముల ఆస్తరణ ములుగలవియు అగు మలయప్రాంతస్థలులయందు ఎల్లప్పుడును విహరించుటకు అనుగ్రహింపుము." అనగా ఈ రాజును వివాహమాడుము. ఈ అర్థమునందే... "నిశ్చేతనపదార్థములకు కూడ యుక్తమైన సంబంధ మును కూర్చు మన్మథుడు ఈతనిని ఆశ్రయించి యున్నాడు. నిశ్చయము. ఏల ననగా, ఏలకులు తీగ ఇచట చందనవృక్షమును కౌగలించుకున్నది. తాంబూల లత పోక చెట్టు పైకి ఎక్కుచున్నది. " పూర్వశ్లోకమున తాంబూలవల్లి పూగవృక్షములను, ఏలాలతలు చందన వృక్షములను ఆలింగనము చేసికొని యున్నట్లు వర్ణించుటలోని భావము ఈ శ్లోకమున స్పష్టీకరింపబడినది. మూ, పూర్వార్థపరిపనినీ వస్తురచనా తద్విరోఢీ యధాః- "హారో వక్షసి దన పత్రవిశదం కట్టే దలం కౌముదం నూలా మూర్ధ్ని దుకూలినీ తనలతా కర్పూరకు తౌ నౌ<noinclude><references/></noinclude> i9ic884n6710f16ht29osbkgat3gi3l 104 224206 579102 2026-09-18T06:51:41Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'త్రయోదశోధ్యాయః వక్త్ర చన్దనబిన్దురిన్దుధవలం బాలం మృణాలం కరే వేషః కిం సీత ఏష సున్దరి శరచ్చన్ద్రత్త్వయా శిక్షితః ఆక్రార్థే:- "మూ ర్తిర్నీలదుకూలినీ మృగమదై ప్రత్యఙ్గప తక్ర...' 579102 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>త్రయోదశోధ్యాయః వక్త్ర చన్దనబిన్దురిన్దుధవలం బాలం మృణాలం కరే వేషః కిం సీత ఏష సున్దరి శరచ్చన్ద్రత్త్వయా శిక్షితః ఆక్రార్థే:- "మూ ర్తిర్నీలదుకూలినీ మృగమదై ప్రత్యఙ్గప తక్రియా బాహూ మేచకరత్నకఙ్కణక్యతా కణే మసారావలీ. వ్యాలమ్బాలక వల్ల రీకమలికం కాన్తాభిసారోత్సవే 285 57 యత్పత్యం తమసా మృగాక్షి విహితం వేసే తవాచార్యకమ్" 58 వ్యా, ప్రాచీనరచనలో నున్న అర్థమునకు విరుద్ధ మగు అర్ధమును కూర్చిన రచన తద్విరోధి అనగా భావము దావిరోధి. ఎట్లనగా:- "వక్షః స్థలము నందు హారము: కర్ణమునందు దంతపుదువ్వెన్న వలె తెల్ల నైన తెల్లకలువ రేకు ; (కౌముదమ్' అనదానిని 'శాముదీ' అనిమార్చి 'మాలా' కు విశేషణము చేయవలెను) శిరస్సుపై తెల్లకలువల మాల: తెల్లని పట్టువస్త్రము ధరించిన శరీరము; కర్పూగము పూయుటచే తెల్లనైన స్తనములు; ముఖమునందు మంచి గంధపుతిలకమ్ము హస్తమునందు చంద్రుని వలె తెల్ల నైన బాలమృణాలము ఈ తెల్లని వేష మంతయు, ఓసుందరి! నీదే శరత్కాలచంద్రునినుండి నేర్చుకొన ఐడినదా?" (ఇవి శుక్ల పక్షాభిసారికలో పలికిన మాటలు), కంఠమునందు మరకతమ ఉహారము, ఈ అర్థమునందే:- "శరీరము నీలిరంగు పట్టుచీర కలది; కస్తూరిచే శరీ రావయవముల పైప తరచన; బాహువులు ఇంద్రనీలమణికింక ణములను ధరించినవి; లలాటము వ్రేలాడుచున్న ముంగురులు కలది. ఓ ! మృగాడీ కాన్తాభిసారోత్సవసమయమున ఇట్టి వేషమును ధరించుటలో నీకు తమస్సుచే గురుత్వము చేయబడినది. (తపస్సు నీకు గురువైనది)". వి. ఈ శ్లోకమున పూర్వశ్లోకమునందలి శుక్లపఠాభిసారికకు విరుద్ధమైన కృష్ణపక్షాభిసారిక వర్ణింపబడినది కావున ఇది భావముద్రావిరోధి. మూ. ఇత్యర్థహరణోపాయా ద్వాత్రింశదుపదర్మితాః హానోపాదాన విజ్ఞానే కవిత్వం తత్ర మాం ప్రతి. 69 వ్యా. "ఈ విధముగ ముప్పది రెండు అర్థహరణోపాయములు చూపబడి నవి. నా అభిప్రాయము ప్రకారము, వీటిలో ఏ అంశములను త్యజింపవలెనో, ఏ అంశములను స్వీకరింపవలెనో తెలిసికొనగలుగుటయే కవిలక్షణము,"<noinclude><references/></noinclude> 1f8uv34a1ikp2u8mendk1m33etcc1r8 104 224207 579103 2026-09-18T06:52:23Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '288 తావ్యమీమాంసా మూ. కించైతే హరణోపాయా జ్ఞేయా॥ సత్ప్ర్పతియోగినః అర్థస్య వైపరీత్యేన విజ్ఞేయా ప్రతియోగితా 80 వ్యా, "మరియు ఈ హరణోపాయములకు ప్రతియోగులు ఉన్న వను విషయమును కూడ తెలియ...' 579103 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>288 తావ్యమీమాంసా మూ. కించైతే హరణోపాయా జ్ఞేయా॥ సత్ప్ర్పతియోగినః అర్థస్య వైపరీత్యేన విజ్ఞేయా ప్రతియోగితా 80 వ్యా, "మరియు ఈ హరణోపాయములకు ప్రతియోగులు ఉన్న వను విషయమును కూడ తెలియవలెను. ప్రతియోగి అనగా చెప్పిన అర్థమునకు విప రీతమైన అర్థము.". చెప్పిన రణోపాయములకు విరుద్ధముగ చేసినచో అది హానోపాయము. అనగా అట్టి విధముగ అర్థమును గ్రహింపరాదు. క్చి :- శబ్దారశాసనవిదః కతి నో కవస్తే యద్వాజ్మయం శ్రుతిఘనస్య చకా చక్షుః. కి న్వస్తి యద్వదసి వస్తు నవం సదుక్తి- సన్దర్భిణాం స ధురి తస్య గిరః పవిత్రాః 8! ఇతి రాజశేఖరకృతా కావ్యమీమాంసాయాం కవిరహస్యే ప్రథమేథికరణే ఆర్థహర ణేష్వాలేఖ్య సఖ్యాదిభేదాత్రయోదశో ఒధ్యాయః. వ్యా, మరియు..' 'శబ్దశాసనార్థశాసనవేత్తలు అనగా వైయాకరణనైయా యాయిక—మీమాంసకాదులు, ఎందరు కవిత్వము చెప్పుట లేదు. ఏలనన శ్రుతి ఘనుని, అనగా విశిష్టశాస్త్రార్యాసము చేసినవాని వాఙ్మయనేత్రము బాగుగ ప్రకాశించును. కాని ఎవని వాక్కు నందు నూతన మైన వస్తువు ఉన్నదో అతడే సత్కావ్యరచయితంలో అగ్రగణ్యుడు. అతని వాక్కులు పవిత్రమైనవి. బాలానందినిలో త్రయోదశాధ్యాయము సమాప్తము,<noinclude><references/></noinclude> qn0fybyfkm98j5ymqo7gq6segw2p7ek 104 224208 579104 2026-09-18T06:52:39Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్దశోధ్యాయః" జాతి ద్రవ్య క్రియా సమయస్థాపనా మూ, అశాస్త్రీయమలౌకికం చ పరస్పరాయాతం యమర్థముపనిబధ్న ని కవయః స కవిసమయం. వ్యా, కవులు, అశాస్త్రీయము, లోక విరుద్ధము అగు ఏ పరంపరా ప్...' 579104 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్దశోధ్యాయః" జాతి ద్రవ్య క్రియా సమయస్థాపనా మూ, అశాస్త్రీయమలౌకికం చ పరస్పరాయాతం యమర్థముపనిబధ్న ని కవయః స కవిసమయం. వ్యా, కవులు, అశాస్త్రీయము, లోక విరుద్ధము అగు ఏ పరంపరా ప్రాప్త మగు (అనగా సంప్రదాయమును బట్టి అనుస్యూతముగా వచ్చుచున్న) అర్థమును తమ కావ్యములందు కూర్చుచుందురో ఆది కవిసమయము. మూ. "నన్వేష దోషః కథంకారం పునరుపనిబర్హ నార్హ" ఇత్యా చార్యాః. "కవిమార్గాను గ్రాహే కథమేష దోషం" ఇతి యాయావరీయః. " ఇత్యాచార్యాః. 'ఇదమభిధీయతే' ఇతి యాయావరీయు వ్యా, శాస్త్ర విరుద్ధము లోకవిరుద్ధ మైనది దోషము కదా! దీనిని కావ్య ములలో కూర్చుట ఎట్లు?" అని ఆచార్యులు. "కవిమార్గము ననుగ్రహించు ఈ కవిసమయము దోష మెట్లగునుః" అని యాయావరీయుడు. "అట్లైన దానికి హేతువును చెప్పవలెను" అని ఆచార్యులు. "ఇదిగో చెప్పుచున్నాము" అని యాయావరీ(ముడు. వి. కామహోద్భటదండ్యాయులు కావ్యసమయములను గూర్చి ఏమియు చెప్పలేదు. కాని శాస్త్రలోక విరుద్ధ్యా గ్రథనముదోష మని వారు చెప్పినారు. రాజ శేఖరుడు పరంపరాగతము లగు విసమయములు గ్రాహ్యములే అని ప్రతిపా దించుచున్నాడు. మూ. పూర్వే హి విద్వాంగ్ ః సహస్రశాఖం సాల్గం చ వేద మనగాహ్య, శాస్త్రాణి దావబుద్ధ్య, దేశా నవాణి, ద్వీపా నరాణి, చ పరిభ్రమ్మ, యానర్థానువలభ్య ప్రణీతవ నస్తేం దేశకాలా నరవశేన అన్యథాత్వేఒపి తథా ర్వేనోనిబన్ధః యః స కవిసమయం. కవిసమయశబ్ధశ్చాయం మూలమపశ్యద్భిః ప్రయుక్తో రూఢశ్చ, తత్ర కశ్చిదాక్యత్వేన వ్యవస్థితః కవిసమయేనార్థః కశ్చిత్ప రస్పరోపక్రమార్థం స్వార్ణాయ ధూ | ప్రవర్తితః.<noinclude><references/></noinclude> 6bh2hky7djk9go9l8b5lxuzgx24vk5y 104 224209 579105 2026-09-18T06:52:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '288 కావ్యమీమాంసా వ్యా. ప్రాచీన విద్వాంసులు. సహసశాఖణకలదియు, సాంగమును అగు వేదమును అధ్యయనము చేసి, శాస్త్రములను పఠించి, దేశాంతరములందును, ద్వీపాంతరములందును సంచరించి, ఏ విషయములన...' 579105 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>288 కావ్యమీమాంసా వ్యా. ప్రాచీన విద్వాంసులు. సహసశాఖణకలదియు, సాంగమును అగు వేదమును అధ్యయనము చేసి, శాస్త్రములను పఠించి, దేశాంతరములందును, ద్వీపాంతరములందును సంచరించి, ఏ విషయములను గ్రహించి రచించిరో ఆ విషయములు దేశాంతరములందును, కాలాంతరమునందును వేరు విధముగ నున్నను, వాటిని ఆటులనే, అనగా వారు చెప్పిన విధముననే కూర్చుటకు కనీస మయ మని పేరు. మూలమును చూడక ప్రయోగమా త్రమును చూచిన తరువాతి కవులచే ప్రయుక్త మగు ఈ 'కవిసమయ' శబ్దము ఇపుడు రూఢమైపోయినది. కొన్ని విషయములు చిరకాలమునుండి కవిసం ప్రదాయసిద్ధముగ వచ్చుచు కవిసమయలుగ స్థిర మైపోయినవి. కొన్ని విషయములను ధూర్తులు తమ ప్రయోజనములను సాధించుకొనుటకై, వారిలో వారు సంప్రదించుకొని ప్రారం భించిరి. వి. కవిసమయములలో రెండు విధము లైనవి కనబడుచున్నది. వాటిలో అతి ప్రాచీనకాలమునుండి వచ్చు కవిసమయములకు దేశాంతర ములందో, ద్వీపాంత రములందో, కాలాంతరమునందో, మనకు లభ్యమానములు కాని శాస్త్రములందో ఆధారము అండవచ్చును. అవి పరిగ్రాహ్యములే. కాని కొన్ని కవిసమయము లనునవి ప్రచారములో నున్నవి కదా అని కొందరు ధూర్తులు, వారిలో వారు సంప్రదించుకొని క్రొత్తవాటిని కల్పించినారు. భామహాదులు దోషము లని పేర్కొన్న శాస్త్రలో కాది విరుద్ధార్థము లనగా ఇట్టి కాల్పనిక కవిసమయములే. అవి మాత్రము పరిగ్రాహ్యములు కావని రాజశేఖరుని అభిప్రాయము. కవిసమయ ములను గూర్చి ఇంత విస్తృతవర్ణనము ప్రప్రథమముగ రాజశేఖరుడే చేసినాడు. హేమచం దాదు అతనినుండియే గ్రహించి కొన్ని మాత్రమే చేర్చినారు. నూతనోదాహరణములు మూ. స చ త్రీధా-స్వర్గ్యో, భౌమః, పాఠాలీయశ్చ స్వర్గ యోర్భౌమః _పధానః, స హీ మహావిషయం. స చ చతుర్ధా- జాతి- ద్రవ్య-గుణ- క్రియారూపార్థతయా. తేఒపి ప్రత్యేకం త్రిధా- ఆసతో నిబన్దనాత్, సతో ఒప్య నిబన్దనార్త్, నియమతశ్చ. 17. . స్వర్గము (స్వర్గ సంబంధి) భౌమము (భూలోక సంబంధి) పాతాలీయము అని కవి సమయము మూడు విధములు, స్వర్గ్యపాతాలీయములకంటె భౌమము<noinclude><references/></noinclude> hdw7xqqkj1dlm3891h7j75ttbepq9hd 104 224210 579106 2026-09-18T06:53:00Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్దశోధ్యాయః - 289 ప్రధానము. (ఇచట షష్ఠి పయోగము చింత్యము). ఏలనన దాని విషయము అతివిస్తృతము, జాతి-ద్రవ్య గుణ- కియారూప మగు అర్థముగ అది (భౌమకవిసమయసిద్ధార్థము) నాలుగు విధములు. జాత్యా...' 579106 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్దశోధ్యాయః - 289 ప్రధానము. (ఇచట షష్ఠి పయోగము చింత్యము). ఏలనన దాని విషయము అతివిస్తృతము, జాతి-ద్రవ్య గుణ- కియారూప మగు అర్థముగ అది (భౌమకవిసమయసిద్ధార్థము) నాలుగు విధములు. జాత్యావ్యర్థములు కూడ లేని దానిని కూర్చుట, ఉన్నదానిని నిబంధింపకుండుట. నియమిత రూపమును కూర్పుట అను మూడు భేదములచే ఒక్కొక్కటి మూడేసి విధములు, మూ. తత్ర సామాన్యస్మాసతో నిబన్దనం యథాః- నదీము పద్మోత్పరాదీని, జలాశయ మాత్రేఒపి హంసాదయః, యత్ర తత్ర పర్వలేదు సువర్ణరత్నాదికం చ. వ్యా అందు లేని సామాన్యమును (జాతిని) ఉన్నట్లు వర్ణించుట ఎట్లనగా:- నదులలో పద్మములు. కలువలు మొదలగునవియు, ప్రతిజలాళమునందును హంసాదులును, పర్వత మను పేరు కల ప్రతిధానిపైనను బంగారము, రత్న ములు మొదలగునవియు ఉన్నట్లు వర్ణించుట. మూ, నదీపద్మాని యథా:- దీర్ఘ కుర్వన్ పటు మదకలం కూజితం సారసానా, ప్రత్యూషేపు స్ఫుటితకమాలామోద మైతీకషాయః యత్ర శ్రీణాం హరతి సురతగ్లాని మర్గానుకూల। శిప్రానాతః ప్రియతమ ఇవ ప్రార్థనాబాటు కార". వ్యా నదిలో పద్మము లున్నట్లు వర్ణించుటకు ఉదాహరణము: (ఈ శ్లోకము మేము సందేశములోనిది) ఏ ఉజ్జయిని నగరమునందు, మదముచే మధురమైన యు గంభీర మైనదియ అగు సారసపక్షుల కూజితమును దీర్ఘముగు నట్లు చేయుచున్నట్టియు, ప్రాతఃకాలములందు వికసించిన పద్మముల సువాసన యొక్క సః బంధముచే కషాయ నదియు, శరీరమునకు సుఖకరమైనదియు ఆగు, పాకదినుండి వీరు వాసువు, ప్రార్థనలయందు బాటు వాక్యములను పలుకు, పి ముతముడు వలె సురతమువలన కలిగిన స్త్రీల అలసటను తొలగించు వి. ప్రవాహరూపములో మున్న నదిలో పద్మము లుండవు. అయినను శిప్రానదిలో పద్మము లున్నట్లు వర్ణింపబడినది.<noinclude><references/></noinclude> 5t6qlmq8o7ldpo1m880lnuuia2rhalh 104 224211 579107 2026-09-18T06:53:11Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '240 మూ, నదీనీలోత్పలాని :- *గగనగమనలీలాఐమ్బితాన్ స్వేదబిన్దన్ మృదుభిరనిలవారై : భేదరాణాం హరన్హీమ్ కువలయవనకాన్త్యా జాహ్నవీం సోఒక్యపశ్యత్ దినపతిసుతయేవ వ్యక్త దత్తాఙ పాలీమ్." ఏవ...' 579107 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>240 మూ, నదీనీలోత్పలాని :- *గగనగమనలీలాఐమ్బితాన్ స్వేదబిన్దన్ మృదుభిరనిలవారై : భేదరాణాం హరన్హీమ్ కువలయవనకాన్త్యా జాహ్నవీం సోఒక్యపశ్యత్ దినపతిసుతయేవ వ్యక్త దత్తాఙ పాలీమ్." ఏవం నాదీకుముదాదఃపి. కావ్యమీమాంసా 2 వ్యా. నదియందు నీలోత్పలవర్ణనము :- "మృదువైన వాయుసముదాయ ములదే, ఆకాశప్రయాణలీలచే కలిగిన దేవతం స్వేదబిందువులను హరించుచున్న దియు, నల్లకలువల వనము యొక్క కాంతిచే, యమునానదిచే ఒడిలోనికి తీసికొన బడినదివలే కనబడుచున్న, జాహ్నవిని, అతడు చూచెను.” వ్యా. నదిలో కుమదాదులు (తెల్లకలు మొదలగునవి) ఉన్నట్లు వర్ణన కూడ ఇట్లే గ్రహింపవలెను. మూ. సలిలమాత్రే హంసా యథా...... అసీదస్తి భవిష్యతీహ స జనోధన్యో ధనీ ధార్మికః యః శ్రీ కేశవవత్కరిష్యతి పునః శ్రీమత్కుడుణేశ్వరమ్. హేఠాన్గోలితహంససారసకుల తేజ్కార సమ్మూర్చిలై రిత్యా ఘోషయతీప తన్న వనదీ యచ్చేష్టితం వారిః.". వ్యా, ప్రతిజలమునందును హంసలున్నట్లు వర్ణనమునకు ఉదాహరణము :- ప్రకరణము తెలియకపోవుటచే దీని అర్థము అస్పష్టముగ నున్నది. ఈడుంగేశ్వరము ఏదైన క్షేత్రము కావచ్చును. "ఈ కుండుంగేశ్వరమును ఎవడు మరం, శ్రీకేశవుడు వలె, ఐశ్వర్యభరిత మైనదానినిగా చేయునో ఆ జనుడు ధన్యుడుగను, ధనవంతుడుగను, ధార్మికుడు గనుఆయి ఉండెను, ఉన్నాడు, కాగలడు' అని నూతనముగా నేర్పడిన ఈ నది విలాస పూర్వకముగా ఊగుచున్న హంసలయొక్కయు, సారస పక్షుల యొక్కయు, క్రేంకారధ్వనులతో వ్యాప్తము లైన ఉదకములచే ఏ శ్రీ కేశవుని చేష్టను దాటించుచున్నట్లున్నదో.."<noinclude><references/></noinclude> liphyvmqm6md6dvbx8zk2z733kj3cy3 104 224212 579108 2026-09-18T06:53:22Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్దశోధ్యాయ 241 వి. ఇచట క్రొత్తగా వర్షమంచే ఏర్పడిన నదిలో కూశ హంసాదు లుస్నట్లు వర్ణింపబడినది. మూ. పర్వతమా లే సుపర్ణం యధా:- శ్లో. నాగా వాసశ్చిత్రపోతాభిరామః స్వర్ణన్పీతి వ్యా...' 579108 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్దశోధ్యాయ 241 వి. ఇచట క్రొత్తగా వర్షమంచే ఏర్పడిన నదిలో కూశ హంసాదు లుస్నట్లు వర్ణింపబడినది. మూ. పర్వతమా లే సుపర్ణం యధా:- శ్లో. నాగా వాసశ్చిత్రపోతాభిరామః స్వర్ణన్పీతి వ్యా ప్తదీర్ఘ కవాలం సామ్యాత్సఖ్యం జగ్మి చానమ్బురాశే రేష ఖ్యాత స్తేన జీౠతకర్తా" శ్రీ హ్య, పతి పర్వతమునందును బంగార మున్నట్లు వర్ణనమునకు ఉదాహ రణ మెట్లనగా:- "నాగములకు (ఏసుగలు, సర్పములు) నివాసస్థాన మైనట్టియు, చిత్రమైన పోతములచే, (లోయలు; ఓడలు మనోహర మైనదియు, స్వర్ణము యొక్క (బంగారము; మంచి జలము ఆధిక్యముచే వ్యాప్తమైన ద్చికము కల దియు అగు ఈ వర్వర్ణము, సామ్యముండుటవలన సముదముతో సఖ్యమును పొందినది. అందుచేతనే ఇది మూతభర్త (మేఘములను మోయునది, మేఘ లను పోషించునది అని ప్రసిద్ధి పొందినది". మూ, రత్నాని యథా:- "నీలాక్మరశ్మిపటలాని మహేభము క్త రసీక విసృతటాన రేఖ. ఆలోకయన్తి సరలీకృతకణ్ణచాలాః సానన్దనుమ్బుదధియాత్ర మయూర నార్య. " వ్యా, పర్వతమా త్రమున రత్నము లున్నట్లు వర్ణనమునకు ఉదాహర ణము:- "ఈ పర్వతమునందు, చరియల మధ్యలందు, మహాగజములదే విడువ బడిన సూత్కారముల తుంపురులను విడచుచున్న ఇంద్రనీలమాణిక్యముల కాంతి సముదాయములను, ఆదనెమళ్లు, చాపబడిన కంఠనాలములు కలవై, మేఘము లనెడు బుద్ధిచే అనందపూర్వికముగ చూచుచున్నవి. " లేని జాతిని ఉన్నట్లుగ వర్ణించుటకు ఇతరోదాహరణములను గూడ ఇట్లే చూచుకొనవలెను. మ. సతో ఒక్క నిబన్ధరమ్. తద్యథా:-న మాలతి వసనే. న పుష్ప ఫలం చన్దనదుమేషు, న ఫలమశోశేషు. తత్ర ప్రథమః, (1e)<noinclude><references/></noinclude> hvfg64ibfh4mymy4ox2myuy2tqfnoj0 104 224213 579109 2026-09-18T06:53:33Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '242 శ్లో "మాలతీ విముఖశ్చైతో వికాసీ పుష్పసమ్పదామ్ ఆశ్చర్యం జాతిహీరస్య కథ సుమరసః ప్రియాః '' కావ్యమీమాంసా 3 వ్యా. ఉన్న దానిని కూడ వర్ణింపకుండుట. ఎట్లకగా:- వసంతముక మాలతీపుష్పములు...' 579109 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>242 శ్లో "మాలతీ విముఖశ్చైతో వికాసీ పుష్పసమ్పదామ్ ఆశ్చర్యం జాతిహీరస్య కథ సుమరసః ప్రియాః '' కావ్యమీమాంసా 3 వ్యా. ఉన్న దానిని కూడ వర్ణింపకుండుట. ఎట్లకగా:- వసంతముక మాలతీపుష్పములు లేనట్లును, చందనవృక్షములందు పుష్పఫలములు లేనట్లును, ఆశోకములందు ఫలములు లేనట్లును వర్ణి తురు అందు మొదటివానికి ఉదాహ రణము:- "పుష్పసంపదలను వికసింపచేయి చై తము (వసుతము) మాలతి విషయమున విముఖముగ నున్నది. జాతిపామునకు (జాతి అనగా మాలతి ఉత్త మజాతి) సుమస్సులు (పుష్పములు, దేవతలు) ఎట్లు ప్రియమైనవో ఆశ్చర్యము: మూ, ద్వితీయముఃః- "యద్యపి చన్దనవిటపీ విధినా ఫలకుసుమవర్ణితో విహితః. నిజవపుషైన పరేషాం తథాపి సన్తాపమపహరతి," 7 వ్యా. రెండవ దానికి ఉదాహరణము;- "చందనవృక్షము, దైవముచే పుష్పఫలములు లేనిది 1 చేయబడినను, తన దేహముచేతనే (పరుల సంతాపమును) తొలగింనుచున్నది.” మో. తృతీయః:- శ్లో॥ దైవాయ తే హి ఫలికిం క్రియలామేతద త తు వదానుః నాకోక స్మ కిసలయైర్వృక్షా నర పల్లవాస్తుల్యాః.” వ్యా. మూడవదానికి ఉదాహరణము:- "ఫలము దైవాధీన మైనపుడు మన మేమి చేయగలము? కాని ఈ విషయమున ఒక్క మాట మాత్రము చెప్ప గలము. ఏ ఇతర వృక్షముల పల్లవములను ఆశోకకిసలయములకు సరిదూగవు." మూ, అనేకత ప్రవృత్తవృత్తినా మేకత్రాచరణం నియమః. తద్యథా - సముద్రేష్వేవ మకరాఃః తామ్రపర్ద్యామేవ మౌక్తికాని. తయోః ప్రథమః- "గోత్రా గ్రహారం నయతో గృహత్వం స్వనామము దాజ్కితమమ్బురాశిమ్. దాయాదవర్గేషు పరిస్ఫురత్సు దంష్ట్రానలేపో మకరస్య వన్ద్యః” 8 వ్యా. అనేకవస్తువుల విషయమున ప్రవర్తించుటకు అవకాశ మున్న అర్జనును ఒకదానియందే ప్రవర్తింప చేయుట నియమము. అది ఎట్లునగా- సము ద్రమునందే మకరములుఁడుడ అకగా మకరములు సముద్రమునందే కాక నదు<noinclude><references/></noinclude> 1gq2h644s2oolhw16i759g0xjo7vnq0 104 224214 579110 2026-09-18T06:53:45Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్దశోధ్యాయః 248 లలో కూడ ఉండవచ్చును ఐరరు 'మకరాలయ' శబ్దమును సముద్రఃషయమునినే ఉప యోగింతురు. తా • మపర్జీ నదియందే ముత్యములుండు'. అందు మొదటి దానికి ఉదాహరణము:- "భూర్య గమునందున్న హా...' 579110 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్దశోధ్యాయః 248 లలో కూడ ఉండవచ్చును ఐరరు 'మకరాలయ' శబ్దమును సముద్రఃషయమునినే ఉప యోగింతురు. తా • మపర్జీ నదియందే ముత్యములుండు'. అందు మొదటి దానికి ఉదాహరణము:- "భూర్య గమునందున్న హారమైనదియు, (మకరా లయము అని తన నామముద్రిచే చిహ్నతమురు అగు సమ్మీదమును తన గృహముగ చేసికొనిన మకరమునకు ప్రకాశించుచున్న దాయాదవర్గములందు (అనగా మర్స్యాముల మధ్మయందు) కోరలవలన కలిగిన గర్వము ప్రశంపు నీయము." మూ. ద్వితీయః= "కామం భవన్తు సరితో భువి సప్రతిష్ఠా॥ స్వాధూని సను సలిలాని చ శుక్త యశ్చ. ఏతాం విహాయ వరవర్ణిని తామ్రపర్ణి, నాన్యత్ర సమ్భవతి మౌక్తి కళామధేన్యు." వ్యా, రెండవది (అనగా-తామ్రపర్ణిలో మౌక్తి కవర్ణనము. ). 10 "ఓసుందరీ భూమియందు మంచి ప్రతిష్ఠ గల ఎన్నో నదులు ఉన్న చో ఉండవచ్చును. (వీటియందు) మధుర మైన ఉదకములును. ముక్యపుచిప్పలును కూడ ఉండవచ్చును కాని ఈ తామ్రపర్ణినది తప్ప మౌక్తికములు కామధేను వైన మరి యొక నది ఎచ్చటను ఉండదు." మూ, అసతో ఒపి ద్రవ్యస్య నిబంధనం తద్యథా. ముష్టిగ్రాహ్యత్వం, సూచీలేద్యత్వం చ తమసః, కుమాృపవాహ్యత్వం చ జ్యోత్స్నాయాః. తత్ర ప్రధమమ్:- అవ. ఇంతవరకును జాతికి సంబంధించిన భేదత్రయమును చూపి, ఇపుడు ద్రవ్యగతభేదత్రయమును చూపుచున్నాడు:- వ్యా. లేని ద్రవ్యమును కూడ వర్ణించుట ఎట్లనగా-తమస్సును పిడికిళ్లతో పట్టుకొనుటకు వీలయినట్లును, సూదులతో గ్రుచ్చుటకు వీలయినట్లును వర్ణించుట; వెన్నెలను కడపలతో ఎత్తి పోయుటకు వీలుగ నన్నట్లు వర్ణించుట. అందు మొదటిదానికి ఉదాహరణము.:-<noinclude><references/></noinclude> p3a6jm3er502sa930a6bt46oqnyirw7 104 224215 579111 2026-09-18T06:53:57Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '244 కావ్యమీమాంసా మూ. తరులగ్నా 4వ కకుథః భూవలయం చరణచారమా తమివ, దీపమిన చాలికదిఘ్నీం ముష్టి గాహ్మం తమః కురుతే. !! వ్యా, పిడికిళ్లతో పట్టుకొనుటకు వీలైనంత దట్టముగ నున్న అంధకారము దిక...' 579111 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>244 కావ్యమీమాంసా మూ. తరులగ్నా 4వ కకుథః భూవలయం చరణచారమా తమివ, దీపమిన చాలికదిఘ్నీం ముష్టి గాహ్మం తమః కురుతే. !! వ్యా, పిడికిళ్లతో పట్టుకొనుటకు వీలైనంత దట్టముగ నున్న అంధకారము దికులకు దేహమునకు తగులుతున్నాయా అన్నట్లుగాను, భూవలయమును అడుగు వేసినంత మా త్రమే ప్రమాణము కలదానినిగారు, ఆకాశమును మంతమాత్రమే ఎత్తైనదానినిగను చేయుచున్నది" మూ యథా చ :- "పిహితే కారాగారే తమసి చ సూచీముఖాగనిర్భేద్యే లలాట మయి చ నిమీలితనయనే తథాపి కాన్తావనం వ్యక్తిమ్." 12 వ్యా ఇంకను ఎట్లనగా. (తమస్సు సూచీభేద్య మగుటకు ఉదాహరణము) "కారాగారము మూసివేయబడినను, అంధకారము సూచీముఖాగ్రముచే భేదింప దగిన విధముగ నున్నను, నేను కండ్లుమూసుకొని యున్నను, ప్రియరాలి ముఖము స్పష్టముగా కనబడుమన్నది.'' (ఇది రాజశేఖరుని విద్ధసాలభంజిక లోనిది) మూ. ద్వితీయమ్: - “యక్త్ర దాపిత కేతకోదరదల ప్రోతః శ్రియం బిభ్రతీ యేయంహా మౌ క్తికదామ గుప్పెన విధేర్యోగ్యచ్ఛవిః ప్రాగభూత్, ఉత్సేద్యా కలశీభిరజ్జలిపు దైత్య్రాహ్మ మృణాలాజ్కు రై పాతవ్యా చ శశిన్యముగ్ధవిధవే సా వర్తతే చన్దికా." 18 వ్యా. రెండవపదానికి ఉదాహరణము:- "యంత్రముచే ద్రవముగ చేయ బడికి మొగలిపూవు మధ్యలోని దలముల ప్రవాహపు కాంతిని ధరించిన ఏ వెన్నెల మొదట ముత్యాలహారమును గ్రుచ్చుటకు తగినంత కాంతి కలదై ఉండెనో ఆ వెన్నెలయే ఇపుడు, చంద్రుడు పూర్తిగా నున్న వైభవము కలవాడగుచుండగా కలశలచే తోడతగినదిగను, దోసిళ్ళతో గ్రహింపదగినదిగను మృణాలాంకు గములచే (వాటిని గొట్టములుగ చేసికొని త్రాగుటకు వీలైనదిగను ఉన్నది. "(విద్ధసాలభంజిక). మూ. ద్రవ్యస్య సతోఒ నిబస్థనం తద్యథా- కృష్ణపక్షే సత్యా అపి జ్యోత్స్నాయాః శుక్లపక్షేత్యన్దకారస్య తయోః ప్రథమమ్ :-- ధర్మశాతే జనై యా తాయాం సకుతూహలై : బలభద్ర పలమ్మ పక్షావివ సీతాసితా."<noinclude><references/></noinclude> m2b1z5dznz4lbnwifwc9fbdrtfee9bp 104 224216 579112 2026-09-18T06:54:07Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్దశోధ్యాయః 245 ద్వితీయామ్:- "మాసి మాసి సమా జ్యోత్స్నా పక్షయోః శుక్లకృష్ణయో॥ తత్రైకః శుక్లతాం యాతో యశః పుడ్మైరవాప్యతే" 15 వ్యా ఉన్న ద్రవ్యమును వర్ణించకపోవుట ఎట్లనగా- కృష్...' 579112 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్దశోధ్యాయః 245 ద్వితీయామ్:- "మాసి మాసి సమా జ్యోత్స్నా పక్షయోః శుక్లకృష్ణయో॥ తత్రైకః శుక్లతాం యాతో యశః పుడ్మైరవాప్యతే" 15 వ్యా ఉన్న ద్రవ్యమును వర్ణించకపోవుట ఎట్లనగా- కృష్ణపక్షములో వెన్నెల ఉన్నను వర్ణింపకపోవుట, శుక్లపక్షమున అంధకారమున్నను వర్ణింప ఐడుట. వాటిలో మొటటిది:- ''శుక్ల పక్ష కృష్ణపక్షముల వలె, (తెల్లగను నల్లగను ఉన్న) ఆ బలరామ శ్రీకృష్ణులు, ఆ యాతయందు. కుతూహలముతో కూడిని జనులచే చూడబడిరి." రెండ: శుక్ల పక్ష కృష్ణపక్షములు రెడింటియందును, ప్రతిమాసము నందును వెన్నెల సమముగనే ఉండును. కాని వాటిలో ఒకదానికి శుక్లపక్ష మని పేరు వచ్చెను. కీర్తి పుణ్యములచేతనే లభించును." మూ, ద్రవ్యనియమస్త ద్యధా:- మలయ ఏవ చన్ద రస్థానమ్. హినువానేవ భూర్ణోత్పత్తి స్థానమ్, తత్ర ప్రధనుః “తాపాపహారచతురో నాగా వాసః సురప్రియః నాఒన్యత మలయాద దేరృశ్యతే చన్దనద్రుమః" ద్వితీయః:- "న్యస్తావరా ధాతుర సేన యత్ర భూర్జత్వదః కుబ్జరబిన్దుకోడాః ప్రజన్తి విద్యాధరసున్దరీణామనఙ్గలేఖ క్రియయోపయోగమ్" 16 18 వ్యా, ద్రవ్యనియమ మెట్లనగా. మలయపర్వత మొక్కటియే చందన వృక్షస్థానమనియు, హిమవత్పర్వతమొక్కటియే భూర్జవృక్షముల ఉత్పత్తిస్థాన మనియు వర్ణించుట. అందు మొదటిది :- “తాపమును తొలగించుటకు సమర్థ మైనదియు, నాగములకు నివాసస్థాన మైనదియు, దేవతలకు ఇష్ట మైనరియు ఆగు చందనవృక్షము మలయపర్వతము తప్ప మరి యెచటను కానరాదు." రెండవది:-(ఇది కుమారసంభవములోనిది). ఏ హిమవత్పర్వతమునందు, ధాతురసముచే ఉంచబడిన అక్షరములుకలవియు, ఏనుగుల శరీరమునందలి చుక్కల వలె ఎఱ్ఱనైనవియు ఆగు భూర్జవృక్షముల బెరళ్లు, విద్యాధరస్త్రీలకు మన్మధవీణలుగా ఉపయోగపడుచున్నవో,” వి. చందన-భూర్జవృక్షములు ఇతరపర్వతాదులపై కూడ ఉన్నను ఈ మలయహిమాలయములపైన మాత్రమే ఉన్నట్లు వర్ణింపబడిన<noinclude><references/></noinclude> 0hbb3rbeisq3ui7htnidadizcqsi1f1 104 224217 579113 2026-09-18T06:54:17Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '248 - - కావ్యమీమాంసా క్షీర క్షార సముద్రయో మూ. ప్రకీర్ణద్రవ్యకవిసమయస్తు తద్యథా రైక్యమ్; సాగరమహాసముద్రశ్చ. తయోః ప్రధమఃః - "శీతాహృవత రత్నమనన్త మన రష్మీప్రసూతిరితి నో వివదామ నగా హ...' 579113 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>248 - - కావ్యమీమాంసా క్షీర క్షార సముద్రయో మూ. ప్రకీర్ణద్రవ్యకవిసమయస్తు తద్యథా రైక్యమ్; సాగరమహాసముద్రశ్చ. తయోః ప్రధమఃః - "శీతాహృవత రత్నమనన్త మన రష్మీప్రసూతిరితి నో వివదామ నగా హే త్వామ్ హా ! దూరదూర సపయా సృషితస్య ఉన్తోః కింత్వత్ర కూపపయసః స మరోర్జమన్య. 17 వ్యా, ఇతరములగు వివిధ ద్రవ్యములకు సంబంధించిన కవిసమయ మెట్ల క్షీరసముద్ర క్షారసమ్ముదములకును సాగరమహాసముద్రములకును ఏకత్వమును వర్ణించుట. వాటిలో మొదటిది - - "ఓసముద్రమా | నీపై విష్ణువు శయనించుగాక; నీలోపల అన న మైన రత్నము లుండునుగాక. నీవు లక్ష్మికి తండ్రివి అను విషయమున కూడ మాకు వివాదము లేదు. కాని అత్యంతము రసవిహీన మైన ఉదకము గల నీవు, దప్పి కొన్న జంతువునకు, కూపములందు ఉదకము గల ఎడారికంటె కూడ నీచుడవు," వి. ఎడారిలో నీరు త్రాగుటకు కూపనులైన ఉండును, నీలో అవి కూడ లేవని అర్థము. ఇచట పూర్వార్ధములో చెప్పిన విషయములు క్షీరసముద్రమునకు సంబంధించినవి. ఉత్తరార్థములోని విషయములు అవణసముద్రమునకు సందిం చినవి. అయినను ఈ రెండు సముద్రములును ఒకటే అన్నట్లు నర్జించాడు కవి. మూ. ద్వితీయః :- రఙ్గ త్తరఙ్గ భూవల్లె సర్ణయ స్త్రీమివాపగాః. సదదర్శ పురో గఙ్గం సప్తసాగర వల్లభామ్. 18 వ్యా- రెండవది:- కదలుచున్న తరంగము లనెడు కనుబొమ్మవిరుపు లచేత ఇతర నదులను ఝళిపించుచున్నది వలె ఉన్నరియు, సప్తసాగరములకు ప్రియురాలైనదియు అగు గంగను అతడు ఎదుట చూచెను. వి. గంగ పూర్వసాగరమునందే ప్రవేశించుటచే పూర్వసాగర వల్లభ. కాని సాగరమునకును మహాసాగరమునకును అభేదము నంగీకరించి గంగ సప్తసాగ రవల్లభ యనికవి వర్ణించినాడు. ఆయాదిక్కులందున్నది సాగరము. ఈ సాగ రము లన్నియు కలిపి మహాసముద్రము.<noinclude><references/></noinclude> on7sxvif4z92s7d9jxorelgqq4ngq40 104 224218 579114 2026-09-18T06:54:28Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్దశోధ్యాయః 847 మూ. అసతో ఒపి క్రియార్థస్య నిబన్దనం యథా. చక్రవాకమిథునస్య భిన్నతటా శ్రయణం, చకోవాణాం చనికాపానం చ తత్ర ప్రథమః 19 "సజ్జిపతా యామవతీ స్తటినీనాం తనయతా పయ॥ పూరాన్. ర...' 579114 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్దశోధ్యాయః 847 మూ. అసతో ఒపి క్రియార్థస్య నిబన్దనం యథా. చక్రవాకమిథునస్య భిన్నతటా శ్రయణం, చకోవాణాం చనికాపానం చ తత్ర ప్రథమః 19 "సజ్జిపతా యామవతీ స్తటినీనాం తనయతా పయ॥ పూరాన్. రథచరణాహ్వయన యూసాం కిం నోపకృతం నిదాఘేర. " ద్వితీయః– “ఏతాస్తామలయోపకఱ్ఱసరితా మేణా రోధోభువ శ్చాపార్యాసనికేతనం భగవతః ప్రేయో మనోజన్మనః. యాసు శ్యామనిశాసు పీతతమసో ముక్తాముయీళ్ళని కాః పీయ వివృతోర్ధ్వచ్ఛవిచలత్కణ్ణం చకోరాఙ్గరాజ " 20 వ్యా. లేకపోయినను క్రియారూప మగు అర్ధమును కూర్చుట ఎట్లనగా- చక్రవాకమిధునము రాతి వేరు వేరు నదీతటములను ఆశ్రయించుట; చకో రములు వెన్నెలను త్రాగుట. అందు మొదటిది :- "రాతులను చిన్నా వాటినిగా చేయుచున్నట్టియు, నదుల జల పూరమును సన్నగ చేయుచున్నదియు అగు గ్రీష్మ ఋతువుచే చక్రవాక పక్షులకు ఏమి ఉప కారము రే యబడలేదు? రెండవది:.. ''ఏరాస్తాః..."అను శ్లోకము ఆద్రివర్ణనర సవర్త కు ఉదాహర ణముగ నవమాధ్యాయమునందు చూపబడినది. మూ. సతో ఒపి క్రియార్ధస్మానిబన్దనమ్ తద్యధా- దివానీలోత్పలనామ వికాస నినిమిత్తశ్చ శేపాలికాకుసుమానం అవిస్రంసః (విస్రంసం) తత్ర ప్రధమః ఆవిఖ్య పత్రమసితాగురుణాభిరామం రామాముభే క్షణసభాజితచన్దనిమ్బే, జాతః పునర్విక సనావసరో ఒయమ స్యే త్యుక్త్వా సలీ కువలయం శ్రవణే చకార” 21 వ్యా, క్రియారూప మగు అర్ధము ఉన్నను దానిని వర్ణింపకుండుట ఏట్లనగా -పగలు నీలోత్పలములు (వికసించినను) వికసింప వని వర్ణించుటరాత్రి యను నిమిత్త ముదే శేఫావికాకుసుమములు (రాలిపోయినను) రాలిపోనట్లు వర్ణి:చుట. అందు మొదటిది :-<noinclude><references/></noinclude> rukranezdedhs3lzunbo333j9a3mmik 104 224219 579115 2026-09-18T06:54:45Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '248 కావ్య మీమాంసా క్షణమునందు (పత్రరచనా క్షణమునందు) సత్కరింపబడిన చంద్ర బింబము గల నాయికి యొక్క ముఖమునందు, సఖురాలు, నల్లని అగురు వలె మనోహరమైన పత్రమును వ్రాసి, ఇది మరల వికసించుట...' 579115 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>248 కావ్య మీమాంసా క్షణమునందు (పత్రరచనా క్షణమునందు) సత్కరింపబడిన చంద్ర బింబము గల నాయికి యొక్క ముఖమునందు, సఖురాలు, నల్లని అగురు వలె మనోహరమైన పత్రమును వ్రాసి, ఇది మరల వికసించుటకు సమయమువచ్చి నది' అని పలుకుచు, కలువను చెవిపై ఉంచెను” వి. ముఖమునందు కాలగురువుచే చేసిన పత్రరచన కలంకమువలె క్షణమున ముఖమునకు చంద్రసాదృశ్యము లభించినది. అది పగటి సమయమె యైనను ఈ ముఖచంద్ర సంబంధముచే కలువ వికసించు నని లేదా : ఇక రాత్రి రానున్నది గాన అది వికసించునని సఖురాలి అభిప్రాయము - మూ. ద్వితీయః త్వద్విప్రయోగే కిరణై సథో ఇతీవ దుఃఖం శశినే గదనీ ర్దగ్ధాస్మి కృత్స్నం దివసం సవిత్రా శేఫాలికా రోదితి పుష్పదా ష్పైః. 22 వ్యా, రెండవదానికి ఉదాహరణము :- "నీ వియోగసమ-యమునందు, సూర్యుడు, పగలంతయు తన తీవ్రము లగు కిరణములచే నన్ను కాల్చివేసినాడు" అని తన దుఃఖమును చంద్రునకు చెప్పుకొనుచు శేఫాలికాలత పుష్పము లనెడు కన్నీటి బిందువులతో ఏడ్చుచున్నట్లున్నది." వి. ఈ శ్లోకమునందు శేఫాలికాకుసుమములు రాత్రియందు రాలుచున్నట్లు వర్ణింపబడినది. అందుచే పైనున్న వాక్యమున 'అవిస్రంసం' అనుటకు బదులు 'వింస' అని ఉండవలె నని తోచును. పగలు కూడ శేఫాలికాకుసుమములు రాలుట ఉన్నను అట్లు వర్ణింపక రాత్రియందే వర్ణించుట అని యర్థము. మూ. నియమస్తు తద్యథా - గ్రీష్మాదౌ సమ్భవతో ఒపి కోకిలానాం విరు తస్య వసన్త ఏవ, మయూరాణాం వర్షాస్వేవ విరుతస్య నృత్తస్య చ నిబద్ధం. తయోః ప్రథమః - వసనే శీతభీతేన కోకిలేన వనీ రుతమ్. ఆ నర్ణలగతాః పద్మాః శ్రోతుకామా ఇవ స్థితాః." చ 28 వ్యా. నియమము ఎట్లనగా - గ్రీష్మాదులందు కోకిల విరుతము సంభావ్య మైనను దానిని వసన్తమునందే వర్ణించుట, మయూరముల వృత్తవిరుతములను వర్షకాలమునందు మాత్రమే వర్ణించుట. వాటిలో మొదటిది-<noinclude><references/></noinclude> nla4a1uhz5g09h62rsmu4fku69d84lt 104 224220 579116 2026-09-18T06:55:23Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'చతుర్దశోధ్యాయః 249 "వసంతఋతువునందు శీతబాధవలన భయపడిన శోకించే వనమునందు (చేయబడిన) ధ్వనిని వినటూ అన్నట్లు జలములోపు నున్న పద్మములు పైకి లేచినవి. మూ. ద్వితీయః - మణ్డలీకృత్య బర్హాణి...' 579116 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>చతుర్దశోధ్యాయః 249 "వసంతఋతువునందు శీతబాధవలన భయపడిన శోకించే వనమునందు (చేయబడిన) ధ్వనిని వినటూ అన్నట్లు జలములోపు నున్న పద్మములు పైకి లేచినవి. మూ. ద్వితీయః - మణ్డలీకృత్య బర్హాణి కణ్ణర్మధురగీతిభిః కలాపినః ప్రనృత్యన్తి కాలే జీమూతమాలిని. 24 వ్యా. రెండవది:- "మేఘపంక్తులతో నిండిన కాలమునందు, నెమళ్లు మధుర ధ్వనులు గల కంఠములతో, పింఛములను మండలాకారములుగ చేసి నాట్యము చేయుచున్నవి. " మూ, కవీనాం సమయః సోడియం జాతిద్రవ్య క్రియాగతః, గుణసైష తతః స్వర్గ్యః పాతాలీయశ్చ కథ్యతే. 25 ఇతి రాజశేఖరకృతా కావ్యమీమాంసాయం కవిరహ స్మే ప్రథమే ఒధికరణే జాతిద్రవ్య క్రియాసమయస్థాపనా చతుర్దళో ఒధ్యాయం. వ్యా. ఇది (ఇంతవరకును చెప్పినది) జాతి-ద్రవ్య-క్రియలకు సంబం ఉంచిన కవిసమయము, గుణములకు సంబందించిన కవిసమయము, తరువాత స్వర్గ్య పాఠాలీయక విసమయము (పంచదశషోడశాధ్యాయములలో చెప్పబడు చున్నది. బాలానందినిలో చతుర్దశాధ్యాయము సమాప్తము. పఞ్చదశోధ్యాయః" గుణ సమయ స్థాపనా. మూ. అసతో గుణస్య నిబన్దనం యథా- యశోహాస ప్రభృతేః శాక్ల్యమ్; ఆయశసః పాపప్రకృతేశ్చ కార్హ్యం, క్రోధానరాగ ప్రభృతేశ్చ రక్తత్వమ్, తత్ర యశః శౌక్యమ్:= వ్యా, లేని గుణమును ఉన్నట్లుగా వర్ణించుట ఎట్లనగా - కీర్తి, నవ్వు మొదలగువాటిని తెల్లగా నున్నట్లును, అపకీర్తి. పాపము మొదలగువాడిని నల్లగా<noinclude><references/></noinclude> 08p5yq64u9hrue6erdf74mrpoek3b13 104 224221 579117 2026-09-18T06:55:32Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '250 కావ్యమీమాంసా నున్నట్లును, క్రోధము, అనురాగము మొదలగుదానిని ఎఱ్ఱగ నున్నట్లును (వర్ణిం తరు). అందు కీర్తి శుక్లముగ నున్న దనుటకు ఉదాహరణము– మూ, ప్రేమః సోకోఒపి నాల్గో శ్వసితమవిక...' 579117 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>250 కావ్యమీమాంసా నున్నట్లును, క్రోధము, అనురాగము మొదలగుదానిని ఎఱ్ఱగ నున్నట్లును (వర్ణిం తరు). అందు కీర్తి శుక్లముగ నున్న దనుటకు ఉదాహరణము– మూ, ప్రేమః సోకోఒపి నాల్గో శ్వసితమవికలం చక్షుషాం సైవ వృత్తిః మధ్యే వీరాబ్ధి మగ్నా స్ఫుటమధ చ వయంకో ఒయమీదృక్ ప్రకారః ఇత్థం దిగ్బిత్తిరోధః శతవిసరతయా మాంసలై స్వద్యశోలి। స్తోకావస్థానదుః స్ప్రెడ్రిజగతి ధవలే విస్మయస్తే మృగాక్ష్యః" వ్యా ఈ శోకము షష్టాధ్యాయమున ఉదహరింపబడినది. (చూ. పే.) మూ. హాసతౌక్యమ్:- "ఆట్టహాసచ్చలేనాస్యాద్యస్య ఫేనౌఘపాణ్డురా । జగత్ క్షయ ఇవాపీఠాః క్షరన్తి క్షీరసాగరాః" వ్యా నవ్వునకు శుక్లత్వము :- ' ప్రతియకాలమునందు త్రాగబడినవియు నురుగు యొక్క సముదాయముచే తెల్లనై నవియు అగు క్షీరసాగరములు, అట్ట హాస మను మిషరే ఎవని ముఖమునుండి స్రవించుచున్నవో", మూ, ఆయశఃకృష్ణత్వమ్ :- ప్రసరన్తి కీర్తయస్తే తన చరిపూణామకీర్తయో యుగపత్ కువలయదఁసంవలితాః ప్రతిదిశమివ మాలతీమాలా!". వ్యా. అపకీర్తి నల్లగ నుండుటకు :- "నీ కీర్తులును, నీ శత్రువులు అప కీర్తులును, ఒక్క మారుగ, (నల్ల) కలువల రేకులతో కలిపి గ్రుచ్చిన మాలతీ మాలం వలె, అన్నిదిక్కులందును ప్రసరించునుచున్నవి." మూ. పాపకార్హ్యమ్ :- ఉద్గాతనిర్మలమయూఖకృపాణలేఖా శ్యామాయితా తనుర భూద్ధయతి న్దరస్య సద్యః ప్రకోపకృత కేశవవంత నాత సంకల్పసంజనితపాపమలీమ సేవ. 2 వ్యా. పాపము నల్లగా నుండుటకు:- "కోపావేశముచే కలిగిన కేశవుని వంశమును నశింపచేయువలె నను సంకల్పమువలన జన్మించిన పాపముచే మలిన మైనది వలె, ఆ హయగ్రీవుని శరీరము, వెంటనే, గ్రుచ్చబడినదియు, నిర్మల మైన కిరణములు కలదియు ఆగు అడ్గరేఖచే నల్లదిగ అయినది, "<noinclude><references/></noinclude> giotiw465jazelu6eljjkzrb99ihjap 104 224222 579118 2026-09-18T06:55:43Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పఞ్చదశోధ్యాయః 261 మూ. క్రోధర క్తతా — అస్థానకుట్టిమతల ప్రతిబిమ్బితేరకోప ప్రభా ప్రసరపాటల విగ్ర హేణ- భౌమేన మూర్చితరసానల కుక్షిరాజా భూమిళ్చదాల చలతోదరపర్తి నేప. 5 వ్యా. “సభామండప...' 579118 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పఞ్చదశోధ్యాయః 261 మూ. క్రోధర క్తతా — అస్థానకుట్టిమతల ప్రతిబిమ్బితేరకోప ప్రభా ప్రసరపాటల విగ్ర హేణ- భౌమేన మూర్చితరసానల కుక్షిరాజా భూమిళ్చదాల చలతోదరపర్తి నేప. 5 వ్యా. “సభామండపఋనందలి చపటాపై ప్రతిబింబించిన వాడును, కోప శాంతియొక్క ప్రసారముచే ఎఱ్ఱదైన శరీరముకలవాడును, (ప్రతిబింబించుటచే) మూర్చిత మగు పాఠాలముయొక్క కుడిని ప్రవెశి : చినవాడును. చలించుచున్న వాడును అగు నరకాసురునిచే భూమి, అతడు తన ఉదరములోను నున్నప్పుడు కదలగా చలించినట్లు చలించినది." వి. నరకాసురుడు. ధూపు తుడు అతని కోపారుణదేహము మణి కుట్టి మము పై ప్రతిబింబించుటచే అది భూగరమున ప్రవేశించినట్లున్నది. అతడు చలించగా. గర్భస్థశిశువు చలించి నపుడు తల్లి చలించినట్లు భూమి చలించినది అని ఉత్ప్రేవు. మూ. అనురాగరక్షణా యథా :- "గుణానురాగమి శ్రేణ యషసా తవ సర్పతా దిగ్వధూనాం ముఖే జాతమకస్మాధర్ధకుడా మమ్." వ్యా. అనురాగము ఎఱ్ఱగా నుండు నని వర్ణించుటకు ఉదాహరణము :- ఈ శ్లోకము అష్టమాధ్యాయమున సంయోగ తికారమునకు ఉదాహరణముగ చూప బడినది. (చూ). మూ. సతో ఒపి గుణస్యాని బన్దనమ్. కున్దకుడ్మలానాం, కామీదనానాం చరక్తత్వం, కమలముకుల ప్రభృతేశ్చ హరితత్వం, ప్రియఙ్గుపుష్పాణాం చ పీతత్వమ్, వ్యా, లోకములో ప్రసిద్ధముగ నున్న గుణమును కూర్చకుండుట, కుంద కుర్మలములు, కాముకుల దంతుములును ఎఱ్ఱగానుండున (కానీ కవులువాటిని తెల్లగనున్నట్లు వర్ణించుచుందురు, తామర మొగ్గలు మొదలగునవి ఆకుపచ్చగ నుండును. (కాని వాటిని తెల్లగ నున్నట్లు వర్ణింతురు.) ప్రియంగు పుష్పములు పచ్చగ నుండును, (కాని వాటిని నల్లగ నుండున్నట్లు వర్ణింతురు).<noinclude><references/></noinclude> j91k272ouzx2ayj2ohws3gar67tuwj4 104 224223 579119 2026-09-18T06:55:53Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '252 మూ. కున్దకుడ్మలాద్యరక్త తా:- ద్యోతితాస్త్ర ఃసభైః కున్దకుట్మలా గదతః స్మితైః న్నపితేవాభవత్త స్మ శుద్ధవర్ణా సరస్వతీ. కావ్యమీమాంసా 7 వ్యా కుంకుర్మలాదులను (మల్లిమొగ్గలు మొద...' 579119 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>252 మూ. కున్దకుడ్మలాద్యరక్త తా:- ద్యోతితాస్త్ర ఃసభైః కున్దకుట్మలా గదతః స్మితైః న్నపితేవాభవత్త స్మ శుద్ధవర్ణా సరస్వతీ. కావ్యమీమాంసా 7 వ్యా కుంకుర్మలాదులను (మల్లిమొగ్గలు మొదలైనవాటిని) ఎఱ్ఱగ నున్నట్టు వర్ణింపకుండుటకు ఉదాహరణము:- ఈ శ్లోకము శిశుపాలవధము లోనిది. 8.7). "మల్లి మొగ్గల ఆగ్రభాగముల వంటి దంతములు గల శ్రీ కృష్ణునియొక్క సభామధ్యమును ప్రకాశింపచేయు చిరునవులచే, స్నానము చేయించబడినదా అననట్లు సరస్వతి శుద్ధ వర్ణయై (శుద్ధమైన రంగుకలది, శుద్ధ మైన అక్షరములు కలది అని యర్ధము) అయినది. మూ. పద్మకులాహరితత్వమ్ :-- ఉద్దణోదరపుణ్డరీకముకుల ర్రాన్తి స్పృశా దంష్ట్రయా మగ్నాం లావణ సైన్దవే ఒమృసి మహీముద్యచ్ఛతో హేలయా తత్కాలాకులదేవదానవకులై రుత్తాలకోలాహలం శౌరేరాదివరాహవాలమవతాదభ్రంలిహాగ్రం వపుః. 8 వ్యా, పద్మముల మొగ్గలు పచ్చగా నున్నట్లు వర్ణింపకుండుటకు ఉదా హరణము :- ''ఉదరమునందలి పెద్దదైన పద్మపు మొగ్గ యనెడు భ్రాంతిని కలి గించు కోరితో, లవణసముదోదకమునందు మునిగి పోయియున్న భూమిని విలా సగ, ఆ సమయమున వ్యాకులత చెందిన దేవదానవసమూహములచే ఆత్యధిక ముగ చేయబడిన కోలాహలము కలుగునట్లుగా, పైకి ఎత్తుచున్న శ్రీమహావిష్ణువు యొక్క ఆదివరాహవిలాసమును ధరించిన, ఆకాశమునంటుచున్న. శరీరము రక్షించు గాక." వి. ఇచట పద్మపు మొగ్గ తెల్లగ నుండు నను అభి ప్రాయముతో తెల్లని కోరకు ఉపమానముగ ఈయబడినది. మూ, ప్రియంగుపుష్పాపీతత్వమ్ :- "ప్రియగుశ్మామమమ్భోధర స్త్రీణాంస్త నమణ్డలమ్. అలఙ్కర్తుమిన స్వచ్ఛాః సూతే మౌక్తి కసమ్పదః" 9 వ్యా, ప్రియంగు పుష్పములు పచ్చగానున్నట్లు వర్ణింపక మరియొక విధ ముగ వర్ణించుటకు ఉదాహరణము:- "సముద్రము ప్రియంగు పుష్పముల వలె<noinclude><references/></noinclude> t84agiro8yee9p0aevwi2w51v5uuemd 104 224224 579120 2026-09-18T06:56:04Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పఞ్చదళోరాయః 268 శ్యామవర్ణమైన ఆం ధదేశయువతుల సనమండలమును అలంకరించుటూ అన్నట్లు మౌక్తిక సమృద్ధులను పుట్టించుచున్నది." - మూ. గుణనియమస్తు తద్యథా సామాన్యోపావానే మాణిక్యానాం శోణత...' 579120 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పఞ్చదళోరాయః 268 శ్యామవర్ణమైన ఆం ధదేశయువతుల సనమండలమును అలంకరించుటూ అన్నట్లు మౌక్తిక సమృద్ధులను పుట్టించుచున్నది." - మూ. గుణనియమస్తు తద్యథా సామాన్యోపావానే మాణిక్యానాం శోణతా, పుష్పాణాం శుక్లతా మేఘానాం కృష్ణతా చ తత్ర ప్రథమః - "సాంయా త్రికై రవిరతోపహృతాని కూటై శ్యామాను తీరఘ(వ)నరాణిషు సమృృతాని, రత్నాని తే దదతి కచ్చిడిహాయతాక్షి మేఘోదరోదితదినాధిపబ్బిళజ్కామ్. 10 వ్యా. గుణనియమము ఎట్లనగా మాణిక్యములను సామాన్యరూపమున గ్రహించునపుడు (అన్నియు) ఎఱ్ఱగా నున్నట్లు వర్ణించుట, పుష్పములను సామాన్యరూపమున వర్ణించునపుడు (అన్నింటిని) తెల్లగా నున్నట్లు వర్ణించుట, మేఘములను సామాన్యరూపమున వర్ణించునపుడు నల్లగా నున్నట్లు వర్ణించుట. అందు మొదటిది :- "ఓవిశాలలోచనా ! నావికులు (నౌకలలలో వర్తకము చేయువారు నిరంత రము తీసికొని వచ్చి, నల్లనైన తీరవనములపంక్తులయందు రాసులుగా ప్రోగు చేసిన రత్నములు మేఘమధ్యమునుండి బైటకు వచ్చిన సూర్యుడనెడు శంకను కల్గించుచున్నవికదా ?" వి. వీరు వేరు ర్నతములు వేరు వేరు రంగులలో నున్నను, వాటిని 'రత్నములు' అని సామాన్యరూపమున గ్రహించినపుడు ఇచట అవి ఎఱ్ఱగ సున్నట్లు వంపబడినది. い మూ పుష్పశుతా : "పుష్పం ప్రవాలోపహితం యది స్యాన్ముక్తావలం వా స్ఫుటవిద్రుమస్థమ్ తతో ఒనుకుర్యాద్విశదస్య (స్యాసామౌష్ఠపర్యస్తరుచః స్మితస్య". 11 వ్యా, సామాన్యరూపమున :,ష్పమును తెల్లగ నున్నట్లు వర్ణించుటకు ఉదా హరణము :- (ఇదిరుమారసంభవములోని శ్లోకము. 1.44) "పుమును చిగురుపై ఉంచినచో, ముత్యమును పెద్ద పొగడము పై ఉంచినచో "పుడు అవి ఆ పార్వతి యొక్క ఎఱ్ఱని పెదవులపై వ్యాపించిన శాంతిగల, తెల్లని చిరునవ్వును అనుకరించవచ్చును.”<noinclude><references/></noinclude> s8dpca40lt8ftrr3na2i7g9if9lym0g 104 224225 579121 2026-09-18T06:56:15Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '264 :- కావ్యమీమాంసా మూ. మేఘకార్హ్యమ్ : = మేఘళ్యా మేన రామేణ పూతవ్వేర్విమానరాట్ మధ్యే మహేన్ద్రనీలేన రత్నరాశిరివాబభౌ.'' 12 వ్యా. మేఘము నలుపునకు ఉదాహరము :- "మేఘశ్యాము డైన రాముని చేత పవి...' 579121 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>264 :- కావ్యమీమాంసా మూ. మేఘకార్హ్యమ్ : = మేఘళ్యా మేన రామేణ పూతవ్వేర్విమానరాట్ మధ్యే మహేన్ద్రనీలేన రత్నరాశిరివాబభౌ.'' 12 వ్యా. మేఘము నలుపునకు ఉదాహరము :- "మేఘశ్యాము డైన రాముని చేత పవిత్రీకృత మైన వేదిక గల ఆ విమాన రాజము, మధ్యయందు మహేంద్రనీల మాణిక్యముతో కూడిన రత్నరాశి వలె ప్రకాశించెను". మూ, కృష్ణ నీలయోః, కృష్ణహరితయోః కృష్ణణ్యమయోః. పీతరక్తయోః. శుక్లగౌరయోరేకత్వేన నిబద్ధరం చ కవిసమయం- కృష్ణనీలయో రైక్యమ్: శ్లో. "నదీం తూర్ణం కర్ణోప్యనుసృతపులినాం దాక్షిణాత్యాఙ్గనాభిః సము తీర్ణో వర్ణాముఖ్యతటచలా (తలా) బద్ద వానీరహారామ్, తటే సహ్యస్యో చ్చైః స్వసనిబలివహో రాతి నీలః స యస్యాః ప్రియస్యాంశ పీనే లులిత ఇవ మనః కేళపాకం సుకేశ్వాః” వ్యా. కృష్ణ హరిత (ఆకుపచ్చ) వర్ణములను, కృష్ణశ్యామవర్ణములను, పీత (పచ్చని) రక్త వర్ణములను, శుక్ల- గౌర (పచ్చదనము కలిసిన తెలుపు వర్ణ ములను ఒకటిగ వర్ణించుట గూడ కవిసమయము. అందుకృష్ణ - నీలవర్ణముల ఏకత్వమునకు ఉదాహరణము :- సహ్యపర్వతముయొక్క ఉన్నతతటముపై, ఏ నదియొక్క నీలవర్ణము గల జలప్రవాహము, ప్రియునియొక్క బలిసియున్న బుజముపై వ్రేలాడునట్లు విదల్చబడిన, అందమైన కేశపాశము గల యువతియొక్క దట్టమైన కేశపాశము వలె ఉన్నదో అట్టిదియు, దాక్షిణాత్యాంగ లచే అనుసరింపబడిన ఇసుకతిన్నెలు కలదియు, రెండు తీరములందును దట్టముగ పెరిగిన నీటి ప్రజ్బలిచెట్లే హారముగ కలదియు అగు వర్ణానదిని, కర్ణుడు, శీఘ్రముగా దాటెను." వి. నీలవర్ణము గల ప్రవాహమును నల్లని కేశపాశముతో పోల్చుటచే కృష్ణ హరితయోరైక్యమ్. *‘మరకతసదృశం చ యామునం స్పటికశిలావిమలం చ జాహ్నవమ్. తదుభయముదకం పునాతు వో హరిహరయోరివ సఙ్గతం వపుః". 14<noinclude><references/></noinclude> ca9gpkqpb0j9ykrvdpct78lt9nenh5r 104 224226 579122 2026-09-18T06:56:25Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పచ్చాదశోధ్యాయః 266 "యమునానదీజము మరకతమాణిక్యవర్ణముతో సమానమైనది. గంగా నదీజలము స్ఫటికమణి వలె స్వచ్ఛ మైనవి కలిసిన హృహమం శరీరము వలె నున్న ఆ ఉదకద్వయము మిమ్ములను పవిత్రము చేయుగా...' 579122 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పచ్చాదశోధ్యాయః 266 "యమునానదీజము మరకతమాణిక్యవర్ణముతో సమానమైనది. గంగా నదీజలము స్ఫటికమణి వలె స్వచ్ఛ మైనవి కలిసిన హృహమం శరీరము వలె నున్న ఆ ఉదకద్వయము మిమ్ములను పవిత్రము చేయుగాక" వి. యమునానదీజలము నల్లగా నుండును. అయినను దానిని మరకత సదృశ మని వర్ణించుటచే కృష్ణవర్ణమునకురు (ఆకుపచ్చ హరిద్వర్ణమునకు ఐక్యము నంగీకరించిన ట్లైనది. మూ. కృష్ణశ్యామలయోరైక్యమ్, "ఏతత్సున్దరి నన్దనం శశిమణి స్నిగ్ధాలవాలద్రుమం మన్దాకిన్యభిషి క్తమౌ క్తికశిలే పేరొస్తదే నన్దతి. యత్ర శ్యామనిశాసు ముడ్చాతి మిలన్మన్ద పదోషానిలా ముద్దామామర యోషితామభిరతం కల్పద్రుమశ్చస్త్రికామ్." 16 వ్యా, కృష్ణ-శ్యామల (దామనచాయ) వర్ణములకు ఐక్య మెట్లనగా “ఓసుందరీ! చంద్రకాంతమాణిక్యములచే నున్నగా నున్న కుదుర్లతో కూడిన వృక్షములు గల ఈ నందనవనముల మందాకినీ చేత తడపబడిన ముక్తావికార మైన శిలలు గల మేరుతటముపై ప్రకాశించుచున్నది. దేనియందు, కల్పవృక్షము, శ్యామములైన (నల్లనైన) రాతులందు (కృష్ణపక్షరాత్రులందు) సుందరులైన దేవతాస్త్రీల రతానుగుణముగ, మందమైన సాయంకాలీనమారుతముతో కలిసిన, వెన్నెలను ఏడచును." వి. ఇచట శ్యామవర్ణమున:సను కృష్ణవర్ణమునకు అభేదమును అంగీకరించి 'కృష్ణనిశాసు' అని కాక 'శ్యామని శాను' అని చెప్పబడినది. మూ. పీఠర క్తయోరై క్యమ్. "లేఖయా విమలవిద్రుమబాసా సస్తతం తిమిరమిన్దురుదా సే దంష్ట్రయా కనకభఙ్గపిశజ్యా మణ్డలం భువ ఇవాదివరాహః" వ్యా. పీతవర్ణ-ర క్తవర్ణనల ఐక్యమున కుదాహరణము:- 16 "ఆదివరాహము సువర్ణఖండము వలె పచ్చనైన కోరచే భూమండలమును వలె, నిర్మలమైన పగడము వంటి కాంతి గల లేఖ చే, చంద్రుడు దట్టముగా నున్న అంధకారమును తొలిగించెను."<noinclude><references/></noinclude> s4l820kjsnacq0fr8rilr6psgq4dsaj 104 224227 579123 2026-09-18T06:56:35Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '268 కావ్యమీమాంసా ని. ఇచట పీతర క్త వర్ణములకు ఐక్యమును అంగీకరించి ఎఱ్ఱని చంద్రకళ పచ్చని కోరతో పోల్చబడినది. మూ. శుక్ల గౌరయోరై క్యమ్. 17 “కైలాసగౌరం వృషమారురుల్లో పాూర్పణాను గ్రహప...' 579123 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>268 కావ్యమీమాంసా ని. ఇచట పీతర క్త వర్ణములకు ఐక్యమును అంగీకరించి ఎఱ్ఱని చంద్రకళ పచ్చని కోరతో పోల్చబడినది. మూ. శుక్ల గౌరయోరై క్యమ్. 17 “కైలాసగౌరం వృషమారురుల్లో పాూర్పణాను గ్రహపూత పృష్ఠమ్, అవేహి మాం కిబ్కరమష్టమూర్తే॥ కుమ్బోదరం నామ నికుమ పుత్రమ్. వ్యా, శుక్ల గౌరవర్ణముల ఐక్యమునకు ఉదాహరణము :– (ఈ శ్లోకము రఘువంశద్వితీయ సర్గలోనిది 2.26) "కైలాసము వలె గౌరవర్ణము గల వృషభమును ఆరోహింపనిచ్చ గల అష్టమూర్తి యగు శివుని పాదము ఉంచుట అనెడు అనుగ్రహముచే పవిత్రము చేయబడిన వీపుకలవాడును, నికుంభుని పుత్రుడును, కుంలోదడు డను పేరుగల వాడును అగు ఈశ్వరకింకరునిగా నన్ను తెలిసికొనుము. " వి. రఘువంశములో ప్రసిద్ధపాఠము "నికుమృవిత్రమ్". ఇచట గౌర శ్వేతర్ణములకు ఐక్యము నంగీకరించి, శ్వేతవర్ణ మగు కైలాసము గౌరవర్ణము కందిగ వర్ణింపబడినిది, మూ. ఏవం వర్ణాన్తరేష్వపి. చక్షురాదేరనేక వర్ణోప వర్ణనమ్. తత్ర చక్షుష్య శుక్లరా :- నా జనం సుదృశా సాయం గృహప్రాఙ్గణే తద్ద్వారం మయి నిస్సహాలసతనౌ వీఱ్ఱమృదు ప్రేఙ్ఞతి. ప్రానమాననయైన లోలసరలం నిశ్వస్య తలాన్తరే ప్రేమార్థా। శశిఖఱ్ఱపాఱ్ఱమముషో ముక్తాః కటా వచ్చటా?” 18 వ్యా, ఇతరవర్ణముల పరస్పరైక్య విషయమున గూడ ఇట్లే గ్రహించ వలెను. నేత్రాదులను అనేక వర్ణములు కలవానినిగా వర్తించుట కవిసమయము, అందు నేత్రమునకు శుక్లత్వము:- * సాయంకాలమున ఇంటి ముంగిట జనసంకులముగ నున్నను, చట నున్న ఆ సుందరి, సిగ్గుచే ముఖమును వంచుకొనియే యుండి, చంచలముగను సరలముగను నిట్టూర్చి, అలసటచే దుర్బర మైన శరీరము గలవాడనై ఆ ద్వార మును గూర్చి మెల్ల మెల్లగ నడచి వెళ్లుచున్న నాపై ల నడుమనే, ప్రేమార్ద్ర ములును, చంద్రఖండముయొక్క తెలుపును హరించునవియు ఆగు కటాక్షపం క్తులను విడచినది."<noinclude><references/></noinclude> etaazynbvuh6zrueztvjqstz1om3wi8 104 224228 579124 2026-09-18T06:56:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'పఞ్చదశోధ్యాయః మూ, శ్యామత:- "ఆథ పథి గమయిత్వా రమ్మక్ ఇస్తోపకార్యే కతిచిదవనిపాల| శర్వరీః శర్వకల్పః. పునరవిశదయోధ్యాం మైథిలీదర్శినీనాం కువలయితగవాం లోచనై రఙ్గనానామ్" 257 18 వ్యా, నే...' 579124 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>పఞ్చదశోధ్యాయః మూ, శ్యామత:- "ఆథ పథి గమయిత్వా రమ్మక్ ఇస్తోపకార్యే కతిచిదవనిపాల| శర్వరీః శర్వకల్పః. పునరవిశదయోధ్యాం మైథిలీదర్శినీనాం కువలయితగవాం లోచనై రఙ్గనానామ్" 257 18 వ్యా, నేత్రములకు శ్యామత్వ మెట్లనగా:- (ఈ శ్లోకము రఘువంశము లోనది ౭. 18. పునః' కు బదులుగా 'పురమ్, అను పాఠము ప్రసిద్ధముగ నున్నది) ఆటుపిమ్మట ఈశ్వరునితో తుల్యుడగు దశరథమహారాజు, అంద ముగా ఏర్పరుపబడిన గుడారములు గల మార్గమునందు కొన్ని రాతులను గడపి, మైథిలిని చూచెడు స్త్రీల నేత్రములచే నల్లకలువలు కలదిగ చేయబడిన గవాక్ష ములు గల ఆయోధ్యను మరల ప్రవేశించెను." వి. కువలయములతో పోల్చుటచే ఇచట నేత్రములు శ్యామవర్ణము అని సూచితమైనది. మూ. కృష్ణతా:- "పాదన్యాసక్వణితరశనా స్తత్ర లీలావధూతై రత్నచ్ఛాయాఖచితవలిభిశ్చామరై = క్లాన్తహస్తాః . వేశ్యా స్వత్తో నఖపదసుఖాన్ ప్రాప్య వర్షాగ్రబిన్దూ నామోక్షః స్తే త్వయిమధుకరశ్రేణిదీర్ఘాన్ కటాక్షాన్. 20 వ్యా. నేత్రముల కృష్ణత్వమునకు ఉదాహరణము. (ఇది మేఘసందేశ ములోనిది. 1.85) ''ఆ మహాకాలమందిరమున, పాదన్యాసములచే మ్రోగుచున్న వడ్డాణములు కలవారును, విలాసపూర్వకముగ కదల్చబడుచున్నవియు, కంకణ రత్నకాంతులచే పూయబడిన దండములు గలవియు అగు దామురములచే అల సిన హస్తములు కలవారును అగు వేశ్యలు, నీనుండి, నఖక్షతములపై సుఖక రముగ నున్న వర్షప్రారంభమునందలి జలబిందువులను పొంది, నీపై, తుమ్మె దలపంక్తుల వలె దీర్ఘము డైన కటాక్షములను ప్రసరింపచేయగలరు." ఇచట, నేత్రములు నల్లగ నుండుటచే తుమ్మెదలతో పోల్చబడినవి. మూ. మిశ్రవర్ణతా:- (17)<noinclude><references/></noinclude> jobm4c5l2p9d4287s1lhge9welqzo36 104 224229 579125 2026-09-18T06:56:54Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '258 తాము తీర్య వ్రజ పరిచిత భూలతావి భ్రమాణాం పద్మోల్లేపాదుపరి విలసత్ కృష్ణకార ప్రభాణామ్, కున్ద క్షేపానుగమధుకరి శ్రీ ముషామాత్మబిమ్బం పా తీకుర్వన్ దశపురవధూనేత్రకౌతూహలానామ...' 579125 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>258 తాము తీర్య వ్రజ పరిచిత భూలతావి భ్రమాణాం పద్మోల్లేపాదుపరి విలసత్ కృష్ణకార ప్రభాణామ్, కున్ద క్షేపానుగమధుకరి శ్రీ ముషామాత్మబిమ్బం పా తీకుర్వన్ దశపురవధూనేత్రకౌతూహలానామ్. తావ్యమీమాంసా 21 ఇతి రాజ శేఖరకృతౌ కావ్యమీమాంసాయం కవిరహస్యే ప్రథమేధికరణే గుణసమయస్థాపనా పఞ్చదళో ఒఢ్యాయః. నేత్రములకు మిశ్రవర్ణత్వ మెట్లనగా (ఇది మేఘసందేశములోని శ్లోకము . 1. 47) ఆ చర్మణ్వతీనదిని దాటి, భ్రూలతల విలాసలను చూపుననియు, రెప్పలను పైకి ఎత్తుటచే ప్రకాశించు నల్లనివియు, కారవర్ణమైనవియు అగు కాంతులు కలవియు, కుందపుష్పముల కదలికను అనుసరించి ఎగురుచున్న తుమ్మెదల కాంతిని అపహరించునవియు అగు దశ పుర దేశ స్త్రీనే రకౌతూహలములకు (అనగా వారి సాభిలాషము లగు దృష్టులకు నీ శరీరమును పాత్రమునుగ చేయుచు వెళ్ళుము. వి. కృష్ణ-రక్తశ్వేతవర్ణములు కలిసిన వర్ణము శారవర్ణము . బాలానందినియందు పంచదశాధ్యాయము సమాప్తము. షోడశోఒధ్యాయః"స్వర్గ్యపాతాలీయ కవి రహస్యస్థాపనా. మూ. భౌమవత్సర్గ్యోఒపి కవిసమయః. విశేషస్తు:- చన్ద్రమసి శశ హరిణయోరైక్యమ్. యథాః - "మాభై ఠశాణ-- మమ సిధుని నాస్తి రాహుః భే రోహిణీ వసతి కాతర కిం భిభేష్. ప్రాయో విదగ్ధవనితానవసఙ్గ మేషు పుంసాం మనః ప్రచలతీతి కిమత్ర చిత్రమ్". వ్యా- స్వర్గృక విసమయము కూడా భౌమకవిసమయము వలెనే ఉండును. కాని కొన్ని (భౌమకవిసమయములలో లేని) విశేషము లేవి అనగా:- 1<noinclude><references/></noinclude> 9wn8q5ilrurc8197r98bjbi4g25n80c 104 224230 579126 2026-09-18T06:57:05Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'షోడశోధ్యాయః 259 చంద్రునిలో నున్న చెవులపిల్లికిని, లేడికిని ఏక త్వము వర్ణింపబడును. ఎట్ల నగా:- (వి. మద్యపానము చేయుచున్న ఒక ప్రౌఢవనిత మద్యపాత్రలో ప్రతి బింబించి కదలుచున్న చంద్ర...' 579126 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>షోడశోధ్యాయః 259 చంద్రునిలో నున్న చెవులపిల్లికిని, లేడికిని ఏక త్వము వర్ణింపబడును. ఎట్ల నగా:- (వి. మద్యపానము చేయుచున్న ఒక ప్రౌఢవనిత మద్యపాత్రలో ప్రతి బింబించి కదలుచున్న చంద్రుని ఉద్దేశించి ఇట్లు పలుకుచున్నది): వ్యా "చెవులపిల్లి చిహ్నముగా కలఓ చంద్రుడా! భయపడకుము; నా మద్యమునందు రాహువు లేడు. (నీ భార్యయైన) రోహిణి (ఎక్కడనో) ఆకాశ మున నివసించుచున్నది. ఓపిరికివాడా! ఎందుకు భ య ప డెద వుః (నిజమే!) క్రొత్త గ ప్రౌథాంగనాసంగము చేయునపుడు, సాధారణముగ పురుషుల మనస్సు (భయముతో) చలించును, ఇందు ఆశ్చర్యమేమి ఉన్నది" వి. నీవిట్లు వణకుటకు తగు కారణము లేదు. నీ శత్రు వైన రాహుపు ఇచటలేడు. నీ భార్య యగు రోహిణి నీవు పరస్త్రీ సంగము చేయుచుండ చూచు నను భయము కూడ లేదు. ఆమె ఎచ్చటనో దూరముగ నున్నది. ఇక నీ భయ మునకు కారణము ప్రౌఢాంగనానవసంగమమే అయి ఉండవలెను అని భావము. ఇచట చంద్రుడు శశాంకుడుగ వర్ణింపబడినాడు. ఇచట 'మాభై షీ'' అనుటకుబదులు 'మాభై' అని ప్రయోగింపబడినది. అందుచే ‘మాభీః' అనుపాఠమున్నచో యుక్త మని తోచుచున్నది. "భీ॥మా మాస్తు" అని అర్థము. మూ. యథాచ :- "అధిరోపితమృగశ్చ:న్దమా మృగలాంఛనః కేసరీ నిష్ఠురక్షిప్త మృగయూతో మృగాధిపం" వ్యా. మరి యొక ఉదాహరణము ఎట్లనగా:- (ఇది శిశుపాలవధములోనిది; 2.88) “ఒడిలో లేడిని కూర్చుండ బెట్టుకొనిన చంద్రుడు 'మృగలాంఛనుడు'. అనగా మృగమే చిహ్నముగా కలవాడు. నిష్ఠురముగా పీడింపపడిన మృగములు గల సింహము 'మృగరాజు'. వి. అనగా మృదువుగా నున్న వానికంటె పరుషముగ ప్రవర్తించువానికే ప్రజలు భయపడుచు అతనిని గౌరవింతురు అని యర్థము. ఇచట చంద్రుడు మృగలాంఛను డని చెప్పుటచే, కవులు శరమును, మృగమును (లేడి) అభిన్న ములుగ గ్రహింతు లేని భావము.<noinclude><references/></noinclude> b4wimqix2nhr30pwnolsr4qpsaghihq 104 224231 579127 2026-09-18T06:57:16Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '260 కావ్యమీమాంసా మూ, కామకేతనే మకరమత్స్యయో రైక్యం యథా:- “చాపం పుష్పమయం గృహాణ మకరం కేతుః సముప్రీయతాం చేతోలక్ష్యభిదశ్చ పఞ్చ విశిఖాః పాణె పురః సన్తు తే. దగ్గా కాపి తవాకృతే॥ ప్రత...' 579127 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>260 కావ్యమీమాంసా మూ, కామకేతనే మకరమత్స్యయో రైక్యం యథా:- “చాపం పుష్పమయం గృహాణ మకరం కేతుః సముప్రీయతాం చేతోలక్ష్యభిదశ్చ పఞ్చ విశిఖాః పాణె పురః సన్తు తే. దగ్గా కాపి తవాకృతే॥ ప్రతికృతిః కామోసి కిం గూహ సే రూపం దర్శయ నాత్ర శంకరభయం సర్వే వయం వైష్ణవా". 8 వ్యా, మన్మథుని కేతనముపై నున్న మకర-మత్స్యములకు ఐక్యము, ఎట్లనగా:- (అతిలోక సౌందర్యవంతు డగు ఒకనిని చూచి ఎవరో పలికిన మాటలివి) :- శ్రీ:- "పుష్పమయ మగు ధనస్సును ధరించుము. మకరరూప మగు కేతువును ఎగుర వేయుము. చిత్త మనెడు లక్ష్యమును భేదించు బాణము లైదును నీ చేతిలో నుండుగాక, పూర్వము కాల్చివేయబడినది ఆది ఏడియో నీ ఆకారము యొక్క ప్రతికృతి. నీవు మన్మథుడవే. ఎందుకు దాగెదవు? నీ యథార్థ స్వరూప మును చూపుము. ఇక్కడ శంకరునివలన భయము లేడు. మేమందరము వైష్ణవులమే. ఈ శ్లోకములో మకరము మన్మథుని కేతన మని చెప్పబడినది, మూ, యథాచ :- "మీనధ్వజ స్వమని నో న చ పుష్పధన్వా తిప్రకాశ తవ మన్మథరా తథాపి ఇత్థం త్వయా విరహితస్య మయోపలద్దా। కాన్తాజనస్య జననాథ చిరం విలాపా!" వ్యా, మరియు ఎట్లనగా- "ఓ! కేంప్రకాశాః రహస్య కేశులయందు ప్రకాశించువాడా! నీవు మీనధ్వజుడవు కావు. పుష్పధన్వుడవు (పుష్పమే ధనస్సుగా కలవాడు) కావు. అయినను నీకు (సౌందర్యముచే లేదా నన్ను పీడించుట లేదా మనస్సును పీడించుట అను గుణముచే) మన్మథత్వ మున్నది” ఓ! మహారాజా! నీ విరహమును పొందిన శ్రీ జనముయొక్క ఈ విధము లగు విలాపములు నారే వినబడినవి. ఇచట మీనము కామ కేతనముగ వర్ణింప బడినది. మూ. యథా వా :- ఆపాత మారుతవిలో డిత సిన్దునాథో హాత్కారభీతపరివర్తితమత్స్యచిహ్నామ్. ఉల్లఙ్ఞః యాదవమహోదధి భీమవేలాం ద్రోణాచలం పవనసూనుశివోద్ధరామి.<noinclude><references/></noinclude> 1jlcpcf0iy7kg2w1casrf2l3q52k6vn 104 224232 579128 2026-09-18T06:57:27Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'షోడశోధ్యాయః 261 వ్యా.. మరి యొక ఉదాహరణ మెట్లనగా - ఇది సింధురాజగు జయ ద్రథుని రక్షించుచున్న కౌరవసైన్యములో ప్రవేశింప నున్న లీవ సేనుని వాక్యమై యుండును. "వేగముచే కలిగిన వాయువుచే క్...' 579128 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>షోడశోధ్యాయః 261 వ్యా.. మరి యొక ఉదాహరణ మెట్లనగా - ఇది సింధురాజగు జయ ద్రథుని రక్షించుచున్న కౌరవసైన్యములో ప్రవేశింప నున్న లీవ సేనుని వాక్యమై యుండును. "వేగముచే కలిగిన వాయువుచే క్షోభింపచేయబడిన సింధు దేశరాజైన జయద్రథుడు కలవాడనై (హనుమంతుని పక్షమున సముద్ర మని యర్థము) హాత్కారము (సింహనాదము) చే భయపడిన, వెనుకకు తిరిగి పోవు చున్న మత్స్యచిహ్నడు (అనగా మన్మథావతారమును శ్రీకృష్ణుని కుమారుడును అయిన ప్రద్యుమ్నుడు) కలిగిన (హనుమత్పక్షమున తలక్రిందులగుచున్న మత్స్యములు చిహ్నముగా కంది యని అర్థము) యాదవము హాసముద్రభయం రకతీరమును లంఘించి, వాయుపుత్రు డైన హనుమంతుడు సంజీవనినిమిత్తము ద్రోణాచలమునువలె, ద్రోడుడనెడు పర్వతమును పెకిలించివేసెదను." ఇచట గూడ మన్మథునకు మత్స్య కేతనత్వము వర్ణింపబడినది. మూ. ఆ అత్రినేత్రసముద్రోత్పన్న చన్ద్రయో రైక్యమ్- వన్ద్యావిశ్వసృజో యుగాది గురవః స్వయమ్భువాః సప్త యే తత్రాత్రిర్దిని సన్దరే నయనజం జ్యోతిః స చన్డో ఒభవల్. ఏకా యస్య శిఖణ్డమణ్డనమణిర్దేవస్య శమ్భో॥ కలా శేషాభ్యోఒమృతమాప్నువన్తి చ సదా స్వాహాస్వధాజీవినః. బ్యా. అత్రిముని నేత్రమునుండి జనించిన చంద్రునకును, సముద్రము నుండి జనించిన చంద్రునకను ఏకత్వము. "బ్రహ్మ (మానస) పుతులును, యుగప్రారంభమున ఆవిర్భవించిన గురువులును, నమస్కరింపదగినవారును అగు ఏ, ఏడుగురు ప్రపంచ స్రష్ట లగు ప్రజాపతులు కలరో, వారిలో, అత్రిమహర్షి, నేత్రమునుండి జనించిన జ్యోతి స్సును ఆకాశమునందు ఉంచెను. అతడు చంద్రు డయ్యెను. ఆ చంద్రుని ఒక కళ భగవంతు డగు ఈశ్వరుని శిరోమాణిక్యముగ నున్నది. మిగిలిన కళల నుండి, దేవతలును, పితృదేవతలును, ఎల్లప్పుడును అమృతమును పొందు చున్నారు. " వి. దేవతలకు ఏదైన హవిస్సు సమర్పించునవుడు "స్వాహా" అని ఉచ్చరింతురు: పితృదేవతలకు సమర్పించునపుడు 'స్వరా' అని ఉచ్చరింతురు. అందుచే దేవతలకు స్వాహాజీవులనియు, పితృదేవతలకు స్వరాజీవులనియు పేర్లు.<noinclude><references/></noinclude> 2qv0tilvmziiim361z4k6v6m0cbhkjc 104 224233 579129 2026-09-18T06:57:38Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '262 మూ, యథా చ:- "యదినోరన్వేతి వ్యసనముదయం వా నిధిరపా కావ్యమీమాంసా ముపాధిస్తత్రాయం జయతి జనికుర్తు ప్రకృతితా. ఆయం కః సమృద్ధో యదనుహరతే తస్య కుముదం విశుద్ధాః శుద్ధానాం ధ్రువమనభిస...' 579129 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>262 మూ, యథా చ:- "యదినోరన్వేతి వ్యసనముదయం వా నిధిరపా కావ్యమీమాంసా ముపాధిస్తత్రాయం జయతి జనికుర్తు ప్రకృతితా. ఆయం కః సమృద్ధో యదనుహరతే తస్య కుముదం విశుద్ధాః శుద్ధానాం ధ్రువమనభిసన్ధి ప్రణయినః 7 ఇంకను (చంద్రుడునముద్రమునుండి పుట్టినా డనుటకు) ఉదాహరణ మెట్లనగా:- "సముద్రుడు చంద్రుని ఉదయమును కాని, వ్యసనమును కాని అనుస రించుచున్నాడు (చంద్రోదయమున పొంగును, లేనపుడు తగ్గిపోవును) అందులకు అతడు చంద్రునికి జనకుడు అనునది కారణముగ నున్నది. కాని కలువ అతనిని అనుసరించుటకు కారణమేమి? విశుద్ధమైనవారు, విశుద్ధమైనవారి విషయమును అకారణముగనే ప్రేమకలవారై ఉందురు. ఇది సత్యము. " 8 మూ. బహుకాలజన్మనోఒ పి శివచన్ద్రమసో బాలత్వమ్: - “మాలాయమానామర సిన్ధుహంసః కోటీరవల్లీకుసుమం భవస్య. దాక్షాయణీవిభ్రమదర్పణశ్రీ బాలేన్దుఖణ్ణం భవతః పునీతాత్. " వ్యా, చాలకాలమునకు పూర్వమే జనించిన వాడైనను, శిరస్సుపై మన్న చంద్రుడు ఎప్పటికి బాలుడుగనే నుండుట:- "మాలవలె నున్న గంగానదియందలి హంసయు, శివుని జటాజూట అత యందలి పుష్పమును, సతీదేవియొక్క విలాసార్థ మైన అర్ధమువంటి కాంతి కల దియు అగు బాలేందు ఖండము మిమ్ములను పవిత్రము చేయుగాక.". మూ, కామస్య మూ ర్తత్వం చ యథా:- "ఆయం స భువనత్రయ పథితసంయమః శఙ్కరో బిభర్తి వపుషాధునా విరహకాతరః కామినీమ్. అనేన కిల నిర్జితా వయమితి ప్రియాయాః కరం కరేణ పరితాడయన్ జయతి జాతహాస్య స్మరః" యథా చ:-"ధనుర్మాలా మౌర్వీ క్వణదలికులం లక్ష్యమఐలా మనో భేద్యం శబ్ద ప్రభృతి య (తయ) ఇమే పంచ విశాఖాః. ఇయాన్ జేతుం యస్య త్రిభువనమనఙ్గస్య విభవః స వః కామః కామాన్ దిశతు దయితాపాల్గవసరిః, " 10<noinclude><references/></noinclude> abhoklih5u82s7ta8yuv73j2b2vlbr3 104 224234 579130 2026-09-18T06:57:49Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'షోడశోధ్యాయః 288 వ్యా. మన్మథుడు సశరీరు డని కూడ వర్ణించుటకు ఉదాహరణము ఎట్ల నగా- "మూడు లోకములందును ప్రసిద్ధ మైన సంయమము గల ఆ శంకరుడు ఇపుడు విరహమునుండి భయపడుచున్నవాడై భార్యను శరీర...' 579130 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>షోడశోధ్యాయః 288 వ్యా. మన్మథుడు సశరీరు డని కూడ వర్ణించుటకు ఉదాహరణము ఎట్ల నగా- "మూడు లోకములందును ప్రసిద్ధ మైన సంయమము గల ఆ శంకరుడు ఇపుడు విరహమునుండి భయపడుచున్నవాడై భార్యను శరీరమునందే ధరించు చున్నాడు. ఈతడు మమ్ములను ఓడించినాడట!" అని పలుకుచు, ప్రియురాలి హస్తముపై హస్తముతో చరచుచు నవ్వుచున్న మన్మథుడు సర్వోత్కర్షతో నున్నాడు." మన్మథుడు శరీరరహితుడనివర్ణించుటకు ఉదాహరణము:- "పుష్పమాం ధనస్సు, ధ్వని చేయుచున్న తుమ్మెదల సముదాయము నారి. అబలల మనస్సు భేదింపదగిన లక్ష్యము. శబ్దము మొదలైన (శబ్ద-స్పర్శ-రూప-రస-గంధములు) ఈ ఐదును బాణములు. శరీరరహితు డైన ఏ మన్మథునకు. త్రిభువనమును జయించుటకు, ఇంతమాత్రము సామగ్రియే ఉన్నదో, (అనగా ఇంత స్వల్ప సామగ్రితో మూడు లోకములను కూడ జయింపగలిగిన) అట్టి ప్రియా కటాక్షని వాసి యగు మన్మథుడు మీకు కామములను ఇచ్చు గాక, " మూ. ద్వాదశానామప్యాధిత్యానామైక్యమ్: "యస్వాధోధన తో పర్యుపరి నిరవధి బ్రామ్యతో విశ్వమళ్వై- రావృత్తాలాతలీలాం రచయతిరయతో మణ్డలం చణ్ణధామ్నః. సోఒన్యాదుత్త ప్రకార్త స్వర సర లశర స్పర్ధిఖిర్ధామదణ్ణి. రుద్దణైః ప్రాపయన్వః ప్రచురతమతమస్తోమమస్తం సమస్తమ్ "" వ్యా, ద్వాదశాదిత్యులకు ఐక్యము:- 11 "క్రిందను పైపైనను కూడ అనంత మగు ప్రపంచమునంతను అశ్వము లతో సంచరించుచున్న, తీక్షకాంతి గల ఏ సూర్యుని మండలము, త్రిప్పబడు చున్న కొఱవియొక్క లీలను ధరించుచున్నదో, కాల్చిన బంగారముతో చేసిన పొడవైన బాణములను పోలిన తీవ్రమైన కాంతిదండములచే (కిరణములచే) సమస్త మైన, అంధకారసమూహమును నశింపచేయుచున్న ఆ సూర్యుడు మిమ్ములను రక్షించుగాక" వి. వేరు వేరు లోకములలో వేరు వేరు సూర్యు లున్నట్లు పురాణాదుల వలన తెలియుచున్నను. ఈ అన్ని లోకములందును సంచరించు సూర్యుడు ఒక్కడే అన్నట్లు ఇచట వర్ణింపబడినది,<noinclude><references/></noinclude> an2dz1f2e35rcs8plj6fc7a9urge35h 104 224235 579131 2026-09-18T06:58:00Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '284 మూ, నారాయణమాధవమోశ్చయథా:- “యేన ధ్వస్తమనోభవేన బలిజిత్కాయః పురాణీకృతో యోగల్గాం చ దధే న్దక క్షయకరో యో బర్హిపత్ర ప్రియః. యస్యాహుః శశిమచ్ఛిరోహర ఇతి స్తుత్యం చ నామామరా | సోఒవ్య...' 579131 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>284 మూ, నారాయణమాధవమోశ్చయథా:- “యేన ధ్వస్తమనోభవేన బలిజిత్కాయః పురాణీకృతో యోగల్గాం చ దధే న్దక క్షయకరో యో బర్హిపత్ర ప్రియః. యస్యాహుః శశిమచ్ఛిరోహర ఇతి స్తుత్యం చ నామామరా | సోఒవ్యాదిష్టభుజఙ్గహారవలయస్త్వాం సర్వదో మాధవః" కావ్యమీమాంసా 12 వ్యా. నారాయణమాధవులకు ఎకత్వవర్ణనము ఎట్లనగా:- (ఈ శ్లోకమున శ్లేషదే శివమాధవు లిరువును వర్ణింపబడినారు) శివపక్షమున Im "నశింపచేయ బడిన మన్మథుడు కణ ఎవనిదే, పూర్వము విష్ణువుయొక్క శరీరము అస్త్రముగ చేయబడినదో ( పురా + అశ్రీకృతః) అంధకాసురుని నశింపచేసిన ఎవడు గంగను ధరించెనో, ఎవనికి నెమలి వాహనముగా (పత్ర) గల కుమారస్వామి ప్రియుడో, ఎవని శిరస్సు చంద్రునితో కూడినదో, స్తుత్యమైన "హరుడు" అను ఎవని నామ ధేయమును దేవతలు ఉచ్చరించుచుందురో అట్టి, ఇష్టమైన భుజంగహారములును వలయములును కల, పార్వతీపతి యైన శివుడు (సర్వదా + ఉమాధవః) నిన్ను రక్షించుగాక." మాధవుని పక్షమున - "జన్మరహితు డగు ఎవనిచే శకటము నశింపచేయబడినదో; అనగా శకటాసురుడు నశింపచేయబడినాడో, (ధ్వస్తం + అనః+ అభవేన), బలిని జయించిన తన దేహము పూర్వము స్త్రీగా (మోహిన్య వతారమున) (పురా = స్త్రీ కృతం) చేయబడినదో, అంధకులకు (యాదవులకు) నివాసమును (క్షయ) కల్పించిన ఎవడు గోవర్ధనపర్వతమును, (వరాహావతార మున) భూమిని ధరించెనో (యః + అగం+గామ్), ఎవనికి నెమలిపింఛము ఇష్టమో, రాహువు యొక్క శిరస్సును హరించినవాడు (శశిమత్ = చంద్రుని పీడించురాహువు) అను స్తుత్యమైన నామధేయమును దేవతలు ఉచ్చరించుచుందురో, అట్టి, ఇష్టమైన భుజంగసంహారి (గరుత్మంతుడు) గలవాడును, రవమునందు. అనగా శబ్దబ్రహ్మమునందు లీను డగువాడును, (ఇష్టభుజంగహా + రవలయం). సర్వమును ఇచ్చువాడును అగు మాధవుడు (సర్వదః + మాధవః) నిన్ను రక్షించుగాక." వి. వామనమోహినీవరాహాద్యవతారములను దాల్చిన నారాయణుడును, మాధవుడు (శ్రీకృష్ణుడును) ఒక్కరే అన్నట్లు ఈ శ్లోకము వర్ణించుచున్నది. మూ. ఏవం దామోదర శేషకూర్మాదేశ్, కనులాసమ్పదోళ్ళ,<noinclude><references/></noinclude> f88a8d9n1ukckh8tceqp0xb7s164ko9 104 224236 579132 2026-09-18T06:58:10Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'షోడశోధ్యాయః 265 యథా :- దోర్మన్దేరితమన్ద రేణ జలధేరుత్థాపితా యా స్వయం యాం భూత్వా కమఠః పురాణకకుడ న్యస్తాముద సమృయత్. తాం లక్ష్మీం పురుషో త్తమఃపునరనీ లీల్చార్రూలతా నిర్దేశైః సమ...' 579132 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>షోడశోధ్యాయః 265 యథా :- దోర్మన్దేరితమన్ద రేణ జలధేరుత్థాపితా యా స్వయం యాం భూత్వా కమఠః పురాణకకుడ న్యస్తాముద సమృయత్. తాం లక్ష్మీం పురుషో త్తమఃపునరనీ లీల్చార్రూలతా నిర్దేశైః సమవీవిశత్ప్రణయినాం గేహేషు దోష్టి 48మ్.” వా, దామోదర - శేష- కూర్మాదులకును లక్ష్మీ-సంపదలకును ఐక్యము ఎట్లనగా:- 18 “బాహువులే మందముగ ప్రక్కకు తొలగించబడిన మందర పర్వతము గల విష్ణువుచే ఏ లక్ష్మీ స్వయముగ (చేయూత నిచ్చి సముద్రమునుండి పైకి తీయబడినదో. కూర్మముగా అయి, ఏ భూమిని తన అతిపురాణ మగు వీపుపై ఉంచి నిలిపెనో అట్టి లక్ష్మిని ఈ పురుషోత్తముడు విలాసగా కదల్చబడిన కను బొమ్మలచే చేసిన ప్రేరణచే తన భక్తుల గృహములలో ప్రవేశింపడేసెను; అట్టి భూమిని తన భుజమ్మ పై ఉంచుకొనెను." వి. భూమిని ధరించినది ఆదిశేషుడు. కాని ఇచట కూర్మము భూమిని మోసినట్లు వర్ణింపబడినది. ఇట్లే క్షీర సముద్రము నుండి వచ్చిన లక్ష్మియే ఐశ్వర్య మని వర్ణింపబడినది. ఈ విధముగ ఈ శ్లోకమున శేష- కూర్మములకును, లక్ష్మీ సంపదకును ఐక్యము వర్ణింపబడినది. ఇచట దామోదరుని ప్రసక్తి యేమియు లేదు. అందుచే పై వాక్యమున “ఏవందామోదరాదేః". శేషకూర్మాదేః కమలా సమ్పదోళ్ళ యథా" అను పాఠ ముండి యుండును. పూర్వశ్లోకములో నారాయణ మాధవులకు ఏకత్వమును చెప్పినట్లే దామోదరాదులకు చెప్పవచ్చును అని యర్థము. శేష కూర్మాదుల అభేదము క్రొత్త విషయము. దానికి ఈ శ్లోకము ఉదాహరణముగ చూపబడినది. మూ. భౌమస్వర్గ్యవత్పాతాలీయో ఒపి కవిసమయః. తత్రనాగసర్పయో "హేనాగరాజ! బహుమస్య నితమ్బభాగం భోగేన గాఢమలి వేష్టయ మన్దరాదేశ్. సోధావిషహ్య వృషవాహన యోగలీలా పర్యఙ్క బన్ధనవిధే స్తవ కోఒతిభారం. 14 వ్యా. భౌమస్వర్గ్య కవిసమయముల వలె పాఠాలీయకవి సమయము కూడ ఉన్నది. అందునా సర్పముల ఐక్యమునకు ఉదాహరణము :- ఓ నాగరాజా! ఈ<noinclude><references/></noinclude> fqs4cq3uqtpi6o03k6onzcjf05w5bho 104 224237 579133 2026-09-18T06:58:21Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '266 కావ్యమీమాంసా మందరపర్వతముయొక్క విశాలమైన మధ్య ప్రదేశమును, నీ శరీరముచేత గట్టిగ చుట్టబెట్టుము. శివుడు యోగాభ్యాస సమయమున కట్టిన సంహింపశక్యము కాని పర్యంక బంధనమును సహించిన న...' 579133 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>266 కావ్యమీమాంసా మందరపర్వతముయొక్క విశాలమైన మధ్య ప్రదేశమును, నీ శరీరముచేత గట్టిగ చుట్టబెట్టుము. శివుడు యోగాభ్యాస సమయమున కట్టిన సంహింపశక్యము కాని పర్యంక బంధనమును సహించిన నీకు అతిభార మనునది ఏది యున్నది?" ఏ. ధ్యానసమయమున ఆసనమును స్థిరముగ ఏర్పరచుకొని, ఆ ఆసనము కదలకుఁడగ నుండునట్లు మోకాళ్ల మీదుగ ఏదైన వస్త్రాదికమును నడుమనకు గట్టిగ బిగించి కట్టుట పర్యంక బంధనము శివుడు వాసుకిని ఈ విధముగ కట్టినా డని యర్ధము. ఇచట సర్పములును నాగములును అభిన్నములేయని గ్రహించి సర్పరాజు నాగరాజు గ వర్ణింపపడినాడు. మూ, దైత్యదానవాసురాణామైక్యం యథా-తత్ర హిరణ్యాక్ష -హీరణః కశిపు- ప్రహ్లాద - విరోచన- బలి- బాదాడయోదైత్యాః. విప్రచిత్తి-శమ్పర -నముచి - సులోమ పథృతయో దానవాః. బల-వృత వివర స్త-వృషపర్వాదయోఒ సురాః తేషామైక్యం యథా:- జయన్తి బాణాసురమౌలిలాలితా దశాస్య చూడామణి చక్రచుమ్బినః. సురాసురాధీశశిఖా నళాయినో భవచ్ఛిదస్త్ర్యమ్బక పాదపాంసవః 16 వ్యా, దైత్య-దానవ-ఆసురలకు ఐక్యమెట్లనగా - అందు హిరణ్యాక్షు - హిరణ్యకశిపు. ప్రహ్లాద-పిరోచన- బలి రాణాదులు దైత్యులు. విప్రచిత్తి-శంబర నముచి పులోమాదులు దానవులు, బల-వృత-విషర స - వృషవర్వాదులు అసురులు వీరి అందరి ఐక్యమును వర్ణించుటకు ఉదాహరణము:- (ఇడి కాదంబరిలోని శ్లోకము.) "బాణాసురుని శిరస్సుపై లాలింపబడినవియు, రావణుని శిరస్సులందలి మాణిక్యములను స్పృశించుననియు, సురాధిపతులయొక్కయు, అసురాధీశుల యొక్కయు శిరస్సుల అగ్రమున శయించునవియు, సంసారమును నశింపచేయు నవియు ఆగు ఈశ్వరుని పాదరాగములు సర్వోత్కర్షగ నున్నవి.” వి. బాణుడు దైత్యు డైనను అసురుడుగ వర్ణింపబడినాడు. మూ. యథాచ :- “తం శమ్బరాసురకరాశనిశల్యసార - కేయూరరత్నకిరణారుణబాహుదణ్డమ్. పీనాంసలగ్నదయితాకుచపతకల్గిం మీనధ్వజం జితజగ త్త్రితయం జయేత్కః". 10<noinclude><references/></noinclude> hhn8iv3gviy2kpwtas7lun4nc9lt42c 104 224238 579134 2026-09-18T06:58:30Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'షోడశోధ్యాయః 267 యథాచ :- ఆస్తి దైత్యో హయగ్రీవ సుహృద్వేశ్మసు యస్వ తాః. ప్రథయన్తి బాలం బాహ్వోః సితచ్ఛత్రస్మితాః శ్రియ . 17 యథా చ హయగ్రీవం ప్రతి :- దానవాధిపతే భూయో భుజోడియం కిం న నీయత...' 579134 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>షోడశోధ్యాయః 267 యథాచ :- ఆస్తి దైత్యో హయగ్రీవ సుహృద్వేశ్మసు యస్వ తాః. ప్రథయన్తి బాలం బాహ్వోః సితచ్ఛత్రస్మితాః శ్రియ . 17 యథా చ హయగ్రీవం ప్రతి :- దానవాధిపతే భూయో భుజోడియం కిం న నీయతే సహాయతాం కృతా నస్య క్షయాభిప్రాయసిద్ధిను. యథాచ : మహాసుర సమాజేస్మిన్న చైకోఒప్యస్త్రీ సోమసురః. యస్య నాశనిని ప్పేషనీరాజిత ముర ః స్థలమ్. 18 19 వ్యా, ఇంకను ఎట్లనగా - "శంబరాసురుని వజ్రాయధమువంటి శర ముల శల్యములయొక్క సారము వలె నున్న బాహుపురులయందలి రత్నకిరణము లచే ఎఱ్ఱనైన బాహుదండము కలవాడును, బలిసిని భుజమునందు లగ్నమైన, ప్రియురాలి కుచమునందలి పత్రరచన కలవాడును, జయింపబడిన మూడు లోకములు కలవాడును అగు మన్మథుని ఎవడు జయింపగలడు?" వి. ఇచట దానవు డైన శంబరుడు అసురుడుగ వర్ణింపబడినాడు. వ్యా. ఇంకను ఎట్లనగా :- "స్నేహితుల గృహములందు శ్వేతచ్ఛత్రము లతో చిరునవ్వు నవ్వుచున్న లక్ష్మి ఎవని బాహుబలమును వ్య క్తీకరించుచున్నదో అట్టి హయగ్రీవు డను దైత్యుడు ఉన్నాడు." "ఈ హయగ్రీవుని గూర్చియే ఇంకను ఎట్లనగా "దానవాధిపతి యైన ఓహయగ్రీవా ! లోకక్షయమును గూర్చిన అభిప్రాయము సిద్ధించుటకై, నీ ఈ భుజము, యమునకు సహాయముగ గ్రహింపబడుట లేదా?" వి. ఒకే కావ్యమునందలి ఈ శ్లోకములలో మొదటిదానిలో హయగ్రీవుడు దైత్యుడనియు, రెండవదానిలో దానవుడనియు చెప్పబడినది. వ్యా. ఇంకను ఎట్లనగా - "ఈ మహాసుర సమాజములో, ఎవని వక్ష స్థలము వజ్రాయుధ ప్రహారముచే నీరాజన మీ యుండలేదో అట్టి అసురుడు ఒక్క డును లేడు." వి. ఇచట దైత్యదానవాదులందరును అసురు అని చెప్పబడినారు, మూ. ఏవమన్యేఒపి భేవాశి:- "సోడియం కవీనాం సమయ॥ కావ్యే సుప్త ఇవ స్థిత్య స సామఠమిహాస్మాభిర్మథాబుద్ధి ప్రబోధితః'' 30<noinclude><references/></noinclude> gan0zskfxv7bsx4oi1nnl982ebauz1f 104 224239 579135 2026-09-18T06:58:41Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '288 కావ్యమీమాంసా ఇతి రాజశేఖరకృతో కావ్యమీమాంసాయం కవిరహ స్యే ప్రథమే.. ధికరణే స్వర్గ్యపాతాలీయకవిరహ్యసస్థాపనా షోడశో ఒధ్యాయః వ్యా. కవిసమయములకు సంబంధించిన ఇతర భేదములు కూడ ఇదే ఊ...' 579135 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>288 కావ్యమీమాంసా ఇతి రాజశేఖరకృతో కావ్యమీమాంసాయం కవిరహ స్యే ప్రథమే.. ధికరణే స్వర్గ్యపాతాలీయకవిరహ్యసస్థాపనా షోడశో ఒధ్యాయః వ్యా. కవిసమయములకు సంబంధించిన ఇతర భేదములు కూడ ఇదే ఊ తగినవి. "ఈ కవిసమయము కావ్యములో నిద్రపోవుచున్నట్లున్నది. ఆది, ఇపుడు, మాచే బుద్ధ్యనుసారముగ మేల్కొల్పబడినది, కవిసమయములను మహావవులు తమ కావ్యములలో ఉపయోగించి యున్నారు. కాని ఎవరును వాటిని స్పష్టముగగుర్తింపలేదు. నేనే ఇదం ప్రథమముగ వీటిని బైటకు తీసినాను అని రాజశేఖరుని అభిప్రాయము. బాలనందిలో షోడశాధ్యాయము సమాప్తము, సప్తదశోఒధ్యాయః" దేశవిభాగః మూ, దేశం కాలం చ విభజమానః కవిర్నార్థదర్శనదిశి దరిద్రాలి, జగత్ జగదేకదేశాశ్చ దేశః. ద్యావాపృథివ్యాత్మకమేకం జగదిత్యేతే. తదాహుః. "హలమగు బల స్యైకోఒనడ్వాన్ హరస్య న లాఙ్గలం క్రమపరిమితా భూమిర్విష్ణోర్న గౌర్న వ తాఙ్గలమ్, ప్రవహతి కృషిర్న్యాస్యేషాం ద్వితీయగవం వినా జగతి సకలేనేదృగ్ దృష్టం దరిద్రకుటుమ్బకమ్. " వ్యా. దేశమును, కాలమును విభజించి తెలిసికొనగలిగిన కవి అర్థమును చూచు విషయమున దారిద్ర్యవంతుడు కాడు. జగత్తు, జగత్తులోని భాగములును, దేశము. స్వర్లోకభూలోకాత్మక మగునది అంతయు ఒక్క ఒకత్తే అని కొందరి అభిప్రాయము కావుననే ఇట్లు చెప్పుచున్నారు. "బలరాముని వద్ద ఎద్దులు లేని నాగలి ఉన్నది. ఈశ్వరుని దగ్గర ఉన్నది. ఒక్కటే ఎదు; నాగలి లేదు. విష్ణువునకు పాదన్యాసములచే (శ్రమముగను)<noinclude><references/></noinclude> ispnowyrigh3aga62ydlbcrw1o8khe4 104 224240 579136 2026-09-18T06:58:51Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'స పదశోధ్యాయః 289 కొలిచిన భూమి ఉన్నది కాని ఎద్దును లేదు నాగలియు లేదు. వీరు ముగ్గురు కలి సినను రెండవ ఎద్దు లేకుండగ వ్యవసాయము సాగదు. సకల జగత్తునందును ఇట్టి దరిద్రకుటుంబము చూడబడ...' 579136 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>స పదశోధ్యాయః 289 కొలిచిన భూమి ఉన్నది కాని ఎద్దును లేదు నాగలియు లేదు. వీరు ముగ్గురు కలి సినను రెండవ ఎద్దు లేకుండగ వ్యవసాయము సాగదు. సకల జగత్తునందును ఇట్టి దరిద్రకుటుంబము చూడబడలేదు" వి. ఈ శ్లోకమున భూలోక స్వర్గలోకములను రెండింటిని కలిపి ఒక్క జగత్తుగ వర్ణించినాడు కవి, మూ. 'దివస్పృథివ్యౌ ద్వే జగతీ' ఇత్యపరే. తదాహుః-- "రుణద్ధి రోదసీ వాస్య యావత్కీర్తి రనశ్వరీ, తావత్కి లాయమధ్యాస్తే సుకృతి వై బుధం పదమ్" వ్యా, స్వర్గలోకము, పృథిని అనునవి రెండు జగత్తులని కొందరు చెప్పుదురు. కావుననే ఇట్లు చెప్పుచున్నారు:- "ఇతని కీర్తి, అనశ్వరమై ఎంతకాలమువరకు భూలోక స్వర్గలోకములను అక్రమించి యుండునో, అంతవరకును, ఈ పుణ్యాత్ముడు, స్వర్గలోకమును అధిష్ఠించి యుండునట." వి. ఇచట స్వర్గలోకము వేరు జగత్తు, భూలోకము వేరు జగత్తు అను నట్లు సూచిత మైనది. కాని ఈ భేదము అంతగ స్పష్టముగ లేదు. "ద్యావా పృథివ్యౌ రోదస్యౌ" అని అనురము, మూ. “స్వర్గ మర్త్యపాఠా। భేదాత్త్రిణి జగ న్తి" ఇత్యేశే. యహుః :- "త్వమేవ శివ పాఠాలమాశానాం త్వం నిబన్ధనమ్. త్వం రామసురుద్భూమిరేకో లోకత్రయాయసే." రాజ 2 : వ్యా స్వర్గము, మర్త్యలోకి ము అను భేదముచే మూడు జగత్తు లని కొందరు చ్పెదురు. కావుననే ఇర్జీ చెప్పుదురు:- "ఓ దేవా! నీవేపాతాలము. 'పాత + అమ్' అమ్మ పద చ్చేడి ముచే జాగుగా రక్షించువాడ పని పక్షమున అర్థము. నీవు దిక్కులక ఆధారము; అనగా భూలోకము, రాజపక్ష మున అంద ఆశలకును కారణభూతుడవు అని అర్థము. నీవే దేవతలకును, మరుత్తులకు ఓ స్థానమైన స్వర్గము. రాజపక్షమున దామరముల గాలికి స్థానమై నవాడవు ఆ యర్థము. ఈ విధముగ నీవొక్కడమే లోకత్రయమువలె నున్నావు" - మూ. “తాన్యేవ భూర్భువఃస్వః” ఇత్యన్యే. తదాహుః-<noinclude><references/></noinclude> rth01acdf2ams4z38fsrq2xsxrqvd0m 104 224241 579137 2026-09-18T06:59:00Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '270 కావ్యమీమాంసా "నమశ్రిభువనాభోగభృతిభేదభూదివ. నాగనాథాఙ్క పర్మఙ్కశాయినే శార్ణధన్వనే." వ్యా, "ఈ మూడు లోకములే భూలోక భువర్లోక సువర్ణోకములు" అని మరి కొందరందురు. కావుననే ఇట్లు చెప...' 579137 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>270 కావ్యమీమాంసా "నమశ్రిభువనాభోగభృతిభేదభూదివ. నాగనాథాఙ్క పర్మఙ్కశాయినే శార్ణధన్వనే." వ్యా, "ఈ మూడు లోకములే భూలోక భువర్లోక సువర్ణోకములు" అని మరి కొందరందురు. కావుననే ఇట్లు చెప్పుదురు:- తిభువనవైశాల్యమునంతను (విశాలములైన మూడు భువనములను) మోయుటవలన కలిగిన అధిక మగు అలసటవలననా అన్నట్లు ఆదిశేషుని శరీర మనెడు పర్యంకమునందు శయనించిన శార్ ఙ్గధన్వునకు (శ్రీమహావిష్ణువునకు) నమస్కారము. మూ. "మహర్జన స్తపః సత్యమిత్యేతైః సహ సప్త" ఇత్యపరే తదాహుః - "సం స్తమ్భినీ పృథునితమ్బత దైర్ధ రిత్ర్యాః సంవాహినీ జలముదాం చల కేతుహసైః. హర్షస్య సప్తభువనప్రథితోరుకీ _ర్తే ప్రాసాదప జ్కిరియముచ్ఛిఖరా విజాతి. " 5 వ్యా. "మహాశ్లోకము, జనలోకము, తపోలోకము, సత్యలోకము అను వాటితో కలిసి ఏడు లోకములు" అని మరికొందరు. కావుననే చెప్పుదురు :- “విశాలములైన మధ్యభాగములచే భూమిని నిలబెట్టుచున్నదియు, కదలుచున్న ధ్వజము లనెడు హస్తములచే మేఘములను (అంచెలవారీగా) నడుపుచున్నదియు, ఏత్తైన శిఖరములు కలదియు ఆగు, సప్తభువనములలో ప్రసిద్ధమైన గొప్ప కీర్తి గల హర్షవర్ధనుని ఈ ప్రాసాదముల పంక్తి ప్రకాశించుచున్నది.” వి. ఇచట ఏడు లోకము అని చెప్పబడినది. మూ. “తాని స ప్తభిర్వాయుస్కన్గైః సహ చతుర్దళ" ఇతి కేచిత్. తదాహుః:- "నిరవధి చ నిరాశ్రయం చ యస్య స్థితమనువ ర్తితకౌతుక ప్రపశ్చిమ్. ప్రథమ ఇహ భవాన్ స కూర్మమూర్తి ర్ణయతి చతుర్దశలోకపల్లికన్దః." వ్యా, "ఏడు వాయుస్కంధములతో కలసి ఆ ధువనములు పదునాలుగు" అని కొందరు. ఈ విషయములనే ఇట్లు చెప్పుచున్నారు:- "అవధులు లేనిదియు ఆశ్రయము లేనిదియు, ఆగు ఎవని స్థితి ప్రపంచముయొక్క కౌతుకము అవిచ్ఛి<noinclude><references/></noinclude> d1gx0aeawbqof4pxc9mdiub2dr6mm0r 104 224242 579138 2026-09-18T06:59:10Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'స పడళోధ్యాయః న్నముగ నుండునట్లు 271 చేయునో, అట్టివాడును, పదునాలుగు లోకము లనేడు లతకు అంకురమైనవాడును అగు ఆ ఆది కూర్మమూర్తి వైన నీవు సర్వోత్కర్షగ నున్నావు” వి. ఏడు వాయుస్కంధముల...' 579138 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>స పడళోధ్యాయః న్నముగ నుండునట్లు 271 చేయునో, అట్టివాడును, పదునాలుగు లోకము లనేడు లతకు అంకురమైనవాడును అగు ఆ ఆది కూర్మమూర్తి వైన నీవు సర్వోత్కర్షగ నున్నావు” వి. ఏడు వాయుస్కంధములు మేఘనక్షత్రమండలాదులకు ఆధారముగ నున్న వని పద్మపురాణమున చెప్పబడినది :- ఆవహః ప్రవహర్చైన సంవహశ్చోద్వహ స్తతః వివహాఖ్యః పరివహః పరావహ ఇతి క్రమాత్. సప్లైతే మారుతస్క మహర్షిఖిరుదీరితాః. అవహో వ ర్తయేద్వాయు మే ఘోల్కా వృష్టి విద్యుతః వక్తయేత్సవహశ్చాథ తథా మార్హాణ్డకుణ్డలను. వర్తయేదుద్వహశ్చాపి తథా నక్ష తమణ్డలమ్. సంవహో మారుతస్కంధ స్తథా శీతాంశుమణ్డలమ్ పంచమో వివహాఖ్యశ్చ తథైవ గ్రహమణ్డలమ్. సప్తర్షిచక్రం స్వర్గం షష్ఠః పరివ హస్తథా.. పరావహ స్తథా వాయుర్వ ర్తయేధ్రువమణ్డలమ్." మూ. "ఠాని స ప్రభిః పాఠాలై సహైకవింశతిః" ఇతి కేచిత్. తదాహుః :- “హరహాస కారావాసహరహార నిభ ప్రభా కీర్తయస్తవ లిమ్పన్తు భువనాన్యేక వింశతిమ్." 7 వ్యా. అవి ఏడు పాఠాలనులతో (అతల-వితం- సుతం-తలాతల - మహా తల-రసాతం - పాఠాలములు) కలిసి ఇరువదియొక్కటి అని కొందరు చెప్ప దురు. ఈ విషయమునే ఇట్లు చెప్పదురు :- "ఈశ్వరుని నవ్వుతోడను, ఈశ్వ రుని నివాసము (కైలాసము) తోను, ఈశ్వరుని హారము (వాసుకి) తోడను సమాన మగు కాంతులు గల నీ కీర్తులు ఇరువదియొక్క భవనములను పూయు మూ, "సర్వముపపన్నమ్ ' ఇతి యాయావరీయః. ఆవిశేషవివక్షా యదే కయతి, విశేషవివక్షా త్వనేశియ. తేషు భూర్లోకః పృథివీ. తత్ర సప్త మహా ద్వీపా<noinclude><references/></noinclude> 3ljd1h2unmx6utpydpwli4jf4caxezq 104 224243 579139 2026-09-18T06:59:20Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యమీమాంసా ''జమ్బూద్వీపః సర్వమధ్యే తతశ్చ ఫ్లష్ నామ్నా శాల్మలో ఒతః కుళోఒకః క్రౌఞ్బః శాకః పుష్కర శ్చేత్యథై షాం బాహ్యాబాహ్యా సంస్థితిగ్మణ్డలీలి।". 8 వ్యా. ఇది యంతయు ఉపపన్నమ...' 579139 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>కావ్యమీమాంసా ''జమ్బూద్వీపః సర్వమధ్యే తతశ్చ ఫ్లష్ నామ్నా శాల్మలో ఒతః కుళోఒకః క్రౌఞ్బః శాకః పుష్కర శ్చేత్యథై షాం బాహ్యాబాహ్యా సంస్థితిగ్మణ్డలీలి।". 8 వ్యా. ఇది యంతయు ఉపపన్నమే అని యాయావరీయుడు. ఏలనన, భేద వివక్ష లేనినో జగత్తంతయు ఒక్కటే అను బుద్ధి ఏర్పడును. భేద వివడచే (అనగా వేరు వేరు లోకములు అను దృష్టితో చూచినచో లున్నట్లుండును. వాటిలో భూర్లోకమనగా ఏడు మహాద్వీపము లున్నవి. అనేక లోకము (ఈ) పృథివి. ఈ భూలోకమునందు "ఈ ఏడు ద్వీపముల మధ్య జంబూద్వీప మున్నది. దాని తరువాత, క్రమముగ, ప్లక్ష-శాల్మల-కుశ- క్రౌణ్చు శాక- పుష్కరములను మహాద్వీపము లున్నవి. ఈమహాద్వీపము లన్నియు ఒకదాని బైట ఒకటిగ గోళాకారమున నున్న వి మూ. "లావణోరసమయః సురోదశః సార్పిషో దరిజలః పయఃపయాః స్వాదువారి రుదధిశ్చ సప్తమస్తాస్సరీత్య త ఇమే వ్యవస్థితాః" వ్యా "ఈ ద్వీపముల చుట్టు, లవణ-ఇక్షురస-సురా-మృత - దధి-ర- మధుర జలసముద్రము లున్నవి. మూ. “ఏక ఏవాయం లావణః సముద్ర" ఇత్యేకే. తదాహు ః- "ద్వీపాన్యష్టాదశాత్ర 4తిరపి నవభిర్విస్తృతా స్వాఙ్గల - రేకో ఒమ్భోధిర్దిగన ప్రవిసృతసలిలః ప్రాజ్యమేకత్సురాజ్యమ్, కస్మిన్నప్యాజికేలివ్యతికర విజయోపార్జితే వీర సర్వే చక్రే పుజ్జెన దాతుం తదిదమితి ఛాయా వేధసే యశ్చుకోప" 9 10 వ్యా. ఈ లవణసముద్రము ఒక్కటియే యని కొందరు. కావుననె చెప్పు చున్నారు:- "ఇచట పదునెనిమిది ద్వీపములున్నవి. భూమి కూడ తొమ్మిది ఖండ ములుగ విస్తృత మైనది. (కాని) దిగనములవరకును వ్యాపించిన ఉదకముగల సముద్రము మాత్రము ఒక్కటే. ఈ ద్వీపము అన్ని టిపై విస్తృతమైన ఈ రాజ్యము యుద్ధ కేలిసంబంధముచే సంపాధింపబడిన విజయము గల ఎవరో ఒకానొక వీరశ్రేష్ఠునకు ఒక ముద్దగా ఇచ్చు -కై సృష్టింపబడినది అను బుద్ధిచే, ఎవడు బ్రహ్మపై కోపగించెనో"<noinclude><references/></noinclude> mjl4o43ax1jzpj4bjqsghrgc59qtpb5 104 224244 579140 2026-09-18T06:59:29Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్తదశోధ్యాయః $78 వి. ఇది ఎనటిశ్లోకమో తెలియక పోవుటచే భావ మంత స్పష్టముగ లేదు.. బ్రహ్మ ఇన్ని ద్వీపములను కలిపి ఒక్క సముద్రముతో చుట్టి సృష్టించుటచే ఎవడో ఒక్క మహావీరుడు మాత్రమే ఒ...' 579140 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తదశోధ్యాయః $78 వి. ఇది ఎనటిశ్లోకమో తెలియక పోవుటచే భావ మంత స్పష్టముగ లేదు.. బ్రహ్మ ఇన్ని ద్వీపములను కలిపి ఒక్క సముద్రముతో చుట్టి సృష్టించుటచే ఎవడో ఒక్క మహావీరుడు మాత్రమే ఒక్క ముద్దగ ఈ రాజ్యమునంతను తీసి కొనును అనేకసముదము లున్నచో అరేకులు వేరువేరురాజ్యములను పొందుటకు అవకాశ ముండెడిది కదా అని ఎవరైన ఒక వీరు డనుకొనుచుండవచ్చును. ఏమై నను భావము అంత తృప్తి కరమొగ లేదు. ఏతత్సు + రాజ్యమ్' అని పదచ్ఛేదము చేయబడినది, ఇచట సముద్ర మొకటే యని చెప్పబడినది. మూ. త్రయః ఇత్మన్యే, తదాహు:- "ఆతృత మహతా నికామం హేలాలిభూతజలధి తితయేన యస్య. వీర్యేణ సంహతిబిదా విహతోన్న తేన కల్పాన్తకాలవిసృతః పవనో ఒ ను చకే". 11 వ్యా. “సముద్రములు మూడు” అని మరికొందరు. అది ఇట్లు చెప్పుదురు. * కదల్చబడిన రాజులు కలదియు (ప్రలయపవనపక్షమున కదల్చబడిన పర్వతములు కలది అని యర్థము), మిక్కిలి గొప్పదియు, అనాయాసముగ తిర స్కరింపబడిన మూడు సముద్రములు కలదియు, శతువుల (వస్తువుల) కల యికను భేదించినదియు, నశింపచేయబడిన ఉద్ధతులు (ఉన్నతస్థానములు) కల దియు ఆగు ఎవని వీర్యముచే కల్పాన్తమునందు వ్యాపించిన వాయువు అనుక రింపబడెనో." మూ.యథావా:-మాతఙ్గనామలావే మదమలినము ప్రాప్తమాశాకరీ జాతే రత్నాపహారే దిశి దిశి శతయో కాన్తిచిన్తామణినామ్. ఛిన్నే షూద్యానవాపీతరుము విరచితాః కల్పవృక్షా రిపూణాం యస్మోదఞ్చత్తి వేలావలయవలభుజాం మానసీ సిద్ధిరాసీత్ 12 వ్యా. మరి యొక ఉదాహరణము ఎట్లనగా - "మూడు సముద్రతీరములచే వలయిత మగు భూమియొక్క ఫలములను అనుభవించుచుండెడివారుగు, అతని శత్రువులకు, ఏనుగులు లేకపోయినను, మలినములగు ముఖములు గల దిగ్గజములు లభించినవి; రత్నము లన్నియు అపహరింపబడినను ప్రతిదిక్కునందును చింతా (18)<noinclude><references/></noinclude> qqpy9ads71v5gnaoyb3qj023imcftjh 104 224245 579141 2026-09-18T06:59:40Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '274 కావ్యమీమాంసా మణుం పుసువాయములు ప్రకాశించుచున్నవి; ఉద్యానవాపీతీరములందలి వృక్ష ములు ఛేదింపబడినను కల్పవృక్షములు లభించినవి; ఈ విధముగ మానసిక సిద్ధి (కోరినవెంటనే సిద్ధి) అయ...' 579141 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>274 కావ్యమీమాంసా మణుం పుసువాయములు ప్రకాశించుచున్నవి; ఉద్యానవాపీతీరములందలి వృక్ష ములు ఛేదింపబడినను కల్పవృక్షములు లభించినవి; ఈ విధముగ మానసిక సిద్ధి (కోరినవెంటనే సిద్ధి) అయినది." అనగా వారు నిహతులై స్వర్గమునకు పోయిరి అని యర్థము. మూ. 'చత్వారః' ఇత్యవరే. తదాహుః - “చతుః సముద్ర వేలోరి రచితై కావలీలతమ్. మేరుమప్యద్రిముల్లు ్యయస్య శ్వాపి గతం యశః." 18 వ్యా. కొందరు నాలుగు సముద్రము లున్నవని చెప్పుదురు. కావుననే ఇట్లు చెప్పుదురు:- “అతని కీర్తి చతు॥ సముద్రతీరములందలి తరంగములచే నిర్మింపబడిన సన్నని ఒంటిపేట హారము గల మేరుపర్వతమును గూడ లంఘించి ఎచటికో పోయినది." మూ. "భిన్నాభిప్రాయతయా సర్వముపపన్నమ్" ఇతి యాయావరీయః. సప్తసముద్రీ వాదినస్తు శాస్త్రాదన పేతా ఏవ. తదాహుః :- ఆగ స్యచులుకోత్సృష్ట (త్రిప్త) సప్తవారిధి వారిణి. ముహూర్తం కేశవేనాపి తదన్తః పూతరాయితమ్. వ్యా. వేరు వేరు అభి ప్రాయములను పట్టి వెనుక చెప్పిన మతము లన్నియు సరియైనవే అని యాయావరీయుడు. సప్త సముద్రములున్న వని చెప్పువారు మాత్రము శాస్త్ర విరుద్ధ మతము కలవారు కారు. ఇల్లు చెప్పుచున్నారు:- "అగస్త్యుని చులుకమునందు గహింపడిన సప్త సముద్రముల జలమునందు, కేశవుడు కూడ క్షణకాలము పాటు ఆ నీటిమధ్యలోనుండు ఎముద్రజలజంతువు వలె అయినాడు". వి. చులుక మనగా ఆచమనము చేయుటకు బొటనవేలు, చూపుడు వ్రేలు మడిచి పట్టిన ఆరచేయి.. పూతర ముద్రమైన జలజంతువు. కేశవుడు సాగరశయను డగుటచే నీటితో పాటు అగస్త్యుని చులుకములోనికి వచ్చే నాని యర్థము, ఇచట సముద్రములు ఏడని చెప్పబడినది. i మూ. "కవి సిద్ధ్యానా విమృద్ధపరమార్థం సర్వముప పన్నమ్” (ఇతి యాయావరీయః)<noinclude><references/></noinclude> qjgsvi3c9ranfufosu6o191wp1r8544 104 224246 579142 2026-09-18T06:59:49Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్తదశోధ్యాయః “మధ్యే జమ్బూద్వీపమాద్యో గిరీణాం మేనుర్నామ్నా కాఞ్చనః శైలరాజు యో మూర్తానా (యోఒమర్త్యానా) మోషధీనాం నిధానం యశ్చావాసః సర్వవృన్దరకాణామ్, “తమేన మనధీకృత్య దేవే...' 579142 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తదశోధ్యాయః “మధ్యే జమ్బూద్వీపమాద్యో గిరీణాం మేనుర్నామ్నా కాఞ్చనః శైలరాజు యో మూర్తానా (యోఒమర్త్యానా) మోషధీనాం నిధానం యశ్చావాసః సర్వవృన్దరకాణామ్, “తమేన మనధీకృత్య దేవేచామ్బుజ జన్మనా. తిర్యగూర్థ్వ మధస్తాచ్చ విశ్వస్య రచనా కృతా.". 276 14 16 వ్యా. లేదా కవి ప్రసిద్ధిచేత గూడ, పరిమార్థమును విమర్శించినంత వరకును అంతయు ఉపపన్నమే (అని యాయావరీయుడు) "ఏది మూర్తీభవించిన ఓషధులకు నిధియో, ఏది సకలదేవతలకును నివాసస్థానమో అట్టిదియు, పర్వతములలో మొదటిదియు అగు మేరుపర్వత మనెడు పర్వతము జంబూద్వీపమధ్యమున నున్నది". *దానిని ఆవధీగ చేసికొని, భగవంతుడగు బ్రహ్మదే, అడ్డముగను, పైకిని, క్రిందికిని, ప్రపంచ సృష్టి చేయబడినది." L మూ. స భగవాన్ మేరురాద్యో వర్షపర్వతః తస్య చతుర్ధికమిలావృతం వర్షమ్. తస్యోత్తరేణ తయో వర్షగిరయః, నీలః. 'శ్వేతః, శృఙ్గవాంశ్చ' రమ్య కం, హిరణ్మయం, ఉత్తరా॥ కురవ ఇతి చ క్రమేణ తీణి తేషాం వర్షాణి, దక్షిణే నా పిత్రయ ఏవ; నిషదో, హేమకూటో, హిమవాంశ్చ హరివర్షం, కింపురుషం, భారతమితి చ త్రీణి వర్షాణి. తత్రేదం భారతం వర్షమస్యచ నవ భేదాః - ఇన్ద్ర ద్వీపః, కపేరు-మాన్ తామపర్ణో, గభస్తిమాన్, నాగద్వీపం, సౌమ్మో, గన్దర్వో, వరుణః, కుమారీద్వీపశ్చాయం నవమః - వ్యా. పూజ్య మగు ఆ మేరుపర్వతము మొదటి వర్షపర్వతము. దానికి నాలుగు దిక్కులందును ఇలావృతవర్ష మున్నది. దానికి ఉత్తరముగ నీలము, శ్వేతము, శృంగవంతము అను మూడు వర్షపర్వతములు. ఆ మూడు వర్షపర్వ తములకును వరుసగ రమ్మకము, హిరణ్మయము, ఉత్తర కురుదేశము అను మూడు వర్షములు. దానికి దక్షిణముగ నిషధము, హేమకూటము, హిమవత్ప ర్వతము అను మూడు వర్షపర్వతములు (ఆ మూడు వర్షపర్వతములకును సంబంధించి క్రమముగ) హరివర్షము, కింపురుషము, (టిబెట్) భారతము అని మూడువర్షములున్నవి. వాటిలో ఇది భారతవర్షము. ఈ భారతవర్షమునకు - ఇంద్రద్వీపము (బర్మా), క సేరుపుతు (సింగపూర్), తామవర్షము (సిలోన్)<noinclude><references/></noinclude> 0wobgcsc7ycuhcwrkyirgdvwhssvcx5 104 224247 579143 2026-09-18T06:59:59Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '276 కావ్యమీమాంసా గభస్తిముత్తు (భారతదేశ దక్షిణ పశ్చిమ ప్రాంతము), తాకద్వీపము (పశ్చిమ భారతము), సౌమ్యము (పశ్చిమోత్తరభారతము), గంధర్వము (కాబూల్), వరుణము (మధ్యఆసియా) ఈ కుమారీద్వీపము (భ...' 579143 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>276 కావ్యమీమాంసా గభస్తిముత్తు (భారతదేశ దక్షిణ పశ్చిమ ప్రాంతము), తాకద్వీపము (పశ్చిమ భారతము), సౌమ్యము (పశ్చిమోత్తరభారతము), గంధర్వము (కాబూల్), వరుణము (మధ్యఆసియా) ఈ కుమారీద్వీపము (భరతఖండము) అను తొమ్మిది భేదము లున్నవి. మూ, పఞ్చశతాని జలం, పఞ్చ స్థలమితి విభాగేన ప్రత్యేకం యోజన సహస్రావధయో దక్షిణాత్సము దాదద్రిరాజం హిమవన్తం యాత్పరస్పర మగమ్యాస్తే. వ్యా, ఒక్కొక్కటి వెయ్యి యోజనముల (యోజనమనగా పది మైళ్లు) అవధి గల ఆ తొమ్మిది ద్వీపములును, ఐదు వందల భాగములు జలము, ఐదు వందల భాగములు స్థలము అను రీతిలో విభాగముచే, దక్షిణసముద్రమునుండి పర్వతరాజైన హిమవత్పర్వతమువరకు వ్యాపించి యుండి, పరస్పరము అగమ్య ములుగ (ఒకదానినుండి ఒకదానికి సులభముగ వెళ్లుటకు శక్యము కానివిగ ఉన్నవి. మూ, తాన్యేతాని యో ఆయతి స సమాహిత్యుచ్యతే. కుమారీపురాత్ప్ర్పభృతి బిన్దుసరోఒవధి యోజనానాం దశశతీ చక్రవర్తి క్షేత్రమ్. తాం విజయమాన శ్చక్రవర్తీ భవతి. వ్యా. వీటి నన్నింటిని జయించినవాడు సమ్రాట్టు. కుమారీపురము (కన్యాకుమారి) మొదలు, బిందుసరస్సు (హిమాలయముపై, గంగోత్రినుండి రెండు మైళ్ళదూరములో నున్న ఒక పవిత్ర ప్రదేశము) వరకును గల వెయ్యి యోజనముల దేశమునకు చక్రవర్తి క్షేత మని పేరు. ఈ దేశమునంతను జయించువాడు చక్రవర్తి యగును. మూ. చక్రవర్తిచిహ్నాని తు :- "చక్రం రథో మణిర్భార్యా నిధిరశ్వో గజ స్తథా ప్రోక్తాని సప్త రత్నాని సర్వేషాం చక్రవర్తినామ్". 16 వ్యా. చక్రవర్తిచిహ్నము లేవనగా - "చక్రము, రథము, మణి, భార్య, నిధి, అశ్వము, గజము ఈ ఏడును చక్రవర్తిచిహ్నములు.” మూ, ఆత్ర చ కుమారీద్వీపే - - విన్ద్య శ్చ పారియా తశ్చ శుక్తిమానృక్ష పర్వతః మ హేన్ద్ర సహ్యమలయాః సప్లైతే కులపర్వతాః 17<noinclude><references/></noinclude> 9ewmcow31bfuph8egolynjwcjms7lod 104 224248 579144 2026-09-18T07:00:09Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'స పదశోర్యాయః 277 వ్యా. ఈ కుమారీద్వీపములో, వింధ్యము, పారియాత్రము,శుక్తిమంతము, ఋక్షము, మహేంద్రము, సహ్యము, మలయము అను ఈ ఏడును కులపర్వ తములు వి. వింధ్యపర్వతము :- ప్రసిద్ధమైన వింధ్యపర...' 579144 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>స పదశోర్యాయః 277 వ్యా. ఈ కుమారీద్వీపములో, వింధ్యము, పారియాత్రము,శుక్తిమంతము, ఋక్షము, మహేంద్రము, సహ్యము, మలయము అను ఈ ఏడును కులపర్వ తములు వి. వింధ్యపర్వతము :- ప్రసిద్ధమైన వింధ్యపర్వతశ్రేణి. పారి యా తము :- ఇది వింధ్యకు సంబంధించిన పశ్చిమోత్తరపర్వత శ్రేణి. శుక్తి మాన్ :- పారియాత్రఋషభపర్వతములను కలుపు వింధ్యపర్వతశ్రేణి. ఋక్ష పర్వతము :- బంగాళాఖాతమునుండి నర్మదోత్పత్తిస్థానము వరకును వ్యాపిం చిన పూర్వవింధ్యపర్వత శ్రేణి. మహేంద్రపర్వతము :- ఒరిస్సాలోని గంజాం ప్రాంతములో ఉన్నది ఇది కలింగదేశపు ఉత్తర సరిహద్దులో నున్నది. సహ్యపర్వ తము :- దక్షిణమున కావేరి మొదలు ఉత్తరమున గోదావరివరకును వ్యాపించి యున్న పడమటిమాటులలోని ఉత్తరభాగము. మలయము :- వీటిదక్షిణభాగము, మూ. తత్ర విన్ద్యాదయః ప్రతీతస్వరూపాః. మలయవిశేషాస్తు చత్వారః. శేషు ప్రథమః :- "అమూలయ పరివేష్టితానాం సచన్దనానాం జననన్ద రానామ్. కక్కోలకై లామరియై ర్యుతానాం జాతీతరూణాం చ స జన్మభూమి।.". వ్యా. అందు వింధ్యాదులు ప్రసిద్ధస్వభావములు. మలయవిశేషములు మాత్రము నాలుగున్నవి. (అనగా మలయపర్వతమున నాలుగు భాగములున్నవి) వాటిలో మొదటిది :- "ఆమలయపర్వతము, మ్రానువరకును సర్పములచే చుట్టబడినవియు, జనులకు ఆనందకరములును ఆగు ఉత్తమమైన చందనవృక్షములకును, కర్కో లకములతోడను, ఏలా (ఏలకుల) లతలతోడను, మరిచ (మిరియము) ముల తోడను కూడిన జాతీ (జాణికాయ) వృక్షములకును ఉత్పత్తిస్థానము.” మూ, ద్వితీయః ‘యస్వోత్తమాం మౌ క్తికకామధేనురుపత్యకామర్చతి తామ్రపర్టీ రత్నేశ్వరో రత్నమహానిధానం కుమ్బాద్భవస్తం మలయం పునాతి.' 18 "తత్ర ద్రుమా విద్రుమనామధేయా వంశేషు ముక్తాఫల జన్మ. మదోత్కటై కేసరికఱ్ఱనాదై స్ఫుటన్తి తస్మిన్ ఘనసార వృక్షాః" 80 నా. మలయ పర్వతము యొక్క రెండవ భాగము;<noinclude><references/></noinclude> htjl28frryogpqmnovm0dcp5ji14j4z 104 224249 579145 2026-09-18T07:00:21Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '278 కావ్యమీమాంసా **ముత్యములకు కావ ధేనువైన (ఉత్పత్తి స్థానమైన తామ పర్జీనది, దేని యొక్క ఉత్తమ మైన పైభాగమును అలంకరించుచున్నదో, రత్నములకు గొప్ప నిధి యైన ఆ మలయపర్వతమును, రత్నేశ్వ...' 579145 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>278 కావ్యమీమాంసా **ముత్యములకు కావ ధేనువైన (ఉత్పత్తి స్థానమైన తామ పర్జీనది, దేని యొక్క ఉత్తమ మైన పైభాగమును అలంకరించుచున్నదో, రత్నములకు గొప్ప నిధి యైన ఆ మలయపర్వతమును, రత్నేశ్వరు డైన అగస్త్యుడు పవిత్రము చేయుచున్నాడు " "దానిపై విద్రుమము లను పేరు గల వృక్షము లున్నవి. అచట వెదుళ్ల నుండి ముత్యములు పుట్టును. దానిపై నున్న కర్పూరవృక్షములు మదోద్ధతము లైన సింహకంఠధ్వనులచే బ్రద్దలగును మూ. తృతీయః : 'విలాస భూమి। సకలామరాణాం పదం నృణాం గౌర్మునిపుఙ్గవస్య. సదా వలై : పుష్పలతా ప్రవాలై రాశ్చర్య మూలం మలయ॥ స త త 21". వ్యా, మూడవ భాగము:-- సమస్త మైన దేవతలకును విలాస భూమియు, మానవులకు నివాస స్థానమును, అగస్త్యుని గృహమును ఆగు ఆ మలయ పర్వ తము, అచట, ఎల్లప్పుడును ఫంములతోడను, పుష్పములతోడను, లతల చిగుళ్ళి తోడను—ఆశ్చర్యమునకు మూలముగ నున్నది.' మూ, చతుర్ధః- సా తత్ర దామీకరరత్నచితై ప్రాసాదమాలా వలలీవిటజ్కె ద్వారార్గలాబద్ధ సుకేశ్వరా జ్యా అబ్కేతి సా రావణ రాజధానీ, " * ప్రప ర్తతే కోకిలనాద హేతుః పుష్పప్రసూ॥ పశ్చిమ జన్మదాయీ. తేభ్యశ్చతుర్భ్యోం ఒపి వస న్తమిత్ర ముదబ్ములో దక్షిణనతవిశ్వా. 22 28 వ్యా. నాల్గవ భాగము "బంగారము తోడను రత్నములతోడను చిత్ర వర్ణము లైన ప్రాసాదపంక్తులయందలి పై కప్పులతోడను, శిఖరములతోడను (ప్రకాశించుచున్నదియు), ద్వారము యొక్క గడియకు కట్టబడిన సురాధిపతియే చిహ్నముగా గల, లంకయనెడు రావణరాజధాని ఆ మలయపర్వముపై నున్నది. (దీనిని బట్టి లంకలో నున్న పర్వతమునకు కూడ మలయ మని పేరున్నట్లు తెలియుచున్నది). కోకిలల నాదమునకు కారణమైనదియు, పుష్పములను వికసింపచే యునదియు (పుట్టించునదియు) పంచమధ్వసిని కలిగించునదియు (పైన కోకిల నాద హేరుః' అని చెప్పబడినది గాన దీనికి గాయకులు పంచమస్వర ముతో పాడు<noinclude><references/></noinclude> 1zl87rqoenkpt5mi2ayu9pt0gc4rxvm 104 224250 579146 2026-09-18T07:00:49Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'స పదశోధ్యాయః 879 నట్లు చేయునది అని భావము చెప్పవలెను) వసంతుని మిత్రుడును అగు దక్షిణ వాయువు ఆ నాలుగు మలయ పర్వత భాగములనుండియు, ఉత్తరాభిముఖమై వీచు చుండును." మూ. పూర్వాపరయో॥ సముద్...' 579146 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>స పదశోధ్యాయః 879 నట్లు చేయునది అని భావము చెప్పవలెను) వసంతుని మిత్రుడును అగు దక్షిణ వాయువు ఆ నాలుగు మలయ పర్వత భాగములనుండియు, ఉత్తరాభిముఖమై వీచు చుండును." మూ. పూర్వాపరయో॥ సముద్రయోగి మవద్విన్ధ్యయోశ్చా నరమార్యా వర్తః తస్మింశ్ఛాతుర్వర్ణ్యం చాతురాశ్రమ్యం చ తన్మూలశ్చ సదాచారః. తత్రత్యో వ్యవహారః ప్రాయేణ కవీనామ్. వ్యా, పూర్వాపన (తూర్పు-పడమర) సముద్రములకును, హిమవద్విం థ్యములకును మధ్యనున్న దేశము ఆర్యావర్తము. ఈ ఆర్యావర్తమునందు చతుర్వర్ణవ్యవస్థ, ఆశ్రమ చతుషయవ్యవస్థ ఉన్నవి. ఇచటి సదాచారము ఈ చాతుర్వర్ణ్య-దాతురాశ్రమములపై ఆధారపడి యున్నది. సాధారణముగ కవులు అచటి వ్యవహారమును తమ కావ్యములలో కూర్చుచుందురు. - మూ. తత్ర వారాణస్యాః పురతః పూర్వదేశః. యత్రాఙ్గ-కలిఙ్గ-కోసం- తోసల-ఉత్కల.. నుగధ _ముద్గర విదేహ -నేపాల పుణ్ణ - ప్రాగ్జ్యోతిష-తామ్ర లి ప్రక-మలద-మల్లవ ర్తక-సుహ్మ - బ్రహ్మోత్తర - ప్రభృతయో జనపదాః. బృహ దృహలోహితగిరి - చకోర దర్దుర-నేపాల- కామరూపాదయ॥ పర్వరాః. శోణలౌహిత్యానదౌ. గఙ్గ-కతతోయా-క పిశాద్యాశ్చనద్యః లవలీ-గ్రపర్ణిక- అగురు.ద్రాక్షాకస్తూరికాదీనా ముత్పాదః, వ్యా. వారాణసికి తూర్పున నున్నది పూర్వదేశము. ఈ పూర్వదేశము నందు - అంగ (భాగల్ పూర్- మాంఘీర్ నగరముల మధ్య నున్న ప్రాంతము), తిలింగ (ఒరిస్సా - ఆంధ్రదేశముల మధ్యనున్న సముద్రతీర భూమి), కోసల (అయోధ్యకు దక్షిణమున నున్నది. ఉత్తరకోసం కోసలము లను పేర్లతో రెండు భాగము లున్నవి. ఉత్తరకోసలమునకు అయోధ్యయు, కోసలమునకు కుళావతీయురాజధానులు), కోసల (దక్షిణకోసలము), ఉత్కల (కలింగదేశము యొక్క ఉత్తర భాగము = ఒరిస్సా) మగధ (బీహార్ లేదా దక్షిణబీహార్) ముద్గర బీహారులోని 'మాఁమీర్'), విదేహ (తీర భుక్తిలేక 'తిరా హట్'), నేపాల, పుండ్ర (తూర్పుబెంగాలులోని 'మాల్డా' మండలము, పుండవర్ధన మని నామాం తరము), ప్రాగ్జ్యోతిష (అస్సామ్ లోని కామరూప్ లేదా కామాఖ్య' తామ్ర లిఫ్ట్లక(బెంగాల్ లోని మిదనపూర్ జిల్లాలో రూపూరాయణపశ్చిమతీరమునందున్న<noinclude><references/></noinclude> hkgqg26earosjfcis4fvnje9gczw46r 104 224251 579147 2026-09-18T07:00:59Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '280 కావ్యమీమాంసా 'తామలుక్ ') మంద (బీహారులో, షాహాతాద్ జిల్లాలోని కొంతభాగము), మల్ల వర్తక (బీహారు - జరిస్సాలలోని హజారీబాఘ్-మావ్ూమ్మండలములు), సుహ్మ (బంగాలాఖాతము దగ్గర వంగదేశసమీపమున...' 579147 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>280 కావ్యమీమాంసా 'తామలుక్ ') మంద (బీహారులో, షాహాతాద్ జిల్లాలోని కొంతభాగము), మల్ల వర్తక (బీహారు - జరిస్సాలలోని హజారీబాఘ్-మావ్ూమ్మండలములు), సుహ్మ (బంగాలాఖాతము దగ్గర వంగదేశసమీపమున క పిశానదికి ఉత్తరముగ నున్న దేశము), బ్రహ్మోత్తర (బర్మా) మొదలగు జనపదములు ఉన్నవి. బృహ ద్గృహము (ఎవరెస్టుశిఖరము) లోహితగిగి (తూర్పున ఉన్న హిమాలయపర్వత పం క్తి), చకోర (మీర్జాపూర్ లోని చరణాది లేక మానార్ దర్దుర (తూర్పున నున్న వింధ్యపర్వత శ్రేణికి చెందిన “దేవఘర పర్వతశిఖరము". కాలిదాసు చెప్పిన దగ్గురము నీలగిరియైయుండును) నేపాల, కామరూప (నీలపర్వతము లేదా నీలకూట పర్వతము. దీనిపై కామాఖ్యాదేవి మందిర మున్నది). పర్వతములు ఉన్నవి. శోణము (ఇది పాట్నా దగ్గర గంగతో కలియు శోణ్' నదము) లౌహి త్యము (బ్రహ్మపుత్ర) అను నదములు కలవు. (తూర్పుగ ప్రవహించునవి వదులు: పడమటగ ప్రవహించునవి నదములు). గంగ, శరతోయ (బెంగాలులోని రంగ్ పూర్, దినపూర్, గ్రాజిల్లాలలో ప్రవహించే ఒక నది, బ్రహ్మపుత్రలో కలి యును), కపిళ (సింఘమ్-ఒరిస్సాలలో ప్రవహించే సువర్ణరేఖానది. ఋష పర్వతమునుండి ఉద్భవించినది) అను నదులు ఉన్నవి. ఈ పూర్వదేశమున, లవలి, గ్రంథి పర్ణక, గురు, ద్రాక్ష, కస్తూరి మొదలగునవి జనించును. మూ, మాహిష్మత్యాః పరతో దక్షిణాపథం. యత్ర మహారాష్ట్రమాహిష కాశ్మక - విదర్భ - తు స్తల - శ్రథకైశిక సూర్పారక కాణ్బీ కేవల కావేర - వానవాసక సింహం చోడ - దణ్ణక - - - - పాఱ్ఱ్య పల్లవ గొద్ది నాశిక్య - రేణ్కణ- కోల్లగిరి - వల్లర ప్రభృతయో జనపదాః. విన్ద్య దక్షిణపాద - మహేన్ద్ర మలయ మేకం - పాల - మజ్జర - - - - - సహః - శ్రీ పర్వతాదయ్య పర్వరాః. నర్మదా తాపీ-పయోవ్ల గోదావరీ కావేరీ భీమరథీ వేణా- కృష్ణవేణా వంజురా తుంగభద్రా - తామ్రపర్జీ - ఉత్పలావతీ - రావణగఙ్గ ద్యా సదఃః. తదుత్పత్తిర్మలయోత్పత్త్యా వ్యాఖ్యాతా, - వ్యా. మాహిష్మతికి (ఇండోరు నలుబదిమైళ్ళలో నర్మదానది కూడి ఒడ్డున ఉన్న మహేశ్వరము లేదా మహేష్) దిగువ దక్షిణాపథము. ఈ దక్షిణా పథమున మహారాష్ట్రము, మహిషకము (నర్మదక్రింద నున్న దేశము. దీని రాజ ధాని మాహిష్మతి). ఆశ్మకము (గోదావరీ... మాహిమ్మతీనగరిముల మధ్య నున్నది. విదర్భలోని భాగము), విదర్భము (బీరారు, అద్దేక్, వెనుకటి హైదరాబాదు<noinclude><references/></noinclude> 27hl7euzwgsgov37jbnr722tp1111hd 104 224252 579148 2026-09-18T07:01:11Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'స పదశోధ్యాయః - 281 రాష్ట్రములోని కొన్ని భాగములు కలిసి విదర్భదేశము). కుంతలము (గోదావరీ కృష్ణానదుల మధ్య నున్న కొంతభాగము కర్ణాటక విదర్భలలోని కొన్ని తాగ ములు కలిసి కుంతలదేశ మని ప...' 579148 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>స పదశోధ్యాయః - 281 రాష్ట్రములోని కొన్ని భాగములు కలిసి విదర్భదేశము). కుంతలము (గోదావరీ కృష్ణానదుల మధ్య నున్న కొంతభాగము కర్ణాటక విదర్భలలోని కొన్ని తాగ ములు కలిసి కుంతలదేశ మని పూర్వము ప్రసిద్ధము) కథకైశికము (కొన్ని ప్రాచీన గ్రంథముల ననుసరించి ఇది విదర్భకే మరియొక పేరు. కాని రాజ శేఖరుడు దీనిని విదర్భసమీపమున నున్న మరి యొక దేశముగ పేర్కొనుచున్నాడు.) సూర్పారకము (బొంబాయికి 37 మైళ్ళలో ఉన్న ఠాణాజిల్లాలోని 'శోపారా') కాంచి, కేరలము, కావేర(కావేరీ ప్రాంతము) మురణ (మీరణ్ ప్రాంతము. ఈ ప్రాంతమున 'మరలా' లేక 'మూల ముఠా' నది ప్రవహించిభీమానదిలో కలియు చున్నది.) వానవాసక (గక్షిఇక నవాప్రా. తము) సింహలము, చోడదేశము (చోళ దేశములోని తంజాపూర్, దక్షిణ ఆర్కాట్ జిల్లాలు చోడదేశము చోళదేశములోని ఇతర ప్రాంతములను రాజశేఖరుడు 'హింది' 'కావేరము' అని పేర్కొని యున్నాడు), దండకము (రాజశేఖరుని ప్రకారము తొండి మండలము- దీని కే దిండి వన మని కూడ పేరు, దండకారణ్యము. ( వాస్తవమున మహారాష్ట్రాదులు కూడ దండకలోనికే వచ్చును) పాండ్యము (నేటి తిరునల్వేలి, మధురజిల్లాలు) పల్లవము (పల్లవరాజులు పాలించినకాంచీపరిసర ప్రదేశము), గాంగము(కొంగు దేశము, నేటి కోయంబత్తూరు- కేలం జిల్లాలు), నాశిక్యము(నాసిక్: దీనికిపంచవదీయని కూడా పేరు) కౌంకణము (పడమటి కనుములకును ఆరేబియా సముద్రమునకును మధ్య దేశము. దీనికి పరశురామక్షేత్ర మని పేరు. కాలిదాసు దీనిని 'అపరాంతము' అని పేర్కొనెను), కోల్లగిరి (కూర్లు. దీనికి 'కోలగిరి' 'కొడగు' అని కూడ పేర్లు. ప్రస్తుతము కర్ణాటరాజ్యములో నున్నది.) వల్లారము (నేటి వెంకటగిరి, చిత్తూరు, నెల్లూరు ప్రాంతము) మొదలైన జనపదము లున్నవి. వింధ్యపర్వతమునకు దక్షిణము వైపున నున్న చిన్న పర్వతములు, మహేంద్రము, మలయము, మేక లము (ఇది వింధ్యపర్వతశ్రేణికి సంబంధించినది. దీనికి అమరకంటక మని కూడ పేరు. ఇచటనే నర్మద ఆవిర్భవించినది). పాలమంబర (మహద్ దగ్గర నున్న 'పాల'. ఇది యే గ్రీక్ ఇతిహాసికుడు చెప్పిన 'పాలై పటామై' అను నౌకా స్థానము) సహ్యము, శ్రీ పర్వతము (శ్రీశైలము) మొదలగు పర్వతము లున్నవి. నర్మద, తాపీ (వింధ్యనుండి బయల్వెడలి అరేబియా సముద్రములో ప్రవేశించు తపతీనది), పయోష్ఠి (తాపీనదికి ఉపనదియైన పూర్ణా నది) గోదా వరి కావేరి, లై సురథి(కృష్ణానదికి ఉపనదియైన భీమానది), వేణ(కృష్ణా నదికి ఉపు<noinclude><references/></noinclude> hbnz8cygoxid2a21ck6aqzjngjfyzg8 104 224253 579149 2026-09-18T07:01:20Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '282 కావ్యమీమాంసా నది యైన వేణానది, కృష్ణవేణ (కృష్ణానదియే వేదా'నదితో కలిసిన పిదప 'కృష్ణవేణ' అను పేరు పొందినది) వజ్జుర(దీనికి 'మంజుల" ఐంజుల' అని కూడ పేర్లు. గోదావరికి ఉపనది యైన ' మంజ...' 579149 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>282 కావ్యమీమాంసా నది యైన వేణానది, కృష్ణవేణ (కృష్ణానదియే వేదా'నదితో కలిసిన పిదప 'కృష్ణవేణ' అను పేరు పొందినది) వజ్జుర(దీనికి 'మంజుల" ఐంజుల' అని కూడ పేర్లు. గోదావరికి ఉపనది యైన ' మంజీరా'నది). తుంగభద్ర (‘తుంగా "భద్రా' న దులు కలిసి 'తుంగభద్ర' అయినది. ఈ తుంగభద్ర కృష్ణానదికి ఉపనది), తామ్రపర్ణి (తిరునల్వేలి జిల్లాలో ప్రవహించు నది). ఉత్పలావతి (అది కూడ తామ్రపర్ణితో పాటు తిరునల్వేలి జిల్లాలో ప్రవహించుచున్నది), రావణ గంగ (ఇది లంకలోని ఏదైన నదియై యుండును) మొదలై న నదు లున్నవి. దక్షిణా పథమున లభించు వస్తువులను గూర్చికూడ వెనుక మలయ పర్వతజన్యవస్తువు లను గూర్చి చెప్పుటచే చెప్పినట్లైనది. (మలయమున లభించు చందనాదులు దక్షిణా పథమన లభించు నని యర్థము) మూ, దేవసఛాయా। పరతః పశ్చాద్దేశం. తర్ర దేవసభ సురాష్ట్ర-దశేరక- త్రవణ భృగుకచ్ఛ- కచ్చీయ - అన ర్త . అక్బుద బ్రాహ్మణ వాహ-యవన ప్రభృతయో జనపదాః. గోవర్ధన-గిరినగర-దేవసభ-మాల్యశిఖరః అర్బుదాదయశ్చ పర్వతాః. సరస్వతీ-శ్వ భవతీ-నా రమ్నీ -మహీ- పొడిమ్బాదా- సద్యః, కరీర- పీలు-గుగ్గులు--ఖర్జూర - కరబాడీ చాము. త్పాదః. - వ్యా. దేవసభకు పశ్చిమముగ నున్నది పరా ద్దేశము. ఈ పశా దేశమున దేవసభ (దేవాస్ రాజ్యము. దీనికే ఉదయపురి అని కూడ పేరు. ఇచట రేబర్ సరస్సు ఉన్నది. సరస్వతీ సబర్మతీ నదులు ఇచట ఆవిర్భవించి పశ్చిమకారత మున ప్రవహించుచున్నవి), సురాష్ట్ర (గుజరాత్ ఉత్తరప్రాంతమునందలి క వాడ్ మొదలైన ప్రదేశములు) దశేరకము (మాల్వా), తవణము (సురాష్ట్ర సమీప ప్రాంతము), భృగుకచ్చ ('బ్రోచ్', దాని పరిసరప్రాంతములు), కచ్చీయ (నేటి 'కచ్' ప్రాంతము. దీనికి మరుకచ్చ మని కూడ ప్రాచీననాషి ధేయము), ఆనర్త (ఉత్తర గుజరాతులోని కొన్ని ప్రాంతములు, మాల్వాలోని కొన్ని ప్రాంత ములు కలిసి ఆనర్త దేశము. దానికి 'ఆన ర్తపురము' రాజధానిగ ఉండెడిది. ఈ పురమునకు కాలాంతరమున ఆనందపుర మనియు, నేడు 'వడ్ నాగర్' అనియు పేర్లు వచ్చినవి), అర్బుదము (రాజపుతానాలోని 'మౌంట్ అబు'), బ్రాహ్మణ - వాహము (నేటి 'బ్రాహ్మణాబాద్', సింధు రవీ ప్రాంతమున అతి ప్రాచీన నగరము, ఇది పాకిస్తాన్లోని హైదరాబాదుకు 47 మైళ్ల దూరమున ఈశాన్యమున ఉన్నది) యవనదేశము (బలూచిస్తానుకు ఆగ్నేయముగ నిన్న ప్రాంతమై యుండును)<noinclude><references/></noinclude> p3qw29i1hti45flta291p9ikxevusz9 104 224254 579150 2026-09-18T07:01:29Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'న పదశోధ్యాయః 288 మొదలగు జనపదములన్నవి. గోవర్ధనము (మథుర జిల్లాలో బృందావనమునకు 18 మైళ్ల దూరమున నున్నది). గిరినగరము (నేటి గిర్నార్' కథై వాడ్లో ని జునాగఢ్ సమీపమున నున్నది. పురాణ ప్రస...' 579150 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>న పదశోధ్యాయః 288 మొదలగు జనపదములన్నవి. గోవర్ధనము (మథుర జిల్లాలో బృందావనమునకు 18 మైళ్ల దూరమున నున్నది). గిరినగరము (నేటి గిర్నార్' కథై వాడ్లో ని జునాగఢ్ సమీపమున నున్నది. పురాణ ప్రసిద్ధ మైన 'రైవతకగిరి' ఇదియే దేవసభపర్వతము (దేవసరప్రాంతమున నున్నది. చూ. పై), మాల్యశిఖరము (మాలవప్రాంతములో వింధ్యపర్వత శ్రేణికి చెందిన ఒక పర్వతమై యుండును.) అర్భుదము (మౌంట్ అబు) మొదలైన పర్వతము లున్నవి. సరస్వతి (ఉదయ పురప్రాంతమునుండి బయల్వెడలి, బరోడా ప్రాంతములోని పట్టాన్ మీదుగా ప్రవహించుచున్నది. ఇది ఉత్తర దేశములోని సరస్వతికంటె భిన్న మైనది; పశ్చిమభారతము లోనిది); శ్వభవతి (ఉత్తరగుజరాల్లోని సాబర్మతి), వార్త (సబర్మతికి ఉపనది యైన 'వాతకః ఈ రెండును కైరా దగ్గర కలియును), మహి (మాల్వాప్రాంతములోనిది) పాడిఐఐ (వి:ధ్యపర్వతము నందు ఉద్భవించిన చర్మణ్వతీనది. 'చంబల్' అని నేటి పేరు, 'ఏత్వాప్' సమీప మననున్న ఏకచక్రపురమువద్ద యమునలో కలియుచున్నది. లేదా ఇది శిపా నదికి ఉపనదియైన 'గంభీరానది' కూడ కావచ్చును.) మొదలైన నదులు ఉన్నవి. ఈ పశ్చిమభారతమున కరీగ పీలు గుగ్గులు - ఖర్జూర - కరబాదులుపండును. (కరీకమనగా ఒక విధమైన ముళ్ళచెట్టు, అడవులలో పెరుగును. కరథమనగా ఒంటెపిల్ల, ఒక సుగంధద్రవ్యము: ఇచట రెండవ అర్థమై యుండును.) హూణ - - - - - - . మూ. పృథూవకాత్పరతః ఉత్తరాపథం, యత్ర శక- కేకయ-వోక్కాణ. -వాదాయు - కామ్బోజ వాహ్లిక- వహ్లవ - లింపాక - కులూత కీర - తంగణ - తుషార - తురుష్క బర్బర హర హూరవ హుహుక సహడ - హంసమార్గ - రమథ - - కరకఱ్ఱప్రభృతయోజనపదాః. హిమాలయ కలిన్ద - ఇన్ద్రకీల - చక్రాతలాదయః పర్వతాః. గగ్గా సిన్దు- సరస్వతీ- శతద్రు - చన్ద్రభాగా యమునా - ఇూవతీ - వితస్తా వివాళా కుహూ దేవికాద్యా సద్యః. సరల- దేవదారు ద్రాక్షా కుఙ్కుమ - చమర - అజిన సౌవీర - స్రోతోజ్జున - సైన్దవ - వైదూర్య - తురఙ్గణముత్పాదః. - వ్యా- పృథూదకము (పంజాబులోని కర్నాల్ జిల్లాలో ఉన్న "పెహోవా", ఇది పశ్చిమథానేశ్వరమునుండి 14 మైళ్ల దూరములో ఉన్నది) నకు అవతల ఉన్న దేశము ఉత్తరాపథము. అచట శక (లాహోరు ప్రాంతమునందలి 'శాకలము' లేదా "రైలో కోట్". దానిని డెమి టియస్ అను గ్రీకురాజు ప్రప్రథమమున -<noinclude><references/></noinclude> ske065rgphux45ep3krjoxj8o9bbamg 104 224255 579151 2026-09-18T07:01:40Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '284 కావ్యమీమాంసా భారతదేశమునందలి గ్రీకురాజ్యమునకు రాజధానిగా చేసినాడు), కేకయ (పంజా బులో 'బియాస్' 'సత్అజ్' నదుల మధ్య నున్న దేశము), చొక్కాణ (ఆఫ నిస్తానములోని 'ఫలనా' 'గజినీ' ల మధ్య నున...' 579151 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>284 కావ్యమీమాంసా భారతదేశమునందలి గ్రీకురాజ్యమునకు రాజధానిగా చేసినాడు), కేకయ (పంజా బులో 'బియాస్' 'సత్అజ్' నదుల మధ్య నున్న దేశము), చొక్కాణ (ఆఫ నిస్తానములోని 'ఫలనా' 'గజినీ' ల మధ్య నున్న దేశము. లేదా 'హిందూకుష్ ' కును 'బదక్ సాన్' కును అవలనున్న 'పామీర్స్' కావచ్చును), హూణ (సింధునదికి ఉపనదు లై న 'వాష్' 'ఆష్' నదుల మధ్య నున్న దేశము), ఐణాయుని (ఆరే బియా)కామ్బోజ(ఆఫ్ఘనిస్థాన్), వాహ్లిక (బియాస్-సతలెజ్ నదుల మధ్యకే కయ దేశమున కుత్తరముగ నున్న దేశము. ఇచటి జనులకు 'వాహీకులు' బాహీ కులు' 'జార్తికులు' అని పేరు. ఈ దేశమునకు త్రిగర్తదేశ మని కూడ పేరు), వహ్లవ (వల్లపురము. నేటి 'బల్లవార్'. ఇది కాశ్మీరుకు అగ్నేయముగనున్నది), లింపాక (కాబూలు నదికి ఉత్తరపు ఒడ్డున నున్న "లంఘన్". దీనిని హూయినా త్సాంగ్ "లాపో" అని టోలెమీ "లంబటో" అని పేర్కొన్నారు.) కులూత (పంజాబులోని కంగా జిల్లాలోని కులు'), కిర (కీర్తార్ పర్వత శ్రేణికి ఉత్తరముగా, ఆఫ్ఘనిస్థాన్ లోని దక్షిణమున నున్న ప్రాంతము), తంగణ (రామగంగానదీ సరయూనదుల మధ్య నున్న ప్రదేశము), తుషార (బాల్ట్ - బాడక్షన్లతో సహా ఆక్సస్నదియొక్క పైలోయకు తుకార' లేదా 'తుషార' అని పేరు), తురుష్క (తూర్పు తర్కిస్తాన్), బర్పర (సింధునదీతీరమున వాయ వ్యదిశలోనున్న బర్బరి. దీనికే బర్పరిక, బిగ్బరికమ్ అని కూడ పేర్లు. ఇవి చందనమునకు ప్రసిద్ధము. బలూచిస్తాన్ లోని ఉత్తరభాగమును కూడ బర్బరమని కొందరు చెప్పుదురు.) హరహూరవ (సింధు- ఝలంనదుల మధ్య నున్న దేశము), హూహుక (కాశ్మీర దేశపు ఉత్తర భాగము), సహుడ (పశ్చిమ ఆఫ్ఘనిస్తాన్ : ప్రస్తుతము 'సఫారకో' 'సబ్ జవార్'లు ఉన్న ప్రదే శము), హంసమార్గ (భారతదేశమునుండి టిబెట్టుకు పోవుటకు 'నిటి' అను పర్వత మధ్యమార్గము, దీనికి క్రౌంచరం ధమని కూడ పేరు.) రమఠ (రౌమక పర్వతసమీపదేశము). కరతంక ('కారకోరమ్' లోయ కాని, బన్ను జిల్లాలోని 'నిలి' పర్వత ప్రాంతము కాని కావచ్చును.) మొదలగు జనపదము లున్నవి. హిమాలయము, కలిందము (హిమాలయములోని ఒక భాగము, యమున జన్మస్థానము). ఇంద్రకీలము (హిమాలయమునకు సంబంధించిన ఒక శిఖరము), చంద్రాచలము (ఇది కూడ హిమాలయపర్వత శ్రేణిలోనిదే. దీనినుండి చంద్రభా గానది జనించినది) మొదలగు పర్వతము లున్నవి. గంగ, సింధునది, సరస్వతి<noinclude><references/></noinclude> mjgglbwmyrcjaowlco7i55svinbszgw 104 224256 579152 2026-09-18T07:01:50Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'స పదశోధ్యాయః 286 (థాన్వేశ్వర-పృథూదకముల మీదుగ ప్రవహించి వినశనము' అను చోట ఎడారిలో విలీన మైపోయినది. ఇదే పేరుతో పశ్చిమభారతమునండు కూడ మరి యొకనది ఉన్నది), శశద్రు (సట్లెజ్), చంద్రభాగ (...' 579152 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>స పదశోధ్యాయః 286 (థాన్వేశ్వర-పృథూదకముల మీదుగ ప్రవహించి వినశనము' అను చోట ఎడారిలో విలీన మైపోయినది. ఇదే పేరుతో పశ్చిమభారతమునండు కూడ మరి యొకనది ఉన్నది), శశద్రు (సట్లెజ్), చంద్రభాగ (చీనాబ్), యమున, ఇరావతి (రావినది) వితస్త (ఝమ్నది), విపాళ ('సట్లెజ్' నదికి ఉపనది యైన 'బియాస్'నది), కుహూ (కాబూల్నది. ఇవి వేదములలో 'కుడా' అనియు గ్రీకుల రచనలలో 'కోఫెన్' అనియు వర్ణింపబడినది) దేవిక (రావీ నదికి ఉపనది యైన 'దీగ్' నది) మొదలైన నదు లున్నవి. సరం- దేవ దార్వాదివృక్షములు, ద్రాక్ష, కుంకుమము, చమరము, అజినములు, సౌవీరఫల ములు, ప్రోతోంజనము, 'సైన్దవము (లవణము), వైదూర్యములు, అశ్వములు ఇచటఉత్పన్న మగును. మూ, తేషాం మధ్యే మధ్యదేశ ఇతి కవివ్యవహారం. న చాయం నాను గన్తా శాస్త్రార్థస్య. యదాహుః - "పునర్విన్ద్యయోర్మధ్యం య. త్పాగ్వినశ వాదపి ప్రత్యగేవ ప్రయాగాచ మధ్యదేశః ప్రకీర్తితః" 24 వ్యా, ఈ దేశముల మధ్య నున్న ప్రాంతమునకు మధ్యదేశమని కవుల వ్యవహారము. ఇది శాస్త్రార్థమునకు విరుద్ధమైన వ్యవహారము కాదు. ఏలనన ఇట్లు చెప్పుచున్నారు:- "వినశనమునకు (సరస్వతి ఎడారిలోనికి ప్రవహించి అదృశ్యమైపోయిన ప్రదేశము) తూర్పుగను, ప్రయాగకు పశ్చిమమునను, హిమవద్వింధ్య పర్వతముల మధ్య నున్న దేశము 'మధ్యదేశము' అని చెప్పబడుచున్నది." (మనుస్మృతి). మూ. త త చ యే దేశాశ, పర్వతాః సరితో ద్రవ్యాణాముత్పాదశ్చ తత్ప్రసిద్ధిసిద్ధమితి న నిర్దిష్టమ్, "ద్వీపా నరాణాం యే దేశాః పర్వతాః సరిత స్తథా నాతి ప్రయోజ్యం కవిఖిరితి గాఢం న చిన్తితాః. 25 వ్యా. మధ్యప్రదేశములో నున్న పర్వతములు, నదులు, అచట జనించిన ద్రవ్యములు ప్రసిద్ధములే గాన వాటిని గూర్చి విస్తృతముగ చెప్పలేదు. "ద్వీపాంతరములలో నున్న దేశములు, పర్వతములు, నదులు మున్నగు<noinclude><references/></noinclude> 3aiqn2o1qrfy9yw8pem4yyc61ddt3t0 104 224257 579153 2026-09-18T07:02:00Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '286 శావ్యమీమాంసా వాటిని గూర్చి కవులు అధికముగ వర్ణింపరాదు. అందుచే వాటిని గూర్చి ఇచట అధికముగ చర్చించలేదు. " మూ. "ఎనశనప్రయాగయోర్గర్గాయమునయోశ్చాన్తరమనర్వేదీ. తద పేక్షయా దిశో వి...' 579153 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>286 శావ్యమీమాంసా వాటిని గూర్చి కవులు అధికముగ వర్ణింపరాదు. అందుచే వాటిని గూర్చి ఇచట అధికముగ చర్చించలేదు. " మూ. "ఎనశనప్రయాగయోర్గర్గాయమునయోశ్చాన్తరమనర్వేదీ. తద పేక్షయా దిశో విభజేత" ఇత్యాచార్యాః. "తత్రాపి మహోదయం మూలమవధీ కృత్య" ఇతి యావరీయః. వ్యా. "వినశన ప్రయాగలకును, గంగాయమునలకును మధ్యనున్న దేశము నకు 'అంతర్వేది' అని పేరు. ఈ అంతర్వేదిని కేంద్రముగ చేసికొని దిక్కులను విభజింపవలెను" అని ఆచార్యులు చెప్పుదురు. అందును మహోదయమును అనగా కాన్యకుబ్జమును కేంద్రముగ చేసికొనవలె నని యాయావరీయుని అఖి ప్రాయము. (కాన్యకుబ్జమునకు గాధిపుర మని కూడ నామంతరము). మూ. "అనియతత్వాద్దిశామనిశ్చితో దిగ్విభాగం ఇత్మేకే. తథా హి యో నామనస్వామినః పూర్వః స బ్రహ్మశాలాయాః పశ్చిమః; యో గాధీపురస్మ దక్షిణః స కాల ప్రియస్యోత్తర ఇతి. - వ్యా దిక్కులు అనియతములు గాన దిగ్విభాగము అనిశ్చితము అని కొందరు చెప్పుదురు. ఏలనన వామనస్వామికి తూర్పుగ నున్న ప్రదేశము బ్రహ్మశిలకు పశ్చిమ మగును. గాధిపుర మునకు దక్షిణమున నున్నది కాల ప్రియునకు ఉత్తర మగును. వి. ఇచట రాజశేఖరుడు కాన్యకుబ్జమునకు (నేటి కనోజ్) అనాడున్న నాలుగు సరిహద్దులను సూచించి యున్నాడు. బ్రహ్మగిరి తూర్పు సరిహద్దు. వామన స్వామి పశ్చిమమున సరిహద్దు. గాధిపురము ఉత్తరపు సరిహద్దు. కాలప్రియ దేవాలయము దక్షిణపుసరిహద్దు. శ్రీరాముడు మహోదయపురమున ఆనగా కాన్య కుబ్జమున వామనునకు ఒక దేవాలయమును కట్టించినట్లు పద్మపురాణములో నున్నది. అది కాన్యకుబ్జమునకు పడమటి సరిహద్దె యుండును. బ్రహ్మశిల అను నది (ఇది కూడ బ్రహ్మదేవాలయము కావచ్చును) తూర్పు సరిహద్దు గాధిపుర మనునది కూడ కాన్యకుబ్జములోని భాగము. ఇది ఉత్తరపు సరిహద్దు. కాలప్రియా నాథుని దేవాలయము దక్షి ణసరిహద్దు. భవభూతి తన నాటకములలో పేర్కొన్న కాలప్రియానాథుడు ఈ కాన్య కుబ్జకాల పియానాధుడే కాని విదర్భదేశీయుడు కాడని కొందరి పండితుల అభిప్రా<noinclude><references/></noinclude> bdl803pn46klt1bpr6tjgqsdnpwnkoa 104 224258 579154 2026-09-18T07:02:10Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సప్తదశోధ్యాయః 287 యము. అతడు శన్యకుబ్జాధీశ్వరు డగు యశోవర్మ ఆస్థానములో నుండుటచే అచటి కాలప్రియానాథుని వర్ణించుట సహజము. కావున ఈ ప్రదేశము తూర్పున నున్న దని గాని దక్షిణమున నున్న...' 579154 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సప్తదశోధ్యాయః 287 యము. అతడు శన్యకుబ్జాధీశ్వరు డగు యశోవర్మ ఆస్థానములో నుండుటచే అచటి కాలప్రియానాథుని వర్ణించుట సహజము. కావున ఈ ప్రదేశము తూర్పున నున్న దని గాని దక్షిణమున నున్న దని గాని చెప్పుటకు వీలు లేదు. ఉదాహరణమునకు – వామనస్వామికి తూర్పున ఉన్నదనుకొనినది బ్రహ్మశిలకు పశ్చిమమున నుండును, గాధిపురమునకు దక్షిణ ముగా నున్నదనుకొనినది కాలప్రియానాథునికి ఉత్తరముగ ఉండవచ్చును అని వీరి అభిప్రాయము. మూ. అవధినిజన్దనమిదం రూపమ్. ఇతర త్వనియత మేవ ఇతి యాయావ రీయః • " ప్రాచ్యప్రాచీ ప్రతీచ్యుదీద్యః చత సో దికః" ఇత్యేకే. తదాహుః క్యా, "ఈ విభాగ మంతయు ఏదియో ఒకదానిని అవధిగా చేసికొని చేసి కాని అవధి లేనిచో ఈ విభాగము అనియతముగనే ఉండును" అని రాజశే ఖరుడు. తూర్పు, పడమర, దక్షిణము, ఉత్తరము అని నాలుగు దిక్కు లని కొందరు. కావుననే ఇట్లు చెప్పుదురు. మూ. “చతసృష్వపి దిషు రణే ద్విషతః పతి యేన చిత్ర చరితేన విహితమపూర్వమదక్షి ణమపశ్చిమమను త్తరం కర్మ." 26 వ్యా..శత్రువుల విషయమువ, నాలుగు దిక్కులందును, విచిత్రమైన చరితము గల ఈతనిచే, అపూర్వము (తూర్పుదిక్కు లేనిది; పూర్వ మెన్నడును ఎవ్వరును చేయనిది అని రెండర్థములు). అదక్షిణము (దక్షిణ దిక్కు లేనిది. దాక్షిణ్యము అనగా దయలేనిది): ఆపశ్చిమము (పశ్చిమదిక్కులేనిది); ఇటు పై ఎన్నడు జరుగనిది), అనుత్తరము (ఉత్తరదిక్కు లేనిది, దేనికంటె గొప్పది లేదో అట్టిది) ఆగు కర్మచేయబడినది". (విరోధాభాసాలంకారము). -ఐన్స్టీ, ఆగ్నేయీ, యామ్యా, నైరృతి, వారుణి, వాయవ్యా, కౌబేరీ ఐశానీ, దాపౌ దశః" ఇత్యేకే. తదాహుః- ఏకం జ్యోతిర్దృశౌ ద్వే తి జగతి గదితాన్యబ్జజాస్యైశ్చతుర్భి- ర్భూతానాం పశ్చిమం యాన్యలమృతుషు తథా షట్పు నానావిధాని. యుష్మాకం తాని సప్త త్రిదశ మునినుతాన్యష్టదిగ్భాల్లో రానో- ర్యాన్తి ప్రాప్తే నవత్వం దశ దధతు శివం దీరితీనాం శతాని". 27<noinclude><references/></noinclude> cws219grkg0q6on0xoqsb8gxv61lcoj 104 224259 579155 2026-09-18T07:02:20Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '288 కావ్యమీమాంసా వ్యా. తూర్పు. ఆగ్నేయుము, దక్షిణము. నైరృతి, పశ్చిమమ, వాయ వ్యము, ఉత్తరము, ఈశాన్యము, అని దిక్కులు ఎనిమిది" అని కొందరు చెప్పు దురు. కావుననే ఇట్లు వర్ణింతురు:- .. ఏవి మూ...' 579155 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>288 కావ్యమీమాంసా వ్యా. తూర్పు. ఆగ్నేయుము, దక్షిణము. నైరృతి, పశ్చిమమ, వాయ వ్యము, ఉత్తరము, ఈశాన్యము, అని దిక్కులు ఎనిమిది" అని కొందరు చెప్పు దురు. కావుననే ఇట్లు వర్ణింతురు:- .. ఏవి మూడులోకములందు ఏకైకమైన జ్యోతిస్సో, రెండు నేత్రములో (సూర్యకాంతిలేనిచో నేత్రములు వ్యర్థములు కదా?) బ్రహ్మ యొక్క నాలుగు ముఖములచే ప్రశంసింపబడినవో, మహాభూతములలో ఐదవ భూతమో, ఆరు ఋతువులయందు అనేక రీతులను ధరించునో, అట్టివియు, సప్తఋషులచే స్తుతిం బడినవియు, ఎనిమిది దిక్కులయందును వ్యాపించినవియు, ప్రాతః కాలము నందు నవత్వమును (నూతనత్వము, నవసంఖ్య అని అర్థద్వయము) పొందుచున్న వియు అగు సూర్యుని పదివందల కిరణములు మీకు మంగళమును ఇచ్చు గాక." వి. ఒకటి నుండి పదివరకును గల సంఖ్యలను చమత్కారముగ కూర్చి సూర్యకిరణములను వర్ణించు ఈ మయూరక వికృతసూర్యశతకములోని శ్లోకము నందు దిక్కులు ఎనిమిది అని చెప్పబడినది. మూ "బ్రాహ్మీ, నాగీయా చ ద్వేః తాభ్యాం సహ దళైతాః" ఇత్యపఠే. తదాహుః :- "దశదికటపర్యన్తసీమసఙ్కటభూమికే విషమా స్థూలలక్ష్యస్య బ్రహ్మాణ్డగ్రామకే స్థితిః." 28 వ్యా. "బ్రాహ్మి (ఊర్ధ్వదిక్కు), నాగీయ (అధరదిక్కు) అని మరి రెండు దిక్కులున్నవి. వాటితో కలిసి పది దిక్కు లని" మరి కొందరు. అందు చేతనే ఇట్లు వర్ణింతురు. "పదిదిక్కుల ప్రాంతము లనెడు సరిహద్దులలో ఇరుకైన ప్రదేశము గల ఈ బ్రహ్మాండ మనెడు కుగ్రామమునందు, మహాదాతయైన వాని (స్థూలలమ్యు డనగా దాత "స్యు ర్వదాన్యస్థూలల వ్యదానశాబ్దాబహుప్రదే" అని అమరుడు) స్థితి చాల కష్టభూయిష్టమై యుండును". (అతని దాతృత్వమునకు ఈ బ్రహ్మం డము చాలదు అని అర్థము ). మూ. సర్వమస్తు. వివక్షాపరతన్తా హి దిశామియత్తా. తత్ర చిత్ర స్వాత్య నరేప్రాచీ, తదనుసారేణ ప్రతీచీ, ధ్రువేణోదీచీ, తదనుసారేణావాచీ, అన్తరేషు విదిశః, ఊర్ధ్వం బ్రాహ్మీ, ఆధస్తాన్నా గీయేతి.<noinclude><references/></noinclude> 7k5bhhq2qy5kja93qxfsfuhpururx5j 104 224260 579156 2026-09-18T07:02:31Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'స సదశోధ్యాయః 289 వ్యా. అందరు చెప్పినదియు యథార్థమే. ఏలనన దిక్కుల సంఖ్య వివ క్షపై (చెప్పువారి ఇచ్ఛపై ఆధారపడి యుండును. (దిక్కులను సరిగ నిర్ణ యించు విధానమెట్లనగా) - చిత్రాస్వాతినక...' 579156 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>స సదశోధ్యాయః 289 వ్యా. అందరు చెప్పినదియు యథార్థమే. ఏలనన దిక్కుల సంఖ్య వివ క్షపై (చెప్పువారి ఇచ్ఛపై ఆధారపడి యుండును. (దిక్కులను సరిగ నిర్ణ యించు విధానమెట్లనగా) - చిత్రాస్వాతినక్షత్రముల మధ్య నున్నది తూర్పు దిక్కు పశ్చిమదిక్కు దానిని పట్టిఉండును, అనగా దానికి ఎదురుగనుండునది పశ్చిమదిక్కు ధ్రువనక్షత్ర మున్నది ఉత్తరము. దక్షిణదిక్కు దానిని పట్టి యుండును. దిక్కులమధ్య నున్నవి విదిక్కులు, పైదిక్కు బ్రాహ్మి. క్రింది దిక్కు నాగీయ మూ, ద్వివిధో వ్యవహారః కవీనాం ప్రాక్సిద్ధి విశిష్టస్థానావరి సాధ్యశ్చ. తత్ర ప్రాక్సిద్ధే ప్రాచీ— “ద్విత్రై ర్వ్యోమ్ని పురాణ మౌక్తికమణిచ్ఛాయైః స్థితం తారకై ర్జ్యోత్స్నా పానభరాలసేన వపుషా నుప్తాశ్చకోరాఙ్గనాః. యాతో ఒస్తారల చూలముద్వసమధుచ్ఛత్రచ్ఛ విశ్ఛస్త్రమా ః ప్రాచీ బాలబిడాలలోచనరుదాం జాతా చ పాత్రం కకుప్." 29 వ్యా, కవులలో దిక్కులకు సంబంధించిన వ్యవహారము రెండు విధము లై నడి కానవచ్చుచున్నది.—ఒకటి పూర్వసిద్ధమైనది: రెండవది ఏదో ఒక స్థాన మును అవధిగా తీసికొని ఏర్పడినది. అందు పూర్వసిద్ధ మగు వ్యవహారమున తూర్పుదిక్కు వర్ణనమునకు ఉదాహరణము:- "పాత ముత్యముల వలె వెలవెలబారిన కాంతి గల రెండు మూడు నక్షత్ర ములు, ఆకాశముమీద, మిగిలిపోయినవి. వెన్నెలను పానము చేసిన మత్తుదే అలసమైన శరీగముతో చకోరాంగనలు నిద్రపోవుచున్నవి. వసపోయిన (అనగా ఎండిపోయిన) తేనెపట్టువంటి కాంతిగల చంద్రుడు అస్తాదిని చేరినాడు. తూర్పుదిక్కు పిల్లిపిల్ల కండ్ల వంటి కాంతులకు పాత మైనది. (తూర్పున పిల్లిపిల్ల కండ్ల కాంతి వంటి కాంతి ప్రసరించుచున్నది.)" వి. (ఇది విద్ధసాలభంజికలోనిది 1.2) ఇచట 'ఇచటి నుండి తూర్పు' అని అవధిని దేనిని గ్రహింపకుండ పూర్వప్రసిద్ధమైన తూర్పుదిక్కు గ్రహింప బడినది. (18)<noinclude><references/></noinclude> tf5hkk5ga8d90jvqtftodioxmoi3ei1 104 224261 579157 2026-09-18T07:02:41Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '290 మూ. దక్షిణా:- "దక్షిణో దక్షిణామాళాం యియాసుః సోఒధికం బభౌ. జిహాసుర్దక్షి ణామాళాం భగవానివ భాస్కరం". సౌవ్యమీమాంసా 80 వ్యా. "(దిగ్విజయయాత్రకై) దక్షిణదిక్కువైపు వెళ్ళదిలచిన, సమర్థ...' 579157 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>290 మూ. దక్షిణా:- "దక్షిణో దక్షిణామాళాం యియాసుః సోఒధికం బభౌ. జిహాసుర్దక్షి ణామాళాం భగవానివ భాస్కరం". సౌవ్యమీమాంసా 80 వ్యా. "(దిగ్విజయయాత్రకై) దక్షిణదిక్కువైపు వెళ్ళదిలచిన, సమర్థుడైన ఆ రాజు, దక్షిణదిక్కును విడువదలచిన, సూర్యభగవానుడు వలె ప్రకాశించెను" వి. సూర్యుడు దక్షిణమున నున్నప్పుడు దక్షిణాయమున కొంచెము ఉష్ణత్వము తగ్గియుండును. దక్షిణమును విడచి ఉత్తరాయణమున ఉత్తరము నకు పోవునపుడు తీష్టముగా నుండును. అందుచే రాజు దక్షిణమును విడచు చున్న సూర్యునితో పోల్చబడెను. "పశ్య పశ్చిమ దిగ నలమ్బినా నిర్మితంమితకథే వివస్వతా. దీర్ఘయా ప్రతిమయా సరోమృసస్తాపనీయమిన 'సేతుబన్దనమ్." 81 (కు, సం. 8. 82). వ్యా, పశ్చిమదిక్కునకు ఉదాహరణము:- "ఓ మితభాషిణి! పశ్చిమదిగం తమునందు వ్రేలాడుచున్న సూర్యునిచే, దీర్ఘమైన తన ప్రతిమచేత, సరస్సు నందలి జలమునకు బంగారు సేతువు నిర్మింపబడినట్లున్నది; చూడుము.” మూ. ఉత్తరా:- "అస్యుత్తరస్కాం దిళి దేవతాత్మా హిమాలయో నామ నగాధిరాజః పూర్వాపరౌ వారినిధీ వగాహ్మ స్థితః పృథివ్యా ఇవ మానదణ్ణం. 82 (కు. సం. 1. 1) వ్యా. ఉత్తర క్కురకు ఉదాహరణము:- "పూర్వాపర సముద్రములను చొచ్చుకొని, భూమిని కొలుచుటకై ఉంచిన మానదండము (కొలకఱ్ఱ) వలె నున్న దేవతాత్ముడైన, హిమాలయ మనెడు పర్వతరాజు ఉత్తరదిక్కున ఉన్నాడు." మూ. విశిష్టస్థానావధౌ తు దిగ్విభాగే పూర్వపశ్చిమౌ యథా:- "యాదాంసి హే చరత సంతతగోత్రతనం పూర్వేణ చన్దకగిరేరుత పశ్చిమేన. నో చేర నరధరాధర సేతుసూతి రాకల్పమేష న నిరంసృతి వో వియోగః." 88 (బాలరామాయణము 7. 45)<noinclude><references/></noinclude> 3yaf9rw2qpangpqi48gyv86ukyn8d2r 104 224262 579158 2026-09-18T07:02:51Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'స పదశోధ్యాయః 291 వ్యా స్థానవిశేషమును అవధిగా గ్రహించి దిగ్విభాగము చేయునపుడు, పూర్వపశ్చిముక్కుల వర్ణనమునకు ఉదాహరణము:- "ఓ! జలజంతువులారా! మలయపర్వతమునకు తూర్పున గాని, పశ్చి మమున...' 579158 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>స పదశోధ్యాయః 291 వ్యా స్థానవిశేషమును అవధిగా గ్రహించి దిగ్విభాగము చేయునపుడు, పూర్వపశ్చిముక్కుల వర్ణనమునకు ఉదాహరణము:- "ఓ! జలజంతువులారా! మలయపర్వతమునకు తూర్పున గాని, పశ్చి మమున గాని, మీ విచ్ఛిన్నకుటుంబవ్యవహారమును నడుపుకొనుడు. అట్లు కానిచో, అవకాశము లేకుండ పర్వతములతో కట్టుచున్న సేతువువలన ఏర్పడిన మీ వియోగము, కల్పాన్తమువరకును విరమించదు. " వి. మీ కుటుంబములోని కొందరు ఇటు వైపు. కొందరు అటు వైపు ఉన్నచో, ఇపుడు మధ్యకట్టుచున్న ఈ సేతువును దాటి మీరు మరల కలుసు కొనజాలరు అని భావము, మూ. దక్షిణో తరౌ :- "కాజ్బ్యాః పురోదక్షి అదిగ్విభాగే తథోత్తరస్యాం దిశి వారిరాశే. కర్ణాస్తవ కీకృతదారుదాపో రత్యా సమం సాధు వసత్యనఙ్గః" 84 వ్యా, "అవధిని బట్టి దక్షిణోత్తరదిశల వర్ణనమున కుదాహరణము :- "కాంచీపురికి అవతల దిక్షిణమువైపున, సముద్రమునకు ఉత్తరమున, మన్మ థుడు, కర్ణాంతమువరకును, చక్రమువలె వంగునంతగా లాగబడిన సుందరమైన ధనస్సు కలవాడై, భార్యతో కలిసి చక్కగ నివసించుచున్నాడు." మూ. ఉత్తరాదావప్యు త్తరదిగభిధానమ్, అనుత్తరాదావప్యు తరదిగలి ధానమ్, తయోః ప్రథమమ్: - "తత్రాగారం ధనపతిగృహానుత్తరేణాస్మదీయం దూరాల్లక్ష్యం సురపతిఛనుశ్చారుణా తోరణేన. యస్కోడ్యానే కృతకతనయః శాన్తయా వర్ధితో మే హస్తప్రాప్య స్తబక వినతో బాలమన్దారవృక్షః." 85 (మేసం. 2.12) వ్యా, ఉత్తరదిక్కు మొదలగువాటి యందు మరల ఉత్తరదిక్కును వర్ణించుట, ఉత్తర ఎక్కు కానివాటియందు, కూడ ఉత్తరదిక్కును వర్ణించుట. వాటిలో మొదటిది :- “ఆ అలకాపురిలో, కుబేరుని గృహమునకు ఉత్తరముగా, మా గృహము, ఇంద్రధనుస్సు వలె సుందరమైన తోరణముతో (ప్రధాన ద్వారముయొక్క పైభాగము) దూరమునుండియే కనబడుచుండును. దీని ఉద్యాన వనమునందు, నా ప్రియురాలిచే పెంచబడిన పెంపుడు కొడుకైనదియు, చేత<noinclude><references/></noinclude> 8ja9foot3k2wx2cqik7bphbagfuat19 104 224263 579159 2026-09-18T07:03:03Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '292 కావ్యమీమాంసా లకు అందేడు పుష్పగుచ్ఛములలో వంగినదియు అగు చిన్న మందారవృక్షము ఉన్నది. " వి. ఇచట ఉత్తరదిక్కున ఉన్న అలకాపట్టణములో మరల ఉత్తరదిక్కు పేర్కొనబడినది. మూ. ద్వితీయమ్ స...' 579159 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>292 కావ్యమీమాంసా లకు అందేడు పుష్పగుచ్ఛములలో వంగినదియు అగు చిన్న మందారవృక్షము ఉన్నది. " వి. ఇచట ఉత్తరదిక్కున ఉన్న అలకాపట్టణములో మరల ఉత్తరదిక్కు పేర్కొనబడినది. మూ. ద్వితీయమ్ సహ్యాద్రేరుత్తరే భాగే యత గోదావరీనదీ. పృథివ్యామిహకృత్స్నాయాం స ప్రదేశ్లో మనోరమః. వ్యా రెండవదానికి (ఉత్తరదిక్కు కానిదానియందు ఉత్తరదిక్కును పేర్కొనుటకు) ఉదాహరణము :- "సహ్యాద్రికి ఉత్తరభాగమున, గోదావరి ప్రవహించు ప్రదేశము, ఈ మొత్తము భూమండలములో బాల మనోహర మైనది." వి. దక్షిణమున నున్న సహ్యాదికి ఉత్తరమున నున్న ప్రదేశ మిచట పేర్కొనబడినది. మూ. ఏవం డిగ నరేష్వపి తత్రదేశ- పర్వత-నద్యాదీ నాం. దిశాం చ యః క్రమ స్తం తథైవ నిబర్నీయాత్. సాధారణం తూభయత్ర కోక ప్రసిద్ధి తశ్చ. తద్వద్వర్ణనియముః. పౌరస్త్యానాం క్యామోవర్ణః. దాక్షిణాత్యానాం కృష్ణః. పాశ్చాత్యానాం పాణుః, ఉదీచ్యానాం గౌరః. మధ్యదేశ్యానాం కృష్ణః, క్యామో, గౌరశ్చ, పౌర స్యశ్యామలా:- శ్యామేష్వశ్లేషు గౌడీనాం సూత్రహారైక, హారిషు చక్రికృత్య ధనుః పౌష్పమనల్గో వల్గు వల్గతి. 86 వ్యా, ఇతర దిక్కుల విషయమున గూడ ఇట్లే తెలియవలెను. అందు దేశములు, పర్వతములు, నదులు మొదలగునవియు, దిక్కులును ఏ క్రమమున నుండునో ఆ క్రమముననే వాటిని వర్ణింపవలెను. (అనగా-ఏ పర్వతనద్యాదులు ఏ దేశములందు ఏ దిక్కులందు ఉండునో వాటి నా విధముగనే వర్ణింపవలెను.) సాధారణవస్తువులను, అనగా అనేక దేశములందు గాని, అనేకదిక్కులందు ఉండు వస్తువులను, క్రమముతోడను, క్రమము లేకుండగను ఉభయవిధ ముల వర్ణింపవచ్చును. లేదా లోక ప్రసిద్ధి ననుసరించి వర్ణింపవలెను.<noinclude><references/></noinclude> 1rhiddde6lu7ipsmaoryjeh88lxhv2x 104 224264 579160 2026-09-18T07:03:13Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సస్తదశోధ్యాయః 298 రంగుల (దేహదాయం) నియమము కూడ అట్లే. పౌర స్య (తూర్పు) దేశీయుల రంగు దామన. దాక్షిణాత్యుల రంగు నలుపు. పాశ్చాత్యుల రంగు తెలుపు. ఉత్తర దేశీయుల రంగు పచ్చన. మధ్యదేశీయుల...' 579160 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సస్తదశోధ్యాయః 298 రంగుల (దేహదాయం) నియమము కూడ అట్లే. పౌర స్య (తూర్పు) దేశీయుల రంగు దామన. దాక్షిణాత్యుల రంగు నలుపు. పాశ్చాత్యుల రంగు తెలుపు. ఉత్తర దేశీయుల రంగు పచ్చన. మధ్యదేశీయుల రంగు నలుపు, కామనదాయ, పచ్చన కూడ. పౌర స్య దేశీయుల రామనదాయకు ఉదాహర అము:- “ఒక్క, ఒంటి పేట ముత్యాలహారము తోడనే మనోహరములుగా నున్న గౌడాంగనం, రామనచాయ గల అవయవములందు, (అనగా వారి శరీరముల నాశ్రయించి యుండి), మన్మథుడు తన పుష్పధనస్సును చక్రమువలె అగునట్లు లాగుచు, అందముగ కొట్టుచున్నాడు. " వి. గౌడదేశము తూర్పున నున్నది. రామనచాయగ వర్ణింపబడినది. మూ. దాక్షణాత్య కృష్ణతా:- అందుచే గౌడాంగనల వర్ణము ఇదం భాసాం భర్తుర్ద్రుతకనక గోల ప్రతికృతి క్రమానన్ద జ్యోతిర్గలతి నభసో బిమ్బవలయమ్. ఆజైష ప్రాచీనః సరతి మురలీగఱ్ఱమలిన సరుద్భాయాచళైః సబకిత ఇవ ధ్వాన్తవిసరం. 87 వ్యా దాక్షిణాత్యుల నలుపుకు ఉదాహరణము :- "కరిగించిన బంగారు గోలమువంటి శాంతి గల ఈ సూర్యబింబము, క్రమముగమందమైన కాంతి గలదై, ఆకాశమునుండి జారుచున్నది. ఇక, మురలదేశస్త్రీల గండస్థలముల వలె మలినముగ (దామనబాయతో) ఉన్నదియు, వృక్షచ్ఛాయాచక్రములచే గుర్తు లుగ ఏర్పడినట్లున్నదియు అగు, తూర్పుదిక్కును సంబంధించిన, ఈ అంధకార సముదాయము, ప్రసరించుచున్నది.” వి. మురలదేశమనగా నేటి మీరణ్ ప్రాంతము. ఇది దక్షిణదేశము గాన అచటి స్త్రీలు శ్యావవర్ణలుగా వర్ణింపబడినారు. మూ. పాశ్చాత్యపాణ్డుతా:- "శాఖాస్మేరం మధుకవలనా కేలిలో లేక్షణానాం భృఙ్గశ్రీణాం వకులముకులం కు స్థలీభావమేతి,<noinclude><references/></noinclude> 0qn8pym1siv60m4agr3o4xoypa7mhqf 104 224265 579161 2026-09-18T07:03:25Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '294 కిం చేదానీం యవనతరుణీపాణ్డుగణ్ణస్థలీభ్యః కాన్తిః స్తోకం రచయతి పదం నాగవల్లిచ్చదేము.” కావ్య మీమాంసా వ్యా, పాశ్చాత్యదేశీముల పాండుత్వమునకు ఉదాహరణము:- 88 "కొమ్మలలో వికసించుచ...' 579161 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>294 కిం చేదానీం యవనతరుణీపాణ్డుగణ్ణస్థలీభ్యః కాన్తిః స్తోకం రచయతి పదం నాగవల్లిచ్చదేము.” కావ్య మీమాంసా వ్యా, పాశ్చాత్యదేశీముల పాండుత్వమునకు ఉదాహరణము:- 88 "కొమ్మలలో వికసించుచున్న (చిరునవ్వు నవ్వుచున్న) బొగడ మొగ్గ, మకరందమును ఆస్వాదించుట యను కేలియందు చంచల మైన నేత్రములు గల భృంగస్త్రీలకు కుంతలములుగ అగుచున్నది. మరియు ఇప్పుడు, యవనయువతుల గండస్థలములనుండి 'బైటకు వచ్చిన) కాంతి తాంబూలలతా పర్ణములయందు కొంచెము కొంచెము స్థానము నేర్పరచుకొనుచున్నది." వి. తాంబూలపర్ణములు ముగ్గి తెల్లబడుచున్న పని యర్థము. పశ్చిమదిశకు చెందినవారిక్కిళ్లు తెల్లగ నున్నట్లు వర్ణింపబడినది. మూ. ఉదీచ్యగౌరతా:- "పుష్పైః సంప్రతి కాఞ్బనారతరవః ప్రత్యఙ్గమాలిష్గాతా । బాహ్లికీదళన ప్రణారుణతరై ః ప త్రైరళోకో ఒష్చోతః. శాతం చప్పక మప్యుదీచ్యలల నాలావణ్య చౌర్యక్ష మం మాజ్జా పెర్ముకులైశ్చ పాటలతరోరన్యైవ కాచిలిపి.” వ్యా. ఉత్తర దేశీయుల గౌత వర్ణమున కుదాహరణము:- 89 "కాంచనారవృక్షములు, ఇపుడు, ప్రతి అవయవమునందును, పుష్పము లచే ఆలింగింపబడినవి. వాహ్లిక స్త్రీల దంతక్షతముల వలె మిక్కిలి ఎఱ్ఱగా నున్న ఆకులతో అశోకవృక్షము ప్రకాశించుచున్నది. (పచ్చని) చంపక పుష్పము గూడ ఉత్తర దేశ వనితల లావణ్యమును అపహరించు సామర్థ్యము కల దిగ అయినది. మంజిష్ట వలె ఎఱ్ఱగా వున్న మొగ్గలతో పాటల వృక్షము యొక్క శోభ అనన్యాదృశముగ నున్నది. మూ. యథావా:- "కాశ్మీరీగాత్ర లేఖాసు లోటల్లావణ్య వీధిమ ద్రావయిత్వేవ విన్యస్తం స్వర్ణం షోడశ వర్ణకమ్." వ్యా, ఇంకను ఎట్లనగా:- "చలించుచున్న లావణ్య కాశ్మీరవనితల శరీరలతలందు పదహారు వన్నెల బంగారము నట్లున్నది. 40 తరంగములు గల కరిగించి ఉంచి<noinclude><references/></noinclude> bc5xcurf0y537465ubemvqj5x61fud5 104 224266 579162 2026-09-18T07:03:36Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'స పదశోధ్యాయః మూ. మధ్యదేశ్యకృష్ణతా యథా:- " యుధిష్ఠిరక్రోధవహ్నే కురువంతై కదాహీనః పాల్చాలీం దదృశుః సర్వే కృష్ణాం ధూమశిఖామిన." 295 41 వ్యా- మధ్యదేశనివాసులు కృష్ణవర్ణమునకు ఉదాహరణమ...' 579162 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>స పదశోధ్యాయః మూ. మధ్యదేశ్యకృష్ణతా యథా:- " యుధిష్ఠిరక్రోధవహ్నే కురువంతై కదాహీనః పాల్చాలీం దదృశుః సర్వే కృష్ణాం ధూమశిఖామిన." 295 41 వ్యా- మధ్యదేశనివాసులు కృష్ణవర్ణమునకు ఉదాహరణము :- ఆచట నున్న వారందరును, పాంచాల దేశరాజ పుత్రియైన ఆ ద్రౌపదిని, కురువంశమును దహింపచేయు ఏకైక సాధనమైన, యుధిష్ఠిర క్రోధాగ్ని యొక్క నల్లని ధూమ శిఖను వలె చూచిరి. " న మూ, తద్వన్మధ్యదేశ్యశ్యామతా. న కవిమార్గే శ్యామకృష్ణయోః, పాఱ్ఱు గౌరయోర్వా మహాన్వి శేష ఇతి కవిసమయేవ్వవోదామ. వ్యా, మధ్యదేశీయుల దామనదాయకు కూడ ఉదాహరణము నిట్లే తెలియ వలెను. కవిసంప్రదాయమునందు శ్యామ - కృష్ణవర్ణములకును, పాండుగౌర వర్ణము లకును పెద్దభేదమేమియు లేదని కవిసమయములందు చెప్పియున్నాము. మూ, మధ్యదేశ గౌరతాః- "తన నవ నవనీతపిణ్డగౌరే ప్రతిఫలదుత్తరకోసలేన్ద్రపు త్యా॥ (1తి). అవగతమలికే మృగాఙ్క బిమ్బం మృగమదపత్రనిభేనలాంఛనేన" 48 వ్యా, మధ్యదేశీయుల గౌరవర్ణమునకు ఉదాహరణము:- “ఓఉత్తరకోసలరాజకుమారీ! నవనీతపు ముద్ద వలె గౌరవర్ణ మైన నీ లలాటమునందు ప్రతిబింబించిన చంద్రబింబము, కస్తూరితో రచించిన పత్రర చనతో సమానమైన కలంకమును బట్టి, గుర్తించబడినది. " - మూ, విశేషస్తు పూర్వదేశీ రాజపు త్యాదీనాం గౌరః పాణుర్వా వర్ణః. ఏవం దక్షిణదేశే ఒపి తత్ర ప్రథమ - "కపోలే జానక్యాః కరికలభద నద్యుతి ముషీ స్మరస్మేర స్పారోడ్డనురపులకంప క్త్రకమలమ్, ముహః పశ్యన్ కృణ్వన్ రజనిచర సేనాకలకలం జటాజూటగ్రంథిం ద్రఢయతి రఘూణాం పరివృఢః." 48 వ్యా విశేష మేమనగా- పూర్వదేశములకు సంబంధించిన రాజపుత్రికలు మొదలగు వారికి మాత్రము గౌరవర్ణము గాని, పాండువర్ణము గాని ఉండుకు.<noinclude><references/></noinclude> mxk113j9f5d810kmnf2bwnq78phw018 104 224267 579163 2026-09-18T07:03:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '296 తాన్యమీమాంసా దక్షిణదేశమునందు కూడ ఇట్లే. అందు మొదటిదానికి ఉదాహరణము:- (ఈ శ్లోకము హనుమన్నాటకములో నున్నది.) "గున్న ఏనుగుదంతపు కాంతిని అపహరించు జానకీక పోలమునందు, అత్యధికములున...' 579163 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>296 తాన్యమీమాంసా దక్షిణదేశమునందు కూడ ఇట్లే. అందు మొదటిదానికి ఉదాహరణము:- (ఈ శ్లోకము హనుమన్నాటకములో నున్నది.) "గున్న ఏనుగుదంతపు కాంతిని అపహరించు జానకీక పోలమునందు, అత్యధికములును, వ్యాప్తములును అగు పులకములు గల (తన) ముఖపద్మమును చూచుకొనుచున్నవాడును, మన్మథసుందరుడును అగు రఘుకుల శ్రేష్ఠుడు(తనతో యుద్ధమునకై వచ్చుచున్న ఖరదూషణాది) రాక్షసుల సైన్యము యొక్క కంకల ధ్వనిని మాటిమాటికిని వినుచు జటాజూటముయొక్క ముడిని బిగించుకొ నుచున్నాడు." వి. 'స్పారోడ్డమరపులకే ' ఆను సప్తమ్యంత పాఠమున అది 'కపోలే' అనుదానికి విశేషణము. సీత కపోలము భయముచే పులకిత మగుచున్న దాని యర్థము. తన జటా గ్రంథిని బిగించి కట్టుకొనుటకు శ్రీరాముడు సీత చెక్కిలిని అర్ధముగ ఉపయోగించినా డని భావము. సీత జన్మభూమి యగు విదేహదేశము తూర్పుదేశములలో చేరుటచే సీత రామనచాయగ నున్నట్లు వర్ణింపవలసి యున్నను, ఆమె రాజకుమారి యగుటచే గౌరవర్ణగ వర్ణింపబడినది. మూ. ద్వితీయః- తాంసాంమాధవపత్నీనాం సర్వాసాం చన్ద్రవర్చసామ్ శబ్దవిద్యేవ విద్యానాం మధ్యే జజ్వాల రుక్మిణీ. 44 వ్యా. రెండవదానికి ఉదాహరణము :- "చంద్రుని వంటి కాంతి గల ఆ శ్రీకృష్ణుని భార్య లందరిలోను రుక్మిణి, విద్యలలో వ్యాకరణవిద్య వలె, ప్రకా శించెను". వి. విదర్భదేశము దక్షిణాపథములోని దగుటచే వైదర్భియైన రుక్మిణి నల్లగా నుండవలెను. కాని ఆమె రాజపుత్రి యగుటచే చందవర్ణల కంటె కూడ అధికప్రకాశవంతురాలుగ వర్ణింపబడినది. మూ, ఏవమన్యదపి యథాసమ్భవమూహ్యమ్. నిగదితనయవిపరీతం దేశ విరుద్ధం వదన్తి విద్వాంసః తత్పరిహార్యం యత్నా త్తదుదాహృతయస్తు దోహేషు. ఇత్థం దేశవిఠాగో ముద్రామాత్రేణ మాశ్రితః సురియామ్. యస్తు ఉగీషత్యధికం పశ్యతు మద్భువనకోశమసౌ. 45<noinclude><references/></noinclude> tfr5tiionkoi9sh9gpwqhx05tojsxdj 104 224268 579164 2026-09-18T07:03:58Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అష్టాదశోధ్యాయః వలెను. ఇతి శ్రీ రాజశేఖరకృతౌ కావ్యమీమాంసాయం కవిరహస్యే ప్రథమే ధికరణే స పదళోఒధ్యాయః. 297 వ్యా. ఇతర విషయములను గూడ యథాసంభవముగ ఇట్లే ఊహించ "ఇంతవరకును చెప్పిన రీతిక...' 579164 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>అష్టాదశోధ్యాయః వలెను. ఇతి శ్రీ రాజశేఖరకృతౌ కావ్యమీమాంసాయం కవిరహస్యే ప్రథమే ధికరణే స పదళోఒధ్యాయః. 297 వ్యా. ఇతర విషయములను గూడ యథాసంభవముగ ఇట్లే ఊహించ "ఇంతవరకును చెప్పిన రీతికి విరుద్ధముగ నుండుదానిని, విద్వాంసులు దేశ విరుద్ధ మందురు. దానిని ప్రయత్న పూర్వకముగా పరిహరింపవలెను. దేశ విరుద్ధముల ఉదాహరణములు దోషములలోనికి వచ్చును." "ఈ విధముగ దేశవిభాగము సూచనాప్రాయముగ, ధీమంతులకొరకై చెప్పబడినది. అధికముగ తెలిసికొనవలె నని కోరిక గలవారు నేను రచించిన భువనకోశమును పరిశీలించవలెను.” బాలానన్దినిలో స పదశాధ్యాయము సమాప్తము. అష్టాదశోధ్యాయః కాలవిభాగం మూ. కాష్టా నిమేషా దశ పఞ్చ చైచిత్రింశచ్చ కాష్టా॥ కథితాః కలేతి. త్రింశత్కలాశ్చైవ భవేన్మహూర్త సైతింళతా రాశ్ర్యహనీ సమేతా 1. వ్యా, "పదిహేను నిమేషములు ఒక కాష్ట. ముప్పై కాష్ఠలు ఒక కల. ముప్పై కలలు ఒక ముహూర్తము. ముప్పది ముహూర్తములతో కలసి రాత్రి - పగళ్లు (ఒక దివసము) అగును" మూ. తే చ చైత్రాశ్వయుజమాసయోరృ (యేస్సమేభ) వతః త్రాత్పరం ప్రతిమాసం మౌహూర్తికి దివసవృద్ధిః. నిరాహావిశ్చత్రిమాస్యాః. తతః పరం మౌహూర్తికీ విశావృద్ధిః, దేవసహానిశ్చ, ఆశ్వయుణాత్పరతః పునరేశదేవ విపరీతమ్. వ్యా, రాత్రి, పగలు, ఇవి చైత్రమాసమునందును, ఆశ్వయుజమాసము వందును సమప్రయాణములో నుండును, చైత్రముతరువాత ప్రతిమాసమునందును మాసమునకు ఒక్కొక్క ముహూర్తము చొప్పున, మూడు మాసముల పాటు,<noinclude><references/></noinclude> ebn12odp9p0zo2l2yzlm6np5v99f1yz 104 224269 579165 2026-09-18T07:04:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '298 కావ్యమీమాంసా పగటి భాగము పెరుగును; రాత్రి భాగము తరుగుచుండును. అటు పిమ్మట మాస మన కొక ముహూర్తము చొప్పున రాత్రిభాగము పెరుగును, పగటిభాగము తరు గును, అశ్వయుజము తరువాత ఇదే విపరీ...' 579165 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>298 కావ్యమీమాంసా పగటి భాగము పెరుగును; రాత్రి భాగము తరుగుచుండును. అటు పిమ్మట మాస మన కొక ముహూర్తము చొప్పున రాత్రిభాగము పెరుగును, పగటిభాగము తరు గును, అశ్వయుజము తరువాత ఇదే విపరీతముగ జరుగును. అనగా- మూడు మాసములపాటు రాత్రి పెరిగి పగలు తరుగును. తరువాత మూడు మాసముల పాటు పగలు పెరిగి. రాతి తరుగును, మూ. రాశితో రాశ్యన్త రసంక్రమణముష్టభాసో మాసః. వర్షాది దక్షిణా యనమ్. శిశిరాద్యు త్త రాయణమ్. ద్వ్యయనః సంవత్సర ఇతి సౌరం మానమ్. పఞ్చదశాహో రాత్రం పక్షః, వర్ధమానసోమః కుళ్లో, వర్ధమానకృష్ణమా కృష్ణఇతి పిత్త్యం మాసమానమ్. అమునా చ వేదోదితః కృత్స్నాపి క్రియాకల్పః. వ్యా. సూర్యుడు ఒక రాశినుండి మరి యొక దానికి సంక్రమించు కాలము మాసము. వర్షఋతువుతో ప్రారంభ మగునది దక్షిణాయనము. శిశిరఋతువుతో ప్రారంభ మగునది ఉత్తరాయణము. రెండు ఆయనములు కలది సంవత్సరము. ఇది సౌరమానము. పదిహేను ఆహోరాత్రములు పక్షము వృద్ధిపొందు చంద్రుడు గల పక్షము శుక్లపక్షము: చీకటి వృద్ధిపొందు పక్షము కృష్ణపక్షము. ఇది పితృ దేవతలకు సంబంధించిన మాసమానము. వేదప్రతి పాదిత మగు సమస్తమైన కర్మకలాపము ఈ కాలమానము ననుసరించి జరుగును. మూ. పిత్ర్యమేవ వ్యత్యయితపక్షం దాన్ద్రమసామ్. ఇదమార్యావర్త వాసినశ్చ, కవయళ్ళ మానమాశ్రితాః. ఏవం చ ద్వౌ పక్షామాసః ద్వౌ మాసా వృతుః. షద్దాం ఋతూనాం పరివర్తః సంవత్సరం. స చ చైత్రాదితి దైవజ్ఞా శ్రావణారితి లోకయాత్రావిదః, తత్ర నఖాః, సభస్యశ్చ వర్షాః. ఇషః. ఊర్జశ్చ శరత్, సహః, సహ్యళ్ళ హేమ న్తః. తప స్తపస్యశ్చ శిశిరః. మధుర్మాధ పశ్చ వసన్తః. శుక్రః, శుచిశ్చ గ్రీష్మః. వ్యా. పిత్యమాసమునందే పక్షములను మార్చినచో, అనగా ముందు కృష్ణపక్షము, పిదప శుక్లపక్షము గ్రహించినచో, చాంద్రమసమాస మగును. ఆర్యావర్తమునందు నివసించువారును, కవులును ఈ మాసమునే ఆశ్రయింతురు. ఈ విధముగ రెండు పక్షము లొక మాసము. రెండు మాసములు ఒక ఋతువు. ఆరు ఋతువులు దొరలినచో సంవత్సరము. సంవత్సర ప్రారంభము చైత్ర మాసములో అగునని జ్యోతి శాస్త్రవిదులు చెప్పుదురు. శ్రావణ మాసముతో<noinclude><references/></noinclude> fmwamh0ks4rn2ya5odofyc8nkmakuck 104 224270 579166 2026-09-18T07:04:19Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అష్టాదశోధ్యాయః 299 అగునని లౌకిక వ్యవహారవిదులు చెప్పుదురు. అందు శ్రావణ - భాద్రపదములు వర్షరుతుపు, ఆశ్వయుజ-కార్తికములు శరదృతువు. మార్గశిర - పుష్యమాసములు హేమ న్త ఋతువు, మాఘ-పాల్...' 579166 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>అష్టాదశోధ్యాయః 299 అగునని లౌకిక వ్యవహారవిదులు చెప్పుదురు. అందు శ్రావణ - భాద్రపదములు వర్షరుతుపు, ఆశ్వయుజ-కార్తికములు శరదృతువు. మార్గశిర - పుష్యమాసములు హేమ న్త ఋతువు, మాఘ-పాల్గునములు శిశిర ర్తువు. చైత్ర - వైశాఖములు వసన్త ఋతువు. జ్యేష్ఠ - ఆషాఢమాసములు గ్రీష్మఋతువు. మూ. తత్ర "వర్షాసు పూర్వో వాయు" ఇతి కవయః. "పాశ్చాత్యఃః పౌర స్త్యస్తు ప్రతిహన్తా" ఇత్యాచార్యాః తదాహుః, "పురోవాతా హతా ప్రాకట్ పశ్చాద్వారా హతా శరత్" ఇతి తదాహు ః -‘ప్రావృష్యమ్భోళృతామోద భర నిర్భర మమ్బర మ్. కదమ్బకుసుమామోదా వాయవో వా వాని వారుణాః." వ్యా. అందు, "వర్షకాలమున తూర్పుగాలులు వీచును" అని కవులు చెప్పుదురు. "ఎర్ష కాలమునందు పడమటి గాలులే వీచును. తూర్పుగాలి వర్షకాలము నంతము చేయును" అని ఆచార్యు లందురు. కావుననే ఇట్లు చెప్పుదురు:- "తూర్పుగాలులు వీచిన వర్షకాలం అంతమగును; పశ్చిమగాలులు వీచిన శరదృతువు అంత మగును". కావుననే ఇట్లు చెప్పుదురు. "వర్షకాలమున ఆకాశము నీటితో నిండిన మేఘములచే కప్పబడి యుండును. కదంబపుష్పముల సువాసనలతో గూడిన పశ్చిమవాయువులు వీచును,” మూ. "వస్తువృత్తిరత స్త్రమ్: కవిసమయః ప్రమాణమ్.” ఇతి యాయా వరియ తదాహు :- * పౌర సంస్తోయదర్తోః పవన ఇవ పరత్పావక స్యేవ ధూమో విశ్వస్యేవాదిసర్గః ప్రణవ ఇవ పరం పావనం (నో) వేదరాశే.. సన్మానృత్తోత్సవేచ్చోరిన మదనరిపోర్నన్ధినాశీనినాద। సౌరస్యాగే సుఖం వో వితరతు వినతానన్దనః స్యన్ద చస్య. 4. వర్ష రుప్రారంభమున వాయువు వలె, అరణిని మథించు నపుడు పడ నున్న అగ్నికి మొదట ధూమము వలె, ప్రపంచమునకు ప్రారంభమున మొదటి సృష్టి యగుమహధహంకారాదికము వలె, వేదరాశికి అగ్రమున జీవిత్ర మగు ఓంకారము వలె, సంధ్యానృత్యోత్సవమును చేయదలచిన శివునకు నంది చేసిన నాంధీధ్వని ( ప్రారంభమంగళధ్వని) వలె, సూర్యుని రథము యొక్క ఎదుటి భాగమున నున్న అనూరుడు మీరు సుఖము నిచ్చుగాక. "(సూర్యశతకము.55) 8<noinclude><references/></noinclude> m51673q53a478veg9jc8m7niv1l36j5 104 224271 579167 2026-09-18T07:04:29Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '800 బడినది. కావ్యమీమాంసా వి. ఇచట వర్షకాలము తూర్పుగాలులతో ప్రారంభ మగునని వర్ణింప మూ. శరద్యనియతదిక్కో వాయుః. యథా- కృష్ణడావశ్యాయశీకరా॥ శేపాలీ కలికా కోరకషాయామోదినోఒ నిలాః " వ్యా...' 579167 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>800 బడినది. కావ్యమీమాంసా వి. ఇచట వర్షకాలము తూర్పుగాలులతో ప్రారంభ మగునని వర్ణింప మూ. శరద్యనియతదిక్కో వాయుః. యథా- కృష్ణడావశ్యాయశీకరా॥ శేపాలీ కలికా కోరకషాయామోదినోఒ నిలాః " వ్యా. శరత్కాలమున వాయువునకు దిజ్నియము ఉండదు. (ఏ దిక్కు నండి యైనను వీచవచ్చును.) ఎట్లనగా:- *'(శరత్కాలమునందు) " పాఠః కాలములందు, చల్లనైన మంచు తుంప రలను లాగికొని వచ్చునవియు, శేఫాలి మొగ్గల కషాయమైన (ఘాదైన) సువా సనలతో కూడినవియు అగు వాయువులు వీచినవి." మూ, “హేమ నే పాశ్చాత్యో వాయుః" ఇత్యే కే. 'ఉదీచ్య' ఇత్యపరే, 'ఉభయమపి' ఇతి యాయావరీయం. తయోః పాశ్చాత్యః- కజ్జన్ భూర్ణ దుమాలీస్తుహినగిరితటే షూద్ధతా స్వక్కరాలా రేవామృఃస్థూలవీచీచ యచకిత చలచ్చాతకాన్ వ్యాధునానః. పాశ్చాత్యో వారి వే ద్ధుతతుహినశిలాళీక రాసార వర్షీ మాతఙ్గముణ్ణసాన్ద్ర సుతసరలసర త్సార సారీ సమీర. వ్యా, హేమంతరువులో పడమటి వాయువు వీచునని కొందరు. ఉత్తరపు గాలి యని మరికొందరు. రెండును అని యాయావరీయుడు. అందు పాశ్చాత్య వాయువుకు ఉదాహరణము : "హిమగిరితటములపై బయలుదేరినదియు, శఠిర మైన బెరడు గల భూర్జవృక్షపంక్తులను విరుగగొట్టుచున్నదియు, రేవా నదీజల ముల పెద్ద తరంగముల సముదాయమునుండి భయపడిన, చలించుచున్న, దాత కపక్షులను ఊపి వేయుచున్నడియు, కరిగిన మంచుణాళ్ల తుంపురులను, అవి చ్ఛిన్నముగ వర్షించుచున్నదియు, ఏనుగులచే నలగగొట్టబడినవియు, దట్టముగా స్రవించుచున్నవియు అగు సరలవృక్షములు స్రవించుచున్న సారమును (పాలను) ప్రసరింపచేయునదియు ఆగు పడమటి గాలి వీచుచున్నది." ఉదీచ్యః-"లమ్సాకీనాం కిర నశ్చికురవిరచనాం రల్లకానాసయ నః చుమ్బ నశ స్థిరాగా సలింమనికలం భూర్ణ కాద్దె భూర్ణకాక్షైక చడ్డాం.<noinclude><references/></noinclude> 5vpt8kxg32ocz4oavw3t8a571byj9dh 104 224272 579168 2026-09-18T07:04:39Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అష్టాదశోధ్యాయః ఏతే కస్తూరి కైకప్రణయసురభయో వల్లభా వాహవీనాం కౌలూతీకేలికారాః పరిచయితహిమం వాయవో వాస్తు దీద్యాః. వ్యా. ఉత్తరపు గాలికి ఉదాహరణము:- *లంపాక దేశస్త్రీల చికురరచనను...' 579168 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>అష్టాదశోధ్యాయః ఏతే కస్తూరి కైకప్రణయసురభయో వల్లభా వాహవీనాం కౌలూతీకేలికారాః పరిచయితహిమం వాయవో వాస్తు దీద్యాః. వ్యా. ఉత్తరపు గాలికి ఉదాహరణము:- *లంపాక దేశస్త్రీల చికురరచనను (కేశబంధమును చిమ్మి వేయు చున్నట్టియు. రల్లకమృగములను నాట్యమాడించునట్టియు, నిర్మలమైన చంద్ర భాగా నదీజలమును చుంబించుచున్నవియు, భూర్జవృక్షముల కాండములందు (శాఖలందు) ఎక్కువ తీవ్రమైనవియు, కస్తూరీమృగముల ప్రణయముడే (సంబంధముచే పరిమళించుచున్నవియు, వహ్లవదేశస్త్రీలకు చాల ప్రియ మైనవియు, కైలూతదేశ స్త్రీలతో పరియాచకము లాడుచున్నవియు ఆగు ఉత్తర దిగ్వాయువులు, ప్రోగుచేయబడిన మంచుకలుగనట్లుగా, వీచుచున్నవి.” తదు కమ్ మూ. శిశిరేఒపి హేమ న్తవదుదీచ్యః పాశ్చార్యో జ. వసన్తో దక్షిణః "ధున్వన్ లజావనాలీర్ముహురలకలతా లాసయన్ కేరలీనా మన్స్టీరమ్మిల్ల బన్దాన్ సపది శిథిలయన్ వేల్లయన్ న్నాగవల్లీ : ఉద్దామం దాక్షిణాత్యో (మ) మిలితమలయః సారథిర్మిన కేతోః ప్రాప్తః సీమ న్తినీనాం మధుసమయసుహృన్మానచౌర॥ సమీరః." వ్యాం శిశిరఋతువునందు గూడ, హేమంతరువునందు వలె ఉత్తరపు గాలి గాని, పడమటి గాలి కాని ఉండును. వసంతమునందు దక్షిణవాయువు ఉండును. అది చెప్పబడినది:- "లంకలో నున్న వనపంక్తులను కదల్చుచు, కేరలస్త్రీల ముంగురులను నాట్య మాడించుచు, ఆంధ్రస్త్రీల కేశబంధములను శిథిలము చేయుచు, తాంబూలీ లతలను ఆడించుచు, స్పృశింపబడిన చందనవృక్షములు కలదియు, మన్మథుని సారథియు, స్త్రీల ప్రణయకోపమును అపహరించునదియు, వసంతమునకు మిత్రుడును అగు దక్షిణసమీరము వచ్చినది, " మూ, "అనియతదిక్కో వాయుర్లీష్మే" ఇత్యేకే. నైరృతః" ఇత్యపరే 'ఉభయమపి' ఇతి యాయావరీయః. తత్ర ప్రథమః :- వాత్యాచ క్రకచుమ్బితామ్బరభువః స్థూలా రజోదణ్ణకాః సంగ్రథ్న న్తి భవిష్యదభపటలస్థూణావితర్కం నభః.<noinclude><references/></noinclude> 583xxa9p87rrnspslrehwnkrwnvtzyg 104 224273 579169 2026-09-18T07:04:49Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '802 కావ్యమీమాంసా కిందాన్యన్మృగతృష్ణ కామ్బువిసరై పాత్రాణి వీతార్జసాం సిన్ధనామిహ సూత్రయన్తి దిన సేష్వాగామినీం సమ్పదమ్ 8 వ్యా, గ్రీష్మఋతువునఁదు వాయువు దిక్కు యొక్క నియమము ల...' 579169 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>802 కావ్యమీమాంసా కిందాన్యన్మృగతృష్ణ కామ్బువిసరై పాత్రాణి వీతార్జసాం సిన్ధనామిహ సూత్రయన్తి దిన సేష్వాగామినీం సమ్పదమ్ 8 వ్యా, గ్రీష్మఋతువునఁదు వాయువు దిక్కు యొక్క నియమము లేనిదై వీచును అని కొందరు. నైరృత దిక్కునుండి వీచును అని మరికొంద రందురు. రెండును అని యాయావరీయుడు. అందు మొదటి దానికి ఉదాహరణము:- * సుడిగాలిచే స్పృశింపచేయబడిన ఆకాశప్రదేశము గల స్థూలములైన దం డాకారము లగు పరాగములు (పరాగస్తంభములు) ఆకాశమును రాబోవు మేఘసము దాయముతో ఏర్పడు స్తంభము లనెడు వితర్కము కలదానినిగా చేయు చున్నవి; అనగా ఆకాశమునందు అట్టిస్తంభము లనెడు బుద్ధిని కలిగించుచున్నవి. ఇంకను ఏమనగా ఉదకములు లేని నదుల పాత్రలు (నదీమార్గములు) పగటి భాగములయందు ఎండమావుల ద్వారా ఏర్పడిన కనబడుచున్న జలసముదాయ ములచే, రాబోవు (జల) సంపదను సూచించుచున్నవి. వి. ఇచట వాయువులు ఈదిక్కునుండి వచ్చుచున్నవి అని విశేష రూపమున చెప్పలేదు, మూ. ద్వితీయః :- సోఓయం కరైస్తపతి వహ్నిమయైరివార్క : సాధారవిస్తరథరేవ ధరా సమగ్రా. వాయుః కుకూలమిన వర్షతి నైరృతశ్చ కార్మాన వైరివ శశై రశిదనశ్చ హన్తి. 9 వ్యా. రెండవదానికి ఉదాహరణము:- సూర్యుడు అగ్నిమయములు వలె నున్న కిరణములతో తపింపచేయుచున్నాడు. భూమి యంతయు బొగ్గునిప్పులు పరచి నట్లునిది. నైరృతదిక్కునుండి వచ్చుచున్న వాయువు పొట్టునిప్పును (లేదా ఊకనిప్పును) వర్షించుచున్నట్లునది. మన్మథుడు కూడ అగ్నిమయములు వలె నున్న బాణములతో కొట్టుచున్నాడు.” ఆవ. ఇపుడు ఏ ఋతువులో ఏ ఏ విషయములను వర్ణింపవలెనో చెప్పుచు మొదట వర్షర్తువును గూర్చి చెప్పుచున్నాడు:- మూ, కిఞ్చ:- "గర్భాన్ అలాకాను నివేశయన వంశాజ్కు రాన్ స్వైర్నినదై ః సృజన్తః. రణోఒమ్బుదాః పావృషి ముదయన్తో యాత్రోద్యమంభూమిభృతాం హరన్తి" 10<noinclude><references/></noinclude> 2ly0jh38koy2ufnolzx3a21lu3jvg8j 104 224274 579170 2026-09-18T07:04:58Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అష్టాదశోధ్యాయః వ్యా. "వర్షకాలమున మేఘములు, అడకొంగలకు గర్భములను కలి గించుచు, తమ ఉరుములచే వెదుళ్ల అంకురములను సృజించుచు, పరాగమును అణచివేయుచు, రాజుల యుద్ధయాత్రా ప్రయత్నమును న...' 579170 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>అష్టాదశోధ్యాయః వ్యా. "వర్షకాలమున మేఘములు, అడకొంగలకు గర్భములను కలి గించుచు, తమ ఉరుములచే వెదుళ్ల అంకురములను సృజించుచు, పరాగమును అణచివేయుచు, రాజుల యుద్ధయాత్రా ప్రయత్నమును నిలిపివేయుచున్నవి." వి. వర్షకాలమున మేఘసంబంధమువలన ఆడుకొంగలు గర్భము ధరించు ననియు, ఉరుములకు వెదురు పొదలలో హటాత్తుగ అంకురములు భూమినుండి పైకి వచ్చు ననియు వర్ణింతురు. మూ. “న సల్లకిసాల శిలీయూథీ ప్రసూనదః పుష్పితలాఙ్గలీకః, దద్ధోర్వరా సున్దర గన్ధబన్ధుర ర్హత్యయం వారిముదామనేహా.” 11 వ్యా, నల్లకీ-సాల-శిలీంధ్ర-యూఠీవృక్షములపై పుష్పములను పుట్టించు నదియు, పుంషిచిన లాంగలీవృక్షములు కలదియు, గ్రీష్మమునందు) కాలియున్న భూమియందు సుగంధమును కలిగించునదియు అగు వర్షకాలము గౌరవార్హమైనది. లేదా అమూల్య మైనది. మూ. వనాని నీలీదలమేచకాని ధారామ్బుధాతా గిరయః స్ఫురన్తి. రామన్న టిన్యః సాన్ద్రగోపాని చ శాద్వలాని. 18 వ్యా. వనములు నీలీపతములచే నల్లగా నున్నవి. పర్వతములు వర్షధారో దకములచే కడిగివేయబడిన వై ప్రకాశించుచున్నవి. పొల్లిపోవుచున్న ఉదకముచే నదులు తెగిపోయిన గట్లుకలవి. పచ్చికబయళ్లు దట్టముగా నున్న ఇంద్రగోప కీటములు (ఒకవిధమగు ఎఱ్ఱనిసిల్కు వంటి శరీరముగల పురుగులు) కలవి. ' మూ. చకోరహర్షి యతిదారచౌరో వియోగినీషి తనాథవర్మా. గృహాన్ ప్రతి ప్రస్థితపార్థసార్థః కాలో యమాధ్మాతనభాః పయోదై. 18 వ్యా. మేఘములచే పూరింపబడిన ఆకాశముగల ఈకాలము, చకోరములకు హర్షమును కలిగించునది. సంన్యాసుల సంచారమును హరించు నది, వియోగి నులచే ఎదురుచూడబడు ప్రియుల మార్గముకలది. గృహములను గూర్చి ప్రయా ణమై వెళ్లు బాటసారుల సముదాయము కలది. వి. చకోరములు వెన్నెలను భుజించుపక్షులుకావున "చకోలహర్షీ" అను టకు బదులు 'మయూరహర్షీ' అను పాఠము యుక్తము. వర్షకాలము నాలుగు మాసములును సంన్యాసులకు దేశసంచారము నిషిద్ధము.<noinclude><references/></noinclude> 1dawz8afgikw20a15nbgx2u54cpiege 104 224275 579171 2026-09-18T07:05:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '804 కావ్యమీమాంసా మూ. "యా కేలియాత్రా కిల కామినీభిర్యా తుఙ్గహర్మ్యా గ్రవిలాసశయ్యా. చతు|సమం యన్మృగనాభిగర్భం సా వారిదర్తో ప్రథమాతిథేయీ." 14 వ్యా, "విలాసార్థమైనయాత్రయు (picnic), యువతులత...' 579171 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>804 కావ్యమీమాంసా మూ. "యా కేలియాత్రా కిల కామినీభిర్యా తుఙ్గహర్మ్యా గ్రవిలాసశయ్యా. చతు|సమం యన్మృగనాభిగర్భం సా వారిదర్తో ప్రథమాతిథేయీ." 14 వ్యా, "విలాసార్థమైనయాత్రయు (picnic), యువతులతో ఉన్నతప్రా సాదాగ్రములందు శయ్య, కస్తూరితో కలసిన చతుసమము, ఇది వర్షాకాలము యొక్క మొదటి అతిథిపూజ. ” వి. వర్షాకాలము రాగనే వీటిని సేవింతు రని యర్థము. ఈ కాలమున కేలియా తలే కాని దూరయాత్రలుండవు. కుంకును కేసరములు, కస్తూరి, చంద నము, కర్పూరము- వీటిని సమమైన పాళ్ళలో కలిపి తయారు చేసిన మైపూతకు చతుఃసమ మని పేరు. మూ, చలచ్చటులబాతకః కృత కురఙ్గరాగోదయః సదర్ధురరవోద్యమో మదభత ప్రగల్భారగః. శిఖడ్డకులతాణ్డవాముదితమద్దుకజ్కాహ్వయో వియోగిషు ఘనాగమః స్మరవిషం విషం మబ్బతి. 16 వ్యా, "చలించుచున్న, చపలమైన చాతకపక్షులు కలదియు, లేళ్ళకు అను రాగమును పుట్టించునదియు, కప్పల రొదంతో కూడినదియు, మద భారము చే ప్రగల్భములైన సర్పములు కలదియు, నెమళ్ల తాండవముచే సంతసించు మద్దు పక్షులను, కంఠపులను కలదియు, ఆగు వర్షకాలము వియోగుల విషయమున విష (జం) రూప మగు మన్మథవిషమును వర్ణించును.” మూ. దలత్కుటకుడ్మలః స్ఫుటితనీ పపుష్పోత్క రో ధనప్రసవదాన్ధవః పచితమజ్ఞురీకార్జునః. కదంబకలుషాంబర కలిత కేతకీ కోరక శ్చలన్నిచులసబ్చయో హరతి హన్త మర్మాత్యయః. 16. వర్షాలి. విడుచుచున్న కుర్మలములు (మొగ్గలు) కలదియు, వికసించిన నీపపుష్ప సముదాయము కలదియు, ధవవృక్షముల పుష్పములకు బంధువైనదియు, బాగుగ ఏర్పడిన పూలగుత్తులు గల అర్జునవృక్షములు కలదియు, కదంబవృక్షము వలె నల్లనైన ఆకారము కలదియు, మొగలి మొగ్గలతో కూడినదియు, చలించు చున్న నీటిపబ్బలి తీగల సముదాయము కలదియు అగు వర్షర్తువు; ఆహాః ఎంత మనోహరముగ నున్నడిః ఇది వర్షర్తువర్ణనము.<noinclude><references/></noinclude> safaxpi0xta7ugq6yb45hcmcjmnfdii 104 224276 579172 2026-09-18T07:05:20Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అష్టాదశోధ్యాయః మూ. ప్రాడ్ల (క్ష)ర్థ న స్త్రీ విమదాన్ మయూరాన్ ప్రగల్భయ నీ కుదరద్విరేఫాన్. శరత్సమభ్యేతి వికాస్యపద్మా సున్మీలయనీ కుముదోత్పలాని. 805 17 వ్యా. "పోయిన మదము గల నెమళ్ల...' 579172 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>అష్టాదశోధ్యాయః మూ. ప్రాడ్ల (క్ష)ర్థ న స్త్రీ విమదాన్ మయూరాన్ ప్రగల్భయ నీ కుదరద్విరేఫాన్. శరత్సమభ్యేతి వికాస్యపద్మా సున్మీలయనీ కుముదోత్పలాని. 805 17 వ్యా. "పోయిన మదము గల నెమళ్లను ఝళిపించుచు, గోరింకలను, తుమ్మెదలను ప్రగల్భమైన వాటినిగా చేయుచు, శరదృతువు, పద్మములను విక సింపచేసి, తెల్ల కలువలను, నల్లకలువలను వికసింపచేయుచు, వచ్చుచున్నది... "సా ఛాతి పుష్పాణి నివేశయ నీ బన్ధూక బావాసన కుఙ్కు మేషు శేఫాలికా సప్తపలాశ కాశ ఠాణీర సౌగన్ధిక మాలతీము." 18 వ్యా, "బన్ధూక . బాణ- ఆసన-కుంకుమములయందును, శేపాలికలు, ఏడా కుల అరటిచెట్లు, రెట్లు, భాండీవము, సౌగంధికము, మాలతి - వీటియందును పుష్పములను ఆవిర్భవింపచేయుచు శరదృతువు ప్రకాశించుచున్నది. " మూ. సఖజ్జరీటా సపయః ప్రసాద్ సా కస్మ నో మానస మాచ్చిన త్తి. కాదమ్బ జారణ్ణవచక్రవాక ససారస కౌఞ్చ కులానుయాతా, 19 వ్యా. “ఖంజరీట పక్షులతో గూడినదియు, నిర్మలమైన ఉదకములతో కూడినదియు, కాదంబ కారండవ-చక్ర వాక- సారస-క్రౌంచ పక్షుల సముదాయ ముతో కూడినదియు ఆగు శరదృతువు ఎవరి మనస్సును ఆకర్షింపదు?" మూ, ఉపానయ నీ కలహంసయూత మగ స్యదృష్ట్యా పునతీ పయాంసి ముక్తాసు శుభ్రం దధతీ చ గర్భం శరద్విదితైశ్చరితై శ్చకా స్తి 20 వ్యా. "కలహంసల గుంపులను చేర్చునదియు, అగస్త్యుని (అగస్త్యన క్షత్రముయొక్క) ఉదయముచే ఉదకములను శుభ్రము చేయుచున్నదియు, ముత్యపు చిప్పలయందు శుభ్రమైన గర్భమును ఉంచుచున్నదియు ఆగు శరదృ తవు విచిత్రమైన చరిత్రములతో ప్రకాశించుచున్నది." మూ, తిం ఖనన్తో వృషభాః ఖుగై రోధో విషాజైర్విరదా రదనః శృఙ్గం త్యజన్తో రురవశ్చ జీర్ణం కుర్వన్తి లోకానవలోక నోత్కాన్ 21 (20)<noinclude><references/></noinclude> g0bqqq2rr2kqarbn9y5ypw8l4m7x7zl 104 224277 579173 2026-09-18T07:05:35Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '806 కావ్యమీమాంసా వ్యా డెక్కల ఆగ్రములచే భూమిని తవ్వుచున్న వృషభములును, దంతములచే తీరములను తవ్వుచు ధ్వని చేయుచున్న ఏనుగుణను, జీర్ణమైన (దిమికిపోయిన) శృంగమును విడచివేయుచున్న రు...' 579173 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>806 కావ్యమీమాంసా వ్యా డెక్కల ఆగ్రములచే భూమిని తవ్వుచున్న వృషభములును, దంతములచే తీరములను తవ్వుచు ధ్వని చేయుచున్న ఏనుగుణను, జీర్ణమైన (దిమికిపోయిన) శృంగమును విడచివేయుచున్న రుడు మృగములును, జనులను చూచుటయందు ఆసక్తి కలవారినిగా చేయుచున్నవి " మూ, ఆ తావదాతద్యుతి చస్త్రికాము నీలావభాసం చ నభః సమస్తాత్. సురేభవీథీ దివసావతారో జీర్ణాభ్రఖడ్డాని చ పాణ్డురాణి. 22 వ్యా, ఈ శరదృతువునందు వెన్నెలనీరు నిర్మలమైన కాంతికలది. ఆకాశ మంతటను నీలకాంతి కలది, (సురేభ వీథీదివసావతారం - అర్థము అస్పష్టము) జీర్ణ ములై మేఘఖండములు తెల్లగా నున్నవి. మూ, మహానవమ్యాం నిఖిలాస్త్రపూజా నీరాజనా వాజిభటద్విపానామ్ దీపాలికాయాం వివిధా విలాసా యాత్రోన్ముఖైరత్ర నృపైర్విధేయా వ్యా ఈ శరదృతువునందు, విజయ యాత్రకై బయలుదేరిన రాజుల చేత మహానవమినాడు చేయబడు సమస్త ఆయుధముల పూజయు, ములు, భటులు, గజములు వీటి నీరాజనము వర్ణింపదగినది. దీపాలియందు అనేకవిధములగు విలాసలు కూడా వర్ణింపదగినవి. ఆశ్వ మ. వ్యోమ్ని తారతరలారకోత్కరః స్యన్దన ప్రచరణక్షమా మహీ భాస్కర శరది దీపదీధితి ర్బుధ్యతే చ సహమాధవః సురైః 24 వ్యా, శరదృతువునందు ఆకాశమున పెద్ద నక్షత్రసముదాయ ముండును. భూమి రథసంచార మునకు యోగ్యముగ నుండును. సూర్యుడు అధికకాంతిగల కిరణములు కలవాడై యుండును. శ్రీమహావిష్ణువు దేవతలతో కూడా మేల్కొనును. మూ కేదార ఏవ కలమాః పరిణామరమ్మా శ్రీ ప్రాచీన మామలకు మర్హతి పాక నీలమ్, ఏర్వారుకం స్ఫుటననిర్గతగర్భగన మమ్లీభవన్తి చే జరత్త్రపునీ ఫలాని. 25 పాఠము వ్యా. “వరిచేలు పొలములోనే ముగ్గిపోవుటచే రమ్యముగ నున్నవి. చే నీలవర్ణము కలదైన ప్రాచీనామలకము (పెద్ద ఉసిరికాయ) ప్రశంసనీయముగ మన్నది. దోసకాయ (పండి) బద్దలగుటచే బైటకు ప్రసరించుచున్న సువాసన కలది. పెద్దదోసకాయలు పులు పెక్కు చున్నవి."<noinclude><references/></noinclude> tlf44s1rmxwgksr8m4916d8ezzysj0v 104 224278 579174 2026-09-18T07:05:44Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అష్టాదశోధ్యాయః 807 మూ. గేహాజిరేఘ నవకాలిక ణాపపాత గనాను భావసువగేవు కృషీవలా నామ్ ఆనన్దయన్తి ముసలోల్లసనావధూతి పాణిసంద్వలయ పద్ధతయో వధూట్యం 20 వ్యా. నూతనమైన వరిధాన్యపుగింజలను పో...' 579174 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>అష్టాదశోధ్యాయః 807 మూ. గేహాజిరేఘ నవకాలిక ణాపపాత గనాను భావసువగేవు కృషీవలా నామ్ ఆనన్దయన్తి ముసలోల్లసనావధూతి పాణిసంద్వలయ పద్ధతయో వధూట్యం 20 వ్యా. నూతనమైన వరిధాన్యపుగింజలను పోయుటచే బయలుదేరిన సువా సనల అనుభవమునే సుందరమైన, వ్యవసాయదారుల ఇండ్ల వాకిళ్ళలో, రోకళ్ళ ను ఆడించుటకై కదలుచున్న హస్తములయందు గలగలలాడుచున్న వలయములు గల స్త్రీలు ఆనందము కలిగించుచున్నారు. మూ, తీష్టం రవి స్తపతి నీద ఇవాదిరాఢ్యం శృఙ్గం రురు స్వజతి మిత్రమివాకృతజ్ఞః. తోయం ప్రసీదతి మునేరిన ధర్మచిన్తా (తం) కామీ దరిద్ర ఇవ శోషము పైతి పణ్కమ్. 37 వ్యా. " కొద్దికాలము క్రిత మే ధనికుడైన నీచుడు వలె సూర్యుడు తీక్ష ముగా తపింపచేయుచున్నాడు కృతజ్ఞత లేనివాడు పిత్రుని వలె రురుమృగము శృంగమును పరిత్యజించుచున్నది. మునియొక్క ధర్మచింతవలె (ధర్మపరమైన మనస్సువలె) ఉదకము ప్రసన్న మగుచున్నది. కోరికలు మిక్కుటముగా గల దరిద్రుడు వలె బురద శుష్కించిపోవుచున్నది." మూ, సద్యో వహన్తి కుటిలక్రమయుక్తకు శక్తి రేఖాఙ్క బాలపులినోదరసుప్తకూర్మాః. అస్యాం తర ణ్ణితనుతోయపలాయమాన మీనానుసారిబకద త్తకరాలఫాలాః. 28 వ్యా. "ఈ శరదృతువునందు, వంకర యైన క్రమమునందు (ప్రవాహ మార్గమునందు) కలిసిన ముత్యపుచిప్పల (నత్తగుల్లల) పంక్తులదే చిన్నతము లగు చిన్న ఇసుకతిన్నెలపై నిద్రించుచున్న కూర్మములు కలవియు, తరంగములు గల, సన్నని ఉదకమునందు పరుగెత్తుచున్న మీనములను అనుసరించు కొంగలచే ఇవ్వబడిన విశటమైనదున్నుటలు కలవియు (అనగా ఆమీనములను పట్టుకొనుటకై శొంగలు నీటిమీదుగా ఎగురుటచే నీటి పై నాగలిదాలు పడినట్లు కనబడుచున్నది. అగు నదులు ప్రవహించుచున్నవి. " మూ. అపజిలతటాపట॥ ఫర్ఫణ్ణఫాలో జ్జ్వులు పతత్కురఠశాతర ఖ మదదభ్రమీనార్భకః,<noinclude><references/></noinclude> br9jrc5msfsbd6lmy4hhuzpjo2uo8ow 104 224279 579175 2026-09-18T07:05:53Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '808 కావ్యమీమాంసా వ్యాం లుదత్కమఠ సైకతశ్చల బకోటవాదాటితః సగిత్సలిలసజ్జ్చయః శరది మేదుర సీదతి." 28 శరత్ * పంకము లేని తీరములయందలి గోతులు కలదియు, మత్స్యములచే అనాయాసముగ ఏర్పరుపబడిన (...' 579175 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>808 కావ్యమీమాంసా వ్యాం లుదత్కమఠ సైకతశ్చల బకోటవాదాటితః సగిత్సలిలసజ్జ్చయః శరది మేదుర సీదతి." 28 శరత్ * పంకము లేని తీరములయందలి గోతులు కలదియు, మత్స్యములచే అనాయాసముగ ఏర్పరుపబడిన (ఫాంట) బాలులచే (ఫాలమనగా నాగలి చివర నుండు తీష్టమైన భాగము; దానిదే భూమిపై ఏర్పడిన చాలు అని యర్థము. నాగలి కొనలవలె నున్న మత్స్యములు ఇటునటు తిరుగు చుండుటచే నాగలిచాలులవలె గీతలు పడుచున్న వని యర్థము) ప్రకాశించుచున్నదియు, పట్టుకొనుటకై వచ్చి మీద పడుచున్న కురరములనుండి భయపడి తిరుగుచున్న అనేకములైన చిరు చేపలు కలదియు, దొర్లు చున్న తాబేళ్లతోగూడిన ఇసుకతిన్నెలు కలదియు, సంచ రించుచున్న కొంగలదే ధ్వనిక లదిగ చేయబడినదియు, చిక్కగ నున్నదియు గు నదీజల సముదాయము శరత్కాలమున తగ్గిపోవుచున్నది." ఇది శరత్కాల వర్ణనము. మూ. ద్వితిముచుకున్దకలిక శ్రీ చతురముకులః క్రమేణ లవలీషు. పఞ్చషఫలినీకుసుమో జయతి హిమర్తుర్నవావతరః. 80 వ్యా, "ముచుకుందవృక్షముపై రెండు మూడు మొగ్గలు కలదియు, లవలీలతలయందు క్రమముగ బయలుదేరిన మూడు నాలుగు మొగ్గలు కలదియు, ఐదారు ప్రియంగులతాకుసుమములు కలదియు ఆగు, క్రొత్తగావచ్చిన హేమం తరువు సర్వోత్కర్షముగ నున్నది.” మూ. పున్నాగరోధ్రప్రసవావతంసాః వామర్రువ, కఞ్చళకుఞ్చతాఙ్గః వక్త్రోల్లసత్కుణమసిద్ధ కాజ్కాః సుగన్ధతైలా | కబరీర్వహన్తి 81 వ్యా, “పున్నాగ-లోధ్రపుష్పములను కర్ణభూషణములుగా ధరించిన వారును, రవికెలచే బిగించబడిన శరీరము కలవారును, ముఖములపై ప్రకాశించుచున్న కుంకుమబిందువు (తిలకము) కలవారును, అగు అంగనలు, సుగంధతైలము గల కబరీభారములను (కొప్పులను) ధరించుచున్నారు." మూ, యథా యథా పుష్యతి శీతకాలసుషారు చూర్ణోత్కరకీర్ణవాత ః తథా తథా యౌవనశాలినీనాం కవోష్ణతామత్ర కుదా లభ. 83 వ్యా, "ఈ హేమంత ర్తువునందు మంచు యొక్క చూర్ణముచే వ్యాప్త మైన వాయువు గల శీతకాలము ముదిరిన కొలదియు, యౌవనశాలు లగు యువతుల కుచములు గోరువెచ్చతనమేను పొందుచున్నవి...<noinclude><references/></noinclude> ketskikfjwmix1ti741chqi8tzxk9jd 104 224280 579176 2026-09-18T07:06:03Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అష్టాద మూ. వరాహవర్రాణి నవోదనాని దధీని సన్నద్ధశరాణిదాత్ర 809 సుకోమలాః సర్షపకన్దలీశ్చ భుక్త్వా జనో నిన్దతి వైద్యవిద్యామ్, 88 వ్యా. "ఈ కాలమునందు, వనవరాహమాంసములను, క్రొత్తబియ్యమ...' 579176 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>అష్టాద మూ. వరాహవర్రాణి నవోదనాని దధీని సన్నద్ధశరాణిదాత్ర 809 సుకోమలాః సర్షపకన్దలీశ్చ భుక్త్వా జనో నిన్దతి వైద్యవిద్యామ్, 88 వ్యా. "ఈ కాలమునందు, వనవరాహమాంసములను, క్రొత్తబియ్యము అన్నములను, మీగడతో కూడిన పెరుగులను, కోమలములైన ఆవకూర అంకర ములను భుజించి, జనులు వైద్యవిద్యను నిండించుచున్నారు.” (ఇట్టి ఆహారము ఆరోగ్యహేతు వగుటచే జనులకు వైద్యసహాయము అనావశ్యక మని భావము). మూ. అత్రోపదారః సలిలై ః కవో షైర్యత్కి ఇ్చదర స్వదతేఒన్న పానమ్. సుదర్భమని పీడ తే స్వస్యస్తు నిత్యం తుహినర్త వేసే. "ఈ కాలమునందు గోరువెచ్చని నీళ్ళతో ఉపచారములు జరుగుచుండును. ఏ అన్నపాన మైనను రుచిగానే ఉండును. అతికురూపవతిని కూడ గాఢముగ ఆలింగనముచేసికొని శయనించుచుందురు. ఈ హేమంతరువునకు నిత్యము స్వస్తి యగుగాక." మూ, విముక్త బర్హా విమదా మయూరాః పదూఢగోధూమయ చ సీమా. వ్యాఘీ ప్రసూతి | సలిలం సబాష్పం హేమన విజ్ఞాని ఆయన్త్యముని. 85 వ్యా, పింఛములు రాలిపోయిన మయూరములు మధరహితము లై యుండును. గ్రామసీమలు గోధూమ-యవలపంటలతో నిండియుండును. ఆడ పులులు ఈనును, నీటిపై ఆవిరి తేలుచుండును. ఈ హేమన చిహ్నములు సర్వో త్కృష్టముగ నున్నవి. మూ, సళ్లమీధ్యానపాఠాని క్షేత్రాణ్యత జయన్తిద. త్రిశఙ్కుతిలకా రాత్యః పద్యస్తే లవడాని చ 86 వ్యా. ఈ కాలమున పొలములు శమీధాన్యములు (మినుము పెసర, ఉలవలు, కండులు మొదలగునవి) పండి ప్రకాశించుచుండును. రాతులు త్రిశంకు నక్షత్రము తిలకముగా కలిగి యుండును. (ఈ రాత్రులందు ఆకాశముపై నున్న త్రిశంకునక్షత్రము స్పష్టముగ కనబడును) ఉప్పు తయారగును." మూ. ఉద్యానానాం మూక పుంస్కోకిలత్వం భృఙ్గతీదాం మౌనముద్రాము భేషు. మనోద్యోగా పత్రిణాం వ్యోమయాత్రా హేమనే స్యాత్సరం దర్శక్షయళ్ళ. 87<noinclude><references/></noinclude> ordftdd6kx9e46tb7n4sgiuzi4qyd2c 104 224281 579177 2026-09-18T07:06:24Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '810 కావ్యమీమాంపా వ్యా హేమంతఋతువునందు, ఉద్యానములలోని పుంస్కోకిలలు మూగ వోవును. ఆడు తుమ్మెదల ముఖములలో మౌనముద్ర యుండును. పక్షుల ఆకాశ సంచారము మంది ప్రయత్నము కలదై ఉండును. సర్పము...' 579177 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>810 కావ్యమీమాంపా వ్యా హేమంతఋతువునందు, ఉద్యానములలోని పుంస్కోకిలలు మూగ వోవును. ఆడు తుమ్మెదల ముఖములలో మౌనముద్ర యుండును. పక్షుల ఆకాశ సంచారము మంది ప్రయత్నము కలదై ఉండును. సర్పముల దర్పము కూడ క్షీణించును. మూ. కర్కన్దూనాం నాగరణ్ణఫలానాంపాకో దేశ ఖాండవోప్యావిరస్తి. కృష్ణకూడాం పుణ్ణకాణాం చ గర్భే మాధుర్యే శ్రీర్ణాయతే దాప్య పూర్వా. 88 వ్యా. "కర్కంధూవలములకును, నారంగ ఫలములకును, పటిక బెల్లము వంటి రుచిని కలిగించు (ఖాండవ మనగా పటికి బెల్లము) పాకాధిక్యము ఉండును. నల్ల చేరకునందును, బంగారుతీగ చెరకునందును ఉన్న మాధుర్యములో ఒక అపూర్వమైన శోభ కలుగును” మూ. యేషాం మధ్యేమన్దిరం తల్పసమ్మత్ పార్శ్వే దారాః స్పారతారుణ్యతారాః . లీలావహ్నిర్ని హ్నుతోద్దామధూము స్తే హేమం గ్రీష్మ శేషం విదని. ఇతి హేమన ః. 89 వ్య్యా "ఎవరికి గృహమధ్యమున మంచి తల్ప ముండునో, అధికనుగు తారుణ్యముతో ఒప్పారుచున్న భార్య ప్రక్కన ఉండునో, ధూమము లేని విలా సార్థమగు అగ్ని ఉండునో, వారు హేమంతఋతువును కూడ గ్రీష్మము యొక్క శేషమునుగా (గ్రీష్మ ఋతువుయొక్క చివరిభాగమునుగా ఇది హేమంతఋతుధర్మవర్ణనము. మూ. హేమ నధర్మా శిశిర విశేషస్తు రాత్రిర్విచిత్రసురతోచితయామరై ర్యా చణో మరుద్వహతి కుఙ్కుమపణ్క సాధ్యం. తల్పస్థితిర్ద్విగుణతూలపటా కిమన్య- దర్ఘన్తి చాత్ర వితతాగురుధూపధూమాః. భావింతురు." 40 వ్యా. శిశిరఋతువు ధర్మములు కూడ హేమంతమునందు వలెనే ఉండును, ఇక విశేష మేమనగాఃణ<noinclude><references/></noinclude> 5k2hlek1zqymnb3ooim324hixu5etr3 104 224282 579178 2026-09-18T07:06:38Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అష్టాదశోధ్యాయః 811 "రాత్రి విచిత్రసురతములకు అనుకూలముగ నుండు దీర్ఘత్వము గల యామములు కలది. కుంకుమలేపముచే చికిత్స చేసికొనుటకు తగిన తీవ్రమైన వాయువు వీచును. శయనముల ఏర్పాటు రెట్...' 579178 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>అష్టాదశోధ్యాయః 811 "రాత్రి విచిత్రసురతములకు అనుకూలముగ నుండు దీర్ఘత్వము గల యామములు కలది. కుంకుమలేపముచే చికిత్స చేసికొనుటకు తగిన తీవ్రమైన వాయువు వీచును. శయనముల ఏర్పాటు రెట్టింపు మడతలు పెట్టిన నూలుబట్టలు కలది; లేదా రెట్టింపు దూది నింపిన బట్టలు కలది. ఇంక చెప్పున దేమున్నది? ఇచట అతివి స్తృత మగు అగురుధూపధూమములు ప్రశంసనీయముగ ఉండును." వి. ధూపమనగా కాల్చుటకు ఉపయోగించు సుగంధ ద్రవ్యము; లేదా దానినుండి వచ్చుపొగ, ధూమ మనగా పొగ. ఏ పొగ యైన కావచ్చును. మూ, ఆశ్లేషిణః పృథుర తళ్ల మపీతశీత మాయామినీం ఘనముదో రజనీం యువానః, ఊర్వోర్ముహుర్వలనబన్ధ నసన్ధిలో ల పాదా నసంవలితతూలపటాః స్వపన్తి. 41 వ్యా. "అధికమైన సురతశ్రమచేత త్రాగివేయబడిన శీఠబాధకలు గునట్లుగా, దీర్ఘమైన రాత్రియంతయు పరస్పరము ఆశ్లేషించుకొనిన, అత్యధి కానందవంతులగు యువతీయువకులు, మాటిమాటికిని ఊరువులను మెలితిప్పు దుండుటచే, (మంచమునకు కట్టి బిగించిన బంధనముల సంధులనుండి పోయినవియు, పాదములవద్ద ప్రోగుపడిపోయిన వియు అగు దూదితో నింపిరి వస్త్రములు (ఆచ్ఛాదనవస్త్రములు కలవారై నిద్రించుచున్నారు." మూ. పానే ఒమ్బసో సురసనీరసయోర్న రాతి స్పర్శక్రియాను తుహినానలయోర్న L నో దుర్భగా సుభగయోః పరిరమృణే చ నో సేవనే చ శశిరాస్కరయోర్విశేషం. 42 "ఈ కాలమున మధురమైన జలమును త్రాగినను, మధురము కాని జలమును త్రాగినను భేదమేమియు కనబడుటలేదు. మంచును స్పృశించినను, అగ్నిని స్పృశించినను భేదము తెలియుటలేదు. సుందరిని కౌగిలించుకొన్నను, సౌందర్య విహీన యగు దానిని కౌగలించుకొనినను భేదము తెలియుటలేదు. చంద్రుని సేవించినను, సూర్యుని సేవించినను భేదము తెలియుట లేదు, " మూ. పుష్పక్రియా మరువకే జల కున్దాన్య శేషకుసుమేషు ధురి స్థితాని,<noinclude><references/></noinclude> 8ycqi81khqrs3t7951ljjcx0wiklmwb 104 224283 579179 2026-09-18T07:06:47Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '812 సౌభాగ్యమేణతిలకాద్భజతే ఒక్క బిమ్బం చ కాలే తుషారిణి దహన్తి చ చన్దనాని. తావ్యమీమాంసా 48 వ్యా. “మంచుతో కూడి యుండు ఈ హేమంతమున, మరువక వృక్షము నందు పుష్పోద్దము ముండును. జలక్రీడల...' 579179 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>812 సౌభాగ్యమేణతిలకాద్భజతే ఒక్క బిమ్బం చ కాలే తుషారిణి దహన్తి చ చన్దనాని. తావ్యమీమాంసా 48 వ్యా. “మంచుతో కూడి యుండు ఈ హేమంతమున, మరువక వృక్షము నందు పుష్పోద్దము ముండును. జలక్రీడల నింద యుండును. కుందపుష్పములు అన్ని పుష్పములకంటెను, అగ్రస్థానమున నుండును. సూర్యబింబము, చంద్ర బింబము కంటె ఆనందకరముగ నుండును చందనము శరీరమును దహింప చేయును (పీడించును)." మూ. "సిద్ధార్థయష్టను యథోత్త రహీయమాన సనానభిన్న ఘనసూచిపరమరాసు. ద్వి తావశేషకుసుమాసు జన్ని క్రమేణ పాక క్రమః 5 పిశిమానముపాదధాతి'' 44 వ్యా. యథోత్త రముగ (ముందు వచ్చినదిముందు, తరువాతవచ్చినది తరు వాత అనువిధమున) తరిగిపోవుచున్న సంతానముకల పై బద్దలగుచున్న దట్టమైన సూదుల (అనగా సన్నని కాయల) పరంపరలు కలవియు, జన్మక్రమముదే మిగిలిన రెండు మూడు పుష్పములు మాత్రమే కలవియు (అనగా అంతమున ఆవిర్భవించిన పువ్వులు మాత్రము పువ్వులుగా మిగిలిపోయినవి అని యర్థము) అగుజనమొక్కలపై, పాకముయొక్క శ్రమము కపిశవర్ణమును కలిగించుచున్నది. • మూ, ఉదీచ్యచడ్డానిలతా డితేషు సులీనమీనాను జలస్య మూలే నాలాప శేషాబ్జలతాస్విదానీం విలనవాపీషు న యాతి దృష్టిః. 45 వ్యా. "తీవ్రమైన ఉత్తరపు గాలులచే కొట్టబడినవియు, నీటి అట్టఅడుగున బాగా అణగి ఉన్న మీనములు కలవియు, కాడలు మాత్రమే మిగిలిన పద్మములు గలవియు అగు విలాసార్థమైన దిగుడుబావులవైపు ఇప్పుడు దృష్ఠి వెళ్ళుట లేదు." మూ, మాద్యన్మతఙ్గః పృషతైకతోషి పుష్యద్వరాహో ధృతిముల్లులాయం. దరిద్రనిన్దః సధనైకవన్ద్యఃస ఏష కాలః శిశిరః కలాలు. 46 వ్యా, “భయంకరమైన ఈ శిశిరఋతువు మదించిన ఏనుగులు కలది, కేవలము పృషతమృగములను ఆనందిపచేయునది. వృద్ధి పొందుచున్న వరాహ ములు కలది, ఆనందము గల దున్నపోతులు గలది. దరిద్రులచే నిందింపబడునది. కేవలము ధనవంతుల చేతమాత్రమే అభినందింపబడునది."<noinclude><references/></noinclude> jx55yocime0td35idwo6aaixcwejb11 104 224284 579180 2026-09-18T07:06:57Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అష్టాదశోధ్యాయః మూ. అభినవధూరోషస్వాదుః కరీషత నూనపా దసర లజనా శ్లేష క్రూరిస్తుషారసమీరణ. గలితవిధవస్వాజ్ఞేవాద్య ద్యుతిర్మసృణారవే ర్విరహివనితావస్త్రావమ్మంబిభర్తి నిశాకరః. 8...' 579180 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>అష్టాదశోధ్యాయః మూ. అభినవధూరోషస్వాదుః కరీషత నూనపా దసర లజనా శ్లేష క్రూరిస్తుషారసమీరణ. గలితవిధవస్వాజ్ఞేవాద్య ద్యుతిర్మసృణారవే ర్విరహివనితావస్త్రావమ్మంబిభర్తి నిశాకరః. 818 47 వ్యా. "(ఈ హేమంతుఋతువునందు) పిడకల నిప్పు నవవరూ కోపము వలె మధురమైనది. మంచుగాలి దుష్టజనుల సంబంధము వలె క్రూరమైనది. ఇపుడు, సూర్యుని కాంతి వైభవము తొలగిపోయినవాని ఆజ్ఞ వలె, మృదువుగా నున్నది. చంద్రుడు విరహముతో బాధపడుచున్న స్త్రీయొక్క ముఖముతో సామ్మ మును ధరించుకున్నాడు." మూ. ప్రియ ప్రకృతిపి త్తలాః క్వధికకుఱ్కుమాలేపనై భుజోరు మూలాదిఖిః. ఇహాభినవయౌవనాః సకలరాత్రిసంశ్లేషితై ర్హరన్తి శిశిరజ్వరారతిమతీవ పృథ్వీమసి. 48. 6. వ్యా, "ప్రకృతిచేతనే సి తస్వభావము గల నూతన యౌవనవతులగు స్త్రీలు, ఉడికించిన కుంకుమలేపము గలవియు, రాత్రి అంతయు అలింగము చేసికొన బడినవియు అగు నితంబవలకములు, సనతటములు, భుజమూలములు, ఊరు మూలములు మొదలగువాటిలో మిక్కిలి అధిక మైనను, శిశిర తైత్యమువలన కలి గిన బాధను హరించుచున్నారు." ఇది రరులక్షణము. మదర్థిః చళపారిశాణాం హారికదాత్యూహ మధువ్రతానామ్. 69 పుంస్కోకిలానాం సహకారబన్ధుః మదస్య కాలః పునరేష్ ఏవ. వ్యా. "చైత్రమాసమున శుకసారికలకును, హారీత - దాత్యూహ-పక్షుల తుమ్మెదలును గొప్ప మదము కలుగును. తీయమామిడిచెట్లకు బంధు వైన ఈ చైత్రమాసమే పుంస్కోకిలల (మొగ కోకిలల) మదమునకు కాలము." మూ. మనోఒరికం చాత్ర విలాస లాస్యే ప్రేతాసు దోలాసు చ సున్దరీణామ్. గితేచ గౌరీచరితావతంసే పూజా ప్రబన్దే చ మనోభవస్య. 50 "ఈ కాలమున సుందరుల మనస్సు విలాస లాస్యములందును, పదారులు చేయుట యందును(ప్రేంఖాసు) ఉయ్యాలల యందును, పార్వతీచరిత్రము అలం కారముగా గల, అనగా పార్వతీ చరిత్రమునకు సంబంధించిన, పాటలయందును, మన్మథపూజా విస్తారమునందును, అధికముగ ప్రవర్తించును"<noinclude><references/></noinclude> ocv6hhf129xppy7srfych2rnhgc1uo7 104 224285 579181 2026-09-18T07:07:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '814 కావ్యమీమాంసా మూ. పుంస్కోకిల కూజతి పఞ్చమేన బలాద్విలాసా యువ తౌస్పుర ని స్మరో వస నేత్ర నవై ప్రసూవై | స్వచాపయ ష్టేర్ఘటనాం కరోతి 61 వ్యా. "ఈ వసంత ఋతువునందు పుంస్కోకిల పంచమస్వరము...' 579181 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>814 కావ్యమీమాంసా మూ. పుంస్కోకిల కూజతి పఞ్చమేన బలాద్విలాసా యువ తౌస్పుర ని స్మరో వస నేత్ర నవై ప్రసూవై | స్వచాపయ ష్టేర్ఘటనాం కరోతి 61 వ్యా. "ఈ వసంత ఋతువునందు పుంస్కోకిల పంచమస్వరముతో కూయుచున్నది. యువతులయందు విలాసలు బలాత్కారము (అనగా వల దన్నను) ప్రకాశించుచున్నవి. మన్మథుడు నూతనపుష్పములతో తన ధనస్సును కూర్చుకొనుచున్నాడు". మూ. పినద్ధ మాహారి జనాంశుకానాం సీమ న సిన్దరజుషాం వసస్తే. స్మరికృతే ప్రేయసి భక్తిభాజాం విశేషవేషః స్వదతే వధూ రామ్. 52 వ్యా. "వస న్తమునందు, బంగారు జరీగల వస్త్రములను ధరించినవారును, సీమంతమునందు సిందూరమును ఉంచుకొనిన వారును, మన్మథుడుగా చేయబడిన పియునియందు భక్తి కలవారును అగు స్త్రీల వేష విశేషము చాల మనోహర ముగ నుండును.” వి. మన్మథోత్సవమునందు తమ భర్తలనే కూర్చుండబెట్టి, మన్మథునిగ భావించి వారికి పూజ చేయుదురు. మూ. అయం ప్రసూనోద్దుర కర్ణికారః పుష్పప్రపశ్చ్చాత కార్చానారు. విజృమృణాకోవిద కోవిదార కాలో వికాశోద్యత సిన్దువార 1.58 బా. "ఈ కాలము పుష్పములతో నిండిన కర్ణికారవృక్షములు కలది. పుష్పసముదాయముతో ప్రకాశించు కాంచనారవృక్షములు కలది. ఎట్లు విజృం లించవలెనో తెలియు కోవిదారవృక్షములు కలది. వికసించుటకు ఉద్యుక్త మైన సిందువార వృక్షములు కలది.” మూ. రోహితకా మాతక కింకిరాతా మధూకమోదా॥ సహ మాధవీఖిః. జయన్తి శోభాజ్ఞా-కశ్చ శాభీ సకేసరః పుష్పథరైర్వసనే. 6$ - వా. "వసంతమునందు, రోహితక అమ్రాతక-కింకిరాతవృక్షములు, మధూకము, అరటిచెట్లు. మాధవీలతలు, కోలాంజరకవృక్షము, కేసరవృక్షము, పుష్పభారముచే సర్వోత్కర్షగ నుండున మూ, యో మాధవీము కులదృష్టిన వేణిజనో య కోకిలాక లతే కథనే చ లాభ<noinclude><references/></noinclude> q7rxace61flz0jn53eo18bcs01hkpzn 104 224286 579182 2026-09-18T07:07:19Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అష్టాదశోధ్యాయః 815 పూజావిధీర్ధమనకేసచయః స్మరస్య తస్మిన్ మధు॥ స భగవాన్ గురురఙ్గనానామ్. 55 చేసికొనుట వా. ” మాధ వీముక లములను చూచినపుడు వేణిబంధమును యందును, (అనగా ఆ ముకులముల ఆకారము...' 579182 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>అష్టాదశోధ్యాయః 815 పూజావిధీర్ధమనకేసచయః స్మరస్య తస్మిన్ మధు॥ స భగవాన్ గురురఙ్గనానామ్. 55 చేసికొనుట వా. ” మాధ వీముక లములను చూచినపుడు వేణిబంధమును యందును, (అనగా ఆ ముకులముల ఆకారమున కొప్పు కట్టుకొనుట లేదా ఆ ముకులమును కొప్పులోధరించుట అని యర్థము). కోకిలల మధురధ్వనిని బట్టి మాటలలో లాభమునందును, (అనగా కోకిలధ్వని వలె మధురముగ మాటలాడుట యందును), దమనకపుష్పముచే మన్మథపూజ చేయుట యందును, భగవంతు డైన ఈ వసంతుడే అంగనలకు గురువు," మూ. నాలిఙ్గతః కురవక స్త్రీలకో న దృష్టో నో తాడితశ్చ చరడైః సుదృశామశోకః. సిక్తోన వక్త్రమధునా వకులశ్చ దైతే చిత్రం తథాపి భవతి ప్రసవావకీర్ణం. 56 వ్యా, కురవకపృక్షము, (అంగనలదే) అలింగనము చేసికొనబడలేదు. తిలకవృక్షము చూడబడలేదు. అశోకవృక్షము స్త్రీల పాదములచే తన్నబడలేదు. కులవృక్షము ముఖమునందలి మద్యముచే తడపబడలేదు. అయినను, ఇవన్ని యు చైత్రమాసమున పుష్పములతో నిండినవి. ఇది చాల ఆశ్చర్యము. వి. కురువకవృక్షావాదులు కొంతాలింగాదులచే పుష్పించునని కవిసమయము. మూ. చైత్రే చిత్రా ర క్త నీలావళోజౌ స్వర్ణాకోక సతృతీయశ్చ పీఠః. జైత్రం రక్త్రం తత్ప్రసూనాన్తరేఖ్య శ్చేతోయోనేర్భూర్భువః స్వస్త్రయే. 57 వ్యా. "చైత్రమాసమునందు, రక్తవర్ణము గలదియు నీలవర్ణము కలసియు అగు ఆశోకవృక్షములు (పుష్పములు) ఆశ్చర్యజనకముగ నుండును. మూడ వదైన స్వర్ణాశోకము పీతవర్ణము కలదై యుండును, అది (ఈపుష్పశ్రయము) భూలోక భువర్లోక స్వర్లోకములు మూడింటియందును, ఇతర పుష్పములకంటె అధికమైన, మన్మధుని విజయసాధనము." - మూ, గూపకు నాం నాలికేరద్రుమాణాం పిన్తాలానాం పాటలీకింశుకానామ్. ఖర్జూరాణాం రాడతాడితరూణాం పుష్పాపీడన్యాస హేతుర్వసన్తః. 58<noinclude><references/></noinclude> j1zodblc9qev70gzf7q311pa1jhdrha 104 224287 579183 2026-09-18T07:07:29Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '816 - కావ్య మీమాంసా వ్యా. "వస నర్తువు, గూవాకు (పోక) నాలికేర-హింతాళ, పాటలీ కింశుక-ఖర్జూర - రాడ-తాడీవృక్షములపై పుష్పరూపము లగు శిరోభూషణములకు ఇది వస నఋతువర్ణనము. మూ. వికాసకారీ నవమల్లి...' 579183 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>816 - కావ్య మీమాంసా వ్యా. "వస నర్తువు, గూవాకు (పోక) నాలికేర-హింతాళ, పాటలీ కింశుక-ఖర్జూర - రాడ-తాడీవృక్షములపై పుష్పరూపము లగు శిరోభూషణములకు ఇది వస నఋతువర్ణనము. మూ. వికాసకారీ నవమల్లికానాం దలచ్చిరీష పసవాభిరామ। పుష్పపదః కాఞ్చనకేతకీనాం గ్రీష్మో ఒయముల్లాసిధాత కేకం. 58 వ్యా, ఈ గ్రీష్మము నవమల్లికల వికాసమును చేయునది. వికసించుచున్న శిరీషపుష్పములదే మనోహర మైనది. శాంచన కేతకులయందు పుష్పములను జనింపచేయునది. వికసింపచేయబడిన ధాతకివృక్షములు కలది. మూ. ఖర్జూరజమ్బూపనసామ్రమోచ ప్రియాల పూగీఫలనాలికే రై 1. ద్వన్ద్వాని భేదాలసతామపాస్య రతాను సన్దానమిహాద్రియ స్తే. 60 వ్యా ఈ ఋతువునందు, మిథునములు, ఖర్జూర జంబూ - పనస-ఆ మ మోచ ప్రియా పూగీనం నారికేలఫలములచే అలసటను తీర్చుకొనుచు, సురత క్రీడలను ఆదరించుచుచుందురు. - మూ, ప్రోతాంస్యనమాృంసి సకూపకాని ప్రసాద్ కఠోరేఒహని పానపూర్ణా। శుచౌ సమభ్యర్థితసకుపానే ప్రగే చ సాయం చ వహన్తి మార్గాం. 61 వ్యా ఉదకరిహితము లగు ప్రవాహములు (ప్రవాహమార్గములు) చిన్న నూతులతో కూడినవి, (ఎండిపోయిన నదీమార్గములలో తాత్కాలికముగ నూతులు త్రవ్వుచుందురు). మిట్ట మధ్యాహ్నమున, పానీయశాలలు పాంథులతో నిండి యున్నవి. సక్తుపానమును (మజ్జిగలో కలిపిన పేలాల పిండి యొక్క పాన మును) అభిలషించు గ్రీష్మఋతువునందు ప్రాతఃకాలమునందును సాయంకాలము నందును మార్గములందు జనుల ప్రయాణములు సాగుచుండును. మూ, యత్కాయమానేను దినార్ధని దా యత్స్నాన కేలిర్దివసావసానే యత్రిశేష సరసపుష్టియోగో ఘనమర్మమాథీ 62 వ్యా, "మిట్టమధ్యాహ్నమున గుడిశెల లో నిద్ర (గుడిశెలు చల్లగా నుండును) సాయంకాలమునందు స్నాన క్రీడయు, తెల్లవారు ఝామున సురత ప్రవేశము, ఇవి గ్రీష్మమునందు చేతిలో ఉన్న ఉపాయములు (ముష్ఠియోగం ఆ చిట్కాలు)<noinclude><references/></noinclude> hpjq16foy8zblml4cyc2iln2utopot9 104 224288 579184 2026-09-18T07:07:39Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అష్టాదశోధ్యాయః 817 మూ. యా చస్త్రికా చన్దపఙ్క హృద్యా యా జాలమార్గాని ల వీలి మాలా యా తాలవృనైరుద బిన్దువృష్టిర్జలాజ్ఞలిం సా శుచయే దదాతి. 68 వ్యా. "మంచిగంధము వలె మనోహరమైన వెన్నెలయు...' 579184 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>అష్టాదశోధ్యాయః 817 మూ. యా చస్త్రికా చన్దపఙ్క హృద్యా యా జాలమార్గాని ల వీలి మాలా యా తాలవృనైరుద బిన్దువృష్టిర్జలాజ్ఞలిం సా శుచయే దదాతి. 68 వ్యా. "మంచిగంధము వలె మనోహరమైన వెన్నెలయు, కిటికీల నుండి వచ్చు వాయుతరంగమాలయు, విననకఱ్ఱులచే జలబిందు వర్షము-ఇవి గ్రీష్మమునకు జలాంజలిని ఇచ్చివేయును (అనగా నశింపచేయును). మూ, కర్పూరచూర్ణం సహకారభఙ్గ స్తామ్బూలమార్ద్ర క్రముకోపక్ స్తమ్. హరాశ్చతారాస్త నువస్త్ర మేతన్మహారహస్యం శిశిర క్రియాయాః. 84 వ్యా. "కర్పూరచూర్ణము, తీయమామిడిచిగురు, పచ్చివక్కతోకూడిన తాంబూలము, పెద్దముత్యాలహారములు, సన్నని వస్త్రము, ఇది శీతలోపచారము లోని మహారహస్యము . మూ. “ముత్తాలతాశ్చన్దనపఙ్కదిగ్ధామృణాలహారానుసృతా స్రజశ్చ మౌలౌ స్మితచమ్పకానాం గ్రీష్మేఒ పి సోమయం శిశిరావ తార . " 85. “మంచి గంధముచే పూయబడినవియు, జలముచే ఆర్ద్రములును తామర తూడుల హారములచే అనుసరింపబడినవియు ఆగు ముత్యాలహారములు, శిరస్సుపై విశసించిన చంపక పుష్పముల మాలికలును, ఇవి గ్రీష్మమునందు శిశిర ఋతువు యొక్క గూడ శిశిరఋతువుగా చేయును) మ. అత్రహీ:- ఆగమనము" (అనగా ఇవి గ్రీష్మర్తువును పద్యస్త ఇత భూతాని తాప్యన్త ఇవ హంసవః క్వథ్య స్త ఇవ తోయాని ధారయన్త ఇవ దాద్రయః, 66 వ్యా. ఈ గ్రీష్మమున "భూతములు ఉడికించబడుచున్నాయా అన్నట్లున్నవి. పరాగములు కాల్చబడుచున్నాయా అన్నట్లున్నవి. ఉదకములు మరిగించబడు తున్నాయా అన్నట్లువి. పర్వ-ములు (నిప్పులో వేసి) ఊదబడుచున్నాయా అన్నట్లున్న వి. " మూ. ఏణాః స్థలీషు మృగతృష్టికయా పాయ ప్రోత స్తనుత్వ జనితా జల వేణిబద్ధాః.<noinclude><references/></noinclude> 8ixkqv8krlet8x2sogugzv4dw3do16d 104 224289 579185 2026-09-18T07:07:51Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '818 తామ్యత్తిమీని చ రాం జలస్య శోషా దృద్ధార ఘట్టఘటికా వలయం కూపాః. కావ్యమీమాంసా 67 వ్యా, 'ఎడారులయందు, లేళ్లు ఎండమావులచే ఆకర్షింపబడుచున్నవి. ప్రవాహములు నన్న పడుటచే జలమునందు వేణి...' 579185 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>818 తామ్యత్తిమీని చ రాం జలస్య శోషా దృద్ధార ఘట్టఘటికా వలయం కూపాః. కావ్యమీమాంసా 67 వ్యా, 'ఎడారులయందు, లేళ్లు ఎండమావులచే ఆకర్షింపబడుచున్నవి. ప్రవాహములు నన్న పడుటచే జలమునందు వేణిబంధములు ఏర్పడినవి. జలము ఎండిపోవుటచే సరస్సులు కొట్టుకొనుచున్న తిములు (మత్స్య విశేషములు) కలవి. కూపములు ఆరఘట్టములకు కట్టబడిన ఘటముల పంక్తులు కలవి. వి. ఆరఘట్ట మన నూతిలోనుండి నీళ్లు తోడుటకై ఉపయోగించు చక్రాకార మగు ఒక యంత్రము. ఈ చక్రమునకు చుట్టును కుండలను కట్టు దురు. చక్రమును త్రిప్పుదురు. చక్రము అడుగున ఉన్న కుండ నీరు తీపి కొని పైకి వచ్చినపుడు ఆ నీరు భూమిమీద పడును. దాని తరువాత రెండవ కుండ, దాని తరువాత మూడవది ఈ విధముగ చక్రము తిరుగుతుండగా కుండలు ఒక దాని తరువాత ఒకటి నీటి వరకును వెళ్ళి, నీరు గ్రహించి పైకి వచ్చుచుండును. మూ. కరణాః శరభాః సరాసజా మదమాయాన్తి భజన్తి విక్రియామ్. కరవీర కరీరపుష్పిణీ స్థలభూమీరధిరుహ్య దాసతే. 68 వ్యా, ఒంటెలు, శరభమృగములు, రాసభములు మదమను పొందును. వికారమును కూడ పొందును అవి కరవీర శరీరపుష్పములతో గూడిన మెట్ట భూములను ఎక్కి ఉండును. మూ, సహకారరసార్చితా రసాలా జలభక్తం పంపానకాని మనాః మృగలావరసాఃళృతం చ దుగ్ధం స్మరసజ్ఞావనమౌషధం నిదాఘే. 69 వ్యా. ''మామిడిపండుర సముతో కలపబడిన రసాలయు, నీటిలో వేసిన అన్నము (చలిది అన్నము) ఫలముతో తయారుచేయబడిన పానీయములు, మజ్జిగ, లేడిమాంసము, లావమాంసము, కాచిన పాలు, ఇవి గ్రీష్మమున మన్మథసంజీవని యగు ఔషధము, వి. పెరుగులో పంచదార, కుంకుమ, ఏలకులు మొదలగునవి చేర్చి తయారుచేసినదానికి 'రసాల' అని పేరు. దీనినే మహారాష్ట్రదేశీయులు ' శ్రీ ఖండ' మందురు.<noinclude><references/></noinclude> om9bm69vgnaz6ddyfhcsw7teko9m24f 104 224290 579186 2026-09-18T07:08:01Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అష్టాదశోధ్యాయః మూ. జడచన్దన చారవస్తముణ్యః సజలార్దా॥ సహతారహారమాలా 819 కదలీదలతల్పకల్పనస్థాః స్మరమాహూయ నివేశయన్తి పార్శ్వే- 70 వ్యా. "తడిగా నున్న చందనముచే అందముగా నున్న వారును,...' 579186 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>అష్టాదశోధ్యాయః మూ. జడచన్దన చారవస్తముణ్యః సజలార్దా॥ సహతారహారమాలా 819 కదలీదలతల్పకల్పనస్థాః స్మరమాహూయ నివేశయన్తి పార్శ్వే- 70 వ్యా. "తడిగా నున్న చందనముచే అందముగా నున్న వారును, జలముచే ఆర్ద్రముగా నున్నవారును, పెద్ద ముత్యాలహారములు కలవారును, అరిటాకులతో తయారుచేసిన శయనములందు ఉన్నవారును అగుతరుణులు మన్మథుని పిలచి పక్కనే కూర్చుండ పెట్టుకొందురు." మూ. గ్రీష్మే చీరీనాదవన్తో వనాన్తాః పద్యాభ్యక్తాః సైరిథాః సేభకోలాః లోలజ్జిహ్వాః సర్పసాగఙ్గవర్గామూలస॥ పతిజశ్చాంసదేళైs.71 వాః- గ్రీష్మమునందు వనప్రదేశము కీచురాళ్ల ధ్వనితో నిండియుండును. మహిషములు, గజములు. వరాహములు బురద పూయబడియుండును. సర్ప ములు, లేళ్ల గుంపులు కదలుచున్న నాలుకలు కలవై యుండును. పక్షులు మొదళ్ల దగ్గరవారిన ( శిథిముగానున్న) భుజములు కలవై ఉండును. మూ. "హార్మ్యం రమ్యం చంద్రికాధౌతపృష్ఠం కాన్తోచ్చిష్ణా వారుణీ వారిమిగ్రా- మలాః కంఠే పాటలా మల్లికానాం సద్యో గ్రీష్మంహన్త హేమ న్తయన్తి. 78. As. వ్యా, "వెన్నెలచే కడిగివేయబడిన పైభాగము గల రమ్యమైన భవనము, కాంతచే ఎంగిలిచేయబడిన, జల శ్రమైన మద్యము, కంఠమునఁదు పాటల వర్ణములై న మల్లికామాలలు, ఇవి వెంటనే గ్రీష్మమును హేమంతముగ చేసి వేయు చున్నవి." ఇది గ్రీష్మము. మూ. చతురవస్థళ బంతురుపబన్ధనీయః. తద్యథా-సన్ధిః, చైతనమ్, ప్రౌఢి, అనువృత్తిశ్చ ఋతుర్వయమధ్యం సన్ధిః శిశిరవసన సన్ధిర్యథా.. చ్యుతసుమనసః కున్దాః పుష్పోద్గమేష్వల సాద్రుమా॥ మనసి చ గిరం గృహమే గిరన్తిన కోకిలాః. అధచ సవితుః శీతోల్లాసం లునన్తి మరీచయో సిచ జరఠతామాలమ్బస్తే క్లమోదయదాయినీమ్. 78 ఋతువుల సంధి, ఋతువు వాల్యము (ప్రారంభదశ), ప్రౌఢత్వము, ఆచువృత్తి అని నాలుగు అవస్థ కలదానినిగా ఋతువును వర్ణింపవలెను. రెండు ఋతువుల మధ్యము సంధి. శివసన్తఋతువులు సంధికి ఉదాహరణమెట్లనగా:-<noinclude><references/></noinclude> lj4ewi1fx567uxiw40747ro7bj63fub 104 224291 579187 2026-09-18T07:08:13Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '820 కావ్యమీమాంసా “కుందములు జారిపోయిన పుష్పములు కలవి. వృక్షములు పుష్పోద్ద మమునందు అలసములై (మందములై) యుండును. ఈ కోకిలలు మనస్సులో వాక్కును గ్రహించును కాని పైకి ఉచ్చరింపవు. మరి...' 579187 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>820 కావ్యమీమాంసా “కుందములు జారిపోయిన పుష్పములు కలవి. వృక్షములు పుష్పోద్ద మమునందు అలసములై (మందములై) యుండును. ఈ కోకిలలు మనస్సులో వాక్కును గ్రహించును కాని పైకి ఉచ్చరింపవు. మరియు, సూర్యుని కిరణములు శీతప్రసారమును తొలగించుచున్నవి; కాని అలసటను కలిగించు నంతటి తీవ్ర త్వమును తాఱ్చుటలేదు." మూ. వస నరై శవమ్:- గర్భగనిషు వీరుధాం సుమనసాం మధ్యే ఒఙ్కరం పల్లవా వాళ్ళామాత్రపరిగ్రహః పికవధూకణోదరే పశ్చిమః. కిం చ త్రీణి జగన్తి జిష్ణు దిన సైర్ద్వి త్రైర్మనోజన్మనో దేవస్యాపి చిరోఙ్ఞతం యది భవేదభ్యాసవశ్యం ధనుః. 74 వసనరై శవమునకు (ప్రారంభమునకు) ఉదాహరణము:- "మొక్కల కణుపులలో పుష్పములు బయలుదేరుచున్నవి. అంకురములమధ్య చిగుళ్లు ఏర్ప డుచున్నవి. ఆడుకోకిలల కంఠమధ్యమున కోరినంతమాత్రముననే పంచమ స్వరము బయలుదేరుచున్నది. మరియు, చాలకాలము క్రితము విడపబడినదియు, మూడు లోకములను జయింపసమర్థ మైనదియు అగు మన్మథుని ధనస్సు రెండు మూడు రోజులలో మరల ఆలవాటై వశములోనికి వచ్చును." మూ. వస న్తప్రౌఢిః-- సామ్యం సంప్రతి సేవతే విచకిలం షాణ్మాసికై రౌక్తికై .. తాన్తిం కర్షతి కాంచనారకుసుమం మంజిష్ఠధౌతాత్పటాత్, హూణీవాం కురుతే మధూక కుసుమం లావణ్యలుంటాం నాభిం చకా చ పతద్వృనాగ్రతః కేసరమ్. 75 వ్యా. వసంత పౌడికి ఉదాహరణము:- “ఈ వసంతమున, విచకిల పుష్పము ఆరుమాసములకు పూర్వము పుట్టిన ముత్యములతో సామ్యమును పొందు చున్నది. కాంచనారపుష్పము మంజిష్ఠ పూసిన వస్త్రమునుండి కాంతిని లాగు చున్నది. మధూకము మొగ్గ హూణస్త్రీల లావణ్యాపహారమును జేయుచున్నది. తొడిమెనుండి జారిపోవుచున్న బొగడపూవు లాటశ్రీల నాభివలె ప్రకాశించు చున్నది. ”<noinclude><references/></noinclude> t0vs9idbpkasec7ra34vj6fyr0w0vmn 104 224292 579188 2026-09-18T07:08:25Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అష్టాదశోధ్యాయః మూ. 9గి కాస్త రు లిఙ్గం యత్కు సుమాద్య నువర్తతే నువృత్తి ం తామాహు॥ సా జ్ఞేయా కావ్యలోకతః. 821 76. వా. “గడచిపోయిన ఋతువుయొక్క చిహ్న మగు పుష్పాదికము (తరు వాతి ఋతువునంద...' 579188 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>అష్టాదశోధ్యాయః మూ. 9గి కాస్త రు లిఙ్గం యత్కు సుమాద్య నువర్తతే నువృత్తి ం తామాహు॥ సా జ్ఞేయా కావ్యలోకతః. 821 76. వా. “గడచిపోయిన ఋతువుయొక్క చిహ్న మగు పుష్పాదికము (తరు వాతి ఋతువునందు గూడ) అనువర్తించుటకు లింగామువృత్తి అని పేరు. దీనిని కావ్యములనుండియు, లోకమునుండియు తెలిసికొనవలెను," మూ. వర్షాసు గేష్కలింగాబ్జ వికాసానువృత్తిః యథా:- ఖం వస్తే కలవింకకంఠమలినం కాదంబినీకంబలం చర్చాం పారయతీన దుర్దురకులం కోలాహలై రున్మదమ్. గంధం ముంచతి సిక్త లాజసదృశం వర్షణ దగ్ధ స్థలీ. దుర్గజ్యోఒపి విభావ్యతే కమలినీహా సేన భాసాంపతిః. వ్యా. వర్షర్తువునందు గీష్మర్తుచిహ్నము లగు పద్మముల వికాసము లను వర్తించుటకు ఉదాహరణ మెట్లనగా:- 77 "ఆకాశము కలవింకపక్షుల కంఠము వలె మలినమైన మేఘము లనెడు కంబళీని ధరించుచున్నది. కోలహలములతో ఎక్కువ మదించి యున్న కప్పల సముదాయము చర్చను ముగించుచున్నట్లున్నది. కాలి ఉన్న నేల, వర్షముచే, తడి పిన పెలాల వాసనతో సమాన మైన వాసనను విడచుచున్నది. (వెలువరించు చున్నది). సూర్యుడు కంటికి కనబడకున్నను. పద్మములయొక్క వికాసముచే ఊహింపబడుచున్నాడు," మూ. ఏవమన్యేఒపి కించ:- ష్మీక సమయవికాసీ కథితో ధూలీకదంబ ఇతి లోకే జలధరసమయ ప్రాప్తా స ఏవ ధారాకదంబ స్వాత్. 78 వ్యా. ఇతరఋతువుల విషయమున కూడఇట్లే గ్రహించవలెను. మరియు:- పరాగసమూహము గ్రీష్మసమయమున ఎగురు నని లోకములో ప్రసిద్ధము. వర్ష కాలము రాగనే అదియే జలధార సముదాయ మగును. అనగా గ్రీష్మమున పరాగ పుంజము సర్వత్ర వ్యాపించినట్లు వర్షకాలమున జలధారలు సర్వత్ర వ్యాపించును. అందుచే వర్షాకాలధూలీకర మనగా జలధారలే.. (21)<noinclude><references/></noinclude> r9y1jow74w7pwlymijkif4elhlqdvqk 104 224293 579189 2026-09-18T07:08:37Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '822 యథా :- ధూలీకదఁబపరిధూసర దిఙ్ముఖస్య రక్తచ్ఛటాసురశరాసనమణ్డరస్య, దీప్తాయుధాశనిముచో నను నీలకఠ నోత్కంఠ సే సమక వారిధరాగమస్య. 1 కావ్యమీమాంసా 79 వ్యా ఎట్లనగా - ''ఓనీలకంఠుడా ! (ఓ మయూరమ...' 579189 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>822 యథా :- ధూలీకదఁబపరిధూసర దిఙ్ముఖస్య రక్తచ్ఛటాసురశరాసనమణ్డరస్య, దీప్తాయుధాశనిముచో నను నీలకఠ నోత్కంఠ సే సమక వారిధరాగమస్య. 1 కావ్యమీమాంసా 79 వ్యా ఎట్లనగా - ''ఓనీలకంఠుడా ! (ఓ మయూరమా !) ధూలీసము దాయముచే (ఆనగా ధూలీసముదాయ మనెడు జలధారా సముదాయములే - వెను కటిశ్లోకమున చెప్పినట్లు వర్షకాలమున ధూలీసమూహ మనగా జలధారారూప ధూలీసముహము) ధూసర మైన దిగంతములు కలదియు, రక్త కాంతి యనెడు ఇంద్రధనుస్సు అలంకారముగా కలదియు, ప్రకాశించుచున్న ఆయుధము లనెడు పిడుగులను విడచుచున్నదియు అగు యుద్ధ మనకు వర్షకాలము కొన జై (నీవు) ఉత్కంఠ చెందుటలేదా. " వి. ఈ శ్లోక మెచటిదో తెలియదు. నీలకంఠశబ్దమునకు ఆ పేరు గల రాజు అను నర్థము కావచ్చును లేదా ఈశ్వరుడు కావచ్చును. వర్షకాల పక్షమున మయూర మని యర్థము. వర్షకాలమున ధూలీకరంబమనగా జంధూలి యర్థము. మూ, జలసమయకాయమాచాం జాతిం యాం కార్డమీతి నిగదన్తి సౌ శరది మహోత్సవినీ గంధాన్వితషట్పదా భవతి. యని 80 వ్యా. వర్షకాలమునం దావిర్భవించు ఏ జాతీలతను 'కార్డమి' (బురదతో సంబ ధించినది) అని చెప్పుదురో ఆ జాతీలతయే శరత్కాలమున గంధమును పట్టి చేరిన తుమ్మెదలు కలదై 'మహోత్సవిని' అను పేరు కలది అగును. మూ. యథా :- స్థూలావశ్యాయనిన్దు మ్యుతిదలితబృహత్కోరకగ్రఃలాజో జాత్యా జాలంలతానాం జరతపరిమలప్లావితానాం జజృమ్ళే. నా హంసోపధానం సపని జలవిధేళ్పోత్ససర్వాపరస్య జ్యోత్స్నా శుక్లోపధానం శయనమిన ఈశీ నాగభోగాంకముభః. 81 వ్యా. ఎట్లనగా :- స్థూలమైన మంచు బిందువుల వలె ఉన్న వికసించిన పెద్ద మొగ్గలు గుత్తులతో గూడిన, అత్యధిక మగు సుగంధముతో నిండిన జాతీ లతల సముదాయము విజృంభించెను. చందుడు అనేకహంసలే ఉపధారముగా కల దియు, నాగశరీరములు చిహ్నముగా గందియు అగు పశ్చిమసముద్రజలమును,<noinclude><references/></noinclude> cyskhei60ya8a9nj3f4vzl96cbcfwh7 104 224294 579190 2026-09-18T07:08:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అష్టాదశోధ్యాయః 828 వెన్నెలవలె తెల్లని తలగడలు కలదియు, సర్పశరీరముయొక్క చిహ్నములు (నగిషీలు) గల శయనమును వలె వెంటనే, సమీపించెను. " మూ. స్తోకానువృత్తిం కేతక్యా ఆపి లేచిదిచ్చని. యథా...' 579190 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>అష్టాదశోధ్యాయః 828 వెన్నెలవలె తెల్లని తలగడలు కలదియు, సర్పశరీరముయొక్క చిహ్నములు (నగిషీలు) గల శయనమును వలె వెంటనే, సమీపించెను. " మూ. స్తోకానువృత్తిం కేతక్యా ఆపి లేచిదిచ్చని. యథా :- "అసూచ్యత శరత్కాలః కేతకీధూలిధూసరై పద్మాతామైర్నవాయాతశ్చరడైరివ వాసరై". 82 వ్యా. కౌందరు మొగలిపువ్వు కూడా శరదృతువులోనికి కొంచెము వర్తించు నని అంగీకరింతురు. ఎట్లనగా :- “కేతకీపరాగముచే ధూసరములును, పద్మములచేత (పద్మముల వలె అని పాదపక్షన) ఎఱ్ఱనైన వాసరములదే, పాదముల చేత వలె సూచింపబడెను." మూ, శరద్భవానామనువృత్తిర త బాణాసనానాం సకురుంటకానామ్ హేమంతవక్త్ర యది దృశ్యతేఒపి న దృశ్యతే బంధవిధిః కవీనామ్. 88 "శరత్కాలమునకు చెందిన బాణ-ఆసన - కురుంటక - పుష్పములు హేమంత ప్రారంభమునందు కూడ అనువర్తించుట కానవచ్చుచున్నను, కవు లలో వాటి వర్ణనము కానరాదు." మూ. హేమంత శిశిరయో రై క్యే సర్వలిఙ్గషవృత్తిరేవ. ఉక్తం చః - ద్వార శమాసః సంవత్సరః. పంచర్తవో హేమంతరయోః సమాసేన. వ్యా. హేమంత శిశిరములను ఒకటిగా పరిగణించుటకు కారణము అన్ని చిహ్నములును అనువర్తించుటయే. అనగా హేమంతచిహ్నము లన్నియు శిశిరమున అనువర్తించుటయే. కావుననే ఇట్లు చెప్పబడినది :- “సంవత్సరమునకు పండెండు మాసములు, హేమంత శిశిరర్తువులను కలిపివేయుటచే ఋతువులు ఐదు." మూ, మరువకదమనకపున్నాగపుష్పలింగానువృత్తిలి సురభిః రచనీయ శ్రీ క్కుందాన వృత్త్యాచ. 84 వ్యా "వసంత (సురలి:) ఋతువు, మరువక - దమనక - పున్నాగ పుష్పముల అనువృత్తిచే తను, కొంచెము కుందముల అనువృత్తిచేతను చిత్ర మైన శోభ కలదిగా వర్ణింపదగినది. మూ. గేహే వాహికయూనాం వహతి దమనకో మంజరీకర్ణపూరా నున్మాదః పామరీణాం మరుతి మరుఖకామోదిని వ్యక్తి మేతి 85<noinclude><references/></noinclude> gfl4gniesqc8fyfhjknh4rjbamjk7ha 104 224295 579191 2026-09-18T07:08:58Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '824 సద్యోభంగానుసార స్రుతసురభిసి కాశీకరః సహకారః కావ్యమీమాంసా సర్పన్నంభః శరావే రచయతి చ రసో మేచకీరకదకాణి. 85 వ్యా, వాహిక దేశ యువతీయువకుల గృహమునందు దమనకవృక్షము, (వారి) మంజరీరూపమ...' 579191 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>824 సద్యోభంగానుసార స్రుతసురభిసి కాశీకరః సహకారః కావ్యమీమాంసా సర్పన్నంభః శరావే రచయతి చ రసో మేచకీరకదకాణి. 85 వ్యా, వాహిక దేశ యువతీయువకుల గృహమునందు దమనకవృక్షము, (వారి) మంజరీరూపమున నున్న కర్ణాభరణములను ధరించుచున్నది. (వారు కర్ణ భూషణముగా ధరింపవలసిన గుచ్ఛములు దమనకమునఁ దున్న వి అని యర్ధము). మరువకము సువాసనతో కూడిన వాయువునందు పామరస్త్రీల ఉన్మాదము అభి వ్యక్త మగుచున్నది. అప్పుడే విరిచిన ప్రదేశమునుండి స్రవించుచున్న రసముచే పరిమళించుచున్న నాడులనుండి వచ్చుచున్న తుంపరలు గల, సహకారకృ సంబంధమైన రసము నీటితో నిండిన మూకుడులో ప్రసరించుచు నెమలికన్నుల వంటి చంద్రకములను (గుండని ఆకారములను) ఏర్పరచుచున్నది.". వి. మేచకఃనెమలికన్ను, అనగా నెమలి ఈక పై కన్ను వలె ఉండు భాగము. ఇచట సహకార పల్లవాదుల వర్ణనచే వసంతఋతు వని తెలియుచున్నది. కాని హేమంత శిరచిహ్నము లగు దమనకాదుల అనువృత్తి కూడ వర్ణింపబడినది. మూ. కున్దమన్ద స్తమాలే ముకురిని వికల శాతరః కింకిరాతే ర త్తాకోకేసశోకశ్చిరమతివికదే చంపకే కుంచితాక్షః . పాంఠః భేదాలసోఒపి శ్రవణకటురటచ్చక్రమభ్యేతి ధున్వన్ సోత్కఁఠః షట్పదానాం నవమధుపటలీలంపటం కర్పదేన. 88 "ప్రియురాలియందు ఉత్కంఠతో గూడిన పాందుడు, కుందపుష్పము విషయమున మందుడై, మొగ్గలు తొడిగిన తమాలవృక్షము విషయమున విఠలుడై (గాఐరాచెందినవాడై) కింకిరాతవృక్షవిషయమున భయపడుచున్నవాడై, రక్తాశోక వృక్షవిషయమున కోరముతో కూడినవారై, బాగుగా వికసించిన చంపకము విషయమున మూసికొనబడిన నేత్రములు కలవాడై, నూతనమగు మకరందమును అస్వాదించుటయందు ఆసక్తిగల, కటువుగా ధ్వనిచేయుచున్న తుమ్మెదల సముదాయమును బట్టతో చెదర గొట్టుచు, శ్రమచే అలసిపోయినవాడై నను (ఇంటికి) వచ్చుచున్నాడు." మూ. యథా వా - ధునానః కావేరీపరిసర భు వశ్చన్దనతిరూన్ మరున్మందః కుంద ప్రకరమకరస్ధానవకిరిన్. ప్రియక్రీడాక ర్ష చ్యుతకుసుమమామూలసర లం ౭లాడే లాటినాం లుథితమలకం తాబ్ధవయతి. 87<noinclude><references/></noinclude> tgxod7878l8ph5mhe8iihnjwjomngvx 104 224296 579192 2026-09-18T07:09:07Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అష్టాదశోధ్యాయః 825 వ్యా, కావేరీ, ప్రాంతములందున్న చందనవృక్షములను కదుపుచున్నదియు, కుందపుష్పసముదాయముయొక్క మకరందములను చిమ్ముచున్నదియు అగు మంద (మలయ) వాయువు, ప్రియులు క్రీడార్...' 579192 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>అష్టాదశోధ్యాయః 825 వ్యా, కావేరీ, ప్రాంతములందున్న చందనవృక్షములను కదుపుచున్నదియు, కుందపుష్పసముదాయముయొక్క మకరందములను చిమ్ముచున్నదియు అగు మంద (మలయ) వాయువు, ప్రియులు క్రీడార్థమై ఆకర్షించుటచే జారిపోయిన పుష్పము కలవియు, మొదటివరకును సరలముగా (అవక్రముగా) నున్న వియు అగు లాటస్త్రీల లలాటమునందు దొరులుతున్న ముంగురులను నాట్యమాడించు చున్నది.” వి. పై రెండు శ్లోకములందును, వసంతమున హేమంత శిశిరలింగాను వృత్తి వర్ణింపబడినది. మూ. ఏవమ వ్యాప్యనువృత్తిః . విచకిల కేసర పాటలిచమ్పక పుష్పానువృత్తయో గ్రీష్మే, తత్ర చ తుహినర్తుభవం మరువకమపి కేచిదిచ్చని. వ్యా. ఇతరఋతువుల అనవృత్తి కూడ ఇట్లే. 88 "గ్రీష్మర్తువునందు వికసించిన కేసర - పాటలి-చంపకపుష్పములు అను వృత్తి యుండును. కొంద రీ ఋతువునందు, శిశిర ఋతువునకు సంబంధించిన మరువకమును కూడ అంగీకరింతురు.” మూ. యథా:- కట్టే స్మేరం శిరీషం శిరసి లిచకిలస్రగతాః పాటలిన్యః కట్టే మార్జాలహారో వలయితమసితామ్బో జనాలం కలాచ్యో!. సామోదం చన్దనామృః స్తనభువి నయనే మానమాజ్ఞాషపుషే గాత్రంలో లజ్జలార్ధం జయతి మృగద్భకాంగ్రె ష్మీకో వేష విషం. 89 వ్యా, ఎట్లనగా "కర్ణమునందు వికసించిన శిరీష పుష్పము, శిరస్సుపై పాటలపుష్పములతో కూడిన, వికసించిన మాలికలు; కంఠమునందు తామర తూడుయొక్క హారము; రెండు మణికట్టులందును వలయముగా ఉంచబడిన పద్మనాలము, నతటమునందు పరిమళముతో గూడిన చందనోదకము, పై భాగమున వాడిన మాంజిష్ఠము వ్రాసిన నేత్రములు, స్రవించుచున్న జలముతో తడిసిన శరీరము-ఈ విధముగ నున్న స్త్రీల గ్రీష్మఋతువేషము సర్వో త్కృష్టముగా నున్నది. "<noinclude><references/></noinclude> 13u1n1qk1yuitgcrefaziyzjjjs4mhe 104 224297 579193 2026-09-18T07:09:18Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '826 కావ్యమీమాంసా మూ, యథాచః- అభినవకుశసూచిస్పర్ధి కర్డే శిరీషం మరుబక పరివారం పాటలీదామ కట్టే. స తు సరసజలాక్ట్రోన్మీలితః సున్దరీణాం దినపరిణతి జన్మా కోఒపి వేషశ్చకా సి 90 వ్యా. ఇంక...' 579193 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>826 కావ్యమీమాంసా మూ, యథాచః- అభినవకుశసూచిస్పర్ధి కర్డే శిరీషం మరుబక పరివారం పాటలీదామ కట్టే. స తు సరసజలాక్ట్రోన్మీలితః సున్దరీణాం దినపరిణతి జన్మా కోఒపి వేషశ్చకా సి 90 వ్యా. ఇంకను ఎట్లనగా."కర్ణమునందు, కొత్తదర్భాంకురముతో పోటీ చేయు శిరీషపుష్పము, కంఠమునందు మరువకము పరివారముగా గల (మరువ కముతో కలిపి గ్రుచ్చిన) పాటల పుష్పమాలికయు, ఈ విధముగ సరసము, జలార్ద్రము, ఉన్మీలితము (స్పష్టముగ కనబడినదియు, సాయంకాలమున రచింప బడిన స్త్రీలయొక్క ఒకానొక (వర్ణింప శక్యము కాని వేషము ప్రకాశించు చున్నది." వి. “స తు సరసజలార్డ్రోన్మీలితః" అనుదాని అర్థము తృప్తి కరముగ లేదు. పాఠాంతర మేమైన ఉన్నదేమో. మూ, ఏవముదాహరణాన్త రాణి, ఋతుభవవృత్త్యనువృత్తి దిజ్మాత్రేణాత సూచితే సన్తః. శేషం స్వధియా పక్యత నామగ్రాహం కియద్బూముః. వ్యా, ఉదాహరణాంతరములు కూడ ఇట్లే. 91 సత్పురుషులారా! ఆ యా ఋతువులందు ఉండునవి, అనువర్తించునవి చిన్మాత్రమున ఇచట సూచింపబడినవి. మిగిలిన విషయములను మీ బుద్ధిదే ఊ హించుకొనుడు. పేరు పెట్టి ఎంత అని చెప్పగలము?" మూ. దేశేష పదార్థానాం వ్యత్యాసో దృశ్యతే స్వరూపస్య తన్న తథా బర్నియాత్కవిబద్ధమిహ ప్రమాణం నః. 92 వ్యా, "వేరు వేరు దేశాలలో పదార్థముల స్వరూపమునందు వ్యత్యాసము కానవచ్చుచున్నది. కాని దానిని అట్లు కూర్చరాదు. కవులు వర్ణించినదే మనకు ప్రమాణము, " మూ శోభానోగన్దరి సైః ఫలార్చనాభ్యాం చ పుష్పముపయోగి షోడా దర్మిత మేతత్స్యాత్సప్తమమనుపయోగి (తాతస్య) 98. వ్యా, పుష్పము-శోభ, ఆహారము, గంధము, రసము, ఫలము, పూజ<noinclude><references/></noinclude> gh0tyd7w6v75v7ql12xv9f6vr8do478 104 224298 579194 2026-09-18T07:09:29Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'అష్టాదశోధ్యాయః 827 అను ఆరు విధముల ఉపయోగించును. ఈ ఆరు విధములుగను ఉపయోగించ కుండగ రాలిపోవుట ఏడవ పద్ధతి". మూ. యథా:- యత్ప్రచి మాసే కుసుమం నిబద్ధం తదుత్తరే బాలఫలం విధేయమ్. తదగిమే ప్ర...' 579194 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>అష్టాదశోధ్యాయః 827 అను ఆరు విధముల ఉపయోగించును. ఈ ఆరు విధములుగను ఉపయోగించ కుండగ రాలిపోవుట ఏడవ పద్ధతి". మూ. యథా:- యత్ప్రచి మాసే కుసుమం నిబద్ధం తదుత్తరే బాలఫలం విధేయమ్. తదగిమే ప్రౌఢిధరంచ కార్యం తదగ్రిమే పాకపరిష్కృతం చ. 94. వ్యా. ఎట్లనగా- "మొదటి మాసమున పుష్పము (ఏని పుష్పముగ వర్ణింపబడినదో) ఆది తరువాతి మాసమున పిందెగాను, దాని తరువాతి మాసమున ముదిరినకాయగాను, దాని తరువాతి మాసమున పండినదిగాను వర్ణింపదగినది." మూ. ద్రుమోద్భవానాం విధిరేష దృష్టో వల్లీపలానాం న మహాననేహా. తేషాం ద్విమాసావధిరేవ కార్యః పుష్పే ఫలే పాకవిధౌ చ కాలః. వ్యా. "వృక్షములందు పుట్టిన పుష్ప - ఫలములకు ఈ పద్ధతి ప్రసిద్ధము. కాని లతలనుఁడి పుట్టిన ఫలములకు ఇంత కాలము పట్టదు. వల్లీపలముల విషయ మున, పుష్పమునకును, ఫలముపక్వ మగుటకు మధ్యనున్న కాలమును రెండు మాసముల ఆవరి కలదానిని మాత్రమే చేయవలెను." మూ. ఆసర్వ్యాజం జహీర్వ్యాజం బాహ్యా నర్వ్యాజమేవ చ సర్వవ్యాజ ది గావ్యాజం నిర్వ్యాజం చ తథా ఫలమ్ 96 వ్యా, "ఫలము, లోపల వ్యాజము కలడి, బయట వ్యాజము కలది, బై టను లోపలను వ్యాజము కలది, అంతటను వ్యాజము కలది, చాలాభాగము వ్యాజము కలది, వ్యాజము లేనిని అని ఆరు విధములు. ” " వ్యాజ మనగా పనికిరాని తొక్క, టెంక, గింజ వంటి పదార్థము. ము. లకుబాద్య సర్వ్యాజం తథా బహిర్వ్యాజమత్ర మోదారి. ఆ మాద్యుభయవ్యాణం సర్వవ్యాజం చ కకుంది. 97 వ్యా. లకుచఫలము మొద లగునవి అంతర్వ్యాజములు, అరటిపండు మొద లగునవి బహీర్వ్యాజములు. మామిడిపండు మొదలగునవి ఉభయవ్యాజములు, కకుభాధిఫలములు సర్వవ్యాజములు.<noinclude><references/></noinclude> 2n9tmx61p9rcgsg6jp0pzvch0d0z3ob 104 224299 579195 2026-09-18T07:09:41Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '828 కావ్యమీమాంసా మూ. పనసాది బహువ్యాజం నీలకపిత్థది భవతి నిర్వ్యాజమ్. సకలఫలానాం షోడా జ్ఞాతవ్యః కవిభిరితి భేదః. వ్యా. "పనసఫలము 98 మొదలగునవి బహువ్యాజములు, నీలక పిత్తాని ఫలములు నిర...' 579195 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>828 కావ్యమీమాంసా మూ. పనసాది బహువ్యాజం నీలకపిత్థది భవతి నిర్వ్యాజమ్. సకలఫలానాం షోడా జ్ఞాతవ్యః కవిభిరితి భేదః. వ్యా. "పనసఫలము 98 మొదలగునవి బహువ్యాజములు, నీలక పిత్తాని ఫలములు నిర్వ్యాజములు. ఈ విధముగ సకల ఫలముల యొక్క యు విధములగు భేదము కవులచే గ్రహింపబడినది". మూ. ఏకర్విత్యాదిభేదేన సామ స్యే నాథవా ఋతూన్. న్ని క్రమేణ వ్యుత్ప్రమేణ చ. ఆరు 99 వా. "ఒకటి లేక రెండు లేక మూడు ఋతువులను గాని, లేదా ఋతువు లన్నింటిని గాని, క్రమమిచేతను (వసంతాక్రమము) లేదా విపరీతక్రమము చేతను, కావ్యములలో వర్ణింపవలెను." మూ, నచ వ్యుత్క మదోషోస్తి కవేరిర్థ పథస్పృశః. తథా కథా కాపీ భవేద్యుత్కమో భూషణం యథా, 100 వ్యా. "అర్థమార్గమును అనుసరించుచు (కథాసంవిధానమును బట్టి వర్ణనలకు సాగించుచున్న) కవికి క్రమమును మార్చుటవలన దోషము లేదు. కాని వ్యుత్క మేము కూడ భూషణముగనే కనబడు నట్లు కథాసంవిధాన ముండవలెను." మూ. అనుసన్దానశూన్యస్య భూషణం దూషణాయతే సావధానస్య చ కవేర్షూషణం భూషణాయతే 101 వ్యా, "కథాసంవిధానముయొక్క అనుసంధానము సరిగాలేని లేదా ప్రతిభ లేని కవికి భూషణము కూడ దూషణముగనే అగును. సావధానచిత్తు డగు కవికి దూషణము కూడ భూషణమే యగును." మూ. ఇతి కాలవిభాగస్య దర్శితావృత్తిరీదృశీ కవేఠిహ మహాన్మోహ ఇహ సిద్ధో మహాకవిః. ఇతి శ్రీరాజ శేఖరకృతౌ కావ్యమీమాంసాయం కవిరహస్యే ప్రథమేధికరణే కాలవిభాగో నామ అష్టాదశో ఒధ్యాయః. 102 వ్యా. కాలవిభాగమునకు సంబంధించిన ఈ విధమగు పద్ధతి. ఇట్లు చూప బడినది ఈ విషయమున కవి దాం పొరబడుచుండును. ఈ విషయమున సిద్ధు డైనవాడు మహాకవియే.<noinclude><references/></noinclude> huea9eyo6jbqe5peqmv4xd9opotw8al 104 224300 579196 2026-09-18T07:10:01Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ఆష్టాదశోధ్యాయః యత్కృపాలేశ స సర్గాద్వా ధ్యేయం రచితా మయా తమహం జానకీజానిమానతో ఒస్మి ముహుర్ముహుః. దేవతానుగ్రహః పి త్రోస్త పశ్చాదార్యసత్కృపా కర్తాస్మర్గ్రన్దజాతస్య కరణం క...' 579196 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ఆష్టాదశోధ్యాయః యత్కృపాలేశ స సర్గాద్వా ధ్యేయం రచితా మయా తమహం జానకీజానిమానతో ఒస్మి ముహుర్ముహుః. దేవతానుగ్రహః పి త్రోస్త పశ్చాదార్యసత్కృపా కర్తాస్మర్గ్రన్దజాతస్య కరణం కేవలం వయమ్. పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు రచించిన కావ్యమీమాంసా వ్యాఖ్య యగు బాలానందినియందు అష్టాదశాధికరణము సమాప్తము. 829 (22) 19-1-1979<noinclude><references/></noinclude> jl25y4vcpnj9n3tbggce74mzfuigbkd 104 224301 579197 2026-09-18T07:10:19Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'శ్లోకసూచిక శోకము పేజీ శ్లోకము 274 ఆయంసః 262 అఙ్కదిరోపిత 269 ఆయమ త్రై వ 65 228 అరణ్యే 185 అట్టహాస 250 అర్థః స ఏవ 196 అతిక్రాన్త 821 ఆర్థిజనార్ధ 150 అతితూర్ణమతి 108 స 160 అత్రావదాత అత్రోపదారః ఆత్రోపవర...' 579197 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>శ్లోకసూచిక శోకము పేజీ శ్లోకము 274 ఆయంసః 262 అఙ్కదిరోపిత 269 ఆయమ త్రై వ 65 228 అరణ్యే 185 అట్టహాస 250 అర్థః స ఏవ 196 అతిక్రాన్త 821 ఆర్థిజనార్ధ 150 అతితూర్ణమతి 108 స 160 అత్రావదాత అత్రోపదారః ఆత్రోపవర్ష 808 ఆల్పాక్షర 803 ఆవిరల 16 281 17 అవిస్పష్ట 91 అధిపతి. 257 అవీనాదౌ 198 217 దా అనుసన్దాన 828 ఆవ్యుత్పత్తి 48 87 189 ఆసర్వ్యాజం 827 అసూచ్యత 828 807 అస్తాద్రి 212 అపామ్ 188 " 205 125 అప్రత్యభిజ్ఞేయ 202 ఆ స్తిదై త్యో 267 అభినవకుళ 826 అస్తు తర 290 అభినవవధూ 818 అహర్నిశ 167 అభిములే 78 ఆకంపిత 278 188 అభియోగే 48 ఆకాశ అభిలాషం 151 గోపా 104 ఆయంకాకు 102 Dj: 199 ఆయం ప్రసూనోద్ధుర 814 ఆత్మారామా 59<noinclude><references/></noinclude> iwtp96763ptjjy5yo0xpof045ebaydz 104 224302 579198 2026-09-18T07:10:30Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'శ్లోకసూచిక అననేన్దు 216 ఇత్యుక్తవాను శక్తి విశేషదమ్యం 81 260 ఇత్యుక్తవాను శక్తి విశేషరమ్యం 881 మనః 180 మూలతో 28 రామా 180 ఆమూలయ ప్లేః 277 ఇత్యుద్ధతే 214 28. ఇత్యేషః 82 ఆర్ద్రవలే 188 ఇదంక విభ్యః 180 247...' 579198 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>శ్లోకసూచిక అననేన్దు 216 ఇత్యుక్తవాను శక్తి విశేషదమ్యం 81 260 ఇత్యుక్తవాను శక్తి విశేషరమ్యం 881 మనః 180 మూలతో 28 రామా 180 ఆమూలయ ప్లేః 277 ఇత్యుద్ధతే 214 28. ఇత్యేషః 82 ఆర్ద్రవలే 188 ఇదంక విభ్యః 180 247 ఖదంభాసాం 298 అవాపోద్దరణే 6] ఇదంమహాహాస 180 811 ఇదంపా 161 సంసార 194 జయంసా 240 హ 172 ఆ స్త్రీకో 188 ఉచ్చైస్తకాం 54 ఆస్థాన 261 ఉచ్యతాం 101 128 ఉత్ప్రేశం 220 ఇతికాల 888 ఉద్గాత 850 ఇతి ఏక సతి 188 ఉత్పాదకః 198 ఇతి సూర్రాణ్యడై 8 ఉదయతి నవనీత 286 ఇతిహాస 118 ఉదయతిపశ్య 225 102 ఉదరం 56 ఇతదేశ ఇత్థంకారం ఇంతే స ఇత్యనన్తో 168 ఉదీచ్య ఉద్దండోదరి 206 ఉద్యానానాం 812 252 809 172 ఉన్మాదము 180 16 ఉపానయ స్త్రీ 805 169 ఉపోప 88 ఇత్యర్థ 286 ఉభౌ 189<noinclude><references/></noinclude> 7b4rjxuq9uekybxyqotsrdzdj0ocm72 104 224303 579199 2026-09-18T07:10:42Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '882 కావ్యమీమాంసా ఉషస్సు 300 కస్త్వం ఊరుద్వంద్వం 192 కాంద్యాన 291 ఊరుద్వయం 192 కానే 207 826 కామం భవన్తు 242 ఏకం 287 కామం వివృణుతే 102 ఏకద్విత్వాది 828 కారయిత్రీ 47 ఏకస్య 41 161 ఏకార్ణ 162 కావ్యకావ్యాధి 40 817...' 579199 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>882 కావ్యమీమాంసా ఉషస్సు 300 కస్త్వం ఊరుద్వంద్వం 192 కాంద్యాన 291 ఊరుద్వయం 192 కానే 207 826 కామం భవన్తు 242 ఏకం 287 కామం వివృణుతే 102 ఏకద్విత్వాది 828 కారయిత్రీ 47 ఏకస్య 41 161 ఏకార్ణ 162 కావ్యకావ్యాధి 40 817 కావ్యమయ్యో 86 48. కామ్యేన 46 355 కాశ్మీరి 894 ఏతద్యత్ 110 కాష్టా 297 ఏ 58, 141 కింకరోతి 176 కంఠ తథమసౌమదనో 142, 247 803 - 286 121 మిహ 186,187 785 116 239 Sc 197 78 కపాలే కపోలే 231 164 885 కున్దే 826 818 కుముద 187 102 కురబక 224 కర్కస్ధూనాం కర్కోటక 810 కుర్వతాః 149 128 825 కువలయ 218 కర్పూర 817 8361 50 కవిత్వం 47 806 ORGI 240 కోపాత్ 174 40 కె లాస 866 48 క్రోధం 164<noinclude><references/></noinclude> adz37lxtdk3bceghqjg3o6gmkxxlplf 104 224304 579200 2026-09-18T07:10:54Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'సూచిక 8 888 306 అంవ సే 109 ఖర్జూర 818 చరన్తి 76 86 చలచ్చటుం 806 గగన 240 260 99 చిత్రోదాహరణైః 106 202 గమ్బీరత్వం 108 రైతే చిత్రా 816 గర్భ 820 చైత్రేమదర్థిః 818 గర్భాన్ 802 చ్యుత 819 Ad గుణాదాన గుణానురాగ 160 46 ** 819 8, 19, 25 జనాప...' 579200 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>సూచిక 8 888 306 అంవ సే 109 ఖర్జూర 818 చరన్తి 76 86 చలచ్చటుం 806 గగన 240 260 99 చిత్రోదాహరణైః 106 202 గమ్బీరత్వం 108 రైతే చిత్రా 816 గర్భ 820 చైత్రేమదర్థిః 818 గర్భాన్ 802 చ్యుత 819 Ad గుణాదాన గుణానురాగ 160 46 ** 819 8, 19, 25 జనాప రాద 180 గుణాల 272 816 8 187 807 జయత్యమల 76 28 జయత్యేక 78 గోత్రా 242 ఆయ నిధవల 197 గౌడాద్యాః 168 జయన్తి నీల 197 819 జయన్తి బాణాసుర 281.,266 డ్రై ష్మిక 888 881 SHO 119 జానీయాత్ 169 చకార 215 జ్యోత్స్నాం 186 చకోర 808 జ్యోత్స్నా అ A చక్రందహతారం 177 జ్యోత్స్నా పూర 136 చక్రం రథో 276 జ్యోత్స్నార్చిక 281 చతసృష్యపి 887 త ఆకాశ 189 దఈస్సముద్ర 274 తంశమ్బరాసుర 206 చత్వార ఏతే 208 ఈతఃపురస్తాన్ 107 చత్వారి 18 సమ 816<noinclude><references/></noinclude> 5al9d5wbler8w6y0z8erhmayprk1vem 104 224305 579201 2026-09-18T07:11:10Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '884 కావ్యమీమాంసా తోరుణ 208 ద లయ జూ 176 తత్తావదేవ 184 దశ 288 తత్రద్రుమా 277 దానవాధిపతే 287 తత్రాగారం 166 తధాగతాయాం 88 Arg 220 దేవ తను దీపయన్ 215 తన్వానో తవ తస్యాః 244 దీర్ఘ కుర్వన్ 201దుః 229 94 27 178 295 దూరా 147 817 దృష...' 579201 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>884 కావ్యమీమాంసా తోరుణ 208 ద లయ జూ 176 తత్తావదేవ 184 దశ 288 తత్రద్రుమా 277 దానవాధిపతే 287 తత్రాగారం 166 తధాగతాయాం 88 Arg 220 దేవ తను దీపయన్ 215 తన్వానో తవ తస్యాః 244 దీర్ఘ కుర్వన్ 201దుః 229 94 27 178 295 దూరా 147 817 దృష్టం 80 268 26 దృష్ట్వా 246 దృష్ట్వాకాసన దేవాసురా 204 148 78 తామ్బూల 284 దేవీ 55,202. తా 298 దేశేషు 826 866 దౌర్దణ్ణ 807 దోర్మస్థిత 77 285 197 వాయ 242 త్యాగాధికాః గో 252 1885 805 త్వద్విప్రయోగే 248 ద్రుమోద్భవానాం 827 త్వం పాసి త్వమేవ 67 268 ద్వాసుపర్ణా 200 ద్విత్రి 808 దత్తం 206 ద్వి 289 147 ద్విపాని 278 దదృశా 244 ద్వీపా నరాణాం 285 దలత్కుట 804555 187<noinclude><references/></noinclude> 3pywxf5mt89yaho65u1py6ppvh2w68t 104 224306 579202 2026-09-18T07:11:21Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'శ్లోక సూచిక 885 ధ త్తే ధనుః 142 నాసత్యం 282 నాస్యచౌరః 80 198 ధన్యాస్తు ధునానః 208 నిక్షేపం 186 824 నిగ 296 ధున్వన్ 801 నిత్యం 87 దూలీ 822 నిరవధి 870 నచ 11 నిర్వి 204 నచవ్యుత్ప్రమ 828 నిశ్చేతనా 284 నదీ. 254 531 126 సద్యో...' 579202 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>శ్లోక సూచిక 885 ధ త్తే ధనుః 142 నాసత్యం 282 నాస్యచౌరః 80 198 ధన్యాస్తు ధునానః 208 నిక్షేపం 186 824 నిగ 296 ధున్వన్ 801 నిత్యం 87 దూలీ 822 నిరవధి 870 నచ 11 నిర్వి 204 నచవ్యుత్ప్రమ 828 నిశ్చేతనా 284 నదీ. 254 531 126 సద్యో 807 నీలాశ్మ 241 ననిసర్గ 48 నేచ్చ 206 నప్రాప్తం 55 నేపాల్యో 124 నమన్నారాయణ 288 నైగమై $1 నమఃశివాయ నమః సంసార నమస్తస్మై నమస్తిరువనా 194 వ్యస్తాక్షరా 245 181 పద్యన 817 108 270 పఠన్తిలటరమ్ 108 నమోస్తు 111 పఠన్తి సంస్కృతం 105 నయ దరయోః 288 పత్యుః 152 నవ 98 పదవాక్య విదాం 101 నవః స్త 104 పదవాక్య విలేకోయం 89 నాగా వాస 241 పదా నరం $7 నాతిస్పష్టం 105 పనసాది 828 119 పర (8) క్రియా నాధీ 10 పరవాక్యార్ధ 201 నాలి 816 పరిగ్రహ 78 నాశ్చర్యంత్వయి 121 5 200 174 పాక 206 27 నాసతో<noinclude><references/></noinclude> 5orh9bmizf6hakmkhcmv4fjey90y5d1 104 224307 579203 2026-09-18T07:11:34Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '886 పా 18 ప్రసన్న కావ్యమీమాంసా 95 - పాళ్యో 128 ప్రసన్నే 108 పాదన్యాస పాదసే 257 ప్రసరతి 188 ప్రసర 811 ప్రసర 48 181 250 181 ప్రసర్సన్ 87 పిన మాహా 814 ప్రాద్దిశం 212 ప్రాణానాం 87 పిఐన్త్యాస్వాద్య 188 ప్రావృష్యమ...' 579203 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>886 పా 18 ప్రసన్న కావ్యమీమాంసా 95 - పాళ్యో 128 ప్రసన్నే 108 పాదన్యాస పాదసే 257 ప్రసరతి 188 ప్రసర 811 ప్రసర 48 181 250 181 ప్రసర్సన్ 87 పిన మాహా 814 ప్రాద్దిశం 212 ప్రాణానాం 87 పిఐన్త్యాస్వాద్య 188 ప్రావృష్యమ్భో 299 244 ప్రియగ్గా 252 పున్నాగ 808 ప్రోషితై కేన్దు 226 పురా 206 పుల్లాతిముక్త 826 పురోహితా పుష్పమ్ 299 బహువిధమిహ 117 258 బహ్వసి 168 పుష్పక్రియా 811 బహ్వర్ధేషు పుష్పిణ్యా 81 బుద్ధిమత్వం 40 284525 106 పుంస 177 రజ్జన్ 800 పుంస్కోకిలః 814 భవతి 16 211 భవతు 116 పౌర స్యః 398 ప్రణత భాస్వత్ 88 భ్రమతి 288 98 ప్రతి గృహమ్ 198 ప్రశ్యద్భూ 79 ప్రతిభా 41 రాస్త 58 ప్రతీ 57 రామక 200 ప్రత్యక్ష ప్ర తే ప్రశాన్త 180 మన రిమణ్డలీకృత్య 140 249 278 మధ్నామి 99 140 మదం 112<noinclude><references/></noinclude> ivpcw5tgc88yahe71a8gm40tkv0ps5a 104 224308 579204 2026-09-18T07:11:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'శ్లోక సూచిక 275 887 264 మనాక్ 218 120 మనోధికం 818 య ఏతే 116 మరకత 26 4 మరుక మసా మహానవమ్యాం మహాసుర యచ్చ 828 యత్కాయమానేమ 280 యత్కి ఇ్చత్ 808 యత్త స్త్రక్రాన్తి 82 816 90 206 267 61 203 యచి 827 మాగాః పాఠాల 184 102 మాగాః పాన్ద మ...' 579204 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>శ్లోక సూచిక 275 887 264 మనాక్ 218 120 మనోధికం 818 య ఏతే 116 మరకత 26 4 మరుక మసా మహానవమ్యాం మహాసుర యచ్చ 828 యత్కాయమానేమ 280 యత్కి ఇ్చత్ 808 యత్త స్త్రక్రాన్తి 82 816 90 206 267 61 203 యచి 827 మాగాః పాఠాల 184 102 మాగాః పాన్ద మాతజ్ఞానాం మాద్యచ్ఛకోరేక్షణ మాద్యన్మతఙ్గః 174 యథాయధాపుష్యతి 508 278 యథాయథాభియోగశ్చ 187 280 యథావ్యా మీ 818 యదిన్దర న్వేతి 104 202 మానిషాద 21 97 మా 268 యదేత్ 17 మార్గానున 107 యద్య 242 242 యదుదుమ్బర 82 మాలాయమానామర 262 యడ్వర్గ్యాలి॥ 20 మాసి 246 య స్త్రద్రావిత 244 126 యక్బుమృతి 201 మీనధ్వజః మర్త కే 260 యఃసర్వేషాం 228 167 యుప్రయుజ్కే 82 ముక్తా నామిన ముక్తాలతాః 281 యస్తుసరింద్రి 141 817 యస్య కేశేషు 186 224 యస్యతస్త్ర 205 మూర్తి మూలం 285 యస్యాః 88 68 యస్యాధోధః 268 మూలైక్యం 198 యస్యారాతి 199<noinclude><references/></noinclude> 2e6f18skim0d80t6rkovi6ufcgs5vfc 104 224309 579205 2026-09-18T07:12:01Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '888 కావ్యమీమాంసా యస్యోత్తమాం కే 277 272 804 లీడాలి ధోపనిషదాం 168 యాచన్డ్రికా 817 లేఖ 255 890 లోలర్ 58 యాదుగ్ధాపి యాయావరీయం 20 వచః 160 ' 185 యావ్యాపొగవతీ 188 వనాని 808 116 261 295 వయం 84 యుష్మ ర్చానన 09 వరదాయ 17 కీర్ణ...' 579205 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>888 కావ్యమీమాంసా యస్యోత్తమాం కే 277 272 804 లీడాలి ధోపనిషదాం 168 యాచన్డ్రికా 817 లేఖ 255 890 లోలర్ 58 యాదుగ్ధాపి యాయావరీయం 20 వచః 160 ' 185 యావ్యాపొగవతీ 188 వనాని 808 116 261 295 వయం 84 యుష్మ ర్చానన 09 వరదాయ 17 కీర్ణ 219 వరాహ 809 A 284 పల్మీక 86 104 వసనే 248 యేషాం మధ్యే 810 వస్తు 145 48 219 801 మాధ రజని 246 విచకిల 814 వికాస 818 $26 226 విత్రస్త 871 రవి 217 విద్యాధరాప్సరో 91 108 విద్యా స్థానానాం 10 రాత్రి 810 విద్యేవ 58 రీతిం 168 విధర్మాణో 148 289 విన్ద్యశ్చ 278 రోహీతక 814 విన్యస్య 210 827 విభక్తయః 104 282 899 లమ్సాకీనాం 800 227 108 వికమ 124<noinclude><references/></noinclude> dz17fo95c4v74iglsb1rai0ra5xg2tq 104 224310 579206 2026-09-18T07:12:14Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'శ్లోక సూచిక విలాస విశేష 889 278 సతి 62 227 సత్కామేశ 46 89 సదక్షిణాపాఙ్గ 187 విషయస్య వేదార్థ స్య 198 సదేవ 77 118 సద్యః 209 86 సన్తి 45 వ్యక్త 90 సన్మార్గాలోకన 281 వ్యోమి 806 సపాతువోయస్య జటా 179 శబ్దానాం 45 సపాత...' 579206 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>శ్లోక సూచిక విలాస విశేష 889 278 సతి 62 227 సత్కామేశ 46 89 సదక్షిణాపాఙ్గ 187 విషయస్య వేదార్థ స్య 198 సదేవ 77 118 సద్యః 209 86 సన్తి 45 వ్యక్త 90 సన్మార్గాలోకన 281 వ్యోమి 806 సపాతువోయస్య జటా 179 శబ్దానాం 45 సపాతువో యస్యశిఖా 187 286 సపాతువో యస్యహతా 179 శబ్దారోక్తి షు 198 సమం 208 శమ 120 సమాసరూపక 84 శరత్ 828 సమాసవ్యాససందృద్ధిం 92 శరీర 118 సమ్యక్ 68 శేతాం శైల 298 సంవిధాతా 107 సంస్త మ్మినీ 246 సర 226,228 270 217 226 సరస్వతీ 826 సరితామిన 229 14 శ్యామం శ్యామేషు 214 సర్గః పతిసంహారః 292 సర్వ 9 80 సమీ 800 132 ససక్షారిష్టుః 112 శ్రీమన్తి శ్రీతీనాం కాక 88 ససంస్కృతం 108 808 108 సహకార 818 805 సహ్యా 292 148 101 సాపత్యుః 268 సట్టిప 847 సాంయాత్రికైః<noinclude><references/></noinclude> ry1tpof88gof7foavu1abwvtwmykoy6 104 224311 579207 2026-09-18T07:12:29Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '840 సాతి సామాన్య 278 స్థూలావశ్యాయ 805 స్నానార్ధాత్రై 118 స్ఫటిక కావ్యమీమాంసా 822 208,282. 327 సామ్యం 820 స్పుటిత 128 సారస్వతః 40 స్మృత్వా 181 సారస్వతం 85 ప్రోతాంసి 818- మణి 237 స్వామీ. 45 812 స్వాస్థ్యం 154 సిద్...' 579207 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>840 సాతి సామాన్య 278 స్థూలావశ్యాయ 805 స్నానార్ధాత్రై 118 స్ఫటిక కావ్యమీమాంసా 822 208,282. 327 సామ్యం 820 స్పుటిత 128 సారస్వతః 40 స్మృత్వా 181 సారస్వతం 85 ప్రోతాంసి 818- మణి 237 స్వామీ. 45 812 స్వాస్థ్యం 154 సిద్ధి 169 హతత్విషోనాః 54 190 హర హాస 271 సురాష్ట్ర 107 హరోపి 88 సుసర్జితం 95 హర్మ్యం 819 100 హలముగు 260 సోఒయంక రై 802 హలమపార 176 సోయంకవీనాం 287 హంస 11: సోయఁభణితి 218 హారో 284 76 హిమవత్ 286 మి 160 హిరణ్య 112 79.250 హృష్యతి 75 స్తోకాను ప్రాస 98 హేనాగరాజ 266 818 హ్రా స్వైః. 94- 209 :: 17,668<noinclude><references/></noinclude> 9c29tvb8c1gy13827hcvxe8s5cp0frp 104 224312 579208 2026-09-18T07:12:49Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* పాఠ్యం లేనిది */ 579208 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="0" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude><noinclude><references/></noinclude> jrd8kg3tvmzhwj4n80k4xbgnqa9uxkx 14 224313 579210 2026-09-18T07:47:03Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 [[WP:AES|←]]Created page with 'కావ్యప్రకాశము ముమ్మటుడు [[కావ్యాలంకారసంగ్రహము]] రామరాజభూషణుడు [[కావ్యమీమాంసా]] రాజశేఖరుడు [[కవికల్పలత]] [[ధ్వన్యాలోకము]] [[రసమంజరి]] [[అలంకారమకరందము]] [[కావ్యదర్పణము]] శ్రీరాజచూడా...' 579210 wikitext text/x-wiki కావ్యప్రకాశము ముమ్మటుడు [[కావ్యాలంకారసంగ్రహము]] రామరాజభూషణుడు [[కావ్యమీమాంసా]] రాజశేఖరుడు [[కవికల్పలత]] [[ధ్వన్యాలోకము]] [[రసమంజరి]] [[అలంకారమకరందము]] [[కావ్యదర్పణము]] శ్రీరాజచూడామణి దీక్షితులు [[వికృతివివేకము]] [[వ్యక్తివివేకము]] [[సాహిత్యచింతామణి]] [[సాహిత్యరత్నాకరము]] [[లక్షణసారసంగ్రహము]] [[యమకరత్నాకరమ్]] [[ఆనందరంగరాట్ఛందము]] [[కవిగజాంకుశము]] వేములవాడ భీమన [[కవిజనసంజీవని]] ముద్దరాజు రామభద్రుడు [[కవిరాక్షసీయము]] [[ఛందోదర్పణము]] అనంతుడు [[భరతరసప్రకరణము]] [[సాహిత్యచింతామణి]] [[ప్రతాపరుద్రీయము]] [[రసార్ణవసుధాకరము]] [[రసాభరణము]] అనంతుడు [[రసార్ణవాలంకారము]] ప్రకాశవర్షుడు [[సర్వలక్షణసారసంగ్రహము]] కూచిమంచి తిమ్మన [[సుకవిమనోరంజనము]] కూచిమంచి వేంకటరాయ [[సులక్షణసారము]] లింగమకుంట తిమ్మన it8b2cion50zv0fagffumzhwx58xa6b 579211 579210 2026-09-18T07:49:34Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 579211 wikitext text/x-wiki *కావ్యప్రకాశము ముమ్మటుడు *[[కావ్యాలంకారసంగ్రహము]] రామరాజభూషణుడు *[[కావ్యమీమాంసా]] రాజశేఖరుడు *[[కవికల్పలత]] *[[ధ్వన్యాలోకము]] *[[రసమంజరి]] *[[అలంకారమకరందము]] *[[కావ్యదర్పణము]] శ్రీరాజచూడామణి దీక్షితులు *[[వికృతివివేకము]] *[[వ్యక్తివివేకము]] *[[సాహిత్యచింతామణి]] *[[సాహిత్యరత్నాకరము]] *[[లక్షణసారసంగ్రహము]] *[[యమకరత్నాకరమ్]] *[[ఆనందరంగరాట్ఛందము]] *[[కవిగజాంకుశము]] వేములవాడ భీమన *[[కవిజనసంజీవని]] ముద్దరాజు రామభద్రుడు *[[కవిరాక్షసీయము]] *[[ఛందోదర్పణము]] అనంతుడు *[[భరతరసప్రకరణము]] *[[సాహిత్యచింతామణి]] *[[ప్రతాపరుద్రీయము]] *[[రసార్ణవసుధాకరము]] *[[రసాభరణము]] అనంతుడు *[[రసార్ణవాలంకారము]] ప్రకాశవర్షుడు *[[సర్వలక్షణసారసంగ్రహము]] కూచిమంచి తిమ్మన *[[సుకవిమనోరంజనము]] కూచిమంచి వేంకటరాయ *[[సులక్షణసారము]] లింగమకుంట తిమ్మన h4us6cfd1g9tquk3q6beu96dqdn0qqm 579213 579211 2026-09-18T07:52:24Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 579213 wikitext text/x-wiki *కావ్యప్రకాశము ముమ్మటుడు *[[కావ్యాలంకారసంగ్రహము]] రామరాజభూషణుడు *[[కావ్యమీమాంసా]] రాజశేఖరుడు *[[కవికల్పలత]] *[[ధ్వన్యాలోకము]] *[[రసమంజరి]] *[[అలంకారమకరందము]] *[[కావ్యదర్పణము]] శ్రీరాజచూడామణి దీక్షితులు *[[వికృతివివేకము]] *[[వ్యక్తివివేకము]] *[[సాహిత్యచింతామణి]] *[[సాహిత్యరత్నాకరము]] *[[లక్షణసారసంగ్రహము]] *[[యమకరత్నాకరమ్]] *[[ఆనందరంగరాట్ఛందము]] *[[కవిగజాంకుశము]] వేములవాడ భీమన *[[కవిజనసంజీవని]] ముద్దరాజు రామభద్రుడు *[[కవిరాక్షసీయము]] *[[ఛందోదర్పణము]] అనంతుడు *[[భరతరసప్రకరణము]] *[[సాహిత్యచింతామణి]] *[[ప్రతాపరుద్రీయము]] *[[రసార్ణవసుధాకరము]] *[[రసాభరణము]] అనంతుడు *[[రసార్ణవాలంకారము]] ప్రకాశవర్షుడు *[[సర్వలక్షణసారసంగ్రహము]] కూచిమంచి తిమ్మన *[[సుకవి మనోరంజనము]] కూచిమంచి వేంకటరాయ *[[సులక్షణసారము]] లింగమకుంట తిమ్మన qkiq4cmeloryqqkrweagjq97h9ybz4g 579217 579213 2026-09-18T07:54:31Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 579217 wikitext text/x-wiki *కావ్యప్రకాశము ముమ్మటుడు *[[కావ్యాలంకారసంగ్రహము]] రామరాజభూషణుడు *[[కావ్యమీమాంసా]] రాజశేఖరుడు *[[కవికల్పలత]] *[[ధ్వన్యాలోకము]] *[[రసమంజరి]] *[[అలంకారమకరందము]] *[[కావ్యదర్పణము]] శ్రీరాజచూడామణి దీక్షితులు *[[వికృతివివేకము]] *[[వ్యక్తివివేకము]] *[[సాహిత్యచింతామణి]] *[[సాహిత్యరత్నాకరము]] *[[లక్షణసారసంగ్రహము]] *[[యమకరత్నాకరమ్]] *[[ఆనందరంగరాట్ఛందము]] *[[కవిగజాంకుశము]] వేములవాడ భీమన *[[కవిజనసంజీవని]] ముద్దరాజు రామభద్రుడు *[[కవిరాక్షసీయము]] *[[ఛందోదర్పణము]] అనంతుడు *[[భరతరసప్రకరణము]] నీడామంగలం తిరువేంకటాచార్యులు *[[సాహిత్యచింతామణి]] *[[ప్రతాపరుద్రీయము]] *[[రసార్ణవసుధాకరము]] *[[రసాభరణము]] అనంతుడు *[[రసార్ణవాలంకారము]] ప్రకాశవర్షుడు *[[సర్వలక్షణసారసంగ్రహము]] కూచిమంచి తిమ్మన *[[సుకవి మనోరంజనము]] కూచిమంచి వేంకటరాయ *[[సులక్షణసారము]] లింగమకుంట తిమ్మన 281bz20n2hlazglkyoaqs5rkrxzrmdi 579221 579217 2026-09-18T07:55:12Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 579221 wikitext text/x-wiki *[[కావ్యప్రకాశము]] ముమ్మటుడు *[[కావ్యాలంకారసంగ్రహము]] రామరాజభూషణుడు *[[కావ్యమీమాంసా]] రాజశేఖరుడు *[[కవికల్పలత]] *[[ధ్వన్యాలోకము]] *[[రసమంజరి]] *[[అలంకారమకరందము]] *[[కావ్యదర్పణము]] శ్రీరాజచూడామణి దీక్షితులు *[[వికృతివివేకము]] *[[వ్యక్తివివేకము]] *[[సాహిత్యచింతామణి]] *[[సాహిత్యరత్నాకరము]] *[[లక్షణసారసంగ్రహము]] *[[యమకరత్నాకరమ్]] *[[ఆనందరంగరాట్ఛందము]] *[[కవిగజాంకుశము]] వేములవాడ భీమన *[[కవిజనసంజీవని]] ముద్దరాజు రామభద్రుడు *[[కవిరాక్షసీయము]] *[[ఛందోదర్పణము]] అనంతుడు *[[భరతరసప్రకరణము]] నీడామంగలం తిరువేంకటాచార్యులు *[[సాహిత్యచింతామణి]] *[[ప్రతాపరుద్రీయము]] *[[రసార్ణవసుధాకరము]] *[[రసాభరణము]] అనంతుడు *[[రసార్ణవాలంకారము]] ప్రకాశవర్షుడు *[[సర్వలక్షణసారసంగ్రహము]] కూచిమంచి తిమ్మన *[[సుకవి మనోరంజనము]] కూచిమంచి వేంకటరాయ *[[సులక్షణసారము]] లింగమకుంట తిమ్మన q2z9gufdmmvg0cbrisz19urw4nlyqvc 579303 579221 2026-09-18T09:25:30Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 579303 wikitext text/x-wiki *[[అలంకారమకరందము]] *అలంకారశేఖరము *[[ఆనందరంగరాట్ఛందము]] *[[కవికల్పలత]] *[[కవిగజాంకుశము]] వేములవాడ భీమన *[[కవిజనసంజీవని]] ముద్దరాజు రామభద్రుడు *[[కవిరాక్షసీయము]] *[[కావ్యదర్పణము]] శ్రీరాజచూడామణి దీక్షితులు *[[కావ్యప్రకాశము]] ముమ్మటుడు *[[కావ్యమీమాంసా]] రాజశేఖరుడు *కావ్యాదర్శము (కావ్యలక్షణము) దండి *కావ్యానుశాసనము హేమచంద్రుడు *కావ్యాలంకారము భామహుడు *కావ్యాలంకారసారసంగ్రహము ఉద్భటుడు *[[కావ్యాలంకారసంగ్రహము]] రామరాజభూషణుడు *కావ్యాలంకారసూత్రము వామనుడు *[[చంద్రాలోకము]] *[[ఛందోదర్పణము]] అనంతుడు *[[ధ్వన్యాలోకము]] ఆనందవర్ధనుడు *[[ప్రతాపరుద్రీయము]] *[[భరతరసప్రకరణము]] నీడామంగలం తిరువేంకటాచార్యులు *[[యమకరత్నాకరమ్]] *రసగంగాధరము *[[రసమంజరి]] *[[రసార్ణవసుధాకరము]] *[[రసార్ణవాలంకారము]] ప్రకాశవర్షుడు *[[రసాభరణము]] అనంతుడు *[[లక్షణసారసంగ్రహము]] *వక్రోక్తిజీవితము కుంతకుడు *వాగ్భటాలంకారము వాగ్భటుడు *[[వికృతివివేకము]] *[[వ్యక్తివివేకము]] మహిమభట్టు *[[సరస్వతీకంఠాభరణము]] భోజుడు *[[సర్వలక్షణసారసంగ్రహము]] కూచిమంచి తిమ్మన *[[సాహిత్యచింతామణి]] *సాహిత్యదర్పణము *[[సాహిత్యరత్నాకరము]] *[[సుకవి మనోరంజనము]] కూచిమంచి వేంకటరాయ *[[సులక్షణసారము]] లింగమకుంట తిమ్మన pd7ayyxxz6x5r7ustf623c0tz2en4k4 579305 579303 2026-09-18T10:00:56Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 579305 wikitext text/x-wiki *[[అలంకారమకరందము]] *అలంకారశేఖరము *[[ఆనందరంగరాట్ఛందము]] కస్తూరి రంగయ *[[కవికల్పలత]] దేవేశ్వరుడు *కవిగజాంకుశము *[[కవిజనసంజీవని]] ముద్దరాజు రామభద్రుడు *[[కవిజనాశ్రయము]] వేములవాడ భీమన *[[కవిరాక్షసీయము]] కవిరాక్షసుడు *[[కవిశిరోభూషణము]] అహోబల పండితుడు *[[కావ్యదర్పణము]] శ్రీరాజచూడామణి దీక్షితులు *[[కావ్యప్రకాశము]] ముమ్మటుడు *[[కావ్యమీమాంసా]] రాజశేఖరుడు *కావ్యాదర్శము (కావ్యలక్షణము) దండి *కావ్యానుశాసనము హేమచంద్రుడు *కావ్యాలంకారము భామహుడు *కావ్యాలంకారసారసంగ్రహము ఉద్భటుడు *[[కావ్యాలంకారసంగ్రహము]] రామరాజభూషణుడు *కావ్యాలంకారసూత్రము వామనుడు *[[చంద్రాలోకము]] *[[ఛందోదర్పణము]] అనంతుడు *[[ధ్వన్యాలోకము]] ఆనందవర్ధనుడు *[[ప్రతాపరుద్రీయము]] *[[భరతరసప్రకరణము]] నీడామంగలం తిరువేంకటాచార్యులు *[[యమకరత్నాకరమ్]] కూరత్తాళ్వార్ *[[నవరసగంగాధరము|రసగంగాధరము]] జగన్నాథ పండితరాయలు *[[రసమఞ్జరీ]] భానుసూరి *[[రసార్ణవసుధాకరము]] *[[రసార్ణవాలంకారము]] ప్రకాశవర్షుడు *[[రసాభరణము]] అనంతుడు *[[లక్షణశిరోమణి]] పొత్తపివేంకటరమణ *[[లక్షణసారసంగ్రహము]] *వక్రోక్తిజీవితము కుంతకుడు *వాగ్భటాలంకారము వాగ్భటుడు *[[వికృతివివేకము]] *[[వ్యక్తివివేకము]] మహిమభట్టు *[[సరస్వతీకంఠాభరణము]] భోజుడు *[[సర్వలక్షణసారసంగ్రహము]] కూచిమంచి తిమ్మన *[[సాహిత్యచింతామణి]] *సాహిత్యదర్పణము *[[సాహిత్యరత్నాకరము]] *[[సుకవి మనోరంజనము]] కూచిమంచి వేంకటరాయ *[[సులక్షణసారము]] లింగమకుంట తిమ్మన p11uo0mvag462i7j22j4a4fueakc5z8 579306 579305 2026-09-18T10:11:40Z Rajasekhar1961 50 added [[Category:సాహిత్యం]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]] 579306 wikitext text/x-wiki *[[అలంకారమకరందము]] *అలంకారశేఖరము *[[ఆనందరంగరాట్ఛందము]] కస్తూరి రంగయ *[[కవికల్పలత]] దేవేశ్వరుడు *కవిగజాంకుశము *[[కవిజనసంజీవని]] ముద్దరాజు రామభద్రుడు *[[కవిజనాశ్రయము]] వేములవాడ భీమన *[[కవిరాక్షసీయము]] కవిరాక్షసుడు *[[కవిశిరోభూషణము]] అహోబల పండితుడు *[[కావ్యదర్పణము]] శ్రీరాజచూడామణి దీక్షితులు *[[కావ్యప్రకాశము]] ముమ్మటుడు *[[కావ్యమీమాంసా]] రాజశేఖరుడు *కావ్యాదర్శము (కావ్యలక్షణము) దండి *కావ్యానుశాసనము హేమచంద్రుడు *కావ్యాలంకారము భామహుడు *కావ్యాలంకారసారసంగ్రహము ఉద్భటుడు *[[కావ్యాలంకారసంగ్రహము]] రామరాజభూషణుడు *కావ్యాలంకారసూత్రము వామనుడు *[[చంద్రాలోకము]] *[[ఛందోదర్పణము]] అనంతుడు *[[ధ్వన్యాలోకము]] ఆనందవర్ధనుడు *[[ప్రతాపరుద్రీయము]] *[[భరతరసప్రకరణము]] నీడామంగలం తిరువేంకటాచార్యులు *[[యమకరత్నాకరమ్]] కూరత్తాళ్వార్ *[[నవరసగంగాధరము|రసగంగాధరము]] జగన్నాథ పండితరాయలు *[[రసమఞ్జరీ]] భానుసూరి *[[రసార్ణవసుధాకరము]] *[[రసార్ణవాలంకారము]] ప్రకాశవర్షుడు *[[రసాభరణము]] అనంతుడు *[[లక్షణశిరోమణి]] పొత్తపివేంకటరమణ *[[లక్షణసారసంగ్రహము]] *వక్రోక్తిజీవితము కుంతకుడు *వాగ్భటాలంకారము వాగ్భటుడు *[[వికృతివివేకము]] *[[వ్యక్తివివేకము]] మహిమభట్టు *[[సరస్వతీకంఠాభరణము]] భోజుడు *[[సర్వలక్షణసారసంగ్రహము]] కూచిమంచి తిమ్మన *[[సాహిత్యచింతామణి]] *సాహిత్యదర్పణము *[[సాహిత్యరత్నాకరము]] *[[సుకవి మనోరంజనము]] కూచిమంచి వేంకటరాయ *[[సులక్షణసారము]] లింగమకుంట తిమ్మన [[వర్గం:సాహిత్యం]] 3ew98b7oq0icwihxqdmad1syls50xqa 0 224314 579216 2026-09-18T07:53:17Z Rajasekhar1961 50 Rajasekhar1961, [[హరివంశము/ఉత్తరభాగము - ద్వితీయాశ్వాసము]] పేజీని [[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ద్వితీయాశ్వాసము]] కు తరలించారు 579216 wikitext text/x-wiki #దారిమార్పు [[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-ద్వితీయాశ్వాసము]] bfya5mw4oon8wy0q9wgoq5cs3vutpjx 0 224315 579220 2026-09-18T07:55:06Z Rajasekhar1961 50 Rajasekhar1961, [[హరివంశము/ఉత్తరభాగము - తృతీయాశ్వాసము]] పేజీని [[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-తృతీయాశ్వాసము]] కు తరలించారు 579220 wikitext text/x-wiki #దారిమార్పు [[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-తృతీయాశ్వాసము]] k2ptobkmc4dyqoeubpb57pcq8vhajfv 6 224316 579224 2026-09-18T07:57:47Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 579224 wikitext text/x-wiki == లైసెన్సింగ్ == {{PD-India}} hj0sf97r04cynfx14q7glftdni7a88z 0 224317 579227 2026-09-18T08:00:24Z Rajasekhar1961 50 Rajasekhar1961, [[హరివంశము/ఉత్తరభాగము - చతుర్థాశ్వాసము]] పేజీని [[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-చతుర్థాశ్వాసము]] కు తరలించారు 579227 wikitext text/x-wiki #దారిమార్పు [[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-చతుర్థాశ్వాసము]] 17l123hublb9t74mupbxlm1a8ogxcmg 106 224318 579228 2026-09-18T08:01:38Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 [[WP:AES|←]]Created page with '' 579228 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |రకం=పుస్తకం |శీర్షిక=[[కావ్యప్రకాశము]] |భాష=te |సంపుటి= |రచయిత=[[రచయిత:ముమ్మటుడు|ముమ్మటుడు]] |అనువాదకులు=[[రచయిత:పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు|పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు]] |ఎడిటర్= |చిత్రకర్త= |పాఠశాల= |ప్రచురణకర్త=సంస్కృతభాషాప్రచారసమితి |చిరునామా=హైదరాబాదు |సంవత్సరం=1995 |ఆధారం= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |మూలం=pdf |బొమ్మ=2 |పురోగతి=MS |పుటలు=<pagelist /> |సంపుటాలు= |వ్యాఖ్యలు= |వెడల్పు= |సిఎస్ఎస్= |పేజీ మొదటి వరుస= |పేజీ చివరివరుస= }} qndd0g66rubop1l7n3txl092tetqpro 0 224319 579231 2026-09-18T08:03:19Z Rajasekhar1961 50 Rajasekhar1961, [[హరివంశము/ఉత్తరభాగము - పంచమాశ్వాసము]] పేజీని [[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-పంచమాశ్వాసము]] కు తరలించారు 579231 wikitext text/x-wiki #దారిమార్పు [[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-పంచమాశ్వాసము]] 0nup7ld17d5epbr1598q1qh6cayqv8c 0 224320 579233 2026-09-18T08:04:02Z Rajasekhar1961 50 Rajasekhar1961, [[హరివంశము/ఉత్తరభాగము - షష్ఠాశ్వాసము]] పేజీని [[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-షష్ఠాశ్వాసము]] కు తరలించారు 579233 wikitext text/x-wiki #దారిమార్పు [[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-షష్ఠాశ్వాసము]] fn0eyk44ho566bu7jz41kw9ync8t84d 0 224321 579235 2026-09-18T08:05:13Z Rajasekhar1961 50 Rajasekhar1961, [[హరివంశము/ఉత్తరభాగము - సప్తమాశ్వాసము]] పేజీని [[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-సప్తమాశ్వాసము]] కు తరలించారు 579235 wikitext text/x-wiki #దారిమార్పు [[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-సప్తమాశ్వాసము]] 6n6k0ehro0lfeiuaw8c2ec2e5jdn8j2 0 224322 579237 2026-09-18T08:05:36Z Rajasekhar1961 50 Rajasekhar1961, [[హరివంశము/ఉత్తరభాగము - అష్టమాశ్వాసము]] పేజీని [[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-అష్టమాశ్వాసము]] కు తరలించారు 579237 wikitext text/x-wiki #దారిమార్పు [[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-అష్టమాశ్వాసము]] nf4v5felfvfta1vualwot3f9qlrjp0y 0 224323 579239 2026-09-18T08:05:59Z Rajasekhar1961 50 Rajasekhar1961, [[హరివంశము/ఉత్తరభాగము - నవమాశ్వాసము]] పేజీని [[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-నవమాశ్వాసము]] కు తరలించారు 579239 wikitext text/x-wiki #దారిమార్పు [[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-నవమాశ్వాసము]] 1u24x0riyr7vvzu5zvtuap10q3relle 0 224324 579241 2026-09-18T08:07:12Z Rajasekhar1961 50 Rajasekhar1961, [[హరివంశము/ఉత్తరభాగము - దశమాశ్వాసము]] పేజీని [[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-దశమాశ్వాసము]] కు తరలించారు 579241 wikitext text/x-wiki #దారిమార్పు [[హరివంశము/ఉత్తరభాగము-దశమాశ్వాసము]] cr5gxalzvgik71bvx3e13uz1t9xh6iy 0 224325 579242 2026-09-18T08:07:47Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 [[WP:AES|←]]Created page with '{{తలకట్టు | శీర్షిక = [[కావ్యమీమాంసా]] | రచయిత = | అనువాదం= | విభాగము = | ముందరి = | తదుపరి = [[కావ్యమీమాంసా/ప్రస్తావన|ప్రస్తావన]] | వివరములు = |సంవత్సరం = }} <pages index="కావ్యమీమాంస (రాజశేఖరుడు)...' 579242 wikitext text/x-wiki {{తలకట్టు | శీర్షిక = [[కావ్యమీమాంసా]] | రచయిత = | అనువాదం= | విభాగము = | ముందరి = | తదుపరి = [[కావ్యమీమాంసా/ప్రస్తావన|ప్రస్తావన]] | వివరములు = |సంవత్సరం = }} <pages index="కావ్యమీమాంస (రాజశేఖరుడు).pdf" from=2 to=3 /> ti784wwyiqu6mhtk52gsyep5viep17b 104 224326 579243 2026-09-18T08:09:11Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* పాఠ్యం లేనిది */ 579243 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="0" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude><noinclude><references/></noinclude> jrd8kg3tvmzhwj4n80k4xbgnqa9uxkx 104 224327 579244 2026-09-18T08:09:30Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'మమ్మట విరచిత కావ్య ప్రకాశము 'బాలానందిని' అను తెలుగు వ్యాఖ్యానముతో వ్యాఖ్యారచయిత ఆచార్య శ్రీ పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు प्रचार ( समिति ప్రచురణ సంస్కృత భాషా ప్రచార సమితి (డి. ప...' 579244 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>మమ్మట విరచిత కావ్య ప్రకాశము 'బాలానందిని' అను తెలుగు వ్యాఖ్యానముతో వ్యాఖ్యారచయిత ఆచార్య శ్రీ పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు प्रचार ( समिति ప్రచురణ సంస్కృత భాషా ప్రచార సమితి (డి. పుల్లారెడ్డి చారిటీస్ ట్రస్టు అనుబంధ సంస్థ) హైదరాబాదు 1995<noinclude><references/></noinclude> 8o37w28w6y8im9k2ayu9k40nxireh0t 104 224328 579245 2026-09-18T08:09:42Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'మమ్మట విరచిత కావ్యప్రకాశము A-CENO 2097 'బాలానందిని' అను తెలుగు వ్యాఖ్యానముతో వ్యాఖ్యారచయిత ఆచార్య పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు ప్రథమ ముద్రణము : 1995 ప్రతులు : 1000 వెల రూ. 150/- ప్రాప్తి స్థానమ...' 579245 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>మమ్మట విరచిత కావ్యప్రకాశము A-CENO 2097 'బాలానందిని' అను తెలుగు వ్యాఖ్యానముతో వ్యాఖ్యారచయిత ఆచార్య పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు ప్రథమ ముద్రణము : 1995 ప్రతులు : 1000 వెల రూ. 150/- ప్రాప్తి స్థానము కార్యదర్శి, సంస్కృత భాషా ప్రచార సమితి 5_4_743, 2వ అంతస్తు, హరేకృష్ణ దేవాలయం ప్రక్కన, నాంపల్లి స్టేషను రోడ్డు, హైదరాబాదు - 500 001. ఫోను నం: 515481 ముద్రణ : శివాజీ ప్రెస్, 4-4-53, గంజ్ బజార్, సికింద్రాబాద్.<noinclude><references/></noinclude> 1s2f3l808qefe3hbz5w3uceazgpe8o2 104 224329 579246 2026-09-18T08:09:55Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'NO Aceno 20974. ٹی కృతిసమర్పణమ్ పావితా జనుషా యేషాం కోనసీమా కృతాసమా, ఆచాన శబ్దశాస్త్రామ్బునిధయః ప్రదియ యే, నిత్యం భాగవతీయార్థమననైః శాస్త్రచిన నైః, గరీయసా చ తపసా యే విఖ్యాతాస్త పోధనా...' 579246 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>NO Aceno 20974. ٹی కృతిసమర్పణమ్ పావితా జనుషా యేషాం కోనసీమా కృతాసమా, ఆచాన శబ్దశాస్త్రామ్బునిధయః ప్రదియ యే, నిత్యం భాగవతీయార్థమననైః శాస్త్రచిన నైః, గరీయసా చ తపసా యే విఖ్యాతాస్త పోధనాః, యద్బోధామృతసం సేకైః స్థాణవో ఒపి సుమాళ్చతాః, యదాశీ:కఞ్చకచ్చన్నా నిర్భయాః శాస్త్రవర్త్మసు, యత్ప్రసాదాదధిగతా శబ్దశాస్త్రే మయా రుచిః, యత్రేరణైవ హేతుర్మే వేదాన్తాధ్యయనే ఒభవత్, శ్రీసుబ్బరాయశాస్త్రిభ్య స్తేభ్యః సాదర మర్ప్యతే, కావ్యప్రకాశ వ్యాఖ్యేయం తదాశీర్బలనిర్మితా. 24-5-1995 వినీతః 1 2 3 4 5 сл పుల్లెల శ్రీరామచంద్రః<noinclude><references/></noinclude> ouemat8e8tgiuvabk3dkmoq3uaic0t1 104 224330 579247 2026-09-18T08:10:10Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'విషయం మంగళాచరణం కావ్యప్రయోజనం కావ్య హేతువులు కావ్యలక్షణం కావ్యభేదాలు ఉత్తమకావ్యలక్షణం విష య సూచి మధ్యమకావ్యలక్షణం అధమకావ్యలక్షణం శబారాల స్వరూపం విభాగాలు తాత్పర్యార్...' 579247 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>విషయం మంగళాచరణం కావ్యప్రయోజనం కావ్య హేతువులు కావ్యలక్షణం కావ్యభేదాలు ఉత్తమకావ్యలక్షణం విష య సూచి మధ్యమకావ్యలక్షణం అధమకావ్యలక్షణం శబారాల స్వరూపం విభాగాలు తాత్పర్యార్థం విషయంలో మతభేదాలు అర్థాల వ్యంజకత్వం వాచకశబ్దాల స్వరూపం సంకేతితమైన అర్థం అభిధ లక్షణ లక్షణ ఆరు విధాలు సారోపలక్షణ సాధ్యవసాసలక్షణ గౌణ లక్షణా శుద్ధలక్షణల లక్షణాలు లక్షణ ఆరు విధాలు అనే విషయం ముగింపు సవ్యంగ్య అవ్యంగ్య అని రెండు లక్షణాభేదాలు వ్యంగ్యభేదం వ్యంగ్యాన్ని వట్టి ఏర్పడిన భేదాల ముగింపు పేజి 1 2 8 9 9) 13 14 17 17 17 21 24 26 84 36 42 42 11 44 50 50 50 53<noinclude><references/></noinclude> 5irzbpumk2k6ec04i82p2dc0en0iqr7 104 224331 579248 2026-09-18T08:10:22Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '. విషయం లాక్షణిక శబ్ద లక్షణం వ్యంజనాస్వరూపం 10 5 53 53 వ్యంజన విషయంలో ఆరపత్తి ప్రమాణం 54 వ్యంజన అభిధ చేత గీతార్థం కాదు 55 .వ్యంజన లక్షణచేత గతార్థం కాదు 56 అక్కడ లక్షణా హేతువులు లేవు 56...' 579248 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>. విషయం లాక్షణిక శబ్ద లక్షణం వ్యంజనాస్వరూపం 10 5 53 53 వ్యంజన విషయంలో ఆరపత్తి ప్రమాణం 54 వ్యంజన అభిధ చేత గీతార్థం కాదు 55 .వ్యంజన లక్షణచేత గతార్థం కాదు 56 అక్కడ లక్షణా హేతువులు లేవు 56 ॥ప్రయోజనం లక్ష్యం అని అంటే దోషం 58 సప్రయోజనమైనది లక్ష్యం అంటే దోషం 59 అభిధా మూలక వ్యంగ్యం 61 అభిధానియామకాలు 62 వ్యంజక శబ్ద లక్షణం 69 ..వ్యంజకార్థ స్వరూపం 69 ”అర్థవ్యంజనను ప్రతిపాదించడం 71 అర్థవ్యంజనా స్వరూపం 71 శబ్దం వ్యంజనంలో సహకారి 82 కావ్యభేద నిరూపణం అభిధామూలక ధ్వని నిరూపణం దానిలో రెండు భేదాలు అలక్ష్యక్రమవ్యంగ్య భేదాలు 84 87 87 88 రస స్వరూపం రసభేదాలు 89 111 సాయిభావాలు 125 వ్యభిచారిభావాలు 126 శాంతరస నిరూపణం 188 ఖావస్వరూపం 135 భావాభాసలు 188 బావశాంత్యాదులు 141 శాంత్యాదులు కూడా రసాంగులు అవుతాయి 145<noinclude><references/></noinclude> 6jgg8kh6oxio69862ak7rfho587nttl 104 224332 579249 2026-09-18T08:10:44Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'విషయం ధ్వనిభేదాలు శబ్దశక్త్యుత ధ్వనిభేదాలు ఆర్థశక్త్యుద్భవధ్వని భేదాలు ఉదయ శక్త్యుద్భవధ్వనిభేదాలు 146 146 154 167 ఆ భేదాల పరిగణసం 168 రసాదులు ఒకే భేదంగా పరిగణించబడతాయి 189 వాక్యంల...' 579249 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>విషయం ధ్వనిభేదాలు శబ్దశక్త్యుత ధ్వనిభేదాలు ఆర్థశక్త్యుద్భవధ్వని భేదాలు ఉదయ శక్త్యుద్భవధ్వనిభేదాలు 146 146 154 167 ఆ భేదాల పరిగణసం 168 రసాదులు ఒకే భేదంగా పరిగణించబడతాయి 189 వాక్యంలో ఉదయశక్త్యుద్భవధ్వని 170 పదంలో కూడా ఇతర భేదాలు 170 ప్రబంధంలోకూడా అర్థశక్త్యుద్భవధ్వని 189 పదై కదేశాదులలోకూడా రసామలు 192 ధ్వనిశుద్దభేదాల ముగింపు 210 సంకీర్ణ ధ్వని భేధాలు 210 గుణీభూతవ్యంగ్యలేదాలు 222 వీటి అవాంతర భేదాలు 245 ధ్వని గుణిభూతధ్వనుల మిశ్రణం 247 ధ్వని స్థాపనం 249 ఆధమకావ్య నిరూపణం 298 దోషాల సామాన్యలక్షణం 801 దోషాల విశేష లక్షణం 302 పదదోషాలకు వాక్య పదైక దేశాలలో అతిదేశం 328 వాక్యమాత్ర గత దోషాలు 861 అరగతదోషాలు 417 నిర్హేతువు ఆదుష్టం (కొన్నిచోట్ల) 449 అనుకరణంలో శ్రుతికట్వాదులు దోషాలు కావు 450 కొన్నిచోట్ల వక్త్రదులను పట్టి దోషం కూడా గుణమే 451 సాక్షాత్తు రసవిరోధులైన దోషాలు 478 దోషాల ఆదోషత్వాన్ని నిరూపించడం 486 దోషాలు కొన్నిచోట్ల గుణాలు 487<noinclude><references/></noinclude> gpbeo6mm26kmk5honm3z8blovf5p6eb 104 224333 579250 2026-09-18T08:10:57Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'విషయం 7 రసవిరోధిదోషాలు ఎట్లు పరిహరించాలి. విరోధం లేకపోవడంలో మరొక కారణం గుణ లక్షణం గుణాలంకారాల భేదం గుణ భేదాలు మాదుర్యం కరుణాదులతో మాధుర్య ప్రదర్శనం ఓజస్సు బీభత్స రౌద్రాల...' 579250 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>విషయం 7 రసవిరోధిదోషాలు ఎట్లు పరిహరించాలి. విరోధం లేకపోవడంలో మరొక కారణం గుణ లక్షణం గుణాలంకారాల భేదం గుణ భేదాలు మాదుర్యం కరుణాదులతో మాధుర్య ప్రదర్శనం ఓజస్సు బీభత్స రౌద్రాలలో ఓజస్సు అతిశయించి ఉంటుంది ప్రసాదం కావ్యలక్షణంలో శబ్దార్థాలకు సగుణత్వం చెప్పడానికి కారణం వామనుడు చెప్పిన వది గుణాలలో కొన్ని మూడు గుణాలలోనే అంతర్గతం అవుతాయి గుణాలు పది కాదనే విషయం ముగింపు ఏ వర్ణాదులు ఏ గుణాన్ని వ్యంజింపచేస్తాయి 491 494 502 502 511 512 518 514 514 514 515 515 521 521 శబ్దగుణాలని చెప్పే మాధుర్యాదులను ఏవి అభివ్యంజింపచేస్తాయి 522 ఓజోగుణవ్యంజక వర్ణాలు వక్త్ర మొదలైనవాళ్ళ ఔచిత్యాన్ని పట్టి కొన్నిచోట్ల రచన 523 ప్రసాదవ్యంజక వర్ణాలు 524 వేరు విధంగా ఉండవచ్చు 525 వక్రోక్తి లక్షణం 580 అనుప్రాస లక్షణం 533 అనుప్రాస భేదాలు 583 ఛేకానుప్రాస 538 వృత్త్యనుప్రాస 584 ఉపనాగరిక వృత్తి 535 పరుషవృత్తి 586 కోమలవృత్తి 585<noinclude><references/></noinclude> jm58z7klpqzbdbin7tix1fms40bkwa2 104 224334 579251 2026-09-18T08:11:12Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '8 విషయం పేజి ఈ వృత్తులకు ఇతరులు పెట్టిన పేర్లు లాటానుప్రాస పదాలకు సంబంధించిన లాటానుప్రాస ఏక పదగతలాటానుప్రాస 586 530 537 587 నామగత లాటానుప్రాస మూడు విధాలు 538 యుకం 63 9 శ్లేష యమక భేదాలు...' 579251 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>8 విషయం పేజి ఈ వృత్తులకు ఇతరులు పెట్టిన పేర్లు లాటానుప్రాస పదాలకు సంబంధించిన లాటానుప్రాస ఏక పదగతలాటానుప్రాస 586 530 537 587 నామగత లాటానుప్రాస మూడు విధాలు 538 యుకం 63 9 శ్లేష యమక భేదాలు అభంగశ్లేష చిత్రాలంకార లక్షణం పునరుక వదాభాస - దానిభేదాలు అది శబ్దార్థ గతం ఉపమాలంకారం 541 550 552 572 575 576 577 579 ఉపమా భేదాలు 579 పూర్ణోపమాభేదాలు ధర్మలుస్తోపమాభేదాలు ఉపమానలుప్తా భేదాలు వాదిలుస్తోపమాభేదాలు ధర్మవాదిలుపా భేదాలు 580 590 592 598 597 వృత్తిలోను వాక్యంలోను ధర్మోపమానలోపంలో భేదాలు 599 వాద్యుపమేయలోపభేదం 599 త్రిలోపభేదం 600 అనన్వయాలంకారం 806 ఉపమేయోపమ ఉత్ప్రేక్ష ససన్దేహం రూప 607 608 610 613<noinclude><references/></noinclude> oy90q0r0qu5bonuffz7a0os2gbxhykt 104 224335 579252 2026-09-18T08:11:31Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '9 విషయం సమస్త వస్తు విషయ రూపకం ఏక దేశ వివరి రూపకం · నిరంగ రూపకం మాలారూపనిరంగరూపకం పరంపరితరూపకం అపహ్నుత్యలంకారం -ఆర్థశ్లేష సమాసోకి నిదర్శన - మరొక నిదర్శన పేజీ 613 617 618 619 620 625 628 629 681 638...' 579252 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>9 విషయం సమస్త వస్తు విషయ రూపకం ఏక దేశ వివరి రూపకం · నిరంగ రూపకం మాలారూపనిరంగరూపకం పరంపరితరూపకం అపహ్నుత్యలంకారం -ఆర్థశ్లేష సమాసోకి నిదర్శన - మరొక నిదర్శన పేజీ 613 617 618 619 620 625 628 629 681 638 -అప్రస్తుత ప్రశంస అప్రస్తుతప్రశంసా భేదాలు 685 635 ఆతిశయో కి 646 ప్రతివస్తూపమ 649 దృష్టాంతం దీపకం 651 654 మాలాదీపకం 656 తుల్యయోగిత 657 వ్యతిరేకం 658 వ్యతిరేక భేదాలు 659 ఆక్షేపం విభావస 667 669 విశేషోక్తి 670 యథాసంఖ్యం అర్థాంతరన్యాసం విరోధాభాసం 672 673 876 స్వభావోక్తి 681 వ్యాజస్తుతి 682<noinclude><references/></noinclude> e2vm66iavhmn1sbic9etnfbvxrj3csd 104 224336 579253 2026-09-18T08:11:43Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '8 పేజీ విషయం ఈ వృత్తులకు ఇతరులు పెట్టిన పేర్లు లాటానుప్రాస 580 పదాలకు సంబంధించిన లాటానుప్రాస 587 ఏక పదగత లాటానుప్రాస 587 నానుగత లాటానుప్రాస మూడు విధాలు 538 539 యమక భేదాలు 541 శ్లేష 550 అభ...' 579253 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>8 పేజీ విషయం ఈ వృత్తులకు ఇతరులు పెట్టిన పేర్లు లాటానుప్రాస 580 పదాలకు సంబంధించిన లాటానుప్రాస 587 ఏక పదగత లాటానుప్రాస 587 నానుగత లాటానుప్రాస మూడు విధాలు 538 539 యమక భేదాలు 541 శ్లేష 550 అభంగ శ్లేష చిత్రాలంకారలక్షణం పునరుక వదాభాస దానిభేదాలు అది శబ్దార్థ గతం ఉపమాలంకారం 552 672 675 576 577 579 ఉపమా భేదాలు 579 పూర్ణోపమాభేదాలు ధర్మలుపోపమాభేదాలు ఉపమానలుపొభేదాలు 580 590 592 వాదీలు పోసమా భేదాలు 598 ధర్మవాదిలుప్తా భేదాలు 597 వృత్తిలోను వాక్యంలోను ధర్మోవమానలోపంలో భేదాలు 599 వాద్యుపమేయలోపభేదం 599 తిలోపభేదం 800 అనన్వయాలంకారం ఉపమేయోపమ ఉత్ప్రేక్ష ససన్దేహం రూపకం 800 807 608 610 818<noinclude><references/></noinclude> nebmuqwbjhxq6dv4ezwrj6w0s1toayb 104 224337 579254 2026-09-18T08:11:57Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'విషయం సమస్త వస్తు విషయ రూపకం 613 ఏకదేశవివర్తి రూపకం 617 నిరంగ రూపకం 618 మాలారూపనిరంగరూపకం పరంపరిత రూపకం అపహ్నుత్యలంకారం ఆశ్లేష సమాసోకి నిదర్శన 619 620 625 628 629 681 మరొక నిదర్శన 638 అప్రస్తు...' 579254 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>విషయం సమస్త వస్తు విషయ రూపకం 613 ఏకదేశవివర్తి రూపకం 617 నిరంగ రూపకం 618 మాలారూపనిరంగరూపకం పరంపరిత రూపకం అపహ్నుత్యలంకారం ఆశ్లేష సమాసోకి నిదర్శన 619 620 625 628 629 681 మరొక నిదర్శన 638 అప్రస్తుత ప్రశంస 635 అప్రస్తుత ప్రశంసా భేదాలు 635 ఆతిశయో కి 646 ప్రతివస్తూపమ 649 దృష్టాంతం దీపకం మాలాదీపకం 651 654 656 తుల్యయోగిత 657 వ్యతిరేకం వ్యతిరేక భేదాలు 658 659 · ఆక్షేపం విభావస 667 669 విశేషోకి 670 యథాసంఖ్యం అర్థాంతరన్యాసం 672 .673 విరోధాభాసం 676 స్వభావోక్తి 681 వ్యాజస్తుతి 682<noinclude><references/></noinclude> svclmaz2gaf623ry50yathd6c7emnox 104 224338 579255 2026-09-18T08:12:09Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '10 విషయం సహోకి వినోక్తి పరివృత్తి భావికం కావ్యలింగం పర్యాయోక్తం 884 686 687 889 690 698 ఉదాత్తం 695 ద్వితీయోదాత్తం 696 సముచ్చయం 697 మరొక సముచ్చయం 702 పర్యాయం 705 మరొక విధమైన పర్యాయం 708 అనుమానం 710 పరి...' 579255 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>10 విషయం సహోకి వినోక్తి పరివృత్తి భావికం కావ్యలింగం పర్యాయోక్తం 884 686 687 889 690 698 ఉదాత్తం 695 ద్వితీయోదాత్తం 696 సముచ్చయం 697 మరొక సముచ్చయం 702 పర్యాయం 705 మరొక విధమైన పర్యాయం 708 అనుమానం 710 పరికరం 712 వ్యాజోక్తి పరి సంఖ్య కారణమాల అన్యోన్యం 714 715 720 722 ఉత్తరం సూక్ష్మాలంకారం 728 726 సారాలంకారం 728 ఆసంగతి 729 సమాధి 781 సమాలంకారం 782 విషమాలంకారం 734 అధికాలంకారం 788 ప్రత్యనీకం 789. లితం 741<noinclude><references/></noinclude> na0qaywf5z9ced33z0bapoqi1pablre 104 224339 579256 2026-09-18T08:12:21Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'విషయం ఏకావలి స్మరణాలంకారం 1.7 744 748 భ్రాంతిమాన్ 748 ప్రతీపాలంకారం 749 సామాన్యాలంకారం 758 విశేషాలంకారం 755 తద్గుణాలంకారం 759 అతద్గుణం 760 వ్యాఘాతం 762 సంసృష్టి 763 సంకరం 766 సందేహసంక రం 772 మూడవసం...' 579256 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>విషయం ఏకావలి స్మరణాలంకారం 1.7 744 748 భ్రాంతిమాన్ 748 ప్రతీపాలంకారం 749 సామాన్యాలంకారం 758 విశేషాలంకారం 755 తద్గుణాలంకారం 759 అతద్గుణం 760 వ్యాఘాతం 762 సంసృష్టి 763 సంకరం 766 సందేహసంక రం 772 మూడవసంకరం 778 అలంకారదోషాలు చెప్పిన దోషాలలోనే అంతర్గతాలు అవుతాయి 782 గ్రంథోపసంహారం 802<noinclude><references/></noinclude> gwpx0573r9qotwkdpwgvg526jb20no9 104 224340 579257 2026-09-18T08:12:32Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'ప్రస్తావన 1. ప్రకృతి సౌందర్యానికి నిలయమైన కాశ్మీరదేశంలో సౌందర్యశాస్త్రం (అలంకారశాస్త్రం) విభిన్నరూపాలు సంతరించుకొని కవి సహృదయలోకాన్ని రస పరిప్లుతం చేసిన దంటే ఆశ్చర్యపడ...' 579257 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>ప్రస్తావన 1. ప్రకృతి సౌందర్యానికి నిలయమైన కాశ్మీరదేశంలో సౌందర్యశాస్త్రం (అలంకారశాస్త్రం) విభిన్నరూపాలు సంతరించుకొని కవి సహృదయలోకాన్ని రస పరిప్లుతం చేసిన దంటే ఆశ్చర్యపడవలసిన పని లేదు. మమ్మటుడు కాశ్మీర దేశంలో జన్మించి విశ్వవిఖ్యాతి సంపాదించిన ఖామహ ఉద్భట వామన ఆనంద వర్ధన-భట్టనాయక -కుంతక- అభినవగుప్త మహిమభట్టాది అలంకారికుల కోవకు -కుంతక-అభినవగుప్త-మహిమభట్టాది చెందినవాడు. మమ్మటునికి సంబంధించిన వైయక్తిక విషయా లేవీ నిశ్చితంగా తెలియవు. ఇతడు జైయటుని కుమారు డనీ, కైయటుడు, ఉవ్వటుడూ ఇతని సోదరు లనీ భీమనేను డనే ఒక కావ్య ప్రకాశ వ్యాఖ్యాత వ్రాశాడు. కైయటుడు మహాభాష్యానికి వ్యాఖ్యానం వ్రాశాడు. ఉవ్వటుడు శుక్లయజుర్వేద సంహితకి, -ఋక్స్ట్రాతిశాఖ్యకూ వ్యాఖ్యానం వ్రాశాడు. మమ్మటుని విద్యాభ్యాసం అంతా కాశీలో జరిగిందనీ, అతడే తన సోదరులకు గురు వనీ ప్రసిద్ది. అయితే ఉవ్వటుని గ్రంథాల కొన్ని వ్రాతప్రతులలోని పుష్పికలలో అతడు తనను వజ్రటుని కుమారుని గాను, తాను తన గ్రంథాలు భోజరాజు రాజ్యం పాలిస్తూన్న కాలంలో ఉజ్జయినిలో ఉండి వ్రాసినట్లుగాను చెప్పుకున్నట్లు కనబడుతున్నది. అందుచేత భీమసేనుడు వ్రాసినది ఎంతవరకు సత్యమో తెలియదు. జైయటునికే వజ్రటు డనే నామాం తరం ఉండేదేమో? 2. నైషధీయ చరితమహాకావ్యరచయిత అయిన శ్రీహర్షునికి మమ్మటుడు మేనమామ అనే ప్రసిద్ది కూడ ఒకటి ఉంది. శ్రీహర్షుడు తన నైషధీయచరితం మేనమామకు చూపించాడట. అప్పుడు అది చదివి మమ్మటుడు- "నువ్వు ఈ కావ్యం కొంచెం ముందుగా నాకు చూపిస్తే బాగుండేది; నా కావ్యప్రకాశలోని దోషప్రకర ణంలో వివిధదోషాలకు ఉదాహరణలు చూపడానికి ఆ కావ్యంలోను ఆ కావ్యంలోనూ వెదకి చాలా శ్రమపడ్డాను. నీ కావ్యం అప్పుడే లభించి ఉంటే అన్ని దోషాలకి ఉదాహరణలు దీనిలోనే లభిస్తున్నాయి కాబట్టి నా కాశ్రమ అంతా తప్పి ఉండేది"<noinclude><references/></noinclude> jvdpy8ktxsn88v8vozgmgukuam1fwkx 104 224341 579258 2026-09-18T08:29:42Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '13 అని అన్నాడట. ఇది పండితు లందరూ ప్రసిద్ధంగా చెప్పుకొనే కథ. అందుచేతనే' కాబోలు శ్రీ హర్షు డొక సర్దాంతపద్యంలో “నా కావ్యాన్ని కాశ్మీరపండితు లందరూ మెచ్చారు." అని వ్రాసుకున్నాడు....' 579258 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>13 అని అన్నాడట. ఇది పండితు లందరూ ప్రసిద్ధంగా చెప్పుకొనే కథ. అందుచేతనే' కాబోలు శ్రీ హర్షు డొక సర్దాంతపద్యంలో “నా కావ్యాన్ని కాశ్మీరపండితు లందరూ మెచ్చారు." అని వ్రాసుకున్నాడు. నైషధీయచరితం ఆనాటి కాశ్మీరదేశపండితుల మన్ననలు పొందిందంటే బహుశా శ్రీ హర్షుడు మేనమామగారి సలహాల ప్రకారం ఎన్నో మార్పులు చేసి ఉండాలి. ముందుగా ఆయనకు చూపిన కావ్యానికీ చివరికి రూపొందించినదానికి చాలా భేదం ఉండి ఉండాలి. 3. మమ్మటుని కాలం:- మమ్మటుని కాలాన్ని యాభైసంవత్సరాల ఇటూ అటూలో నిర్ణయించవచ్చు. మమ్మటుడు అభినవగుప్తుణ్ణి సగౌరవంగా పేర్కొ న్నాడు. బహుగ్రంథనిర్మాత అయిన అభినవగుప్తుడు ఓక గ్రంథాన్ని 980 లోను, మరొక గ్రంథాన్ని 1020 లోను రచించినట్లు ఆధారాలున్నాయి. అందుచేత . ఆతని గ్రంథరచనాకాలం క్రీ శ. 980-1020 సంవత్సరాల మధ్య అని నిర్ణయించ బడింది. అభినవగుప్తునికి మమ్మటునికి మధ్య కనీసం ముప్పై నలభై సంవత్స రాల వ్యవధానమైనా ఉండాలి. భోజుని దాతృత్వాన్ని వర్ణించే ఒక శ్లోకం మమ్మ టుడు కావ్యప్రకాశలో ఉదాహరించాడు (చూ. శ్లో. 505). భోజుడు 1054వ సంవ త్సరం దాకా రాజ్యం చేసినట్లు చెప్పడానికి ప్రమాణాలు ఉన్నాయి. అందుచేత మమ్మటుడు 1050 ప్రాంతంలో గంధ్రరచన చేసినట్లు నిర్ణయించవచ్చు. మమ్మ టుని కావ్యప్రకాశకు అతిప్రాచీన వ్యాఖ్యానమైన 'సంకేతం' రచించిన మాణిక్య చంద్రు డనే జైనపండితుడు ఆ వ్యాఖ్యానాన్ని 1159లో పూర్తిచేసి నట్లుగా చెప్పు కున్నాడు. ఈ ఆధారాలను పట్టి మమ్మటుడు పదకొండవ శతాబ్దం ఉత్తరార్ధానికి సంబంధించి నట్లు నిశ్చితంగా చెప్పవచ్చు. భోజమమ్మటులు సమకాలికులే అయినా భోజుడు రచించిన సరస్వతీకంఠాభరణ శృంగారప్రకాశాది గ్రంథాలను మమ్మటుడు కాని, మమ్మటుని కావ్యప్రకాశను భోజుడు కాని చూచినట్లు కనబడదు. వారిద్దరు ఒకరి కొకరు సుదూరప్రాంతాలలో ఉండడమే దీనికి కారణం. భోజుని కీర్తి ఆతనిని వర్ణించే పద్యాలూ మాత్రం కాశ్మీరంవరకూ వ్యాపించి ఉండవచ్చును. 4. మమ్మటుని పాండిత్యం:- మమ్మటునికి అనేక శాస్త్రాలలో మంచి పాండిత్యం ఉన్నట్లు కావ్యప్రకాశను పట్టి స్పష్టం అవుతుంది. వ్యాకరణ పూర్వ మీమాంసా న్యాయ-సాంఖ్య బౌద్ధ - శైవసిద్ధాంతాలలో సమానమైన ప్రావీణ్యం ఉన్నా వ్యాకరణశాస్త్రం ఇతనికి అభిమానశాస్త్రంగా కనబడుతుంది. అయి<noinclude><references/></noinclude> jha2fk5r6ivnl7537pwz779agw8iqf3 104 224342 579259 2026-09-18T08:30:00Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '14 ఈనాడు ఈతని రచనలు‘కావ్యప్రకాశ' 'శబ్దవ్యాపారవరిచయం' అనే అతిలఘువైన గ్రంథం ఈ రెండే లభిస్తున్నాయి. చాకా 5. కావ్యప్రకాశ:- యావద్భారతదేశంలో కావ్యప్రకాశరు ఉన్నంత ప్రచారం మరే అలంకా...' 579259 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>14 ఈనాడు ఈతని రచనలు‘కావ్యప్రకాశ' 'శబ్దవ్యాపారవరిచయం' అనే అతిలఘువైన గ్రంథం ఈ రెండే లభిస్తున్నాయి. చాకా 5. కావ్యప్రకాశ:- యావద్భారతదేశంలో కావ్యప్రకాశరు ఉన్నంత ప్రచారం మరే అలంకారశాస్త్ర గ్రంథానికి లేదు. ఇది రచించబడిననాటినుండి నేటి వరకూ దీనికి ఇంత ప్రసిద్ధి ఉంది. అందుచేతనే దీనికి ఎంతోమంది మహాపండి తులు సంస్కృతభాషలో శాస్త్రీయపద్ధతిలో వ్రాసిన వ్యాఖ్యానాలు నలభై ఎనిమిది (48) ఉన్నాయి. హిందీ - గుజరాతీ మొద లైన తత్తత్ప్రంతీయభాషల లోను, ఆంగ్లభాషలోనూ విస్తృతములైన వ్యాఖ్యానా లున్నాయి. దీనిని పట్టి ఈ గ్రంథానికి పఠనపాఠనాది ప్రచారం ఎంతగా ఉందో ఊహించుకొనవచ్చును. మమ్మటుడు నూతనంగా ఆవిష్కరించిన సిద్ధాంతా లేవీ లేవు. అయితే అలంకార శాస్త్రానికి సంబంధించిన విషయా లన్నీ నియమబద్ధమైన రీతిలో ఒకచోట కూర్చి ప్రప్రథమంగా ఒక సమగ్రమైన అలంకార శాస్త్రగ్రంథం అందించిన ఘనత మమ్మ టునికే తక్కింది. మమ్మటుని తరవాత సుమారు వంద అలంకారశాస్త్రగ్రంథాలు (వీటిలో కొన్ని ప్రచురితము లయ్యాయి, కొన్ని కాలేదు) బయలుదేరాయి. వీటిలో నూటికి తొంబై కావ్యప్రకాశానుకరణాలే. వాటిలో కొన్నింటికి ఆ యా ప్రాంతా లలో ప్రచారం లభించినా సకలభారతప్రసిద్ధి లభించలేదు. ఈ విధంగా అలంకార శాస్త్రగ్రంథనిర్మాణంలో నూతన పథప్రదర్శకుడుగా మమ్మటునికి ఉన్న విఖ్యాతి అసాధారణ మైనది. అందుచేతనే కొందరు వ్యాఖ్యాతలు ఇతడు సాక్షాత్తు వాగ్దేవి అవతారం అని స్తుతించారు. 6. కావ్యప్రకాశలో కారికలు, వృత్తి, ఉదాహరణలు అని మూడు అంశాలు ఉన్నాయి. కారికలు, వృత్తి మమ్మటుడు రచించినవే. ఉదాహరణలు మాత్రం ఆ యా ప్రాచీనకావ్యాలనుంచి, అలంకారశాస్త్రగ్రంథాలనుంచి సేకరించి నవి. కారికలు కూడ మమ్మటునివి కావు, ఎవరో ప్రాచీనవండితుడు రచించినవి అయి ఉంటా యని ఒక వాదం ఉంది కాని అది "వాదో వాదాయ కేవలమ్". మొత్తం గ్రంథం పది ఉల్లాసాలుగా విభజింపబడి ఉన్నది. స్థూలంగా ఈ ఉల్లా సాలలోని విషయాలు ఇవి:- 7. ప్రథమోల్లాసం.: ప్రథమోల్లాసం ఒక విధంగా ఉపోద్ఘాతం వంటిది. భారతీవందనానంతరం కావ్యప్రయోజనం, తరువాత కావ్యలక్షణం, పిమ్మట కావ్య<noinclude><references/></noinclude> 63cy8h1swnrzjhv9qtzgiykozzq0zox 104 224343 579260 2026-09-18T08:30:13Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '15 హేతువు చెప్పబడ్డాయి. చివర త్రివిధకావ్యవిభాగం సోదాహరణంగా నిరూపించ డింది 8 కావ్యప్రయోజనం:-కావ్యంవల్ల ప్రయోజనం ఏమిటి? కేవలం ఆనందం కలిగించడమేనా మరొకటి కూడ ఏదైనా ఉందా అనేది...' 579260 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>15 హేతువు చెప్పబడ్డాయి. చివర త్రివిధకావ్యవిభాగం సోదాహరణంగా నిరూపించ డింది 8 కావ్యప్రయోజనం:-కావ్యంవల్ల ప్రయోజనం ఏమిటి? కేవలం ఆనందం కలిగించడమేనా మరొకటి కూడ ఏదైనా ఉందా అనేది ప్రశ్న. ఆనందం కలిగిం చడం ప్రధానప్రయోజనమే అయినా అదొక్కటే ప్రయోజనం కాదు; సన్మార్గోప దేశం కూడా కావ్యానికి ప్రయోజనమే అని భారతీయులైన ఆలంకారికుల అభి ప్రాయం. "కళ కళకోసమే” అనేది వీరికి అంగీకార్యం కాదు. ఒక్క కావ్యమే కాదు; వాఙ్మయం అంతా, అది ఏ ప్రక్రియ అయినా, సన్మార్గోపదేశంకోసమే అని వీరి సిద్ధాంతం. మమ్మటుడు కూడా ఈ విషయమే ప్రతిపాదించాడు. అయితే ఉపదేశించవలసినది ఏమిటి అనే ప్రశ్న కలుగుతుంది. ఆ యా దేశ కాలాదులను పట్టి, తన అభిరుచిని పట్టి, కవియే ఆ విషయం నిర్ణయించుకోవాలి. ఉదాహరణకి కొందరు ప్రాచీనకవుల కావ్యాలలో వైదికమతానికి సంబంధించిన అంశాల ఉప దేశం కనబడుతుంది. బౌద్ధుల కావ్యాలలో బౌద్ధమతానికి సంబంధించిన విషయాల ఉపదేశం, జైనుల కావ్యాలలో వారి మతానికి సంబంధించిన విషయాల ఉపదేశం కనబడతాయి. స్పెన్సర్, మిల్టన్ మొదలైనవాళ్ళ కావ్యాలలో క్రీస్తుమతానికి సంబంధించిన అంశాల ఉపదేశం కనబడుతుంది. ఈ నాటి కవుల రచనలలో సమ సమాజం, మానవతావాదం, విప్లవం మొదలైన అంశాల ఉపదేశం కనబడుతున్నది. ఒక రచనను 'కావ్యం' అనాలంటే, ఉపదేశించబడే విషయం ఏదైనా, శబ్దగుంఫన, భావావిష్కారం, అలంకారప్రయోగం మొదలైనవాటిచేత అది ఆనందజనకంగా కూడా ఉండాలి. కేవలం ఉపదేశం మాత్రమే ఉన్న సృ్మతులు మొదలైనవి ఉన్నాయి. అవి ఛందోబద్దంగా కూడా ఉంటాయి. వాటిని కావ్యం అనరు. అదే విధంగా రచన ఎంత అందంగా ఉన్నా ఏదో ఒక ఉపదేశం లేకపోతే అది కూడా కావ్యం కాజాలదు. రెండూ ఉంటేనే కావ్యం. ఇది ఆలంకారికుల మార్గం. అయినా 9. కావ్యలక్షణం:- కావ్యం అంటే ఏమిటి అనే ప్రశ్నకు సమాధానంగా అతిప్రాచీనకాలంనుంచీ అలంకారికులు కావ్యలక్షణం చెపుతూనే ఉన్నారు. వీటిలో కొన్ని లక్షణాలు స్వరూపసూచనమాత్రపరాలుగానే ఉంటాయి. పరిపూర్ణ లక్షణాలు కావు. లేని పదాలు కొన్ని అధ్యాహారంగా తెచ్చుకొని పూర్తిచేసుకోవాలి. కొన్ని<noinclude><references/></noinclude> nxs476uhdd9vadvushqs3ndje2tynwu 104 224344 579261 2026-09-18T08:30:25Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '16 లక్షణం చెప్పాలి అని చెప్పిన లక్షణాలు, అవి కొందరికి అంగీకారయోగ్యాలు. అయినా కాకపోయినా రచయితలు వాటిని పరిపూర్ణలక్షణాలు అనే ఉద్దేశంతో చెప్పి ఉంటారు. 10. ఆలంకారికులలో కావ్యాల...' 579261 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>16 లక్షణం చెప్పాలి అని చెప్పిన లక్షణాలు, అవి కొందరికి అంగీకారయోగ్యాలు. అయినా కాకపోయినా రచయితలు వాటిని పరిపూర్ణలక్షణాలు అనే ఉద్దేశంతో చెప్పి ఉంటారు. 10. ఆలంకారికులలో కావ్యాలంకారకర్త అయిన భామహుడు అతి ప్రాచీను డని చాలామంది పండితుల అభిప్రాయం. దండియే ప్రాచీను డని పి.వి. కాణేగారి అభిప్రాయం. ఖామహుడు దండికి తరువాతివాడే అయి ఉంటా డని, బహుళా అతడు బౌద్ధపండితుడై ఉంటా డనీ నా అభిప్రాయం. చూ_ ఆంధ్రప్రదేశ సాహిత్యఅకాడమీ ప్రచురించిన కావ్యాదర్శం ప్రస్తావన). 11. కావ్యాలంకారంలో భామహుడు క్రీశ.725-750) ఒక చోట "శబ్దార్థే సహితౌ కావ్యమ్" అని అంటాడు. ఇదే భామహునికి ఇష్టమైన కావ్య లక్షణం అని చాలామంది అభిప్రాయం. "ఒక దానితో ఒకటి కలిసి ఉన్న శబ్ద ర్థాలు కావ్యం" అని దీని అర్థం. ఇలాంటి కలయిక ప్రతివాక్యంలోనూ ఉంటుంది. “అన్యూనానతిరిక్తంగా ఈ రెండూ ఉండాలి; అప్పుడే అది కావ్యం అవుతుంది" అంటూ ఏవేవో సర్దుబాట్లు చేసి చెప్పుతూ ఉంటారు. ప్రతీ శాస్త్రగ్రంథంలోను, స్మృత్యాదులలోను శబ్దార్థాలను తూచి వాడతారు. అందుచేత ఈ సహితత్వం వాటి లోనూ ఉంటుంది. కాబట్టి ఇది సరియైన లక్షణం అవడానికి వీలు లేదు. ఈ వాక్యా నికి ముందు భామహుడు శబ్దాలంకారలను గూర్చి అర్థాలంకారాలను గూర్చి చర్చి స్తాడు. "కొందరు శబ్దాలంకారాలు ప్రధానమైనవి అంటారు. మరికొందరు లంకారాలు ప్రధాన మైనవి అంటారు. నా అభిప్రాయం ప్రకారం రెండూ సమ ప్రాధాన్యం కలవే" అని చెప్పి (1-13-15) ఈ వాక్యం వ్రాస్తాడు. అందుచేత పైన చెప్పిన శబ్దార్థాలంకారాలను అన్వయించుకొని 'సహితా' అనే పదానికి "శబ్దాలంకారార్థాలంకారసహితౌ' అని అర్థం చెప్పుకొని "శబ్దార్థాలంకారాలు ఉన్న శబ్దార్థాలు కావ్యం" అని లక్షణం చెప్పుకుంటే అది సమంజసంగా ఉంటుంది. లేదా ఇది స్థూలంగా చెప్పిన లక్షణం అనుకొని ఈ పరిచ్చేదంలోనే రాబోయే “అల జ్కారవదగ్రామ్యమర్థ్యం న్యాయ్యమనాకులమ్" (1.35) అనే వాక్యం లక్షణం అని చెప్పుకోవాలి. ఆరా 12 ఇదే విధంగా దండి (క్రీ. శ. 660.680) కావ్యాదర్శంలో చెప్పిన “ఇష్టారవ్యవచ్ఛిన్నా పదావలీ" అనేది కావ్యలక్షణం అని చాలామంది అంటూం<noinclude><references/></noinclude> 7nb3gpzqsg31i2yswii4d5mrcah96cf 104 224345 579262 2026-09-18T08:43:59Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '17 - వ్యలక్షణంగా ఉద్దేశించలేదు. ఈ.. విషయం తెలుస్తుంది. ప్రథమపరిచ్ఛేదం లేనివాడు గుణదోషాలు ఎట్లా గ్రహించకలుగు టారు. వాస్త వానికి దండి ఈ వాక్యాన్ని ఘట్టంలోని పూర్వాపరాలు పరిశీ...' 579262 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>17 - వ్యలక్షణంగా ఉద్దేశించలేదు. ఈ.. విషయం తెలుస్తుంది. ప్రథమపరిచ్ఛేదం లేనివాడు గుణదోషాలు ఎట్లా గ్రహించకలుగు టారు. వాస్త వానికి దండి ఈ వాక్యాన్ని ఘట్టంలోని పూర్వాపరాలు పరిశీలిస్తే ఈ ఎనిమిదవ శ్లోకంలో "శాస్త్రజ్ఞానం తాడు?" అని చెప్పి దండి- “అతః ప్రజా" నాం వ్యుత్పత్తి మభిసంధాయ సూరయః, వాచాం తె ఎచిత్రమార్గాణాం నిబబన్దు, క్రియావిధిమ్. శరీరం చ కావ్యానామలజ్కారాశ్చ దర్శితాః, శరీరం తావదిష్టార్ధ వ్యచ్ఛిన్నా పదావళీ" (కావ్యాదర్శ 1, 9, 10) కలగడంకోసం అని అంటాడు. "అందుచేతనే పండితులు ప్రజలకు వ్యుత్పత్తి విచిత్రమార్గములు గల వాక్కుల నిర్మాణవిధానాన్ని చెప్పారు. కావ్యశరీరాన్ని అలంకారాలను కూడా చూపించారు. ఇష్టంగా ఉండే అర్థాన్ని ప్రతిపాదించే పద సముదాయమే కావ్యానికి శరీరం" అని ఈ శ్లోకాల అర్థం. దీనిని పట్టి దండి కేవలం “ఇష్టార్థక పదసముదాయం కావ్యానికి శరీరం" అని మాత్రమే చెపుతున్నాడు గాని దీన్ని కావ్యలక్షణంగా చెప్పడం లేదు. రెండవ శ్లోకంలో "యథా సామర్థ్య మస్మాభిః క్రియతే కావ్యలక్షణమ్ " అని చెప్పి తరువాత కొన్ని శ్లోకాలలో వాఙ్మ యానికి ఉన్న ప్రాశస్త్యాన్ని వర్ణించి ఈ వాక్యం చెప్పడంచేత ఇదే దండ్యభిమత మైన కావ్యలక్షణం అని చాలామంది భ్రాంతిపడడానికి అవకాశం ఏర్పడింది. రెండవ శ్లోకంలోని "కావ్యలక్షణం" అనేది ఈ గ్రంథానికి పేరు. ఎవరైనా రచయిత యథాశక్తిగా ఫలానా గ్రంథం రచిస్తున్నాను అని చెప్పుకుంటాడు గాని ఫలానా దానికి లక్షణం యథాశక్తిగా చెపుతున్నాను అని అనడు. దండి రచించిన గ్రంథా నికి 'కావ్యలక్షణం' అనే పేరు. 'కావ్యాదర్శం' అనే పేరు అత డెక్కడా చెప్పలేదు. పైని చెప్పినట్లుగా 'కావ్యలక్షణం' అనగా కావ్యానికి లక్షణం అని అర్థం చేసుకొన ఎవరో వ్యాఖ్యాత మరొక పేరు ఏదీ గ్రంథంలో కనబడకపోవడంచేత. “ఆదిరాజయశోబిమృమాదర్శం ప్రాప్య వాఙ్మయమ్, తేషామసన్నిధానేఒపి న స్వయం పశ్య సశ్యతి" (కా.ఆ.1.5) అనే శ్లోకం చూచి దీనికి కావ్యాదర్శం అనే పేరు పెట్టి ఉంటాడు. "కావ్యలక్ష 2)<noinclude><references/></noinclude> ht9g0js053k03ty8sl82iza0yfugkn9 104 224346 579263 2026-09-18T08:45:11Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '18 రత్న శ్రీ " అనే వ్యాఖ్యానం రచించిన ఒక సింహళదేశీయుడైన రత్నశ్రీ అనే పండి తుడు ఈ గ్రంథం పేరు “కావ్యలక్షణం” అని స్పష్టీకరించి ఉన్నాడు. 13 ఈ విధంగా దండి పరిపూర్ణమైన లక్షణం ఏదీ చ...' 579263 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>18 రత్న శ్రీ " అనే వ్యాఖ్యానం రచించిన ఒక సింహళదేశీయుడైన రత్నశ్రీ అనే పండి తుడు ఈ గ్రంథం పేరు “కావ్యలక్షణం” అని స్పష్టీకరించి ఉన్నాడు. 13 ఈ విధంగా దండి పరిపూర్ణమైన లక్షణం ఏదీ చెప్పలేదు. పైన ఉదాహరించిన శ్లోకాలలోని విషయా లన్నీ చేర్చితే ఏర్పడిన “సౌలబ్కారా ఇష్టార వ్యవచ్చిన్నా విచిత్రమార్గా పదావలిః కావ్యమ్” అనే వాక్యం దండికి అభిమతమైన, అతడు సూచించిన కావ్యలక్షణం అని చెప్పవచ్చును 14. కావ్యాలంకారసూత్రరచయిత అయిన వామనుడు(ఎనిమిదవ శతాబ్దం) కూడా స్పష్టమైన లక్షణం ఇవ్వకుండా సూచించి ఉన్నాడు. “కావ్యశల్లో బయం గుణాలఙ్కారసంస్కృతయోః శబ్దార్థయోర్వర్తతే, భక్త్యా తు శబ్దార్థమాత్రవచనః అత్ర గృహ్యతే", (కా. అ. సూ. పే. 1) దీనిని పట్టి "గుణాలంకారసహితౌ శబ్దారౌ కావ్యమ్”అని వామనునికి అభిమతమైన కావ్యలక్షణం అని స్పష్టం అవుతుంది. 15. 'కావ్యాలంకార' కర్త అయిన రుద్రటుడు కూడా ( క్రీ. శ. 900 ప్రాంతం) కావ్యలక్షణం చెప్పకుండా "నను శబ్దాదౌ కావ్యమ్" (పే. 8) అని మాత్రమే ప్రసంగవశంచేత అన్నాడు. దీనికి వ్యాఖ్యానం చేస్తూ నమిసాధువు "త రెండింటికీ సమప్రాధాన్యం కాబట్టి ఈ రెండూ కలిస్తేనే కావ్యం అవుతుంది" అన్నాడు. 16. ఈ విధంగా ధ్వనిసిద్ధాంతస్థాపనకు ముందు ఏ అలంకారికుడూ కూడా కావ్యానికి ఆవ్యా వ్యతివ్యా వ్యసంభవదోషగ్రస్తం కాని లక్షణం చెప్పడానికి ప్రయత్నించలేదు. ఎంతసేవూ శబ్దార్థాలూ వాటికి సంబంధించిన గుణాలంకా రాదులూ వీటి చుట్టూ మాత్రమే తిరిగారు. కావ్యాత్మను గూర్చి వీళ్లు ముచ్చటించ లేదు. "ధ్వని కావ్యానికి ఆత్మ" అని ఆనందవర్ధనుడు స్థాపించడంతో తరువాతివా ళ్ళందరూ, వాళ్లు ధ్వనిని అంగీకరించినవారైనా, అంగీకరించనివాళ్లైనా, కావ్య లక్షణంలో కావ్యాత్మను గూర్చి మాటలాడడం ప్రారంభించారు. అయితే ధ్వన్యా లోకరచయిత అయిన ఆనందవర్ధనుడూ (తొమ్మిదవ శతాబ్దం), తద్వ్యాఖ్యాత అయిన అభినవగుప్తుడూ(పదవ శతాబ్దం ఉత్తరార్ధం) కూడా కావ్యలక్షణం ఏదీ ఇవ్వక పోవడం గమనార్హం. “శబ్దారశరీరం తావత్కావ్యమ్" (ధ్వన్యా. పే. 16). "కావ్య విశేషో హీ విశిష్టార్థ ప్రతిపత్తి హేతుః శబ్దసన్దర్భవిశేషః" (ధ్వన్యా పే. 300) అని మాత్రమే ప్రసంగవంశంచేత ఆనందవర్ధనుడు అన్నాడు.<noinclude><references/></noinclude> nw8anas0al63ndmicyo9sp1q2v6j0pq 104 224347 579264 2026-09-18T08:49:46Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '19 17. “వక్రోక్తిజీవితం" రచించిన కుంతకుడు పదకొండవ శతాబ్దం ప్రారంభం.) "శబ్దారౌ సహితౌ యత్ర కవివ్యాపారశాలిని, బన్దే వ్యవస్థితౌ కావ్యం తద్విదాహ్లాదకారిణి". అని కావ్యలక్షణం చెప్ప...' 579264 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>19 17. “వక్రోక్తిజీవితం" రచించిన కుంతకుడు పదకొండవ శతాబ్దం ప్రారంభం.) "శబ్దారౌ సహితౌ యత్ర కవివ్యాపారశాలిని, బన్దే వ్యవస్థితౌ కావ్యం తద్విదాహ్లాదకారిణి". అని కావ్యలక్షణం చెప్పి సాహిత్యం అంటే ఏమో విశదీకరించాడు. 1-7 భోజుడు (పదకొండవ శతాబ్దం ప్రారంభం, “సరస్వతీకంఠాభరణం”లో ఒక కావ్యలక్షణాన్ని సూచించాడు. “నిర్దోషం గుణవత్ కావ్యమలజ్కారైరలఙ్కృతమ్, రసాన్వితం కవిః కుర్వన్ కీర్తిం ప్రీతిం చ విన్దతి (పే.2). దీనిలోని “నిర్దోషం గుణవత్, అలంకారై అలంకృతమ్, రసాన్వితం కావ్యమ్"అనే దానిని భోజునికి సంమతమైన కావ్యలక్షణంగా గ్రహించవచ్చును. 18. అగ్నిపురాణంలో దండి - భోజులు ఇచ్చిన కావ్యలక్షణాలని కలిపి "ఇష్టారవ్యవచ్చిన్నా పదావలీః కావ్యం స్ఫురదలం కారంగుణ వద్దోష వర్జితమ్" (1.6.7) అనే లక్షణం ఇవ్వబడింది. అగ్నిపురాణంలో ఉన్న అలంకారశాస్త్రానికి సంబంధించిన విషయా లన్నీ భోజుని సరస్వతీకంఠాభరణంనుండి గ్రహించ బడిన వని పండితుల అభిప్రాయం. (చూ.పి.వి.కాణే, "సానెట్ పొయటిక్స్” ii సంపుటం. పేజి 201) 19. మమ్మటుడు ఇచ్చిన “తదదోషా శబ్దారౌ" ఇత్యాదికావ్యలక్షణం ధ్వని వాదులకు ఇరరులకు కూడా అంగీకారయోగ్యంగానే ఉన్నది. ఆ లక్షణంలో ధ్వనిని కాని, రసాన్ని కాని ప్రత్యక్షంగా (Directly) చేర్చకపోవడమే ఇందుకు కారణం. తరవాత అతడు చేసిన ప్రతిపాదనను పట్టి గుణాలు రసధర్మాలు గాన గుణాలు ఉండా లని చెప్పగానే రసం ఉండా లని కూడా సూచితం అవుతున్నా, గుణాదులు శబ్దార్ణాశ్రితాలు అనే వాళ్ళకు కూడా అంగీకారయోగ్యం ఆయే టట్లు, అతడు రసం మాట లక్షణంలో ఎత్త లేదు. తరువాత వచ్చిన అలంకారికులు చాలావరకు మమ్మ టుని లక్షణాన్నే అనుసరించారు. 20. "ఆదోషా సగుణా సాలజ్కారౌ శబ్దారౌ కావ్యమ్”. -హేమచంద్రుని కావ్యానుశాసనం. పే. 12<noinclude><references/></noinclude> 5vxxn2cmiet82t8oghs2lnquf35nzq7 104 224348 579265 2026-09-18T08:54:25Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '20 "గుణాలంకారసహితౌ శబ్దార్ధే దోషపర్ణితో, గద్యపద్యోభయమయం కావ్యం కావ్యవిదో విదుః." -ప్రతాపరుద్రీయం, II. 1. కావ్యానుశాసనం, పే. 14 "శబ్దారౌ నిర్దోషా సగుణె ప్రాయ సాలఙ్కారౌ కావ్యమ్” “ని...' 579265 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>20 "గుణాలంకారసహితౌ శబ్దార్ధే దోషపర్ణితో, గద్యపద్యోభయమయం కావ్యం కావ్యవిదో విదుః." -ప్రతాపరుద్రీయం, II. 1. కావ్యానుశాసనం, పే. 14 "శబ్దారౌ నిర్దోషా సగుణె ప్రాయ సాలఙ్కారౌ కావ్యమ్” “నిర్దోషా లక్షణవతీ సరీతిర్గుణభూషణా, సాలంకారరసానేక వృత్తి ర్వాక్కావ్యనామభాక్ ”. -చంద్రాలోకం. I. 7. “కావ్యం రసాదిమద్వాక్యం శ్రుతం సుఖవిశేషకృత్" -అలంకార శేఖరం- పే. 2. “ఆస్వాదజీవాతుః పదసందర్భః కావ్యమ్" -చండీదాసుడు. "వాక్యం రసాత్మ్యం కావ్యమ్ (సాహిత్యదర్పణం. పే. 5). “రమణీయార్థ ప్రతిపాదకః శబ్దః కావ్యమ్"(రసగంగాధరం. పే.4). ఈ విధంగా ఆలంకారికులు కావ్యానికి లక్షణం చెప్పి ఉన్నారు. వీటిని పరిశీలిస్తే (1) “గుణాదులున్న శబ్దార్థాలు రెండూ కావ్యం" అని కొందరూ (2) “రసం ఉన్న శబ్దార్థాలే కావ్యం" అని కొందరూ; 'మనోహరమైన అర్థాన్ని బోధించే శబ్దం కావ్యం' అని కొందరూ, "రసం ఉన్న శబ్దమే కావ్యం" అని కొందరూ లక్షణం చెప్పినట్లు కనబడుతుంది. శబ్దార్థాలు రెండూ కలిసి కావ్యమా, అందమైన అర్థం బోధించే, లేదా రసం ఉన్న శబ్దం కావ్యమా అనే విషయంలో, "కావ్యలక్షణంలో శబ్దానికే ప్రాధాన్యం ఇవ్వాలి" అని పండితరాయలు సయుక్తికంగా స్థాపించాడు. కావ్యంలో బోధించబడే అర్థం మనోహరంగా ఉంటే చాలు; ఆ మనోహరత్వం దేనిని పట్టి వచ్చినా రావచ్చు. కొన్ని చోట్ల రసంచేత, కొన్ని చోట్ల వస్తుధ్వని చేత, కొన్ని చోట్ల అలంకారంచేతా కూడా రావచ్చు అని పండితరాయల అభి ప్రాయం. కావ్యలక్షణాలను గూర్చిన విస్తృత చర్చను తెలుసుకొనగోరేవారు మా<noinclude><references/></noinclude> 3gz7wpst2v9o8wxbve55ah03oeo0k67 104 224349 579266 2026-09-18T08:57:31Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '21 "The contribution of Panditaraja Jagannatha to Sanskrit Poetics" అనే గ్రంథంలో (మొదటి సంపుటం 32-56 పేజీలలో చూడవచ్చును. 21. కావ్య హేతువు:- కావ్యానికి హేతువు ఏది అనే విషయంలో అలం కారికులలో అభిప్రాయభేదం ఉంది. (1) ప్రతిభ, వ్యుత...' 579266 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>21 "The contribution of Panditaraja Jagannatha to Sanskrit Poetics" అనే గ్రంథంలో (మొదటి సంపుటం 32-56 పేజీలలో చూడవచ్చును. 21. కావ్య హేతువు:- కావ్యానికి హేతువు ఏది అనే విషయంలో అలం కారికులలో అభిప్రాయభేదం ఉంది. (1) ప్రతిభ, వ్యుత్పత్తి, అభ్యాసం. ఈ మూడిం టిలో ఒక్కొక్కటి స్వతంత్రంగా కావ్యనిర్మాణ హేతువు అవుతుం దని కొందరి అభిప్రాయం. (2) ఈ మూడూ కలిస్తేనే కావ్య హేతువులు అవుతా యని కొందరి -అభిప్రాయం. (3) ప్రతిభ ఒక్కటే హేతు వని కొందరి అభిప్రాయం. అయితే ప్రతిభకే ప్రాధాన్యం ఇచ్చేవారే అధికంగా ఉన్నారు. ప్రతిభ లేని వ్యుత్పత్త్య భ్యాసాలు ఉత్తమకావ్యసృష్టికి ఉపకరించ వనీ అసలు ప్రతిభ అంటూ ఉంటే దానికి ఇవి తోడ్పడతా యనీ వీరి అభిప్రాయం. ఈమూడూ కలిసి కావ్య హితువు అని చెప్పినా కూడ మమ్మటుడు చివరికి ప్రతిభకే ఎక్కువ ప్రాధాన్యం ఇచ్చాడు. ఈ విషయంలో కొందరు ప్రాచీనాచార్యుల వాక్యాలు పరిశీలిద్దాం. 22. "స్మృతిర్వ్యతీత విషయా మతిరాగామిగోచరా, బుద్ధిస్తాత్కాలికి జ్ఞేయా ప్రజా త్రైకాలికి మతా. ప్రజ్ఞాం నవనవోన్మేషశాలినీం ప్రతిభాం విదుః, ద్వే వర్త్మని గిరాం దేవ్యాః శాస్త్రజ్ఞ కవికర్మ చ, ప్రజ్ఞోపణ్ణం తయోరాద్యం ప్రతిభోద్భవమ నిమమ్". -కా.ప్ర సంప్రదాయ ప్రకాశినీవ్యాఖ్య, పే. 8 “గడిచిపోయినవాటికి సంబంధించినది "స్మృతి". రాబోయే విషయాలకి సంబం ధించినది"మతి". వర్త మానవిషయాలకి సంబంధించినది "బుద్ధి". మూడు కాలాలకు సంబంధించిన విషయాలు గ్రహించేది ప్రజ్ఞ. క్రొత్త కొత్త రీతులలో వికసించే (మెరిసిపోయే) ప్రజ్ఞయే "ప్రతిభ" శాస్త్రమూ, కావ్యమూ అని సరస్వతీదేవి మార్గాలు రెండు. వీటిలో మొదటిది (శాస్త్రం) ప్రజ్ఞవల్ల పుడుతుంది. రెండవది (కావ్యం) ప్రతిభవల్ల పుడుతుంది" అని వీటికి అర్థం. "శక్తి"అనే నామాంతరం గల ఈ ప్రతిభను చాలామంది ఆలంకారికులు ఈ విధంగానే నిర్వచించారు- భట్టతొతుడు:- “ప్రజ్ఞా నవనవోన్మేషశాలినీ ప్రతిభా మతా,<noinclude><references/></noinclude> 5evzu6hbjkyzwu8tudnx6ihq93msy6b 104 224350 579267 2026-09-18T08:59:09Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '22 తదను ప్రాణనాజీవవర్ల నానిపుణః కవిః. తస్య కర్మ స్మృతం కావ్యమ్”. అభినవగుప్తుడు:- "ప్రతిభా ఆపూర్వవస్తునిర్మాణక్షమా ప్రజ్ఞా తస్య విశేషో రసావేళ వైశద్యసౌన్దర్యకావ్యనిర్మాణక్...' 579267 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>22 తదను ప్రాణనాజీవవర్ల నానిపుణః కవిః. తస్య కర్మ స్మృతం కావ్యమ్”. అభినవగుప్తుడు:- "ప్రతిభా ఆపూర్వవస్తునిర్మాణక్షమా ప్రజ్ఞా తస్య విశేషో రసావేళ వైశద్యసౌన్దర్యకావ్యనిర్మాణక్షమత్వమ్" (లోచనం. పే. 92) "శ క్తిః | ప్రతిభానమ్; వర్ణనీయవస్తువిషయనూతనోల్లేఖ శాలిత్వమ్" (లోచనం. పే. 317) మమ్మటుడు:- "శక్తి ః కవిత్వబీజరూపః సంస్కార విశేషః" (కావ్యప్రకాశ. పే. 8) వాగ్బటుడు:- “వ్రసన్న పదనవ్యార్థయుక్త్యుద్భోధవిధాయినీ, స్ఫురన్తీ సత్క వేర్బుద్ది: ప్రతిభా సర్వతోముఖీ, రాజ శేఖరుడు:-- (వాగ్భాటాలంకారం. పే. 4) “యా శబ్ద గ్రామమ్, అర్థసార్థమ్, అలఙ్కారతన్హమ్, ఉక్తిమార్గమ్,. అన్యదపి తథావిధమ్ ఆధిహృదయమ్ ప్రతిభాసయతి సా ప్రతిభా. రుద్రటుడు:- (కావ్యమీమాంస. 26-27). “మనసి యదా సుసమాధిని విస్ఫురణమనేకదాభిధయా, అక్లిష్టాని చ పదాని విధాన్తి యస్యామసౌ శక్తిః. ప్రతిభేత్యపరై రుక్తా" (కావ్యాలంకారం. పే. 6) “సహజ శక్తి రూపమైన ఈ ప్రతిభ మానవులలోనే కాదు, పశుపక్ష్యాదు లలో కూడా ఉంటుంది. అందుచేతనే అవి గూళ్ళు కట్టుకోవడం మొదలైన పనులు చేయకలుగుతున్నాయి" అని భర్తృహరి వాక్యపదీయంలో (II. 143-151). ప్రతిపాదించాడు.<noinclude><references/></noinclude> l7b0d1gxqoh6dl08andsjgstldqqad0 104 224351 579268 2026-09-18T09:00:39Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '23 మహిమభట్టు:- కవి రసానికి అనుగుణమైన శబ్దార్థాలనుగూర్చి ఆలోచిస్తూ చిత్తాన్ని స్థిరంగా నిలిపినప్పుడు ఒక్క క్షణంపాటు ఆత్మ చైతన్య స్పర్శ కలుగుతుంది. ఆదే ప్రజ్ఞ దానినే భగవంత...' 579268 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>23 మహిమభట్టు:- కవి రసానికి అనుగుణమైన శబ్దార్థాలనుగూర్చి ఆలోచిస్తూ చిత్తాన్ని స్థిరంగా నిలిపినప్పుడు ఒక్క క్షణంపాటు ఆత్మ చైతన్య స్పర్శ కలుగుతుంది. ఆదే ప్రజ్ఞ దానినే భగవంతుని మూడవ నేత్రం అంటారు. అప్పుడా కవి మూడు లోకాలలోనూ ఉన్న పదార్థాలను చూడ గలుగుతాడు" అని మహిమభట్టు " పజ్ఞ"కు ఒక విధమైన నూతనవ్యాఖ్య చేశాడు. “రసానుగుణ శబ్దారచిన్తాస్తి మితచేతనః, క్షణం స్వరూపస్పర్మోత్థా ప్రజ్ఞావ ప్రతిభా కవేః, సా హి చక్షుర్భగవతః తృతీయమితి గీయతే, యేన సాక్షాత్క రోత్యేష భావాం స్త్రైకాల్యవర్తినః" 'వ్య క్తివివేకం. పే. 452-53) "ప్రాక్తనాద్యతనసంస్కార ప్రౌఢా ప్రతిభా కాచిదేవ కవిశక్తి" -పద్రో క్తిజీవితం. పే. 107 ప్రతిథా, శక్తి ఒకటే అని చాలామంది అభిప్రాయం అయితే రాజ శేఖ రుడు మాత్రం ఈ రెండూ వేరనీ, శక్తి ప్రతివారు మూలం అని, ప్రతిభకే కాదు వ్యుత్పత్తికి కూడా ఇది మూలం అనీ అన్నాడు. “విప్రసృతిశ్చ సా(శక్తి) ప్రతిభావ్యుత్పత్తిబ్యామ్, శ క్తిక ర్తృకే హి ప్రతిభావ్యుత్పత్తికర్మణీ" (కావ్యమీమాంస. పే. 26) 23. వ్యత్పత్తి :- ఛందోవ్యాకరణాదులలో మంచి పాండిత్యం, కళలలో ప్రవేశం, లోకవ్యవహారజ్ఞానం, యుక్తాయు కవివేకం ఇవన్నీ ప్యుత్పత్తి అని ఆ లం కారికులందరూ ప్రతిపాదించారు. 24. అభ్యాసం :- కావ్యనిర్మాణ చాతుర్యం ఉన్న వాని వద్దకు వెళ్ళి,స్వయం గానూ కూడ నిరంతరకావ్యనిర్మాణసాధన చేయడం అభ్యాసం. 25. కావ్యనిర్మాణానికి ఈ మూడూ అవసరమే, కాని ఈ మూడింటిలో ప్రతిభ చాలా ప్రధాన మైనది అని చాలమంది అలంకారికులు ప్రతిపాదించారు.<noinclude><references/></noinclude> are1t8qgdamtgxchuflb3tis4nhytgf 104 224352 579269 2026-09-18T09:01:52Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '24 సహజమైన ప్రతిభ లేకపోయినా నిరంతరాభ్యాసంచేతా వ్యుత్పత్తిచేతా సరస్వత్య నుగ్రహం పొందవచ్చును అని దండి, మంగళుడు మొదలైన ఇద్దరు ముగ్గురు మాత్రమే అంగీకరించారు. వ్యుత్పత్త్యభ్...' 579269 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>24 సహజమైన ప్రతిభ లేకపోయినా నిరంతరాభ్యాసంచేతా వ్యుత్పత్తిచేతా సరస్వత్య నుగ్రహం పొందవచ్చును అని దండి, మంగళుడు మొదలైన ఇద్దరు ముగ్గురు మాత్రమే అంగీకరించారు. వ్యుత్పత్త్యభ్యాసాలవల్ల కూడా ప్రతిభ జనిస్తుంది; అందుచేత చివరికి ప్రాధాన్యం అంతా ప్రతిభకే అని వండితరాజాదుల అభిప్రాయం. మూడూ కలిసి కావ్య హేతువు అన్న మమ్మటుడు కూడా ప్రతిభకే ప్రాధాన్యం అని అంగీకరించాడు. ఈ విషయాన్ని గూర్చిన విస్తృతవిమర్శ మా "The Contri- bution of Panditaraja Jagannatha to Sanskirt Poetics" 3 గ్రంథంలో చూడవచ్చును. 26. కావ్యభేదాలు :- ఆనందవర్ధనునికి ముందు ఉన్న ఆలంకారికు లందరూ కావ్యబాహ్యస్వరూపాన్ని పట్టి కావ్యవిభేదాలు ఏర్పరచారు. ఉదాహరణకి భామహుడు.. (ఆ) ముందుగా కావ్యాన్ని రచనా శబ్దసంగ్రథాన భేదాన్ని పట్టి 1) గద్యకావ్యం 2) పద్యకావ్యం అని రెండు విధాలుగా విభజించాడు (ఆ) భాషాభేదాన్ని పట్టి 1) సంస్కృతం 2) ప్రాకృతం 3) అపభ్రంశం అని మూడు విధాలుగా విభజించాడు. (ఇ) వస్తుభేదాన్ని పట్టి 1) వృత్త దేవాది చరితశంసి 2) ఉత్పాద్యవస్తువు 3) కలాశ్రయం 4) శాస్త్రాశ్రయం అని నాలుగు విధాలుగా విభజించాడు . (ఈ) నిర్మాణభేదాన్ని పట్టి 1) సర్గబంధం (మహాకావ్యం), 2) అభినే యార్థం 8) అఖ్యాయిక 4) కథ 5) అనిబద్ధం (ముక్తకం) అని ఐదు విధా లుగా విభజించాడు. భామహుని తరవాత వచ్చినవాళ్ళందరూ చాలా వరకు ఇదే పద్ధతి అనుసరించారు. ఆనందవర్ధనుడు “ధ్వని కావ్యాత్మ" అని సిద్ధాంతీకరించిన తరువాత పైన చెప్పిన విభజనంతో పాటు మరొక విధమైన కావ్య భేద విభ జనం కూడా ప్రారంభం అయింది. ఆనందవర్ధనుడు, కావ్యాలు మూడు విధాలు అని స్పష్టంగా చెప్పకపోయినా ధ్వని ప్రధానంగా ఉన్న కావ్యం "ధ్వనికావ్యం" అనీ, అప్రధానంగా ఉన్నది "గుణిభూతవ్యంగ్యం" అనీ, వ్యంగ్యస్పర్శ లేక శబ్దార్థాల అందం మాత్రమే ఉన్నది "చిత్రకావ్యం" అనీ ప్రతిపాదించి కావ్యత్రైవిధ్యాన్ని సూచించాడు. "వ్యజ్గ్యార్థస్య ప్రాధాన్యే ధ్వనిసంజ్ఞితః కావ్యప్రకారం, గుణభావే తు<noinclude><references/></noinclude> nnc3z5ybjqndoe5j5eizyjvpg1oyd18 104 224353 579270 2026-09-18T09:02:26Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '25 గుణీభూతవ్యఙ్గ్యమ్ కేవల వాచ్యవాచక వైచిత్ర్యమాత్రాశ్రయేణోపని బద్ద మాలేఖ్యప్రఖ్యం యదాభాసతే తచ్చిత్రం కాప్యమ్. న తస్ముఖ్యం కావ్యమ్, కావ్యా నుకారో హి సః" (ధ్వన్యాలోకం. పే. 44)....' 579270 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>25 గుణీభూతవ్యఙ్గ్యమ్ కేవల వాచ్యవాచక వైచిత్ర్యమాత్రాశ్రయేణోపని బద్ద మాలేఖ్యప్రఖ్యం యదాభాసతే తచ్చిత్రం కాప్యమ్. న తస్ముఖ్యం కావ్యమ్, కావ్యా నుకారో హి సః" (ధ్వన్యాలోకం. పే. 44). 27 తరువాత వచ్చిన ధ్వని సిద్ధాంతసమర్థకు లందరూ ఈ విభాగాన్ని అంగీకరించారు మమ్మటుడు ఆనందవర్ధనుడు చెప్పిన పేర్లతో పాటు వాటికి వరసగా “ఉత్తమం" మధ్యమమ్” “అధమం" అనే పేర్లు కూడా పెట్టాడు 28 ద్వితీయోల్లాసం :- మమ్మిటుడు ద్వితీయోల్లాసంలో శబ్దార్థాల స్వరూపాన్నీ, వాటి భేదాలనూ వివరించాడు. ఒక శబ్దం ఒక అర్థాన్ని బోధిస్తుంది. ఒకప్పుడు అదే శబ్దం దాని అసలు అర్థానికి దగ్గరగా ఉన్న మరొక అర్థాన్నీ, మరొకప్పుడు కొంచం దూరంగా ఉన్న అర్థాన్నీ బోధిస్తూ ఉంటుంది. ఇది అన్ని భాషలలోనూ ఉన్న విషయమే. అయితే శబ్దానికి, ఆర్థానికి, ఉన్న సంబంధం ఏమిటి? ఒక శబ్దం ఎన్ని రకాల అర్థాలు బోధిస్తుంది? బోధించబడే అర్థాలను పట్టి శబ్దాలలో ఎన్ని భేదాలు ఉంటాయి? శబ్దంలో ఉన్న ఆ యా అర్థాలని బోధించడం అనే వ్యాపారానికి పనికి ఏమి పేరు ? ఇత్యాదివిషయాలన్నింటినీ గూర్చిన చర్చ కొన్ని వేల సంవత్సరాలనుంచి భారతదేశంలో మాత్రమే కనబడు తుంది. మరి ఎక్కడా ఇంత విస్తృతమైన చర్చ లేదు. ఈనాడు కొన్ని పాశ్చాత్య భాషలలో కనబడే ఇలాంటి చర్చ అత్యాధునికం. కేవలం ఒకటి ఒకటిన్నర శతా బాలకు పూర్వం మాత్రమే ప్రారంభం అయింది. 29. "ఈ శబ్దానికి ఇది అర్థం" అని చేసికొన్న ఒక నిర్ణయాన్ని (సంకే తాన్ని) పట్టి ఒక శబ్దం ఒక అర్థాన్ని బోధిస్తుంది అలా బోధించే శబ్దం "వాచరం". బోధించబడే అర్థం వాచ్యం". శబ్దంలో ఉన్న ఆ అర్థాన్ని బోధించడం అనే పని "అనిధి". ఈ పనికి "వృత్తి" లేదా "వ్యాపారం" అని పేర్లు. ఒక్కొకప్పుడు ఒక విదం తన వాచ్యార్థంతో పాటు, లేదా వాచ్యార్థాన్ని పూర్తిగా విడిచిపెట్టి, మరొక అర్థాన్ని బోధిస్తుంది. ఆ అర్థానికి 'లక్ష్యార్థం' అని ఆ అర్థాన్ని బోధించడం అనే వ్యాపారానికి "లక్షణ" అనీ, అక్కడ అ పదానికి "లాక్షణిక పదం" అనీ పేర్లు. అదే పదంవల్ల ఇంకా దూరమైన అర్థం ఒక్కొకప్పుడు బోధించబడుతుంది. ఆ బోధించబడే అర్థానికి "వ్యంగ్యార్థం అనీ, పదానికి "వ్యంజకం"అని, వ్యాపారానికి "వ్యంజస" అనీ పేర్లు.<noinclude><references/></noinclude> 3kkiw84z9w4z5xdnrzvfzchcm9m0zb2 104 224354 579271 2026-09-18T09:02:47Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '26 30. శాస్త్రకారులలో కొందరు అభిధను మాత్రమే అంగీకరించినా, చాలా మంది లక్షణను కూడా అంగీకరించారు. అవే కాకుండా మరొక వ్యాపారం “తాత్పర్యం” అనేది ఉందని మరి కొందరు అంగీకరించారు. వీట...' 579271 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>26 30. శాస్త్రకారులలో కొందరు అభిధను మాత్రమే అంగీకరించినా, చాలా మంది లక్షణను కూడా అంగీకరించారు. అవే కాకుండా మరొక వ్యాపారం “తాత్పర్యం” అనేది ఉందని మరి కొందరు అంగీకరించారు. వీటికి అన్నింటికంటె భిన్నంగా మరొక "వ్యంజనా" వ్యాపారం అనే వ్యాపారం ఉందని స్థాపించినవారు ఆనందవర్ధనాది ఆలంకారికులు, ఈ విధంగా అలంకారికులు ప్రధానంగా అభిధ, లక్షణ, వ్యంజన అనే మూడు వ్యాపారాలు (వృత్తులు), వాచ్యం, లక్ష్యం, వ్యంగ్యం అనే మూడు విధాలైన అర్థాలు, వాచకం, లాక్షణికం, వ్యంజకం అనే మూడు శబ్ద భేదాలు అంగీకరించారు. తాత్పర్యాదులు కూడా ఈ మూడింటిలో ఏదో ఒకదానిలో అంతర్గతా లని నిరూపించారు. ఈ త్రివిధశబ్దభేదాలూ, త్రివిధ అర్థ భేదాలు, వృత్తి త్రయమూ ద్వితీయోల్లాసంలో ప్రతిపాదించబడ్డాయి. 31. లక్షణాదుల విషయంలో ఒక విషయం గుర్తుంచుకోవాలి. ఒక పదాన్ని స్వతంత్రంగా ప్రయోగించినప్పుడు అది తన వాచ్యారాన్ని మాత్రమే బోధిస్తుంది. “గఙ్గ" అనే పదానికి “గంగానది" అని మాత్రమే అర్థం. “గౌః" అనే పదానికి "ఎద్దు" అని మాత్రమే అర్థం ఈ పదాల పక్కన మరొక పదమో, మరి కొన్ని పదాలో చేర్చినప్పుడే ఈ పదాలు మరొక అర్థాన్ని బోధిస్తాయి "గజ్జ యాం "ఘోషః" అనే వాక్యంలో 'గగా' శబ్దం దగ్గర 'ఘోష' శబ్దం ఉంది కాబట్టే ఇక్కడ “గంగా" శబ్దం "గంగాతీరం" అనే అర్థాన్ని బోధిస్తూన్నది "గౌః వాహికః" అన్నప్పుడు “వాహిక"శబ్దం పక్కన ఉండడంచేతనే "గో"శబ్దం “గోస దృశుడు"అనే అర్థాన్ని బోధిస్తూన్నది. అందుచేత లక్షణ అనేది (మరొక అర్థాన్ని గుర్తించడం అనేది) “గంగా”ది శబ్దార్ధాలైన “గంగానది" మొదలైన వాటిలోనే ఉన్నది కాని, శబ్దంలో లేదు. అర్థంలో ఉన్న లాక్షణికత్వాన్ని శబ్దానికి ఆరోపిం చారు. అందుచేతనే లక్షణను "అభిదాపుచ్చం" (అభిధకు తోక) అని అంటారు. అందుచేత ఒక శబ్దం తన వాచ్యార్థం ఏది ఉందో దాన్నే బోధిస్తుంది; మరొక అర్థం బోధించాలి అంటే నూటికి 90 ప్రదేశాలలో (అనగా నిరూఢలక్షణలలో తప్ప) మరొక శబ్దం పక్కన ఉండాలి. అందుచేతనే కొందరు శాస్త్రకారులు లక్ష ణను స్వతంత్ర వృత్తిగా అంగీకరించలేదు. 32. లక్షణవిషయమే ఇలా ఉన్నప్పుడు ఇంక వ్యంజన మాట చెప్పనే అక్కర్లేదు. ఒక శబ్దం శబ్దం ఒక వాక్యంలో ఉన్నప్పుడే, కొన్ని పరిస్థితులలోనే, వ్యంజనావ్యాపారంచేత మరొక అర్థాన్ని బోధిస్తుంది. అందుచేతనే వ్యంజనావృత్తిని<noinclude><references/></noinclude> je9orgv6kzip6azm0sfsyxx9cs2jwn8 104 224355 579272 2026-09-18T09:03:21Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '27 ఒక వృత్తిగా అంగీకరించాలా అంగీకరించ నవసరం లేదా అని ధ్వనివాదులకూ ధ్వన్యభావవాదులకూ మధ్య వివాదం. ఒక వాక్యం విన్న వెంటనే దాని వాచ్యార్థం తెలిసిన తరవాత దానికంటె భిన్నమైన మరొ...' 579272 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>27 ఒక వృత్తిగా అంగీకరించాలా అంగీకరించ నవసరం లేదా అని ధ్వనివాదులకూ ధ్వన్యభావవాదులకూ మధ్య వివాదం. ఒక వాక్యం విన్న వెంటనే దాని వాచ్యార్థం తెలిసిన తరవాత దానికంటె భిన్నమైన మరొక అర్థమో, లేదా కొన్ని అర్థాలో శ్రోతకు స్పురిస్తాయి అనే విషయం అందరూ అంగీకరిస్తారు. అయితే ఆ విధంగా ఆ అర్థం స్ఫురించడానికి కారణం శబ్దంలో ఉన్న వ్యంజనావృత్తి అని ఆనంద వర్ధనాదులు అంటారు; ఆసుమానాదులచేత పని జరిగిపోతూండగా మళ్ళీ ఈక్రొత్త వృత్తి ఎందు కని ధ్వన్యథావవాడు లంటారు. ఈ విషయం మున్ముందు మళ్ళీ పరిశీలిద్దాం. ఆ 33. తృతీయోల్లాసం : వ్యంజకత్వం అనేది కేవలం శబ్దంలోనే కాదు; వాచ్యార్థ — ల క్ష్యార్థ వ్యంగ్యార్థాలలో కూడా ఉంటుంది అని ద్వితీయోల్లాసంలో ప్రతిపాదించిన విషయాన్నే మమ్మటుడు తృతీయోల్లాసంలో మళ్ళీ మరికొన్ని అంశాలు కూడా చేర్చి సోదాహరణంగా విశదీకరించాడు. 34. చతుర్ణోల్లాసం :- ఈ ఉల్లాసంలో ధ్వనిభేదాలు, రసభావాదిస్వరూపం ప్రతిపాదించబడ్డాయి. భట్టలోల్లట. భట్టశంకుక. భట్టనాయకుల మతాలు విశదీక రించిన పిమ్మట అభినవగుప్తుని మతం సిద్ధాంతంగా ప్రతిపాదించబడింది. 35. పంచమోల్లాసం:- ఈ ఉల్లాసంలో ఎనిమిది గుణిభూతధ్వని భేదాలు సోదాహరణంగా ప్రతిపాదించబడ్డాయి. ధ్వని. గుణిభూతధ్వని భేదాల పరస్పర సంసృష్టిసంకరాల చేత ఏర్పడే అనేక భేదాలు పరిగణించిన పిమ్మట "ధ్వనిని అంగీకరించవలసిన పని లేదు" (వ్యంజనావృత్తిని స్వతంత్రపృత్తిగా అంగీకరించ వలసిన ఆవశ్యకత లేదు) అనే మీమాంసరనైయాయికాదుల మతం ఖండించ బడింది. ఈ ఉల్లాసంలో శబ్దార్ణ 36. షష్ఠిల్లాసం :- అత్యల్పప్రమాణం గల ఈ ఉల్లాసంలో చిత్రాలు సోదాహరణంగా నిరూపించబడ్డాయి. 3.7. సప్తమోల్లాసం :- కావ్యప్రకాశలోని దశమోల్లాసం అన్ని ఉల్లాసా లకన్నా చాలా పెద్దది. ప్రమాణం విషయంలో దాని తరువాత చెప్పదగినది సప్త మోల్లాసం. ఈ ఉల్లాసంలో పద వాక్య అర్థ దోషాదులు విస్తృతంగా, సోదాహర ణంగా చెప్పబడ్డాయి. ప్రసక్తాను ప్రసక్తంగా యచ్చబతచ్ఛబ్దాల ప్రయోగం మొద<noinclude><references/></noinclude> ikg37wgc6p53iheuam6j4pwcyvj4ql3 104 224356 579273 2026-09-18T09:03:40Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '28 లైన విషయాలు కూడా ప్రతిపాదించబడ్డాయి. ఈ దోషప్రకరణం చదివినవారికి ఎవరికైనా కవిత్వం వ్రాయాలంటే భయం కలుగుతుంది. ఎలా వ్రాసినా ఏదో ఒక -దోషం కనబడుతూనే ఉంటుంది. :. 38. అష్టమోల్లాసం:-...' 579273 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>28 లైన విషయాలు కూడా ప్రతిపాదించబడ్డాయి. ఈ దోషప్రకరణం చదివినవారికి ఎవరికైనా కవిత్వం వ్రాయాలంటే భయం కలుగుతుంది. ఎలా వ్రాసినా ఏదో ఒక -దోషం కనబడుతూనే ఉంటుంది. :. 38. అష్టమోల్లాసం:- ఈ ఉల్లాసంలో కావ్యగుణాల నిరూపణం చేయ 'బడింది. కావ్యగుణాల ఇతిహాసం చాలా ప్రాచీనమైనది. భరతుడు నాట్యశాస్త్రంలో (xvi-96) పది గుణాలు పేర్కొన్నాడు. గుణాలకి అలంకారాలకి ఉన్న భేదాన్ని గూర్చి భరతుడు ఏమీ చెప్పలేదు. అర్థగుణాలు, శబ్దగుణాలు అనే భేదం కూడా చెప్పలేదు. అయితే అత డిచ్చిన లక్షణాలను పట్టి కొన్ని శబ్దగుణా లనీ, కొన్ని అర్థగుణా లని, కొన్ని ఉభయగుణా లనీ కనబడుతుంది. వీటికి సాధారణలక్షణం 'చెపుతూ భరతుడు గుణాలు దోషాభావరూపా లని అంటాడు. 39. భరతుని తరువాత భామహుడు కావ్యాలంకారంలో (II. 1.3) మాదుర్యం, ప్రసాదం, ఓజస్సు అని మూడు గుణాలు మాత్రమే పేర్కొన్నాడు. 'కాని లక్షణలక్ష్యాలద్వారా వాటి విస్తృత వివేచనం ఏదీ చేయకపోవడంచేత గుణాల సంఖ్యాస్వరూపాదుల విషయంలో భామహుని అభిప్రాయం ఏమో ఇదమిత్థంగా చెప్పడం కష్టం. 40. భరతుడు చెప్పిన పది గుణాలనే దండి కావ్యాదర్శంలో (1-41) చెప్పి ఉన్నాడు. ఈ గుణాలను పట్టి వైదర్భ. గౌడమార్గాల (రీతుల భేదం ఏర్ప డుతుం దని దండి ప్రతిపాదించాడు. ఈ పది గుణాలలో శ్లేష, సమత, సుకుమా 'రత, ఓజస్సు అనే నాలుగూ శబ్ధగుణాలు, ప్రసాదం, అర్థవ్యక్తి, ఉదారత, కాంతి, సమాధి అనేవి అర్థగుణాలు, మాధుర్యం ఉభయగుణం అన్నట్లు దండి ఇచ్చిన లక్ష ణోదాహరణలను పట్టి ఊహించవలసి ఉంటుంది. దండి కూడా గుణాలకీ, అలంకారాలకీ ఉన్న భేదాన్ని విశదీకరించలేదు. ఇచ్చిన ఆలంకారికుడు 41. కావ్యంలో గుణాలకి ఎక్కువ ప్రాధాన్యం .వామనుడు. ఇతడు గుణాల సంఖ్యను పదినుండి ఇర వైకి పెంచాడు. శ్లేష మొద లైన పది శబ్దగుణాలు, అవే పేర్లతో పది అర్థగుణాలు అంగీకరించాడు. ప్రప్రథ మంగా గుణాలకీ అలంకారాలకి మధ్య ఉన్న భేదాన్ని విశదీకరించిన ఆలంకా రికుడు వామనుడే అన్నట్లు కనబడుతుంది. గుణాలు కావ్యంలో సౌందర్యాన్ని<noinclude><references/></noinclude> ifn2g265h34ahhyyvvdp6yy8cvs6yn7 104 224357 579274 2026-09-18T09:04:06Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '29 ఆ పుట్టిస్తా యనీ, ఆ సౌందర్యాన్ని అలంకారాలు పెంపొందిస్తా యనీ ఇతడు ప్రతి పాదించాడు. 42. దోషాలు గుణాభావరూపా లని వామనుడు అంటాడు, (II.1.1), గుణాలు దోషాభావరూపా లని మమ్మటాదులు ప్రతిపాద...' 579274 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>29 ఆ పుట్టిస్తా యనీ, ఆ సౌందర్యాన్ని అలంకారాలు పెంపొందిస్తా యనీ ఇతడు ప్రతి పాదించాడు. 42. దోషాలు గుణాభావరూపా లని వామనుడు అంటాడు, (II.1.1), గుణాలు దోషాభావరూపా లని మమ్మటాదులు ప్రతిపాదించారు. ఒక్క విషయం. గమనించవలసి ఉంది. ఒక వస్తువు ఇతర పస్వభావరూపం. అనగా ఇతర వస్తు భిన్నం, కావచ్చు, ఉదాహరణకి అశ్వం గజాభావరూపం అనీ, గజం అశ్వాభావ రూపం ఆనీ ఒప్పవచ్చు. అయినా ఆశ్వం'' కొన్ని విశేషలక్షణాలు ఉంటాయి. గజంలో కూడా కొన్ని విశేషలక్షణాలు ఉంటాయి. అందుచేత ఆశ్వం అనగా ఏమిటి అని ప్రశ్నించినప్పుడు గజభిన్నం అశ్వం అని, గణం అనగా అశ్వభిన్నం అనీ చెప్పిసంతమాత్రంచేత సరిపోదు. వాటి వాటి విశేష లక్షణాలు చెప్పాలి. అందుచేతనే పండితరాయలు ఒక చోట (ర. గం. పే. 521) "మూర్ఖత్వం దోషం: విద్య మూర్ఖత్వాభావరూపం కావచ్చును; అయినా దానికి కొన్ని విశిష్టలక్షణాలు ఉన్నాయి. వాటిని చెప్పవలసి ఉంటుంది." అని ప్రసంగా తరంలో అంటాడు. అదే విధంగా గుణాభావరూపాలు దోషాలని చెప్పి దోషాలనూ, దోషాభావరూపాలు గుణాలు అని చెప్పి గుణాలను కొట్టి పారవేయడానికి లులేదు. అందుచేతనే "దోషాలు గుణాభావరూపాలైనా వాటికి కొన్ని లక్షణాలు ఉన్నాయి కాబట్టి అవి చెప్పాలి" అని దోషప్రకరణ ప్రారంభంలో వామనుడు (కా.ఆ సూ.పే 14). అన్నాడు. 43. వామనుని తరవాత కూడా భోజుడు మొదలై సవాళ్ళు గుణాల సంఖ్యను, బాగా పెంచారు. భోజుడు ఇరవైనాలుగు బగుణాలు, ఇరవైనాలుగు అర్థ గుణాలు అంగీకరించాడు. (వి. రాఘవన్ గారి శృంగార ప్రకాశ. పే. 304). ఇవి కాక వైశేషికగుణా లనే పేరుతో మరి కొన్ని గుణాలు కూడా ప్రతిపాదించాడు. (పే. 302). 44. విద్యానాథుడు భోజమతానుయాయి అని రుమారస్వామి చెప్పినా (రత్నాపణం. 274) అతడు ఇరవైనాలుగు శబ్ధగుణాలు మాత్రమే అంగీక రించాడు. "గుణాలు ప్రధానంగా పదసంఘటనాధర్మాలు. అందుచేత శబ్దగుణాలు మాత్రమే అంగీకరించాలి కాని అర్థగుణాలు కూడా అంగీకరించడం ఆయుక్తం" అని గుణప్రకరణాంతంలో విద్యానాథుడు తన అభిప్రాయం వ్యక్తీకరించాడు (13. 5. 3. 285).<noinclude><references/></noinclude> 6qav0gc6rz4roxvygntf2c8zda7lf1b 104 224358 579275 2026-09-18T09:05:29Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '30 45. గుణాల విషయంలో వామనుని మాటలలో కొంత పూర్వాపర విరోధం కనబడుతుంది. “రీతి కావ్యానికి ఆత్మ" అని చెప్పి "రీతి అనగా విశిష్టమైన పద రచన" అని రీతికి లక్షణం చెప్పాడు. పదరచనలోని విశేషం...' 579275 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>30 45. గుణాల విషయంలో వామనుని మాటలలో కొంత పూర్వాపర విరోధం కనబడుతుంది. “రీతి కావ్యానికి ఆత్మ" అని చెప్పి "రీతి అనగా విశిష్టమైన పద రచన" అని రీతికి లక్షణం చెప్పాడు. పదరచనలోని విశేషం ఏమిటి అనగా గుణాలు ఉండడమే, "విశేషో గుణాత్మా" (1-1-8) అని వివరించాడు. దీనిని పట్టి గుణాలు పదరచనకు సంబంధించినవి అని చెప్పినట్లయింది. తరువాత అర్థ గుణా లను కూడా అంగీకరిస్తున్నాడంటే వాటికి గుణత్వం గౌణ మని ఏదో విధంగా సమర్థించుకోవాలి. 46. గుణాలకీ అలంకారాలకి ఉన్న భేదాన్ని వామనుడు అంగీకరించిన పద్ధతిలో విద్యానాథుడు అంగీకరించలేదు. గుణాలు శబ్దాల కూర్పును (సంఘట నను) ఆశ్రయించి ఉంటాయి. అలంకారాలు (శబ్దాలంకారాలు) శబ్దాలను అశ్ర -యించి ఉంటాయి అని విద్యానాథుడు ప్రాచీనుల మతాన్ని అనుసరించి గుణా అంకారాల పరస్పర భేదాన్ని ప్రతిపాదించాడు. ఆతడు అరగుణాలను అంగీకరించ లేదు గాన అర్థగుణాలు అర్థసంఘటనాశ్రితాలు అని చెప్పలేదు అయితే లోచనంలో అభినవగుప్తుడు ప్రాచీనుల అభిప్రాయం ప్రకారం శబ్దగుణాలకి ఆశ్రయం శబ్దసంఘటన, అర్థగుణాలకి ఆశ్రయం అర్థసంఘన అని చెప్పి ఉన్నాడు. ఈ విధంగా “రసానికి శ్రవ్యకావ్యాలలో కూడా ప్రాధాన్యం ఉన్నది" అని అంగీక రించడానికి పూర్వమే ప్రాచీనాలంకారికులు గుణాలను అంగీకరించి అవి శబ్దార్తా లను లేదా వాటి సంఘటనను ఆశ్రయించి ఉంటా యని ప్రతిపాదించారు. 47. అయితే కావ్యంలో ధ్వనికి, అందులోను రసధ్వనికి, ప్రాధాన్యం అంగీకరించిన ధ్వనికారాదులు గుణాలు రసధర్మాలని ప్రతిపాదిస్తూ వాటి సంఖ్యను తగ్గించి మాధుర్యం, ఓజస్సు, ప్రసాదం అనే మూడు గుణాలను మాత్రమే స్వీక రించారు. ఆనందవర్ధన. అభినవగుప్తులు గుణాలు రసాదుల ధర్మాలు ('ఆది' శబ్దం జేత భావరసాభాసాదులకు కూడా గ్రహణం) అని అంగీకరిస్తే మమ్మటుడు ఇవి రసధర్మాలు మాత్రమే, భావాదుల ధర్మాలు కావు) అని అంటాడు. మాధుర్య- ఓజః. ప్రసాదాలు సహృదయుని చిత్తంలో వరసగా ద్రుతి, విస్తృతి, వ్యాప్తులను కలిగిస్తాయని వీరి అభిప్రాయం. 1 48. ఆయా రసాలు సహృదయుని మనస్సులో వికాస విస్తార. క్షోభ-<noinclude><references/></noinclude> nidwfmm28hiujpxj22hgnscclxp4ptw 104 224359 579276 2026-09-18T09:05:47Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '31 విక్షేపాలను కలిగిస్తాయి అని ధనంజయుడు దశరూపకంలో ప్రతిపాదించాడు. ఇతడు ఇలా చెప్పడానికి నాట్యశాస్త్రంలో ఏదైనా ఆధారం ఉండి ఉండాలి. భర తుడు శృంగార – వీర-బీభత్స. రౌద్రరసాలను ప్...' 579276 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>31 విక్షేపాలను కలిగిస్తాయి అని ధనంజయుడు దశరూపకంలో ప్రతిపాదించాడు. ఇతడు ఇలా చెప్పడానికి నాట్యశాస్త్రంలో ఏదైనా ఆధారం ఉండి ఉండాలి. భర తుడు శృంగార – వీర-బీభత్స. రౌద్రరసాలను ప్రకృతిరసాలనీ మిగిలిన హస్యాదు లైన రసాలు వాటినుండి జనించాయని ప్రతిపాదించాడు. బహుశా ప్రకృతిరసాలని చెప్పిన ఆ నాల్గింటివల్లా మనస్సులో కలిగే వికారాలను ఊహించుకొని ధనంజయుడు వికాసాదులను చెప్పి ఉండవచ్చు, గుణరసధర్మత్వవాదులు కూడా తమ పక్కికలో రసాలలో మూడు గుణాలు ఉంటా యనీ, ఆవి ద్రుత్యాదుల్ని కలిగిస్తాయనీ ప్రతిపాదించి ఉంటారు. కూడా 49. ఆ యా రసాలవల్ల చిత్తంలో కలిగే వికారాలను పట్టి వీరు ఏవో కొన్ని గుణాలనో, ధర్మాలనో కల్పించుకోవడంలో ఎవరికీ అభ్యంతరం ఉండదు. కాని ప్రాచీనాలంకారికులు శబ్ధాశ్రితాలుగానో అర్థాశ్రితాలుగానో ఉభయా శ్రితాలుగానో అంగీకరించి సయు క్తికంగా సోదాహరణంగా ప్రతిపాదించిన గుణాలను పూర్తిగా నిరాకరించి, వాటి స్థానంలో తమ సిద్ధాంతం ప్రకారం మూడు గుణాలు కల్పించడం ఎంతవరకు సమంజసం అనేది ఆలోచించవలసిన విషయం. అందుచేతనే పండితరాయలు ఈ మూడు గుణాలూ రసధర్మాలనే వీరి వాదాన్ని ఆంగీకరించలేదు. ఈ గుణత్రయాన్ని అతడు పూర్తిగా నిరాకరించలేదు గాని ఇవి కొన్ని చోట్ల శబ్ద తత్సంఘటనాద్యాశ్రితాలు కూడా అని అంగీకరించాలి అని సయు క్తికంగా ప్రతిపాదించాడు. ఈ మూడు గుణాల మాట ఎలా ఉన్నా వామ నాదులు శబ్దార్థగతాలుగా అంగీకరించిన గుణాలన్నీ కూడా అందరూ అంగీక రించాలి అని సూచిస్తూ వాటిని సవిస్తరంగా ప్రతిపాదించాడు. (చూ. The Con- tribution of Panditaraja to Sanskrit Poetics, III Chapter,) 50. నవమోల్లాసం : ఈ ఉల్లాసంలో వక్రోక్తి, అనుప్రాస, యమకం, శ్లేష, చిత్రం, పునరుక్తవదాభాస అనే ఆరు శబ్దాలంకారాలు వాటి ఆవాంతర భేదాలు సోదాహరణంగా ప్రతిపాదించబడ్డాయి. 51. దశమోల్లాసం : ఈ ఉల్లాసంలో 59 అర్థాలంకారాలు, సంసృష్టి సోదాహరణంగా ప్రతిపాదించ బడ్డాయి. ఆ యా ఆలంకారాలలోని దోషాలు దోషప్రకరణంలో చెప్పిన దోషాల సంకరాలు అనేకములైన అవాంతర భేదాలతో<noinclude><references/></noinclude> lxsi858uzr089anlursjx8nak6jbzz1 104 224360 579277 2026-09-18T09:08:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '32 లోనే అంతర్గతాలపుతాయి అనే విషయం సయుక్తికంగా ఈ ఉల్లాసం చివర ప్రతిపాదించబడింది. 52. ఈ విధంగా మమ్మటుడు అలంకారశాస్త్రంలో ధ్వని ప్రస్థానానికి సంబంధించిన అన్ని విషయాలూ ఒక్క చో...' 579277 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>32 లోనే అంతర్గతాలపుతాయి అనే విషయం సయుక్తికంగా ఈ ఉల్లాసం చివర ప్రతిపాదించబడింది. 52. ఈ విధంగా మమ్మటుడు అలంకారశాస్త్రంలో ధ్వని ప్రస్థానానికి సంబంధించిన అన్ని విషయాలూ ఒక్క చోట చేర్చి తత్ప్రథమంగా ఒక ప్రామాణిక మైన గ్రంథాన్ని మనకు అందజేశాడు. ఆనందవర్ధని అభినవగుప్తుల నుంచే కాకుండ ఎందరో ఇతర ప్రాచీనాలంకారికులనుంచి కూడా ఎన్నో విష యాలు గ్రహించాడు. ధ్వనిసిద్దాంతాన్ని ఖండిస్తూ మహిసుభట్టు వ్యక్తి వివేకం అనే గ్రంథం రచించాడు. అతడు దానిలో ప్రసంగవశంచేత దోషాలను ఉదాహరణ పూర్వకంగా ప్రతిపాదించాడు. సుమ్మటుడు ఆ దోష ప్రకరణం నుంచి ఎన్నో విషయాలు, యత్తచ్చద్ధాల ప్రయోగానికి సంబంధించిన చర్చతో సహా, గ్రహిం చాడు. శబ్దాలంకారాల నిరూపణంలో రుద్రటుని కావ్యాలంకారం నుంచి ఎన్నో ఉదాహరణలు తీసికొన్నాడు. ఉద్భటుని కావ్యాలంకారసంగ్రహంనుంచీ, ఇందు రాజు రచించిన దాని వ్యాఖ్యానంనుంచీ ఉపమావిభేదారుల నిరూపణంలో కొన్ని, విషయాలు గ్రహించాడు. మమ్మటుని వైశిష్ట్యం అంతా విషయాలను ఒక నిచు మితమైన పద్ధతిలో సమకూర్చడంలో ఉంది. అయితే విషయ ప్రతిపాదనలో, మమ్మటుని రచనలో స్పష్టత తక్కువ. ఈయనకు సూటలు చాలా తక్కువ వాడడం అలవాటు. విషయప్రతిపాదనపద్దతి ఆనందవర్ధనామలు పద్ధతి వలె ఉండదు. వృత్తి కూడా సూత్రాల లాగ ఉంటుంది. దీనిమీద ఇన్ని వ్యాఖ్యానాలు బయలుదేరడానికి ఈ అస్పష్టత కూడా ఒక కారణం. ఇంత సర్వాంగసంపూర్ణ మైన గ్రంథం ఏదీ అంతకు ముందు రాలేదు ; వీలు లేదు; అయితే అంత సులభంగా అర్థంకాడు. ఆకారణంచేతనే చాలామంది వ్యాఖ్యానాలు వ్రాశారు. ఈ వ్యాఖ్యాత లందరూ భారతదేశంలోని విభిన్న ప్రాంతా లకి చెందినవారు. ఇది దీని సార్వత్రిక ప్రచాచారానికి తార్కాణం. అందుచేత దీనిని వదలడానికి 53 మమ్మటుడు పరికరాలంకారం వరకే కావ్యప్రకాశ రచించాడనీ మిగిలిన భాగం ఆల్లటసూరి పూరించాడనీ చాలమంది వ్యాఖ్యాతలు చెప్పి ఉన్నారు. “కృతః శ్రీ మమ్మటాచార్యవర్యైః పరికరావధిః, ప్రబన్ధః పూరితః శేషో విధాయాల్లటసూరిణా". అని 'నిదర్శన' అనే వ్యాఖ్యానం రచించిన ఆనందకవి పరికరాలంకారఘట్టంలో వ్రాశాడు.<noinclude><references/></noinclude> 5r0h5f7q32fp66ylejwaght51rtl98p 104 224361 579278 2026-09-18T09:09:00Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '33 54. ధ్వనిసిద్ధాంతం:- అలంకారశాస్త్రానికి సంబంధించిన సిద్ధాంతాలలో ధ్వనిసిద్దాంతం చాలా ప్రధానమైన దని ఈ నాడు అందరూ అంగీకరిస్తూన్న విషయం. దీనిని గూర్చి కొంత పరిశీలించవలసి ఉం...' 579278 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>33 54. ధ్వనిసిద్ధాంతం:- అలంకారశాస్త్రానికి సంబంధించిన సిద్ధాంతాలలో ధ్వనిసిద్దాంతం చాలా ప్రధానమైన దని ఈ నాడు అందరూ అంగీకరిస్తూన్న విషయం. దీనిని గూర్చి కొంత పరిశీలించవలసి ఉంది. మనం వెనుక 30,31,32 అనుచ్ఛేదాలలో ( పేరాలలో) చూచినట్లు చాలామంది శాస్త్రవేత్తలు వ్యంజనను ఒక స్వతంత్రవృత్తిగా అంగీకరించరు. ఒక శబ్దం ఒక అర్థాన్ని మాత్రమే బోధిస్తుంది. అది రెండు అర్థాలను బోధిస్తున్నట్లయితే అది ఒక శబ్దంవలె కనబడినా ఒడ శబ్దం కాదు. మొదటి అర్థాన్ని బోధించే శబ్దం వేరు రెండవ అర్థాన్ని బోధించే శబ్దం వేరు. ఉదాహరణకి 'భవ' “భవాని” అనే పదాలు ఉన్నాయి. 'భవ' శబ్ద సంబోధన ప్రథమైకవచనంగా ప్రయోగించినప్పుడు 'భవ' అనగా “ఓ! శిపుడా!" అని అర్థం. దానినే భూధాతులో ణ్మధ్యమపురుషైకవచనంగా ప్రయోగిస్తే దానికి 'అవుము' అని అర్థం. అట్లే 'భవాని' అనేదాన్ని సుబంతంగా గ్రహిస్తే “ఓ! పార్వతీ!" అనీ, తిజంతంగా (భూధాతులోడుత్తమపురుషైకవచనం) గ్రహిస్తే “ఆగు దునుగాక" అని ఆర్థం. అందుచేత అర్థ భేదాన్ని పట్టి శబ్దభేదం అంగీకరించాలి. 55, “గఙ్గయాం ఘోష: ' ఇత్యాదులలో కూడా 'గడ్డా' శబ్దానికి నది అని మాత్రమే అర్థం. గంగాతీరం అనే అర్థం చెప్పుకున్నాం అంటే 'గంగానది' అనే అర్థంలోనే మార్పుచేశా మన్నమాట. అందుచేత లక్షణావృత్తి అనేది గంగానదీ రూపార్థంలోనే ఉన్నది గాని 'గణ్ణ' శబ్దంలో లేదు. అర్థంలో ఉన్నదానినే శబ్దంలో ఉన్నట్లు ఆరోపించి 'గఙ్గ' శబ్దంలో లక్షణావృత్తి ఉన్నది అని అంటున్నాం. ఈ విషయం మమ్మటుడు స్పష్టీకరించి ఉన్నాడు. (చూ. 'ముఖ్యార్థ బాధే' ఇత్యాది, 9వ కారిక). రెండవ కక్ష్యకు చెందిన లక్షణావృత్తియే అర్థగతం అయినప్పుడు తృతీయకక్ష్యకు, కొన్ని చోట్ల చతుర్థకక్ష్యకూ చేరిన వ్యంజనావృత్తి శబ్ధగతం అనడం ఎంతవరకూ సమంజసమో ఆలోచించాలి. కొన్ని నిరూఢలక్షాణాస్థలాలలో (“అనులోమ”, “ప్రతిలోమ”, “అనుకూల”, “ప్రతికూల” “కుశల” ఇత్యాదులలో) వాచ్యార్థ జ్ఞానతద్బాధాదులు లేకపోయినా లాక్షణికార్థ ప్రతీతి కలగవచ్చు. నిజానికి అలాంటిపి రూఢ పదాల వంటివే. కాని వ్యంజనాస్థలా లన్నింటిలోనూ ముందుగా వాచ్యార్థజ్ఞానం అత్యావశ్యకం. అందుచేతనే “అర్థోపి వ్యఙ్ఞరస్తత్ర సహకారి తయా మతః" (కా. ప్ర 20వ కారిక) అని మమ్మటు డన్నాడు. అదే విధంగా “సర్వేషాం ప్రాయశోఒర్ణానామర్థ వ్యజ్ఞక తోచ్యతే" (కా.ప్ర.7వ కారిక అని వాచ్య- లక్ష్య-వ్యంగ్యా లనే మూడు విధాలైన అర్థాలూ కూడా అర్థాంతరవ్యంజకాలు అవు 3)<noinclude><references/></noinclude> 3b3cnqhvakug8xtl64w4m97o246jtsf 104 224362 579279 2026-09-18T09:09:54Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '34 తాయి అని ప్రతిపాదించబడింది. ఈ విషయా లన్నీ పరిశీలించగా - 'స్యంజనా వృత్తి' అనే ఒక వృత్తిని అంగీకరించడం అనేది అవసరమైతే దానిని అర్థవృత్తి గానే అంగీకరించాలి గాని శబ్దవృత్తిగా...' 579279 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>34 తాయి అని ప్రతిపాదించబడింది. ఈ విషయా లన్నీ పరిశీలించగా - 'స్యంజనా వృత్తి' అనే ఒక వృత్తిని అంగీకరించడం అనేది అవసరమైతే దానిని అర్థవృత్తి గానే అంగీకరించాలి గాని శబ్దవృత్తిగా అంగీకరించడానికి వీలులేదు అని తోస్తుంది. ఒక పదంలో లక్షణను కాని వ్యంజనను కాని అంగీకరించాలి అంటే ఆపడం పక్క ఒకటి రెండు ఇతర పదాలు ఉన్నప్పుడు మాత్రమే కుగురుతుంది అని వెనుక చూచి ఉన్నాం. (చూ.30,31,32 అనుచ్చేదాలు). దీనిని పట్టి వాచ్యార్థ జ్ఞానం కలిగిన తరవాతనే వ్యంగ్యార్థప్రతీతి కలుగుతున్నదని నిశ్చితంగా చెప్పవలసి ఉంది. అందుచేత వ్యంజన ఆర్థవృత్తిమాత్రమే అవుతుంది కాని శబ్ధవృత్తి ఎలా అవుతుంది? - 56. మరొక విషయం ఏమనగా ఒక వృత్తిని శబ్దవృత్తిగా అంగీకరించా లంటే అది ప్రత్యక్షంగానో, ఔపచారికంగానో కేవలం శబ్దంలో మాత్రమే ఉండాలి గాని మరెక్కడా ఉండగూడదు. ఇతరత్రా కూడా ఉన్నట్లయితే దానిని శబ్దవృత్తిగా పరిగణించడం యుక్తం కాదు. 'అభిధ' 'లక్షణ' అనే వృత్తులలో అభిధ శబ్దంలో మాత్రమే ఉంది. లక్షణ వాస్తవంలో ఆర్థగతమే అయినా బొప చారికంగా శబ్ధగతం అని "అభ్యుపగమ్యవాదం"గా అంగీకరిద్దాం. కాని 'వ్యంబన్' అనేది శబ్దారభిన్నమైనవాటిలో కూడ ఉన్న దని ధ్వనివాదు లందరూ అంగీకరిస్తు న్నారు. “న చ (ధ్వననమ్) ఉభయానుసార్యేవ, అవాచక వర్ణాను సా రేడాది తపి దృష్టేః స చ శబ్దానుసార్యేవ; ఆశబ్దాత్మక నేత్రత్రిభాగావలోక నాదిగతత్వనాపి తస్య ప్రసిద్దేః" (కావ్యప్రకాశ పంచమోల్లాసాంతం) అని మమ్మటుడు చెప్ప నాడు కదా. భరతుని రససిద్ధాంతం ప్రధానంగా రూపకాలను దృష్టిలో ఉంచుకొస ప్రతిపాదించిన దనే విషయం నిర్వివాదం. విభావానుభావవ్యభిచారులు రసవ్యం జకా లని కదా ధ్వనిసిద్ధాంతం. అనగా నాయికా నాయక. ఉద్యానాదులైన విభావాల లోను, వాళ్ళ చేష్టాదులలోను కూడా 'వ్యంజన' ఉన్న దని అర్థం. అప్పు డది శబ్ద వృత్తి ఎలా అవుతుంది ? 57. ఒక వాక్యం విన్న వెంటనే దాని వాచ్యార్థం తెలిసినతరవాత ఆ వాచ్యా రానికి సంబంధించినవీ, సంబంధించనివీ, ఎన్నో విషయాలు శ్రోత మనస్సులో 'స్ఫురించవచ్చు. ఒక అత్యున్నతాధికారి ఒక గంట తరవాత తనను కలుసుకొన వలసినదిగా తన క్రింది అధికారికి కబురు పంపుతాడు. లేదా కొత్తగా ముఖ్యమంత్రి<noinclude><references/></noinclude> 40z3uv3ulxvml7i6ngc4ge3c4angyo8 104 224363 579280 2026-09-18T09:10:29Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '35 అయిన వ్యక్తి మరునాడు తీసిను కలుసుకొని వలసిందిగా లేని పార్టీ ఎమ్.ఎల్.ఏ. ఒకనితో ఒపుతాడు. "నేనేమైనా తప్పు చేశానా? ఏ విషయం అడుగుతాడో? ఎక్కడి కైనా వెళ్ళివలసి ఉంటుందా? బదిలీ వంటి...' 579280 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>35 అయిన వ్యక్తి మరునాడు తీసిను కలుసుకొని వలసిందిగా లేని పార్టీ ఎమ్.ఎల్.ఏ. ఒకనితో ఒపుతాడు. "నేనేమైనా తప్పు చేశానా? ఏ విషయం అడుగుతాడో? ఎక్కడి కైనా వెళ్ళివలసి ఉంటుందా? బదిలీ వంటివి ఏవైనా బంకోదాన్నిరూ? మొద లైన ఆలోచనలు గంట సేపూ ఆ క్రింది అధికారి మనస్సులో ములుతూనే ఉంటాయి. తనికి అమాత్యపదవి ఇస్తాలేమా? ఇస్తే ఏ శాఖ ఇస్తారు అని యిభించిన తరవాత ఏ ఏ విధాల ఆత్మాక్ష్మి యద్ధణాదు సువాని మందమరిచిన లతో రాత్రి తెల్లవార్లూ ఆ ఎమ్.ఎల్ .ఏ. సతమతమౌతూ ఉంటాడు. ఆయా ఉన్న తాధికారి లేదా ముఖ్యమంత్రి పలికిన మాటలని అర్థం; అది వ్యంజంత బోధింప బడుతుంది అని అంగీకరించడం యుక్తం అవు ఉందా ? "గంగిన మన " అని వాక్యం వినగానే వివిధవ్యక్తుల మనస్సులలో కలిగిన ఆ మ అల వాక్యంలోని వ్యంజన వ్యాపారంచేతని కలిగింది అనడం కూడా అందిస్ అందుచేత వ్యంజనను శబ్దవృత్తిగా ప్రతిపాదించే వాదాన్ని పునింపరించి ఓ వలసి ఉంటుంది. .1 ల 5గి. అందుచేతనే ఆనందవర్ధనుడు స్థాపించిన ఈ ధ్వని వాదాన్ని మీమాంసకాది "స్త్రకార పరిహాసపూర్వకంగా అభినవగిప్పుడు బలమిచి గా ప్రామాణికులైన అలంకారికులు ఈ వాదాన్ని అంతగా పెట్టించుకొంలేదు. మహిమ భట్టు ఈ సిద్ధాంతాన్నే ఖండిస్తూ "వ్య క్తివివేకం" రచించాడు. కుంతుడు ధ్వని భేదా లన్నింటినీ వ్యక్తిలో అంతర్గతం చేసి పత్రికి పరిధి భ అతివిస్తృతమైనది అని నిరూపించినాడు. ధనంజయ సిన్ని లో అందరు ఈ ధ్వనివాదాన్ని పట్టించుకొనలేదు. • 59. వాచ్యార్థంకంటె భిన్నంగా కొన్ని ప్రదేశాలలో ప్రతీయము వర్ణం అనేది ఒక టున్న దీని ప్రాచీనాలంకాలకు లందరూ అంగీకరించి, విషయమే. పర్యాయోక్త -సమాసోక్తి. అప్రస్తుత ప్రశంసా రాజ॥ఆస్తుత్యాదులలో ప్రతీమామాకారం ఒకటి ఉన్నదని వాటి లక్షణోదాహరణాదుల వల్ల స్పష్టం అవులింది. ప్రసంగ పశంచేత ఈ విషయాన్ని ఆనందవర్ధనుడే చెప్పాడు. అయితే వ్రాం కార కులు దీనికి 'ధ్వని' అని పేరు పెట్టలేదు. ఇదే కావ్యాత్మ అంతము. 'గమ్యార్ణం' "ప్రతీయమానార్థం" ఇత్యాది పదాలతో దీనిని నిర్దేశించారు. అయితే గంగవ అర్థం ఎలా గమ్యం అవుతున్నది అంటే శబ్దశక్తి చేతనే అని వాని అక క దా. అనగా అభిధ చేత శబ్దాలు అర్థాలను బోధిస్తాయి. బోధిస్తాయి. ఆ శబ్దాలే తాము బోధించి వెల فيما<noinclude><references/></noinclude> 4ndq9c6qrq2gg25yqq4gtelw22ivfel 104 224364 579281 2026-09-18T09:11:39Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '36 సిన, వక్త చెప్పదలచిన అర్థం పూర్తి అవడానికి మరొక అర్థాన్ని కూడా బోధి స్తాయి అని వారి అభిప్రాయం. వ్యాజస్తుత్యలంకార ఘట్టంలో ఉద్భటుడు. "శబ్దశక్తిస్వభావేన యత్ర నిర్దేవ గమ్యత...' 579281 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>36 సిన, వక్త చెప్పదలచిన అర్థం పూర్తి అవడానికి మరొక అర్థాన్ని కూడా బోధి స్తాయి అని వారి అభిప్రాయం. వ్యాజస్తుత్యలంకార ఘట్టంలో ఉద్భటుడు. "శబ్దశక్తిస్వభావేన యత్ర నిర్దేవ గమ్యతే, వస్తుతస్తు స్తుతిః శ్రేష్ట్లా వ్యాజస్తుతిరసౌ మతా" అని వ్యాజస్తుతికి లక్షణం చెప్పినాడు. దీని వ్యాఖ్యలో ఇందురాజు- “యత్ర శబ్దానామభిధాయకానాం యా శక్తిః అర్థప్రత్యాయనౌన్ముఖ్యం తస్యాః యః స్వభావః నియతార్థనిష్టత్వాత్మకః ఠేన నినా గమ్యతే ఇవ, స త్వసా నిశైవ పదార్థ పర్యాలోచనసామర్థ్యత్థాయం స్తుతా వాక్యార్థిభూతాయామవార్త రవాక్యార్థ త్వాత్" అని దీని భావం విశదీకరించాడు. అనగా వాక్యం వినగానే స్ఫురించేది నిందయే. అయితే పదార్థపర్యాలోచన చేయగా నింద కుదరక పోవడంచేత సుతి గమ్యం అవుతుంది అని దీని భావం. “పదార్థ పర్యాలోచనసామర్థ్యం" అనగా తాత్పర్యం అని అర్థం. స్థూలంగా నిందారూపార్థం బోధించబడినా వక్త తాత్పర్యం తెలుసుకొని స్తుతిరూపార్థమే చెప్పుకుంటాం అని భావం. శబ్దాల అర్థప్రత్యాయని స్ముఖత్వం అంతవరకు ఉంటుంది. దీనినిపట్టి వాక్యార్థ నిర్ణయంలో తాత్పర్యానికి ఉన్న ప్రాధాన్యం స్పష్టం అవుతుంది. “సో2యమిషోరిన దీర్ఘదీర్ఘతలో వ్యాపారం" అన్న అభిప్రాయం వంటిది ఈ రచయితల అభిప్రాయం అని తెలుస్తుంది. అందుచేత తాత్పర్యాదిసహకృతమైన అభిధయే అర్థాంతరాన్ని బోధిస్తుం దని చెప్పవచ్చు. లక్షణాస్థలంలో కూడా తాత్పర్యానికి ఉన్న ప్రాధాన్యం ప్రసిద్ధమే. అందుచేతనే లక్షణ తాత్పర్యానుపపత్తి మూలకం అంటారు. “గంగాయం ఘోషః" అన్నప్పుడు వ క్తయొక్క వివక్షను పట్టి 'గంగా' శబ్దానికి లక్షణచేత గంగాతీరం అని అర్థం చెప్పుకున్నాం. అతని వివక్ష మరొక విధంగా ఉంటే 'ఘోష' శబ్ద నికి లక్షణచేత 'తిమింగిలం' అని లేదా 'తొట్టిపడవ' అని అర్థం చెప్పుకుంటే గంగా శబ్దంలో లక్షణ ఉండదు. 60. "తృణాన్యఙ్కురయామాస విపక్షనృపసద్మసు" ఇత్యాది స్థలాలలో అన్యార్థప్రతీతికి ఒక విధమైన హేతు హేతుమద్భావజ్ఞానం ఉపకరిస్తుంది. కొన్ని చోట్ల అనుమానం ఉపకరిస్తుంది. ఈ అనుమానం అనుమానప్రమాణంవలె నిర్దుష్ట హేతుజన్యమైనది కావలసిన పని లేదు. అనుమానాలంకారంలో ఎలాంటి అను మానత్వం ఉంటుందో అలాంటిది ఉంటే చాలు ఈ అనుమానంలో. అనగా వాచ్యార్థం<noinclude><references/></noinclude> jvej65vmpbs6bqjk6140v6fuhmnxan2 104 224365 579282 2026-09-18T09:12:19Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '37 శ్రోత మనస్సులో అనేక ఎలాంటి భావాలు పుడతాయో. కాకూనామ్" (కావ్యప్రకాశ III 21) అని ధ్వనివాదులు చెప్పిన విషయమే కదా. ఈ భావాలను కార్యకారణభావాలు చూపి సమర్థించడం కష్టం వాటిలో కొన్నిం ట...' 579282 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>37 శ్రోత మనస్సులో అనేక ఎలాంటి భావాలు పుడతాయో. కాకూనామ్" (కావ్యప్రకాశ III 21) అని ధ్వనివాదులు చెప్పిన విషయమే కదా. ఈ భావాలను కార్యకారణభావాలు చూపి సమర్థించడం కష్టం వాటిలో కొన్నిం టికి వ్యంగ్యార్థాలని పేరు 'ఎట్టి వాటిని 'వ్యంజన' అనే శబ్దవ్యాపారం బోధిస్తుంది అని చెప్పినంతమాత్రాన ఉపపత్తి చూపినట్లు అపదు. అందుచేత శబ్దానికి అభిధ అనేది ఒక్క టే ప్రధానమైన వృత్తి అనీ, లక్షణావృత్తి లాక్షణిక వృత్తి మాత్రమే అనీ, వాద్యార్థమే వ్యంగ్యార్థాలుగా చెప్పబడే అర్థాలన్నింటికీ మూల మనీ అంగీక రించడం యుక్తం అని తోస్తుంది. అయితే ఈ విషయం విషయనిర్ణయొక ప్రవణ దృష్టిగల (open.minded) విమర్శకులు అందరూ పరిశీలించవలసి ఉంది. భావాలను రేకెత్తిస్తుంది. ఎవరి మనస్సులో ఊహించడానికి శర్యం కాదు. "వక్తృబోద్ధవ్య 61. ఒక్కొక్క. కాలంలో కొన్ని అభిప్రాయాలు ప్రచుర ప్రచారంలోని వచ్చేస్తాయి. ఉదాహరణకి వ్యాకరణం అంటే పాణినీయ వ్యాకరణమే; ఆదే వేదాంగం అని ఈనాడు అందరూ అంటూంటారు. పాణినికి పూర్వం ఎందరో వైయాకరణు లుండేవా రసీ ప్రాతిశాఖ్యాదులు ఉన్నాయని వీరి తెలియని విషయం కాదు పాణినీయులకి ఇతర వైయాకరణులకి మధ్య కాబోలూకీయం జరుగుతూండే దని మూడవశతాబ్దికి చెందిన ఒక భాణంపల్ల తెలుస్తూన్నది. అయినా పాణినియందున్న గౌరవాతిశయంచేత ఈ విధమైన అభిప్రాయం ప్రబ లింది అదే విధంగా వేదాంతం అనగా శాంకరవేదాంతమే అని చాలామంది అభి ప్రాయం. వైదేశికులలో ఈ భావం మొన్న మొన్నటివరకూ అత్యధికంగా ఉండేది. వివేకానందాదుల ద్వారా అది ఇతరదేశాలలో కూడా అత్యధిక ప్రచారం పొందడం దీనికి కారణం. తావన్మాత్రంచీత ద్వైత విశిష్టాద్వైతాదులు వేదాంతత్వం ప్రతి హతం కాదు కదా? ఆనందవర్ధనుడు సహృదయ శిరోమణి. ఆయని విషయ ప్రతి పాదసచాతుర్యం చాలా గొప్పది. దానికి తగినట్లు ఆయనకు అభినవగుప్తుని వంటి అత్యుత్త మసమర్థకుడు లభించాడు. అందుచేత ఆయన 'వ్యంజని' అనే శబ్దవృత్తి ఉన్న దనీ, అన్యార్థప్రతీతికి అదే కారణం అని స్థాపించిన సిద్ధాంతానికి బహు పండితామోదం లభించింది. ఒక్క.. మారు కణ్ణమూసికొని పూర్వాపర పర్యాలోచన చేసి ఈ సిద్ధాంతాన్ని గూర్చి ఆలోచించడానికి వీలులేకుండా మమ్మిట జగన్నాథా దులు పఠితలను తమి గ్రంథాలచేత ఉక్కిరి బిక్కిరి చేసివేశారు. మిగిలిన వాళ్లం దరూ గడ్డలికాప్రవాహన్యాయపతితులే. 32)<noinclude><references/></noinclude> 54ygvhp2gaj2qkpcp275h0r8sc4x8jr 104 224366 579283 2026-09-18T09:13:11Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '38 62. అయితే ధ్వనికి ప్రాధాన్యం ఏమీ లేదా అని ప్రశ్నించవచ్చు. కావ్యంలో ప్రతీయమానార్థంలో ఉండే వైశిష్ట్యాన్ని ఎవరూ కాదనలేరు. కావ్యం లోనేకాదు, దైనందిన వాగ్వ్యవహారంలో కూడా వాచ్య...' 579283 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>38 62. అయితే ధ్వనికి ప్రాధాన్యం ఏమీ లేదా అని ప్రశ్నించవచ్చు. కావ్యంలో ప్రతీయమానార్థంలో ఉండే వైశిష్ట్యాన్ని ఎవరూ కాదనలేరు. కావ్యం లోనేకాదు, దైనందిన వాగ్వ్యవహారంలో కూడా వాచ్యార్థప్రధానవాక్యాల ప్రయోగం కంటె లాక్షణిక _వ్యంజక పదాలప్రయోగం, అనగా పదాలను స్థూలమైన అర్థంతో పాటు మరొక అర్థం కూడా బోధించేటట్లు ప్రయోగించడం, ఎంత మనోహరంగా ఉంటుందో సహృదయవిదితమే. మా కున్న విప్రతిపత్తి అల్లా 'వ్యంజన' అనే శబ్దవృత్తిని అంగీకరించడం విషయంలోనే. ఆనందవర్ధనుడు చూపిన ధ్వని భేదాలు వాటి ఉదాహరణాదులు ఆయనకున్న సహృదయ శిరోమణిత్వానికి నిదర్శ నాలు. ఇతరసహృదయులకు మార్గదర్శకాలు. ఇవన్నీ కూడా వాచ్యార్థ సంనివేళ విశేషాలై న అర్థాలంకార భేదాల వలె వ్యంగ్యార్థసంనివేళ విశేషాలుగా మనోహరంగా ఉంటాయి అని అందరూ అంగీకరించవలసిందే. అలవాటు అయిపోవడంత వ్యంగ్యార్థం అని అంటున్నా ఇవన్నీ వాచ్యార్థజ్ఞానానంతరం కలిగే వివిధ కావాల విచిత్రరూపాలే. అనగా ఈ ప్రతీయమానార్థా లన్నీ శ్రోతృభావనావి శేషాన్ని పట్టి వాచ్యార్థ జ్ఞానజన్యాలే. వ్యంజన అనే స్వతంతవృత్తిని అంగీకరించవలసిన పని లేదు. ఈ వ్యంజకత్వం అర్థంలోనే ఉంది కాని శబ్దంలో లేదు. ఎక్కడేనా ఉంటే అని “ధిక్” “ఛీ” “అయ్యో" ఇత్యాది పదాలలో ఉన్న వ్యంజరత్వం వంటిదే. శ్లేషాలంకారఘట్టంలో (నవమోల్లాసంలో) "శబ్దశ్లేష ఇతి చోచ్యతే అర్థాలంకార మధ్యే చ లక్ష్యతే ఇతి కోషియం నయః" అని మమ్మటుడు ప్రశ్నించినట్లు “వ్యజ్ఞకతా వాచ్య లక్ష్య వ్యంగ్యార్థగతా ఇతి చోచ్యతే, వ్యజ్ఞానాయాశ్చ శబ్ద వృత్తి తా అట్లీక్రియతే ఇతి కోడియం నయః" అని మనం ఆయనను ప్రశ్నించ వచ్చును. 63. ఆనందవర్ధనుడే అనేక ధ్వనిభేదాలను కల్పించాడు. అవి చాలక తరవాతివాళ్ళు ఇంకా ఎన్నో అవాంతర భేదాలు, వాటి సంయోగాదులవల్ల వండల కొలది, వేలకొలది భేదాలు కల్పించారు. ఇవన్నీ గణకమస్తిష్క సముత్తేజకాలు మాత్రమే. ప్రాయోగిక ప్రయోజనశూన్యాలవడంచేద సహృదయహృదయోద్వేజ కాలుగానే ఉంటాయి. అందుచేతనే పండితరాయలు ఆ భేదాల అన్నింటి జోలికి వెళ్ళక కేవలం 26 భేదాలు మాత్రమే పేర్కొన్నాడు. 64. ఏదైనా ఒక సిద్ధాంతానికి లోకాదరం కలిగేటప్పటికి విపరీతమైన<noinclude><references/></noinclude> rgu1668z4y94yaxy1ws0ua7qa71zks3 104 224367 579284 2026-09-18T09:13:34Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'బయలుదేరుతారు. ఆ యా అవస్థయే పట్టుదలతో దాని దురపయోగం చేసేవాళ్ళు కూడా కావ్యనాటకాదులు వ్యాఖ్యాతల చేతులలో పడి ధ్వని సిద్ధాంతానికి ఆ పట్టింది. కొందరు వ్యాఖ్యాతలు "ఇక్కడ ఈ పదం ఉ...' 579284 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>బయలుదేరుతారు. ఆ యా అవస్థయే పట్టుదలతో దాని దురపయోగం చేసేవాళ్ళు కూడా కావ్యనాటకాదులు వ్యాఖ్యాతల చేతులలో పడి ధ్వని సిద్ధాంతానికి ఆ పట్టింది. కొందరు వ్యాఖ్యాతలు "ఇక్కడ ఈ పదం ఉపయోగించాడు కాబట్టి ఈ ధ్వని, అక్కడ ఆ పదం ఉపయోగించాడు కాబట్టి ఆ ధ్వని" అని అంటూ తమ మనస్సులలో ఉన్న భావా లన్నీ ఆ యా శ్లోకాలలో చొప్పిస్తూ వ్రాసిన వ్యాఖ్యా నాలు చూస్తే ఏమనాలో తెలియదు. అయితే ఎంతవరకూ అవసరమో అంతవరకే దీనిని ఉపయోగించే మల్లినాథ కుమార సోమపీథ్యాదులవంటి వ్యాఖ్యాతలు లేకపోలేదు. వ్యాఖ్యాతల ఈ విజృంభణం సాధారణంగా కావ్యప్రారంభిక శ్లోకాదు లలో చూడవచ్చును. ఇలాంటి ఆకాశముష్టి ప్రహరణం మన అలంకారికులలోనే కాదు; పాశ్చాత్యసాహిత్యవిమర్శకులలోను, వాళ్ళ పద్దతిని అనుసరించి మన భారతీయ సాహిత్యాలను విమర్శించే కొందరు విమర్శకులలోనూ కూడా కనబడు తుంది. అందుచేతనే షేక్ ష్పియర్ తన నాటకాలు పాఠ్యగ్రంథాలుగా ఉన్న పరి క్షకు కూర్చొని పరీక్షలలో ఉత్తీర్ణుడు కాలేకపోయా డనీ, ఇందుకు తస నాటకాల మీద బ్రాడ్లే వ్రాసిన విమర్శ గ్రంథాలు చదవరపోవడమే కారణ మనీ చమత్కారంగా అంటూంటారు. వ్యాఖ్యాతలు ఆరోపించే ఈ ధ్వన్యమానార్థాలను కవి స్వప్నంలో కూడా ఊహించి ఉండడు. అయితే ఒక్క విషయం మాత్రం ఒప్పుకోవాలి. త ప్పైనా, ఒప్పైనా భారతీయ శాస్త్రానుసారం 'టీ' నీ కావ్యవిమర్శలలో అస్పష్టత్వం ఉండదు. 65. ఇంతకూ సంపిండితార్థం ఏమనగా ప్రతీయమానార్థం అనేది ఉన్నది అనే విషయంలో ఎవరికి విప్రత్తి లేదు. దానిలో వాచ్యార్థం కంటె అధిక మైన సౌందర్యం ఉండడంచేత సౌందర్య ప్రధానా లైన కావ్యాలలో దానికి ప్రాధాన్యం ఉంది. అయితే ఈ ప్రతీయమానార్థజ్ఞానం వాచ్యార్థ జ్ఞానానంతర మే కలుగుతుంది కాబట్టి వ్యంజన అనే శబ్దవృత్తిని వేరుగా అంగీకరించడం అనావ శ్యకం. అయితే ఏదో ఒక "అస్త మేతి గభస్తి మాస్" వంటి వాక్యాన్ని తీసికొని, దీనిలో పదగుంఫనాసౌందర్యం మొదలైనవి ఉన్నాయా లేదా అని చూడకుండ గానే "ఈ ధ్వని ఉంది, ఆ ధ్వని ఉంది" అని చెప్పి దానికి కావ్యత్వాన్ని ఆపా దించడంకోసం ప్రయత్నించడం ధ్వనిసిద్దాంతాన్ని దురుపయోగం చేసినట్లే అవు తుంది. అక్కడ ప్రయోగించిన శబ్దాదుల ఔచిత్యాదుల్ని కూడా దృష్టిలో ఉంచు కోవాలి. అనగా గుణ-అలంకార - శయ్యా- పాకాదులను కూడా పరిశీలించాలి. ఉదా<noinclude><references/></noinclude> pjqx00qzn6uowjdy26r0zrcq7r339mt 104 224368 579285 2026-09-18T09:14:40Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '40 హరణకి “ఇతడు రాత్రి మోకాళ్ళు కౌగలించుకొని, పగలు ఎండలోను, సంధ్య లలో నిప్పు వేడిలోను కాలక్షేపం చేస్తూ చలికాలం గడుపుతున్నాడు" అనే వాక్యంలో చమత్కారం ఏమీ లేదు. “ఇతడు గృహవస్త్ర...' 579285 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>40 హరణకి “ఇతడు రాత్రి మోకాళ్ళు కౌగలించుకొని, పగలు ఎండలోను, సంధ్య లలో నిప్పు వేడిలోను కాలక్షేపం చేస్తూ చలికాలం గడుపుతున్నాడు" అనే వాక్యంలో చమత్కారం ఏమీ లేదు. “ఇతడు గృహవస్త్రాదులు లేని దరిద్రుడు" అనే వస్తుధ్వనో లేదా దైస్య. విషాద రూపభావాల ధ్వనో ఉన్నదని చెప్పినంత మాత్రంచేత దానికి కావ్యత్వం సిద్ధించదు. ఈ భావాన్నే- 66 “రాత్రే జానుర్దివా భానుః కృశానుః సంధ్యయోర్ధ్వయోః, ఏవం శీతం మయా నీతం జానుభానుకృశానుభిః" అని చెప్పినట్లయితే పదగుంఫనిచేత, అనుప్రాసచేత, పై విషయాన్నే వృత్తంలో చెప్పడంచేత (వృత్తంకూడా ఒక శబ్దాలంకారమే అని మహిమభట్టు అభిప్రాయం) దీనిలో ఒక విధమైన కావ్యసౌందర్యం వచ్చింది. అందుచేత కావ్యంలో ఉండవల సిన ఇతర విషయా లన్నీ మరచి "ధ్వని, ధ్వని" అంటూ ధ్వనికే ప్రాధాన్యం ఇవ్వడం యుక్తం కాదని చెప్పడంలోనే మా తాత్పర్యం. 66. 'రసధ్వని' 'ప్రకృతిరసం' అనే విషయాలనుగూర్చి కూడా ఇక్కడ రెండు మాటలు చెప్పవలసి ఉంది. 'రసం' అనగానే భరతుని రససూత్రాన్ని ఉదాహరించడం, దానికి భట్టలోల్లట భట్టశంకుక. భట్టనాయకులు చేసిన వ్యాఖ్యలు పూర్వపక్షాలుగా చూపడం, అభినవగుప్తుని వ్యాఖ్యానాన్ని సిద్ధాంతంగా ప్రతి పాదించడం ఇవి ఈనాడు ప్రచారంలో ఉన్న అలంకారశాస్త్రగ్రంథా లన్నింటి లోనూ మామూలుగా కనబడే విషయాలే. అయితే ఆనందవర్ధనుడు అంగీకరించిన రసధ్వనీ, అభినవగుప్తుడు సిద్ధాంతీకరించిన రసధ్వనీ ఒకటేనా అనే విషయం పరిశీలించవలసి ఉంది. 67. ఆనందవర్ధనుడు ప్రధానంగా వస్తుధ్వని, అలంకారధ్వని, రసధ్వని అని మూడు విధాల ధ్వనులు అంగీకరించినాడు. ఈయన ప్రతిపాదించిన పద్దతి చూస్తే వ్యంజింపచేయబడే ఈ రసాధికం రామాదిగత మన్నట్లుగానే కనబడు తుంది. రూపకాలలో అయితే సటాదిగతంగా కూడ భాసిస్తుం దని చెప్పడానికి “అవకాశం లేకపోలేదు. "భ్రమ ధార్మిక విస్రబ్ధమ్" ఇత్యాది శ్లోకం వస్తుధ్వనికి ఉదాహరణంగా చూపబడింది. (ధ్వన్యాలోకం 1.4.1 కా. ప్ర.138) ఈ శ్లోకం "వినిన వ్యక్తి వాచ్యార్థం తెలిసిన తరువాత రెండవ భావాన్ని (వస్తువును కూడా<noinclude><references/></noinclude> 7yv40r0u9uu6jb2m0238dh4hu7jkrwp 104 224369 579286 2026-09-18T09:14:55Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '41 గ్రహిస్తాడు. అందుచేత దీనికి 'వస్తుధ్వని' అని పేరు. అనగా "ఈ శ్లోకం రచించిన కవి లేదా కవి సృష్టించిన వ్యక్తి, వాచ్యార్థాన్ని మాత్రమే కాకుండా మరొక అర్థాన్ని కూడా ఈ వాక్యం ద్వార...' 579286 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>41 గ్రహిస్తాడు. అందుచేత దీనికి 'వస్తుధ్వని' అని పేరు. అనగా "ఈ శ్లోకం రచించిన కవి లేదా కవి సృష్టించిన వ్యక్తి, వాచ్యార్థాన్ని మాత్రమే కాకుండా మరొక అర్థాన్ని కూడా ఈ వాక్యం ద్వారా తెలుపుతున్నాడు" అని పఠిన గ్రహిస్తా డని ఆరం. "వీరాణాం రమతే ఘుస్సణారుణే స తథా ప్రియాస్త నోత్సక్టే, దృష్టి రిపుగజకుమ్బస్థలే యథా బహలసిస్తూ రే" అనే శ్లోకం అలంకారధ్వనికి ఉదాహరణంగా ఇవ్వబడింది. (ధ్వ. ఆ. 2.27 4) వాచ్యార్థం తెలుసుకొన్న తరువాత పఠిత దీనిలో శ్రీరుచకుంభ-గకుంభస్థలాల మధ్య ఉపమానోపమేయభావం గమ్యం అవుతున్నది కాబట్టి ఉపమాధ్వని అని గ్రహిస్తాడు. అనగా 'కవి ఉపమను వాచ్యం కాకుండా ధ్వనింపచేస్తున్నాడు" అని పఠిత గ్రహిస్తా డని అర్థం. అదే విధంగా రసధ్వనిస్థలంలో కూడా వరిత వాచ్యార్థాన్ని, లేదా విభావాది ప్రతిపాదకాలైన అర్థాలను గ్రహించిన పిమ్మట, దానిని పట్టి "దుష్యంతునికి శకుంతలయందు రతి ఉన్నది" అని లేదా "భీమునికి దుగ్యోధనాదుల విషయంలో క్రోధం ఉన్నది" అని గ్రహిస్తాడు. వాచ్యార్థంచేత వ్యంజింపచేయబడుతున్న ఏ అవే కాబట్టి అవే శృంగార8'ద్రాలు అని ఆనందవర్ధ సుని అభిప్రాయం అన్నట్లు తెలు స్తుంది. అయితే రసం రామాదులలో ఉంటే పఠితకు, లేదా సామాజికునికి, ఆనందం ఎలా కలుగుతుంది అని ప్రశ్నించవచ్చు. ఒక వస్తుధ్వనిని, అలంకారధ్వనిని గుర్తించగానే "ఆహా కవి ఎంత ఈ విషయం చెప్పాడు" అని సరిత మనస్సులో చసుత్కారం కలుగుతుంది. అదే విధంగా దుష్యంతాదుల భావాలు తెలియగానే పదితలో లేదా సామాజికునిలో సహజంగా ఉన్న సహృదయత్వాన్ని పట్టి, అనగా ఇతడు ప్రతిత లేదా సామాజి కుడు) కావ్యనాటకాదులలో వర్ణించిన సంనివేశాలలో అక్కడ ఉన్న నాఁకురా దుల మనస్సులో ఎలాంటి వికారాలు కలుగుతాయో అలాంటి వికారాలు తనిలో కూడా కలిగే అవకాశం ఉన్న వ్య క్తి a man of sympathy) అవడంచేత ఇతర ధ్వన్యమానార్థాల (వస్తు. అలంకారాల) జ్ఞానంవల్ల కలిగే చమత్కారం కంటె, -ఆనందంకంటే, అధికమైన చమత్కారం ఆనందం కలుగుతుంది. ఆనందవర్ధ -సుడు వ్రాసిన దానిని జాగర్తగా పరిశీలిస్తే అతనికి అంగీకార్యమైన రసధ్వని అంటే ఇదే. రసం నాయకాద్యాశ్రితమే. ఈ దృష్టితో చూస్తే భట్టలోల్లట భట్ట శంకుకుల అభిప్రాయంలో కూడా అనౌచిత్యం ఏమీ లేదు. అందంగా<noinclude><references/></noinclude> ci7b1e88oxmici5mbmn3d7ek6504ksv 104 224370 579287 2026-09-18T09:15:13Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '42 68 ఆనందవర్ధనుడు ప్రతిపాదించిన ఈ రసధ్వని స్వరూపాన్ని అభి. నవగుప్తుడు తన సిద్ధాంతానికి అనుగుణంగా మారుస్తున్నట్లు చెప్పకుండా మార్చి వేశాడు. ‘ధ్వన్యాలోకలోచన' 'అభినవభారతు'లల...' 579287 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>42 68 ఆనందవర్ధనుడు ప్రతిపాదించిన ఈ రసధ్వని స్వరూపాన్ని అభి. నవగుప్తుడు తన సిద్ధాంతానికి అనుగుణంగా మారుస్తున్నట్లు చెప్పకుండా మార్చి వేశాడు. ‘ధ్వన్యాలోకలోచన' 'అభినవభారతు'లలో అభినవగుప్తుడు ప్రతిపాదిం చిన సిద్ధాంతాన్ని పండితరాయలు సుస్పష్టంగా విశదీకరించాడు. ఒక సుందర మైన కావ్యం సమర్పించిన విభావాను భావవ్యభిచారిభావాలను సహృదయుడు ఒక వ్యక్తికి సంబంధించినవాటినిగా చూడక, అనగా రామాదులకు సంబంధించిన పని గాని, తనకు సంబంధించిన వని గాని, ఎవరో మూడవ వ్యక్తికి సంబంధించిన వని గాని గ్రహించకుండగా, సామాన్యరూపంలో గ్రహిస్తాడు. ఇందుకు ఇతని సహృదయత్వమూ, భావనాబలమూ కారణం. దీనికే 'సాధారణీకరణం' అని పేరు. ఆ విధంగా కలిసిన విభావాను భావవ్యభిచార్యాదులలో ఒక విధమైన, అలౌకిక మైన వ్యాపారం ఉంటుంది. అదే వ్యంజనా వ్యాపారం. ఈ వ్యాపారం సహృదయునిలో సహజంగా ఉన్న ఆనందదాంశాన్ని కప్పివేసిన అజ్ఞానాన్ని తొలగిస్తుంది. అప్పుడు ఈ సహృదయునిలో ఉన్న వైయక్తిక భేదం, జ్ఞానపరిచ్ఛిన్నత్వమూ కూడా తొలగి పోతాయి. ఆసగా ఆ సమయంలో తాను పరిమితజ్ఞానంగల ఒకవ్యక్తి అనే భావాన్ని పూర్తిగా సహృదయుడు మరచిపోతాడు. అప్పుడు తనలో అణగి ఉన్న రత్యాది భావాలతో కలసిన స్వరూపానందాన్ని అనుభవిస్తాడు. ఆ అనుభవమే రసం. సందర్భంలో పండితరాయలు ఒక ఉదాహరణం చూపాడు. ఒక దీపాన్ని మూకుడుతో కప్పివేసినప్పుడు ఆ దీపం ప్రకాశించకుండా మరుగుబడి ఉంటుంది. ఆ మూకుడు తీసివేయగానే ఆ దీపం తనంతట తానే ప్రకాశిస్తూ చుట్టు ప్రక్కల ఉన్న వస్తువులను కూడా ప్రకాశింపచేస్తుంది. అదే విధంగా విభావాదులలో వ్యంజన వ్యాపారం అజ్ఞానావరణాన్ని తొలగించగానే ఆనందస్వరూపమైన చైతన్యం ప్రకా శిస్తూ తన ప్రక్కని ఉన్న విభావాదిసహితరత్యాదుల్ని కూడా ప్రకాశింపచేస్తుంది ఇక్కడ వ్యంజనావ్యాపారం వల్ల జరిగే 'వ్యక్తి' అనగా అజ్ఞానం తొలగి ఆత్మ చైతన్యం భాసించడమే. ఇది సంక్షిప్త రూపంలో అభినవగుప్తుని సిద్ధాంతం. 69. దీనికీ, రసధ్వని విషయంలో మనం పైన చూచిని ఆనందవర్ధనుని అభిప్రాయానికి చాలా భేదం ఉంది. “కారణాన్యథ కార్యాణి సహకారీణి యానిచ, రత్యాదేః స్థాయినో లోకే తాని చెన్నాట్య కావ్యయోః,<noinclude><references/></noinclude> 57gzanlxsszi5oo9dvnbtroaoysj4a0 104 224371 579288 2026-09-18T09:15:40Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '43 విభావాశ్చానుభావాశ్చ కథ్యనే వ్యభిచారిణః". (50.12. 27,28 58500) అని చెప్పినట్లు లోకంలో కారణ- కార్య-సహకారు లనే వాటినే కదా కావ్యంలో విభావానుభావవ్యభిచారు లంటున్నాం? లోకంలో ఇద్దరు స్త్రీ...' 579288 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>43 విభావాశ్చానుభావాశ్చ కథ్యనే వ్యభిచారిణః". (50.12. 27,28 58500) అని చెప్పినట్లు లోకంలో కారణ- కార్య-సహకారు లనే వాటినే కదా కావ్యంలో విభావానుభావవ్యభిచారు లంటున్నాం? లోకంలో ఇద్దరు స్త్రీ పురుషులు కొన్ని పరి స్థితులలో, ఏ వేవో చేష్టలు చేస్తూ, ఆదొక విధంగా ప్రవర్తిస్తూండగా అది చూచిన వాడు "వీళ్ళిద్దరకీ పరస్పరం ప్రేమ ఉన్నది" అని ఊహిస్తాడు. ఇద్దరు వ్యక్తులు గట్టిగా ఒకరిపై ఒకరు అరుచుకుంటూ ఉంటే వీళ్ళిద్దరూ క్రోధంతో ఉన్నారు అని ఊహిస్తాడు. అదే విధంగా కావ్య నాటకాదులలోని విధావాదుల జ్ఞానం కలిగినవాడు అక్కడ చిత్రించిన వ్యక్తుల మధ్య ప్రేమ ఉన్నదనో, క్రోధం ఉన్నదనో, లేదా వీళ్లు శోకంతో బాధపడుతున్నా రనో గ్రహిస్తాడు. ఇదే ప్రేక్షకుడికి లేదా పఠితకు ముందుగా కలిగే జ్ఞానం. అందుచేత ఇక్కడ వితావాదులచేత వ్యంగ్యము లయేవి ఆ ప్రేమ - క్రోధ - శోకాదులే. అవి ఎవరియందున్నట్లు ఊహించబడుతున్నాయి? అక్కడ వర్ణించబడుతున్న వ్యక్తులయందు ఉన్నట్లు. అదే ఆనందవర్ధనుడు చెప్పిన రసధ్వని. వస్తుధ్వని, ఆలంకారధ్వనిస్థలాలలో ఆ ధ్వన్యమానవిషయాల జ్ఞానం కలగగానే ఒక విధమైన చమత్కారం సహృదయుని మనస్సులో కలిగినట్లు తత్తత్పాత్రగతభావాల జ్ఞానం కలిగినప్పుడు కూడా ఇతని మనస్సులో ఒక విధమైన చమత్కారం, వెనుకటి చమత్కారం కంటె అది అధికం కావచ్చు, కలుగుతుం దని ఆనందవర్ధనుని అభిప్రాయం. దానిని అతడు వివరించ లేదు. | రత్యాది ప్రతీతి కలిగిన వెంటనే సహృదయుని మనస్సులో లేదా సహృదయునిలో కలిగే వికారాన్ని గూర్చి చర్చించాడు అభినవగుప్తుడు. భట్టనాయ కుడు ప్రప్రథమంగా చెప్పిన సాధారణీకరణ ప్రక్రియను తానుకూడా స్వీకరించి తద్ద్వారా సహృదయునికి కలిగి అనుభూతికి ధనం అని పేరు పెట్టాడు. ఈయన మతం ప్రకారం చూస్తే వస్తుధ్వని - అలంకారధ్వనులలో పనిచేసి వ్యంజనా వ్యాపారానికీ, ఇక్కడ వ్యంజనావ్యాపారానికి పోలికే లేదు. ఇక్కడ వ్యంజనా వ్యాపారంవల్ల కలిగే వ్యక్తి (వ్యంజన), అనగా అజ్ఞానావరణచ్ఛేదంచేత చైతన్య స్వరూపం ప్రకాశించడం అని అర్థం. ఆనందవర్ధనుని ప్రకారం వ్యంజనావ్యాపారం రామాదినిష్ఠర సవ్యంజనంతో ఆగిపోతుంది. అభినవగుప్తుని ప్రకారం సహృదయు నిలో కలిగే అనుభూతివరకూ కొనసాగుతుంది. ఇక్కడ వ్యంజనావ్యాపారం<noinclude><references/></noinclude> amo3wzhohew5h5lifes9x4oi2x1kg6x 104 224372 579289 2026-09-18T09:17:25Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '44 అనడం ఎంతవరకు సమంజసం అనేది ప్రశ్న. భట్టనాయకుడు అంగీకరించిన భావనా- భోజకత్వాలను కాదని వాటికే అభినవగుప్తుడు ఈ పేర్లు పెట్టినట్లయింది. నిజానికి వ్యంజనావృత్తిని రామాది నిష్...' 579289 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>44 అనడం ఎంతవరకు సమంజసం అనేది ప్రశ్న. భట్టనాయకుడు అంగీకరించిన భావనా- భోజకత్వాలను కాదని వాటికే అభినవగుప్తుడు ఈ పేర్లు పెట్టినట్లయింది. నిజానికి వ్యంజనావృత్తిని రామాది నిష్ఠరత్యాదివ్యజనతో అపివేసి తరువాత కలి సహృదయానుభూతిపర్యంతప్రక్రియకు భావననే మూలకారణంగా అంగీకరించి ఉండవలసింది. సాధారణీకరణానికి ప్రధానకారణం సహృదయగతమైన భావనయే (లేదా భావుకత్వమే) కదా? వ్యంజనావ్యాపారంచేత ఆనందస్వరూపాన్ని ఆవరించి ఉన్న అజ్ఞానం తొలగించబడుతుంది అని చెప్పడంచేత రసాలన్నీ ఆనంద (సుఖ) రూపాలే అన్నట్లు సూచింపబడుతున్నది. ఇది కూడ ఎంతవరకు మన అనుభవానికి దగ్గరగా ఉన్నది అనే విషయాన్ని తరువాత పరిశీలిద్దాం. ఈ విధంగా వృజ్యమాన రసస్వరూపం విషయంలో ఆనందపర్ధన అభినవగుప్తుల మతాలలో భేదం ఉంది. 71. ఈ భేదాన్ని గుర్తించిన విద్యానాథుడు, కుమారస్వామీ కూడా లౌకిక రసం, అలౌకికరసం అని రెండు రకాల రసం అంగీకరించారు. ఆనందవర్ధనుడు అంగీకరించిన, వ్యంజనావృత్తిగమ్యమైన, రామాదినిష్ఠమైన రసం తాకికరసం అనీ, అభినవగుప్తుడు ప్రతిపాదించిన సామాజిక నిష్టమైన రసం అలౌకికరసం అనీ వీరు విశదీకరించారు. 72. ఆనందవర్ధనుని కాలం వరకూ రసం అనగా నాయకాదినిష్ఠమైన వృజ్యమానరసమే. భట్టనాయకుడు అభినవగుప్తుడు వచ్చి సామాజిక నిష్ఠమైన రసాన్ని ప్రతిపాదించడంచేత ఈ రెండు రసాల విషయంలోనూ భ్రాంతి (Confusion) లేకుండా ఉండడంకోసం పండితరాయలు వ్యజ్యమానరనాన్ని 'సాయిభావం' అని మాత్రమే అంటాడు. రస్యమాసరసాన్ని (అనుభూతిరూప ససాన్ని) మాత్రమే రసం అంటాడు. ఉదాహరణకి. “వాచో మాజలికి ప్రయాణ సమయే"అనే శ్లోకాన్ని వ్యాఖ్యానించే సందర్భంలో - "అత్రాప్యాలమ్బనస్య నాయ కస్య........ సంయోగా ప్రతిరభివ్యజ్యమానా విప్రలమ్భర సవ్యపదేశ హేతుః " అని అన్నాడు. రసాన్ని గూర్చీ, రసప్రధానకావ్యాదుల్ని గూర్చీ మాటలాడేటప్పుడు ప్రతిచోటా కూడ ఇతడు ఇదే విధంగా వ్రాశాడు. 73. అయితే ఈ భేదాన్ని గూర్చి అభినవగుప్తునికి తెలియకపోలేదు. ధ్వన్యాలోకమంగళశ్లోకానికి వ్యాఖ్య వ్రాసే సందర్భంలో- "నిత్యోద్యోగినశ్చ భగ వతః అసంమోహాధ్యవసాయయోగిత్వేనోత్సాహ ప్రతీతే వీరరసో ధ్వన్యతే" అని<noinclude><references/></noinclude> fmwmf1ct96k4tqtimm8p5nb2m3gupqm 104 224373 579290 2026-09-18T09:17:56Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '45 " -అన్నాడు. భగవంతుని ఉత్సాహన్ని వ్యంజింపచేయడం ద్వారా వీరరసం ధ్వనింప చేయబడుతున్నది"అని దీని భావం, ఈ విషయాన్నే బాల ప్రియావ్యాఖ్య - " స్వేచ్ఛా కేసరిణః, మధురిపోః ప్రపన్నా చ్ఛిద...' 579290 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>45 " -అన్నాడు. భగవంతుని ఉత్సాహన్ని వ్యంజింపచేయడం ద్వారా వీరరసం ధ్వనింప చేయబడుతున్నది"అని దీని భావం, ఈ విషయాన్నే బాల ప్రియావ్యాఖ్య - " స్వేచ్ఛా కేసరిణః, మధురిపోః ప్రపన్నా చ్ఛిదః, ఇతి పదైః హిరణ్యర శిపు ప్రభృతి నిబర్హ ణాదివిషయకోత్సాహన్య వ్యర్థానియో సహృద సూనాం ప్రతీతేరిత్యర్థః" అని విశదీకరించింది. ఈ విధంగా ఇక్కడ "ప్రతీతేః" అనే పదానికి "వ్యజ్ఞానాత్ (వ్యంజనావృత్తి చేత బోధింపబడడంవల్ల) అనీ 'ధ్వన్యతే' అనే పదానికి "అస్వాద్యతే" (ఆస్వాదించబడుతుంది) అని అర్థం. అందుచేత ఈ పిరరసధ్వని వస్తుధ్వనివంటిది కాని, అలంకారధ్వని వంటిది కాని, ఈ శ్లోకంలోనే ఉన్న ఉత్సాహధ్వనివంటిది కాని కాదు అని స్పష్టంఅవుతున్నది అందుచేత దీనిని 'వీరరసధ్వని' అనడం ఎంత వరకూ యుక్తమో సందేహాస్పదమే. వ్యంజనావృత్తిని, ధ్వనినీ అంగీకరించని ధనంజయ భోజ-కుంతక మహిమభట్టాదులు కూడా రసానికి ప్రాధాన్యం స్వీకరిం చడం గమనార్హం. 74. ప్రకృతిర సవాదం:- ఒక రసం అన్ని రసాలకి కారణం అని, అందుచేత అది ప్రకృతిరస మనీ, ఇతరరసా లన్నీ దీని వికృతులే అనీ ఒక వాదం ఉంది. ప్రాచీకాలంకారికులలో ఒక్కొక్కరు ఒక్కొక్క రసాన్ని ప్రకృతిరసంగా ఈ ప్రకృతిరసవాదాన్ని ప్రారంభించినవాడు అభినవగుప్తుడే అంగీకరించారు. అన్నట్లు కనబడుతుంది. : 75 శాంత ప్రకృతిరసత్వవాదం అత్యుత్తమమైన మోక్ష రూపపురు షార్థంతో సంబంధించినది అవడంచేత శాంతరసం ప్రకృతిరసం అని అభినివ గుప్తుడు ప్రతిపాదించాడు మానసిక వృత్తు లన్నింటికీ ఆధారమైన ఆత్మయే శాంత రసానికి స్థాయి. ఆత్మచేత ప్రకాశింపచేయబడిన చిత్తమే శృంగారాదివృత్తులుగా మారుతుంది. అందుచేత శాంతమే ప్రకృతిగసం, ఇతరరనా లన్నీ దీని వికృతులే అని ఈయన అభిప్రాయం. 76. శృంగార ప్రకృతిరసత్వవాదం:- శృంగారమే ప్రకృతిరస మని భోజుడు ప్రతిపాదించాడు. ఇది ప్రసిద్ధమైన శృంగారంకంటే భిన్న మయినది. అన్ని భావాలకి మూలం అహంకారం. ఇది ఆత్మయొక్క గుణం, దీనికి 'శృంగా రం' అనీ, 'అభిమానం'అని పేర్లు 'నేను' అనే భావమే అహంకారం. మానవునిలో ఉన్న ప్రేమకు మూలం ఈ అహంకారమే. అందుచేత ఇదే ప్రధానరసం. మిగి లిన వన్నీ దీని వికృతులు.<noinclude><references/></noinclude> 1yymgf4aklwj2dkfhms546ny9g5zfpu 104 224374 579291 2026-09-18T09:18:17Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '46 77 ప్రేమప్రకృతిరసత్వవాదం:- ప్రేమ ప్రకృతిరసం అని కూడా భోజుడు ప్రతిపాదించాడు. ఇది అహంకారానికి చాలా దగ్గరగా ఉంటుంది. మాన వుని అన్ని పనులూ నడిపించేది ప్రేమయే. అతడు యుద్ధం చేస్...' 579291 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>46 77 ప్రేమప్రకృతిరసత్వవాదం:- ప్రేమ ప్రకృతిరసం అని కూడా భోజుడు ప్రతిపాదించాడు. ఇది అహంకారానికి చాలా దగ్గరగా ఉంటుంది. మాన వుని అన్ని పనులూ నడిపించేది ప్రేమయే. అతడు యుద్ధం చేస్తున్నా డంటే యుద్ధం అంటే ప్రేమ ఉంది కాబట్టి అలా చేస్తున్నాడు. ఈ రసంలో మూడు అవస్థలు ఉంటాయి. మొదటి అవస్థలో ఇది ఒకే విధమైన అహంకారరూపంలో ఉంటుంది. దీనికి "పూర్వకోటి" అని పేరు. "మధ్యమావస్థ" అని చెప్పబడే రెండవ అవస్థలో ఈ అహంకారమే ముప్పైమూడు భావాలుగా పరిణమిస్తుంది. ఒక్కొక్క భావం విభావానుభావాదుల ద్వారా అత్యున్నతస్థితికి పరిపుష్టం అవుతుంది. "ఉత్తర కోటి" అని చెప్పబడే మూడవ అవస్థలో ఇవన్నీ ప్రేమరూపంలో పరిణమిస్తాయి. ఈ అవస్థనుంచి సహృదయుని అనుభవం అహంకారరూపమైన మూలస్థితిని చేరు కుంటుంది. 78. అద్భుతరసానికి ప్రకృతిరసత్వం:- ఏ రసమైనా అత్యున్నత స్థితికి పరిపుష్టం అయినప్పుడు ఒక విధమైన ఆశ్చర్యభావం కలుగుతుంది. అద్భు తంతో సంబంధం లేని రచన గాని, అలంకారం గాని, వస్తువు గాని, రసం కాని ఉండదు. అందుచేత సాహిత్యదర్పణకర్త అయిన విశ్వనాథుని పూర్వపురుషుడైన నారాయణు డనే పండితుడు అద్భుతరసం ప్రకృతిరసం అని ప్రతిపాదించాడు. రసంలో ప్రధానమైనది చమత్కారమే కదా ? ఆస్వాదనమే కదా ? చమత్కారం ఉండాలంటే అద్భుతం ఉండి తీరాలి. అందుచేత అద్భుతమే ప్రకృతిరస మని ఈయన అభిప్రాయం. “రనే సారశ్చమత్కారః సర్వత్రావ్యనుభూయతే, తచ్చమత్కారసారత్వే సర్వత్రాప్యద్భుతో రసః, తస్మాదద్భుతమేవాహ కృతీ నారాయణో రసమ్” 79. భక్త్యాదుల ప్రకృతిరసత్వం :- భక్తిరసం ఒకటే నిజమైన రసం అని మధుసూదనసరస్వతి 'భవద్భక్తిరసాయనం' అనే చిన్న గ్రంథంలో ప్రతిపా దించడు. రూపగోస్వామి మొదలైనవారు కూడా భ క్తిరసమే ప్రధానరసం అని ప్రతిపాదిస్తూ దీనిలో మధుర (దీనికే శృంగార మనీ, ఉజ్జ్వల మనీ నామాంతరాలు) సఖ్య- వాత్సల్య దాస్యా లనే నాలుగు భేదాలు అంగీకరించారు. మరి కొందరు వైష్ణ వాలంకారికులు ఈ నాల్గు విధాల భ క్తితో పాటు శాంతభ క్తిని కూడా అంగీకరించి,<noinclude><references/></noinclude> p7u5a5pt20hvxo1wxmjv1izc3mu6x4g 104 224375 579292 2026-09-18T09:18:48Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '47 ఈ ఐదూ ముఖ్యభ క్తిరసా లనీ, హాస్య- అమృత-వీర. కరుణ. బీభత్స భయానక - రౌద్రరసాలు గౌణరసా లనీ, వీటికి కూడా రసత్వం కృష్ణరతిసంబంధం ఉన్న ప్పుడే సంభవిస్తుందనీ ప్రతిపాదించారు. ఈ విధంగా ఏద...' 579292 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>47 ఈ ఐదూ ముఖ్యభ క్తిరసా లనీ, హాస్య- అమృత-వీర. కరుణ. బీభత్స భయానక - రౌద్రరసాలు గౌణరసా లనీ, వీటికి కూడా రసత్వం కృష్ణరతిసంబంధం ఉన్న ప్పుడే సంభవిస్తుందనీ ప్రతిపాదించారు. ఈ విధంగా ఏదో ఒక రసం ప్రకృతి రసం అనీ దాని వికృతులే ఇతరరసాలనీ వాదాలు అభినవగుప్తుని కాలంనుంచీ వస్తూనే ఉన్నాయి 1 80. కరుణరసానికి ప్రకృతిరసత్వం :- అభినవగుప్తునికి చాలా కాలం పూర్వమే భవభూతి “ఉత్తరరామచరితం”లో తన నాటక వస్తు సంవిధానాన్ని ప్రశంసించుకొంటూ_ "అహో ! సవిధానకమ్ | శ్లో॥ ఏకో రసః కరుణ ఏవ నిమిత్తభేదా.. ద్భిన్నః పృథక్ పృథగివాశ్రయతే వివర్తాస్, అవ ర్తబుద్బుదతరఙ్గమయాన్వికారా- నమ్బో యథా విలమేవ హి తత్సమ స్తమ్". "ఆహా ! ఏమి కథాసంవిధానం! ఒకే నీరు సుళ్లు, బుడగలు, తరంగాలు మొద లైన రూపాలు ధరించినా ఆ నీరంతా ఒకటే అయినట్లు ఒకే కరుణం నిమిత్తభేదంవల్ల వేరు వేరు రూపాలు ధరిస్తూన్నట్లు కనబడుతున్నది !" అని దీని అర్థం. 81. ఈ శ్లోకాన్ని ఆధారంగా చేసుకొని, కొంతమంది ప్రాచీన వ్యాఖ్యాత లతో సహా, చాలమంది "కరుణరసం ప్రకృతిరసం; మిగిలిన రసా లన్నీ దాని వికృతులు" అని భవభూతి అభిప్రాయ మని నిరూపిస్తూ ఉంటారు. "కరుణరసం చిత్తద్రుతికి హేతువు; ఆ చిత్తద్రుతి రసాస్వాదానికి సర్వథా అనుగుణమైనది. అందుచేతనే భవభూతి కరుణరసం ప్రకృతిరసం అన్నాడు" అని వీరి సమర్థన. ఇదంతా ఈ శ్లోకాన్ని సరిగా అర్థంచేసికొనరిపోవడం వల్ల వచ్చిన వాదం. "కరుణ రసమే ప్రకృతిరసం; ఇది అన్ని రసాలలోను అనుస్యూతంగా ఉంటుంది" అని నిజంగానే భవభూతి చెప్పినా సర్వాసుభ పవిరుద్ధమైన ఈ విషయాన్ని ఎలా అంగీ కరించగలం ? కరుణ చిత్తద్రుతి హేతువు అయితే కావచ్చు. ఇది చిత్తవికాస హేతువు లైన వీరాదిరసాలకీ, చిత్తవిస్తార హేతువులైన రౌద్రాదులకీ, చిత్తవిఠోబా నికి హేతువులైన బీభత్పాదులకి ప్రకృతి ఎలా అవుతుంది. వీటిలో ఏ మాత్రమూ<noinclude><references/></noinclude> surghj1zuz4jwddx1fdi31wxxi11l1i 104 224376 579293 2026-09-18T09:20:52Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '48 చిత్తద్రుతి లేదు కదా? శాంతశృంగారాలను ప్రకృతిరసాలుగా అంగీకరించిన అభినవ. భోజుల మతాన్ని కొంతవరకు సమర్థించవచ్చునేమో? ఎందుచేత సనగా వీరు చెప్పే శాంత. శృంగారాలు (శాంత అహంకారాల...' 579293 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>48 చిత్తద్రుతి లేదు కదా? శాంతశృంగారాలను ప్రకృతిరసాలుగా అంగీకరించిన అభినవ. భోజుల మతాన్ని కొంతవరకు సమర్థించవచ్చునేమో? ఎందుచేత సనగా వీరు చెప్పే శాంత. శృంగారాలు (శాంత అహంకారాలు) సకలభావాలకి మూలా ధారం అయిన చైతన్యస్వరూపమే. చివరికి "సర్వం దుఃఖమ్ ” అని చెప్పే బౌద్ధులు కూడా ప్రకృతిరసం ప్రశ్న వచ్చే సరికి శాంతమే ప్రకృతిరసం అన్నారు కాని కరుణయో లేదా బీభత్సమో ప్రకృతిరసం అని అంగీకరించలేదు. 82. భట్టనాయక - అభినవగుప్తులు రసం సామాజికనిష్ఠం అని స్థాపించ డానికి చాలా కాలం ముందు ఉన్నవాడు భవభూతి. “రసవదర్శిత స్పష్టకృష్ణారాదిరసోదయమ్, స్వశబ్దస్థాయిసంచారివిభావాభినయాస్పదమ్” (కావ్యాలంకారసారసంగ్రహం. 4-3) అని ఉద్భటుడు చెప్పినట్లుగా కవి ఆ యా రసాలను ఆయా పేర్లతో నిర్దేశించ వచ్చును అని అంగీకరించిన కాలం అది (రసాదులను స్వశబ్దాలతో నిర్దేశిస్తే ఆది వమనదోషం అనే దోషం అని తరువాతి అలంకారికుల అభిప్రాయం). లోల్లటాదుల మతాలను పరిశీలించగా భవభూతి, తత్సమకాలికులూ కూడా రసానికి రామాదులే ఆశ్రయం అని అంగీకరించినట్లు స్పష్టం అవుతుంది. 83. మరొక విషయం ఏమనగా రసాలు అన్నీ ఆనందాన్నే కలుగజేస్తా యని భట్టనాయక. అభినవగుప్తులు ప్రతిపాదించారు. అయితే "నాట్యదర్పణ" రచయితలైన రామచంద్ర - గుణిచంద్రులు, కొన్నిరసాలు సుఖాత్మకా లనీ కొన్ని దుఃఖాత్మకా లనీ ప్రతిపాదించారు. చాలామంది ప్రాచీనాలంకారికులు కూడా ఇదే అంగీకరించినట్లు కనబడుతుంది. ఇది మన అనుభవానికి సరిపడేటట్లుగా ఉంది. -దూరదర్శన్ ద్వారా ప్రసారం చేసిన రామాయణ మహాభారతాలలోని రామలక్ష్మ ణుల నాగపాశబంధదృశ్యాన్నీ, ద్రౌపదీవస్త్రాపహరణదృశ్యాన్నీ చూడగానే కొందరు ప్రాణాలు విడిచినట్లు పత్రికల ద్వారా అందరికీ తెలిసిన విషయమే. “ఎక్కడినుండో ద్వీపాంతరంనుంచి వచ్చిన ఒక నాట్యప్రదర్శకుడు అత్యధికంగా రౌద్ర. బీభత్స.భయానకరసాలు ఉన్న ప్రబంధాలను ప్రదర్శించి జనానికి చాలా విసుగు, బాధ పుట్టించాడు"అని మురారి అనర్ఘరాఘవంలో సూత్రధారునిచేత చెప్పి స్తాడు.<noinclude><references/></noinclude> jm9ow00zldq4wr5h7fj6ze9t2yivc3d 104 224377 579294 2026-09-18T09:21:06Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '49 "కుతశ్చిద్ద్వీపా సరాదాగ తేన కలహకస్థలనామ్నా కుశీలవాపస దేన రౌద్రబీభత్స భయానకభూయిష్ఠం కమపి ప్రబద్ధమభినయతా నిత్యం కిలాయముడ్వేజితో లోకః" (అనర్ఘరాఘవం. ప్రస్తావన) لله 84. మనం వెన...' 579294 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>49 "కుతశ్చిద్ద్వీపా సరాదాగ తేన కలహకస్థలనామ్నా కుశీలవాపస దేన రౌద్రబీభత్స భయానకభూయిష్ఠం కమపి ప్రబద్ధమభినయతా నిత్యం కిలాయముడ్వేజితో లోకః" (అనర్ఘరాఘవం. ప్రస్తావన) لله 84. మనం వెనక చూచినట్లుగా విభావాను భావవ్యభిచారులు అన్నీ కలిసి నప్పుడు వాటిలో ఒక 'వ్యంజని' అనే వ్యాపారం ఉంటుం చి దానినిత ఆత్మను ఆవరించుకొని ఉన్న అజ్ఞానం తొలగిపోయిందనీ, అప్పుడు ఆనందానుభూతి కలుగుతుం దనీ అంగీకరించడంచేత అన్ని రసాలు ఆనందరూపాలే అని ఒప్పి వలసి వచ్చింది. నిజానికి "తత్త్వమసి" ఇత్యాదిమహాకావ్యాలకీ, భగి విద్వర్ణన పరములైన స్తోత్రాదులకీ, ఇతరసాధనసంపత్తి అంటే ఉన్న వాసిలోని అజ్ఞానా వరణాన్ని తొలగించడానికి సామర్థ్యం ఉండడచ్చును. ఇందుకు ఉపనిషదాదులే ప్రమాణం. ఈ విభావాదులకు ఇలాంటి శక్తి ఉంటుం దని చెప్పడానికి ప్రమాణం ఏమీ లేదు. అనుభవానుసారం ఆయా రసాల సుఖదుఃఖాత్మకత్యాన్ని అంగీక రించడం మంచిది. ఆనందం కలిగించక పోతే కరుణరస ప్రధానాలైన నాటకాలు, సినీమాలు, మొదలైనవి ఎందుకు చూస్తారు అని కొందరు ప్రశ్నిస్తూ అక్కడ ఎవరికైనా కన్నీళ్ళు వస్తే అవి ఆనందబాష్పాలే; సఖక్ష తదంతక్షతాదుల వల్ల సుఖం కలిగినట్లే కరుణవల్ల సుఖం కలుగుతుంది అని సమరిస్తూ ఉంటారు. అయితే బీభత్సభయానకరసాల మాట ఏమిటి? అతి జుగుప్సాకరములైన విభావాదుల జ్ఞానం ద్వారా కూడా ఆనందమే కలుగుతుందా? ఐతే ఇలాంటి దృశ్యాలు చూడడానికి మానవులు అభిలాష ఎందుకు చూపిస్తారు అనేది ప్రశ్న. నాటకాదులలో తరవాత వచ్చే దృశ్యాలలో శృంగారాదు లుండవచ్చు నని ప్రేక్షణులు వీటిని ఎలాగో సహించుకొని కూర్చుంటారు అని రామచంద్ర-గుణిచంద్రుల సమాధానం. వృత్తాన్ని చిత్రించడమే నాట్యం యొక్క ప్రధానోద్దేశ్యం అని భరతుడు చెప్పి ఉన్నాడు కదా ? లోకంలో సుఖమూ ఉంది దుఃఖమూ ఉంది. జుగప్సాకర మైన వస్తువులూ ఉన్నాయి; ఆనందకరములైన వస్తువులూ ఉన్నాయి. కథాగమిగాను సారం అన్నింటినీ వర్ణించడం జరుగుతుంది. సుఖరరాలైనా. ఏవణింపు కలిగించే వైనా అన్నింటినీ చూడాలని కుతూహలం మానవునికి సహజంగా ఉంటుంది. ఏదైనా భయంకరమైన హత్య జరుగుతే అది చూడడానికి పరుగెత్తుతాడు. నిర్మ స్సు చూస్తాడు. అతని కుతుహలానికి అంతం అనేది లేదు. కుతూహలోపశాంతి ఒకటే తప్ప అన్నింటివల్లా ఆనందమే పొందుతా డనేది లేదు. ర<noinclude><references/></noinclude> eq4rval9qkutwqzj54rsehxelj2lacr 104 224378 579295 2026-09-18T09:21:34Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '50 85. ఐతే వీటికి (బీభత్సాదులకి) రసం అని పేరు ఎందుకు పెట్టారు? అని ప్రశ్నించవచ్చును. ఇవి ఆనందకరాలు కాబట్టి రససంజ్ఞ రాలేదు. మానవునిలో సహజంగా, అంతర్లీనంగా ఉన్న ఏ భావాలను ఉత్తేజిత...' 579295 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>50 85. ఐతే వీటికి (బీభత్సాదులకి) రసం అని పేరు ఎందుకు పెట్టారు? అని ప్రశ్నించవచ్చును. ఇవి ఆనందకరాలు కాబట్టి రససంజ్ఞ రాలేదు. మానవునిలో సహజంగా, అంతర్లీనంగా ఉన్న ఏ భావాలను ఉత్తేజితము లయే టట్లు చేసి కొన్ని నిమిషాల పాటు అతనిని ప్రపంచకం మరచిపోయే స్థితిలో ఉంచడానికి వీలు ఉంటుందో వాటికి రసం అని పేరు. ఈ క్షణంలో పుట్టి మరు క్షణంలో నశించే వాటిని, రసస్థితికి చేరేటట్లు పోషించడానికి శక్యం కానివాటిని, భావాలన్నారు. అందుచేత రససంజ్ఞ పెట్టినంతమాత్రాన అన్ని రసాలూ సుఖరూపాలే అని చెప్ప వలసిన పని లేదు. 86. అన్ని రసాలలోను తనను తాను మరచిపోయి, చుట్టుప్రక్క..ల ఉన్న ప్రపంచకం కూడా మరచిపోయే స్థితి ఉంటుంది కదా? అప్పుడే కదా అది రసం అవుతుంది. అట్టి స్థితిలో అన్ని రసాలూ ఆనందరూపా లనడంలో అభ్యం తరం ఏమిటి? అని మరొక ప్రశ్న. ఆ అవస్థలో కూడా ఆ యా స్థాయిభావాలు అనుస్యూతంగా ఉంటూనే ఉంటాయి. అలా కాకపోతే ఒకే రసం అవాలి. రతా దులుకూడా అనుస్యూతంగా ఉండని స్థితి సుషుప్తిలోకాని, అసంప్రజ్ఞాతసిమాధిలో కాని మాత్రమే సాధ్యం అవుతుంది. ఈ విషయాన్ని (స్థాయిభావాలు అసుస్యూ తంగా ఉంటా యనే విషయాన్ని) అభినవగుప్తుడు కూడా అంగీకరించాడు. "ఇల్యా నన్దరూపతా సర్వరసానామ్: కిన్తు ఉపరణ్ణక విషయవశాత్ తేషామపి కటుకినా స్పర్మోఒ స్తి వీర స్యేవ; స హి క్లేశసహిష్ణుతాది ప్రాణ ఏవ" (హిందీ- అభినవభారతి. 478 పేజి). అందుచేతనే పండితరాయలు తన నిశ్చితాభిప్రాయం ఏమీ చెప్ప కుండా కరుణాదులలో దుఃఖం కూడా ఉందా లేదా అనే విషయాన్ని సహృద యులు తమ అనుభవాన్ని పట్టి తేల్చుకోవాలి అని అన్నాడు. 87. దీనిని పట్టి అన్ని రసాలూ ఆనందరూపాలే అనే వాదం అనుభవ విరుద్ధం అనీ అందరికి అంగీకారయోగ్యం కాదనీ స్పష్టం అవుతుంది. (దీనిని గూర్చిన విస్తృత విమర్శకు చూ. "Panditaraja's Contribution to Sans. krit poetics" రెండవ ప్రకరణం.) ఇంక ప్రస్తుత విషయానికి వద్దాం. 88. "బంగారం మొదలైన లోహాలను పుటం వేనే, అన్ని వైపులా గట్టిగా మూసివేసిన మూసలో కరిగిన లోహం కుతకుతా ఉడుకుతున్నట్లు రాముని<noinclude><references/></noinclude> 333qxdk2c5jojvk0mjom8dad5aklyy5 104 224379 579296 2026-09-18T09:21:50Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '51 హృదయంలో కరుణరసం ఉడుకుతున్నది. అయితే అతని హృదయం గంభీరం అవడంచేత అది బ్రబలైపోవడంలేదు గాని ఆ కరుణ ఆతని హృదయం లోలోపల చెప్పరానంత దుఃణాన్ని కలగజేస్తూన్నది" అని అంటాడు భవభూతి:- “...' 579296 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>51 హృదయంలో కరుణరసం ఉడుకుతున్నది. అయితే అతని హృదయం గంభీరం అవడంచేత అది బ్రబలైపోవడంలేదు గాని ఆ కరుణ ఆతని హృదయం లోలోపల చెప్పరానంత దుఃణాన్ని కలగజేస్తూన్నది" అని అంటాడు భవభూతి:- “అనిర్భిన్నో గభీరత్వాదనరూఢమనవ్యతః, పుటపాకప్రతీకాశః రామస్య కరుణో రసః". (ఉత్తరరామచరితం) దీనివల్ల రెండు విషయాలు స్పష్టం అవుతున్నాయి. ఒకటి కరుణరసం రాముని లోనే ఉంది. రెండు. ఇది చాలా దుఃఖం కలిగిస్తూన్నది. సహృదయునిలో రసాను భూతికలగడానికి హృదయసంవాదమే ప్రధానమైనకారణం అయినపక్షాని రామాది పాత్రలలో ఉన్న దుఖః సహృదయునిలో కూడా దుఃఖాన్నే కలిగించాలి గాని సుఖం ఎలా కలిగిస్తుంది? 89. ఈ దృష్టితో పరిశీలించినట్లయితే “ఏకో రసః" ఇత్యాది శ్లోకానికి భావం “ఆహా ! ఈ కథావస్తునిర్వహణం ఎంత అద్భుతంగా ఉంది ! ఎందుచేత ననగా ఒకే కరుణరసం రాముడు, సీత, వాసంతి, కౌసల్య మొదలైన వేరు వేరు పాత్రలలో దాంపత్యం, మైత్రి, వాత్సల్యం మొదలైన వేరు వేరు సంబంధాలను పట్టి వేరు వేరు విధాలుగా ఉండేటట్లు చిత్రించబడింది " అని భావం చెప్పాలి. వేరు వేరు పాత్రలే ఆ రసానికి ఆశ్రయం అని భవభూతి అభిప్రాయం అవడంచేతనే ఇలా వర్ణించాడు. 90. భవభూతి "మహావీరచరితం" అనే మరొక నాటకంలో కూడా ఇలాంటి అభి ప్రాయాన్నే ఆవిష్కరిచాడు. "ఒకే వీరరసం, చిన్న చిన్న మార్పు లతో, రాముడు, పరశురాముడు, వాలి, రావణుడు, హనుమంతుడు మొదలైన మహాపురుషులలో విభక్షమై ఉంది" అని భవభూతి సూత్రధారునిచేత అనిపిస్తాడు. “అప్రాకృతేషు పాత్రేషు యత్ర వీరః స్థితో రసః, భేదైః సూక్ష్మెరభివ్యకైః ప్రత్యాధారం విభజ్యతే" (మహావీరచరితం, ప్రస్తావన) భవభూతి ప్రతిపాదిం అందుచేత కరుణరసం అన్ని రసాలకి ప్రకృతిరసం అని చాడు అని చెప్పడం దక్షమం కాదు.<noinclude><references/></noinclude> fvl8hupvaxe5m19ztlo7rt0t2tjn0iy 104 224380 579297 2026-09-18T09:22:15Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '52 91. నిజానికి ఒక రసం ప్రకృతిరసం అనీ మిగిలినవి వికృతిరసా లనీ, చెప్పే వాదం నిరర్థకం. మనం వివిధరసాలు (షడ్రసాలు) ఉన్న పదార్థాలు భుజిస్తున్నాం. అన్ని రకాల ఆహారమూ కూడా భూమినుంచి పు...' 579297 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>52 91. నిజానికి ఒక రసం ప్రకృతిరసం అనీ మిగిలినవి వికృతిరసా లనీ, చెప్పే వాదం నిరర్థకం. మనం వివిధరసాలు (షడ్రసాలు) ఉన్న పదార్థాలు భుజిస్తున్నాం. అన్ని రకాల ఆహారమూ కూడా భూమినుంచి పుట్టినదే. భూపరిణా మమే. అందుచేత మనం అన్ని రసాలకీ మూలభూతమైన రసం ఒకటి ఉన్నదని అంటూ దానికి ఏ "పృథ్వీరసమో" అని పేరు పెట్టి మిగిలిన పన్నీ దాని ప్రకా రాలే అని ఒక నూతన సిద్ధాంతంగా ఒప్పవలసిన పని లేదు. అరిషడ్వర్గం అని చెప్పబడే కామక్రోధాదులు ఆరు ఉన్నాయి. కామమే అన్నింటికీ మూలకారణం అని భగవద్గీతాదులలో చెప్పినా కామం ఒక్కటే ప్రధానమైన భావం అని చెప్పడం యుక్తం కాదు. ఏ భావానికి సంబంధించిన లక్షణాలు ఆ భావానికి వేరు వేరుగా ఉండనే ఉన్నాయి. కావ్యమీమాంసలో రాజశేఖరుడు ఉదాహరించిన ఒక శ్లోకంలో చెప్పినట్లు ఒక్క భూమాతయే యాగం చేసిన సోమయాజులు గాను, కీర్తిమంతు లైన మహారాజులుగాను, మృగాక్షులుగాను, పుష్పఫలాలతో నిండిన వృక్షాలు గాను, అనేకరూపాలలో పరిణామం చెందుతున్నా వేరు వేరు పదార్థాలను చూస్తూనే. ఉన్నాం కదా. "య ఏతే యజ్వానః ప్రథితమహసో యే వ్యవనిపా మృగాక్ష్యో యాశ్చైతాః కృతమపర సంసారకథయా, ఆమీ తే దృశ్యన్తో ఫలకుసుమనమ్రాశ్చ తరవో జగత్యేవం రూపా విలసతి మృదేషా భగవతీ" (కా.మీ. 8-14) అదే విధంగా మనం వేటిని రసాలుగా అంగీకరిస్తే మన అనుభవానికి సరిపడు తుందో వాటిని వేరువేరుగా అంగీకరించడం మంచిది. అంతా శాంతమే అని కాని, అహంకారమే అని కాని, అద్భుతమే అని కాని చెప్పడం అనుభవసంవాది కాదు. ప్రతిరసానికీ దాని వైయక్తికవిశేషం ఉండనే ఉంది కదా ? కేవలం వాదదృష్టితో మాత్రమే చెప్పడం ప్రారంభిస్తే ఒకరసాన్ని మరొకరసంలో అంతర్గతం చేసి దానిని హుళక్కి చేయవచ్చును. విప్రలంభశృంగారాన్ని కరుణరసంలోను, సం యోగశృంగారాన్ని వీరరసంలోనూ కలిపివేయవచ్చు వీరానికి స్థాయి ఉత్సాహం కదా? అది లేని సంయోగశృంగారం ఏమి ఉంటుంది ? అందుచేత 'ఆలింగన వీరం', ‘చుంబనవీరం' ఇత్యాదిభేదాలతో ఈ శృంగారాన్ని వీరం చేసివేయవచ్చు. అందుచేతనే ఒక ఘట్టంలో నాగేశభట్టు (ప్రదీపవ్యాఖ్యలో) వీరరసం అంటే<noinclude><references/></noinclude> ojgei7oj42ng6xa1jfafnb0048hgm17 104 224381 579298 2026-09-18T09:22:55Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '53 యుద్ధవీరం ఒక్కటే అని ప్రతిపాదిస్తూ “అన్యథా పలాయనవీరాదిభేదేన అనన్యం స్యాత్" అని అంటాడు. 92. ప్రాచీనసంస్కృతాలంకారిలు చెప్పిన ఈ రససిద్ధాంతాదు లన్నీ ప్రాచీనవాఙ్మయానికి ఉపయ...' 579298 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>53 యుద్ధవీరం ఒక్కటే అని ప్రతిపాదిస్తూ “అన్యథా పలాయనవీరాదిభేదేన అనన్యం స్యాత్" అని అంటాడు. 92. ప్రాచీనసంస్కృతాలంకారిలు చెప్పిన ఈ రససిద్ధాంతాదు లన్నీ ప్రాచీనవాఙ్మయానికి ఉపయోగిస్తాయేమో కాని ఆధునిక సాహిత్యాలకి ఏమి ఉప యోగిస్తాయి అని అంటూ కొందరు పెదవి విరుస్తూంటారు. ఈ అలంకారశాస్త్రం కేవలం సంస్కృతసాహిత్యాన్ని మాత్రమే దృష్టిలో పెట్టుకొని ప్రవర్తింప చేసినది అని అనుకోవడం అజ్ఞానవిలసితం. ప్రాచీనాలంకారికులు సంస్కృతకావ్యాలతో పాటు తమకు తెలిసిన ప్రాకృత కావ్యాలూ, అపభ్రంశకావ్యాలు మొదలైనవి కూడా దృష్టిలో ఉంచుకొని ఈ శాస్త్రాన్ని రూపొందిచారు. తరువాతి కాలంవాళ్ళు దేశ భాషాకావ్యాలు ఉపేక్షించి శివలసంస్కృతకావ్యాలే పట్టుకొని పాకులాడారంటే అది వాళ్ళ దోషం కాని శాస్త్రదోషం కాదు. సాహిత్యం ఎంత ఆధునికమైనా, ఏ భాషలో ఉన్నా ఉపయోగించినది అర్థవంతమైన భాషే అయితే, అది భావావిష్క రణకోసమే ఉద్దిష్టమైతే అలంకారశాస్త్రంలో చర్చించిన అన్ని అంశాలు ఆ సాహి త్యానికి కూడా తప్పకుండా అన్వయిస్తాయి. కొంచం ఓపికతో శాస్త్రం చదవాలి. 13. ఆలంకారశాస్త్రంలో అత్యుత్తమి గ్రంథంగా ప్రసిద్ధి పొందిన కావ్య ప్రకాశకు తెలుగులో, సులభ మైన భాషలో వ్యాఖ్య వ్రాయవలసిందిగా చాలా మంది మిత్రులు కోరడంచేత యథాశక్తిగా వ్యాఖ్య వ్రాశాను కావ్య ప్రకాశ కున్న ప్రసిద్ధ వ్యాఖ్యానాలలోని విషయాలన్నీ సంగ్రహించి శ్రీవాహినా బార్య రామ్ భట్టఝల్ కీకర్ సంస్కృతంలో ఒక విస్తృత వ్యాఖ్య వ్రాశారు. ఇది ప్రామాణికమైన, అత్యుత్తమ మైన వాఖ్య. దీని ఆరవ సంస్కరణం 1950లో ప్రకటింపబడింది. ఈ "వాలా నందిని" వ్యాఖ్య వ్రాయడానికి ప్రధానంగా దుల్కర్ గారి "బాలబోధిని"వ్యాఖ్య సహాయం తీసికొని డం జరిగింది విస్తృతములైన వాదాలు మాత్రం తీసికొనలేదు. 94. దీని ప్రచురణ కార్యక్రమాన్ని సంస్కృతభాషా ప్రచారసమితి చేప ట్టింది. అందుకు ఈసమితి స్థాపకులు, అధ్యక్షులూ, భారతీయ సంస్కృతీప్రియులు అనేక విద్యాలయస్థాపక నిర్వాహకులు అయిన జి. పుల్లారెడ్డిగారికి నా పక్షాన, అలంకారశాస్త్రప్రియుల పక్షాన కూడ కృతఙ్ఞత తెలుపుతున్నాను. వేదమూర్తులు బ్రహ్మశ్రీ శ్రీ 95. సుప్రసిద్ధ వ్యాకరణవిద్వాంసులు కొంపెల్ల సుబ్బరాయశాస్త్రిగారు మా వ్యాకరణాచార్యులు, తపోధనులు, శిష్యవా<noinclude><references/></noinclude> eqm2yhnk3yxfdd3b7bgybnc1ja850tx 104 224382 579299 2026-09-18T09:23:08Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with '54 త్సల్యం విషయంలో వారికి వారే సాటి. వారి దగ్గర పుస్తరం పట్టినవారిలో ఏదో విధంగా సంస్కృత విద్యారంగంలో రాణించనివారు లేరు. వారు గవర్నమెంటు ఎంట్రన్స్ పరీక్షలో పాఠ్యగ్రంథంగా న...' 579299 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>54 త్సల్యం విషయంలో వారికి వారే సాటి. వారి దగ్గర పుస్తరం పట్టినవారిలో ఏదో విధంగా సంస్కృత విద్యారంగంలో రాణించనివారు లేరు. వారు గవర్నమెంటు ఎంట్రన్స్ పరీక్షలో పాఠ్యగ్రంథంగా నిర్ధారితమైన ప్రితాపరుద్రీయం పాఠం చెప్పి నాలో అలంకారశాస్త్రబీజావాపం చేసినవారు. నేను మద్రాసు సంస్కృతకలా శాలలో వేదాంతకక్ష్యలో చేరి వేదాంతశాస్త్రాధ్యయనం చేయడానికి వారి ఆశీః పూర్వక ప్రోత్సాహనమే ఏకైక కారణం. వారి పుణ్యస్మృతికి ఈ గ్రంథాన్ని సివిస యంగా పరఃశతప్రణామపూర్వకంగా అంకితం చేస్తున్నాను. 96. ఈ వ్యాఖ్యానం అలంకార శాస్త్రస్వరూపం తెలుసుకొనడానికి ఏ కొద్ది మందికి ఉపయోగించినా నా ప్రయత్నం సఫలమైనదని భావిస్తాను. హైదరాబాదు, 24-6-1995. పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు ⭑⭑<noinclude><references/></noinclude> 9oc6nmimtov2uurg8p1dhay54t5l7ae 104 224383 579300 2026-09-18T09:23:22Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'మాది మా సీధన్యామా దు 1. ఖడ్గ బన్ధః రారి శక్ర రామే భము రాసార రం హి దాత త్వంనివాస బ క రా మారారి శక్రరా మేభము ఖైరాసారరంహనా, సారారబ్దస్తవా నిత్యం తదా ర్తిహరణ క్షమా. మాతా సతానాం సంఘ...' 579300 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>మాది మా సీధన్యామా దు 1. ఖడ్గ బన్ధః రారి శక్ర రామే భము రాసార రం హి దాత త్వంనివాస బ క రా మారారి శక్రరా మేభము ఖైరాసారరంహనా, సారారబ్దస్తవా నిత్యం తదా ర్తిహరణ క్షమా. మాతా సతానాం సంఘట్టః శ్రియం బాధితసంభ్రమా, (384) మాన్యాథ సీమా రామాణాం శంమేదిర్యాదుమాది మా. (385) 2. పద్మ బన్ధః lus ఉత్తర దిక్ ఈశానవాదిక్ వాదే బత రొ భా సత పూర్వదిక్ తాహ నెఋతవాది దక్షిణదిక్ ప్రతి ఆగ్నేయ వాదిక్ భాసతే ప్రతిభాసార రసాఖాతాహతా విభా,<noinclude><references/></noinclude> hnpvqbl4hglruuaokjge9ezw0i1vi65 104 224384 579301 2026-09-18T09:23:37Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'స to 3. మురజ బన్ధః 8+6 ,బహు బోర X 46 te X టా బ హు లామ లాబవాల సరలా బహులారమృతరలాలిబలారవా, వారలా బహులామన్దకరలా బహులా మలా (386) 10 య తా సర్వ 80% α క్ష క్ష తా య R ర 0. వా c త. త G స్వ స త Es Y వా సా తా α సా సా త 巡 త త హ...' 579301 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>స to 3. మురజ బన్ధః 8+6 ,బహు బోర X 46 te X టా బ హు లామ లాబవాల సరలా బహులారమృతరలాలిబలారవా, వారలా బహులామన్దకరలా బహులా మలా (386) 10 య తా సర్వ 80% α క్ష క్ష తా య R ర 0. వా c త. త G స్వ స త Es Y వా సా తా α సా సా త 巡 త త హ తా తా య 30 ర a 랩 a 2 5 10 రసాసారరసాసారసాయతాక్షక్షతాయ సా సాతావా త త వాతా సా రక్షతస్త్వ స్వతక్షర 388 ง 10<noinclude><references/></noinclude> 7sdtavfmjsfta8syqqou37mc9qu7622 104 224385 579302 2026-09-18T09:23:51Z దేవీప్రసాదశాస్త్రి 4290 /* అచ్చుదిద్దబడని */ [[WP:AES|←]]Created page with 'శ్రీ హాగణాధిపతియే నమః కావ్యప్రకాశః బాలానందినీ వ్యాఖ్యా సహితః ప్రథమ ఉల్లాసః వృత్తి. గ్రస్థారమ్భే విఘ్న విఘాతాయ నముచితేష్టదేవతాం గ్రస్థ కృత్ పరామృశతి. కారిక : నియతికృతనియ...' 579302 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="దేవీప్రసాదశాస్త్రి" /></noinclude>శ్రీ హాగణాధిపతియే నమః కావ్యప్రకాశః బాలానందినీ వ్యాఖ్యా సహితః ప్రథమ ఉల్లాసః వృత్తి. గ్రస్థారమ్భే విఘ్న విఘాతాయ నముచితేష్టదేవతాం గ్రస్థ కృత్ పరామృశతి. కారిక : నియతికృతనియమరహితాం హ్లాదకమయీ మినన్యపరతస్త్రామ్. నవరసరుచిరాం నిర్మితిమాదధతీ భారతీ కవేర్జయతి. వృ. నియతిశక్త్యా నియతరూపా, సుఖదుఃఖమోహస్వభావా, పరమాణ్వాద్యుపాదానకర్మాదిసహకారికారణపరతన్తా, షడ్రసా, న చ హృద్యైవ తైః, తాదృశీ బ్రహ్మణో నిర్మితిః నిర్మాణమ్. ఏతద్వి లక్షణా తు కవివాట్నిర్మితిః. అత ఏవ జయతి. జయత్యర్దేన చ సమ స్కార ఆక్షిప్యత ఇతి తాం ప్రత్యస్మి ప్రణత ఇతి లభ్యతే. అథ బాలాసన్టినీవ్యాభ్యా ప్రారమ్భః వ్యాఖ్యానం. నత్వా శ్రీతాత పాదాదీని శాస్త్రమన్తాది సద్గురూస్, వ్యాఖ్యాం కావ్యప్రకాశస్య కథోమ్యాస్ట్రోబ్దం యథామతి . మహాపండితుడైన మమ్మటుడు 'కావ్యప్రకాశ' అనే అలంకారశాస్త్ర గ్రంథాన్ని రచించడానికి ప్రారంభించి, తాను ప్రారంభించిన గ్రంథరచనా కార్య క్రమం నిర్విఘ్నంగా కొనసాగడంకోసం తగిని, అనగా ఇలాంటి కార్యాన్ని 1<noinclude><references/></noinclude> ph6ptnqefjx7twbxqbiqhhtzekcvk1r 102 224386 579309 2026-09-18T10:36:32Z Rajasekhar1961 50 [[WP:AES|←]]Created page with '{{రచయిత |ఇంటిపేరు = ముద్దరాజు |అసలుపేరు = రామభద్రుడు |పేరు_మొదటి_అక్షరం = ర |పుట్టిన_యేడు = |గిట్టిన_యేడు = |వివరణ = |బొమ్మ= |వికీపీడియా_లంకె = ముద్దరాజు రామభద్రుడు |వికీవ్యాఖ్య_ల...' 579309 wikitext text/x-wiki {{రచయిత |ఇంటిపేరు = ముద్దరాజు |అసలుపేరు = రామభద్రుడు |పేరు_మొదటి_అక్షరం = ర |పుట్టిన_యేడు = |గిట్టిన_యేడు = |వివరణ = |బొమ్మ= |వికీపీడియా_లంకె = ముద్దరాజు రామభద్రుడు |వికీవ్యాఖ్య_లంకె = |కామన్సు లంకె= }} ==రచనలు== * [[ప్రభావతీ ప్రద్యుమ్నము (నాటకానువాదము)]] (1911) {{small scan link|ప్రభావతీ ప్రద్యుమ్నము (నాటకానువాదము 1911).djvu}} * సుభద్రార్జునీయము (1916) {{authority control}} axvrnc2p48jh4r2pqfx85rkprrakjve 579310 579309 2026-09-18T10:37:29Z Rajasekhar1961 50 /* రచనలు */ 579310 wikitext text/x-wiki {{రచయిత |ఇంటిపేరు = ముద్దరాజు |అసలుపేరు = రామభద్రుడు |పేరు_మొదటి_అక్షరం = ర |పుట్టిన_యేడు = |గిట్టిన_యేడు = |వివరణ = |బొమ్మ= |వికీపీడియా_లంకె = ముద్దరాజు రామభద్రుడు |వికీవ్యాఖ్య_లంకె = |కామన్సు లంకె= }} ==రచనలు== * [[కవిజనసంజీవని]] (1930) {{small scan link|ప్రభావతీ ప్రద్యుమ్నము (నాటకానువాదము 1911).djvu}} * సుభద్రార్జునీయము (1916) {{authority control}} 7ub0er7t48r38ysxed5gffb2qz29233 579311 579310 2026-09-18T10:38:17Z Rajasekhar1961 50 /* రచనలు */ 579311 wikitext text/x-wiki {{రచయిత |ఇంటిపేరు = ముద్దరాజు |అసలుపేరు = రామభద్రుడు |పేరు_మొదటి_అక్షరం = ర |పుట్టిన_యేడు = |గిట్టిన_యేడు = |వివరణ = |బొమ్మ= |వికీపీడియా_లంకె = ముద్దరాజు రామభద్రుడు |వికీవ్యాఖ్య_లంకె = |కామన్సు లంకె= }} ==రచనలు== * [[కవిజనసంజీవని]] (1930) {{small scan link|కవిజనసంజీవని (ముద్దరాజు రామభద్రుడు).pdf}} * సుభద్రార్జునీయము (1916) {{authority control}} 89lnx09282c3nmo2s1wphqsvcspg4fd 579312 579311 2026-09-18T10:39:26Z Rajasekhar1961 50 /* రచనలు */ 579312 wikitext text/x-wiki {{రచయిత |ఇంటిపేరు = ముద్దరాజు |అసలుపేరు = రామభద్రుడు |పేరు_మొదటి_అక్షరం = ర |పుట్టిన_యేడు = |గిట్టిన_యేడు = |వివరణ = |బొమ్మ= |వికీపీడియా_లంకె = ముద్దరాజు రామభద్రుడు |వికీవ్యాఖ్య_లంకె = |కామన్సు లంకె= }} ==రచనలు== * [[కవిజనసంజీవని]] (1930) {{small scan link|కవిజనసంజీవని (ముద్దరాజు రామభద్రుడు).pdf}} * సుభద్రార్జునీయము (1916) ==రచయిత గురించిన రచనలు== * [[ఆంధ్ర కవుల చరిత్రము - రెండవ భాగము/ముద్దరాజు రామన్న]] {{authority control}} k8dgdu6bfqkixfjv0cutdo5u9uijyku 579313 579312 2026-09-18T10:40:18Z Rajasekhar1961 50 /* రచనలు */ 579313 wikitext text/x-wiki {{రచయిత |ఇంటిపేరు = ముద్దరాజు |అసలుపేరు = రామభద్రుడు |పేరు_మొదటి_అక్షరం = ర |పుట్టిన_యేడు = |గిట్టిన_యేడు = |వివరణ = |బొమ్మ= |వికీపీడియా_లంకె = ముద్దరాజు రామభద్రుడు |వికీవ్యాఖ్య_లంకె = |కామన్సు లంకె= }} ==రచనలు== * [[కవిజనసంజీవని]] (1930) {{small scan link|కవిజనసంజీవని (ముద్దరాజు రామభద్రుడు).pdf}} * రాఘవపాండవీయమునకు వ్యాఖ్యానము ==రచయిత గురించిన రచనలు== * [[ఆంధ్ర కవుల చరిత్రము - రెండవ భాగము/ముద్దరాజు రామన్న]] {{authority control}} krxr43x3loi96lh4f61n8scj4asxhcu 102 224387 579315 2026-09-18T11:42:32Z Rajasekhar1961 50 [[WP:AES|←]]Created page with '{{రచయిత |ఇంటిపేరు = పొత్తపి |అసలుపేరు = వేంకటరమణ |పేరు_మొదటి_అక్షరం = వ |పుట్టిన_యేడు = |గిట్టిన_యేడు = |వివరణ = |బొమ్మ= |వికీపీడియా_లంకె = పొత్తపి వేంకటరమణ |వికీవ్యాఖ్య_లంకె = |కామ...' 579315 wikitext text/x-wiki {{రచయిత |ఇంటిపేరు = పొత్తపి |అసలుపేరు = వేంకటరమణ |పేరు_మొదటి_అక్షరం = వ |పుట్టిన_యేడు = |గిట్టిన_యేడు = |వివరణ = |బొమ్మ= |వికీపీడియా_లంకె = పొత్తపి వేంకటరమణ |వికీవ్యాఖ్య_లంకె = |కామన్సు లంకె= }} ==రచనలు== * [[కవిజనసంజీవని]] (1930) {{small scan link|కవిజనసంజీవని (ముద్దరాజు రామభద్రుడు).pdf}} {{authority control}} czscl5zt6o78gbohxhx0t0ttsq03j9r 579316 579315 2026-09-18T11:43:35Z Rajasekhar1961 50 /* రచనలు */ 579316 wikitext text/x-wiki {{రచయిత |ఇంటిపేరు = పొత్తపి |అసలుపేరు = వేంకటరమణ |పేరు_మొదటి_అక్షరం = వ |పుట్టిన_యేడు = |గిట్టిన_యేడు = |వివరణ = |బొమ్మ= |వికీపీడియా_లంకె = పొత్తపి వేంకటరమణ |వికీవ్యాఖ్య_లంకె = |కామన్సు లంకె= }} ==రచనలు== * [[లక్షణశిరోమణి]] (1930) {{small scan link|లక్షణశిరోమణి (పొత్తపి వేంకటరమణ).pdf}} {{authority control}} fldijtisaji1taxt8dp20zcqulqxkwo 579317 579316 2026-09-18T11:43:59Z Rajasekhar1961 50 /* రచనలు */ 579317 wikitext text/x-wiki {{రచయిత |ఇంటిపేరు = పొత్తపి |అసలుపేరు = వేంకటరమణ |పేరు_మొదటి_అక్షరం = వ |పుట్టిన_యేడు = |గిట్టిన_యేడు = |వివరణ = |బొమ్మ= |వికీపీడియా_లంకె = పొత్తపి వేంకటరమణ |వికీవ్యాఖ్య_లంకె = |కామన్సు లంకె= }} ==రచనలు== * [[లక్షణశిరోమణి]] {{small scan link|లక్షణశిరోమణి (పొత్తపి వేంకటరమణ).pdf}} {{authority control}} jt59r464qaw48pc1luhoibdx6ktbsqq 105 224388 579318 2026-09-18T11:56:52Z Rajasekhar1961 50 /* బొమ్మల అమరిక */ కొత్త విభాగం 579318 wikitext text/x-wiki == బొమ్మల అమరిక == {{ping|arjunaraoc}} ఈ పేజీలోని బొమ్మల్ని మరియు పాఠ్యాన్ని ఇదే విధంగా అమర్చగలమా. ఒకసారి చూసి సలహా ఇవ్వండి. [[వాడుకరి:Rajasekhar1961|Rajasekhar1961]] ([[వాడుకరి చర్చ:Rajasekhar1961|చర్చ]]) 11:56, 18 సెప్టెంబరు 2026 (UTC) k4xkre0wi1f150vqnu8xgufkqt01ylk